Астана 2012
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының кітап сериялары
Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан

Майлыбаев Бағлан, кеңес төрағасы
Асқаров Әлібек, жауапты хатшы
Абдрахманов Сауытбек
Атабаев Қамбарбек

Аяған Бүркітбай
Әбжанов Хангелді
Әбусейітова Меруерт
Әжіғали Серік

Әлімбай Нұрсан
Байпақов Карл
Байтанаев Бауыржан
Балықбаев Тахир

Дүйсембаев Еркін
Есім Ғарифолла
Жақып Бауыржан
Жұмағалиев Асқар

Жұмағұлов Бақытжан
Қасқабасов Сейіт
Қозыбаев Ілияс
Құл-Мұхаммед Мұхтар

Құрманбайұлы Шерубай
Мұхамадиұлы Арыстанбек
Мыңбай Дархан
Нысанбаев Әбдімәлік

Салғараұлы Қойшығара
Самашев Зейнолла
Сұлтанов Қуаныш
Тұяқбаев Қанат

Шаймерденов Ербол
Шеңгелбаев Бақытжан
«Мәдени мұра» ұлттық стратегиялық жобасын
жүзеге асыру жөніндегі Қоғамдық кеңес

Құрастырушылардан
М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты «Мәде­
ни мұра» Ұлттық стратегиялық жобасы аясында жарық көре­
тін «Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми басылы­

мын әзірлеуді одан әрі жалғастырады. Серияның бұған дейін
баспаға ұсынылған сексен алты томы ұлттық фольклорымыз­
дың аса бір көркем де көлемді саласы болып саналатын эпостық
шы­ғармаларға, қара өлең, ертегілер, жұмбақтар мен мақал-

мәтелдер т.б. шағын жанрларға арналды. Дәлірек айтқанда,
«Хикаялық дастандардың»—он үш, «Діни дастандардың»—
жеті, «Ғашықтық дастандардың»—он бір, «Тарихи жыр­
лардың»—он бір, «Батырлар жырының»—жиырма, «Мақал-

мәтелдердің»—бес,
«Қара
өлеңнің»—екі,
«Шежірелік

жы­р-­аңыз­дардың»—үш, «Ертегілердің»—бес томы, «Тари­
хи аңыз­дардың»—екі томы, «Жұмбақтардың», «Балалар
фолькло­рының», «Қазақ мифтерінің», «Моңғолиядағы қа­зақ
фольклорының», «Топонимдік аңыздардың», «Күй аңыз­да­

рының», «Шежірелік аңыздардың»—бір-бір томы баспаға дай-
ындалып, басылым көрді. Бұл жинақтардың он екі томында
Қы­тайдағы қазақтардың, бір томында Моңғолия қазақта­ры­
ның фольклорлық мұралары қамтылды.

Оқырман назарына ұсынылып отырған 87-том тағы да
көне замандардан бері үзілмей келе жатқан халық шығар­ма­
шылығының аса көлемді жанрының бірі «Тарихи аңыздарға»
арналады. Құрастырушылар халық прозасының бұл саласы­ның

тарихи  аңыздар
бүгінгі күнге дейін толық жарияланып, ғылыми айналым­ға
енбеуінің себеп-салдарлары алдыңғы томдарда арнайы ата­лып
өткендіктен, бұл ретте де қайталауды жөн санамады. Алай­да

құрастырушылар оқырмандарды «Тарихи аңыздарға» ар­нал­
ған алдыңғы томдардың құрылымы мен қысқаша мазмұны­мен
таныстыра кетуді мақсат етеді.
Алғашқы томға (85-томға) VІ-ХVІ ғасырлар аралығындағы

Бәйдібек би, Домалақ ана, Қорқыт, Әбунасыр әл-Фараби, Ибин
Сина, Алаша хан, Майқы би, Аяз би, Қожа Ахмет Ясауи, Хакім
ата, Зеңгі баба, Шопан ата, