ББК 63.3 Б 34 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі ұсынған Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің бағдарламасы бойынша шығарылып отыр Бегалин Қ. Бумын қаған. Тарих, тұлға, уақыт. – Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2007. – 92 бет («Шығыстың ұлылары» топтамасы). ІSBN 9965-26-188-1 ББК 63.3 Барлық құқығы қорғалған. «Аруна» баспасының жазбаша рұқсатынсыз кітаптан үзінділерді, суреттерді көшіріп басуға болмайды. 00 (05)-07 ІSBN 9965-26-188-1 © «Аруна Ltd.» ЖШС, 2007 Б 34 Б «Бумын қаған» – балалар мен ересектерге арналып қазақ және орыс тілдерінде жазылған көркем суретті туынды. Бумын – көшпелілердің ерте ортағасырлық мемлекеттерінің бірі – Түрік қағанатының тұңғыш әміршісі. Кітапта осы Түрік қағанатының пайда болуы және оның алғашқы қағаны Бумынның өмір жолдары көркем әдеби тілмен баяндалады.

Алғы сөз із баян еткелі отырған жайдан екі жүз жылдай уақыт бұрын жат жерліктер Ұлы Даланың бір халқын қамсыз жатқан жерінде бас салып, түгелдей қырып жіберген-ді. Ол халықтың есімі тарихта сақталмаған. Алайда көне аңызға қарағанда, адам айтқысыз сол қанды қырғыннан құдіреттің күшімен он жасар бала аман қалады. Қаскөйлер оның қол-аяғын шауып, өлімші халде қамыс арасына, батпаққа тастап кетеді. Бірақ жаратушы Тәңір аяушылық көрсетіп, жарымжан денеге рух береді. Ал Ұмай Ана қасқыр кейпіне енгізіп, өзінің бір қызметші әйелін жібереді. Ол дәрменсіз кемтарды Тәңір (Тянь-Шань) тауының бір шатқалына алып келіп, сүтімен асырайды. Бала жігіттік жасқа жеткен соң олар жұптасып, қаншық қасқыр дүниеге он ұл әкеледі. Сөйтіп, өзі көзден таса болады. Тек сәбилер қиналған кезде көмекке келіп тұрады. Күндердің күнінде әкелері дүниеден озады. Оның бойындағы рух нәсіліне беріледі. Ұлдар өсіп ер жетеді. Ұрпақтан ұрпақ өрбіп, жыл санап көбейіп, бес жүз түтіні бар бір рулы елге айналады. Келе-келе тау қойнауы оларға тарлық етеді. Сонда Ашина1 көсем әулетін бастап шатқалдан шығады. Осы тұста аңыз тарихи шындыққа ұласады. Себебі бұл көш жайлы қытай жылнамаларында сөз болады. Онда «Бірнеше ұрпақ ауысқан соң, Ашина көсем жужан ханының билігін мойындап, руын ертіп шатқалдан шықты» делінген. Жужан ханы шығысы Тынық мұхиттан бастау алып, батысы Тянь-Шань тауларына дейін созылатын, теріскейі Байкал көлімен, күнгейі Хуанхэ өзенімен шектесетін алып мемлекетті басқарған. Жужан ханы Ашина руына шығыс Алтайдың таулы аймағынан қоныс береді. Ақысына темір өндіріп, одан жасаған заттарын салық ретінде төлеп тұратын болып шарт жасасады. Аумалы-төкпелі ол заманда қару-жарақ, сауыт-сайман қат дүние еді. Сондықтан кеншілердің беделі көрші тайпалар арасына тез тарайды. Көшпенділер әр көктем сайын батырлардың дулығасына ұқсайтын Ул-Түркі2 тауының етегінде Өтукенде3 бас қосатын. Той жасап, жаңа жыл басы4 – Ұлыс күнін атап өтетін. Сол жиында рубасылар мен көсемдер жаңа жарлықтар шығарып, өз шешімдерін жариялайтын. 1Ашина – текті қасқыр деген мағынаны білдіреді. 2Ул-Түркі – Алып дулыға. 3Өтукен – түркілердің шыққан жері, түп атамекені. 4Көшпенділер жаңа жылды наурыз айының 22-нен 23-не қараған түні тойлаған.

Тап осы жерде 460 жылы он рудың тайпалық одағы дүниеге келеді. Одақ оқиға болған жердің атына орай «түркілер» деп аталады. Түркілер өздерінің тұңғыш басшысын Ашина әулетінен таңдайды. Халықтың үлкен сеніміне ие болған көсем жужан ханына адал болуға ант етеді. Жужан ханы оған шад5 атағын береді. Содан бастап бұл атақ әкеден үлкен балаға мұра ретінде ауысып отыратын болған және атақпен бірге үлкен он рудың басын қосқан одақ билігі де соған тапсырылған. Түркілерді Ағын шад басқарып тұрған кезеңде Жужан хандығында тақ мұрагерлері арасында жанжал басталады. Бір жыл ішінде үш хан ауысады. Ақыры билік Футудың6 қолына көшеді. Алайда ол ел бірлігін қалпына келтіре алмайды. Әр тұстан наразылықтар бой көрсетіп, толқулар арта түседі. Билік қолына тиісімен, Футу бүлікшілердің көзін құртуға тырысады. Талай қан төгіледі. Алайда қақтығыс басылмайды, етегі кеңге жайылып, мемлекеттің ыдырауын барынша тездетеді. Осы уақытта телеуіт тайпалары Жужан хандығынан іргесін аударып, Ертіс өзені алқабына қоныс аударады. Сонда өздерінің Гаогюй7 деп аталатын мемлекеттерін құрады. Олардың бөлініп шығуы Жужан хандығын одан әрі әлсірете түсті. Мұны Тұрфан шұратындағы Гаочан8 князьдігі де өз пиғыл-ниетіне сәтті пайдаланды. Олар тәуелсіздігін жариялап, салық төлеуден бас тартты. Жужан елінде аштық бел алды. Футу ханның өз қол астындағы бодандарын9 бағындырмақ болған әрекеті Вэй империясының Гаогюй мен Гаочан князьдіктеріне қолдау көрсетіп, Мин Вэй бастаған әскери қосындарын Хами маңына әкеліп орналастыруының нәтижесінде сәтсіздікке ұшырады. Мин Вэй Жужанияның оңтүстік шекарасына оқтын-оқтын шабуыл жасап, хан әскерінің еркін қимылдауына жол бермеді. Ал бұл уақытта Гаогюй ханы Мивоту10 күшті әскер жиып үлгірді. Онымен қоймай, эфталиттерден11 көмек те сұрады. Сөйтіп, Жужан хандығы дұшпандардың қоршауында қалды. Екі жүз жыл бұрынғыдай даланың тағы бір көшпенді халқының басына қара бұлт үйірілді. Осы тұста дүниенің тылсымын танитын дана бақсылар үлкен істер тындыруға тиіс бір сәбидің өмірге келетінін болжады. Ол сәби Ағын шадтың шаңырағында жарық дүние есігін ашты... 5Шад – тайпалар көсемінің атақ-лауазымы, түркілер билік жүргізген кезеңде шад әскердің сол қанатын басқарған. 6Футу хан – жужан әміршісі, 492 – 508 жылдары билік еткен. 7Гаогюй – Ертіс өзені бойындағы ортағасырлық князьдік. 8Гаочан – Тұрфан шұратындағы князьдік. Тұрғындары жер өңдеумен айналысқан, астық өсірген. Гаочан 500 жылы қытай императоры Вэйдің қолдауымен өз тәуелсіздігін жариялап, жужан ханына астық салығын төлеуден бас тартады. 9Бодан – еркі жоқ, тәуелді. 10Мивоту – Гаогюй князьдігінің әміршісі. 11Эфталит – ортағасырлық халық.

Өтукен қойнауы ау қойнына андыздаған сұр қасқырдай жылыстап түн кірді. Төңіректі қара түнек тұмшалай берді. Күн райы бұзылып, биік мұздақ жақтан лекіте жел соқты. Арты екпіндеген боранға ұласты. Ішін тарта, жаралы жыртқыштай түнімен ұлыды. Таңға жуық долы дауыл бәсеңдеп, күн шыққанда, маңай түк болмағандай мүлгіп тұрды. Түнгі дүлей әбден діңкелетіп тастағандай. Жылға, өзен біткен мұз құрсанған. Аң-құс та селт етпейді, тым-тырыс. Бүкіл дүние сілтідей тынып, маужырай қалған. Тіршіліктің жалғыз нышанындай болып әуеде ұлпа қар ғана қалықтайды. Ұшы-қиырсыз ен далада шана сүйреген қос ат келеді, үстерін қырау басқан. Болат тұяқтары күртік қарға қарш-қарш қадалады. Шананың үстіне терімен қапталған шанақ12 орнатылыпты. Шанақтың алдында делбе13 ұстап қалың тұлыпты, түлкі тымақты бір адам отыр. Кенет жолаушылардың алдынан бірдеңе қараң етті. Қос ат бірден жалт беріп, шананы бұра тартты. Ат айдаушы делбені жиып, тұқырта тартып, «дырр...» деп дауыстады. Аттар тыпыршып, құлақтарын қайшылап, пысқырынып, зорға тоқтады. Делбеші малақайының милығын көтеріп, төңірекке жіті көз жіберді. Осы кезде шанақ ішінде біреудің қозғалғаны білінді, артынша жабықтан бір баланың басы көрінді. – Көке, не болды? – деді ол ақырын дауыстап. – Бөрілер. Бала елең етті. Аттар тыншығандай болған соң, делбеші оларды жөніне бұрып, божыны қағып қалып «шүу» деді. Аттар жұлқи тартып, жолға түсті. – Шамасы, саяқ жүрген қасқыр-ау, үйірімен жүрсе, бізді оңайлықпен тастап кете қоймас еді. Сонан соң артына бұрылып: – Шыныңды айтшы, қорықтың ба, Бумын? – деді қуақылана. – Аздап, – деді бала ұяла, бәсең үнмен. – Ау, сен Ашина әулетінен емеспісің?! Сендерді бөріден қорықпайды дейді ғой. Жұрттыкі жай сөз бе, әлде? Қалжыңды жақтырмаған Бумын қабағын шытып, алдында отырған кісінің жалпақ жауырынынан жұдырығымен періп жіберді. – Өй, өй... Қолың қатты ғой, – деді делбеші жорта ыңқ етіп. 12Шанақ – шананың, арбаның үстіне орнатылатын қорап, кузов. 13Делбе – арба, шанаға жегілген атты жөнге салып отыратын қайыс божы.

пе? Мына жұттың түрі жаман...

ты ма, жоқ па, өзің ойлай бер.

тартып «дырр» деді.

ді топты бастаған сарбаз даусын көтере.

сенімі байқалады.

ол Құржанды айқара құшақтап.

нұсқады. – Міне, ұлыңды әкелдім, атқа өзің мінгізсін деп.

лып былай деді:

десемін.

Бумын екі көзін солардан алмастан, үнсіз ғана басын изеді.

де жасақ сұратыпты.

Жұрт күліп жіберді.

ойлайсың?

деп.

күлімсіреді. – Енді сен не істемексің?

Ағын бар ықыласымен қарқылдап күліп жіберді.

салықты Футуға емес, соған төлер едік.

кісі жайлы алғаш естіп отыр.

рында да темір өндіретін халық бар...

басты. Тамұзға өштескендер еркінсіп, төңіректі қалың қармен басты. Тіршілік иелерін түгел қырып салмаққа дауыл мен суықты айдап келді. Көз көріп, құлақ естімеген зұлмат жетті адамзатқа: олардың көкірегіндегі мейірім, ықылас өшіп, жүректерін жауыздық биледі. Ұмай Ана бұл бейбастақтыққа шыдамай, бәрін тоқтатпақ болды. Жер-Су патшалығындағы Иллой құдайға келіп, Тамұздың жанын қайтаруды талап етті. Қасиетті Тіршілік Көзінің Құдіретті Күшінсіз жан мен тәнді біріктіру мүмкін емесін білетін зұлым Иллой бұған келісім берді. Өзі Ұмай Ананы айнала билеп, келемеждей күліп жүрді. Ол Тамұзды қайта тірілту Ұмай Ананың қолынан келмейді деп ойлады. Өйткені Тіршілік Көзіне апарар жолды тек Ұлы Тәңір ғана білетін, ал ол Тамұзға өш болатын. Алайда Ұмай алған бетінен қайтпады, жолға шықты. Небір сұрқия, залымдардың кедергілерінен өтті. Көп жүрді, әбден шаршады, сосын тынықпақ болып бір жерге жата кетті. Мұны Тәңір көріп әрі сүйсінді, әрі қайран қалды. Ұмайдың сұлулығында шек жоқ еді. Ұлы Тәңірдің көзқарасынан Ұмай оянып кетті. Өзіне қарап тұрғанын байқаған ол сұлулығын да, бар ақылын да жұмсауға тырысты. Сөйтіп, Тәңірден Тіршілік Көзінің қайда екенін сұрады. Тәңір үндемеді, алайда неге екені белгісіз, етегіндегі бұлт қабарып, күмпиіп шыға келді. Ұмай мұны көріп, Тәңірдің қабырғасы ісік екен деп ойлады. Ол «Ұлы Тәңірдің бір жері ауыра ма?» деп сұрады. Тәңір оған жауап қатпады, тек қысылғандай жанарын төмен түсірді. Дерттің кесірінен үндей алмай тұр деп ойлаған Ұмай оны бұл азаптан құтқармақ болды. Тәңірдің аппақ киімін ашып жіберсе, мұнда Қасиетті Тіршілік Көзінің кілті жасырулы екен... Сол мезетте түнекті жарық сәуле қақ айырып, жер-әлемді дүр сілкінте күн күркіреді. Тіршіліктің Құдіретті Күші сел болып құйылды. Ұмай одан тостағанын толтырып алып, Тамұздың аузына тамызды. Күн келбетті Тамұз құдайға жан бітіп, Ұлы Даланың көгіне қайта көтерілді. Атырап оның жарық нұрына қайта бөленді. Осы кезде жер беті жанданып, өзен-судың мұзы еріп, адамдардың көкірегі сүйіспеншілікке толды. Туған жерге құстар қайта оралып, Ұмай Ананың құрметіне құйқылжытып ән салды. Айнала шаттыққа кенеліп жатқанда, тек Иллой ғана қапалы еді. Қашып құтылмасын білген түнек иелері қара жерге сораларын ағыза жалбарынды. Олар Тамұз өш алады деп қорықты. Алайда Тамұз кешірім сұрағандардың бәрін кешті. Сонда Ұлы Тәңір дүниеде тәртіп болуға тиіс, оны бұзуға ешкімнің қақысы жоқ деді. Бұдан былай

тынын білетін жұрттан таңданбаған жан қалмады. Алайда бақсы:

Қашан да астыңдағы серігің – арғымағың сай болсын! Осы айтқаным айнымай келсін! Әумин! Ақсақалдың ақ батасын алған Бумын сол қолына тізгінді, оң қолына қамшыны ұстады. Қаніш баланың атын жетекке алып алға жылжыды. Рәсім бойынша, ауылды түгел аралап, бір үй қалдырмай соғып өтуі керек. Әр үйдің алдында үй иелері күтіп алып, шашуларын шашып, ізгі тілектерін білдіреді. Бумын жайнаң қағады, ат үстінде отырысы ерекше, денесін тіп-тік ұстайды. Жұрт мұны жақсылыққа жорыды. Осылай кешке дейін жүрді. Бала шаршады, бірақ соңына дейін шыдауға тырысып бақты. Той біткенде, әбден титықтаған Бумын төсекке сұлай кетті. Қонақтар тарқады. От басында терең ойға шомып Ағын отыр. Бұған қалай да үйлену қажет. Алайда шаңырағының отын түтеткен сол әйелді ұмыта алар емес. Иә, оның есімі аталмағалы неше жылдың жүзі болды16. Ауыр дерт сүйікті жарын жұлып әкетті, бірақ артында одан туған Бумын қалды. Ұйықтап жатқан ұлына қарап Ағын күлімсіреді. 16Көне түркілер науқастан қайтыс болған жанның атын атамаған, әйтпесе, отбасының басқа мүшелері сондай науқасқа шалдығады деп санаған.

Балаға күтім, ана мейірімі керек екені есіне түсіп, қабағы қайта түнерді. Сәлден соң бір шешімге келгендей болды. Ақырын, тысырын шығармай етігін киді де, орнынан тұрып, сыбдырсыз тысқа шықты. Арада бірнеше күн өткенде, ол Нушиби (кейін оның атымен тұтас бір тайпа аталып кеткен) бектің17 қызын ертіп оралды. Қыздың аты Құлан екен, үріп ауызға салғандай. Әкесінің жас келіншегінің жанына отырып алып, Бумын аңтарыла соған қараумен болды. Кеудесі толы қуаныш, тіпті мақтанатындай да сыңайы бар. Жас келінді көруге ауыл ақсақалдары жиылды, жас жұбайларға арнаған тарту-таралғылары бар. Ақ тілектерін жаудырып, баталарын беріп жатыр. – Мынау бір Тәңір жарылқаған күн болды, – деді Онай ақсақал. – Міне, енді біздің шадымыз Ағынның шаңырағында ару әйел де, қамқор ана да бар. Дүркіреп той өтті. Мал сойылды, қазан көтерілді. Балалар шатшадыман, домбыра, қобыз тартылып, ән шырқалды. Бүкіл ауыл ай туғанша той тойлап, үйді-үйіне тарқасты. Кәрі бақсы Ұлы Тәңірдің дүниеге келуі жайлы аңызды бастады. Есте жоқ ерте заманда, жоғарғы жақ көк аталмай тұрғанда, төменгі жақ жер аталмай тұрғанда тек бұлдыр тұман мен қара түнек қана бар еді. Бірде осы шексіздіктің ортасында Ұлы Рух пайда болып, жанданды, осылайша дүниеге Тәңір келді. Ол пайда болысымен, дүниені қақ жарып, жоғары мен төменді ажыратты. Сөйтіп, көк аспан айқындалды, Тәңір басқан төменгі жақ жерге айналды. Көк пен Жерді солай жаратты. Тәңір әлемді көрмек болып көзін ашқанда, жарық пайда болды. Әлемнің ғажап әдемі екенін көрген Тәңір жарық пен түнекті ажыратты, солайша Күн мен Түн пайда болды. Мұндай ұлы істер атқарған Тәңірден борша-борша тер ақты, осы ағыл-тегіл терден мұхит пайда болды. Ұлы Рух күні-түні осы Тәңірдің саф шұғыласы сіңген судың үстінде жүретін болды. Содан бері назарыңды қайда салсаң да, тек Тәңірдің келбетін көресің. Жыр біткенде, Бумын Құланның оң бүйіріне тақала түсіп, алаңсыз ұйықтап жатты. Қиялы жеткен әлемді шарлап, тәтті түске берілген түрі бар. Бір ол емес, ауылдағы жүздеген басқа балалар да аналарының жанында тәтті ұйқыға шомып жатқан-ды. 17Бек – рубасы.

Қысталаң ужан хандығына Вэй империясы мен Гаогюй князьдігінің әскері басып кірді. Футу ханның оңбай жеңіліс тапқаны жайлы сумаңдаған жайсыз хабар шалғай жатқан ауылдарға дейін тегіс тарады. Ашина руының ауылдарына Футу әскерінің аман қалған сарбаздары қашып келіп жатты. Дүрбелеңнің мән-жайына толық қанығу үшін Ағын оларды мұқият тыңдады. Айтуларына қарағанда, Жужан хандығы күйреп, телеуіттер мен табғаштардың сансыз қолы олжа іздеп елдің түкпір-түкпірін шарлап жүрген көрінеді. Алайда «Қашқан жауға қатын ер» демекші, өздері жеңіліп әрі ұзақ жолдан сілелеп, берекесі кетіп зорға жеткен сарбаздардың бұл айтқандарына Ағын сене қоймады. Шығысы Когурио18, батысы Гаогюй аралығында созылып жатқан алып мемлекеттің із-түзсіз бірден жойылып кетуі мүмкін емес деп түйді ол ішінен. Мұндай алып елдің жерін ала жаздай атпен жүріп басып өте алмайсың. Басқыншыларға жолай талай қарсылық көрсетілетіні тағы бар. Ақыры бір күні Құржан тарқан келіп, жел сөздің жалған екенін растады. Ас құйып отырған Құланның жанында отырған Бумынның екі құлағы әкесі мен нағашы ағасының әңгімесінде. – Сенің айтқаның келді, Ағын. Мивоту көктемнің шығуын күтпеді. Жорықты қыстыгүні бастап, тура Футу ханның ордасына қарай салды. Мұны білген хан телеуіттерді бес мың қолымен Пулэй көлінің маңында күтіп алды. – Құржанның даусы нық, өзі жайбарақат қалпынан айныр емес. – Жужандар жеңіліп, күнгейге қарай қашты, алайда Бэйшан тауында Мин Вэй қосындары алдарынан шығады. Футу тосқауылдан құтылып шығып, аман қалған жауынгерлерін жияды да, бірінші қақтығыстан әлсіреген телеуіттерге қарсы шабады. Мивоту тағы жеңеді, алайда олар Футуды тірідей қолға түсіре алмайды. Хан өз жүрегіне өзі қанжар сұғып өледі. – Мивоту Мин Вэймен бәрін алдын ала келіскен ғой, – деп өз ойын білдірді Ағын. – Мен де солай ойлаймын. Айтпақшы, телеуіттер Футудың бас терісін Мин Вэйге жіберіпті, шамасы, Мивоту соны басты жеңімпаз деп мақұлдаса керек. Сәл үнсіз отырып Құржан сөзін қайта жалғады. – Естуімше енді біздің хан Чеуну болатын тәрізді. 18Когурио – бүгінгі Корея.

Сүліктей қара айғыр мінген Чеуну хан ең алда, сауытсыз және қару да асынбаған. Бұл жүрісінің бейбіт екенінің белгісі. Ағынның есігінің алдына келіп аттан түсті. Іле-шала басқалар да сөйтті. Бумын Құланның жанында тұр, екі көзі жужан ақсүйектерінде. Қонақтар үй иелеріне сәлем беріп, ішке озды. Ағын шад есік көзінде кідірді. – Құлан, қонақасыңды әкел. Ал сен, Бумын, Қанішпен бірге қосындар жаққа бар, жорықтың қандай болатынына көзің үйрене берсін. Осыны айтып әкесі де үйге кірді. Құрметті қонақ Чеуну хан төрге жайғасқан. Ағын соның жанына барып отырды. Осынау Өтукен қойнауына не мақсатпен келді екен деген оймен ол үйдегі кісілерді бажайлай бір шолып өтті. Ханмен бірге інілері Анахуань мен Синифа және жужанның беделді бектері Поломын мен Шифа келген. Бәрі үнсіз. Сөзді Чеуну бастады. – Футудың жеңілісі мен өлімінен соң дұшпандарымыз тіпті дандайсып барады. Вассалдарымыздың сенімді ақтамай тайқып кеткендері де бар. Кейбір көсемдер Мивоту мен Мин Вэй жағына шығып, екеуімен ауыз жаласып жүр. Сатқындардың жазасын беруге тиіспіз! Басқалар оны қоштай жөнелді. Чеунудің өткір қиық көздері отырғандарды айнала бір шолып, Ағынға тоқтады. – Қазір кімнің қас, кімнің дос екенін ажырату қиын, – деп сөзін жалғады. – Сондықтан, бізге адал әр тайпаның көсемі Ұлыс күнінің қарсаңында менің ордама ұлдарын жіберсе деймін... Үйдегілер тым-тырыс, бәрінің екі көзі Ағында, түріктердің шады не жауап берер екен деп күткен сыңайлары бар. – Құрметті Чеуну! – деді үй иесі. – Менің ата-бабам жужан ханына адалдығын сан мәрте дәлелдеген, алайда ешқашан балаларын аманатқа берген емес. – Дұрыс айтасың, құрметті Ағын, – сөзге Поломын араласты. – Қазір Чеуну хан Ашина руын хан ордасына жақындатқысы келеді, яғни бүкіл түріктерді өзіне жақын тұтып отыр. – Көрсеткен құрметтеріңе рақмет, – Ағын қолын кеудесіне қойып, басын иді. – Алайда Бумынның атқа мінгені кеше ғана, әлі сәби ғой. – Ұлыңды ешкім тартып алғалы отырған жоқ, – деді Шифа мына сөзге өкпелегендей.

Осы кезде Чеуну тыныштық тілеп, қолын көтерді. Синифа сөзін доғара қойды. Хан алға еміне түсіп, қолдарын тізесіне тіреді. Мына отырысы шың басынан жем аңдыған қыранды еске түсіретіндей. – Жақсы, сендердің дегендерің болсын-ақ, – деді ол қатқыл үнмен. – Алайда менің, Ағын шад, білгім келетін бір жай бар. Осы қыста бүкіл түрік ауылдарын тауға көшірдің, жолай екі күндік жерде күзет қосындарынан басқа ешкімді жолықтырмадық. Бұл соғыста сенің сарбаздарыңнан бірде-бір шығын болмады. – Дәп солай, хан, – деді Ағын онымен келісіп. – Алдындағы малын бораннан аман алып қалған бақташыны сол үшін кінәлауға бола ма? Чеуну күліп жіберді. – Сен нағыз көсемсің, Ағын! Мен сол үшін де сені сыйлаймын, алайда мен білетін тағы бір нәрсе бар. Егер Бумын Футу ордасында болғанда, сенің жауынгерлерің телеуіттердің алдына тосқауыл болар еді. – Сөзіңнің жаны бар, Чеуну хан, – деді Ағын. – Менен шындықты бүкпейтініңді көріп отырмын, мен де сенен Жужан хандығының қазір шекесі шылқып тұрмағанын жасырмаймын. Жүз мың жужан әскерінен қалғаны осы – маған еріп келгендер ғана. Қашып жан сауғалағандары даланың түкпір-түкпірінде бытырап жайылып жүр, енді соларды бір араға жию керек. Бірақ қайтіп? Мұны естіген Ағын мен Құржан бір-біріне қарасты. Хан бар шындықты бұлай жайып салады деп ешкім күтпеген. Үй ішіндегілер сөзден кесіліп, бәрі үнсіз қалды, тіпті сонау тау етегіндегі хан әскерінің сөйлеген, күлген дауыстары анық естіліп тұрды... Бумын ашық аспан астында алаулата от жағып, дамыл алып отырған жауынгерлермен қатарласа әңгіме тыңдап отыр. Талай жорықты бастан кешкен олардың әңгімесі бітер емес. Небір жаудың құтын қашырып, жужан ханына адал қызмет еткен бұлар. Өмірлері ерлікке де, шытырман оқиғаға да толы, бірақ өздері мұны елеп жатқан жоқ, әңгімелеріне қарасаң, күнделікті тірліктері секілді. Бумын ықыласпен тыңдайды, сарбаздарға еліктегісі келетіндей. Соларға ұқсап шарта жүгініп алыпты, қолы қанжарының сабында. Мұны байқаған бір егделеу жауынгер күлімсірей қарады. – Сенің ұйықтайтын уақытың болған жоқ па, балақай? Әкешешең іздеп жүрген шығар, ал сен мұнда отырсың.

Жанталас өктем тауға асықпай келді. Әуелі күн ұзарып, сосын жоталардың күнгей бетіндегі қар еріді, еңіске қарай жылғалар жүгірді. Аңқылдап өкпек жел соғып, алқапты көк иісі басты. Ашина ауылдары әлі жайбарақат. Көктем келгенмен, бұлардың шаруалары жоқтай. Ал, шынында, ертеңі бұлдыр күн кешіп отырған елдің алаңсыз ұйықтаған күндерінің өзі кемде-кем. Чеуну хан келіп кеткелі Ағын шадтың шаңырағында түріктің он тайпасының көсемдері сан мәрте бас қосты. Айтыс та, тартыс та аз болмады. Бірақ Ағын бектерді Мивоту мен Мин Вэйге қосылғаннан гөрі, Чеунуге қолдау көрсетуге көндірді. Өйткені, Гаогюй мен Вэй жаулап алған жерлерін өзара қалай бөлісетіні, халықтан қандай алым-салық жиятыны бұларға әлі мәлім емес. Жат жерліктердің аяушылық білдірмесі анық. Ақыры, түрік бектері жужан ханына адал болып қала беруге бел буды. Кейбір рулар мен тайпа бірлестіктері өз тәуелсіздіктерін жариялап та үлгерген-ді. Чеуну оларды қатал шаралар қолдана отырып, қайта бағындырды, тұтас ауылдарды қырып салудан да тайынбады. Мұндай қатыгездікке ол билік үшін емес, өз жанын сақтау үшін барды. Қасқыр үйірінде арлан көп болғанмен, абаданы жалғыз болатынын Ағын жақсы біледі. Осыны ойлаған ол жужандардың ақситып азуын көрсетер сәтін күтпеді. Түріктерге қазір оның керегі жоқ. Сондықтан, ұлын хан ордасына Ұлыс күніне дейін жібергенді жөн санады. Халқының тыныш өмірін солай ғана сақтау мүмкін еді. Бумын иығынан біреу ұстағандай болып, көзін ашты. Әкесі екен. – Тұра ғой, ұлым, жолға шығатын уақыт болды. Құлан да оянған. Ол Бумынның тұлымы желбіреген басынан емірене иіскеді. Бала орнынан тұрып отырды, керілді, есінеді. Кенет есіне түссе керек: – Жора ше? Ол да менімен бірге бара ма? – деді. – Ол мана тұрған, әкесімен екеуі сені күтіп жүр. Әкесінің сөзінен соң Бумын апыл-ғұпыл киініп, кешікпей жолға шығуға дайын тұрды. Оны шығарып салуға ауыл халқы түгел жиылды. Жүздері жабырқаңқы болғанмен, ешкім жылап-сықтамады.

Ағын ұлын атқа мінгізіп, өзі ере шықты. Қарақұзда оларды төрт жүз доғылатымен Құржан күтіп алды. Бумын нағашы ағасының жанындағы сүт бауыры Жораны анадайдан жазбай таныды. Екі бала мәре-сәре, құшақтасып табысты да, топтан бөлініп шығып, алға озып, тізгіндерін қоя берді. Ат басын біраз ұзаған соң барып бір-ақ тартты. – Жеткізер емессің ғой өзің! – деді Жора демігіп. – Бұлай шабуды кім үйретіп жүр саған? – Қаніш. – Бұл аймақта оған жетер шабандоз жоқ. Сенің жолың болған екен. Маған үйретемісің? – Әрине! – Мен саған қасқыр болып ұлуды үйретемін, біздің сарбаздар күзетте бір-бірімен солай хабарласады. – Сен де істей аласың ба оны?! – Істемегенде ше?! – деді Жора мақтанышпен. Әңгімеден әңгіме өрбіп, олар кештің қалай түскенін байқамады. Ымырт үйіріле биік бір жотаның қырына келіп шықты. Алдары жазық дала, кең шапанның етегіндей көсіліп жатыр. Бумын артына бұрылды: көз ұшында Ул-Түркі тауы көкпен астаса буалдыр тартады. Олар бірнеше күн жазықпен жүрді. Мұнда орман жапқан тау да, жота да жоқ. Таулы алқаптағыдай емес, шүйгін шөбі де аз. Көз тоқтатар бұдыры жоқ маң дала. Ақыры, алыстан хан ордасы да көрінді. Жүздеген бозғылт үйлердің қоршауындағы ақ шаңқан еңселі орда алыстан көз тартады. Айнала топырақ үйіліп, ағаш қадалармен қоршалған. Мынаны басып өту мүмкін еместей. Қоршаудың шығыс жағында ғана кіріп-шығар өткел бар екен. Түрік шады келгенін естіп, Чеуну хан дереу қабылдады. Ағын мен Бумын ақ ордаға кірді. Қалы кілем төселген орданың ортасына келіп тоқтап, тізелерін бүгіп, бастарын иді. Жужан ханы қарсы алдарында биік тақта отыр. Екі жағын ала жужан ақсүйектері жайғасқан. – Амансың ба, Чеуну хан! – деді Ағын. – Алтын тағың құтты болғай! Біздің қорғанымыз, қолдаушымыз сенсің! Ұлым Бумынның тәрбиесін мен тек саған сеніп тапсыра аламын. – Сені көргеніме қуаныштымын, Ағын шад! – деді Чеуну. – Сенім артқаныңа алғыстан басқа айтарым жоқ. Бумынды туған

ұлымдай өз тәрбиеме аламын. Айтар датың болса, қазір айт, тосылма. – Бумынмен бірге төрт жүз доғылат келді еріп, ордаңның жанынан оларға да орын бер. – Олар жай оғы жетер жерге орналассын. Бумын солардың жанында бола алады. – Тәңір тілеуіңді берсін, Чеуну хан! Сонымен бірге сенің жаужүрек мың сарбазыңа жететін сауыт-сайман, қару-жарақ әкелдім, соны қабыл ал! Мына сөзге жужан ақсүйектері бір ауыздан гу етті. Хан «көрдіңдер ме, менің сенімді вассалым қандай» дегендей, масаттана төңірегін бір шолып өтті. – Бұдан былай Ағын шад ұлы кеңесте Шифа бекпен қатар менің оң жағымда отыратын болады, – деді хан көтеріңкі үнмен. Ағын алғысын білдіре басын иді. Енді түріктер ұлы кеңесте өз ойын тіке айта алады. Ағын мен Бумын орындарынан тұрды. Әкесі Бумынды сыртқа шығарып, өзі хан нұсқаған орынға барып отырды. Бумын хан ордасынан шыға сала, болған жайды түгел Құржанға баян етті. Кейін олар өздері орналасар жерді сайлап, іңір түскенше өзен бойына қостарын тігіп, жайғасып үлгерді. * * * Бумын хан ордасында тұрып жатқалы, міне, бірнеше жыл өтті. Есейді, бұғанасы бекіп, өсті. Мұнда жүруінің себебі – өз халқының жужан ханын қолдайтынының белгісі екенін түсінді. Мұны ол осындағы басқа вассалдардың ұлдарынан естіді. Олармен келе сала танысқан-ды. Бәрі жылына екі рет хан ордасында жиылатын. Хан бәрімен асықпай сұқбаттасатын. Бұл кездесулер кезінде Чеунудің жанында үнемі шешесі отыратын. Етжеңді, егделеу кісі, соған қарамай, қымбат матадан тігілген сәнді киім киеді. Қайырымды көрінуге тырысатын, тіл алғаны үшін балаларды мақтап, сыйлықтар тарататын. Алайда жылтыраған көзі мен сөзі де, сыйлығы да оның жасандылығын бүркей алмайтын. Хан ордасындағы өмір, жан түршігер сол бір оқиға болғанша, Бумынға алаңсыз, қамсыз көрінген. Бірде Чеуну балалардың көзінше маньчжурдың дидэугань тайпасының көсемінің ұлын өлім жазасына кесті. Баланың басын оның қасындағы руластары бүлік

Содан соң өзі қыздың көңілін аулауға кірісті.

ол өксігін баса алмай.

Жора басқа балаларға қосылып, бәрі сықылықтай күліп бұлардан бөліне берді. Бірі қыздың не айтқанын, бірі жылағанын, енді бірі қалай қозғалғанын сөз етіп, бірін-бірі іліп әкетіп, көңілді күлісіп тұрды. Бумын да солардың қасына барғысы келгенмен, байғұс қызды жалғыз тастап кете алмады. Дэу-хунь-диваньге жаны ашып, көңілін көтермек ниетпен: – Өзіңнің дінің жайлы айтып берші маған, – деді. Қыз дереу көз жасын тыйып, өз-өзіне келіп, дін жайынан баяндай бастады. Бумын бастапқыда онша құлық танытпай, достарына жалтақтап, қыздың әңгімесіне мән бермей тұрған. Алайда Дэухунь-диваньнің әңгімесі біртіндеп қызықтырып, ықыласын аудара түсті. Сөйтіп, Бумын жұрт Будда атап кеткен Таутама-шанья деген ерекше адам жайлы оқиғаға қанықты. Ол ақылды, өзі әділ әмірші болыпты. Оның кейінгі ұрпаққа арнап айтқан сөздері арнайы кітапта сақталыпты. Оның ішінде Бумынға ұнағаны мына сөздер болды: «Өз дініңді сүй және басқалардың көңіліне қаяу түсірме». Дэу-хунь-дивань сөзінің соңында: – Сен де Будда сияқты әрекет етесің, тіпті сенің кей жерлерің соған ұқсайтын секілді, – деді. Бумын мұны әңгімесін тыңдағаны үшін қыздың өзіне білдірген алғысы ғой деп ойлады. Жай ғана күлімсіреді де қойды, үндемеді. Күн еңкейіп, көкжиекті жалқынға малып, тағы бір түннің тақағанынан белгі берген кезде ұлы кеңес аяқталды. Хан ордасынан шыққан кісілерге қарай балалар жүгірісе жөнелді. Екеуінің жанынан солтаң етіп Жора шыға келді. Дэу-хунь-дивань оны жақтырмай, Бумынға қарай тақала түсті. Хуньсюань бақсы көрінгенде, ол тез-тез қоштасып, әкесіне қарай жүгірді. Әкесі көптен көрмегендей қызын құшақтай алды. – Сен немене оған өбектей қалғансың? – деді Жора әкелі-қыз екеуін жақтырмай қарап. – Біз анда сені күтіп тұрмыз... Осы кезде ордадан Ағын шықты. Алшаңдай басып балаларға жақындады. – Сендер неғып жүрсіңдер мұнда? Астарыңнан су шықты ма? – Енді біз қай құдайға табынамыз? – деді Жора сұрақты төтесінен қойып. Ағын әуелі күмілжи мүдіріп қалды, артынша есін жиғандай: – Сенің басқа істейтін ісің жоқ па? Болмайтын нәрсені сұрайтының не? – деді қолын сермей.

Жора мойнына су кетіп үндемей қалды. – Жарайды, жарайды, ұнжырғаңды түсірме, – деді Ағын даусын жұмсарта. – Одан да дайындалыңдар, ертең тойға барасыңдар. Екі бала шаттана аттарына қарай жүгіре жөнелді. Ертеңіне таңертең ордада Чеунудің будда дінін қабылдағаны жарияланды21. Хуньсюань бақсы оны салтанатты түрде өз дініне қабылдады. Чеунуден соң тағы бірнеше жүз кісі солай етті. Соған орай үлкен той болып, мереке-думанға ұласты. Жан-жақтан саудагерлер ағылды. Ағын мен Құржан маңызды істеріміз бар деп елге, Өтукен қойнауына қайтып кетті. Бумын мен Жора өздері қалды. Екеуі атпен базар аралады. Оларға бәрі қызық. Базарда не жоқ дейсің?! Піскен астың, жеміс-жидектің иісі мұрныңды қытықтайды. Қытай жібегі мен ыдыстары, түріктің қару-жарақтары, эфталиттер елінен әкелінген қыш құмыралар, неше түрлі асыл тастар көздің жауын алады. Саудагерлер өз тауарларын мақтап әуре. Қайда қарасаң да, қарбалас, сапырылысқан ығыжығы халық. Құжынаған көптің ортасын көктей өтіп келе жатқан Бумын екі жағына жалтақтай кезек қарайды. Кенет көзі түрлері кісі аярлық, қосақталып байланған бір топ балаға түсті. Төңіректеріне жаутаңдай, үрке қарап, бүрісе бір-біріне тығылады. Мұндайды Бумын ешқашан көрмеген22. Байлаудағы балалардың түрлері сондай аянышты. Бумын жанында келе жатқан Жораны ұмытып, атын қалай тоқтатқанын өзі білмей қалды. Балалардың жанындағы оқалы қымбат шапан киген семіз кісіні байқап, соған жақындады. – Мыналар не үшін байлаулы тұр? – деп сұрады. – Бұлар – құлдар, – деді мес қарын демігіп. Ол Бумынға сынай қарап, менсінбегендей бір езуінен ыржиып: – Бәлкім, біреуін сатып аларсың?! – деді. – Сатып деймісің? – Бумын саудагер қалжыңдап тұр екен деп ойлап, күліп жіберді. – Иә, оның несі күлкілі? – Сен қайда жүрсің? – деген Жораның даусы естілді осы кезде. Бумын оған бұрылып: – Бері келші, көрдің бе мынадай сұмдықты? Мына есалаң адам сатып тұр, – деді дауыстап. 21Жужан ханы Чеуну буддизмді шамамен 511 – 512 жылдары қабылдаған. 22Түріктерде құл болмаған.

болған-ды. Ол қызметшісімен бірге сол базарды аралап жүрген: кенет бір жерден Бумын мен Жораны көріп қуанып кетіп, соларға қарай бұрылады. Алайда қыз екі балаға жақындап қалғанда, осы бір оқыс оқиғаға тап болады. Бумынның арғымағы ашық далаға қарай шаба жөнелгенде, семіз саудагер шаңға аунап қала берді. Қамшы тиген басын ұстап, ыңқылдай орнынан тұрды. Бас киімі болғандықтан, әйтеуір басы қанамаған екен. Орнынан тұра сала, базардың күзетшілерін шақырмақшы еді. Бірақ қасына Дэу-хунь-дивань жетіп келіп, қомақты дорба ұсына қойды. – Мына ақшаны құлды алған салт атты тастап кетті. Дорбада сіз сұрағаннан әлдеқайда көп болуы керек, – деді қулана жымиып, көтеріңкі дауыспен. Ақшаны қос қолдап алған талайды көрген саудагер салмағынанақ қыздың сөзі рас екенін аңдады. Ылдым-жылдым бір-екі теңгені суырып алып, қыздың алақанына сала қойды. – Міне, ала ғой, тек айғайлама. – Рақмет саған, қайырымды адам. Жүзі күлімдеп, алақанындағы ақшаны қыса түсіп, жұмсақ дауыспен: – Қамшысы сізге қатты тиіп кеткен жоқ па? – деп сұрады. – Өй, ондай жомарт жанға жала жабуға бола ма?! Жұрттың бәрі көріп тұр ғой, ол астындағы атын ұрды. Шапса, шаба берсін. Ал әлгі құлдың бағасы онсыз да қымбат болатын. Саудагер қолындағы ақшаны тағы бір салмақтап көріп, қойнына тыға салды. Екі жағына ұрлана көз тастап, қайта саудасына кірісті. Бос сөзге уақытым жоқ дегендей түрі бар. Бумын мен Жора өздерінің Дэу-хунь-дивань арқасында аманесен құтылғандарын бірнеше күннен соң достарынан бір-ақ білді. Жужан хандығында құл немесе мал ұрлау өте қатаң жазаланатын. Ондай қылмыс үшін адамның қолын, тіпті басын шабатын. Екі баланың да мұндай жазадан аман қалмасы анық еді. Істің арты ушықпай, бәрі тыншыған соң, екі бала құтқарушыларына алғысын білдірмекке жолға шықты. Гүлді жібек матадан сыйлық алуды да ұмытпады. Жаңа достарын да ертіп алды. Бумын мен Жора оның есімі Ань екенін әрең ұқты. Бұлар оның тілін түсінбейді, ал ол түрікше білмейді. Будда ғибадатханасының алдына келіп үшеуі аттан түсті. Аттарын бағанаға байлап, өрнектелген биік қақпадан аулаға кірді. Сары

жібектен жамылғысы бар біреу алдарынан шықты. Иегінің астына қос қолын қусыра иіліп, сол күйі қозғалмай тұрып қалды. Бумын мен Жора не істерлерін білмей, бір-біріне қарады. Осы кезде Ань анаған өз тілінде бірдеңе деді. Иіліп тұрған адам белін жазып, жауап қатты. Сосын ауланың түкпіріне қарай бастап жүрді. Ат қораның жанынан өтіп, бір қуысқа кірді. Сол кезде іштен Дэу-хунь-дивань шығып, Бумынға күлімсірей қарап, амандасты. Жалт етіп Жораға бір қарады. Сонан соң Аньге бұрылды. Ань бірдеңелерді айтып, қолын қусыра, басын иді. – Сендердің құлдарың соғды елінде Нопаньто деген ақсүйектер әулетінде дүниеге келіпті, – деді Дэу-хунь-дивань оның сөзін бұларға аударып. – Ол құл емес, – деді Бумын оны түзей. – Біз саған алғысымызды білдірейік деп келдік. Дэу-хунь-дивань түк білмейтіндей сыңай танытпақ болған, алайда онысынан түк шықпай күліп жіберді. Ұлдар қосыла күліп, әңгімелері жарасып кетті. – Сен маған ренжіме, жарай ма?! Егер енді біреу тиіссе, маған айт, – деді Жора қызға сыйлығын беріп жатып. – Мынаны саған әкелдік. Дэу-хунь-дивань сыйлықты ала беріп, оған да енді күлімсірей қарады. – Сендердің Будданы көргілерің келе ме? – деді ол көңілденіп. Балалар келіскен соң, қыз оларды ғибадатхананың ішіне бастап жүрді. Ішке кірген соң, бір мүсіннің алдына келіп, тізе бүкті. Мұны көріп ұлдар да сөйтті. Тек Жора сәл кідірістеп тұрып қалды да, артынан ол да қайталады. Малдас құрып отырған адам мүсінінің жүзі мейірімді көрінді. Алдына май шам қойылған, айнала гүл тізбектері асылып, жерге қызыл раушан гүлінің жапырақтары шашылған. Төртеуі де үнсіз отырып қарап, үнсіз ғана тысқа шықты. – Қалай екен? – деді Дэу-хунь-дивань сыртқа шыққан соң. Жораның көңіл күйі жақсы болатын. Әдетте, мұндай кезде ол қалжыңқой-ақ. Кезекті бір қалжыңын айта жаздап, өзін тежеп қалды. – Сен өкпелемеймісің? – Айта бер, – деді қыз, маған бәрібір дегендей қолын сілкіп. – Сендердің Буддаларың біздің Ағын шадқа ұқсайды екен, – деді Жора қарқ-қарқ күліп.

көзі түсіп, аяп кетсе керек:

тұруына болады, – деп қосты.

Достар ойнап-күліп отырып уақыттың қалай өткенін аңғармады да. Кеш түсе Бумын мен Жора қосындарына қайтты. Ань будда ғибадатханасында қалды. Көп кешікпей ол екі досына арнайы келіп, үйренген түрікшесімен сөйлеп, оларды күлкіге қарық қылды. * * * Бір күні Ань Бумын досына екі тосын жаңалық айтып келді. Будда дінін уағыздаушы Хуньсюань бақсы жужандардың Вэй империясына баратын елшілігіне басшылық етпек көрінеді23. Бұл – көшпенділер тарихындағы діни адамды ресми қызметке тағайындаған алғашқы оқиға. Екінші жаңалық – бақсы қызын хан ордасында қалдырмақ екен. Дэу-хунь-дивань Чеуну ханға аманатқа берілген тұңғыш қыз бала болды. Бумын алғашында Аньнің сөзіне сенбеген, бірақ бұл рас болып шықты. Артынша Чеуну хан Құржанды шақыртты. Ол ордадан көңілді оралды. Аттарын ерттеп жатқан Бумын мен Жораны көріп: – Ішке кіріңдер, сөйлесетін сөз бар, – деді. Ханның Құржанды шақыртып алғандағы айтқандарының тоқетері – ол мемлекетті күшейтпек көрінеді. – Чеуну, ең әуелі, Вэй империясымен арада бейбітшілік келісім жасамақшы. Содан кейін ғана ол Гаогюй князьдігіне қарсы жорыққа аттана алады. Бірнеше жылдан бері Ағын шадтың бес мыңдық қолы Мивоту әскеріне тосқауыл болып тұр. Алайда егер телеуіттер соғысқа бүкіл әскерлерін жұмылдырар болса, түріктердің оған қарсы тұра алмасы анық. Чеуну мұны жақсы біледі, сондықтан ол Жужан хандығының батыс шекарасын қорғауға бізден бір түмен әскер шығаруды ойлап отыр. – Мәссаған! Бір түмен! – Жора дауыстап жіберді. – Бәрін айтып болғам жоқ әлі, – деді Құржан сөзін жалғап. – Сарбаздарға қару-жарақ, азық-түлік керек. Сол себепті Чеуну Ағыннан алым жинамауға келісім берді. Екі баланың қуанышында шек жоқ. Өйтпей ше, түріктер әскер санын екі есеге көбейтуге және алым-салық төлемеуге мүмкіндік алып отыр. Демек, бұлардың руластары енді Жужан хандығындағы көптеген басқа тайпалар бірлестіктерінен күші жағынан әлдеқайда басым түспек. – Ағынға хабар жіберу қажет... – Көке, сенің өзің барғаның жөн шығар, – деді Бумын. 23Жужандардың Вэй империясына елшілігін 513 жылы будда монахы Хуньсюань бастап барған.

Қанішті де жібере алады.

нан он жауынгер атқа қонып, қосыннан ұзай берді.

Тар жол, тайғақ кешу эй империясында 515 жылы билікке әйел патша Ху Ши келді. Ресми тұрғыдан ол кәмелетке толмаған ұлы Тоба И атынан билік жүргізді. Империяның бар билігі де соның қолында еді. Хуньсюаньді ол өзіне жақын тұтты. Ақылды, бейбіт өмірді жақтаушы монах әйел патшаның көңіліне бірден жаққан. Екеуі талай сұқбат та құрған. Чеуну ханның будда дінін қабылдағанын да естіген. Бұған шындап көңіл бөлген Ху Ши кешікпей жужан ханымен келіссөз жүргізе бастады. Ақырында, 516 жылы екі жақ жасырын түрде бейбіт келісім жасасты. Дэу-хунь-дивань бұл жаңалықты Бумынға жеткізуге асықты. Жолға Ань екеуі бірге шықты. Қазір олар бір-бірінен екі елі ажырамайды. Екі жас жұрттың өсек-аяңына да мән бермей, сүйіспеншілік сезімдерін жасырмайтын болған. Қыз әкесінің келісімін алып, үйленбекші. Қазір екеуінің алыстағы Хуньсюаньді күтіп жүрген жайлары бар. Жужан хандығы мен Вэй империясының арасындағы бейбіт келісім жайлы хабар олардың әкелері тезірек қайта ма деген үміттерін қоздыра түскен-ді. Дэу-хунь-дивань мен Ань түрік қосынына ат арбамен келді. Достарының жаттығу алаңында екенін естіп, олар солай қарай бет алды. Бумын мен Жораның жасында кез келген көшпенді садақ тарта алатын24. Қазір екі бозбала найза мен қылыш ұстау өнеріне үйреніп жүр25. Жиі-жиі ашық далаға шығып, Қаніштің бақылауымен жаттығу жасайды. Қаніш түрік ауылдарындағы ең шебер, білікті сарбаз ретінде танымал. Бумын мен Жора ат арбаны көріп, жаттығуларын доғарып, семсерлерін қынына салды. Екеуі де ентіге дем алады, күнге күйіп күрең тартқан кеуделері бұршақ-бұршақ тер. – Сендер неменеге шайқасып жатырсыңдар? – деді Дэу-хунь-дивань салған жерден. Жауап орнына қарқылдаған күлкі естіп, көңілі жайланғандай. – Осыны да шайқас дей ме екен?! – деді Қаніш күлкісін басып. Өзі бір жібек орамалды алып аспанға лақтырып жіберді де, қылышын суырып алып, көз ілеспес жылдамдықпен оңды-солды сермеп-сермеп қалды. Орамал ұсақ-ұсақ қиындыларға бөлініп, үп 24Көшпенділер садақ атуды, шамамен, он бес жастарында үйренген. 25Найза, қылыш ұстауды 17 – 18 жаста үйрететін болған.

танғандай.

Қала маңындағы халық жолдың шаңын көтеріп қақпаға бет алды. – Жол беріңдер! – деп айғайлады бір сарбаз, жужан елшілігіне жол ашып. Аньнің жетегінде тоғыз түйе. Артқаны – Чеуну ханның тай-тай тарту-таралғысы. Елшілік сарай алдындағы кең алаңқайға келіп тоқтады. Ань түйелерін бір шетке шығарып, шөгерді. – Хуньсюань бақсыны іздеп тауып, хабар беру керек, – деді елшінің бірі. – Рұқсат етіңіз, мен іздеп табайын, – деді Ань бірден. – Жарайды, бірақ тезірек. Ақшаның шетін шығарып еді, бір күзетші жол көрсететін болып келісті. Ол Аньді тар көшелермен қаланың шетіне қарай бастады. Ағаш қақпалы биік қоршаудың жанына жеткенде күзетші: – Мені осында күт, – деді. Өзі кіріп кетіп, біраздан соң шықты да, Аньді шақырды. Ұсақ тас төселген жалғыз аяқ жолмен ауланың түкпіріне бастап жүрді. Аула түкпіріндегі шағын үйдің арты ашық сенек екен. Хуньсюань малдасын құрып жібек кілемшенің үстінде отыр. Жанары бұлыңғыр тартқаны болмаса, бет-жүзі мүлде өзгермепті, бұрынғы қалпы. Аньге қараған көзінен «осы көріп отырғаным рас па?» деген таңданысты оқуға болатын еді. Ань Хуньсюаньнің алдына келіп отырды. Жужан хандығынан елшілер келгенін айтып болған соң, бірден қызына үйленуге рұқсат етуін сұрамақшы еді, бірақ ақсақал асығыс орнынан тұрды. Ань кейінірек сөйлесермін деген оймен ернін тістей қойды. Екеуі сол бетте елшілік тоқтаған алаңға келді. Жолай Ань Хуньсюаньге қызы жайлы, оның достары жайлы айтумен болды. Хуньсюань оны бар ынтасымен тыңдады. Естігендеріне риза екенін көрсетіп, жүзі күлім қағады. Жужан елшілері будда монахын көріп, қауқылдап қуанысып қалды. Қаумалай қоршап алған соң, Ань бір шетке ысырыла берді. Бәрі сол қалпы император сарайына кіріп кетті де, одан кеш түсе бір-ақ шықты. Сәтті өткен келіссөздің құрметіне түнде елшілер Хуньсюаньнің үйіне жиналып, шағын той өткізді. Ань көңілді отырыс үстінде екі ел арасындағы бұрынғы кикілжің кездейсоқ болмашы бір

Бумын ішке кіріп, тез-тез киіне бастады.

Басқа сарбаздар да осында екен.

нуге жеткізер еді.

сын қатайтып.

де жақсы түсінеді.

Бумынның қылышын қойды.

тұра қалды.

деді ол. Даусы тісінің арасынан ысылдай шықты.

Қашқындар үске таман жел қуған қара бұлт көк аспанды тұмшалап, ірі-ірі тамшыларын жіберіп, қалың жауынның келе жатқанынан хабар берді. – Шексіз көк аспан да біздің тілеуімізді тілеп тұр! Жауын ізімізді шайып кетеді, – деп Қаніш атқа мінді де, алға түсіп, сарбаздарды бастай жөнелді. Төрт жүз салт атты өзенге қарай беттеді. Өзеннің суын сауырдан кешіп олар ұзақ жүрді. Көкжиек бұрынғыдан бетер түнере түсті. Алыстан күннің күркіреген даусы естіліп, аспанды тіліп найзағай ойнай бастады. Қалың тоғайдың тұсына жеткенде аттылар жағаға шықты. Тоғайдың арасымен енді өзенді бойлай жүрді. Тоғай шетіне келгенде, тоқтап, тың тыңдады, төңіректі шолды. Қаніш қатарласа, жайыла жүруді тапсырып, ашық далаға бет бұрды. Бұлар ашыққа шығысымен, жаңбыр күшейді. Жауынның күшейгеніне сүйсінгендей, олар жүрістерін үдетіп, сар желіске салды. Сол екпіндерін бәсеңдетпей түнімен жүрді. Таң сыз бере жауын саябырсыды. Малмандай су болған адамдар да, астарындағы аттары да әбден қалжырады. Аттарын тынықтырып, бел жазу үшін аял қылды. Қарауыл қойып, аттарының ер-тоқымын сыпырды. Шідерлеп, отқа қоя берді. От жақпады, сақтықты ойлады. Жаңбырдан соң дала мүлгіген тыныштыққа оранған. Аттардың пысқырынғанынан басқа селт еткен дыбыс жоқ. Тіпті, ұшқан құс пен жүгірген аң да маң даладан безіп кеткендей. Бумын су тоқымын төсеніп жата кетті, бірақ көзіне ұйқы кірер емес. Ойы шашыраңқы, көңілі алаң. Дэу-хунь-дивань есіне түсті, жыламау үшін көзін жұмды. Оның өлімі күтпеген соққы болды. Бумын мұқалып, жасымағанмен, өзгергені рас: бұрынғыдан гөрі ұстамды әрі қатал. Арада жылдар өткен соң, бұл оның мінезқұлқының, жалпы болмысының қалыптасуына өзіндік үлесін қосты... Сәске түсте қарауылдан хабар келді: Анахуань қуғын жіберіпті, мың шақты қуғыншы осылай беттеп келеді екен. Бәрі дереу аттарын ерттеуге ұмтылды. Қаніш Бумын мен Жораға: – Ауылға қарай тартыңдар екеуің, біз оларды бөгей тұрамыз, – деді бұйыра.

орналастырды.

алаңдаушылық байқалады.

жайпап отырып, көп ұзамай Бумын мен Жора жүрген тұсқа да жетті. Күш еселеніп, жужандардың жағдайы қиындады. Берекесі кеткен жау бет алды құла түзге қаша жөнелді. Түріктер жужандарды тырқырата біраз қуып, кері қайтты. От жағып, жаралыларды шатырларға орналастырды. Қолға түскен тұтқындар да аз емес екен. Оларды бір-біріне арқаларын бергізіп, екі-екіден қосақтап байлап қойыпты. Бумын мен Жора аттарының ер-тоқымын алып, тұсап, жайылымға қоя берді. Сонан соң шатырлардың арасымен аралап келе жатып, бір оттың басында жүзбасылармен отырған Қанішті байқап, солай қарай бұрылды. – Елу шақты жігіттен айырылдық, жараланғандар да көп, – деді Ақтай. – Тұтқындарды не істейміз? – Оларды босату керек, – деді Бумын отырып жатып. – Босату керек? – деді Қаніш қасын кере. – Қару-жарағын сыпырып алып, аттарын қайтарамыз. Өліктерін жиып, соңғы сапарға дұрыстап шығарып салсын. Ал бізге тезірек жүру керек, жаралыларды тастамаймыз: өзіміздің жігіттерді де, жужандарды да! Бумынның сөзін қоштап сарбаздар шу етті. Қаніш те оны жөн көрсе керек, қарсы ештеңе айтпады. Тұтқындарды шешіп, екеуара бір ат беруді бұйырды. Жарақаты ауырларды екі аттың арасына аспалы зембіл жасап жатқызды да, елге қарай тартты. Алтайдың бөктеріне жете бергенде, алдарынан екі мың қолмен Құржан тарқан шықты. Ол жігіттердің жужандармен шайқасып, жеңіспен келе жатқанын естіп қуанып қалды. Ал жаралылардың арасынан жужандарды көргенде таң-тамаша болды. Істің мән-жайына қаныққан соң, жиенінің игі іс істегеніне іштей риза болды. Ұзақ жолдан шаршаған сарбаздар тынығу үшін сол жерге аял қылып, от жақты. – Енді Анахуаньнің Шифадан басқа тағы бір жауы бар. Ол – біздің Ағын шад, – деді Құржан тұнжырай. Бумын етті отқа қақтап пісіріп, асықпай жеп отырған. – Біздің Шифаға барып қосылуымыз керек, – деді ол. – Мұны он рудың басшылары келісіп шешуге тиіс, – деп жауап берді Құржан оған. – Олар жиылып бір шешімге келем дегенше, Анахуань Шифаны быт-шыт қылып, аузын бізге салмай ма? – деді Бумын қарсылығын білдіріп. – Әкем, кеш болмай тұрғанда, бір шешімін өзі айтуға тиіс.

Текті көкжалдар арақұздың маңында мың қаралы салт атты жиналды. Өңкей өрімдей жастар, бірақ бәрінің де мақсаттары айқын: ағасының, әкесінің, тіпті жай руласының кегін қайтару. Сапты аралап көрген Бумын бұғанасы бекімеген тым жастарын үйлеріне қайтарды. Қалғандарын ондықтарға, жүздіктерге бөлді. Сөйтіп, жолға шықты. Бумын іштей Қанішке сенген, сенімі алдамапты. Жолай соның жужандармен қақтығыстан аман қалған сарбаздарына келіп қосылды. Өзенді өрлей бірнеше күн жүріп, қарағайлы орманға кірді. Одан әрі Қаніш аң жымдарымен26 алып жүрді. Шифаның қай маңда жүргенін ешкім нақты білмейтін, тек бәрі оның тәжірибесіне арқа сүйеді. Қаніш алда келе жатқан. Кенет астындағы аты жаңа жүріп өткен жылқының ізін сезгендей болды. Содан ол атының тізгінін қоя беріп, еркіне жіберді. Із кең шалғынды алқапқа алып шықты. Сарбаздар тоқтады, айналаны шолды. Бұл жер үлкен бір алаңқай екен. Бір жақ тұсында жалаңаш жалтыр тас көкке шаншыла төніп тұр. Басқа жақтары орманмен көмкерілген. Осы кезде алдарынан бір атты жауынгер шықты. Шифаның қосынын іздеп жүргендерін білген соң, тау аңғарына қарай бастады. Аңғар тік жартастармен қоршалған, киіз үй мен шатырға толы екен. Келімді-кетімді аттылар да көп. Қақ ортада еңселі ақ орда, алдында рулар мен түрлі тайпа бірлестіктерінің байрақ, тулары желбірейді, ішіндегі ең биігі – Шифанікі. Бумын Қаніш пен Жораны ертіп, ақ ордаға кірді. Жужандармен қақтығысты, оның немен тынғанын білетін үйдегілер бұлар кіргенде марапат көрсете шу етті. Шифа бек үшеуін жеке-жеке құшағына қысып, былай деді: – Сендерді көргеніме қуаныштымын, текті көкжалдар! Дайындалыңдар, ертең Анахуаньге қарсы жорыққа аттанамыз! Таң бозында дабыл соғылды. Шифа саптың алдынан өтті. Астындағы аты жер тарпып, ауыздығымен алысады. Қысқа ғана ұранды сөздер айтып, жиырма мың қолды бастап, алға түсті. Қара құмырсқадай қаптаған қалың қол тау аңғарынан шығып, жазыққа қарай шұбатылып бара жатты. 26Жым – аңның жүрген жолында қалған із.

Әскер адырлы даламен бес күн жүрді. Мың сан болат тұяқ қуаң даланың шаңын аспанға шығарды. Әскерді оза алдын ала барлаушылар тобы аттандырылып, қарауылдар қойылған болатын. Солар сәт сайын алдыңғы жақтан хабар әкеліп отырды. Сарбаздардың көңіл күйлері жол бойы көтеріңкі болды, соғысқа емес, тап бір тойға бара жатқандай. Көз байлана ұрыс болар жерге жетті. Қарсы жақтың әскері хан ордасына жақын жерден күтіп алды. Соған қарағанда, Анахуань өзіне сенімді емес секілді. Жеңістің оңайшылықпен келмейтінін сезетіндіктен де ашық далаға шығудан тайсақтайтын сыңайлы. Шамасы, жеңіле қалған жағдайда бекінісі мықты ордасына тығылып, қорғануды ойлаған. Бумын қарсыластарының сапына көз жіберіп, мұқият барлап шықты. Әскер қанатын жайып жіберген алып қара бүркітке ұқсайды екен. Оң қанаты өзенге барып тіреліпті, сол қанаты жазыққа созылып жатыр. Соққы беретін негізгі күш пен қосалқы мыңдықтар ортада. Бір қарағанда, жау сапының осал тұсын табу мүмкін еместей. Төңіректі бажайлай шолған Бумынның назарынан Анахуань әскері тұрған жерден байқала қоймайтын ойпат тұс тыс қалмады. Сай, жыраларды паналап, жау көзіне түспей мына ойпатқа өтуге болады. Бумын мұны ішіне түйіп қойды. Күн батқан соң, әскери кеңес жиылды. Мыңбасылар ұрыс жоспарын талқылады. – Екі жақтың күші шамалас, – деді Шифа. – Шабуылды Анахуань бастасын, әскері жазыққа ашылып, жайыла түссін. Тосқауыл қоятын жердің жоғы өкінішті, айнала алақандағыдай, бір жүздің өзіне қалқа болар бұдыр жоқ... – Айналып, желке тұсынан соғуға болады, – деді бір қоңыр дауыс. – Сонда біз оны диірменге түскен дәндей екі жақтан үгіп жіберер едік! Бумын мұны айтқан адамға бұрылды. Егделеу кісі екен, бірақ алып күш иесі екені көрініп тұр. Қысықтау, өткір көздерінде сабыр тұнады. – Мәртебелі Құтұз бек, – деді оған Шифа. – Егер Анахуань біліп қойса, біз көмекке жеткенше, сенің жасағыңнан сау-тамтық қалдырмас. – Демек, ол бізді уақытынан бұрын көрмейтіндей бір жолын табу керек, – деді Құтұз сабырлы қалпынан танбай. Оның сөзі көңілінен шыққан көпшілік қолдай жөнелді.

Құтұз Бумынды бастан-аяқ бір шолып, күлімсіреді.

соның жолын табуға болатын секілді.

бәрі тыншыды, сонау ойпатқа дейін ешкім жоқ.

таңға қарай күзетті ауыстыруы мүмкін, өзің торисың.

шайқас басталды. Жаудың екі қанаты бірдей алға лап қойды. Жер солқылдап, айғай-шу көкті тітіретті. Шифа түске дейін табан аудармай тосқауыл болуға тиіс. Міне, оң қанаты жылыстап шегініп, өзенге дейін барды. Енді сәл шыдаса, Анахуань қосалқы мыңдықтарын жіберіп, оң қанатты негізгі күштен бөліп, жойып жіберуге ұмтылары қақ. Сол мезетте тұтқиылдан Бумынның сарбаздары шыға келмек. Әскери кеңесте тап осылай етпек болып шешім қабылданған. Тықырши күткен сәт – міне! Бумын дулығасын киді, қалқаны мен найзасын ыңғайлап ұстады. Ол жаудың көзіне көп болып көріну үшін жайыла шабуды тапсырды. Атой салып, тасадан жазыққа атып шықты. Анахуань мұндайды мүлде күтпеген-ді. Ол қосалқы мыңдықтарын алға жіберіп, санаулы ғана адаммен оңаша қалған. Қосалқы мыңдықтарын кері қайтаруға мәжбүр болды. Шабуылының екпіні бәсеңдеп, алғы шебінің берекесі қашты. Анахуаньнің ойлағаны болмады. Бумын бірден Анахуаньге қарай ұмтылған. Үрейден сиқы қашқан бет-жүзін де анық көрді. Осы кезде алдынан бір жужан сарбазы шыға келді. Бумынның найзасынан жалт беріп, қылышын сілтеп қалды. Бумын қалқанын тосып үлгерді. Әлгінің күшінің жойқындығы сондай, бұл атынан аударылып түсе жаздады. Атының басын бұрып, әккі жауға қайта тап берді. Ананың қылышын дәлдеп тағы бір шабуының ыңғайы келіп-ақ қалып еді, алайда мойнына ысылдай келіп бір қыл арқан ілікті. Бұғалық түскен жужан жауынгері жанталаса қырылдап, гүрс етіп атынан ұшып түсті. Бумын жалт қарап, арқанның екінші ұшын ұстап тұрған Құтұзды көрді. Шифа жаудың негізгі соққы беруге жұмсалған алғы шебін кейін серпіп тастады. Ұрыстың шешуші сәті де сол болды. Жау қаша бастады. Ат-маттарымен өзен суына қойып кетіп, арғы беттегі жазық далаға бет алды. Қас қарая ұрыс тоқтады. Қос басына Бумын титығы құрып, әзер жетті. Атының ерін алып, тұсады да, отқа қоя берді. Теңселе басып, от басына келді. Сол бойда бос жатқан бір тоқымға сұлай кетті, қалай ұйықтап қалғанын білмейді. Түн ортасы ауа оянса, құлағының түбінен қырылдап біреу жатыр. Шамасы, тоқым соныкі болса керек. Бумын аунап түсіп, қайтадан ұйқы құшағына берілді. Таң атысымен, қосындар арасына Анахуаньнің Вэй империясына қашып кеткені жайлы хабар тарады. Әйел, бала-шағасын өзімен

қатарласа жүрді.

Сондықтан қарусыз жүрсің бе? Әлде біреу тартып алды ма?

Бейтаныс күліп жіберді, Жора оның көңіл күйінің жақсы екенін байқап, ескі танысындай өзімсіне бастады. – Сендердің ауылдарыңда бір қыз бар, аты – Қорлан. Соған Жорадан сәлем айта бар. – Демек, сен Жора екенсің ғой, – деді бейтаныс жан көз тоқтата қарап. – Ал сен Бумын боларсың, шамасы? Бумын үнсіз ғана басын изеді. – Біз жайлы естігенсің ғой?! Жарайды, оны қойшы... – Жора тебініп, оған жақындай түсті. – «Егер бүгін түнде өзен бойындағы кәрі талдың түбінде күтеді» деп Қорланға айта барсаң, ақысына жақ, қылшан (жебе салып жүруге арналған жылқының қылынан тоқып жасалатын қорамсақ) толы оқ берем. Түсіндің бе? Салт атты паңдана мырс етіп, Бумынға бұрылды. – Ал, сенен ешкімге сәлем айтудың қажеті жоқ па? – Жоқ, – деді Бумын қысқа қайырып. – Қалайша біздің ауылда ешкімге көзің түспеді? Бумын мына өзіне қағыта тиісіп келе жатқан жанға бұрылып, тесіле қарады. Жүзі албырап тұр. Томпақ ерні шиедей, отты жанары күлім қағады. Бір сәтке көздері түйісіп, бір-біріне қарап қалды да, екеуі бірден күліп жіберді. Осы кезде бейтаныстың күләпарасының астынан ұзын бұрымы сусып, омырауына құлап түсті. Жораның екі көзі жыпылықтап, аң-таң. Қыздың аты Ханша екен. Құтұз бектің үлкен қызы болып шықты. Жүрек шіркіннің кейде бір арнаға құяр егіз бұлақтай үндесе соғатын кезі болады. Бүгін, міне, тап сондай болды. Күтпеген кездесу, Поломын ханнан «Қашқындарды қуыңдар, Құтұзды өлтіріңдер!» деген хабарды алып жаушы келгенше, келеңсіз жайларды Бумынның есінен шығарған еді. Жаушы сөзін бітіргенде, Ағын шад ызалана мырс етті, жиылғандарды көзімен бір шолып өтті. Сол жағында – Бумын мен Жора, оң жағында – Құржан, Қаніш, Құтұз отырған. – Мәртебелі Ағын шад, мен өлуге бармын, бірақ нағыз жауынгерге сай өліммен өлемін, қолымнан қаруым түспейді, – деді Құтұз. – Егер Поломын әскер шығарса, біз жұмылып, бірге қарсы тұрамыз. – Ағын Бумынға қарады, сосын Құтұзға бұрылды. – Естуімше, сенің бір әдемі қызың бар.

