Home

Әлихан Бөкейхан 6 том

Name: Әлихан Бөкейхан 6 том
Author: Әлихан Бөкейхан

Әлихан Бөкейхан

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

Жазу өлшемі 20 px

Жол аралығы 1.85

Әріп аралығы 0.30 px

Абзац аралығы 0.95 em

Әлихан Бөкейхан 6 том

Қазақтың көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері, энциклопедияшыл ғалымы және көрнекті публицисі Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханның тұңғыш толық шығармалар жинағы оның 1889–1985 жылдар аралығында мерзімді басылымдарда, ғылыми журналдар мен жинақтарда жарық көрген ірі ғылыми монографияларын, ғылыми зерттеулерін, саяси публицистикасын, әдеби сын мақалалары мен аудармаларын және жеке хаттарын қамтиды.

«Тірі болсам, хан баласында қазақтың хақысы бар еді,
қазаққа қызмет қылмай қоймаймын!..»
«Потомки ханов имеют непреходящий долг перед казахами и,
пока я жив, не перестану служить казахам!..»

ӘЛИХАН НҰРМҰХАМЕДҰЛЫ

Б Ө К Е Й Х А Н

(1866–1937)

Ә Л И Х А Н

Б Ө К Е Й Х А Н

ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ 9 ТОМДЫҚ

ТОЛЫҚ ЖИНАҒЫ

VІ ТОМ

ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ОРЫС ТІЛДЕРІНДЕ

МАҚАЛАЛАР

ЖАЗБАЛАР

БАЯНДАМАЛАР

ҮНДЕУЛЕР

ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУЛЕР

ӘДЕБИ АУДАРМАЛАР

ХАТТАР (АШЫҚ ХАТТАР)

ЖЕДЕЛХАТТАР (ТЕЛЕГРАММАЛАР)

1915–1917
(Самар–Петроград–Минскі–Орынбор–Томскі-
Омбы–Өфе–Алаш)
Астана, 2013

А Л И Х А Н

Б У К Е Й Х А Н

ПОЛНОЕ СОБРАНИЕ СОЧИНЕНИЙ

В 9 ТОМАХ

ТОМ VІ

НА КАЗАХСКОМ И РУССКОМ ЯЗЫКАХ

СТАТЬИ

ЗАМЕТКИ

ДОКЛАДЫ

ВОЗЗВАНИЯ

НАУЧНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ

ЛИТЕРАТУРНЫЕ ПЕРЕВОДЫ

ПИСЬМА

ТЕЛЕГРАММЫ

1915–1917
(Самара–Петроград–Минск–Оренбург–Томск–Омск–
Уфа–Алаш)
Астана, 2013

УДК 821.512.122.0 ББК 83.3 (5 Қаз) Б 78 ІSBN 978-601-277-147-3(VІ-том) ІSBN 978-601-277-019-3 (общ.) Құрастырушы: Жүсіп Сұлтан Хан Аққұлұлы Составитель: Жусип Султан Хан Аккулулы Б 78 Қазақтың көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері, энциклопедияшыл ғалымы және көрнекті публицисі Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханның тұңғыш толық шығармалар жинағы оның 1889–1985 жылдар аралығында мерзімді басылымдарда, ғылыми журналдар мен жинақтарда жарық көрген ірі ғылыми монографияларын, ғылыми зерттеулерін, саяси публи цистикасын, әдеби сын мақалалары мен аудармаларын және жеке хаттарын қамтиды. Осы жинаққа енген барлық материал Сұлтан Хан Аққұлұлының (Жүсіптің) авторлық меншігіне жатады. Первое полное собрание трудов и сочинений выдающегося казахского общественного и государственного деятеля, ученого-энциклопедиста, одного из основоположников казахского краеведения и видного публициста Алихана Нурмухамедулы Букейхана включает его научные монографии и статьи, политическую публицистику, исследования по казахской литературе и литературные переводы, опубликованные и изданные в период с 1889 по 1985 гг., а также письма. Авторские права на все материалы, вошедшие в настоящий сборник, принадлежат Султан Хану Аккулулы (Жусип). © Жүсіп С. А., 2013 © «Сарыарқа», 2013 УДК 821.512.122 ББК 83.3 (5 Қаз) Бөкейхан Әлихан Нұрмұхамедұлы (1866–1937). Шығармаларының 9 томдық толық жинағы = Полное собрание сочинений в 9 томах. /Құраст.: Жүсіп Сұлтан Хан Аққұлұлы. – Астана: «Сарыарқа», 2013. – Қазақша-орысша. Т. 6. – 520 б. ІSBN 978-601-277-147-3 ІSBN 978-601-277-019-3 (общ.)

ӘЛЕКЕҢНІҢ ӨМІРІ1 (Смахан төре Нұрмұхамедұлы Бөкейхан) БІРІНШІ ДӘПТЕР Кесекем жиырма алтыда, әжем жиырма екіде Ахам туған. Қызыларайда 18652 жылы. Тасағы, кіндігі кесік туған. Жиырма жеті жасында оқу бітірген Петербордан, 1892 жылы3. Алты жасқа дейін тілі шықпаған. Бала болып ойнағанда қос тігіп ойнайды екен. Балуан, аусар, теріс бұтақ, қисық, көнбейтін. Бақсы, балгер, құмалақшыны «өтірік айтасың» деп, «орны қане; тырп етші; жының қайда?» – дегенде, бақсы айтады екен: «Әлихан келсе, жын қашады» – деп. Жас күнінде асықты көп ойнайды екен. Нәсілі қырғыз Нұржан Шоңұлы: «Асықты жақсы атушы еді» – деп еді. Ойыншы, күлдіргі. Асығын ұтқан балаға асығын береді екен. Жасы үлкен, зорлықшыл баланы сабайды екен. Алтыбақан тепкенде, әйгөлек ойнағанда, зорлық қылған қыз-келіншек, бозбаланы «тыныш отыр!» деп жайғастырып қояды екен. Ел көшкенде түйесі ауған балалы қатындардың түйесін ба сып береді екен. Шаңырағын көтере алмай жатқан жесір кемпірлердің шаңырағын көтеріп береді екен. Оқудан келгенде таңертең түйеге, одан кейін қозыға, бұзауға су құяды екен. Ботаны жібереді. Қозы бағып, күн қызғанда Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханның туған інісі – Смахан төренің естеліктері. Смахан Нұрмұхамедұлы Бөкейханынның төте жазумен түсірілген қолжазба естеліктері жұқа 18 дәптерден тұрады. Естеліктердің толық мәтіні 1996 және 2003 жылдары «Жұлдыз» журналында жарияланды, атап айтқанда алғашқы 10 дәптердегі естеліктер 1996 жылы журналдың 3 санында (102–125 беттер), қалған 8 дәптердегі үзіндісі 2003 жылғы 3 санында (108–121 беттер) басылды. Қазіргі естеліктер алғашқы 10 дәптер естеліктердің 1996 жылғы журналда шыққан нұсқасынан шамалы қысқартылып беріліп отыр (Қара: Бөкейхан, Смахан. Әлекеңнің өмірі. //«Жұлдыз» журн., № 3, 1996 ж., 102–125 б. Алматы). Ә. Н. Бөкейханның өзі 1937 жылы Бутырка түрмесінде толтырған «тұтқын анкетасында» 1866 жылдың 5 наурызында туғанын жазып көрсетеді. Ә. Н. Бөкейхан С.-Петербордың Императорлық Орман Институтын 1894 жылы бітірді.

ауылға әкеп, суарып, иелеріне тапсырады екен. Күндіз құлын
суарады, ел көшкенде, ат ұстағанда көршілеріне, нашар жетім-
жесірлерге ұстап береді екен. Ат жетпегенде міңгестіріп ала
ды екен. Ауыл қонғанда құдық қазады екен; жылқыға бар

са ұйықтамайды екен. Қойшы: «Әлихан, шаршадым» – десе
[Әлихан]:

– Бүгін ұйқыңды қандыр! – деп, қойды бағып кетеді екен.

Үлкен әке-шешесі қасында болып, әкесі аңшы, құс салады,
анда-санда аңнан келеді. «Кісі кім» деп, содан әкесін «Кесекем»
дейді.
Әкесінің – аты Нұрмұхамед, қазақ Мықан төре дейді. Шешесі

Бекжан – Бежекем дейді. Шешесі тобықты, Мамай батырдан
Жолбарыс, одан Дулат, одан Бекжан, одан Әлихан. Қазақ «Бегім
ханым» дейді.
Әкесі Бөкейханнан Батыр, одан Мырзатай, одан Мықан, одан

Әлихан. Мықанның нағашысы – Қуандық ішіндегі Көнсадақты
Хұдайменде қызы Бопай ханымнан туады Мықан.
Әлиханның шешесінің әкесі (тобықты Мамай батырдан) Ду
лат батыр – ұры, бір жегенде бір уақ малдың етін жеп, сорпа

сын ішіп кетеді екен. Ұрлыққа аттанарда үлкен қойдың құртын
алып кетеді екен. Бір жұмалық жолға барып жылқы алып,
күндіз жатып, түнде жүре береді екен. Он күнде бір құртты ау
зына салып, суын жұтып отырады екен. Еліне, үйіне келгенде

бір семіз малды сойып бір-ақ жейді екен. Дулаттың екі қызы:
бірі Бекжан – Әлиханның шешесі, бірі – Бошантай (Рызықбай
шешесі) – Хұдайберді әйелі, Құнанбай келіні.
[Әлихан] оқудан келіп жүргенде жылқыға жау тиіп,

төбелесіп, басын жарғызып, жылқы айырып қалған. 15 жасын
да 1880-інші жылы «жетіаяз» деген суықта әкесімен аңға ба
рып, бүркіт суықтан жоғары ұша алмапты, екі түлкі алғызып
қайтыпты, Қараүңгір Апақай деген жерден. Сонда тоңбапты.

Әуелі жеті жасында Қарқаралыда ноғай Зариев моллаға
мұсылманша оқуға беріпті. Тоғыз жаста Қами Бекметов үйіне
қойып орысша оқытыпты. Содан күтімсіз болып, интернатқа өз
бетімен түсіпті. Сонда оқып жүргенде кінәз генерал-губернатор

Колпаковский Қарқаралыға келіп, интернатқа түсіп, балаларға:
айтыпты: «Омбы мен Қарқаралы арасы 760 шақырым, арбаның
дөңгелегі неше айналып келді?» – депті. Сонда Әлихан есебін
шығарыпты. Колпаковский Омбыға жіберіпті, содан технише

ски школға түсіріпті. Соны бітіріп, содан Петерборға жіберіп,
лесной университетке түсіріп4, лесной ученый лесовод деген
атақ беріпті, соны бітіріпті, помошник лесничи болыпты, одан
таксатор болыпты.

1895 жылы оязбен болыс сайлауға келген. Қазақ «Ақжелке»
дейді – [фон] Кинниц5.
1896 жылы «всеобши переписпен» комиссия болып қазақ
жерін, елін, малын жазуға шыққан: Омбы оязы – атығай,

қарауыл, қыпшақ, керей елдеріне; одан Павлодар оязы Бая
науыл еліне – сүйіндік, қаржас, қанжығалы, қозған, бәсентиін;
одан Семей оязы – найман, уақ, керей, тобықты, бәсентиін,
бура, бозғозы, жәуетей; одан Қарқаралы оязы – қаракесек, ке

рей, төлеңгіт, шұбыртпалы, тобықты; одан Ақмола облысы һәм
оязы – қуандық, бегендік, шегендік, қанжығалы, тарақты, тама,
төре, төлеңгіт, керей; одан Көкшетау оязы – атығай, қарауыл,
керей, қыпшақ; одан Атбасар оязы – найман, бағаналы, бал

талы, қаракесек, бошан, жанту, тоқтауыл, қозған, қақсал; одан
Өскемен, Зайсанның найман, қытай мен жапсар; одан Торғай
облысы һәм оязы – саржетім, айдарке, шақшақ Жәнібек елдері,
алты көшей; одан Ақтөбе оязы – тама-табын, рамадан, кердері,

телеу, жағалбайлы, кіші жүз.
Әлихан қазақтың елін, жерін, суын, қалай өмір сүруін білу
үшін аралаған. Қала салып, егін салып, бала оқытып, бай-кедей
демей-ақ жеткіземін деген ойға кезіп жете алмады.

Әлекең «оқыдым» деп басына пайда қылмаған, мал жимаған,
үй салмаған, үй тігіп, бие байлап, қымыз ішіп, қазақша дәурен
сүрмеген. «Қазағым, елім!» – деп кеткен. Пара алмаған, қазақтың
Дала генерал-губернаторы Герасим Колпаковскийдің нұсқауымен

Әлихан тек Омбының техникалық училищесіне түсті.
Қарқаралы оязының бастығы (начальнигі) ротмистр фон Кинниц,
ұлты поляк.

елін, жерін аралап көрген. Өмірін «қазақты ел қыламын» деп сарп еткен: 1) 1905-інші жылы көтерілісте Тұзқалада ұсталып, Павло дарда алты ай абақтыда жатты6. 12 мартта Смахан бар ды. 2) 1906-ншы жылы Государственни Думаға Семей облы сынан депутат болды. Қарқаралы, Семей, Павлодар, Өскемен, Зайсан бес ояз ел жеке қара сайлады. Выборг ски возванияға барып қол қойды, Думаны жапты.Әлихан 1908-інші жылы сегіз ай Семей абақтысында отырды. Қазаққа керек адам. «Абақтыда ауырды» – деп Семей тобықтысы жиылып, күнде абақтыға барып, Әлекеңмен әңгімелесіп, ел адамдары сегіз айды Семейде өткізіп, сегіз күндей-ақ қылды. Тобықты Оразбай баласы Медеу он құлынды бие Шағылға байлатып, күнде абақтыға бір саба қымыз апарып, бір бағлан сойып, мәжіліс құрып, осын дай өмір өткізді... Әлекең байшыл адам емес, жанның бәрін бірдей көреді. Ешкімнен ешнәрсе алайын демейді, пара алмайды. Қазақтың қамын жеген сорлы, тілеуі қабыл болмай арманда кетті. Есенгелді, Саржан, Кенесары, Наурызбайдай арманда кетті, қайтейін! Дүние жалғанда шәһит, қиямет таңда Алла, ел үшін өліпсің! Туған адам өлмек, жау қолында шәһит болыпсың! Дүниеден кеттің арманда, армансыз кім бар жалғанда, топырағын торқа ғып, рахым айла қылғанға... * * * Әлекеңнің жолдастары: тобықты Шаһкәрім, Тұрағұл, Арап, Медеу, Оспан, Бейсембай, Көкбай, Ике, Жақия, Қаражан, Матайбай, Кәкітай, ербала Қалдыбай, ерші Жанғазы, уақ Әлихан өзінің «Выборы въ Степномъ крае» атты естелігінде (Қара: Сборник «Къ 10-летію Первой Государственной Думы». СПб. 1916 г., изд. «Огни».) 1906 жылдың 8 қаңтарында Тұзқалада («Ямышевскій» кенті) тұтқындалып, Павлодар түрмесіне жабылғанын, сол жылдың 15 сәуірінде Омбы түрмесіне ауыстырылып, 30 сәуірде бостандыққа шыққанын жазады. Демек, Әлихан түрмеде 4 айдай отырған.

Темірғали Нұрекин7 һәм ғайрилары Семей елдері. Қуандықта Нұрлан Қияш баласы, Жәңгір Бекәліұлы Қоңырқұлжа немересі, Көнсадақты Хұдайменде шөбересі, Ақмола қазақтары. Баянауыл қаржаста Сәдуақас Мұсаұлы, сүйіндікте Мұқыш Боштайұлы, қанжығалыда қарт Бөгенбай тұқымы, (Ақмолада) Төлебай Нұралин, тобықтыда Нармамбет, Хасен, Имам бек, Сүлеймен, Шаймерден, Юсупхан, Нұржанұлы, Игілік Ханхожаұлы, Малғаждар Сыздықұлы. Әлекең қазақты «сен ұлысың, болыссың, байсың, кедейсің, батырсың» демейді. Қазақтың өздері «жолдаспыз» деп жүреді. Қазақ мақалы: «Торғай жаңбыр жауса балапанын қорғайды, бұршақ жауса – басын қорғайды». Біздің халқымызға, елімізге тас жауды, бірімізді-біріміз қорғай алмадық, өлігімізді көре алмадық, тірімізге амандасып, қош айтыса алмадық. Орысқа оқ атпай, қылыш суырмай қараған сахарада қарусыз сорлы қазақ! * * * Әлекеңнің бір жолдасы – қарқаралық қаракесек Хасен Ақайұлы, найман Зайсан елі Қыдырмолла – байжігіт. Қазақтың әр елінде «Әлиханмен жодаспын» деп жүрген қазақ баласы аз емес. «Қазақтың баласын оқытып, егін салып отырықшы ғып, қала салғызып ел қылу, бірте-бірте оқумен болады, күшпен болмайды; бай-кедей демей-ақ үйретеміз» – деуші еді. Бай емес, өзі кедей баласы. Кедейді қор етіп, байды зор тұтқан емес. Орыс халқы қазақты ел демегенге арланып, жас күнінен орыспен өш, шен киіп, шекпенге сатылған емес. Әлекең оқу оқып, елге кеп жүргенде жүз қаралы қой айдаған адамға жолығады: – Бұл кімнің қойы? – деп сұрайды. Қойшы айтады: – Төренікі. – Төрең кім? – Косте. – О қайда? Темірғали Нұрекенұлы (немесе Нұрекин, орыс мұрағаттарында «Нороконев» немесе «Нороконов») – Ә. Н. Бөкейханның ұсынуымен Семей қазақтары атынан Екінші Мемлекеттік Думаға депутат болып сайланды.

– Әне келеді.

Келсе – стражник Косте пұшық – Қарқаралы қазақ-орысы
[казак], омырауында жарқыраған төренің белгісі бар: «Лучшая
икра» [?] деген жазуы бар.

– Сен кімсің?

– Мен Костя.

– Қайдан келесің?

– Шеттен – кәрсон-керней, шұбыртпалыдан...

– Қой кімдікі?

– Менікі.

– Қайдан алдың?

– Елден.

– Не деп алдың?

Үндемейді. Костеге дүрені соғып, қойды алып қоя берген.
Мұны Дайыр төре естіп, әкесі Мықанды шақыртып алып:
«Балаңды қойғыз» – депті.
Дайырдың әкесі Сұлтанғазы Бөкейханұлы патшаға барған,

шен алған, шекпен киген. 1824 жылы Қарқаралы қаласын
салдырған. Әлекеңнің атасы Бөкейханның бір қатынының
баласы – Батыр төре. Қудың Қызыл шілігі қыстауы екен. Ба
ласы Рүстем «Жалықбас» деген елдің болысы екен. Орысқа

қарамаймын деп, болыстығын тастап, 1830 жылдар елін ерітіп
ауыпты. 1838 жылы Алатауда Мерке қаласы мен Шу арасында
Қорағашты Қоскөл деген жерде Әлекеңнің әкесі Мықан төре
Мырзатай баласы туыпты...

ЕКІНШІ ДӘПТЕР ...1910-ыншы жылдан 1917-нші жылға дейін Самарда тұрды, земелни оценшик болып. Одан қазақтар жиылып Алашорда құрамыз деп, құра алмады... * * * Омбыда Севостиянов8 деген орыстың қызын9 алып, одан бір ұл10, бір қыз11 – Омбыда туды. Оязбен сайлауға келгенде, үлкен әкесі мен Дайыр Сұлтанғазы баласына сәлем беремін деп келіпті. Сонда Әлиханға айтыпты: – Оязың ақсақалды күте ме? Сонда Әлихан айтыпты: – Сақал текеде де бар, ақсақал әртүрлі болады ғой?! – Оязың пара ала ма? – депті. – Жоқ, алмайды, – депті. – Оязың нан жеп, шай іше ме? – депті. – Ішеді, – депті [Әлихан]. – Ішсе, болды....Иттің баласы, әкеңнен де ары ит екенсің ғой! – депті. * * * Әлекең айтыпты: «Надан тобықты Тұмабай асына бардым, оқу оқып жүргенде; шұбыртпалы Ағыбайды көрдім – сексен нен асқан кезі екен. Көсе, соқыр, қара кісі екен. Ұзын бойлы, атжақты... Қазақтар ұран шақырып: тобықты «Қараменделеп», шұбыртпалы «Ағыбайлағанда» – Кенесарының Ағыбайы осы. Яков Севостьянов –С.-Петерборда Мемлекеттік бақылау шенеунегі қызметінде болған. 1870-жылдары «халықшылдар» қозғалысына қатысқаны үшін Омбыға жер аударылған. 1895–1897 жылдары Ә.Н.Бөкейханмен бірге Омбының «Степной край» газетінде бірге жұмыс істеді. Елена Яковлевна Севостьянова – Әлиханға 1901 жылы тұрмысқа шықты. Үкітай немесе Өкітай (төлқұжаты бойынша Сергей) – бір дерек бой ынша Омбыда, Смахан төренің естелігі бойынша С.-Петерборда туған. Елизавета немесе Лиза – Әлиханның жалғыз қызы, 1903 жылы Омбы да туған.

Екі жағынан белбеуінен екі кісі ұстап отырды: – Батыр селкілдеп
кетті, – деп еді.
Әлекең айтты: «Тоқырауында қозы бағып жүргенімде
тобықты Көтен балуан бейітін көрдім. Басына қойған өзі

шапқан қайың саптаяғын көрдім, айналасы жеті қарыс.
Көтен жас күнінде қайнына барып жатқанында, түйе
құдыққа жығылып, ауыл жиылып суыра алмай: «Қалған кісі
бар ма?» – дегенде: «Күйеу қалды» – депті. Шақыр! – дегенде,

күйеу айтыпты: «Өзіме жеке берсін» – деп.
Сонда бәрі кейін тұрып, келіп түйенің құйрығы мен артқы
өркешінен алып тартқанда, етігі шажамайынан айрылып,
екі аяғы жерге кіріп, түйені солқ еткізіп суырып тастағанда,

құйрығын көтені мен артқы өркешіне дейін бір-ақ жұлып
алыпты. Содан Көтен атаныпты. Көтен – надан тобықты, Ақсақ
Бораншы Бақал деген ауылдан шыққан.
* * *

Әлекең 1918-інші жылы Орынбордан Қарқаралы, Семей
келді. 1919-ыншы жылдың басында қызылдар келді. Алаш
әскерінің бастығы найман Қази деген жігітті атты мартта.
Әпірел басында қызылдар қашты. Марттың 24-інде Сталин

Әлекеңді «прямой проводқа» шақырды: «Біз Мәскеуде алдық,
Қазақ аутономия қайырлы болсын! Өзің кімсің?» – деп.
Сонда қазақтар үлкен Семейде Жұмеке Оразалин дегеннің
үйіне жиылып кеңесті. Сонда Әлекең: «Қару-жарақсыз нашар

елміз ғой, Сталинге «сенімен біргеміз» дейік» – деді.
Халел
Ғаббасұлы,
Райымжан

Мәрсекұлы,
Ахметжан
Қозыбағарұлы, Биахмет Сәрсенұлы – бұлар айтты: – Атаман
дар көп, Дутов, Семенов, Корнилов, атаман Анненков қызылды

қуады, Сталиннің керегі жоқ,» – деп көнбеді. Әлекең үндемеді.
Мұхамеджан Тынышбайұлы, Әлімхан Ермекұлы екі жаққа да
қосылмай қалды. Имамбек Тарабайұлы да үндемеді. Шәкәрім
Құнанбайұлы: «Оқығандар, өздерің біліңдер» – деді.

Содан 1919-ыншы жылы қызылдар келді. Тобықты екі пар
тия – шаған елі Ике, Мұсатай. 1919-ыншы жылы әпірелде Ике
жағы Мұсатайды атып өлтірді, Сыпатай ауыр жаралы болды.
Мұсатай білегіне қызыл байлап, қызыл болып, өзіне қарсы

тұрғандарды шауып, Тұрағұл Жетпісбай баласын атып өлтірді. 20-сыншы жылы керей, найман жиылып, тобықтыға келіп, Мұсатай жағына құн кесіп әперді. 1919-ыншы жылы ноябірде Хасен Ақайұлы, Омар Төлебайұлы жиырма кісі келіп, Икеге түсіп, Исатай Молдабайұлына 200 түйе құн кесіп: «Бір жүзін қалдырып, бір жүзін ал» – деді. Мұсатай көнбей, алмады: «Атқан Мірхан Бурахан баласы, соны бер» – деп. Молдабай, Бурахан бір туған, Мірхан Бурахан немересі, Исатай Молдабай баласы ақыры құнсыз кетті. Бітімсіздің аяғы Мұсатай, Ике екеуі де жоқ болды. Екеуін бітірмейтін, оқыған ноғай Халел Ғаббасұлы да жоқ болды. Бірін-бірі құртып тынды. Мұсатай, Икені бітіреміз деп, Хасен, Омардың билігін орын даймыз деп Ахмет Бірімжанұлы, Имамбек Тарабайұлы барып орындай алмады. Әлекең екі жағына да үндемеді. 1919-ыншы – 1920-сыншы жылға дейін Әлекең Тобықтыда болды, [19]20-сыншы жылы өз елінде, өз ауылында, өз үйінде болды. [19]20-сыншы жылғы Орынборда Қазақ аутономиясын сайлағанда, жиылысқа барып, совет еліне көрінді. «Лесное зем леделие» жағына қызметке кіргізді. [19]21-інші жылы әйелі ауру болып, Семейде опат болды. Өзі сонда Орынбордан келді. [19]21-інші жылы ауылда Желта уда қыстады. [19]22-ші жылы өктәбірдің 10-ында милитсия келіп «аристо ват», етіп Қарқаралыға апарып, Қарқаралы қазақтары аманда сып, жыласып, Мәскеуге әкетті. [19]23–24-інші жылдарда Мәскеуде болып, [19]25-інші жылы елге келіп жайлап, Мәскеуге жүрерде Ыбырайымхан Әзіханұлы, Райымжан Әзіханұлы, Ғалимарданбек Бәзілханұлы, Мәнерхан, Смахан шығарып салып, Семейден қайтқан. Әлекеңді ақырғы көргеніміз осы... [19]23-інші жылы Әлекең тобықты келіп, қасына Медей ба ласы Біләл, күйеуі12, қызы, Құлке баласы, Өміртай баласы, он кісі ертіп келген. Нарымбек Асылбеков – Ә. Н. Бөкейханның күйеу баласы. 30-шы жылдары қуғынға ұшырап, Қиыр Шығысқа жер аударылған. Қазір Шымкент қаласының тұрғыны, зейнеткер.

Жиен қызы үлкен әкесі Дайырға патша берген алтын
ыстақанды, көп нәрсе алып, Әлекең үш інісінен үш құлынды
бие алып, Өміртай баласы бір ат алып, балалар қайтқан.
Тоқырауын суына түсіп, қарақатын жеп, тай сойғызып... Ол бір

заман.
1919-ыншы жылы Лепсі оязында Садыр, оқыған Отыншы
Әлжановты қызылдар өлтірді. Соған қарсы Семейден 100 әскер
жіберілді. Қызылдар келгенде Жапсарбай, Жанғали қажы,

Жөкеш үшеуін атты.
Нұрғали Құлжанұлын нахақ, қызылға Алашорданы жаман
дайды деп Халел Ғаббасұлы, Ахметжан Қозыбағарұлы, Биахмет
Сәрсенұлы атқызып тастады. «Нұрғалиді атқыз» – деп Әлекең

айтқан жоқ. Осындай оқиғалар болды өткен заманда...
* * *
1910-ыншы жылы М.В.Д. Надарев13: бұлар «политический
неблагонадежный» деп Қарқаралы оязынан тоғыз адамды екі

жылға жер аударды: 1) Ахмет Байтұрсынұлы, 2) Жақып, 3) Ыбырай Ақбай ба

лалары, 4) Хасен Ақайұлы, 5) Ахмет Райымбекұлы, 6) Бо
даубек Райымбекұлы, 7) Ысмайыл Байтенұлы, 8) Асылбек
Сүлейменұлы, 9) Смахан Бөкейханұлы.
Смахан Түркістанға оқуға кеткен, Сырдария облысына.

Бұларды Орал, Семей, Ақмола, Жетісу облыстарына кет деген.
Смахан, Асылбектен басқа жетеуі Самарда Әлекеңе барып: –
«Смахан қайда?» – деп сұраған.

– Оқуға кетті.

– Бәрекелді, жігіт болған Смахан. Сендер екі жылға несіне

орысқа жалынасыңдар!? – деген.
Бұлар Әлекеңе өкпелеп, Әлекең Петерборға барып, бұларды
Стаховиш деген адамға апарып, ол адам Надаревпен сөйлесіп,
он бір айда бәрін құтқарып қоя берген.

Кейін [19]17–18-інші жылдарда Алашорда құрылып, сонда
осы айтылған тоғыз адамға мөр басқан, нахақтан жала жапқан
Қарқаралы жиырма екі болысы, түгел соларды жер аударалық,
бізді жылатты, шығындатты дегенде, Әлекең айтты:

Дала өлкесінің 1905 жылға дейінгі генерал-губернаторы Надаров.

– Қазақ, ел боламын десең кек қума. Шариғат Алланың шын

құлы кешірімді деп айтады, – деп қойғызған. Бұған Ақбай бала
лары, Ақай баласы Әлекеңе наразылық қылды. Шәкәрім қажы:

– Әлекеңдікі жөн, – деді.

* * *
1898-інші жылы комиссия болып Әлекең Қарқаралы оязы,
Дегелең елі Байбөрі деген елді жазды. Бай мен кедейдің қыстау
жері арасын ашады. Көп жерді кедейге әперді. Сол елде Төртен

қажы, Кешубай деген елден шыққан бай, мықты адам – сиырдың
ішіндегі бұзауға бола сатып алған адам – «қызыл бұзау иесі»
дейді. Соны тіркейді. Параға елу сом береді. Қажыны елу со
мымен абақтыға жібереді.

Елі шулап: – «Бұл өзі төре дейді, қажының тоқалы төре қызы
емес пе еді?!» – деп төркініне шауып, Кент еліндегі Бөкейханның
бір қатынының баласы Көксала тұқымы – Әлисұлтан немересі –
Мұса төренің қызы екен, сол келіп:

– Байыңа айт: кедейлерді жылатпасын, бұзауын алмасын,

кейін абақтыдан шығар деп қайырған.

– Бізге параны балдызым болған соң бердім, – деген [Төртен

қажы].
Ақыры шығарған.

ҮШІНШІ ДӘПТЕР

Әлекең жас кезінде қыз балалар, ер балалар интернатта бірге
оқыпты. Сонда балалар төбелескенде, бір жағы «бөкейлеп»
ұрандап, Акимов судия сотқа беріпті. Жолдасы враш Мам
леуов деген орыс, Баязит деген шенеуниктің баласы екен,

жәрдемдесіп, соттасып, аман құтылыпты. Оқудан шығарыпты,
Колпаковский оқуға алыпты. Оқудан қайтып Қарқаралыға кел
генде Нармамбет болыс жолығып:

– Арбама мінгізіп, үйіңе апарайын, – дегенде, [Әлихан], –

Мінбеймін, – депті.

– Мен сені тілмаш қып алайын деп едім, мұның қалай? –

депті, – Мұқаң әкең де кедей ғой, жәрдемдесейін деп едім, –
депті. Сонда Әлихан айтыпты:

– Әкең Ормамбет Рүстемнің кәрі тоғанын аламын деп

дауласқанда, сен қайда едің?! Әміре Дұрманұлы Айтбакин
оязға помошнек болып Қарқаралыға келгенде, әкем Мықан
не дегенін білесің бе? – депті: – Әміреге Мықан айтқан: – Сенің
қойныңа салатын Ормамбеттей қызым жоқ. Жерімді сен әпере

алмайсың, сен ала алмайсың. Анау отырған Дайырдың бар
малы менікі, – депті.
Сонымен Ормамбетке Әміре айтыпты: – Мына пәленің
жерінен аулақ жүр! – депті. Рүстемге бір ақ түйе, бір ат беріп

Ормамбет кетіпті. Рүстемнің інісі Мырзатайдың баласы –
Мықан төре.
Ормамбеттің әкесі Байжомартты Жантас байлап жаяу
айдағанда, айырып алған Рүстем төре екен.

Әлихан оқудан қайтып келе жатып тобықты Разақберді
болыстың үйіне түсіп, кіріп келсе, төлеңгіт Қайшыбай бақсы
Қадиша деген қызын бағып, қазанды қыздырып ойнап жатыр
екен.

– Қане, тырып етші, миыңды аузыңа түсірейін, өтірік елді ал

дама! – депті [Әлихан].

– Ойбай, жын кетіп қалды! Масқара болдым! – деп бақсы

жылапты.
* * *
Бөкейдің патшаға барған Сұлтанғазы баласы Дайыр бай
адам, Ормамбетпен құда. Бөкейдің Батыр деген баласының

баласы – Рүстем, Мырзатай... Рүстем орысқа қарамаймын деп
1830-ыншы жылы ауған.
Әлекең қазақтың аталы аулының ұрлық, зорлықшылдығын
жек көретін, бірақ қазақтың кедейін азғырып, байымен партия

қылуды ұят көретін («Өлді Мамай – қор болды»). Қазақтың
оқыған азаматтарының байшыл, пара алғыш, баймен құда
болғышын Әлекең тәуір көрмейтін, бірақ сыртқа білдірмейтін.
Тәуір көретін екі-ақ адамы бар: Ахмет Байтұрсынұлы, Мағжан

Жұмабайұлы.

Әлекеңнің мінезі: еш қазақпен аразбын демейтін, қастық қылмайтын, жек көретін адамымен амандаспайтын, сөйлеспейтін. Қазақтың ешнәрсесін алмайтын. «Өлгенде 2,5 кез жер керек» – дейтін. Әкесі Мықан төре өліп, інісі «Шолақ Қаражалды аламын» дегенде, інілерін жылатып соған берген, қыстауынан шығып. * * * Бөкейханның бір баласы Батыр қыстауы Қудың Қызыл шілігі Қостөбе деген жерде. Алтай Алдажұман тоғызқұмалақ ойнай ды екен. Алдажұман жиырма кісімен келсе, ауыл көшіп кеткен. Ол уақытта Алдажұман үшқара, қожан ішінде 1820 жылда, одан кейін ұдайы Наршөккенде екен. Жұртта жардың көлеңкесінде аяғы ақсаған еркек қой қалған екен. Соны сойып, тас қуырдақ жасап, түнімен тойып, құдықтың суын ішіп, сонда Алдажұман айтқан екен: – Өңге төренің үйіне қонғанша, Батыр ағаның жұртына қон! Батыр Ашымтай қырғыз деген елге болыс, Рүстем Жалықбас деген елге болыс. Батыр өзі орыс патшасына барыпты. Қасындағы жолдасы Сырым құлық Әжібай деген кісі екен, жөнді қырғыз Әлібек би деген кісі екен. Рүстем «орысқа қарамаймын» деп болыстығын тастап, 1830-ыншы жылы ауғанда, Қудан жолдасы қырғыз Оразалы, Майлық, Болтай шор, Ашымтай аумай елде қалған. Батырдан Рүстем, Бексұлтан, Мырзатай ауып бара жатқан. Осы Балқашта Мырзатайдың бәйге құнанды жолбарыс соғып, соғы ізімен ба рып Рүстем соғып алыпты. «Орысқа қарамаймын» деп ауған Бөкейдің бес немересі: 1) Хұдайменде Сұлтанғазыұлы, 2) Қантай батыр Абылғазыұлы, 3) Оңқаұлы, 4) Жәдік, 5) Рүстем Батырұлы. Кенесары Ақмоланы алғанда, атығай басығара Қантай батыр Абылғазыұлы оққа ұшқан. Хұдайменде Кенесарыға қосылып, Саржанның Халифа сұлу дегенін алған. Оңқа, Жәдік шешек шығып өлген, Рүстем қайтып келген. Жамантай, Құсбек – екі немере ағасы Шаншарға әмір ғып біздің ауылды қуған. Қудың сыртында «Төреқашқан» деген өзен бар.

Содан Боқты кент келіп Батыр төре өліп, Боқтыда Түңілік өзені күнбатыс қабағында Әбілғазы қарашоқысы, күншығыс алдында бейіті бар. Сұлтанғазы шешесі Жал ханым Бөкейдің сүйегін артқан түйені жаяу жетелеген сонда. Серкелі Сарыбай баласы Жолдасбай сонда Ашымтай, Бексұлтан Боқтыда қалып, Рүстем, Мырзатай Тоқырауынға Сарым ішіне келіп 1858-інші жылы. Ол күнде төренің жаңа туған баласы тас салады екен болысқа. Қазақтың 10 сом алым тартқаны тас салады екен. Рүстем Сарым Шөңкібаймен сөйлесіп: «Сені болыс қоямын, маған жер бер», – деп, Үлкен Желтау айналасымен Тоқырауын, Ақтұмсық, Аяқ Сартерек, Қызыларайды алыпты. Шөңкібайды болыс қылыпты. Рүстем төренің бейіті Аяқ Сартеректе, сек сен төрт жасында өліпті. Қыстауы Желтау Қараүңгірде, інісі – Мырзатай қыстауы Қаражалда. Желтаудың оңтүстігінен екі Қызыларай арасынан Жіңішке деген өзен Тоқырауынға құяды. Жіңішке өзенінде Мықан төренің бейіті бар, 1901-інші жылы ал пыс екі жасында опат болған. Әкесі 1913-інші жылы опат болған, тоқсан үшінде. Мырзатай баласы Әбдіхан, Шолақ, Матқан сон да, Әбітай, Қоқағали, Рүстем балалары сонда. Мықан төренің Әзіхан деген баласы сонда, [19]32-нші жылы ноябірде алпыс жа сында опат болған. Татхан Мықанұлы14 1905-інші жылы 2 феуралде құрт ауру дан жиырма бесте опат болып, сонда. Базылхан – Мықан[ның] кенже баласы, бай атымен айда лып, қырық сегіз жасында Ново-Кузнетскіде [19]32-нші жылы декәбірде опат. Смахан Мықанұлы – жетпіс жеті тірі15, Балқаш қаласында өлім күтіп отыр. Қасымхан Әбдіханұлы өлім жазасына бұйырылып, [19]28інші жылы құтылып, [19]36-ншы жылы қырық алтыда Алматы да опат болған. Мырзатайұлы Нұрмұхамедтің Әлиханнан кейінгі ұлдары әкесінің елдегі Мықан (немесе Мұқан) деген атымен жазылып жүрген. Мысалға: Бейбіт Сапарәлінің «Құнанбай қажы» кітабында Смахан төре «Смахан Мұқанов» деп көрсетілген. «Жетпіс жеті» деп Смахан төре өзінің жасын айтып отыр.

Мәнерхан Шолақұлы [19]33-інші жылы айдалған, өлі-тірісі белгісіз.16 Қожайхан Мәтханұлы айдалған, әскерден белгісіз. Әділхан Қоске баласы – Хансандық Тоқырауында, Рүстем бейіті жанында... Әлекеңнің үлкен әкесі Мырзатай тоқсан үште опат болған. Мал баққан, ит жүгіртіп, құс салған. Ерлік, билік қылған емес, ала адам. Баласы Мықан төре, нағашысы қуандық ішіндегі Көнсадақты Хұдайменде қызы. Әкеміз қынабы жоқ қылыштай, екі жүзді құрыштай: асығып салсаң қыныңды тіледі, байқамай отырсаң – мықыныңа кіреді, өткір, шешен, ер, мықты. Кедей Әжік қожа қойлық Жақып де ген ұрысы болыпты. Қара аю Танабайдың қысырағын қырып, Ақбай ағайыны малына ие болып, сұрап мазаларын алып, боқтай беріпті. Қарқаралыда Мықан Жақып ұрысына айтыпты: – Ақбай келсе өлтір! – деп. Оңашада келіп, ұрып жығып тастапты. [Ақбай] есін жиып: «Әй, Жақып, Майқы Танастың баласымыз, мені Мықан келмей жібер», – депті. [Жақып] қоя беріпті. [Ақбай] шыға сала «аттан» салып, үлкен төбелес болып, ақыры бітім болып жайғасыпты. Рүстем батыр есті, мықты адам. Мықан інісінің баласы қолында болыпты.17 Рүстемге Аяқ Сарытеректен үй салып беріпті. 1884-інші жылы қайтыс болған. Желтау Қараүңгірде бір қыстауы бар, Желтау сыртында Молалы бұлақта күзеуі бар. Рүстем, Мықан Ақтұмсықтан тоған алып, бидайды көп алып, тобықты Қалдау Тарыбай, Сәмбет Рүстем тоғанына егін салып, содан байыған. Сарытеректің күнбатысында, Сарытеректің күншығысынан Ақтұмсықтан тоған алып, көшкін Қазыбай, Тоғамбай Балжан баласы тоғанды аламын деп көшіп, біздің ауылмен төбелесіп, Манасбай Жолбарыс баласы қолға түсіп, Жақып қатыны «отқа салып өртеймін» дегенде, әрең айырып Автор «әскер» деп ІІ-дүниежүзілік соғысты айтып отыр. Рүстем төренің қолында Нұрмұхамедтің үлкен ұлы Әлихан тәрбиеленсе керек. Өйткені, осы естеліктен байқағанымыздай, Әлихан өз әкесін «Кесекем» («кісі кім?») деп атаған.

алған. Содан көшкін жеңіліп, Мықан төре тобықты Андағұл Тоқал, Ханқожа дейтін, Есілбай деген ауылды әкеп, бірге егін салып, тоғанның сыртқы арығы Ханқожа, ішкі арығы Рүстем жаңа тоғаны. Сонымен, 1890-ыншы жылдан [19]33-інші жылға дейін тобықты Тоқал Ханқожа елімен жақсы өмір сүріп келдік. Дәуқар батыр тоқал баласы Байқотанның Қамиымен Рүстем тоқалының баласы Бекітай құда болып, Әшірбек деген баласы на қызын әперді. Игілік Мықан төренің жолдасы болды. Қами Смаханның құрдас жолдасы болды. * * * Әлекең айтушы еді: «Қазақ елі – ақылы кірмеген жас бала сияқты. Баланы құшақтап сүйіп отырсаң, төсіңе сиіп жібереді. Қазаққа тиме – өмір, тұрмыс, ғылым көрсетеді, үйретеді». «Оқу оқы, егін сал, пішен шап, өнер үйрен, ағаш шап, темір соқ, етік тік, мылтық ат, жақсылап ән сал!» – деуші еді. * * * 1916-ншы жылы қазақты қара жұмысқа шақырғанда, көшпелі қазақтар бұзылды – 19–31-ді бермейміз деп. Сон да Әлекең Торғай облысы, Торғай оязы, Қабырға болысын да, Ақтөбе, Ырғызда, Адайда болған. Оларға насихат айтқан: «Жұмысқа барыңдар, төбелеспеңдер, қашпаңдар! Өзім сендер мен бірге боламын», – деп. Жігіттермен бірге болған, Сібірде қарағай кескен.18. 1917-нші жылы 27 феуралда Николай түсіп, переуород болғанда, жігіттермен бірге қайтқан.19 Өлгендерін көміп, ауруларын, тірілерін алып қайтқан. 1916 жылдың 25 маусым жарлығы бойынша майданға «қара жұмысқа» алынған қазақ азаматтары Сібірде емес, қазіргі Беларус жеріндегі Күнбатыс майданында жұмыс істеді. Қазақ жігіттерін майданнан бастап келген Аспандияр Кенжин. Себебі – 1917 жылдың наурызында Әлихан Петроградқа шақырылып, Уақытша үкіметтің Торғай облысындағы комиссары әрі Түркістан өлкесін басқаратын Түркістан комитетінің мүшесі болып тағайындалды.

Міржақып Дулатұлы да жігіттермен қарағай кескен, қыстай бірге болған. Қазақ елі үшін Ахмет Байтұрсынұлы Орынборда «Қазақ» газетін шығарып, дүниенің хабарын, 19–31-де алынған жігіттер жайын жазып, газетке шығарып отырған. Қазаққа еңбек қылған осы үш сорлы жігіттер... Қазақ мақалы «Ер егіз, еңбексіз – жалғыз» дейді. Нармамбеттің сөзі: Қан қайда ақ боп тамған орған кезде, Ер қайда мінін салған құрған тезге. Қозыдан қоян жүйрік бағланы жоқ, Кей жігіт сырты сындар, іші жындар, Ақтарсаң жүрегінің ақ дәні жоқ... ...1916-ншы жылы Әлекең Торғайда 19–31 туралы мәжіліс ашып жатқанда, Семейде қайық аударылып, Әбүбәкір Құрманұлы суға кеткен. Сол күні Әбүбәкірді Әлекеңе естірткен.20 Адайлар Әлекеңнің алдынан ту алып шығып: «Ханымыз келді!» – дегенде, Әлекең: Қойыңдар!» – деп, ақылын айтып, қойғызған. «Абылай, бөкейлеп» ұран салған ер Адай! [Әлихан] Адайларға: 19–31-ді жұмысқа беріңдер. Өзім бірге барамын, бірге боламын, – деп ақылын айтып, тоқтатқан. 1910-ыншы жылы «Айқап» журналын шығарып,21 қазақ елін дүние жүзіндегі әңгімемен таныстырып, ел қыламын деген Әлекең!.. 1912-нші жылы Орынборда Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы «Қазақ» газетін шығарды22. Дүние жүзіндегі болып жатқан әңгімемен таныстырып, ел қылмақ еді Әлекең!.. 1917-нші жылы 27 феуралда Николай түсті, Петерборда болды. Әлекең әмірімен «Сарыарқа» газетін шығарды. Қазақты дүниеден хабар алып отыратын салтанатты ел қыламын деп!.. Көп ұзамай Әлихан «Қазақ» газетінде көңіл айтып, мақала жарияла ды (Қара: Ғали хан. Әбүбәкір Құрманұлы. Азана. //«Қазақ», № 192, 1916 ж.) «Айқап» журналы 1911 жылы шыға бастады. «Қазақ» газетінің бірінші саны 1913 жылдың 2 ақпанында жарық көрді.

ТӨРТІНШІ ДӘПТЕР

1918-інші жылы июль айында Семейде Аягөз елі – Қожан де
ген ел, Садыр Балтабек қажы деген кісі Семей келді. Тұманшы
Омар болысты інісімен өлім жазасына бұйырды атаман
Анненковтың әфетсерлері деп Семейге қашып келді. Семей

де корпус Кариев деген Ершов үйінде тұрды. Соған төрт адам
бардық. Омар найман, Тұманшы болысы. Өлімнен Омарды
айырмаққа:

1) Анияр Молдабайұлы, 2) Әбіш Хасенұлы, 3) Юніс [Жүніс]

Қияқұлы, 4) Смахан Бөкейханұлы Алашорда атынан сұрап, үш
адамды өлімнен босатты. Қазақ мақалы: «Қас бекзат баласының
қара басын кесіп алса ақырмайды, қаса нардың қабырғалы
қолын кесіп алса – бақырмайды».

Кімге лайық сөз екенін халық білер – Ғали занға лайық сөз
деген халық.
...Әлекең байшыл емес, кедей, нашар жағында болатын адам.
Құттыбай деген – төренің құлы, Дайыр Сұлтанғазы ұлының.

Құттыбай Әлиханға келіп:

– Әлиханжан, алымым 11 сом еді, 99 сом сұрайды старшын.

10 сомнан 10 қара қалай төлеймін? – деп жылады. Әлекең:

– Екі әліптің басын иіп 99 қылған екен, әкел журналды,

– депті. Старшын қашып кетті. Журналын отқа өртеп, стар

шынды абақтыға алғызды. Сөйтсе, Дайыр төренің баласы өзі
істетіпті. Әлекеңнің әкесі Мықан төреге көкжорға ат беріпті.
Әлекең: – Ұят болды, – деп әкесіне айтып қайырып тастаған.
Әлекеңнің әкесі Мықан төре Қосқұдық, Ақжол деген жерді

алыпты. Көршілес Сарым жақсы Күзембай деген кісіден ба
лалары: – Әкең жерімді тартып алған, – деді. Соны өзіне
қайтартқан Әлекең.

БЕСІНШІ ДӘПТЕР

1895-інші
жылы
Тоқырауын
болысынан

сайлағанда
Николайдың «бүктеме» деген сайлауы: бір старшын екі жүз
үй болса, бір жағы тоқсан тоғыз болса, бір жағы жүз бір болса,

тоқсан тоғыз үйге түк жоқ. Жүз бір үй төрт елубасы сайлап ала
ды. Сонда байлар елубасы болады. Әбжан Оспан баласы кедей
адам, елубасылыққа келгенде «сайламаймыз» дегенде, Әлихан
жазып жіберген – елубасы болды.

Бөлкембай болды болысы, Ахметжан Абдырбай бір ауыл
дан би еді. Берекенің белгісіз елубасы шықты төреден, азғантай
ғана үй еді.
Кедей Әбжанды қойған Әлихан. Әділ шариғат болғанда

– көп жағына жүйе еді деген сайлауда қазақтың жиын тобын

да осындай кедейді сайлады, мына Мықанның баласы депті
қазақтар.
* * *
1914-інші жылы Әлекең шешесіне, ел-жұртына амандасуға

келгенде немере туысқаны Ғали Сырдақ баласының Сара деген
қызын Өмірбек Иса баласы алып қашып кеткен. Төрелер ашу
ланып: «Бұл не деген сұмдық?!» – дегенде, Әлекең:

– Қойыңдар! Өзі сүйген қыздың жолы болсын! – деп

туысқандарын тоқтатып, қарындасына қалың малсыз бостан
дық бергізді. Сол Өмірбек осы күні тірі – сексен бірде.
* * *
1897-нші жылы Әлекең ауылына, үйіне келіп жатқанда,

тобықты Балқаш елі жобалай келеді. Қасында Омарбек
Ахметұлы деген он сегіз жас бала бар.

– Әлихан, саған келдім. Нұра елінің болысы Мына бала Өрімбай

Иманұлының қызын алушы еді. Екі жүз жылқы алып еді. Қызын
ұзатып, қайтадан көшін алып келіп түсіріп, бізді қоя берді.
Он мың қойы бар Ахмет осы. Ақшатау болысы, Қожамбек қой!

– Өрімбай, ұят болады, қызыңды бер! – десе, бермепті.

Әлихан Қарқаралыға барып, болыстар жиылып отырған
кеңсеге барып: «Нұраның болысы қайда?» – деп сұрапты.

– Мұнда! – депті.

– Соқыр әкеңнің аузын ұрайын Өрімбай! 200 жылқы аласың,

қызыңды пәленше еткізесің, неге бермейсің? – деп жатқанда, ар
жағынан ояз келіп:

– Букейханов, [Вы] почему ругаетесь? – депті.

[Әлихан] – Мына болысты абақтыға жібер! – деп, жібертіпті.

Жаз шыққан соң [Өрімбай Ахметті] шақырып алып қызын
беріпті.

– Құлжамбек, мен саған еңкейіп, «бер» деп келгенде бермеп

едің, көзіңе тықтырып бердің ғой, – депті Әлихан.
[Әлихан] бұлардың ауылына барып, үйінен дәм татқан емес.
* * *
1898-інші жылы жұт болып, ел жұтап, Әлекең Омбыдан

келіп, жұтаған елге Нұра елі Қушоқы табын деген елге сиыр
әперген. Жәрмеңкеден. Жұтаған елге қырық бұзаулы сиыр
әперген. Қайта төлеусіз болды, содан малданған адамдар да
болды.

* * *
Әлекең туысқандарына айтқан: «Қосты жылқы, қоралы қой
ешнәрсе болмайды. Сендер бір жерге жиылып үй салып, ыш
кол салып, бала оқытып, егін, жоңышқа, картопия, диірмен

салып, отырықшылықты бастаңдар!» – дегенде, тілін алмаған.
Сонда [Әлихан] «Ана диірмен салып, егін салып отырған Бе
кетай Рүстем тоқалының баласы түбінде сол озады», – деген.
Ашаршылықта сол озды, өзгелер аштан өлді. Әлихан –

Мырзатай немересі; Рүстем, Мырзатай бір туған.
1901-інші жылы Мықан төре өліп, Әлихан Омбыдан келіп,
сол жылы мал санағы, алым шығынды түндікке салады. Әлекең
елге айтты:

– Екі жүз үй құлық жеті ауылнай ел болады. Сіз алымды үй

басына емес, малға тартыңдар – дейді.
Ел тілін алып, малды санап малға тартады. Кедейлер
алым, шығыннан босады. Семей облысы, Қарқаралы оязы,
Тоқырауын болысы, 7-нші ауыл «алым-шығынды малға

тарттық» деп Омбыдан шығатын «Дала уалаятының газетіне»
басты.
Байлар Әлекеңе өкпелеп, інісі Смахан Төлеубай байдың
Мәзбала деген қызын аламын деп, сонда Төлеубай айтыпты:

– Алымнан құтқарған кедейдің қызын әперсін! – депті. – Ба

сымды төрелер ауыртпасын! – депті.
Әлихан: – Смахан бұл жұмысты қойсын! – деп қойғызыпты.

АЛТЫНШЫ ДӘПТЕР

Әлекеңнің бір жолдасы – уақ Темірғали Нөрекин екінші Го
сударственни Дума шлені. Әлихан «елге еңбек қылмады» деп
[Темірғалиге] өкпелеп, көрмей кетті. Баласы Хасен ағайынын
«түрікке ақша жиды» деп нахақ айдатып, Әлекең [Темірғалиге]:

– Аулақ жүр! – деп, келгенде қуып жіберген. Бұлар Сейтен елі,

оқыған Темірғали Нөрекин, Шаһкәрім Құнанбай немересі
Семейдің бірінші адамдары.
Екінші Дума сайлауында Ике, Әлекең осы екеуін «сайла!»
деп ұсынған, Шәкәрім Темірғалиге берді, Қақатай [Кәкітай

емес пе?], Мұсатай бата берді. Арғын, найман түгел!
* * *
Павлодар оязы, Семей облысы, Бестау деген жерде Түндік
өзені қабағында Сырым-найман деген ел бар. Сол елді билейтін

Тарамыс балалары – қазақ жақсылары. Сол елде Әбділхақ
хазірет деген үлкен ғалым болған – Абаймен, Әлиханмен
сөйлесуге жарайтын. Соны Тарамыс баласы «түрікке ақша жи
найды» деп көрсетіпті, Тарамыс балаларын бұрын Әлекең жол

даспыз дейтін: – Аулақ жүр! – деп қуып жіберді.
Әлекең 1901-інші жылы әкесі өліп, 1905-інші жылы 26-да
Тәттіхан деген жақсы інісі өліп, өзінің тақымы толған туы
сы осы еді. Өзіне тете інісі Әзіхан – адал адам, мал баққан, ит

жүгірткен, құс салған, қасқыр соққан. Үшінші інісі Смахан –
әкесі өлген соң балалықпен оқу оқымай, қазақтың партия жа
сайтын көп наданға қосылып, соның бірі болды. «Айқап» жур
налы, «Қазақ» газеті, «Сарыарқа» газеті – соларды көріп, қазақ

партиясынан әрең шықты.
Тәттіхан өлген соң, немере інілерін – Қасымхан Әбдіханұлын,
Мәнерхан Шолақұлын, Хасен Жаңқашұлын, өлген әкесімен не
мере Дайыр баласы – Мұхамедғалиді – төртеуін Смахан оқуға

берді. 1903-інші жылы Смахан өзімен старшындас Жолдасбай
бидің қызы Рабиғаны аламын деді. Ол Кент елінде Тілеубай
Моңал байдың келіні, айттырған, жетпіс жылқы алған.
Қыз «барамын» деп, әкесі, елі аңдып, сайлауда Смахан отау

болып жазылып, үйдегі қызды «қатыным Рабиға» деп, үлкен

сөз болып, сайлауда «бүктеме» болып Смахан жағы жеңіліп қалған. Әлекең естіп: «Смаханның істегені ақымақшылық, қызын малға сатқан Жолдасбай да ақымақ, қызға обал болыпты! Құлық баласы өздерің тату болыңдар. Смахан қояр!» – деп, елін Омбыда отырып жайғастырған. Әлекеңнің кенже інісі Базылхан – екінші үлкен үйінде шешесі қолында, қазақ атқамінерлері пысығының бірі... * * * Кенесарыны, Наурызбайды ұстап берген адамға шен береміз деп Дала уалаятын билейтін окружни корпус жар шақырған. «Ұстап береміз» деген адамдар мыналар: кәрсон Көпбай, шор Тоғалақ, Олжабай, тобықты Құнанбай, қамбар Сыртым бай, қамбар Жапалақ. Осы бесеуі 600 карателни әтрәд алып, 600 қазақтың мықты жігітін таңдап алып, 1200 кісімен аттанып Сырдың бойына барып, Кенесарыға батпай қорқып, Тұздыкөл деген жерде Ержан Есенгелдіұлының көшін алып, кебежеде бір ұл, бір қыз кетіп, үш қонып шыққан соң, бір жалғыз қара көрінді, – дейді. Басында байлаған он құлаш Абылайдың жа сыл туы. Белден «Абылай! Абылай!» деп шыға келгенде, әскер қақ жарылды. Қорқып, жан-жағына қараған жоқ. Көшке барып қызын алып сүйіп қойды, ұлын алып құшақтап, бір қолында найза мен тізгін, қайта қайтты. Ержан Есенгелді баласы осы екен. Елге келген соң: «Аядық, аттырмадық», – депті Құнанбай, Көпбай, Олжабай, Сыртым бай. Сонда Жапалақ: «Орыс, қазақ бәріміз қорқып қалдық, былшылдама!» – депті. Бұлардың бесеуі де хорунжы шен алып, аға сұлтандыққа сайлауға жарағаны Кенесары арқасы. Шын батыр Жапалақ [деп] айт, Қамбар, өзгелері өз басының-ақ... Кенесарының Ағыбайы асы болған 1865-інші жылы23 Қарағанды, Қайрақтыда үш жүздің баласын түгел шақырып, «Кенесарының Ағыбайы асы» – 1865 жылдан әлдеқайда кейін болса керек. Себебі – 1866 жылы туып, оқу оқып жүрген Әлихан сексеннен асқан Ағыбай батырды көрген. Оған дәлел: Смахан төре өзінің 2-дәптерінде былай деп жазады: «Әлекең айтыпты: – Надан тобықты Тұмабай асына бардым, оқу оқып жүргенде, шұбыртпалы Ағыбайды көрдім...».

ел ілгері-кейінді келіп, көпшілікпен атты шаппай, бәйгені ата ұлына бөліп алып, алты ауызды қазақ осылай тараған асы ба сында Қанжығалы қарт Бөгембай баласы» Саққұлақ би болған. Жылап айтқан: «Атты шаптыр!» – деп. Көпшілік болмаған. Семей мен Қарқаралы арасындағы бошан-шаншар ол күнде Есілге дейін көшіп жайлайды. Шаншардан Бертіс, одан Бая де ген ауылда Ардабай деген бай болған. Ағыбай асына бір жыл бұрын дайындалған. Қырық жылқы терісін істеп, он алты айғыр терісінен саба тігіп, мойнын үзікті тесіп атпен даладан пісіп, бір мойны үйдің ішінде піспекке сафар байлап, бесік, жамбы бай лап, алтын-ділдә байлап пістірген. Жиырма жылқы терісін[ен] жиыр саба тігіп. Он екі қанат үй тігіп, сабаға «бошанның қара көлі» деп ат қойып, алпыс бие айдап, сойысқа он жылқы, жүз қой айдап ас басына қонған Ардабай. Ерулікке, көрімдікке Аманжол батыр баласы әкелген бір нар үстіне бір кілем жауып, екі жағы дерге жетеді. Нардың бір құлағына бесік жамбы, бір құлағына тайтұяқ, кекіліне қойтұяқ байлап, алдыңғы өркешіне бітеу құндыз іліп, артқы өркешіне бір ішік, бір шапан қазине [?], бір орман тымақ, бір құндыз бөрік, нар бастаған бір тоғыз байлаған. «Бошанның қара көлінен» дәм татамыз деп елдің көбі «қара көлді» сыйлаған. Бұл Ардабай – Ағыбаймен тамыр емес, сүйек емес. Қазақтың кең етек, тар қойыны осы болады... ЖЕТІНШІ ДӘПТЕР 1921-інші жылы [Әлихан] Помголға мал жинап берді.24 Бес болыс тобықтыдан – Шаған, Бұғылы, Шыңғыс, Мұқыр, Қызыладыр. Найман-сыбаннан мал жинап берді Әлекең. 1848-інші жылы Сарыарқа белінде Қусақбас, Түйіндікбас сегіз ауыл деген жерде тобықты Өскембай асы болған. Сонда найман Балта ақын айтады: «Помгол» – «помощь голодающим» – «ашыққандарға көмек». Ә.Н.Бөкейхан ашыққандарға көмек беру үшін құрылған комиссияның құрметті төрағасы болды.

Әй, Құнанбай! Адам артық бола ма сенен мұндай?! Асын бердің әкеңнің, келістіріп сәйкесін. Биледің ғой Орта жүздің – Төре, қара – алшысы мен тәйкесін. Өскембайдай әкем өліп, Құнанбайдай ұлым болса – Жылай да беріп қайтесің! Сол аста Алшымбайға Түбек айтады: Юсұф бен Зылиқа реңіңдейсің, Төрт жарым Омар, Оспан – біреуіңдейсің. Бошанға далда болған Сарықасқа таз, Жер мен көктің арасында тіреуіндейсің. Алшымбай құйрығына «қарасүйел» шыққанда, Қалдыбай қожаның емі мынау. Жараны көреді: Құдайым алтын төккен етегіңе, Бар бошан жүріп-тұрғай жетегіңе. Жалмауыз-ай, дүниенің бәрін жалмап, Пәлең ішіңе симай кетіп, «Қарасүйел» шығыпты ғой көтеніңе! – деп, қос қолдап таяқпен ұрып қалғанда, сүйел жарылып қан ағып, Алшымбай талып, өліп қайтып тіріліпті, содан жазылып ты. Саққұлақ бидің баласы «шылбырымды ұрладың» деп Қалдыбай қоржынын тінтіпті. Сонда Қалдыбай Саққұлаққа хат жазыпты: Әкең сенің жақсы-ақ еді-ау жамбас жеген, Жақсыдан жаман туса – оңбас деген. Шешеңнен бір кесапат болған шығар,

Иттің боғы қылшықсыз болмас деген.
Нахақтан бір жаланы жаптың неге?!
Қалдыбайға бір түйе, бір ат, бір ішік айып тартыпты
Саққұлақ баласы...

СЕГІЗІНШІ ДӘПТЕР

Семей облысы, Семей оязы, бура найман Айғыржал елі –
Жәуетей, Амантай, Ерторы болысының жылқысын Ертіс бой
ынан жау алады. Іздің беті Сарыарқаға қарай тартады. Ерторы
айтады:

– Бұл ұрылар Түндік өзеніне түсіп ат шалдырады, мал сояды,

біз сонда жетеміз. Сендер артымыздан келе беріңіздер, – деп
төрт баласымен бесеуі қос ат алып қуып, Түндік өзенінде тай
сойып, ат сулап жатқан жауға кездесіп, бұларды жау жеңіп ала
ды. Ерторы екенін білген соң, ақыры оңдырмайды. «Өлтірейік!»

деп қолдарын артына байлап, бауыздап, бір құдыққа бесеуін
салып, жылқыны тастап, сойған тайдың етін жартылап алып,
олар қашып кетеді. Кейінгі қуғыншылар келсе: қып-қызыл қан,
бір құдықта жатқан бауыздаулы төрт баласымен Ерторы.

Семейге хабар жетіп, ұлықтардың бәрі келіп, Қарқаралы
бас адамдарын тегіс абақтыға жапқан. Дегелең болысы Төлебай
Алдабергенұлы, Бөрілі болысы Молдаш Шынбайұлы, Қу бо
лысы Ақай Баймұрынұлы, Абыралы болысы Молдаш һәм

ғайрилары. Сол уақытта жәрмеңкеге қаржас Мұса мырза келіп,
Жамангөт үй тігіп, Мұса сөйлепті:

– Менің тілімді алмайды. Мен айтқалы қайда: Төлебайға

Шақабай ұрыларынан құтыл деп! Ақайға айтам: – Ысқақ, Ер
мектен құтыл деп!
Молдаш: – Бұлар тіл ала ма? – депті. Сонда шор Кенже сол
үйге барып отыр екен:

– Иә, мырза, жақсы айтасыз! Орыс, шіркін, кімнің тілін ала

ды! Қайран байырым Тайжан, Сейтен-ай! Я бірін атты, бірін ай
дады, – депті.

Сонда Мұса мырза: – Қай баласың? – депті. – Иә, Кесек, – деп тұрып жүре беріпті. Сонда Мұса мырза: – Ақбергеннің бір інісі бар еді, осы шығар?! – депті, – Я, Алла, еркек мүшесін тегіс берген екенсің! – депті. Ерторының кенже баласы Досымханды найман болыс қойып, 27 [жыл?] өткен соң шығып орманшы, қайдауыл, өтек ұрылары екен. Досымхан болыс «Әлиханмен ақылдасамын» деп Омбы барып, Әлиханға бастан-аяқ айтыпты. Әлихан: «Әй, Досеке, жақсы келдің. Өлген әкең, ағаларың тірілмейді. Арғын-найман арасына бүлік салма! Алланың шын құлы кешірімді деген, Алла шаһиттік дәрежесін беріпті. Үндеме, қой!» – депті. Сонымен Досекең үндемей қойған. Ұрылардың тұқымы құрып кетті дейді. Әлекеңнің мінезі осы... Мұсаның немере ағасы Тайжан, Сейтен[нің] бірін атқызған, бірін айдатқан Мұса. Кенже соны айтты. Мұса шен алған, шек пен киген орыстың қадірлі адамы. Патша барамын, Омбыда окружни корпусқа амандасамын деп, Омбыда ауырып, сон да өліп, алты жүз шақырым Ақкелінге Омбыдан қыстыгүні сүйегін әкелген еліне, үйіне. Шіркін, арамдық-ай, жамансың ғой! ТОҒЫЗЫНШЫ ДӘПТЕР Әлихан Нұрмұхамедұлының шешесі25 кестеші, оюшы, сы зушы, ол уақытта мәшине жоқ, қолмен істейді. Қайырымды – нашарлардың киімін істеп береді. Қолында жетім-жесір, нашар адамдар жүреді. Борамбайдың мылғауы – Юсуф, Байғабылдың Мырзамбеті сияқтылар. Жетім балаларға мұсылманша оқу Әлиханның анасы Бегім ханым – қазіргі Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданына қарайтын Талдыбейіт деген жерде ері Нұрмұхамедтің қасына жер ленген. Басына ұлы Смахан төре құлпытас орнатқан.

оқытады, киімдерін жуып, жамап береді, биттерін қарап береді. Әркімнің киімдерін тігеді, олар отын әкеп береді, тамақ әкеп береді. Жолдасы Мықан төре – қазақтың атқамінер пысығы, ит жүгіртіп, құс салады, қаршыға салады – кедей адам. Егін салды рады, диірмен салдырады, азын-аулақ малын бақтырады, бала ларын оқытады. Екінші баласын, Әзіхан деген, мал бақтырған. Үшінші қыз бала – Нұрбек деген – осы күні тірі, сексен екіде, мұсылманша оқу біледі. Кестеші, оюшы, сызушы, нешетүрлі киімдер, бас киімдер, бой киімдер тігеді. Шешесіндей нашарға қайырымды емес, төрелердей – кеудесі көтеріңкі. Төртінші баласы Тәттіхан орысша оқыған. Әлекеңнің тақымы толған інісі осы. Құрт аурудан жиырма бес жасында опат болған. Бесінші баласы Смахан – қазақша айтқанда, жемеген боғы жоқ. Қазақтың атқамінерлерінің бірі. Нашар, жетім-жесір, момын байларды, елді қорғайтын адам. «Айқап» [журнал], «Қазақ», «Сарыарқа» газетінің тілшісі, «Сұңқар» деген мәселені осы жазады (!). Ұрының, жуандардың дұшманы. Патшаға «сенімсіз адам» деп екі жылға жер аударылған, жиырма тоғыз 1910-ыншы жылы. [19]17–18–19-ыншы жылдарда облосной сот қызметінде бол ды; [19]20–21–22-нші жылдарда аудан соты қызметінде болды; [19]25–26–27–28–30-ыншы жылдарға дейін сарымай зауыты қызметінде болды; [19]30–31–32-нші жылға дейін жекеше салығын тартып, ел тартып айдаудан, абақтыдан аман қалды; [19]33-інші жылы Алма-Ата барып, жиырма жыл Алма-Ата маңында болып, [19]53-інші жылы еліне – Балқаш барып, сонда тұрады. Мешітте намаз оқып, өлім күтіп отырады... Алтыншы – кенже баласы – Бәзілхан, інісі Әбдіхан асыраған, оқымаған, қазақтың пысығының бірі. Егінші, диірменші, сау дагер, аңшы. Қырық сегізінде «бай» атымен айдалып, НовоКузнетскіде [19]32-нші жылы декәбірде опат болды. Ыбырайымхан Әзіханұлы – Алтайский край, Покровский район, Маралиха совхозында, [19]31-інші жылы жиырма алты да опат болды. Агроном.

Ғалимарданбек Бәзілханұлы [19]32-нші жылы опат болды, буғалтыр. [19]20-сыншы жылы Ахам26 балаларымен келіп, бала ларына елді, жұртты, қазақты, көшкен-қонғанын, мал сауғанын, үйін жығып-тіккенін бәрін көрсетті; аң қағып түлкі алғанды, ит жүгіртіп, қаршыға, ителгі, тұрымтай салғанды көрсетті; алтыбақан, әйгөлек, өлең, жұмбақ айтқанды көрсетті... ОНЫНШЫ ДӘПТЕР ...1896-ншы жылы всеросейская перепись жұмысына қатысып, қазақ жерін тегіс аралап шыққан. Бұдан кейін қазақ жеріне шыққан бірнеше экспедитсияға қатысқан (Шерба,27 До бромыслов, Седелников,28 т.б.). Ең соңғы қатысқан экспедициясы – проф. Руденко басқарып, Адай жерінде болған экспедиция еді, бұл экспедиция мате риалы жеке кітап болып басылған. Сол кітапта Ахамның да мақаласы бар.29 1905-інші жылғы революция кезінде патша өкіметі «өкіметке қауіпті адам» деп абақтыға жапқан... Абақтыдан шыққаннан кейін Семейге келіп, біраз осы қалада тұрғанда, бір күні Қарқаралы оязының нашалнигі Кинницпен кездесіп қалғанда, сонда Кинниц кекетіп: – Патшаны құлатамын деп шаршаған боларсыз! Демалып жүрген боларсыз! – деп әжуалап сөйлегенде, Әлекең: – Қазақ халқының бір мақалы бар: «Ер туған жеріне, ит – тойған жеріне» дейді. Менің жауабым осы! – деген екен. Сонда фон Кинництің әйелі күйеуіне: – Саған керегі осы еді. Әлихан Нұрмұхамедович өзінің туған жері үшін зардап көргенін түсінбегенсің, – деп күйеуін онан әрі сөйлетпей сүйрелеп жүріп кетіпті. «Ахам» деп Смахан төре ағасы Әлиханды айтады. Автор әйгілі «Щербина экспедициясын» айтып отыр. Әлиханның Добромыслов пен Н. А. Седельников бастаған экспедицияларға қатысқаны туралы дерек жоқ. Ә. Н. Бөкейханның «Казаки Адаевского уезда» атты ғылыми очеркін айтып отыр. Қара: Букейхан, А. Н., Баранов, С. Ф., Руденко, С. И. Казахи. Ан тропологические очерки. Сборник І, ІІ., 58–82 стр. 1927 г. Ленинград.

Мұны бір әңгіме үстінде Әлекең Тұрашқа30 айтқан екен. Фон Кинниц поляк болатын. Оның әйелі білімді де есті адам болса керек. Өз еліне патша өкіметі «әңгір таяқ» ойнатып отырған кез де қазақ жерінде патша өкіметінің қолшоқпары болып жүрген поляк – тойған жерінде жүрген иттің өзі дегенді Кинництің әйелі түсіне қойған көрінеді. * * * Петерборда Лесной институтты бітіріп, ученый-лесовод ди пломын алғаннан кейін 4 жылдай Еділ бойында, Самардағы Волго-Донски земелни банкте таксатор31 болып істеген. Сол кезде Самарда болған бірқатар револютсионермен пікірлес болып, қоғам жұмысына қатысқан. Самарда болғандар ішінде Бурханов та (народный комиссар финансов) болған. Ахамның ұзақ уақыт тұрған қалалары Омбы мен Самар.32 Бірқатар уақыт Петерборда тұрған. Сергей (Өкітай) Петерборда туған, Лиза Омбыда туған... Тұраш – Тұрағұл немесе Тураұл – ұлы Абайдың кенже ұлы, Әлиханның жақын досы. Ә. Н. Бөкейхан – Еділ бойындағы Самарға 1908 жылы жер аудары лып, банкте шамамен 1908–1912 жылдары қызмет істеуі әбден мүмкін. Әлихан Омбыда 1886–1890, 1895–1908 жылдары, Самарда 1908–1917 жылдар аралығында, Мәскеуде 1922–1937 жылдар аралығында тұрды. Бірнеше айдан бір жылға дейін Семей мен С.-Петерборда да тұрғанға ұқсайды.

Смахан төре Нұрмұхамедұлы Бөкейхан – Әлиханның туған інісі. Ә. Н. Бөкейхан 1906 және 1908 жылы патша түрмесіне жабылғанда, 1908 жылы Самарға жер аударылғанда және 1922 жылы Мәскеуге қуылғанда, туған ағасын жоқтаған жалғыз Смахан төре болды. «Әлекеңнің өмірі» атты қолжазба естеліктердің авторы. Букейхан Смахан торе Нурмухамедулы – младший брат А. Н. Букейхана. В 1906 и 1908 годах А. Н. Букейхан был заключен в царскую тюрьму, когда в 1908 году был сослан в Самару, и когда в 1922 году был насильственно из гнан в Москву, именно Смахан первым бросился в поиски своего легендарного брата. Автор рукописных воспоминаний об А. Н. Букейхане «Жизнь Алихана» («Әлекеңнің өмірі»).

АЛИХАН НУРМУХАМЕДОВИЧ БУКЕЙХАН1 (Вместо предисловия) Букейхан, А. Н. принадлежит к числу немногих иссле дователей народной жизни современного Казакстана.2 В те чение ряда лет он работал в составе известной Экспедиции по исследованию степных областей в статистико-экономическом отношении, руководимой Ф. А. Щербиной, имя которого затем перешло и на самую Экспедицию. Кроме непосредственного обследования казакского хо зяйства через производство подворной переписи и собирания разнообразного описательного матреиала, т. Букейхан принимал участие и в разработке собранного материала, как по систематизации и сводке его в различного назначения статистические таблицы, так и по производству анализа и характеристики казакского хозяйства, по собранным Экспедицией Щербины данным. Работы, произведенные им в Экспедиции, отличаются высокой доброкачественностью, обнаруживая в авторе глубокое знание и понимание казакского хозяйства, большую объективность и способность к критической оценке самых сложных явлений казакского хозяйства, до того времени почти совершенно неизученного. Работы, производившиеся в Экспедиции т. Букейханом, весьма разнообразны по своему содержанию, что свидетельс твует о многосторонней его подготовке и исследовательской деятельности в сфере народно-хозяйственных отношений. В четырех уездах бывшей Семипалатинской области – Павлодарском, Каркаралинском и Семипалатинском и в Омском уезде бывшей Акмолинской области – им уста навливаются по данным Экспедиции (Щербины), естественноисторические районы. В оригинале автор фамилию А. Н. Букейхана указал как «Букейханов». Транскрипция оригинала сохранена. Составитель.

Эта была первая подобного рода работа в Казакстане: до Щербиновской экспедиции не только об естественноисторических районах страны не было никакого представления, но и вообще о природе современного Казакстана имелись весьма скудные, притом по большей части случайного характера сведения. Щербиновской экспедицией были заложены первые основы планомерного изучения природы Казакстана, с точки зрения народного хозяйства в нем, и в этом отношении т. Букейхану принадлежит одно из почетных мест. По тем же четырем уездам и разрабатываются материалы по истории земельной общины. Нужно иметь в виду, что и земельная община впервые была подвергнута планомерному изучению Щербиновской же Экспедицией. Казакская земельная община – родовая, и это привело т. Букейхана к изучению родового строения казакского общества, к составлению родовых схем и родовых карт. В целом, эти работы весьма значительно продвинули наши знания о казакском общинно-родовом строении общества. Им, наконец, производились работы оценочного характера казакского коноводства – отгонных табунов, в зависимости от особенностей естественно-исторических районов исследованных им уездов, составлялись особые косовые очерки. После Щербиновской экспедиции, т. Букейхан принимал участие в производившимся под моим руководством стати стико-экономическом исследовании животноводства в районе Сибирской железной дороги от Челябинска до Томска. В результате этой работы была [написана] обстоятельная монография о казакской овце и казакском овцеводстве, яв лявшейся до сих пор лучшим исследованием этого рода. Исследование было проведено за счет Сибирской железной дороги и для ее надобностей. Нужно пожалеть, что нет второго издания, так как первое разошлось без остатка и найти его можно лишь в немногих книгохранилищах. Одновременно т. Букейханом выполнена и другая работа – составление монографии о крупном рогатом скоте в северной

части современного Казакстана, напечатанная вместе с работой по исследованию овцы. В составе Экономического Отряда Казакстанской Экспеди ции Всесоюзной Академии Наук, под моим руководством, т. Букейханом были производены статистико-экономические и бытовые исследования в Адае – наименее исследованной части Казакстана. Часть собранного им по Адаю материала обработана и издана в трудах Экспедиции.3 Кроме того, т. Букейхану принадлежат ряд статей по различным вопросам переселенческой колонизации Казакстана, печатавшиеся в журнале «Сибирские вопросы», издававшемся в течение ряда лет в Петрограде. В Записках4 Семипалатинского подотдела Русского Географического Общества5 печатал свои исследования по истории казаков.6 Все научные работы, принадлежащие А. Н. Букейхану, от личаются глубоким знанием автора предмета, тщательностью, умением подбора материала и редкой добросовестностью, делающими их особенно ценными и доброкачественными. Главнейшие издания, в которых печатались научные исследования т. Букейхана: «Материалы по киргизскому землепользованию, собранные Экспедицией по исследованию степных областей», т.т. ІV, Букейхан, А. Н. Казахи Адаевского уезда. //Букейхан, А. Н., Баранов, С. Ф., Руденко, С. И. Казахи. Антропологические очерки. Сборник І, ІІ., 58–82 стр. 1927 г. Ленинград. Научные исследования и труды А. Н. Букейхана издавались не толь ко в «Записках» Семипалатинского подотдела, но и в «Памятной книжке Се мипалатинской области», «Известиях» Западно-Сибирского Отдела ИРГО, в справочнике «Россія. Полное географическое описаніе нашего отечества» («Киргизскій край», т. 18, 156–175 стр. 1903 г. СПб.), а также в «Новом энцикло педическом словаре» Брокгауза-Ефрона в 1908–1917 гг. Полное наименование: «Семипалатинский Подотдел Западно-Си бирского Отдела Императорского Русского Географического Общества. Со ставитель. Ряд очень важных материалов по истории казахов А. Н. Букейхан опубликовал также на страницах газеты «Семипалатинскіе областные ведомо сти» (№№ 22–25, июнь 1900 г. Семипалатинск).

VІ, X и XІ, по уездам Павлодарскому, Каркаралинскому,
Семипалатинскому и Омскому.
«Материалы по статистико-экономическому исследованию
района Сибирской железной дорогий», т. І «Животноводство»,

вып. І–ІІІ.
«Сибирские вопросы», журнал, издававшийся в Петрограде
с 1905 года Сукачевым.
«Записки Семипалатинского Потдотдела Русского Гео

графического Общества».
С. П. Швецов.
05.01.1928. Ленинград.

ПЕРВЫЙ КАЗАХ-ЕВРОПЕЕЦ

(Вместо предисловия)
Говоря о жертвах репрессий среди казахской интеллиген
ции, нельзя не назвать сложную и неоднозначную, но безуслов
но очень значительную фигуру Алихана Букейханова, первого

казаха, получившего образование в двух русских вузах, вождя и
идеолога «Алаш-орды».
Нам не удалось ознакомиться с его следственным делом 1937
года, хранящимся в Москве. Однако нельзя не сказать об этом

человеке ввиду его особой роли в развитии казахской культуры;
к тому же его биография, сейчас хорошо известная в Казахста
не, до сих пор редко рассматриваллась в России. Мы опираемся
на казахские публикации последних лет, прежде всего на ста

тью, где использованы и следственные материалы.
Алихан Букейханов родился 5 марта 1870 года в ауле Токра
унской волости Каркаралинского уезда Семипалатинской об
ласти (в 60–80-е годы ХХ в. это был Актогайский район Джез

казганской области). В литературе иногда встречается и другая
дата рождения – 1866 год. Он принадлежал знатному роду: его
предок Букейхан был одним из последних казахских ханов.
Окончив в 1879 году медресе в городе Каркаралинск, Алихан

поступил в местную начальную казахско-русскую школу, а за
тем – в городское профессиональное училище с четырехлетним
курсом обучения, где осваивал сапожное дело.
Сапожником, однако, не стал: в 1886 году поступил в Омское

техническое училище и окончил его в 1890 году. Уже тогда нача
лась его публицистическая деятельность: он сотрудничал в од
ной из первых казахских газет «Дала уалаятының газеті» (при
ложение к «Акмолинским областным ведомостям»).

В 1890 году юноша едет в Петербург и поступает там в Лес
ной институт как стипендиат киргизских (казахских) обществ. В
то время для молодого казаха это был исключительный случай.
В студенческие годы Букейханов, по свидетельству товарищей

и Департамента полиции, примыкал к «крайней левой», увле

кался марксизмом и участвовал в студенческих кружках. В 1894
году получил диплом лесовода. В том же году он экстерном за
кончил юридический факультет Петербургского университета
(как В. И. Ленин за три года до этого). Получив два диплома,

молодой специалист вернулся в Омск.
В первые годы после возвращения Букейханов преподавал
математику в Лесном училище в Омске и работал в редакции
русской газеты «Степной край», участвовал в двух научных экс

педициях по изучению экономического положения крестьян
Южной Сибири.
В 1896 году стал членом Императорского географическо
го общества, после чего полностью посвятил себя исследова

тельской работе. В течение пяти лет участвовал в комплекс
ной экспедиции Министерства земледелия и государственных
имуществ для исследования киргизских (казахских) областей.
Экспедицией руководил известный статистик народническо

го направления, впоследствии член-корреспондент Академии
наук (СССР), затем эмигрант Ф. А. Щербина.
В 1903–1904 годах Букейханова включили в состав еще одной
экспедиции по экономическому обследованию прилегающих

к Сибирской железной дороге районов. Материалы экспеди
ции были опубликованы, разделы, написанные Букейхановым,
занимают там большое место.
Он, в частности, определил естественно-исторические райо

ны Казахстана, изучил родовое строение казахского общества,
составил карты расположения казахских родов, собрал сведе
ния по состоянию животноводческих хозяйств северных каза
хов, написал монографию о казахской овце и казахском круп

ном рогатом скоте.
Молодой ученый был первым казахом, изучившим эти про
блемы; о многих из них он вообще писал впервые. С 1904 года
Букейханов начал работать статистиком Омского переселенче

ского управления.
Отойдя от политики в первые годы после возвращения из
Петербурга, Букейханов возвращается к активной обществен
ной деятельности во время революции 1905 года. В июне 1905

года при его участии была составлена «Каркаралинская пети
ция» – первые официальные политические требования казах
ского народа, которую подписали 14 500 человек.
Петиция должна была быть отправлена царю, но почта от

казалась ее принимать. После Манифеста 17 октября 1905 года
Букейханов пытался основать газету на казахском языке.
В ноябре 1905 года ездил в Москву на Съезд земских [и] го
родских деятелей, где сказал в своей речи: «Я являюсь пред

ставителем 4-миллионного киргизского народа, занимающего
огромную территорию от Урала до Алтая, от линии Сибир
ской железной дороги до Омска... У нас тоже преследуется
школа с киргизским языком, нас тоже давит цензура... Ближай

шей нуждой киргизов является свобода в употреблении родно
го языка, особенно необходимая ввиду предстоящей выборной
агитации, и я присоединяюсь к предложениям тех товарищей,
которые просили съезд высказаться за немедленную отмену

всех ограничений в правах местных языков».
Еще радикальнее высказывался он по возвращению в Омск:
«Не умножайте свои преступления, могильщики старого строя,
ваши дни сочтены!». Речь шла о чиновниках царской админи

страции. В январе 1906 года Букейханов был первый раз аресто
ван и провел в тюрьме три месяца. Даже в крайне к нему недо
брожелательной литературе советского времени признавалось,
что в 1905 году он «полевел».

Но Букейханов уже отошел от политических идей, которы
ми увлекался в юности: в это время он примкнул к кадетам, пик
радикализма которых пришелся на 1906 год. Тогда он был из
бран в 1-ю Государственную думу «от киргисзкого населения

Семипалатинской области». Администрация затянула выборы,
и Букейханов прибыл в Петербург накануне роспуска Думы ца
рем. Не успев принять участие в ее работе, он вместс с кадет
скими и близкими к ним депутатами подписал резкое по тону

Выборгское воззвание (10.07.1906).
Вернувшись в Омск, редактировал местные кадетские газе
ты. Затем началось преследование «подписантов» Выборгского
воззвания: в 1908 году Букейханов вновь был заключен на три

месяца в тюрьму, а после освобождения выслан из Омска в Са
мару, где жил до Февральской революции.
Все это время он активно участвовал в политической дея
тельности, неоднократно выступал в печати, а также на собра

ниях и съездах. Как следует из заполненной им в 1937 году ан
кеты арестованного, с 1912 года Букейханов являлся членом ЦК
кадетской (Конституционно-демократической) партии, в 1904
году был одним из активных участников Мусульманского съез

да в Петербурге. С 1913 года работал в упоминавшейся выше
газете Байтурсунова «Қазақ».
В годы Первой мировой войны Букейханов участвовал в де
ятельности Земского и Городского союзов, общественных ор

ганизаций для помощи раненым (Земский союз возглавлял
будущий глава Временного правительства князь Г. Е. Львов);
незадолго до Февральской революции он возглавил так называ
емый «инородческий отдел» этих союзов.

Авторитет Букейханова как специалиста проявился в числе
прочего и в том, что его ввели в состав редакции по подготов
ке «Нового энциклопедического словаря» Брокгауза и Ефро
на, издававшегося в 1911–1916 гг. (издание оборвалось на слове

«Отто»).
В предреволюционные годы позиция Букейханова, как и
других кадетов, стала гораздо более умеренной по сравнению
с 1905–1906 годами. Речь шла о развитии казахской нацио

нальной культуры, свободном использовании казахского язы
ка, освоении казахами русской и мировой культуры, мирных
экономических преобразованиях. Вопрос об автономии и тем
более о национальном государстве не ставился. Такой же была

позиция и других сотрудников газеты «Қазақ». В 1916 году они
выступили против вооруженного восстания, поднятого Аман
гельды Имановым.
Ситуация резко изменилась после Февральской революции.

Позиция Букейханова вновь стала еще более радикальной, од
нако его волновали не социальные, а национальные пробле
мы. Вскоре после событий февраля 1917 года он был вызван в
Петроград, где был назначен комиссаром Временного прави

тельства в Тургайской области и членом Временного совета по
управлению Тургайским краем.
В политической борьбе периода двоевластия последова
тельно выступал на стороне Временного правительства про

тив Советов. С июля 1917 года началось формирование партии
«Алаш» во главе с Букейхановым как самым авторитетным ка
захским деятелем того времени. На выборах в Учредительное
собрание от этой партии было избрано 43 депутата, в том числе

сам Букейханов.
Октябрьскую революцию он и другие члены партии «Алаш»
не приняли. В декабре 1917 года ІІ Всеказахский съезд постано
вил образовать [национально-] территориальную автономию

и включить в нее все области с преобладающим казахским на
селением. Если Байтурсунов был сторонником независимости,
то более умеренный Букейханов отстаивал идею автономии в
рамках России, но России без большевиков. Эта точка зрения

тогда была официальной.
В дальнейшем позиция Букейханова не раз менялась: то он
шел на переговоры с советской властью, то поддерживал воору
женную борьбу с ней. К концу Гражданской войны в Казахста

не он, как и другие лидеры «Алаш-орды», пошел на призна
ние власти Советов. В конце 1919 – начале 1920 годов он ездил
в Москву во главе правительственной делегации, вел перегово
ры с В. И. Лениным и другими руководителями государства об

условиях казахской автономии. В августе 1920 года Букейханов
участвовал в работе съезда, провозгласившего образование
Киргизской Автономной Советской Социалистической Респу
блики.

Однако в отличие от Байтурсунова и других бывший гла
ва «Алашорды» не вошел в руководящие органы Казахстана.
К нему как бывшему кадету, тесно связанному с Временным
правительством, очевидно, относились особенно насторожен

но. Некоторое время Букейханов работал в Наркомате зем
леделия Казахстана, затем отошел от дел и уехал на родину,
в Каркаралинск.

Уже в 1922 году он был арестован, но тогда все кончилось для
него лишь высылкой из Казахстана. С тех пор он жил в Москве
и не имел возможности работать на родине.
Поначалу Букейханов был еще востребован как специалист.

В Москве первые годы работал литературным сотрудником
Центриздата народов СССР, а в 1925 году стал экспертом по
Казахстану Особого комитета АН СССР и профессором Ленин
градского государственного университета. В 1926 году послед

ний раз побывал на родине в качестве руководителя секции
научно-исследовательской экспедиции Особого комитета. По
завершении работ был вновь арестован, отправлен в Москву и
15 дней отсидел в Бутырской тюрьме, затем освобожден.

Его восстановили в прежней должности, но уже в октябре
следующего, 1927 года отправлен на пенсию. О последующих
десяти годах его жизни известно мало. Его долго не трогали в
отличие от его бывших товарищей по партии, оставшихся в Ка

захстане, но и не выпускали на родину, ограничивали его кон
такты с соотечественниками. Видный ученый преждевременно
потерял возможность продолжать свою деятельность.
А новая волна репрессий затрогула Букейханова одним из

первых. В июле 1937 года он был арестован (не менее чем в пя
тый раз) в своей квартире в Большом Кисловском переулке,
где жил с 1922 года. Следствие продолжалось всего два меся
ца. Помимо деятельности в «Алаш-орде» он обвинялся в связях

с «контреволюционными центрами в Казахстане и Москве» и
«японофильстве». Давно отошедший от дел старый ученый вы
нужден был признать свою вину.
Военная Коллегия Верховного суда СССР разбирала дело

Букейханова 27 сентября 1937 года и приговорила его к высшей
мере наказания. В протоколе зафиксированы его последние
слова: «Советскую власть не любил, но признал». В тот же день
Алихан Букейханов был расстрелян.

Как и другие видные члены «Алаш-орды», он не был реаби
литирован в 50-е годы. Поэтому долгое время замалчивалась не
только его политическая, но и исследовательская деятельность,
а упоминание его имени было возможно лишь в резко крити

ческом контексте.

Теперь в Казахстане его имя столь же чтимо, как и имя Ах
мета Байтурсунова, прежде всего в связи с членством в партии
«Алаш» и сформированном ею правительстве. Однако высоко
оценивается и вклад Букейханова в развитие национальной

культуры. Отмечают, например, что именно он стал первым
биографом великого казахского поэта Абая, выступив вскоре
после его смерти, в 1905 и 1907 годах, с первыми статьями о его
жизни и деятельности [Тайжанов 1991: 93].

Алихан Букейханов был реабилитирован постановлением
Верховного суда СССР 16 мая 1989 года.
Примечание: Данная статья взята из сборника «Репрес
сированная тюркология», изданного в 2009 году в Москве,

с незначительным сокращением. Составителями сборника
являются Ашнин, Ф. Д., Алпатов, В. М. и Насилов, Д. М.

1915 жыл (год)
Самар–Санкт-Петербор–Мәскеу–Орынбор
(Самара–Санкт-Петербург–Москва–Оренбург)

«Мәдени жұрттар балаға шешек кіші бір жасын
да тегіс егеді. Осымен нағыз шешектен өлу мәдени
жұртта аз болады.
Келген ауруға қарсы қам қылу шығынын мемлекет

қазынасы көтеретін закон бар. Бірақ... жан үшін бұл
туралы шығынды қазақ өзі көтергені дұрыс.
Қазір шешек егетін кісілер де табыла қоймас.
Бұлардың жұмысын Омбыдағы фельдшер школасын

да оқып жүрген қазақ балалары тілеп шықса істер еді.
Орыста бұл болып жүрген іс. Ажалдан алып қалған
қазақтар бір жылғы оқудан арзан болмас еді.
Ал қазақ шешектен сақтан, шешектен бұрын

қаңғырған қожадан сақтан!»
Қыр баласы.
1915 жыл. Самар қаласы.

ШЕШЕК (Қорасан) «Қазақтың» 108-інші нөмірінде Мәдияр хаты басылды, Торғай оязында шешек, жұрт сенгені жазға шығу деп. Адам баласына шешек қашаннан бері жолдас болғанын та рих білмейді. Ғайса пайғамбар тумастан мың жыл бұрын Қытай патшасы Шин Тонға аурудан алып шешек егіпті. Англия, Да ния, Мексика, Індия, Германия жұрты не заманнан бері біледі екен. Шешек қырғын аурудың бірі екені жер үстіндегі жұрттың бәріне белгілі. Әуелі аурудан тұқым алып, сауға еккен. 1879-ыншы жылы Қарқаралы оязында оңтүстік надан бо лыстарында қырғын шешек болып, мұның артынан сүйретіліп ере жүретін қожа табылып, ол қожекең сұқ қолмен бармақ ара сынан бәкі салып, аурудан алған тұқымды сол бәкі салған жерге жұқтырып еккен. Сөйтіп, көп адамды өлтіріп, жұртқа шешекті көбірек жайған. Әлде қалай жазылған болса, екі саусағынан айрылған. Аурудан тұқым алып еккен шешек жай жұққан шешекпен бірдей қатерлі. Шешекке бұл айланы жұрт надан кезінде ғана істеген. Жоғарыда айтылған Қытай патшасы Шин Тонға еккен сияқты ескі заманнан қалған нәрсе. 1717-нші жылы Ыстамбулда Англия елшісі герцог Монтагу баласына егіп, ол баласы әлде қалай жазылып, еліне қайтып, шешекті кісіден алып егуді Англия жұртына жайған. Соны көріп біздің Россия қатын патшасы 1768-інші жылы өзіне адам нан алған шешекті еккізген. Адамнан алып еккен шешектің қаупі жұққан шешекпен бірдей болған соң, басқа қауіпсіз боларлық амалын қарастырғандар болған. 1796-ншы жылы осы жағын көп іздеген Англия дәрігері Эдуард Дженнер бұзаудан алған шешектің тұқымын адамға егуші тапты. 20 жыл қарап сы нап, сонан кейін жарыққа шығарды. Ғылым жолының қиыны міне. Біздің қожалар өздері түк білмей тұрып, бәкі сала бастай ды. Англия парламенті (Думасы) 1798-інші жылы, Дженнер кітабы шыққан соң, бұған 200 мың сом бәйге берді. 1858-інші

жылы Дженнер аты өшпес үшін Лондонда ескерткіш қорған
соқты. Оған жазылған: «Адам баласының қорғаны Дженнерге
Англия жұртынан» деп. Шешекке қылатын амал сонан бері оп-
оңай. Бұзаудан алған шешек тұқымын адамға егеді.

Бір кісіге егуге 3–4 минут қана кетеді. Бір сағатта 15–20 кісіге
егуге болады.
Қазақтың бір ауылнай елінде 100 үй десек, адамы 500 болады.
Бұларға шешек егуге көп болса үш күн керек. Бұзау шешегін

еккен адамға жай шешек жоламайды. Шебер кісі ексе ет ауыр
майды. Жұқа қалақша болат пышақ басын бұзау шешегінің
тұқымына малып алып, теріні сипап қанатады. Шешек екті де
ген осы.

Қырда бұрын болған шешек егуші қазақ жігіттері бала
қолына анасының көзінше шырылдатып пышақ салған
хайуандық, қазақты қорқытып ақша жиып алу үшін істейтін
іс. Бұл күнде шешек егуден қорқу надандық. Мынаны тастау

керек. Шешекке бұл айтылғаннан басқа ем жоқ. Адам баласы
басқа жануарлардан ақылымен, естілігімен, шеберлігімен айы
рылады.
Бұлай болған соң жаз шығуға сиынған адам жолынан шыға

жайылу болар.

– Атың қайда?

– Құдайға тапсырып қоя бердім.

– Атшың мықты екен, сонда да өзің қара, – деген қазақ сөзі

бар. Мәдени жұрттар балаға шешек кіші бір жасында тегіс
егеді. Осымен нағыз шешектен өлу мәдени жұртта аз болады.
Мысалы үшін бір миллион адамнан шешектен өлетіндердің са
нын көрсетелік:

Германияда миллион адамнан – 2 кісі,
Францияда – 147,
Бельгияда – 259,
Аустрияда – 313,

Росияда – 836.
Мынау соңғы жолдағы санның ішінде қазақ, ноғай, сарт,
башқұрт жоқ-ау деймін. Шешек ұстап қоя берген кісі бұл

жұртта тым көп болады. Бұлардың өлгені есепте жасырын
қалған десек, онша адаса қоймаспыз.
Соғыс шешексіз, кезіксіз болған емес. 1870-інші жылғы неміс
пен француз соғысында шешектен өлгеннің есебі:

Германиядан өлген салдат – 300,
Франциядан өлген салдат – 23 мың 400.
Германияда закон арқылы балаға шешек тегіс егіледі. Шығын
мемлекеттікі. Біздің қазақ облыстарында шешекке қарсы

мәдени жұрттың қылатын шарасының түрі төменгі шығыннан
көрінеді. Шешек егу турасындағы шығын:
Орал облысында – 2 мың 600 сом,
Торғай – 3 мың 890,

Ақмола – 1 мың 200,
Семей – 1 мың 200,
Жетісу – 1 мың 800,
Самарқан – 300 мың 800,

Сырдария, Ферғана – 3 мың 800.
Бұл есепті Г.Дума қараған 1913–1915-інші жылдарда үшін
жасалған земски сметадан алдым.
Сол сметада көрсетілген земски соманың қаншасы шешек

егуге шығатынын байқау үшін салыстырып қарасақ, сомына
мұнша тиыннан келеді екен:
Оралда – 4/3 (үш ширек) тиын,
Торғайда – 1,

Ақмолада – 4/1,
Семейде – 4/1,
Жетісуда – 3/1 тиын,
Сырдария, Ферғана

һәм Самарқан – 10/1 тиын.

Осы айтылған облыстардың адамы 1897-нші жылғы жалпы
санақта 6 миллион 896 мың 368 еді. Енді миллион адам өсімі
жылына 15 кісі болады десек, бұл күндегі адам саны (ауған
мұжықсыз) 7 миллионнан асады. Осы жеті миллион жұрт ше

шекке қарсы қам қылғандағы шығыны 14 мың 490 сом. Бұл 500
кісіге бір сомнан келеді.
Земствосы бар Уфа губернесінде шешек шығыны адам бала
сына 1 сомнан. Қазаққа земство артық керек. Оның бір дәлелі

міне осыдан анық көрініп тұр.
Ал енді анау Мәдияр хаты рас болса, кідірмей бұл шешекті
қалаға барып хакімдерге білдіру керек. Торғай губернаторына
телеграм соғып, шешек егуші һәм шешек тұқымын сұрау ке

рек.
Шешекке деп шығарған жұрт қазынасы жоғарыда жазыл
ды. Ол ақшамен жарытып іс қылуға болмайды. Келген ауруға
қарсы қам қылу шығынын мемлекет қазынасы көтеретін за

кон бар. Бірақ бұл жол соғыс кезінде тар, шабан. Өлген адам
қайтпайды. Жан үшін бұл туралы шығынды қазақ өзі көтергені
дұрыс.
Қазір шешек егетін кісілер де табыла қоймас. Бұлардың

жұмысын Омбыдағы фелдшер школасында оқып жүрген қазақ
балалары тілеп шықса істер еді. Орыста бұл болып жүрген іс.
Ажалдан алып қалған қазақтар бір жылғы оқудан арзан болмас
еді.

Ал қазақ шешектен сақтан, шешектен бұрын қаңғырған
қожадан сақтан!
Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 113, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Оқудағы қазақ балалары жәрдемге мұқтаж
екендігі «Қазақты» оқушыларға мәлім болды....Оқуда
жүрген жастарға жәрдем қылу жұрт борышы деп
білсек, бұған мойын ұсынсақ, енді мұны іске айнал

дыру шарасын қылу керек. Бізден рухани мәдениеті
озған жұрттың бұл туралы салған қысқа жолы бар.
Біз де сол жолға түсу жөн.
Жәрдем қауымының ісін бастауға, атқаруға таза

пікір, талап, жаһұт қана шарт. Менің жоруымша,
бұл іс қолынан келетін жігіттер қазақта осы күні
бар.
Оқудағы жастарға жәрдем қауымын ашуды Семей

жігіттері ізденіп ашу жөн».
Қыр баласы.
1915 жыл. Самар қаласы.

ОҚУШЫҒА ЖӘРДЕМ ҚАУЫМЫ

111-інші нөмір «Қазақ»-та студент Мұқаш [Паштайұлы не
месе Боштайұлы] хаты басылды. Оқудағы жастарға жәрдем
қауымы – рухани дүкен. Мұндай іс тарихта қашан болса оқу
оқыған жастармен басталатын. Анау грек, серб, болгарды

тарқы жолға сүйреп, кісілік жөнге бастаған осылардың Европа
да оқыған жастар-ды.
Мұқаш пікірлі жігіттер бізде көбейсе, біз рухани мәдениет
жолына бет қойғанымыз. Мұқаш хаты жақсы үміт. Ой сөз боп

сөйленіп, хат болып жазылып, неше қиын толғаулардан өтіп,
іске айналмақ. Ой, сөз, іс аралары толып жатқан қиындық,
кедергі. Жүйрік ат жарату, қыран бүркіт қайыру, өткір пышақ
соғу ұстаны күтеді. Ой, білім, сөз, шешен тіл, хат жазушы, іс

білгіш, талапкерлік, жаһұтшылық, шеберлік күтеді.
Оқудағы
қазақ
балалары

жәрдемге
мұқтаж
екендігі
«Қазақты» оқушыларға мәлім болды. Бұған жұрт таласпай, сөз

байлар. Оқуда жүрген жастарға жәрдем қылу жұрт борышы
деп білсек, бұған мойын ұсынсақ, енді мұны іске айналдыру
шарасын қылу керек. Бізден рухани мәдениеті озған жұрттың
бұл туралы салған қысқа жолы бар. Біз де сол жолға түсу жөн.

Бұ да талассыз болар. Анау Мұқаш қылалық деп талапкерлерді
шақырған жол да осы жол. Тарқы жолына түскен жұртта оқу
оқитын жастарға жәрдем қауымын зор орта қалаларда тұратын
талапкер кісілер шығарып бастап, іс қылады. Бізде де бұл істі

атқаратын, жөн білетін кісілер қаладан табылар. Бұ да талас бо
лар ма екен?
Закон да оқудағы жастарға жәрдем қауымының басқармасы
қалада болғаны жолға сияды. Қырда бұл істі басқара білерлік

кісілер де кем болар, бұрын болған іс емес деп, сыныққа сылтау
табар. Бір қиын кедергі жері мынау: осыны ойдан іске айнал
дыратын жаһұтшыл, жігерлі істі орнына тәрбиелеп салатын
жігіттер шығу.

Газета-журнал шығару-үлгілі рухани дүкен. Бұлар бізде бар.
Газета-журнал шығаруға зор шеберлік керек. Мұны атқарған
кісілер анық біледі.

Жәрдем қауымының ісін бастауға, атқаруға таза пікір, талап,
жаһұт қана шарт. Менің жоруымша, бұл іс қолынан келетін
жігіттер қазақта осы күні бар. Газета басқармасына озған жүйрік
керек. Газета ісіне көнбіс жазушы керек. Газета ісі аз болса да,

шеберлікпен орнына барады. Оқуға жәрдем қауымының ісі
ізденетін, шығарып алып басқаратын талапкерлерді ғана күтеді.
Ізденуге 4–5 жігіт бас қосуы керек. Қалған қауым адам газета
алушылар сияқты жылына 50 тиын, бір сомын ұлт баласының

оқуына аямайтын өз еркімен ағза болған жұрт. Бұл істі орнына
салатын 4–5 қазақ біздің облыстарында қала сайын табылады
десем, онша адасқан болмас.
Енді оқудағы жастарға жәрдем қауымы қай түрлі болғаны

жөн, соған келейік. Тамам қазақ баласына жәрдем беретін
қауым біреу болу. Оның бас басқарманы жерде болып, басқа
жерлерде тараулары болғаны абзал. Закон жолымен қауым
ашамын деп ізденген талапкерлер осыны қарауылға алса,

жақсы іс шықпақ. Жәрдем берілетін мұсылманша, орысша
оқып жүрген адамдар.
Менің бұл сөзім білгіш көпке мақұл көрінсе, қауымды қай
қалада ашу жөн?

Қауымды ел ортасынан ашу жөн. Қазақ ортасы Қараөткел
(Ақмола) қаласы. Бірақ мұнда бұл істі ізденіп, шығарып,
тәрбиелеп басқаратын жігіттер кем-ау деймін. Ал бұл ел ортасы
болғанмен басқа басқа жағынан реті келмейді, басқа талаптар

жігіттері жиын дерге ауайық. Онда қауымның бас басқармасын
ашарлық талапкерлер табыларлық қалалар санаулы. Менің
білуімше, ондай қалалар Семей, Троитскі, Оренбор. Оренборға
іргелі қазақ аз. Мұндағы қазақ бәрі оқудағы жастар. Закон жо

лында бұлар қауымға ағза бола алмайды. Қауым басқарушы 4–5
кісі де Оренборға табылар ма екен. Ахмет, Міржақып, бір екі
переводчик болмаса, Оренборда оқушылардан басқа қазақ жоқ.
Ахмет, Міржақыпқа газета да жетер. Оренбор бұлай болған

соң анау айтылған екі қала ғана қалады. Бұлардың қауым бас
басқармасын ашуға қолайлысы Семей. Мұнда қазақ та, басқа
мұсылмандар дар көп, оқыған басшы боларлық жігіттердің де
басы құралушы. Оқудағы жастарға жәрдем қауымын ашуды

Семей жігіттері ізденіп ашу жөн.

Енді мұны қалай ізденуге келейік. 1905-інші жылғы 17-нші
өктәбр манифесі қауым ашуға бостандық деп басталған. Бұрын
«Қазақ»-қа талай жазылған еді. Жазылған закон тұрмыс ісіне
қыңыр келсе, тынығып, шаң басып, шкафта жата бермек, сая

сат өз қошқар мүйізін өмір жұмысына сала бермек деп. Мани
фес қайда екені жұртқа мәлім. Мұны бояп, қауым ашу туралы
1906-ншы жылғы 4-інші март заңын шығарды. Семей жігіттері
жәрдем қауымының бас басқармасын ашамыз десе, осы 4 март

заңы кедергіге түседі. Семейде орыс баласында жәрдем қауымы
бар. Соның уставын қолға қарауылға алып, закон жолымен іске
кірісіп, жұмыс қылады. 4-інші март заңын мынау орындардан
қарау: Собрание узаконений, № 48 от 7 марта 1906 г., страница

308. «Законодательный акты переходного времени» (1904–1908

гг.) Н. И. Лазаревского.
Біздің қазаққа қауым ашуға анау әскердің үстіңгі бастығының
жазған хатына қарағанда, оқу министрі болған граф Игнатиев
сөзіне қарағанда, саясат кезі күйлі көрінеді.

Қыр баласы.
«Қазақ» газ., №, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Қазақ» газетінің 1915 жылы 8 сәуірде басылып шыққан кезекті саны. Газеттің бірінші бетінде «Қыр баласы» – Әлихан Бөкейханның «Ыстамбұл һәм қылилар» айдарлы саяси шолуы берілген. Алаш көсемі – өзінің басқа да та лай қызметіне қоса, газеттің халықаралық саяси шолушысы міндетін атқарды. «Қазақ» 1915 жылдан бастап аптасына екі рет шығатын болды. Первая полоса газеты «Қазақ» от 8 апреля 1915 года, № 117, где «передо вицей» размещен аналитический материал «Қыр баласы» («Сын степей») под заголовком «Ыстамбұл һәм қылилар» (букв.: «Стамбул и косоглазые») с анализом последних событий на европейском континенте. С этой и многи ми другими аналитическими статьями А. Н. Букейхан выступает еще и как международный обозреватель газеты. «Қазақ» – с 1915 года стала выходить два раза в неделю.

«Ыстамбұл алынды, мұның күзетшісі кім бола
ды? Бұл қиын жұмбақ. Бұған дүние нәфсісі байлаулы.
Еуропа соғысы бастаған жұмбақтың ең қиыны...
Бұл Еуропа соғысынан біз дүния тыныштығын

күтсек: Ыстамбұл ешкімге қарамайтын, төмен Еу
ропа патшалығы қорғайтын бос қала болады.
Ыстамбулды алса, арты Россияға көп шатақ бола
ды. Балқан патшалықтары іріп-шіріп тарқады. Рас,

бұлар қайта бірігуге де қиын емес. Орыс Ыстамбұлы,
Балқан патшалығы бірлігі жақсы көрші көрінбейді.
Қорғансыз жұрт ортасы үміт ат шалдыратын
жақсы қала болады».

Қыр баласы.
1915 жыл. Самар қаласы.

ЫСТАМБҰЛ ҺӘМ ҚЫЛИЛАР

Саясат ісі мәдениет соқпағына анық түскен жұрттың саяси
партиясы аз болады. Англияда қашаннан бері екі-ақ зор пар
тия: бірі бостандық, жылдам ілгері басқан. Мұның бұрынғы
көсемі, зор ақсақал аталған Гладстон, 65 жыл депутат һәм

министр болған; жазған кітаптарының құр жалғыз аттары 22
беттік басына кітап бетін алатын.
Екінші Англияның саяси партиясы ақырын жүріп, ескіні
бұзып жармай, еппен іс қылған. Мұның Гладстонмен жарыса

шыққан көсемі лорд Солсбери.
Депутат жалпы сайлауда қай партия көп болса, содан
хүкімет шығып, не Гладстон, не Солсбери аға министр болатын
осы күнгі Англия хүкіметі Гладстон партиясынан. Аға министр

Аскуит зор ақсақал баулаған балапан. Осы 20-ыншы ғасырда
Англияда социалист партиясы шықты. Бұл әлі аз, нашар.
Аз жұрт Ерландия партиясы бұрыннан бар. Бұл өз жұртына
құрдастық, бос тізгін күткен Гладстонмен одақ. Осы күнгі

хүкімет партиясының атақты газетасы «Дэйли ньюс» «Ыстам
бул һәм қыли не болар» десіп, мынаны жазған:
«Осы күні дүния болып тұрған қылыққа бай. Ыстамбұл
қылиы жұрт аузында. Мына Англия, Франция флотына келіп

грек қосылса, екі мың жыл бұрын осы арадағы Трояны жұрт
қамағаны тағы болар еді.
Ыстамбұл тұрған жер Азия, Еуропа арасы. Осымен
Ыстамбұл ескі дүнияға өмір шашқан. Дарданелдегі зеңбірек

дауысы Еуропадағы елге естіледі. Ыстамбұл 450 жылдан бері
көрмегенін көрді, түрік жарлығы өліп барады, Еуропадан
қуылады.
Англия, Франция қызметі қиын, оңай деп бекер ойлайды.

Осы күні Дарданел қылиына қылып жатқан соғыстан соғысты
тарих көрген емес. Мұны қылғызып тұрған біздің 15 дүйімдік
кеме зеңбірегі деуге сияды. Жұмбақ бұл жетіде шешілмесе,
ендігі жетіде, ендігі айда, онан арғы айда шешіледі, болмаса

биыл. Ал София мәсжисінде [мешітінде] 500 жыл оқылмаған
хрестиян намазы оқылады.
Ал Ыстамбұл алынды, мұның күзетшісі кім болады? Бұл
қиын жұмбақ. Бұған дүние нәфсісі байлаулы. Еуропа соғысы

бастаған жұмбақтың ең қиыны: «Ыспектатор» газетасы асығыс
жазды, Ыстамбұлды Россия алады деп.
Біздің саяси партиялар біледі, біз дүнияны аламыз деп қанат
жаймаймыз. Россияның Ыстамбұлды аламыз дейтіні де жөн.

Православни жұртқа Әулие София мәсжиді [мешіті] мақсұд.
Екінші Россия суы қанбайтын мұхитқа құмар. Бұ да жөн.
Тарих жолына салса, Ыстамбұл грек мұрасы. Бірақ грек на
шар. Мұның тілегі құлаққа кірмейді.

Егер соңғы болған соғыс болғар, серб, грек арасын аш
пай біткен болса, бұлар Ыстамбұл біздікі дер еді. Бұл балқан
патшалықтарының сөзі құлаққа естілер еді.
Бұл күнде Ыстамбұлды алатын Англия, Франция флоты.

Біз әркімнің өз көйлегі етіне жақын деп отырғанымыз жоқ.
Ыстамбұлға телмірген жетім көз көп, бұлардың ішінде біз жоқ.
Не болады, Ыстамбұл өзге бір патшалық қолында кетсе?
Бұрынғы өсек, қызғаншақтық Ыстамбұлға жабысып айы

рылмайтын, қайта қозады. Саясат жолындағы уағда белгілі,
ертең қайтып алатын. Бүгін дос патшалықтар ертең қас, біз
бұзған қорған орнына, таңертең жаңа қорған соғылады. Кім
біледі, біздің баламыз я немереміз Дарданел қылиын тағы

қайта бұзып жүрмесін?
Бұл Еуропа соғысынан біз дүния тыныштығын күтсек:
Ыстамбұл ешкімге қарамайтын, төмен Еуропа патшалығы
қорғайтын бос қала болады. Қылилар жұртқа бірдей,

бостандық. Мұндай қорған жоқ болады.
Бұл тарихта болмаған іс. Бұл құрықсыз сөз дейтіндер бо
лар. Бұларға менің айтатыным: Кәнәда мен Америка арасына
қорған соғу – қысыр сөз деген болған. Бұл бұлай болмай шығып

тұр.
Бұлай болса, Россия қатпайтын мұхитқа шығады.

Ыстамбулды алса, арты Россияға көп шатақ болады. Балқан
патшалықтары іріп-шіріп тарқады. Рас, бұлар қайта бірігуге де
қиын емес. Орыс Ыстамбұлы, Балқан патшалығы бірлігі жақсы
көрші көрінбейді.

Қорғансыз жұрт ортасы үміт ат шалдыратын жақсы қала бо
лады1.
Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 117, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Речь», № 70, 1913 г.

«1897-нші жылғы жалпы жазуда Россияда хат
білетін адам жүзге 42.. мұның 29-ы еркек, 13-і әйел,
қалған 58-і хатқа қараңғы. Германияда жүз адамнан
бір кісі ғана хат білмейді.

Біздің қазақ анау қол жетпестерді қойып, бала
оқыту жолында. Жетемін десе жүз ауыл басы 220 сом
ақшаға мектеп ұстау керек. Бұл бір үйге 2 сом 20 ти
ыннан келеді.

Петроград университетінде де медицинский (дәрі
гер) факультеті жоқ. Францияда 18 университетінің
үшеуі-ақ толық. Біздің университеттерінің бәрі
Томдағыдан басқасы Еуропада, шетте шалғай жа

тыр».
Қыр баласы.
1915 жыл. Самар қаласы.

РУХАНИ МӘДЕНИЕТ ҚАРАУЫЛЫНАН

Рухани мәдениеттің бір белгісі жұрт баласына жалпы оқу,
газета, кітап оқып, ғылым жолын тану, қол жеткені ғылым
жолында ізденіп адам баласына жақсылық жол ашу. Руха
ни мәдениет жолындағы алдыңғы басқыш бастауыш мектеп

мұғалімінің санына халқының санын бөлсек, мұғалім басына
келетін адамның саны:
Америкада
184 адам

Англияда
221 адам
Францияда
250 адам

Германияда
485 адам
Италияда
610 адам

Австрияда
710 адам
Россияда
819 адам

Мұны қазақ тұрмысына аударсақ, алдыңғы озған солтүстік
Америкада 37 үйге, жиылып қалған Россия (мұны бәрі
оқымысты Финляндия жоқ) 164 үйге бір мұғалім келеді. Мұны
тағы өзге сөзге аударсақ, Америкада қазақтың бір ауылында 3

мұғалім, Россияда үш ауылға бір мұғалім келеді. Біздің Россия
да бастауыш мектеп мұғалімдерінің саны 210 мың, Америкада
500 мың. Мұның 7 % (жүзден 70-і) әйел. Еуропа білгіштері жас
баланың мінезіне еркектен гөрі әйел оқытқаны тиімді дейді.

Мұғалім әйел болса, ол мектептегі оқу тәрбиесі жақсы болмақ.
Ғылым жолында 8–12 жасар балалар мектепте болмақ.
Адам жасынан есебінен көрінеді 8–12 шамасындағы жасты
балалардыњ 9 % ол бала, 9 % азырақ кемі қыз бала болмақ.

Осымен бастауыш оқудағы болатын ұл мен қыз шамасы 17–18
% болады. Бұл 17–18 % ғылым қарауылы. Осы қарауылға сал
са, қазақтың 20 үйінде жүз адам болса, оқу қарауылына жөн
келеді. Мұның қазақ қай жағына жүргені оқушыларға белгілі.

Осы ғылым қарауылымен төмендегі жұрттардың оқу
жолындағы дәрежесін жарыстырайық. Бастауыш мектеп
терде оқитын шәкірттердің жүз адамға келетін саны: ғылым
қарауылы, яғни оқуда болуға тиісі 17–18 пайыз:

Америкада 21 %, Англияда 18 %, Германияда 17 %, Аустрияда 16 %, Россияда 4 %. Мынау 4% Финляндия жоқ. Бұл зор оқымысты жұрт дәрежесінде. Жоғары есепке қарасақ, көрінеді: Солтүстік Аме рика оқу жарысында ғылым қарауылынан өтіп кеткен. Англия һәм Германия ғылым қарауылында жүр. Аустрия бұған азырақ жеткен жоқ. «Қазақты» оқушылар білетін шығар: әскер солдаты жабайы көп халықтан алынатын. Осы солдат хат білетін, білмейтін жұрттың ғылым жолына ашық-қараңғылығын көрсетеді. Жүз солдаттың ішінде қай патшада қаншасы хат білетінін көрейік: Германияда 100-і түгел біледі Англияда 96-сы біледі Жапонияда 95-і біледі Францияда 94-і біледі Россияда 38-і біледі Германияда 100 деп оқушыларға оңай болуын көздеп жаз дым, дұрысы 200 солдаттан бір-ақ солдат хат білмейді. Англия мен Франция солдаттарының хат білетіндерін Германиядан төмен етіп тұрған школы аз колонияларының солдаттары. Ев ропада бұл екі жұрттың оқымыстылығы Германиядан кем емес. 1897-нші жылғы жалпы жазуда Россияда хат білетін адам жүзге 42.. мұның 29-ы еркек, 13-і әйел, қалған 58-і хатқа қараңғы. Германияда жүз адамнан бір кісі ғана хат білмейді. Америкада бұл да жоқ. Жұрты тегіс хат біледі… Бастауыш мектеп шығыны адам басынан: Германияда 3 сом 54 тиын Англияда 3 сом 80 тиын Россияда 44 тиын

Біздің қазақ анау қол жетпестерді қойып, бала оқыту жолын
да. Жетемін десе жүз ауыл басы 220 сом ақшаға мектеп ұстау
керек. Бұл бір үйге 2 сом 20 тиыннан келеді.
Бір жылда бір бастауыш школда оқығандағы шығыны бала

басына:
Германияда

22 сом 84 тиын
Англияда

21 сом 58 тиын
Канадада

61 сом 2 тиын
Оранжевая Республикада
64 сом 82 тиын
Трансильванияда

52 сом 38 тиын
Россияда

11 сом 60 тиын Неше жыл Г. Дума болғаннан бері тарқы саясат партияла ры бастауыш оқу школаларының расходын көбейтем… рухани мәдениет бір белгісі жұрт алып оқыған газета, почтаға салған хат, жұрт алысқан телеграм. Айнала жан-жағына көз салып, қазақ алып тұрған газета, журнал, хат, телеграмдарға қараса, бұл біздің оқушыларға көрініп тұр: жүз адамға салағанда келеді: Германияда Францияда Россияда Газета 2 мың 627 3 мың 531 Хат 8 мың 839 3 мың 179 Телеграм Енді біраз сөз жоғарғы оқу турасынан. Университет «уни версал» деген сөзде. Мұның тәмам мағынасы ғылымды қоршап алған деген сөзден. Мұнда барша ғылым жолы түгел болмақ. Қазақ сөзінде бұл сегіз қырлы болар. Толық университеттер төрт факультетті болмақ… Россияда 11 университет бар. Мұны Томда, Саратов та, Петроградтағысы факультеттен емес. Петроград университетінде де медицински (дәрігер) факультеті жоқ.

Францияда
университетінің
үшеуі-ақ
толық.

Біздің
университеттерінің бәрі Томдағыдан басқасы Еуропада, шет
те шалғай жатыр. «Қазақты» оқушылар біледі, Германияда 27
мемлекет бір ұйым болған…

Қыр баласы.
«Қазақ» газеті, № 118, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Қыр баласы» мен Ғали ханның (Әлиханның) «Земски қазақ ақшасы» және «Роман бәйгесі» айдарлы мақалалары жарық көрген «Қазақ» газетінің кезекті саны (18 сәуір, 1915 жыл, № 120. Орынбор.). Очередной номер газеты «Қазақ» (18.04.01915 г., № 120) опубликовала две статьи А. Н. Букейхана под заголовками «Земски қазақ ақшасы» (букв.: «Ка захские земские средства») и «Роман бәйгесі» («Конкурс романов») на первой полосе. Они подписаны его псевдонимами «Қыр баласы» и «Ғали хан».

«Земски ақша салығын қайда ұстау жұрттың
өз қолында. Біздің қазақ бұл сияқты жақсылықтан
тысқары. Қазақ жүрген облыстардан Гос. Думада де
путат жоқ. Қазақ облысы земски сметаны қарағанда

Гос. Дума көзі байлаулы, қайда жетелесе, сонда кетеді.
Осы соқырлықты Гос. Дума мойнына алып, қазақ об
лысы сметасын қараған сайын, бұл облыстарда зем
ство болу лайық дейді.

Орал қазағы 91 мың 934 сом 40 тиын нахақ төлеп
отыр; бұл біздің болыс, би, старшын, елубасылыққа
таласқан арамтер қазақ басшыларының жұртына
келтірген залалы».

Қыр баласы.
1915 жыл. Самар қаласы.

ЗЕМСКИ ҚАЗАҚ АҚШАСЫ

Государственни Дума болғаннан бері земски ақша үш
жылда бір қаралып, закон болып шығады. Өз земствосы бар
гүбернелерде земски сметаны, бір гүберне жұрттың салығын,
шығынын губернски земсвто өкілдерінің мәжілісі бір жылға

бекітеді.
Бұлардың бұл турада өз тізгіні өзінде. Земски ақша салығын
қайда ұстау жұрттың өз қолында. Біздің қазақ бұл сияқты
жақсылықтан тысқары. Қазақ жүрген облыстардан Государ

ственни Думада депутат жоқ.
Қазақ облысы земски сметаны қарағанда Государствен
ни Дума көзі байлаулы, қайда жетелесе, сонда кетеді. Осы
соқырлықты Государственни Дума мойнына алып, қазақ об

лысы сметасын қараған сайын, бұл облыстарда земство болу
лайық дейді. Бұл Государственни Дума тілегін сол құлағы
мүкістер ести алмай тұр.
1913–1915-інші жылдарда бір жылға бекілген земски қазына

облыстарда:
Орал

341 мың 386 сом
Торғай

375 мың 530 сом
Ақмола

471 мың 955 сом
Семей

356 мың 461 сом
Жетісу

454 мың 850 сом
Сыр, Ферғана,
Самарқандта
2 миллион 786 мың 609 сом.

Бұл әр облыстағы тәмам жұрттан жиылатын бір жылғы зем
ски ақша, салық. Енді осы ақшаны кім төлейдіге келейік.
Оралда төлейді:

– қазақ

294 мың 506 сом,

– мұжық

14 мың 540 сом;

Торғайда

– қазақ

280 мың 879 сом,

– мұжық

36 мың 244 сом;
Ақмолада

– қазақ

176 мың 970 сом,

– мұжық

130 мың 635 сом;
Семейде

– қазақ

311 мың 663 сом,

– мұжық

18 мың 370 сом;
Жетісуда

– қазақ

324 мың 881 сом,

– мұжық

37 мың 240 сом;
Сыр, Ферғана һәм
Самарқандта

– қазақ

335 мың 709 сом,

– мұжық

28 мың 969 сом;
Мына соңғы үш облыс земски ақшасын Государственни
Дума қосып қараған законда қозы қоспай бір жүз қазақтан,
мұжықтан басқа земский салықты бұл облыста өндіретін

отырықшы халық; бұлар: сарт, тәжік, өзбектер. Земски деп
бұлардың бір жылда үш облыста беретін ақшасы бір миллион
737 мың 941 сом.
Мына жоғарыда жазылған ұзын есепте ғылым қараулына

салып, оқушыларға оңайлатайын. Анау әр облыста жиыла
тын бір жылға земски салықтың қаншасын қазақ, мұжық, өзге
халық төлейді?
Земски ақшаның әр сомынан алынады:

Оралда

– қазақтан

86 тиыны,

– мұжықтан

2 тиын,
қалған 14 тиын өзге жолдан...

Торғайда

– қазақтан

75 тиын,

– мұжықтан

9 тиын,
қалған 16 тиын өзге жолдан;
Ақмолада

– қазақтан

37 тиын,

– мұжықтан

27 тиын,
қалған 36 тиын өзге жолдан;
Семейде

– қазақтан

68 тиын,

– мұжықтан

4 тиын,
қалған 28 тиын өзге жолдан;
Жетісуда

– қазақтан

71 тиын,

– мұжықтан 8 тиын,

қалған 21 тиын өзге жолдан;
Сыр, Ферғана,
Самарқандта

– қазақтан

13 тиын,

– мұжықтан

1 тиын,

– сарттан

62 тиын,
қалған 24 тиын өзге жолдан.
Ең сара есеп тілі осы. Мұны, оқушы, өзің ақылға сал. Менің
бұған қосар сөзім жоқ.

Орал қазағы үй басына 3 сом 16 тиын, Семей қазағы – 2 сом
44 тиын, Жетісу қазағы – 1 сом 17 тиын, Торғай қазағы – 3 сом 17
тиын земски сбор төлейді. Мұны қазынаға төлейтін 4 сом алым
мен салыстырсақ, алымның бір сомына келеді:

Оралда – 79 ширек,
Торғайда – 79 ширек,

Семейде – 61,
Жетісуда – 43 тиын.
Оралда мұжық земски шығыны қазынаға төлейтін мұжық
алымының сомына 41 тиын болады. Орал облысының сомының

4 сомнан қазынаға алым тартатын үйі, анау жоғарыда жазылған
есептен шығарсақ, 85 мың 590 болмақ. Мұның жүзден 15-сі
партиялық пен өтірік жазылған отау болады десек, бұлар 12
мың 840 үйі, басына 4 сом қазынаға алым, 316 тиын земски сбор,

бір жылда жалғыз Орал қазағы 91 мың 934 сом 40 тиын нахақ
төлеп отыр; бұл біздің болыс, би, старшын, елубасылыққа
таласқан арамтер қазақ басшыларының жұртына келтірген за
лалы. Бұл ақшаға, бір мектеп үйі бір мың сом десек, 92 мектеп

салуға болады. Земски ақша қайда ұсталатыны тағы бір жолы
жазылар.
Жоғарыда жазылған есеп саны 1913 жылы Государственни
Дума қараған земски смета туралы законнан алынды1.

1916–1918 жылғы смета биыл қаралады. Государственни
Дума жиылса, бұл жарыққа шыға қалса, уақытында жазылар.
Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 120, 1915 жыл. Самар.

Доклад.

«Бізде мұнан бұрын роман жазылған емес. Мир
Яқұб романы «Бақытсыз Жамал» кішкентай ғана
кітап. Мен мұны «Қазақ»-қа сын жазбақ болып қолға
алып едім. Екі жұма отырдым. Бұл менің бұрын

қылмаған ісім еді. Сонан ба, жоқ, сын өнері менде
жоқтықтан ба, оны оқушылар білер.
Мәдени жұртта көркем кітап жазып отыратын
Ахмед, Мир Яқұб газетаның уақ ісіне есіл ғұмырын

байлап отыр. Білгенді қылам дегенге жұрт керегі
қойып жатыр ма: Шаһкәрім, Ахмед, Мир Яқұб (бұлар
Аполоннан бата алған жоқ) жеріме түсті демесе, мен
сыншы фарызын өткеруге құл болдым».

Ғали хан.
1915 жыл. Самар қаласы.

РОМАН БӘЙГЕСІ

117-інші нөмір «Қазақ»-та Есенғұл хажы хаты басылды. Ро
ман бәйгесінің күні осы майда толатын көрінеді. Хажы сыншы
ларды өзі атап, Семейге шақырып тұр.
Өзге мәдени жұрттардың бұл сияқты бәйгесінен бір-екі ауыз

сөз жазайын.
Кен қазып, тас бұзып адам баласы қазнасын байытқанда,
мына Еуропа соғысып адам баласын қырғанда, екі іске бірдей
пайдасы тиген динамитті шығарған швед инженері Әлфред

Нөбел бәйгеге 18 миллион қазна қалдырды.
Үш жылда бір мұның проценті (өсімі) хүкімет, химия,
дәрігерлік, роман жазып озғанға, адам баласының танушылығы
жолына аса өнер қылғанға берілсін деп (Л. Н. Толстой,

Әмерикада бұрын президент болған Рұзвелттер сол айтқандай
кісілер). Л. Н. Толстой бәйгені алған жоқ. «Мен ақшаны ал
маймын: адам баласын хайуан жолына сүйреп отырған қазна
жиған құмарлық» – деп.

Мәскеу университетінде граф Уваров атына аталған 1500
сом бәйге бар. Мұжық жайы туралы жазылып озған кітапқа
беріледі. Былтыр мұны «Русские ведомости» һәм «Русское бо
гатство» жазушысы Агановский алды: «Мұжық жері һәм ауған

мұжық» атты кітабына. Орыс тілін білетін біздің қазақ баласы
оқыса, мұнан көп білім табылады. Қазақ жеріне ауған мұжық
мәселесі де мұнда бар.
Біздің Петроград академиясында Пушкин атына аталған 2

мың сом бәйге бар. Бұл көркем сөз (роман, өлең) жазып озғанға
жыл сайын беріледі. Сыншылар жылда жазылған өлең, ро
маннан бәйгеге лайықтысын таппаса, бәйге берлімей жатып
қалады.

Сөз қысқартайық осы екі мысалмен. Швед академиясы да,
біздің академия да, Мәскеу университетінде де бұл бәйгелер
туралы озғандардан сайлаған комитет бар. Бәйгеге қосылған
кітаптарды осы комитет шілендері сынға алады. Өз ортасынан

сыншыл, жүйрік табылмаса, сынға кірісуге шілендер тасырқаса,
мамырласса, комитет бөтен жерден жүйрік сыншы шақырады.

Сыншылар баспа кітапты қолға алып, сынын мақала қылып
жазып комитет академияға қайырады. Университет, академия
осы сыншы мақалаларын тыңдап, содтағы присәжнише билік
айтады.

Анау жоғарыда жазылған Агановский алғы статистика есебі
335 бет. Мұны сынға алып мақала жазуға аз болса, көнбіс-білгіш
адамға 15–30 күн керек.
Бізде мұнан бұрын роман жазылған емес. Мир Яқұб романы

«Бақытсыз Жамал» кішкентай ғана кітап. Мен мұны «Қазақ»-
қа сын жазбақ болып қолға алып едім. Екі жұма отырдым. Бұл
менің бұрын қылмаған ісім еді. Сонан ба, жоқ, сын өнері менде
жоқтықтан ба, оны оқушылар білер.

«Қазақ» басқармасында неше роман бар, бұлар неше бет
тен екенін білмеймін. Анау «Бақытсыз Жамалдай» десек, сынға
аз болмас. Сын мақала болып хатқа жазылмаса, аты бәйгеден
қалған талапкер дәлел сұраса, қиын болады.

Кітап жазған адам құлын құлындаған биеден де қызғаншақ
болатын. Менің бұл сын туралы фікірім жоғарыда жазылғаннан
анық болар. Бізде академия, университет секілді білім
дүкендері, бұлардың комитеті де жоқ. Сынға түсетін кітаптар

жазба, басылмаған. Кітап баспа болғанда, ана хажы көркейткен,
бұлардың ішінде фарызын алам деген, сыншы болмақ оңай
жұмыс емес.
Әр шебер өз орнында іс атқарса, іс орнына келеді. Маған

өлең айтқызса, мұнан түк файдалы нәрсе шықпайды.
Сыншыларға кітапты жіберіп, бұлар жазған мақалаларын хажы
қалаған 2–3 кісі қараса, жол осы еді. Жазулы кітап біреу-ақ бо
лып, амалды құрытып тұр. Жиылып бұл неше адамның жазба

кітаптарын сөз сынына салсақ, бұған жеке би билігіне көндім
дегендей, роман жазушысынан уағда шарт. Бұл сыншыларға
да, роман жазушыларға да ыңғайсыз.
Әлде болса, кітаптарды сыншы болам деген кісілерге пошта

мен жіберіп қайтаруын сұрап, бұлардан сын мақаласын жиып,
мұны кісі саны аз, жазушы басы құраулы Семей (Шаһкәрім
бар), Орынбұрғ (Ахмед, Мир Яқұб бар), Тройскінің (Бахытжан,
Мұхамеджан бар) бірінде комитет қарағаны дұрыс.

Бұған хажы мен роман жазушылар не айтар екен? Мен
мақаланы газетаға роман-өлең, өзге көркем сөз емес, білем
деген жолмен жазып отырмын. Роман сыны маған қол емес.
Бірақ, бұл күнде хажы атаған соң, мұнан қашу маған жол емес.

Мәдени жұртта көркем кітап жазып отыратын Ахмед, Мир
Яқұб газетаның уақ ісіне есіл ғұмырын байлап отыр. Білгенді
қылам дегенге жұрт керегі қойып жатыр ма: Шаһкәрім, Ахмед,
Мир Яқұб (бұлар Апполоннан бата алған жоқ) жеріме түсті де

месе, мен сыншы фарызын өткеруге құл болдым.
Ғали хан.
«Қазақ» газеті, № 120, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Орыста Пушкин, Лермонтовты сынға салып,
жұртқа жайған Белински сөзге ақын емес, ойға ақын
еді. Шәкәрім Пушкин болмас, біз Белински болмаспыз.
...Болса дағы «Қалқаман-Мамыр» туралы біраз сөз

жазайын, бұл кітапты оқушыларға жаю үшін.
«Қалқаман – Мамыр»-да бұрынғы қазақ жұртының
салты, қазақ мінезі, қазақтың іс-қылығы әлгі орыс
өлеңдеріне қарағанда, тіпті аз.

Рас, біздің қазаққа осы бойымен де «Қалқаман-
Мамыр» айтулы жақсы өлеңнің бірі болар. Бірақ «көп
бергеннен көп сұралады» деген. Мұны Шәкәрімнен көп
сұрап жаздым».

Қыр баласы.
1915 жыл. Самар қаласы.

ҚАЛҚАМАН–МАМЫР

(Шәкәрім Құдайбердіұлы)
Әдеби сын
Бұл кітап 1912-нші жылы басылған. 1914-інші жылдан
бері ығланы «Қазақта» басылып, оқушыларға білінді. Мұны

шығарған «Қазақ һәм хандар» шежіресін жазған Шәкәрім.
Шәкәрім Абайдың ағасы Хұдайберді баласы. Абай барда та
ласып ақындық қылып, жарыққа шықпай көлеңкеде жүре бер
ген. 1900-інші жыл Шыңғыс елін жазған Иван Филипич Гусев

Шәкәріммен сөйлескен. Соған сонда айтты: «жұрттың бәрінің
аузына алғаны Абай. Шәкәрімнің білімі де қазақта жоқ екен», –
деді. Гусев Шәкәрімнің тамырын тауып ұстаса керек.
Осы 2–3 жыл ішінде Шәкәрім «Мұсылманшылық», «Қазақ

айнасы», «Қазақ һәм ханлар шежіресі», «Жолсыз жаза» һәм
«Қалқаман-Мамыр» кітаптарын шығарды. Бұларды оқыған кісі
«Гусев адасыпты» дейтін емес.
Білімді жұрттың ақыны,

Біздің сөзі сынамас.
Жазушының жақыны,
Қазақ міні ұнамас.
Сынатарсың өзіңді,

Менің түгім құрымас1.
Өстіп көпіру ақындық сипаты. Қанша кішірейем дегенмен
Шәкәрімге мұны ақындық жырлатып отыр. Шын ақын бір
көпірмей қоймайды.

Ескі бише отырмай бос мақалдап,
Ескі ақынша мал үшін тұрман зарлап.
Патша хұдай сыйындым, тура баста өзіңе,
«Қазақ айнасы», 37 бет.

Жау жағадан алғанда, жан көрінбес көзіме2.
Арғын, Найман жиылса, таңырқаған сөзіме,
Хайран сөзім қор болды тобықтының ізіне.
Өлеңді ақын сынағаны жөн. Оқушы – жазушы, ақын болма

са да, ақын сөзінде болар сынға санатында мүшелер болатын.
Орыста Пушкин, Лермонтовты сынға салып, жұртқа жайған
Белинский сөзге ақын емес, ойға ақын еді. Шәкәрім Пушкин
болмас, біз Белинский болмаспыз.

Жазушының жақыны,
Қазақ міні ұнамас,
Санатарсың өзіңді,
Менің түгім құрымас.

Болса-дағы «Қалқаман–Мамыр» туралы біраз сөз жазайын,
бұл кітапты оқушыларға жаю үшін.
«Қалқаман-Мамыр» ғашық болып, қосылып, бейшара
болған сорлыларды өлең ғып жазған жыр. Жігіт Қалқаман, қыз

Мамыр 190 жыл бұрын болған адамдар3.
«Қалқаман–Мамыр» өлеңі орыс тілінде «Историческая
хроника» аталады. Бұл сияқты тарихта болғанды өлең қылған
мәселе: Пушкин де «Царь Борис Годунов», Лермонтовта «Песня

о купце Калашникове». Бұл орыс өлеңдерінде өткен замандағы
адамдардың мінезі, тұрмыс-салты айнадағыдай көрінеді.
Оқушыларға мұны тәржіме қылып көрсетуге, ақындықтан
аман боп, амал құрып тұр. Бұл айтылған Пушкин, Лермонтов

өлеңдері Абайдың мына мақтанына тура келеді:
Алыстан сермеп,
Жүректен тербеп,
Шымырлап бойға жайылған.

Қиуадан шауып,
Қисынын тауып,
«Абай кітабы», 31 һәм 35 беттер.
Шәкәрім шежіресі, 37 бет.

Тағыны жетіп қайырған.
Толғауы тоқсан қызыл тіл,
Сөйлеймін десең, өзің біл!4
* * *

Оюын ойып,
Орындап қойып,
Түр салғандай өрнекке.
Қиыннан қиып,

Қиырдан жиып,
Құрап сөзді термекке
Еңбекке егіз тіл мен жақ,
Ерінбесең сөйлеп бақ!5

«Қалқаман-Мамыр» өлеңі біздей ақын емес, надан сынына
жақсы көрінеді. Мұны оқушылар төменде жазылатын мысал
дардан байқар.
«Қалқаман–Мамыр»-да бұрынғы қазақ жұртының салты,

қазақ мінезі, қазақтың іс-қылығы әлгі орыс өлеңдеріне қара
ғанда, тіпті аз. Шәкәрім жақыннан қайырып, ойдағыдай то
лымды қылып жазбады. Жұрт көзін ашуға «Қалқаман–Мамыр»
сияқты өлең керек.

Рас, біздің қазаққа осы бойымен де «Қалқаман–Мамыр»
айтулы жақсы өлеңнің бірі болар. Бірақ «көп бергеннен көп
сұралады» деген. Мұны Шәкәрімнен көп сұрап жаздым.
Әке берсе қыз болмас кімге қатын,

Қайтейін сенде-ау еді махаббатым.
Алдыңа кешу сұрай келіп тұрмын,
Көзге тірі болсам да өліп тұрмын.
Қалқаман, осы саған хоштасқаным.

Денемді емес, жанымды беріп тұрмын.
«Абай», 60 бет.
«Маса», 24 бет.

Міні, қазақ қызының қашаннан болмысы, кестелі жазылған
ғашықтық мінезі. Бұған Қалқаманның жауабы:
Ай Мамыр, бұл іс оңай алдамасаң,
Зорлық жоқ өзің сүйіп, таңдамасаң,

Ер жеткен қыз еркімен ерге тиер,
Моллалардан естідім әлдеқашан6.
Қалқаман мұны айтқан жоқ. Қазақ қызына 190 жыл бұрын
түгіл, осы күні еркімен ерге тию болған жоқ. Шариғатта бұл

болғанымен, мұны ол уақыт сөйлеген жоқ. Бұл ақынның
Қалқаманмен өтірік айтып, рәсімнің ыңғайына жайылатын
моллаға жапқан жаласы.
Қыз алған жоқ жақыннан тобықты әзір,

Өлтірем деп жүрмесін бізді қазір.
Міні, заманына үйлесімді, жақсы жазылған қыздың мінезі.
Бұған айтқан Қалқаманның (Шәкәрімнің) жаласы мынау:
Мамыр-ау, айтып тұрсың әлде нені,

Шариғат қосады екен немерені.
Дүнияда адам баласы айналып өтпес екі-ақ көпір бар: бірі –
өлім, бірі – махаббат. Қалқаман мен Мамырдың махаббат емес
пе еді? Сүйіскен екі ғашық миллә айтты, шариғатта солай деп

мыжи ма? Махаббат адамды байлағанда шариғат бен милләға
уақыт қала ма? Бұл жерде Шәкәрім ақындық жолынан шыға
шабылып, Пушкин, Лермонтов, Шекспир, Толстой қарауылына
салсақ, зор кінәға батып тұр.

Мінді де екі ғашық кетіп қалды...7
«Қалқаман–Мамыр», 7-бет.
Сол жерде: 8-бет.

Міні, шын ақын сөзі жаңа келді. Милласы түзу шариғат
айтқан тобықты мінезі мынау:
Мәмбетей жатып алды арыз бермей,
Қалың мал ал, біт деген сөзге келмей.

Қалқаман мен Мамырды өлтірмесе,
Кетеміз деп бабаңды тіпті көрмей.
Көкенай тағы көнбей жатып алды,
Бітім болмай неше күн жұрт сандалды.

Қалқаман мен Мамырдың дауындай деп,
Осы елге мақал болып сонан қалды.
* * *
Ести сала садағын қолына алды,

Аулақ жүре деп Мамырдан айқай салды.
Ұялмай жүз қараның жүргенін деп,
Аямай дәл жүректен атып қалды.8
Міні, бұрынғы заман тобықты мінезіне дәл жақсы айтылған

өлең. Көкенайдың атып тастағаны Мамыр. Жазасы – ғашығымен
қашқаны.
Әй жұртым, мен өлемін, сендер қалдың,
Орнына бауыздадың айтқан малдың,

Өз бауырын оққа байлап өлтірді деп,
Қалдыңдар обалына мына малдың.
Назасы нахақ жастың хата кетпес,
Деймісің қалмақ сені тентіретпес.

Мамырдан қалған жанның керегі не?
Ісім ақ, қосылармын ешнәрсе етпес.
Белгілі Мамырдан соң құр жүрмесім,
* * *

Аямай елім оққа байлаған соң,
Кетер ме өлгенімше ойдан зарым!9
«Қалқаман–Мамыр» – 9-бет.
Сонда: 10, 11 беттер.

Қалқаманның садақпен атылуға байланғанда қоштасқаны.
Бұл өлең, сырты сұлу болса де, ішінен ақаулы көрінеді.
Қоштасқан зарлы адам көңілге жалынушы еді. Мұнда ақыл
жағы жығып тұр. «Деймісің, қалмақ сені тентіретпес»-ті айтуға

ол жерде Қалқаманның әлі не келе қойсын?!
Махабатты жарым жоқ, жәрдемшім жоқ,
Өлейін бе, қайтейін, кімге айтайын? – деді.
Қалқаман Мамырға

Қалқаманның мақсұдын Мамыр білді,
Аз ойланып, үндемей сабыр қылды.
Жылы жүрек өзіне жар тапқандай,
Тыншымады, тулады, жүз құбылды.

Қызарды, бір ағарды байдың қызы,
Бетке шаппай қоя ма жүрек ізі!10
* * *
«Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,

Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы»,11 –
деген өлең осы болар.
Шәкәрімнің өлеңінің түрі жоғарыдағы өлеңдерінен белгілі
болар. Өзге кітабына тағы бір кезде айналармы н. «Қобыланды»-

ны аз уақытта талап алған біздің жұртта оқушылар бар көрінеді.
Бұл кітап та кешікпей өтер. Қайта басқанда ана Ахмедтің
«Маса»-сы форымына салып, «Қазақ» емлесімен басса жақсы
болар еді.

Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 121, 22 әпрел, 1915 ж. Самар қаласы.
Сонда: 10, 11 беттер.
Сонда («Абай»?): 5 бет.

«Мәдениет дәрежесінің құлы болған зауыд ісін
осы күнгі жалқау, олақ, солақай қазақ жігіті арқылы
атқарамын деген – сұңқарды ағаш үйге асыраған бо
лады.

Біздің қазақтың көп терісі Түмен, Мақаржа
арқылы Вяткаға барып, былғары болып бізге қайтады.
...Вятка мұжығы жалпы былғары иін өнер қылған,
не заманнан бері үйренген, былғары ісіне шебер.

Бұларға былғары илеу, қазаққа мал баққандай. Міне,
осында завод жасаса, өз орнында мәдениет ауасына
лайық іс қылған болады....Хасенде мұның бірі жоқ.
Зауыд жолында Хасеннен айырылдық. Хасен дүкен

жасауға бел байлап кірісетін болса, құтты болсын!»
Қыр баласы.
1915 жыл. Самар қаласы.

ЖАУАП ХАТ

(Басы)
111-нөмірде «Қазақ»-та Хасеннің хаты басылды. Мен былғары
зауыды ісін оқып, ізденіп білген кісі емеспін.
Алайда, Хасен хатына бірдей кісі де жазатын жауап бар

көрінеді. Көде – қара-қоңыр топырақты, мық жусан – таз
тақыртақты, көкпек – ащыны жайлайды. Жылқы бозды, қой
қара отты, сиыр өлеңді, түйе көкпекті жайлайды.
Зауыд ісі жұрттың жалпы шебер, көнбіс ұста болуына бай

лаулы. Қазақ білетін атақты «Зингер» киім машынасы Амери
кадан келеді. Мұны біздің Россияда істеуге қызмет атқаратын
жұрт шеберлігі кем.
Зауыд ісі мәдениет дәрежесіне байлаулы. Біздің қазақ анық

білетін саудаға келелік. Сауда өнері де мәдениет дәрежесіне
құл. Мәдениеті кем жұртта саудалық алдау, ұрлықтан қылдай
жіңішке болып айрылады.
50–60 жыл бұрын біздің қазақ жерінде бір шай бір ат, бір

түйе болған. Мұның ұрлықтан артық-кемі қанша! Орыс көпесі
шығарған бір мақал бар: «Алдамасаң, сатпайсың!». Бұл мақалға
біздің қазақ саудагері де құл.
Мәдениет жалпы жұртқа жайылса, сауда тәртібі ұрлықтан

шығады. Жұрт жалпы ұсталыққа айналғандай, зауыд-тәрбие
қылу ісі жақсы дүкенге айналады.
Біздің Россияда мәдениеті төмен. Жақсы нәрсе шығаратын
зауыд, фабрика жоқ. Істеген ісі сарт шегесі, сарт бөзі сияқты.

Жақсы киім, жақсы нәрсе ұстайтын адам бұларды Англия, Бел
гия, Франция, Германиядан алғызады. Бұлардың саудасында
ұрлық, ісінде қаяу жоқ. «Зингер» машинасы қалыпты.
Зауыд ісі жүріп кетуіне – жылқы жайлауы боз дала, тұнық

судай мәдениет ауасы шарт. Қарқаралы оязында бос жатқан
күмісті нан салатын пешке қорытып алып, дүрілдеген По
пов қайда? Мұның заводы немен жоқ болған? Күмісті жер
ден қазып алуға ғылым, шеберлік керек. Бұлар бос жатқан

күміске қызығып, келер күнді ойламай, қазу жайын қарамай,

өз топырағымен өз күмісін көмген. Күмісін қорытатын ұстасы
25 сом алатын қазақ. Бұл от жаға бергеннен бөлек не қылады?!
Күміспен бірге жүретін алтын шөгіп, жасырынып қала
беретін. Күмістен айырған қорғасын жал-жал болып міне 30

жыл далада жатыр. Базарда қорғасын бағасы кірені көтермейді.
Міне, мәдениет ауасы хош көрмесе, іс аяғы осылай болмақ.
Бұл Попов заводы қасынан теміржол жүрсе, завод басқарушы
ғылым білсе, қызмет қылатын жігіт шебер болса, ол күміс кені

қайта қозады.
Мәдениет дәрежесінің құлы болған завод ісін осы күнгі
жалқау, олақ, солақай қазақ жігіті арқылы атқарамын деген –
сұңқарды ағаш үйге асыраған болады. Мұны Хасен ұғар. Қысты

күні бүркіт-сұңқарға үй тігіп жүрген.
Біздің қазақтың көп терісі Түмен [Тюмень], Мақаржа арқылы
Вяткаға барып, былғары болып бізге қайтады. Вятка мұжығы
тегіс былғарышы. Үй-іші, қатын-бала болып былғары илейді.

Біздің қазақтың үйшісі, ұстасы қалыпты бір жағынан ағашын
кесіп, егінін салып жүріп, былғары да илейді. Бұл неден болған?
Вятка жерінің ауасынан болған. Вятка губернесінде жердің
60 проценті ағаш. Вятка мұжығы жарытып егін салмайды, егін

егетін жері 30 процент-ақ. Былғары иіне көп су, тал қабығы
керек. Бұлар мұжықтың отының басынан табылады. Былғары
иіне ақ кірпіш балшық керек. Бұл Еділмен арзан келеді.
Вятка мұжығы жалпы былғары иін өнер қылған, не заман

нан бері үйренген, былғары ісіне шебер. Бұларға былғары илеу
қазаққа мал баққандай. Міне, осында зауыд жасаса, өз орнын
да мәдениет ауасына лайық іс қылған болады. Мұнда шебер
қызметші екінің бірі, не зауыд керегі от басынан табылады. Ха

сенде мұның бірі жоқ.
Былғары иі су таңдайды. Шайды жақсы шығаратын, кірді
ашатын су ғана былғары иіне жарайды. Мұндай су зор көлде,
қалың ну ағаштан шыққан өзенде ғана болады.

Біздің қазақ жері тұщы көлге, ағашқа кедей. Суы көбінесе
кір ашпайды, шай шығармайды. Қай су болса соны жайлаған
көзге көрінбейтін, ғылымда микроб атты, көп уақ жануар бола
ды. Мұның кейбір атасы былғары иіне зәбірлі. Завод салмастан

бұрын су тамырын ғылым білетін кісіге ұстатқан жөн.

Қазақ жеріндегі ағаш, закон жолында, қазынанікі. Хасен
қызыл шілікті қазынаға алады. Тал қабығы сатулы болады.
Арзан ақ кірпіш балшық жақында бар ма, жоқ па, білмеймін.
Былғары үйде бір-екі ай, я 12–18 ай жатады. Иі болуы қазақ са

быны сияқты қиын. Есік ашылып, тыстағы жер желпіп кетсе,
сабын болмай қалатын. Мұны қатындар «көз тиді» дейтін.
Шебер тәрбиелі, жаһұтшыл адам ізденіп қарап отырмаса,
былғары иіне де «көз тиеді». Еуропада былғары иі 3–4-ақ күн.

Мұнда істі қабық, балшық, су орнына дәрімен атқарады. Біз Еу
ропа боламыз ба?
Зауыд жолында Хасеннен айырылдық. Хасен дүкен жасауға
бел байлап кірісетін болса, құтты болсын!

Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 122, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Мал бағуға жұрт шебер болған соң, осы малды
қазақ айналдырғаны жөн.
Қазақ осынша жерде шалқып жатып, мал басын
қосып шаруа қыла алмай отыр.

Енді заман өзгерілді. Базарда бағаланғаны пұл бо
лады. Қазына басы көпке байлаулы емес, базарда
ақша болатынға байлаулы. Енді жарыстан қалмайын
десең, мал сүйегін асылда.

Бұл базарда бағалы болатын қойды қазақ жерінде
тұрып, тәрбиелеп, өсіріп іс қылмаған қазақ – адасқан.
Қойды жақсылап асырауға көп іс қажет емес. Қазақ
ішінде базарда пұл болатын қой Қарқаралыда. Ке

рей, төлеңгіт, бесата, тобықты – Ақмолада, тама

– Атбасарда, бағаналы-балталы – Торғайда, Торғай –

Ырғыз қойы».
Қыр баласы.
1915 жыл. Самар қаласы.

ЖАУАП ХАТ

(Аяғы)
Енді Хасеннің қолынан келетін, өзіне де, жұртқа да пайдалы
бір іс көрсетейік.
Қазақ жұрты мал бағуға жалпы шебер. Мұжық кедей болса,

егін салатын қызметкер болып жалданады. Қазақ кедей болса,
малшы болады. Оренбург, Уфа, Самара, Том гүбернелерінде
орыс көп мал ұстамайды. Осылардың малшысы, бәрі қашан
көрсең қазақ. Кедей қазақ жігіті елде қылар қызмет таппай,

жерінен ауып баяғы қылып қалған мал бағуға бөтен жерде жал
данады. Мәдениет жолының күші осындай. Бұл жолдан шыға
жайылып, өндіріп іс қылып болмайды.
Мәдениет өмірі – құдірет әмірі. Түйені жетелей білсең, жүк

аумай Алтай, Тарбағатай, Алатау, Шыңғыс асасың. Ғылым –
аспанда жарқыраған жай отын қолдан істеп алып, телеграммаға
хабаршы, теміржолға, трамвайға ат. Жарты кезден жуан
зеңбірекке мерген қылып отыр. Әр нәрсені амалын біліп, өз ор

нына жұмсаса, іс көркейеді. Мал бағуға жұрт шебер болған соң,
осы малды қазақ айналдырғаны жөн.
Ғылым есебінде қазақ жұртының жалпы шаңырағына
24 қойдан келеді. Бұл ана ғылым қарауылы 20 аттың 20–60

проценті, жеріне қарай. Қазақтың бір шаңырағына 240 десети
недей жер келеді. Мұнда қой сыбағасы 48–144 десятина болады.
Қазақ жерінде керала, кемпіршаша жерден 20 кездей, кеделі
жерден 960–2880 пұт болады. Қысты күні бір қой арықтамай

шығуға күніне 4 қадақ таза шөп керек. Қазақ күтіп шөп бере
алмайды. 4-ті 8 қылалық.
Қой алты ай пішенде тұрса, бір қойға 36 пұт шөп керек.
Бұлай десек, ана пішенге 26–78 қой асырауға болады. Мұның бірі

аз, бірі көп жақта. Ортасын алсақ, қазақтың бір шаңырағында
жалпы есепте 52 қой болуға тиіс. Бұлай болғанда қазақтың қой
байлығы екі еседен артқаны жөн.
Семей, Ақмола, Атбасар, Торғай, Ырғыз ояздары ана

алдыңғы көп есепке төте. Бұларда бір шаңырақтың қойы 78 я

жүз қойға 325 процент қосылып өскені жер шаруасына жөн.
Мал баққан, кен қазған, тері илеген, кіре салған, сауда қылған,
егін салған – өлі қазынаны адамның қызметімен бала қылған.
Адам қызметі кіріспей, қазына тумайды. Мал тәрбиелеп

өсіріп, қызмет атқарса, байлық тапқан деген сол болады. Қазақ
осынша жерде шалқып жатып, мал басын қосып шаруа қыла
алмай отыр. Мұнысы ақылға толық. Қазақ жеріндегі «артық»
қазына жерін мал бағатын адамға 36 жылға арзанға жалдап,

онан кейін сатып алам десе, осы жалдағанға сатамыз деп 1912
жылы 17 ноябрден бері үкімет Г. Думаға закон жобасын кіргізіп
отыр. Жоба нөмірі 3647.
Осы жобаның түземесінің, орысша правила болады, бірінші

статиясында бұл қазына жерін бөтен патшалық адамы һәм
бөтен аталы жұрттар жалдап та, сатып та ала алмайды деген.
Закон жолында біздің қазақ ана инородец тонын киіп жүр.
Бұл жерлер мұжыққа деп, қазақтан алып, онан соң егін салуға

мұжық жайсыз деп алмаған жер қала болған қазақ уақытша
пайдалана тұр деп шырғаға тартқан жер.
Маған Мұхит айтқан еді. Қаракесек (Қарқаралы оязы бәрі
қаракесек) Түркістанда жүріп, Арқаға (бұл орыс кітабында

«Арало-Иртишский Водораздел» болады. Бір су Ертіске, бір
су Балқаш көліне ағатын Бел, Жоңғар, Тарбағатай, Шыңғыс,
Мейізек, Қалақтас, Үшқоңыр, Берікқара, Бұғылы-Тағылы,
Ақтау-Оқтау, Ұлытау-Кішітау, Тобыл, Торғай, Ырғыз басы

бел болып, Темін оязындағы Мұғалжар тауына қосылады)
Пошан Қазыбек би жер шолуға кісі жіберген. Бұ кісілер Қу,
Едірей, Мыржықта шалқып байып отырған Қанжығалы Абыз
Шомаққа келген. Жер жақсы, тай құлындап, тоқты қашады.

Бошан мұнда ауып келген соң, Ғұмар Қараш баласы көпірте
мақтайтын бұрынғы қазақ билері (сыйынған мүйізі) Қазыбек
Қанжығалыны мүйіздеп, Қу, Едірейден қуған. Абыз Шомақ
аулы осы күні Песшан қаласы тұсында он шақырымда болады.

Қарқаралы, Қарақұс, Едірей, Қу, Баянауыл тауын бес
қазылық дейді. Бұл мал кіндігі. Қойға бұлардан артық жай
ылыс дүниеде жоқ десе болады. Мұнда 150 жыл отырып, мал
тәрбиелеп бақпай, былғары заводына кірісу – түйені мұзға же

телеу.

Англия араб атын тәрбиелеп өсіріп, жүрістіні жүйрікке са
лып, араб атынан оздырып отыр. Жер үстінде ең жүрісті ат –
Англия аты.
Біздің қазақ сиыры осы қазақ жерін жайлағанға ғылым жо

лында 8 мың жыл болған. Осы сиырды тәрбиелеп, жақсы бұқа
салып, тамағын тоқ қылып, қыс жылы қорада асырап, мұжық
«қалмақ сиыры» атты бұғыдай қызыл, көк сиыр шығарды.
Өгізі 100 пұт кіле тартады. Еті 30 пұт. Базарда қазақтың екі-

үш өгізі орнына сатылады. Күші төрт қазақ өгізінің күшіне
бара-бар. Жейтін тамағы қаралас. Біздің қазақтың бұрынғы
шабыншылық заманында малға саналмаған сиыр қадірсіз жол
да әлі жүр. Көрші ауылда бұқа бар деп, сүйенгені біреудің тай

ынша бұқасы. Қыс болса сиыр сықырлап аязда тұрады. Құлақ,
құйрық үсіген. Базарда күн сайын бұл сиыр пұл. Қазақтың
қойының етіндей, профессор Кулешов жазғанына қарасақ, жер
үстінде ет жоқ. Жер үстіндегі адам баласы өсіп, бар жарам

ды жер егін болып жыртылып, 20 ғасырда ет жылдан-жылға
қымбаттады. Америка, Колорада штатында, бидай салып
отырған жерді суарып, жоңышқа егіп, ет қымбат болғандықтан,
мал жайлауына, мал бағатын өріске айналдырды. Мұнда бір

десятина жерге 50 қой асырайды. Аустралия қойының еті 4
ай кеме қоймасында жатып, мұхит жүзіп Лондон, Ленинград
та сатылады. Мұжық егінші болғанда, қазақ жақсы малшы
болса, біріне-бірі керектерін алып тұратын көрші болады. Екі

қошқардың басы бір қазанға сыймас. Бір өнер қылған екі кісіге
тар жер, екі өнер екі кісіге кең болады. Бұл ойлаған кісіге қиын
емес, сүрінді ғылымы жолы. Бұрын ақга болмаған. Өмір керегі
жалғыз малмен орнына келетін. Бұл біздің қазақтың соңғы

50–60 жылдағы өмір салты. Ол уақытта қазына – мал тұяғы.
Қонаққа еркек қозы сою, қалың малға, құнға еркек мал беру
сонда шыққан өмір салты – рәсім. Тай құлындап, тоқты қоздаса,
шашу шашып қуану сонан келеді. Енді заман өзгерілді. Базар

да бағаланғаны пұл болады. Қазына басы көпке байлаулы емес,
базарда ақша болатынға байлаулы. Енді жарыстан қалмайын
десең, мал сүйегін асылда.

Мына Еуропа соғысын көз көріп тұр. Қанша кісі солдат
қызметін қылатыны болжаулы. Аз болса, дүниедегі адамның
20 проценті әскер кебін киеді. Мұның бар шекпені біздің қазақ
қойы сияқты қой жүні болмақ. Бұл базарда бағалы болатын

қойды қазақ жерінде тұрып, тәрбиелеп, өсіріп іс қылмаған
қазақ – адасқан. Қойды жақсылап асырауға көп іс қажет емес.
Қошқарды жақсыдан, ұзын сирақ жүндіден салу, тамағын
тоқ, қорасын жылы қылу, саулықты екіден артық қоздатпау,

қошқар тоқты, бестен асса, баласы нашар туады. Қазақ ішінде
базарда пұл болатын қой Қарқаралыда. Керей, төлеңгіт, беса
та, тобықты – Ақмолада, тама – Атбасарда, бағаналы-балталы

– Торғайда, Торғай – Ырғыз қойы.

Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 123, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Неміс соғыс қайығымен жалғыз мына «Лузита
ния» деген Англия параходын суға батырды. 2 мың
кісіден 5 жүзі тірі қалды.
Немістің бұл ісін хайуандықтың ең алдысы деседі.

Мұның қайсысы хайуан, қайсысы адам екенін тарих
сыны айырмаса, бізге айыру қиын болды-ау!
Неміс тағы салдатына удан түтін салатын, жау
ды түлкі ыстағандай қылатын қару беріп отыр. Жел

өз жағынан болса, түтін салады. Жау ысқа күйген
түлкідей қата қалады.
Мәдени Еуропаң адамшылықты тастап, төрт
аяқты бабасының өрісіне қаптап жөнелді».

Қыр баласы.
1915 жыл. Самар қаласы.

СОҒЫС КӨЛЕҢКЕСІ

(Газеталардан)
Италия екі жақпен, базарда кәрі тұғыр саудалаған сығандай,
саудаласып жатыр. Аустрия қоластындағы славян жері Адриа
тик теңізінің қабағын берем десең, неміспен соғысам дейді-міс.

Италияның бұл қорқаулығы сербке шоғыр болып қадалған:
Италия телмірген Далматсияны серб өзі сыныт аты қылып
қойған екен. Біздің орыс газеталары «Биржевые ведомости»,
«Петроградскій курьеръ»: – Серб, сенің мұның қорқаулық; Ма

кедонияны бұларға иіскетпейім деп Болғарды бұлаңдаттың;
енді Италияны үркітіп тұрсың, мұныңның жөні жоқ, – дейді.
Гірек Дарданел қиылысына өзгелермен бірге кіргенде,
бұған бәйгеге аз мировойын [?] бермек болған екен. Бұған гірек

қанағат қылмай, Дарданелді аулай бірге шықпады. Енді кіруге
ебін таппай тұр деседі.
* * *
Неміс соғыс қайығымен жалғыз мына «Лузитания» деген Ан

глия параходын суға батырды. 2 мың кісіден 5 жүзі тірі қалды.
Немістің мұнысы болмаған іс. Соғыс әдетінде жалпы бөтен
адамға тию жоқ.
2 мың адам Америка һәм өзге соғыста жоқ жұрттың кісілері.

Немістің бұл ісін хайуандықтың ең алдысы деседі. Мұның
қайсысы хайуан, қайсысы адам екенін тарих сыны айырмаса,
бізге айыру қиын болды-ау!
Неміс тағы салдатына удан түтін салатын, жауды түлкі

ыстағандай қылатын қару беріп отыр. Жел өз жағынан болса,
түтін салады. Жау ысқа күйген түлкідей қата қалады. Немістің
мұнысы да болмаған іс, адам өсітіп соғысқан ба еді!? – деп,
немісті сөккендері көп болып еді, бұларға Англия әскер басы

жанарал Френш айтып тұр: неміс олай, неміс бұлай деген бос.
Қысыр сөз. Соғысқан кісі аяй ма!? Шамаң келсе, сен де сондай у
тауып қарсы амал қыл, – депті.

Тағы жұрт мәдениеттен жырақ. Біріне бірі жолсыз зәбір
қылады екен деп жасымыздан үйренген сабақтан осы күні
қарайық дедік, білем.
Мәдени

Еуропаң
адамшылықты
тастап,
төрт

аяқты
бабасының өрісіне қаптап жөнелді.
Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 125, 1915 жыл. Самар.

ІШКІ ХАБАРЛАР

Х. А. «Көкетайхан», «Едіге» жырларының Шоқан жазған
қазақшасы Петроградта, географишески обшествода бар.
Ондағы қазақ студенттер көшіріп алса жақсы болар еді. Бұл екі
жырдың екеуі де Шоқан жазған орысшаға қарағанда көркем

көрінеді.

Қ. Б.

«Қазақ» газеті, 1915 жыл.
Самар қаласы.

«Мешников 20-сыншы ғасырдың жұрттан озған
ағасы. Тегі біздің орыс. Біздің Росиядағы саясат ісі
оның атқарған ғылым ісіне қарсы болып, 35 жылдан
бері Франсиядағы Париж шаһарында тұр.

Мешниковтың ғылым жолында қандай екені мы
надан байқалады: 1911-інші жылы швед академиясы
бұған жүз мың сом Нобел бәйгесін берді.
Мешников адам баласының артықтығын көр

сеткен бір сабаз. Ылайым, көп жасап, адам баласына
тағы да пайдалы істер тапсын!»
Қыр баласы.
1915 жыл. Самар қаласы.

И. И. МЕШНИКОВ1 (1845 жыл 3 май – 1916 жыл) Үстіміздегі осы май айының ішінде атақты ғалым Мешниковтың тууына 70 жыл толды. Бірақ, мына болып тұрған Еуропа соғысы бүкіл жұрттың көзін байлап, Мешниковтың 70 Мечников, Илья Ильич (1845–1916) – руссийский биолог и патолог, один из основоположников сравнительной патологии, эволюционной эм бриологии и отечественной микробиологии, иммунологии, создатель уче ния о фагоцитозе и теории иммунитета, создатель научной школы, членкорреспондент (1883), почетный член (1902) Петербургской АН. С 1888 в Пастеровском институте (Париж). Совместно с Н. Ф. Гамалеей основал (1886) первую в России бактериологическую станцию. Открыл (1882) явление фаго цитоза. В трудах «Невосприимчивость в инфекционных болезнях» (1901) из ложил фагоцитарную теорию иммунитета. Создал теорию происхождения многоклеточных организмов. Труды по проблеме старения. Нобелевская пре мия (1908, совместно с П. Эрлихом). Илья Мечников родился 3 (15) мая 1845, в имении Панасовка в деревне Ивановка, ныне Купянский район Харьковской области. Скончался 2 (15) июля 1916 года в Париже.

жылдық тойы болмай өтті. Осы күні жұрт соғысқа байлаулы:
өлгенге уайымдау, тіріге қуаныш қылу ұмытылып тұр.
Мешников 20-сыншы ғасырдың жұрттан озған ағасы. Тегі
біздің орыс. Біздің Росиядағы саясат ісі оның атқарған ғылым

ісіне қарсы болып, 35 жылдан бері Франсиядағы Париж
шаһарында тұр. Сонда Пастор институты деген бір үлкен
ғылым жұртының атқарушысы. Бұл институт жер үстінде
болмаған бір ғылым дүкені. Онда ғылым жолында жүйрік, та

лапкер болса, «сен кім?» деп талғамай, қабыл ете береді; аспап,
пәтер, қолыңнан келсе ғылым жолын ізде де тап!
Бұл ғылым дүкенін мәшһүр франсұз ғалымы Пастор ашқан.
Пастордың адамзатқа қылған бір үлкен қызметі – құтырған

ит қапқанға қарсы қылатын амалды тапқан. Мешниковтың де
іздегені осындай іс.
Сүзек ауруы аурулы адамнан сау адамға бит арқылы көшеді;
бит болмаса, сүзек жайыла алмай құриды деп тапқан Меш

ников. Франсия жұртында бит жоқ. Мешников әлгі пікірін
тәжірибе қылып қарау үшін достарына хат жазып, Мәскеуден
30 битті поштамен алдырған.
1911-інші жылы Астрахан гүбернесінде, Орал облысында

шума [чума] болды. Сонда Мешников келіп, шумамен ауырған
кісі тұрған қыстауларға бұзау, түйе байлап қарады. Бұлар
қыстауда тұрып шумамен ауырған соң: бүрге, бит арқылы
шума да көшсе керек деген пікірді жарыққа шығарып кетті.

Шума болған адамның нәрселерін өртеп жіберудің пайдасы
осыдан келеді.
Мешников тәмәм жер үстіндегі жұрттардың жасын салы
стырып қарап, бір жұрт көп жасайды, бір жұрт аз жасайды де

ген пікірді тапты. Мысалы, бұлғар жұртында шал, кемпір көп.
Мұның себебін табу үшін әр жұрттың тамағын тексеріп қарап:
сүт ішкен жұрт көп жасайды екен деді.
Адамның ауруының бәрі көтенді жайлаған микроптар

дан басталады. Бұрынғы дәрігерлердің ауырған адамның ішін
жүргізуі осыны сезгенінен істеген іс.
Айран, қатық, қымызда да микроб бар. Бірақ, бұлар
денсаулыққа пайдалы – ана көтенге жиылған зәбірлі микропты

жоқ қылады, зор қалаларда «Мешников қатығы» деген қатық
сатылады. Жұрт мұны көп алып ішеді. Бұл кәдімгі бұлғар
әйелдері ұйытатын қатықтың өзі.
Мешников тапқан өзге ғылым жолдарының бәрін жазуға

«Қазақ»-та орын тар.
Мешников: адам баласы кәрілік жетпей аурулардан өледі.
Бұған себеп – әлгі көтендегі микроптар. Бұл көтені болмаған
хайуан құс; құстың бәрі көп жасайды. Құзғын мың жасайды де

ген ертегі жер үстіндегі барлық жұртта бар. Осы сөз рас болса
керек дейді.
Атадан балаға, баладан немереге қалып келе жатқан бір
тотықұс болған. Жасы жазулы: 750 жыл жасаған. Мешников өзі

бір тасбақа асырап отыр; мұнда да әлгі көтен жоқ. Жасы 150-де.
Мешниковтың пікірінше: адам баласы тамақты әлгі сүтке
айналдырса, көп аурудан аман болар еді; һәм көп жасап, тәні
тозбай өлімнен қорықпас еді.

Мешниковтың ғылым жолында қандай екені мынадан
байқалады: 1911-інші жылы швед академиясы бұған жүз
мың сом Нобел бәйгесін берді. Сонда Стокгольмге барып, до
клад оқып (бұл бәйге алған адамның салты), Росияға келіп,

Л. Н. Толстойға амандаса барды.
Хош айтысқан жерде Толстой айтқан: – Сізді рза қылуға
жүз жасайын деп тұрмын, – деп. Бірақ, Толстой сөзін орнына
келтіре алмай, сол жылы күз офат болды.

Мешников адам баласының артықтығын көрсеткен бір сабаз.
Ылайым, көп жасап, адам баласына тағы да пайдалы істер тап
сын!
Қыр баласы.

«Қазақ» газ., № 126, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Шәкәрімнің
жазуынша,
«Қара
қыпшақ

Қобыландыда нең бар еді, құлыным» деген қазақ
мақалы Ақ-жол атасы құдан жылауынан қалған /
қара: Шежіре, 31 бет/. Бұл екі ханның заманы 1450-
інші жылдар. Бұған қарағанда Қобыланды 15-інші

ғасыр ортасындағы жігіт болады. Онда Тоқтамысқа
жігіт бола алмайды. Шәкәрім айтқаны тарихқа жөн
болса, қара қыпшақ пен әз Жәнібек қазағы Қобыланды
үшін араз болған көрінеді. Қобыландының атысқаны

Қызылбас та, қалмақ та болмай, Жәнібектің жұрты
Арғын һәм өзге қазақтар болып жүрмесін».
Қыр баласы.
1915 жыл. Самар қаласы.

Әдеби сын ҚАРА ҚЫПШАҚ ҚОБЫЛАНДЫ (Махмұд-Сұлтан Тұяқбаев. 1914 жыл. Қазан) І. Өлең сөздің патшасы сөз сарасы, Қиыннан қиыстырар ер данасы. Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп, Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы. Бөтен сөзбен былғанса сөз арасы, Ол – ақынның білімсіз бейшарасы.

(Абай)
Бұрынғы заманда Тоқтар атты бір бай болыпты. Малы көп,
перзенті жоқ болыпты. Тоқтар «әулиеге ат айтып, қорасанға
қой айтып» құдайдан бала сұрапты. Тоқтар бай бір күні әулиеге

түнеп жатқанда: «саған құдай перзент берді» деп аян беріпті.
Кемпір менен шал байғұс
Бір-біріне жолықты.
Нәрсе болмай торықты

Өлдім-талдым дегенде,
Жыбар ие жар болып,
Бір нәрсе енді болыпты.
Үйге қайтқан соң, тоғыз ай, тоғыз күн өткен соң алпыстағы

анамыз бір ұл, бір қыз тапты. Ұлдың атын Қобыланды, қыздың
атын Қарлыға қойды.
Тоқтар байдай байыңның
Кеңіген енді секілді.

Дүниесінің тарлығы,
Көңілдің кетіп зарлығы.

«Қара қыпшақ Қобыланды» жырында осы Қобыландының жорығы өлең қылып айтылған. Қызыл-бастың жұртында патша Кәклен кемпір бар екен. Алты жасында Қобыланды жүз құлаш биіктен теңге атып түсіріп, осы Кәкленнің Құртқа атты қызын алады. Қият жұртынан құрдасы Қараман деген жігітті ертіп алып, Қобыланды қалмақтың Қазан деген ерін шапты. Бірге туған құрдас жан, Құлағың сал сөзіме, Мен айтайын өзіңе, Көбікті деген қалмақ бар, Көрсетейін көзіңе, Соған енді баралық, Жылқысын қуып алалық. (42 бет) Қобыланды мен Қараман осы Көбіктіге барып, соқтығып қолға түсті. Онан құтылып, қалмақтың Алшағыр деген ханы мен соғысты. Қобыланды жорықта жүргенде Алшағыр ата, ана сымен қарындасын олжалаған еді. Алшағырды алған соң, оған болысам деп келген Шошай ханды тағы алды. «Сөйтіп, бұрынғы қазақтың батырлары мұратына жетіпті» дейді жыр. ІІ. Едіге би Тоқтамыс ханға өкпелеп, Еділдің күншығыс жағына өткен. Сонда Тоқтамыс хан тоғыз батырын шақырып есік алды на қойып, бір-бірлеп алдына келтіріп, ақыл сұраған. Сондағы Тоқтамыс ханның тоғыз батырының біреуі қара қыпшақ Қобыланды: Қараңғыда жол тапқан, Қысылғанда сөз тапқан. Тай қазан қақпақ жаурыңды, Қалағаш тоқпақ айдарлы,

Кісі ақылына ермеген, Қиын жолға жүрмеген. Қара қыпшақ Қобыландым, Хан тоғынға не дейсін?1 Тоқтамыс хан Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы нәсілінен. Бұл Ақсақ Темірмен соғысып, жеңіліп қашқан. Бұл Қобыландының ісі XІV ғасыр ортасы болуға лайық.2 Тоқтамысқа болысқан князы Витофты Воркесла өзені бойында (бұл Полта ва губерниясында Днепр ашасы) Ақсақ Темірдің қол басшысы Едіге алған. Бұл соғыс 1399-ыншы жылы болған (қара: Шоқан кітабы, 71 бет) Бұған қарағанда Едіге Тоқтамыстан кеткен соң Ақсақ Темірге қол басы болған болса керек. Мұнан көрінеді: Қобыландының Тоқтамыс Едігелермен замандас болғаны. Арғынның атасы Дарқожа Әбу Әл-Хайр ханның қазысы екен. Ғаділ билік айтқанынан Ақ-жол атанған. Қара қыпшақ Қобыланды да ханға сүйікті екен. Сондықтан бұл екеуі күндес болған. Күндестіктен Қобыланды батыр Ақ-жолды өлтіріп кеткен. Әз Жәнібек пен Қобыландыны өлтірем деп сұрағанда, қалың қара қыпшақ бұзылады деп, Әбу Әл-Хайр хан бере алмаған. Шәкәрімнің жаузынша: «Қара қыпшақ Қобыландыда нең бар еді, құлыным» деген қазақ мақалы Ақ-жол атасы құдан жылауынан қалған (қара: Шежіре, 31 бет). Бұл екі ханның за маны 1450-інші жылдар. Бұған қарағанда Қобыланды 15-інші ғасыр ортасындағы жігіт болады. Онда Тоқтамысқа жігіт бола алмайды. Шәкәрім айтқаны тарихқа жөн болса, қара қыпшақ пен әз Жәнібек қазағы Қобыланды үшін араз болған көрінеді. Қобыландының атысқаны Қызылбас та, қалмақ та болмай, Жәнібектің жұрты Арғын һәм өзге қазақтар болып жүрмесін. Қобыланды жырындағы қалмақ ханы Қазан Жошыдан төрт-ақ ата төмен3. Бұл Қобыландыдан бұрын болған. Қазіргі Түркияның ескі патшасы Ғисман мен замандас. Ғисман 1299ыншы жылы патша болған. Шыңғыс ұлы Толиға алты ата, оры Бұл орысшадан тәржіме. Қара: Шәкәрім шежіресі, 78 бет. Қара: Шәкәрім шежіресі, 79 бет.

сты алған тағы екінші Қазан хан бар4. Бұда Қобыландыға заман
дас болатын көрінбейді. Қобыландыны Қазанмен соғыстырып
қойса керек. Шағатай ұлысында Шағатайға алты ата бір Қазақ
хан болған. бұл 1332-інші жылы тахқа отырды. Бұл мықты хат

ты жұртқа зәбірлі болған. Шағатай ұлысын жалғыз қаратып
алам деп, көп жиад қылған. Шағатай, Жошы ұлысы жанжал
сыз болған емес. Қыпшақ Жошы ұлысында, Қобыланды мен
соғысқан Қазан хан осы болуы ықтимал. Бұл Қазан офат 1347-

інші жылы.5
Едігеге 5 ата Едіге жырында бір Алшағыр бар. Бұ да
Қобыландыға замандас болатын емес.
Қазан басты қара дәу

Шығып еді қаладан,
Орақ алып тастады,
Жүзден Тайлақ батыр.
Шығып еді қаладан,

Қараман алып тастады.
Берен тонның жағасы
Көбікті ханның баласы.6
Бір Орақ ана жоғары Алшағырдың баласы Едіге нәсілі. Өзбек

хан Орақ батырды Меккеге жіберіп, молла аударған деседі. Бұл
Орақ Қобыландыға замандас болмас. Өзбек хан болған 1310-ыншы
жылы, офат болған 1340 жылы. Онан басқа, өз алдына жыры бар
қарауыл Орақ батыр болған. Бұл орысқа тұтқын болып 10 жыл

жатыпты. Бұ да Қобыландыдан көп соң болса керек: Қобыланды
заманында орыс қазақ батырын ұстап отыра алмайтын.7
Ана «Қазан басты қара дәу» сөзге қос-атқа алған ертегідегі қара
дәу болар. Амантай, Тайлақ ағайынды екі батыр, жау қырғыз

19-ғасырда болған, руы Саяқ. Бұ да ақын қосымшасы көрінеді.
Жыр басында Көбікті қалмақ еді. Енді хан болып тұр. Ноғай
жұртының ханы Кәкітай асы деген бір жыр бар. Мұны Шоқан
Тағы да сонда: 80 бет.

Қара: Шәкәрім шежіресі, 81 бет.
Қара: Ш. шежіресі, 91 бет.
Қара: «Түрік, татар тарихы» Ахмед Заки.

орысша жазған8. Қобыланды жырындағы Көбікті хан осы Кәкітай
хан болмасын. Бұл Кәкітай жыры жау қырғыз айтатын «Манас»
жырының бір тарауы.
Көбікті мінген тарлан ат,

Жамандатқыр сол көк ат. (43 бет)
Айналайын Қарлыға,
Жер астына бір түсер.
Бұл белдінің барлығы

Қайысқан болат сынғандай,
Асқан көңіл тынғандай.
Екі белде әкелдім,
Берсем сені күйеуге.

Бала жетім қылғандай. (46 бет)
Ана Манас тарауы. Ал енді, Кәкітай асы жырында Кәкітай
ханның мінген шатырдай боз ат. Кәкітай ханның қызының аты
да Қарлығаш.9

Жоғарыда жазғанымнан анық болар: «Қобыландыда» ақын
қосқан тарихқа тура келмейтін көп қосымша бар. Қазақ тари
хына файдалы сөз Қобыландыда аз көрінеді.
Қобыланды батыр Ақ-жолға тұстас болса, оның жорықтары

15-інші ғасырда болған. Жақсы көркем жырда сол уақыттағы
қазақтың болмыс-салты көрініп тұруға лайық. Тарихтың сарын
жолы екі бөлінген: бір бөлек тарихтың пайдаланғаны соғыс
істері. Біздің қазақ білетін тарих осы. Шәкәрім шежіресінің де

малданғаны осы жол.
Тарихтың екінші түрлісінің (мұны орыс тілінде «история
культуры» дейді) пайдаланғаны жұрттың болмыс-салты, ру
хани мәдениетінің дәрежесі. Бұлардың бәрі сол жұрттың сол

замандағы тіккен үйінен, киген киімінен, ұстаған аспапта
рынан, сөздерінен білінеді. Анық тарих – осы екіншісі. Бұған
жем нәрселер /материалдар/ жақсы, шын ақындар шығарған,
бұзылмаған жырларда болады.

Қара: Шоқан кітабы – Петроградта географишекски обшествода бар.
«Қобыланды», 75 бет.

Дыңғырлап арба кетеді,
Аттар пыс-пыс етеді,
Ғаскердің ата-анасы,
Жана жастау баласы

Етегіне жабысып,
Жұбарым-ай деседі.
Сары бұлт айналған
Сәнді шәһәр қасында

Қарға шулап қонады
Соғысшының қатыны.
Кимешегі басында.
Өрмек тоқып болады.

Қарғаның үнін есітіп.
Қызарып күн батқанда
Өрмекті қатын жияды.
Байым өлді-ау деп ойлап,

Төсекке барып жатқанда
Жаңбырдай жасын құяды10.
Міне, міндет тарихи пайдаланатын жыр осы. Бес ауыз
өлеңде жұрт салты, айнаға түскендей көрініп тұр. Жеккен арба,

болдырған ат, жемтік іздеп ұшқан қарға, өрмек тоқыған қатын,
жылаған бала, қайғырған ару – бәрі мұнда бар. Осы жырдан
бұл жерде айтылған істің қашан болғаны көрініп тұр: Шыңғыс
хан жорығында һәм онан бұрынғы жорықтарда жұрт қатын,

баланы алып, малды айдап, ауып жүріп соғысқан.
«Қобыландыда» бұл сияқты дәмді сөз жоқ десек, адасқан
болмаймыз. «Қобыланды» кейінгі айтушының шекбісін көп
көріпті. Бұл айтушылар өз жандарынан көп сөз қосқан. Ана

қазақ ішінде белгілі «Зарқұм», «Салсал» қиссаларының жолы
на «Қобыландыда» сілтеп, қадірін жойған. Сөйтіп, Қобыланды
батырды қисыны жоқ бос сөзбен орынсыз мақтаған.
Қыр баласы.

«Қазақ» газ., № 126, 1915 жыл. Самар қаласы.
Қара: Шоқан кітабы, 215 бет.

«Құртқаның тойында қырық кез қызыл батыр
Қобыландымен теңге алысып ойнайды. Бұған кім на
нар. Қобыланды батыр көкпары тартып, аудары
сып ойнаушы емес пе еді. Теңге алысып ойнау жаңада

шыққан жоқ па.
Арымасын (!) деп тай бурыл ат жеміне қызыл дәрі
қосып жегізеді. Қобыланды ашытқан бал ішеді.
Қазақ атқа дәрі байлап, ашытып бал ішкен бе? Бұл

бергідегі ақынның жырға қосқан бал ішкен жұрттан
алған жұқбасы болар».
Қыр баласы.
1915 жыл. Самар қаласы.

Әдеби сын

ҚАРА ҚЫПШАҚ ҚОБЫЛАНДЫ

(Махмұд-Сұлтан Тұяқбаев. 1914 жыл. Қазан)

ІІІ.

Енді кейінгі жаман айтушылар қосқан қисынсыз қоспаларға
келелік.
Көклән кемпір, Қобыланды теңгені атып түсірген соң келіп,
мұсылман зат бала екенсің деп, мұсылман болған.1

Көк есегі астында,
Шәр кітабы қойнында.
Өзі хатің жолында
Есектен түсе қалады.

Қасына жақын барады.
...........................
Еңсе бойлы қара сарт
Етегіңіз сіздердің

Өрім-өрім көрінген
Арт жағынан бұлтиып
Жаман нәрсе көрінген.
Көрінбе көзіме, жоғал деп,

Иінге түртіп қалады.
Міне, мұсылманшылығы асқан өзара қыпшақтың баласы
батыр Қобыландының кітап артқан бабасына қылған құрметі.
Қобыланды заманында қазақ кітапқа құл емес. Көклән кемпірді

ақынның өзі мұсылман қылып отыр. Рас болмас өтірікпен
айналдырғанға көнбейді, қапқа салған біздей-ақ тесіп шыға
келеді. Батыр Қобыланды өз күшінен бөлек кімге сүйенген? Көк
есекті сартты қуып тастағаны жырдың өзін сарын жолына дәл

келеді. Сөздің расы керек болса – Қобыландыға сарт бейшара
келген жоқ еді-ау.
«Қобыланды»-да, 4 бет.

Құртқаның тойында қырық кез қызыл батыр Қобыландымен
теңге алысып ойнайды. Бұған кім нанар. Қобыланды батыр
көкпары тартып, аударысып ойнаушы емес пе еді. Теңге алы
сып ойнау жаңада шыққан жоқ па2.

Арымасын (!) деп тай бурыл ат жеміне қызыл дәрі қосып
жегізеді. Қобыланды ашытқан бал3 ішеді.
Қазақ атқа дәрі байлап, ашытып бал ішкен бе? Бұл бергідегі
ақынның жырға қосқан бал ішкен жұрттан алған жұқбасы бо

лар.
Жиырма төрт келген сағатта
Кірпігін қақпай, таң атты4.
Тоқсандағы әкем Тоқтар бай,

Құдыретіме тапсырдым,
Алпыстағы шешем аналық,
Фатимаға тапсырдым.
Қарындасым Қарлыға,

Қарашашқа тапсырдым.
Қосақ жарым қыз Құртқа,
Балуан қызға тапсырдым. (16 бет)
Бөтен бір жаудың елінде,

Шай қайнатып жүргенде... (17 бет)
Омар, Осман шаһарлар
Жиырма сегіз пайғамбар;
Қырда Хазір пайғамбар,

Суда Ілияс пайғамбар,
Ыхылас атты шаш тазы,
Дем бермесең біз кеттік.
Ыхылас атты шаш тазы,

Етегің жайып қағып тұр.
Көл иесі Қамбар-ай,
«Қобыланды»-да, 4 бет.
«Қобыланды»-да, 4 бет.

«Қобыланды»-да, 4 бет.

Жол иесі Қамбар-ай,
Қамбар өзің қолдасаң,
........................................
Қамбар мен Ыхлас шаш тазыға сыйынған жылауда Фәтима,

шаһарлар, пайғамбарлар соңынан ақынның қосуы мен пайда
болған болар, 24 сағатта Қобыланды заманына келе алмас.
Ай басына мың сомнан,
Жатып жеген бейбақтар.

Білер мінген жалды атты,
Қырық мың әскер салдатты,
Түймелетіп кигендер,
Түре келіп...генде...

Масақ құлақ мылтық қолында
Қара сухар қойнында
Алтыатары қолында
.......................................

Талай төре келеді
Төсінде алтын медалі
Ішеміз деп бал алып
Шайнаймыз деп нан алып (34–35 беттер)

Салдат, сухар, түйме, медаль, бал, шай, алтыатар –
Қобыланды заманынан көп бері пайда болған нәрселер. Мұның
бәрін бейшара жыршы өзінен қосып, жырдың көркем түрін
бұзған.

Мұндай айтушының өзінен қосылған Қобыланды заманының
салтына үйлеспейтін, қаңғыбас қосымшалар «Қобыландыда»
толып жатыр. Оның бәрін мұнда жазуға орын жоқ. «Қара
қыпшақ Қобыландыны» қайта басқанда, жақсы қылып басам

деген адам мына беттерді қарасын: 3–7, 34–36, 38, 40, 42, 46–48,
53, 55, 57–61, 66–68, 81, 73, 82.
Азды-көпті жиған леп,
Нанның түбі иман деп,

Шетінен тістеп алады,
Қоржынға батыр салады. (61 бет)
Бурылды Құртқа көрген соң,
Омырауда он түйме,

Құртқа ағытып жіберді.
.............................. (68 бет)
Сенің атаң Тоқтар бай,
Бұтында жоқ ыстаны.

Алпыс жасар аналық,
Арқан есіп, жүн түтіп,
Алшағырдың елінде,
Құрт қайнатып жүр екен.

Қарындасың Қарлыға,
Пияласы қолында,
Дастарқаны қарында,
Белдемшесі белінде

Бөтен жаудың елінде
Шай қайнатып жүр екен. (54 бет)
Тоқтар байдың кигені тері шалбар. Алшағырдың ішкені
қымыз емес пе!? Ат емізген Құртқада түйме бола ма? Нанның

түбі иман деп айтты деп, Қоблекеме жала жапқан. Жоғарыда
жазылған беттерде осындай қозы қоспай, ескі заман салтын
жаңа заманға аударған сөздер толып жатыр.
Қыр баласы.

«Қазақ» газ., № 127, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Қобыланды шапқан сайын Тайбурыл аттың
өнері осы өлеңмен мақталған. Жер үстінде көрініп
жататын сары балшық біздің қазақ мекені – далада
көп болады. Бұл жақсы өлең «Қобыланды»-ны алғаш

шығарған шын қазақ ақынның сөзі-ау.
Міні, осындай «тілге жеңіл, жүрекке жеңіл, теп-
тегіс жұмыр келген айналасы» деген Абай сынына жа
насатын өлең мынау беттерде... көрінеді.

«Қазақта»: «Қобыландыны» шығарған кісі тегінде
жақсы ақын екен» деген сөз осы өлеңдерге қарап
айтылған болар».
Қыр баласы.

1915 жыл. Самар қаласы.

Әдеби сын

ҚАРА ҚЫПШАҚ ҚОБЫЛАНДЫ

(Махмұд-Сұлтан Тұяқбаев. 1914 ж. Қазан)
Енді «Қара қыпшақ Қобыландыдағы» бұрынғы болмыс-
салтына келейік: Тоқтар бай әулиеге ат айтып, қорасанған қой
айтқан; жырда бар тоқсан құл, тоқсан нар, тоқсан тоғай; Тоқтар

бай тоқсанда, аналық алпыста, қырық кез қызыл батыр; қырық
күн-түн ойын. Батыр, бау салғырт, мыстан кемпірдің терісінен
қырық кез қызыл батыр қанжыға қылады; Ертегінің белі шұбар
аты. Міне осы сөздерде, бір жағынан ертегі, бір жағы қазақтың

қосарлап айтатын сөздері болғандықтан, бұрынғы тұрмыс-
салты көрініп тұр.
Қобыландыға қыз Құртқа: «Мені берсең де мынау биені ал!»
дейді. Бұл «ат биеден, ер анадан» деген қазақ мақалына дәл.

Болмас біздің мініміз,
Жасаған ие жар болып,
Қолтығынан демесін.
Қырық шілтен ғайып піріміз,

Жүк саламын шанаға,
Үй әйелім бар еді,
Ортаншысы жүкті еді,
Арнап едім мен оны

Ішдегі соның балаға.
Тайдың несін сұрайды.
Ап-кете бермей далаға.
Қалауымды алдым деп.

Мақтанып барсын алдында
Тоқтар сынды ағаға
Желіні жеткен биенің
Жақсылығы болсын иенің

Бие құлын табады,
Табанын жерге тигізбей,

Маңдайын күнге күйгізбей,
Жақсылап Құртқа бағады.
Аяқтанып алған соң
Көк ала бие қасында

Айнала құлын шабады. (7 бет)
Замандасым, мұңдасым,
Жасың бірге құрдасым,
Жылың бірге жылдасым,

Сен шыққан соң құрдасым.
.........................................
Қазан салған шаһарға
Сафарланып жол шықтым

Жүрмейсің бе, жолбарысым? (8 бет)
Қорасанға қой айтып,
Шыбын жанын жана айтып.
Тілеп алған баламын,

Өкпелеме қарағым.
Түн ұйқыны көрмеген,
Ақ Орданың алдында
Бурыл атты жетелеп,

Өткізді Құртқа көлденең (14 бет)
Қарындасым Қарлыға,
Қара шашқа тапсырдым.
Қосақ жарым қыз Құртқа,

Балуан қызға тапсырдым. (16 бет)
Қысылғанда дем берсін,
Жылқышы Қамбар піріміз. (33 бет)
Бурылыма жаптым сауыт,

Сыйынамын, Қамбар дәуід! (39 бет)

Осы жоғарыда көрсетілгендей бұрынғы қазақ тұрмыссалтының, рухани мәдениетінің иісі бар өлеңдер «Қобыландының» 47, 48, 52, 53, 54, 55, 60, 64, 70 һәм 80-інші беттерінде бар. Осы сөздер жылды ең алғаш шығарған ақынның сөздері болар. «Қобыланды»-дағы заманына ұйқаспайтын жырларды, қазақ жұртының мәдениет тарихына һешбір фай дасы жоқ өлеңдер әлгі «Зарқұм», «Салсал»-дағы құл жаңа на дан ақындар қосқан. Ай бетінен кіреді, Күн бойы сүрен салады, Қойға кірді бір бөрі Бүріскен ер қирады. Талай қалмақ құлады, Ел қайратын сынады. Атысқан жау артық көп, Қай уақытта артық көп. (16 бет) Толып жатқан қалмаққа Қобылекең салды ойынды; Қар жаудырды қабақтан, Бір уақыттар болғанда Жалғыз жаумен ойнады, Жауды ерікке қоймады. Қаланың аузын қан қылды, Көшенің аузын шаң қылды. (30–31 беттер) Бұл Қобыланды батырдың Қазан ханның қаласын алғанда қылған ісі. Алшағыр хан мен Көбікті ханды алғанда қылған ерліктері де осындай. Мұны жазып сөзді көбейтпелік. Қара аспан тауға қаратты, Қаратып тауға ту деді, Атылып бүрыл күледі, Тау мен тасты көрмеді, Құлақ түбі термеді, Тер шыққан соң өрледі,

Көлденең жатқан көк тасты.
Тіктеп тиген тұяғы,
Саз балшықтай иледі (60 бет)
Қобыланды шапқан сайын Тайбурыл аттың өнері осы

өлеңмен мақталған. Жер үстінде көрініп жататын сары балшық
біздің қазақ мекені – далада көп болады. Бұл жақсы өлең
«Қобыланды»-ны алғаш шығарған шын қазақ ақынның сөзі-ау.
Оң қабағым тартады,

Шырағым менің келгендей,
Иінім менің тартады,
Қамқаны таңдап келгендей,
Тоқымым менің тартады,

Қобыландыны көрген соң.
Қара аспанға ел көшіп,
Пары ши жорға мінгендей /?/
Жан қосағым Тоқтар шал,

Етіме қосқан қос тері
Бұлақ болып есімді
Жалғызым келіп енгендей.
Бір нышанын көргендей

Қуанамын мер ғарып,
Көктеген қозым тигендей. (64 бет)
Қобыландыны көрген соң
Бұлаңдаған Құртқа жан.

Тірі келіп есілді,
Жалғызы келіп енгендей,
Бір нышаны көргендей,
Бұлаңдаған Құртқа жан

Тура келіп иілді
Қол қусырып жиылды
Дүниедегі іңгәрім.
Бұрын жетті өзіңнен

Астыңа мінген тұлпарың

Тұлпар мініп ту алған Тонын қанға суарған, Кеткен жері қуарған, Келген жері қуанған Аман-есен келдің бе?! (69 бет) Он ай жүріп көтерген, Омыртқаны бүгілткен. Аязды күні айналған, Айқара есік таянған. Бұлт күні бұралған, Мұзды бесік таянған. Дауысы шықса оянған, (30 беттер) Міне, осындай «тілге жеңіл, жүрекке жеңіл, теп-тегіс жұмыр келген айналасы» деген Абай сынына жанасатын өлең мына беттерде: 7, 8, 14, 17, 20, 21, 23, 24, 25, 28, 33, 35, 37, 40, 50, 51, 56, 58, 62, 64, 66, 69, 71–74, 79, 83–84 көрінеді. «Қазақта»: «Қобыландыны» шығарған кісі тегінде жақсы ақын екен» деген сөз осы өлеңдерге қарап айтылған болар. Қыр баласы. «Қазақ» газ., № 128, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Біздің Росияда 10 университет бар... барлық сту
дент 34 мың 538.
Мына жоғарғы есепті ақылға салып қарасақ, көрініп
тұр: жастардың іздегені мал. Бұлардың көбіне адво

кат, судия, дәрігер, шенеунек болу мақсат; тарих, дін
ғылымдары көпке ғұмыр жолында офа бере қоймайды.
Он студентке бір-ақ студент еврей болады деген
қазақ болмаса, еврей мұнан да неше есе арттырар еді.

Қанша еврей осымен университетке кіре алмай отыр.
Росияда мұсылман жүзден 9, мыңнан 90, студенті
мыңнан 5! Осыны да университеттен пайдалану
дейміз бе?!»

Қыр баласы.
1915 жыл. Самар қаласы.

ОҚУ МИНИСТРІНІҢ ЕСЕБІНЕН (Басы. Жалғасы келесі санда) Министрлер жыл сайын патшаға есеп береді. Біздің оқу министрінің 1912-нші жылғы патшаға берген есебі соңғы газе таларда басылып шығып жария болды. Осы министр есебінен алып біраз сөз жазайық, біздің «Қа зақ» оқушыларына пайдасы болар. Біздің Россияда 10 университет бар. Бұлардың бәрінде 638 профессор бар. Бұлардың ізбасарлары (дотсенттер [доценттер] деп аталады) 658. Осы 10 университетте түгел сабақ беруге 1364 профессор һәм дотсент [доцент] керек. Осы күні барлық про фессор, дотсенттердің саны 1296. Сөйтіп 68 сабақ берушінің орны бос. ................................................................................................................. ................................................................................................................ Оқуды жақсы бітірген жігіттер дотсент [доцент], профессор болуға университетте қалады. 1912-нші жылы осы жолда қалған жігіттер 398 екен....................................................................................... ............................................................................................................... 10 университеттегі барлық студент 34 мың 538; басқа сабақ тыңдаушылар («вольнослушатель»-дер) 1205. Бұл студенттердің ең көбі Мәскеуде. Мұндағы студент саны 9390 – 27 %, Петроград та 7282 – 21 %. Ең азы Саратовта 412, 1 %-дан аз артық. Толық университет 4 бөлім болады. Бұлар ғылымның 4 сала сы: 1-інші адвокат, судиялық ғылымы; мұны юридишески фа культет дейді. 2-нші дүние һәм есеп ғылымдары: мұны физико-математи шески факультет дейді. 3-інші дәрігерлік ғылымы: мұны медитсински факультет дейді. 4-інші тарих, тіл ғылымы: бұл историшески-филологише ски факультет аталады. Ал енді осы 4 саланың әрқайсысында қаншадан студент оқиды?

Ана 34 мың 538 студенттің әрбір жүзінен оқиды:
юридишескиде – 38,5 %,
физико-математишескиде – 25 %,
медитсинскиде – 17,4 %,

историко-филологишескиде – 8,3 %.
Қалған біраз студент востошни факультет пен діни бөлімде
оқиды. Востошни факультет шығыстағы жұрттардың тілдерін
оқытатын ғылым бөлімі. Мұнда оқитын студент тым аз: он

мыңнан 37, діни бөлімде оқитын студенттер де бұған тете – он
мыңнан 43.
Мына жоғарғы есепті ақылға салып қарасақ, көрініп тұр:
жастардың іздегені мал. Бұлардың көбіне адвокат, судия, дәрі

гер, шенеунек болу мақсат; тарих, дін ғылымдары көпке ғұмыр
жолында офа бере қоймайды. Күншығыс халықтарының
тілдерін оқып та бәйге алып, ешкім жарымайды. Оқуды
халықтың көбі бұ күнгі дүние үшін оқиды.

Ал енді бұл студенттердің қаншасы қай жұрттанға келейік.
Министр есебінде студенттерді діндеріне қарап бөлген. Біздің
Росия патшалығында әрбір жүз адамнан келеді:
православни

71 % адам,
католик

9 % адам,
әрмән

0,8 % адам,
өзге христиан

7 % адам,
еврей

3 % адам,
мұсылман

9 % адам.
Россияда оқитын әрбір жүз студенттен:
православни

74 % студент,
католик

70 % студент,
әрмән

3 % студент,
өзге христиан

6 % студент,
еврей

7 % студент,
мұсылман

0,5 % студент.

Бұлардан басқа Россияда 0,7 %......... оқушы бар. Бұлардан
студент әлгі есеппен 0,4 %.
Православни жұрт жүзден 71,студенті жүзден 74; бұлар уни
верситеттен артық пайдаланып отыр. Католик адамы жүзден

9, студенті жүзден 7; бұлар университеттен пайдалана алмай
отыр. Әрмән адамы мыңнан 8, студенті мыңнан 30; бұлар уни
верситеттен өзгелерден төрт есе артық пайдаланып отыр. Ев
рей адамы жүзден 3, студенті жүзден жеті; бұлар университет

тен екіден артық пайдаланып отыр.
Он студентке бір-ақ студент еврей болады деген қазақ болма
са, еврей мұнан да неше есе арттырар еді. Қанша еврей осымен
университетке кіре алмай отыр.

Россияда мұсылман жүзден 9, мыңнан 90, студенті мыңнан 5!
Осыны да университеттен пайдалану дейміз бе?!
Тағы да бар.
Қыр баласы.

«Қазақ» газ., № 129, 1915 жыл. Самар.

«Қобыланды» кітабы аз уақытта сатылып,
өтіп кетті. Мұнан көрінеді: біздің қазақта оқушы
бар болғаны. Кітап бастырушы қазақ мәтбағатын
көркейтсем десе (бұл жұртқа қызмет қылам деген

ерге міндет), қолға не түсті соны баса бермей, жақсы
көркем қылып басуды көздеу керек.
Кітап бетіндегі суретте Қобылекең бір нашар
бақалшы болып салынған. Қазақта мақал бар: «ат

ерінді, ер мұрынды» деген. Суреттегі Қобыланды ба
тыр мұрнынан айрылып пұштиып тұр».
Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 129, 1915 жыл. Самар қаласы.

Әдеби сын ҚАРА ҚЫПШАҚ ҚОБЫЛАНДЫ (Махмұд-Сұлтан Тұяқбаев. 1914 жыл. Қазан) VІ. «Бөтен сөзбен былғанса сөз арасы, Ол – ақының білімсіз бейшарасы».

Абай.
«Ауылым қонды Нұраға,
Мінген атым сұрала...».
Шаһкәрім.

«Қобыланды» – да жақсы өлеңдердің қосағына көп дәмсіз
өлеңдер қосақталған көрінеді:
Жүк саламын шанаға,
.........................................

Іштегі соның балаға. (6 бет)
Іс тағдырға сызылды,
Мінген аты қызылды,
Жарлының аты кез келсе,

Ұрының құрығы ұзынды. (8 бет)
Екі тоқты бір саулық
Жарамай ма қырқуға,
Жұмсады ма сіздерді

Үйдегі нашар тұлпарға? (9 бет)
Кентті жердің жиылса,
Үзілмейді базары;
Қайда қалмас жігіттің

Өлгеннен соң мазары. (12 бет)

Құс төсекті мамықты,
Арпа бидай қабықты (12 бет)
Қыс қыстауым қаздаппын,
Жас жайлауым жайлаппын (12 бет)

Мал сататын базардың
Баяғы мен безіне;
Салған жылқым тоқтайды
Арқаның сары бозына,

Құлағың сал сөзіме. (16 бет)
Күзгі жердің шықтысы,
Бір дұшманның мықтысы (17 бет)
Қазып салған кең орға,

Ақ сұңқар құс түседі.
Тамақ үшін ақ торға
Төрт аяғым тек жорға.
Қараса, емес қауысты,

..........................................
Қырға біткен қамысты. (25 бет)
Базарда болар ақша без,
Арқада болар сары көз (35 бет)

Жайықтың бойы қамысты,
Бермейміз деп намысты. (37 бет)
Заман ақыр тақалды,
Саудагер сатар бақалды. (52 бет)

Байлар мінер дөненді,
Жарлы мінер көбеңді. (54 бет)
Қарағай кестім танымды,
Қайнаттым шекер, балымды. (56 бет)

«Ауылым қонды Нұраға, мінген атым сұр-ала»-ға осылар да дәлел болар. «Қобыланды»-ны қайта басқанда бұл сарыала сөздерді шығарып тастаған жөн. Бастырушы міндетін таза атқарам деп ізденсе, сары-ала сөздер мына беттерден табыла ды: 6, 8, 9, 11–13, 15–17, 20, 23–25, 27, 28, 32, 34, 35, 37, 39, 41, 42–44, 46, 48, 50, 52, 54, 56, 57, 63, 67, 68, 70, 72, 73, 74, 76, 77. «Қобыланды» кітабы аз уақытта сатылып, өтіп кетті. Мұнан көрінеді: біздің қазақта оқушы бар болғаны. Кітап бастырушы қазақ мәтбағатын көркейтсем десе (бұл жұртқа қызмет қылам деген ерге міндет), қолға не түсті соны баса бермей, жақсы көркем қылып басуды көздеу керек. «Қобыланды» кітабы осы күнде қазақ арасына жайылып келе жатқан «қазақ» емлесіне қарамастан, өзге бұрынғы ескі жолмен басылған. Қазақ ішіне көп таралатын кітаптардың қазақ емлесімен басылуы біздің ру хани міндет жолына жақсы болар еді. VІІ. «Қобыланды» кітабының сыртында батырдың сүгреті басылған. Бұл сүгрет Еуропа жолында кітаптағы жазудан алынған болады. Ер, ай суреттері жырда баяндалған болса, сүгрет кестесі түгел болмақ. Жырда суреті баяндалған Тайбурыл ат қандай? Астындағы Тайбурыл Елбек-елбек жортады, Еріні төмен салынып, Қара терге салынып. (21 бет) Бұл жер қазақтың «ат ерінді, ер мұрынды» деген мақалына тете-ақ қой! Қос құлағы тігілді, Қырға біткен қамыстай. (25 бет) Омырауы есіктей, Ойынды еті бесіктей,

Сырты сұлу бурылдың
Құмдаудан қазған көсіктей,
Қос құлағын қамшылап. (28 бет)
Маңдайымда месі бар

Марал ішсе таусылмас. (69 бет)
Мінуге керек қазан ат,
Белге керек шәр болат (9 бет)
Тайлауда тұрған Тайбурыл

Шығыршық атып ойнайды. (22 бет)
Қырық күншілік шаһарды
Көрсет бұ күн көзіме (23 бет)
Төрт аяғы көсілді,

Әбір есімдей есілді (26 бет)
Өзі Тайбурыл, өзі қазан ат, сымдай созылатын кітаптың
басындағы суретте тіпті көрінбейді. Кітаптағы ат орыстың
«тяжеловоз» дейтін жүк аты; шабандағы өгіздің сәл-ақ алдын

да, жалқұйрығы құшақ айғыр. Жырдағы шын Тайбурыл аз
бан. Кітапта суреті салынған боз айғырдың бір де бір мүшесі,
жылқылығынан
басқа,

Тайбурылға
ұқсамайды.
Суретте
қараңыз, осы боз айғыр қалайша сымдай созылмақ?

Ұзын бойлы, нұр жүзді,
Сымбат бойлы дембелше. (72 бет)
Қоңынан найза салады
Сөйтіп кегін алады.

Қобылан сынды еріңіз
Шоңқайып аттан құлады. (80 бет)
Бірін-бірі қинады,
Тұрайын десе қимады;

Қобылекеңнің асылы,
Қыз Құртқаға симады.
Бұйырғанын береді;
Тоқсан екі қатын жеңгесі

Ертең түсте келеді.
Жарқырап жатқан асылын
Қатындар келіп көреді.
Көрген қатын қызықты;

Қызыққанның себебі:
Алтыннан түсі бұзықты;
Көрген қатын қызығып,
Қасықпенен алады,

Денесіне салады. (77–78 беттер)
Жырдағы жазуға қарағанда Қобыланды батырдың түрі осы.
Кітап бетіндегі суретте Қобылекең бір нашар бақалшы болып
салынған. Қазақта мақал бар: «ат ерінді, ер мұрынды» деген.

Суреттегі Қобыланды батыр мұрнынан айрылып пұштиып
тұр.
Орыстың үш батырын салған Васнецов шебердің картина
сы бар. 5 тиынға сатылады. Осы батырлардың сүгреттеріне

қарасақ, Қобыланды батырға мінгізген боз айғыр Добрина
Никитиштікі, Қобыланды батыр өзі Әлеше Поповіш, күн са
лып қарауы Илие Муромес көрінеді.
Бұл менің жоруым рас болса, «Қобыланды»-ны басқан

басқарма адасқан. Бұл – ұят. Мұны мәдени жұрттарда ұрлық
дейді.
Кітапты қайта басқанда Қобыланды батырдың өзінің
сүгретін де, атының сүгретін де жырдағы жазуға дәл қылып

басу керек. Тайбурылды тяжеловоз айғырға айырбастағанға
қазақ көзі ұялады.
«Қара қыпшақ Қобыланды»-да мынау жер-су аттары бар:
Қараспан тау, Ындулы тау, Алалай һәм Сың-Сылам өзендері,

Жүн төбе, Арыс, Азулы, Елек өзендері, Есенбай, Борсықбай,
Аманбай (Тікен), Күдері, Қарадөң, Ембе Жем, Темір өзендері,
Тобынғылы Нұра, Барлы-берлі, Барлы тау, Қарлы тау, Алатау,

Атасу, Манашы, Күнгилі, Азулы көл, Сары өзен, Есіл, Ақсай,
Мұштан (қала) балалы тау, Жайық. Бұлар мына беттерде: 7,
21, 22, 24, 27, 28, 47, 48, 50, 71,74.
«Қобыланды»-ны қайта басқанда мұндағы жер, су һәм

кісі аттары әліппе тәртібімен кітаптың аяғына басылса
һәм шыққанда кітаптың қайсы бетінде қайсы сөз бар екені
көрсетілсе, біріншіден – кітап тәрбиелі болар еді. Екінші, бұл
жырдан қазақ тарихына жем іздеген адамдарға оңай болар

еді. Европада мұндай кітаптар сол ретпен басылады. Ана гео
графишески общество басқан Шоқан кітабы осылай басылған.
«Қобыланды» қазақ тілінде тұңғыш басылған жыр. Бастыру
шы осы жолға түссе, бұл ендігілерге үлгі болар еді. Жыр-өлең

басу екі түрлі: бірі – ана «Зарқұм», «Салсал»-ды бастырушының
жолы. Мұның мақсұды оқушылардан алым алу; екінші жол

– әлгі Шоқан кітабы басылған жол. Мұның көздегені оқушы

файдасы – ғылымға жол оңайлау. Ана «Зарқұм», «Салсал»
баспасын орысша «макулатура», яғни бақалшы жолы дейді.
Шоқан кітабы басылған жол «литература» жолы аталады.
Х. А. Кәкітай хан, Едіге жырларының Шоқан жазған

қазақшасы Петерборғда географиялы обществода бар. Ондағы
қазақ студенттер көшіріп алса, жақсы болар еді. Бұл екі
жырдың екеуі де Шоқан жазған орысшаға қарағанда көркем
көрінеді.

Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 129, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Біздің патшалық қоластындағы жоғарғы шеберлік
школда («высшая техническая школа») 447 профессор,
9.343 студент бар, басқа сабақ тыңдаушылар 41.
Студент ұл мен қызды салыстырсақ, қыз саны ұл

санының 32 %-ы-ақ болады. Әйел сорлы үш көшеде ұл
қатарына кірер емес. Сонда да мұсылманнан артық.
Біздің орыста гимназия 939, прогимназия 41.
Бұлардағы шәкірттер 142 мың 935, бұлардан бір жыл

да оқу бітіруші 7.592, бұлардың ішінен 70 %-ы право
славни, еврей қызы 95 %, еврей бейшараң ана 10 % де
генге болмай, адам санынан үш есе асырып отыр».
Қыр баласы.

1915 жыл. Самар қаласы.

ОҚУ МИНИСТРІНІҢ ЕСЕБІНЕН1 (Жалғасы. Басы өткен санда) Еуропа анау, әрмән мынау деп, мұсылман өкпелейді. Бұлардың озып жүргені осы балаларын оқытқандарынан емес пе? Бір жылда барлық студенттің жүзден 83 %-ы ғана емтихан ұстайды; қалған 17 %-ы тезек терген жалқаулар. 10 университеттің бір жылғы шығыны 10 миллион 52 мың 138 сом, мұның 59 % -ын қазына, қалған 41 %-ін студенттер төлейді. Біздің патшалық қоластындағы жоғарғы шеберлік школда («высшая техническая школа») 447 профессор, 9.343 студент бар, басқа сабақ тыңдаушылар 41. Ана студенттердің 30 %-ы Мәскеу техникалық школында оқиды. Оның 60 %-ы православ ни. Барлық техникалық школдың барлық шығыны 2 миллион 358 мың 773 сом, мұның 60 %-ын қазына, 40 %-ын студенттердің өздері. Петроградтағы медитсински институтында 1.525 қыз, тағы сондағы женски курста 5,897 қыз, Мәскеудегі женски курста 6.477 қыз оқиды. Студент ұл мен қызды салыстырсақ, қыз саны ұл санының 32 %-ы-ақ болады. Әйел сорлы үш көшеде ұл қатарына кірер емес. Сонда да мұсылманнан артық. Бұл университет мүшесінен 18 қайтара кем қалған. Біздің орыста гимназия 939, прогимназия 41. Бұлардағы шәкірттер 142 мың 935, бұлардан бір жылда оқу бітіруші 7.592, бұлардың ішінен 70 %-ы православни, еврей қызы 95 %, еврей бейшараң ана 10 % дегенге болмай, адам санынан үш есе асы рып отыр. Біздің орыста реални школ [реальная школа] 276 болар да оқушы шәкірттер 76 мың 971, техникалық школдар 570, бұларда оқушы шәкірттер 10 мың 321. Бұлардан бір жылда оқу Басы 129-ыншы нөмірде.

бітіретіндердің саны – 1.119, қыздар оқитын гимназия 826, про
гимназия 95, бұларда оқитын шәкірт қыздар 303 мың 690.
Мұғалімдер институтта («учительский институт») барлық
шәкірт 1.818, семинарияларда 11 мың 66.2

Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 130, 1915 жыл. Самар.
«Русскіе ведомости» [газет], № 105, 1915 жыл.

КЕКЕСІН

(Журналдардан)
Еуропа соғысы жалғыз әскер ғана емес соғысы болмай, тәмәм
жұрт соғысы болғаны «Қазақ»-ты оқушыларға мәлім. Екі жақта
да жазушылар өз жолымен майдан жасап газета, журнал, кітап

бетінде мақала, көркем сөз жазып, жауға тікенектей қадалып,
соғысып жатыр.
Сексен жыл болған, Еуропа патшалары қол қойған уәде бар
еді: кім соғысса да, Бельгия патшалығының жерін баспасқа, аттап

өтпеске, – деп. Германия осы уәдені бұзды. Белгия қарсыласып
соғысқа кіріп, шабылды. Германияның бұл қылығы Еуропа
көзіне еш кешірілмес зор күнә. Бұған қарсы қылған қайрат зор
жолды іс.

Еуропа соғысына кіріскенде мен Белгияның таза хақысы үшін
кірдім деп, Англияның бетке ұстағаны да осы хұқы пердесі.
Англияны бұл соғысқа итерген Германиямен зат, мәдениет
жолындағы күндестік осы хұқы, тазалық пердесі жабулы.

Англияның атақты жазушысы Барри Германия патшасын
шаншып, театрда ойналатын «Дер таг» атты (қазақша «Ана
күн») көркем сөз жазған.

АНА КҮН

Әфитсер: – Бұрыннан талай ескерілген Англиямен арбаса
тын ана күн таянды.
Вилгелм: – Пәлі! Қашан туды күткен күн?
Әфитсер: – Бүгін.

Вилгелм: – Алдымен көршіні алмай, Англияға барарлық жол
ашылмас. Көршіні алған соң, Англияға бармайтын жол болмас.
Канстлер: – Мен бұған кепіл. Осы уақыт соғысқа дәл уақыт.
Англия осы күні өзімен өзі әлек. Қатындар саясат жолында

ерімен құрдастық құқық аламын деп, үкіметпен аюдай арпа
лысып жатыр. Англия колониясы аяғынан ала тұра алады. Ир

ланияда бүлікшілік, Англияның аз әскері өз жұртымен тістесіп
жатыр.
Вилгелм: – Соғыс ұраны шыққан күні бұл жаралар біте кетер,
қанша айтқанымен Англия ескі мәдени жұрт қой, қашаннан

ұранды іске құл.
Әфитсер: – Англияның іргелі ісі өткен заманға байлаулы, зор
атағы, мықты дәурені кеткен.
Вилгелм: – Рас! Бұл шын! Германия айтқаны пұл, ісі жөн.

Англия шабандады, бос белбеу болды. Көп жер іші нәжіске
толған үлкен қарын, Англияны құс төсекке тартты. Англия жас
балаша ояу жүріп, түс көретін тілек итерген жолдан айрылды,
ез, ынжық, жалқау кебін киді. Англия тамырында қызыл қан

орнында сарысу ағып тұр. Енді Англия мақтанса, өз басын ғана
қорғар, жау сауғалар, Англияға «саған тимейміз» деген болар.
Сонда Англия қуанып, майда құс төсегіне құлай кетер. Дүниеге
көсем болған Англия сыбағасы бітті. Шебер, жүйрік, көсем, та

лапкер англо-сакс жұрты өлді. Басына «мен болғанмын!» деп
тас жазып қойыңыз!..
Вилгелм: – Мен бет бұрып қайтпаспын: қызыл қан тамыр
да қозды. Жер, су үстінде ашылған есік менің сүйген жолды

сыбағам. Құлағым менің бұлбұл әнін есітіп мәз болып тұр.
Қайратым жазғытұры судай тасиды. Індияның бар пілін же
сем де, тоятын емеспін. Тісімді Страсбург соборының (шіркеу)
кірпішімен шұқысам болатын.

Әфитсер: – Бүгін осы қайрат біздің ұлтта дүрілдеп қозып
тұр. Біз, тақсыр, өзіңіз сүйреткен құлың, біздің әрқайсымыз
сіз болуға ынтықпыз. Бірақ, бізді сіздей құдай қалаған жоқ. Сіз
қол жетпесте, біздің мақсатымыз сіз. Сіз бізді, тақсыр, қанжар

қылып соқтыңыз, қанжарды қанға бояйтын күн туды.
Вилгелм: – (Есін жиын) Бір жетіде миллион әскерді Елзас-
Лотарингия арқылы Франсияға өткізем.
Әфитсер: – (Мұңайып) Онда алдымыз жүз бөгеу қорған.

Вилгелм: – Менің зеңбірегім бұзады...
Әфитсер: – (Жұмбақтай) Тақсыр, өзге оңай жол жадыңызда
болмас па?
Вилгелм: – Менің күні-түні ойлағаным сол.

Әфитсер: – Бұл жол солтүстікке Белгияны басып шығады.
Вилгелм: – А, дариға, о жол ашық болса!
Әфитсер: – (Ұқпай) Ашық түгіл...
Вилгелм: – Ол жол менің зеңбірегім бұза алмайтын қорған

мен бекітулі. Бұл қорған – өзіміз берген уәде – біздің ұятымыз!
Әфитсер: – Бірақ, тақсыр...
Вилгелм:- (Ұйытқып-ұйытқып) Жоқ, жоқ! Мен бүйтіп жүзі
қара болмаймын!3

Қыр баласы.
Х. А. – 14-інші өктәбірде В.Г.Короленко шығаратын «Рус
ское богатство»-ны [журнал] үкімет жапқан. Ноябірден ба
стап айына бір кітап «Русскіе записки» журналы шығып тұр.

Жазушыларға қолданған пікіріне қарасақ, бұл ана «Русское
богатство»-ның інісі көрінеді. Кітабы бір сом. Орыс тілін білетін
қазақ алып оқыса, тарих жолына көзі ашылар.
Адресі: Петроград, Широкая, 9.

Қ. Б.

«Қазақ» газ., № 115, 1915 ж. Самар қаласы.
Русскіе ведомости», 1915 ж., № 1.

ВАНДЕР БИЛДТ4 Альфред Гвинн Вандербильт (1877–1915) 1912-нші жылы Америка мен Еуропа арасында зор мұхит па раходы «Титаник» мұхитта жүзіп жүрген таудай мұзға соғысып суға кеткен еді. «Титаник» батып бара жатқанда ішіндегі 2 мың Вандербильт І, Альфред Гвинн (Alfred Gwynne Vanderbіlt І) – бога тый спортсмен и филантроп. Альфред погиб в возрасте 37 лет. 1 мая 1915 года Альфред, пассажир бизнес-класса, поднялся на борт «Лузитании», направляв шейся в Ливерпуль (Lіverpool). 7 мая у берегов графства Корк, Ирландия, не мецкая подводная лодка торпедировала корабль, и огромный лайнер затонул за 18 минут. Вандербильт помогал другим пассажирам забираться в спаса тельные шлюпки, а затем Альфред отдал свой спасательный жилет женщине с маленьким ребенком на руках и сам застегнул его. Это был храбрый посту пок, поскольку он не умел плавать, в шлюпках не было свободных мест, и он оказался в числе погибших 1198 пассажиров из 1959, находившихся на борту. Любопытно, что в апреле 1912 года Альфред в последний момент передумал возвращаться в Штаты на печально известном «Титанике» (R.M.S. Tіtanіc).

адам жолаушы жанталасып қайыққа таласты. Англо-саксы
(Америка һәм Англия жұрты) кісілері әйелдерге, балаларға өз
орындарын беріп, өздері суға кетті.
Бір Англия жас жігіті сымсыз телеграм қызметшісі екен. Па

раход батып бара жатқанда да орнынан тұрмай, өзі суға кеткен
ше «Титаник суға кетіп барады» деп жан-жаққа телеграм беріп
отырды. «Титаник»-тен аман қалған адамдар осы жігіттің ерлігі
арқасында аман қалды.

Біздің «Қазақ»-ты оқушыларға белгілі: осы «Титаник»
сияқты «Лузитания» деген бір зор параходты өткен әпрел ай
ында немістің сүңгуір қайығы суға батырды. Мұнда тағы 2 мың
адам жолаушы бар еді. Осы жолы тағы да ажал алдында ерлікті

англо-саксы жігіті көрсетті.
Америкада бір 10–15 байлар бар. Бұлар қазынасын мил
лионмен санайды. Мұндай байлар «миллиардер» аталады.
Осы миллиардерлердің» кеуде байы Вандербилт (жас жігіт)

мына Еуропа соғысында жаралы болған адамдарға жақсылық
қыламын деп, майданнан жаралы адамдарды таситын аутомо
бил мінген дәрігер-даяшы кісілер жіберген.
«Мұным аз болды, енді өзім барып қызмет қыламын» деп

Вандербилт «Лузитанияға» мініп келе жатқанда суға кетті.
Параход суға батарда Вандербилт қайыққа мінбей, әйелдерге,
балаларға болысқан; өз қолындағы кісіні суға кетірмейтін
белбеуін бір әйелге беріп, өзі «Лузитаниямен» бірге суға батты.

Ер әйелге һәм балаға қорған, Еуропа рухани мәдениеті
бойынша бұл рәсім. Мына Вандер Билдт ерлігі майдандағы
ерліктен артық. Осындай жігітім бар деп англо-саксы жұрты
қанша мақтанса да жолға сияды.

Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 131, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Юсуф көкке қарап еді, аспанда мөлдіреген ақ
бұлт көрінді, мәсжид үстіне тоқтай қалып, меру
ерттей мөлтілдеген жауынмен құйып жіберді. Сонда
мәсжидтің жақсы жұпар иісі көкіректі жарды. Жұрт

Юсуф алдына тізе бүгіп: «Юсуф, сенің Сәлиғатқа
патша болатын жөнің бар» – деді.
Юсуф: – Жоқ! – деп басын шайқады, – Хәкмшілік
адам арасына ор қазады, – деді.

Жұрт халық билеген хандарды ұмытты, салта
натты билерді ұмытты, бектерді ұмытты. Юсуф
ты ұмытқан жоқ».
«Ескі Қырым сөздерінен».

АЗАМАТ ЮСУФ

(Ескі Қырым сөзі. Н. Маркстен)
Күн жауып өткен сайын ескі Қырым татарлары місік иісін
иіскелеуге Місік-жамұғ мәсжидінің құлаған іргесіне барады,
сонда отырып бұрынғыны сөз қылады. Бұрынғы сөздің басы сол

Місік-жамұғ мәсжидін салғызған Юсуф.
Кім біледі? Қашан болған ол Юсуф? Ескі Қырым салғыш
атанған кезде болған ба? Онда шаһар іші толған фонтан1.
Көшеге симайтын ол заманда керуен, кел мұндалап қақпасын

ашқан жүз қонақхана. Онда базарда маңғаз басқан байлар;
бұларға құлдық ұрып, лақтырған ақшаларын қағып алып:
«Алла разы болсын, аға» деген бейшаралар. Осының ішінде
кісіге тізе бүкпейтін, тастаған ақшаны қағып алмайтын, қызметі

ауыр, жүк таситын біреу болады.
Қол сүйегі ақ көңілді қарайтпас. Алланың аты көгерсін!
Жүк таситын Юсуф түзу һәм тура мінезді еді. Адамнан
қорықпай, бай-кедей демей сөзін тура айтатын. Ғұмыр керегі

көз: кедейлік, байлық бірдей өтеді.
Юсуф айтатын: кең сарай, алтын қазна, мал-мүлік сендер
де, бірақ таза фиғыл, ақ көңілден сендер айрылғансыңдар; міні
мәсжид тозып, құлағалы тұр, мұны жаңқыртсаңдар болмай ма?

Кедейлер мұның айтқанына: «Ырас, ырас!» – дейді, байлар
ашуланып: «Бізді үйрететін сен кімсің? Өзің бай болсаң, көрер
едің», – деседі.
Көзден жас ағып кетті, Юсуф аспанға қарады. Көкте

періштеге: Маған көп алтын керек, мәсжид саламын, кім
мұқтаж болса, соған беремін. Менің бай болғым келеді, – дейді.
Періште Юсуфтың ақкөңіл айтқан сөзін жұлдыздан, күннен
жоғары алып кетті. Жаман мінезді адамдар осы Юсуфты

арғамыс ағашының ішіндегі орға тастамақ болды. Бұл ордың
сірә түбі болса, түбінде талай адам сүйегі табылар.
Фонтан аспанға суы шапшыған бұлақ. Мұндай бұлақтар Қырымда
көп болады. Қыр баласы.

Юсуф қашып базар кетті. Бір керуеннің түйешісі өліп,
қызметкер орны босаған еді. Бай Юсуфқа: сен түйе айдай
білесің бе? – деді.

– Білсем керек, – деді Юсуф.

Түйеші боп жалданды. Керуен һиндүстанға кетті. Бұл
жұртты есітпеген адам бар ма? Тасынан шырақтай жанған
брилиант шығады, теңіздің түбінде көз жасындай мүлтілдеген
меруерт жатады, қарлы Алатауынан өрмекші өрмегінен нәзік

жібек шығады; шөп тамырының жерден сорғалы не ұжмақ
кеу’сары, не у.
Мұнда Юсуф көп жылдар жүрді, талай жерін кезді, белге та
лай шықты, ылдиға талай түсті.

Періште жолын жарылқап бай қазнасы өсті. Юсуф бұрынғы
күйінше әлі. «Мұндай кісіні хұдай қайдан кез келтірді?» – деп
бай да қайран қалды.
Бір күні Юсуф байға бірін алмастан бір қап брилиант

әкеліп берді. Байдың есіне сонда өзінің алдағыш баласы түсіп,
жақындарына сөйледі: «Мен өлсем, менің барлық қазынам
Юсуфтікі, балама түк жоқ», – дейді.
Бұл болатын іс: бүгін тірі, ертең офат; кешегі жоқ, бүгін бар.

Юсуф тәмам қала байынан асқан бай болады. Сәлиғатқа Юсуф
жүгі келіп, мың түйенің көші шұбалып Сәлиғатқа кіргенде, күн
жұма еді. Бұл көш Юсуфтікі деген кімнің ойында бар? Көш
мәсжидке келгенде де һәшкім мұны білмеді. «Міні мәсжид

құлады» дегенде де һешкім білген емес. Тым-тырыс, үн жоқ,
жұрт құр отыра берген.
Ойға кіргенде я ұятты мойынға алғанда, тіл жоғалады. Осы
ны ескеріп Юсуф сөйледі: «Мына мәсжидке қазынамыздан

берейік те?» – деді.
Сәлиғат бектері: «Өзің бай болсаң, берсейші», – десті.
Юсуф мұртынан күліп: «Юсуф беремін деген», – деді.
Сонда ғана бектер: «Ау, осы Юсуф болмасын! Керемет қиын

ба?» – десті.
Екінші күні жүздеп қызметші келіп ескі мәсжид керегесін
құлата бастады. Бұл Юсуф ағай ісі. Юсуф әмірімен сүттей ақ
тас, піл сүйегі, алтын кірпіш тақталар келіп қалды. Қырымда

мұндай мәсжид болған емес. Кефеге жаңа мәсжид керегесіне
салатын місік артқан кеме келді деп есіткенде жұрт Юсуфқа
«Имандының ағасы» деген ат қойды.
Жауын жауып өткен сайын «Місік-жамұғ» мәсжид іргесінен

жер бойымен аспанға жұпар иісі шығатын болды. Екі қыс өтіп,
құрбан мейрамына мәсжид даяр болды.
Аспанмен шағылысқан ақ мұнара, алтынмен жарқыраған
сұлу шатыр, форформен белдеулеген көк күмбез.

Имандының ағасы Юсуф кел алдымен құрбан шал! Юсуф
құрбанға боз қасқасын шалып, ең бейшара жүк таситындарға
берді.
Мен мәсжид саламын, маған алтын бер деп Юсуф періштеден

сұрағанда, өзі осылардай еді.
Юсуф көкке қарап еді, аспанда мөлдіреген ақ бұлт көрінді,
мәсжид үстіне тоқтай қалып, меруерттей мөлтілдеген жау
ынмен құйып жіберді. Сонда мәсжидтің жақсы жұпар иісі

көкіректі жарды. Жұрт Юсуф алдына тізе бүгіп: «Юсуф, сенің
Сәлиғатқа патша болатын жөнің бар» – деді.
Юсуф: «Жоқ!» – деп басын шайқады, – «Хәкмшілік адам ара
сына ор қазады» – деді.

Ғұмыр бойы бейшара кедейлер арасында қалды. Қазынасын
тәмам кедейлерге үлестіріп, өзі кедей күйінде өтті.
Жұрт халық билеген хандарды ұмытты, салтанатты билерді
ұмытты, бектерді ұмытты. Юсуфты ұмытқан жоқ. Жауын жау

ып өткен сайын, ескі Қырым татарлары Місік-жамұғ мәсжидінің
орнына жиылып, жұпар иісін иіскелеп рахаттанып, иманды
Юсуфты сөз қылады.
«Ескі Қырым сөздерінен» аударған Қыр баласы.

«Қазақ» газ., № 133, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Ғалидің тұла бойы мұздай боп, қалтырап кетті:
Үрмиенің жас қызын атып тастай жаздады-ау! Есі
ауып талып қалады. Көп пе, аз ба жатқанын білмейді!
Сонан бері Ғали жоғалды. Тастан құлап өлген

шығар деп жұрт көп іздейді, таба алмайды. Бір күні
хажыға барған, Меккеде болған жүз жастағы шал Асан
қайтып келеді. Хажы жолында көрген-білген тамаша
ларын жұртқа сөйлейді. Оның бәрінен де сол тамаша:

Асан өз көзімен Ғалиді көріпті».
Қырым сөздерінен.

ЕШКІ ТАУ (Ескі Қырым сөзінен тәржіме) Ғали, сұлу Ғали, ер Ғали, мерген Ғали! Кім сені ұмытар? Сен істегенің жұрт аузында сөз болып, атадан балаға қалумен құс аспайтын Қырымды темір жол кесіп өткен, құстан артық аспанға адам ұшатын заманға келіп жетті. Дан серігің – Желжетпеске мініп, отарбадан оза алар ма едің, оныңды білмеймін. Бірақ, адам баласын өзімнен оздырмаймын деп, атың да, өзің де мамыт болар едің. Сен желжетпеске мініп-ап жосытқанда, ұшқан құсты ха тасыз жалғыз-ақ оқпен жалпитқан кезде, сені күніркемейтін Отызда бозбала бар ма еді? Отыз өлкесінде сенен асқан мерген бар ма еді, аңнан қанжыға қандамай қайтқан күнің болушы ма еді? Жеті мылтық асынып адам баспаған Ешкі таудың басында Ғали көрінгенде, таутекелер қалтырап, қайда барарын білмей сасушы еді. Сенің асыл задалығың сол: ұлағын емізген ешкіге һеш уақытта тимеуші едің. Сенің адамшылығың адам түгіл аңға да бар еді. Бір күні ешкісінің ұлақтарының маңыраған дауысы естілгенде, Ғали Үрмиенің үйіне келеді. Үрмие Ғали сүйген, Ғалиге сүйікті көріну үшін тырнақ шашын иісті қынаға бояған жесір, жас келіншек. Үрмиеге Ғали көңілі сонша кеткен, айтқанын екі етпей, тап десе, құс сүті де болса, табуға талап қылатын. Көбіне жоқты тап деп әурелейтін. Ғалиге қыйын істі істе деріндегі қарайтын ше кер көзімен қарап, бір нәрсеге Ғалиді жұмсайын деді. – Ертең маған тау ешкісін атып әкеп берші, – дейді. – Болмайды! Ұлағын емізіп жүрген ешкіні атып бола ма? Бұ не тілек? – деп Ғали ғажаптанды. – Мен керек қылғанда, ұлағын ерткен ешкі де болса атсаң қайтеді? – деді Үрмие. – Ата алмаймын! – Ата алмасаң, кет! Сөз бітті!

Ғали тұрып – міне қызық! – дегендей болды да, есікке қарай басты да: – Ақымақ қатын! – деді. – Ақымақ қатынға неге келіп жүрсің? – деді Үрмие, – Сейіт Мәмет бұлай айтпайды. Сен атып әкелмесең, сенен басқа әкелер. Әйтеуір тау ешкісі мұнда әкелінеді. Мейлің білсін! Сұр жылан Үрмие солай деді. Ғали үйіне қайтып келді, хафыланып жатып қалың ойға кетті. Ағашта бұлбұл сайрап, жаңғыртып жатыр, бақшада сыңғыр-сыңғыр ән салған шегіртке дауысы, көкте бір-біріне жылысып жақындасқан жұлдыздар. Бәрінің атқарған махаб бат қарызы. Жаздың мұндай түнінде ұйқы келер ме? Һешкім ұйықтаған жоқ; Ғалиде ұйықтамады. Үрмие әбдан арбап алған, оның жаман адам екенін де біледі, сонда да бармай тұра алма ды. «Сен әкелмесең, сенен басқа әкелер», – деді-ау! Жоқ! Бұл бол мас! Менен бұрын һешкім әкелмес! – деп Ғали түрегелді. Таң жаңа белгі беріп келе жатыр еді. Ғали тауға қарай таныс соқпақпен жөнелгенде, таң шафағы жер бетін жаңа ғана сүйіп еді. Ешкі тау жақын. Ғали тырмысып, тырмалап бір таудың басына шықты. Қарсы қабақта таутекелер бұл кезде көп болатыны өзіне аян. Арада жалғыз-ақ жер құлағы бар. Ешкі тау екі бөлген үңгірді Қырым жұрты жер құлағы дейді. Жер құлағының тереңдігі сонша, түбі жердің нақ өзегіне ба рып тоқтайды деседі. Жер құлағы дейтіндері: жер жүзінде не болып жатқандарын, мисәлә, адамдар бұрынғыдан гөрі жақсы тұра ма, болмаса бұрынғыдай әлі де адам арасында араздық, дүнияға тоймаушылық, өзін-өзі һәм өзгені де жоюшылық бар ма екен, соның бәрін жер құлағы арқылы естіп біліп жатадымыс. Ғали жер құлағына жақын келген кезде, көзіне бір ақсақалды шал түсті. Сақалының ұзындығы сондай, ұшы үңгір түбіне кет кен. – Аман ба, Ғали? Таң атпай таутеке атуға келгенің қалай? – деді шал.

– Солай, керегі болды, – деді Ғали. – Бәрібір, һеш нәрсе атып ала алмайсың! – деді шал. Ғали шалға жақындаңқырап еді, шал үңгірге жоғалып кетті. – Кімсің? – деп сұрады. Жауап болмады. Қопарған тастар төмен қарай домалаған дыбыстары ғана естілді. Ғали қанша тыңдаса да қайда тоқтағанын біле алмады. Тауға қарай көз жіберіп еді, құлағын тігіп, Ғалиге қарап, әп-әдемі тау ешкісі тұр. Мылтығын кезеніп сығалап еді, ешкіні біреу сауып отыр. Сау ып отырған әйел таныс сияқты. Бейне – өзінің өлген қарындасы. Мылтықты көздеуді қойып, көзін сүртіп, қарап еді, ешкі баяғы орнында тұр, бірақ жанында һешкім жоқ. Мылтығын тағы кезенді, тағы ешкі жанында әйел көрінді. Әйел Ғалиге да қарап қойды. Ғалидің сұп-сұр болып, түсі қашып кетті. Ғали шешесін тани кетті. Шешесі Ғалиге қарап басын шайқады. Ғали мылтығын тастап: -Әжекем! – деді. Қуып жүріп қия түбін шаңдатты. Ешкі әлі тұр, қозғалмайды. – Өң бе? Түсім бе? – деп Ғали үшінші рет мылтық кезенді. Енді, ешкі жалғыз, бірақ жанында бір ұлақ көрінді. Әншейін көзім қарауытқаннан екен ғой, – деп ойлап, бір оқтан сезбей қатсын деп, дәл жүректі қарауылға алып сығалады. Серіппені жаңа баса берген кезде көзіне түсті: ешкі емізіп тұрғаны Ғали өз баласындай еркелетіп жақсы көріп сүйетін Үрмиенің жас қызы. Ғалидің тұла бойы мұздай боп, қалтырап кетті: Үрмиенің жас қызын атып тастай жаздады-ау! Есі ауып талып қалады. Көп пе, аз ба жатқанын білмейді! Сонан бері Ғали жоғалды. Тастан құлап өлген шығар деп жұрт көп іздейді, таба алмайды. Бұл «жер құлағына түсіп кеткен шығар, олай болса арам тер болмайық іздеп деп, жұрт күдерін үзеді. Көп жылдар өтеді. Ғалидің Үрмиесі жалмауыз кемпір сияқты қартаяды, Үрмиенің жас қызы әлдеқашан бойжетіп, байға шығып, балалы, немерелі болады. Ғалидің қатарындағы замандас жігіттердің бәрі өліп бітеді. Кейінгі жастарға Ғали ту ралы өтірік-шыны аралас жұрт аузында айтылған сөз қалады. Бір күні хажыға барған, Меккеде болған жүз жастағы шал Асан қайтып келеді. Хажы жолында көрген-білген тамашала

рын жұртқа сөйлейді. Оның бәрінен де сол тамаша: Асан өз
көзімен Ғалиді көріпті.
Ыстамбұлда софы дәруіштер түрік сұлтаны алдында зікір
салған жыйылысына Асан да барған екен. Бір шал софының

зікіріне жыйылған жұртқа таң-тамаша қалған.
Асан қараса, жұрт тамаша қылып тұрғаны – баяғы Ғали.
Таныған соң «Ғали!» – деп шақырған. Ғали мұның бетіне қарап,
азырақ тоқтап тұрады да, тағы зікірін салып жүре береді.

Қырым сөздерінен» аударған Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 134, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Хан ақылды кісі. Өзі жұртын аралап, ақылды
қарияны таппақ болады.
Хан айтқанға көнбей дәруіш болып киініп жүріп
кетті. Бектердің айтқаны рас болды. Сәлиғаттың

базарында қонақүйлерін кезіп жүріп хан талай өзін
бектері жамандаған көп өсек естиді.

– Хан жоғалды, есіттің бе?

– Обал-ай! Сорлы Арыстан Герей-ай! – деп жұрт

жылады.

– Қой, жыламаңдар! Герейді аямаңдар! Герейдің

іздегенінен тапқаны артық!» – деп жынды басын
шайқады».
«Қырым сөздерінен».

ГЕРЕЙДІҢ ЖОЙЫЛУЫ (Қырымның ескі әңгімелерінен тәржіме) Жын араласса, адам ажалы алтын мен әйел. Жан қуарса, тән суалса – алтын. Қан қайнаса, көз ойнаса – әйел. Жер үстінде Сәлиғаттың ханынан ақылды жоқ сияқты еді, Дәуберім Арыстан герей дүниенің бәрін алып болып тойған сияқты еді. Үш жүз ханым, екі жүз күң, асыл тастан сарай, баубақша, сансыз көп жылқы, қора-қора қой... Енді тағы не керек? Бұл байлық көзге ғана осылай. Түн баласы герей ұйқы көрмеді. Біреу келсе мазасын алды: бәрі бар, бірақ алтын аз деп. Көп алтынды қайдан аламға ұйқыдан айрылған герей қалды. Бір күні ханға бектері келіп еді. Хан бұларға жарлық қылды, қол астындағы ақсақал-қарияларды шақыр деп. Неге шақырғанын бектер білмеді. Қария-ақсақалына қарамай, һәркім өз жақынын шақырып келді. Хан: «Тасты алтын қылатын амал керек!» – деді. Қариялар-ақсақалдар, бектер ойлады: хан ақылынан адасты. Тасты алтын қылуды білсе, баяғыдан бері тасты алтын қылып ал май ма? Сонда да, ханның жарлығына амал – «ойланайық!» деп, аз уақыт сұрады. Бір жұмадан соң тағы сұрады – «асықпайық!» деп. Екі жұмадан кейін келіп, тағы – «тоқтаңыз!» деп сұрап келе жатқанда, хан ауыздарын ашқызбай қуып жіберді. Хан ақылды кісі. Өзі жұртын аралап, ақылды қарияны таппақ болады. Бектер ханға: «Елді араламаңыз. Хан ел аралаған жарамайды, не болатынды кім біледі? Енді хан өзі араласа, хан құлағы есітпейтін сөздер естиді», – деді. Хан айтқанға көнбей дәруіш1 болып киініп жүріп кетті. Бектердің айтқаны рас болды. Сәлиғаттың базарында қонақүйлерін кезіп жүріп хан талай өзін бектері жамандаған көп өсек естиді. «Хан жынданды. Тасты алтын қылмақ». Сонда тағы біреулер: «Кім біледі, Кәміл жындыны алғызса, бірдеңе болар ма еді?» – деп қойды. «Дәруіш» – дүниені керек қылмай кеткен кісі. Қыр баласы.

– Кәміл жынды қайда тұрады? Қалай?

– Қиын болады... Бірақ, айтқанды қылсаң, кім біледі... болар

да...» – деп жынды жауап береді.

– Қылам! Айтқаныңды қылмасам, қатыным талақ болсын! –

деп хан ант су ішті.
Хан мен жынды арбаға мініп, жолға жүріп кетті. Сегіз күн
жүріп, тоғызыншы күн Керш2 тауына келіп жетті.
Жынды «жүр!» – деп ертіп жүрді. Көлеңке ұзарғанша таудың

ішімен жүріп отырды. Жынды тоқтап ойнады, қарғанды,
шақырды.
Тоғыз ауыз сөзде тас жарылып, үзіліп төменге тереңге
сырғанап кетті. Тастың артынан екі жылан ысқырып жер

астындағы есікпен кетті. Жыланның қабығы айдай жарқырайды.
Жер астында теке биге салып билеп жүрген жалаңаш адамдар.
«Енді жақын. Менің айтқанымды қайта-қайта айт!» – деп
жынды айқайлайды: «Хил-хала-хал» Хан! «Хил-хала-хал» – де

генде темір қақпа шалқасынан түсіп, хан бөтен дүниеге кіріп
кетті.
Жер астындағы үйдің қабырғасы жазылып далиып кетті.
Күміс үйдің төбесінің бриллианты оттай жанды. Ханның басып

тұрғаны алтын төбе, тіллә бұлт болып алдынан өтіп жатыр.
Жерден алтын тас шықты. Шыр айнала рубин3 оттай жан
ды. Ортасында лотостың4 үстінде сұлап жатқан қызды хан
көрді. Қара ит ұлыды: жынды селкілдеді: «Қызға қарама!» Хан

мас болып қыздан көзін айыра алмады. Бриллиантты тот ба
сты. Алтын жер болды. Дүниенің бар байлығы бір тал қылдай
көрінбеді, түк болмады. Хан қыздың дауысын естімеді. Бірақ өз
іші әнге толып, өлеңдетіп жаны ұжмақта болғандай көрінді.

«Жылдам қыздың аяғындағы бұтақты ал, дүние қазнасы
сенікі!» – деп жынды ханға жүгірді.
«Арыстан Герей қыздың қызығын ұрлап, атағын жоймас
ерлікпен келді. Келіп мені сүйді, енді менімен қалады» – деп

қыз сыланып орнынан тұра келеді. Ханға қарай: «Сүйем!» – деп
құшағын қыз жайғанда, жер сілкінді. Алтын ұшқын көкке ұшты.
Керіш – Азов теңізі мен Қара теңіз арасындағы қаланы айтады.
Рубин – асыл қызыл тас. Қыр баласы.

Лотос «(ұжмақ, жұмақ) жапырағы» деген бір гүл. Қыр баласы.

Керіш тауының үңгірінен жындыны шығарып Сәлиғаттың ба
зарына апарып тастады.
Жындыны жұрт қамады.

– Хан жоғалды, есіттің бе?

– Обал-ай! Сорлы Арыстан Герей-ай! – деп жұрт жылады.

– Қой, жыламаңдар! Герейді аямаңдар! Герейдің іздегенінен

тапқаны артық!» – деп жынды басын шайқады.
«Қырым сөздерінен» аударған Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 135, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Махаббаттан шыққан көз жасы деген меруерт –
нағыз тазасы. Сәли қызды құшақтап зарлап жылап
еді, махаббат күйігінің отынан ба – өлік те жылына
бастайды.

Аңқау кемпір махаббат күшін қайдан білсін!
Ресімхан өлген жоқ, тірі екен деп, тамағынан балық
сүйегін суырып алып, қызды тұрғызып жібереді.
Ресімхан көзін ашқанда Сәли жасырынды. Өйткені

сіркедей тас мөп-мөлдір брилианттай бұлақты лай
лайды.
Ресімханға сұлулықты берген Алла ақылды да бер
ген еді. Сәлидің махаббаты қыздың да махаббатын

түсірді».
«Қырым сөздерінен».

СҰЛТАН СӘЛИ

(Ескі қырым сөзі. Н. Маркстен)
Сұлтан Сәли құласыны жүз жыл бұрын қандай болса, хазір
де сондай, дауыл, жауын түк қылған жоқ.
Сұлтан Сәли мәсжидін1 қырағы көз қарап, шебер ұсталар

салған болар.
Сәли бұрын әншейін бір қойшы болған ғой! Үйі Жан-күйдегі
үйдің жаманы – лашық болған. Кедей жайы белгілі ғой: байдың
табалдырығын батып аттай алмаушы еді.

Бір күні сыйыр айдауға хан қорасына кіргенде бір бектің
қызын көреді.
Гүлдер бар – әдемілігімен таң қалдыратын; жеміс бар –
тәттілігімен ащылықты естен шығаратын, ірақ гүл де, жеміс

те қара көз жоқ – сүйе қарап оттай жанатын; күлімдеу жоқ –
қайғыны қашыратын; сүйкімді қылық жоқ – ұжмақ сәулесін
түсіретін.
Осылай екенін Ресімхан алдында басқышқа шығып бара

жатқанда білді. Сонан берлі сорлы қойшы ішіп-жеуді қойды,
шешесі де тыныштықтан айрылды.

– Саған не болды, балам? – деп кемпір бейшара талай

сұрайды. Сәлиде үн жоқ.
Бір күні Ресімхан балық сүйегіне қақалып өледі. Сәли
естігенді түсі қашып, сұп-сұр болады. Сонда ғана бейшара
кемпір баласының не дертке ұшырағанын білді. Сәли түнде

көрді қазып, қызды үйіне алып келеді.
Меруерт түрлі болады. Махаббаттан шыққан көз жасы деген
меруерт – нағыз тазасы. Сәли қызды құшақтап зарлап жылап
еді, махаббат күйігінің отынан ба – өлік те жылына бастайды.

Сәли бейшара шешесіне жүгірді. Аңқау кемпір махаб
бат күшін қайдан білсін! Ресімхан өлген жоқ, тірі екен деп,
тамағынан балық сүйегін суырып алып, қызды тұрғызып
жібереді.

Ресімхан көзін ашқанда Сәли жасырынды. Өйткені сіркедей
тас мөп-мөлдір брилианттай бұлақты лайлайды.
«Мәсжид» арап сөзі, қазақша «мешіт» деген мағынаны білдіреді. Қыр
баласы.

Ресімханға сұлулықты берген Алла ақылды да берген еді.
Сәлидің махаббаты қыздың да махаббатын түсірді. Ресімханның
данышпандығын Жан-күйдегі жұрт көпке дейін ұмытқан жоқ.
Қойшыда не бар, не жоғын Ресімхан білді. Қыз айтты

кемпірге: Сәли Кефедеге барсын, сонда пристан басында Ах
мед аға бар. Ол Сәлиге бір тиынға бір ақыл, екі тиынға екі ақыл
берер деді.
Сәли келіп сәлем бергенде-ақ Ахмед ағай көрегендікпен

іші-тысын бірдей таныды да, екі ақыл берді. Бірі. Сұлу – сұлу
емес, сүйген сұлу. Екіншісі: уақыттың пұлын біл, өзіңе тиіссізді
сұрама.
Осы айтқандарды есіңнен салмағайсың деді.

Ахмед ағайдың берген ақылын кемпір Ресімханға келіп
айтқанда, қыз күлімсіреді: Мен һәм айтамын – солай етсін! Ке
феде кемелер тұр. Сәлиді үлкен кемеге алса, жақсы болар еді.
Басқа жерде мұнда біз білмейтін көп нәрселерді көп біледі, сон

да қандай бектің де болса, үйіне кіруден қорықпас.
Күрсінді Сәли. Ресімханды жақсы бақ деп шешесіне тапсыр
ды. Сөйтті де бір кемеге жалданып алыс сафарға жөнелді. Сол
жолдан суды қырдай жақсы танып болғанша қайтпады.

Қыр да кең, су да кең. Қырда бірақ астан-кестен сапырылған
толқын жоқ. Арыстандай ақырған, айдаһардай иірілгенсу
толқынының қыр жолындай қорқынышы жоқ.
Сәли жалданған кеме Трапезонд жағасына келіп көп тұрды.

Сәлиді басқалармен бірге тұщы су іздеуге жұмсайды. Бір
жартастың түбінде шыңырау құдық бар екен; келісімен-ақ
һәрқайсысы шелек байлап тастасып еді, бір шелек те қайта
шықпады: біреу арқанды қиып тастады да тұрды.

– Бұл кім? Қарайық! – деді Сәли. Қорқып һешкім құдыққа

түспеді.

– Қорқып түспеу де өлім – бәрібір түсемін, – деді Сәли.

Құдыққа түсті.
Судың басында, үңгірде, сақалына бойы үш есе қысқа бір
шал отыр. Алдында бір әдемі арап әйелі итке ас беріп отыр.
Жан-жақта отыз үш қада бар, бірі ғана бос, өзгелеріне адам

басы ілулі.

– Кеш жарық! – деп Сәли шалға сәлем берді.

– Мұнда қалай келдің? – деп еді, Сәли жүресінен отырып,

келген жайын сөйледі.
Шал күліңкіреп:

– Көзің болса, қайда келгеніңді көріп отырған шығарсың?

Қалай таңырқамайсын һәм мұның мәнісі не деп сұрамайсын?

– деді.

– Өзіңе тиіссізді сұрама! – деген жақсы ақыл бар еді, – дейді

Сәли.
Шал алты қайтара ықылықтап еді, сақалы тік тұрды.

– Сен өте данышпан көрінесің, – деді шал, – маған айтып

берші: мынау арап әйелі ит екеуінің қайсысы сұлу?
Сәли ойланған да жоқ:

– Сұлу – сұлу емес, сүйген сұлу, – деді.

Шал қолына түкіріп семсерін алып, әйелдің де, иттің де ба
сын қағып тастайды.

– Бір күні түнде келіп, төсегімде бөтен кісіні ұстадым. Менің

қарғысыммен қатыным ит болды, еркек қатын болды. Сен олар
ды таныдың. Келген кісілер бір сендей жауап бере алған емес.
Сондықтан олардың ақымақ басы қой басынша қадаға
ілінген. Сенің басың өзіңе, – дейді шал.

Шал жарылқап, Сәли судан басқа құдықтан бір шелек түрлі
тас алып шығады. Тасты құдыққа қайта таста деп жолдастары
айтса да, Сәли тастамай барушыдан Жан-күйдегі шешесіне
беріп жібереді.

Шешесі өкінді: ақша жібермей, тас жібергені неғылғаны,
Сәли ақылынан адасқан шығар деп ойлады.
Ресімхан кемпірге айтады: бар Қарайымды (еврейдің бір
шалы) шақыру керек, – деді. Қарапайым келіп тасқа сонша

көп алтын берді, мұнша алтын жер жүзінде болады деп кемпір
ойлаған емес.
Бір жылдан соң Сәли үйге қайтты. Үйіне келе жатқанда жол
да қос-қос жылқы, қора-қора сыйыр, қойлар ұшырайды. Бұл

кімдікі? – деп сұрағанда – Сәли ағанікі! – дейді.
Жан-күйде Сәли деген сірә бір жаңа бай бар ғой деді де
қойды. Өзі деп ойына келген жоқ.

Жан-күйде болмағанына көп жыл болған. Сәли ауылын
танымай қалды. Өз лашығын орнында таба алмай, жүрегі су
ете қалды. Көрші жерде бір жақсы үй көзіне түседі. Бұл үй де
манағы бай Сәли ағанікі шығар деп ойлады.

Әтеш ішкен суының һәрбір жұтымы сайын Аллаға рахмет
айтады; Ресімхан тірілгеннен берілі Сәли әтештей еді.
Енді Сәли еңсесі түсіп, қайғы басып, үйдің қорасына сүйеніп
отыра кетті.

Аңсағанда көз алыстан түседі. Ресімхан Сәлиді көріп, жаңа
келсін деп кемпірді жібереді. Жүнің жығылып, жабыққан
кезіңде Сәлиді есіңе алып, соның бақытымен күліңдер. Бәлкім
сендерге де қонар.

Сәли Жан-күйде бас бай болды. Бас салтанатты жігіттің бірі
болды. Сәли атына мініп көшеге шыққанда әдемілігі сонша,
жұрт үйінен шығып қарап қалушы еді.
Хан сарайынан Сәлиге бір қарт бектің көзі түседі.

Үш рет шақырғанына Сәли азар барып қонақ болады. Бекте
қонақта болған соң, бұ да шақырып қонақ қылды.
Сәлидің сыйын көріп қарт бек, не дерін білмейді. Ресімхандай
қуырдақты һешкім жақсы істей алмайтын.

– Қызым Ресімхан тірі болғанда, саған берер едім, – дейді

бек. Сәли сонда ұрлығын бекке айтады.
Қырық күн тойын, қырық күн ойын қылып, жұрт қызыққа
батады.
Бір жылдан соң ұл туып, атын Сұлтан Сәли қояды. Сұлтан

Сәли қартайып, әкесі өлген соң, атам атын жоғалтпаймын деп
бұрынғы лашығының орнына мәсжид салдырады. Жан-күй
маңында мұндай мәсжид жоқ еді.
Көп күндер өтті. Онан бұрын адам түгіл тастар өзгерілді.

Жан-күйде татар жоқ: бұл күнде гректер тұрады. Сұлтан Сәли
мәсжидінің іргесі әлі құламай тұр. Қырағы көз қарап, шебер
ұста істеген болар.
«Қырым сөздерінен» аударған Қыр баласы.

«Қазақ» газ., № 136, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Күн шығып келе жатқанда ары жағынан келіп
қарасаң, жартасқа бір нән адам шығып бара жатқан
сияқты болады: бір қолымен жартастың төбесінен
ұстап, екінші қолымен тастың жар жағына тіреп,

өрмелеп, тасқа жабысып, құламасқа тырысқан кісі
сияқты.
Жұрт әуезе қылуынша: қойшы қияның басына
шыға берген кезде, көзіне Рафиқжанның сәулесі түседі.

Қойшы қорыққанынан тас болып қатып қалады.
Ноғай оны – қойшы өзін хұдай үшін құрбан қылды
деп, жартасқа Құрбанқия деп ат қойыпты. Осылай
деген сөз бар, ырас-өтірігін кім білсін».

«Қырым сөздерінен».

ҚҰРБАН ҚИЯ

(Ескі Қырым сөзі. Н. Маркстен)
Бұл Отыз өлкесінде жүріп, қайдан қарасаң, сонан көрінетін
жар тас. Сыртын Отыз ауылына беріп, бетін ескі Қырым ор
манына қаратып еңкейіңкіреп, басын төмен салып, бейне зор

ойға қалған сияқты көрінеді. Күн шығып келе жатқанда арғы
жағынан келіп қарасаң, жартасқа бір нән адам шығып бара
жатқан сияқты болады: бір қолымен жартастың төбесінен
ұстап, екінші қолымен тастың жар жағына тіреп, өрмелеп,

тасқа жабысып, құламасқа тырысқан кісі сияқты.
Соны тас болған қойшы деседі. Ырас-өтірігін кім білсін, бірақ
солай жұртта әуезе бар.
Отызда құрбан мейрамы болғанда ақсақалдардың есіне сор

лы қойшы түсіп, Құрбан қияға қарап отырып соны сөз қылады.
Бұрын қойшылар көп болған. Һәрбірауқатты ноғайдың өз
алдына отары болған. Бірақ, Сәләх әд-Дин малынан артығы
болған емес: оның қойшысы Үсен еді. Үсен сияқты жақсы мал

шы болған емес. Үсен білмейтін тау ішінде соқпақ болмаған,
ағаш ішінде алаң болмаған, сай ішінде су болмаған. Сәләх
әд-Дин қойшысына ырза болуы сонша, жалғыз қызын Үсенге
бермекші болады.

Әмина жалғыз қыз; жалғыз қызың үшін не істемейсің?
Әминенің көңілі көптен бері Рафиқжанда еді. Ауылдағылар
жіңішкелігінен арық Рафиқжан деп атаушы еді.
Әминенің бұл жайын Үсен біліп, Рафиқжанды жек көретін.

Бір жетіден соң Рафиқжан таудан құлап жан тапсырады.
Құрбан мейрамының күні еді, Үсен құрбанға шалатын қойды
алып келеді. Рафиқжан өліпті деп айтқанда Үсен мұртынан
күлді де:

– Һәркімнің өз күні өзіне, – дейді.

Қойды бауыздап, қанға қолын жуғаннан кейін, тағы
мұртынан күледі де:

– Өзі жығылған өкінбес деп бабаларымыз айтқан ғой, – дейді.

Қойшының сөзі Сәләх әд-Диннің құлағына жағып кетіп, қорада кетіп бара жатқан Әминені көрсетіп, бай Үсенге көз қысады. Үсен Әминеге кемпірден сөз салады. Кемпір Үсенге келіп: – Рафиқжан жығылған қияға шықсаң, саған тиемін, деп айт ты, – дейді. Әминенің әкесі Сәләх әд-Дин басын қасиды. – Ол қияға һәшкім шықпаған еді, – дейді. Үсен: – Мен шығармын, – дейді. – Мақтанасын ғой! – дейді Сәләх әд-Дин. «Мақтанасын ғой» дегеніне намысы келіп Үсен серт қылып: – Сол қияға шықпасам, өзім қия болайын, – дейді. Кешке таман, күн батарда Әмине көреді: қойшы өрмелеп қияның басына таянғанда, бір үлкен тас қопарылып, бұрқыратып, шаңдатып төмен түсіп кетеді. Жұрт қойшы құлап өлген шығар деп, барып қарап, таба ал майды, қойшы үлкен тас болып қатып қалғанын көреді. Жұрт әуезе қылуынша: қойшы қияның басына шыға берген кезде, көзіне Рафиқжанның сәулесі түседі. Қойшы қорыққанынан тас болып қатып қалады. Ноғай оны – қойшы өзін хұдай үшін құрбан қылды деп, жартасқа Құрбан-қия деп ат қойыпты. Осылай деген сөз бар, ырас-өтірігін кім білсін. «Қырым сөздерінен» аударған Қыр баласы. «Қазақ» газ., № 138, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Сенің немерең екі таяқпен сүйретіліп келді; балаң
таяққа сүйеніп келді; сен таяқсыз келдің? Көзің
шоқтай жайнап тұр, тісің түгел, пышақтай өткір,
сөзің анық, бойың қунақ, кескінің жақсы, пішінің

түзу. Бұл неден мұнша екі түрлі болды? – деді.

– Адам баласы хұдай көрсеткен табан еті, маңдай

терімен күнелткен таза жолдан шыға жабылды.
Сығалағаны көрші қазынасы, көрші пұлы болды.
Бұрынғылар өз табан ет, маңдай теріне жалынған.
Құдай көрсеткен хақ жолымен жүрген. Ендігі адам

іздегені арамзалық, көрші қазынасы, бөтеннің пұлы.
Сен сұраған екі түрлі күй осыдан болған, – деді шал».
Л. Н. Толстойдан

ЖҰМЫРТҚАДАЙ БИДАЙ

(Л. Н. Толстойдан тәржіме)
Балалар ойнап жүріп, жұмыртқадай бір нәрсе тауып алады.
Ортасында бидай сызығындай сызығы бар. Тұрпаты нақ бидай
дай.

Бір жолаушы балалардан 5 тыйынға сатып алып, қалаға апа
рып, табылмайтын нәре деп, патшаға қымбатқа сатады.
Патша данышпандарын жиып сұрайды: бұл жұмыртқа ма?
бидай ма? – деп. Данышпандар алай-бұлай алып қарайды,

бірақ патшаның сұраған сөзіне жөнді жауап бере алмайды.
Терезе алдында жатқан нәрсені тауық келіп шоқып теседі.
Жұрт бидай екенін біледі. Данышпандап патшаға айтты:
бұл кәдімгі арыш бидай екен деп.

Патша бидайды таң-тамаша қылып, қайда һәм қай уақытта
шыққан бидай бұл, табыңдар деп, даныгшпандарға жарлық
қылады.
Данышпандар ойлады-ойлады, талай кітаптарды тінтті, түк

таба алмай патшаға келіп айтты: біз түк таппадық; кітапта бұл
туралы һеч нәрсе айтылмаған екен. Мұның жайын мұжықтан
сұрау керек: бұл сияқты бидай қай жерде һәм қай кезде
егілгенін естігендер бар ма екен? десті.

Патша шабуыл шаптырып, кәрінің кәрісі шал мұжық тау
ып әкелуге бұйырды. Айтқандай шалды тауып, патшаға алып
келеді. Ауызда тіс жоқ, бойында күш жоқ, тәнінде ет жоқ, көз
шала, құлақ мүкіс, адам сыны жоқ қурап тұрған бір шал екі

таяққа сүйеніп, патшаға келеді.
Патша бидайды көрсетеді. Шалдың көзі шала, оңды көре ал
май, көргенін көріп, көрмегенін қолымен сипап қарайды.

– Ақсақал, бұл бидай қайдан шықты екен, білесіз бе? Өзің

мұндай бидайды егіп көргенің бар ма? Өзің екпесең де, сатып
алғаның бар ма? Қайда һәм уақытта сатылғанын білесің бе? –
деп патша шалдан сұрады.
Шал құлағы мүкіс – айтқан сөздерді азар естиді, әрең түсініп,

азар жауап береді.

– Жоқ, мен мұндай бидайды егіп те, орып та, кісіден сатып

алып та көргенім жоқ. Сатып алған бидай мұндай ірі емес, қу
шөлмек болатын. Менің әкемнен сұрау керек: мұндай бидай
қайдан шыққанын сол білмес пе екен? – дейді өлімтік шал.
Патша шалдың әкесіне кісі жібереді. Жігіттер таяғына

сүйенген бір шалды патшаға алып келеді. Патша бұған бидай
ды көрсетеді. Шалдың көзі көреді екен: бидайды алып қарайды.

– Кәні, ақсақал, бұл қай жерге шыққан бидай һәм қашан

шыққан бидай? Өзің егіп көргенің бар ма? Болмаса, басқа еккен
адамдардан сатып алып көргенің бар ма? – деп патша шалдан
сұрайды.
Құлағының азырақ мүкісі болса да, баласынан анағұрлым

пысық, бойы сергек жас көрінеді.

– Жоқ, мен мұндай бидайды өмірімде еккенім жоқ, орғаным

да жоқ, кісіден сатып алғаным да жоқ. Мен өмірімде ақша
дегенді естігенім жоқ. Біздің заманымызда халық өз нанын
жейтін, ашаршылық болса, бар нанын өзі көршісімен бөліп
жейтін. Бұл бидай қашан һәм қай жерге шыққан бидай

екенін мен біле алмадым. Біздің бидайлар осы күнгі бидайдан
шығымды да, үлкен де болушы еді, бірақ нақ мұндай ірі бол
майтын. Әкем айтушы еді: оның заманындағы бидайлар өте
үлкен һәм шығымды болушы еді деп. Сонан сұрасаң екен, –

дейді бұл шал да.
Патша
шалдың
әкесін

шақыртады.
Баладай
ойнап
жымпыңдаған құп-қунақ шал патшаға жүгіріп келіп сәлем

береді. Құлағы сап сау, көзі жайнаған шоқтай, сөзі судай
сырғыды.
Патша бидайды шалға көрсетеді. Шал бидайды қолына
алып, айналдырып қарады.

– Көп заман болды шырағымды көрмегелі, – деп шал бидай

ды тістеп, шайнап, – нақ өзі, – дейді.

– Айтшы, ата, қай уақытта, қай жерде мұндай бидай шыққан?

Өзің егіп, өзің орып па едің мұндай бидайды? Жоқ, еккен
дерден сатып алушы ма едің? – деп патша мұнан да сұрайды.

– Менің заманымда, – дейді шал, – бұл бидай қайда болса,

сонда шыққан. Менің жеп өскен наным, көршімді сыйлағаным

осы бидай; менің егетінім де, ора бастыратыным ды осы бидай
еді.

– Бұл бидайды, ата, өзің егетін бе едің, жоқ, сатып алушы ма

едің? – деп патша тағы қайтадан сұрады.
Шал мұртынан күлді.

– Біздің заманымызда сатқанды кім көрген? Сатқан күнә

емес пе? Онда ақшаңды кім білген? Һәркімнің өз наны өзіне
жетерлік болатын, – дейді шал.

– Бұл бидайды қайдағы егіндікке ектің, ол егіндік өзіңдікі ме

еді? – деп патша тағы сұрады.

– Менің егіндігім хұдай жері. Еңбегім, терім сіңген жер

менікі. Хұдай жері кім еңбек сіңірсе, сонікі. Жердің менікі-
сенікі болуының шарты жалғыз-ақ еңбек. Тағы да табан ақы-
маңдай тер менікі, сенікі болады. Жердің менікі, сенікі болуы
табан ақы-маңдай тер сіңуінен, – деді шал.

Тағы екі-ауыз сөзіме жауап айтшы, ата, – деп патша сұрады:

– Бұрын неге мұндай бидай шыққан, енді неге шықпайды?

Бұл – бір. Сенің немерең екі таяқпен сүйретіліп келді; балаң
таяққа сүйеніп келді; сен таяқсыз келдің? Көзің шоқтай жай
нап тұр, тісің түгел, пышақтай өткір, сөзің анық, бойың қунақ,
кескінің жақсы, пішінің түзу. Бұл неден мұнша екі түрлі болды?

– деді.

– Адам баласы хұдай көрсеткен табан еті, маңдай терімен

күнелткен таза жолдан шыға жабылды. Сығалағаны көрші
қазынасы, көрші пұлы болды. Бұрынғылар өз табан ет, маңдай
теріне жалынған.
Құдай көрсеткен хақ жолымен жүрген. Ендігі адам іздегені

арамзалық, көрші қазынасы, бөтеннің пұлы. Сен сұраған екі
түрлі күй осыдан болған, – деді шал.
Аударған Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 139, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Итті қазір өлтір. Бұл кім иті өзі? Айтыңдаршы!

– деді Ошумелов.

Біреу тұрып: – Бұл, мен білсем, жанарал Жигалов
иті болса керек, – деді.

– Жанарал Жигаловтікі дей ме? Үһ, Елдрин жеңім

тартшы, терлеп кеттім ғой...

– Жоқ. Бұл жандарал күшігі емес, жанаралда

мұндай күшік жоқ. Жанарал итінің бәрі тазы, – дейді
городовой Елдрин.

– Ырас білесің бе?

– Ырас, тақсыр...

– Мен өзім де білемін, жанарал итінің бәрі тазы.

Мынау бір жаман күшік қой...».
А. П. Чеховтан

ХАМЕЛЕОН

(А. П. Чеховтан тәржіме)
Күн ыстық, дүкен ашық, алушы жоқ. Саудагерлерді ұйқы
басқан. Базарда хайыршылар да жоқ. Базармен полицейский
надзирател Ошумелов келе жатыр. Барымталап алған бір ше

лек қарақатты көтеріп, қасында городовой келеді.

– Ұстаңдар. Жіберме. Сен жексұрын қабатын немесің ғой, –

деген дауысты есітті Ошумелов.
Қыңсылаған ит дауысы шықты. Соның арасында үйген
отыннан шығып, артына қарай-қарай ақсай басып, қашып келе
жатқан итті көрді.

Итті қуып жетіп, бір кісі жығыла-шағыла аяғынан алып
ұстады.
Көз ашып-жұмғанша, ұйқыдан оянған саудагерлер, отыннан
жиылған кісілер топталып жиылып қалды.

– Бұл немене, тақсыр. Жанжал болып қалды ма екен? – деді

городовой.
Ошумелов сол жағына бұрыла басып топқа қарай тартты.
Отын үйген қақпаның алдында жиылған топқа қолын
көрсетіп, тұрған адам көрінді. Шала мас. «Қолға түстің, тона

май жібермеймін» – деген түрі бетінен көрініп тұр. Бұл кісі
Ошумеловке белгілі алтын зергері Хрюкин деген екен.
Топ ортасында қалтырап, дірілдеп, бір сарала күшік жатыр.
Ошумелов топты жарып кіріп келіп: «Бұ не? Кім айғайлады?»

– деді.

– Тақсыр, мен келе жатыр едім, мына күшік қолды қауып

алғаны. Мен кісіге тию дегенді білмеймін; бір жеті істен
қаламын, зиянымды төлесін. Күшіктен жәбір көріп, зиян тарт
сын деген закон жоқ. Күшік қаба берсе, бүйтіп көрген күнің
құрысын, – дейді Хрюкин.

– Жарайды, кім иті екен бұл өзі? Итті бос ұстай қалай екенін

көрсетермін. Үкімет жарлығын орнына келтірмегенде әкесін та
нытармын. Барса-келмеске жіберемін. Ыштраф салам. Елдрин,
кім иті екенін біл, иесін тап, протокол жаз. Бұл бәлкім құтырған

ит шығар. Итті қазір өлтір. Бұл кім иті өзі? Айтыңдаршы! – деді
Ошумелов.
Біреу тұрып: – Бұл, мен білсем, жанарал Жигалов иті болса
керек, – деді.

– Жанарал Жигаловтікі дей ме? Үһ, Елдрин жеңім тартшы,

терлеп кеттім ғой. Күн қандай ыстық, жаңбыр жауар ма екен,
қайтер екен?
Мен әлі түсінгенім жоқ, бұл күшік сені қалай қапты? Күшік
биттей, сен сырықтайсың; күшік аузы сенің қолыңа қалай жетті?

Өз қолыңды өзің қанатып, нәресте күшікке жаласын жауып,
ақша алмақшымысың? Мен білемін сендей залымның ойын, –
деп Хрюкинге ұрыса бастайды Ошумелов. Топтан біреу тұрып:
«Хрюкин жаман кісі: күшікті попироспен тұмсыққа түртіп

ырылдатты. Күшік ыза болып, қолын қауып алды» – деді.

– Өтірік айтып былжырама, соқыр. Айтқаны, қума өтірік.

Тіпті көрген жоқ. Тақсыр өзі біледі, кім өтірік айтпайтынын, кім
хұдай алдында да өтірік айтпайтынын; мен өтірік айтсам, содиа
табар; содиа қолында законы бар, бұ күнде кісі бәрі құрдас...
Білгілерің келсе, менің өз ағам да жандарм қызметінде...

– Үндеме, – деп Ошумелов ақыра бергенде,

– Жоқ. Бұл жандарал күшігі емес, жанаралда мұндай күшік

жоқ. Жанарал итінің бәрі тазы, – дейді городовой Елдрин.

– Ырас білесің бе?

– Ырас, тақсыр...

– Мен өзім де білемін, жанарал итінің бәрі тазы. Мынау бір

жаман күшік қой. Не жүн, не кескін жоқ. Осындай итті жана
рал ұстаушы ма еді? Сендердің ақылдарың қайда? Осы күшік
Петроград я Мәскеуде көзге түссе, не болатынын білесіңдер
ме? Сен, Хрюкин, бұл істі зерттемей, жай тастама! Итін бос қоя

беретін мырзаларды үйрету керек, – дейді Ошумелов.
Сүй деген кезде городовой Елдрин тұрып: «Кімі біледі, жа
нарал күшігі болса, болып та қалар, ит бетінде жазу бар ма?
Жанарал қорасында осы күшікті көрген сияқты едім», – дейді.

– Әрине, солай. Бұл күшік, рас, жанаралдікі, дейді топ

ішіндегі біреу.

– Иш-ша. Жел соғып кетті ғой. Тоңайын дедім... шинелімді

әкелші, киейін. Сен, Елдрин, күшікті жанаралға апар, сұра. Мен

тауып алып жіберді дегейсің... Енді орамға шығара көрмесін.
Бұл күшік қымбат ит шығар. Кез келген шошқа тұмсыққа папи
роспен түртсе, нәресте шырағыма жәбір болар... Сен хайуанға
қолың көтерме! Өзің айыптысың.

– Е-е, Жанарал аспазшысы келеді екен, сонан сұрайық... Ей,

Прохор, бері келші. Мына күшік сендердікі ме?

– Тапқан екенсіңдер. Бізде бұл сияқты ит туғалы болып

көрген емес, – дейді Прохор.

– Мұны сұраудың қажеті де жоқ. Бұл қаңғыбас бұралқы ит.

Көп сөйлеп, бас қатыру не керек. Қаңғыбас десем, қаңғыбас бо
латын... Өлтіру керек, – дейді Ошумелов.

– Бұл біздің ит емес, біздің жанаралдың ағасының иті, – дейді

Прохор.

– Аһ, Жанаралдың ағасы – Владимир Иваныш келіп пе

еді? Мен білгенім жоқ еді. Қонаққа келді ме? Апырым-ау, мен
білгенім жоқ, – дейді Ошумелов төре...

– Қонаққа...

– Япырым-ай, туысқанын сағынған ғой! Мен білген жоқ

едім. Мынау нәресте Жанарал ағасынікі ме? Тіпті жақсы болды.
Қуанып қалдым ғой. Сен күшікті ал, қандай әдемі күшік. Әп-
әп, – деп мынаның қолын тістеп алыпты, ха-ха-ха-ха. Күшігім-
күшігім, шырағым! Неге қалтырайсың? Һешкім тимейді.

Қорықпа, ырылдама қарағым. Қандай сүйкімді? – дейді Ошу
мелов төре.
Прохор күшікті ертіп жөнелді. Хрюкин топқа күлкі болып
қала берді.

– Мен саған көрсетермін, – деп Хрюкинге жекіріп, қаһарын

тігіп, Ошумелов төре жөніне кетті.
Аударған Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 140, 1915 жыл. Самар қаласы.

ОТ (В. Г. Короленкодан тәржіме) Қуандым, түнде жүріп, күн шығар деп, Болса да бұлт бүркеу, жел қуар деп. Нармамбет Күздігүні қара суық қараңғы түнде қайық мініп жолаушы келе жатыр едік, айналма бір тұмсықтан бір жақсы шырайлы от жылт етіп көріне кетті. Жап-жарық дәл қасымызда көрінді. Қуанып: Ай, хұдайға шүкір! Қонатын жер табылды, – дедім. Қайықшы мойнын бұрып, иек артып отқа қарап, асықпайсаспай суды есе берді. – Әлі алыс! Мен нанбадым. Қараңғы түннен шыққан от жап-жақын көрініп көз алдымда елестеп тұр. Сонда да қайықшы сөзі ырас болды: от алыс болып шықты. Қараңғы от сифаты сол: қараңғы түнді жығып, дәл көз алдыңда елестейді, арбап, жақын бо лып, жылы, сүйікті болып, өзіне тартады... Міні, жақын, жапжақын, суды күректеп бір-екі есе қасына жетіп келетін болып, зарықтырған сафар бітетін көрінеді... Сонда да алыс! Көзге түртсе көрінбейтін түнді жарып көп-көп жүрдік. Неше қия жартас, неше қап-қараңғы шат талац жүзіп келіп, қайыққа қасынасып жүріп қайта кетті. Неше мәртебе түпсіз қараңғы сілкініп артта қала берді... От жап-жақын, жып-жылы, баяғы орнында тұр... Қанша сафар жүргенімен, бұрынғыдай жақын да, алыс та!.. Осы қара баран өзен, қараңғы жақпар тасты зеңгір тау, жылы от қайта-қайта есіме түседі. Мұнан бұрын да, сон да бұл жылы от, жалғыз мен емес, талай адамды көзге көрнекті жақындылығымен мен мұндалап, арбаған. Бірақ ғұмыр өзені баяғы қараңғы өзінің екі қабағы арасында ағып жатыр. Алыс... суды есіңдер! Сонда, сонда ғана алдымыз от – шырақ! Қазақшалаған Қыр баласы. «Қазақ» газ., № 141, 1915 жыл. Самар қаласы.

ШАБЫЛҒАН МҰСЫЛМАНДАР

Карс һәм Ардаһан маңындағы шабылған мұсылмандарға
Баку жамийт хириесі (?) арқылы Россия мұсылмандарынан
жиналған жәрдем ақшасын үлестіріп, олардың ашына тамақ,
жалаңашына киім кигізіп, қызмет сіңіріп жүрген азаматтардың

біреуі «Янги Ақбал» газетасына Карстан төмендегі хатты жазған.
«...Майдың 10-ында Бекписов пен Салах Са(у)лтанов мың
жеті жүз сом ақша алып, әлес сод нәрсе артып жолға шықты.
Бұлар Хорасан болысындегі Хорасан, Қозан, Күлдеше, ауылда

рына ақша һәм нәрселерін үлестіріп Карска қайтады.
Майдың 20-сында Махмұд Махмұдов, Исмайыл Нәзірәлиев,
Жода Ахунд зада Бакудағы мұсылман қатындар ашқан жамийт
хирие (?) жіберген бір вагон нәрсені төрт арбаға басып салып

алып, Ардаһанның Гөле бөліміне кетті. Үлестіру үшін екі мың
ақша алды. Ондағы ақша һәм нәрсе үлестіріскен ұлдар: Қара
тауық, Ескі алтын бұлақ, Қондықшы қырды мал, Алтын бұлақ,
Шеке, Тұтас, Меңрек, Келкур, Снм ұлы, Ұқам, Хошдлнбд,

Шардақты, Галстан, Жаңбыра ұлы, Малахсын, Шусанұлы.
Бұлар осы ұлдардан табылған тоғыз жетім баланы алып
Карска қайтты. Карста Баку мұсылман жамийт хириесінің
председателі Ісдаллелов секретарларымен сол кезде Карска

жәрдем әкеліп еді.
Бір жағынан Дума шлені депутатымыз Жафаров да келіп
қалды. Жиылған ел азаматтарының басы қосылған бір мажілісте
ілгергі істің планы хұқында Кеңестен һәм Татиянски комитет

тен қырық мың сом жәрдем сұрауға қаулы қылдық. Ол іс оңға
басып Татиянски комитеттен Ардахан һәм Олты маңындағы
шабылғандарға үлестіру үшін қолымызға отыз мың сом ақша
берілді. Ісдаллелов һәм депутатымыз Жафаров екеуі шабылған

[мұсылмандарды] өз көздерімен көргелі Cарықамысқа шауып
барып аралап қайтты. Суғандық, Бардос бөліміне баруға бел
байлады. Ахмед бек екеуімізге бес жүз сом ақша берілді – бұл
ақшаға бидай сатып алып, апарып үлестіреміз.

Доктор Сатанов Бояұлы, Қарамайлы, Салтұлдарындағы ру
ларды қарап, олардың хал-жайын сұрастырған соң, Қарамай
ұлына кетті.

Асығыс хабар келіп қалған соң, екеуміз тағы үш мың екі
жүз сом елу тиын ақша алып, 7-нші июнде алтыға қарай жолға
шықтық. Жолшыбай Соғандыққа қараған ұлдарға үш мың сом
ақша, мың жетпіс сегіз пұт бидай үлестірдік. Бұл жәрдемді

алған ұлдар – Жоғарғы Сарықамыс, Бозқұс.
Ақша һәм нәрсе қарамызды үлестіріп болған соң, тау
ып алған жиырма алты жетім баланы Карска аман есен алып
келдік».

Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 141, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Өз жеріне өзі қызмет қылмаған башқұрт, сонан бері жерді сата бастады. 15-ке жақын отырған қазақ осы башқұрт ағайынның аяғын құша ма деп қорқам. Әуелі жер бер генде қалаға беріп, аз уақыт өткен соң 14 июнь 1910 жылғы законды жүргізсе, біздің қазақ ана башқұрт артынан кетеді. Бұл законда қаладан жерімді бөліп алам десе ерік. Қазақта үй басы 45 десетинесін тіліп алып, сатып жіберер. Қала болған қазақ законда мұжық тонын киіп тұр. 14 июнь 1910 жылғы закон мұжыққа шыққан». Қыр баласы. 1915 жыл. Самар қаласы.

БАШҚҰРД ЖЕРІ

«Қызым, саған айтам,
келінім, сен тыңда».
Самара губернесінде біраз башқұрт бар. Бұлардың жері
өзінікі. Әр үй иелері өз жерін сатам десе ерік. Мұжық башқұрт

деген жерін сатса ерік деген белгілі 9 ноябрь 1906 жылғы указ
шықты. Өз жеріне өзі қызмет қылмаған башқұрт, сонан бері
жерді сата бастады.
Самара губернесінде Николай оязынан Күзебай болысында

башқұрт жерді десетинасын 13–16 сомнан сатты. Базар бағасы
80–100 сом болып тұрғанда. Мақсат қаласы 11 мың десятина
жерінен 6 мың, яғни 54 проценттен артық сатылды.
Күзебай қаласы 10 мың 500 десетинеден 5 мың 800, яғни 55

проценттен артық сатты, Акир қаласы 6 мың 675 десетинеден
4 мың, яғни 60 процент кем сатты, Абдолла қаласы 5 мыңнан
2 мың 200, яғни 44 процент сатты. Қонақбай қаласы 10 мыңнан
600 яғни 56 процент сатты. Оразай қаласы 12 мыңнан 7 мың 400,

яғни 62 процент сатты. Жалғыз Күзебай болысы 75 мың десети
не жерінен 40 мың – яғни 53 проценттер артық сатып жіберген.
15-ке жақын отырған қазақ осы башқұрт ағайынның аяғын
құша ма деп қорқам. Әуелі жер бергенде қалаға беріп, аз уақыт

өткен соң 14 июнь 1910 жылғы законды жүргізсе, біздің қазақ
ана башқұрт артынан кетеді. Бұл законда қаладан жерімді
бөліп алам десе ерік. Қазақта үй басы 45 десетинесін тіліп алып,
сатып жіберер.

Қала болған қазақ законда мұжық тонын киіп тұр. 14 июнь
1910 жылғы закон мұжыққа шыққан.
Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 147, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Бұрын земство жоқ шет облыстарға земство
беріледі. Мұнда қазақ болар.
Кооперәтіп туралы закон болады. Онда қазақ
ішінде игілік ісі ашуға жарық жол ашылар.

Бұрын мировой суд болмаған жерде мировой суд
ашылады. Мына жазылған закон жобасы мен жақын
істер туралы тағы басқа закондер шығады. Государ
ственни Думаның бұл бірлігі айтулы жақсылық бол

ды. Государственни Думаға құл кабинет министрі
болған жөн...
Бұл жұрт ісі болар деген зор үміт осы күн! Росия
жұртын қуантып тұр».

Қыр баласы.
1915 жыл. Самар қаласы.

ГОСУДАРСТВЕННИ ДУМАДА (Дума мәжілісінен хабар) «Үй артынан келген жаудан сақта, есік алдынан келген дау ылдан сақта» деген. «Қазақ»-ты оқушыларға белгілі, біздің әскер 18-інші апрелден бері сырылып келеді. Талай-талай қорған, та лай қала көп жер: Пөлшә жұрты, Литва, Латыш жұрттарының мекені жау қолында қалды. Біздің бұлай жамандыққа кез болуымыздың себебі бізде қару жарақтың жоқтығы болып көрінді. Жау қамданғанда, біз тыныш отырған екенбіз, бұл қалай? – деп патша сайлаған жоғарғы комиссия әскерге қару-жарақ даярлайтын адамдарды тексеруге алды. Осы комиссия шлендері: Государственни Дума председателінің ізбасары Варон-Секрет, Государственни Дума шлені граф В. А. Юритский, Гос. Совет шлені А. Н. Наумов, әскер министрі болған (биыл түсті) жанарал Сухомлинов пара алыпты дейді. Сухомлиновты таза тергеуге алады деген сөзді га зеталар жазады. «Хүкімет адамдары бұлай болса, біз жауға қалайша қайрат қыламыз; хүкімет жұрт ұнататын, жұртқа белгілі адамдардан болғаны жөн» деп Государственни Дума һәм Государственни Совет шлендері іске кірісті. Государственни Дума сайлап қойған министрлерді Еуропа тілінде «ответственни» дейді, қазақша Государственни Думаға құл деген болады. Государственни Думада бір министр тас салғанда азда қалса, бар министрлер, яғни Кабинет орнынан түседі. Осы себептен Государственни Думаға сүйенген министрлер Государственни Думаның көпшілік жағынан шықса керек. Біздің Государственни Думада партиялар көп. Ойсыратып өзгені жығатын бір партия жоқ. Осымен Государственни Дума бұл бойында министрлер кабинетін сайлауға ыңғайсыз еді. Бірер жұма болды Государственни Дума партиялары өзді-өзі уақытша ұйым біріктірмек болып, бұрынғы тартысты қоймақ болып, кеңес құрды. Националист (орыс жұртын қуаттайтын партия), октебрист, мұсылман, кадет болып 422 Государствен

ни Дума шленінің 315-сі Государственни Думаға құл хұкімет
сайлауға бел байлады.
Бұлардың бірлік қылған ережелері мынау:
Мұжықты өзгелермен бір дәрежеде қылады. Законда біздің

қазақ мұжық тонын киіп жүр. Бұған біз де кіреміз.
Болысқа земство беріледі. Қазақ та бұған кірсе керек.
1890-ыншы жылғы земство законы жұртқа ыңғайлы болып
өзгеріледі. Бұл закон бойынша барлық күш орыс дворянының

қолында еді. Енді жалпы жұрт тегіс болады.
1892-інші жылғы қала законы жұртқа ыңғайлы болып
түзеледі. Бұл законда барлық күш қаладағы байларға ғана,
орысқа ғана берілген еді. Енді жалпы қала жұртына бірдей

ыңғайлы болады.
Бұрын земство жоқ шет облыстарға земство беріледі. Мұнда
қазақ болар.
Кооперәтіп туралы закон болады. Онда қазақ ішінде игілік

ісі ашуға жарық жол ашылар.
Саудада қызмет қылатын жігіттердің мойнын босатуға
ыңғайлы закон болады.
Пошта-телеграфта қызмет қылатын жігіттерге жақсылық за

кон болады. Арада жоғалатын закон шығады.
Земства, қала кісілері сиез қылса, бостандық болатын закон
шығады.
Ревизия қылатын жол ашуға закон шығады.

Бұрын мировой суд болмаған жерде мировой суд ашылады.
Мына жазылған закон жобасы мен жақын істер туралы тағы
басқа закондер шығады. Государственни Думаның бұл бірлігі
айтулы жақсылық болды. Государственни Думаға құл Кабинет

министрі болған жөн; біз сонда жауды жығамыз деп Мәскеу бас
болып, бірталай қалалар, көпес қауымдары қосылып патшаға
телеграмм беріп жатыр.
Бұл жұрт ісі болар деген зор үміт осы күн! Россия жұртын

қуантып тұр.
Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 148, 1915 жыл. Самар қаласы.

«Бұрат жұрты соғысқа көп көмек қылды: ақша
берді, нәрсе берді, жігіті соғысқа алынған көрші
орыстардың шаруаларын істеді.
Бұл біздің қазақ сияқты көрінбейді: соғыс көмегіне

надандық, жырым жегендік көрсеткен.
Осы істі бастап көрнекетендіріп отырған бұрат
жұртының датсандары. Бұл орысша «монастырла
ры», қазақша халфе, софылары жиылған мекемесі.

Біздің қазақ қажы, моллалары жұртқа партия
басы болып, ұрлық-зорлыққа от жағып жүр.
Мынау жұртқа земство келе жатыр. Мұны на
дан жұртқа бермейміз дегендер болады. Сонда бұрат

жұртының үлгілі ісі алдынан шығады».
Қыр баласы.
1915 жыл. Самар қаласы.

СОҒЫС КӨЛЕҢКЕСІ

(саяси шолу)
3-інші ауғуста Забайқал облысы Верхно-Войск қаласында 80
кісі жиылған бұрат [бұрят] жұртының сиезі болды.
Бұрат жұрты біздің патша қоластында біраз моғол. Тұратын

жері Байқал көлінің күнбатыс һәм күншығыс жақтары,
Забайқал, Үркіт [Иркутск] гүбернелері болады.
Бұрат – Шыңғыс хан шыққан монғолдан бөлініп, 17-нші
ғасырда бұл жерлерге келген. Біздің патша қоластындағы бұрат

саны 290 мың адам. Бұл Семей һәм Қарқаралы ояздарындағы
қазақ санымен бірдей.
Сиезді ашқанда үкімет адамы сөйледі: «Бұрат жұрты соғысқа
көп көмек қылды: ақша берді, нәрсе берді, жігіті соғысқа

алынған көрші орыстардың шаруаларын істеді. Үкімет осыған
Тәңірі жарылқасын айтады», – деп.
31-інші июлге шейін бұрат кәмитетіне жиылған ақша 86
мың сом болыпты. Бұл бұрат жұрты өз еркімен жұртқа салған

салықтың 40 %-ы ғана болады. Жұрт берген ақша 200 мың со
мнан артық болса керек.
Бұраттар бұл ақшаға Петроградта жаралы әскер жататын
бір аурухана, майданда жаралы жаралы әскер таситын бір

әтряд ұстап отыр.
Көрші орыстарға шаруа істескенін ақшаға шаққанда 9 мың
сом болады. Мұны сиезде көрсеткен. Сиез енді тағы жұрттан
салық болып ақша жиылсын депті: 82 мың 190 сом 50 тиын.

Осы соғыс көмегі салықты жұртқа салғанда бұрат жұрты
мынадай әділ жолға түсіп отыр: қызмет қылып, шаруаға
болысқан кісілер ақша төлемейді. Бай – байша, кедей әлінше
ақша төлейді.

Бұл біздің қазақ сияқты көрінбейді: соғыс көмегіне надандық,
жырым жегендік көрсеткен.
Осы істі бастап көрнектендіріп отырған бұрат жұртының
датсандары. Бұл орысша «монастырлары», қазақша халфе, со

фылары жиылған мекемесі.

Біздің қазақ қажы, моллалары жұртқа партия басы болып,
ұрлық-зорлыққа от жағып жүр.
Мынау жұртқа земство келе жатыр. Мұны надан жұртқа
бермейміз дегендер болады. Сонда бұрат жұртының үлгілі ісі

алдынан шығады.1
Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 149, 1915 жыл. Самар.
«Русскіе ведомости» [газет], № 195, 1915 жыл.

«Анық ұғып еске түйерлік нәрсе: егерде қазақ
шаруалығы крестиян шаруалығымен бірдей болса, екі
түрлі норма жасап әуре де болмас еді ғой! Қазақтың
қазіргі бағып отырған малы крестиян нормасына

сыймайтын болған соң, екі түрлі норма жасап отыр;
Малдарың аз болып, крестиян нормасына сыя
тын болса, істеп отырған шаруалықтарың крести
ян шаруалығындай болса, мұжық көрген күнін сендер

де көрерсіңдер: крестиян нормасын алыңдар. Олай
болмай, малдарың көп болып, шаруалықтарың дені
мал болса, оны крестиян нормасына қамап бағамыз
десеңдер – адасасыңдар!»

Ғали хан.
«1915 жыл. Самар.

МЫҢАЙДАР ШОРАБАЙҰЛЫ ҺӘМ БАСҚАЛАРҒА!

(Басқармадан)
Сіздер жазасыздар: жер өлшеніп, землемер қай нормамен –
көшуші нормамен бе? крестиян нормасымен бе? – жер аласын
дар деп отыр; соған қай нормамен аларымызды білмей отыр

мыз деп.
Көшуші норма дегені – мал нормасы, крестиян нормасы деге
ні – егін нормасы. Бұл екеуінің қайсысын алуы тиіс деп кеңескен
де, землемердің де, басқалардың да ақылын былай қойып, істеп

отырған шаруаларыңның түріне қарау керек. «Берушіге бес
те көп, алушыға алты да аз». Землемер сендерге неге сонша
ма жаны ашып, крестиян нормасына қайырмалайтын мәнісін
бұрын талай газетаға жазғанбыз.

Мал нормасын екі-үш жылдан соң қайта жасап, қайтадан жер
кесіліп, 15-тен де аз жер беріледі деген сөз жолмен сөйленген
сөз емес. Сондықтан ондай сөздерге құлақ аспай, қазіргі істеп
отырған шаруалығыңа қарау керек.

Шаруалықтарың дені мал асырау болып, оған егін қосымша
кәсіп күйінде болса, малдарың көп боларға тиіс. Ондай болса,
ол малды крестиян нормасына сыйдыра алмайсыңдар.
Егер де осы күнгі кәсіптерің дені егін болып, малды

жұмыстық қана шамада ұстап отырсаңдар, крестиян норма
сын алсаңдар да болады. Крестиян нормасы малды жұмыстық
қана ұстап, егінмен күн көрген шаруалыққа лайықтап жасаған
норма. Сондықтан да крестиян нормасын алып, оған мал бағуға

болмайды. Крестиян нормасын, крестиянша мал ұстап, крести
янша егін егеміз десеңдер, аласыңдар. Оны істемей мал бағамыз
деп алсаңдар, ол құр лағу болады.
Жылқуар болысында мал нормасы жан басына (еркек-

әйелге бірдей) 12 десетинеден. Крестиян нормасы еркек басына
ғана 12 я 15 десетинеден. Үй басына мал нормасымен 72 десети
не келеді, крестиян нормасымен 45 десетине келеді (үй басына
қазақ жаны 6-дан; оның жартысы еркек, жартысы әйел).

Азынан гөрі көбірегін алу пайдалы. Қай нормада болса, «удоб
ный» жақсы жерге жасалған. Кейбіреулер мал нормасы болса,
жаман жер беріледі деп түсінеді. Ол қате. Өйткені, жоғарыда
айтылған жан басына 12 десетине кілең мал шаруалығына деп

жасалған норма емес.
Кілең мал шаруалығына деп жасалған норма – Шербина
нормасы еді. Ол бұл нормадан екі есе көп еді. Жылқуар болы
сына деп жасаған нормасы үй басына 144 десетинеден еді. Оның

нормасы дұрыс емес; қазақтар кілең мал шаруалығын істеп
отырған жоқ, егін шаруалығын да істеп отыр деп, мал мен егін
кәсібін аралас істейтін шаруалыққа лайықтап 12-ден норма жа
сап отыр.

Егер де бұл нормамен жаман жер берілсе, егінді қайда ек
пек? Солай болған соң мал нормасымен жаман жер беріледі
деген – негізсіз сөз.
Жол бойынша екі норманың екеуімен де жақсы жер

берілмекші; екеуі де «удобный» жерге деп жасалған норма.
Және де бір анық ұғып еске түйерлік нәрсе: егер де қазақ
шаруалығы крестиян шаруалығымен бірдей болса, екі түрлі
норма жасап әуре де болмас еді ғой! Қазақтың қазіргі бағып

отырған малы крестиян нормасына сыймайтын болған соң, екі
түрлі норма жасап отыр; оның үстіне 9-ыншы июн 1909-ыншы
жыл инструксиясының 7-нші пунктінде малы көп жерлерде
нормадан артық көп мал үшін керегінше үстеу жер қалдыру

тиіс деп отыр. Бұл көрсетеді: 1) қазақтар қазіргі бағып отырған малын сатып, сойып, кре

стиян нормасына тығылсын деп жол шығару ақылға сый
майтын болғандығын;

2) қазақ крестиян нормасына түссе, шаруалық түрін бірте-

бірте крестиян шаруалығының түріне жақындатып ба
рып түсетін хұқылықтан аттай алмағандығын.
Малдарың аз болып, крестиян нормасына сыятын болса,
істеп отырған шаруалықтарың крестиян шаруалығындай болса,

мұжық көрген күнін сендер де көрерсіңдер: крестиян нормасын
алыңдар. Олай болмай, малдарың көп болып, шаруалықтарың
дені мал болса, оны крестиян нормасына қамап бағамыз
десеңдер – адасасыңдар!

* * *
Жазба кітабымды көріп бер деген жігітке: 1-інші өктәбірден
кейін қарап берейін. Жазба анық жазылғаны ыңғайлы.
Ғали хан.

«Қазақ» газ., № 151, 1915 жыл. Самар.

«Жалған жала, өтірік шағым, біреуді нақақтан
қаралаушы орыста «доносчик». Бұл орыс жұртының
көзінде алапес, ұры иттен қадірсіз.
Біздің мырзалар кек аламын деп осы «доносчик»

тонын өзі киіп отыр.
Ұзын құлақ хабар Семейде абақтыда Яқұп Ақбай
баласы да осы сияқты доноспен жатыр дейді. Анау 5
қазақты шығарған следователь Яқұпты да шығарар.

Мұнан жұрт атына ұят жамылғаннан басқа ешнәрсе
шықпас.
Орыс писателі Ф. М. Достоевский айтқан: «адам

– хайуанның жүзі қарасы» деп. Достоевский осы

«доносчиктерді» көздеп айтқан-ау деймін!»
Қыр баласы.
1915 жыл. Самар қаласы.

АШЫҚ ХАТ

(Басы)
Мәдени жұрт пен тағы жұрт кездескенде тағы жұрт мәдени
жұрттың ең жаман қылығын үйренбек. Орыспен біздің қазақ
араласа кетсе, қазақ карта ойнап, өтірік арыз жазуды үйренеді.

Орыс жұртында өтірік арыз жазу, дәлелсіз біреуге жала
жабу зор күнә. Мұны қылған кісі, қазақша айтқанда, алапес
я шошқа етінен арам. Жалған жала, өтірік шағым, біреуді
нақақтан қаралаушы орыста «доносчик». Бұл орыс жұртының

көзінде алапес, ұры иттен қадірсіз.
Орыс арасында «доносты» (шағымды) өнер қылады құдайдан
безген, ант ұрған, тамақ үшін ата-анасын сатқан, жүзі қара.
Біздің мырзалар кек аламын деп осы «доносчик» тонын өзі киіп

отыр.
Саясат ісіне қарсы десе, құлақ елегізи қалатынын біліп ап,
мырзалар «доносты» жаудырып жатыр. Өзі доносчик болса, ба
ласы жұртқа не бетімен көрінер, онымен ісі жоқ. Түн жамылған

«доностың» өмірі майдағы түндей-ақ емес пе? Күн жарқырап
шықпай ма? «Доносчик» жүзі қап-қара болмай ма? Бұл донос
аяғы тәмам жұрт қазақ атына басқан таңба емес пе?
Қазақ-ау, саған не болды? Мырзалар-ау, өздерің доноспен

күн көрдіңдер, балаларың ер жетпей ме? Сендерден сұрамай
ма: «бізге «доносчик» атын неге тақтың? – деп. Сонда не
айтасыңдар?
Жақсы ата жаман балаға қырық жыл жолдас. «Доносчик»

ата сексен жыл жолдас болмай ма?
Бір жақсы бай болыс болған (мұның кім екенін жазуға қалам
ұялады). Бұл болыс елден алым жиғанда құлақ (квитанция)
кесіп бермейді екен. Ақшаны қазынаға салмайды екен. Қазақ

кассасынан жетім-жесір атынан қарыз алып, оны өз қалтасына
салады екен. Жұрт жұтаған жылы қазына көмек ақша шығарса,
бұл ақшаны да өз қалтасына салып, жұртқа үлестіріліп беріледі
деп жазады екен.

Хан құрығы ұзын. Алым һәм касса ақшасы. Ол ұрланып,
тіпті дерексіз қалар ма?
Жақсы болыс, ұры болыс жынын төгетін уақыт болады.
Жұртты жияды, жұртқа жылайды. «Мен қазынаны ішіп-жеп

қойып, жұрт мойнында өтірік айтып жүр едім. Бұл өтірік күні
бітті. Жұртым, қайтесіңдер? Мені өлтіресіңдер ме? Жоқ, «көп
түкірсе көл болады», жұрт болып төлейсіңдер ме?» – дейді.
Ел қандай жақсы! Ұры болысқа «борышыңды төле» деп

мал жиып береді. Арам жиып адасқан жүзі қара болыс, жұрт
қолында алым құлағы (квитанциясы) жоқ деп, алымды елден
қайта жияды. Ел болып жиылып, бұл зорлыққа көнбейміз деп
5 кісі қалаға жіберіп арызбен мән-жайды білдіріп, алымды екі

төлемес амалын қылмақ болады. Бұл бесеуі қалаға кеткенін
жақсы болыс біліп, манағы айтылған жүзі қаралар соған «до
нос» жолына түседі. Болыс қалаға хабар қылады: «Менің қол
астымнан 5 кісі, аттары пәленше-түленше, қалаға кетті. Елден

жиып алған түрікке перевод қылатын 40 мың сом ақшасы бар»,

– деп.

Қалада бесеуді ұстап, тінтіп, абақтыға салады. Бұл бесеуін
алып келе жетқан полиция кісілері көшеде солдаттарға
жолығады. «Түрікке ақша жиған» деген соң бесеуін солдаттар
сабайды. «Біздер қан төгеміз, сендер ақша жиясыңдар», – деп.

Полиция кісілері бесеуін таяқтан әрең айырып алады.
Бұл 5 сорлыны қысты күні аязда 19 күн жаяу айдап, об
лыс абақтысына салады. Онда следователь жауап алып, сөздің
шыны табылып, түн жамылған «донос» жарыққа шығып, «до

носчик» жүзі қап-қара болып, бесеуі босатылады.
«Доносчик» өзі қазған орға өзі түседі.
Мұнан арам жеген, адасқан бейшара болыс не тапты? Орыс
енді қазақтың жақсысы да «доносчик-шошқа» дейді.

Бұрын қазақ кек аламын десе, қатын басты, кемпір-шал
өлтірді, жас балаға қайнап тұрған қазанды құлатты деп, жала
жабатын еді. Енді оп-оңай түрікті шығарып алды. Екі қазақ
ұрысса бірін-бірі түрікке ақша жиды деп жамандайды.

Ұзын құлақ хабар Семейде абақтыда Яқұп Ақбай баласы да
осы сияқты доноспен жатыр дейді. Анау 5 қазақты шығарған

следователь Яқұпты да шығарар. Мұнан жұрт атына ұят
жамылғаннан басқа ешнәрсе шықпас. Қазақ жұрты «доносчик»
дегенде сырт беріп жүрерміз.
Орыс писателі (сөз жазғышы) Ф. М. Достоевский айтқан:

«адам хайуанның жүзі қарасы» деп. Достоевский осы
«доносчиктерді» көздеп айтқан-ау деймін!
Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 152, 1915 жыл. Самар қаласы.

Ә .Н. Бөкейханның әйгілі «Қыр баласы» деген бүркеніш есімі қойылған «Өзіміздің қызылша» айдарлы мақаласы мен Ғали ханның (Әлиханның) «Ау ылнай Рахымгерей Ғабдолрахман баласына» жазған ашық хаты басылған «Қазақ» газетінің төртінші беті (№ 161, 1915 ж.). Четвертая полоса газеты «Қазақ» от 1915 года, № 161, где размещены сразу два материала А. Н. Букейхана. Статья под заголовком «Өзіміздің қызылша» (букв. «Обыкновенная краснуха» или «корь») подписана Қыр баласы (Сын сте пей), открытое письмо аульному старосте Рахымгерею сыну Габдолрахману лы (букв. «Ауылнай Рахымгерей Ғабдолрахман баласына») – за подписью Гали хана (Алихана).

«Козмешев»-пен Ғабдалғазиз атын тергеген «эфе
дра» – «жылжыман» – өзіміздің қызылша! Қызылша
құмға, тасқа, шөлге де шығады.
Қызылша – құмға, тасқа, шөлге біздің қазақ жері

аса бай.
Надан жұрт алдыңғы мәдени жұрттың киіп
тастаған ескісін кимек.
Дәрі деп сатқанға қызылша пайда шығар, пайда

болмаса, қызылшаға Ғабдалғазиз келін болып, атын
тергей ме?
Қызылша дәру болса да, пайдасы ауруға ана
мақтауынан неше қайтара кем. Ауруды дәрігерге

қаратқан оң».
Қыр баласы.
1915 жыл. Самар.

ӨЗІМІЗДІҢ ҚЫЗЫЛША

152-нші «Қазақ»-та Ғабдалғазиз Елменов ығлан басты: Алтай
тауында «Жылжыман-эфедра» деген дәру шөп табылды, ауру
біткеннің бәріне ем деп.
156-ншы «Қазақ»-та Баймұхаммед Әбіш баласы сұрайды: –

«Жылжыман» дәруі қандай, пайдалы ма? – деп.
Дәрігерлер алып жүрген дәрінің көбі шөптен алынады.
«Жылжыман» шөп, мұнда да дәру болатын жөні бар. Бірақ,
ауру біткеннің бәріне шипа деген зор өтірік. Ауруға біліп істеген

дәру ем болмақ. Ауру емінің кілті дәріден бұрын дәрігерде. Мы
салы, сынап, құлғана-мерез емі, өлшеуін білмей қылған емнен
талай қазақ күнде өліп жүр.
Бұл ұзын жол сарыны. Енді «Жылжыманға» келейік. 20–30

жыл ішінде қайда орыс газетасын көрсең, бұларда зор ығлан
болатын: «Коз мешева трава» [?] жер үстінде бұл жазбайтын
ауру жоқ, қадағы 2 сом» деген.
Осы ығланға надан орыс жұрты талай арандаған. «Коз меше

ва трава» орыс тілінде «көз мешеу шөбі» – бұл эфедра.
500 жыл бұрын Еуропада ғылым кітабы латын тілінде жазы
латын. Сонан бері шөп аты латын тілінде жазылады. «Коз ме
шев» – жұртқа аты жат шөп таңсыққа лайық деп, шөбін «эфе

дра» атымен жарияға шығарды. Бұл шөпті мұжық «калмыцкая
малина», «калмыцкий ладан» дейді.
«Козмешев»-пен Ғабдалғазиз атын тергеген «эфедра» –
«жылжыман» – өзіміздің қызылша! Қызылша құмға, тасқа,

шөлге де шығады.
Қызылша – құмға, тасқа, шөлге біздің қазақ жері аса бай.
Біздің жерде жусан, қызылшадан көп шөп жоқ. Жусанда да көп
дәрулік бар. Бұл жусанның иісінен көрініп тұр. Қызылшаны

Алтай тауынан іздегеннің не жөні бар?! Мұны оқушылар өздері
білер.
Надан жұрт алдыңғы мәдени жұрттың киіп тастаған ескісін
кимек.

Орыс «эфедраны» қалдырды, «козмешев» ығланы орыс газе
таларында көрінбейді. Қызылшаның, келін болып, атын тергеп,
Ғабдалғазиз қазаққа «козмешев» болмақ.

«Жылжыман» дегені эфедра, эфедра – өзіміздің насыбай
күлі қылатын қызылша.
Дәрі деп сатқанға қызылша пайда шығар, пайда болмаса,
қызылшаға Ғабдалғазиз келін болып, атын тергей ме?

Қызылша дәру болса да, пайдасы ауруға ана мақтауынан
неше қайтара кем. Ауруды дәрігерге қаратқан оң.
Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 161, 1915 жыл. Самар.

АУЫЛНАЙ РАХЫМГЕРЕЙ ҒАБДАЛРАХМАН

БАЛАСЫНА

Қаратомар атты станса Қызылжар оязында жоқ. Заказни
хат бұл сияқты адреспен алынбайды. Маған өзге анық адрес
айтыңыз.
Ғали хан.

«Қазақ» газ., № 161, 1915 жыл. Самар.

1916 жыл (год)
Самар–Петроград–Мәскеу–Минскі
(Самара–Петроград–Москва–Минск)

«Казахи, когда въ этомъ была надобность, безпре
пятственно осуществляли свободу слова и собраній,
что они и доказали въ первой стадіи выборовъ въ
Государственную Думу, ведя свою агитацію на съез

дахъ, созванныхъ крестьянскими начальниками, въ
ихъ присутствіи, и проведя своихъ кандидатовъ на
перекоръ желаніямъ начальства.
Казахи самыхъ отдаленныхъ волостей массами

поехали въ степные города, где принимали участіе
на городскихъ митингахъ, устраиваемыхъ граждана
ми. Русскіе, татары, сарты и казахи слились въ одну
братскую семью. Было время хорошее, никогда не ви

денное!»
Алиханъ Букей-Хановъ.
С.-Петербургъ, 1916 годъ.

ВЫБОРЫ ВЪ СТЕПНОМ КРАЕ І. Манифестъ 17-го октября въ Степи На другой день по полученіи манифеста въ Омске, мы теле граммой передали во все города нашей степи о дарованіи не прикосновенности личности, свободы совести, слова, собраніи и союзовъ. Повсюду эта весть была встречена съ восторгомъ. Мы получили отъ всехъ нашихъ корреспондентовъ восторжен ные телеграммы. Особенное впечатление на казаховъ [в оригинале «киргизъ»] произвело обещаніе неприкосновенности личности и свободы совести. Они были весьма понятны для казаховъ, личность ко торыхъ подвергалась постояннымъ ударамъ грубыхъ агентовъ обрусительной политики – та же политика постоянно давила религіозную совесть казаховъ, закрывая мечети, медресе, кон фискуя библиотеки. Что же касается свободы слова и собраний, то, благодаря бы товой особенности казахской жизни, отсутствію фактическаго надзора и незнанію агентами власти туземного языка, казахи, когда в этом была надобность, беспрепятственно осуществля ли свободу слова и собраній, что они и доказали въ первой стадіи выборовъ въ Государственную Думу, ведя свою агитацію на съездахъ, созванныхъ крестьянскими начальниками, въ ихъ присутствіи, и проведя своихъ кандидатовъ наперекоръ желаніямъ начальства. Въ конце октября 1905 года интеллигентные казахи, жившие въ Омске, перевели манифестъ 17 октября на казахскій языкъ и, съ благословений цензора местныхъ газетъ – вице-губернатора, напечатали въ акмолинской областной типографіи и послали въ степь 10.000 экземпляровъ. Благодаря подвижности казаховъ, въ короткое время мани фестъ сделался достояніемъ всей степи. Повсеместно казахи съезжались на большіе и малые съезды, обильно угощались, читали манифестъ, комментировали его, обсуждали вопросы о будущихъ выборахъ въ Государственную Думу.

Казахи самыхъ отдаленныхъ волостей массами поехали въ
степные города, где принимали участіе на городскихъ митин
гахъ, устраиваемыхъ гражданами. Русскіе, татары, сарты и ка
захи слились въ одну братскую семью. Было время хорошее,

никогда не виденное! Исключеніе составляла полиція, совер
шенно изолированная. Она являлась объектомъ безпощадной
критики всехъ ораторовъ. Деятельность полиціи была слиш
комъ красочно и понятна слушателямъ. Каждый спешитъ по

жать лавры на жестокой критике стараго режима и не оши
бался. Казахи впервые были свидетелями такой беспощадной
критики деятельности всемогущей местной администраціи,
делавшей раньше дождь и ведро, а теперь молчаливо присут

ствовавшей на митингахъ.
Въ начале ноября на базарной площади въ Павлодаре состо
ялся митингъ, собравшій весь городъ и пріезшихъ изъ степи ка
заховъ. Ораторомъ выступалъ Я.Акпаевъ, бывшій мировой су

дья, вышедшій въ отставку въ дни свободы, «не желая служить
черносотенцамъ». Трибуной служили штабели леса, сложенна
го на базарной площади. Собраніе внимало оратору. Его то и
дело прерывали хором восклицаній «пәле! пәле!» (выраженіе

вроде «валяй!»).
Вдругъ все нестественно умолкло. Это поразило привык
шаго къ шумному вниманію толпы оратора. Онъ остановился.
Оказалось, что въ толпе обнаружили известнаго пристава А.,

присутствіе котораго считали излишнимъ. Ему предложили
оставить собраніе, и онъ… подчинился! Это произвело на слу
шателей огромное впечатленіе.
Поездка Я. Акпаева изъ Павлодара въ Каркаралы обратилась

въ агитаціонное турне. По пути оратора всюду встречали толпы
казаховъ, принимали какъ желаннаго гостя, провожали по до
роге и расставались съ ним, какъ съ роднымъ. Онъ доехалъ до
родного города Каркараловъ, къ середине ноября. Немедлен

но на единственной площади, передъ лицомъ полицейскаго
управленія, состоялся митингъ. На немъ былъ весь городъ: вся
русская интеллигенція, русскіе казаки, татары, сарты и казахи.
Одинъ мой товарищъ, который только что пережилъ тифъ

и не могъ ходить, попросилъ, чтобы его повезли туда, и при

ехалъ. Ораторами выступали судья, следователь, учитель, един
ственный местный батюшка и Акпаевъ. Разъясняли слушате
лямъ непонятный конституціонный строй, критиковали весьма
понятный слушателямъ старый режимъ.

Трибуной ораторамъ служила кобыла (половину слушате
лей составляли казахи верхомъ) – другой подходящей трибу
ны не было. Былъ моментъ, когда на кобыле сидело въ разъ
два оратора: батюшка и Акпаевъ. Передній говорилъ, второй

ждалъ очереди ………………………………………………………....
.……………………………………………………………………………
После этого собранія въ Каркаралахъ, въ Омскъ полетели те
леграммы о предполагаемомъ походе вооруженныхъ степныхъ

казаховъ на городъ и объ угрожающей русскимъ опасности.
Эта была наглая ложь, сочиненная растерявшимися людь
ми, которые мстили ораторамъ, критиковавшимъ ихъ деятель
ность. Эта ложь состояла въ полномъ противоречіи съ дей

ствительностью, особенно после незабываемой братской речи
местного батюшки, принятой казахами, какъ символъ единенія
народностей.
Потревоженный въ своемъ дворце, степной генералъ-губер

наторъ немедленно командировалъ въ Каркаралы товарища
прокурора, жандармского офицера. Въ Омске говорили, что
собираютъ въ степь карательную экспедицію.
Власти на местахъ действительно успели создать опасную

тревогу. Я получилъ отъ каркаралинцевъ тревожную теле
грамму, опровергающую лживый доносъ и подписанную рус
скими, казаками, татарами, сартами, казахами, чиновниками,
въ томъ числе крестьянскимъ начальникомъ. Телеграмма эта

была мной напечатана въ тогдашнихъ газетахъ и по телеграфу
передана председателю бюро земскаго съезда Ф. А. Головину,
но московскій почтамтъ несколько дней не могъ найти его!..
Экспедиція не состоялась. Кроме Акпаева все ораторы под

вергались административному наказанію: чиновниковъ переве
ли въ разные места, уволили, некоторые сами бежали, переве
ли также въ глухой приходъ отца Ивана.

«Въ тюрьме меня держали совершенно изолиро
ванно отъ другихъ арестантовъ, большинство ко
торыхъ составляли казахи-конокрады....Благодаря
одному исключительному случаю, Пасхальную и Фо

мину неделю, я провелъ со всей тюрьмой.
Въ первый же день Пасхи утромъ въ коридоре со
брался сходъ всехъ арестантовъ, въ томъ числе и ка
заховъ, открыли мою камеру, потребовали и меня на

сходъ. Оказалось, что за ночь исчезли изъ запертыхъ
ларей несколько окороковъ, куличей, большая партія
яицъ. Тюрьма судила надзирателей и дежурнаго изъ
нихъ...

Что бы было на Руси, если бы отъ времени до вре
мени изъ государственныхъ ларей не исчезали окоро
ка?!»
Алиханъ Букей-Хановъ.

С.-Петербургъ, 1916 годъ.

ІІ. Въ тюрьме до выборовъ Въ январе 1906 года, въ связи съ событіями дней свободы, въ Семипалатинске былъ назначенъ областной съездъ. Меня аре стовали на пути изъ Павлодара въ Семипалатинскъ, въ поселке Ямышевскомъ, 8-го января. Между прочими моими бумага ми была телеграмма: «Съездъ партіи КаДэ (конституціонная демократія) назначенъ 4-го января въ Москве, повестка почтой. Корниловъ». Павлодарскій уездный начальникъ К., производившій дознаніе, заподозрилъ въ слове КаДэ опасный шифръ и потре бовалъ отъ меня немедленнаго расшифрованія этого слова. Меня поместили въ тюрьме въ лучшей камере, находившей ся въ первомъ этаже съ двумя большими окнами, съ большой русскою печью. Первые пять дней никто изъ тюремной прислуги ни словомъ не отвечалъ на мои попытки заговорить съ ними. Молча при ходили въ камеру, молча топили печь, приносили кипятокъ, молча уходили, отпирали и запирали камеру... Моя паспортная книжка, которую потомъ успело потерять омское жандармское управленіе, все мои бумаги, книги, бывшія при мне, были отобраны. Я страдалъ отъ безделія и одиноче ства и старался убить время гимнастикой. На шестой день, въ неурочный часъ отворяется дверь моей камеры, входитъ самый строгій изъ надзирателей (назову его С.) и, красный, какъ ракъ, торопливо кидаетъ на карнизъ печи клочокъ бумаги и быстро убегая, бросаетъ въ мою сторону: «Я въ городъ пойду черезъ два часа!». Записка была написана моимъ другомъ, сообщавшимъ но вости за стеною тюрьмы и просившимъ меня написать безъ всякой опаски все, что я вздумаю, и передать письмо ему черезъ вернаго человека, того же С. После этого я аккуратно получилъ три столичные газеты, «Семипалатинскіе Областные Ведомости», все потребовав шіяся мне книги, которые можно было найти въ Павлодаре.

За 4 съ половиной месяца сиденія въ Павлодарской тюрьме
вечерами я читалъ целыя часы солдатамъ дежурнаго караула
Пушкина, Лермонтова и Шекспира. Слушатели располагались
въ коридоре противъ глазка моей двери, я устраивался у высту

па печи, обращеннаго къ двери, переносная лампа ставилась на
карнизе печи.
Хорошо помню, что большое впечатленіе на солдатъ про
извелъ «Коріоланъ» Шекспира. По просьбе другихъ, не слу

шавшихъ солдатъ, я долженъ былъ повторно прочесть имъ
«Коріолана». Солдаты также охотно слушали тогдашніе газеты,
но ихъ больше всего интересовали сатирическіе феліотоны и въ
нихъ отдельные меткія остроты.

По примеру тогда сидевшихъ по всей Россіи товарищей, я
неоднократно обращался къ прокурорскому надзору съ прось
бой снять допросъ, произвести следствіе, отдать меня подъ
судъ, предполагая при этомъ выйти изъ тюрьмы до суда. Но

господа тюремщики имели совсемъ другіе виды, сажая меня въ
тюрьму «за здорово живешь».
Ответы одни и те же, въ следующемъ роде: «»Объявить подъ
росписку на семъ же содержащемуся во вверенной вамъ тюрь

ме арестанту Алихану Букейханову, въ ответъ на поступившія
ко мне... его заявленіе, что таковое препровождено на
распоряженіе начальника омскаго жандармскаго управленія.
Прокуроръ имярекъ».

Пытался я о томъ же просить графа Витте и министра
юстиціи Акимова. При этомъ моя телеграмма (я спешилъ),
переданная въ Павлодаре следователю, почтой отправлялась
въ Семипалатинскъ (360 верстъ) г. Прокурору и, пролежавъ

у него законныя сроки, темъ же путемъ возвращалась ко мне.
Словомъ, волокита была идеальная.
Графъ Витте ничего не ответилъ, а Акимовъ, спустя два съ
половиной месяца, сообщилъ бумагой отъ 11-го апреля 1906

года за № 84, что «господинъ Букейхановъ находится въ тюрьме
по распоряженію министра внутреннихъ делъ, а потому мини
стерство юстиціи не можетъ удовлетворить его просьбу отдать
его подъ судъ».

Въ то же время правая газета, выходящая въ резиденціи
степного генералъ-губернатора, печатала инсприрированную
хронику: «А. Н. Букейханову, какъ мы слышали, предъявлено
обвиненіе по статье 1035 уголовнаго уложенія о наказаніяхъ и

т.д.». Это была одна изъ попытокъ покушенія съ негодными
средствами помешать моей кандидатуре въ члены Государ
ственной Думы отъ казаховъ Семипалатинской области.
А степь уже готовилась къ выборамъ.

Въ «Биржевыхъ Ведомостяхъ» былъ напечатанъ «катехи
зисъ» конституціонно-демократической партіи, переведенной
тогда же на казахскій языкъ. Вскоре, после появленія въ степи
этого перевода, крестьянскіе начальники были командированы

въ степь для агитаціи. Они собирали большіе съезды казаховъ
въ степи, разъясняли имъ манифестъ 17-го октября, говори
ли, что до сихъ поръ законы издавались чиновниками, незна
комыми съ народнымъ бытомъ, законы не соответствовали

требованіямъ жизни... Царь созываетъ Государственную Думу,
чтобы согласовать законъ съ запросами жизни... Казахи также
призваны избрать своихъ депутатовъ, нужно выбирать людей
хорошихъ, а не техъ, которыя сидятъ въ тюрьме. Хорошаго че

ловека правительство не заключаетъ въ тюрьму.
Казахи переложили катехизисъ партіи КаДэ въ свои
агитаціонные речи въ степи. На одномъ и томъ же собраніи,
происходившимъ подъ открытымъ небомъ, крестьянскіе на

чальники со своимъ переводчикомъ занимали центръ круга;
офиціальнаго оратора окружали богатые важные старики, біи.
За ними места занимали пешая и конная демократія. Здесь
устраивался на лошади певецъ-балалаечникъ, имитирующій

юродиваго, и агитировалъ за техъ, кто безвинно сидитъ въ
тюрьме, борясь за народные интересы, и объяснялъ, къ какой
русской партіи они принадлежатъ. Собраніе хоромъ кричало:
«рас, рас!», т.е. «верно, верно!».

Офиціальный ораторъ спрашивалъ у своего перевод
чика: что значитъ «рас»? Переводчикъ, как и все собраніе,
сочувствовавшій агитатору-балалаечнику на лошади, лукаво
переводилъ, что собраніе соглашается съ его высокородіемъ.

Такъ крестьянскіе начальники вели за насъ предвыборную
агитацію.
Въ степи стражники ловили конокрада и настигли его въ
ауле всеми уважаемаго, известнаго мирной жизнью казаха (на

зовемъ его Канжыгалы). Стражники, арестовавъ конокрада,
прихватили и Канжыгалы.
Въ степи случай самый обычный. Канжыгалы посадили въ
павлодарскую тюрьму. Онъ, не дождавшись суда, умеръ. Тю

ремная администрація и уездная полиція изъ этой смерти
невольно создали благодарный матеріалъ для предвыборной
агитаціи. Прахъ покойника отказались выдать семье, задумали
похоронить покойника безъ соблюденія религіозныхъ обря

довъ, где-то за оградой городскаго кладбища.
Борьба за прахъ покойника продолжалась трое сутокъ, се
мья грозила жалобой высшему начальству въ Семипалатинске
и Омске. Время было не такое, чтобы полиція не сдалась: казахи

получили своего покойника и увезли домой въ степь, хоронить
на родной земле. Этотъ случай не могъ послужить въ пользу
агитаціи офиціальныхъ ораторовъ.
Въ тюрьме меня держали совершенно изолированно отъ

другихъ арестантовъ, большинство которыхъ составляли каза
хи-конокрады. На прогулку, полчаса въ день, я выходилъ одинъ.
Благодаря одному исключительному случаю, Пасхальную и
Фомину неделю, я провелъ со всей тюрьмой. Въ Страстную

обыватели города Павлодара нанесли «несчастнымъ» куличей,
окороковъ, яицъ и прочей снеди въ огромномъ количестве.
Подаяніе принималъ тюремный староста и милостыней этой
были набиты до крыши два ларя, находящіяся въ кладовой, за

пиравшейся огромнымъ замкомъ, ключъ котораго находился у
дежурнаго надзирателя.
Въ первый же день Пасхи утромъ въ коридоре собрался
сходъ всехъ арестантовъ, въ томъ числе и казаховъ, открыли

мою камеру, потребовали и меня на сходъ. Оказалось, что за
ночь исчезли изъ запертыхъ ларей несколько окороковъ, кули
чей, большая партія яицъ. Тюрьма судила надзирателей и де
журнаго изъ нихъ, у котораго находился ключъ отъ кладовой.

Судилище было оригинальное и пристрастное: арестанты
состязались въ тюремномъ красноречіи, богатымъ необычны
ми, непечатными оборотами и красными словами – казахи, къ
моему удивленію, не отставали отъ русскихъ товарищей – раз

носили надзирателей, которые въ ответъ молчали и потели.
После часовой брани, когда все ораторы высказались, старо
ста предложилъ: «съ паршивой вши ничего не возьмешь, не
стоитъ жаловаться на нихъ начальству, пусть вся тюрьма на

Святой и Фоминой будетъ открыта целый день».
Надзиратели съ полной готовностью согласились. И тюрь
ма две недели пользовалась полной свободой. Что бы было на
Руси, если бы отъ времени до времени изъ государственныхъ

ларей не исчезали окорока?!
15 апреля 1906 года меня перевели въ омскую тюрьму, отку
да выпустили 30 апреля, когда стало известно, что я единоглас
но избранъ выборщикомъ въ своей волости.

«Беседа наша затянулась до восхода солнца и за
вершилась фетвой старика ходжи устькаменогорца
Кайранбая, заключившаго свое благословеніе казах
ской клятвой: «Пусть лишится жены и будетъ невер

нымъ тотъ, кто не выберетъ завтра Алихана!».
Семипалатинскій губернаторъ генералъ Галкинъ
пригласилъ насъ къ себе на беседу....Речь генерала Гал
кина для насъ была остра. Съ нею казахи были знако

мы еще съ зимы. Галкинъ слушателямъ наставленіе,
кого следуетъ выбирать и кого не следуетъ выбирать
въ депутаты. Слушатели отвечали ему: «рас, рас!»...
А на следующій день выбрали меня 175-ю шарами изъ

176.»
Алиханъ Букей-Хановъ.
С.-Петербургъ, 1916 годъ.

ІІІ.

Выборы въ степи
Во всехъ казахскихъ степяхъ выборы были назначены въ по
следнюю очередь. Въ Семиреченской области ко дню роспуска
первой Государственной Думы выборы даже не успели состо

яться. Казахи имели массу свободнаго времени сговориться и
столковаться относительно кандидатовъ выборщиковъ и чле
новъ Государственной Думы. А когда насталъ моментъ выбо
ровъ, то они производились быстро, какъ разыгранная пьеса.

Только я въ своей волости прошелъ въ выборщики не безъ
борьбы. Нашъ управитель, неграмотный человекъ, и его писарь
оказались тонкими знатоками избирательнаго закона и толко
вателями его.

Такъ какъ я не домохозяинъ, а приписанъ къ семье матери,
где домохозяиномъ записанъ мой покойный братъ, управитель
и писарь не допустили меня къ баллотировке. Изъ 27 выбор
ныхъ, уполномоченныхъ, 18 составили приговоръ въ томъ, что

они выборщикомъ избрали меня, но, благодаря приведенному
разъясненію управителя, выбранъ былъ другой выборщикъ,
получившій 14 изъ 27.
Уездная комиссія, которой дали неверныя сведенія, умол

чавъ о смерти моего брата, утвердила выборы. Мы обжалова
ли ихъ въ губернской комиссіи. Она назначила новые выборы,
происходившія уже тогда, когда заседала первая Государствен
ная Дума.

Настроеніе на местахъ повышалось, администрація и
полиція соответственно чувствовали наступающій параличъ у
нихъ. Мы по телеграфу сообщили въ степь о новыхъ выборахъ.
Управитель и писарь моментально забыли свое знаніе избира

тельнаго закона и свою роль толкователей его. Я въ этотъ разъ
избранъ единогласно.
Въ начале июня въ Семипалатинскъ пріехали 176 изъ 184
выборщиковъ нашей области. По всей области въ выбор

щики были избраны известные, уважаемые старики, ходжи

и молодыя богачи. Выборщики представляли всю степную
интеллигенцію, тотъ классъ населенія, который на местахъ всег
да занимается общественнымии политическими делами.
Мы стали устраивать группами (для всехъ не было подходя

щаго помещенія) избирательныя собранія. На этихъ собраніяхъ
выяснилось, что вся область избираетъ меня. Никто соперни
комъ мне не выступалъ. Собранія проходили однообразно,
они не напоминали избирательных собраній, проходящихъ въ

острой полемике противниковъ. Вся борьба, сопряженная съ
выборами, была исчерпана въ степи, когда выбирали выбор
щиковъ.
За два дня до выборовъ мы узнали, что противъ моей кан

дидатуры агитируетъ среди устькаменогорскихъ и зайсанскихъ
выборщиковъ (рода найманъ) известный старый докторъ-ка
захъ и выставляетъ свою кандидатуру. Онъ не былъ выбор
щикомъ, но, пользуясь неведеніемъ казаховъ-выборщиками

избирательнаго закона, докторъ А. преследовалъ какую-то не
известную намъ цель.
Вечеромъ я получилъ приглашеніе въ гости къ выборщику
Садуакасу Чорманову, зятю доктора. Мои друзья, говоря, что я

пройду въ депутаты противъ усткаменогорскихъ и зайсанскихъ
выборщиковъ, советовали мне отказаться отъ приглашенія; но
я заявилъ имъ, что кандидату въ члены Государственной Думы
не подобаетъ избегать избирательныхъ собраній, и отправился

къ Чорманову.
У него была односторонее избранная публика: преобладали
муллы, ходжи и старики, было ихъ около 40 человекъ.
Они учинили мне форменный допросъ съ пристрастіемъ,

интересовались вопросомъ, какъ я смотрю на религію, буду ли
я защищать интересы казаховъ въ Государственной Думе? Не
постеснялись ставить вопросы о моей семейной жизни.
Докторъ А. съ интересомъ наблюдалъ за нашими преніями.

Беседа наша затянулась до восхода солнца и завершилась фет
вой старика ходжи устькаменогорца Кайранбая, заключившаго
свое благословеніе казахской клятвой: «Пусть лишится жены и
будетъ невернымъ тотъ, кто не выберетъ завтра Алихана!».

Докторъ въ то же утро выехалъ изъ Семипалатинска. Онъ,
кажется, обманулъ надежды своихъ патроновъ.
Семипалатинскій губернаторъ генералъ Галкинъ пригла
силъ насъ къ себе на беседу. Я говорилъ своимъ товарищамъ,

что они пріехали на выборы, а не въ гости къ губернатору, что
не нужно ходить. Мне отвечалъ тотъ же Кайранбай: «Милый
сынъ мой! Когда бывало, чтобы насъ въ гости просилъ губер
натор?.. Если мы дожили до настоящихъ красныхъ дней, то что

можетъ намъ сделать губернаторъ? Мы пойдемъ, послушаемъ,
какой онъ соловей!..».
Речь генерала Галкина для насъ была остра. Съ нею каза
хи были знакомы еще съ зимы. Галкинъ давалъ слушателямъ

наставленіе, кого следуетъ выбирать и кого не следуетъ выби
рать въ депутаты. Слушатели отвечали ему: «рас, рас!»... А на
следующій день выбрали меня 175-ю шарами изъ 176.
Алиханъ Букей-Хановъ.

С.-Петербургъ, 1916 годъ.

«Қазақ азаматтарының бәріне жазған сөз.
Потанин,
Михаэлис
сияқты

адамдар
тарих
жүзінде бізге пайдалы һәм бізге сирек келетін адам
дар. 79-тағы шал қазақтың ертегісін, өлеңін, әндерін,

ою-өрнектерін
жиюды
керек
қылып

жатқаны

– қазақ жұртын сүйгендіктен істеп жатқан іс.

Соның өтінішін орнына келтіруге іждиһад ете
көріңдер деп, көңілдес адамдарының көбіне Ғали хан
Нұрмұхамедұлы айрықша хаттар жазды һәм газета
арқылы да Алаш азаматтарының құлағына салып

отыр».
«Қазақ» газеті. Орынбор.
Г. Н. Потанин (1835–1920)

ҚЫМБАТ ДОСТЫМ ҒАЛИ ХАН НҰРМҰХАМЕДҰЛЫ!

Қарқаралы оязына менімен жолдас болып барған Утки
на ханым қазақ оюларының сугіретін түсіріп алып келіп еді.
Сол ою-өрнектері Томдағы қол өнері комитетінің мәжілісінде
көрсетілді. Комитетте ою музейін яки һаман [?] ою выстав

касын ашуға сөз бекітілді. Сондай выставкалармен қазақ
халқының, әсіресе қазақ оюларын шығарған қазақ әйелдерінің
ісіне басқалардың ілтифат назарын, сүйкімін түсіруге болар еді
деп ойлаймын.

Қазақта ою-өрнектер әйел өнері, ақындық, домбырашылық

– еркек өнері. Қарқаралыға барғанымнан басымда талай план

дар туып тұр. Мысалы, мұнда қазақ әндерін жиюшы Анухин де
ген бар. Қазақ әндерін жазып алуға соны Қарқаралыға жіберсек
деп тұрмыз. Томскіде қазақ әншілеріне консерт бергізсек (ән
салғызсақ) деген ойымыз да бар.

Географишески обшествоның Томскі отделінде қазақ жайы
нан әр түрлі мағлұмат жиятын, қазақтың ертегі, өлең, ұғыры
[?], сол сияқты нәрселерін жинайтын комиссия ашу мәселесін
қазғамақ ойым да бар.

Томскідегі қол өнер комитетінде қазақ музейін ашуға
тұрмыз, оған көрсетер көмектерің бар ма деп, музейге керек
нәрселерді айтып, сіздің Жақып Ақбаев һәм достарыңызға
хат жаздым. Бұл туралы сізден де көмек болмас па? Көп-көп

«Тәңірі жарылқасын!» айтар едім, егер де Торғай, Ақмола,
Жетісу, Ұғыры облыстардағы көңілдестеріңізге осы іс жайынан
хат жазсаңыз һәм «Қазақ» газетасы арқылы осыны жұртқа жай
ып, құлақтандырсаңыз!

Бұл іс туралы өз пікіріңізді айтып хат жазбағыңызды
өтінемін!
Шын достың Григори Потанин.
«Қазақ»: мына хатты жұрттың құлағына сал деген соң,

жалғыз Ғали хан Нұрмұхамедұлына жазған хат болып табыл
майды. Қазақ азаматтарының бәріне жазған сөз.

Потанин, Михаэлис сияқты адамдар тарих жүзінде бізге
пайдалы һәм бізге сирек келетін адамдар. 79-дағы шал қазақтың
ертегісін, өлеңін, әндерін, ою-өрнектерін жиюды керек қылып
жатқаны – қазақ жұртын сүйгендіктен істеп жатқан іс. Соның

өтінішін орнына келтіруге іждиһад ете көріңдер деп, көңілдес
адамдарының көбіне Ғали хан Нұрмұхамедұлы айрықша
хаттар жазды һәм газета арқылы да Алаш азаматтарының
құлағына салып отыр.

«Қазақ газ., 1916 жыл. Орынбор.

«Үкімет патшалықтағы мал есебін білмек. Бұлай
болған соң біздің қазақ малы да жазылады. Мал
жазғанда қашаннан біздің қазақ малын жасыруды
үйреніс қылған. Жаңа заман тарқы заманы, бұл кезде

ұрланып жүріп 5 миллион жұрт күн көрмейді. Ұрлық
түбі – қорлық. 240 миллион десятина жерде 5 миллион
жұрт отырып, құп-қу болса, жер пайда қыла білетін
ерге берілсін деген де сөз болмай қалмайды.

...Қазақта бар мал жазылса, біздің патшалық
байлығы қуатты болып көрінуіне себеп болады».
Қыр баласы, Ахмет, Міржақып.
1916 жыл. Самар-Орынбор.

ҚАЗАҚҚА АШЫҚ ХАТ

(Мал есебі туралы)
1 мартта министрлер кеңесі келер 1 майға шейін патша қол
астындағы елдердің малы жазылсын деп қаулы қылып, мұның
шығынына 1 миллион 760 мың сом ақша шығарылсын деді.

Мына 20 ай созылған дүние соғысы көп етті жем қылды.
Бұрын ел аман, жұрт тынышта бір мұжық бір жылда 50 қадақ
ет жейтін еді, соғысқа барған солдат күніне бір қадақ ет жейтін
болды. Әскер, қасына ерген қосшы-қолаңымен 20 миллион

нан артса керек. Күннен-күнге бұлардың саны артып барады.
Мал бүйтіп жылда өспейді. Біздің патшалықта қаладағы жұрт
15 процент яғни әрбір жүзден 15 еді. Соғыстан бұрын біздің
патшалық жұрты 160 миллионнан астам болатын. Қала ада

мы бұрынғы ет сыбағасын жеп отыр. Арақ тоқталғаннан соң
мұжық қалтасында жылына 700 мың сом ақша артық қалды.
Қалтада ақша болған соң, мұжық та күнде ет жейтін болды.
Қолымда ақша бар деп мұжық қалаға мал сатуын сарандатты.

Базарға салатын мал елде әскерге алынатын болды. Қала ба
зары сататын малсыз қалды. Осы себептермен қалада ет, май
2–3–4 есе қымбаттады. Қала адамының кедейі еттен қалатын
болды. Ет туралы бізбен соғысып жатқан неміс көргені бізден

неше қайтара қиыншылық. Онда жыл асты жетіде 2 күн жұрт
етке тегіс ораза. Енді бір жетіде 4 күн ораза қылады неміс деген
қауесет бар. Бірер күн ет ораза болады деген бізде де естіледі.
Мұнан басқа жас малды союдан тыятын закон шықпақ деген

де еміс-еміс естіледі. Осымен біздің үкімет патшалықтағы мал
есебін білмек. Бұлай болған соң біздің қазақ малы да жазы
лады. Мал жазғанда қашаннан біздің қазақ малын жасыруды
үйреніс қылған. Жаңа заман тарқы заманы, бұл кезде ұрланып

жүріп 5 миллион жұрт күн көрмейді. Ұрлық түбі – қорлық. 240
миллион десятина жерде 5 миллион жұрт отырып, құп-қу бол
са, жер пайда қыла білетін ерге берілсін деген де сөз болмай
қалмайды. Келешек уақыт қатын-бала, тұқым қамын саясат

жолында қазақ жұрты еске алса, мына жазғанда малды жасыр

масын! Ауылдағы абыр-сабыр жаяу жамандық арамзалықты
тоқтатыңдар! Қазақта бар мал жазылса, біздің патшалық
байлығы қуатты болып көрінуіне себеп болады. Бұ да жауға бел
көрсеткеннің белгісі, бұ да көмек болады.

Қыр баласы, Ахмет, Міржақып.
«Қазақ» газеті, № 174, 1916 жыл. Самар-Орынбор.

ВИКТОР ПЕТРОВИШ ОБНИНСКИ1 (1867–1916) Мүнәһиб-Некролог. Бірінші Государственни Дума шлені, кадет партиясының аты шулы шешені, білгіші В. П. Обнински 21-інші мартта офат болды, жасы 49-да. Обнинский, Виктор Петрович – политический деятель и публицист (1867–1916). Получил военное образование, был до 1891 г. офицером; с 1901 г. был земским деятелем Калужской губернии. В 1905 г. был одним из осно вателей конституционно-демократической партии в Калужской губернии, в 1906 г. членом І Государственной думы, где выступал всего более по аграрно му вопросу. Подписал выборгское воззвание и отсидел три месяца в тюрьме. В качестве публициста работал в «Русских Ведомостях», «Вестнике Европы», «Голосе Минувшего» и других органах. Отдельно напечатал: «Сказки старого гнома»(2-е издание, М., 1904); «Полгода революции» (выпуск 1, М., 1906); «Ле топись русской революции» (2 выпуска, М., 1906–1907); «Новый строй» (2 ча сти, М., 1909; первое издание было изъято из обращения, и затем книга выпу щена новым изданием с сильными сокращениями). За границей Обнинский напечатал: «Последний самодержец» (Б., 1912). В 1914–1915 годах проделал в качестве газетного корреспондента поход в Галицию; оставил в рукописи кни гу «Галицийская кампания 1914–1915 годов». Редактировал сборник: «Война и мир» (М., 1912); «Венок на могилу Муромцева» (М.,1910). Окончил жизнь самоубийством. (Новый Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона (1910–1916 гг.).

Өзі Калуга дворяны, нағыз орыс. Біздің мемлекет қуаты
Росия патшасының қоластындағы тәмам жұрт құрдастығы,
тәмам бұратана жұрт орыспен құрдас болса, біздің жұрт сонда
құтаяды деп 1-інші Государственни Дума заманынан бері көп

қызмет қылды. Орыстағы барша бұратана жұрттардың саяси
адамдарын біріктірген «автономист» партиясының ұйытқысы
еді.
Өткен 21-інші феуралда кадет партиясының сиезінде өзі

жүріп, Петроградтағы тәмам бұратана саяси жолдастарын
жиып алып, бізге ұйытқы болып, басымызды қосып, сөйледі: –
Мына Еуропа-Азия соғысы біте, мемлекет ісі қайта жаңғырығып
өзгеріледі, сонда тәмам жұрттың мақсұды айқандалып тұрғаны

жақсы. Сендер, бұратана, өзді-өзің сиез қып танысып, саяси
кітап жазып, мемлекетті билеп отырған орыс саяси партияла
рын, орыс жұртын бұратана жұрттармен тез таныстырыңдар.
Біздің мемлекет солтүстік Америка сияқты әр облыстың өз

тізгіні өзінде, бір мемлекет болғанда ғана біздің жұртқа құт ор
найды, – деді.
В. П. Обнинский жазушы еді: «Бостандық уақыты тарихы»
4 том кітабы бар. Күн сайын газетке мақала жазатын. «Выборг

хаты» үшін 90 күн отырып шықты.
Осы аяулы ер офат! Хош сүйікті жолдас!
Ғали хан.
«Қазақ» газ., № 175, 1916 ж. Самар қаласы.

КІМГЕ ӨКПЕЛЕЙМІЗ?

Өткен жылы 105-інші нөмірде «Қазақта»: «Сасқан алаштың»
ашық хаты басылды. «Не айтасыз, алаштың азаматтары?» деп
«Сасқан алаш» сұраған соң, 111-інші нөмірде мен білген жолды
көрсетіп, жас бауырларымды оң деген жолыма сілтеген едім.

«Оқушы жазғанды оқымайды, өз пікірін оқиды» дегендей,
Әсір мен Бақытқалиды «Қожан, Можанмен табақтас қылады»
деп бауырым Есенғали 128-інші нөмірде өкпе жазды. Менің

жазғаным жалғыз Қожан ақсақал емес еді (қара: 111-інші
нөмір). Мен Қожан ақсақалмен ауыл үй қалмаңыз деп жазған
едім. Әмір һәм Бақытқали стипендияларын босатса – жақсы
жол үлгі болады деген едім. Есенғали жаланы аты теріске ауда

рып (қара: нөмір 128) маған өкпелеген еді.
Мен осы жақын арада естідім, аты теріс кірісіп, «сасқан
алаш» Әмір мен Бақытқали стипендияларының біреуін алып
ты. Түзу жолға өзіміз түспей, Ебекем айдады, жүрдік «Кімге

өкпелейміз?» – Әмір мен Бақытқалиға өкпелейміз.
Ғали хан.
«Қазақ» газ., № 177, 1916 жыл. Самар қаласы.

«...Үкімет бізді тым-тырыс отырысқанда, жаяу
салдат қылатын көрінеді. Жұрт мұны ыңғайлы
көрсе, босқа арамтер болмай, тыныш шаруасында
жүре бергені жөн. Казак боламын десе, айтысқаны

жөн.
Менің білгенім – қазақ әскерге алына қалса, біздің
жұрт казак кебін кию мақұл.
Казак законда право жолында мұжықтан ілгері,

бұған себеп болған тарих жолы: мұжық құл болған,
казак бостандық, құрдастық жолында болған, анық
қызметті 12 жыл қыламыз деп, казак жер жағынан
мұжықтан ілгері, ерке. Бізге мұны бермес, берсе

ұтылмаспыз».
Қыр баласы.
1916 жыл. Самар қаласы.

ҚАЗАҚ ӘСКЕРГЕ АЛЫНУ МӘСЕЛЕСІ А. Б.1 «Петроград хаттарында» «Қазақ» басқармасының пікірін жазды. Бұл мәселе туралы жазылған пікір жазушының иманы. Әскерлік қызметі дін емес, «құдай бір, пайғамбар хақ» деп оп-оңай мұсылман бола қалатын. А. Б. бұл пікірді тоғыз толғанып, тоқсан ойлаған. Басқарма жұрт көзі, жұрт шырақшысы. Шырақшы ойламай, толғанбай жазбақ емес. Бұл газет жұмыскерінің міндеті А. Б. жазған пікірінен, жолдан жығылып, адасқанын мойнына салса, қайтпақ. Жазушының атқарғаны көсемдік ісі. Жақсы жол мынау, – деп бастау. Оқушы – сыншы. Бастаушы адасса, таласып, тартысып, жолдан адасқан жазушыны дәлелмен, жолмен жығу лайық. Жазушыны дәлел тауып жықпаса, шаңырақ санасқан көптікке көнбейді. Көсем таласпай, тартыспай пікірін құр көпке бермейді. Бұл біздің дінімізді шашқан пайғамбарымыздың ісінен көрініп тұр: Мұхаммед көпке көндім десе, қылғанын қылар ма еді? Мен өз пікіріңді жаздың деп өкпелемей, оқушы жұртым әскерлік туралы пікірлеріңді жазыңдар, тал түсте, күн жарығында сынға салыңдар. Қисық қалсын, түзу жұртқа мүше болсын деймін. А. Б.-ны сен асықтың деп сөкпеңдер. Әскерлік мәселесі зор іс. Біреу асығар, біреу тартынар. Мұндай іс іркес-тіркес, қиқыжиқы, талас-тартыс болмай өтпек емес. Басқарма жазушысы өрт сөндірген адам халінде болады, саспақ мұның табиғаты. Оқушының көбі өртті көрмейді. Сонымен шапан-сабырлы көрінеді. Өртте жүріп сабырлы болу мақтауға симайды. Мен дей сабырлы бол деген адасқан болады. Біз сабырлы болғанмен, үкімет көшіп барады, қоныстан құр қаламыз. «Қазақ»-тың өткен нөмірінде А. Б.-ға көп насихат айтып, біздің қазақ жаяу салдат болған жұртқа ыңғайлы деген «Қ.» мақаласы басылды. А.Б. қазаққа казак болғаны ыңғайлы деп «Петроград хатында» жазды. «Қ.» – салдат ыңғайлы дейді. Қазақ жұрты бұл А. Б. – Ахмет Байтұрсынұлының бүркеншек есімі болса керек. Құраст.

екі пікірді ойлап, толғап сынға салған оң. Қай жақтың дәлелі
іргелі, қай жақ жұрт пайдасы, сол жаққа ауғаны жөн. А. Б.-ны
жық, «Қ.»-ны жық, дәлелмен жық. Шаңырақ санам. Әскерлік
мәселесі қара күшке көнбейді. Құр бүктемені көтермейді.

Жалғыз дәлелге бүктеледі.
Саясат көзімен қарасақ, үкімет бізді тым-тырыс отырысқанда,
жаяу салдат қылатын көрінеді. Жұрт мұны ыңғайлы көрсе,
босқа арамтер болмай, тыныш шаруасында жүре бергені жөн.

Казак боламын десе, айтысқаны жөн. А. Б. жолдастары мен
жұрт пікіріме ермеді, иманымнан қайтпаймын, жұртымның
пайдасы казак болу еді, дәлелмен бізді жықпады десе, бұларға
өкпе жоқ. Бұл саясат ісі гүлдеген, көтерген Еуропаның ақ жолы:

пікірі қосылмаса, жұрт депутат сайламайды.
Государственни Думада (бұл қазір біздің мемлекетте
жоқ) азда қалса, министрлер орнынан түседі. Бұларға ешкім
өкпелемейді. Бұлар өз пікірін жұртқа ұқтырғанда, жұрт

бұларға иман келтіргенде, тағы сорпаның бетіне шығады. Жұрт
үшін атқарған саясат ісіне Еуропа жолына басқа түсетін жол
көрінбейді.
Мен әскерлік мәселе туралы «Қазақ» басқармасының жо

лындамын. Менің білгенім қазақ әскерге алына қалса, біздің
жұрт казак кебін кию мақұл. Бұл пікір туралы көлденеңінен
келген көк атты құлағына оңай кіре қоятын дәлелдер «Петро
град хаттарында» жазылды: «Қ.» казак өз қару-жарағымен,

атымен әскерлікке шақырылады, бұл көп шығын, шаруа мұны
көтермейді, жұрт кедей болады, – дейді. Торғай облысында зор
кедей орыс казагін көрдім дейді. Бұлар казактан шығып мұжық
бола алмай жүр, – дейді.

Казак кедей, мұжық бай болса, мұның себебі казак қызметі
болса, мұны атқарып тексерген жөн. Казак пен мұжық шаруа
сын салыстырған жөн. Бұл аз сөз емес, бұған тағы айналармын.
Бұл жолы законда казак һәм салдат қызметі 18 жыл еді,

мұның 5 жылы анық казармада, қалада тұтас тұратын, 13 жылы
үйге қайтып, аттанысқа даяр тұратын, мұны орысша запас дейді.
Запастың қазақша мағынасы, бұрын пішен шаппай күнелткен
уақыттағы қорық мағынасында. Қорықты қыстан қысылғанда

жейтін. Запастағы салдат соғысқа ғана шақырылады. Салдат 21 жасында шақырылады. Соңғы жылдарда анық қызмет 5 жылдап кемиді, осы күнгі салдат қызметі мынау: анық салдат қызметі 3 һәм 4 жыл, мұнан соң үйге қайтады, 7 жыл бірінші разряд та, 8 жыл екінші разрядта запаста болады. Салдат қызметінен 39-ға толғанда толық құтылады. 21 жасында оқуда жүріп я өзге себеппен 21 жасынан кейін салдат болған кісі 43-ке толғанға шейін запаста болады. Салдат қызметінің закондағы ұзын сары ны осы. Бұл жолдан шығатын неше жалғыз аяқ соқпақ бар. Бұл күнде бұл соқпақтарды қарастыру керек емес. Бұл соқпақтар мұрнының пұшығы, көздің соқыры сияқты. Жалпы жұрт пұшық, соқыр бола ма?2 Енді казак жолына келейік. 18 жасқа келген казак 3 жыл 21 жасқа шейін даярланған казак болады, 21 жастан басталып 12 жыл анық қызметке саналады. Бұл 12 жылды казак ел аманда үйде өткізіп, жыл сайын жаз уақыттарында 3–4 ай ғана ел орта сына жиылып әскер ғылымын үйрететін учебный сборда бола ды. Сонда қызмет жылының есебі 12 болғанмен, шын қызметте болуы 3–4 жылға ғана болады. Өйткені бұл 3–4 айлар 12 жыл да ғана 3–4 жылға толады. 12 жылдық қызметін атқарған казак 38 жасқа толғанша запаста болады. Донской казагінің қызметі бұл жазылғаннан өзгеше: қызмет 20 жыл, мұның үш жылы даярланған, 12 жылы анық қызмет, қалған 5 жылы – запас3. Казак қызметі туралы ұзын закон сарыны осы. Мұнда да неше жалғыз аяқ соқпақ бар. Бұларды жазған керек емес. Казак законда право жолында мұжықтан ілгері, бұған се беп болған тарих жолы: мұжық құл болған, казак бостандық, құрдастық жолында болған, анық қызметті 12 жыл қыламыз деп, казак жер жағынан мұжықтан ілгері, ерке. Бізге мұны бер мес, берсе ұтылмаспыз. Қыр баласы. «Қазақ» газ., № 178, 1916 жыл. Самар қаласы. Сводъ законовъ, т. 4 и его продолженіе 1906 года, ст. № 17, 171, 172 и т. д. Тамъ же: 410 и 412 ст. ст.

«Қазақ жерін мұжыққа алғанда қазаққа көп
кемшілік келтіреді, бұрын жерді қазақтан жері жоқ
мұжыққа береміз деп алушы еді. Енді қазақтан алған
жерді Еуропада өз жері көп дворян-помещиктерге

беріліп жатыр.
Үкімет Государственни Дума пікірін елең қыла
тын болса, қазаққа, Түркістанға депутат береміз деп
закон жобасын кіргізеді. «Қазаққа депутат бер», – деп

мұсылман фракциясы блокқа сөз қататын, бір ныса
на ататын жер келіп қалды.
Дзубински мен Волковқа «Қазақ» басқармасына
19-ыншы майда мынадай телеграмм беріледі: «Бізді

қорғағандарыңызға қазақ жұрты шын көңілден тәңір
жарылқасын айтады».

Қ. Б.

1916 жыл. Самар қаласы.

ГОСУДАРСТВЕННИ ДУМА

Осы майда Государственни Дума мәжілісі...
Государственни Думадағы партия-партия депутаттарын
саясат тілінде фраксия дейді. Осымен Государственни Дума
да партия басы фракциясы бар. Государственни Думаның ке

лер мәжілісіне салатын сөздерді фраксия басы бір депутат
шығарып, осы партия ақсақалдарының мәжілісі қарайды. Бұл
ақсақалдар мәжілісінің саясат тілінде «сеньорен конвент» дейді.
27-нші әпрелде бірінші Государственни Дума шақы

рылғанына 10 жыл толды. Мұны орыста жұрт адамы, қауымы
тәмам жұртқа жақсылық күткен партиялар зор мейрам көріп,
Государственни Думаны құттықтап Государственни Дума ағасы
Родзянкоға телеграм берді: «Біз 4-інші Государственни Дума

дан да бірінші һәм екінші Государственни Дума тілегін күтеміз,
жұрт құрдастығы құтты мүбәрак болсын!» – деп.
15-інші майда Родзянко сеньерен конвентке мен Государ
ственни Думаны ашқанда біздің жұрт теңдік алып, Дума

ашқаны туралы сөйлеймін деді. Государственни Дума жолында
(мұны саясат тілінде «наказ» дейді) ана телеграмманы Государ
ственни Думаға оқиды. Оң жақтың балуаны депутат Марков,
сен ол жұрт берген телеграмды жариялап оқысаң, мен «союз

русского народа» маған жіберген телеграмын оқимын деді.
Бұл Марковке телеграмм беретін партия Государственни Ду
маны жоқ қылам дейтін партия, айналма тәржімеде аты «жүзі
қара» болады. Родзянко Марковтан қаймығып, мен телеграмды

оқымаймын деді. Государственни Дума ашылғанда телеграмды
оқыған жоқ. Мұнысы Государственни Дума наказына халап.
Бұған блок болып күрмелген 315 депутат ақсақалдары бір ауыз
сөз қаптады.

Социал-демократ ақсақалы Чхенкели, трудовик ақсақалы
Дзубинский бірінші һәм екінші Государственни Думалар
һәм жұрт құрдастығы мейрамы туралы Государственни Дума
ашылғанда Дума мәжілісінде депутаттарға сөйлеуге жол бол

сын деп еді, бүктемеде қалды. Блок күрмелдік деп, сұлу қыз
болса, сол жақ бүктемеде қалса, Марков жүзіқаралыққа салса,

бұл ашылған 4-інші Государственни Думадан аса жақсылық
күту адасқандық көрінеді. Государственни Дума ашылған күні
мәжілісінде 156-ақ депутат болды. Петроградта бұл күні болған
депутаттың дәл жартысы Думада болмаса, наказ бойынша

Дума мәжілісі ашылмайды, закон тексерілмейді.
Мәжіліске керек депутат санын саясат тілінде «кворум»
дейді. Қағазбен тас салғанда Марков кворумды жоқ қылам деп,
қағазын жыртып тастаған. Кворум жоқ болса, Думаң қайсы де

мек. 422 депутаттан Думаның мәжілісіне 156 ғана келгені Мар
ков отына май құйған болады. Депутаттардың мұнысы бір жол
сыз шабандық, жұрттың бұлардан күткен ісін атқармағандық.
Ана жүзіқара партиясының 34 депутаты Государственни

Думаның ағасы Родзянкоден үйге қайтамыз деп рұхсат сұрап
отыр. Мұнысы тағы кворумды жоғалтпағы болады.
Ашылған Государственни Думамыздың түрі осы. Енді
мәжілісте не болғаны туралы біраз сөз айталық. Болғанның

бәрін жазуға орын аз. Родзянкодан басқа депутат 10 жыл туралы
жол алған жоқ. Родзянко сорпа емес, көже емес Государствен
ни Думамыз бар, құрдастығымыз бар, анық Еуропа болдық деп
өтті. Марков орнында отырып қауып қалды: «бізде конститу

ция жоқ!» деп. Мұнысы былжырама, орыста құрдастық жоқ
дегені. Тұрмысымызға қарасақ, Марков анық балгер көрінеді.
Бұратананы олай қыл, бұратананы былай қыл деген жарлық
көрінеу жасырын күнде шығады, бұратана көрген күні бүгін

қысымшылық деп, сөз арасында Дзубински сөйлей бастаған
еді. Родзянко жол бермей қайырып тастады.
Переселен мекемесінің штатын 1918-інші жылға шейін қаз
қалпында қалдыратын закон жобасы қаралды. Қазақ жерін

мұжыққа алғанда қазаққа көп кемшілік келтіреді, бұрын
жерді қазақтан жері жоқ мұжыққа береміз деп алушы еді. Енді
қазақтан алған жерді Еуропада өз жері көп дворян-помещик
терге беріліп жатыр. «Переселен сметасы екі жылға бекімесін,

тым болмаса бір жылға ғана болсын», – деді Дзубински. Бұл
3-інші Государственни Думадан бері қазақты қорғап келе
жатқан депутат. Дзубински бүктемеде қалды. Түркістан жерін
сумен байытатын закон жобасы қаралғанда Волков айтты: «Біз

Түркістан закон жобасын қараймыз, мұның өз депутаты қайда?
«3 июн» негізгі мемлекет законын бұзып, жолсыз шығып талай
жұртты депутатсыз қалдырды. Біз әділдік жолын күтсек, осы
жұртқа депутат береміз», – деп. Блок сол жақ қол шапалақтап,

Волков пікірін дұрыс көрді.
Үкімет Государственни Дума пікірін елең қылатын бол
са, қазаққа, Түркістанға депутат береміз деп закон жобасын
кіргізеді. Бірақ ауызбен Еуропа болып, Марковқа ақша беріп

Думаны күнде балағаттайтын «Земчина» газетін шығартып
отырған хүкіметтен мұны күтіп болмайды. Қазаққа депутат бер
деп мұсылман фракциясы блокқа сөз қататын, бір нысана ата
тын жер келіп қалды.

Блок жаратса, Дума жаратады. Волковқа «пәле» деп отырып,
блок законнен қайтпас. Волковты қазақ біліп қойсын. Түркістан
положениесінің 270-інші статьясына екі жол қосып, қазақ жерін
закон арқылы алам дегенде сөйлеп, қазақты қорғап, 3-інші

Думада жетекшіл көп октябрист жағын алты-ақ таспен озуға
қалдырған осы Волков – кадет.
Дзубински мен Волковқа «Қазақ» басқармасының 19-ыншы
майда мынадай телеграмм беріледі: «Бізді қорғағандарыңызға

қазақ жұрты шын көңілден тәңір жарылқасын айтады».
Қыр баласы.
«Қазақ» газ., сәуір, 1916 жыл. Самар қаласы.

«Англияда, Франсияда үкімет депутаттардың
көп жағынан. Мұнда палата (Государственни Дума)
жұрт кісісі, бұлар законнан шыға жайылса, орнынан
түседі. Мұны саясат тілінде «ответственное мини

стерство» дейді. Бізде әзір бұл жоқ.
Переселен бастығы Чиркин, Государственни Дума
ағасының ізбасары Варон-Секрет Қостанай оязының
оңтүстігіне кетті. Варон-Секрет қазақ жерінен

10–15 мың десятина жер алмақ. Бұл жер Шолақсай
қаласына жақын болса керек». Осы жерді екі мырза
көргенде қазақ болған шығар.
Жер бұрын мұжыққа берілуші еді, енді Варон-Се

крет телмірді».
Қыр баласы.
1916 жыл. Самар қаласы.

ЗАПРОС

Бізден Государственни Думада депутат жоқ. Ет жоқта қара
көже, депутат орнына бюрода кісі қоймақ болдық. Государ
ственни Дума тасында бұл кісі атқаратын іс депутат ісі. Депутат
Государственни Думада іс қылса, жұртқа, жұрт жиып берген

дәлелге сүйеніп қылады. Жұрт депутат таянышы Государствен
ни Думаның қылатын ісі екі арыс: бірі – закон шығару, екіншісі

– үкіметтің қылған ісі закон жолынан шыға жайылтпай,

үстінен қарау. Үкімет закон жолынан шыға жайылса, бұ қалай,
адастың? – деп, Государственни Дума бетінен басып, желкелеп,
тура жолға салады. Мұны саясат тілінде «запрос» дейді.
Біз сияқты бұрыннан қисық жайлысқа дағдыланған үкіметі

бар жұртқа запрос пайдасы көп болады. Біздің Государственни
Думада запрос көптігін Дума мәжілісінде не болғанды оқыған
кісілер біледі.
Англияда, Франсияда үкімет депутаттардың көп жағынан.

Мұнда палата (Государственни Дума) жұрт кісісі, бұлар закон
нан шыға жайылса, орнынан түседі. Мұны саясат тілінде «от
ветственное министерство» дейді. Бізде әзір бұл жоқ.
Англия, Франсия үкіметі законнен шыға жайыла алмайды.

Онда чиновник біткен тегіс бұл жолды анық біледі. Чиновник
тер де закон жолында болады. Бізде бұл жоқ. Осы кейін қалған
жолмен бізде министр болсын, онан кішісі болсын, теріс жай
ылма көп болады.

Англия, Франсияда запрос тіпті аз, біздің Государственни
Думада күнде запрос. Бұл запростарды Государственни Думаға
кіргізіп отырған қызметкер партиялары: социал-демократ, тру
довик һәм кадет партиясы.

Жоғарыда жазылды, бізде запросқа жем болатын іс аз емес.
Өзге партиялардың сүйенген жұрты мылқау. Қанша тепкі
көрсе, түйеше тарта береді. Депутатына біз мынадай болып
қалдық деп дәлел айтып қатынасып тұрмайды.

Әлгі айтылған үш партияның ғана жұрт ішінде күзетшісі,
қызметкері, комитеті бар. Бұлар қойға қасқыр шапса, айқайлай

түре келеді, біз мұндай болып қалдық деп Государственни Думаға депутаты арқылы білдіреді, запрос сұрайды. Осы үш партияның ғана запрос көбейтіп отырған себебі осы. Запрос болғанменен дағдылы қасқыр мінез қойға шабуын қоймайды. Запрос сонда да күзетші айқайы, саясат әдісі. Біздің қазақтың саяси тұрмыс халінде запрос қылатын іс аз емес. Мысалы, ана екі мұжық бір қазақ. Істеп отырған үкімет ісін көрсеткен дәлел болмаған соң, бұл туралы запрос болмай қалды. Қостанай уезі, Сарыой болысы қазағын екі мұжық бір қазаққа салып, жазып жіберген. Бұл қазақтар біз мұндай бо лып қалдық деп дәлелін Государственни Думаға жіберген емес. Орысша тіл білген болыс болады деп, «читаю, пишуды» бо лыс қойып, жұртты қым-қиғаш партия қылып отыр. Қазаққа шығып жүріп тұрған законда бұл жоқ. Государственни Дума шақырылғаннан кейін мұнан бөлек ешкім законнан шыға жай ылып іс қыла алмайды. Запрос болатын бір іс осы. Бұл туралы қазақ бұ қалай деген емес. Елге пристав шығады. Жұртты жау аралағандай қылады, бұ да запрос қылатын іс. Біз мұндай болдық деген Государствен ни Думаға дәлел кіргізген бір қазақ жоқ. Бұл неге бұлай: біздің жұрт саясат ісіне қараңғы. Енді Государственни Думаны бюрода тұратын кісі арқылы пайдаланам десе, біздің жұрттың азаматы екеу-үшеуден, бұған көп керек емес, олақ болып, комитет жасап, істі ана кадет пар тиясы салып қойған жолға айдап, қырда законнан тысқары үкімет адамы не қылады, анық қылып дәлелін жазып, үкімет қазағынан копия алып Государственни Думаға жіберіп тұрған оң. Жұрт дәлел тауып бермесе, бюродағы кісі Государственни Дума күзетші айқайын атқара алмайды. 15-інші майда шыққан «Речь» газетінің 132 нөмірінде Орскіден тілші жазады: «Переселен бастығы Чиркин, Госу дарственни Дума ағасының ізбасары Варон-Секрет Қостанай оязының оңтүстігіне кетті. Варон-Секрет қазақ жерінен 10–15

мың десятина жер алмақ. Бұл жер Шолақсай қаласына жақын
болса керек». Осы жерді екі мырза көргенде қазақ болған шығар.
Жер бұрын мұжыққа берілуші еді, енді Варон-Секрет
телмірді. Бұл законда жоқ. Міне запрос. Мұның анық дәлелі

қайдан табылады?
Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 183, 31 мамыр, 1916 ж.
Самар қаласы.

«Бізде сиыр еті 10 пұт 21 қадақ, Германияда 17–18
пұт.
Міне мәдениет бойы биік-аласасы көрініп тұр.
Көп жерде отырып мал да асырай алмады деген осы

болады.
Қазақта мың адамға 1750 сиыр келеді. Бұл
орыстағы мың адамға келетін сиырдан бес жарым
есе, Еуропадағы мың орысқа келетін сиырдан 28 есе

артық.
Жеріміз 16 есе артық, сиырымыз 28 есе артық.
Мұның бізден мал басынан асырғаны қайсы?»

Қ. Б.

1916 жыл. Самар қаласы.

ГОСУДАРСТВЕННИ ДУМА

23-інші майда Государственни Дума мәжілісінде ет жеуді
азайтатын закон жобасы қолға алына бастады. Осы закон
жобасындағы мал саны мынау:
Сиыр – 52 миллион 388 мың,

Қой – 80 миллион 704 мың.
Мұның 33 миллион 984 сиыры, 42 миллион қойы, 13 милли
он 949 мың шошқа Еуропадағы орыс мемлекеті жерінде.
Қазақта 30–36 миллион қой болса керек, бұл қой закон жо

басында жоқ-ау деймін. Закон жобасында көрсетілген мал есебі
мал ауруын қарайтын мекемелерден алынған, 1913-інші жылға
байлаулы. Бұл мекемелер есебі қашанда тұрмыс-болмыстан
адасып жүретіні белгілі.

Мың адамға келеді:
Орыста

312 сиыр,
Еуропада

62, Англияда

263,
Германияда

327,
Данияда

758. Бізде сиыр еті 10 пұт 21 қадақ, Германияда 17–18 пұт. Міне мәдениет бойы биік-аласасы көрініп тұр. Көп жерде отырып мал да асырай алмады деген осы болады. Қазақта мың адамға 1750 сиыр келеді. Бұл орыстағы мың адамға келетін сиырдан бес жарым есе, Еуропадағы мың орысқа келетін сиырдан 28 есе артық.1 Қазақ жүрген барлық 240 миллион [десетине] жерді, мұның ішінде мұжық алған жер де бар, миллион қазаққа бөлсең, үй басы 240 десетине болады. Бұл жер мұжық сыбағасы 15-тен 16 есе көп. Жеріміз 16 есе артық, сиырымыз 28 есе артық. Мұның бізден мал басынан асырғаны қайсы? Күштінікі диірмен тартады, мал бағам деп Варон-Секреті жер алып отыр. Қ. Б. «Қазақ» газ., № 179, 1916 жыл. Самар қаласы. Киргизскіе [Казахскіе] бюджеты, томъ 31, изданіе Г.У.З. и З. [Г.У.З. и З. – Главное управление земледелия и землеустройства. Состав.] 1906 г.

«Ертіс қазақтары пайдаланып отырған «Он
шақырым» дейтін жер Сібір казагына кетті. Астра
хан жері мен «Он шақырым» жерінің арасы алыс жа
тыр. «Он шақырымдағы» қазақтар Сібір казагына

аренда төлейтін. Астрахан жері – қазақ жері.
Астрахан қазақтарының жері түгіл, осы күні
қолға алынса, «Он шақырым» да оп-оңай қол жетпе
ске кете қоймайтын еді.

87-нші ыстатия бойынша тығыл-таяң закондер
өтеді. Астрахан жері бұл кебке сыймас. Государ
ственни Дума жиылысына қалуы ықтимал. Дәлел
жолын байытқан жөн. Сөз қазығы: «мен өзім казак

боламын» деу».
Қыр баласы.
1916 жыл. Самар қаласы.

АСТРАХАН ҚАЗАҒЫНЫҢ ЖЕРІ

«Қазақ»-тың 178-інші нөмірінде Астрахан қазақтарының
мұсылман фраксиясына берген телеграмы басылды. Бұл теле
грамда жазылған жерден Астрахан казагіне аламыз дейтін жер
жүз сексен мың (180.000) десетине. Бұл жерді 1802-нші жылдан

бері қазақ қоныс қылған.
Жүзден астам жыл бұл жерге қазақтың кірі, қызметі сіңген.
Бұл жерде Астрахан қазақтары 114 жыл кір жуып, кіндік кескен.
Ол алынатын жерде неше мың салаулы үй, қора-қопсысы бар.

Жұрт қадірлеген бейіт бар. Қанша мың адам шаруасын істеп
күн көрген, пішендік, егін жай, мал өрісі осы жерде.
Жұртты сыртынан малша бағып дағдыланған үкімет оюды
өзі пішіп, өзі ойып отыр. Ол дағдысына тартқанмен, біз осы күні,

құдайға шүкір, құрдастың хұқығы бар мемлекет ішінде, әділ ақ
патшаның қоластындамыз. Бұл Думада 315 депутат күрмеліп-
байланып бөлек болып, жұртты жарық жолға шығарамыз деп
отыр.

1914-інші жылы велики кінәз Николай Николайш, 1915-інші
жылы министрлер ағасы Горемыкин үкімет атынан мәлімдеп,
орыс қоластындағы жұрт бәрі құрдас десті. Осы соғыста мем
лекет қолына алған туы: жер үстіндегі жәбір көрген жұрттарға

жақ болу, мысалы Белгия, Сербия, Қаратаулық [қазіргі Черно
гория. Құраст.], Галитсия, Полша, Литва, Латыш хұқықтарын
орнына түсіру, азған бұратаналарды құрдастыққа жеткізу.
Орыс жұртын бұратаналармен қашан болса да бірдей

көрген саясат партиясының адамдары І-інші һәм ІІ-нші Ду
маларда көп болған. Оларды қолдаған жұрт қашан болса да
үкіметтің осы күнгі соғыс зардабымен түсіп отырған жолын
да болатын. Саяси көзі ашық адамдардың балы дұрыс болса,

біздің мемлекет ісі айдап баққанынан таза құтылып, құрдастық
жолына сапар шекпек. Жалғыз тасырқап тұрғанымыз мынау
үстіміздегі қиямет қайым соғыс. Осы күнгі саясат күні мұндай
жарық, жылы болған соң, енді үкімет бұратана деп айдап

баққан дағдысына тартып, Государственни Дума көрсектен таза
жолдан шыға жайылған көрінеді.

1904-інші жылы Жапон соғысында Ертіс қазақтары пайдала
нып отырған «Он шақырым» дейтін жер Сібір казагына кетті.
Астрахан жері мен «Он шақырым» жерінің арасы алыс жатыр.
«Он шақырымдағы» қазақтар Сібір казагына аренда төлейтін.

Астрахан жері – қазақ жері. 1904-інші жыл үкімет бұрынғы өзі
пішіп, өзі ойып іс қылатын заманның дүрлеп тұрған кезі. Онан
бері біздің мемлекет Еуропа болды – ұлт думасы шақырылды;
өз ортасынан адамдар жіберіп, жұрт закон шығарысуға кірісті.

Астрахан қазақтарының жері түгіл, осы күні қолға алынса,
«Он шақырым» да оп-оңай қол жетпеске кете қоймайтын еді.
«Заманына қарай амалы» деген, Ертіс қазағын жолмен айты
сып, қол жетпеске кеткен «Он шақырым»-ға аяғын салып отыр.1

Астрахан жері туралы қылатын амал жолы да осындай. Да
нышпан Пушкин айтқан: «екінші табиғат дағды», – деп. Кім
біледі? Үкімет бұрынғы бұлтақтамаға салса, Астрахан жерінің
ісі Государственни Дума жоқ кезде 87-нші ыстатияны жамыл

шылап, 15-інші майға қарамай өтіп кетер. Оған бөгет болар
айла аз. Анау телеграмды алған соң, Астрахан жерінің жұмысы
қараңғы көрінеді.
Думада қаралып, тексерілсін деп мұсылман депутатының

бірі министр ағасы Ыштұрмерге [Штурмер. Құраст.] бар
са, оң болар еді. Үкімет осы күні Государственни Дума
депутаттарының пікірін тыңдаусыз тастамай отыр. Мұның
астары өзге болғанмен, қайтесің?! Саясат ісінің табиғаты арбау.

Қылиыңды көріп, сау көзіңді қыса, ия деп өте шығасың!
Осы күнде Петроградта мұсылман депутаты бар-жоғын
білмедім. Үлгілі саясат жолын іздеп, қағылған кадет партиясы
Петроградта күзетші қойып отыр. Самара депутаты Н. А. Гла

диш 30-ыншы әпрелде Петроград кетті. Ол уәде қылды: Астра
хан жері туралы күзетші кадет депутатының бірін Ыштұрмерге
жібермекке. Бұған баратын депутат К.К.Шерносуитов [Черно
свитов. Құраст.] болар. Бұл төрт Думаға бірдей сайланған ер.

Гладиш Петроградта бір-ақ күн тұратын болған соң, өз
қолым тимейді» деді.
Қара: «Қазақ»-тың 100 һәм 101-інші нөмірлерін.

87-нші ыстатия бойынша тығыл-таяң закондар өтеді. Астра
хан жері бұл кебке сыймас. Государственни Дума жиылысына
қалуы ықтимал. Дәлел жолын байытқан жөн. Сөз қазығы: «мен
өзім казак боламын» деу.

Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 180, 1916 жыл. Самар қаласы.

«Көшпелі бұратана егін салғанымен, өзі сұранбай
еріксіз мұжық болмайды. Һәм өзге сословияға да,
тапқа да жазылмайды».
Бұл закон 1822-нші жылы шыққан, жасы 94-те.

«Шөк, шөк!» десе түйе шөгеді, адам жүк артады;
«шу-шу» десе тұрады, жетелесе – Ташкент барады.
Аутократ жетеледі, жүрдің; түйедей жетекшілсің.
Үйінде отырып қомпитып – ісіп-кеуіп партия бо

лып, шаруа күйзелтіп, жұртты сергелдеңге салып,
бойлауық боласыңдар!»
Қыр баласы.
1916 жыл. Самар қаласы.

ЖАУАП ХАТ

181-інші нөмірде М. Шағырша хаты басылды.
Қырық үш үй қазақ өзі болмаймын деп отырғанда,
зорлықпен отырықшы бола ма, жоқ па? – дейті.
Біздің қазақ әділ ақ патша қоластында, біздің мемлекет 17-

нші өктәбір манифесінен бері «Конститутсия»-лы мемлекет,
мұның қазақша мағынасы «законге құл» болады. Үкімет закон
нен шыға жайылса, бұл қалай? – деп адасқан үкіметті қақпалап,
түзу закон жолына салатын бізде Государственни Дума бар. Бұл

Государственни Дума күзеті саясат тілінде «запрос», яғни «бұл
қалай?» деген мағынада.
43 үй ісі туралы қазаққа шығып, жүріп тұрған законды
қарастыралық: законда не бар екен?

«Көшпелі бұратана егін салғанымен, өзі сұранбай
еріксіз мұжық болмайды. Һәм өзге сословияға да, тапқа да
жазылмайды».1
Бұл закон 1822-нші жылы шыққан, жасы 94-те.

«Мұжыққа жазылған қазақ қайта қазаққа жазылам десе,
бұған бөгет жоқ».2
Бұл закон 25-інші мартта 1891-інші жылы шыққан, жасы 25-
те, осы күні қазақ даласына жүріп тұрған закон осы. Мұның

жолынан үкімет шықса, Государственни Дума жақтан «бұл
қалай?», аттан шықпақ.
Государственни Думада запрос қылу шарты: тәмам қисық
іс туралы үкімет қызметкері атқарғанын, дәлелін түгел қылып

депутаттарға жеткізу. Депутаттар Государственни Думада
сөйлейтін сөзде қылшықтай өтірік болмаса, жақсы болады.
Жерін алғанда запрос қыл деп дәлел беріп, «бұл қалайға?»
үкімет жауап бергенше қорықтым деп, қайталайтын қазақ

«бұл қалайға?» кірсе, Государственни Думада депутаттардың
беті қайтады. Мұны қолдан келмесе, қылма!
Сводъ законовъ, томъ ІІ, положеніе объ инородцахъ, примечаніе къ
статье 26. Изданіе 1892 года.

Степное положеніе 25 марта 1891 года. Законодательне мотивы къ 11
статье, Крафтъ, стр. 30.

Өскемен оязы Құлушын болысы 3-інші ауыл жері тура
лы 3-інші Государственни Думада «бұл қалай?» болды. «Бұл
қалай?» дәлелі маңызды болған соң, үкімет екі жыл жауап
қайырмай, законде «бұл қалайға?» бір айда жауап бермек,

қашып отырды. Бұл екі арада қазақ бытырап, қорқақтар: «өзіміз
тіленіп болдық», – деп отырықшы болды, қоқан-лоқыға көнді.
Государственни Дума комиссиясында үкімет 3-інші ауыл
қазағы «өз ризалығымен» отырықшы болған қағазды – «бұл

қалайды?» шығарған кадет депуаттарының алдына жайып сал
ды. ІІІ-інші Государственни Дума белгілі жетекшіл. Государ
ственни Думаның мәжілісінде жығылатын болған соң, «бұл
қалай?» қайтып алынды.

Аттанға шапқанда бәйге атына мінбей, үкілі найза қолға ал
май, қойшы торыға мініп, көшеу алып шаты деген осы болады.
Бұл итке мініп жүріп біз қашан жаудан мал айырып едік?!
10-ыншы декәбірде 1896-ншы жылы Сібір теміржолы

комитетінің мәжілісі болды. Патша ағзам басында болды. Сон
да көшпелі қазақ тұрмыс жайы сөзге алынып, патшамыз айта
ды: – Көшпелі қазақ қалайша отырықшы болу жөнін қарастыру
керек екен, – деп.3

Жұртқа белгілі: 9-ыншы июн 1909-ыншы жылғы министр
кеңесінің насихаты шықты. Министр насихаты закон емес. За
конды анықтаған, законге қарсы, қайшы насихат сөзі болмақшы
емес.

Ана 9-ыншы июн насихатында 20-сыншы бапта жазылған:
«қазақ өзі сұранса отырықшы болады», – деп.
Бұл законге қайшы емес. Өзі сұранбаса, қазақ закон жолын
да отырықшы болмақ емес (шаруаң отырықшыға ыңғайлы бол

са, отыр!).
Ана М. Шағырша хатындағы аутократ айтқаны саяси әдіс.
«Шөк, шөк!» десе түйе шөгеді, адам жүк артады; «шу-шу» десе
тұрады, жетелесе – Ташкент барады. Түйеге мұнан қанша пай

да бар?
Тамъ же: стр. 31.

Аутократ жетеледі, жүрдің; түйедей жетекшілсің. Аутократ
та не жазық бар: бұл бейшара байдың тұзын ақтап жүр. Мұның
шу-шуы законде жоқ, міні осы «бұл қалай?» жемі.
Үйінде отырып қомпитып – ісіп-кеуіп партия болып, шаруа

күйзелтіп, жұртты сергелдеңге салып, бойлауық боласыңдар!
Құрық әкететін күшті жұрт үшін закон жолымен неге
пайдаланбайсыңдар?
Тісі шыққан балаға шайнап берген ас болмас!

Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 184, 9 маусым, 1916 жыл.
Самар қаласы.

«Жұртым, бұл істі құлағыңа тақ!...Государствен
ни Дума 20–25 июнде тарқайды. Қазақ әскерлікке алы
ну мәселесі жабық. Бұл жолы болмас. Сонда да жұрт
тұңғиық жатпағаны оң.

Астрахан қазағын земство жақсылығына кіргізу
туралы кадет, Сибирская группа арқылы амал
қылмақ болып тұрмыз, егер Государственни Думада
бұл жолы земство закон жобасы қарала қалса.

Петроград ауасы күн-түн жаңбыр, тұман. Са
ясат ісі де алуға қосақ жар. Соғыс не болар, бұ да
қараңғы. Не анық? – Қымбатшылық анық!»
Ғали хан.

1916 жыл. С.-Петербор.

ПЕТРОГРАД ХАТЫ І. Государственни Дума мұжық құрдастығы [туралы] закон жо басын қарап жатыр. Біздің патшаның қоластындағы жұрттың жүз миллионы мұжық болады. Мұны болып жатқан соғыста қызметін жүргізіп тұрған көп мұжық. Үкімет һәм саяси парти ялар мұжық алдында тұзын ақтамақ. Оқушыларға белгілі, бұрын мұжық құл болған. Закон жо лында мұжық өзге жұрттан кем. Қашан болса да айғай шығып, тұрмыс қозғала бастаса, мұжыққа ананы, мынаны береміз деу біздің үкіметтің саяси әдісі. Ел аман, жұрт тынышта мұжық кемшілігін жауып қойып, жүре береміз. Мынадай қайтер екен деген қауіп болғанда мұжыққа шырға тартамыз. Осы дағдылы үкімет жолына саяси блок та түсті. Мұжықтан бөлек законда мұжықпен бір қоныстас, законы бір бұратана көп жұрт бар. Бұлар еврей, біздің қазақ, бурят, қалмақ һәм өзге аз жұрт. Мұжыққа келетін жақсылық бұларға да болатын жөні бар. Бірақ бұл жақсылық бұратананы айналып көшетін болып тұр. Бәйгені аты келмесе де мықты ауыл баласы алатын адам баласының тұрмыс халі. Блоктың көп жағы еврейге саясат жолында қарсы. Аспаннан алтын жауса, еврей басына шатыр ұстап, басын құрғақ өткізеді. Еврейді жалғыз шығарса, саясат жолында ұяттырақ көрінеді. Еврейді қақпалап, жауып, күрмеп, перделеп шығармақ. Блок жаратқан, Государственни Думада қабыл бола тын закон жобасында мұжыққа болатын жақсылық 762-нші ыстатиядағы жұртқа болмайды деп қана қойған. Бұл 762-де тәмам еврейді матаған закон. Мұнда біздің қазақ Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу, Закаспи, Астрахан бар. Өзге облыс қазағына мұжық құрдастығы, жақсылығы болмайды. Мұның ішінде 15-тен жер алып, мұжықша жазылған Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу қазағына болады. Бұлар мұжықпен бір кетеді. Біздің отырықшыдан қылған закон жолында бір анық пайдамыз осы.

Мұсылман фраксиясы саяси әдіс блокке қарсы болмайық
деп, 762-дегі қазақты еврей қосағынан шеш дей алмады, бәрібір
сөз тәуелсіз қалатын болған соң. Бұратана құрдастығы деп
өзіміз закон жобасын кіргіземіз, сонда блок біздің тастамас

деді. Мұны 7-нші июнде мұсылман фраксиясы атынан Хатимов
сөйледі. Бұл закон жобасын мұсылман фраксиясы осы күз Госу
дарственни Думаға кіргізбек.
Кадет партиясының сол жағы, трудовик партиясы закон

болмаса да саяси кодымызды бермейміз деп, 762 жоқ болсынды
айтып қалмақ. Біздің қазаққа мұнан келер-кетер жоқ.
7-нші июнде мұсылман фраксиясы һәм бюро мәжіліс құрды,
болатын жұмысты реттей бастады. Кезекке жазылған істер мы

нау болды: 1) Мұсылман оқу жұмысы; 2) Айтылған бұратана құрдастығы; 3) Рухани іс өзгерілу; 4) Қазақ жері һәм; 5) Өзге саяси уақ істер.

Варон-Секрет запросқа ілінбеді. Біз білмейтін патша
бұйрығы арқылы жер беріледі екен. Трудовая группа запрос
қылмақ болып еді, ана бұйрық тұрғанда блок қабыл алмай
тын көрінеді. Закон жоқ болса, бұйрық бар. «Жапалақты ұрса

да жапалақ өледі, тасты ұрса да жапалақ өледі». Сонда да Ва
рон-Секрет ісі сияқты іс газет бетінде жария болғаны жақсы
болады. Варон-Секрет Государственни Дума мінбесіне шығып,
өзін қорғаған болып сөйледі. Государственни Дума күліп,

сықақ қылып өткізді. Жұртым, бұл істі құлағына тақ! Блок ша
бандады, Государственни Дума 20–25 июнде тарқайды. Қазақ
әскерлікке алыну мәселесі жабық. Бұл жолы болмас. Сонда да
жұрт тұңғиық жатпағаны оң.

Астрахан қазағын земство жақсылығына кіргізу туралы ка
дет, Сибирская группа арқылы амал қылмақ болып тұрмыз,
егер Государственни Думада бұл жолы земство закон жобасы
қарала қалса.

Петроград ауасы күн-түн жаңбыр, тұман. Саясат ісі де
алуға қосақ жар. Соғыс не болар, бұ да қараңғы. Не анық? –
Қымбатшылық анық!
Ғали хан, 8 июн.

«Қазақ» газ., № 185, 16 маусым, 1916 жыл.
Петроград қаласы.

«Мұсылман фракциясы бұратананың мойнын
босату деп Государственни Думаға закон жобасын
кіргізбек. Осы жобаға біздің қазақ байлауы шешілсін
деп қосылады. Бұл сияқты закон жобасы законға ай

нала ма, жоқ па, мұны жорып болатын емес. Закон
жобасы үш кедергіден асып, законға айналады. Бұл
кедергілер: Государственни Дума, Совет һәм патша.
Бюро кісілеріне де осы Государственни Дума

мәжілісіне тартатын берекелі іс көрінбейді....Қазақ
әскерлігі тым-тырыс. Қазаққа Государственни Дума
арқылы болатын бүгін таңда іс көрінбей тұр».
Ғали хан.

1916 жыл. С.-Петербор қаласы.

ПЕТРОГРАД ХАТЫ ІІ. Бұрын мұжық құл болған. Законда сонан бері байлаулы, күрмеулі. Осы күні Государственни Дума қарастырғаны осы мұжық күрмеуін шешу, мұжықты өзге жұртқа теңгеру. Біздің қазаққа шыққан закондарды мұжыққа болып тұрған закондар ды айнала торып жазған. Біз құл болмасақ та, қазақ қараңғы, мұжықтың құлдың тонының жұрын-жұрқасына қазақты олжа лас қылған. 37, 38-інші1 ыстатияларда аулни общества приговорлап, ай ыпты деп ауыл адамын жер аударуға болады деген. 39–40-ыншы ыстатияларда уезный начальник қоластындағы қазақты 7 күн абақты я 15 сом ақшамен жазаландырады. Жұртқа таныс 17-нші ыстатияда айтылған: «Ақмола, Семей де генерал-губернатор, Жетісу, Орал, Торғайда ішкі іс министрі 5 жылға шейін жер аударуға ерікті» деп. 61-інші ыстатияда бөтен болыс жеріне көшеде билет аладымыс. 70-інші ыстатияда жұрт сайлағанды болыс қоймай, губерна тор, уезный начальник қалағаннан бекітуге ерікті. 78-інші ыстатия болыс қол астындағы қазақты 2 күн абақтыға салады. 97-нші ыстатияда молданы губернатор орнынан шығарып тастайды. 99-ыншы ыстатияда мешіт-медресені Ақмола, Семей, Түркістанда генерал-губернатор, Орал, Торғайда министр рұқсатымен салады. 148–152-нші ыстатияларда ауылный ел ауылдастың қазынаға бермеген алымына күйеді. 156-ншы ыстатияда ат байлап, үй тігіп, қой сою бар. Осы жоғарыда жазылған қазаққа шығарған, осы күні жүріп тұрған закон ыстатиялары мұжық законына сауысқанның балапанын Степное положение 25 марта 1891 года.

дай ұқсайды. Государственни Дума осылар сияқты хұқықты
байлап отырған законнан 80 миллион мұжықты құтқармақ.
1-інші хатта жазылды, мұжық көлеңкесімен біздің қазақтың
қайсысы жақсылыққа пайдалас болатыны. Келер күз мұсылман

фракциясы бұратананың мойнын босату деп Государствен
ни Думаға закон жобасын кіргізбек. Осы жобаға біздің қазақ
байлауы шешілсін деп қосылады. Бұл сияқты закон жобасы
законға айнала ма, жоқ па, мұны жорып болатын емес. Закон

жобасы үш кедергіден асып, законға айналады. Бұл кедергілер:
Государственни Дума, Совет һәм патша.
Бірақ саясат ісі өз ауасымен, қолағаш мықты болса киіз
қазық жерге кіреді. Үміт саясат ісі қайда бастағаннан, саясат ісі

оңға көшсе, қазаққа да нұр жауар.
Государственни Дума көп тұрса – июн ғана тұрады деседі.
Блок жайы бұрын жазғандардан белгілі, бұрынғы өз жобасы
нан басқаға жол беретін емес. Аз партиялар қосақ арасында

жетім лақша босқа жүр. Бюро кісілеріне де осы Государствен
ни Дума мәжілісіне тартатын берекелі іс көрінбейді. Бұлар да
Государственни Думаға жіпсіз байлаулы. Қазақ әскерлігі тым-
тырыс. Қазаққа Государственни Дума арқылы болатын бүгін

таңда іс көрінбей тұр.
Ғали хан, 12 июн.
«Қазақ» газ., № 186, 23 маусым, 1916 жыл.
Петроград қаласы.

«Бөкейлік жері біздің өзге қазақ жеріндей емес. Өзге
қазақ жерін өзі қайрат қып алған. Жұрт патшаға
қарағанда жерімен қараған. Қазақ жері патша жері
дегенмен, қазақтан «артылған» жерді қазына алады

деген. Мұжыққа жер алғанда «артық» деп алып отыр.
Қазақ жұрты бұған дауласу керек. Маған беретін
жерді, сыбағаны бер де, «артығын» ал деп. Осы
«артықты» оңайладым деп, қазаққа «өзің сұранып»

15-ті ал деп отыр. Біз осы өлі баспақты бұзау деп,
өзіміз сұранып отырмыз. Бұл біздің соқырлығымыз.
Государственни Думада көп жақтың аты бәйге
алады. Біз көпте де жоқпыз, атымыз жүйрік те емес,

мұны қазақ ұмытпасын! Жақсылыққа оңайлықпен
қол жететін көрінбейді».
Ғали хан.
1916 жыл. С.-Петербор.

ПЕТРОГРАД ХАТЫ1 ІІІ. .............................................................................................................. ................................................................................................................... мұжық құрдастығынан соңғы блок программасындағы закон жобасы земство законын түзету еді, земствоны жалпы жұртқа ыңғайлы қылып. Бұл күнгі жүріп тұрған земство законы біздің дворян-помещикке ыңғайлы. Оқушыларға белгілі, блоктың көп жағы помещик депутаттары. Бұлар земствоны жалпы жұртқа жақсы қылуды сүймейді. Земство жаңа законы бұларға қолайсыз. Осымен блок көбі тартыншақ, кейін тебеді. Земство законын кейін шегеріп қойып, Государственни Дума арақ ішкенді тоқтататын закон жобасына кірісті. Бұл блоктың айналмасы, жұртқа бұл бүгін таңда керек закон емес. Мұның арасында оң жақ әскерге, мұжыққа жағынамын деп, неміс жерін алатын закон жобасын Государственни Дума мәжілісіне тықты. Бұ да жұртқа бүгін керек закон емес. Сол жақ, мұжыққа беретін жер жалғыз неміс жері емес, дворян жері де берілсін деген І-інші Думадан бері келе жатқан зор дауды шығармақ. Осымен Государственни Дума мұжық құрдастығынан бөлек жаратымды закон шығармай тарқаса ке рек. Біздің қазақ сияқты аз жұрт тілегі жолға түсетін емес. «Қазаққа депутат бер»-ді ауызға алуға да жол тиген жоқ. Во рон-Секрет алған жер туралы запрос болатын емес. Запросқа қол қоятын 30 депутат та табылатын көрінбейді. Закон жолы да шимайлы көрінеді. Сонда да А. Ф. Керенский запрос қылмақ болып тұр. Қазақ әскерге алыну жабық. Казак туралы бір-екі ауыз сөз. Сібір казагы 17–21 жасқа шейін бір ай бір жылда даярланған қызметте болады. Мұнан кейін 4 жыл анық қызмет қылады казак полкы болып. Бұл қызметтер Қытаймен шекарадағы қалаларда болады. Осы нөмірде басылған ІІІ-інші һәм ІV-інші «Петроград хаттары» Государственни Дума тарқар алдында жазылып жіберілсе де, басқармадан болмаған себептермен мезгілінде басылмай кеш қалды. Басқарма.

Орал, Дон полктері орыс ішінде қалаларда тұрады. Мұндағы тұрмыс анық казарма. Мұнан кейінгі 7 жыл бірінші кезек казак атымен, бар жабдығымен әр жазда 1–2 ушебни ысборда болады. Мұнан кейін 6 жыл екінші кезек үйде бос тұрады. Көп ұлы бар кедей казакқа казак қызметі ауыр. Сібірден басқа казакта анық казар ма бар. Бұл туралы «Қ.» мен «Жоқшы» мені, «А. Б.»-ны мүжітті. Біздің өзге дәлеліміз әлі күшті көрінеді. Мұндағы казак депутаттары: – қазақ казак боламын десе, біз қол береміз, қазаққа казак болған ыңғайлы, – дейді. Ана «Жоқшының» салдат...... қазақ ноғайы мен казак болған ноғайын жарыстырғаны қате.............................................................. ..................................................................................................................... ..................................................................................................................... ІV. ................................................................................................................. ...................................................................................................................... тереңге кететін болған соң, закон жобасын қайтып алды. Саясат әдісі түрі осы. 14-інші июнде 32 депутат қол қойып, Государственни Думаға запрос кіргізді. Бұл запросты қылған «трудовая группа», алды мен қол қойған А.Ф.Керенский. Запрос сөзі мынау: «Астрахан гүбернесі, Тсарев оязы, 7-нші ушаскесінің зем ски нашалнигі (біздің крестиянски нашалник секілді) Федров ыстаршинаға бұйрық қылған, қоластыңдағы мұжық земство өкілі Полунин менің жарлығымды аяғынан тік тұрып орнына келтіре қоймады, Полунинді 104-інші ыстатия бойынша жазаға кіріптар қыл деп. Беков болысының ыстаршыны (бұл біздің бо лыс) Федров жарлығымен 9-ыншы майда 875-інші нөмірлі по становлениемен, әлгі 104-інші ыстатияны жамылып, Полунин ге ыштраф салған. Ыштраф салдым деп 11-інші майда земски нашалникке білдірген (Запросқа қандай қағаз дәлел болатыны, міні оқушылар, көрініп тұр, құлаққа тақ!).

Федровтың жарлығы 5-інші өктәбір 1906-ншы жылғы патща
указына хилаф (халаф). Полунин земствоның өкілі, земски на
шалник бүйте берсе, земствоның ісі тоқталады, біздер, төменде
қол қойған депутаттар, Государственни Думаға ұсынамыз, Го

сударственни Думаны жасаған законның 33-інші ыстатиясы
арқылы ішкі іс министрінен мына жауап сұраймыз:
1-інші – ішкі министр жоғарыда жазылғанды біле ме?
2-нші – білмесе, законнен шыға жайылған жазалыға не жаза

қылмақ?
Осы запрос 16-ншы июнде Государственни Думада қаралды.
Ішкі министр қоластындағы земски бөлімін билейтін, бұрын
Ақмолада жандарал болған, Неверов үкімет атынан мынадай

жауап берді:
«Біз, үкімет, бұл запростағы әңгімені кеше ғана газеттен оқып
білдік. Білісімен Астрахан губернаторына телеграм бердік, бұл
істі ақтарып тексер, қарастыр, запростағы сөз расқа шықса, зем

ски нашалник орнынан таяды – деді Невров.
Міні, қашанда болса запростың – «бұл қалайдың?» іздегені
осы. Адасқанды қақпалап жолға салды деген осы.
Саясат ауасы келіспей, Ворон-Секрет ісі бұл жолы запростан

қалды. Құдай жанды аман қойса, күз запросқа айналдырмақ
болдық. Саясат ауасы келіспеген дегенім мынау: Ворон-Секрет
Государственни Дума ағасының ізбасары, блоктың бір деген
адамы, осы күні запрос болса, бұл үкімет атына болмайды,

блок атына ауатын болды. Блок өзін қорғап, үкімет жаққа ауа
тын көрінді. Міні, саясаттың бір қиын шимайы.
Ғали хан.
«Қазақ» газ., № 188, 1916 жыл. Петроград қаласы.

ПЕТРОГРАД ХАТЫ

(V–?)

Оқушыларға белгілі 20 июнде Государственни Дума тарқады.
Мұсылман фракциясы һәм мұның қасындағы бюро келер
уақытта не қылатынды мәжіліске алды. Күз Государственни
Дума бірінші ноябірде жиылады. Осы жиылысқа мұсылман ту

ралы не даярлау сөз болды. Біздің қазақ тұрмысын білетін Госу
дарственни Думада депутат жоқ. Государственни Думада қазақ
үшін сөйлегенде бұл тұрмыс-ғұмырды білмеген зор кемшілік
келтіреді. Қуатты дәлелді қуатсыз қылады. Мұны мұсылман де

путаттары анық біледі.
Мен мұсылман депутаттарына айттым – сіздердің біріңіз
біздің қазақ жерін аралаңыздар, қазақ болмысы-тұрмысымен
танысыңыздар. Осы күнгі қымбатшылықта депутаттарға қазақ

жерін өз қаражаттарыңмен арала деген оң болмас. Депутат
қазақ жерін араласа, шығынын біз қазақ болып орнына салар
мыз дедім. Бұл шығын бола қалса, ана мұсылман фраксиясының
бюросына баратын кісі қаражаты деп, жиналған ақшадан

берілер деп едім. Менің бұл пікірім жұрт пікіріне қайшы бол
мас. Мұнда басқа қазақтың ақша тауып беретін орны жоқ қой.
Біраз қазақ жерін аралауға депутаттар шабан соқты. Сонда
да Жағыпаров қолым тисе Каспи суын өтіп, Түркістан аралайын

деп олқы-солқы уәде берген болды. Табылса қазақ жерін орыс
депутаты араласа да көп пайда болар еді. Бұған да шығынын
біздің төлегеніміз оң. Бұл туралы да жұрттан мен бөлінбеспін.
Бірақ, жұрт қай көзбен қарар деп, мен орыс депутатына

біздің қазақ даласын арала деп айтқаным жоқ. Алдыңғы бір
хатта жазылған еді, мұсылман фраксиясы мұжық байлауын
шешу закон жобасы қаралғанда біз Государственни Думаға
бұратана шешуі закон жобасын кіргіземіз дегені. Осы закон

жобасын мұсылман депутаттары, мұның бюросының кісілері
мүшелеп бөліп алысты. Қазақ байлауын шешу закон жоба
сы маған қалды, Кавказдікі Ахметбекке қалды, Сібір татарын
Шәкір алды, Түркістан сартын Садыр алды, Қырым ноғайын

Смағұл алды. Он жылдан бері белгілі Ақмола, Семей, Орынбор
муфтилігіне кірмек.
1912-нші жылғы мұсылман сиезінде бұл екі облыс пікіріне
Орал, Торғай қосылған. Осы съезде Түркістан өз алдына

муфтилік алмақ болған. Ана төрт облыс тілегі осы күз закон
жобасы болып, Государственни Думаға кіргені жөн дестік.
Мұны мен жазбақ болдым. Бөкейлік – Ішкі Ордалық жері
қандай күйге түсіп тұрғаны оқушыларға белгілі. Бөкейлік жері

біздің өзге қазақ жеріндей емес. Өзге қазақ жерін өзі қайрат
қып алған. Жұрт патшаға қарағанда жерімен қараған. Қазақ
жері патша жері дегенмен (120-сыншы ыстатия Степное по
ложение, 270-інші ыстатия Түркістан положениесі), қазақтан

«артылған» жерді қазына алады деген. Мұжыққа жер алғанда
«артық» деп алып отыр. Қазақ жұрты бұған дауласу керек.
Маған беретін жерді, сыбағаны бер де «артығын» ал деп. Осы
«артықты» оңайладым деп, қазаққа «өзің сұранып» 15-ті ал деп

отыр. Біз осы өлі баспақты бұзау деп, өзіміз сұранып отырмыз.
Бұл біздің соқырлығымыз.
Бөкейлік жері қазына жері, қазаққа уақытша берілген, келер
уақыттағы жарлыққа шейін. Келер уақыт жарлығы деп бөкейлік

жерін Орал атты казагына берген, келер уақыт жарлығы деп,
ағаш егуге алған, енді құм бекітем деп алғалы отыр. Тағы Астра
хан атты қазағына жер алып бермек. Бүйте берсе, бөкейлікте
түк жер қалатын емес, жерді ала берсе, бұл жазуды законға шек

емес. Қазына жаңа жарлықпен өз жерін алады.
Бірақ бұл жерде бөкейлік жылдан аса жыл отыр. Неше ата
кір жуып, кіндік кескен. Мемлекет болмысында қашан болса,
бұл сияқты жер еншісіз, мемлекетінен жер алмай қалған емес.

Енді ұйықтап жатпай жұрт болып, 335 мың жан, бізге жар енші
белгілеп бөліп, кәсіп бер деп сұранған оң.
Бас министрге бөкейліктен Петроград барған Ғұмар
Қарашұлы белгілі қазақ ақыны, қағаз берді, Астрахан атты

қазағына алатын жерді, бізге қазаққа тиісті жер еншісі, бөліп
беріп ал деп. Бұл Ғұмар тілегі аз бөкейлік бір бөлімі тілегі.
Бөкейліктің бәрі қылатыны осы. Қазақ жұрт болып мұны
қылғанда мұсылман фракциясы, мұның бюросы бөкейлікке

жер берілетін закон жобасы Государственни Думаға кірсін
десті. Мұны тірі болсам мен жазам. Біз ананы жазамыз, мына
ны жаздық десек, біздің қараңғы жұрт мұны іс болды қылып
ұғынады. Бұл адасқандық! Закон жобасы жазылғанмен Госу

дарственни Думаға кірер-кірмесі келер уақыттағы саясат ауасы
на байлаулы. Закон жобасы Государственни Думаға кіргенмен
неше толғақпен, неше кедергіден өтіп, законге айналады.
Государственни Думада көп жақтың аты бәйге алады.

Біз көпте де жоқпыз, атымыз жүйрік те емес, мұны қазақ
ұмытпасын! Жақсылыққа оңайлықпен қол жететін көрінбейді.
Бөкейлік қазағы бұ закон жобасы туралы өздерінің тұрмыс-
болмыс жайын маған ашына қылғаны оң болар еді. Мен

бөкейлік қазағын, қалай тұратынын білмеймін. Менің бұл тура
лы білімім кітап сөзі. Кітап арқылы білген жұрт тұрмысы шала
болады.
Мұны бөкейлік көзі ашық бауырыма жаздым.

Ғали хан.
«Қазақ» газ., № 191, 1916 жыл, 30-ыншы июл.
Петроград қаласы.

«Қазақ даласының солтүстік уездерінде үй басы
10 десетине егін салады, екі мың пұт шөп жейді.
Қазақтан қызметкер алатын жарлық егін-пішеннің
дәл қызу үстіне кез келді. Міне бір ай болды, жұрт

шаруасын тастады, пішенін шаба алмай, астығын
ора алмай қалды... Оңтүстік уездерінің бар еркегі қыс
бойы малымен бірге көшіп жүреді...
Жоғарыда

көрсетілген
себептер
бойынша
солтүстік уездеріндегі қазақ жігіттерін келер жаңа

жылға – 1 януарға шейін, оңтүстік уездер халқын 1917
жылғы 15 мартқа шейін алмай, кешіктірілсе екен».
Ә. Бөкейхан, О. Алмасұлы, М. Дулатұлы.
7 тамыз, 1916 жыл. Орынбор.

7-НШІ ТАМЫЗ КЕҢЕСІНІҢ ҚАУЛЫСЫ

(Ерлерді тыл жұмыстарына шақырудың ауылшаруашылыққа келтірген
шығындары туралы Торғай, Орал, Ақмола, Семей және Жетісу облыста
ры қазақтарының бейресми мәжілісінің хаттамасы)
7 тамыз, 1916 жыл. Орыбор.

Орынборда,
Торғай
областной
мекемесінде,

қазақ
өкілдерінің жилысы болғандығын өткен нөмірде жазған едік.
Енді өкілдер кеңесінің қаулысымен оқушыларымызды таны
стырамыз. Өзімізден болмаған себептермен кеңесте айтылған

сөздерді түгел баса алмадық, бірақ халықтың үкіметтен сұрауға
лайық көрген кеңшілік, льготалары осы нөмірде түгел басылып
тұр.
Кеңшілік һәм льгота керектігіне қазақ өкілдерінің көрсеткен

дәлелдері мынадай: соғыс керегіне һәм жалпы мемлекет
халқына мал, ет, астық жеткізіп тұрған қазақ жұртының шаруа
сы күйзелмеуін өте ескеру керек. Қазақ облыстарының солтүстік
уездерінде қазақ пен орыс аралас отыр, бұл уездерде қазақ ша

руасы мұжықтікі сияқты, сондықтан мұжық шаруасына қанша
қызметкер керек болса, қазаққа да сол шамалы қызметкер ке
рек. Бұл жерлердің қазағы егінді мұжықпен ортаққа салады.
Егер қазақтың шаруа басқаратын жігіті кетсе, адамы соғысқа

кеткен мұжық шаруасына да бірдей кемшілік келеді. Орал,
Ақтөбе, Қостанай, Қызылжар, Көкшетау, Омбы, Қараөткел, Ке
реку, Семей, Барнаул, Өскемен, Зайсан уездерінде мұжықтар
соғысқа кеткеннен бері олардың шаруасын басқарып, егін-

пішенін жиып беріп тұрған жалғыз қазақ. Омбы, Кереку,
Семей уездерінің Ертіс бойында, 10 шақырым ішінде, жер
жалдап отырған қазақтары қар жаумай пішенін жинап ала
алмайды. Мұндағы қазақтар казак-орысымен жасаған шарт

тары бойынша 1 өктәбірсіз қыстауларына жақын бара алмай
ды. Жазғытұры тасқын бұзған қора-қопсысын түзей алмайды.
Қазақ даласының солтүстік уездерінде үй басы 10 десетине егін
салады, екі мың пұт шөп жейді. Қазақтан қызметкер алатын

жарлық егін-пішеннің дәл қызу үстіне кез келді. Міне бір ай
болды, жұрт шаруасын тастады, пішенін шаба алмай, астығын

ора алмай қалды. Мұның бәрін үлгерту үшін өткен уақыттың
қазасын өтеу керек. Бұған бұрынғыдан да артық қызметкер ке
рек.
Оңтүстік уездерінің бар еркегі қыс бойы малымен бірге

көшіп жүреді. Мысалы, Ырғыз һәм Атбасар уездерінің
қазақтары қысты күні малымен Сырдария облысына кетеді.
Гурьев һәм Ырғыз уездерінің қазақтары Закаспий облысына
көшіп кетеді. Бұл күнде қазақ біткен сай-сайлаға тозып кетті,

оларды аз уақыттың ішінде жинап алу мүмкін емес. Қазақ
халқының қоныс реті, жылы күн, кең өріс һәм азық-түлік оңай
табу шарттары бозбаланың қырда басы қосылып безіп кетуіне
себепкер болады. Қыс болып, әлгі жеңіл шарттар жоғалған соң,

бозбала тарқап, елді-еліне қайтады. 1) Жоғарыда көрсетілген себептер бойынша солтүстік

уездеріндегі қазақ жігіттерін келер жаңа жылға – 1 януарға
шейін, оңтүстік уездер халқын 1917 жылғы 15 мартқа шейін ал
май, кешіктірілсе екен.

2) Ең әуелі 19 бен 31 арасында жастардың үштен бірі ғана

алынса екен. Алғанда 19-дан бастап алу тиіс, өйткені бұл
жастағылардың көбі үйленгендер болады.

3) Шет жерде жүргендер, егер өздері тілесе, өз елінде алынса

екен. Өйткені қазақ баласының жасы қашаннан дұрыс жазылған
емес, ақсақалдар анық жасын айтып, жаңа списікке кіргізер еді,
сөйткенде ешкімге зәбір болмас еді.

4) Бір үйдегі шаруа басқаратын, алынатын жастағы бір жігіт

қалса екен (егер ол үйдің басқа еркектері 17-ден аспаған яки 50-
ден асқан болса).

5) Алынған жігіттерді мүмкін қадір өз жеріндегі мемлекет

қорғау ісіне керекті жұмыстарға қалдырса екен. 6) Алынған жігіттер өз орнына кісі тауып бере алатын болса,

қалуға ерікті болса екен. 7) Ауылнай қоластына бір молда қалдырсын. Намаз, жаназа

оқуға, туғанға ат қою, өлгенге иман айтуға бір ауылнай елге бір
молда өте қажет.

8) Әрбір 50 үйге бір мұғалім қалсын. Қазақ халқы бытыраңқы

отырады, онан кем мұғалім жетпейді. Орысша оқытатын уши
телдерге де кеңшілік беріледі, мұғалімнің керектігі де қазақ

халқына ушителден кем емес. Мұғалім қалдырғанда алды
мен қолында шаһадатнамасы барлар қалсын, сонан кейін
шаһадатнамасыздар қалсын.

9) Қалалардағы мұсылман медреселерінің оқушылары тыл

жұмыстарына шақырудан босатылсын. 10) Ескі списіктер қата, оларды әкімдер асығыс алған, түзету

үшін ол списіктер қайтарылсын. Әрбір он үйден бір ақсақал
шығып ауылнай комитет жасасын, бұл комитет ауылнай сход
құзырында списікті түзесін.

11) Болыстар һәм қарсы партиялары қазақтан кісі алу

жұмысына өздерінің партиялығын әкеліп тығып, істі шатыстыр
ды, сондықтан бұл іс жайланғанша штат-сайлау құрылмасын.

12) Қазақтан жұмысқа кісі алатын комиссияда болыс басы екі

ақсақал болсын, олардың правосы комиссиядағы әкімдермен
бірдей болып, қата орындарын көрсететін болсын.

13) Алынған жігіттер 30 кісіден қостас болсын. Бір қосқа бір

переуодшик һәм 10 қосқа бір молда сайлансын. 14) Ауырған-сырқаған қызметкер жігіттер жаралы салдаттың

тәрбиесін көрсін. 15) Қызметке алынған жігіттер земство һәм шаһарлар

сиезінің
қоластына
қарасын.
Қызметкерлерді

билейтін
мекемелердің қандай түрімен билеуі жайынан түзу тәртіп
шығарылсын.

16) Қызметке келген жігіттерге киім-кешек, азық-түлік

жеткізіп тұруға болыс басынан екі кісіге рұқсат беріліп, оларға
жеткілікті тегін вагон берілсін.

17) Толымды себебі болғанда қызметтегі жігіттерге еліне ба

рып қайтуға рұқсат берілсін. 18) Осы айтылған тілектерімізді үкіметтен сұрауға қаулы

қылдық.
Кеңес төрағасы:

А. Бөкейхан
Кеңес хатшысы:

О. Алмасұлы

М. Дулатұлы
7-нші тамыз, 1916 жыл.
Орынбор.

«Казахский народ воинской повинности никогда
не отбывал. Молодежь его массами да еще в прину
дительном порядке не призывалась никогда. Единов
ременная и спешная мобилизация частично даже у

народов, привычных к воинской повинности, часто
проходит с большими трениями. В той обстановке,
в которой происходит приведение в исполнение высо
чайшего повеления 25 июня, и новизне дела мобилиза

ции 25 возрастов казахского народа нет ничего удиви
тельного в том, что до сих пор случилось..
Если мы не увидим худшего – открытого восста
ния народа, то это объясняется его чрезвычайным

миролюбием».
А. Букейханов, О. Алмасов, М. Дулатов,
7 августа 1916 года. Оренбург.

ПРОТОКОЛ ЧАСТНОГО СОВЕЩАНИЯ КАЗАХОВ1 ТУРГАЙСКОЙ, УРАЛЬСКОЙ, АКМОЛИНСКОЙ, СЕМИПАЛАТИНСКОЙ И СЕМИРЕЧЕНСКОЙ ОБЛАСТЕЙ ОБ УЩЕРБЕ, ПРИЧИНЕННОМ СЕЛЬСКОМУ ХОЗЯЙСТВУ МОБИЛИЗАЦИЕЙ МУЖЧИН НА ТЫЛОВЫЕ РАБОТЫ2 7 августа 1916 года [город Оренбург]. Совещание было открыто речью генерал-губернатора, ко торый присутствующим разъяснил смысл высочайшего пове ления 25 июня 1916 года и просил содействия их спокойному осуществлению призыва казахов на работы. Предложив затем собранию избрать председателя, г[ненерал].-губернатор оставил зал. После ухода г[ненерал].-губернатора под председательством выбранного присутствующими А. Н. Букейханова[,] при секре тарях г. О. Алмасове и М. Я. Дулатове[,] совещание приступило к обсуждению вопроса о призыве казахов на тыловые работы. Высочайшее повеление 25 июня стало известно казахам в форме объявления местных властей в то время, когда само по веление не было опубликовано. Это поразило население, как гром среди ясного неба. Мест ная власть в спешном порядке стала приводить в исполнение высочайшее повеление. В неподготовленности населения и в чрезвычайной спешности, местами грубости и злоупотребле ний в действиях властей кроется корень до сих пор бывших и ставших известными недоразумений и трений. Казахский народ воинской повинности никогда не отбывал. Молодежь его массами да еще в принудительном порядке не призывалась никогда. Единовременная и спешная мобилиза ция частично даже у народов, привычных к воинской повин ности, часто проходит с большими трениями. В той обстановке, в которой происходит приведение в исполнение высочайшего В оригинале «киргиз» – этническое название казахов в дореволюци онной России, сохранившееся некоторое время и после революции 1917 г. Алаш-Орда: Сборник документов/ Составитель Н. Мартыненко. – Ал маты: Малое издательство «Айқап», 1992 г. 5–10 стр.

повеления 25 июня, и новизне дела мобилизации 25 возрастов
казахского народа нет ничего удивительного в том, что до сих
пор случилось. При наличности 1) надлежащей подготовки на
селения, 2) частичной мобилизации в течение более или менее

продолжительного времени по мере необходимости, 3) при
применении возможных льгот, необходимых для сохранения
интересов хозяйства и 4) при участии уполномоченных от насе
ления – мобилизация рабочих от казахского населения прошла

бы гладко и мирно.
Если мы не увидим худшего – открытого восстания народа,
то это объясняется его чрезвычайным миролюбием.
В Актюбинском у[езде]., в 3-ем участке, местная власть при

казала явиться к приему через 10 дней. Казахи этого участка
разбросаны на пространстве в 400–200 верст в длину и ширину.
В Кустанайском у[езде]., местная власть назначила прием в
Аракарагайской вол[ости]. через 9 дней, в Соройской вол[ости].

через 15 дней.
В других волостях также чрезвычайно спешно требовали
явку на сборный пункт, отдаленный от населения на 200–300–
400 верст, всем известно, что в посемейных списках записанные

возрасты казахов не соответствуют действительности. Возрас
ты казахов в списки заносятся аульными произвольно. Никто
правильностью этой записи до сих пор не интересовался. Не
которые записи заведомо властями делались неправильными:

богатые казахи, подготовляя требуемый при выборах на обще
ственные должности возрастной ценз, умышленно записывали
лета своих сыновей старше. Поэтому в степи не редкость 20-лет
ний бий или волостной управитель, когда по закону они долж

ны быть не моложе 35 и 25 лет.
До мобилизации необходимо было при участии аульного
схода исправить неправильные списки и составить новый вер
ный список.

Между тем местная власть спешно требовала старые непра
вильные списки, объявив их неприкосновенными, и пожелала
мобилизовать по ним единовременно 18 % всего мужского на
селения. Просьбу казахов об исправлении списков, о согласо

вании их с действительностью никто не хотел слушать. Когда

население увидело явную несправедливость, то оно обратилось
к самосуду, повсеместно отбирая от волостных управителей
списки. Это было в областях Тургайской, Уральской, Акмолин
ской, Семипалатинской, Семиреченской. Местами волостные

управители пожелали на почве мобилизации свести счеты со
своими партийными врагами, стали сочинять новые списки,
включив всех своих противников в возрасте 19–31, другие ста
ли торговать списками, предлагали за деньги изменить воз

расты призываемых. Волостные управители Карабалыкской
вол[ости]. Кустанайского у[езда]. Саим Кадыров и Чингирлау
ской волости Уральского у[езда]. Ахмед Сарыбалин были уби
ты населением именно за разнообразные свои злоупотребле

ния. Некоторые волостные управители, желая нанести самый
верный удар своим врагам, обвиняли их в сопротивлении мо
билизации и доносили [это] начальству.
Благодаря вышеуказанным злоупотреблениям казахских

властей нынешнее поколение впервые познакомилось с отря
дами казаков. В Чингирлауской вол[ости]. по аулам раскварти
рованы 75 казаков, содержание коих обходится казахам в сутки
25 баранов и 25 пуд[ов]. овса. В Кустанайском у[езде]. в преде

лах Аракарагайской вол[ости]. расквартировано 125 казаков и в
пределах Кеньаральской и Миндыгаринской – 125 казаков.
Появление в степи казачьих отрядов навело страх на мирное
население огромного района. Казахи, до того мирно ожидав

шие приема призываемых рабочих, заволновались: местами,
оставив все свое имущество, взяв на семью две решетки и кусок
кошмы, откочевали на юг. Молодежь оставила аулы, выехала в
степь и неизвестно куда она направилась. Повсюду казахи оста

вили поспевающий хлеб, скошенное сено остается в копнах,
гниет и развевается ветром по степи. Хозяйству нанесен непо
правимый ущерб, ибо со времени объявления о призыве никто
хозяйственными делами не занимается. В Уржарской вол[ости].

Лепсинкого у[езда]. Семиреченской обл[асти]. Казахи, уходя
неизвестно куда, потравили скотом весь хлеб и покосы.
Отряды казаков вызваны также в некоторые уезды Акмо
линской обл[асти]. Везде результаты одни и те же: обострение

волнения народа, которого, быть может, ожидает еще большее
несчастье и горе.
Все, что до сих пор произошло, объясняется чрезвычайной
спешностью приведения в исполнение высочайшего повеле

ния. Необходимо немедленное принятие мер [по] успокоению
населения отозванием из степи казачьих отрядов, созывом на
местах съездов уполномоченных от населения. Местные власти,
особенно волостные управители, сами создавали своими спеш

ными действиями, грубостью и злоупотреблениями народное
волнение, возмутили самый мирный, покорный высочайшему
повелению народ, которого объявили непокорным властям и
закону. Все это неверно – казахи исполняют повеление.

Необходимо принять в соображение целость хозяйства, по
ставляющего на нужды войны и населения в тылу скот, мясо
и хлеб. В северных уездах степных областей, где казахи живут
вперемежку с поселенцами, казахское хозяйство напоминает

крестьянское и требует столько рабочих сил, сколько потреб
но для крестьянского хозяйства. Казахи в этом районе часто
сеют хлеб с крестьянами. Отсутствие казаха-работника одина
ково поражает хозяйство крестьянина, который, может быть,

находится на войне. В уездах Уральском, Актюбинском, Куста
найском, Петропавловском, Кокчетавском, Омском, Акмолин
ском, Атбасарском, Семипалатинском, Баянаульском, Усть-
Каменогорском, Зайсанском после ухода крестьян на войну[,]

казахи составляют единственную рабочую силу для уборки сена
и хлеба. В Омском, Семипалатинском, Павлодарском уездах
казахи, арендующие землю в пределах 1-верстной полосы по
реке Иртышу, уборкой сена занимаются до первого снега. Здесь

же казахи[,] по условию с Сибирским казачьим войском[,] до 1
октября не могут подходить к своим зимовкам и ремонтиро
вать ежегодно размываемые весною свои постройки. В север
ных уездах казахской степи на каждое хозяйство приходится 10

дес[ятин]. посева и 2 тыс[ячи]. пудов потребляемого сена. Объ
явление мобилизации рабочих застало казахов в самый разгар
сенокоса и накануне уборки хлебов. Вот уже месяц, как волну
ется вся степь, бросили свое хозяйство, сено не успели скосить,

а хлеб не убирают. Все это нужно приводить в порядок, нужно

наверстать потерянное время. Теперь это потребует лишних
работников в хозяйстве.
Хозяйство южных казахов зимою занимает все муж
ское население, кочующее на зиму со скотом. Например,

киргизские[кыргызские] и атбасарские казахи зимою со скотом
уходят в Сыр-Дарьинскую обл[асть]. Гурьевские и Иргизские
казахи – в Закаспийскую обл[асть]. Ныне казахи разбежались
по всей степи, собрать их в более или менее короткое время нет

никакой физической возможности.
Природные условия – теплые дни, наличность подножного
корма для лошадей, удобство добывания пищи и для самих
людей – много способствуют образованию шаек в степи. С на

ступлением зимних холодов[,] с исчезновением всех этих благо
приятных условий, шайка распадется, и казахи вернутся в аулы.

1) В виду изложенного необходимо отсрочить призыв рабо

чих для северных уездов до 1 января 1917 г., а для южных уездов

– до 15 марта 1917 г.

2) Призвать в первую очередь одну треть 19–31 возрастов, на

чиная с младшего возраста, так как в этом возрасте наибольшее
число несемейных.

3) Прием лиц, проживающих за пределами места припи

ски, согласно их желанию производится или по месту житель
ства или приписки.

4) Оставить в семье одного работника призываемого возрас

та при полуработнике (17 или старше 50 лет). 5) Принятых по возможности оставлять на работах по обо

роне государства на местах. 6) Принятому предоставить право заменить себя другим ли

цом. 7) На каждое аульное общество оставить по одному мулле. 8) Оставить мугалима (учителя) на каждые 50 кибиток для

обучения детей казахской грамоте, причем предпочтение
должно быть отдано тем, кто имеет «Шаадат-нама» (свидетель
ство) от медресе.

9) Освободить от призыва учащихся в мусульманских медре

се в городах.

10) Старые списки, представленные спешно, неправильны,

нужно их возвратить; избрать комитет, составленный лицами,
избираемыми по одному от каждого десятка домохозяев и по
ручить этому комитету составление нового списка в присут
ствии аульного схода.

11) Так как в дело мобилизации волостные управители или

претенденты на их должности впутали свои дела по выборам,
то необходимо приостановить на время мобилизации произво
дяшиеся выборы должностных лиц казахской администрации.

12) В приемной комиссии с правом голоса должны участво

вать по два уполномоченных от каждой волости, уполномочен
ные участвуют в приемной комиссии при приеме рабочих сво
ей волости.

13) Принятым рабочим предоставить право соединяться в

артели в 30 человек. При артели должен быть мулла и один
переводчик.

14) Заболевшие рабочие пользуются медицинским уходом

наравне с раненными. 15) Рабочие казахи должны быть в ведении учреждений Го

родского и Земского союзов. О правах и обязанностях учреж
дений, заведующих рабочими казахами, должна быть издана
инструкция.

16) Для доставления рабочим одежды и провизии с мест

должны быть [предоставлены] бесплатные вагоны в необходи
мом количестве и пропуск двум лицам от каждой волости.

17) По уважительным причинам [и] по мере необходимости

казахи-рабочие пользовались бы отпуском. 18) Об изложенном совещание постановило ходатайствовать

перед правительством.
Председатель

А. Букейханов
Секретарь

О. Алмасов

М. Дулатов3
Алаш-Орда: Сборник докуменгтов/ Составитель Н. Мартыненко. –
Алматы: Малое издательство «Айқап», 1992 г. 5–10 стр.

«Қазақ жігіті қызметке алыну туралы Ғали хан
земски союз бастығы князь Львовпен сөйлескен екен.
Осы Львов берген жауабы, мұның біліп берейін дегенін,
Ғали хан мәжіліске жиылған жұртқа таратты.

...Бірнешеуіміз А. Б. Шингаревке жолықтық. 8 сен
тәбрде Шингарев әскер министріне жолығып: – қазақ
қашан қызметке алынады, тәртіп болды ма, қазақ
сұраған льгота бола ма? – десе, әскер министрі: бұл іс

бізде әлі жоқ – деген.
Енді біз ішкі істер министріне барып жолығатын
депутат таппақ болып жүрміз.
Келер уақыт қараңғы қылып жүргеніміз сипалаған

соқыр ісі. Бізді құдай оңда!»
Ғали хан.
1916 жыл. С.-Петербор.

ПЕТРОГРАД ХАТЫ VІ. Ақмола, Торғай, Оралдан осы сентәбір басында Петроградқа 20–30 қазақ келді. Бұлардың түскен ізі қазақты майдан қызметіне ала ма, жоқ па, алса қай тәртіппен алады? 7 сентәбірде мұсылман фракциясы мұның бюросы тұратын үйде мәжіліс болды. Бұл кеңесте жолаушы қазақтардың бөтен, татар-түрік та рихын жазған Ахмет Заки, депутат Ғайсы Енекеев, бюро кісілері Сәлімгерей, Нажип, Смағұл, Ғали хан, қырдан кел ген Бақытжан, Хасенғали, Ысқақ, Хұсейін, Беркімбай һәм өзге ақсақал мен жастар да болды. Қазақ жігіті қызметке алыну ту ралы Ғали хан земски союз бастығы кінәз Львовпен сөйлескен екен. Осы Львов берген жауабы, мұның біліп берейін дегенін, Ғали хан мәжіліске жиылған жұртқа таратты (Бұл кінәз Львовтың айтқаны, «Қазақтың» осы нөмірінде басылып отыр). Бақытжан Государственни Дума председателі Родзянко, де путат Радищевке жолығып, осы қазақ жігітін қызметке алу ту ралы қырда қазақ жұртына кемшілік болып жатқанын айтқан соң, бұлар қазақ жұртының күндіз көзіне елестеп, түнде түсіне кіріп тұрған тілегін жөн деді деп Бақытжан айтқан еді. Мұнан бірнеше күн кейін, 10 сентәбірде, Керенски депутаттарға қазақ жайын сөйледі. Сонда Керенски, Караулов, Ефремов патшаға телеграм беріп, 15 сентәбірден әр мәулет сұрап, қалай алу тәртібін Государственни Дума жасасын десе, Родзянко, Марков, Засловский қайырып тастаған. Родзянконың аналарға берген уағдасы қалай, енді қайырып тастағаны қалай? Бұл арасына мен түсіне алмай тұрмын. Родзянко майдандағы патшамызға барып, неше түрлі ішкі істер жайын өз-өзімен баян қылмақ. Сонда қазақты сұрасақ. Родзянко 4–5 күнде жүреді. Жоғарғы мәжіліс қабыл алып, бірнешеуіміз А. Б. Шингаревке жолықтық. 8 сентәбірде Шин гарев әскер министріне жолығып, қазақ қашан қызметке алы нады, тәртіп болды ма, қазақ сұраған льгота бола ма десе, әскер

министрі бұл іс бізде әлі жоқ деген. Себеп ішкі істер министрі қазақты алып, бізге жігітті тапсырған соң, бізге қазақ ісі келеді. Алу турасы ішкі іс министрінің қолында. Қазақ ісін осы ішкі іс министрі жақтан қарастырылатын жөн болады. Әскер министрі әзір бұл істе жоқ деп жата тастап кеткен. Енді біз ішкі істер министріне барып жолығатын депутат таппақ болып жүрміз. Келер уақыт қараңғы қылып жүргеніміз сипалаған соқыр ісі. Бізді құдай оңда! Ғали хан. «Қазақ» газ., № 192, 1916 жыл. Петроград қаласы.

НИКОЛАЙ АЛЕКСАНДРОВИШ ГЛАДИШ

Мүнәһиб-Некролог
Государственни Дума тарқаған күні ауырып, 23-інші июнде
Самар депутаты Н. А. Гладиш дүниеден қайтты. Каменетс-По
долск қаласында туған. Сонда гимназияда оқу оқыған. 17–18

жасында саяси іске кірісіп, Сібір айдалған.
Айдаудан қайтқан соң Харковте тұрып, жалпы жұртқа
ғылым-білім шашқан «Харков обшества грамотности»-ға артық
қызметші болып, «жұрт адамы» аты шыққан.

Н. А. 17-нші өктәбір манифесіне Самарда жолықты. Қала
жұрты олай-бұлай шалқығанда Н. А. жұртқа пайдалы көп іс
көрсеткен. 1909-ыншы жылы Самарда жолдастарымен «на
родный университет» ашты. Бұл университет қаланың жалпы

жұртына ғылым-білім шашады. Осы университет кітапханасын
басқарған Н. А. еді.
1912-нші жылы Самардың кадет партиясы VІ-інші Государ
ственни Думаға Н. А.-ны депутат сайлады.

Н. А. Гладиш Государственни Думада шешіліп сөйлейтін
шешен емес еді. Государственни Дума комиссиясында айту
лы қызметкер еді. Государственни Думада пошта-телеграф
шенеунегі туралы закон қаралғанда көп қызмет қылды, закон

жобасының көтермешісі болды.
Самар қаласында гласни, кадет партиясы комитетінің ағасы
еді.
26-ншы июнде Волков атты Петроград бейітіне қойылды.

Бұл орыстың бар жақсы жазушылары қоныс алған жер. Сүйегін
құрметтеп министр Наумов келді. Қойған жерде Милуков [Ми
люков], Родишев [Родичев] мақтап сөйледі.
Н. А. Гладиш туралы «Қазақ»-қа жазып тұрғаным – тұз

ақтаған. Сан жерде қазақ жұрты үшін қылған қызметі бар еді.
Н. А. достық, адамшылығы артық адам еді. Жұрты үшін,
адам баласының бақыты үшін ғұмырын сарп еткен кісінің бірі
осы Н. А. Гладиш.

Гладиштер көп болса, жұрттың ісі ілгері басады.
Ғали хан, 26-ншы июн.

Х. А. Н. Гладишті қою шығынын Самар шаһар думасы өз үстіне алды, Гладиштің есімін жоғалтпаймыз деп үш істипендия ашпақ болды, үш бастауыш ышколға Гладиш есімін бермек, Самардың бір көшесін Гладиш көшесі атамақ һәм универси тетте оқып жүрген баласына оқу бітіргенше істипендия беріп тұрмақ болды. Ғ. «Қазақ» газ., № 188, 1916 ж. Самар қаласы

«Мешников Пастер өлген соң, оның орнын басты.
…Адам баласы қайтсе ауырмай, сырқамай ғұмырын
өткізеді, табиғат күшін өзінің бақытына жұмсайды;
ауырмай әбден қартайып, өлімнен қорықпай дүниеден

қайтады? – Осылардың һәммәсіне Мешников жол
тапты.
Денсаулыққа жақсы деп, «Мешников қатығы» деген
қатық жұртқа жайылды. Бұл біздің қазақтың тұщы

қатығы. Сүт ішкен жұрт көп жасайды.
Аяғында Мешников қарсыласқан ғылымдарды
жығып, зор атаққа ілінді, Нөбел бәйгесін алды. Бұл –
адам баласына ортақ бір сабаз еді. Топырағы жеңіл

болсын!»
Ғали хан.
1916 жыл. Самар қаласы.

ИЛИЯ ИЛИШ МЕШНИКОВ1

(1845–1916)
Мүнәһиб-Некролог
1916-ншы жылы 25-інші июнде Парижде Илия Илиш Меш
ников офат болды.

Мешников 1845-інші жылы Харков гүбернесінде Ивановка
атты мұжық қаласында туған. Биыл жасы 71-де.
Балапан ұядан деп, ыстудент кезінен-ақ ғылым жолын ашуға
кітап жаза бастаған. Университетті бітірген соң, Еуропаға кетіп,

үш жыл Неміс, Италия жерін кезіп, тағы оқу оқыған. Еуропа
дан қайтып Одесса университетіне профессор болған. Мұның
қазанына сыймай 1882-нші жылы профессорлықты тастап, тағы
Еуропа кетті. Осы жылдарда сүзекке қылатын амалды іздеді.

Өзіне сүзекті екті. Шешекше сүзекті ексе жеңіл болатынды жол
қып шығарды.
Осы күні Еуропаның мәдени жұрты әскерге сүзекті егіп
қойып, келтірмей отыр. Бұл жолды бастаған Мешников.

1888-інші жылы, маған кел, бірге адам баласы үшін қызмет
қылайық деп біздің Росия жеріне сыймаған асылды Па

стер шақырды. Бұл Пастер ғылым иесі франсұз, құтырған ит қапқанға амал тапқан. Мешников Пастер өлген соң, оның орнын басты. Парижде тұрып аспаб, кітаб көп, ғылым жолын ашуға таза кірісті. Адам баласы қайтсе ауырмай, сырқамай ғұмырын өткізеді, табиғат күшін өзінің бақытына жұмсайды; ауырмай әбден қартайып, өлімнен қорықпай дүниеден қайтады? – Осылардың һәммәсіне Мешников жол тапты. Денсаулыққа жақсы деп, «Мешников қатығы» деген қатық жұртқа жайылды. Бұл біздің қазақтың тұщы қатығы. Сүт ішкен жұрт көп жасайды. Мечников, Илья Ильич – знаменитый ученый. Родился в 1845 г.; учил ся в харьковской гимназии и на отделении естественных наук Харьковского университета. За границей (1864–67) работал в Гиссене, Геттингене и Мюнхене. С 1886 г. заведовал Одесской бактериологической станцией; в Париже заведо вал Пастеровским институтом. Научные труды Мечникова относятся к обла сти зоологии, антропологии и патологии. В 1892 г. Мечников издал «Лекции о сравнительной патологии воспаления» (французское издание «Lecons sur la pathologіe comparee de l’іnflammatіon»). В своих работах по общей патологии Мечников дал новую теорию воспаления. В 1894–96 годы Мечников снова изучил вопрос об иммунитете, в виду от крытия Пфейфером внеклеточного разрушения вибрионов. 1897–1898 годы были посвящены изучению действия организма на бактериальные яды, с целью выяснения вопроса о происхождении антитоксинов. В 1899–1901 годы Мечников изучал процесс поглощения в организме клеточных элементов. В 1901 г. он принялся за разработку вопроса о механизме старческого пере рождения и напечатал работу о сведении волос при посредстве особенных фагоцитов-хромофагов. В 1903 г., в сотрудничестве с Ру, он принялся за экс периментальную разработку вопроса о сифилисе, который удалось привить человекообразным и низшим обезьянам. В 1903 г. Мечников напечатал книгу «Etudes sur la Nature humaіns» (русское издание, «Этюды о природе человека», 4-е изд., Москва, 1913), в которой он сделал попытку обосновать естественноисторическое понимание человеческой природы. В этих «Этюдах», а также в «Этюдах оптимизма» (2-е изд., Москва, 1909) Мечников развивает, между про чим, свою теорию долговечности. В 1908 г. Мечников удостоен премии Нобеля по медицине (вместе с Эрлихом). Мечников умер в Париже 15 июля 1916 г. в возрасте 71 года после несколь ких инфарктов миокарда. Среди многочисленных наград и знаков отличия Мечникова – медаль Копли Лондонского королевского общества, степень почетного доктора Кем бриджского университета. Он являлся членом Французской академии меди цины и Шведского медицинского общества.

Мешниковша шай да бек зиянды денсаулыққа. Сүзек, оба,
шумаға [чума] егіп қарсылық қылудың жолын Мешников
шығарған.
25 жыл Мешников пікірін қостайтын адам таппады. Ғылым

адамдары оған қарсы болды. Аяғында Мешников қарсыласқан
ғылымдарды жығып, зор атаққа ілінді, Нөбел бәйгесін алды.
Келер офат адам баласы махаббат жолын жастарға берер,
мұнысы: шал жас қатын алмас, кемпір жас жігіт жалдамайтын

болады, жұрт ісі шаруа, мемлекет ісі ақсақалдар қолында бо
лар, сонда жұрт жалпы бақытты болар деді Мешников!
Бұл – адам баласына ортақ бір сабаз еді. Топырағы жеңіл
болсын!

1. «Сорокъ летъ исканія раціональнаго міровоззренія» –

2 рубля 20 копеекъ. 2. «Этюды о природе человека» – 2 рубля. 3. «Этюды оптимизма» – 2 рубля 2 копеекъ.

Ғали хан.
«Қазақ» газ., № 190, 1916 жыл. С.-Петербор.

«Міне, земство жоқтықтың бір кемшілігі тағы
көзге анық көрінді. Тәмам қазақта метірке жоқ.
...Міне, Мағауйя Ілияс баласы, Таловқа қысымының
бірінші болысының қазағы, жасы 16-да. Туғаннан

бері молла дәптерінде жазусыз. 1914 жылғы спискеде
ыстаршин 21-де деп жазып қойған, биыл 23-те бола
ды. Ыстаршинға: Мұның қалай? – десе: – Білмеймін,

– дейді.

Мағауйя сияқты қазақ толып жатыр, талай қазақ
осымен әлек. 70–80 жыл муфти қол астындағы қазақ
метіркесінің түрі осы. Мұның молдасы да, муфтиі
де, жұрты да жарайды, ыстаршиннің түрі анау.

Бұларды қалайша ыстаршин сайлап жүргенін надан
жұрт өзі біледі».
Қыр баласы.
1916 жыл. Петроград.

БӨКЕЙЛІК ҚАЗАҒЫ

(25 июн жарлығы жұртқа жария болған соң)
Июл басынан жұрт шабуылда. Жұрт басшысы неше жерде
жиылысты. Хан ордасына, бұл орысша Ханская ставка атала
ды, Астрахан губернаторы келіп, мұндағы «Временный совет»-

пен мәжіліс құрды. Жандаралды қазақ нан-тұз алып, тарту
етіп, құрметтеп күтіп алды. Нан-тұзды жанаралға ұсынған
Бақыткерей Құлман баласы, бұл бірінші Государственни
Думаға Астрахан қазағы сайлаған депутат.

Жанарал басшы болған мәжіліске кіріп Бақыткерей жұрт
тілегін айтты. Бақыткерей айтқан жұрт тілегі мынау: «Қазақ
патша жарлығына құл. Қайда патша айдаса, жұрт сонда бола
ды. Егін пісіп тұр. Пішен шабылып көпенеде жатыр, шошаққа

салынған жоқ. Жігіт бәрі соғыс қызметіне алынса, шаруа
күйзеледі. Орыстан солдат алған уақытта жұрт мойнына түскен
жұкті жеңілдетіп тұрған неше жол бар. Осы жеңілдік қазаққа
да болсын: Қазақтан жалғыз жігіт алынбасын; Бір үйден екі-

үш жігіт алынатын болса, бірі үйде қалсын; Тарғын, Таловка
қысымында қазақ көп егін салады. Егін алғанша бұл екі қысым
қазағына бостандық болсын».
Мұны есітіп жанарал Соколовский (Бұрын Семейге губер

натор болған белгілі адам) Бақыткерейді жекіп сөйлеген: «Уни
верситет бітірген адам да өстіп сөйлей ме екен: Орыс баласы
соғыс майданында қан төгіп жатыр. Қан төккен ерлер мен
жұмысқа баратын қазақты жарыстырып бола ма», – деген жа

нарал. Бұған Бақыткерей қайырып жауап айтпаған...
Мұндағы хакім тілегін бере алмаған соң, астана барып
жұрт тілегін айтып қаламыз деп, 11 июлде Иманғали, 12 июл
де Батырқайыр, Абдош, Жұмағали Петроград кетті. Онда

бұлардың айтпағы жоғарыдағы Бақыткерей жанаралға айтқан
жұрт тілегі.
4 июлде патша жарлығымен тәмам қалған орыс қызметке
шақырылған еді. 43 жасқа шейін еркек бәрі соғысқа алынса,

егін алусыз қалады деп, неше земстволар сұрап, бұл орыс жігіті

шақырылу бір айға тоқталды. Жұрт ашықса, соғыс халі кем
болатыны анық. Біздің бір сүйенгеніміз немісті ашықтырып
аламыз деу. Қазақ орыспен көрші жерде егінді ортаққа салып
отыр. Қазақ жұмысқа алынса, мұжық егіні де алусыз қалады.

Мұны мұндағы жанаралдар білмесе де астана үкіметі білер.
Егін туралы сұраған қазақ тілегі де қабыл болар.
Бөкейлік қазағының земство орнындағы мекемесі «Времен
ный совет». Жұрт тілегін «Временный совет» үкіметке айтқаны

күшті болатын еді. Бұл мұны істей алатын түрі жоқ. Міне, зем
ство жоқтықтың бір кемшілігі тағы көзге анық көрінді. Тәмам
қазақта метірке жоқ. Адам жасы спискеде шатақ. Бұл жұртқа
аян. Біздің Бөкейлік Жәңгірхан заманынан бері қарай Орын

бор муфтиінің қол астында, бұларда қағаз бетінде метірке бар.
Тұрмысқа бұлар өзге қазақпен құрдас екен. Қазақтың көбі спи
скеде жоқ, молда метіркесінде де жоқ. Міне, Мағауйя Ілияс ба
ласы, Таловқа қысымының бірінші болысының қазағы, жасы

16-да. Туғаннан бері молла дәптерінде жазусыз. 1914 жылғы
спискеде ыстаршин 21-де деп жазып қойған, биыл 23-те бола
ды. Ыстаршинға: Мұның қалай? – десе: – Білмеймін, – дейді.
Мағауйя сияқты қазақ толып жатыр, талай қазақ осы

мен әлек. 70–80 жыл муфти қол астындағы қазақ метіркесінің
түрі осы. Мұның молдасы да, муфтиі де, жұрты да жарайды,
старшиннің түрі анау. Бұларды қалайша ыстаршин сайлап
жүргенін надан жұрт өзі біледі.

Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 191, 1916 жыл. Петроград қаласы.

УИЛИЯМ РАМЗАЙ1 (1852–1916) Англияда ғылым ағасы У.Рамзай 11-інші [1916 жылы] июлде офат болды. Ғылым жолында бұл кісі ана Мешниковтың құрдасы еді. Атағы Л. Н. Толстойдай күн астына жайылған, химия ғылымын РАМЗАЙ Уильям (Ramsay, Sіr Wіllіam – 1852–1916) – английский хи мик и физик, удостоенный Нобелевской премии за открытие 5 новых химиче ских элементов, составивших группу инертных газов. Родился 2 октября 1852 в Глазго. Окончил гимназию и университет в Глазго. В 1869–1870 годах учился в Гейдельбергском университете (у Р. Бунзена), в 1872 году – в Тюбингенском; в том же году получил степень доктора философии. Вернувшись в Глазго, ра ботал ассистентом в Андерсоновском колледже (1872–1880), в 1880 году стал профессором Бристольского университета, в 1887 возглавил кафедру химии в Юниверсити-колледже в Лондоне. В 1913 году ушел в отставку. Первые рабо ты Рамзая относятся к области органической химии (изучение толуиловой и нитротолуиловой кислот). С 1880 года его научные интересы переместились в область физической химии. Сэр Уильям Рамзай умер в Хай-Уикоме (графство Бакингемпшир) 23 июля 1916 года.

жаңа жолға салған Рамзай. Неше ауруға ем болатын «радий»
затты тапқан Рамзай еді.
Өзге ісін жазуға тереңге кететін болған соң, сөз қысқарттым.
Адам баласының жарық жолға, жұртқа бірдей бақытқа ол

жалас болатыны Л. Н. Толстой, И. И. Мешников, У. Рамзайдан
көрінеді. Адам баласында қанша хайуандық болса да, осылар
дан зор үміт бар!

Қ. Б.

«Қазақ» газ., № 191, 1916 жыл. Петроград.

«Отан қорғау ісіне көмегі тиер деп, бізді жұмысқа
шақырған жарлық шықты. Бұл соғыстың ылаңын
ешкім тілеп алмаған шығар, біздің де көрейік деген
күніміз бұл емес еді. Бірақ «басқа келген пәледен ба

стан құлақ садаға», елден ала бөтен аман қаламыз
деуге бола ма?
Ал енді дүние бұл күйде тұрмас, бұл соғыста
бітер. Сол кезде әркім қызметін бағалар. Сонда еккені

де жоқ, сепкені де жоқтар сыбағаға ортақ бола алмас.
Теңдікке, хақыға ортақ болайық десек, осы бастан
түбін ойлауымыз керек. Алмақтың да салмағы бар».
Ғали хан, Ахмет, Міржақып.

1916 жыл. Орынбор-С.-Петербор.

АЛАШТЫҢ АЗАМАТЫНА!

Міне, дүние жүзіндегі халықтардың көбі соғысқа кірісіп,
қанға боялып, шаруасы күйзелгеніне екі жыл толып, үшіншіге
айналды. Бұл сұрапыл соғыстың жуан ортасында өзіміз қараған
Росия мемлекеті тұрғандығын білесіңдер.

Росияда әскерлік қызметін өтейтін халықтардың үй басы
неше адамнан майданда қару ұстап, біреу жалғызынан, біреу
аяулысынан айырылып, шаруа болса күйзеліп, қатын-бала,
кемпір-шалдың көз жасы көлдей болып отыр.

Бірақ жаудан жеңілсек, көретін күніміз онан да қараң деп, от
анын қорғауға амалсыз көніп отыр. Сол екі жылдан бері біздің
халық, мал шығыны болмаса, бас шығынын көрген жоқ еді.
Бірақ бір шырпыдан тұтанған от өртке айналып, маңайын

шарпып, шылығын бізге де тигізді. Отан қорғау ісіне көмегі тиер
деп, бізді жұмысқа шақырған жарлық шықты. Бұл соғыстың
ылаңын ешкім тілеп алмаған шығар, біздің де көрейік деген
күніміз бұл емес еді. Бірақ «басқа келген пәледен бастан құлақ

садаға», елден ала бөтен аман қаламыз деуге бола ма?
Отандастарымыз орыс халқы, діндес – қандастарымыз ноғай
халқы һәм сондай сыбайлас жұрттар отына күйіп жатқанда,
жалынына біздің шарпылмай қалуымыз қиын көрінеді. Біз бас

аман қаламыз десек, сенің жаның кімнен аяулы еді, мемлекет
басына келген жақсылық-жамандық бәрімізге бірдей ортақ
емес пе деп басқалар айтпай ма, бұған біз не дейміз, мұнан біз
қайтып құтыламыз?

Ал ойламаған жерден жұрт басына мұндай іс, мұндай
ауыртпалық түсті, мұны қалай қыламыз, қалай атқарамыз,
ендігі ойлайтын нәрсе осы. Біздің жұртқа айтатынымыз – бұған
көнбеске болмайды, мұны бұрын да сан рет айттық.

Көнбейміз деушінің сүйенгені жан тәттілік болса, салы
стырып қаралық. Көнгенде жұртқа қандай ауырлық бар,
көнбегенде қандай ауырлық бар?
Көнгенде шаруаға кемшілік те келер, барған жігіт қазаға

да, бейнетке де ұшырар, бірақ елдің іргесі бұзылмас (Қазаға

ұшырар деп ауру сырқаудан болған қазаны айтамыз, өйтпесе солдат қылып алмайды, соғыстан өлмейді). Көнбегенде көретін ауырлық: бағынып тұрған үкіметтің жарлығынан бас тартсақ, жау жағадан алғанда, бас қорғап үйде қаламыз деп мемлекетке қамшымыздың ұшын бермесек, үкімет бізге құр өкпелеп қоймас, күш жұмсар, ол күшті законға сүйеніп істер. Мұндай мысалдар болып тұрған жоқ па? Бірлі-жарым бол сын, писерлері өлген елдерге әскер шығарылды, басшы кісілері абақтыға жабылды, судқа байланды. Мысалы, Торғай, Орал облыстарында. Арыз айтқан адам дар таяқ жеді, тұтқын болды, қорлық көрді. Мысалы, Ақмола, Жетісу облысында. Хакімдер, қайда қарсылық қылды деген елдердің адамдарын атты казак айбынмен қорқытып ала баста ды. Мысалы, Қостанай уезінде. Қазақ шын қарсылық қылатын болса, ел-елге отряд шығады. Отряд шықса, елдің берекесі кетеді, бас пен малта әлегі бірдей тиеді, елдің іргесі бұзылады. Айтқанға тез көне қоймадық, қарсылық қылдың деп, Түркістан уалаятына военное положениені жұртқа келген бір опат деп білу керек. Военное положение иғлан етілген жерде түймедей жазыққа түйедей жаза болады. Қарсылық белгісін көрсетсек, Түркістанға болған военное положение өзге елге де болмай қалмайды. Міне, біздің екі ауырлық дейтініміз осы. Бірі – барса шаруаға кемшілік келіп, алынған жігіттер аз қазаға, бейнетке ұшырағаны, екіншісі – бармаймын деп қарсылық қылса, елге келетін зор бүліншілік. Осы екі ауырлқтың жұрт қай жеңілін таңдау керек. Біздің білуімізше, жеңілі – көнген. Ал ел көнді, көнгенде не істеу керек? Ел басшысы адамдар әділдікпен спискті өздері түзеп беру керек. Мынау жақсы, мы нау жаман, мынау бай, мынау кедей деп бөлмей, сатылмай дұрыстықпен іс қылу керек. Бұл іске қулықсұмдық кіргізу, алалықты-партиялықты қосу зияннан басқа түк пайда бермейді. Ерікті өздеріңе бергенде дұрыстап іс қыла алмасаңдар, үкіметке соңынан өкпелеуге болмайды. Ісписік шатақ екеніне

көзі жетіп отырған хакімдер қазақ өзі дұрыстықпен списк түзеп
тапсырамын десе, рұхсат берер.
Екінші істейтін нәрсе, көніп отырып сұрайтын кеңшілік –
льгота. Бұларды толымды, сыйымды дәлелмен үкіметтен сұрау

керек.
Бірақ мұндайда біздің қазақ Петерборшыл болатын әдісті.
Бұл іс туралы Петерборға шабудан пайда жоқ, онда барып сөз
тыңдату қиын. Бүлінген елден бүлдірген алма деген, ал басына

мұндай ауыр іс түскенде, кімде-кім жырым жегендік қылмау
керек, өз пайдасын қою керек. Бұл іске ақшаның, адвокаттың
түк пайдасы жоқ.
Біз естиміз, елдің көбі бұл істің жаласын ауылнай, болыстарға

аударып, іспискі бермей отыр дейді, бұлары қате. Болыс пен
ауылнайда ерік жоқ. Бұйырды, орындады.
Бірақ болыс, ауылнайлар да орынсыз басып-жаншып ке
тем демей, халықты елеңдірмей, ақша алып, біреуді құтқарып,

біреуді жіберем демей, дұрыстықпен қызметін атқару керек.
Бұл жұмыстан ақшамен сатылып қаламын деушілер де болма
сын, жұрттың бәрі ақшамен қалуға болмайды, бұл елге жақсы
үлгі емес, не көрсе де елмен бірдей көру лайық.

Міне, жұртқа тегіс кеңшілік берілді. 15 сентябрьге шейін
қазақтан кісі алынбайтын болды. Енді жұрт шошынбай,
желікпей шаруаға қайтып, егін-пішенін, басқа тіршілік
жабдығын үлгертіп алу керек. Ат үстінде сенделіп жүргеннен

пайда жоқ.
Ал енді дүние бұл күйде тұрмас, бұл соғыс та бітер. Сол
кезде әркім қызметін бағалар. Сонда еккені де жоқ, сепкені
де жоқтар сыбағаға ортақ бола алмас. Теңдікке, хақыға ортақ

болайық десек, осы бастан түбін ойлауымыз керек. Алмақтың
да салмағы бар.
Ғали хан, Ахмет, Міржақып.
«Қазақ» газ., № 192, 1916 жыл. Петроград-Орынбор.

«Ахмет, Әлихан, Міржақып хат жазыпты, со
лар соғысқа кісі берме», – депті деп, жұртқа сөз та
ратып жүр дейді. Бұл бекер. Біз ешкімге ондай хат
жазғанымыз жоқ.

Осындай өсектің барлығынан болса керек, 30-
ыншы июлде жандармский управлениенің бұйрығы
бойынша Міржақыптың пәтерінде һәм «Қазақ»
басқармасында тінту болды, хаттар, телеграмма

лар алынды.
Сондықтан газеттегіден басқаға сенбеңдер һәм
көнбе деп біз жазды деген хатқа екі бастан сенбеңдер.
Біз ондай сөзді айтпаймыз».

Ғали хан, Ахмет, Міржақып.
1916 жыл. Петроград-Орынбор.

ҚАЗАҚ ЖҰРТЫНА!

Біз естідік, мына қазақтан соғыс майданына жұмыскер ала
ды деген хабар шыққаннан бері ел арасында кейбіреулер біздің
атымызды сатып, Ахмет, Ғали хан, Міржақып хат жазыпты, со
лар соғысқа кісі берме депті деп, жұртқа сөз таратып жүр дейді.

Бұл бекер. Біз ешкімге ондай хат жазғанымыз жоқ.
Осындай өсектің барлығынан болса керек, 30-ыншы июлде
жандармский управлениенің бұйрығы бойынша Міржақыптың
пәтерінде һәм «Қазақ» басқармасында тінту болды, хаттар, те

леграммалар алынды.
Жоқ нәрсе бар болмайды, істемеген ісіміз істелген болып
шықпайды, жазбаған хат жазылған болып табылмайды. Шын
орнын таппай қоймайды.

Бірақ өтіріктен қазаққа келер пайда жоқ. Қазаққа бұл тура
лы не қылу керектігін 8-інші июлде шыққан «Қазақтың» 188-
інші нөмірінде жазғанбыз һәм сонан бері патша жарлығына
қарсылық қылмай, орнына келтіру керектігін газетіміз арқылы

Алты Алашқа жариялау жолындамыз. Біздің мұнан басқа бүгіп
отырған сырымыз, ақылымыз жоқ.
Хатпен кісі пікірін жұртқа тегіс жая алмайды, жұртқа тегіс
тарайтын, неше мың болып жұмасына басылып шығатын

газеттегі сөз ендігі әркімге таныс болған шығар.
Сондықтан газеттегіден басқаға сенбеңдер һәм көнбе деп біз
жазды деген хатқа екі бастан сенбеңдер. Біз ондай сөзді айтпай
мыз.

Ғали хан, Ахмет, Міржақып.
«Қазақ» газ., № 192, 1916 жыл. Петроград-Орынбор.

ӘБУБӘКІР ҚҰРМАНҰЛЫ

Мүнәһиб-Некролог
12-нші июлде 1916-ншы жылы Семейде Ертісте судан өтіп
бара жатып, қайық аударылып Әбубәкір суға кетті. Нәсілі

Қарқаралы оязындағы қаракесек ішінде керней еді. Жылы
қоян, биыл жасы 49-да.
Жасында оқуды Қарқаралыда интернатта оқып, Омбы ба
рып ветеринар – мал дәрігерлік ышколын бітірген еді.

Жасынан оқуға, ойынға құрбысына бәйге бермейтін жүйрік,
құдай әр нәрсеге зеректікті аямай берген жігіт еді.
Топта жиылған құрбы-құрдасты күлдіріп отыратын, досқа
қыздай жылы, дұшпанға аюдай айбатты, жақын туысқанға

бақыт шашқан ер еді.
Адам баласының қылған ісі жайлаған жұрт мінезіне байла
улы. Қыран адасса, қырға кетпек. Табиғаты күшті бейшара, зе
рек Әбубәкір жұрт қолданған адасқан жолға түсіп кейбір уақыт

адасты.
Бірақ бұл адасқан істерін қылған жақсылығы жуып кетуші
еді. Арман болып кетті есіл ер, сол құдай берген зеректігін
жақсы медреседе пайдаланып, түзу жолда сарп етпеді. Еуропа

медресесінде оқу оқып, үлгілі жұрттың мысалын көрсе, атышу
лы жүйрік, қазаққа зор қызметі тиетін ұл болатын еді.
Надан жұртта ғұмыр сүріп, қияға түсіп, жоғалған меруерт
есебінде есіл ер кетті.

Соңғы уақытта сотта айыпкерді қорғап, неше мәртебе өнер
көрсетіп, қандай адвокат болатынын жұртқа білдірді. Мұнысы
болат қанжар жерде жатпас. Биылғы жылдай ұлы дүбірде
құдай туысына берген жүйрік өнер көрсетпей қалмас еді.

Туған өлмек: табиғат жолы, амал бар ма! Ажалы келсе –
жақсы-жаманды, артық-кемді айыра ма!
Бірге ойнап, бір жатқан, сырлас жалғызым-ай! Көріспей
жүріп кеттің. Топырағың жеңіл болсын!

Артыңда қалған балаларға, Бәтіш достыма құдай сабыр,
бақыт берсін!
Ғали хан.
«Қазақ» газ., № 192, 1916 жыл. С.-Петербор.

ЖҰМЫСШЫЛАР ЖАЙЫНАН

Қапал жігіттері – Іле бекетінен 959 жігіт едік. Алматы оязы
«Ұзын ағашта» төрт кісі аурып жатақханада қалды. Шолақ
ұлысынан: Толыбай Алпысбай баласы, Айтжан Жаманқұл
баласы, Қоқан Саршал баласы, Тезек ұлысынан: Нұрқасым

Қылышбай баласы, Піспекте балғалы ұлысынан аурып Байбек
Қарамұрт баласы қалды.
Әулиеатада аурып қалды: тезектен Мұратбек Бақтай баласы,
Нұрхан Қашаған баласы, Алтынемілден әуелі Құтбай баласы,

Садық Сорабай баласы, Тұтқышбай Шынбай баласы, Шолақтан
Тоғай Самбытпай баласы.
Шымкентте Балғалы елінен бірінші ұл опат болды.
Онда бұрыннан жынды сүрей Адамбек Ермәмбек баласы,

Алтынемілден Лаубай Қарагөз баласы қалды. Әулиеатада бізге
бізден бұрын өткен лектен 3 таранчы жігітін қосты. Шымкент
пен Орынбор.
Ғали хан. Күнбатыс майданы.

«Қазақ» газеті, № 221, 1917 жыл. Минскі қаласы.

ҒАЛИ ХАН ТЕЛЕГРАМЫ

«19-ыншы өктәбір Мәскеу жүрдім, онан Петроград барамын.
Ғали хан».
Ғали хан Государственни Дума ашылуға қарсы Петроградта
болып, бюро қызметіне кіріспек. Керек қылған кісіге ардесі:

Петроградъ, Таврическая 31, кв. 19, Мусульманская фракція.
Алихану Букей-ханову.
«Қазақ» газ., № 202, 1916 жыл. Петроград.

КЕРЕНСКИ ТЕЛЕГРАМЫ

Депутат
Керенски
[Керенский,
Александр

Федеро
вич] штабқа тенлеграмм беріп, соғыс қызметіне қазақтан
шақырылатын жігіттерді 15 сентәбірде алмай, мәулет беруге
сұраған екен, Керенски мынадай жауап алған: «Бұратаналарды

қызметке алу жұмысы соғыс министріне түгел тапсырылды,
сіздің телеграммыңыз да соғыс министріне жіберіледі». Бұл жа
уапты Керенски Әлиханға телеграммен хабарландырды.
«Қазақ» газеті, қазан, 1916 жыл.

Орынбор шаһары.

БҰРАТАНАЛАР ТАҚЫРЫБЫ

Ішкі хабарлар
Петроград. 14-інші қазан. Соғыс министрлінің жарлығы:
«9-ыншы өктәбір 1916-ншы жыл еткен доклад бойынша пат
ша хазыреттері 25-інші июн жарлығымен қара жұмысқа алына

тын бұратаналарға атты казак қатарына өздері тіленіп кіремін
десе, мынадай тәртіппен кіруге рұқсат етті:

1) өздері тіленіп атты казак қызметіне кіремін деген

бұратаналарды алу билігі войскови наказни атаманда
ры, яки атты әскерлердің наказни атамандары қарауына
беріледі.

2) өздері тіленген бұратаналар қазіргі соғысқа кірісетін сай

лы атты әскерлер қатарына кіреді, егер қажеті болса, олар
үйретілу үшін запасни сотниларға жіберіледі.

3) өздері тіленіп атты әскерлікке жазылған бұратаналар ка

зактар бөліміне өз киімі (атты казак форымы), өз қару-
жарағы һәм өз атымен кетуге міндеткер.

4) тіленіп кірген бұратаналар жай атты казак дәрежесінде

болады.

5) тіленіп кірген бұратаналар соғыс қалай бітсе, солай

бұрынғы қалыпша үйді-үйіне тарайды.
Бұл патша жарлығын военни ведомствоға хабарландырып,
тиісті орнында осы тәртіппен іс қылуы үшін ығлан етемін».
Қол қоюшы соғыс министрі

генералъ отъ инфантеріи

Шуваевъ.
«Қазақ» газ., № 202, 1916 жыл. Петроград қаласы.

«Бюро адамдары ыстудент юрист Мұстафа Шоқаевты лайықтайды. Мұстафа Шоқаев – мұсылман комитеті ашылғаннан бері сонда қызмет етуші еді. Бюро адамдары Мұстафаның осы қызметке кәміл жарайтындығын біліп лайықтап отыр. Осылар жаратып, жұмысқа шақырып отырған адамын біз де жарайды деп білеміз һәм Бюроға қойылатын екінші адам Мұстафа Шоқаев болуын ұнатамыз. Осы кезде Бюроға барып жатқан қазақ істері көп, Государственни Дума болса, ноябірден бастап ашы лайын деп тұр. Сондықтан Мұстафа Шоқаев 1-інші ноябірден бастап Бюродағы қазақ жұмысына кірісуін өтінеміз». Ғали хан. 1916 жыл. 31 өктәбір. Петроград.

БЮРОҒА ЕКІНШІ АДАМ ҚОЮ

(ІV-інші Думаның мұсылман фракциясындағы
Қазақ өкілеттігі турасында)
Мұсылман фраксиясы қасындағы Бюроға қазақтан кісі қоюға
жұрт қаулы қылғанда Бөкей-Ханов баруын ұнатып, екінші

адамның баруын қаржы қанша табылуына қаратып еді. Қазірде
екі кісінің жылдық қаражатына жетерлік ақша табылса да,
жұрт екінші кісісін атамай тұр еді. Сөйтіп тұрғанда Бюро адам
дарынан хабар келді: олар Бөкей-Хановтан басқа Бюрода дәйім

қызмет ететін екінші адамның қазір де өте керектігін білдіреді.
Себебі, 25-інші июн жарлығы тақырыпты Бюрода қазақ ісі
көбеюі һәм тез арада Государственни Дума ашылуы. Осы екінші
кісіге Бюро адамдары ыстудент юрист Мұстафа Шоқаевты

лайықтайды.
Мұстафа Шоқаев – мұсылман комитеті ашылғаннан бері
сонда қызмет етуші еді. Бюро адамдары Мұстафаның осы
қызметке кәміл жарайтындығын біліп лайықтап отыр.

Осылар жаратып, жұмысқа шақырып отырған адамын біз
де жарайды деп білеміз һәм Бюроға қойылатын екінші адам
Мұстафа Шоқаев болуын ұнатамыз.
Осы кезде Бюроға барып жатқан қазақ істері көп, Государ

ственни Дума болса, ноябірден бастап ашылайын деп тұр.
Сондықтан Мұстафа Шоқаев 1-інші ноябірден бастап Бюродағы
қазақ жұмысына кірісуін өтінеміз.
Ғали хан.

«Қазақ» газ., № 203, 1916 жыл. 31 өктәбір.
Мәскеу.

МӘСКЕУ ХАТЫ І. Күні бүгінге шейін алынған қазақ жігіті Земски союзға тапсырылған жоқ. Бұл жігіттердің дәл қайда екені Земски союзға белгісіз. Күнбатыс фронтында, Минскі қаласы тұсында Орша деген қалада Земски союзға қазақ жігіті тапсырылмақ деседі. Земски союз алатын жігіт саны 90–100 мың. Мұнан өзге қазақ жігіті әскери мекеме қарауында болуы мүмкін. Мұнан артылғандары әр жерде теміржолда болатын. Земски главни комитет бұратаналардан алынған жігіттердің жабдығында болатын бір бөлім жасамақ. Мұның председателі кінәз Лвов болады. Кінәз орынбасары – бөлім басы болады. Бөлімге бұратана жайын һәм өз бөлімін білетіндерден 4 адам болады. Зимгордың инженерни отделі мыңбасы, жүзбасы шақырғанда қолына берген жұмыскерді өзім билеймін деп ойлаған екен. Бұл ой болмады. Әскери әкімдер Земгорға берген жұмысшыларды 250-ден баталионға бөлген, мыңға бөлген. Мыңбасы порутшик, баталион басы прапоршик офитсерлер ден майдандағы үкімет өзі қойған. Зимгордың инженерни отделі қылам тілегі пұштиып жоққа шыққанға ұқсайды. Осы күні Күнбатыс майданда Земгордың қолында 23 мың бұратана бар. Мұның 16 мыңы бұрят, 8 жүзі қалмақ, 2 мың 8 жүзі сарт, 3 мың 4 жүзі қазақ. Қазақ жігіттері Қостанай, Ақтөбе оязынан. Сарт киімі нашар. Бұрят, қазақ тәуір киініп шыққан екен. Бірақ қазақтың етігі тозған. Бұларға етік беріледі. Бұларды мұнда комиссия қараса, қазақ пен сартта 2 %, бұрятта 14–35 % жіңішке ауру жігіттер болған. Жерінен жіңішке аурусыз кел ген сарт бұряттан қалмаймыз деп, жіңішке ауруға малтығып жатқан көрінеді. Сарттың малданғаны бірге қызмет қылатын тұрғын жұрттан қызметкер әйелі болса керек.

Бұратана бөлімі әлі кедергіден өте алмай жатыр. Жақын ара
да болатын. Бұл болған соң, ана қазақ жігітіне қызмет қыламыз
деген жастарға «Қазақ» арқылы хабар қыламыз.
Осы күні біздің қазақ жігіті қай жерде, қанша кісі қызмет

қылып жатқаны белгісіз. Фронтқа бос кісі іс қылу үшін бара
алмайды: онда баруға рұқсат керек. Бұл рұқсат бос адамға
берілмейді. Ана бұратана бөлімі ашылғанда алдымен қазақ
жігітін аз дейміз.

Земгордың ниженерни отделіне враш, фелдшер, санитар ке
рек. Беретін ақысы мынау:

Бір айға

киім үшін
Врашқа

400 сом

300 сом
Ветеринар врашқа

Фелдшер, санитар

Ветеринарни фелдшер

Cанитар

Қызметі майдан желкесіне барған қазақ жігіттерімен бір бо лады. Осыған барушы талапкер болса, адрісі мынау: Москва, Никольская 17. Заведывающему инженерно-строитель нымъ отделомъ. Ғирсасына жауап қайтпай, елден шықпау керек. «Қазақ» газеті яки Ғалиханның рекомендатсиясы керек. Мынау көрсетілген ақы аз дегендердің ғрисаға жазыңдар қандай ақша алатындарыңды. Қазаққа қызмет қылатын болған соң дені сау жұрт үшін барғаны оң болар еді. Земгор, яғни Земски һәм городской союздың инжерени бөлімінен 2 адам болады һәм 4 фронттан өкіл болады. Бұл бұратана бөлімінің істейтін ісі мынау: 1. қазақ, сарт, бұрят алынған жерде тамақ беретін, аурусырқауын қарайтын орындар ашады;

2. мұндай орындар бұратана жігіті жүретін жолдарда,

теміржол ыстансаларында ашылады; 3. жұмысшылардың қызмет қылып тұрған жерлерінде

әртүрлі жәрдем береді; 4. қазақ даласында, Түркістанда, бұрят жерінде тұрған

жұрттан өзіне көмекші сайлап, жұмысшыларға тамақ,
киім, жақсы һәм қой еті, ірімшік-құрт, шекпен, тері шал
бар, тон, тымақ, киіз сатып алады; артында қалған туған-
туысқандарымен кеткен жігіттердің арасында хат-хабар

жеткізіп тұрады.
Бұл Земски союз бастаған жақсы қызметті атқаруға бізден,
қазақ баласынан зор қызмет керек. Елде ақсақал, жұрт азама
ты қосылып мына Земски союзға қызметші, көмекші болғаны

оң. Біздің қазақтың бар дәрігері қазақ жігіті үшін Земски союзға
қызметші болса, орын табылатын көрінеді. Фелдшер бауырларым
да дәрігер-доктор ағаларынан қалмас. Бөтен жерде шөп шауып,
жер қазып, ауырға қазақ баласына өз тілін білетін дәрігер, фелд

шер аса қымбат. Бұлардан да Земски союзға орыс тілін білетін
жастар көп керек. Бұлар мыңбасы, жүзбасы, переводшик болады.
Земски союзға қызметімізді бердік деп «Қазақ»-қа (№ 201) хат
жазған қазақ ыстуденттері:

1. Шафкат Бекмет баласы, Бөкейлік; 2. Әубәкір Иманбай баласы, Торғай; 3. Мұқыш Боштай баласы, Семей; 4. Базарбай Мәмет баласы, Жетісу; 5. Ғайса Қисық баласы, Торғай; 6. Махмұд Шынтай баласы, Бөкейлік; 7. Мұхаммедқазы Шонтай баласы, Торғай; 8. Сұлтан Бек Мәнгелді баласы, Түркістан.

Осылардың әрқайсысы өз елінің жігітімен болғаны оң
болады-ау деймін. Осы жақсы бауырларымның жақсы жолын
қабыл алған, ұлтшыл жастар тағы табылар деген зор үміт!

Бауырларым, ден сау жас шақтарыңда жұрт үшін шауып
қал!
Менің Мәскеудегі адресім:
Земскій союзъ, Главный комитетъ.

Ғали хан.
«Қазақ» газ., № 203, 31 өктәбір, 1916 жыл. Мәскеу.

ПЕТРОГРАД ХАТЫ

VІІІ-бөлімі
Үкімет пен Государственни Дума арасындағы саясат ісі
1906-ншы жылдағыдай. 1-інші ноябірде Государственни Дума
ашылғанда, министрлер Государственни Дума председателінің

ғана сөзін тыңдап шығып кетті.
Үкімет тілеуі бойынша Государственни Совет мәжілісі де
1-інші ноябріде ашылды. Бұрын Государственни Совет пен
Государственни Дума екеуі бір күнде ашылса, Государственни

Дума алғашқы мәжілісінен кейін кешке ашылатын еді. Совет
шлендері Думада болған сөздерді тыңдайтын еді. Үкімет тара
пынан жасалған саяси әдіспен ол биыл болмады. Государствен
ни Советтің ашқанында «боламынды» сылтау етіп, министрлер

Государственни Думаны тастап Государственни Советке кетіп
қалды.
Думаның көсемдері үкіметке айтатын сөздерін минис
трлер кетіп қалған соң, олардың құр бос орындарына сөйледі.

Үкіметтің мұнысы: «мыжый бер, құлағым саңырау» дегені.
Блок, кадет, трудовая группа, сотсиал-демократтардың
айтқан сөздері астана газеттерінде басылған жоқ. Үкімет ба
стырмады. Біз де осымен мылқау болдық.

Соғыстан бұрын үкімет жақтағы партияның басы Шулгин,
граф Капинист 3-інші ноябірде сөйлеп, олар да кешегілердің
айтқанын айтты. Тырқы партияның басы Ефремовтың, казак
Қарауловтың, мұсылман фраксиясы атынан айтқан Жағыров

тың, кадет Маклаковтың айтқандары да алдыңғылардың
айтқаны болды. Бұлардың да сөздерін газеттерге бастырмады.
Үкімет жағына шыққан түн жамылған жазылған Марков басы
боп азғантай ғана оңдағы депутаттар.

Государственни Думада сөйленген пікірдің қысқасы: бұл
үкімет көзін жоғалтсын, бұл үкімет тұрғанда мемлекетіміз
бақ-абыройынан айрылады; не Государственни Дума болсын,
не үкімет болсын, екеуі бір тұруға болмайды. Государственни

Думаның тартысып алам дейтіні: үкімет Государственни Дума
сайлаған, сол көптің пікірін атқаратын адамнан болуы. Ондай
Еуропа Думаға құл үкімет дейді. Еуропаның саяси рәсімінде
үкімет пен Дума арасы жоғарыдағыдай болса, не Дума тілегі

болып жаңа үкімет Дума қалаған адамдардан болады, не Дума
таратылады. Бұл бізде бұрын болған: 1-інші Государственни
Дума осындай тартыста қуылған. Бұл екі балдың (?) қайсысы
қасқайып шыға келетіні белгісіз. Бірақ осы күнгі анығы сол: бұл

Дума осы күнгі үкіметпен бір тұрып іс қылмас.
Саясат ісі зор талас-тартысқа айналды. Государственни Дума
көтермелейтін земство, городской союз болатын көрінеді. Бұлар
атынан кінәз Львов Мәскеу шаһарының басы, Государствен

ни Дума шлені Челноков, Государственни Дума преседателі
Родзянкоға «біз Думаны қолдаймыз» деп хат жазып отыр. Бұл
хат газеттерде жоқ.
Ғали хан.

«Қазақ» газ., № 204, 1916 жыл. Петроград.

«Жұмысқа алыну ісінде «адамгершілік» аз болған. Ыспискі бойынша 15 жасар жас бала, бір үйдегі жалқы, 3–4 ағайынды жігіттер тегіс алынып кеткен. Елдегі байлар, мүше тістеп жүрген мырзалар туралықтан тайып, малының арқасымен от басында қалса керек. Екібас зауыдына жаздырамыз, сөйтіп «аман» алып қаламыз деп ақшаға арын сатқан мырзалар да болып ты. Халық басына түскен міндетті көптеп, көмектеп өткізу бәріміздің, әсіресе, бас білгі мырзаларымыздың борышы, осыны біліп, хабарланып тұрғаны жақсы». Ғали хан, Мұстафа [Шоқайұлы]. 1916 жыл. Петроград.

ПЕТРОГРАД

(Жұмысшылар жайынан. 29 өктәбр)
Бүгін өткен түні Петроград арқылы Павлодар уезіне қараған
қазақтардан 685 жұмысшы1 Псковқа һәм Семей уезінен 463
жұмысшы2 Гатчинаға кетті. Бұлардың келетінін алдыңғы күні

естіп Петроградтағы мұсылман комитетінің председателінің
серігі Заһад әпенді Шәміл һәм Сәлім-Герей мырза Жантөрин
күтіп алмақ болып, тамақ даярлауға қам қылысып еді.
Осы күнде Петроградта оңды тамақ табылады ма?! Сөйтсе

де, амалдап жүріп 30 пұт жылқы етін алып, жұмысшылардың
келуіне қарсы асып дайын қылып тұрды. Поезд түн ауа келді.
Вокзалда адасып, жол таба алмай, теміржол қызметкерлерінен
басшы алып жүріп, көп уақыттан соң бауырларымызды тауып

алды.
Бұлардың айтуына қарағанда, жұмысқа алыну ісінде
«адамгершілік» аз болған. Ыспискі бойынша 15 жасар жас бала,
бір үйдегі жалқы, 3–4 ағайынды жігіттер тегіс алынып кеткен.

Елдегі байлар, мүше тістеп жүрген мырзалар туралықтан
тайып, малының арқасымен от басында қалса керек. Екібас за
уыдына жаздырамыз, сөйтіп «аман» алып қаламыз деп ақшаға
арын сатқан мырзалар да болыпты.

Екібас зауыды біраз адамға «қорғау» болса керек, бірақ
ол «қорғау» арзан бағаға қолға түспей тұрғандықтары
көрінеді. Жұртқа жол тауып беріп, «еңбегіне» пұл алды деген
батырлардың аты-жөні бізге мағлұм, керек уақытында «Қазақ»

бетіне жазылар.
Жоғарғы айтылған 685 жігіт Павлодардан 8-інші өктәбрде
шығыпты. Оларды алған комиссия жөндеп қарамапты,
сондықтан араларында аурулар бар. Осы жайды айтып бүгін

Петроградтан Ғали хан Семейге Конбоит атына телеграмм
Бәрі Бәсентиін.
Қай рудан екенін біле алмадық.

берді. Телеграммада ол адамдардың шыққан болыстарының аты айтылды, тексеруге оңай болсын деп. Жұртыма пайда келтіремін деген жігіттер осы жұмысшыларды алу туралы болған уақиғаларды Конбоитқа айтулары тиіс. Конбоиты, реті келсе, Керекуге де барар, бармаған уақытта Семейге келіп білдіру керек. Бұл келе жатқан жұмысшыларда басшы жоқ, сайламаған. Павлодар адамдарына басшылық қылып келе жатқан Сәлімжан Қыстаубаев деген жігіт. Анау 463-те жөн білетін адам жоқ. Енді мұнан былай жүретіндердің естерінде болсын, жұмысшыларды жүргізерде араларынан 10 адамға бір бас шы, жүз адамға бір басшы сайлату керек. Осылай болсын деп жіберерде тиісті жайлар айту керек. Басшысыз, тілмәшсіз жол жүру қиын. Оларды бермеген уақытта Петроградқа министрге телеграмм арқылы білдіру керек. Жолда Павлодар адамдарының ішінен ауырып 4 жігіт қалыпты. 2 жігіт Екатеринборда, 2 жігіт Вяткада. Олардың атыжөнін біле алмадық. Зертеп, кім екендігін біліп хабарланды рармыз. Петроградтағы мұсылман комитеті һәм Земски союз жұмысшыларға Петроградтан өтер кезінде, басқа жерлерде де қолдан келгенінше жәрдем бермек. Мысалы, тамақ, доктор да ярлап тұру сияқты. Бұл туралы қазіргі көзге көрініп тұрған еш нәрсе жоқ болғанмен, қам қылысып жатыр. Мүмкін болса бір жетінің ішінде Земски союз көмегін де жүргізіп те қояр. Бұған біздің қазақтың өз арасынан жәрдем ке рек. Жәрдемі керек-жарақ нәрселерді алып тұруға ашық пікірлі таза жігіттер, жұмысқа алынған адамдардың үй-ішімен хат тасып тұруға хат білетін, олай-бұлай басқа түрлі жұмыстарға жүріп-тұруға ыңғайлы адамдар керек. Керек нәрселерді земский союз даяр пұлға сатып алады. Халық басына түскен міндетті көптеп, көмектеп өткізу бәріміздің, әсіресе, бас білгі мырзаларымыздың борышы, осы ны біліп, хабарласып тұрғаны жақсы.

Ертең Земски союз адам керек деген уақытта міне жарай
тын адамдарымыз мынау деп ұзатпай көрсету керек. Жоғарғы
айтылған қызметке барамын деген жігіттер аты-жөнін, адресін
«Қазақ» басқармасына білдірсін.

Ғали хан, Мұстафа [Шоқайұлы].
«Қазақ» газ., № 204, 1916 жыл. Петроград.

САЯСАТ КҮЙІ

Государственни Дума ашылды. Депутаттар мемлекеттің
ішкі-тысқы істерінің қандай күйде екенін айтып, мұнан әрі де
сол күйде қалуға болмайтындығын мәлімдеді. Бұл күйде қалмас
үшін не істеу керек екендігін де айтты. Мемлекетті осы күйге

жеткізіп отырған үкімет басындағылар. Олар кетіп, үкімет
билігін өзгелерге беру керек һәм үкімет басына қойылатындар
халық анық сенетін адамдардан болсын деп депутаттар айтып
отыр. Депутаттардың бұл сөзін құлақтары естімес үшін, сыл

тау тауып үкімет басындағылар депутаттардың оларға айтатын
сөздерін Дума үйінің төрт керегесіне айтқызып, шығып кетіп
қалғаны төмендегі «Петроград хатынан» көрініп тұр. Онымен
қоймай, депутаттар сөзі Думаның төрт керегесіне тысқары

естілмес үшін сөйленген сөздерді газет біткенге жаздырмай
қойды.
Мемлекет жым-жырт, қайтер екен, бұл күні қаншаға дейін
һәм қайда барып тоқтар екен деп күтуде. «Р. В.» [«Русскіе вед

ломости». Құраст.] газетасы Росияның қазіргі күйін терезесін
қараңғылап, қатты ауру баққан үйге ұқсатып айтады: жұртты
«бәрі қайтер екен, қалай болар екен» деген ойға түсірген
оқиғалар болып жатыр. Талай ерлігін, талай шыдамдылығын,

қандай құрбандыққа болса да даярлығын ашпаттаған халық
қамында әңгіме болып, ісі билікке түсіп, әкім кесілейін деп тұр.
Бірақ билік те, әкім де халықтан жасырын. Басшылары әкеліп
батпаққа түсірген жерден аман өту жолын қарастырған шақта,

айналасында не барын көрсетпес үшін отты сөндіре тастаған
сияқты болды, – дейді.
Бұл қараңғылық қаншаға барарын қазір болжап болатын
емес. Үкімет пен халық арасы өткелі жоқ тереңге айналды.

Қалай өткел салынып, қалай қатынасары белгісіз.
Дума жиылысы 11-інші ноябірден 19-на дейін патша указы
мен уақытша тоқталды. Мұның мәнісі не екені әзіріне жұмбақ.
Бас министр Штурмер [Штюрмер. Құраст.] түсіп, жол министрі

Трепов Бас министр болған. Мұнан не мағына шықпағы тағы
белгісіз. Бірер министр өзгергеннен, әсіресе Штурмер түсіп,
Трепов қойылғаннан қалып өзгермейтіні анық.
Октәбристен болған министр Протопопов оңнан болған ми

нистрлерден қысымшылығын он есе арттырып отыр. Белгілі
программасы бар, жөні мәлім, жолына табанды партиялардан
үкімет басына адам қойылғанша, министр анау болды, мынау
болды дерлік емес. Бәрібір сол адам бөркінің артын алдына ай

налдырып киіп келген сияқты ғана өзгеріс болады.
Ғали хан.
«Қазақ» газ., № 205, 16 қараша 1916 жыл. Петроград.

«Мен жолыққан ақсақал, жұрт адамы кісілерге та
лай айтқанмын: Бюро қасындағы адам қаражатына
деген қазына қазақ жұртының саяси ісіне ұсталады
деп һәм жұртқа жариялап есеп беріледі деп.

Мен ол ақшаны айға, жылға деп алып отырғаным
жоқ. Жүрген жол шығынын ғана алып отырмын. Жаз
ды күні Государственни Дума жиылысы тарқағанша
Петроградта тұрғаным бар, июл, ауғус ішінде жұрт

жұмысында Орынборғда болғаным бар, сентәбір
ішінде Петроград, өктәбір ішінде Мәскеу барып
қайтқаным бар – бәріне жұмсағаным 856 сом, хат,
телеграм шығындары 190 сом...».

Ғали хан.
1916 жыл, Самар.

ЕСЕП

Жас балаға, көп жасаған ақсақалға белгілі, 3-інші июн 1907-
нші жылдан бері қазақтан Государственни Думада депутат
жоқ. Государственни Думада қазақ жоқ болғанымен, қазақ ісі
қаралмай тұрған жоқ. Өмір тілегі, саяси амалы өз өлкесімен

дүрілдеп, саулап жүріп жатыр. Государственни Думада де
путаты жоқ жұрттың саяси ісі қараң. Бұл заманның табиғаты
айтысқан, алысқан, жұлысқан, жығысқан. Айтысатын, хұқық
санасатын майдан – Государственни Дума.

Государственни Думаның жұртқа бірдей жарығы біздің
қазаққа түспей, қазақ жұрты көлеңкеде тұр.
«Қазақ» шыққаннан бері қазақтан депутат жоқтығы неше
рет сөз болды. Мұны біздің газеттің оқушылары біледі. Күн

қысқарып, түн ұзарса, қыс болғаны. Жазды күнгі жақсы күн
сараң болса, шошаланы түтетіп, оны да пайда дейміз. Госу
дарственни Думада қазақ жұрты депутат қоя алмаса, заманы
на қарай амалы, депутаттарға татушы көмекші, қазақтан кісі

болсынға сөз тұрақтады.
Қайда болса да депутаттар қазынадан жалование жейді.
Біздің Государственни Думада осылай. Законның депутаттарға
жалование бергені депутат алаңсыз Государственни Дума ісінде

болсын дегені.
Депутатқа көмекші кісілерге де қаражат керек. Саясат
ісінде біз үлгі алған Еуропа жұртында саяси партиялар бо
лады; бұлардың шығынын әрбір партия кісісі адам әлінше өз

еркісімен төлейді. Жұрт берген бұл партияға жиылған сома
партия алдында есепте болады. Біз осы Еуропа салған жақсы
үлгілі жолға түстік.
Мен «Қазақ»-қа талай жаздым: депутатқа көмекші болатын

жігіт ана Еуропа жолымен тал түсте, күн жарығында әркім өзі
берген пұл болмаса, алмас; әркім өзі берген ақшаға да жұрт
алдында есеп береміз деп. Менің бұл пікірімді қабыл алған
ақсақал, жұрт кісілері «Қазақ» басқармасына, жұрттың көзі га

зет деп, ана депутатқа көмек болатын жігіт шығыны үшін ақша
жіберіп тұр. Бұл «Қазақ» газетінен мәлім.

Қазақ берген ақша қазақтың саяси ісіне жұмсалатын қазына;
мысалы, біздің қазақ тұрмысы, жай-күйі мен Дума партияла
рын таныстыру үшін кітап жазса, басылса, жұрт жұмысы үшін
жүріп-тұруға қажет болса, осы жұрт адамдары берген қазына

ұсталады.
Ақша жіберген кісілер маған депутаттарға көмекші, тарту
шы болып, Государственни Дума қасына бар деп тілеген соң,
мен бұл қызметті мойныма алдым.

Өткен жаз Государственни Дума жиылысы тарқағанша Пе
троградта болып, Государственни Дума тарқаған соң қайттым
(«Қазақ»-тың 185, 186, 188, 191-інші нөмірлерін қара).
Мен жолыққан ақсақал, жұрт адамы кісілерге талай

айтқанмын: Бюро қасындағы адам қаражатына деген қазына
қазақ жұртының саяси ісіне ұсталады деп һәм жұртқа жария
лап есеп беріледі деп.
Мен ол ақшаны айға, жылға деп алып отырғаным жоқ.

Жүрген жол шығынын ғана алып отырмын. Жазды күні Госу
дарственни Дума жиылысы тарқағанша Петроградта тұрғаным
бар, июл, ауғус ішінде жұрт жұмысында Орынборғда болғаным
бар, сентәбір ішінде Петроград, өктәбір ішінде Мәскеу ба

рып қайтқаным бар – бәріне жұмсағаным 856 сом, хат, теле
грам шығындары 190 сом, Түркістанға барып қайтқан шәкірт
Мұхамадияров жүріп-тұрған расходына 200 сом, барлығы 1
мың 248 сом.

Бюроға жиналған ақша 10.287 сом 77 тиын. Жоғарғы расход
ты шығарғанда қазіргі бары 9.041 сом 77 тиын. Бұл ақша менің
қолымда. Бұл ақша берген кісілердің әуелде арнаған жұрт
жұмысына ұсталады. Мұнан кейінгісіне де тағы осындай есеп

беріліп тұрады.
«Қазақ»-тың 200-інші нөмірінде көрдім: «қамқор жақсы»
бауырлар донос (шағым) қылыпты: «Қазақ» басқармасы бюро
қаражатына деп расходсыз ақша жиып отыр, – деп.

Басқарма жіберген ақшаны алып, газетке басып, әшкерелеп
тапсыр деген орнына беріп тұрғанынан басқа түк қылған жоқ.
Әркім өз ақшасын өз еркімен өзі жіберген. Ақшаны газет
басқармасы арқылы жиылсын дегенде ұрлық, зорлық болма

сын деп істегенбіз. Қанша донос (шағым) болғанымен тал түсте
қайте қояды?
Көп ішінде соқыр, пұшық, антұрған, құдай қарғаған болмай
тұрмайды. Қазақ жұрты бұл табиғат жолынан бөлек бола ма?

Ғали хан.
«Қазақ» газеті, № 201, 15 қазан, 1916 жыл.
Самар қаласы.

«Земски союз бастаған жақсы қызметті атқаруға
бізден, қазақ баласынан зор қызмет керек. Елде
ақсақал, жұрт азаматы қосылып, мына Земски союзға
қызметші, көмекші болғаны оң. Біздің қазақтың бар

дәрігері қазақ жігіті үшін Земски союзға қызметші
болса, орын табылатын көрінеді. Фелдшер бауыр
ларым да дәрігер-доктор ағаларынан қалмас. Бөтен
жерде шөп шауып, жер қазып ауырған қазақ бала

сына өз тілін білетін дәрігер, фелдшер аса қымбат.
Бұлардан да Земски союзға орыс тілін білетін жа
стар көп керек. Бұлар мыңбасы, жүзбасы, переуодшик
болады.

Бауырларым, дені сау, жас шақтарыңда жұрт
үшін шауып қал!».
Әлихан.
Қазан, 1916 жыл. Мәскеу.

МӘСКЕУ ХАТЫ

(Жалғасы)
Күні бүгінге шейін алынған қазақ жігіті Земски союзға
тапсырылған жоқ. Бұл жігіттердің дәл қайда екені З[емски].
союзға белгісіз. Күнбатыс фронтында, Минскі қаласы тұсында,

Орша деген қалада Земски союзға қазақ жігіті тапсырылмақ
деседі. З[емски] союз алатын жігіт саны 90–100 мың. Мұнан өзге
қазақ жігіті әскери мекемелердің қарауында болуы мүмкін.
Мұнан артылғандары әр жерде теміржолда болатын. Зем

ски главный комитет бұратаналардан алынған жігіттердің
жабдығында болатын бір бөлім жасалмақ. Мұның председателі
кнәз Львов болады. Кнәз орынбасары бөлім басы болады.
Бөлімге бұратана жайын һәм өз бөлімін білетіндерден 4 адам

болады. Земгор, яғни Земски һәм городской союздың инженер
ный бөлімінен 2 адам болады һәм 4 фронттан өкіл болады. Бұл
бұратана бөлімінің істейтін ісі мынау:

1) Қазақ, сарт, бұрят алынған жерде тамақ беретін, ауру-

сырқатын қарайтын орындар ашады; 2) Мұндай орындар бұратана жігіті жүретін жолдарда,

теміржол стансаларында ашылады; 3) Жұмысшылардың қызмет қылып тұрған жерлерінде

әртүрлі жәрдем береді; 4) Қазақ даласында, Түркістанда, Бұрят жерінде тұрған

жұрттан өзіне көмекші сайлап жұмысшыларға тамақ, киім,
жылқы һәм қой еті, ірімшік, құрт, шекпен, тері шалбар, тон,
тымақ, киіз сатып алады. Артында қалған туған-туысқандары
мен кеткен жігіттердің арасында хат-хабар жеткізіп тұрады.

Бұл Земски союз бастаған жақсы қызметті атқаруға бізден,
қазақ баласынан зор қызмет керек. Елде ақсақал, жұрт азаматы
қосылып, мына Земски союзға қызметші, көмекші болғаны оң.
Біздің қазақтың бар дәрігері қазақ жігіті үшін Земски союзға

қызметші болса, орын табылатын көрінеді. Фелдшер бауырла
рым да дәрігер-доктор ағаларынан қалмас. Бөтен жерде шөп
шауып, жер қазып ауырған қазақ баласына өз тілін білетін

дәрігер, фелдшер аса қымбат. Бұлардан да Земски союзға орыс
тілін білетін жастар көп керек. Бұлар мыңбасы, жүзбасы, пере
уодшик болады.
Земски союзға қызметкерімізді бердік деп «Қазаққа» (нөмір

201) хат жазған қазақ студенттері: Шапқат Бекмұхамет баласы

– Бөкейлік, Әубәкір Иманбай баласы – Торғай, Мұқыш Пошта

бай баласы – Семей, Базарбай Мәмбет баласы – Жетісу, Ғайса
Қисық баласы – Торғай,Махмұт Шынтай баласы – Бөкейлік,
Мұхаметқазы Шынтай баласы – Торғай, Сұлтанбек Мәнкелді
баласы – Түркістан.

Осылардың әрқайсысы өз елінің жігіттерімен болғаны оң
болады-ау деймін. Осы жақсы бауырларымның жақсы жолын
қабыл алған ұлтшыл жастар тағы табылар деген зор үміт! Бау
ырларым, дені сау, жас шақтарыңда жұрт үшін шауып қал!

Менің Мәскеудегі адресім: Земски союз, Главный комитет.
Әлихан.
«Қазақ» газеті, қазан, 1916 жыл.
Мәскеу қаласы.

«Алла тағала Құран кәрімде пайдалы орынға
өздерінің сүйген нәрселерің мен малыңды шығармай
тұрып
ізгілік,

жақсылық
деген
нәрсеге
жетісе

алмайсыңдар деп бүтін адам баласын шын көңілмен
ұлт ісіне қызмет етуге қызықтырады... Мұнан
көрініп тұр: сүйген малыңнан садақа шығару бір кісіге
ғана емес, бүтін ұлт ісі екендігі. Әр нешік мұндай па

рыз, уәжіп-садақалар бір кісінің пайдасына ғана емес,
бүтін ұлт пайдасына беріледі. Ол ұлт пайдасы мек
теп, медресе сияқты жұрттар салып, бала оқыту
секілді істерде табылады...

Міне, халық, садақа берілінетін орындар осы
айтылған негізді жолмен болады. Ендігі іс өздеріңде».
Ғали хан.
1916 жыл. Мәскеу қаласы.

РАМАЗАН АЙЫ ЖАҚЫНДАҒАН ТАҚЫРЫПТЫ Жыл он екі айдың ішіндегі ең қадірлі, ең артық һәм ең құрметті айы болған рамазан айы жақындау себепті әркімнің аузына «Ораза болып қалды» деген сөздер кіре бастады. Бұл айдағы қылған құлшылық, істелген істердің «О дүниедегі сау абы сондай болатынын» қоя тұрып, біз мұның артықшылығын өзімізше һәм замана, адамшылық, ұлтшылық істері жағынан қарап, біраз тексеріп өтейік. Ораза деген атынан-ақ басқа жақтары халықтың өздеріне де белгілі болар. Біз бұл орында ол ретін жазбай-ақ өтуді лайық көрдік. Жалғыз-ақ рамазан айы әр жердегі халықтардың бастарын қосып, бір-бірінің халдерімен танысуға, пақырлардың халдерін ескеріп, оларға жәрдем беруге жұртқа теңдік-құрдастық, ынтымақ-бірлік, саулық-тазалық һәм құлшылық-құдайшылық сияқты істерді үйретуде басқа айлардан гөрі көп артық. Сондықтан халық қасында басқа айларға қарағанда мұның қадір, құрметі де зор. Тек біз бұл орында, біздің халық осындай қадірлі, қымбат айды немен өткізбек? Құдайшылық, құрдастық істерінде нендей іс көрсетпек болғанда ондай көңілдің жіңішке жерінен шыққан қадірлі қызметтерін кімге көрсетпек һәм кімге бермек деген сауалды шешумен ғана тоқтаймыз. Мұны бізге баяндаудағы мақсат: рамазан айы кіргенде бүгін ислам дініндегі халық, оның ішінде әсіресе біздің қазақ, бұл айды артықша шат көңілмен өткізуге тырысады. Маңдайының терін төгіп тапқан малдары зекетке тол са, зекетке шығарған малын, пітір-уәжіп садақаларын молдаға беріп, жарықтықтардың батасын алу, оларды басқа айлардағы істерінен гөрі артықша құрмет ету һәм өздерінше пақырлардың халдерін қайғырып, олардың тұрмыстарына өздерінің садақаларымен жеңілдік беру бар. Оның үстіне опат болған жақынын, туғандарын осы айда ескеру бар. Бұлары қарындастық ретімен қарағанда өте қолайлы істерден. Бірақ түптеп тесе қарап тексеріп келсек, зекет, пітір һәм басқа уәжіп садақалардың берілетін кісілері жалғыз молдалар ғана болмаса,

тақыр, қойшы-қолаң көрші, яки бірер шәкірт, мұғалімдер ғана
болып шығады. Пақыр, мұқтаж жалғыз бұлар ғана емес, өзіне-
өзі жетпей, қысқа жіп күрмеуіне келмей мұң-мұқтажы көп,
ұлттығын сақтау үшін тіршілік ретіндегі ғылымға сусаған халық

пақыр, мұқтаж. Пақырлық, мұқтаждық деген нәрселер шаруа
мінез, күн көру турасында адам баласының ділгірлікке түсіп
дағдарып тұруынан ғибрат. Бұл дағдарыс бір кісінің, бұрып
айтқанда бірер молданың басында ғана емес, бүтін халықтың

– ұлттың басында. Әсіресе біздің қазақ сияқты білім-өнерден

құралақан, оны берерлік білім жұрттарынан да бос тұрған,
оқушылары аз, болғандарының қалтасы жоқ болған халық бо
лады. Мұндай пақыр халықтың оқу-білім жұрттарын көбейтуге
тырысып, оқушыларын арттырып мұқтаждығын шығаруға

қызмет еткен кісілер, байлар құдайшылық, адамшылық істерін
екі дүниеде де өтеген зор сауапты болады.
Құран кәрімдегі баян етілген садақа орындары да осы
негіздерге құрылып айтылған:

1) Құрандағы айтылған «пақыр» деген сөздің мағынасы бір

кісінің, болмаса көптің мұқтаждығын шығару деген сөз. Бұған
ұлт мұқтаждығы да кіреді. Мұны шығарамын деген ұлтқа не ке
рек? Сол керегін жетілдіру үшін Алла тағала «садақаларыңды
мұқтаж болған адамдарға беріңдер» деп көптің қамын ойға са

лып айтқан. 2) «Ибн Ассубилге» беріңдер деген бізше жол баласы. Бұған

мұқтаждық халдегі жолаушылар мен нақықсыз туған балалар
(бұл бізде жоқ), шаһарлы жерлерде көп болады, анасы, асы
раушысы болмағандықтан тапқан баласын көшеге тастап кету
реті кіреді. Бұлай туған балаларды да тәрбие етуді жұрт үстіне

міндеті қылып артқан. Бұл ұлттың мұқтаждығын көздеуде
ақылды негізбен құрылған бір жол. Сондықтан бұл реттен
қарағанда да садақалардың ұлт мұқтаждығын шығару үшін
қойылынған жұрттарға ұсталынатындығын көрсетеді.

3) «Фи субил-аллаға» беріңдер деген. Бұған оқу жолындағы

барша шәкірттер мен ұлт мұқтаждығын өтейтін орындар
кіреді.

Бұл үшінші орында жоғарғы айтылған екі орыннан гөрі
садақаларды халық мұқтаждығына жұмсау да ашығырақ баян
етілген.

4) «Уа алғараминге» беріңдер деген. Бұл бұрыш басып сасып

тұрған адам. Бұған садақа беріп көтеріп жіберуде де зор мағына
бар. Қысқасы, қалай ойласақ та садақаларды Алла тағала адам
баласын ділгірліктен шығару үшін беруге бұйырған. Халық та
сол ділгірліктегінің бірі.

Бесінше реттен көрсетіп, мұны да айтып өтейік. Алла тағала
Құран кәрімде пайдалы орынға өздерінің сүйген нәрселерің
мен малыңды шығармай тұрып ізгілік, жақсылық деген нәрсеге
жетісе алмайсыңдар деп бүтін адам баласын шын көңілмен ұлт

ісіне қызмет етуге қызықтырады. Егер ұлт ісінің керегі болма
са, ол ұлт ісіне мұндай уәжіп һәм зекет сияқты садақаларды ең
сүйген малыңнан беріңдер деп қызықтырмас еді.
Мұнан көрініп тұр: сүйген малыңнан садақа шығару бір

кісіге ғана емес, бүтін ұлт ісі екендігі. Әр нешік мұндай парыз,
уәжіп-садақалар бір кісінің пайдасына ғана емес, бүтін ұлт
пайдасына беріледі. Ол ұлт пайдасы мектеп, медресе сияқты
жұрттар салып, бала оқыту секілді істерде табылады.

Енді біздің халықтағы құдайы садақалардың көбі осы
құрметті рамазан айында өтелінуге ыждиһат етілінетін
болғандықтан, біз рамазан айы жақындау тақырыпты мұндай
реттерді баяндап, халқымызға ұсынуды өзімізге лайық көрдік.

Міне, халық, садақа берілінетін орындар осы айтылған негізді
жолмен болады. Ендігі іс өздеріңде. Әшірдікі де осы айтылған
орындар. Менің бұл жазған сөздерім 176 нөмір «Қазақтағы»
жазылған Жиенғали мырзаның өтінішіне жауап болса керек.

Әлихан.
«Қазақ» газеті, 1916 жыл.
Мәскеу қаласы.

«Ана бұратана бөлімі ашылғанда алдымен қазақ
жігітін іздейміз. Земгордың инженерный отделіне
врач, фелдшер, санитар керек.
...Осыған барушы талапкер болса, адресі мынау:

Москва, Никольская-17, Заведующему инженерно-
строительнымъ отделомъ.
«Қазақ» газеті яки Ғали ханның рекомендациясы
керек. Мынау көрсетілген қақы өз дегендерің арызға

жазыңдар, қандай ақша алатындарыңды. Қазаққа
қызмет қылатын болған соң, дені сау жігіт жұрт
үшін барғаны оң болар еді».
Ғали хан.

1916 жыл. Мәскеу қаласы.

МӘСКЕУ ХАТЫ

ІІІ-інші бөлім
Земгордың
инженерный
отделі

мыңбасы,
жүзбасы
шақырғанда, қолына берген жұмыскерді өзім билеймін деп
ойлаған екен.

Бұл ой болмады. Әскери хакімдер Земгорға берген
жұмысшыларды 250-ден баталионға бөлген, мыңға бөлген.
Мың басы поручик, баталион басы прапоршик әфитсерлерден
майдандағы үкімет өзі қойған.

Земгордың
инженерный
отделі
қылам

деген
тілегі
пұштиып жоққа шыққанға ұқсайды. Осы күні күнбатыс май
данда земгордың қолында 23 мың бұратана бар. Мұның 16

мыңы бурят, 8 жүзі қалмақ, 2 мың 8 жүзі сарт, 3 мың 4 жүзі
қазақ. Қазақ жігіттері Қостанай, Ақтөбе ояздарынан.
Сарт киімі нашар. Бурят, қазақ тәуір киініп шыққан екен.
Бірақ қазақтың етігі тозған. Бұларға етік беріледі. Бұларды

мұнда комиссия қараса, қазақ пен сартта 2 процент, бурятта
14–35 процент жіңішке ауру жігіттер болған.
Жерінен жіңішке аурусыз келген сарт буряттан қалмаймыз
деп, жіңішке ауруға малтығып жатқан көрінеді. Сарттың

малданғаны – бірге қызмет қылатын тұрған жұрт қызметкер
әйелі болса керек.
Бұратана бөлімі әлі кедергіден өте алмай жатыр. Жақын
арада болатын. Бұл болған соң ана қазақ жігітіне қызмет

қыламыз деген жастарға «Қазақ» арқылы хабар қылармыз.
Осы күні біздің қазақ жігіті қай жерде, қанша кісі қызмет
етіп жатқаны белгісіз. Фронтқа бос кісі іс қылу үшін бара
алмайды. Онда баруға рұқсат керек. Бұл рұқсат бос адамға

берілмейді. Ана бұратана бөлімі ашылғанда алдымен қазақ
жігітін іздейміз. Земгордың инженерный отделіне врач, фелд
шер, санитар керек. Беретін қақысы мынау:

Бір айға киім үшін

– врашқа – 400 сом,

– ветеринар врашқа – 300 сом,

– фелдшер-санитар – 125 сом,

– ветеринарный-фелдшер – 100 сом,

– санитар – 75 сом.

Қызметі майдан желкесіне барған қазақ жігіттерімен бір бо
лады. Осыған барушы талапкер болса, адресі мынау:
Москва, Никольская-17, Заведующему
инженерно-строительнымъ отделомъ.

Арыз иесіне жауап қайтпай, елден шықпау керек. «Қазақ»
газеті яки Ғали ханның рекомендациясы керек. Мынау
көрсетілген қақы өз дегендерің арызға жазыңдар, қандай ақша
алатындарыңды. Қазаққа қызмет қылатын болған соң, дені сау

жігіт жұрт үшін барғаны оң болар еді.
Ғали хан.
«Қазақ» газ., № 210, 1916 жыл, 23 желтоқсан (жұма).
Мәскеу қаласы.

МӘСКЕУ

(Жұмысшылар қозғалысы хақында)
Государственни Дума ашылуына қарсы Ғали хан Петро
град кетіп, 25-інші июн жарлығы тақырыпты қазақ арасында
болған көңілсіз оқиғалар жайынан мағлұмат жинап, солар

ды депутаттарға қорытып беріп, запрос кіргізу ыхтиһатында
жүрген еді. Бұл запрос 19-ыншы ноябірде Государственни Думаға
түскендігі «Қазақ»-тың 209-ыншы нөмірінде жазылды. Біздің қазақ
запросы Государственни Думаның жабық (құпия) мәжілісінде

тексерілгендіктен, онда депутаттардың сөйлеген сөздерін газетке
басуға болмайды. Ол жұмыстан қолы босамағаннан кейін декәбір
басында Ғали хан Мәскеу барған еді. Ондағы мақсаты – Земски
союз басшыларымен сөйлесіп, олардың қоластына көбірек қазақ

жігітін кіргізу һәм жігіттердің киім, тамақ, жай-күйін жақсылау
еді. Бұл туралы қолдан келер іс істеліп жатқан көрінеді.
Ғали хан басқармаға 17-нші декәбірде жазған хатында:
«2–3 күнде біз – Ғали хан, Мырзағазы, Тел, Мұса, Хасен бесеуіміз

Западный фронтқа жүреміз, онда барып қазақ жігіттерін көреміз,
Земски союзға көмек көрсетпек боламыз. Земски союз: «қазаққа
не қыл десең, соны орнына келтіреміз», – деп қуантып тұр. Өзге
фронтқа да барамыз.

Ғалихан».
Мұнан кейін 21-інші декәбірде Мәскеуден телеграм алдық:
«Ғали хан, Тел, Мұса, Мырзағазы, Хасен Западный фронтқа
(Күнбатыс майданы) жүрдік», – деген.

26-ншы декәбірде соғыс майданынан Ғали хан басқармаға
мынадай телеграм соқты:
«Майдандағы Қостанай, Ақтөбе жігіттерін аралап жүрміз»,

– деген.

Жоғарғы Ғали ханмен жолдас болып жүрген жігіттер:
Мырзағазы Есполов – қостанайлық, ушител, Тел Жаманмұратов,
Мұса Сейдалин һәм Хасен Бекетаев Мәскеуде оқып жүрген
Торғай облысының ыстуденттері.

* * * Мәскеуде жұмыс қылып жатқан жігіттерді аралап Тел, Мырзағазы, Мұса үшеуі жинаған мағлұматтар: І. Мәскеуде Брянский вокзалында қызмет қылатын 100 қазақ. Бұлар бөкейліктен. Бұлар Мәскеуге 21-інші ноябірде келген. Елден шыққанда бұлар 1 мың 170 жігіт екен, 770-і Мәскеуден 10–15 шақырым жерде қалыпты. Бұлардың адресі әзір белгісіз. Николаевский вокзалда жігіт бар. Оларға әлі жолыққанымыз жоқ. Бриянский вокзалындағы жігіттердің қылатын жұмыстары – жүк салып, жүк алады. Қызмет 10 сағат. Ішінде жас балалар бар. Осыларға жүк тасыған қиын болып жүрсе керек. 14-інші декәбірде Нарын бөлімі, 5-інші болыс қазағы 17 жа сар Нәби Әлмұхаммед баласы жүктің астында қалып, ауырып жүр. Сабыр Хасен баласы 17 жаста, Халил Ғабдолла баласы 18-де, Нәбимен болыстас, жұмысқа нашар көрінеді. Бұлардың тұрған үйі, ішкен тамағы нашар. Тұрған барақтарын жаңа балшықпен сылауға кіріскен. Сылау балшықты жігіттер тұрған үйде істейді. Мұнысы обал. Бұлардың киімдері тозған, етіктері жыртылған, қолғап жоқ. Іштерінде 2 тілмәш, бір молла бар. Бұлар не қызмет атқарып жүргенін білмедім. Молла-екем барақта ұйқыдан кек алып жатса керек. Жұмысқа жарамды деп доктор мына 4 жігітке куәлік қағаз берген: Дулатияр [Дәулетияр болуы да мүмкін. Құраст.] Сар тай баласы (Соналы болысы), Қуанышбай Жүзбатыр баласы (Нарын бөлімі, 5-інші болыс), Анас Өтепберген баласы (Нарын бөлімі, 3-інші болыс) һәм Нығмет Қапай баласы (Нарын бөлімі, 5-інші болыс). Бұл Брянский вокзалындағы 100 бөкейлік жайы Земски союз, Мәскеу городской головасы Шелноков һәм Мәскеу

градонашалнигі Шибикоға айтылды. Бұлардың бәрі бұл жігіттердің тұрмысын жақсылыққа аудармақ болды. Мұнда Земски городской союз бұратана жігітіне болысуға мекеме жасамақ болып жатыр. Майданда болсын, теміржолда болсын, зауыдта болсын, осы айтылған мекеме бола қалса, жігіттерге жақсылық көмек көрсетпек. Бұл мекемеге елден тұрып көмек-қызмет көрсету қазақ азаматының борышы. Ел ден киім, жылқы еті, құрт, бауырсақ жиған оң. Мұның бәрін қазына ақшаға сатып алып, біздің қазақ жігітіне береді. ІІ. Басшымыз Ғали хан болып біздер 25-інші июн жарлығы бойынша соғыс қызметіне алынған жігіттердің хал-жайын білуге кірістік. Бұл жігіттерге тегіс жәрдем беруге, кейінгі елдің хабарын жігіттерге, жігіттердің амандық хабарын туғантуысқандарына білдіріп тұру үшін бәріне хат жазып отыру қиын жұмыс. Сондықтан әркім бұрынғыдай салақтықты, аз нәрсені шығындағанды қойып, «Қазақ» газетін алдырып тұру керек. Елдің хабарын білу үшін жігіттер де газет алады. ІІІ. Ақтөбе оязынан ауғус айында өз ықтиярымен қазынаның атын бағуға 36 жігіт жалданған екен. Бұлардың күні 1 сом 50 тиын, тамағына 57 тиын, барлығы 2 сом 25 тиын. Бұлар Зем ски союзға кірген. Жұмыстары: отарбамен келген аттарды бағады, асауын үйретеді, отарбаға салып жөнелтіп тұрады. Елден әкелген киім-кешек, азық-түлігі таусылып, Мәскеудің қымбатшылығында алған ақшалары жетпей тұр екен. Қазір бұлардың хал жағдайы... «Қазақ» газ., № 211, 1916 жыл. Мәскеу.

«Өскемен оязы: Шаңғыстай, Нарын һәм мұнан
басқа бірен-саран әр болыстардан бар. Бұлардың
тұрмысы нашар. Адресі:
«Действующая армія, 9-я инженерно-строитель

ная дружина, 221-я инородческая рабочая партія, 3-й
отрядъ».
Ертең 9-ншы дружинаның қалған екі әтрәдына
бармаққа отырмыз.

Жігіттердің бәрі де елден сәлемдеме күтеді екен.
Земгор қарамағындағы қазақтардың барлығын
аралаған соң, әммәсінің жайынан толық мағлұмат
бермекпіз».

Ғали хан, Мырзағазы, Тел, Мұса, Хасен.
1916 жыл. Күнбатыс майданы, Минскі.

КҮНБАТЫС МАЙДАНЫНАН

Жұмысшылар жайынан
Декәбірдің 22-сінде Мәскеуден шығып, арада екі қонып,
1-інші дружинаға келдік. Бұған қарайтын жұмысшылар екі
жерде, бірақ аралары жақын. Мұндағы жігіттер Қостанай оязы:

Қумақ Суындық һәм бірлі-жарымды Жетіқарадан бар һәм
Ақтөбе оязы, Қамсақты жігіттері. Бұлардың ішінде жалғыз-
жарым Орал облысынан бар. Бұлар екінші әтрәд. Адрестері:
«Действующая армія, 1-я инженерно-строительная дру

жина, 200-я рабочая партія, ІІ отрядъ».
Сол күні осында қонып, ертеңіне 1-інші дружинаның 1-інші
әтрәдіне келдік. Мұндағы жігіттер Ақтөбе оязы. Ақтөбе,
Қамсақты, Тоқан, Қарабұтақ һәм Аралтөбе болыстарынан.

Бұлардың тұрмысы жақсы. Бұлардың адресі жоғарғыша, айыр
масы – «ІІ отрядъ» дегеннің орнына «І отрядъ» болады.
Сол күні 16-ншы дружинаға келіп қондық. Мұндағылар
да Қостанай оязы: Аққарға, Кеңарал, Сарыой һәм Жетіқара

мен Желқорадан бір азырақ жігіттер бар. Жане Ақтөбе оязы:
Әлімбет, Батпақты, Бестамақ болыстарынікі. Бұлардан басқа
бұл екі ояздың әр болыстарынан бірен-саран жігіттер бар.
Бұлардың тұрмысы ана жоғарыдағылардан төменірек.

Адрестері:
«Действующая армія, 16-я инженерно-строительная
дружина, 210-я рабочая инорподческая партія, І и ІІ отря
ды».

25-інші декәбірде онан түнде шығып, 9-ыншы дружинаға
келіп, бұ күн мұндағы жігіттерді көрдік. Бұл дружинадағы
қазақтар үш бөлек екен, соның бір бөлегін ғана көруге
жетістік. Мұндағы жігіттердің барлығы да Семей, Өскемен

ояздарынікі. Семей оязы: Сейтен, Биген, Бесқарағай, Малы
бай, Белағаш болыстарынан.
Өскемен оязы: Шаңғыстай, Нарын һәм мұнан басқа
бірен-саран әр болыстардан бар. Бұлардың тұрмысы нашар.

Адресі:

«Действующая армія, 9-я инженерно-строительная дру
жина, 221-я инородческая рабочая партія, 3-й отрядъ».
Ертең 9-ншы дружинаның қалған екі әтрәдына бармаққа
отырмыз.

Жігіттердің бәрі де елден сәлемдеме күтеді екен.
Земгор қарамағындағы қазақтардың барлығын аралаған соң,
әммәсінің жайынан толық мағлұмат бермекпіз.
Ғали хан, Мырзағазы, Тел, Мұса, Хасен.

Видибор [?], 1-інші януар. Торғай, Орал, Семей һәм Астра
ханнан алынған қазақ жігіттерін аралап шықтық, енді 8-інші
дружинаға Минскіге барамыз.
Ғали хан.

«Қазақ», № 212, 1916 жыл.
Күнбатыс майданы, Минскі.

ЖҰМЫСШЫЛАР ЖАЙЫНАН

«Қазақ» газеті, № 221, 1917 жыл.
Минскі қаласы.

1917 жыл (год)
Петроград–Мәскеу–Минскі–Орынбор–Томскі–
Омбы–Алаш (Семей)
Петроград–Москва–Минск–Оренбург–Томск–Омск–

Алаш (Семипалатинск)

Әлихан Бөкейханның Күнбатыс майданында қара жұмыста жүрген қазақ жігіттерінің күй-жайы туралы мақаласы жарияланған «Қазақ» газетінің 1917 жылғы 212 саны. Газеттің төртінші бетіне шыққан мақаланың авторы «Ғали хан» (Әлихан) деп көрсетілген. Минскі, қаңтар, 1917 жыл. Четвертая полоса газеты «Қазақ» от января 1917 года, № 212, где опублико вана статья А. Н. Букейхана под заголовком «О положении рабочих. Из За падного фронта», о положении казахских джигитов, призванных на тыловые работы на Западный фронт. Статья подписана «Гали хан» (Алихан). Минск, январь 1917 года.

«Біз Мәскеу барып, «қазақ қайдалап», ізге түскен
соң, кнәз Львов һәм мұның жолдасы – жоғарыда
жазылған Вырубов – бізге айтты: Земгорда 12–13
мың қазақ бар....Сендер барыңдар, 9 қос қазақ жігітін

көріңдер, өздерінен сұраңдар, біздің істе не кем-кетік
бар, бізге айтыңдар, біз қолдан келгенді істейік, – деді.
Біз көрген қазақ бәрі кіші жүз: Қостанай, Ақтөбе,
Орал, Алыбшын Гуриев, Бөкейлік. Жалғыз-ақ 9-ыншы

дружинада Өскемен, Семей бар. Бұлардың болысы,
ауылы, адресі келер хатта жазылады».
Ғалихан, Күнбатыс майданынан.
9-ыншы януар, 1917 жыл. Минскі.

БАСҚАРМАҒА ТЕЛЕГРАМ Мәскеу, 22 януар. Отдел ашуға Минскіге қайта бара жатыр мыз. Онда Миряқұбты шақырамыз. Ғали хан, Мырзағазы ЖҰМЫСШЫЛАР ЖАЙЫНАН Күнбатыс майданынан І. 17-інші декабрде Күнбатыс майданынның Земски комитетінің бастығы В.В.Вырубов бізді (Ғали хан, Мырзағазы, Тел, Мұса, Хасен) Күнбатыс майданына шақыртты. Мұнда 9 қоста (рабочая дружина) 12–13 мың қазақ жігіті бар екен. Бұл жігіттер Земгор (яғни «Земский и городской союз») қарамағында. Осы 9 қостағы қазақ жігітіне жататын жай, ішетін тамақ, істейтін іс, бұл іске хақы беретін қазақ жігітін бағып-қағып, басқаратын Земгор болады. Біз Мәскеу барып, «қазақ қайдалап», ізге түскен соң, кнәз Львов һәм мұның жолдасы – жоғарыда жазылған Вырубов – бізге айтты: Земгорда 12–13 мың қазақ бар. Біз бұларды білгенімізше тәрбиелеп жатырмыз. Біздің қылған ісімізге қазақ жігіті рза ма, жоқ па, білмей тұрмыз. Сендер барыңдар, 9 қос қазақ жігітін көріңдер, өздерінен сұраңдар, біздің істе не кем-кетік бар, бізге айтыңдар, біз қолдан келгенді істейік, – деді. Земски һәм городской союзды оқушылар да һәм қызметке келген жігіттер де білмейтін бар шығар. Қысқартып бұл екі союздың жайын жазып өтейік. Бұрын соғыста жол салса, ін қазса, өзге жауға қарсы амал қылса, бұлардың бәрі әскер қызметі болатын. Осы зор Еуропа соғысында іс әскер уысынан шығып кетті.

Біз болайық, бізбен соғысқан жау болсын, жоғарыда
жазылған әскерге көмек болатын істі өзге қызметкерге аудар
ды. Бұл зор Еуропа соғысы ісін үкімет басқара алмайтын бол
ды. Осымен біздің орыс жұртының халық қабырғасы қайысып,

жаны күйетін жақсылары бас болып Земски һәм городской
союз қауымын ашты, соғыс жолында олақ болып тұрған
үкіметке болыспақ болды.
Осымен жаралы салдатқа аурухана салу, әскерге жүк тасу,

жолда әскерге тамақ беру, салдатты майданнан алып шығу,
қару-жарақ қамдау, жол салу, ін қазу сияқты істер осы екі
союз қолында кетті. Бұл екі союздың басшысы іздегені қолына
алған істі жақсы қылып бітіру. Бұларда жұмыс қылатын 19 қос

(рабочая дружина). Мұның 9-ында қазақ бар, қазақпен көрші
отырып жұмыс қылған орыс бар, бурят, сарт, қалмақ бар.
Союз қарауында қызметкер бәрі құрдас, тең бірдей. Мынау
орыс, мынау қазақ, мынау сарт, мынау қалмақ, мынау бурят

деп алаламайды. Союздың іздегені: қызметкердің жататын ор
нын жайлы, киімін бүтін, тамағын тоқ қылып, қызметшіге ісін
жақсы істетіп алу.
Земгордың зор басшысы Күнбатыс майданындағы инже

нер Лазарь Нахимич Ладыжински. 21-інші декәбрде Минскіде
біз осы кісіні көрдік. Бұ да бізге кнәз Львов, Вырубов сөзін айт
ты, бізге көп жақсылық-көмек көрсетті.
Ладыжинскидің бізге жақсы қараған қабағымен біздің май

данда жүрісіміз соғыс жоқтағыдай болды. Дружиналарда
армансыз қазақ жігіті бауырлармен сөйлестік. Күйі-жайын
көзбен көріп, сұрастырып білдік.
23-інші декәбрден 2-нші януарға шейін 1, 16, 9, 10 һәм 8-інші

дружиналарды араладық. 3-інші януарда Минскі қайттық, екі
бөліндік. Ғали хан, Мұса, Хасен 7, 5, 18-інші дружинаға кеттік,
Мырзағазы, Тел – 4-інші дружинаға кетті. Біз барып бүгін
қайттық. Мырзағазы, Тел әлі қайтқан жоқ.

12-нші януарда Минскідегі екі союздың комитетінде біздің
докладымыз болды. Аман болсақ, бұл доклад «Қазақ»-та басы
лар. Ладыжинскидің сұрауы бойынша мен 16-ншы дружинаға
10–11-лерінде барып қайттым.

Жігіттердің жататын орны, ішкен тамақ, ұстаған тәрбие
келер хатта түгел жазылар. Земгордағы жігіттер тұрмысында
ойдағы болмаса да, кем-кетігі аз, түзетуге көне қоятын, құдай
біледі, түзетілер. Баққандардың қарауы қазаққа жылы. Біз

айтқанды қылмақ.
Хат ұлғайып кетті, уақытым аз, қарындаш мүжіп таусыл
ды, соқыр шам жымыңдап, хош-хош кетіп барады. Хатты
қысқартпасам болмас.

Біз көрген қазақ бәрі кіші жүз: Қостанай, Ақтөбе, Орал,
Алыбшын, Гуриев, Бөкейлік. Жалғыз-ақ 9-ыншы дружинада
Өскемен, Семей бар. Бұлардың болысы, ауылы, адресі келер
хатта жазылады.

Ғалихан, Күнбатыс майданынан. 9-ыншы януар.
«Қазақ» газ., № 212, қаңтар, 1917 жыл. Минскі.

«Садуақасты
қойып,
зираттан
қайтарда

Қарқаралы податный инспекторы Смирнов сөз
сөйледі: – Марқұм Садуақас халыққа пайдалы ғылым
оқып, жұртына аянбай қызмет қылып, жұқпалы ау
рудан дүниеден қайтты. Оқу көп еді, бірақ мұның

оқығаны халыққа пайдалы оқу еді, пайдасын тигізіп
тұр еді, қайырлы қаза болсын, – деді. Высший на
чальный школдың инспекторы Гриненко сөйледі: –
Марқұм Садуақас маған жолыққанда сан рет оқудағы

қазақ балаларының қамын сөйлеп, қазақ баласы
на жақсылық қыл, көбірек ал деуші еді. Марқұмның
құрметіне стипендия ашып, мұқтаж қазақ баласын
оқытыңдар, – деді... Садуақас есіміне стипендция

ашпақ жұрттың көңілінде бар».
Әлихан Бөкейханов.
Қаңтар, 1917 жыл. Минскі.

МАРҚҰМ САДУАҚАС ШАЛМЕНОВ

Мүнәһиб (Некролог)
Марқұм доктор Садуақастың опат хабары «Қазақтың» 213
нөмірінде басылса керек.
Садуақас тобықты руынан, Тәжі деген кісінің баласы еді.

Алматыда ағасы Бақияның қолында тұрып, гимназия бітірді,
онан Петроград военно-медицински академиясын 1909 жылы
бітіріп шығып, Қарқаралыға доктор болып келді. Сол жылы
Ғазиза Яһуде қызына үйленіп еді. Жасынан оқу оқып, 9 жыл

ұлтына қызмет етті. Биылғы «25 июн жарлығы» бойынша
алынған жігіттердің ауруын қарап жүргенде сүзек жұғып, осы
януардың 6-сында опат болды. Жамағаты Ғазиза ханым, алды 7
жасар, арты 21 күндік төрт баласы жетім қалды. Жетім-жесірді

Алла өзің есірке! Он күн ауырып жатты, жолдастары бағып
қарап отырды. Тура келген қазаға амал бар ма, Қарқаралы
қазағы қатты күйзелді. Жетімдердің шаруасына тимей, халық
ортасынан мың жарым сом ұстап жақсы жөнелтті. Жаназасына

халық көп жиналды. Орыс, ноғай, сарт, қазақ зиратына шейін
еріп барды.
Садуақасты қойып, зираттан қайтарда Қарқаралы податный
инспекторы Смирнов сөз сөйледі: – Марқұм Садуақас халыққа

пайдалы ғылым оқып, жұртына аянбай қызмет қылып, жұқпалы
аурудан дүниеден қайтты. Оқу көп еді, бірақ мұның оқығаны
халыққа пайдалы оқу еді, пайдасын тигізіп тұр еді, қайырлы
қаза болсын, – деді. Высший начальный школдың инспекторы

Гриненко сөйледі: – Марқұм Садуақас маған жолыққанда сан
рет оқудағы қазақ балаларының қамын сөйлеп, қазақ баласы
на жақсылық қыл, көбірек ал деуші еді. Марқұмның құрметіне
стипендия ашып, мұқтаж қазақ баласын оқытыңдар, – деді. Сол

арада халық бастығы инспектор Смирнов болып ақша салысты.
Садуақас есіміне стипендция ашпақ жұрттың көңілінде бар.
Яқұб мырза Ақбайұлы сөйледі: – 25 июн жарлығы шыққан
соң, надан жұрт әулігіп көтерілген уақытта халыққа насихат

етіп, қазақты көндіруге себепкер болғанның бірі Садуақас еді.
Басқа жерлерде қан төгілген, асылған, атылған көп, Қарқаралы
қазағы бұл пәледен оқығандардың арқасында аман болды.
Қайран Садуақастан айрылдық, – деп қамығып, бірсыпыра

сөйледі.
Зират басына Қарқаралы ұлықтары түгел барған еді.
Бастығы крестьянски начальник Прозоров болып, басына
қоюға гүл әкелді ай-жұлдыз салған, лентада жазылған сөзі мы

нау: «Қызмет борышын өтеу жолында мезгілсіз құрбанға».
Жолдастары басына ай-жұлдыз салған гүл қойды, бір жағы
айналы сандықпен. Лентаға жазған сөзі мынау:
Өзің үшін тудың сен,

Халқың үшін күйдің сен;
Ажалдан қашпай халық үшін,
Балдарыңа сендің сен.
Тура тағдыр келген соң,

Жолдастарыңды қидың сен.
Халықтан осы секілді өзге де гүл, жазулар болды.
8-інші януарда 2-нші крестьянки начальник Прозоров Ғазиза
ханымға балаларға қарасқаным – пособие деп 300 сом ақша

әкеліп тапсырды. Садуақас марқұмның опатын естіген жақын,
достарынан Ғазиза ханым атына телеграмдар:
Шымкент: – Бәрімізге ортақ қазаға қатты қайғырдық, сабыр
етіңдер, хат та жаздық.