Ағын шадтың ненің шетін шығарып келе жатқанын түсінген Құтұздың қиық көздері күлімдеп, шалқая берді. – Ал, сен не айтасың бізге, Бумын? – деді Ағын жеделдете. – Ол... – Бумын абыржып қалды. – Ханша қарсы емес секілді... – Секілдің не сенің? – деді Құржан қағытқандай. – Алдыңда қыздың әкесі отыр, әкесі келіссе, қыз қайда барушы еді?! Бумын оң қолын кеудесіне басып, Құтұзға қарады. – Мәртебелі Құтұз бек, сіздің қызыңыз Ханшамен байласқан сөзіміз бар, батаңызды беріңіз. – Алдарыңнан жарылқасын, балалар! Бұл түріктер мен сірлер27 одағының бастамасы болғай! – деді қыз әкесі қоңыр даусын соза. Ағын: – Түріктің он тайпасының бірлестігіне, міне, тағы бір тайпа – он біріншісі қосылды! – деді көтеріңкі үнмен. Бұны қолдап, басқалар гу етті. Бумын әкесі мен нағашысының бұл әңгімені не үшін дәл қазір қозғағанын сонда барып түсінді. Бәсе, асығулары бекер емес екен. Дала заңы бойынша, жекжаттардың бір-біріне қару сілтеуіне болмайды, керісінше, олар ұрыста бір сапқа тұрып, жауға қарсы бірге соғысуға тиіс. Сондықтан да, Бумын мен Құтұз бектің қызының тойынан кейін Ағынның Поломын бұйрығын орындамауға толық негізі бар еді. Түріктер басшысының беделі бір демде басқа көшпенділер алдында көтеріліп шыға келді. Қоныс аударып келушілер көбейді. Өтукен қойнауына ірге теуіп, түріктер бірлестігінің қатарын молайтты. Поломын, әрине, түріктердің күшеюіне жайбарақат қарап отыра алмады. Қарсы жорық ұйымдастырудың қамына кірісті. Алайда, тағдыр оны дегеніне жеткізбеді. Телеуіттердің кешегі әміршісі Мивотудың інісі Ифу хан бұл кезде Гаогюй мемлекетін қайта қалпына келтірген-ді. Әскер жиып, жужандарға соғыс ашты. Түріктер оларға кедергі болмады. Ифудан күйрей жеңілген Поломын Вэй империясына барып паналап, кешікпей сонда қайтыс болды. Жужан хандығында билікті аз уақытқа Синифа өз қолына алды. Бірақ ол да телеуіттердің тегеурініне шыдамай, 521 жылы күзде Вэй империясына қашуға мәжбүр болды. Алып мемлекет басшысыз қалды. Тақтан үміткерлер саны артып, солардың арасында өзара қырқыс басталды. Ішкі соғыс Жужан хандығын әбден діңкелетті. Жол торыған қарақшылар көбейіп, 27Сір – қыпшақтардың ертедегі атауы.

Елде ақырындап тыныш өмір қалпына келе бастады. Әрине, алаңсыз тірліктің ауылы әлі алыста. Дегенмен, бұрынғы ережелер өзгерген жоқ. Ағын шад хан билігін мойындайтындықтан, Анахуаньге салық төлеп, ұлын аманатқа беруге тиіс. Түрік ақсүйектері осы мәселелерді талқыламаққа Ашина әулетінің ауылында бас қосты. Ақылдаса келе, хан ордасына Естемі жіберілетін болып шешілді. Ал одан үлкен ұлы Бумын болса, бұл уақытта ержеткен, үйленген, әкесінен бөлек, өз ауылымен жеке көшіп-қонып жүрген жайы бар. Сондықтан аманат жайында ешкім дау айтпады, ал салық төлеу мәселесіне келгенде, дау туындады. – Біз Анахуаньге оның Вэй империясында өткізген төрт жыл өмірі үшін не деп салық төлейміз? – Нушиби бек даусын көтере сөйледі. – Не үшін? – деді Бумын таң қалғандай. – Біз оған одан да көп төлей аламыз. – Не айтып отырсың? – деді Ағын жалт қарап. – Есің дұрыс па? – деп шуылдасқандар да болды көп ішінде. Бумын күлімсірей, тыныштық сұрап қолын көтерді. – Ойын айтсын да! – деді Жора жұртты тыныштыққа шақырып. Шуылдаған көпшілік сап тыйылды. – Бұрын біз жужандарға алым ретінде тек қару-жарақ қана беретінбіз, қазір Анахуаньге билігін нығайту үшін әскер де қажет. – Дұрыс айтасың, – деді Ағын оны құптап. Бірақ оны қағыта: – Енді сарбаздарымызды да берейік демексің бе? – деді. – Дәп солай! – деді Бумын жайбарақат. Ағынның есі шығып, аузына сөз түспей отырып қалды. – Ал біздің ауылдарды кім қорғайды? – деді біреу айғайлап. – Кімнен қорғамақсың оны? – деді Бумын таңданып. – Осы өмірімде мен мұнда келген бірде-бір табғаш, телеуіт не қырғыз әскерін көрмеппін. Ал жужандардың бір түмені келген. Содан бері біздің шад соларға ұлдарын аманатқа берумен келеді. Үй ішінде еңсе басқан тыныштық орнады. Бумынның қанша жыл хан ордасында аманатта болғаны мына жұртқа тегіс мәлім. Қазір інісі Естемінің жайын ойлап, көңілі алаң екені де баршасына түсінікті.

орындауға мәжбүр, әйтпесе інісін көре алмауы да ғажап емес.

Император кеңесшісі үн өтті, түн өтті. Аньге тірі жан төбе көрсетпеді. Су әкелген де ешкім болмады. Күн батып жарық семе бастады... Ань бүк түсіп жата кетті. Көзі ілініп бара жатыр екен, есік ашылды. Ішке сау етіп күзетшілер кірді. Олар оны сүйрей-мүйрей есік алдына алып шығып, бірден тізерлей шөктірді. Темір сауытты біреудің алдына зорлап бас идірді. Ань оның былғары етігін ғана көріп отыр. – Сен көшпенділердің арасында болыпсың, олардың тілін де білетін көрінесің, – деді бейтаныс адам. – Иә, Хуньсюань бақсы үйреткен маған. – Сен боссың, енді менің тілмашым боласың. – Мың алғыс саған, мәртебелі мырза, – деді Ань қуанышы қойнына сыймай. – Менің атым – Юйвэнь Тай. Үстіңе киім ал, сосын сарайға кел, мені сонда табасың. Сыңғыр етіп жерге әмиян түсті. Былғары етіктер бұрылды да, ғайып болды. Ань басын көтерді. Жан-жағына қарады, маңайда ешкім жоқ. Мынау түсі емес, өңі екеніне сенер-сенбесін білмеді. Есі ауған адамдай сәл отырып, орнынан тұрды да, ілби басып түрмеден ұзай берді. Бостандыққа шыққан соң, Ань ең әуелі екі тақтайшаға Дэухунь-дивань мен Хуньсюаньнің есімдерін жазды. Содан кейін екі тас қобди жасатты да, тақтайшаларды соған салып жерге көмді: енді олардың жандары тыныш болады. Ань екеуінің басына ас-су әкеліп тұрады. Ань ойға шомып отыр. Достары есіне түсті. Қайда екен олар?! Бумын мен Жора. Әлде, оларға да тақтайша, тас қобди жасау керек пе? Олай болса, мұның мына жалғанда жалғыз қалғаны ғой. Өз ойынан өзі шошынған Ань еңсесін тіктеді, қалай да бірдеңе істеу керек деп түйді. Мына пікір оны қамшылай түсті, орнынан құлшына көтеріліп, сарайға бет алды. Бұл түрмеде жатқанда, көп нәрсе өзгеріпті: Ху Ши өзінің ұлы Тоба Иді өлтіріп, билікті қайта қолына алыпты. Императордың өлімі ел ішінде жік тудырған. Артынша белгісіз жағдайда Ху Ши де мерт болған. Оның өлімінен соң, Вэй империясы батыс және шығыс болып, қырғи қабақ екі князьдікке бөлінеді. Екеуінің арасында соғыс

басталады. Бұл қолдарында нақты соғыс күші бар қолбасшылардың беделін арттырады. Князьдіктердің шын мәніндегі билеушілері де солар екен. Шығыста билікті Гао Хуань деген бір әскери қолбасы қолына алады. Ал батысты Аньді бостандыққа шығарған Юйвэнь Тай билейді. Ань оған шын көңілімен қызмет етті. Сондықтан ол қызметте тез көтеріліп, тіпті император кеңесшісі болып тағайындалды. Алайда императордың өзі басқаның дегенімен жүретін. Сол күні Аньді Юйвэнь Тай шақыртты. Қызметші оны бір кең бөлмеге ертіп келді. Іште әскери киім киген, сауытты біреу ерсіліқарсылы жүр. Қимылы шалт, адымы нық, күш, айбыны көрініп тұр. Жүзі сұсты, жанары өткір. – Бізге саудагерлер келді. – Юйвэнь жүрісін тоқтатты. – Ань Нопаньто, олар бізге қару-жарақ, сауыт-сайман сата ала ма? Соны анықтап бер. – Құп, мырза! – Ань иіліп, қолын қусырды. – Тогон ханы Куалюй Тибет жолын жауып тастады. Юйвэнь Тай әрлі-берлі жүріп сөзін қайта сабақтады: – Бірақ саудагерлер тау соқпақтарын, жанама жолдарды білуге тиіс... Олармен тіл табысып, кез келген бағаға келіс. Қазір бар, қызметші сені оларға ертіп апарып көрсетеді. Ань есіктен шыққан бойда, Юйвэнь Тай оларды сыртынан жасырын бақылау үшін құпия бөлмеге өтті. Ань қонақ бөлмеге кірді. Үстел басында екі саудагер отыр. Торсық бет біреуі алтын жіппен зерленген шапан киген. Екіншісі арық, оның дөңестене біткен қыр мұрыны, киген киімі парсылық екенін байқатады. Алдарында шай, жеміс-жидек самсап тұр. Император кеңесшісін екеуі де күлімсірей қарсы алды. Ань де күлімдей келіп отырып, қандай тауарлары барын сұрады. Олар өз тауарларын айтып, судыратып тізе жөнелді: парсы сүрмесі, бабыл кілемі, Қызыл теңіздің қымбат асыл тастары, інжу-маржаны, Сирия мен Мысырдың матасы, Кіші Азияның есірткісі. Бәрін де жібекке айырбастағылары келеді екен. Ань елдегі соғыстың кесірінен жібек өндірісі қысқарғанын, алайда олар үшін табуға күш салатынын жеткізді. Саудагерлер қуанып кетті. Екеуі Аньге жарылқаушысындай қарап, олардың әңгімелері жараса түсті.

Ал сіз қайдан білесіз оларды?

болды ма?

жарақ әбден жиылды десейші, – деді Ань.