Бақия һәм Тынышбаев.
Семей: – Аяулы еріңіздің жастай опатына аса қынжылдық,
шын көңілден қайырлы болсын айтамыз!
Фон Кинниц, Радвиевич.

Семей: – Айрықша қайғырдық, қапаңызға ортақпыз!
Мезгілсіз опат болған марқұм бауырымызға Алла тағала иман
байлығын берсін! Жасыма, балаларды ұмытпа!
Құлжановтар һәм балалары.

Орынбор: – Мезгілсіз қайтыс болған есіл Садуақастың опа
тына қабырғамыз қайысты. Қайғыңызға ортақпыз!
Байтұрсыновтар.
Мұнан басқа да көңіл айтып телеграмм бергендер, хат

жазғандар көп болды. Алла тағала марқұмның топырағын
жеңіл қылсын!
Әлихан Бөкейханов.
«Қазақ» газеті, қаңтар, 1917 жыл.

Минскі қаласы.

Әлихан Бөкейханның Күнбатыс майданына қара жұмысқа шақырылып, орысша оқыған өз қазақтарына алданып қалған қазақ жігіттері туралы мақаласы жарияланған «Қазақ» газетінің төртінші беті (№ 214, 1917 ж.). Мақалаға «Қыр баласы» деп қол қойылған. Күнбатыс майданы, қаңтар, 1917 жыл. Четвертая полоса газеты «Қазақ» от января 1917 года, № 214, где опублико вана статья «Қыр баласы» («Сын степей») об обманутых казахских джигитах на Западном фронте своими же сородичами, владеющими русским языком. Западный фронт, январь 1917 года.

«Жалданған жігіттер тіл жоқ, алданған екен.
Өсітіп алдап жалдаған жігіттер 978 адам.
...Жазылған 33 жігіт елге қайтамын десе бол
май, бұларды мұзы ерімейтін мұхит қабағындағы

Мұрман теміржолына зорлықпен алып кеткен.
Бұл әңгімені бізге айтқан Қарқаралы оязының
қазағы Дегелең тарақтысы Темірғали Тілеубай ба
ласы. Бұл орысша біледі екен, болмай қашып шығып,

осы күнде Мәскеуде байға қызмет қылып жүр.
Мына 33 жігіттің туысқаны оязни нашалник
арқылы бұларды іздегені оң».
Қыр баласы.

1917 жыл. Күнбатыс майданы, Минскі.

АЛДАНҒАН ҚАЗАҚ ЖІГІТТЕРІ!

Нотариус алдында уағда жасасып («Қазақ», № 192)
теміржолға жалданған Қарқаралы оязы, Абыралы елінің
қазақтары:
Тұрғанбай Жамантай баласы,

Рақым, Ахмет Өгізбай балалары,
Әбіш, Яғқұб [Жақып] Әзірбай балалары,
Сыздықбай Аяжан баласы,
Сарсенбай Мекеш баласы,

Тоқымет Боранбай баласы,
Ғабдығали Ғали баласы,
Ғабдылсалых Текеш баласы,
Қойтан Шекет баласы,

Нұржан Алпан баласы, 13 жаста,
Ахат Шекет баласы,
Жакежан,
Макежан.

Семей оязы, Айғыржал елінің қазақтары:
Яғқұб [Жақып] Шапы баласы,
Рахан,
Көпірбай,

Сейітхан,
Юсұф,
Әлімхан,
Юсұфбек,

Хасен,
Әбубәкір,
Шапы.
Қай ел екені белгісіз: Дүйсенби Досеке баласы, Төлепберген

Қараменде баласы, Қалмақ Қашқымбай баласы, Нұрымсақ
Қашқымбай баласы, Сейіт Талтан баласы һәм Ғабдолла.
Бұлар жаздыгүні Северни теміржолда Даниловка деген
ыстансада қызмет қылған. 1-інші өктәбірде уағдалы күні толған.

Жаздыгүні көп зорлық, кемшілік көрген. Уағда жасағанда
тілмәш Көкөн болысының қазағы Ғұмар Тілеміс баласы алдаған
көрінеді.
Жалданған жігіттер тіл жоқ, алданған екен. Өсітіп алдап

жалдаған жігіттер 978 адам. Жоғарыда жазылғаннан басқасы
қайда екені белгісіз. Жазылған 33 жігіт елге қайтамын десе
болмай, бұларды мұзы ерімейтін мұхит қабағындағы Мұрман
[Мурманск] теміржолына зорлықпен алып кеткен.

Бұл әңгімені бізге айтқан Қарқаралы оязының қазағы
Дегелең тарақтысы Темірғали Тілеубай баласы. Бұл орысша
біледі екен, болмай қашып шығып, осы күнде Мәскеуде байға
қызмет қылып жүр.

Мына 33 жігіттің туысқаны оязни нашалник арқылы бұларды
іздегені оң.
Қыр баласы.
«Қазақ» газ., қаңтар, № 214, 1917 жыл. Минскі.

«Дүниеде құрттан көп кісі өлтіретін пәле
жоқ. Соғыста, жер сілкінгенде, оба болғанда, ше
шек шыққанда өлетін адамның саны құрттан
өлушілердің санына жанаспайды.

1870-інші жылғы Франсия-Германия соғысында
Германиядан 40 мың салдат өлді. Сол жылы Германи
яда құрттан 120 мың адам өлді.
Біздің қазақ жерінде, құдайға шүкір, құрт ауруы

мұндай емес: жаз көшіп жүрген соң, мал шаруасын
қуған соң, қазақ ғұмырын таза ауада далада өткізеді
ғой!
Қарағым, бауырым қазағым, қала болсаң, құрт

пәлесін ала боларсың!»
Қыр баласы.
«Қазақ» газеті, 1916 жыл.
Самар қаласы.

ҚҰРТ АУРУЫ (ЧАХОТКА)

(Тәржіме)
Дүниеде әрбір жеті өліктің бірі құрт ауруынан келеді. Жер
үстінде жыл сайын құрттан миллион адам өледі. Еуропада құрт
болған адамның саны 7 миллиондай бар; жылда осының бір

миллионы өледі, күнде 3 мың адамнан. Жылда құрттан өледі:
Франсияда – 150 мың адам
Росияда – 500 мың адам
Германияда – 160 мың адам

Америкада – 150 мың адам
Аустрияда – 100 мың адам
Дүниеде құрттан көп кісі өлтіретін пәле жоқ. Соғыста, жер
сілкінгенде, оба болғанда, шешек шыққанда өлетін адамның

саны құрттан өлушілердің санына жанаспайды.
1870-інші жылғы Франсия-Германия соғысында Германия
дан 40 мың салдат өлді. Сол жылы Германияда құрттан 120 мың
адам өлді.

1910-ыншы жылы Росияда обадан 150 мың, құрттан 500 мың
адам өлді.
Құрт, тысқа шықпай, үйде отырған адамға жабыса қалады,
бұл мынадан көрініп тұр:

Жүз тігіншінің 54-і құрттан өледі.
Жүз етікшінің 46-сы,
Жүз саудагердің 24-і,
Жүз егіншінің 15-і.

Далада таза ауада жүріп-тұрған адамға құрт жуымайды.
Адамы көп қалалы жер құрт ұясы. Германияда қалада әрбір
жүз өліктің 35-і, мұжық қаласында 28-і құрттан өледі. Нас,
сасық қалада құрт көп болады. Құрт көп адам тұрған нас, сасық

үйде болады.

Мәскеу түрмесінде жүз өліктің 92-сі құрттан, Петербор
түрмесінде жүз өліктің 52-сі құрттан өледі. Мұнда адамды
құртқа байлап өлтіреді десе кінә емес.
Біздің қазақ жерінде, құдайға шүкір, құрт ауруы мұндай

емес: жаз көшіп жүрген соң, мал шаруасын қуған соң, қазақ
ғұмырын таза ауада далада өткізеді ғой!
Қарағым, бауырым қазағым, қала болсаң, құрт пәлесін ала
боларсың!

Қыр баласы.
«Қазақ» газ., 1916 жыл. Самар қаласы.

«Күнбатыс майданы комитетінің бастығы до
кладты оқығаннан кейін, бізге: «Земгор қарамағындағы
қазақтарыңа істе дегендеріңді өздерің қолдарыңа
алыңдар, оған Мәскеуде бір бөлім, Минскіде бір бөлім

ашыңдар, әуелі Минскіде ашыңдар», – деді...
Енді жігіттер жайына келейік.
Жатқан
үйлері:

белуардан
қазып,
төбесін
тақтайдан ит-арқа қылып, үстін топырақпен

жапқан, асты-едені де тақтай. Үйлерінің екі жақ ба
сында бір-бірден һәм Күншығыс жағында 2–3 терезе
бар.
Үйлерінің зорлығы түрліше: 100, 150, 200 кісілік...».

Ғалихан, Күнбатыс майданынан.
1917 жыл. Минскі.

КҮНБАТЫС МАЙДАНЫНАН

(Жалғасы)
Земгор қарауында қанша қазақ жігіттері барлығы өткен хат
та жазылған.
Бұл күнде Земгор Арқа һәм Құбыла майданындағы

бұратаналарды да өз қарауына алмақ, бұл туралы іжтиһад
қылып жатыр. Басқа майдандағы бұратаналарды қолына
алуға Земгор қазіргі қолындағы жігіттерін жақсы тәрбиелеп,
қажеттерін түгел өтеп, көрсету керек. Бұл бола қалса, біздің

қазақтың бәрі де Земгорда болады.
Жігіттер Земгордың көңілінен шықса, Земгор да жігіттердің
көңіліндегі жерден шығып, көп пайдасы тиетін көрінеді.
Сондықтан шамасына аянбай қызмет етулері лайық. «Қызмет

қыл да міндет қыл» деген. Мұның пайдасы түбінде де болмай
қалмаса керек.
Өткен декәбрдің 23-інен януардың 12-сіне шейін Земгордың
қол астындағы 9 қос – 13 мыңдай қазақ жігітін аралап шықтық.

Жігіттердің хал-жайын, көрген-білгенімізді 19-ыншы януарда
Мәскеудегі Земски союздың Күнбатыс майдан комитетіне до
клад қылдық. Бұл докладты Минскінің военни цензоры қарап
болған соң, «Қазаққа» жібереміз. Біздің жігіттерге не сөйлеп,

комитетке қазақ үшін не керек дегенімізді Алаштың азаматы
«Қазақ»-тан оқып көрер.
Күнбатыс
майданы

комитетінің
бастығы
докладты
оқығаннан кейін, бізге: «Земгор қарамағындағы қазақтарыңа

істе дегендеріңді өздерің қолдарыңа алыңдар, оған Мәскеуде бір
бөлім, Минскіде бір бөлім ашыңдар, әуелі Минскіде ашыңдар»,

– деді.

Сонымен 22-нші януарда біз Минскі жүріп барамыз.
Енді жігіттер жайына келейік.
Жатқан үйлері: белуардан қазып, төбесін тақтайдан ит-
арқа қылып, үстін топырақпен жапқан, асты-едені де тақтай.

Үйлерінің екі жақ басында бір-бірден һәм Күншығыс жағында
2–3 терезе бар.
Үйлерінің зорлығы түрліше: 100, 150, 200 кісілік. Ішінде екі
қабырғада бірінің үстінде бірі екі қабат нар-сәкі бар, бұлар жа

татын орындары. Үйдің ортасында тамақ ішетін ұзын ыстол
бар. Кейбір үйлерінде сәкілер екі қабырғада һәм ортасын
да, араларынан жүретін жолы бар. Мұндай үйлерде тамақты
нардың үстінде ішеді.

Кейбір жерде бөлек тамақ ішетін бөлек үйлер бар. Жігіттер
арасынан 2–4 адам сайлап қойған: бұлар кезекпен күндіз-түні
от жағып, үйді жылытып һәм жігіттер жұмысқа кеткенде сы
пырып, тазалап тұрады. Ерінбесе, үйлерін жып-жылы, тап-таза

қылып тұруға болатын көрінеді.
Су болғанда киімді кептіретін өз алдына 1-інші дружинадан
басқа жерде үйі жоқ, сол жақтан үйлерінде кептіреді, бірақ
өз алдына үй салмақ. Алғашқы кезде келгендердің үйлері

жылы, құрғақ, жақсы. Соңынан келгендерінікі өздері кел
ген соң күздігүні істеген, дымқыл. 1-інші дружина, 9-ыншы
дружинаның 2-інші отряд 220-сыншы партия (мұнда Алыбшын
мен Гуриев жігіттері), 10-ыншы дружинаның 3-інші участок

219-ыншы партияларының (мұнда Ақтөбе жігіттері) үйлері
жақсы-ақ.
Соңғы кезде келгендердің бәріне жерден үй істеп жетісе
алмаған, шатырда жатқандары да бар. Шатыр су өтпейтін ке

нептен, терезесі екі басында, 100–150 кісілік; мұның іші де жер
үйдікі сияқты: сәкі, пеш бар, бірақ суықтау, дымқылдау.
Біз қарағанда, шатырда жатқандар: 16-ншы дружина, 2-нші
отряд, 210-ыншы партия, 2-нші жүз (бұлар Сарыой, Кеңарал

болыстарынан 140 жігіт). Бұларды біз кеткен соң былайғы
жолдастарына қосып, жер үйге кіргізген. Біз артымыздан бұл
дружинаға Қарқаралы оязынан 147 жігіт келген, бұлар әзір ша
тырда. Бұлардың бастығы Азанбай Сәбекұлы.

9-ыншы дружинаның 221-інші партиясындағы Семей,
Өскемен жігіттерінің ішінде шатырда тұрғандары бар, бірақ
бұларға үй салып жатқан. 10-ыншы дружинада Тұзтөбе
болысының 100 жігіті шатырда, бұларға да үй салып жатқан.

4, 7, 5, 8-інші дружиналарда бірен-саран шатыр бар. Бұлардың
жайынан тағы да жазылар...
Ғалихан, Күнбатыс майданынан.
Қазақ» газ., № 215, ақпан, 1917 жыл. Минскі қаласы.

«Жігіттер қолына тиген соң Земгор оларға үй сал дырыпты, мойынша, кір жуатын, киім кептіретін һәм киімді қайнаған судың буына салатын өз алдына үйлер салдырмақшы. Біздің қазақ кең далада, таза ауада, жақсы тамақ ішіп өскен, сондықтан елде мойыншаның мұқтаждығын артық білмейді. Ал мұндағы жігіттерге мойыншаға түсіп тұрмаса болмай ды: тәні, киімі таза болса, жұқпалы аурудан аман болмақ. Міні соның үшін жігіттердің киімін қайнаған судың буына салса, бит, бүрге, қандала, микроб өліп қалады, ауруды жұқтыра алмайды». Ғали хан, Мырзағазы. 1917 жыл, Минскі. Күнбатыс майданы.

ЖҰМЫСШЫЛАР ЖАЙЫНАН

Күнбатыс майданынан
Телеграм
Минскі, 5-інші феурал. Бұратана бөлімін аштық. Ғали хан.
Ғали ханнан келген басқа телеграмдарда Земгор қоластындағы

қазақтарға қызмет ету үшін қазақтан доктор, фелдшерлер, пере
водшик һәм басқа қызметкерлер керектігін айтады. Докторларға
жалование айға 300–350 сом, киімге 400 сом (бір рет беріледі),
расходына 90 сом, пәтер союздан, жол жүрісі ақшасыз.

Фелдшерлерге жалование 190 сом, киімдік 200 сом, басқа
жағы докторлардікі сияқты.
Жоғарғы қызметтерге баруға тілеген азаматтар Ғали ханға
телеграммен, хатпен тезірек хабарласу керек.

Ғалиханның адресі: г. МИНСК. Гостиница Льежъ. Алихану
Букейханову.
Ғалихан, Күнбатыс майданынан.
Минскі, 5-інші феурал. Ыштаб рұқсатымен Аманқарағай

жігіттерінің халін білуге Псковқа жүріп барамын.
Мырзағазы.
Мойынша. Жігіттер қолына тиген соң Земгор оларға үй
салдырыпты, мойынша, кір жуатын, киім кептіретін һәм

киімді қайнаған судың буына салатын өз алдына үйлер
салдырмақшы. 1, 9, 10, 5, 7, 8 һәм 18-інші дружиналардың
кейбір әтрәдтарында істеп болған, істеп жатқандары да
бар.

Дәйім айдап бұл жаққа келген соң, енді біздің жігіттердің
денсаулығы керек. Денсаулық тазалықпен табылады.

Тазалық – кемі екі жетіде мойыншаға бір түсіп, көйлек-
ыстанды өзгертіп тұрса болады.
Біздің қазақ кең далада, таза ауада, жақсы тамақ ішіп
өскен, сондықтан елде мойыншаның мұқтаждығын артық

білмейді. Ал мұндағы жігіттерге мойыншаға түсіп тұрмаса
болмайды: тәні, киімі таза болса, жұқпалы аурудан аман
болмақ.
Кір жуатын орын – мойыншаның бір жағында кір жуа

тын бір бөлек бөлме бар. Кір жууға Земгор жалдап қойған
қатындар бар, яки мойыншаға түскенде жігіттер өздері жу
ады. Кісі басына бір қадақ, жарты қадақ кір сабын береді.
Біз аралаған кезде кір жуатын бөлмелер даярлаған дру

жиналар да бар, даярламағандары да бар еді. Кір жуатын
бөлмелер даярланбаған орындарда Земгор жігіттерге кір
жуу хұқы үшін ақша береді. Кейбір жерде жігіттер өз жа
нынан 30–40 тиын төлеп көйлек-ыстандарын жудырады

екен, бірақ мұны Земгор жоғалтып, өзі жудырмақ.
Киім кептіретін орын – жуған кірді һәм жұмыста
жүргенде су болған сырт киімді кептіретін өз алдына үй
бар, бұлар жататын үйлерінен бөлек. Біз аралағанда киім

кептіретін үйлердің салғаны да, салынбағаны бар еді, бірақ
салдырмақ.
Киімді булау. Адамның тәні мен киімі кірлесе, бит, бүрге,
қандала көбеймекші. Олар ішкі киімнен сыртқы киімге

жайылмақ. Ауада ұшып жүретін кішкентай құрттар бола
ды, бұларды латынша «микроб» дейді. Қайда лас жер бол
са, сол бит, бүрге, қандала, микроптың ұясы болмақ, сонан
көбеймек.

Бит, Бүрге, қандала, микроб сүзек һәм басқа жұқпалы
ауруларды біреуден біреуге тасып жұқтырады. Қазақта бит,
бүрге көп болса да, жұқпалы ауруды олар елде көбейте ал
майды. Себебі: кең дала, таза ауа, жақсы тоқ тамақ. Және де

қазақтың бір жердегі ауылы 10 үйден артпайды. Ол 10 үйде,
үй басы айнала 5 кісіден санасақ, барлығы 50 жан болмақшы.
Бір үйде 5 жан еркін тұрады, жарық мол (микропты күннің

көзі жоғалтады), түтін кем, тазалық болады. Сондықтан бит,
бүрге, микроптар артық ешнәрсе қыла алмайды.
Жігіттерде елдегінің бірі жоқ: бір жерде бес жүз-мың адам,
бір үйде 150–200 адамнан тұрады. Бір адамның жататын жері

14 бүршек, үйдің іші түтін, ылас, жарық кем, ауа мен тамақ
елдегідей емес.
Сондықтан бұлардың арасында бит, бүрге, қандала, ми
кроб көбейіп, ауруды бірінен біріне жұқтырмақшы.

Міні соның үшін жігіттердің киімін қайнаған судың буы
на салса, бит, бүрге, қандала, микроб өліп қалады, ауруды
жұқтыра алмайды.
Ғали хан, Мырзағазы.

«Қазақ» газ., № 217, ақпан, 1917 жыл.
Минскі, Күнбатыс майданы.

«Жігіттерге беретін сәлемдемені көп кісі қолымен
әкеліп беру де қажет жоқ. Үйде отырып-ақ хат жа
зып, шығынсыз қасында теміржолы бар қаладан
отарбаға салып жіберуге болады. Мұның реті мы

нау: Земгордағы жігіттерге нәрсе – қара жіберемін
десе, қасындағы теміржолы бар қалаға яки ыстансаға
жиып һәм жіберетін нәрсесі 800–1000 пұтқа толса,
мынау адреспен Ғали ханға телеграм беру керек...

Телеграмда өз адресін, аты-жөнін пәлен дружинаға
пәлен пұт нәрсе береміз, арба керек деп сұрасын.
...Ғали хан арбаны Земски союз арқылы алады».
Бөкейханов, Әлихан.

1917 жыл. Минскі, Күнбатыс майданы.

ЕСКЕРЕРЛІК ІС

Өткен януардан бастап Күнбатыс майданындағы Земгорға
қараған жігіттерге азық-түлік, киім-кешек алып амандасуға бара
мыз деп Минскі арқылы елден қазақ көп өтіп жатыр. Бұлардың
көбінде тіл жоқ. Әйтеуір ана шыққан жерінен отарба билетін

бір алған, онан соңғысы құдайға тапсырылу. Мұнда Минскіге
түскенде тобымен иіріліп, тоңып, қайда барарын білмейді. Бұл
топ адам көбінесе бір болыстан бір дружинаға барады. Мұнысы
ретсіз қазақшылық. Әркім өз баласын көргісі келетін-ақ шығар,

бірақ осы сұрапыл соғыс кезінде бір қора болып жүкпен жүру
түгілі сыбай-салтаң адамның да жүруі қиын: орын жоқ, көпшілік,
бұрынғы жүргінші поездары да бұл күнде соғыс қызметінде.
Бұл топтың ішінде «Бірекеңнің» («Қазақ, № 212) жолдастары

да бар көрінеді. Бұлар қаржысы халықтан. Енді бұл әдетті тастау
керек қой! Өңкей жөн білмейтіндер жөңкіле бергенше, әр бо
лыстан майдандағы жігіттерге нәрсе – қара апатып, амандығын
білуге бір-екі жақсы қылыққа инабатты, өтірік айтпайтын, ұрлық

қылмайтын, тіл білетін – жөн білетін жолға жүруге ыңғайлы жас
жігіттерді жіберсе, бұлардың жүрген жол шығыны аз болар еді.
Екінші, әр болыстан топ-топ болып жүргенде қанша шығын
шығады, жолшыбай қанша бейнет көреді. Елдегі ақсақалдар,

жігіттерге шын жандарыңыз ашитын болса, көп адамның жолға
ұстайтын ақшасына мұндағы жігіттерге молырақ азық-түлік,
киім-кешек жіберуге жұмсаңыздар, міні сонда шыққан шығын
орнына келеді.

Үшінші, жігіттерге беретін сәлемдемені көп кісі қолымен
әкеліп беру де қажет жоқ. Үйде отырып-ақ хат жазып, шығынсыз
қасында теміржолы бар қаладан отарбаға салып жіберуге бо
лады. Мұның реті мынау: Земгордағы жігіттерге нәрсе – қара

жіберемін десе, қасындағы теміржолы бар қалаға яки ыстансаға
жиып һәм жіберетін нәрсесі 800–1000 пұтқа толса, мынау адре
спен Ғали ханға телеграм беру керек:
Минскъ. Земсоюзъ. Фронтъ. Букейханову.

Телеграмда өз адресін, аты-жөнін пәлен дружинаға пәлен
пұт нәрсе береміз, арба керек деп сұрасын. 800–1000 пұт бір
болыстан шықса, бір дружинада жігіттері бар болыстар бірігіп
жинап жіберу керек. Мұнда келген соң әркімнің көрсетілген

адресі бойынша таратылып беріледі. Ғали хан арбаны Земски
союз арқылы алады. Мүмкін мұнан кісі барып әкелуге де. Олай
болғанда нәрселерің жоғалмайды, шығындарың шықпайды.
Өткен януардың 12-сінде Ғали хан 16-ншы дружинаға қайта

барғанда Батпақты һәм Бестамақ болыстарының жігіттері,
елден хат алдық, бізге жіберуге Ақтөбеде жинаған 1100 пұт
нәрсеміз бар дейді, соны қалай жібереді деген.
Бөкейханов, Әлихан.

«Қазақ» газ., № 218, ақпан, 1917 жыл.
Минскі, Күнбатыс майданы.

«Земски союз бізге: «тез өздерің докторларыңды,
фелдшерлеріңді тауып беріңдер, біз оларды өздеріңнің
қазақтарыңа қоялық», – дейді.
Біздің өтініш қазақ докторлар, фелдшерлер осыған

келуі. Біз доктор, фелдшерлерді шақырғалы, газетке
жазғалы бірталай уақыт болды, бұл күнге шейін кел
ген, яки келемін деген бір кісі болмай тұр.
Қазақтың оқыған азаматтары, қазаққа осындай

да қызмет етпегенде, қашан қызмет етіп пайдамыз
ды тигіземіз?».
Ғали хан. 1917 жыл.
Минскі, Күнбатыс майданы.

БАСҚАРМАҒА ХАТ І. Ысмағұл Төкеұлынан 100 сом, Сейіл Қабақұлынан 50 сом, Қасым Елемесұлынан 50 сом, Сапарбек Баймұхамедұлы Наурызбаевтан 40 сом алдым. Сол ақшалар кезінде маған тапсырылғандығын «Қазақ» арқылы хабарландырғаным. Ғали хан. «Қазақ» газ., № ?, 1917 жыл. Минскі, Күнбатыс майданы. САМАРА Самара-Златоуст теміржолындағы қазақ жігіттерінің ара сынан сүзек болғаны бар. Бұлар теплушка-вагондарда тұрады екен. 40–50 жігіт бір вагонда. Бұлар пайда көбейтеміз деп, тамақ өздерінен, 50–60 кісі 15 қадақ ет жеп отыр. Бұлары адасқандық. Бұл жігіттер Гуриев оязынан. Бұл тура лы Мәскеуге телеграм бердім. Ғали хан. «Қазақ» газ., №?, 1917 жыл. Минскі, Күнбатыс майданы. ҚАЗАҚТАНҒА ДОКТОР, ФЕЛДШЕР ҺӘМ ПЕРЕВОДШИК КЕРЕК Майданда науқастанған жігіттерді Земски союздың майдандағы ауруханаларына жібереді. Онда докторлар, фелдшерлер қазақша, ауырған жігіттер орысша білмейді. Дружинадағы жігіттердің өз арасынан қойылған тілмәштар жөнді тіл білмеген соң, аурудың жайын жеткізіп айта алмай

ды. Бұл жайды жеткізген соң Земски союз бізге: «тез өздерің докторларыңды, фелдшерлеріңді тауып беріңдер, біз оларды өздеріңнің қазақтарыңа қоялық», – дейді. Беретін айлық ақшасы: докторларға жалование айға 300–350 сом, киімге 400 сом (бір рет беріледі), расходына 90 сом, пәтер союздан, жол жүрісі ақшасыз. Фелдшерлерге жалование 190 сом, киімдік 200 сом, басқа жағы докторлардікі сияқты. Жоғарғы қызметтерге баруға тілеген азаматтар Ғали ханға телеграм берсін: Минскъ, Земгорсоюзъ, фронтъ, Букейхано ву. Біздің өтініш қазақ докторлар, фелдшерлер осыған келуі. Біз доктор, фелдшерлерді шақырғалы, газетке жазғалы бірталай уақыт болды, бұл күнге шейін келген, яки келемін деген бір кісі болмай тұр. Қазақтың оқыған азаматтары, қазаққа осындайда қызмет ет пегенде, қашан қызмет етіп пайдамызды тигіземіз? Кісі тез керек. Талапкер переводшиктер жоғарғы адреске һәм «Қазақ» басқармасына телеграмм берсін. Ғали хан. «Қазақ» газ., № 219, 28 ақпан, 1917 жыл. Минскі, Күнбатыс майданы.

«Көбің әлі жассыңдар. Біздің ақылымыз: мұндағы
маржаларға [жезөкшелерге] жолай көрмеңдер...
Білесіңдер, біздің елде докторлар кем, ауруды
жайып, елдің елдігін кетіресіңдер. Мұны ойлаңдар.

Халқымыздың гүлі, үміті сендерсіңдер...
Естеріңде болсын, бұл Еуропа, ел алыс, мұнда
елдегі әдетше біреуге «ақша пара беріп жағынамын»
деп ойламаңдар, өздерің жексұрын боласыңдар. Еуро

пада жүріп қазақты масқараламаңдар, – дедік».
Ғалихан.
Наурыз, 1917 жыл. Минскі.

ДОКЛАД

Ғали хан, Мырзағазы, Тел, Мұса һәм Хасен Земгор
қоластындағы Күнбатыс майданында жұмыс қылып жатқан
жігіттерді аралап, хал-жайларын білгеннен кейін, Земски ко
митетке оқыған доклады:

«Күнбатыс майданының Земски комитеті рұхсаты бойын
ша, 23-інші декәбрден 12-нші януарға шейін біз қазақ жігіттері
жұмыс қылып жатқан Земгордың 1, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 16-ншы һәм
18-інші дружиналарын араладық.

Біздің келгенімізге жігіттер артықша риза болды, қуанып
қалды. Дружина әкімдері де бізді жақсы қабыл алып, жігіттердің
хал-жайын түгел тексеруге жәрдем етті. Жігіттермен емін-еркін
сөйлестік. Жатқан үйлеріне кіріп, жігіттерге көңілдегі масли

хатымызды айттық. Жігіттер топтанып, біз кірген үйлерге ере
жүріп, біздің сөзімізді қайта-қайта тыңдады, түсінді.
Жігіттердің бәріне дерлік айтқан сөзіміздің жобасы мы
нау болды: «Бұл Еуропа соғысы дүние жаратылғаннан бері

адам баласының тарихында мысалы болмаған соғыс. Бұрынғы
соғыстарда жауласқан халықтардың әскерлері ғана соғысушы
еді. Бұл соғыста үйдегі бейбіт шаруаның да жәрдемі қажет
болды. Россияның отанына жаны ашыған жақсы адамдары

Земски һәм городской союздарының ұйымына қосылды. Бұл
союздардың алдында жұрттың бәрі бірдей, олар мынау орыс,
мынау бұратана деп алаламайды.
Сендер сол Земски һәм городской союздың, яғни Земгордың

қоластында жұмыс қылып жатырсыңдар. Сендердің істеп
жатқан жұмыстарың Земгордың соғыс үкіметінен бітіріп бе
руге алған жұмыстары. Бұл жұмыстардың бәрі де асығыс
жұмыс, отан қорғау ісіне керекті жұмыс. Салақтық, жалқаулық

қылмай, өз жұмыстарыңдай істеп, жігіттік көрсету керек. Әр
қайсыларың шамаларың келгенше істеп, білген өнерлеріңді те
жеп қалмаңдар, көрсетіңдер.
Соғыс бітер, сол кезде сендердің еңбектерің босқа кетпес,

орыс халқы қадірлеріңді білетін күн туар. Сендер жақсы көрші
мысалында өрт сөндіруге шақырылып отырсыңдар. Олай бол

са, қолдан келгенше көршілік, жақындық хақын өтеңдер. «Жау
жағадан алғанда қазақ баласы аттанға шаппады» деген болма
сын.
Сендерге мұнда құлшылық қылуға мәсжид [мешіт] салып

беріпті, бес уақыт намаздарыңа кеңшілік беріпті, жұма күнін
беріпті.
Бірақ естеріңде болсын, сендер қазір соғыс майданында,
өрттесіңдер. Егер қысылтаяң уақыт болса, жұмысты тез бітіруге

қажет болып, өздерің біліп-ақ жұма күндерінде де жұмысқа
шығыңдар. Орда жатқан салдаттар жексенбіні білмейді.
Соғыс заңы осындай қатаң келеді, жұмыстың істелуі онша
асығыс болмағанда, Земгор өзі де жұмаларыңызда алмай

ды, тынықтырмай қоймайды. Қысылтаяң болмаса, Земгор да
сендерді қыспайды. Оған жақсы жұмыскер керек, оған соғыс
керегі үшін жұмысы көңілдегідей тез біткені керек.
Елде сендер кеңшілікте, еркіншілікте өскенсіңдер, ауру та

рататын микроптар қазақ даласында кем келеді. Онда моншаға
түспесеңдер де, кірлі киім кисеңдер де, қайда болса сонда
дәретке отырсаңдар да мүмкін еді. Мұнда сендер 1000 кісі бір
жерде, бір үйде 100–200-ден тұрасыңдар.

Бұл жердің ауасы микропқа бай, күні біздікіндей емес,
мұнарлы. Сондықтан мұнда өте сақтану керек, іш киімдеріңді
жиі өзгертіп отыру, моншаға түсу, киімдеріңді буға ұстау,
сүзек ауруын тарататын биттен сақтану керек. Тысқа шыққанда

дәретханадан басқа жерге отырмау керек.
Әзірге майданда жылқы бар, осы күні жылқыны өздерің
сойып жеп отырсыңдар. Бірақ үйір-үйір жылқы жоқ, жылқы
тұқымы аз. Сондықтан бұл араның жылқысы тез таусылу

ықтималы бар. Бұл араның союға малы біткен соң, сендер
балық пен кепкен етке түсесіңдер. Балық, ет жемесеңдер жа
ман болады, денсаулықтарыңнан айырыласыңдар. Біздің
ақылымыз: бірте-бірте жай алатындарың балық пен кепкен

етті жеп үйрене беріңдер. Сендерге тұздаған балық береді
екен. Сендердің аспазшыларың бұл балықты қазанға тастай
беріп, асады екен. Қабығы араласып, сүйкімсіз болады. Мұндай
балықты, елде балқып жеп көрмеген сендер түгіл, ата тамағы

балық болған жапондар яки голландыстар да жемес. Тұздықты балықты әуелі жылы суға салып қою керек, сонда тұзы бойы на сіңеді, онан кейін басын кесіп тастау керек, «балық басынан шіриді» дегенді естулерің бар ғой, онан соң қабықтарын таза лап, сөйтіп барып асу керек. Осылай пісірген балықты, бәлки жер едіңдер. Біздің жерде һәм қара бидай шықпайды, сондықтан салмай ды. Бүкіл Росия һәм Еуропа қара бидайдың нанын жейді. Бұл ас болады. Сібірден келген салдаттар һәм казактар алғашқы кезде қара нанға жоламайды, соңынан үйреніп кетті. Қара нан алғашқы кезде іш ауыртады, сендер сонан да қорқатын шығарсыңдар? Росияда бұл күнде бидай наны кем, қазір барында сендер ге ақ нан беріп тұр. Бірақ естеріңде болсын, мұнда қара нан жейтін күндер туар. Осы бастан бірте-бірте қара нанға үйрене беріңдер. Қара нан шикі болғанда, пісіруі нашар болғанда ғана жаман болады, бірақ ондай нанды Земгор сендерге бермес. Сендер капуста жемейсіңдер. Капуста цынга ауруынан сақтауға жақсы пайдасы бар. Жеп тұрған еттерің кемігенде, ақ ішпегенде, нан жеу көбейгенде жазғытұры цынга ауруы болуы анық. Цынгадан сақтануға жақсы тамақ біздің қазақтың құрты. Бірақ, бәріңе жеткілікті құртты елден қалай келтірмек керек, мұнда капуста көп, біздің ақылымыз – капустадан қашпаңдар. Грешиханы бүкіл орыс халқы жейді, біз тарыны қандай көрсек, орысқа грешиха сондай. Аспазшыларың мұны да балық секілді ұқсатып істей алмайтын шығар. Мұнда тары жеткізу қиын, сондықтан грешиханың ботқасына да үйрену керек. Жаудың аэропланы ұшқанда, топтанып көзіне тез түсесіңдер. Топқа бомба тастайды. Біздің әскер кейін шегінетін болса, күні бұрын сендерді де шегіндіруге хабар қылады. Шегінсін деген хабар шыққанда шуламаңдар, саспаңдар. Ал деген нәрселеріңді ғана ала жүріп, көрсеткен жолмен шегіну керек. Майданнан шегінуге әскер, қару-жарақ, жүк үшін өзіне арналған жолдары болады. Әрқайсылары өз жолымен шегінеді.

Көрсеткен жолмен жүрмей, тез құтыла қояды екенбіз деп бет-беттеріңмен қашып, өздеріңді өздерің алдап жүрмеңдер. Осылай қашсақ, жасырынсақ аман қаламыз деп алдансаңдар, қырыласыңдар, бүйтіп 500–1000 кісі құтыла алмайды. Үйлеріңнен көп ақша әкелдіңдер, көбің әлі жассыңдар. Араларыңда қарта ойнайтындарың бар шығар. Сендер 2–3 мың шақырым жерден келдіңдер, қазір соғыс майданыңдасыңдар, бір жер үйде неше жүзден тұрасыңдар. Қарта ойыны араздық, жанжал тудыратын нәрсе, осыдан сақтана көріңдер. Майданда қарта ойнауды қатты тияды. Мұнда закон қатаң, қарта ойыны үшін дүре жеу секілді ауыр жазаларға ұшырап жүрерсіңдер. Тіл алсаңдар, қарта ойынынан безіңдер. Көбің әлі жассыңдар. Біздің ақылымыз: мұндағы маржаларға [жезөкшелер] жолай көрмеңдер. Мұнан құтылудың бір ша расы: шаршағанша жұмыс қылу. Өздеріңді өздерің билей алмасаңдар, ауру жұқтырып, бірінші өздерің қор боласыңдар, екінші – елге, үйлеріңе алып қайтасыңдар. Білесіңдер, біздің елде докторлар кем, ауруды жайып, елдің елдігін кетіресіңдер. Мұны ойлаңдар. Халқымыздың гүлі, үміті сендерсіңдер... Рұхсатсыз ешқайда кетпеу керек. Билеп тұрған әкімдерді тыңдау керек. Салдаттармен байланыспаңдар. Мұндайда за кон тілі қысқа. Егер өздерің біреуден кемшілік көрсеңдер, қажеттерің болса, Земгор әкімдеріне һәм офицерлерге айтыңдар. Естеріңде болсын, бұл – Еуропа, ел алыс, мұнда елдегі әдетше біреуге «ақша пара беріп жағынамын» деп ойламаңдар, өздерің жексұрын боласыңдар. Еуропада жүріп қазақты масқараламаңдар» – дедік. Біз жігіттерді аралап, олардың жатқан орындарын, тамақтарын, киімдерін көргенде, бұл жігіттердің не үшін шақырылғанын, олардың жұмысы қандай болу керек екендігін естен шығарғанымыз жоқ. Жігіттердің жұмысы берекелі, өнімді болуға тиіс, оның үшін олардың жататын үйлері жылы, таза болу керек, тамағы тоқ,

монша, киімі бүтін болу керек, ауруханалары жеткілікті болып,
әкімдердің олармен мәмлесі де жақсы болу керек.
Біз аралағанда жігіттердің үйлері тегіс салынып, түзеліп
болған жоқ еді, біразы болмаса, жер үйлердің көбі күндіз де,

кешке де қараңғы болғандығы сонан шығар.
Жер үйлер суық һәм дымқыл. Темір пештер аз жылытады,
түтін шығады. Сәкілердің көбі екі қабат. Үш қатардан салынған
екі қабат сәкілі үйлер де көп. Мұндай үйлерде жігіттер

орын-орындарына отырғандар, бір жағынан сулы киімдерін
ілгенде, көйлек-ыстандарын жайғанда, үйдің іші толып кетеді.
Сондықтан ауа өте ауыр, нашар.
Жігіттер жатқан шатырлар суық, дымқыл. Шатырлардың

арасында суық тиіп ауырғандар көп.
Монша, кір жуатын үйлер салынған дружиналар кем.
Қайсыбір дружиналарда жігіттер моншаға бір айда бір-ақ рет
түскен. Дружиналардың көбінде қазақтар көйлек-ыстанды

өз ақшаларына жудыратын екен, киім булау үшін өз алдына
бөлме салынған дружиналар да әлі аз...
(Соңы келер нөмірде)
Ғалихан.

«Қазақ» газ., № 220, 1 наурыз, 1917 жыл.
Минскі, Күнбатыс майданы.

«Қазақтардың тамағы жақсы. Олардың бір риза
болып тұрғаны – өздеріне жылқы сойып жеуге рұқсат
бергендігі.
Жігіттер

доктор,
фелдшерлер
бізді
жақсы

қарамайды, тыңдамайды, жек көреді деп зарлайды.
Мұндай оқиғалар болған: ауруханадағы науқас
қазақтар
өлгенде,

жолдастарына
білдірместен,
моллаға хабар берместен көме салған, мұнысы барлық
қазақтың дін намысына тиетін іс.

Қарап тұрған әкімдер жігіттердің жұмысына
ырза. Біз бұған артықша қуандық».
Ғалихан, Мырзағазы, Тел, Мұса, Хасен.
1917 жыл. Күнбатыс майданы.

ЖҰМЫСШЫЛАР ЖАЙЫНАН

Қапал жігіттері – Іле бекетінен 959 жігіт едік. Алматы оязы
«Ұзын ағашта» төрт кісі аурып хастаханада қалды. Шолақ
ұлысынан: Толбай Алпысбай баласы, Айынжан Жаманқұл
баласы, Қоқан Саршал баласы, Тезек ұлысынан: Нұрқасым

Қылыгбай баласы, Піспекте балғалы ұлысынан аурып Бай
бек Қарамұрт баласы қалды. Әулие-Атада аурып қалды: Те
зектен Мұратбек Бақтай баласы, Нұрхан Қашаған баласы,
Алтын-Емелден ұлы Құтбай баласы, Садық Сорабай баласы,

Тұтұышбай Шынбай баласы, Шолақтан Тоғай Самптпай ба
ласы. Шымкентте балғалы елінен бірінші ұл опат болды. Онда
бұрыннан жынды сүрей Адамбек Ермембек баласы, Алтын-
Емелден Лаубай Қарагөз баласы қалды. Әулие-Атада бізге

бізден бұрын өткен Лікіден 3 тараншы жігітін қосты.
Ғалихан.
«Қазақ» газ., № 221, 1917 жыл. Минскі қаласы.

ДОКЛАД

(Басы өткен санда) 1) Жер үйлерде денсаулыққа муафық қылу үшін етік, байпақ-

шұлғау, су киім кептіретін өз алдына бөлмелер жасау керек, ең
болмағанда орта сәкілерді жоғалту керек, үйлерге жарық мол
кіргізу керек, темір пештің орнына тас-кірпіш пештер салу ке
рек. Шатырлардың орнына жер үйлер салу керек, яки шатыр

ларды дұрыстап жылыту керек.
Күнбатыс майданындағы қазақ жігіттерінің қыс киімдері
жылы. Әрқайсысы дерлік 3–4 пардан көйлек-ыстан әкелген.
Бірақ іш киімдері тозып, бірсыпырасы іш киімге мұқтаж бола

бастаған. Ормандарда киім тез тозады, оларды жамау керек,
соның үшін жұмысшылардың киімдерін бүтіндейтін тігіншілер
қою қажет.

Қазақ етігі жақсы һәм жылы. Бірақ орманда, жайсыз жер
лерде жұмыс қылғандықтан етік тез тозады. Етік тозғандықтан
жұмысқа шыға алмай отырған жалаңаяқтар көбейіп барады;
жолдастарының етігін жамарлық етікшілер бар, бірақ бұған

былғары жеткізіп бере алмай отыр.
Бір дружинада жігіттерге башмақ берген екен, бірақ
бұлар орманда, қалың қарда, сазда киюге жарамайды, шолақ
қоныштан қар, су құйылады. Жігіттердің күні бойы аяғы су бо

лып, суықтан ауырады. 2) Былғары тауып жеткізіп қазынадан ақы беріп, етікшілерге

ескі етіктерді жамату керек, бірақ жұмысшылардан мұның
үшін ақы алынбасын.
Қазақтардың тамағы жақсы. Олардың бір риза болып
тұрғаны – өздеріне жылқы сойып жеуге рұқсат бергендігі. Олар

малды өз қолынан сойып жегенін артық көреді. Ақшасы бар
жігіттер жеткілікті ақ нан сатып алады, жылқы алып сояды,
садақа береді. Бір дружинада бір күннің ішінде 15 жылқы сой
ып жеген. Ал кейбір дружиналарда жылқы сатып алу жағы

қанағаттанарлық емес. Алған жылқыларының жілігі татымай
тын арық. Қазақтың өзі көріп алса, жілігі татитын-татымайты
нын білер еді, тегі ондай арық жылқыларды алушы өздері емес
көрінеді.

Әскери әкімдердің көбі азыққа жылқы сатып алуға
қазақтардың өздерін жұмсайды екен, міне онысы дұрыс, қазақ
союға жарайтын жылқыны таниды. Бір дружинадағы жігіттерге
азық-түлікті интендатство складынан береді екен. Сондағы

жігіттер біздің сыбағамызды кім береді? – деп бізге шықты;
мұндай шағу басқа дружиналарда болған жоқ еді.
Януар басында интендантство кейбір дружиналарға тары
беруді тоқтатып, оның орнына иістенген грешиха берген.

Қазақтар алмаған. Берген картобы үсіп кеткен, грешихасы
шіріп кеткен болған. Қазақтар түпсіз сылдыр сорпамен қалған.

3) Земгор азық-түлікті өзі даярлап беретін болса екен. Бұл

іске жер-жерінде қазақ комитеті жәрдем берер еді, егер Зем
союз һәм Земгор қазақ жеріне кісі жіберіп комитет аштырса
һәм елден азық-түлік (ет, құрт, май һәм басқа тамақ) жеткізуге
вагон алып берсе.

Жұмысқа жарамайтын жігіттер көп. Олар текке қазынаның
нанын жеп жатыр. Бәрі де көрінеу ескілікті аурулар: жіңішке
ауру, жарық, көксау. Бұларды осындай аурумен елден майданға
жіберген. Бірталай есалаң, шолақ, саңырауларды көрдік. Олар

да текке қоста жатыр. 4) Жігіттерді тез докторға қаратып, қазынаның наны

на ортақ болып отырған жұмысқа жарамайтын, ас ішіп,
аяқбосатарларды елге қайтару керек.
Мұнда ауырғандардың көбі суық тигізіп ауырған. Мұның
себебі: шатыр һәм жер үйлердің суықтығынан һәм киім

кептіретін жеке орынның жоқтығынан болса керек.
Жігіттер доктор, фелдшерлер бізді жақсы қарамайды,
тыңдамайды, жек көреді деп зарлайды. Ырза болған қазақ
аз. Бір фелдшеритса қандай ауру болса да айырмақ болып,

жігіттерге «дамбалыңды шеш!» – дейді екен. Қазақ абыройын
ашудан қатты ұялады. Доктор көріп ауруын айыратын орында,
ол әлгіндейімен қинайды, яки жігіттерді жаққа салып кетеді,
онысы «денің сау» дегені.

Мұндай оқиғалар болған: ауруханадағы науқас қазақтар
өлгенде, жолдастарына білдірместен, моллаға хабар берместен
көме салған, мұнысы барлық қазақтың дін намысына тиетін іс.
Ауруханаға алынған жігіт жолдастан һәм туысқанынан

біржола айырылады. Жолдастары һәм жақындары олардың
қайда һәм не халде екенін білмейді. Бір жігіт інісінің өлгенін
9 күннен кейін ғана білген. Мұның тірісінше бір оқиға
болған: жұқпалы сүзектен өлген бір жігітті молланың қолына

тапсырған. Молла өлікті 1200 жігіт тұрған орындағы мешітке
әкеліп салып қойған. Молла жұқпалы ауру екенін білмейді,
аурухананың онымен жұмысы жоқ.

5) Ауруханада жүзбасы моллаларының бірі болуы керек.

Қазақ жатқан ауруханаларда орыс тілін жақсы білетін кісі бо
луы керек, яғни қазақ доктор, фелдшер тұру керек.
Қазақ тілін білмейтін доктор, фелдшерлер аурулар көп
келе берген соң ширығып, түсіне алмай, дұрыстап қарамайды.

Аурудың жайын жақсылап түсіндіруге жұмысшылардың өз
арасынан шыққан переводшиктер жарамайды.

6) Жоғарыда айтып едік, алатын сыбағасының үстіне жігіттер өз ақшасына ақ нан алады, жылқы сатып алып сояды деп. Бұл кезде кедейлердің елден алып шыққан ақшасы таусылған: олар жұмыс үшін берілетін ақшаны мезгілінде алып тұруға өте мұқтаж. Бұ күнге шейін қызмет ақылары тәртіппен берілмейді екен. Орша арқылы келген қазақ жігіттері әскери молла Хафизов дегенге кісі басы 50 тиыннан 20 сомға шейін садақа берген. Ор шадан шығып Земгор қоластындағы жігітерді аралап, бұған молла «садақа» жинаған. Сол молланы көруге қанша ынтық болсақ та көре алмадық. Садақа – шариғат бойынша пақыр-мүсәпірге, мұқтаждарға берілетін нәрсе. Мұны моллалар иемденіп жүр. Мұндағы жігіттердің аңқаулығын, надандығын пайдаланып, қазынадан жалование алып тұрған моллалар жұмысшы қазақтарды олжа ланып жүр. Бұл жігіттердің ішінде кедейлері көп, елде қалған шал-кемпір, бала-шағалары бар, олар күн көргішсіз қалған. Міне, шариғат бойынша садақа беруге лайық кісілер осылар. 7) Елде комитет ашу керек, ол комитеттер азаматы алынып кетіп, мұқтаждықта қалған үйлерге жәрдем берсін. Бұларға қазынадан жәрдем сұрау керек. Дружина біткеннің бәрінен де жолда ауырып қалған жігіттер бар. Майдандағы жолдастары, жақындары олардың қайда екенін білмейді, хабарласа алмайды, сондықтан да өте уайым да. 8) Сол жігіттерді табудың қамына кірісу керек. 9) Біразы ғана болмаса, жігіттердің елмен хабарласу ісі тәртіпке салынған жоқ. Жігіттер елді сағынады, есепсіз көп хат жазады, осы хаттар тоқтаусыз жүретін болсын. Елден жігіттердің хал-жайын білуге, азық-түлік һәм киім-кешек жеткізуге жақындары ағыла бастады. Бұлар орыс тілін һәм бұл жақтың жайын білмегендіктен көп қиыншылық көріп тұр. 14 кісі Минскі вокзалында бірнеше күн қамалып, бізге тура келген соң ғана рұқсат алып өтті. Осыны да бір ретке салу керек. 10) Қарап тұрған әкімдер жігіттердің жұмысына ырза. Біз бұған артықша қуандық. Бауырларымыз мұнан кейін де біздің

үмітімізді босқа шығармас һәм отан қорғау ісіне шамаларын
ша қимылдар деп сенеміз. Орыс халқы бізді ісімізден көріп та
ныр һәм біз де орыс халқымен бірге қол ұстасып, мемлекетке
ортақ бақытқа таман қадам басармыз.

Бұл докладтағы мағлұматтардың бәрін жігіттерді ара
лап һәм сұрастырып білдік; егер дружина әкімдері қазақ
тілін білген болса, мұның бәрін өздері де білер еді. Жігіттер
орыс тілін білмегендіктен һәм ұяңдықтан әкімдерге барлық

мұңдарын айта алмайды. Әкімдер олармен жақын болса,
сөздерін ілтифатпен тыңдаса, жігіттер де олармен жақындасып,
жұмысқа қырлы, көңілді болар еді, сөйткенде жұмыстары да
берекелі болар еді.

Дружина сайын жұмысшылардың жайын-қалпын, тілін
білетін секілді таза, жанашыр, ашық пікірлі кісі керек, бұлар
екі араға дәнекер болар еді. Жұмысшылар арасындағы пере
водшиктер орыс тіліне жетік емес. Олар жұмысшылардың

өтінішін әкімдеріне батып айта алмайды, көбі өз бастарына бо
лып тұрған кеңшіліктерінен айырылып қалудан қорқады.
Моллалар да орыс тілін білмегендіктен һәм білімі шамалы
болғандықтан, мұндай қажеттерді өтей алмайды. Біз мынадай

бір молланы білеміз.
Жігіттер молланы әкімдерге жұмсайды: «бізге жылқы сатып
алуға рұқсат әпер», – деп. Сонда молланың қойған шарты: «жа
райды, рұқсат әперейін, егер сойылған жылқының бір мүшесін

өзіме берсеңдер», – деген.
Тағы бір молла дружина әкімдеріне жағынамын деп агент
болып, жалованиесін 60 сомнан 120-ға шығару ыждаһатында
жүр.

11) Майдандағы бауырларымызды аралауға бізге жол

ашқан Күнбатыс майданының комитетіне һәм Земгорға бар
ша жұмысшылар, қазақ халқы һәм өз атымыздан «Тәңірі
жарылқасын!» айтамыз.
Ғалихан, Мырзағазы, Тел, Мұса, Хасен.

Минскі, Күнбатыс майданы.

Төмендегі инабатты адамдар көрсеткен жігіттерді пере
водшикке аламын:
Қарқаралыда – Қасым Мамлеев;
Семейде – Тұрағұл [Тураұл Абайұлы]; Нұрғали [Құлжанұлы];

Павлодарда – Сағадат; В.Антониш Сорокин;
Омбыда – Ержеп [Итбайұлы];
Қызылжарда – Салмақбай, Ахмет Жанталин;
Бөкейлікте – Шәңгерей [Бөкейұлы];

Ақмешітте – Юсұфбек [Аймауытұлы];
Шымкентте – Ахметжан; Қоқанда – Ақаев;
Ақмолада – Ахмет, Райымбек;
Атбасарда – Сыздық Мешенбаев;

Ақтөбеде – «Қазақ» басқармасы.
Майданға келіп жігіттерді ептейтін, пара алатын, іске
еріншек переводшик әуре болмасын!
Қызмет жұрт үшін, іс таза жігіттік.

Ғали хан.
«Қазақ» газ., № 221, наурыз, 1917 жыл.
Минскі, Күнбатыс майданы.

«Учредительное собраніе» сайлауларына қазақ
болып қамдану керек. Жарамды жақсы адамдарын
ауызға ала беру керек. Енді араздық, өштік, дау, жан
жал, талас, партиялық сыйыспауларды тастау ке

рек!..
Жер мәселесін де қозғап, тезірек қолға ала беріңдер!
Біз қалайтын патшалық түрі – «демократическая
республика», яғни мал өсіріп, егін салып, жерге ие

боларлық түрі.
Құдайдан басқа ешкімнен қорықпаңдар! Түзу
лікпен іс етіңдер, жаңа үкіметті сүйеңдер, ми
нистерствоның

азық-түлік
ісінде
жүрген
«уполномоченный»-лармен өзіміздің майдандағы жұ

мысшыларымызға болысыңдар! Халықтың көңілін
білдіріңдер!»
Ғалихан, Міржақып, Мұса,...
1917 жыл. Күнбатыс майданы.

ЖӘРДЕМ ЖИЮ КЕРЕК

Минскі. Ғали хан һәм жолдастарынан басқармаға мынадай
телеграм келді.
Росия халқы ескі үкіметті айдап, орнына депутаттардан
жаңа үкімет сайлады. Росиядағы барша жұрттар еркіндік,

теңдік, туысқандық жолына кірді. Жақын арада «Учредитель
ное собраніе» ашылып, Росия мемлекетін бағуға кіріседі. Тозған
үкімет тартысуға жарамады, құлады.
Бірақ ілгеріде де күрес болар, соның үшін үкіметке бірлік

керек. Жаңа үкімет сыртқы дұшманменен де, жығылған ішкі
дұшманменен де алысып жатыр. Соғыс желкесінде біздің бау
ырларымыз әскерге болысып жатыр.
Алаш

азаматынан
біздің
тілейтінімз:
жаңа

үкіметті
жақтаушыларға бар күштеріңмен болысу, бұрынғы тыныш
күйді бұзбау; азық-түлік істеріндегі «уполномоченный»-ларды
демеу; майданда һәм майдан сыртындағы жұмысшыларға ке

рек май, ет, тары секілді азықтарды жиыстыру, запас жасауға
ұйымдасу.
Басқармадан өтінеміз: халыққа еркіншілік, бостандық
алып беру жолында алысып, абақтыға түскен, айдалған, қазір

босатылған сабаздардың һәм жұмысшылардың үйде қалған
жарлы бала-шағаларының пайдасына ақша жинауды.
Өзіміз азат етілген азаматтар пайдасына 10 сом һәм
жұмысшылардың бала-шағаларының пайдасына 100 сом

жібердік. Жұрт жұрттығын қылмай қалмас деген дәмеміз зор.
Ғалихан, Әбубәкір, Ажар, Хасен,
Мирякуб, Мырзағазы.
«Қазақ», № 222, наурыз, 1917 жыл.

Күнбатыс майданы, Минскі.

МИНСКІ, 15 НАУРЫЗ Минскі, 15/ІІІ. төмендегі телеграмды жібердік: 1) Шерняевтегі Тынышбаевқа [Мұхамеджан], 2) Петропавлдағы Көсемісовке, Тілеулинге, 3) Омбыдағы Тұрлыбаевқа [Сейдәзім], 4) Павлодардағы Сатбаевқа [Қаныш], 5) Семейдегі Мәрсековке [Райымжан], Тұрағұлға [Тураұл Абайұлы], 6) Қарқаралыдағы Жақыпқа [Ақбайұлы], Ысмаханға [Бөкейхан], Хасенге [Ақайұлы], 7) Зайсандағы Поштаевқа, 8) Қараөткелдегі Райымбековке, сұлтан Абылаевқа, 9) Атбасардағы Сейілбек Жанайдаровқа, Сыздық Мешенбаевқа, 10) Савинкедегі Шәңгерей Бөкеевке, Бақтыкерей Құлмановқа, 11) Жәнібектегі враш Шомбаловқа, 12) Красны Ярдағы враш Шолтыровқа, 13) Красны Құттағы адвокат Ниязовқа, 14) Ойылдағы Халелге [Досмұхамедұлы], Оралскідегі Ғабидоллаға, 16) Перовскідегі Бекқожаға, Қожахмедке, Юсұфбекке [Аймауытұлы], 17) Ырғыздағы Шонановқа [Телжан], 18) Түркістандағы Өтегеновке, 19) Қоқандағы Ақаевқа, 20) Скобелевтегі Ғабдолрахмен Оразаевқа, 21) Ташкендегі враш Көтібаровқа, 22) Әндіжандағы Қожықовқа, 23) Қапалдағы Тұрлыбековтерге, 24) Ақтөбедегі Қасым Арынғазиевке, 25) Торғайдағы Алмасовқа, Қаралдинге, Тоқтабаевқа. «Росиядағы барша халыққа ағайындық, теңдік, бостандық күні туды. Жаңа құрылған үкімет дүкенін сүйеу үшін қазаққа

ұйымдасу керек. Жаңа құрылған үкімет ел бағу дүкенін нығайту
үшін, тегі басқа барша халықтармен үйір боларға керек.
«Учредительное собраніе» сайлауларына қазақ болып
қамдану керек. Жарамды жақсы адамдарын ауызға ала беру

керек. Енді араздық. өштік, дау, жанжал, талас, партиялық
сыйыспауларды тастау керек. Көксерлік жұмыстарың – бірлік,
адалдық болсын!
Жер мәселесін де қозғап, тезірек қолға ала беріңдер! Біз

қалайтын патшалық түрі – «демократическая республика»,
яғни мал өсіріп, егін салып, жерге ие боларлық түрі.
Құдайдан басқа ешкімнен қорықпаңдар! Түзулікпен іс
етіңдер, жаңа үкіметті сүйеңдер, министерствоның азық-

түлік ісінде жүрген «уполномоченный»-лармен өзіміздің
майдандағы жұмысшыларымызға болысыңдар! Халықтың
көңілін білдіріңдер!»
Ғалихан, Миряғқұб [Міржақып Дулатұлы],

Мұса, Шаһмардан, Мырзағазы, Хасен,
Шафқат, Сұлтанбек, Иса, Мұхамедғазы,
Қайралдин, Райымбек, Нәзір, Тамимдер, Тел.
«Қазақ», № 223, наурыз, 1917 жыл.

Күнбатыс майданы, Минскі.

ТАҒЫ ЖӘДІГЕР ҚЫРҒЫЗ

Бұрын «Қазақ»-та жазылған 114 жәдігер қырғыздың жолда
стары 50 жігіт 3-інші феуралда Богордски қаласынан Минскі
келді. Бұл 50 жігіт Әндіжан оязы, Майлысай болысынан: 1-інші
ауылдан, 230-ыншы ауылдан 20 жігіт.

Минскіде Земски союзда обозда жұмыс қылады. Бірауыз
орысша тіл білетін біреуі жоқ. Өздері сарт болып кеткен.
Міні осыларға Түркістаннан переводшик керек.

Мәскеу мен Минскі арасында бір жолдасы, 1-інші ауыл
қырғызы Жүніс Кенжеұлы жоғалған. Ыстанса атын да білмейді.
Бұларды малша айдап жұмыс қылдырады.
Орысша, сартша білетін переводшиктерді Ходжаев, Тыныш

баев, Ақаев жіберсе, аламын. Ақы 60 сом, пәтер, тамақ Союздан.
Ғали хан.
«Қазақ» газ., № 224, наурыз, 1917 жыл.
Күнбатыс майданы, Минскі.

«Сүйікті алаштың азаматы!...Бізді бұл қуанышқа, бұл бостандыққа жеткізген кім? Біз кімге борышты мыз? Соны ойлалық. Алмақтың да салмағы бар. Жақсылығыңа ортақпыз, жамандығыңнан аулақпыз десек құдайға қас болармыз, жұртшылығымызға таңба болар. Орыс халқы бостаншылық жолында жанын құрбан қылғанда, біз терімізді қиялық! Ұйымдасып, жаңа үкіметтің күшеюіне қызмет қылалық. Кешікпей ашылатын ушредительное собраниеде һәм Государственни Думада бәйгеге қосылып, жүлде алып, халқымыздың бақ-берекесіне жол ашалық!» Әлихан, Мұстафа [Шоқайұлы], Міржақып [Дулатұлы]. «Қазақ» газ., № 225, 1917 жыл. Орынбор.

АЛАШ ҰЛЫНА!

(Ашық хат)
Азаттық таңы атты. Тілекке құдай жеткізді. Күні кеше құл
едік, енді бүгін теңелдік. Қам көңілде қаяудай арман қалған жоқ.
Неше ғасырлардан бері жұрттың бәрін қорлықта, құлдықта

ұстаған жауыз үкімет, өзгеге қазған оры өзіне шағын көр бо
лып, қайтпас қара сапарға кетті.
Жүз жылдан бері халықты теңдікке жеткізу жолында ескі
үкіметпен алысып, дарға асылып, оққа ұшып, басы айдауға,

малы талауға түсіп жүрген сабаздар жасымай, бірі кемісе, оны
артып, ақырында Росия қол астындағы халықтардың бәріне дін,
ұлт, тіл айырмасына қарамай азаттық әперді.
Енді бүгін теңеліп, түсімізде көрмеген жақсылықты өңімізде

көріп, төбеміз көкке жетіп отыр. Бұл күнге жеткізген құдайға
мың шүкір! Бұл бостаншылық кілтін ашқан ерлерге сансыз рах
мет!
Сүйікті алаштың азаматы! Бізді бұл қуанышқа, бұл

бостандыққа жеткізген кім? Біз кімге борыштымыз? Соны
ойлалық. «Жамандықты ұмыт, жақсылықты ұмытпа» – де
ген нақыл бар. Еккенде жоқ, сепкенде жоқ қазақ халқы
бостаншылыққа

ортақ
болып
отырмыз.
Бізге

осындай
теңдік әперіп отырған орыс халқының ақ жүрек, адал ниетті
көсемдері. Орыс халқының жұмысшылары һәм әскері. Бұлар
бостандықты қан төгіп, жеңіп алды. Олардың жақсылығын

қалай қайтарамыз?
Ескі үкімет заманында қазақ халқы Россияға өгей едік, бізге
үкіметтің жаны ашымайтын еді. Біздің жанымыз үкіметке
ашымайтын еді, оның арын арлап, намысын намыстайтын

едік. Мұның зор белгісі былтыр көрінді. «25 июн жарлығы»
шыққанда қазақ халқы қандай болды...
Егер ескі үкімет бізді тең ұстап отырған болса, қазақ бүлінер
ме еді, қарсыласып қан төгер ме еді? Біз қазаққа «көн, қарсы

келме!» – дегенде, рақымсыз үкімет жай-күйіне қарамай,

қырып-жойып жұрттың берекесін кетірерін біліп, амалсыздан
көн деуші еді. Біздің жоруымыз расталғанын халық көрді.
Енді ол жауыз үкімет жоқ. Бастығы патшасы болып, қанішер
қара жүректер қазір тұтқында. Бұл күнде жұрттың бәріне

туысқандай тең қарайтын, ешкімді алаламайтын жаңа үкімет
сайланды. Бұл үкімет күшейсе, біздің де күшейгеніміз. Бұл
үкіметтің күші кемісе, біздің де тілегіміз босқа кеткені.
Жаңа

үкіметтің
күші
кеміп,
халыққа

беріп
тұрған
бостандықтан айрылуына, қайта ескі жауыз үкімет бас көтеріп,
бұрынғы таз кейіпімізге түсіруіне екі түрлі ықтимал бар. Бірі

– немістен жеңілу, екіншісі – ішкі астыртын дұшпандардан

жеңілу.
Орыс немістен жеңілсе, бұрынғы үкімет орнына қайтып, Ни
колай қайтадан таққа мініп, жұрттың сорын бұрынғыдан жа
ман қайнатуына сөз жоқ. Жаңа үкіметтің ішкі дұшпандарының

тілегі осы. Иншалла, бұл болмас!
Біз қазіргі әділ үкімет, азат Росиямен бір тілекте, бір
кемедеміз. Кемедегінің жаны бір, Росияға бұрын жанымыз
ашымайтын еді, қабырғамыз қайыспайтын еді, енді орыс

халқының өзімен тереземіз тең болған соң, жақсылығына
сүйінеміз, жамандығына күйінеміз.
Тілек бірге болған соң, тірі болсақ бір төбеде, өлсек – бір
шұқырда болуымыз керек. Жұрттың бәрі осылай бірігіп, тізе

қосып, қайрат қылғанда ғана азат халық бола аламыз. Соның
үшін жаңа үкіметке қолдан келген көмегімізді аямауымыз ке
рек.
25 июн жарлығы бойынша соғыс желкесіндегі қызметке енді

алынатын бұратаналарды, халықтың шаруасы күйзелмесін деп,
жаңа үкімет алуды тоқтатты. Бұрынғы алынған жігіттер осы күні
жұмыс қылып жатыр. Біздің қолымыздан келер көмегіміздің
зоры – сол бұрынғы жұмысшылар ерлік көрсетіп, аянбай

жұмыс қылу. Олардың жай-күйін жаңа үкімет жеңілдетеді,
қазақ та қарап тұрмауы керек.
Біздің жігіттер соғыс қызметіне әуелде зорлықпен кел
се де, енді орыс халқының жақсылары һәм әскері арқасында

бостаншылық алған соң, соғыс біткенше аянбай қызмет етсе,

алған бостаншылығымыздың қолқасын түгел қайтара алмасақ
та, орыс халқының алдында ұялмас едік. Міне, біздің көмегіміз
осы болу керек. Мұны жігіттер де, жұрт та ойласын!
Ескі үкіметті аударып тастадық деп, орыс әскері һәм

жұмысшылары қарап отырған жоқ, бұрынғыдан артық
көңілденіп, ендігі қызмет өзіміз үшін, алған азаттықтан айыры
лып қалмалық деп, он есе қайрат көрсетіп отыр.
Алмақтың да салмағы бар. Жақсылығыңа ортақпыз,

жамандығыңнан аулақпыз десек құдайға қас болармыз,
жұртшылығымызға таңба болар. Орыс халқы бостаншылық
жолында жанын құрбан қылғанда, біз терімізді қиялық!
Ескі үкіметті қуаттаушы жауыз ниетті жансыздар жоқ

емес. Олар халық арасына, әскер арасына сөз жүргізіп, азғыру
ықтималы бар. Сондайлардың сөзіне алданып, өмір бойы
естен кетпес өкінішке ұшыраудан сақтаныңдар. Ұйымдасып,
жаңа үкіметтің күшеюіне қызмет қылалық. Кешікпей ашыла

тын ушредительное собраниеде һәм Государственни Думада
бәйгеге қосылып, жүлде алып, халқымыздың бақ-берекесіне
жол ашалық!
Әлихан, Мұстафа [Шоқайұлы], Міржақып [Дулатұлы].

«Қазақ» газ., № 225, 1917 жыл. Орынбор.

ТЕЛЕГРАМ

Петроград, 20.ІІІ.[1917 жыл.]. Торғай облысына комиссар
болдым. 23-іне [наурыз] шығайын деп тұрмын. Жұртқа естірт,
тыныштануын тілеймін.
Комиссар Бөкейханов.

20 наурыз, 1917 жыл.
Петроград қаласы.

«Учредительное собраніе»-ден кейін Түркістан өз дегені өзінде колония болар. Түркістан комитетіне сайланған кісілер: ... Н. Н. Щепкин – Түркістан комитетінің басы, пред седателі. Қалған Түркістан комитеті кісілері: 1-інші Государственни Дума члені Әлихан Бөкейханов, 2-нші Государственни Дума члені Мұхаметжан Ты нышбай... Құдай оңдап, Бұхара һәм Хиуаға бостандық, құрдастық, туысқандық күні туды білем! Қытайға ауған қырғыз қайтса, бұрынғы ата қонысы өздеріне беріледі. Қырғыз қарындасым кір жуып, кіндік кескен жеріне қайтқаны жақсы болар еді». Қыр баласы. 1917 жыл. Орынбор.

ТҮРКІСТАН

Түркістан колония сапарына жарыды білем. Түркістанның
ескі үкімет қойған генерал-губернаторы ұсталып, абақтыға
жабылып, Петроградқа айналып кетті. Жаңа уақытша болған
бостандық, құрдастық, туысқандық үкіметі Түркістан уалаятын

басқаруға Түркістан комитетін сайлады. Бұл комитетке үкімет
өзгерісінің атынан іс қыласың деп ерік берді. Түркістан уалая
тына бостандық, құрдастық, туысқандық шырағында насихат
талатын болса Т. комитетіне ерік.

Бұл сияқты жол Англияның колониялары Аустралияда, Ка
надада, Оранжевая республикасында. Бұлардың өз алдына Го
сударственни Думасы бар. Бар законын өз Государственни Ду
масы шығарады.

Англия Государственни Думасы, палата обшин құр бата
бере алады. Бұған қарағанда «Учредительное собраніе»-ден
кейін Түркістан өз дегені өзінде колония болар.
Түркістан комитетіне сайланған кісілер: 4-інші Государствен

ни Дума члені Н. Н. Щепкин. Бұл кадет партиясының көсемі,
шешені, ұлтшыл, соғыстан бері майданда іс қылған. Жаңа за
ман болып, осы жақсы жаздың күні тұрған соң майдан аралап
солдатқа бостандық, құрдастық, туысқандық жөнін айтып 42

қайтара жиылыста сөз сөйлеген.
Н. Н. Щепкин Түркістан комитетінің басы, председателі.
Қалған Түркістан комитеті кісілері: 1-інші Государственни
Дума члені Әлихан Бөкейханов, 2-нші Государственни Дума

члені Мұхаметжан Тынышбай, 3-інші Государственни Дума
члены Садыри Мақсұдов, В. С. Елпатиевски, А. А.Липовски,
П. Б. Преображенски, Б. А. Шкапски, генерал Абдулғазиз
Дәулетше баласы.

Преображенски, Липовски Түркістанда туып өскен. Елпати
евски мен Шкапски Түркістанды аралап көріп білген. Түркістан
жайына қанық адамдар.
Түркістан комитеті билейтін облыстар: Самарқанд, Сырда

рия, Ферғана, Жетісу, Закаспи һәм Бұхара, Хиуа хандықтары.

Құдай оңдап, Бұхара һәм Хиуаға бостандық, құрдастық,
туысқандық күні туды білем! Қытайға ауған қырғыз қайтса,
бұрынғы ата қонысы өздеріне беріледі. Қырғыз қарындасым кір
жуып, кіндік кескен жеріне қайтқаны жақсы болар еді.

Қыр баласы.
«Қазақ», газ., № 226, 1917 жыл. Орынбор қаласы.

ҚҰТТЫҚТАУ!

Маған «құтты болсын!» айтып телеграм берген, хат жазған,
өзі келген аға-іні, дос-жолдастарға телеграм, хат арқылы жауап
қайыра алатын емеспін, уақытым жоқ.
Бауырым, қазақ баласы, сендер айтқан «құтты болсын

ды» мен ұғындым: – қазақ баласы бостандық, құрдастық,
туысқандық гүлін көріп, жемісін жесін, бірлік, бүтіндік, әділдік
жолына түссін деген, – деп.
Менің бұл ұғынғаным адасқан болмасын!

Аға-іні, кәрі-жас, Алаштың баласы, бостандық, құрдастық,
туысқандық құтты болсын!
Ғали хан.
«Қазақ», газ., № 226, 1917 жыл. Орынбор қаласы.

«Тамағы үшін күшін жалдаған қазақ жерін алу
шылар қазақ жұртына талай қисынсыз іс қылды:
қазақты қорасынан, пішенінен, егінінен, суатынан
көшірді.

Бұлардың іздегені мұжық пен қазаққа жаны ашып
істеген іс емес, «мұжықты дворяннан жігін бөліп
аулақ қонсын» деп істеген амал....Мұжық пен қазақ
арасына от жақты: қазақ болсын, мұжық болсын,

жер десе дір ете түседі.
Жер десе дірілдемей болмайды. Сонда да жер
мәселесі негізгі ғұмыр мәселесінің ең зоры. Жер ісін
«ала қашты, тартып алды, тиіп кетті» қылмай,

ақылмен, сабырмен атқарған оң».
Қыр баласы.
1917 жыл. Орынбор.

ЖЕР КОМИТЕТІ Жаңа үкімет жер мәселесін шешуге амал қыл деп, жер министріне тапсырған. Сондықтан жер министрі бұл мәселені қарауға жеке бір комиссия сайлады. Мұның басшысы төртінші Государственни Дума шлені, бұрыннан атышулы «Русскіе ведомости» газетін басқарушы, жер оқуына қанық профессор А. С. Постников болған. Постниковтың комиссиясы жер мәселесі туралы бір Бас ко митет һәм жергілікті көп комитеттер болсын деп жоба жасады. Осы комитеттер жер жұмбағын «Учредительное собраніе» шешуіне дәлел даярлайды. Сайланған жергілікті комитеттер жұрттың пікірі былай, жер жұмбағы бізге былай шешілсе қолайлы болады деп Бас комитетке жеткізіп тұрмақ. Неше түрлі жерден неше түрлі пікірмен байыған жергілікті комитеттер жіберген дәлелдерді сынға салып, сұлулап Бас ко митет «Учредительное собраніе»-ге тапсырмақ. Мұжық, казак, қазақ, бұрят, башқұрд өз арасына жасалған жергілікті комитетінде жер туралы өз пікірін айтып қалмақ. «Өлеңші болсаң міні той!». Біреудің әуел бастан жері жоқ. Бұлар мұжық. Біреуде жер бар. Бұлар орыс дворяны мен қазақ. Осы болып тұрған бостандықтан бұрын біздің мемлекетті дворян биледі. Билік өз қолында болғандықтан мұжыққа өз жерін бермей, қашыртпа қылып мұжықты сауырға бір сипап, қазақ жеріне айдады, жай ды. Тамағы үшін күшін жалдаған қазақ жерін алушылар қазақ жұртына талай қисынсыз іс қылды: қазақты қорасынан, пішенінен, егінінен, суатынан көшірді. Мұжықты да алдап тастағаны болмаса, жарытқаны жоқ. «Жер жақсы» деп бұрын мұжық алатын сыбағаны 15-тен кемітіп 7–8 қылды. Бұл бір мұжық орнына екі мұжық отырғызғаны. Бұлардың іздегені мұжық пен қазаққа жаны ашып істеген іс емес, «мұжықты дворяннан жігін бөліп аулақ қонсын» деп істеген амал.

Қаңғырған, құдай соққан, бұрынғы түбірімен құлаған ескі
өкімет жоғарыда айтылған саяси амалын жүргізіп, мұжық пен
қазақ арасына от жақты: қазақ болсын, мұжық болсын, жер
десе дір ете түседі.

Жергілікті комитеттер жер туралы күнде болатын ұрыс-
талас, жанжалға бас алқа етіп, жердің мәселесі «Учредительное
собраніе»-де шешілгенше екі жақты татуластыра тұрады.
Бостандық, құрдастық, туысқандықтың екі зор жауы бар:

бірі біздің мемлекетпен соғысып жатқан сыртқы жау. Бұл біздің
әскерді жықса, бізге Николайды қайта қояды. Біз сонда баяғы
таз қалпымызға түсеміз.
Екінші жау – майданда әскер сыртқы жаумен алысып

жатқанда, арттағы жұрттың таласып-тартысып бүлінгені.
Арттағы ел бүлінсе, әскер тамақсыз қалады, жау біздің әскерді
қайыруға жұрт бүлігі себеп болады. Жұрт бүлінсе де Николай
қайта қайтпақ.

«Жер, жер» дегенде мұжық та, қазақ та ішкен асын жерге
қояды. Жер туралы көрген зорлық көп. Жер десе дірілдемей
болмайды. Сонда да жер мәселесі негізгі ғұмыр мәселесінің ең
зоры. Жер ісін «ала қашты, тартып алды, тиіп кетті» қылмай,

ақылмен, сабырмен атқарған оң. «Учредительное собраніе»-ге
шейін жұрт шыдап, татулық қылған ғұмыр – жұртымыздың
ілгері тілегіне жөн.
Қыр баласы.

«Қазақ», газ., № 227, 1917 жыл. Орынбор.

«Әйелдер өздері қала өкілі де – гласный, Государ
ственни Дума депутаты да, қазақтың ауылнай елу
басысы да бола алмайтын.
Енді жұрт бостандық, құрдастық, туысқандық

заманына кез болды....Әркімге депутат болуға да, де
путат сайлауға да болады.
Англияның Аустралия деген колониясында әйел де
путат бар, өзінде палата обшинада, Государственни

Думасында әйел депутат жоқ.
Саяси іс құрдастық тезін құрдым десе де,
тұрмыс құрсауы құдайдан соңғы күшті болмай,
бұрынғыменен айдап жатыр...»

Қыр баласы.
1917 жыл. Алаш (Семей).

САЙЛАУ ҚҰҚЫ

Сайлау турасындағы құқық екі қырлы болады. Бір құқық
кісіге беретін кісіні сайлайтын, мұны Еуропа «активное право»
дейді. Бұл кісіге беретін – кісіні сайлаушы құқық сипаты мына
дан байқалар.

Бұрын жоғалған саяси тұрмыста қалада өкіл гласный,
Государственни Думаға депутат, қазақ ауылнай, елубасы
сайланғанда әйелдер өкіл хат арқылы баласына, байына бер
ген, қазақ қатыны өзі сайлауға кіріп тас салатын. Бұл тура

да әйелдер ерлермен құрдас, сайлау ақысы бір дәрежеде еді.
Әйелдер өздері қала өкілі де – гласный, Государственни Дума
депутаты да, қазақтың ауылнай елубасысы да бола алмайтын.
Осындай кісіге беретін – кісіні сыйлаушылы құқық саяси

тілде «активное право» дейді.
Бұрын қазақтың 25-тегі еркегі болыстыққа, 35-тегі еркегі
билікке сайлауға жол бар еді. Міне осылардың елубасылардан
алатын күткен құқығы «пассивное право» болады.

25-тегі қазақ болыс болуға, 35-тегі қазақ би болуға кісіден
алатын – кісіден күтетін құқығы болған, бұларды сайлаған елу
басыларда кісіге беретін – кісіні сайлаушы құқы болған.
Елубасы 25-те, 35-те болса, бұл екі ақыға бірдей ие болған.

Енді жұрт бостандық, құрдастық, туысқандық заманына
кез болды. Мына лауазымымыздағы Ушредителное собрание
сайлауында жалпы жұрт осы екі қырлы сайлау ақысын бірдей
пайдаланар: әркімге кісіге беретін де алатын да құқ болмақ.

Әркімге депутат болуға да, депутат сайлауға да болады.
Англияның Аустралия деген колониясында әйел депутат
бар, өзінде палата обшинада, Государственни Думасында әйел
депутат жоқ. Бізде әйел депутат болмайтын болса, әйелдің

кісіден алатын, кісіден күтетін құқы жоқ болғаны.
Саяси іс құрдастық тезін құрдым десе де, тұрмыс құрсауы
құдайдан соңғы күшті болмай бұрынғыменен айдап жатыр:
қазақ әйел – ер болып тас салуға кірісіп, кісіге беретін, кісіні

сайлаушы ақыменен пайдаланып, әйелді комитетке сайламай,
кісіден алатын, кісіден күтетін құқын әйелге жоқ қылып отыр.

Тұрмыс кемшілік көрмесе, әйел тілемейді. Бақыт тілегенде
алғанменен болады.
Негіз құр құрдастықта емес, бақыт сүйіспеншілікте.
Қыр баласы.

«Қазақ» газеті, № 229, 1917 жыл. Орынбор

«Қазақ-ау! Оян! Мұжық көші жүріп кеткен
де жұртта қалып жүрме! Мұжық көрші отырып,
бостандық, құрдастық, туысқандық шарапатын
пайдаланғанда, ілгері басқанда, мүйізге ұрған сиырдай

шыр айналып, кейін қайтып, көрші жұртқа балаңды
жалшы, малшы құл қылып беріп, жұрағаттың оба
лына, Алаштың баласы, қалып жүрме!
Патшаны түсірген орыс жұртының жұртқа жай

лы, жақсы жол табам деген ерлері. Қай қазақ пат
ша жоқ болсын деп еді? Қолыңа жақсылықты әкеп
берді. Рахмет деп, қолға түскен асылды пайдаланбай,
Алаштың баласы-ау, «итін боқ жемесе басы ауыра

дыны» неге бастайсың?!»
Қыр баласы.
1917 жыл. Орынбор.

ТОРҒАЙ ОБЛЫСЫНЫҢ МҰЖЫҚ-ҚАЗАҒЫНЫҢ1 СИЕЗІ

13-інші мамыр, 1917-нші жыл. Орынбор.
20-сыншы әпрелден 28-іне шейін Орынборда Торғай
облысының мұжық-қазағының сиезі болды. Бұл сиезге ауылнай,
поселковый, волосной һәм өзге комитеттерден әрқайсысынан

ағзалары 15-ке шейін болса, бір өкілден ағзалары 30 болса,
екі өкілден шақырылған еді. Мына жаңа болған бостандық,
құрдастық, туысқандық уақытта шалғай ауылнай, болыс, ояз,
крестьянский нашалниктер, губернатор мойнына қосақ, көтіне

тіркеумен, құдай беріп барса келмеске кетті.
Сақалға ақ кіргені – жас ұлғайғаны, жұрт әкімшіл болса,
кемелдікке жеткені. Бұрынғы жұртты жеген әкім, мекемелер
өшті. Бұлардың орнына жұртқа пайдалы әкім, мекемелер

мақсат.
Торғай облысының мұжық-қазағының сиезі осы жұртқа
жайлы, жаңа жақсы уақытта дұрыс әкім сайлау, мекеме шығару
тәртібін жасамақ еді.

Сиезге үздік-соқтық үш жуздей өкіл жиналды. Сиезге кел
ген қазақтың бәрі кіргенде, мұжықтың комитеттері өкілдерін
түгел жібергенде сиез адамы мұнан да көп болар еді. Адасқан,
қаңғырған сорлы қазақ баласы партия болып, ауылнай, би,

болыстықтан қалсам, енді комитеттерге председатель бол
сам деп, бұрын жұртты жинап үлгеріп қалған байғұстар
елді бүлдіріп, ауылды, болысты бөліп, тәрбиелі комитет
сайланбаған. Осымен талай қазақ өкілі сиезге кірмей қалды.

Мұжық егін салып жатырмыз, алысқа қайдан барайық деп,
Қостанайдан келмеген.
Мұжық комитетінде партия жоқ. Мұжықтар ерік жұртта
болса, жұртқа пайдалы жақсы адамдарды сайлаймыз, бұрын

крестьянский, уездный нашалниктерді арқалап, жұртқа жебір
болған адамға енді жол бермейміз деп, комитеттеріне таза
адамды сайлап алып, шаруаға кірісіп отыр, қыдырып қой жеп,
шаруаны қаңтарып тастап, қалаға шауып біздің қазақ әлекте

жүр.
Автор «мұжық-қазақ» деп орыс казактарын айтып отыр. Құраст.

Қазақ-ау! Оян! Мұжық көші жүріп кеткенде жұртта
қалып жүрме! Мұжық көрші отырып, бостандық, құрдастық,
туысқандық
шарапатын

пайдаланғанда,
ілгері
басқанда,
мүйізге ұрған сиырдай шыр айналып, кейін қайтып, көрші

жұртқа балаңды жалшы, малшы құл қылып беріп, жұрағаттың
обалына, Алаштың баласы, қалып жүрме!
Бұрын қазақ қатынбасты, асулы тұрған қазанды бала
құлатты, қорамды өртеді деп жала жабатын еді.

1905 жылдан бері қазақ баласы ілгері басқаны да тыңшы
болып, келмеске кеткен патшаны қолдаған болып, партия
дұшпанын патшаға ананы қылып жатыр, мынаны қылып жа
тыр деп жақты.

Енді жаңа бостандық, құрдастық, туысқандық күні туғаннан
бері дұшпанын мұқатам деп құдай оңдағандар бұрынғы
патшаның жолында еді деген шағым шығарды.
Патшаны түсірген орыс жұртының жұртқа жайлы, жақсы

жол табам деген ерлері. Қай қазақ патша жоқ болсын деп еді?
Қолыңа жақсылықты әкеп берді. Рахмет деп, қолға түскен асыл
ды пайдаланбай, Алаштың баласы-ау, «итін боқ жемесе басы
ауырадыны» неге бастайсың?!

Сиез ашылған соң жұрт сиездің басқарушы адамдарын
сайлады. Бұларды Еуропа сиездін президиумы дейді. Пред
седатель, агроном, Сириус, мұның жолдастары адвокат Мат
веев, Ахмет, Бірімжанов болды. Хатшылары Шуланов, Лоба

нов, Серов болды. Сиез Торғай облысының комиссары Әлихан
Бөкейхановты құрметті председатель деп санады.
Сиезде қаралатын істі жер, оқу, сот һәм өзге неше комиссияға
таратып, бұл комиссияларға ағзалар сайлады. Бірінші күні сиез

тарқады.
Ана комитет комиссиясы ауылный, поселковой, волосной,
оязнай, областной комитет сайлау тәртібін қарастырды. Бұл
турада 2–8 апрелде болған қазақ сиезі ауылный, волосной

комитетті сайлау туралы жасаған қаулы қабыл болсын деді.
Осымен қазақ сиезі шығарған ауылный, волосной комитет жа
сайтын тәртіп уақытша закон болды.
Оязный, областной комитеттен мұжық, қазақ аралас болған

себепті өзгеріс бар. Бұл өзгерістер тағы өз кезегінде жазылады.

Бірақ сиез әділдік жолын көздеп, оязный, губернский коми
теттерде ағзалады көптен көп, аздан аз болсын деді. Мысалы,
Қостанайда орыстың 200 мыңы артық. Ақтөбеде төрт-ақ мың
қазақ орыстан артық. Уездный комитетте Қостанайдан орыс

ағзасы артық, Ақтөбеден қазақтан һәм орыстан ағза бірдей
болмақ. Ырғыз, Торғай таза қазақ, бұлардың ағзалары қазақтан
болмақ. Орыс ағзалары орыстың санынша кіріспек.
Орыс, қазақ бас қосқан жерде жер мәселесі қызық сұлу бо

лып тарқады. Кейбіреулер ойлаған еді, мұжық пен қазақ жерге
күндес, жер десе бұлар жұдырықтасып кетеді деп, осы пікірді
жамылып, кейбіреулер мұжық пен қазақ арасына шоқ тастамақ
болды. Мұжықпен төбелесіп кетсе, Николай қайта тұғырына

қонуға бір себеп табылады.
Сиез жер қазақ пен мұжықтікі, егін салсаң мал баққан
адамдікі, жер мәселесін Ушредителное собрание шешсін деді.
Жер сатып пайдалану болмасын, барлық жер мемлекеттікі бол

сын деді. Жер туралы қазақ сиезі жасаған қаулыны қабыл алды.
Сиезде отырған қазақ мен мұжық қол алысып, бауыр болып
құшақтасты. Бізді іріткен, шіріткен, барса келмеске кеткен айу
ан атты үкімет еді. Енді мұжық-қазақ дос болайық, шекарадағы

аз таласты мәмілесіп, комитетіміз арқылы бірігейік десті.
Қазақ пен орыс арасы осылай болды деп, жаңа үкіметке
бостандық алып берген ерлердің басы Брешко-Брешковская
ханымға сиез телеграм берді.

Міне, ғұмыр жұмбағы тамаша, айуан жоғалған үкіметтің са
яси әдісімен қазақ пен мұжық бір-біріне жау болды. Өткен қыс
қазақ жеріне әскер шығарып, қазақты шапты. Міне, жұрт өзі
бас қосып, айтысып еді, әділ жол туысқандық шыға келді.

Мұжық қазақ жерсінбей көшпек екен. Бұл туралы сиез
көшкен мұжыққа ерік берді. Мұжық Торғай облысынан көшсе
қазынадан көмек ақша берілсін деді.
Мақала ұлғайып кетті. Сиездін қалған ісі тағы келер

нөмерлерде жазылып тұрар, сөз қысқартайық.
Қыр баласы.
«Қазақ» газ.,. № 229, мамыр, 1917 жыл. Орынбор.

«Біздің қазақ жұртына айтатын тілегіміз: биге
таласпаңдар, биді таланға салмаңдар! Әділ бисіз
жұрт жұрт болмақ емес. Таза би партияда да жоқ бо
лады. Партия биі әділ болмайды.

«Англия биі» дегенде жер үстіндегі адам баласы
ішкен асын жерге қояды. Англия биі бірауыздан пар
тиясыз сайланады, әділ болады, адамнан қорықпайды.
Бұл күнге шейін біздің қазақта әділ би, көздің

қарашығындай билікті орнына апаратын әкімші
жоқ. Біздің қазақтың бүлініп жүрген бір себебі осы.
...Осы билерді біздің қажы, молла, ақсақалдар же
телеп алып жүр. Бұл қалай? Мұсылманшылықтарың

қайда?»
Қыр баласы.
1917 жыл. Орынбор.

КОМИТЕТ САЙЛАУЫ

2–8-інші әпрелде болған Торғай облысының қазағының сиезі
жаңа сайлауға ереже жасады.
Волосной, ауылни, комитет, жаңа би сайлаған соң, бұрынғы
болыс, би, ауылнай жоқ болсын деді. Болыс, би, ауылнай – ко

митет би сайлаған соң, істі осыларға тапсырсын деді.
Бұл сиез қаулысы – закон. Бұған мойын ұсынбасқа болмай
ды. Жұрт жөн білсе өзі де істей қояр еді. Ескі болыс, би, ауыл
найлар мұны қылмай отыр. Енді бұл іске жоғарғы әкім кіріспек.

Қазақтың жұртын бастаған ақсақалы, азаматы өз қадірін өзі
кетірмек болып тұр.
Жаңа өкіметтің қолынан келмес, қолынан келсе, момынды
атқамінерлердің жеуінен тияр.

Бұрынғы болыс, би, ауылнай – бұларға баташы болған
жемтіктес қажы, ақсақалдар бұрынғыға салып партия шығарып,
елді бүлдіріп, шаруаны күйзелтіп жүр. Бұлардың көздегені –
тағы комитет адамы болып, момынды жеп, мал табу.

Бұл бола қояр ма екен?!
Қазақ жұрты адам болып, ғұмыр тұрмыста мұжық көршімен
шаруа таластырып тарих (тарқы) жолына кірісетін болғанда,
комитетке жұрттың пайдасын қуған, жұрттың қамын ойлаған

азаматты сайлаған оң.
Бұрынғы законда, «Степное положеніе»-де елубасы көп
жақтан болатын. 100 үйдің бір жағы 60, бір жағы 40 болса, закон
арқылы екі елубасы да 60 жақтан болатын. 60 жағы «мен закон

да көппін» деп, ханға сәлем бермей сиез баратын. 40 жағы пере
водшик, оязни, крестьянски нашалниктерге ақша жалдап, сай
лауды өздері билеп, о-ғып, бұ-ғып, екі елубасыға ие болатын.
Елдегі, тұрмыстағы көп 60 қып-қызыл зорлыққа көне ме?

Қалай көнсін! Арыз беріп қуатын; елде жүріп барымта алып,
ұрлатып, жұрт берекесін бір, шаруа берекесін екі кетіретін.
Қазақтың сиезі бұрынғы закон жолын былай өзгертті: коми
тет сайлағанда партия адамы көптен көп, аздан аз болсын деді.

Бұл жол бұрынғы законда болған болса, 60 үй бір елубасы, 40

үй бір елубасы сайлар еді. Осы жолға көнбейтін қазақ бола ма?
Жұрт бұзатын бір құдай қарғаған болмаса.
Мысал үшін енді ауылнай комитет сайлауына келелік.
Жүз үйде 500 адам болады, мұның жүзден 60-ы 20-дан асқан

болады. Бұл 300 адам – оннан біреуден, 30 кісі ауылнай комитет
болады. Бір ауылнай комитет 5 кісі іс атқаратын комитет сай
лайды, оннан біреу болыс комитетіне 3 өкіл – бір би сайлайды.
Осы 9-ға жұрт, партия талас.

Тас салатын 30 екі партияға қақ бөлінсе, 15–15-тен, екі жағы
4–4-тен бөліп алады. Қалған бір орынға ынтымақ болмаса, екі
жағы бір-бірден екі кандидат сайлап, таланға салады. Бірақ та
лан соқыр, соқырлыққа бармай, ақылға жұрттың пайдасына

тоқтаған оң.
Екі партияның бірі 20, екіншісі 10 болып бөлінсе, 9-ды жолы
мен бөлу оңай: алтауын 20 жағы, үшеуін – 10 жағы алады.
Екі партияның бірі 25, екіншісі 5 болып бөлінсе, даусыз жеті

25-тікі, бірі – 5-тікі. Қалған бірі таланмен айрылады.
«Азға аз, көпке көпше» деген әділ жол – сайлау жөні осылай.
Осы жолға жұрт түссе, партия құрымай қайтеді. Қисық жолда
жүріп, сүйенетін әкім, мекеме жоғалған. Біздің қазақ жұртына

айтатын тілегіміз: биге таласпаңдар, биді таланға салмаңдар!
Әділ бисіз жұрт жұрт болмақ емес. Таза би партияда да жоқ
болады. Партия биі әділ болмайды.
«Англия биі» дегенде жер үстіндегі адам баласы ішкен асын

жерге қояды. Англия биі бірауыздан партиясыз сайланады,
әділ болады, адамнан қорықпайды.
Партия сайлаған, таланмен болған биде не қасиет, не әділдік,
не ерлік болады?! Бұл бір қоянша алақтаған сорлы да. Мұның

алдында әділ билік қайтып болады?!
Ауылнай, болыс комитеттер – бидің билігін бұлжытпай ор
нына салған жол. Қанша би әділ болмаса, билік орнына келме
се, бидің билігінің қадірі жоғалады. Жұрт тұрмыс халінде ада

сады.
Бұл күнге шейін біздің қазақта әділ би, көздің қарашығындай
билікті орнына апаратын әкімші жоқ. Біздің қазақтың бүлініп
жүрген бір себебі осы.

Шариғатта қисық билік айтқан бидің орны дозақта деген.
Осы билерді біздің қажы, молла, ақсақалдар жетелеп алып
жүр. Бұл қалай? Мұсылманшылықтарың қайда?
Қыр баласы.

«Қазақ» газ., № 230, 1917 ж. Орынбор қаласы.

«Мәскеу сиезінде қазақ халқының саны барлық
Россия мұсылмандарының 3–4-тен бірі бола тұрып,
қазақ өкілдері 20–30-дан артпағаны мәлім болды...
қазақ өкілдері 200-ден артық болуға тиіс еді. Бұлай

болмады.
Сиез тарапында бүкіл мұсылман істерін басқарып
тұратын «Шорай ислам» болуға қаулы жасаған...
Әуелі «Шорай ислам» ағзалаларының саны Россия

мұсылмандарының әр халықтың табына қарай
көптен көп, аздан азша болуы тиіс екені даусыз. Қай
есеппен ноғайдан 10, Түркістаннан 7, Қазақстаннан 5,
Кавказдан 8 ұйғарылғаны белгісіз».

Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы...
«Қазақ» газеті, мамыр 1917 жыл.
Мәскеу қаласы.

ШОРАЙ ИСЛАМ

Оқушыларға мәлім, май басында Мәскеуде жалпы мұсылман
сиезі болып өтті. Бұл сиезде де, мұнан басқа да жұрт жұмысын
қарайтын орындарда да өкілдер әр ұлттан, әр таптан санына
қарай болуға тиіс. Бірақ Мәскеу сиезінде қазақ халқының саны

барлық Россия мұсылмандарының 3–4-тен бірі бола тұрып,
қазақ өкілдері 20–30-дан артпағаны мәлім болды. Барлық
өкілдер 800–900 болыпты. Аздан аз, көптен көп болғанда
қазақ өкілдері 200-ден артық болуға тиіс еді. Бұлай болмады.

Оның себебі, қазақ жерлері шалғайлығы һәм қазақ жерінде
теміржолдың жоқтығынан жүріп-тұрудың қиындығы.
Сиез тарапында бүкіл мұсылман істерін басқарып тұратын
«Шорай ислам» болуға қаулы жасаған. «Шорай ислам»

ағзасының бар саны 30. Оның 10-ы ноғайдан, 7-сі түркістандық,
5-еуі Қазақстан, 2-уі Қырымнан, қалғандары Кавказ һәм Лит
вадан, бірақ бұлар өкілдерін біржола елден сайламақ болған.
30 ағзаның ішінен 12 кісі басқарушы болып «Шорай ислам»

жұмысын атқарып тұрмақ.
«Шорай ислам» сияқты барша мұсылманға ортақ істерді
басқаратын орын болуы дұрыс-ақ делік. Онан арғысын дұрыс
дей алмаймыз. Әуелі «Шорай ислам» ағзалаларының саны

Россия мұсылмандарының әр халықтың табына қарай көптен
көп, аздан азша болуы тиіс екені даусыз. Қай есеппен ноғайдан
10, Түркістаннан 7, Қазақстаннан 5, Кавказдан 8 ұйғарылғаны
белгісіз.

Екінші, сиезге жұрттың көп-азша күйде бармай, бір ел
ден көп барса, бір елден аз, тіпті бүтін бір облыстан бір адам
бармаған да елдер бар екені сиезге көрініп тұр. Солай болған
соң сиез «Шорай ислам» болуын қолайлаған қаулысын жасап

қана, ағзалар санын әр жұрттан аз-көбіне қарай арнап қана,
кімді сайлап жіберетін жағын халықтың өзіне қалдыруы тиіс
еді. Халық өкілдерін жібергенде «Шорай исламға» деп емес,
сиезге деп жіберген жоқ па? Сиезге лайықталған адамдарынан

«Шорай исламға» қолайлайтын адамдары тіпті басқа болуы
ықтимал. Міне сондықтан сиезге барған адамдардың сиезден

сайлануы негізінде дұрыс емес дейміз. Оның бер жағында си
езде басқалар дұрыс – дұрыс емесіне қарамай сайлап жатса да,
қазақтан барған 20–30 ғана өкіл – өзімізді өзіміз қалай сайлай
мыз? Жұрт сиезге ғана өкілдік берді, сайлау өкілдігін берген жоқ

еді? – деп ойлауға тиіс еді һәм Кавказ өкілдерінің істегеніндей
ағзалар елден сайлансын деу керек еді. Сиезге Ақмола облы
сынан барған Мағжан Жұмабаевтың өткен нөмірде жазған сөзі
дұп-дұрыс. «Шорай исламға» ағза сайлау жағының негізі де,

былайғысы да дұрыс болмағандықтан Мағжан да айтып келіп
отыр.
Оны біліп отырып «Шорай исламға» сайланған қазақ
ағзаларын халық тарапынан сайланған ағзалар дей алмаймыз

һәм олардың қазақ атынан деп істеген істерін, сөйлеген сөздерін
халықтікі демейміз.
Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы,
Жанұзақ Жәнібеков, Міржақып Дулатов,

Сейдәзім Қадірбаев, Елдес Ғұмаров,
Имам Әлімбеков, Нысанәлі Бегіметов.
«Қазақ» газеті, мамыр, 1917 жыл.
Мәскеу қаласы.

ҚАДІРЛІ АҒА ҒАЛИ ХАН!1 Пишу вамъ письмо на русскомъ языке, за что извиняюсь передъ Вами. Вероятно, Вамъ разсказалъ Ахмедъ2 обо мне. Я думаю, что Вы уполномочили Ахмеда найти на Ваше место вполне подхо дящаго человека. Чтобы быть последовательнымъ, я Вамъ раз скажу всю исторію моего путешествія изъ Илека въ Минскъ. 23.ІІІ.1917 г. отъ А. Б. Байтурсунова получилъ телеграмму следующаго содержанія: «Илекъ. Учителю Кенжину. Алиханъ назначенъ комиссаромъ Тургайской области. На его место: Инородческому Отделу нужно подходящее лицо. Предлагаю вознагражденіе 500.3 Телеграфируйте согласіе. Байтурсуновъ». На эту телеграмму я изъявилъ согласіе ехать на Ваше место. На мою телеграмму последовала другая телеграмма отъ Ахме да следующаго содержанія 23.ІІІ.1917 г.: «Илекъ. Кенжину. Вы езжайте немедленно [в] Минскъ, Земсоюзъ. Захватите пока па спортъ. Телеграфируйте выездъ мне. Байтурсуновъ». 26-го марта я выехалъ въ Минскъ, давъ телеграмму Ахмеду о выезде. 27-го марта, пріехавъ на станцію Новосергеевка Таш кентской железной дороги, далъ телеграмму о выезде на Ваше имя въ Минскъ. Вследствіе размыва пути между Сызранью и Самарой, я пріехалъ слишкомъ поздно въ Минскъ – 2 апреля с.г. Хаттың түпнұсқасы Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұрағатында сақталған: 17 қор, 1-тізбек, № 22 іс, 21 парақ. Құраст. / Оригинал настоящего письма хранится в Центральном государственном ар хиве Республики Казахстан: фонд 17, опись 1, дело № 22, лист № 21. Состави тель. Хаттың авторы «Ахмедъ» деп Ахмет Байтұрсынұлын айтып отыр. Құраст. / Автор письма, по всей вероятности, имеет в виду Ахмеда Байтурсы нулы, которому А.Н.Букейхан поручил срочно найти на свое место заведую щего Инородческим отделом Земского и городского союза на Западном фрон те – «подходящее лицо». Состав. 500 – «Бұратана бөлімі» меңгерушісінің лауазымындағы айлық жалақысының мөлшері. Сомасы патшалық Ресейдің рублімен көрсетілген. Құраст. / 500 – сумма должностного месячного жалования или заработной платы заведующего Инородческим отделом в российских рублях. Состав.

Когда я ехалъ въ Минскъ, думалъ застать Васъ въ Минске и освободить Васъ, принявъ все изъ Вашихъ рукъ. Оказывается, Вы уехали въ Петроградъ. Не имею отъ Васъ никакихъ данныхъ, я не могъ ничего сделать. Ждалъ отъ Васъ рекомендаціи. Когда пришла Ваша рекомендація на имя Елпатьевскаго и Инородческаго Отдела, въ это время какъ разъ не было Елпатьевскаго въ Минске. Поэ тому я могъ поднять вопросъ о назначеніи меня Заведующимъ Отделомъ 12.ІV. Несмотря на все мои хлопоты, я былъ назна ченъ членомъ Бюро. Будучи не удовлетворенъ, такъ какъ я былъ приглашенъ на место Заведующаго Отделомъ, я обращаюсьъ къ Вамъ съ просьбой написать письмо Василію Васильевичу Вырубову съ изложеніемъ хода всего дела, чтобы онъ назначилъ меня Заве дующимъ Отделомъ. Письмо такого же содержанія прошу на писать Владимиру Сергеевичу Елпатьевскому. Послать на имя Управы К.З.Ф.4 оффиціальный отказъ отъ должности Заведу ющаго Отделомъ, рекомендуя меня въ Заведующіе Инородче скимъ Отделомъ. Я слишкомъ огорченъ и оскорбленъ. Ведь для этого дела, чтобы послужить своимъ сородичамъ, я бросилъ учительскую службу: 1) въ высшемъ начальномъ училище, 2) на педагогиче скихъ курсахъ. Мало этого бросилъ: 3) должность Председателя правленія Илекскаго общества потребителей, 4) секретаря въ Илекскомъ гражданскомъ Исполнительномъ Комитете, 5) члена продо вольственнаго комитета при Уральскомъ Войсковомъ Хозяй ственномъ Правленіи, 6) председателя организаціионнаго ко митета казаховъ Карачаганаской волости и 7) гр. председателя Бюро мусульманъ при Илекскомъ гражданскомъ Исполни тельномъ Комитете. Бросилъ на произволъ судьбы, такъ сказать, семью – въ ре зультате такое разочарованіе. Правда, члены Управы ссылаются на то, что скоро упразд нится Инородческій Отделъ. Но я не прошу назначить меня на Управа К.Ф.З. – «Управа Комитета Западного Фронта» дегенді білдіреді. / Управа К.Ф.З. – сокр. «Управа Комитета Западного Фронта».

вечное время. Съ другой стороны, я думаю, что Инородческій
Отделъ долженъ существовать до техъ поръ, пока не будет эва
куированъ весь инородческій элементъ, независимо отъ того, въ
чьемъ веденіи находится рабочіе инородцы.

Относительно моей просьбы, я просилъ бы Васъ сделать
все отъ Васъ зависящее по телеграфу, если можно. Сегодня
Елпатьевскій уехалъ въ Москву на продовольственное совещаніе.
Вырубова нетъ давно. Вероятно они скоро пріедутъ въ Минскъ.

Планъ эвакуаціи инородцевъ вырабатывается въ отделахъ
путей сообщенія. На дняхъ будетъ планъ, выработанный въ
Минске – въ учрежденіяхъ путей сообщенія, будетъ представ
ленъ на утвержденіе Ставки Верховнаго Главнокомандующаго.

Такимъ образомъ, эвакуація начнется въ первой половине
мая, какъ говорили намъ въ отделахъ путей сообщенія. Жела
тельно, чтобы пріехали казахи, знающія русскій языкъ, котор
рыя могли бы помогать казахамъ при эвакуаціи, сопровождая

эшелоны на распорядительныхъ пунктахъ и проч.
Людей у насъ не хватаетъ, а г. Елпатьевскій, въ ближайшемъ
веденіи котораго находится Инородческій [Отделъ], относится
не совсемъ благосклонно. Желательно было б, чтобы Вы высла

ли въ Управу свои соображенія такого рода: дать возможность
Инородческому Отделу помогать инородцамъ не только Зем
союза, но всемъ темъ партіямъ, которыя не обслуживаются на
шими представителями.

Мырзагазы [Есболулы] числа 10-го апреля уехалъ на Север
ный фронтъ. Скоро пошлемъ въ командировку одного на Юго-
Западный фронтъ, одного на Западный фронтъ.
Пишите, что новаго.

Слишкомъ дорого заплатилъ: помогите достичь «трона».
24-го апреля 1917 года.
А[сфандіяръ]. Кенжинъ.
P.S.: Въ настоящее время исполняю обязанности Зав. Отделомъ.

«Қазақ, өз малыңды өзің құртып, есепті кем берсең, ертең «Учредительное собраніе»-де депутаттарың басқа жұртпен қалай дауласады? ...Қазақ сияқты іргелі жұрт жасырынып жүріп күн көре алмайды. Енді бұрынғы қате ізді баспалық, үлгілі жолға түселік, мынау ұлы дүбірге қосылалық, тиісті бәйгемізден құр қалмалық, жұрт болалық! Егер, қазақ, мұны істемесек, кейінгі нәсіл-нәсіптің көз жасына қалғаның. Біздің былтырғы 25-інші июн жарлығы тақырыпты айтқан ақылымыз тыңдалмаған орын көп болған. Онан тапқан «олжаларың» өздеріңе аян». Ғали хан Бөкей-Ханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, 1917 жыл, Орынбор.

АЛАШ АЗАМАТТАРЫНА!

Үндеу
1-інші июлден бастап Торғай облысында мал-жан, шаруа,
жер-судың есебі алынады. Сол шамада қазақ облыстарының
бәрінде есеп болады.

Бұл есепке біздің қазақ халқы қалай қарар: бұрынғыдай бұ
жолы да сенімсіз көзбен қарай ма? Жоқ, мәнісіне түсінер ме?
Бұрын үкімет есеп аларда, қазақ сенбейтін еді. «Жеріміз
мол, егінді көп саламыз десек, жерден айрыламыз ғой» деп

қорқатын еді.
«Малымызды көп көрсетсек, алым-шығын көп түседі» деп
жасыратын еді.
Адам есебін алатын болса, «неге адам есебін алады, бізден

салдат алғалы жүрмесін» деп сезіктенетін еді.
Қысқасы, қазақ ескі өкіметтің расына да, өтірігіне де бірдей
сенбейтін еді. Онысының қисыны да бар еді. Енді бұрынғы
сенімсіз өкімет жоқ. Қазіргі өкімет халықтың өзі. Жаңа өкіметке

сенбеу – халық өзіне сенбеу болады.
Бұл жолғы есепте малдың, жанның, жер-су, шаруаның есебін
дұрыс я теріс көрсеткенде келетін пайда-зиян мынадай:
Алдымызда «Учредительное собраніе» тұр. Онда мемле

кет законына негіз салынады. «Учредительное собраніе»-де
қаралатын мәселелердің қазақ үшін ең зоры – жер мәселесі.
Қазаққа жер малына қарай, яки жерге сіңірген еңбегіне қарай
пішіледі. Сонда қазақтың малы аз болып көрінсе, жер де аз

тиеді.
Егін егіп отырған елдердің егіні һәм малы аз болып көрінсе,
көрші мұжықтан шаруасы кем көрініп, онда да жер сыбағасы
аз тиеді. Соның үшін қазақ бұрынғыдай «орысты алдаймын»

деп бұл жолы да малын, егінін, шаруасын жасырса, ұрынады,
ұтылады.
Қазақ, өз малыңды өзің құртып, есепті кем берсең, ертең
«Учредительное собраніе»-де депутаттарың басқа жұртпен

қалай дауласады? «Маған көп жер бер» дегенде, не дәлел айта

ды? Малың аз болса, егін сала білмейсің, саған көп жер неге ке
рек демей ме? Малыңды-шаруаңды жасырған кем есепті әкеліп
көлденең тартса, депутаттарыңның тілі байланбай ма?!. «Учре
дительное собраніе»-нің законын құдайдан басқа ешкім бұза

алмайды.
Адам есебін алғанда бұрынғыдай «салдат алады» деп
жасырсаңдар яки кемітсеңдер, онда зияны һәм зор.
«Учредительное собраніе»-ге депутат әр халықтан адам са

нына қарай алынбақ. Қазақ еркек-әйелінің дұрыс санын кемітсе
яки жасырса, қазақтан депутат аз болады. Аздың сөзі қанша
пұлды болатынын өздерің білесіңдер. Қазақтан салдат алады
деп қорқып, жас кеміту баланың ісі. Бұрынғыдай жасырын іс

енді болмайды.
Қандай закон шығаратын болса да, ішінде қазақтың өз де
путаты отырады, халыққа ыңғайлы законды бірге шығарысады.
Қалай да болса салдат алатын реті келсе, қазақ жасырынып

құтылып кете алмайды. Былтыр 25-інші июннен бұрын да
қазақтың жасы шатақ еді ғой, сонда сенің жасыңа қарады ма –
жүзі қара өкімет қойдай тоғытқан жоқ па?!
Бір мемлекетке бағынған біздің қазақ сияқты іргелі жұрт

жасырынып жүріп күн көре алмайды. Енді бұрынғы қате ізді
баспалық, үлгілі жолға түселік, мынау ұлы дүбірге қосылалық,
тиісті бәйгемізден құр қалмалық, жұрт болалық!
Егер, қазақ, мұны істемесек, кейінгі нәсіл-нәсіптің көз жасы

на қалғаның. Біздің былтырғы 25-інші июн жарлығы тақырыпты
айтқан ақылымыз тыңдалмаған орын көп болған. Онан тапқан
«олжаларың» өздеріңе аян. Біз онда да әулиелікпен білгеміз
жоқ-ты. Замананың сазына көзіміз жеткен. Алда да солай.

Ғали хан Бөкей-Ханов, Ахмет Байтұрсынов,
Міржақып Дулатов, Жанұзақ Жәнібеков,
Сейдәзім Қадырбаев, Елдес Омаров,
Есен Тұрмағаметов, Нысалғали Бегімбетов.

Х.А. – Торғай һәм Ырғыз оязының есебін алуға өзіміздің
оқыған қазақ жігіттерін лайық көрдік. Біз лайықтағандар: ысту
дент Байгөрин, Мұхаметқазы Шотаев, Ғайса Қисықұлы, Ха
сен Бекентаев, Сапаржан Сейдалин, Мұса Сейдалин, Ғаббас

Теміров, Ғазымбек Бермұханов, Мырзағазы Есполов, Біләл
Сүлеев, Сырлыбай Бекбаев, Үдербаев, Сейіл Жиенбаев, Асқар
Кәбірбаев, Ахметсафа Юсұфұлы, Сарбасов, Илияс Байменов,
Әлмұхамед Қасымұлы, Тоқау Боранқұлов, Қазгелді Қарпықов,

Иманғали Қарпықов, Хакімжан Байдәулетов, Мұса Дайраба
ев, Кәрім Тоқтабаев, Батырқайыр Тоқтабаев, Мұқан Тоқтабаев,
Қарасай Қойайдаров, Тоқтар Тұнғашин, Мұхтар Тұнғашин,
Медресін Тереков, Ормұхамед Қадыров, Алман Әзірмәмбетов,

Тағы Әзірмәмбетов, Тілеген Медетов, Айдарбек Масанов, Ыды
рыс Көшербаев, Ескендір Ғұмаров.
Осы аталған 40 жігіт болсын, басқа талабы бір оқыған жастар
болсын, тез «Қазақ» басқармасына телеграммен, хат білдірсін

һәм өздерінің қайда тұрғандығын, яғни адресін көрсетсін.
Х.А.Х.А. – Қазақ арасына есепке шығатын жастардан бір
өтініш: «Қазақ»-тың осы нөмірін ала жүріп, есеп туралы
жазылған сөздерді халыққа алдымен оқып, баяндаңыздар!

Басқаға жаңа тәртіп жайын түсіндіріңіздер, ол өздеріңе борыш!
«Қазақ» газ., № 233, 17 маусым, 1917 жыл.
Орынбор қаласы.

«Қазақ жеріне земство болғалы тұр. Алдымызда
«Учредительное собраніе» сайлауы бар.
Біздің адасқан надан жұртқа мұрындық болып,
көз болып, бостандық, теңдік, туысқандық жолын

ұғындыру зор борыш.
Ал қазақ бастары, талапкер азаматтары, мына
есепке кірісіп, қазақ жерін аралап, жұртқа үгіт
айтыңдар!

Біздің жұрт бостандық, теңдік, құрдастық сая
си ісін ұғынбаса, тезек теріп, тарих жолында артта
қалады. Бақыт, махаббаттан тысқары болады.
Бұл екеуі жоқ жұртқа тіршілік неге керек?!.»

Әлихан, Міржақып, Ахмет.
1917 жыл. Орынбор.

АЛАШТЫҢ ТАЛАПТЫ АЗАМАТЫНА!

Үндеу
1-інші июлден басталып адам, мал, егін һәм шаруаның есебі
алынады.
Бұл есеп біздің Росияның қоластындағы тәмәм жұртқа бо

лады.
Есепті атқаратын қызметші үш дәрежеде болады: регистра
тор – хатшы, мұның алатыны 150 сом; хатшылардың жөндеушісі

– инструктор, мұның ақысы 200 сом; бұларды жөндеуші бастық,

ақысы 300 сом.
Болып тұрған бостандық, теңдік, туысқандық біздің қазақ
баласына жоқ жерден – аспаннан түсті. Мұжық болсын, татар
болсын, қазақ болсын, жақсылық қадырын біліп жатқан жоқ.

«Сабасына қарай піспегі» болмады. Жұртқа бостандық,
теңдік, туысқандық болған соң, жұрт бостандықты бұлданып,
өз тізгінін өзі алып, қағушы, соғушы, күзетші өлді деп күшеюі
керек еді; жұрт теңдікті бұлданып, ер-әйел, бай-кедей, мырза-

мұқара, төре-қара, ақсақал-жас деп бөлмей, бәрін тең ұстау
керек еді; жұрт туысқандықты бұлданып, бір туған ағайын,
құда-тамыр деп, қарындас-көрші демей барша адам баласымен
ағайындық, туысқандық жолына тарту керек еді.

Бостандық, теңдік, туысқандық 18-інші ғасырдан бері
жарыққа шыққан таза пікір. Мұны майданға салған Франсия
жұртының саяси ерлері, осы үш түрдің бәрі біздің шариғаттан,
інжілден, будда оқуынан, Лев Николаевиш Толстой философи

ясынан табылады, көзі ашық талапты ер іздесе.
Бұл үш ұраннан бөлек адам баласының бақыт, махаббаты
на жол жоқ. Бұл жолдан шыға жайылған хайуандыққа қайтқан
болады.

Бірін-бірі жеген, бірін-бірі алдаған, бірін бірі аңдыған,
бірінен бірі кек алған – хайуан тұрмысы салты. Қағушы, соғушы,
күзетші – хайуандық жолда адасқан адам баласына ғана керек.
Бостандық, теңдік, туысқандық қазақ баласына олжа болды.

Қазақ баласының істеп отырған ісіне қарасаң, бүркітті қоянға,

сұңқарды торғайға салған көрінеді. Қазақты бастаған ақсақал,
мырза, хазыреті бұрынғы ескі ауруға салып, батпақ аяғын
астауға салған құлын болып жүр.
Жалпы жұрт надан болады, бұзық болмайды, жұрт

тұрмысында әділдік жоқ болса, жұрт болмақ емес. Бір қора
қойды жалғыз қотыр лақ былғайды. Жалпы жұртты қотыр
қылатын жалғыз-жарым адасқан, атқа мінген бүкірді көр
түзетеді. Бұлар түзеліп бостандық, теңдік, туысқандық жолына

түспес, бұларға Николай өшсе, көлеңкесі ферзі ғой!
Мұжық комитетін сайлап алды. Бізге ерік болса, біз жұртқа
пайдалы кісіні сайлаймыз деп, партиясыз, талассыз істі бітіріп,
шаруасын бітіріп жатыр.

Көрші қазақ бұрынғы партия – таласқа салып, шабуылда
жүр. «Бостандық» деп ұрлықты қоздатты.
Қазақ жеріне земство болғалы тұр. Алдымызда «Учреди
тельное собраніе» сайлауы бар.

Біздің адасқан надан жұртқа мұрындық болып, көз болып,
бостандық, теңдік, туысқандық жолын ұғындыру зор борыш.
Ал қазақ бастары, талапкер азаматтары, мына есепке кірісіп,
қазақ жерін аралап, жұртқа үгіт айтыңдар!

Орыстың саяси партияларының ақшасы бар, жұртқа қызмет
қылатын кісісі бар, мұжыққа үгіт айтуға әдейі арнап кісі
шығарып жатыр.
Бізде ақша жоқ, кісі аз. Есепті жабылып жүріп, жұрт ісін істеп

қалған оң. Июнде майданға барған жігіттер қайтып оралады.
Бұратана бөлімінде жігіттерге қызмет қылып жүрген жастар
босайды. Бұлар тағы қызметін жұрт үшін сарп етер. Бұларға
енді елдегі ушителдер, мұғалімдер, өзге жастар қосылар деген

үміт көп.
Біздің жұрт бостандық, теңдік, құрдастық саяси ісін ұғынбаса,
тезек теріп, тарих (тарқы) жолында артта қалады. Бақыт, махаб
баттан тысқары болады.

Бұл екеуі жоқ жұртқа тіршілік неге керек?!.
Әлихан, Міржақып [Дулатұлы], Ахмет [Байтұрсынұлы].
«Қазақ» газ., № 234, 24 маусым 1917 жыл.
Орынбор қаласы.

«1897-нші жылғы есепте қазақ тілін ана тілім де
ген адам 4 миллион 84 мың еді....Біздің 9 облыс, бір
гүбернедегі қазақ биыл 5 миллион 400 мың болса керек.
Тірі болсақ, алдымыз үлкен той. Алаштың бала

сы бұл жолы болмаса, жақын арада өз тізгіні өзінде
бөлек мемлекет болар.
Бізді бірлік болып, іс қыла білетін шебер табыл
са, алаштың баласы бақыт жолына түсті. Кейінгі

үрім-бұтақ не алғыс, не қарғыс бере жүретін алды
мызда зор шарттар бар.
Осыны аңғар, жұртым қазақ!»
Қыр баласы.

Мамыр-маусым, 1917 жыл. Орынбор.

ҚАЗАҚ ДЕПУТАТТАРЫ

Мұнан бұрын «Қазаққа» жазылған еді: «Учредительное
собраніе» құдайдан соңғы күшті, мұның ісін бұзатын үкімет
жоқ, – деп. Бұл барша Росия мемлекетінің негізгі законын
басқарады, – деп. Мұнда барша қазақтың да ісі қаралады, – деп.

Біздің алаштың баласы «Учредительное собраніе»-ге партия
жасамай, барша алаштың шешенін, білгішін, таза пікірлісін
сайлағаны алаштың пайдасы болады. Осы ақыл жұрт пайдасы-
ау деп біз, Жалпықазақ сиезінің бюросы қазақ жұртынан де

путат болатын жігіттердің атын атамақ болдық. Бұл жігіттер
Жалпықазақ сиезіне салынады. Сиез ұнатқан жігіттерді тәмам
қазақ бөліп алып сайлайды. Енді депутат сайлауға облыс, ояз,
болыс, туған жер арасы жоқ.

Мысалы, Торғай оязы, Торғай облысының қазағы Ахмет
Байтұрсын баласын Семей, Орал, Жетісу һәм өзге қазақ облы
стары сайласа ерік.
Енді біздің алаш баласынан қанша депутат сайланатынына

келелік. Депутат саны адам санына байлаулы. Екі жүз мыңнан
бір депутат сайланбақ.
1897-нші жылғы есепте қазақ тілін ана тілім деген адам 4
миллион 84 мың еді. Бір жылдағы адам баласының таза өсімі

екі жүзге 3 адам болады. Осы есепке салса, біздің 9 облыс, бір
гүбернедегі қазақ биыл 5 миллион 400 мың болса керек. Бұлай
болса, қазақ депутаты 27 болмақ. Бұларға 13–14 кандидат
сайланбақ. Сонда біздің бар депутатымыз 40–41 болмақ.

Бұл ұзын ғылым есебі. Тұрмысымыз тегі басқа жұрттармен
аралас. Жұрт саны әр облыста әртүрлі. Әр облыста қазақтан
сайланатын депутат ана ғылым жолына тура келмейді. Бұл мы
надан көрініп тұр:

Облыс

қазағы

депутаты
Семей облысы

754 мың

3–4 Ақмола

557 мың

2–3 Торғай

486 мың

2–2 ½

Орал

536 мың

2–3 Закаспи

82 мың

½ – Сырдария

1.021 мың

Жетісу

971 мың

4–5 Ферғана

431 мың

Самарқанд

91 мың

½ – Астрахан

320 мың

1–2 _____________________________________________________

5.249 мың

22–26
Бұған қарағанда, көптен көпше, аздан азша болса, қазақ
жұртының депутаты һәм кандидаты 33–40 болады.
Біздің бюроның лайықтаған депутаттары мыналар:

1) Ахмет Байтұрсын баласы, 2) Міржақып Дулат баласы, 3) Сейідәзім Қадырбай баласы, 4) Омар Алмас баласы, 5) Ахмет Бірімжан баласы, 6) Әлихан Бөкейхан, 7) Уәлихан Танаш баласы, 8) Халел Досмұхамед баласы, 9) Ғайсы Қашқымбай баласы, 10) Ғабдолла Әлібек баласы, 11) Аспандияр Кенже баласы, 12) Молдағали Жолдыбай баласы, 13) Айдархан Тұрлыбай баласы, 14) Сейілбек Жанайдар баласы, 15) Ережеп Итбай баласы, 16) Асылбаек Сейіт баласы, 17) Сұлтанмахмұт Абылай баласы, 18) Жұмағали Тілеулі баласы, 19) Мағжан Жұмабай баласы, 20) Жақып Ақбай баласы, 21) Райымжан Марсек баласы, 22) Мұқыш Боштай баласы,

23) Ғабдолла Темір баласы, 24) Халел Ғаббас баласы, 25) Тұрағұл Құнанбай баласы, 26) Отыншы Әлжан баласы, 27) Биахмет Сарсен баласы, 28) Мұхамеджан Тынышбай баласы, 29) Мырзахан Төлебай баласы, 30) Сатылған Сабанбай баласы, 31) Ибраһим Жайнақ баласы, 32) Мұстафа Шоқай баласы, 33) Серікбай Ақай баласы, 34) Сыдық Өтеген баласы, 35) Нәзір Төреқұл баласы, 36) Әлімхан Ермек баласы, 37) Ахмеджан Қозыбағар баласы, 38) Шәңгерей Бөкей баласы, 39) Санжар Асфандияр баласы, 40) Әбубәкір Алдияр баласы, 41) Нұрғали Бимұхамед баласы, 42) Есенғали Қасаболат баласы, 43) Хамид Жолтұров.

Жалпықазақ сиезіне келетін өкілдер мына жоғарыда
көрсетілген депутаттардың қайсысын қай облыс сайлауға
ұйғарды, жерінде жұрт мәжілісіне салып, біз мыналарды
сайламақ болып келдік десе, жақсы болар еді.

Біз білмеген депутат болатын адамдар көрсетілмеген болса,
бұларды күні бұрын жұртқа жария қылып, ашқан оң. Біз осы
қазақ жұртына депутат болатын жігіттердің мұнан бұрын не
қылғанын, қай жолда жүргенін «Қазақ»-қа басып оқушыларды

таныстырамыз. Бұлар өздері де сайлау алдында ел аралап,
пікірлерімен жұртты таныстырар.
Қара жарыста озғанды жұрт қалап бәйгеге қосар. Біздің
іздегеніміз – Алаштың аты бәйгеден келгені. Тірі болсақ, ал

дымыз үлкен той. Алаштың баласы бұл жолы болмаса, жақын
арада өз тізгіні өзінде бөлек мемлекет болар.

Бұл болып тұрған заман Алаштың азаматына зор жүк. Бізді
бірлік болып, іс қыла білетін шебер табылса, Алаштың бала
сы бақыт жолына түсті. Кейінгі үрім-бұтақ не алғыс, не қарғыс
бере жүретін алдымызда зор шарттар бар.

Осыны аңғар, жұртым қазақ!
Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 235, 1917 жыл.
Орынбор қаласы.

«Земство – жұрт өзі сайлап қоятын мәжіліс
мекеме. Жұрттың көзі, жанашыры, күзетшісі,
қамқоры, қорғаушысы. Тұрмыс-тіршілікте земство
билемейтін іс болмайды.

Осы земствоға біздің қазақ шебер адам тауып,
көштен қалмаса, біз жұрт болдық. Партия болып,
қаңғырсақ, бізді құдай оңдамағаны.
Келешек уақыттағы бала-шаға, үрім-бұтақтың

бақыт, махаббаты үшін жұрт бүлдірген пар
тия басы ақсақал, пысық қулар тыйылғаны жұрт
пайдасы. Бірақ адам баласы нәпсінің құлы, бұлар
маңдайына тас тимей тоқтамас.

Жастар, жұртшылдар, өз бетіңмен іске кіріс!»
Қыр баласы.
Мамыр-маусым, 1917 жыл. Орынбор.

ЗЕМСТВО Алдымыз үлкен той. Жалпы жұрт жаңа болатын земствоға кіріспек. Земство – жұрт өзі сайлап қоятын мәжіліс мекеме. Жұрттың көзі, жанашыры, күзетшісі, қамқоры, қорғаушысы. Тұрмыстіршілікте земство билемейтін іс болмайды. Земство үш орында, үш дәрежеде болады: болосной, уезной, облосной. Бұлар біріне-бірі қол. Әрқайсысында іс атқаратын жұрт сайлап қойған басшы мекеме болады, орысша – управа. Бұл іс атқаратын мекенің сыртынан бағып тұратын, мынаны істе деп іс беретін мәжілісі болады. Бұл орысша гласныйлардың собраниесі. Үш земствода өз алдына үш – болосной, облосной собраниесі (гласныйлардың) болады. Бұл мәжілістің өкілдерін жұрт сай лайды. Жылына өкілдер неше мәрте мәжіліс құратыны о бастан белгілі болады. Бұл земство өкілдері қалай сайланатыны ендігі нөмірде жазылар. Енді қысқартып земство істейтін тұрмыстіршілік ісін атап өтелік. Земство қолға алып қылатын істің бір зоры – бала оқыту. Земство мектеп, школ салады. Медресе көрмеген бала болмай ды. Оқудан шығып қарайған адамның көзін ашуға үлкенге де білім, ғылым шашуға земство көшпелі, уақытша білгіш мұғалім жалдап оқу үйретеді. Оқу бәйгесіне қосылмай арманда қалған адам болмайды. Жүйрік, білгіш барынша болғаны жарыққа шығып, жұртқа қызметін көрсетеді. Сонда жұрт тарқы жолына жылдам түспек. Земство дәрігер жалдап, аурухана ашып, ауруды емдетеді. Қотыр, соқыр, таз, ноғай қотыр, сүзек, шешек болмасқа себеп болады. Европада, тарқы еткен жұрттарда осы айтылған ауру лар жоқ. Болса, болымсыз жұрттарда бар. Германия, Англияда шешек жоқ. Әлде қалай болса қалса, жоғалтып жібереді. Біздің орыстың земствосының аурухана сы, дәрігері жұртқа есепсіз пайда келтіріп отыр. Талай жұртқа пайдалы іс осы земство дәрігерінен шыққан. Земствоға ше

берлер таласып кіреді. Государтственни Думаның ағзалары,
бостандықтан кейін министр болған Шингарев, Гуднев земство
дәрігері.
Земство қолында малды емдеу ісі болады. Топалаңнан,

қотырдан жылына қазақтан сан малы өледі. Земство кіріссе, бұл
аурудан бір мал өлмейді. Топалаң, жамандатқанды малға егіп
қойса, мал ауырмайды. Біздің қазақ земствосы топалаң, қотыр,
жамандатқаннан қазақ малын алып қалса, мұның шаруаға

қанша пайда екенін мен қазаққа үйретпеспін.
Земство мал сүйегін тазартатын жұртқа өнер көрсетеді.
Біздің қазақтың мұжық келген жеріне белгілі болған қалмақ си
ыры дейтін қызыл, көк сиыр қазақ сиырымен тұқымдас. Шаруа

күйлеген мал сүйегін жақсылай білетін жұрт жақсыны жақсыға
алып, тамағын күтіп, таза сүйекті, базарда пұл, қызметке күшті
сиыр қылып алу. Қазақ малын осы жолмен тазартса, дүниеде
жоқ мал шығады. Қазақ жылқысындай көнбіс жылқы жер

үстінде жоқ.
Земство жұртқа егін салу жолын көрсетеді. Егін тамырын
ұстай білген жұртта егін шықпады болмайды. Германияда
тұқымды шашқан соң, қанша астық алатыны белгілі, бұған шек

жоқ. Соған тұқымына банкадан қарыз ақша алады, бір пұдына
пәлен пұд түседі деп есеп қылып. Егінді салып, күн жауа ма,
жаумай ма деп көкке қарап бізше отырмайды. Егін сала білетін
жұртта қызмет қылса, жемісі қанша болатыны күн бұрын

белгілі. Земство егін ісін жолға салады.
Земство қойма-склад жасап, жұртқа арзанға егін оратын,
пішен шабатын сайман алып береді. Соқасыз, шалғысыз, ма
шинасыз қазақ болмайды. Көп земство қосылып, күрмеліп,

союз болып завод ашпақ. Керек-жарақты осы заводта істетпек.
Осы күнде мұхитқа шатыр болатын темір сататын земство со
юзы бар.
Земство қолында сот болады. Судияны земство сайлап қоя

ды. Милицияны земство жалдап қояды. Земство жол түзейді,
көпір салады, арық қаздырады, су алған пішендікті құрғатады.
Земство егінді, малды страхование қылады. Жұрттың өз тізгіні
өзіне келді деген міне осы.

Осы земствоға біздің қазақ шебер адам тауып, көштен
қалмаса, біз жұрт болдық. Партия болып, қаңғырсақ, бізді
құдай оңдамағаны.
Келешек уақыттағы бала-шаға, үрім-бұтақтың бақыт, махаб

баты үшін жұрт бүлдірген партия басы ақсақал, пысық қулар
тыйылғаны жұрт пайдасы. Бірақ адам баласы нәпсінің құлы,
бұлар маңдайына тас тимей тоқтамас.
Жастар, жұртшылдар, өз бетіңмен іске кіріс!

Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 236, 1917 жыл.
Орынбор қаласы.

«Ленин жолдастарымен неміс жалдаған болып
шықты, өзі қолға түспей Германияға қашып кет
се керек. Бірнеше жолдасы абақтыға алынды, сотқа
берілді.

Біздің қазақ жұртының зор саяси ісіне кірісер
жабдығы жоқ... Мемлекет басына күн туғанда
біздің алаш баласының қылатын ісі – бірлік қылып,
бостандық, теңдік, туысқандықты пайдаланған,

жұрттың бүтіндігін ойлаған жергілікті үкімет
кісісіне соғыс туралы болысқан, мал беріп, астық
беріп, пішен беріп.
Земство, «Учредительное собраніе» сайлауы келе

жатыр. Осыларды адамшылықпен дұрыс өткізген».
Қыр баласы.
1917 жыл. Орынбор.

МЕМЛЕКЕТ ХАЛІ

Саяси шолу
25-інші
феуралда
бұрынғы

өкіметті
аударғанда
сая
си партиялар, Государственни Дума сүйенгені Петроград

әскері еді. Уақытша үкімет Государственни Дума комитеті
қойғанымен, әскер һәм қызметшілер мәжілісінен бата алған
еді. Министерлердің көбі һәм аға министр кадет партиясынан
сайланған еді. Бұл партияда саясат ісіне шебер, жүйрік көп.

Бостандық жалпы жұртқа сыбаға болды. Әскер һәм
жұмысшылар бірігіп қауым жасады [совет рабочих и солдат
ских депутатов. Құраст.]. Петроградтағы бұлардың бас мәжілісі
күннен күнге күшейді.

Жаңа Уақытша үкімет 27-нші мартта жұртқа жария қылды:
біздің Росия соғыс туралы одақтас мемлекеттермен бір өліп,
бір тұрамыз, – деп. Мұның мағынасы «жауды жықпай соғысты
қоймаймыз» еді.

Әскер һәм жұмысшы мәжілісі Уақытша үкіметтің бұл
пікіріне қарсы келді. Бұлардың бәрі саяси тілде неше түрлі
сотсиалист партиясы. Бұл партиялардың түпкілік пікірі жер
болсын, үй болсын һәм өзге қазына болсын, менікі-сенікі жоқ,

тәмәм жалпы жұрттікі болсын. Мұжықты шырғаға шақырсаң,
текке жер беремді, жұмысшыны – баймен теңгеремді [айтады].
Қараңғы, надан жұрт бұл «беремнің» тұрмыста қалай іске
айналатынын тесе қарап тексере ме, «беремге» еріп әскер һәм

жұмысшы мәжілісі, мұжық қауымы зор еді. Бұлардың бастау
шысы соғысты тоқтатпақ болды.
Уақытша үкімет соғысамын деп, әскер һәм жұмысшы
мәжілісі – соғысты тоқтатам деп, біздің мемлекетті басқарған

екі мәжіліс тартысты.
Бұл зор соғысқа жер үстіндегі бар мемлекет кіріскені
біздің оқушыларға белгілі, әскер һәм жұмысшы мәжілісі жер
үстіндегі жұртқа деп қаулы баян етті: соғыс қойылсын, біздің

шартымыз – еш жұрттан бір сүйем жер алынбайды, ешкім –
жығылған жақ бір тиын төлемейді, әр жұрттың өз тізгіні өзінде
болсын деп.

Бұған жалпы жер үстіндегі соғысқа кіріскен жұрт қосылса,
қосыла алса, соғыс бітімге айналатыны шәксіз. Бұл болатын
іс емес, бұл болмайды. Біз Николайды жыққанымен, өзге
жұрттың николайы қаз-қалпында. Біздің сотсиалистердің

сенгені – Германиядағы сотсиалист пікіріндегі партиялар еді.
Бұлар өз николайы – Вилгелм уысынан шықпады.
20-сыншы әпірелде қару-жарағын асынып, неше бөлім әскер
Марийнскі дворесіне келді. «Милуков, Гушков (бірі тысқы іс,

бірі – әскер министрі) жоғалсын» деп ұран шақырып, -«осы
екеуі соғыс жағында», – деп.
Май басында бұл екеуі түсіп, Уақытша үкімет жаңарып, ка
дет партиясы жағына ауған жүк басылып, сотсиалист минис

трлерден қолағаш байланып, көш тағы біраз уақытқа жүріп
кетті.
Құдайдан соңғы күшті ғұмыр – тұрмыс ісі. Жұмысшылар
һәм әскер мәжілісі қойған министрлер ішінде жаңа түзелген

үкімет соғысты қоздыруға кірісті. Жазған ер Керенски майдан
ды аралап әскерге үгіт айтып, 18-інші июлде біздің құбыладағы
әскер жауға шауып, қырып-жойып қанша жер алды.
Англия, Франсия, Америка: «Сен, орыс, жаңа адам болдың!»

– деп көп шаттанды. Бұл қуаныш көпке бармады. Бұл басынан

бері жау біздің құбыладан әскерді қуып келеді, біз бекіткен
қорғанды, қару-жарақты, азықты тастап қашып келеміз.
Біздің бостандық, теңдік, туысқандық соғыс қалай бітуіне
байлаулы. Бізді неміс жықса, бізге Николай қайтпақ, бұл

шәксіз.
Біздің соғыстағы әскер төбелеспей қашып жатыр. Бостандық
болған соң, әскерге ерік берілген: бұлар бастығын өздері сайлап
алатын қылып.

Надан, қараңғы салдат Николайдың таяғын сағынып, «маған
ерік болса, мен соғыспаймын» деп майданнан түйдек-түйдек
қашып жатыр.
Мартта жаңа үкімет атып, асып жазалы кісіні өлтіруді жоқ

қылған еді. Енді майданда қайтадан жазалыны асып-атып
өлтіретін болды. Надандық, қараңғылық арқасында амалсыз
қайта жайылдық!

Мемлекет халі зор қатерге айналды. Үкімет күшке салатын
жолға бет алды. Біздің мемлекетте зор – 30 миллион, тарихта
«Украина» аталатын өз алдына «мемлекет болам»-ға кірісіп,
мемлекетті аяқтан алды. Қолағашы мықты болса, киіз-қазық

жерге кіреді. Украин жері құбыла һәм оңтүстікте, соғыста
әскері көп. Үкімет Украинаның айтқанына көнді. Оған: «Өз
тізгінің өзіңде болсын» – деді.
Мұндай зор мемлекет болатын, аутономия беретін іс үкімет

қолында болмайтын, мұндай істі шешетін «Учредитель
ное собраніе» еді. Осыны сылтау қылып кадет партиясының
министрлері орнын тастап шықты.
Кадеттің министрлікті тастаған ішкі себебі – үкімет болып

отырып өз пікірін жүргізе алмағаны. Май басынан бері, сотсиа
лист министрлерден қолағаш байлап барғаннан бері әскер һәм
жұмысшы мәжілісінің қақпалауымен отырды. Бұл мәжілісті
сол жаққа аудара басып тұрған жұмысшы партиясының

«бәлшебек» атты бөлімі еді. Бұлардың көсемі – серкесі, жазушы
Улиянов, жұртқа мәшһүр аты «Ленин».
3–4 июлде Петроград көшесіне қанша әскер қару-жарағын
асынып шығып, соғыс жасады. «Үкіметті сотсиалистке алып

береміз» дегенді бетіне ұстап. Үкіметке жақ әскер, әсіресе атты
казак әзер жығып, қанша кісі өлімі болып, бүлік тоқтады.
Ленин жолдастарымен неміс жалдаған болып шықты, өзі
қолға түспей Германияға қашып кетсе керек. Бірнеше жолда

сы абақтыға алынды, сотқа берілді. Майданнан қашқан әскер
де бәлшебек – Ленин шәкірттері. Неміс жалдаған бәлшебектер
«ең алдыңғы оқ Керенскиге» деп те ұран шақырған еді.
Енді бәлшебектердің жұрт үшін «қанша қимыл қылғаны»

жарыққа шықты. Мемлекет халі қатерде болғаны анықталды.
Бұрын «үкімет әскер һәм жұмысшы қақпалауына жүрсін»,
«министрлер әлгі сотсиалистер болсын» деген ұранды тот ба
сайын деді. Үкімет болсын, неше саяси партия болсын, «отан

баласы болып бірлік қылайық» деп тұр. Министрлер қай пар
тия демей, мемлекетті қорғау қамына байланып, еті қызған,
қабырғасы қайысқан, ұлты үшін жанын пида қылған болатын
болып тұр.

Кадет партиясы «біз мынадай шартпен үкіметке министр
береміз» дейді:

1) үкімет қолында бар күш, мұнысы енді қақпалауға

жүрмейміз, ана әскер һәм жұмыскер мәжілісі үкімет ісіне
кіріспесін;

2) министрлер қай партиядан болса да, өзінің ақ жүрегіне,

«Учредительное собраніе»-ге ғана құл, жауапты осыларға
береді. Бұ да ана әскер һәм жұмыскерлер мәжілісі үкімет ісіне
қол сұқпасын;

3) әскер бастығына көнбіс болсын, соғыс ісіне ешкім қол

сұқпасын (бұ да «бәлшебек Лениніңді аулақ тарт» дегені); 4) соғыс һәм бітім жолдас мемлекеттермен бір болады; 5) жергілікті әкім ісіне ешкім қол сұқпайды, әкім мықты бо

лады, земство түзулікпен тез уақыт жұртқа пайдаланатын бол
сын;

6) Николайға қайтыс жоқ, мұны қайтарам деп законнан

тысқары іс қылғанды қиратып, жаншып тастау; 7) түзу шапқан жолмен «Учредительное собраніе» шақыру; 8) [үкімет] «Учредительное собраніе»-ден басқа шешпейтін

іске кіріспес.
Бұл істер жер мәселесі, ана жоғарыда айтылған хохол ісі.
Кадеттен шыққан орын босатқан министрлер: кінәз Лвов,
Мануйлов, Шингарев, Некрасов, кінәз Шаховски, министр жол

дастары Шепкин, Леонтиев, кінәз Урусов, Вырубов, Д. Д. Грим.
Бұл мақала оқушылардың қолына тигенде үкімет қайта сай
ланып болар, ауғанды басып, сотсиалист пен өзгені теңгеріп,
жүкті жүргізіп кетер.

Бостандықты бетіне ұстап, бұзық іске жақын жүргендердің
маңдайына тас тиер.
Біздің қазақ жұртының зор саяси ісіне кірісер жабдығы
жоқ. Болысып, біз істі ілгері жүргізбейміз, қарсы тұрып,

тоқтатпаймыз, Росия мемлекеті біздің ұлтымыз, кір жуып,
кіндік кескен жеріміз, өлгенде кіретін көріміз, келер уақытқа
алаш баласының бақыты мемлекет ісімен байлаулы, матаулы.
Мұндай мемлекет басына күн туғанда біздің алаш баласының

қылатын ісі – бірлік қылып, бостандық, теңдік, туысқандықты

пайдаланған, жұрттың бүтіндігін ойлаған жергілікті үкімет
кісісіне соғыс туралы болысқан, мал беріп, астық беріп, пішен
беріп.
Земство, «Учредительное собраніе» сайлауы келе жатыр.

Осыларды адамшылықпен дұрыс өткізген.
Қыр баласы.
«Қазақ» газ., № 237, 20 шілде, 1917 жыл.
Орынбор қаласы.

«Партия
ұраны
десек,
бабамыздың

«Алаш»
ұранынан артық ұранды іздесек те таба алмаймыз.
Сөйтіп қазақ саяси партиясының атын «Алаш» қою
ойлап әуре болмастан ауызға түсіп тұр. Жалпықазақ

сиезінің қаулысын қабыл етіп, қазақ өз алдына саяси
болуын қостайтындар, сайлауда кандидат списогін
«Алаш» партиясының списогі деп жүргізулері керек.
Торғай

облысының
қазағы-орысы
болып
ынтымақтасып бір список жүргізгенін мақұл көреміз.

Торғай облысына тиісті депутаттық орындарды
қазақ пен орыс бөліп-бөліп алайық. Біздің депутат һәм
кандидаттарымыз ұйғарулы, сендер бізбен бірге спи
сок жүргізетін болсаңдар, бірігуден біз қашпаймыз...».

Қыркүйек, 1917 жыл. Орынбор.

«АЛАШ» ПАРТИЯСЫ

21–26 июлде Орынбор шаһарында болған жалпықазақ
сиезінде қазақ өз алдына саяси партия болу мәселесі қаралып,
жасауға қаулы етілген еді. Партия программасын жасау
жұмысы Петроградтағы «Шорай ислам» комитетіндегі қазақ

өкілдеріне тапсырылған еді. Ол комитетке әр облыстан бір-
бір өкіл жібермек болған еді. Төменде басылған Жиһанша
Досмағамбетовтен 15 сентәбірде келген хат сөзіне қарағанда,
әр облыстан жіберілмек болған өкілдер әлі бармаған көрінеді.

Жолдасы Уәлидхан Танашев те елі шақырған соң кетіп қалып,
Хиһанша Досмағамбетов толып жатқан комиссияларда жұмыс
қылушы жалғыз өзі болғандықтан, программаға қолы тиіп
тез арада жасап шыға алатын көрінбейді. Оның арасында сай

лау мезгілі болса таянып қалды. Әр саяси партия өз ұранын
шақырып, өз ұраны атынан список түзеп, сайлау ісіне кірісе
бастады. Қазақ партиясының программасы жасалғанмен,
жалпықазақ сиезінің қаулысы жасалатын программаның негізі

болсын делінген еді. Сиез қаулысы халыққа мәлім. Партия
ұраны десек, бабамыздың «Алаш» ұранынан артық ұранды
іздесек те таба алмаймыз. Сөйтіп қазақ саяси партиясының
атын «Алаш» қою ойлап әуре болмастан ауызға түсіп тұр.

Жалпықазақ сиезінің қаулысын қабыл етіп, қазақ өз алдына са
яси болуын қостайтындар, сайлауда кандидат списогін «Алаш»
партиясының списогі деп жүргізулері керек.
10–15 сентәбірде Орынбор шаһарында Торғай казак,

қарашекпен [мұжық] газетінің өкілдерінің сиезі болды. Сиез
программасына қойылған мәселелер қаралып болғаннан кейін
Учредительное собраниеге депутат ұйғару мәселесі келді. Біз,
жалпықазақ сиезіндегі қаулыны қуаттаушылар, орыстарға

айттық: Торғай облысының қазағы-орысы болып ынтымақтасып
бір список жүргізгенін мақұл көреміз. Торғай облысына тиісті
депутаттық орындарды қазақ пен орыс бөліп-бөліп алайық.
Біздің депутат һәм кандидаттарымыз ұйғарулы, сендер бізбен

бірге список жүргізетін болсаңдар, бірігуден біз қашпаймыз,
депутаттарыңды ұйғарыңдар дедік.

Сиезге келген мұжықтар өздері ынтымаққа келе алмай, де
путат ұйғару мәселесін шешпек, 3 өктәбірде жиылып шешпек
болып тарады. Біз, «Алаш» партиясындағылар, айттық: қазақ
енді қайтадан сиез жасап әуре болмайды. Орыстар жасаймыз

десе, жасай берсін. Қазақпен бірігіп список жасаймыз десеңдер,
Орынборда тұратын адамдардан үш кісіні қазақтар ортала
рынан сайлап кетеді, солармен сөйлесіп, ынтымақтасыңдар
дедік. Сөйтіп орыстармен бірігу-бірікпеу мәселесі 3 өктәбірде

ашылмақ. Түбінде орыстар бізбен біріксе, оны көрерміз,
бірікпесе – оңаша «Алаш» партиясының списогін жүргізбек
болдық. Қай облыста болса да қазақ орыспен қосыла алмағанда,
өз списоктерінің атын «Алаш» партиясы деп жүргізулері тиіс.

Газетіміздің бұл нөмірі, баспахана жұмысшылары забастов
ка қылып, мезгілінен кеш шыққандықтан қазақ облыстарына
партиямыздың атын «Алаш» болсын деп телеграмма бердік.
Сыбағамыз кетпейтіндей қылып орыспен біріксек бірігерміз,

бірікпеген орында өз списоктеріміздің ұраны осы болар деп
қаулы қылдық.
«Қазақ» газеті, қыркүйек, 1917 жыл.
Орынбор қаласы.

ҚАЗАҚ ЗИЯЛЫЛАРЫНА

(Босқын қырғыз-қазаққа жәрдем)
Босқын қырғыз-қазақтардың жәрдемге қандай мұқтаж
екендігі өзгеден бұрын зиялыларға белгілі. Жалпы жұрт қолдан
келген көмегін аямас. Жұртқа басшылық ету үшін һәм босқын

қырғыз-қазақтарға жәрдемімізді күшейту үшін, мәслихат
көрсеңіздер, мынадай жол айтқымыз келеді.
Мал бағып, тіршілік еткен қара шаруадан басқа оқыған зия
лылар аз емес. Бұлардың бәрі де айлап белгілі жалование ала

ды, мысалы – қазіргі толып жатқан ұлылы-кішілі комитет яки
управа ағзалары, комиссарлар, милитсия бастықтары, шенеу
нектер, ушителдер, мұғалімдер, қазилер, мұһтасиптер, молла
лар, газетшілер, инструкторлар, приказшиктер, конторшиктер,

докторлар, фелдшерлер, судиялар, адвокаттар, тағы тағылар.
Міні бүкіл қазақ зиялылары болып, айында алатын
жалованиіелерінің 5 %-ын яки сомына 5 тиыннан босқын
қырғыз-қазақтар пайдасына беріп отыратын болсақ, көп ақша

жиылар деп ойлаймыз.
«Берушіге бесеу көп» деген мақал болса, 5 тиын ауыр бол
маса керек. Осы хатқа қол қойғандар ноябір айынан бастап
жалованиеміздің 5 %-ын «Қазақ» басқармасына тапсырып оты

рамыз.
Ғали хан, Миряғқұб, Ахмет Бірімжанов,
Ахмет Байтұрсынов, Жанұзақ Жәнібеков,
Елдес Омаров, Файзолла Ғалымжанов,

Ахмед Мәметов, Бірмұхамед Сейсекенов,
Есен Тұрмұхамедов, Хамид Жүндібаев,
Шәкіржан Мұхамедшәріпов.
«Қазақ», газ., № 250, 1917 жыл.

Орынбор қаласы.

«Өзімізді өзіміз қорғау үшін бізге жалпы қазақ
милитсиясын құру керек....Өз күшімізбен қазақ ми
литсиясын құру жайын кеңесуге Жалпы қазақ сиезін
жинауға қаулы қылдық.

Егер біз өзімізді өзіміз қорғай алмасақ, бүліншілік
зорайып, қиыншылыққа айналғанда қазақ халқы
құрбан болады. Соның үшін милитсия құрудың
үстіне сиезде қазақ халқының жұрттығын жоғалт

пау үшін не қылу керек деген зор мәселе де қаралады...
Бесінші декәбірде Орынборда бүкіл казак-орыс
әскерлерінің сиезі де болады. Бізге оларменен де сөйлесу
керек».

Ғали хан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы,
Миряқұб Дулатұлы, Сағындық Досжанұлы,
Елдес Омарұлы.
1917 жыл. Орынбор.

ЕКІНШІ ЖАЛПЫ ҚАЗАҚ СИЕЗІ

Заман жаманға айналды. Келешек қараңғы, қорқыныш
зор. Осындай бүліншілік заманда аяқасты болып, зорлықта
қалмауымыздың қамын кеңесу үшін екінші Жалпы қазақ
сиезін шақыруға қаулы қылып, Орынбордағы оқыған қазақтар

төмендегі телеграмды Қазақ облыстарына һәм ояздарына беріп
отыр.

ТЕЛЕГРАМ СӨЗІ

«Бүкіл мемлекет қазір бетімен жайылып кетті. Кешікпей
талан-тараж,
қырғынға
айналатын

түрі
бар.
Алалық,
алтыауыздық, біреуге біреу сенбеу күшейді, әр адам, әр халық

өз қамын ойлап, өзін өзі қорғайтын күн туды.
Бұл болып жатқан оқиғалардың түбі неге соғатынын жалпы
қазақ елі сезе қоймайтын шығар. Оқиғалардың сүрең жаман:
қам қылмай, қол қусырып отыра берсек, алдымен қазақ халқы

сорлайтын түрі бар. Соның үшін біз жанымызды, малымызды
қорғау жайын ойлау керек.
Өзімізді өзіміз қорғау үшін бізге жалпы қазақ милитсиясын
құру керек. Бұл мәселе шұғыл аса зор болғандықтан, төменде

қол қоюшылар халыққа сенімді, құрметті ақсақалдарды һәм
оқығандарды шақырып, өз күшімізбен қазақ милитсиясын құру
жайын кеңесуге Жалпы қазақ сиезін жинауға қаулы қылдық.
Егер біз өзімізді өзіміз қорғай алмасақ, бүліншілік зорай

ып, қиыншылыққа айналғанда қазақ халқы құрбан болады.
Соның үшін милитсия құрудың үстіне сиезде қазақ халқының
жұрттығын жоғалтпау үшін не қылу керек деген зор мәселе де
қаралады.

Алаш баласының басына бір сын, бір күн туды. Өтінеміз,
қалай да болса, 5-інші декәбірге қарсы Орынборға әр ояздан
жұртқа қадірлі екі ақсақалдан һәм бір облосной комитеттен екі
оқыған кісіден жіберіңіздер.

Бесінші декәбірде Орынборда бүкіл казак-орыс әскерлерінің
сиезі де болады. Бізге оларменен де сөйлесу керек.
Бұл телеграмда айтылған ояз басы екі ақсақал һәм облосной
комитеттен шақырған екі зиялылардың үстіне айрықша теле

грам беріп мынау кісілер де шақырылды:
«Ұран», «Сарыарқа», «Бірлік туы», «Тіршілік» газеталары
нан һәм жаңа ашылған қауымдардан бір-бір өкілден.
Қази Ғұмар Қарашұлы, қази Қайыршаһ Ахметжанұлы, қази

Қабидолла Ишмұхамедұлы, Ахмед ишан Оразайұлы, Қожа
Ахмед Оразай ұлы, Қорғамбек Бірімжанұлы, Жалмұхамед
Жанқожаұлы,
Шаһкерім

Құдайбердіұлы,
Юсұфбек
Басығараұлы, Мұстафа Шоқайұлы, Халел Досмұхамедұлы.
Уәлихан

Танашұлы,
Бақыткерей
Құлманұлы,
Жанғожа

Мергенұлы, Ишанғұл Арабайұлы, Ораз Тәттіұлы, Шо
нан ақсақал, Өнербай қажы Қондыбайұлы, Ахметкерей
Қосуақұлы, Нұрлан Қияшұлы, Тұрмұхамед Сағынайұлы,
Шәңгерей Бөкейұлы, Есенғұл қажы Маманұлы, Мұхамеджан

Тынышбайұлы, Салық Қарпықұлы, Наурызбай ұлы һәм Ілияс
қажы...
Шақыру комиссиялары:
Ғали хан Бөкейхан,

Ахмет Байтұрсынұлы,

Миряғқұб Дулатұлы,

Сағындық Досжанұлы,

Елдес Омарұлы.
«Қазақ», газ., № 250, 1917 жыл.
Орынбор.

Ә. Н. БӨКЕЙХАН ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ

БИБЛИОГРАФИЯЛЫҚ КӨРСЕТКІШІ

БИБЛИОГРАФИЧЕСКИЙ УКАЗАТЕЛЬ СОЧИНЕНИЙ

А. Н. БУКЕЙХАНА

Ә. Н. Қ. оязының молласының баяны. //«Дала уалаятының
газеті», № 19, 12.05.1889 ж. Омбы
А. Н. Мулла в К-скомъ уезде. //«Особое прибавленіе къ «Ак
молинскимъ областнымъ ведомостямъ» (ОП къ «Акмолин

скимъ областнымъ ведомостямъ»), № 19 от 12.05.1889 г. Омск.
Ә. Н. Қ. оязының қызметтегі қазақ адамдарының бір қылған
ісі //«Дала уалаятының газеті», № 22, 02.06.1889 жыл. Омбы.
А. Н. Из жизни киргизскихъ должностныхъ лицъ К-кого уез

да (О деятельности управителей киргизъ въ Каркаралинскомъ
уезде). //«ОП къ «Акмолинскимъ областнымъ ведомостямъ»,
№ 22 от 02.06.1889 г. Омск.
Қыр баласы. Хат редакцияға. //«Дала уалаятының газеті»,

№ 24, 16 маусым 1889 ж. Омбы.
Сынъ степей. Письмо въ редакцію. // ОП къ «Акмолинскимъ
областнымъ ведомостямъ», № 24 от 16.06.1889 г. Омск.
Ә. Н. Қарқаралы оязының Тоқырауын болысы, Қотанбұлақ,

Западный-Балқаш елдеріндегі егіннің жайы. //«Дала уалаяты
ның газеті», № 41, 13.10.1889 ж. Омбы.
А. Н. О земледеліи въ Токраунской, Котан-Булакской
и Западно-Балхашской волостяхъ Каркаралинскаго уезда.

//ОП къ «Акмолинскимъ областнымъ ведомостямъ», № 41 от
13.10.1889 г. Омск.
Ә. Н. Қарқаралы оязының Тоқырауын болысы, Қотанбұлақ,
Западный-Балқаш

елдеріндегі
егіннің
жайы.
//«Дала

уалаятының газеті», № 42, 20.10.1889 ж. Омбы.

А. Н. О земледеліи въ Токраунской, Котан-Булакской и За
падно-Балхашской волостяхъ Каркаралинскаго уезда. //«ОП
къ «Акмолинскимъ областнымъ ведомостямъ», № 42 от 20.10.
1889 г. Омскъ.

Ә. Н. жайында болған хабарлар (М.-Ж. Көпейұлының «Дала
уалаятының газетінде» № 39 жариялаған мақаласына жауап).
//«Дала уалаятының газеті», № 43, 27.10.1889 ж. Омбы.
А. Н. Местныя известія (по поводу статьи М.-Ж. Копеева въ

№ 39 газеты О.П.). //«ОП къ «Акмолинскимъ областнымъ ведо
мостямъ», № 43 от 27.10.1889 г. Омскъ.
Ә. Н. Ыхтиятты болыс //«Дала уалаятының газеті», № 45,
10.11.1889 ж. Омбы.

А. Н. Деятельный управитель. //«ОП къ «Акмолинскимъ об
ластнымъ ведомостямъ», № 45 от 10.11.1889 г. Омскъ.
Ә. Н. Ескіден қалған жақсы мұра. //«Дала уалаятының газеті»,
№ 47, 24.11.1889 ж. Омбы.

А. Н. Ценный кладъ старины. //«ОП къ «Акмолинскимъ об
ластнымъ ведомостямъ», № 47 от 24.11.1889 г. Омскъ.
Қыр ұғлы. Әңгіме. //«Дала уалаятының газеті», № 49,
18.12.1889 жыл. Омбы.

Сынъ степей. Феліетонъ. //«ОП къ «Акмолинскимъ област
нымъ ведомостямъ», № 49 18.12.1889 г. Омскъ.
Қыр ұлы. Хат баспаханаға. //«Дала уалаятының газеті», № 50,
25.12.1889 ж. Омбы.

Сынъ степей. Письмо въ редакцію. //«ОП къ «Акмолинскимъ
областнымъ ведомостямъ», № 50 от 25.12.1889 г. Омскъ.
1895 жыл (год)
Читатель.

Заметки
читателя.
//«Степной
край»,

газ.,
07.03.1895, № 18, с. 4. Омск.

Читатель. Заметки читателя. //«Степной край», газ., 23.11.1895, № ?, с. 2. Омск. Читатель. Заметки читателя. //«Степной край», газ., 26.11.1895, № ?, с. 4. Омск. Читатель. Заметки читателя. //«Степной край», газ., 30.11.1895, № 88, с. 3. Омск. Читатель. Заметки читателя. //«Степной край», газ., 11.01.1896, № ?, с. 3–4. Омскъ. Читатель. Заметки читателя. //«Степной край», газ., 4 апреля 1896, № 25–26, с. 3. Омскъ. Букейхановъ, А. Письмо въ редакцію. //«Степной край», газ., № 39 (?) от 23.05.1896 года. Омскъ. V. Въ Западно-Сибирскомъ Отделе Географическаго обще ства. //«Степной край», газ., № 29, 21 марта 1897 г., с. 2–3. Омск. V. Кто пишетъ «о предметахъ, очевидно, ему мало ведо мыхъ»? //«Степной край», газ., № 38, 11.04.1897, с. 4. Омск. Букейхановъ А. Письмо въ редакцію. «...Молчать! Я отправ лю Васъ въ полицію!». //«Степной край», газ., № 47 от 07.05. 1897 г., среда. Омск. V. Каркаралы, 30 октября. Корреспонденція. //«Степной край», газ., № 130, ноябрь, 1897 г. Каркаралы.

Туземецъ. Женщина по киргизской былине «Кобланды». //«Туркестанскіе ведомости», газ., от 9 мая 1899 г. Ташкент. Туземецъ. Женщина по киргизской былине «Кобланды» (продол.). //«Туркестанскіе ведомости», газ., от 20 мая 1899 г. Ташкент. Туземецъ. Женщина по киргизской былине «Кобланды» (продол.). //«Туркестанскіе ведомости» (газ.), от 3 июня 1899 г. Ташкент. Бөкейханов Ә. Жапан баласына ашық хат. //«Дала уалаяты ның газеті», № 1, 02.01.1900 ж. Омбы. Букейханов, А. Открытое письмо г. Джапанову. //«Киргиз ская степная газета», № 1 от 02.01.1900 г. Омск. Бөкейханов Ә. Аңқау елге – арамза молла (Нұржан баласының «Түркістан уалаятының газетіндегі» мақаласына жауап). // «Дала уалаятының газеті», № 7, 20.02.1900 ж. Омбы. Букейханов А. О киргизскихъ поминкахъ (ответъ на статью г. Нурджанова въ Туркестанскихъ ведомостяхъ»). //«Киргизская степная газета», № 7 от 22.02.1900 г. Омск. Қыр баласы. Қызылжардан хат. //«Дала уалаятының газеті», 12.03.1900 ж. Омбы. Сынъ степей. Корреспонденція изъ Петропавловска. //«Киргизская степная газета», 12.03.1900 г. Омскъ. Толстой Л. Н. Сурат кафеханасы. Аударған Қыр баласы. //«Дала уалаятының газеті», № 10, сәуір, 1900 ж. Омбы.

Қыр баласы. Қаймақсыз сүт қазақ халқын өлімнен сақтайды.
//«Дала уалаятының газеті», № 14, 30.04.1900 ж. Омбы.
Сынъ степей. Снятое молоко как средство противъ вымира
нія киргизъ //«Киргизская степная газета», № 14 от 30.04.1900 г.

Омск.
Букейхановъ А. Изъ переписки хана Средней Киргизской
орды Букея и его потомковъ. //«Семипалатинскіе областные ве
домости», газ., № 22 от 03.07.1900 г. Семипалатинск.

Букейхановъ А. Изъ переписки хана Средней Киргизской
орды Букея и его потомковъ. //«Семипалатинскіе областные ве
домости», газ., № 23 от 10.07.1900 г. Семипалатинск.
Букейхановъ А. Изъ переписки хана Средней Киргизской

орды Букея и его потомковъ. //«Семипалатинскіе областные ве
домости», газ., № 24 от 17.07.1900 г. Семипалатинск.
Букейхановъ А. Изъ переписки хана Средней Киргизской
орды Букея и его потомковъ. //«Семипалатинскіе областные ве

домости», газ., № 25 от 24.06.1900 г. Семипалатинскъ.
Қыр баласы. Ашық хат қажыларға. //Дала уалаятының
газеті», № 20, 25.05.1900 ж. Омбы.
Сынъ степей. Открытое письмо къ хаджамъ. //«Киргизская

степная газета», № 20 от 25.05.1900 г. Омск.
Қыр баласы. Бұйрықтан басқа сөз. //«Дала уалаятының
газеті», № 23, 18.06.1900 ж. Омбы.
Сынъ степей. Сатира на производстве выборовъ. //«Киргиз

ская степная газета», № 23 от 18.06.1900 г. Омск.
Букейханов А. Изъ переписки хана Средней Киргизской
орды Букея и его потомковъ. //«Памятная книжка Семипала

тинской области на 1901 годъ», выпуск № 5, 1–17 стр., 1901 г.
Семипалатинск.
Букейханов А. Изъ переписки Киргизскихъ хановъ, султа
новъ и пр. пр. //«Памятная книжка Семипалатинской области

на 1902 годъ, выпуск № 6, 55–78 стр., 1901 г. Семипалатинск.
Букейханов А. Сведения о киргизском хозяйстве Степного
края от 15 января 1902 года. //Отпечатано по постановлению
Омского отдела Императорского московского общества сель

ского хозяйства. Омскъ. Типография Штаба Сибирского воен
ного округа. 1902 г.
Туземец. Въ степи. //«Тургайская газета» (приложение къ
«Тургайскимъ областнымъ ведомостямъ»), № 41 от 10.02.1902 г.

Тургайск.
Букейханов А. Общий очерк Омского уезда. //Материалы по
киргизскому землепользованию, собранные и обработанные
экспедицией по исследованию степныхъ областей. Омский

уезд. Акмолинская область. Т. 11. 1–75 стр.. Омск. Типографія
штаба Сибирского военного округа. 1902 г.
Букейханов А. Скотоводство. //Материалы по киргизскому
землепользованию, собранные и обработанные экспедицией

по исследованию степныхъ областей. Омский уезд. Акмолин
ская область. Т. 11. Стр. 46–62. Омск. Типография штаба Сибир
ского военного округа. 1902 г.
Букейханов А. Примечания к общинно-аульным группамъ с

32 по 52, 57, 58, с 63 по 129, а также расположенным на площа
дяхъ общего пользования. //Материалы по киргизскому зем
лепользованию, собранные и обработанные экспедицией по

исследованию степныхъ областей. Омский уезд. Акмолинская
область. Т. 11. ??? стр. Омскъ. Типографія штаба Сибирского во
енного округа. 1902 г.
Букейханов А. Сведения об аренде земли киргизами Ом

ского уезда. //Материалы по киргизскому землепользованию,
собранные и обработанные экспедицией по исследованию
степныхъ областей. Омский уезд. Акмолинская область. Т. 11. 33–
42 стр. Омскъ. Типографія штаба Сибирского военного округа.

1902 г.
Букейханов А. Схема родов. Омский уезд. Приложение к
родовым схемам. //Материалы по киргизскому землепользо
ванию, собранные и обработанные экспедицией по исследова

нию степныхъ областей. Омский уезд. Акмолинская область. Т. 11. 43–45 стр. Омскъ. Типографія штаба Сибирского военного

округа. 1902 г.
Букейханов, А. Н. и др. Историческіе судьбы Киргизскаго
края и культурныя его успехи. //Россія. Полное географическое
описаніе нашего отечества. Киргизскій край, томъ 18, 156–175

стр. 1903 г. СПб.
Букейханов А. Изъ бумагъ султана Большой Киргизской
орды Сюка Аблайханова. //«Записки Семипалатинскаго По
дотдела Западно-Сибирскаго Отдела И.Р.Г.О.», вып. № 1, 1903

г. Семипалатинск.
Букейханов, А. Н. Павлодарский уездъ. //Материалы по
киргизскому землепользованію, собранные и обработанные
экспедиціей подъ руководствомъ Ф. А. Щербины въ Семипала

тинской области, томъ 4. 1903 г. Воронеж.

Букейханов А. Н. Овцеводство въ Степномъ крае. //Швецовъ,
С. П.(ред.). Материалы по экономическому обследованію райо
новъ Сибирской железной дороги, томъ 1, выпуск № І, Живот
новодство. 1904 г. Томскъ, 1904 г.

Букейханов А. Н. Вернеръ, Константинъ Антоновичъ. Некро
лог. //Известія Западно-Сибирскаго Отдела И.Р.Г.О., выпускъ
отъ 1904 г. Омскъ.
Букейханов, А. Н. Скотоводство (Крупный рогатый скотъ).

//Матеріалы по экономическому обследованію районовъ Си
бирской железной дороги, томъ 1, выпускъ № ІІ, Животновод
ство. Товарищество «Печатня С. П. Яковлева», 1905 г. Томск.
Букейханов А. Изъ бумагъ султана Большой Киргизской

орды Сюка Аблайханова. //Записки Семипалатинскаго По
дотдела Западно-Сибирскаго Отдела И.Р.Г.О. выпускъ № ІІ от
1905 г., стр. 1–18. Семипалатинск.
Букейханов, А. Н. Каркаралинскій уездъ. //Матеріалы по

киргизскому землепользованію, собранные и обработанные
экспедиціей подъ руководствомъ Ф. А. Щербины въ Семипала
тинской области, томь VІ. 1905 г. СПб.
Букейханов А. Петиція казаховъ [киргизъ]. //«Сынъ отече

ства», газ., № 173, 04.09.1905 г. СПб.
Сухотинъ [генералъ-губернаторъ Степного края]. С.-Пбг.
Министру внутреннихъ делъ. Телеграмма. – ГА РФ: ф. № 102,
о. ДОО1905, д. № 1350 ч. 9, л. № 12–15.

Губернаторъ Романовъ. Департаменту полиціи. Шифро
ванная телеграмма. Омскъ. – ГА РФ: ф. № 102, оп. ДОО 1905,
д. № 1350 ч. 9, л. № 20.
Букейханов А. Абай (Ибрагимъ) Кунанбаевъ. Некрологъ.

//«Семипалатинскій листокъ», газ., № 250 от 25 ноября 1905 г.
Семипалатинск.
Букейханов, А. Абай (Ибрагимъ) Кунанбаевъ. Некрологъ.
//«Семипалатинскій листокъ», газ., № 251 от 26 ноября 1905 г.

Семипалатинск.
Букейханов, А. Абай (Ибрагимъ) Кунанбаевъ. Некрологъ.
//«Семипалатинскій листокъ», газ., № 252 от 27 ноября 1905 г.
Семипалатинскъ.

Букей-Ханов, Алиханъ. Все тайное станет явнымъ. //«Степ
ной край», газ., № 256 от 06.12.1905 г. Омск.
А. Б. Октябрскіе дни въ г. Омске. //«Сынъ отечества», газ.,
№ 237 от 06.12.1905 г. СПб.

Букейханов А. Я являюсь представителем 4-миллионнаго ка
захского народа... Выступление на ноябрском съезде земскихъ
и городскихъ деятелей в Москве. //«Семипалатинскій листокъ»,
газ., № 239, 08.12.1905 г. Семипалатинск.

Читатель. Корреспонденція. //«Семипалатинскій листокъ»,
газ., № 264, 13.12.1905 г. Омск.
Хроника. По поводу статьи А. Н. Букейханова «Все тай
ное станетъ явнымъ». //«Семипалатинскій листокъ», № 264,

13.12.1905 г. Семипалатинск.
Читатель. Корреспонденція. //«Семипалатинскій листокъ»,
газ., № 271 от 21.12.1905 г. Семипалатинск.

Букейханов А. Все тайное станетъ явнымъ. //«Семипалатин скій листокъ», газ., № 272 от 22.12.1905 г. Семипалатинск. А. Б. Къ исторіи октябрскихъ дней въ Омске. //«Семи палатинскій листокъ», № 272, 22.12. 1905 г.[перепечатана из газ. «Сынъ отечества»]. Семипалатинск. Букей-Ханов Алиханъ. Все тайное станетъ явнымъ. //«Семипалатинскій листокъ», № 272, 22.12.1905 г. Семипала тинскъ. 1906. Газета «ИРТЫШЪ». Букейханов Алихан, Марсеков Раимжан. Открытое письмо крестьянскому начальнику 1-го участка Павлодарского уезда полковнику Даньшину. «О несогласій съ его критикой перево да Манифеста отъ 17 октября». //«Семипалатинскій листокъ», газ., № 3, 04.01.1906 г. Семипалатинск. Букейханов А. Петербургъ. Графу Витте [С.Ю.]. Телеграм ма. 10.02.1906 г. – ГА РФ: фонд № 102, опись № ДОО1905, дело № 1350 ч. 9. № 7. Букейханов А. С.-Петербургъ. Министру юстиции. Копии: Министру внутреннихъ делъ, Комитетъ министровъ, «Сынъ отечества», «Наша жизнь». Телеграмма. – Государственный ар хив Российской Федерации (ГА РФ): фонд № 124, оп. 44/1906, дело № 4028, лист № 2. Букейханов А. Петербургъ. Министру юстиции Акимову. Телеграмма. 19.02.1906 г. – ГА РФ: Ф. № 102, О. № ДОО 1905, дело № 1350 ч. 9, Л. № 7. Букейханов А.Н. Дзянь-Дзюны Казахской степи. 20.02.1906 г. – Государственный Военно-историческый архив РФ (г. Москва): Ф. 563, опись 1, дело 1, лист № 6.

Букейханов А. Н. Письмо А.Колюбакину. 21.02.1906 г. – Госу
дарственный Военно-историческый архив РФ (г.Москва): фонд
563, опись 1, дело 1, лист № 6.
[Букейханов А. Н.]. Омскъ, 19-го іюля. //«Иртышъ», газ., № 1,

19.07.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 22-го іюля. //«Иртышъ», газ., № 4,
22.07.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 23-го іюля. //«Иртышъ», газ., № 5,

23.07.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 25-го іюля. //«Иртышъ», № 6,
25.07.1906 года. Омск.
Обыватель. Корреспонденція Иртыша. Семипалатинскъ.

//«Иртышъ», газ., № 7, 26.07.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 27-го іюля. //«Иртышъ», газ., № 8,
27.07.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 28-го іюля. //«Иртышъ», газ., № 9,

28.07.1906 года. Омск.
Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 29-го іюля. //«Иртышъ»,газ., № 10,
29.07.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 30-го іюля. //«Иртышъ», газ.,

№ 11, 30.07.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 1-го августа. //«Иртышъ», газ.,
№ 12, 01.08.1906 года. Омск.
Дала-Баласы. Корреспонденція. //«Иртышъ», газ., № 12,

01.08.1906 года. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 2-го августа. //«Иртышъ», газ.,
№ 13, 02.08.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 3-го августа. //«Иртышъ», газ.,
№ 14, 03.08.1906 года. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 4-го августа. //«Иртышъ», газ.,
№ 15, 04.08.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 5-го августа. //«Иртышъ», газ.,
№ 16, 05.08.1906 года. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 6-го августа. //«Иртышъ», газ.,
№ 17, 06.08.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 8-го августа. //«Иртышъ», газ.,
№ 18, 08.08.1906 года. Омск.

Читатель. Заметки читателя. //«Иртышъ», газ., № 18,
08.08.1906 года. Омск.
[Букейханов А. Н.]. Омскъ, 9-го августа. //«Иртышъ», газ.,
№ 19, среда, 09.08.1906 г. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 10-го августа. //«Иртышъ», газ.,
№ 20, 10.08.1906 года. Омск.
Наблюдатель. Движеніе переселенцевъ въ Акмолинскую об
ласть за 1906 год. //«Иртышъ», газ., № 20, 10.08.1906 года. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 11-го августа. //«Иртышъ», газ.,
№ 21, 11.08.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Зигзаги жизни. //«Иртышъ», газ., № 21,
11.08.1906 года. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 12-го августа. //«Иртышъ», газ.,
№ 22, 12.08.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 13-го августа. //«Иртышъ», газ.,
№ 23, воскресенье, 13.08.1906 года. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 15-го августа. //«Иртышъ», газ.,
№ 24, вторникъ, 15.08.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 17-го августа. //«Иртышъ», га.,
№ 25, четвергъ, 17.08.1906 года. Омск.

[Букейханов, Алиханъ]. Зигзаги жизни. //«Иртышъ», газ.,
№ 25, четвергъ, 17.08.1906 года. Омск.

V. Къ предстоящему собранію членовъ партіи «Народной

свободы». //«Иртышъ», газ., № 26, 19.08.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 20-го августа. //«Иртышъ», газ.,
№ 27, воскресенье, 20.08.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 22-го августа. //«Иртышъ», газ.,

№ 28, вторникъ, 22.08.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 23-го августа. //«Иртышъ», газ.,
№ 29, среда, 23.08.1906 года. Омск.
Наблюдатель. Какъ правительство содействуетъ переселенію.

Фельетонъ «Иртышъ». //«Иртышъ», газ., № 29, среда, 23.08.1906
года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 24-го августа. //«Иртышъ», газ.,
№ 30, четвергъ, 24.08.1906 года. Омск.

Сынъ степей. Къ поездке господина генералъ-губернатора.
//«Иртышъ», газ., № 30, четвергъ, 24.08.1906 года. Омск.

Наблюдатель. Какъ правительство содействуетъ переселенію.
Фельетонъ «Иртышъ» (окончаніе). //«Иртышъ», газ., № 30, чет
вергъ, 24.08.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 25-го августа. //«Иртышъ», газ.,

№ 31, пятница, 25.08.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 26-го августа. //«Иртышъ», газ.,
№ 32, суббота, 26.08.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Петиція казаховъ. //«Иртышъ», № 32,

суббота, 26.08.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 27-го августа. //«Иртышъ», газ.,
№ 33, воскресенье, 27.08.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Обрусители въ роли законодателя.

//«Иртышъ», газ., № 33, воскресенье, 27.08.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 29-го августа. //«Иртышъ», газ.,
№ 34, вторникъ, 29.08.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 1-го сентября. //«Иртышъ», газ.,

№ 35, пятница, 01.09.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 2-го сентября. //«Иртышъ», газ.,
№ 36, суббота, 02.09.1906 года. Омск.

V. Къ петиціямъ казаховъ. //«Иртышъ», газ., № 36, суббота,

02.09.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 3 сентября. //«Иртышъ», газ.,
№ 37, воскресенье, 03.09.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 6-го сентября. //«Иртышъ», газ.,

№ 39, среда, 06.09.1906 года. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 8-го сентября. //«Иртышъ», газ.,
№ 41, пятница, 08.09.1906 года. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 10-го сентября. //«Иртышъ», газ.,
№ 42, воскресенье, 10.09.1906 года. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 12-го сентября. //«Иртышъ», газ.,
№ 43, вторникъ, 12.09.1906 г. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 13-го сентября. //«Иртышъ», газ.,
№ 44, среда, 13.09.1906 г. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 14-го сентября. //«Иртышъ», газ.,
№ 45, четвергъ, 14.09.1906 г. Омск.
Корреспонденція Иртыша. Каркаралы, Семипалатинская
область. //«Иртышъ», газ., № 47, воскресенье, 17.09.1906 г. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 19-го сентября. //«Иртышъ», газ.,
№ 48, вторникъ, 19.09.1906 г. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 20-го сентября. //«Иртышъ», газ.,
№ 49, среда, 20.09.1906 г. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Два процесса (Параллели). //«Иртышъ»,
газ., № 49, среда, 20.09.1906 г. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 21-го сентября. //«Иртышъ», газ.,
№ 50, четвергъ, 21.09.1906 г. Омск.

Корреспонденція Иртыша. Коржункульская волость Акмо
линскаго уезда [Акмолинской области]. //«Иртышъ», № 50, чет
вергъ, 21.09.1906 г. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 23-го сентября. //«Иртышъ», газ.,

№ 52, суббота, 23.09.1906 г. Омскъ.

Корреспонденція Иртыша. Каркаралы, Семипалатинская
область. //«Иртышъ», газ., № 52, суббота, 23.09.1906 г. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 24-го сентября. //«Иртышъ», газ.,
№ 53, воскресенье, 24.09.1906 г. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 26-го сентября. //«Иртышъ», газ.,
№ 54, вторникъ, 26.09.1906 г. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 28-го сентября. //«Иртышъ», газ.,
№ 55, четвергъ, 28.09.1906 г. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Голодъ и правители Степного края.
//«Иртышъ», газ., № 55, четвергъ, 28.09.1906 г. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 29-го сентября. //«Иртышъ», газ.,
№ 56, пятница, 29.09.1906 г. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 30-го сентября. //«Иртышъ», газ,
№ 57, суббота, 30.09.1906 г. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 1-го октября. //«Иртышъ», газ.,
№ 58, воскресенье, 01.10.1906 г. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 3-го октября. //«Иртышъ», газ.,
№ 59, вторникъ, 03.10.1906 г. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 4-го октября. //«Иртышъ», газ.,
№ 60, среда, 04.10.1906 г. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. О ІV съезде партіи народной свободы.
//«Иртышъ», газ., № 60, среда, 04.10.1906 г. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Два процесса. Параллели (Начало в
№ 49, окончаніе следуетъ). //«Иртышъ», газ., № 61, четвергъ,

05.10.1906 г. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 5-го октября. //«Иртышъ», газ.,
№ 61, четвергъ, 05.10.1906 г. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 7-го октября. //«Иртышъ», газ.,
№ 63, суббота, 07.10.1906 г. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 8-го октября. //«Иртышъ», газ.,
№ 64, воскресенье, 08.10.1906 г. Омскъ.
Резолюціи, принятыя ІV съездомъ партіи Народной сво
боды (из газеты «Речь»). //«Иртышъ», газ., № 64, воскресенье,

08.10.1906 г. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 10-го октября. //«Иртышъ», газ.,
№ 65, вторникъ, 10.10.1906 г. Омск.
Вторая резолюція съезда партіи народной свободы. //«Ир

тышъ», газ., № 66, среда, 11.10.1906 г., с. 3. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 12-го октября. //«Иртышъ», газ.,
№ 67, четвергъ, 12.10.1906 г. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 14-го октября. //«Иртышъ», газ.,

№ 69, суббота, 14.10.1906 г. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. О предпринимаемыхъ правительствомъ
мерахъ для полученія новаго заграничнаго займа. //«Иртышъ»,
газ., № 69, суббота, 14 октября 1906 г. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 17-го октября. //«Иртышъ», газ.,
№ 71, вторникъ, 17.10.1906 г. Омск.
Корреспонденція Иртыша. Семипалатинскъ. //«Иртышъ»,
газ., № 71, вторникъ, 17.10.1906 г. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 19-го октября. //«Иртышъ», газ.,
№ 72, четвергъ, 19.10.1906 г. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 20-го октября. //«Иртышъ», газ.,
№ 73, пятница, 20.10.1906 г. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 21-го октября. //«Иртышъ», газ.,
№ 74, суббота, 21.10.1906 г. Омск.
Редакція «Иртыша». О неаккуратномъ исполненіи своихъ
обязанностей Омскимъ телеграфомъ. //«Иртышъ», газ., № 74,

суббота, 21.10.1906 г. Омск.
Сынъ степи. Семипалатинскъ. Опекаемаго имущества не
жалеютъ. //«Иртышъ», газ., № 74, суббота, 21.10.1906 г. Омск.
... Корреспонденція «Иртыша». //«Иртышъ», газ., № 74, суб

бота, 21.10.1906 г. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 24-го октября. //«Иртышъ», газ.,
№ 75, вторникъ, 24.10.1906 г. Омск.
Букей-Ханов, Алихан Нурмухамедович. Открытое письмо

казахамъ Семипалатинской и Акмолинской областей. //«Ир
тышъ», газ, № 77, четвергъ, 26.10.1906 г. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 27-го октября. //«Иртышъ», № 78,
пятница, 27.10.1906 г. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Чемъ занимаются [министры]? //«Ир
тышъ», газ., № 80, воскресенье, 29.10.1906 г. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 31-го октября. //«Иртышъ», газ.,
№ 81, вторникъ, 31.10.1906 г. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 1-го ноября. //«Иртышъ», газ.,
№ 82, среда, 01.11.1906 г. Омск.
Корреспонден[ція]. Иртыша. //«Иртышъ», газ., № 83, чет
вергъ, 02.11.1906 г., с. 4. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 3-го ноября. //«Иртышъ», газ.,
№ 84, пятница, 03.11.1906 г. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 5-го ноября. //«Иртышъ», газ.,
№ 86, воскресенье, 05.11.1906 г. Омск.

Русская транскрипція въ мусульманскихъ школахъ. //«Ир
тышъ», газ., № 86, воскресенье, 05.11.1906 г. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Къ предстоящимъ выборамъ. //«Ир
тышъ», газ., № 87, вторникъ, 07.11.1906 г. Омск.

Уак. Семипалатинскій уездъ. Корреспонденція Иртыша
[О высылке в Степной край черносотенной газеты «Зорька»].
//«Иртышъ», газ., № 87, вторникъ, 07.11.1906 г. Омск.
Корреспонденція Иртыша. Каркаралы, Семипалатинская

область. //«Иртышъ», газ., № 89, четвергъ, 09.11.1906 г. Омскъ.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 10-го ноября. //«Иртышъ», газ.,
№ 90, пятница, 10.11.1906 г. Омск.
Бывшіе члены Государственной Думы, привлеченные къ

судебной ответственности. //«Иртышъ», № 91, суббота, 11.11.
1906 г. Омск.
Корреспонденція Иртыша. Каркаралы, Семипалатинская
область. //«Иртышъ», № 91, суббота, 11.11.1906 г. Омск.

1906. Газета «ОМИЧЪ»

Редакція газеты «Омичъ». Объявленіе. Подписчикамъ газе
ты «Иртышъ». //«Омичъ», газ., № 2, пятница, 17.11.1906 г. Омск.
Редакція газеты «Омичъ». Читателямъ Омича. //«Омичъ»,
газ., № 22, воскресенье, 17.12.1906 г. Омск.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 17-го декабря. //«Омичъ», газ.,
№ 22, воскресенье, 17.12.1906 г. Омск.
Омскъ, 21-го декабря.//«Омич», газ., № 27, 21.12.1906 г. Омскъ
А. Б. ІІІ-й делегатскій съездъ (всероссійскій) учителей и дея

телей низшей школы. //«Наша жизнь», газ., № 470, 13 (26) апре
ля 1906 г. СПб.
Букейханов А. Н., Чорманов М. Заметки о киргизах Пав
лодарского уезда /М. Чорманов. //Записки ЗСОИРГО. – 1906.

– Омск, кн. XXXІІ. – Стр. 1–30.

Киргиз-кайсак. Ответъ истиннымъ сынамъ степей. –
«Семипалатинскій листокъ», № 23, 21 июля 1906 г., стр. 4. Се
мипалатинскъ.
А. Б. Обыватель критиканъ. Часть І. //«Степной піонеръ»,

газ., № ..., 27.07.1906 г. Омск.
А. Б. Обыватель критиканъ. Часть ІІ. //«Степной піонеръ»,
газ., № ..., 05.08.1906 г. Омск.
А. Б. Обыватель критиканъ. Часть ІІІ. //«Степной піонеръ»,

газ., № ..., 06.08.1906 тг. Омск.

А. Б. Обыватель критиканъ. Часть ІV. //«Степной піонеръ»,
газ., № ..., 08.08. 1906 г. Омск.
А. Б. Обыватель критиканъ. Часть V. //«Степной піонеръ»,
газ., № ..., 10.08.1906 г. Омск.

А. Б. Обыватель критиканъ. Часть VІ. //«Степной піонеръ»,
газ., № ..., 11.08.1906 г. Омск.
А. Б. Обыватель критиканъ. Часть VІІ. //«Степной піонеръ»,
газ., № ..., 14.08.1906 г. Омск.

А. Б. Обыватель критиканъ. //«Степной піонеръ», газ., № 21,
19.08.1906 г. Омск.
А. Б. Обыватель критиканъ: Революція на крайней правой.
//«Степной піонеръ», газ., № 22, 20.08.1906 г. Омск.

А. Б. Обыватель критиканъ: О Диктатуре. //«Степной
піонеръ», газ., № 23, 23.08.1906 г. Омск.
А. Б. Обыватель критиканъ: Заложники. //«Степной
піонеръ», газ., № 24, 24.07.1906 г. Омск.

А. Б. Диктатура либерализма (статья напечатана до полу
ченія правдивого сообщенія. Ред.). //«Степной піонеръ», газ.,
№ 28, 25.08.1906 г. Омск.
А. Б. На положеніи диктатора (о новомъ Премьер-Мини

стре Россіи Столыпине П. А.). //«Степной піонеръ», газ., № 30,
27.08.1906 г. Омск.
А. Б. На положеніи диктатора (о новомъ Премьер-Мини
стре Россіи Столыпине П. А.). //«Степной піонеръ», газ., № 31,

28.08.1906 г. Омск.

А. Б. На положеніи диктатора (о новомъ Премьер-Мини
стре Россіи Столыпине П.А.). //«Степной піонеръ», газ., № 32,
29.08.1906 г. Омск.
А. Б. На положеніи диктатора (о новомъ Премьер-Мини

стре Россіи Столыпине П. А.). //«Степной піонеръ», газ., № 33,
30.08.1906 г. Омск.
А. Б. На положеніи диктатора (о новомъ Премьер-Мини
стре Россіи Столыпине П. А.). //«Степной піонеръ», газ., № 34,

01.09.1906 г. Омск.
А. Б. Чертъ ихъ возьми... //«Степной піонеръ», газ., № 35 от
03.09.1906 г. Омскъ.
А. Б. Возвратъ къ среднимъ векамъ //«Степной піонеръ», газ.,

№ 36 от 05.09.1906 г. Омскъ.
А. Б. Земство и казачьи депутаты//«Степной піонеръ», газ.,
№ 37 от 06.09.1906 г. Омскъ.
А. Б. Борьба съ идеей //«Степной піонеръ», газ., № 39 от

10.09.1906 г. Омскъ.
А. Б. Казаки-общественники //«Степной піонеръ», газ., № 39
от 10.09.1906 г. Омскъ.
А. Б. Омскъ, 12 сентября //«Степной піонеръ», газ., № 40 от

12.09.1906 г. Омскъ.
А. Б. Апологеты справедливости //«Степной піонеръ», газ.,
№ 41 от 14.09.1906 г. Омскъ.
А. Б. Новый видъ борьбы съ революціей //«Степной піонеръ»,

газ., № 44 от 17.09.1906 г. Омск.

Обыватель. Изъ исторіи сибирской жизни. //«Степной
піонеръ», газ., № 54, 30.09.1906 г. Омс
Хроника. По поводу заметки г. Уака о «высылке киргизамъ
черносотенной газеты «Зорька». //«Семипалатинскій листокъ»,

№ 139, 17.11.1906 г. Семипалатинск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 1 января. //«Голосъ степи», газ.,
№ 1, 01.01.1907 г., с. 2. Омск.
Избиратель. Открытое письмо. //«Голосъ степи», газ., № 4,

05.01.1907 г., с. 4. Омск.
[Букейхановъ, А. Н.]. Омскъ, 6 января. //«Голосъ степи», газ.,
№ 5 от 06.01.1907 г., с. 2. Омскъ.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 12 января. //«Голосъ степи», газ.,

№ 6, 12.01.1907 г., с. 2. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 13 января. //«Голосъ степи», газ.,
№ 7, 13.01.1907 г., с. 1–2. Омскъ.
Букей-Ханов, Ал. Нурм. Открытое письмо киргизамъ Семи

палатинской области. //«Голосъ степи», газ., № 7, 13 янв. 1907 г.
Омск.
Уакъ. «О высылке газеты черносотенца Ярмонкина «Рус
ская земля» в Киргизскіе степи». //«Голосъ степи», № 7, 13 янв.

1907 г. Омскъ.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 14 января. //«Голосъ степи», газ.,
№ 8, 13 янв. 1907 г., с. 1–2. Омскъ.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 16 января. //«Голосъ степи», газ.,
№ 9, 16 янв. 1907 г., с. 1–2. Омскъ.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 17 января. //«Голосъ степи», газ.,
№ 10, 17 янв. 1907 г., с. 1–2. Омскъ.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 21-го января. //«Голосъ степи»,
газ., № 14, 21 янв. 1907 г., с. 1. Омскъ.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 23-го января. //«Голосъ степи»,
газ., № 15, 23 янв. 1907 г., с. 1–2. Омскъ.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 24-го января. //«Голосъ степи»,
газ., № 16, 24 янв. 1907 г., с. 1–2. Омскъ.
[Букейханов, А. Н.]. Омск, 25-го января. //«Голосъ степи»,
газ., № 17, 25 янв. 1907 г., с. 2. Омскъ.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 26-го января. //«Голосъ степи»,
газ., № 18, 26 янв. 1907 г., с. 1–2. Омскъ.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 27-го января. //«Голосъ степи»,
газ., № 19, 27 янв. 1907 г., с. 1–2. Омскъ.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 28-го января. //«Голосъ степи»,
газ., № 20, 28 янв. 1907 г., с. 2. Омск.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 30-го января. //«Голосъ степи»,
газ., № 21, 13 янв. 1907 г., с. 1. Омскъ.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 31-го января. //«Голосъ степи»,
газ., № 22, 13 янв. 1907 г., с. 1. Омскъ.
[Букейхановъ, А. Н.]. Омскъ, 1-го февраля. //«Голосъ степи»,
газ., № 23, 13 янв. 1907 г., с. 1. Омскъ.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 2-го февраля. //«Голосъ степи»,
газ., № 24, 2 февр. 1907 г., с. 1. Омскъ.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 4-го февраля. //«Голосъ степи»,
газ., № 25, 4 февр. 1907 г., с. 1. Омскъ.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 6-го февраля. //«Голосъ степи»,
газ., № 26, 6 февр. 1907 г., с. 1. Омскъ.
[Букейхановъ, А. Н.]. Омскъ, 7-го февраля. //«Голосъ степи»,
газ., № 27, 7 февр. 1907 г., с. 2. Омскъ.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 8-го февраля. //«Голосъ степи»,
газ., № 28, 8 февр. 1907 года, с. 1. Омскъ
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 9-го февраля. //«Голосъ степи»,
газ., № 29, 9 февр. 1907 года, с. 1. Омскъ

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 10-го февраля. //«Голосъ степи»,
газ., № 30, 10 февр.1907 г., с. 2. Омскъ.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 11-го февраля. //«Голосъ степи»,
газ., № 31, 11 февр. 1907 года, с. 1. Омскъ.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 13-го февраля. //«Голосъ степи»,
газ., № 32, 13 февр. 1907 г., с. 1–2. Омскъ.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 14 февраля. //«Голосъ степи»,
газ., № 33, 14 февр. 1907 г., с. 1. Омскъ.

[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 15 февраля. //«Голосъ степи»,
газ., № 34, 15 февр. 1907 г., с. 1. Омскъ.
[Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 16 февраля. //«Голосъ степи»,
газ., № 35, с.1. от 16 февр. 1907 г. Омскъ.

[Букейханов, А. Н.]. Вопросъ о землеустройстве и само управленіи у казаковъ. //«Голосъ степи», газ., № 36, 17 февр. 1907 г., с. 1. Омскъ. [Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 21-го февраля». //«Голосъ степи», газ., № 38, 21 февр. 1907 г., с. 1–2. Омскъ. [Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 22-го февраля. //«Голосъ степи», газ., № 39, 22 февр. 1907 г., с. 1–2. Омск. [Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 23-го февраля. //«Голосъ степи», газ., № 40, 23 февр. 1907 г., с. 1–2. Омск. [Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 24 февраля. //«Голосъ степи», № 41, 24 февр. 1907 года, с. 1–2. Омскъ. [Букейханов, А. Н.]. Омскъ, 25-го февраля. //«Голосъ степи», газ., № 42, 25 февр. 1907 г., с. 1–2. Омскъ. Букейханов А. Абай (Ибрагимъ) Кунанбаевъ. Некрологъ. //«Записки Семипалатинскаго Подотдела Западно-Сибирскаго Отдела И.Р.Г.О.», выпускъ № 3, 1907 г. Семипалатинскъ. Букейханов А. Списокъ обамъ на реке Слеты въ Коржун кулськой волости Акмолинского уезда//«Записки Семипала тинскаго Подотдела Западно-Сибирскаго Отдела И.Р.Г.О.», вы пускъ № 3, 1907 г. Семипалатинскъ. Букейханов, А. Библіографія. XXXІІІ кн. «Записки ЗападноСибирского Отд. И.Р.Г.О». г. Омск, 1907 г. //«Сибирскіе вопро сы», журн, № 10 от 1908 г, стр. 46. СПб. Букейханов А. Переселенцы въ тарскихъ урманахъ. //«Сибирскіе вопросы», журн., № 11 от 1908 г., стр. 1–9. СПб.

Букейханов А. Переселенцы въ тарскихъ урманахъ. //«Сибирскіе вопросы», журн., № 12 от 1908 г., стр. 7–12. СПб. V. Долой с дороги: идетъ овцеводъ! //«Сибирскіе вопросы», журн., № 13 от 1908 г., стр. 4–7. СПб. V. Отчужденіе киргизскихъ орашаемыхъ пашень. //«Сибирскіе вопросы», журн., № 16 от 1908 г., стр. 14–20. СПб. V. Бюрократическая утопія. //«Сибирскіе вопросы», журн., №№ 17–18 от 1908 г., стр. 7–14. СПб. Букейханов А. Соляная монополія въ Западной Сибири. //«Сибирскіе вопросы», журн., № 26 от 1908 г., стр. 35–38. СПб. V. Киргизы на совещаніи генералъ-губернатора. //«Сибирскіе вопросы», журн., №№ 21–22 от 1908 г., стр. 42–60. СПб. V. Переселенческія наделы въ Акмолинской области //«Сибирскіе вопросы», журн., № 27–28 от 1908 г., стр. 4–21. СПб. V. Къ вопросу о соляной монополіи въ Западной Сибири. //«Сибирскіе вопросы», журн., №№ 31–32 от 1908 г., стр. 76-78. СПб. V. Русскіе поселенія въ глубине Степного края. //«Сибирскіе вопросы», журн., №№ 33–34 от 1908 г., стр. 29–45. СПб. V. Русскіе поселенія въ глубине Степного края. Продолженіе. //«Сибирские вопросы», журн., №№ 35–36 от 1908 г., стр. 9–26. СПб. V. Русскіе поселенія въ глубине Степного края. продолженіе //«Сибирские вопросы», журн., №№ 37–38 от 1908 г., стр. 48–65. СПб.

V. Ненужное генералъ-губернаторство. //«Сибирскіе вопро

сы», журн., №№ 45–46 от 1908 г., стр. 6–10. СПб.
Старый Степнякъ. Будущая пустыня. //«Сибирскіе вопро
сы», журн, № 45–46 от 1908 г, стр. 19–27. СПб.

V. Ничьи деньги. //«Сибирскіе вопросы», журн., №№ 47–48

от 1908 г., стр. 6–8. СПб.

V. Изъ портфеля депутата. //«Сибирскіе вопросы», журн.,

№ 3 от 1909 г., стр. 37–39. СПб.

V. Полярная желездная дорога. //«Сибирскіе вопросы»,

журн., № 5 от 1909 г., стр. 29–32. СПб.
Статистикъ. Железнодорожная манія. //«Сибирскіе вопро
сы», журн., №№ 51–52 от 1909 г., стр. 41–44. СПб.
Букейханов, А. Н. Киргизы. //Костелянскій, А. Н. (ред.). Фор

мы национального движенія въ современныхъ государствахъ.
стр. 577–600. 1910 г. СПб.
Статистикъ. За страхъ. //«Сибирскіе вопросы», журн., № 5 от
1910 г., стр. 18–21. СПб.

Статистикъ. Нашествіе «тавричанъ» в Сибири. //«Сибирскіе
вопросы», журн., № 10–11 от 1910 г., стр. 61–63. СПб.
Статистикъ.
Кобылка.

//«Сибирскіе
вопросы»,
журн.,
№№ 37–38 от 1910 г., стр. 15–17. СПб.

Статистикъ. Кампанія закончена. //«Сибирскіе вопросы»,
журн., №№ 40–41 от 1910 г., стр. 75–77. СПб.
Статистикъ. Справедливый протестъ. //«Сибирскіе во
просы», журн., № 30 от 1910 г., стр. 14–17. СПб.

Статистикъ. Кризисъ канцелярского переселенія. //«Си
бирскіе вопросы», журн., №№ 31–32 от 1910 г., стр. 23–25. СПб.
Статистикъ. Сомнительные цифры. //«Сибирскіе вопросы»,
журн., №№ 34–35 от 1910 г., стр. 25–29. СПб.

Статистикъ. Изъ одного отчета. //«Сибирскіе вопросы»,
журн., №№ 19–20 от 1910 г., стр. 50–52. СПб.
Киргиз-кайсакъ.
Судьба

киргизского
землепользованія
//«Въ мире мусульманства», газ., № 27 от 21 (3 ноября) октября
1911 г. СПб.

Киргиз-кайсакъ. Аульные школы у киргизъ //«Въ мире му
сульманства», газ., № 28 от 28 октября 1911 г. СПб.
Киргиз-кайсакъ. Изъ жизни киргизъ //«Въ мире мусульман
ства», газ., № 32 от 25 ноября 1911 г. СПб.

Алиханъ. Заметки читателя (по поводу Устава о воинской
повинности) //«Въ мире мусульманства», газ., № 36 от 23 дека
бря 1911 г. СПб.
Толстой Л. Н. Дін таласы (аударған Қыр баласы). //«Қазақ»

газ., № 1, 02.02.1913 ж. Самар.

Түрік баласы. Қазақтың тарихы. Сөз басы. //«Қазақ» газ.,
№ 2, 09.02.1913 ж. Самар.
Түрік баласы. Қазақтың тарихы. ІІ-бөлім. //«Қазақ» газ., № 3,
16.02.1913 ж. Самар.

Толстой Л. Н. Дін таласы (аударған Қыр баласы. Жалғасы).
//«Қазақ» газ., № 3, 16.02.1913 ж. Самар.
Толстой Л. Н. Дін таласы (аударған Қыр баласы. Соңы).
//«Қазақ» газ., № 4, 1913 ж. Самар.

Түрік баласы. Қазақтың тарихы. ІІІ-бөлім. //«Қазақ» газ.,
№ 5, 1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Тірі жүк. // «Қазақ» газ., № 6, 1913 ж. Самар.
Түрік баласы. Қазақтың тарихы. ІV-бөлім. //«Қазақ» газ.,

№ 7, 22.03.1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Тірі жүк. Жалғасы. //«Қазақ» газ., № 7.22.03.
1913 ж. Самар.
Бөкейханов, Әлихан. «Уақытқа» жазған «Қазақ жігітіне».

//«Қазақ» газ., № 7, 22.03.1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Бөкейлік қазағына шығатын закон проекті.
//«Қазақ» газ., № 8, 30.03.1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Қазақ (халықтың жалпы саны туралы). //«Қазақ»,

№ 8, 30.03.1913 жыл. Самар.
Түрік баласы. Қазақтың тарихы. V-бөлім. //«Қазақ» газ., № 8,
1913 ж. Самар.

Қыр баласы. Үшінші Дума һәм қазақ. //«Қазақ» газ., № 9,
1913 ж. Самар.
Түрік баласы. Қазақтың тарихы. VІ-бөлім. //«Қазақ» газ.,
№ 9, 06.04.1913 ж. Самар.

Қыр баласы. Үшінші Дума һәм қазақ. //«Қазақ» газ., № 9,
06.04.1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Үшінші Дума һәм қазақ. //«Қазақ» газ., № 10,
06.04.1913 ж. Самар.

Қыр баласы. Кабинет жеріндегі қазақтар. //«Қазақ» газ.,
№ 10, 12.04.1913 ж. Самар.
Түрік баласы. Қазақта мүфтилік мәселесі. //«Қазақ» газ.,
№ 11, 21.04.1913 жыл. Самар.

Қыр баласы. Судия Берлинде тағы. //«Қазақ» газ., № 11,
21.04.1913 жыл. Самар.
Қ[ыр].Б[аласы]. Моллаларға. //«Қазақ» газ., № 11, 21.04.
1913 жыл. Самар.

Қыр баласы. Сайлау. //«Қазақ» газ., № 12, 28.04.1913 жыл. Са
мар.
Қыр баласы. Түрік, қырғыз һәм хандар шежіресі (Шаһкерім
Құдайбердіұлы). //«Қазақ» газ., № 12, 28.04.1913 жыл. Самар.

Қыр баласы. Қазақтан салдат ала ма? //«Қазақ» газ., № 13,
08.05.1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Сайлау («Білім тарату жолы» туралы). //«Қазақ»,
№ 13, 08.05.1913 ж. Самар.

Қыр баласы. Монғол халі (Оқшау сөз). //«Қазақ» газ., № 13,
08.05.1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Қазақша оқу жайынан. //«Қазақ» газ., № 14,
16.05.1913 ж. Самар.

Қыр баласы. Сайлау (жалғасы). //«Қазақ», № 14, 16.05.1913 ж.
Самар.
Қыр баласы. Сайлау (басы). //«Қазақ» газ., № 15, 23.05.1913 ж.
Самар.

Қыр баласы. Григорий Николаевич Потанин //«Қазақ» газ.,
№ 15, 23.05.1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Кітапхана //«Қазақ» газ., № 16, 31.05.1913 ж.
Самар.

Бөкейханов, Әлихан. Ашық хат. //«Айқап» журн., № 16,
1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Сайлау (жалғасы). //«Қазақ» газ., № 17, 09.06.
1913 ж. Самар.

Түрік баласы. Бөкейліктердің мүфтилікте қалуы. І-бөлімі
//«Қазақ» газ., № 17, 1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Ашық хат. //«Қазақ» газ., № 18, 16.06.1913 ж. Са
мар қаласы.

Қыр баласы. Төртінші Дума һәм қазақ//«Қазақ» газ., № 19,
22.06.1913 ж. Самар.
Түрік баласы. Бөкейліктердің мүфтилікте қалуы. ІІ-бөлімі
//«Қазақ» газ., № 19, 22.06.1913 ж. Самар.

Қыр баласы. Орал депутаты Ф. Еремин хаты (тәржіме).
//«Қазақ» газ., № 20, 29.06.1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Монғол. //«Қазақ» газ., № 20, 29.06.1913 ж.
Самар.

Арыс ұлы. Зайсан. //«Қазақ» газ., № 9 [19], 1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Ашық хат. //«Қазақ» газ., № 21, 10.07.1913 ж.
Самар.
Қыр баласы. «Бас қосу турасында». //«Қазақ», № 21, 10.07.

1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Дума һәм қазақ. //«Қазақ» газ., № 23, 23.07.
1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Бебель (Август). //«Қазақ» газ., № 23, 23.07.

1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Керек сөз. //«Қазақ» газ., № 23, 23.07.1913 ж.
Самар.
Бөкейханов Әлихан. Жауап хат. Жаһанша Әлмұхамедұлы

Сейдалинге. //«Қазақ» газ., № 24, 31.07.1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Жауап хат. //«Қазақ» газ., № 24, 31.07.1913 ж.
Самар.
Қыр баласы. Төртінші Дума һәм қазақ. //«Қазақ» газ., № 25,

08.08.1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Ашық хат. //«Қазақ» газ., № 25, 08.08.1913 ж. Са
мар қаласы.

Арыс ұлы. Баяғы заман?.. //«Қазақ» газ., № 26, 15.08.1913 ж.
Самар қаласы.
Қыр баласы. Балқан соғысы. //«Қазақ», газ., № 26, 15.08.
1913 ж. Самар қаласы.

Қыр баласы. Бебель [Август]. мүнәһиб-некролог // «Қазақ»,
газ., № 26, 14.07.1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Жауап хат. //«Қазақ» газ., № 28, 1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Монғолдың конституциясы. //«Қазақ» газ.,

№ 28, 1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Жауап хат (Жалғасы). //«Қазақ» газ., № 29,
1913 ж. Самар.
Арыс ұлы. Түрік пен гірек. //«Қазақ» газ., № 34, 16.10.1913 ж.

Самар.
Арыс ұлы. Абақ керей. //«Қазақ» газ., № 34, 16.10.1913 ж.
Самар.
Қыр баласы. Жауап хат. Зейнолла Бұтанбайұлына. //«Қазақ»

газ., № 36, 31.10.1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Айналма (басы). //«Қазақ» газ., № 37, 08.11.
1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Жұрт сыны – ер жігіт//«Қазақ» газ., № 37,

08.11.1913 ж. Самар.
Қыр баласы. ... //«Қазақ» газ., № 39, 3–4 беттер, 1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Айналма (жалғасы). //«Қазақ» газ., № 39,
23.11.1913 ж. Самар.

Әлихан. Ашық хат. «Бейнетқорға». //«Қазақ» газ., № 39,
23.11.1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Сусағанның түсіне су кіреді. //«Қазақ» газ.,
№ 40, 30.11.1913 ж. Самар.

Қыр баласы. Мұғалімдер жиылысы. //«Қазақ» газ., № 40,
30.11.1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Жолды іс. //«Қазақ» газ., № 42, 15.12.1913 ж.
Самар.

Ал. Кочевникъ. Жертва «черной смерти» (Рубрика «Изъ
жизни киргизъ»). //«Мусульманская газета», газ., № 25 от 24 де
кабря 1913 г. СПб.
Қыр баласы. Ұры тыю. //«Қазақ» газ., № 44, 08.12.1913 ж. Са

мар .
Қыр баласы. Офат (Е. П. Михаэлис). //«Қазақ» газ., № 44,
08.12.1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Тозған рәсім азап (басы). //«Қазақ» газ., № 44,

08.12.1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Ішкі хабарлар. //«Қазақ» газ., № 44, 08.12.
1913 ж. Самар.
Қыр баласы. Тозған рәсім азап. //«Қазақ» газ., № 45, 1914 ж.

Самар.
Қыр баласы. Хасейн Халами паша. Сыртқы хабарлар.
//«Қазақ» газ., № 46, 1914 ж. Самар.

Қыр баласы. Аш жұтаған ауған қазақ. //«Қазақ» газ., № 47,
1914 ж. Самар.
Қыр баласы. Башқұрд жерінің шежіресінен («Қызым саған
айтам, келінім сен тыңда!»). //«Қазақ» газ., № 47, 23.01.1914 ж.

Самар.
Букей-Хановъ, Алиханъ. Открытое письмо членамъ Государ
ственной Думы. //«Речь», газ., № 23, 23 янв. 1914 г. СПб.
Арыс ұлы. Роман не нәрсе? //«Қазақ» газ., № 48, 31.01.1914 ж.

Самар қаласы.
Қыр баласы. Би һәм билік. //«Қазақ» газ., № 48, 31.01.1914 ж.
Самар қаласы.
Букей-Хановъ Алиханъ Нурмухамедовичъ. Открытое пись

мо членам Государственной Думы. //»Мусульманская газета»,
газ., № 4, 01.02.1914 г., с.3. СПб.
Бөкейханов Әлихан. Мемлекеттік Думаның депутаттары
на ашық хат. //«Қазақ» газ., № 48, 31.01.1914 ж. Самар (газета

«Речь», № 23 от 23.01.1914 г. СПб.).
Қыр баласы. Министр өзгерілуі. //«Қазақ» газ., 07.02.№ 49,
07.02.1914 ж. Самар.
Қыр баласы. Ашық хат. //«Қазақ» газ., № 49, 07.02.1914 ж. Са

мар.
Қыр баласы. Тағы да би һәм билік. //«Қазақ» газ., № 50,
14.02.1914 ж. Самар.
Қыр баласы. Жауап хат. //«Қазақ» газ., № 51, 21.02.1914 ж.