ұл 535 жылдың күзі. Қазір таңғы шықтың орнын аппақ қырау басқан. Бумын әскерін тауға әкетті. Қысты сонда өткізбекші. Бұл сарбаздарды да, аттарын да азық-түлікпен қамтамасыз етуіне тиімді. Өздері аң аулап күн көреді. Ал аттарына таулы алқапта тебіндік жер мол. Бумын, Естемі, Жора, Қаніш төртеуі қосқа келіп кірді. От басына отырғандары сол еді, жаушы келді. Ағын шад қатты науқас көрінеді. Бумын әскерді Жора мен Қанішке тапсырып, інісін ертіп ауылға тартты. Қарауыл бекеттерінде ат ауыстырып мініп, тоқтамай жүріп отырды. Ағынның үйінің босағасында қара мата байланған найза шаншылып тұр – үйде ауыр науқас бар дегеннің белгісі. Бумын мен Естемі ішке кірді. Үйдің ала көлеңке жарығына көздері үйренбей, екеуі сәл кідірістеді де, сыңси жылаған әйел даусы шыққан тұсқа қарай жүрді. Ағынның бас жағында Құлан отыр, жанында бақсы бар. Естемі келіп анасының иығынан құшақтады. Бумын әкесінің жүзіне үңілді. Жағы әбден суалып, көзі тіпті шүңірейіп кеткендей. Әкесі жанары солғын тартқан көздерін ашты. – Бумын, – деді ол. – Енді түріктерді сен басқарасың, Естемі әскерге ие болсын... Бұл оның соңғы сөзі, соңғы әмірі болды. Айғыз-айғыз күз аспаны түнеріп, сіркіреп жаңбыр жауып тұр. Жұрт түріктердің айбынды шадын соңғы сапарға шығарып салуға дайындық үстінде. Бақсы жерлейтін тұсты белгіледі, ер кісілер сол жерден тегіс алаңқай әзірледі. Сол жерге төрт жағы дүниенің төрт тарапына бағытталған тікбұрыш сызылды. Көр қазылып біткен соң, ауылдан қаралы жиын шықты. Ағын шадтың қазасына жиылған жұрт аңырап жоқтау айтуда. Еркектер әміршісінің өлімін көздерінен аққан жаспен емес, сорғалаған қанмен жоқтау үшін жүздерін қанжармен тілгілеп тастаған. Марқұмның басын шығысқа қаратып, көрге салды. Жанына ыдыс-аяқ және жасына қарай жебелер қойылды. Түріктер әміршісі

29Іркін – жоғары әскери шен.

Анахуань телеуіттермен, Батыс Вэй князьдігімен соғысып жатқанда, Өтукен халқы дамыл таппай кен қазды, темір өндірді, қару-жарақ, сауыт соқты. Ақыры, түріктер жарағы сайманына сай атты әскер жасақтады. Бумын билік тізгінін мықтап ұстады, бүкіл қосындар да дегенін екі етпеді. Естемінің арқасында әскер сапының жүйесі нығайды, темірдей тәртіп бұлжымастай болды. Түріктердің күшейгенін естіп, Юйвэнь Тай Бумынға Ань Нопаньтоны бас етіп елшілік жіберді. Бұл дипломатиялық өкілдік шын мәнінде түріктердің жужан ханынан тәуелсіздігін алып, Орталық Азияның саяси өмірінде маңызды орны бар екенін танығандық еді. Ань Нопаньто Ашина ауылына 545 жылдың ерте көктемінде келіп жетті. Бумын түрік ақсүйектерімен бірге оны Қарақұздың маңында қарсы алды. Ань жабық күймеден шыққанда, Бумын өз көзіне өзі сенерсенбесін білмеді: қарсы алдында тұрған адамды құдды Хуньсюань бақсы дерсің. Оның бұл таңданысы арбадан бір кішкентай қыз түсіп, аң-таң болып өзіне қарай қалғанда, тіпті арта түсті. Қыз ақырын бірдеңе деп еді, Ань Нопаньто көңілді дауыспен: – Асыл текті Бумын шад, менің өкіл қызым сені тіріліп келген Будда ма деп қалды, – деді. Бәрі күліп жіберді, сол сәттен-ақ ыңғайсыздық атаулы жайына қалды. Ескі достарға ырғалып-жырғалған салтанатты рәсімнің де қажеті болмады. Қаншама жыл бірін-бірі көрмеген достарға осы кездесудің өзі үлкен қуаныш еді. Келіссөздер барысында Батыс Вэй мен Өтукен арасында қандай шешімдер қабылданғаны жайлы тарихта ештеңе айтылмайды. Келіссөз құпия түрде өтті. Қытай жылнамасында бұл ресми сапар қысқа ғана аталып өтіледі: «Бізге үлкен елден елші келді, енді біздің мемлекетіміз өркендейтін болады деп, ордадағылар бір-бірін құттықтап жатты». Сондай-ақ, осы дипломатиялық өкілдікке жауап ретінде келесі жылы түріктер Юйвэнь Тайға елші жібергені мәлім. Сөйтіп, Бумын Анахуаньнің бір қарсыласымен бейбіт қатынас орнатты. Анахуань түріктерге бірден жаушы шаптырып, олардың өзіне вассал екенін ескертті. Хан жаушысы шыққан бойда, Жора былай деді: – Анахуань күнгейде қырқысып жатқанда, біз оның ордасын басып алсақ болады.

Кенет «осылардың бәрін, бәлкім, соңғы рет көріп тұрған шығармын» деген суық ой сумаң етті. «Жоқ» деді ол ішінен бірден. Әлі қаншама алға қойған мақсаты бар. Анахуаньді жеңу – ұлы істердің басы ғана. Бәрін баяғыда ойластырып қойған, тайпа көсемдерінің талқысына да салды. Осы арада есіне «шешінген судан тайынбас» деген сөз түсті. Тайынатындай жөні жоғын, қазір бастамаса, енді қайтіп мұндай мүмкіндіктің болмауы да ықтимал екенін есіне алып, Бумын күлімсіреді. Өзіне сенімі күшті. Мынадай айбыны асқан әскерің тұрғанда, күшті болмай ше?! Жорық алдында іркіндер мен бектер әскер санын мәлімдеген. Бес түмен телеуіт қосындары қос қанатта, оларды Қаніш пен Жора басқарады. Жиырма мыңдық темір сауытты соққы беруші атты әскер ортаңғы шептің басында, әскербасы – Естемі. Жол бойы жүздеп, мыңдап қаншама жаңа жасақтар қосылып жатты. Адийе, остяк, куман тайпалары сарбаздарын жіберді. Қырғыз шадынан бір түмен әскер келді. Құтұз бек бастаған сірлер екі бастан мұны қолдайды. Ұрыс алаңына, сөйтіп, Бумын шад жүз мың әскермен жетті. Әрине, Анахуаньнің де күші бұдан кем емес, оның үстіне, Анахуаньнің соғыс тәжірибесі де мол, әскері мықты. Қыс аязы нағыз күшінде. Кең алқаптың екі басында екі әскер бір-біріне қарсы қарап тұр. Аттардың танауларынан бу бұрқырайды. Жер-көкті дүр сілкінте дабылдар соғылды. Бумынның белгісін күтіп тұрған Естемі шабуылды бастады. Ауыр сауытты атты әскер құйындай жүйткімегенмен, жау шебіне жеткенше шығын болған жоқ: Анахуань садақшыларының жебелері дарымады. Естемі жужан әскерінің қақ ортасына кеп соққанда, Бумын әскерінің қос қанаты алға лап қойды. Мың сан тұяқтан ұшқан қар атырапты боран соққандай етті. Құлақ тұндырар айғай-шу, қарудың шаң-шұңы, кісінеген жылқы үні жер-дүниені жаңғыртты. Түс кезінде Естемі хан әскерін екіге жарды да, өзі соның оң жағын тықсыра бастады. Бұл уақытта Бумын қосалқы бөліктермен сол жағына дүрсе қоя берген. Жужандар төтеп бере алмады, кей тұстары алды-артына қарамай қаша жөнелді. Көпшілігі жеңген жақтың рақымына сеніп, өз еріктерімен тұтқынға берілді. Бумын Анахуаньнің соңына түскен, осы кезде ешкім күтпеген тосын оқиға болды. Қайдан сап ете қалғаны белгісіз, бір сүңгі ұшып

келіп Бумынның бүйіріне қадалды, сауыт қорғамайтын ашық жерді дәл тапты... Түріктер әміршісі есін ертеңіне бір-ақ жиды. Жарақаты жанына батып түйілген қабағы май шамның алакөлеңке жарығында, тіпті, түнеріп кеткендей. Ақырындап өз-өзіне келіп, қиналса да, тіл қатты. Естемі оған болған жайды мәлім етті. – Біз Анахуаньді қоршауға түсіргенбіз, өз қанжарын жүрегіне сұғып жан тапсырды. Ал ұлы Яньлочен құтылып кетті. – Яньлоченнің енді билікке ұмтылатыны анық, жаралы жыртқыштың көзін құрпаса, болмайды, – деді Жора боқтап. – Жақсы, ол кейінірек, – деді Бумын оны құптай. Жужан хандығын тізе бүктірген соң, түріктер бағынған елге өз билігін орнатып қана қоймады, жаңа мемлекеттің іргетасын қалауға кірісті. Ол тарихқа Түрік қағанаты деген атпен кірді. Бумын беті бері қарап, жарақатынан айыққандай болғасын, елхан атағын алып, алтын таққа отырды. Естемі баһадүр жабғу болып тағайындалып, қағаннан кейінгі екінші орынды иеленді. Мұның құрметіне Ордада салтанатты үлкен шеру өтіп, той тойланды. Алайда бұл қуаныш ұзаққа бармады... Түріктер әміршісі төсекте жатыр, айналасында туған-туыс, жақын-жуығы. Әйелдер дыбыстарын шығармай егіліп жылап, жасқа шыланған көздерін сүртіп отыр. Бір уақытта Бумын көзін ашты, жиылғандарды бір шолып өтті. Назары Будда мүсініне түсті. Дэу-хунь-диваньнің көзіндей болып қалған баяғы мүсін. Мына өзі жатқан орданың кезінде будда ғибадатханасы болған жерде тұрғанын есіне алды. Бумын жараланған күні үйді осы жерге тіктірген Жора болатын. Ақырын күлімсіреді, содан соң жанында інісі Естемі мен екі ұлы – Қара-Ыстық пен Мұқан қалсын деп бұйырды. Қалғандары түгел шығып кеткен соң, қаған былай деді: – Біздің ортақ ісімізді сендер енді бірге жалғастыруға тиіссіңдер. Сондықтан, менен кейін елге кім бас болатынын өздерің шешкендерің жөн. Түрік қағанатының тұңғыш әміршісінің соңғы сөзі де, әмірі де осы болды. Осыны айтып, Бумын көзін жұмды. Иә, мәңгілікке көз жұмды...

Құрметті оқырмандар! «Шығыстың ұлылары» атты топтама кітаптары күні бүгінге дейін балалар көркем әдебиетінде нақтылы айтылмаған ұлы адамдардың өмірімен таныстырады. Топтама ірі тарихи оқиғаларды, маңызды қозғалыстарды, мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастарды және ұлы тұлғалардың, қағандардың, батырлар мен ғалымдардың, ойшыл-ақындардың өмір жолын қамтиды. Сонымен қатар әдеби шығармалар балалардың туған жеріне, халқына, тарихына ыстық сүйіспеншілік сезімдерін оятып, ұлы ата-бабаларының асыл мұраларын құрметтеп, Отанына деген мақтаныштарын арттырады. Баспа жобасының жетекшілері Қ. Раимбеков, Б. Иманәлиев Авторы Қ. Бегалин Кеңесшісі Тарих ғылымдарының докторы, профессор З. Қинаят Аударған Ә. Рысбаев Суретшісі К. Көмеков Бас редакторы Қ. Байғабылова Көркемдеуші редакторы Е. Козлова Редакторы және корректоры Н. Сламбекова Біздің мекен-жайымыз: Қазақстан, 050000, Алматы, Чайковский көшесі, 190/184, 23-кеңсе Тел./факс (327) 2 728 411, 2 728 421 E-maіl:aruna_ltd@maіl.ru Көтерме бағамен сатып алу үшін «Аруна» баспасының сауда бөліміне хабарласу қажет. Тел./факс (327) 2 728 411, 2 728 421 Осы және басқа кітаптарды кітап-поштаға тапсырыс жасау арқылы да алуларыңызға болады. E-maіl:aruna_ltd@maіl.ru Пішімі 60х90 1/8. Борлы қағаз. Гарнитура «Школьная». Шартты баспа табағы 11,5. Есепті баспа табағы 17. Таралымы 7 000 дана. «ІntellServіce» баспаханасында басылды. «Аруна» баспасының дизайн орталығы М. Моминов