Самар.

Қыр баласы. Екі сиез. //«Қазақ» газ., № 52, 28.02.1914 ж.
Самар.
Қыр баласы. Жаңа жыл. //«Қазақ» газ., № 53, 09.03.1914 ж.
Самар.

Қыр баласы. Ұят-ай!//«Қазақ» газ., № 54 (?), 16.03.1914 ж.
Самар.
Қыр баласы. Семенов, Петр Петрович. Мүнәһиб-Некролог.
//«Қазақ» газ., № 54, 16.03.1914 ж. Самар.

Қыр баласы. Жауап хат. //«Қазақ» газ., № 55, 23.03.1914 ж.
Самар қаласы.
Қыр баласы. Дума һәм қазақ. //«Қазақ» газ., № 56, 1914 ж.
Самар қаласы.

Қыр баласы. Трахома. //«Қазақ» газ., № 56, 1914 ж. Самар
қаласы.
Қыр баласы. Құтухта хаты (тәржіме). //«Қазақ» газ., № 59,
1914 ж. Самар.

Арыс ұлы. Ән, өлең һәм оның құралы. //«Қазақ» газ., № 67,
23.06.1914 ж. Самар.
Уақ. Абай кітабына. //«Қазақ» газ., № 67, 23.06.1914 ж. Самар.
Арыс ұлы. Қытай қазағы. //«Қазақ» газ., № 68, 30.06.1914 ж.

Самар қаласы.
Әлихан. Мұсылман сиезі. //«Қазақ» газ., № 69, 1914 ж. Мәскеу.
Әлихан. Мұсылман сиезі. //«Қазақ» газ., № 70, 1914 ж. Мәскеу.

Қыр баласы. Ақ қарға (тәржіме). //«Қазақ» газ., № 70, 1914 ж.
Самар қаласы.
Қыр баласы. Тағы соғыс. //«Қазақ» газ., № 71, 1914 ж. Самар.
Әлихан. Мұсылман сиезі. //«Қазақ» газ., № 72, 1914 ж. Мәскеу.

Қыр баласы. Жан Жорес. Мүнәһиб-Некролог. //«Қазақ» газ.,
№ 74, 17.08.1914 ж. Самар.
Қыр баласы, Міржақып, Ахмет. Алашқа! //«Қазақ» газ.,
№ 78, 16.09.1914 ж. Самар.

Қыр баласы. Еуропадағы славян һәм неміс. //«Қазақ» газ.,
№ 78, 1914 ж. Самар.
Қыр баласы. Англия Еуропа соғысына не себеппен кіріскен?
//«Қазақ» газ., № 79, 1914 ж. Самар.

Түрік баласы. Исмаил бек Ғаспрински. //»Қазақ» газ., № 80,
1914 ж. Самар қаласы.
Түрік баласы. Исмаил бек Ғаспрински (жалғасы). //»Қазақ»
газ., № 81, 1914 ж. Самар.

Түрік баласы. Исмаил бек Ғаспрински (соңы). //»Қазақ» газ.,
№ 82, 1914 ж. Самар.
Әлихан. Орыс жұртының ісі (тәржіме). //«Қазақ» газ., № 83,
1914 ж. Самар қаласы.

Әлихан. Мұсылман сиезі. (жалғасы, басы: №№ 69, 70, 72)
//«Қазақ» газ., № 85, 1914 ж. Мәскеу.
Әлихан. Мұсылман сиезі (жалғасы). //«Қазақ» газ., № 86,
1914 ж. Мәскеу.

Әлихан. Мұсылман сиезі (жалғасы). //«Қазақ» газ., № 87,
1914 ж. Мәскеу.
Әлихан. Мұсылман сиезі (жалғасы). //«Қазақ» газ., № 88,
1914 ж. Мәскеу.

Қыр баласы. Балқан соғысы (тәржіме). //«Қазақ» газ., № 88,
1914 ж. Самар қаласы.
Қыр баласы. Трубецкой хатынан. //«Қазақ» газ., № 89, 1914 ж.
Самар қаласы.

Әлихан. Мұсылман сиезі (жалғасы). //«Қазақ» газ., № 89,
1914 ж. Мәскеу.
Әлихан.
Барлыбекті

ұмытпасқа.
Мүнәһиб-Некролог
//«Қазақ» газ., № 90, 16.12.1914 ж. Самар.
Әлихан. Мұсылман сиезі (жалғасы). //«Қазақ» газ., № 90,

16.12.1914 ж. Мәскеу.
Қыр баласы. Өлермен хаты. //«Қазақ» газ., № 90, 16.12.1914 ж.
Самар қаласы.
Қыр баласы. Германия қуаты. ІІ (тәржіме). //«Қазақ» газ.,

№ 90, 16.12.1914 ж. Самар.
Әлихан. Он төрт тоғыз бола ма? //«Қазақ» газ., № 91, 24.12.
1914 ж. Самар қаласы.
Қыр баласы. Сырттан (Барлыбектің әкесі Сырттан батыр ту

ралы) //«Қазақ» газ., № 91, 24.12.1914 ж. Орынбор.
Қыр баласы. Аустрия жазушысы туралы (газеттерден).
//«Қазақ» газ., № 92, 31.12.1914 ж. Самар.

Қыр баласы. Мұсылман сиезі (соңғы сөз орнына). //«Қазақ»
газ., № 92, 31.12.1914 ж. Мәскеу.
Әлихан. Он төрт тоғыз бола ма? //«Айқап», журн., № 2,
1915 ж. Троицк («Қазақ» газетінен алынып басылды: № 91,

1914 ж.). Самар.
Қыр баласы. Ашық хат. //«Қазақ» газ., № 94, 08.01.1915 жыл.
Самар.
Қыр баласы. Газеталардан (Шолу). //«Қазақ» газ., № 95,

1915 жыл. Самар.
Қыр баласы. Ер жігіт (Рикашов, Андрей Михайлович).
Мүнәһиб-Некролог. //«Қазақ» газ., № 95, 1915 ж. Самар.
Қыр баласы. Трубецкой лекциясы. //«Қазақ» газ., № 96,

15.01.1915 ж. Самар қаласы.
Қыр баласы. Газеттерден (шолу–ІІ). //«Қазақ» газеті, № 97,
1915 ж. Самар.
Маркс, Н. А. Пайғамбарға хат (Ескі Қырым сөздерінен.

Аударғ. Қыр баласы). //«Қазақ» газ., № 98, 23.01.1915 ж. Самар.
Қыр баласы. Газеттерден (шолу–ІІІ). //«Қазақ» газеті, № 99,
1915 ж. Самар қаласы.
Қыр баласы. 30-ыншы януар (Дума хақында). //«Қазақ» газ.,

№ 100, 30.01.1915 ж. Самар.
Әлихан. Екі жол (адам, тарих). //«Қазақ» газ., № 100, 30.01.
1915 ж. Самар.

Қыр баласы. Газеттерден (шолу). //«Қазақ» газ., № 100,
30.01.1915 ж. Самар қаласы.
Қыр баласы. 2-нші феурал. //«Қазақ» газ., № 101, 05.02.
1915 ж. Самар қаласы.

Әлихан. Екі жол (жалғасы, басы – № 100). //«Қазақ» газеті,
№ 101, 05.02.1915 ж. Самар.
Қыр баласы. Жапон һәм Қытай (саяси шолу). //«Қазақ газ.,
№ 101, 05.02.1915 ж. Самар.

Қыр баласы. Алты ай соғыс. //«Қазақ» газ., № 102, 08.02.
1915 ж. Самар.
Әлихан. Ер жігіт (Александр Михайлович Колюбакин).
//«Қазақ» газ., № 102, 08.02.1915 ж. Самар.

Қыр баласы. Газеттерден (шолу). //«Қазақ» газ., № 103,
1915 ж. Самар қаласы.
Қыр баласы. Газеттерден (шолу). ІІ. //«Қазақ» газ., № 104,
1915 ж. Самар.

Қыр баласы. Неміс аштығы (газеттерден). //«Қазақ» газ.,
№ 104, 1915 ж. Самар.
Әлихан. Кәкітай (Ысқақұлы Құнанбай). Мүнәһиб-Некролог
//«Қазақ» газ., № 105, 18.02.1915 ж. Самар.

Әлихан. Ашық хат//«Қазақ» газеті, № ?, 1915 ж. Самар
(«Айқап» журн., № 16, 1913 жыл. Самар қаласы).
Қыр баласы. Неміс мәдениеті. //«Қазақ» газ., № 106, 22.02.
1915 ж. Самар қаласы.

Қыр баласы. Игілік іс. //«Қазақ» газ., № 107, 25.02.1915 ж.
Самар қаласы.
Қыр баласы. Салдат хаты. //«Қазақ» газеті, № 108, 1915 ж.
Самар қаласы.

Әлихан. Скалозубов, Николай Лукич. Мүнәһиб-Некролог.
//«Қазақ» газеті, № 109, 05.03.1915 ж. Самар.
Әлихан. Кнәз Геловани, В. Л. Мүнәһиб-Некролог. //«Қазақ»
газ., № 110, 1915 ж. Самар.

Қыр баласы. Соғыс көлеңкесі (газеттерден). //«Қазақ» газ.,
№ 110, 1915 ж. Самар.
Қыр баласы. Соғыс көлеңкесі (басы – № 110). //«Қазақ» газеті,
№ 112, 1915 ж. Самар.

Әлихан. Ашық хат (стипендия төлеу туралы). //«Қазақ» газ.,
№ 111, 11.03.1915 ж. Самар.
Қыр баласы. Жаңа кітаптар. Рецензия. //«Қазақ» газ., № 112,
15.03.1915 ж. Самар.

Қыр баласы. Шешек (қорасан). //«Қазақ» газ., № 113, 1915 ж.
Самар.
Қыр баласы (не Әлихан). Оқушыларға жәрдем қауымы.
//«Қазақ» газ., № 114, 28.03.1915 ж. Самар.

Қыр баласы. Кекесін (журналдардан). //«Қазақ» газ., № 115,
1915 ж. Самар қаласы.
Қыр баласы. Ыстамбұл һәм қылилар (саяси шолу). //«Қазақ»
газ., № 117, 1915 ж. Самар қаласы.

Қыр баласы. Рухани мәдениет қарауылынан. //«Қазақ», газ.,
№ 118, 12.04.1915 ж. Самар.
Қыр баласы. Земски қазақ ақшасы. //«Қазақ» газ., № 120,
18.04.1915 ж. Самар.

Әлихан. Роман бәйгесі. Әдеби сын. //«Қазақ» газ., № 120,
18.04.1915 ж. Самар.
Қыр баласы. Қалқаман-Мамыр (Шаһкәрім Құдайбердіұлы).
Әдеби сын. //«Қазақ» газ., № 121, 22.04.1915 ж. Самар.

Қыр баласы. Жауап хат. //«Қазақ» газ., № 122, 26.04.1915 ж.
Самар қаласы.
Қыр баласы. Жауап хат. //«Қазақ» газ., № 123, 30.04.1915 ж.
Самар қаласы.

Қ. Б. Ішкі хабарлар: Шоқан жазып алған «Көкетайхан» және
«Едіге» жырлары туралы. //«Қазақ» газ., № ?, 1915 ж. Самар.
Қыр баласы. Соғыс көлеңкесі. //«Қазақ» газ., № 125, 1915 ж.
Самар қаласы.

Қыр баласы. И. И. Мечников. 1845–1915 жыл жасауы.
Мүнәһиб-Некролог. //«Қазақ» газеті, № 126, 14.05.1915 ж. Самар
қаласы.
Қыр баласы. Қара қыпшақ Қобыланды батыр. Әдеби сын

(Махмұд-Сұлтан Тұяқбаев. 1914 ж. Қазан.). //«Қазақ» газ.,
№ 126, 14.05.1915 ж. Самар қаласы.
Қыр баласы. Қара қыпшақ Қобыланды батыр. Әдеби сын
(Махмұд-Сұлтан Тұяқбаев. 1914 ж. Қазан.). //«Қазақ» газ.,

№ 127, 1915 ж. Самар.

Қыр баласы. Қара қыпшақ Қобыланды батыр. Әдеби сын
(Махмұд-Сұлтан Тұяқбаев. 1914 ж. Қазан.). //«Қазақ» газеті,
№ 128, 1915 ж. Самар.
Қыр баласы. Оқу министрінің есебінен. //«Қазақ» газ., № 129,

28.05.1915 ж. Самар.
Қыр баласы. Қара қыпшақ Қобыланды батыр. Әдеби сын
(Махмұд-Сұлтан Тұяқбаев. 1914 ж. Қазан.). //«Қазақ» газеті,
№ 129, 28.05.1915 ж. Самар.

Қыр баласы. Оқу министрінің есебінен (соңы, басы өткен
санда). //«Қазақ» газ., № 130, 1915 ж. Самар.
Қыр баласы. Вандербильт (Альфред Гвинн). Мүнәһиб-
Некролог //«Қазақ» газ., № 131, 1915 ж. Самар.

Маркс, Н. А. Азамат Юсуф («Ескі Қырым сөздерінен», аудар.
Қыр баласы). //«Қазақ» газ., № 133, 07.06.1915 ж. Самар.
Маркс, Н. А. Ешкі тау («Қырым сөздерінен», аудар. Қыр ба
ласы). //«Қазақ» газ., № 134, 10.06.1915 ж. Самар.

Маркс, Н. А. Герейдің жойылуы («Қырым сөздерінен», ау
дар. Қыр баласы). //«Қазақ» газ., № 135, 19.06.1915 ж. Самар.
Маркс, Н. А. Сұлтан Сәли («Қырым сөздерінен», аудар. Қыр
баласы). //«Қазақ» газ., № 136, 18.06.1915 ж. Самар.

Маркс, Н. А. Құрбан қия («Қырым сөздерінен», аудар. Қыр
баласы). //«Қазақ» газ., № 138, 25.06.1915 ж. Самар.
Толстой, Л. Н. Жұмыртқадай бидай (аудар. Қыр баласы).
//«Қазақ» газ., № 139, 30.06.1915 ж. Самар.

Чехов, А. П. Хамелеон. (аудар. Қыр баласы). //«Қазақ» газ., № 140, 08.07.1915 ж. Самар. Короленко, В. Г. От. (қазақшалаған Қыр баласы). //«Қазақ» газ., № 141, 15.07.1915 ж. Самар. Қыр баласы. Шабылған мұсылмандар. //«Қазақ» газ., № 141, 15.07.1915 ж. Самар. Қыр баласы. Башқұрд жері («Қызым саған айтам, келінім сен тыңда!»). //«Қазақ» газ., № 147, 29.08.1915 ж. Самар. Қыр баласы. Гос. думада (Дума мәжілісінен хабар). //«Қазақ» газ., № 148, 08.09.1915 ж. СПб. Қыр баласы. Соғыс көлеңкесі (саяси шолу). //«Қазақ» газ., № 149, 1915 ж. Самар. Әлихан. Потанин, Григорий Николаевич (1915–35 жасауы). //«Қазақ» газ., № 151, 30.09.1915 ж. Самар. Әлихан. Мыңайдар Шорабайұлы һәм басқаларына. //«Қазақ» газ., № 151, 30.09.1915 ж. Самар. Қыр баласы. Ашық хат (басы). //«Қазақ» газ., № 151, 30.09. 1915 ж. Самар. Қыр баласы. Ашық хат (соңы). //«Қазақ» газ., № 152, 04.10. 1915 ж. Самар. Қыр баласы. Өзіміздің қызылша. //«Қазақ» газ., № 161, 16.12.1915 ж. Самар. Әлихан. Ауылнай Рахымгерей Ғабдолрахман баласына. //«Қазақ» газ., № 161, 16.12.1915 ж. Самар.

Букейханов, А. Н. Выборы въ Степномъ крае. //Сборникъ
«Къ десятилетію Первой Государственной Думы», 1916 г.,
Изд. «Огни». СПб.
Қыр баласы, Ахмет, Міржақып. Қазаққа ашық хат (мал есебі

турасында)! //«Қазақ» газ., № 174, 23.03.1916 ж. Орынбор-Самар.
Әлихан. Обнинский, Виктор Петрович. Мүнәһиб-Некролог.
//«Қазақ» газ., № 175, 1916 ж. Самар қаласы.
Әлихан. Кімге өкпелейміз?//«Қазақ» газ., № 177, 1916 ж. Са

мар қаласы.
Қыр баласы. Қазақ әскерге алыну мәселесі. //«Қазақ» газ.,
№ 178, 24.04.1916 ж. Самар.
Қ.б. Г[осударственная].Дума. //«Қазақ» газ., № 179, 30.04.

1916 ж. Самар қаласы.
Қыр баласы. Астрахан қазағының жері. // «Қазақ» газ., № 180,
10.05.1916 жыл. Самар.
Әлихан. Ашық хат. //«Қазақ» газ., № 181, 17.05.1916 ж. Самар.

Қыр баласы. Г.Дума. //«Қазақ» газ., № 182, 24.05.1916 ж.
Самар.
Қыр баласы. Запрос. //«Қазақ» газ., № 183, 31.05.1916 ж.
Самар.

Қыр баласы. Жауап хат. //«Қазақ» газ., № 184, 09.06.1916 ж.
Самар.

Әлихан. Рамазан айы жақындау тақырыпты. //«Қазақ» газ.,
№ ?, 1916 ж. Самар.
Әлихан. Петроград хаты. І-бөлім. //«Қазақ» газ., № 185,
16.06.1916 ж. С.-Петербор.

Әлихан. Петроград хаты. ІІ-бөлім. //«Қазақ» газ., № 186, 23.06.
1916 ж. С.-Петербор.
Әлихан. Петроград хаты. ІІІ һәм ІV-бөлімдері. //«Қазақ» газ.,
№ 188, 1916 ж. С.-Петербор.

Әлихан. Гладиш, Николай Александрович. Мүнәһиб-
Некролог. //«Қазақ» газ., № 188, 1916 ж. С.-Петербор.
Әлихан.
Мечников,

Илья
Ильич.
Мүнәһиб-Некролог.
//«Қазақ» газ., № 190, 22.07.1916 ж. С.-Петербор.

Букейханов А., Дулатов М., Алмасов О. Протокол частно
го совещания казахов... об ущербе, причиненном сельскому
хозяйству мобилизацией мужчин на тыловые работы 7 авгу
ста 1916 года в Оренбурге. //Алаш-Орда: Сборник документов

//Составитель Н. Мартыненко. – Алматы: Малое издательство
«Айқап», 1992 г. 5–10 стр.
Қыр баласы. Бөкейлік қазағы (жер таласы). //«Қазақ» газ.,
№ 191, 30.07.1916 ж. Петроград.

Әлихан. Петроград хаты. V-бөлімі. //«Қазақ» газ., № 191,
1916 ж. Петроград.
Қыр баласы. Уилиям Рамзай. Мүнәһиб-Некролог. //«Қазақ»
газ., № 191, 1916 ж. Петроград.

Әлихан, Міржақып, Ахмет. Алаштың азаматына! //«Қазақ»
газ., № 192, 11.08.1916 ж. Орынбор-Петроград.

Әлихан, Міржақып, Ахмет. Қазақ жұртына! //«Қазақ» газ.,
№ 192, 11.08.1916 ж. Орынбор-С.-Петербор.
Әлихан. Әубәкір Құрманұлы. Мүнәһиб-Некролог. //«Қазақ»
газ., № 11.08.192, 1916 ж. С.-Петербор.

Әлихан. Петроград хаты. VІІ-бөлім. //«Қазақ» газ., № 197,
1916 ж. СПб.
Бөкейханов Әлихан. Есеп. //«Қазақ» газ., № 201, 15.10.1916 ж.
СПб.

Әлихан. Мәскеу хаты. //«Қазақ» газ., № ?, қазан, 1916 ж.
Мәскеу.
Бөкейханов, Әлихан. Бұратаналар тақырыбы. //«Қазақ» газ.,
№ 202, 1916 ж. СПб.

Әлихан телеграмы. Петроград. //«Қазақ» газ., № 202, қазан,
1916 ж. Орынбор.
Керенски телеграмы. Петроград. //«Қазақ» газ., қазан, 1916
жыл.

Әлихан. Мәскеу хаты. І-бөлім. //«Қазақ» газ., № 203, 31.10.
1916 ж. Мәскеу.
Әлихан. Бюроға екінші адам қою (ІV-інші Думаның мұсыл
ман фракциясындағы Қазақ өкілеттігі турасында). //«Қазақ»

газ., № 203, 31.10.1916 ж. СПб.
Әлихан, Мұстафа [Шоқайұлы]. Петроград. //«Қазақ» газ.,
№ 204, 1916 ж. СПб.

Әлихан. Петроград хаты. VІІІ-бөлім. //«Қазақ» газ., № 205,
1916 ж. С.-Петербор.
Әлихан. Саясат күйі. //«Қазақ» газ., № 205, 16 қараша,
1916 ж. Орынбор.

Әлихан. Мәскеу хаты (жалғасы, басы 203-інші санда).
//«Қазақ» газ., № 210, 1916 ж. Мәскеу.
Әлихан.
Мәскеу

(жұмысшылар
қозғалысы
хақында).
//«Қазақ» газ., № 211, 31.12.1916 ж. Мәскеу.

Қыр баласы. Құрт ауруы (Чахотка). //«Қазақ» газ., № ?,
1916 жыл. Самар қаласы.
Қыр баласы. Мемлекет халі. //«Қазақ» газ., № 211, 31.12.
1916 ж. Мәскеу.

Жұмысшылар жайынан. //«Қазақ» газ, № 211, 31.12.1916 ж.
Самар.
Әлихан. Күнбатыс майданынан (Жұмысшылар жайынан).
Есеп. //«Қазақ» газ., № 212, ақпан, 1917 ж. Минскі.

Бөкейханов Әлихан. Марқұм Сәдуақас Шалменов. Мүнәһиб-
Некролог. //«Қазақ» газ., № ???, қаңтар, 1917 ж. Минскі.
Қыр баласы. Алданған қазақ жігіттеріне! //«Қазақ» газ.,
№ 214, 1917 ж. Минскі.

Әлихан. Күнбатыс майданынан (жалғасы). //«Қазақ» газ.,
№ 215, 1917 ж. Минскі.

Әлихан, Мырзағазы [Есболұлы]. Күнбатыс майданынан
(жалғасы). //«Қазақ» газ., № 216, 1917 ж. Минскі.
Әлихан. Күнбатыс майданынан. Телеграм [Минск]. //«Қазақ»
газ., № 217, 1917 ж. Минскі.

Бөкейханов, Әлихан. Ескерілер іс. //«Қазақ» газ., № 218,
1917 ж. Орынбор.
Ғалихан (Әлихан). Қазақстанға доктор, фелдшер һәм пере
водчик керек. //«Қазақ», № 219, 28 ақпан, 1917 ж. Минскі.

Әлихан, Мырзағазы, Тел, Мұса, Хасен. Доклад (Күнбатыс
майданындағы қазақ жұмысшылары жайынан). //«Қазақ» газ.,
№ 220, 01.03.1917 ж. Минскі.
Әлихан. Жұмысшылар жайынан. //«Қазақ» газ., № 221,

наурыз, 1917 ж. Минскі.
Әлихан. Доклад (жалғасы?). //«Қазақ» газ., № 221, наурыз,
1917 ж. Минскі.
Әлихан, Әбубәкір, Ажар, Хасен, Мирякуб, Мырзағазы.

«Жәрдем жию керек». //«Қазақ», № 222, наурыз, 1917 ж. Минскі.
Әлихан, Әбубәкір, Ажар, Хасен, Мирякуб, Мырзағазы.
«Минскі 15/ІІІ». //«Қазақ» газеті, № 223, наурыз, 1917 жыл.
Орынбор-Минскі.

Әлихан. Тағы жәдігер қырғыз. //«Қазақ» газ., № 224, наурыз,
1917 ж. Минскі.
Әлихан, Мұстафа [Шоқайұлы], Міржақып [Дулатұлы].
Алаш ұлына! Үндеу. //«Қазақ» газ., № 225, 1917 жыл. Петроград-

Орынбор.

Комиссар Бөкейханов. Торғай. 20.03.1917. //«Қазақ» газ.,
№ 225, 20.03.1917 ж. Петроград-Орынбор.
Қыр баласы. Түркістан. //«Қазақ» газ., № 226, 22.04.1917 ж.
Орынбор.

Ғалихан. «Құттықтау». //«Қазақ», газ., № 226, 22.04.1917 ж.
Орынбор.
Букейханов А. Телеграмма Тургайского областного комисса
ра Временного правительства. Оренбург, 19.05.1917 г. //ЦГА РК:

Ф. 17, Оп. 1, Д. 23, Л. 11. – История Западного отделения Алаш-
Орды. Сборник документов и материалов. Т. 1, 2012. 47–48 стр.
Букейханов А. Телеграмма Тургайского областного комисса
ра Временного правительства. Оренбург, 19.05.1917 г. //ЦГА РК:

Ф. 17, Оп. 1, Д. 23, Л. 12. – История Западного отделения Алаш-
Орды. Сборник документов и материалов. Т. 1, 2012. 48 стр.
Бөкейханов А., Байтұрсынов А., Дулатов М. Бостандық
қарызы. //«Қазақ» газ., № 227, 26.04.1917 ж. Орынбор.

Қыр баласы. Жер комитеті. //«Қазақ», газ., № 227, 26.04.
1917 ж. Орынбор.
Букейханов А. Телеграмма Тургайского областного комисса
ра Временного правительства. Оренбург, 07.06.1917 г. //ЦГА РК:

Ф. 17, Оп. 1, Д. 23, Л. 26. – История Западного отделения Алаш-
Орды. Сборник документов и материалов. Т. 1, 2012. 48–49 стр.
Қыр баласы. Сайлау хұқы. //«Қазақ», газ., № 229, 13.05.
1917 ж. Орынбор.

Қыр баласы. Торғай облысының мұжық-казагінің сиезі.
//«Қазақ», газ., № 229, 13.05.1917 ж. Орынбор.

Қыр баласы. Комитет сайлауы. //«Қазақ» газ., № 230,
19.05.1917 ж. Орынбор.
Бөкейханов Ә., Байтұрсынов А., Жәнібеков Ж., Дулатов М., ...
Шорай ислам. //«Қазақ» газ., № ?, 1917 ж. Орынбор.

Әлихан, Міржақып, Ахмет. Алаш азаматтарына! Үндеу.
//«Қазақ» газ., № 233, 17.06.1917 ж. Орынбор.
Әлихан, Міржақып, Ахмет. Алаштың талапты азаматына!
Үндеу. //«Қазақ» газ., № 234, 24.06.1917 ж. Орынбор.

Ғалихан Бөкейханов, Ахмед Байтұрсынов, Мирякуб Дула
тов, т. б. Қазақ халқына! (Есеп алу тақырыпты). //«Қазақ», газ.,
№ 234, 24.06.1917 ж. Орынбор.
Қыр баласы. Қазақ депуттары. //«Қазақ» газ., № 235, 04.07.1917

жыл. Орынбор.
Қыр баласы. Сайлау түрлері. //«Қазақ» газ., № 235, 1917 ж.
Орынбор.
Қыр баласы. Земство. //«Қазақ» газ., № 236, 17.07.1917 ж.

Орынбор.
Бөкейханов, Әлихан. Комиссар бұйрығы. //«Қазақ» газ.,
№ 236, 1917 ж. Орынбор.
Қыр баласы. Мемлекет халі (саяси шолу). //«Қазақ» газ.,

№ 237, 20.07.1917 ж. Орынбор.
Әлихан атына стипендия. //«Қазақ» газ., № 237, 24.07.1917 ж.
Орынбор.
Алаш партиясы. //«Қазақ» газ., № ?, қыркүйек, 1917 ж.

Орынбор.

Букейханов А. Телеграмма Сибирскому областному съезду
из Оренбурга (Потанину Г. Н.). //«Сибирская жизнь», газета,
№ 205 от 21.09.1917 г. Томск.
Ғ. Б. Көкшетау. Ішкі хабарлар. // «Қазақ» газ., № 246, 21.10.

1917 ж. Орынбор.
Ғали хан, Мирякуб, Ахмет Бірімжанов, Ахмет Байтұрсынов...
Қазақ зиялыларына (Босқын қырғыз-қазаққа жәрдем). //«Қазақ»
газ., № 250, 1917 жыл. Орынбор.

Бөкейханов Ғалихан, Байтұрсынұлы Ахмет, Дулатұлы Ми
рякуб, т. б. Телеграм сөзі. //«Қазақ», газ., № 250, 1917 жыл.
Орынбор.
Первый сибирский областной съездъ. Выступление Букейха

нова, представителя казахов. //«Сибирская жизнь», газ., № 225
от 15.10.1917 г. Томск.
Первый сибирский областной съездъ. Выступление Букейха
нова, представителя казахов. //«Сибирская жизнь», газ., № 226

от 17.10.1917 г. Томск.
[Первый сибирский областной съездъ.] Из постановления
«По областному устройству Сибири». //Сибирская жизнь», газ.,
№ 230 от 21.10.1917 г. Томск.

Қыр баласы. Жалпы Сібір сиезі (Томскі қаласында өткен
сиездің жұмысы туралы есеп). //«Қазақ» газ., № 251, 21.11.
1917 жыл. Орынбор.
Бөкейханов Ғали хан, Байтұрсынұлы Ахмет... «Алаш»

партиясының программасының жобасы. //«Қазақ» газ., № 251,
21.11.1917 жыл. Орынбор.

Қымбат сый. Хабарлар (Ә. Бөкейханның «Бірлік» ұйымына
кітаптар сыйлағаны туралы). //«Қазақ» газ., № 252, 26.11.1917 ж.
Омбы.
Қыр баласы. Жалпы Сібір сиезі (Томскі қаласында өткен

сиездің жұмысы туралы есеп). //«Сарыарқа» газ., № 18, 30.11.
1917 жыл. Алаш (Самар).
Қыр баласы. Жұрт төреші. //«Қазақ», газ., № 253, 02.12.
1917 ж. Орынбор.

Бөкейханов Әлихан. Ақcақал Ораз. Мүнәһиб-Некролог.
//«Қазақ» газ., № 253, 02.12.1917 ж. Орынбор.
Бөкейханов Әлихан, Алашорда бастығы, Шоқаев Мұстафа.
Сырдария қазағының сиезі. //«Қазақ» газ., № 255, 13.12.

1917 жыл. Орынбор.
Әлихан, Мұстафа, Міржақып. ... //«Қазақ» газ., № 255,
13.12.1917 ж. Орынбор.
Бөкейханов Әлихан. Мен кадет партиясынан неге шықтым?

//«Қазақ» газ., № 256, 23.12.1917 жыл. Орынбор.
Әлихан. Ішкі хабарлар (Петроградта болатын социалистер
сиезіне телеграм). //«Сарыарқа» газ., № 14, 24 қараша, 1917 жыл.
Орынбор.

Букейхановъ, А. Н. Призыв комиссара. Памятка. Крестья
намъ, рабочимъ и солдатамъ. //Кустанай, 01.12.1917 года.
Қыр баласы. Жалпы Сібір сиезі (жалғасы, басы 18-санда).
//«Сарыарқа» газ., № 24, 12 желтоқсан, 1917 жыл. Алаш (Семей).

Букейханов А. Телеграмма председателя Алаш-Орды Си
бирскому областному совету. С информацией об образова

нии автономии «Алаш» и Временного Комитета «Алашорды». Оренбург, 20 декабря 1917 г. – Известия Временного Сибирско го областного совета. Томск. 1918. № 1. С. 6-7. Бөкейханов Әлихан. Жолаушылар. //«Қазақ» газ., № ??, 1918 ж. Алаш (Семей). Әлихан. Орынбор городской думасының гражданин председателіне. Өтініш. //«Қазақ» газ., № 59 (260), 1918 ж. Орынбор. Әлихан. Орынбор городской думасының мұсылман фраксиясының гражданин председателі. Өтініш. //«Қазақ» газ., № 59 (260), 1918 ж. Орынбор. Қыр баласы. Сайлау түрлері. //«Қазақ» газ., № 59 (260), 17.01.1918 ж. Алаш (Семей). Әлихан. Саяси хал (саяси шолу). //«Қазақ» газ., № 59 (260), 17.01.1918 ж. Алаш (Семей). Бөкейханов Әлихан. Мен кадет партиясынан неге шықтым?//«Сарыарқа» газ., № 29, 25 қаңтар, 1918 ж. Алаш (Семей). Бөкейханов Ғали хан. Алашорда үкіметінің іске кіріскені ту ралы телеграмма. //«Қазақ» газ., № 61 (262), 30.06.1918 ж. Алаш (Семей). Бөкейханов, Әлихан. Алашорда (Ұлттық-территориялық автономия турасында). //«Қазақ» газ., № 262, 1918 ж. Алаш (Семей).

Букейханов А., Акпаев С. Уведомление всеказахского народ
ного совета Алаш-Орда. О членстве в совете Сабатаева С. Гор.
Алаш, 20.06.1918 г.– Восточное отделение Правительства Алаш-
Орда. Сборник документов. //Семей, 2010 г. Ст. 96. – ЦДНИ В,

ф. 48, оп. 2, д. 1, л. 138.
Букейханов А., Акпаев С. Уведомление отдела национальной
милиции всеказахского народного совета Алаш-Орда Семипа
латинскому военному штабу о назначении своего представите

ля. Гор. Алаш, 20.06.1918 г. – Восточное отделение Правитель
ства Алаш-Орда. Сборник документов. //Семей, 2010 г. ст. 97.

–ЦДНИ В , ф. 48, оп. 2, д. 1, л. 139.

Букейханов А., Письмо председателя Алаш-Орды председа
телю Семипалатинской уездной земской управы Козбагарову
А. О формировании милицейских отрядов в Семипалатин
ске. Гор. Алаш, 25.06.1918 г. – Восточное отделение Правитель

ства Алаш-Орда. Сборник документов. //Семей, 2010 г. ст. 99.

– ЦДНИ В фонд № 37, оп. 1, д. 126, л. 2.

Букейханов А., Тынышпаев М., Габбасов Х. Законодательные
постановления Алаш-Орды от 11–24 июня 1918 г.: 1) Отношение
к законодательству Советской власти. – Алаш-Орда: Сборник
документов. /Составитель Н. Мартыненко. – Алматы: Малое из

дательство «Айқап», 1992 г. 109 стр. – ГА РФ – А.О.Р., фонд ХХІХ,
М.В.Д., 7–6а.
Букейханов А., Тынышпаев М., Габбасов Х. Законодательные
постановления Алаш-Орды от 11–24 июня 1918 г.: 2) О земствах.

– Алаш-Орда: Сборник документов. /Составитель Н. Марты

ненко. – Алматы: Малое издательство «Айқап», 1992 г. 109 стр.

– ГА РФ – А.О.Р., фонд ХХІХ, М.В.Д., 7–6а.

Букейханов А., Тынышпаев М., Габбасов Х. Законодательные
постановления Алаш-Орды от 11–24 июня 1918 г.: 3) Об образо

вании военного совета при Алаш-Орде. – Алаш-Орда: Сборник
документов. /Составитель Н. Мартыненко. – Алматы: Малое из
дательство «Айқап», 1992 г. 109 стр. – ГА РФ – А.О.Р., ф. ХХІХ,
М.В.Д., 7–6а.

Букейханов А., Тынышпаев М., Габбасов Х. Законодательные
постановления Алаш-Орды от 11–24 июня 1918 г.: 4) Об образо
вании советов Алаш-Орды в областях и уездах. – Алаш-Орда:
Сборник документов. /Составитель Н. Мартыненко. – Алматы:

Малое издательство «Айқап», 1992 г. 109 стр. – ГА РФ – А.О.Р.,
ф. ХХІХ, М.В.Д., 7–6а.
Букейханов А., Тынышпаев М., Габбасов Х. Законодательные
постановления Алаш-Орды от 11–24 июня 1918 г.: 5) О свободе

совести, слова, печати, собраний, союзов и неприкосновенно
сти личности. – Алаш-Орда: Сборник документов. /Составитель
Н. Мартыненко. – Алматы: Малое издательство «Айқап», 1992 г.

110. – ГА РФ – А.О.Р., фонд ХХІХ, М.В.Д., 7–6а.

Букейханов А., Тынышпаев М., Габбасов Х. Законодатель
ные постановления Алаш-Орды от 11–24 июня 1918 г.: 6) О вре
менном землепользовании на территории автономии Алаш.

– Алаш-Орда: Сборник документов. /Составитель Н. Марты

ненко. – Алматы: Малое издательство «Айқап», 1992 г. 111 стр.

– ГА РФ А.О.Р., ф. ХХІХ, М.В.Д., 7–6а.

Букейханов А., Тынышпаев М., Габбасов Х. Законодательные
постановления Алаш-Орды от 11–24 июня 1918 г.: 7) О желез
ных дорогах местного значения. – Алаш-Орда: Сборник доку
ментов. /Составитель Н. Мартыненко. – Алматы: Малое изда

тельство «Айқап», 1992 г. 9112 стр. – ГА РФ А.О.Р., фонд ХХІХ,
М.В.Д., 7–6а.
Букейханов А., Тынышпаев М., Габбасов Х. Законодательные
постановления Алаш-Орды от 11–24 июня 1918 г.: 8) Вопрос о

государственных налогах. – Алаш-Орда: Сборник документов.
/Составитель Н. Мартыненко. – Алматы: Малое издательство
«Айқап», 1992 г. 112. – ГА РФ – А.О.Р., фонд ХХІХ, М.В.Д., 7–6а.
Букейханов А., Тынышпаев М., Габбасов Х. Законодательные

постановления Алаш-Орды от 16–29 июня 1918 г.: 9) О специ
ализированном казахском суде и следственной комиссии для
разбора дел казахских большевиков и о назначении членов суда
и комиссии. – Алаш-Орда: Сборник документов./Составитель

Н. Мартыненко. – Алматы: Малое издательство «Айқап», 1992 г.
112 стр. – ГА РФ – А.О.Р., фонд ХХІХ, М.В.Д., 7–6а.
Букейханов А. Телеграмма из Заречной Слободки. Об ор
ганизации советов Алаш-Орды, сбора податей, организации

милиции и т.п. – Мартыненко, Н. Алаш-Орда. Сборник доку
ментов. //Кызыл-Орда, 1929 г. 79–80 стр. – ГА РФ – А.О.Р., фонд
ХХІХ, С.М. 4. доб. – 10 копии . 24/VІІ, № 103.
Букейханов А. Отношение председателя Алаш-Орды об от

ношении организации особого казахского суда и следственной
комиссии для казахов-большевиков. – Алаш-Орда: Сборник до
кументов. /Составитель Н. Мартыненко. – Алматы: Малое изда
тельство «Айқап», 1992 г. 95–96 стр. – ГА РФ – А.О.Р., фонд ХХІХ,

М.В.Д., 7–65 д. № 14. Копии 4/26 июля 1918 г., № 59, вх. № 303
(13/VІІ–1918 г.).
Букейханов А., Ермеков А., Тохтамышев Х. Докладная за
писка в совет министров автономной Сибири правительства

Алаш-Орды о переговорах. – Алаш-Орда: Сборник документов.
//Составитель Н. Мартыненко. – Алматы: Малое издательство
«Айқап», 1992 г. 122–127 стр. – ГА РФ – А.О.Р., фонд ХХІХ, М.В.Д.
7–65, дело № 14, копии: Июля 13/26 дня 1918 г., г. Омск.

Букейханов А. Телеграмма из Заречной Слободки. В Обко
мы Алаш: Об организации местных советов Алаш, милиции,

сбора денег. Гор. Алаш, 24.07.1918 г. – Алаш-Орда: Сборник до
кументов //Составитель Н. Мартыненко. – Алматы: Малое изда
тельство «Айқап», 1992 г. 94–95 стр. – ГА РФ – А.О.Р., фонд ХХІХ,
С.М. 4. Доб. – 10 копии. 24/VІІ, № 103.

Букейханов А. Протокол заседания Алаш-Орды в городе Уфе
по вопросу об организации местного управления на террито
рии Алаш и образовании западного отделения Алаш-Орды. –
Алаш-Орда: Сборник документов /Составитель Н. Мартынен

ко. – Алматы: Малое издательство «Айқап», 1992 г. 96–98 стр.
Сапожников В., Букейханов А. и др. Журнал (Протокол) засе
дания комиссии (от 29, 30 июля, 2 и 3 августа 1918 г.) по рассмо
трению записки представителей Алаш-Орда об установлении

временных взаимных отношений сибирского правительства с
Алаш-Ордой. – ГА РФ – А.О.Р., фонд ХХІХ, М.В.Д. 7–65, дело
№ 14 – Алаш-Орда: Сборник документов./Составитель Н. Мар
тыненко. – Алматы: Малое издательство «Айқап», 1992 г. 128–

130 стр.
Циркуляр Временного казахского правительства Алаш-Ор
да комиссарам Алаш-Орды, земским и городским самоуправ
лениям – непосредственно сноситься с Западным отделением

Алаш-Орды. – Алаш-Орда: Сборник документов. – Копия от
17.09.1918 г. //Составитель Н. Мартыненко. – Алматы: Малое из
дательство «Айқап», 1992 г. 98 стр.
Букейханов А., Беремжанов А. Предписание Временного

казахского правительства Алаш-Орды правительству Уильско
го ойялята. Об его упразднении и сдаче дел Западному отде
лению Алаш-Орды. Гор. Алаш, 11.09.1918 г. – Мартыненко, Н.
Алаш-Орда. Сборник документов. //Кызыл-Орда, 1929 г. 82 стр.

Букейханов А., Тынышпаев М., Габбасов Х. Законодатель
ные постановления Алаш-Орды от 9–22 октября 1918 года.:

10) О казахских судах. – Алаш-Орда: Сборник документов.

/Составитель Н. Мартыненко. – Алматы: Малое издательство
«Айқап», 1992 г. 113 стр. – ГА РФ – А.О.Р., фонд ХХІХ, М.В.Д.,
7–6а.
Асанов Ю. Председателю Алаш-Орды Букейханову. О не

медленном освобождении из под стражи Я. Акпаева. 14.03.1919
г. – Восточное отделение Правительства Алаш-Орда: Сборник
документов. //Семей, 2010 г. ст. 193. – ЦДНИ ВКО, Фонд 48, оп.1,
д.150, л.19 Копи

Букейханов А., Таначев В. Доклад. Господину министру
юстиции. 20.06.1919 г. Омск. – ЦГАО (Центральный государ
ственный архив Октябрьской революции – с 1992 г. ЦА РФ),
фонд 176, опись 4, дело № 52, лист 265.

Ғалихан. Қазақ-қырғыз шәкірттеріне. //«Жас алаш» газеті,
№ 4, 09.05.1921 ж. Ташкент.
Ғ. Б. Генуя жиылысы. //«Бостандық туы» газ., № 46, 1922 ж.
1-бет. Петропавл.

Ғ. Б. Қазақ оқығандары. // «Бостандық туы» газ., № 6, 1922 ж.
Петропавл.

V. Түбі «пысықтан» шығады. //«Еңбекшіл қазақ» газ., № 39,

1922 ж., 1-бет. Қызылорда.

V. Қаз – қаздау керек. //«Еңбекші қазақ» газ., № 40, 1922 ж.,

1-бет. Қызылорда.

V. 4-інші өктәбір. //«Еңбекші қазақ» газ., № 41, 1922 ж., 2-бет.

Қызылорда.

V. Ізі жойылмай, өзі жойылмайды. //«Еңбекшіл қазақ» газ.,

№ 56, 1922 ж., 3–4-беттер. Қызылорда.

V. Сұрыптау. //«Еңбекшіл қазақ» газ., № 59, 1922 ж., 1–2-бет.

Қызылорда.

V. Айрылу //«Қызыл Қазақстан» журн., №№ 7–8, 1922 ж., 19-

бет. Қызылорда.

V. Тарих керек //«Қызыл Қазақстан» журн., № 10, 1922 ж.,

6–10-беттер. Қызылорда.

V. Өктәбір төңкерісі һәм халық шаруасы //«Қызыл Қазақстан»

журн., № 12, 1922 ж., 10–13-беттер. Қызылорда.
Қыр баласы, Байтұрсынұлы Ахмет. Ер Сайын. //СССР
халықтарының Кіндік баспасы [ЦИН СССР], 1923 ж. Мәскеу.
Қыр баласы. Бекет батыр (Ә. Диваев. 1922 ж. Ташкент.). Ре

цензия. //«Темірқазық» журн., № 1, 1923 ж., 34-бет. Мәскеу.
Қыр баласы. Мырза Едіге (Ә. Диваев. 1922 ж. Ташкент.). Ре
цензия. //«Темірқазық» журн., № 1, 1923 ж., 35-бет. Мәскеу.
Маркс, Н. А. Герейдің ажалы. «Қырым сөздерінен» аударған

Қыр баласы. //«Темірқазық» журналы, № 1, 1923 ж., 23-бет.
Мәскеу.
Қыр баласы. Пастер Луи [1822–1922]. //«Темірқазық» журна
лы, № 2–3, 1923 ж., 74-бет. Мәскеу.

Қыр баласы. Білім күші. //«Темірқазық» журналы, № 2–3, 1923 ж., 87-бет. Мәскеу. Шырақ (В. Г. Короленкодан). Қазақшаға аударған Қыр бала сы. //«Темірқазық» журналы, 1923, № 2–3, 103 бет. Мәскеу. Маркс, Н. А. Пайғамбарға хат («Ескі Қырым сөздерінен»). Аударған – Қыр баласы //«Темірқазық» журналы, № 2–3, 1923 ж., 104–106-бет. Мәскеу. Қыр баласы. Хахас. //«Темірқазық» журналы, № 2–3, 1923 ж., 119-бет. Мәскеу. Байлаудан (өлең). Қожамбердінікі. Жинаған – Қыр баласы. //«Сәуле» журналы, 1923, № 3, 15–17 беттер. Ташкент. Радлов, В. В. Ер Тарғын (Алғы сөзін, ғылыми түсініктерін жазып, өңдеп баспаға әзірлеген Қыр баласы). //СССР халықтарының Кіндік баспасы [ЦИН СССР], 1923 ж. Мәскеу. Короленко, В. Г. Мақардың түсі (аударған Қыр баласы). //СССР халықтарының Кіндік баспасы [ЦИН СССР], 1923 ж. Мәскеу. Ғ. Б. Студенттерге жәрдем керек. //«Ақ жол» газ., № 314, 14 маусым, 1923 жыл. 1–2 бет. Ташкент. Ғ. Б. Выставка туралы. //«Ақ жол» газ., № 321, 30 маусым, 1923 ж. 1-бет. Ташкент. Ғ. Б. Ел арасына оқу жұмысын кім жүргізеді? //«Ақ жол» газ., № 337, 1923 ж., 1–2-бет. Ташкент. Толстой, Л. Н. Қажы-Мұрат (ауд. Қыр баласы). //«Ақ жол» газ., № 377, 1923 ж. Ташкент.

Толстой, Л. Н. Қажы-Мұрат (ауд. Қыр баласы). //«Ақ жол»
газ., № 378, 1923 ж. Ташкент.
Маркс, Н. А. Қыздың сарайы («Ескі Қырым сөздерінен»).
Ауд. Қыр баласы. //«Ақ жол» газ., № 378, 1923 ж. Ташкент.

Маркс, Н. А. Жұлдыз бала («Ескі Қырым сөздерінен»). Ауд.
Қыр баласы. //«Ақ жол» газ., № 381, 1923 ж. Ташкент.
Маркс, Н. А. Жұлдыз бала («Ескі Қырым сөздерінен»). Ауд.
Қыр баласы. жалғасы. //«Ақ жол» газ., № 382, 1923 ж. Ташкент.

Маркс, Н. А. Жұлдыз бала («Ескі Қырым сөздерінен»). Ауд.
Қыр баласы. //«Ақ жол» газ., № 383 – ?, 1923 ж. Ташкент.
Маркс, Н. А. Жұлдыз бала («Ескі Қырым сөздерінен»). Ауд.
Қыр баласы. соңы. //«Ақ жол» газ., № 384, 1923 ж. Ташкент.

Бауырым Дінше!
Радлов, В. В. Қозы Көрпеш – Баян сұлу. (Алғы сөзін, ғылыми
түсініктерін жазып, өңдеп баспаға әзірлеген Қыр баласы).
//СССР халықтарының Кіндік баспасы [ЦИН СССР], 1924 ж.

Мәскеу.
Толстой, Л. Н. Қажы-Мұрат (аударған Қыр баласы). //СССР
халықтарының Кіндік баспасы [ЦИН СССР], 1924 ж. Мәскеу.
Фламмарион, К. Астрономия әліп-биі (қазақшалаған Қыр

баласы). //СССР халықтарының Кіндік баспасы [ЦИН СССР],
1924 ж. Мәскеу.
Маркс, Н. А. Қыздың сарайы. «Ескі Қырым сөздерінен» ауд.
Қыр баласы. //«Ақ жол» газ., № 393, 1924 ж., 2–3-беттер. Таш

кент.

Маркс, Н. А. Жын мен қызыл. «Ескі Қырым сөздерінен» ауд.
Қыр баласы. //«Ақ жол» газ., № 405, 1924 ж., 2-бет. Ташкент.
Тургенев, И. С. Торғай. Әңгімені ауд. Қыр баласы. //«Сәуле»
журн., № 1, 1924 ж., 8-бет. Мәскеу.

Қыр баласы. Бір соқыр баланың әңгімесі. Әңгіме. //«Сәуле»
журн., № 1, 1924., 9-бет. Мәскеу.
Қыр баласы. Махаббат. Әңгіме. //«Сәуле» журн., № 1,
1924 ж., 10–11 беттер. Мәскеу.

Жириков. Ер торғай. Ертегіні ауд. Қыр баласы. //«Сәуле»
журн., № 1, 1924., 18–20 беттер. Мәскеу.
Қыр баласы. Дүние қандай? Әңгіме. //«Сәуле» журн., № 1,
1924 ж., 23–24 беттер. Мәскеу.

Күзетте (Ги де Мопассаннан). Аударған – Қыр баласы.
//«Сәуле» журналы, 1924, № 4, 9–13 беттер. Ташкент.
Жынның моншасы (Ескі Қырым әңгімелерінен). Аударған –
Қыр баласы. //«Сәуле» журналы, 1924 жыл, № 4, 13–15 беттер.

Ташкент.
Күн (Л. Толстойдан). Аударған – Қыр баласы. //«Сәуле» жур
налы, 1924, № 4, 16–18 беттер. Ташкент.
Антарам (Ескі Қырым сөздерінен). Аударған – Қыр баласы.

//«Сәуле» журналы, 1924, № 4, 18–21 беттер. Ташкент.
Магнит (Л. Толстойдан). Аударған – Қыр баласы. //«Сәуле»
журналы, 1924, № 4, 21–22 беттер. Ташкент.
Құрбан қия (Ескі Қырым сөздерінен). Аударған Қыр баласы.

//«Сәуле» журналы, 1924, № 4, 23–24 беттер. Ташкент.

25 июнь 1916 жыл (Нарымбет ақынның жыры). Жазып алған

– Қыр баласы. //«Сәуле» журналы, қазан, 1924, № 5, 15–16 беттер

(«Ақ жол» газетінің 493 санына қосымша). Ташкент.
Қыр баласы. Алтын аяқ. //«Сәуле» журналы, 1924, № 5,
21 бет. Ташкент.
Қыр баласы. Абум-бұлым. //«Сәуле» журналы, 1924, № 5,

21 бет. Ташкент.
Жеті қарақшы (Л. Н. Толстойдан). Аударушы – Қыр баласы.
//«Сәуле» журналы, 1924, № 5, 22–23 беттер. Ташкент.
Қыр баласы. Бұғақ (Монғол тарихынан). //«Сәуле» журналы,

1924, № 5, 23–24 беттер. Ташкент.
Қыр баласы. Сауда (Франция астанасы Парижде бір сотта
айтылған билік турасында). //«Ақ жол» газ., № 409, 1924 ж., 2–3
беттер. Ташкент.

Қыр баласы. Сауда (Франция астанасы Парижде бір сотта
айтылған билік турасында). //«Ақ жол» газ., № 410, 1924 ж., 2–3
беттер. Ташкент.
Маркс, Н. А. Тілік қия («Ескі Қырым сөздерінен»). Ауд. Қыр

баласы. //«Ақ жол» газ., № 411, 1924 ж., 2–3 беттер. Ташкент.
Қ. Б. Мәскеуден хат. Білімге жалынған жұрт орман-бағын
қалай қориды? //«Ақ жол» газеті, 2.XІ.1924, N 499.
Қыр баласы. Тозған егістікке жоңышқа салсаң, бидай жақсы

өседі. («Қызым, саған айтам, келінім, сен тыңда!»). //«Қосшы»
газ., № 509, 1924 ж., 3-бет. Орынбор-Қызылорда (?).
Қыр баласы. Жаңа кітап: Өсімдік. Өсімдік өмірі. – «Ақ жол»,
газ., 11.XІІ.1924, N 512.

Қыр баласы. Үлгі алыңдар! //«Ақ жол» газ., № 502, 1924 ж.,
4-бет. Ташкент.
Қыр баласы. Өтірік өлең (Басығараұлы Жүсіпбектің «Үш таз
ша» деп бастырғалы отырған кітабынан 41 өтірік өлең алынды,

бұ да сонда. Қ.Б.). //«Жас қайрат» журн., № 3–4, 1924 ж., 45–48
беттер. Ташкент.
Қара жаяу. Соқыр мен көзді кісі (Орыс әңгімелерінен). //«Жас
қайрат», журн., № 6, 1924 жыл. 28 беттер. Ташкент.

V. Самат өлеңдеріне сын. Әдеби сын. //«Жас қазақ» журн.,

№№ 10–13, 1924 ж. Орынбор.
Бауырым Ахмет!
Қадірлі Әли!

V. «Жаңа мектеп» журналын неге шығару керек болды?

//«Жаңа мектеп» журн., № 1, 1925 ж., 3–6 беттер. Қызылорда.
Крупская Н. К. Жолдас Лениннің күнбе-күн жазып жүрген
дәптерінен бірнеше сөздер. Аударушы V. //Жаңа мектеп»
журн., № 1, 1925 ж., 36–41 беттер. Мәскеу.

V. Оқытушыларға сенеміз. //«Жаңа мектеп» журн., № 2,

1925 ж., 6–10 беттер. Мәскеу.

V. Санақ пен жұртшылық. //«Жаңа мектеп» журн., № 2,

1925 ж., 11–14 беттер. Мәскеу.

V. Тарихи затшылдық қисыны (Бухариннен). § 1. Қоғамдық

ғылымдардағы мұратшылдық. //«Қызыл Қазақстан» журн., 1925. – № 2 (38). – 23–25 бет.

V. Детерминизм, индетерминизм (керектік пен ерік ықтияры) (Бухарин кітабынан аударылды) § 1–5 //«Қызыл Қазақстан» журн., 1925. –№ 3–4–5. –40–44 бет. V. Оқытушы кеңес құрылысының ұстасы. //«Жаңа мектеп» журн., № 3, 1925 ж., 48–50 беттер. Мәскеу. Қыр баласы. Кітап сыны: Вагнер, Ю. Жердің жаратылысы жайында әңгімелері (ауд. Әуезұлы М.). Рецензия. //«Еңбекші қазақ» газ., № 295, 28 ақпан, 1925 ж. Орынбор-Қызылорда. Қыр баласы. Профессор Вагнер, Ю. Жануарлар туралы әңгімелері (ауд. Байтасұлы Абдолла). рецензия. //«Еңбекші қазақ» газ., № 325, 8 мамыр, 1925 ж. Орынбор-Қызылорда. Қыр баласы. Кітап сыны: Томский, М. Ресейде кәсіпшілер қозғалысы (ауд. Ешмағамбетұлы). рецензия. //«Еңбекші қазақ» газ., № ?, 14 мамыр, 1925 ж. 4 бет. Орынбор-Қызылорда. Крупская, Н. К. Халық ағарту туралы Ленин өсиеті (ауд. Қыр баласы). //СССР халықтарының Кіндік баспасы [ЦИН СССР], 1925 ж. Мәскеу. Мопассан, Г. Д. Жарасын алдырған ана (ауд. Қыр баласы). //«Жаңа мектеп» журн., № 4, 1925 ж., 65–71 беттер. Қызылорда. Эзоп пен Толстой [Л. Н.]. Жетпіс жеті мысал (ауд. Қыр бала сы). //СССР халықтарының Кіндік баспасы [ЦИН СССР], 1925 ж. Мәскеу. Толстой, Л. Н. Қапқаз тұтқыны (ауд. Қыр баласы). //СССР халықтарының Кіндік баспасы [ЦИН СССР], 1925 ж. Мәскеу. Толстой, Л. Н. Жеті қарақшы (ауд. Қыр баласы). //СССР халықтарының Кіндік баспасы [ЦИН СССР], 1925 ж. Мәскеу.

Толстой, Л. Н. Жұмыртқадай бидай (ауд. Қыр баласы).
//СССР халықтарының Кіндік баспасы [ЦИН СССР], 1925 ж.
Мәскеу.
Қыр баласы. Кітап сыны: Куликов, И.А. Қарыз серіктігі (ауд.

Жұмабайұлы М.). //«Қосшы» газ. [?], № 3, 1925 жыл, 4-бет.
Қыр баласы. Жердің құйқасы. //«Ақ жол» газ., № 571, 1925 ж.,
3- бет. Ташкент.
Қыр баласы. Өсімдік. Өсімдік өмірі. Жаңа кітап. рецензия.

//«Теңдік» газ., № 7, 1925 ж., 4-бет. Қызылорда.
Қыр баласы. Жаңа кітап (Кітап сыны). //«Теңдік» газ., № ?,
1925 ж., 4-бет. Қызылорда.
Қыр баласы. Қызды малға сату. //«Кедей теңдігі» газ. [?],

№ 18, 1925 ж., 3-бет. Қызылорда.
Маркс К., Энгельс Ф. Коммунистік жар (Коммунистический
манифест). «Жаңа мектеп» журналының 9–10 санына тегін
қосымша. Аударушы V. //Народный комиссариат просвеще

ния. Қызылорда, 1926 ж. 112 б.
Қыр баласы, Шестаков. 1916–1926. //СССР халықтарының
Кіндік баспасы [ЦИН СССР], 1926 ж. Мәскеу.
Граве, Д. Дүниенің құрылысы (ауд. Қыр баласы). //СССР

халықтарының Кіндік баспасы [ЦИН СССР], 1926 ж. Мәскеу.
Қыр баласы. Ана мен бала. рецензия. //«Әйел теңдігі» журн.,
№ 7–8, 1926 ж., 74–77 беттер. Орынбор.

V. Мектепте кооперация сабағы. //«Жаңа мектеп» журн.,

№ 4, 1926 жыл, 28–30 беттер. Қызылорда.

V. Оқытушының білімін толықтыру. //«Жаңа мектеп» журн.,

№ 5, 1926 ж., 3–5 беттер. Қызылорда.

V. Сауатты бол! (Жұмабайұлы, М.). Сын. //«Жаңа мектеп»

журн., № 5, 1926 ж., 64–65 беттер. Қызылорда.

V. Ауылдағы панасыз балаларды қорғау – зор міндеттер.

//«Жаңа мектеп» журн., № 6, 1926 ж., 3–5 беттер. Қызылорда.
Мопассан, Г.Д. Симонның әкесі (ауд. Қыр баласы). //«Жаңа
мектеп» журн., № 6, 1926 жыл, 57–64 беттер. Қызылорда.

V. Диалектикалық затшылдық. //«Жаңа мектеп» журн., № 6,

1926 ж., 81–85 беттер. Қызылорда.

V. Оқытушыдан көмек күттік. //«Жаңа мектеп» журн., № 7–8,

1926 ж., 3–5 беттер. Қызылорда.
Фламмарион, К. Қанды жауын (қазақшалаған Қыр бала
сы). //«Жаңа мектеп» журн., № 7–8, 1926 жы., 56–62 беттер.
Қызылорда.

Мамин-Сибиряк, Д. М. Қара ханым (ауд. Қыр баласы).
//«Жаңа мектеп» журн., № 7–8, 1926 ж., 81–94 беттер. Қызылорда.
Қыр баласы. Кітап сыны: Тырақома – көз ауруы... //«Жаңа
мектеп» журн., № 7–8, 1926 ж., 103–107 беттер. Қызылорда.

V. Әдебиет дүниесінде. //«Еңбекші қазақ» газ., 7 қазан

1926 жыл. Орынбор-Қызылорда.

V. Диалектикалық затшылдық. //«Жаңа мектеп» журн.,

№ 7–8, 1926 ж., 63–71 беттер. Қызылорда.

Қыр баласы. Серуен жасап зерттеу әдісі. //«Жаңа мектеп»
журн., № 9–10, 1926 ж., 5–10 беттер. Қызылорда.
Толстой, Л. Н. Бір адамға қанша жер керек? (ауд. Қыр ба
ласы). //«Жаңа мектеп» журн., № 9–10, 1926 ж., 77–88 беттер.

Қызылорда.

V. Детерминизм, индетерминизм (ылажсыздық пен ерік

ықтияры) (Бухарин кітабынан аударылды) § 6–7 //«Қызыл
Қазақстан» журн., 1926 ж. –№ 11–14. –97–99 бет. Қызылорда.
Қыр баласы. Мұғалімдерге хат: Планеттер. //«Жаңа мектеп»
журн., № 14–15, 1926 ж., 21–24 беттер. Қызылорда.

Тутковский, Т. Жердің қысқаша тарихы (ауд. Қыр баласы).
//СССР халықтарының Кіндік баспасы [ЦИН СССР], 1926 ж.
Мәскеу.
Қыр баласы. Байтұрсынұлы, Ахмет. Жиырма үш жоқтау.

//СССР халықтарының Кіндік баспасы [ЦИН СССР], 1926 ж.
Мәскеу.
Қыр баласы. Денсаулық – сақтықта. //СССР халықтарының
Кіндік баспасы [ЦИН СССР], 1926 ж. Мәскеу.

Қыр баласы. Жамандат-топалаң. //СССР халықтарының
Кіндік баспасы [ЦИН СССР], 1926 ж. Мәскеу.
Мамин-Сибиряк, Д. М. Баймақан (ауд. Қыр баласы). //СССР
халықтарының Кіндік баспасы [ЦИН СССР], 1926 ж. Мәскеу.

Мамин-Сибиряк, Д. М. Өзі (ауд. Қыр баласы). //СССР
халықтарының Кіндік баспасы [ЦИН СССР], 1926 ж. Мәскеу.
Короленко, В. Г. Түндегі от (ауд. Қыр баласы). //СССР
халықтарының Кіндік баспасы [ЦИН СССР], 1926 ж. Мәскеу.

Короленко, В. Г. Жұмбақ қыз (ауд. Қыр баласы). //СССР халықтарының Кіндік баспасы [ЦИН СССР], 1926 ж. Мәскеу. V. Дін мен мектеп. //«Жаңа мектеп» журн., № 1 (16), 1927 ж., 22–24 бет. Қызылорда. V. Тарихи затшылдық қисыны (Бухариннен). Жаратылыс пен қоғам арасындағы тепе-теңдік. Оның бұзылуы, қайтадан құрылуы. //«Жаңа мектеп» журн, № 2, 1927 ж., 67–71 бет. Қызылорда. V. Қазақстанда програм-әдіс жұмысы. //«Жаңа мектеп» журн., № 3–4 (18–19), 1927 ж., 23–27 бет. Қызылорда. V. Тарихи затшылдық қисыны (Бухариннен). Қоғам тектерінің (мүшелерінің) арасындағы тепе-теңдік. Түрліше қоғамдық құрылыстардың байламы. Мәселенің қойылуы //«Жаңа мектеп» жур, № 3–4, 1927 ж. 67–70 бет. Қызылорда. Қыр баласы. Кітап сыны: Невзлин, Е. Құрт ауруы. //«Жаңа мектеп» журн., № 3–4 (18–19), 1927 ж., 115 бет. Қызылорда. Қыр баласы. Иванов, Всеволод. //«Жаңа мектеп» журн., № 3–4 (18–19), 1927 ж., 116 бет. Қызылорда (ҚО). Қыр баласы. Кітап сыны: Ағул, И. Адам мен мақұлықтың тегі (ауд. Біраш). //«Жаңа мектеп» журн., № 3–4 (18–19, 1927 ж., 125–126 бет. Қызылорда. V. Тарихи затшылдық қисыны (Н. Бухариннен). //«Жаңа мек теп» журн., № 5 (20), 1927 ж., 71–77 бет. Қызылорда.

V. Тарихи затшылдық қисыны (Н. Бухариннен). //«Жаңа мек

теп» журн., № 6 (21), 1927 жыл. Қызылорда.

V. Тарихи затшылдық қисыны (Бухариннен). Қондырмалар

(надстройки) мен олардың құрылысы (структура) //«Жаңа мек
теп» журн, 1927. –№ 7–8 (22–23). – 62–64 бет. Қызылорда.
Мопассан, Ги де. Ақсақ кемпір (ауд. Қыр баласы). //«Әйел
теңдігі» журн., № 10–11 (22–23), 1927 ж., 109–112 бет. Орынбор.

Букейхан, А. Н. Казахи Адаевского уезда. //Букейхан, А. Н.,
Баранов, С. Ф., Руденко, С. И. Казахи. Антропологические очер
ки. Сборник І, ІІ., 58–82 стр. 1927 г. Ленинград.
Букейханов. ВРИД Наркомзем. В Совет Народных Комисса

ров. – ЦГА КазССР: ф. 74, оп. 2, д. 545, л. 120.
Букейханов. Начальник Центрального управления по земле
устройству. Сыр-Дарьинскому ГЗУ. Поручение. – ЦГА КазССР:
ф. 74, опись 4. Д. 583, лл. 2–4.

Букейханов. «Сельское хозяйство Кара-Калпакской обла
сти». Кзыл-Орда. Оттиск из журнала «Народное хозяйство Ка
захстана», №№ 11–12, 1928 г., стр. 251–268. К.-Орда, 1929.
Уважаемый товарищ! Письмо В. Д. Бонч-Бруевича.

Шырақ Елдесім!

Букейхановъ А. Н. Киргизы. //Костелянскій, А. Н. (ред.). Фор
мы национального движенія въ современныхъ государствахъ.
стр. 577–600. 1910 г. СПб. – Казахи о русских до 1917 года:

МАЗМҰНЫ СОДЕРЖАНИЕ Әлекеңнің өмірі (Смахан төре Нұрмұхамедұлы Бөкейхан)...........................5 Алихан Нурмухамедович Букейхан (Вместо предисловия)..........................35 Первый казах-европеец (Вместо предисловия)................................................39 1915 жыл (год) Шешек (Қорасан).....................................................................................................48 Оқушыға жәрдем қауымы.....................................................................................53 Ыстамбұл һәм қылилар.........................................................................................58 Рухани мәдениет қарауылынан............................................................................62 Земски қазақ ақшасы..............................................................................................68 Роман бәйгесі............................................................................................................73 Қалқаман–Мамыр (Шәкәрім Құдайбердіұлы).................................................77 Жауап хат (Басы)......................................................................................................84 Жауап хат (Аяғы)......................................................................................................88 Соғыс көлеңкесі (Газеталардан)............................................................................93 Ішкі хабарлар............................................................................................................94 И. И. Мешников.......................................................................................................96 Қара қыпшақ Қобыланды. Әдеби сын (І–ІІ)....................................................100 Қара қыпшақ Қобыланды. Әдеби сын (ІІІ)......................................................107 Қара қыпшақ Қобыланды. Әдеби сын..............................................................112 Оқу министрінің есебінен (Басы. Жалғасы келесі санда).............................118 Қара қыпшақ Қобыланды. Әдеби сын (VІ–VІІ)..............................................122 Оқу министрінің есебінен (Жалғасы. Басы өткен санда)..............................129 Кекесін (Журналдардан).......................................................................................131 Ана күн.....................................................................................................................131 Вандер Билдт...........................................................................................................134 Азамат Юсуф (Ескі Қырым сөзі. Н. Маркстен)...............................................137 Ешкі тау (Ескі Қырым сөзінен тәржіме)...........................................................141 Герейдің жойылуы (Қырымның ескі әңгімелерінен тәржіме)....................146 Сұлтан Сәли (Ескі қырым сөзі. Н. Маркстен).................................................150 Құрбан қия (Ескі Қырым сөзі. Н. Маркстен)...................................................155 Жұмыртқадай бидай (Л. Н. Толстойдан тәржіме)........................................158 Хамелеон (А. П. Чеховтан тәржіме)..................................................................162

От (В. Г. Короленкодан тәржіме).......................................................................165 Шабылған мұсылмандар......................................................................................166 Башқұрд жері.........................................................................................................169 Государственни Думада (Дума мәжілісінен хабар).......................................171 Соғыс көлеңкесі (саяси шолу).............................................................................174 Мыңайдар Шорабайұлы һәм басқаларға! (Басқармадан)...........................177 Ашық хат (Басы).....................................................................................................181 Өзіміздің қызылша................................................................................................186 Ауылнай Рахымгерей Ғабдалрахман баласына..............................................187 1916 жыл (год) Выборы въ Степном крае. І. Манифестъ 17-го октября въ Степи......................................190 ІІ. Въ тюрьме до выборовъ..........................................................194 ІІІ. Выборы въ степи.....................................................................200 Г. Н. Потанин .........................................................................................................203 Қымбат достым Ғали хан Нұрмұхамедұлы!...................................................204 Қазаққа ашық хат (Мал есебі туралы)...............................................................207 Виктор Петровиш Обнински. Мүнәһиб-Некролог.......................................209 Кімге өкпелейміз?..................................................................................................210 Қазақ әскерге алыну мәселесі..............................................................................213 Государственни дума.............................................................................................217 Запрос.......................................................................................................................221 Государственни дума.............................................................................................225 Астрахан қазағының жері....................................................................................228 Жауап хат.................................................................................................................232 Петроград хаты. (І).................................................................................................236 Петроград хаты. (ІІ)...............................................................................................240 Петроград хаты. (ІІІ–ІV)........................................................................................243 Петроград хаты. (V–?)............................................................................................246 7-нші тамыз Кеңесінің қаулысы..........................................................................250 Протокол частного совещания казахов Тургайской, Уральской, Акмолинской, Семипалатинской и Семиреченской областей об ущербе, причиненном сельскому хозяйству мобилизацией мужчин на тыловые работы..........................................................................................254 Петроград хаты. (VІ)..............................................................................................261 Николай Александровиш Гладиш. Мүнәһиб-Некролог.............................263

Илия Илиш Мешников. Мүнәһиб-Некролог.................................................266 Бөкейлік қазағы. (25 июн жарлығы жұртқа жария болған соң)................270 Уилиям Рамзай ......................................................................................................272 Алаштың азаматына!............................................................................................275 Қазақ жұртына!......................................................................................................279 Әбубәкір Құрманұлы. Мүнәһиб-Некролог....................................................279 Жұмысшылар жайынан.......................................................................................281 Ғали хан телеграмы...............................................................................................281 Керенски телеграмы .............................................................................................282 Бұратаналар тақырыбы........................................................................................282 Бюроға екінші адам қою......................................................................................285 Мәскеу хаты. (І).......................................................................................................286 Петроград хаты. VІІІ-бөлімі.................................................................................289 Петроград (Жұмысшылар жайынан. 29 өктәбр)............................................292 Саясат күйі...............................................................................................................294 Есеп............................................................................................................................297 Мәскеу хаты (Жалғасы).........................................................................................301 Рамазан айы жақындаған тақырыпты..............................................................304 Мәскеу хаты. ІІІ-інші бөлім..................................................................................308 Мәскеу (Жұмысшылар қозғалысы хақында) (І–ІІІ)........................................310 Күнбатыс майданынан. Жұмысшылар жайынан..........................................314 Жұмысшылар жайынан.......................................................................................316 1917 жыл (год) Басқармаға телеграм.............................................................................................320 Жұмысшылар жайынан. Күнбатыс майданынан. (І)....................................320 Марқұм Садуақас Шалменов. Мүнәһиб (Некролог)....................................324 Алданған қазақ жігіттері!.....................................................................................329 Құрт ауруы (чахотка) (Тәржіме).........................................................................332 Күнбатыс майданынан (Жалғасы).....................................................................335 Жұмысшылар жайынан. Күнбатыс майданынан. Телеграм.......................338 Ескерерлік іс............................................................................................................342 Басқармаға хат. (І)..................................................................................................345 Самара......................................................................................................................345 Қазақстанға доктор, фельдшер һәм переводшик керек..............................345 Доклад.......................................................................................................................348 Жұмысшылар жайынан.......................................................................................354

Доклад (Басы өткен санда)...................................................................................354 Жәрдем жию керек................................................................................................361 Минскі, 15 наурыз..................................................................................................362 Тағы жәдігер қырғыз.............................................................................................363 Алаш ұлына! (Ашық хат).....................................................................................366 Телеграм...................................................................................................................368 Түркістан..................................................................................................................370 Құттықтау!...............................................................................................................371 Жер комитеті...........................................................................................................373 Сайлау құқы............................................................................................................376 Торғай облысының мұжық-қазағының сиезі..................................................379 Комитет сайлауы....................................................................................................383 Шорай Ислам..........................................................................................................387 Қадірлі аға Ғали хан!.............................................................................................389 Алаш азаматтарына! Үндеу.................................................................................393 Алаштың талапты азаматына! Үндеу................................................................397 Қазақ депутаттары.................................................................................................400 Земство.....................................................................................................................405 Мемлекет халі. Саяси шолу.................................................................................409 «Алаш» партиясы..................................................................................................415 Қазақ зиялыларына (Босқын қырғыз-қазаққа жәрдем)...............................417 Екінші жалпы қазақ сиезі....................................................................................419 Телеграм сөзі...........................................................................................................419 Ә. Н. Бөкейхан шығармаларының библиографиялық көрсеткіші. Библиографический указатель сочинений А. Н. Букейхана................421 Мазмұны. Содержание.........................................................................................494 І-томның мазмұны (Содержание І-тома).........................................................498 ІІ-томның мазмұны (Содержание ІІ-тома)......................................................501 ІІІ-томның мазмұны (Содержание ІІІ-тома)...................................................504 ІV-томның мазмұны (Содержание ІV-тома)...................................................508 V-томның мазмұны (Содержание V-тома)......................................................513

І-ТОМНЫҢ МАЗМҰНЫ (СОДЕРЖАНИЕ І ТОМА) Құрастырушыдан І. «Қайткенде Алаш көркейер» деген ойдан басқаны малданбаған..........................................................................................5 ІІ. Ә. Н. Бөкейхан – қазақ қоғамының реформаторы................................11 ІІІ. Ә. Н. Бөкейхан және «Қазақ» газеті........................................................31 ІV. Ә. Н. Бөкейхан – қазақтың өлкетанушы ғалымы.................................42 V. Ә. Н. Бөкейхан және ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті.....................................................................................................65 VІ. Алаш ардақтысының өмір жолы (шегініс) ..........................................80 От составителя І. Основные периоды жизни и деятельности А. Н. Букейхана................................................................................................178 ІІ. Жизнь в ссылке: Самарский период......................................................208 From the author Alіkhan Bukeіkhan – the reformer of the Kazakh socіety...........................218 1889 жыл (год) Қ. оязындағы моллалардың баяны....................................................................223 Мулла в К-скомъ уезде..........................................................................................228 Қ. оязының қызметтегі қазақ адамдарының бір қылған ісі............................................................................................................233 Изъ жизни киргизскихъ должностныхъ лицъ К-кого уезда.......................................................................................................234 Баспаханаға хат.......................................................................................................238 Письмо въ редакцію..............................................................................................240 Хат баспаханаға......................................................................................................245 Письмо въ редакцію..............................................................................................246 Қарқаралы оязының Қотан-бұлақ, Западни Балқаш Зайсан елдеріндегі егіннің жайы........................................................................250 О земледеліи в Токраунской, Котан-Булакской Западно-Балхашской волостяхъ Каркаралинского уезда......................254 Тұрмыс жайында болған хабарлар...................................................................261 Местныя известія....................................................................................................263 Ыхтиятты болыс.....................................................................................................266

Деятельный управитель.......................................................................................268 Бұрынғыдан қалған жақсы мұра........................................................................271 Ценный кладъ старины.........................................................................................272 Әңгіме.......................................................................................................................276 Феліетонъ.................................................................................................................279 1890 жыл (год) Не желай и не делай другимъ того, чего не желаешь себе..........................283 1896 жыл (год) Письмо въ редакцію..............................................................................................286 1897 жыл (год) М.Г. г. Редакторъ! «...молчать! Я отправлю Васъ въ полицію!.......................................................................................................291 Письмо изъ Каркаралы........................................................................................292 1899 жыл (год) Женщина по киргизской былине «Кобланды»..............................................295 1900 жыл (год) Ашық хат Жапан баласына.................................................................................317 Открытое письмо г. Джапанову.........................................................................318 Аңқау елге арамза молла.....................................................................................322 О киргизскихъ поминкахъ...................................................................................325 Қызылжардан хат...................................................................................................331 Корреспонденція изъ Петропавловска............................................................332 Изъ переписки хана Средней киргизской орды Букея и его потомковъ....................................................................................335 Снятое молоко какъ средство противъ вымиранія киргизъ..........................................................................................351 Сурат кофейнесі.....................................................................................................355 Ашық хат хажыларға............................................................................................363 Открытое письмо къ хаджам..............................................................................364

Бұйрықтан басқа сөз.............................................................................................365 Сатира на производство выборовъ....................................................................366 1901 жыл (год) Изъ переписки хана Средней киргизской орды Букея и его потомковъ................................................................................................369 Из переписки киргизскихъ хановъ, султанов и прочихъ.............................384 1903 жыл (год) Историческія судьбы Киргизскаго края и культурныя его успехи...................................................................................407 Матеріалы по киргизскому землепользованію, собранные и обработанные экспедиціей подъ руководствомъ статистика Ф. А. Щербины............................................................................462 Общиіе очеркъ Павлодарскаго уезда................................................................470 Алтыбаевская волость...........................................................................................481 Кызылтавская волость...........................................................................................489 Примечанія къ пообщиннымъ таблицамъ.....................................................505 Түсініктемелер........................................................................................................510 Комментарий..........................................................................................................519 Ә. Н. Бөкейханның еңбектері мен шығармаларының библиографиялық көрсеткіші (Библиографический указатель трудов и сочинений А. Н. Букейхана).....................................529 Мазмұны (Содержание) ......................................................................................561

ІІ-ТОМНЫҢ МАЗМҰНЫ (СОДЕРЖАНИЕ ІІ ТОМА) ХХ ғасыр басындағы қазақтың Ә. Н. Бөкейхан бастаған ұлт-азаттық күресінің бір қыры (құрастырушыдан)............................5 Некоторые аспекты национально-освободительной борьбы казахов начала ХХ века (от составителя)..................................26 Alіkhan Bukeіkhan – the reformer of the Kazakh socіety (from the author)................................................................................................43 1904 жыл (год) Матеріалы по экономическому обследованію районовъ Сибирской железной дороги Животноводство................................................................................................48 Оглавленіе.................................................................................................................50 ІІ. Овцеводство въ Степном крае.........................................................................53 ІІІ. Экономическое значеніе овцы въ Киргизском хозяйстве.....................129 Константинъ Антоновичъ Вернеръ (Некрологъ)..........................................163 1905 жыл (год) Матеріалы по экономическому обследованію районовъ Сибирской железной дороги І. Скотоводство (крупный рогатый скотъ)................................................168 Изъ бумагъ султана Большой Киргизской Орды Сюка Аблайханова.........................................................................................206 Матеріалы по киргизскому землепользованію, собранные и обработанные экспедиціей подъ руководствомъ статистика Ф. А. Щербины Каркаралинскій уездъ...................................................................................225 Естественно-историческая характеристика пастбищныхъ районовъ................................................................................230 Родовые схемы киргизъ Каркаралинскаго уѣзда..........................................297 Абай (Ибраһимъ) Кунанбаевъ (Некрологъ)..................................................329 Я являюсь представителемъ...............................................................................339 А. Б. Октябрьскія дни въ г. Омске.....................................................................341

А. Б. Къ исторіи октябрскихъ дней въ г. Омске ............................................344 Все тайное станетъ явным...................................................................................348 Степнякъ. Киргизскія письма............................................................................352 Степнякъ. Киргизскія письма. Ч. І...................................................................356 Степнякъ. Киргизскія письма. Ч. ІІ..................................................................359 Все тайное станетъ явным...................................................................................362 1906 жыл (год) Обыватель критиканъ. Часть І...........................................................................366 Обыватель критиканъ. Часть ІІ..........................................................................372 Обыватель критиканъ. Часть ІІІ........................................................................377 Обыватель критиканъ. Часть ІV.........................................................................383 Омскъ, 9 августа.....................................................................................................390 Обыватель критиканъ. Часть V..........................................................................395 Обыватель критиканъ. Часть VІ........................................................................400 Обыватель критиканъ. Часть VІІ.......................................................................407 Обыватель критиканъ: Революція на крайней правой................................414 Обыватель критиканъ: О Диктатуре................................................................421 Обыватель критиканъ: Заложники..................................................................429 Диктатура либерализма (статья напечатана до полученія правдивого сообщенія. Ред.)........................................................................436 Къ поездке господина Степного генералъ-губернатора.............................440 На положеніи диктатора (о новомъ Премьер-Министре Россіи Столыпине П. А.)...............................................................................445 На положеніи диктатора....................................................................................453 На положеніи диктатора....................................................................................461 На положеніи диктатора....................................................................................466 На положеніи диктатора....................................................................................471 Омскъ, 2 сентября.................................................................................................476 Къ петиціямъ киргизъ.........................................................................................481 Чортъ ихъ возьми..................................................................................................487 Возвратъ къ среднимъ векамъ............................................................................492 Земство и казачьи депутаты...............................................................................497 Борьба съ идеей.....................................................................................................503 Казаки-общественники........................................................................................506 Омскъ, 12 сентября...............................................................................................512

Апологеты справедливости................................................................................520 Новый видъ борьбы съ революціей..................................................................523 Опекаемого имущества не жалеютъ................................................................529 Ә. Н. Бөкейханның еңбектері мен шығармаларының библиографиялық көрсеткіші (Библиографический указатель трудов и сочинений А. Н. Букейхана).....................................532 Мазмұны (Содержание).......................................................................................534

ІІІ-ТОМНЫҢ МАЗМҰНЫ (СОДЕРЖАНИЕ ІІІ ТОМА) Әлихан Бөкейханның публицистикасы жайынан тың мәліметтер (құрастырушыдан).......................................................................5 Новые сведения о публицистике Алихана Букейхана (от составителя).................................................................................................40 Alіkhan Bukeіkhan – the reformer of the Kazakh socіety (from the author)................................................................................................59 1907 жыл (год) Открытое письмо киргизамъ Семипалатинской области............................64 Абай (Ибраһимъ) Кунанбаевъ (Некрологъ)....................................................68 Заметка о киргизахъ Павлодарскаго уезда.......................................................78 Список обам на реке Слеты в Коржункульской области Акмолинскаго уезда.......................................................................................108 Переселенцы въ тарскихъ урманахъ (Изъ записной книжки статистика.). Ч. І..................................................111 Переселенцы въ тарскихъ урманахъ (Изъ записной книжки статистика.). Ч. ІІ................................................121 Долой с дороги: идетъ овцеводъ!......................................................................128 Отчужденіе киргизскихъ орашаемых пашень...............................................133 Бюрократическая утопія.....................................................................................142 Соляная монополія въ западной Сибири......................................................151 Киргизы на совѣщании степного генералъ-губернатора............................156 Переселенческіе надѣлы въ Акмолинской области.....................................176 Русскія поселенія въ глубинѣ Степного края. Ч. І....................................... 196 Русскіе поселенія въ глубине Степного края. Ч. ІІ........................................206 Русскіе поселенія въ глубине Степного края. Ч. ІІІ......................................216 Русскіе поселенія въ глубине Степного края. Ч. ІV......................................223 Русскіе поселенія въ глубине Степного края. Ч. V........................................237 Русскіе поселенія въ глубине Степного края. Ч. VІ......................................245

Русскіе поселенія въ глубине Степного края. Ч. VІІ.....................................252 Не нужное генералъ – губернаторство............................................................260 Ничьи деньги..........................................................................................................267 Изъ портфеля депутата.......................................................................................271 Полярная желѣзная дорога................................................................................274 Железнодорожная манія.....................................................................................279 «Киргизы»............................................................................................................... 283 За страхъ….............................................................................................................. 314 Нашествіе «тавричанъ» въ Сибирь................................................................... 320 «Кобылка»............................................................................................................... 324 Справедливый протестъ...................................................................................... 328 Кризисъ канцелярскаго переселенія................................................................ 334 Сомнительныя цифры......................................................................................... 338 Изъ одного отчета................................................................................................. 343 Судьба киргизскаго землепользованія............................................................ 347 Аульные школы у киргизъ................................................................................. 352 Изъ жизни киргизъ.............................................................................................. 356 Заметки читателя (По поводу Устава о воинской повинности)....................361 Құрметті оқушылар!............................................................................................ 367 Дін таласы (Сурат кофеханасы)......................................................................... 371 Қазақтың тарихы. Сөз басы................................................................................ 375 Дін таласы (Сурат кофеханасы)......................................................................... 377 Қазақтың тарихы. ІІ-бөлім.................................................................................. 382 Дін таласы (Сурат кофеханасы). Соңы............................................................. 385

Қазақтың тарихы. ІІІ-бөлім................................................................................. 388 Қазақтың тарихы. ІV-бөлім................................................................................ 392 Тірі жүк.................................................................................................................... 394 «Уақытқа» жазған қазақ жігітіне!...................................................................... 395 Қазақ......................................................................................................................... 398 Бөкейлік қазағына шығатын закон проекті.................................................... 401 Үшінші дума һәм қазақ....................................................................................... 404 Қазақтың тарихы. Ү-бөлім.................................................................................. 407 Үшінші Дума һәм қазақ. Жалғасы.................................................................... 410 Кабинет жеріндегі қазақтар............................................................................... 413 Қазақта мүфтилік мәселесі................................................................................. 418 Судия Берлинде тағы........................................................................................... 423 Моллаларға!........................................................................................................... 426 Сайлау...................................................................................................................... 428 Қазақтан салдат ала ма?...................................................................................... 434 Сайлау (Білім тарату жолы)............................................................................... 438 Түрік, қырғыз һәм хандар шежіресі................................................................ 442 Қазақша оқу жайынан......................................................................................... 447 Сайлау...................................................................................................................... 451 Сайлау...................................................................................................................... 456 Бөкейліктердің мүфтилікте қалуы................................................................... 459 Бөкейліктердің мүфтилікте қалуы. ІІ-бөлім.................................................. 462 Ашық хат................................................................................................................. 465 Ашық хат................................................................................................................. 468 Жауап хат................................................................................................................ 473 Ашық хат (В. Г. Короленко туралы)................................................................. 479 Балқан соғысы........................................................................................................ 482 Бебель....................................................................................................................... 486 Баяғы заман............................................................................................................ 487 Монғол конституциясы....................................................................................... 489 Жауап хат (басы)................................................................................................... 492 Жауап хат (соңы)................................................................................................... 497 Айналма (басы –?)................................................................................................. 501 Айналма (соңы).................................................................................................... 502 «Бейнетқорға» («Қырық мысалдан»)................................................................ 504 Мұғалімдер жиылысы........................................................................................ 506

Жолды іс (?)............................................................................................................. 507 Жертва «черной смерти» (Рубрика «Из жизни киргиз»)........................... 511 Тозған ресім азап.................................................................................................. 515 Земство хабарлары............................................................................................... 517 Офат........................................................................................................................ 518 Ә. Н. Бөкейханның еңбектері мен шығармаларының библиографиялық көрсеткіші (Библиографический указатель трудов и сочинений А. Н. Букейхана).....................................519 Мазмұны (Содержание).......................................................................................552

ІV-ТОМНЫҢ МАЗМҰНЫ (СОДЕРЖАНИЕ ІV ТОМА) Әлихан Бөкейхан және «Иртышъ», «Омичъ» және «Голось степи» газеттері. Құрастырушыдан (Алғы сөз)......................................................... 7 А. Н. Букейхан и газеты «Иртышъ», «Омичъ» и «Голосъ степи». От составителя................................................................................................... 28 Alіkhan Bukeіkhan – the reformer of the Kazakh socіety. From the author.......38 1897 жыл (год) Въ Западно-Сибирскомъ Отделе Географическаго общества..................... 45 Кто пишетъ «о предметахъ, очевидно, ему мало ведомыхъ»?.................... 50 Петиція казаховъ..................................................................................................... 54 Букейхановъ, А. Н. Телеграмма........................................................................... 60 Букейхановъ, А. Н. Телеграмма........................................................................... 60 Телеграмма............................................................................................................... 62 Корреспонденція изъ Омска................................................................................ 64 Корреспонденція. Омскъ...................................................................................... 65 1906 жыл (год) Открытое письмо крестьянскому начальнику..................................................68 Телеграмма графу С. Ю. Витте............................................................................ 70 Телеграмма министру Акимову.......................................................................... 70 Письмо Букейханова Колюбакину..................................................................... 71 Дзянь-Дзюны казахской степи............................................................................. 74 Омскъ, 19-го іюля.................................................................................................... 79 Омскъ, 22-го іюля.................................................................................................... 82 Омскъ, 23-го іюля.................................................................................................... 85 Омскъ, 25-го іюля.................................................................................................... 89 Обыватель. Корреспонція Иртыша. Семипалатинскъ.................................. 92 Омскъ, 27-го іюля.................................................................................................... 93 Омскъ, 28-го іюля.................................................................................................... 96 Омскъ, 29-го іюля. //«Иртышъ»,газ., № 10, 29 іюля 1906 года. Омскъ........ 98 Омскъ, 30-го іюля. //«Иртышъ», газ., № 11, 30 іюля 1906 года. Омскъ..... 108

Омскъ, 1-го августа................................................................................................ 112 Дала-Баласы. Корреспонденція........................................................................ 116 Омскъ, 2-го августа................................................................................................ 121 Омскъ, 3-го августа................................................................................................ 126 Омскъ, 4-го августа................................................................................................ 130 Омскъ, 5-го августа................................................................................................ 133 Омскъ, 6-го августа................................................................................................ 138 Омскъ, 8-го августа................................................................................................ 141 Читатель. Заметки читателя.............................................................................. 146 Омскъ, 9-го августа................................................................................................ 149 Омскъ, 10-го августа.............................................................................................. 154 Наблюдатель. Движеніе переселенцевъ въ Акмолинскую область за 1906 годъ........................................................................................ 158 Омскъ, 11-го августа.............................................................................................. 163 Зигзаги жизни........................................................................................................ 167 Омскъ, 12-го августа.............................................................................................. 171 Омскъ, 13-го августа.............................................................................................. 175 Омскъ, 15-го августа.............................................................................................. 179 Омскъ, 17-го августа.............................................................................................. 184 Зигзаги жизни........................................................................................................ 188 Письмо въ редакцію............................................................................................. 191 Къ предстоящему собранію членовъ партіи «Народной свободы»......... 194 Омскъ, 20-го августа.............................................................................................. 198 Омскъ, 22-го августа.............................................................................................. 202 Омскъ, 23-го августа.............................................................................................. 207 Какъ правительство содействуетъ переселенію. Фельетонъ «Иртышъ».................................................................................... 212 Омскъ, 24-го августа. //«Иртышъ», газ., № 30, четвергъ, 24 августа 1906 года. Омскъ......................................................... 218 Къ поездке господина генералъ-губернатора................................................ 221 Какъ правительство содействуетъ переселенію Фельетонъ «Иртышъ» (окончаніе).............................................................. 226 Омскъ, 25-го августа.............................................................................................. 231 Омскъ, 26-го августа.............................................................................................. 235 Петиція казаховъ................................................................................................... 240 Омскъ, 27-го августа.............................................................................................. 247

Обрусители въ роли законодателя................................................................... 251 Омскъ, 29-го августа.............................................................................................. 256 Омскъ, 1-го сентября............................................................................................ 260 Омскъ, 2-го сентября............................................................................................ 265 Къ петиціямъ казаховъ........................................................................................ 276 Омскъ, 8-го сентября............................................................................................ 282 Омскъ, 10-го сентября.......................................................................................... 286 Омскъ, 12-го сентября.......................................................................................... 289 Омскъ, 13-го сентября.......................................................................................... 293 Омскъ, 14-го сентября.......................................................................................... 296 Корреспонденція Иртыша. Каркаралы, Семипалатинская область....... 301 Омскъ, 19-го сентября.......................................................................................... 305 Омскъ, 20-го сентября.......................................................................................... 310 Два процесса (Параллели).................................................................................. 314 Омскъ, 21-го сентября.......................................................................................... 319 Корреспонденція Иртыша. Коржункульская волость Акмолинскаго уезда....................................................................................... 323 Омскъ, 23-го сентября.......................................................................................... 326 Корреспонденція Иртыша. Каркаралы, Семипалатинская область....... 330 Омскъ, 24-го сентября.......................................................................................... 334 Омскъ, 26-го сентября.......................................................................................... 337 Омскъ, 28-го сентября.......................................................................................... 341 Голодъ и правители Степного края................................................................. 344 Омскъ, 29-го сентября.......................................................................................... 348 Омскъ, 30-го сентября.......................................................................................... 353 Омскъ, 1-го октября.............................................................................................. 357 Омскъ, 3-го октября.............................................................................................. 362 Омскъ, 4-го октября.............................................................................................. 367 Два процесса. Параллели (Начало в № 49, окончаніе следуетъ)............... 374 Омскъ, 5-го октября.............................................................................................. 380 Омскъ, 7-го октября.............................................................................................. 384 [Букейхановъ, А.Н.]. Омскъ, 8-го октября. //«Иртышъ», газ., № 64, воскресенье, 8 октября 1906 года. Омскъ................................................... 387 Резолюціи, принятыя ІV съездомъ партіи Народной свободы (из газеты «Речь»)............................................................................................ 389 Омскъ, 10-го октября............................................................................................ 392

Омскъ, 12-го октября............................................................................................ 398 Омскъ, 14-го октября............................................................................................ 401 Омскъ, 17-го октября............................................................................................ 405 Корреспонденція Иртыша. Семипалатинскъ............................................... 411 Омскъ, 19-го октября............................................................................................ 416 Омскъ, 20-го октября............................................................................................ 419 Омскъ, 21-го октября............................................................................................ 423 Сынъ степи. Семипалатинскъ. Опекаемаго имущества не жалеютъ...... 428 Омскъ, 24-го октября............................................................................................ 432 Открытое письмо казахамъ Семипалатинской и Акмолинской областей.............................................................................. 436 Омскъ, 27-го октября............................................................................................ 439 Чемъ занимаются [министры]?......................................................................... 442 Омскъ, 31-го октября............................................................................................ 445 Омскъ, 1-го ноября................................................................................................ 448 Омскъ, 3-го ноября................................................................................................ 452 Омскъ, 5-го ноября................................................................................................ 455 Русская транскрипція въ мусульманскихъ школахъ.................................... 457 Къ предстоящимъ выборамъ............................................................................. 460 Корреспонденція Иртыша. Каркаралы, Семипалатинская область....... 462 Омскъ, 10-го ноября. //«Иртышъ», газ., № 90, четвергъ, 10-го ноября 1906 года. Омскъ..................................................................... 468 Бывшіе члены Государственной Думы, привлеченные къ судебной ответственности............................................................................ 471 Корреспонденція Иртыша. Каркаралы, Семипалатинская область....... 476 Письмо въ редакцію............................................................................................. 481 «Омичъ» газеті, 1906 жыл (год).......................................................................... 484 Объявленіе. Подписчикамъ газеты «Иртышъ»............................................. 487 Читателямъ Омича Омскъ, 17-го декабря...................................................... 488 «Голось степи» газеті, 1907 жыл (год)............................................................... 490 1907 жыл (год) Омскъ, 1-го января................................................................................................ 493 Омскъ, 6-го января................................................................................................ 499 Омскъ, 12 января................................................................................................... 503

Омскъ, 13-го января.............................................................................................. 507 Открытое письмо казахамъ Семипалатинской области............................. 511 Омскъ, 14-го января.............................................................................................. 515 Түсініктеме............................................................................................................. 519 Комментарий......................................................................................................... 521 Ә. Н. Бөкейханның еңбектері мен шығармаларының библиографиялық көрсеткіші (Библиографический указатель трудов и сочинений А. Н. Букейхана).....................................523 Мазмұны (Содержание).......................................................................................561

V-ТОМНЫҢ МАЗМҰНЫ (СОДЕРЖАНИЕ V ТОМА) Құрастырушыдан (алғысөз орнына).....................................................................5 От составителя (вместо предисловия)................................................................25 1907 жыл (год) Омскъ, 16-го января................................................................................................ 53 Омскъ, 17-го января................................................................................................ 58 Омскъ, 21-го января................................................................................................ 63 Омскъ, 23-го января................................................................................................ 67 Омскъ, 24-го января................................................................................................ 71 Омскъ, 25-го января................................................................................................ 75 Омскъ, 26-го января................................................................................................ 80 Омскъ, 27-го января................................................................................................ 84 Омскъ, 28-го января................................................................................................ 89 Омскъ, 30-го января................................................................................................ 94 Омскъ, 31-го января................................................................................................ 97 Омскъ, 1-го февраля............................................................................................. 101 Омскъ, 2-го февраля............................................................................................. 104 Омскъ, 4-го февраля............................................................................................. 108 Омскъ, 6-го февраля............................................................................................. 115 Омскъ, 7-го февраля............................................................................................. 120 Омскъ, 8-го февраля............................................................................................. 123 Омскъ, 9-го февраля............................................................................................. 127 Къ выборамъ въ Государственную Думу......................................................... 130 Омскъ, 10-го февраля........................................................................................... 132 Омскъ, 11-го февраля........................................................................................... 135 Омскъ, 13-го февраля........................................................................................... 140 Омскъ, 14-го февраля........................................................................................... 143 Омскъ, 15-го февраля........................................................................................... 147 Омскъ, 16-го февраля........................................................................................... 151 Вопросъ о землеустройстве и самоуправленіи у казаковъ......................... 152 Омскъ, 21-го февраля........................................................................................... 161 Омскъ, 22-го февраля........................................................................................... 167 Омскъ, 23-го февраля........................................................................................... 170 Омскъ, 24-го февраля........................................................................................... 173 Омскъ, 25-го февраля........................................................................................... 177

1913 жыл (год) Монғол халі..............................................................................................................181 Григори Николаевиш Потанин..........................................................................186 Кітапхана..................................................................................................................189 Төртінші Дума һәм қазақ....................................................................................191 Монғол......................................................................................................................197 Орал депутат Ф. Еремин хаты. Тәржіме...........................................................200 Зайсан.......................................................................................................................201 Ашық хат..................................................................................................................203 Бас қосу турасында................................................................................................207 Дума һәм қазақ.......................................................................................................212 Керек сөз..................................................................................................................217 Төртінші Дума һәм қазақ....................................................................................220 Жауап хат (Зейнолла Бұтанбайұлына).............................................................223 Жұрт сыны ер жігіт................................................................................................227 Сусағанның түсіне су кіреді.................................................................................229 Земство хабарлары................................................................................................233 Ұры тию....................................................................................................................235 Офат (Е. П. Михаэлис туралы)............................................................................239 1914 жыл (год) Тозған рәсім азап (басы).......................................................................................242 Хасеин халами паша.............................................................................................245 Башқұрд жерінің шежіресінен...........................................................................248 Открытое письмо членам Государственной Думы........................................251 Роман не нәрсе?......................................................................................................254 Би һәм билік............................................................................................................258 Открытое письмо членам Государственной Думы........................................263 Казахи и переселенцы..........................................................................................265 Министр өзгерілуі..................................................................................................268 Государственни Дума депутаттарына ашық хат............................................272 Ашық хат (Ахмет Жанталинге)...........................................................................275 Тағы да би һәм билік.............................................................................................278 Жауап хат.................................................................................................................281 Изъ казахской жизни............................................................................................287 Молодая невольница.............................................................................................288 Екі сиез......................................................................................................................297

Жаңа жыл.................................................................................................................300 Ұят-ай!.......................................................................................................................303 Петр Петровиш Семенов.....................................................................................306 Жауап хат.................................................................................................................309 Дума һәм қазақ.......................................................................................................312 Трахома.....................................................................................................................317 Хұтұхта хаты............................................................................................................320 Ән, өлең һәм оның құралы..................................................................................323 Қытай қазағы...........................................................................................................327 Мұсылман сиезі..................................................................................................330 Мұсылман сиезі......................................................................................................333 Ақ қарға....................................................................................................................335 Тағы соғыс................................................................................................................337 Мұсылман сиезі......................................................................................................341 Жан Жорес...............................................................................................................345 Алашқа!....................................................................................................................349 Англия Еуропа соғысына неге кіріскен?...........................................................351 Исмаил бек Гаспрински. І-бөлім........................................................................355 Исмаил бек Гаспрински. ІІ бөлім: Қысқаша тәржіме халі..........................360 Исмаил бек Гаспрински. ІІІ бөлім: Қысқаша тәржіме халі.........................363 Орыс жұртының ісі................................................................................................366 Мұсылман сиезі......................................................................................................369 Мұсылман сиезі......................................................................................................372 Мұсылман сиезі......................................................................................................376 Мұсылман сиезі......................................................................................................380 Балқан соғысы.........................................................................................................387 Е. Трубетской хатынан..........................................................................................388 Мұсылман сиезі......................................................................................................391 Барлыбекті ұмытпасқа. Мүнәһиб – Некролог................................................397 Мұсылман сиезі......................................................................................................400 Өлермен хаты..........................................................................................................403 Германия қуаты......................................................................................................403 Он төрт тоғыз бола ма?.........................................................................................407 Сырттан (Барлыбектің әкесі Сырттан батыр туралы)................................412 Мұсылман сиезі (Соңғы сөз орнына)................................................................415 1915 жыл (год) 2-нші феурал...........................................................................................................419 Он төрт тоғыз бола ма?.........................................................................................412

Ашық хат..................................................................................................................428 Газеталардан (Шолу).............................................................................................431 Ер жігіт (Андрей Михайловиш Рикашов).......................................................432 Трубетской лексиясы............................................................................................434 Газеталардан. ІІ.......................................................................................................436 Пайғамбарға хат.....................................................................................................439 Газеталардан. ІІ.......................................................................................................443 30-ыншы януар.......................................................................................................446 Екі жол......................................................................................................................449 Газеталардан. ІІ.......................................................................................................453 Салдат хаты..............................................................................................................456 Екі жол......................................................................................................................459 Жапон һәм Қытай..................................................................................................465 Алты ай соғыс.........................................................................................................468 Ер жігіт (Александр Михайловиш Колубакин)..............................................470 Газеталардан. ІІ.......................................................................................................473 Газеталардан. ІІ.......................................................................................................476 Неміс аштығы.........................................................................................................477 Кәкітай. Мүнәһиб – Некролог............................................................................479 Ашық хат..................................................................................................................484 Неміс мәдениеті......................................................................................................487 Игілік іс (Кооператив турасында)......................................................................492 Николай Лукиш Ыскалозубов. Мүнәһиб-Некролог.....................................497 Кінәз В. Л. Геловани...............................................................................................500 Соғыс көлеңкесі......................................................................................................503 Н. Л. Ыскалозубов..................................................................................................507 Соғыс көлеңкесі......................................................................................................509 Жаңа кітаптар.........................................................................................................513 Ә. Н. Бөкейханның еңбектері мен шығармаларының библиографиялық көрсеткіші (Библиографический указатель трудов и сочинений А. Н. Букейхана).....................................515 Мазмұны (Содержание).......................................................................................553

Құрастырушы
Ə. Н. Бөкейханның толық шығармалары жинағының
6-томына кірген «Қазақ» газетіндегі мақалалар мен аудар
маларды теруге атсалысқаны үшін Әл-Фараби атындағы

Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің филология
факультеті көркем аударма кафедрасының ізденушісі
Оспанова Гүлмарияға (Алматы, Қазақстан),
жинаққа кірген бірқатар құнды материалды компью

терге теруге көмек бергені үшін Мейірбике ісі Инсти
туты
әлеуметтік-экономикалық
пәндер

кафедрасының
меңгерушісі Руфейда Гаджиеваға (Алматы, Қазақстан
Республикасы),
және мұрағат құжаттары мен тарихи фотосуреттерді

өңдеп басылымға ұсынған фотосуретші әрі дизайнер
Франтишек Вэйске (Прага, Чехия Республикасы) алғыс ай
тады.

Составитель
настоящего сборника «Полное собрание сочинении
А.Н.Букейхана» выражает искреннюю благодарность:
Гульмарие Оспановой – соискателю кафедры художе

ственного перевода филологического факультета Казахского
национального государственного университета имени Аль-
Фараби за помощь,
Руфейде Гаджиевой – заведующей кафедрой социаль

но-экономических дисциплин Института сестринского дела
(Алматы, Республика Казахстан) – за помощь в составлении
настоящего тома,
Франтишеку Вэйсу – фотографу и фотодизайнеру – за

подготовку архивных документов и исторических фотогра
фий к изданию (Прага, Республика Чехия).

Ә Л И Х А Н

Б Ө К Е Й Х А Н

ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ 9 ТОМДЫҚ ТОЛЫҚ ЖИНАҒЫ

VІ том
Астана қаласы, Көкарал көшесі, 2
тел.: 52–74–11, 52–74–62, факс: 52–74–89
e-maіl: іzdat_saryarka@maіl.ru

«Сарыарқа» баспасында өңделіп басылып шықты
Бас директор: Қайрат Әли
Редактор: Марат Дәдікбай
Компьютерде беттеуші: Диана Қалқамбекова

22.07.2013 ж. басуға қол қойылды. Пішімі 60х841/16.
«Palatіno Lіnotype» гарнитурасы. Офсеттік баспа.
Есептік баспа табағы 32,5. Таралымы 2000 дана.
Тапсырыс № 56.

Құрастырушы: Жүсіп Сұлтан Хан Аққұлұлы

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.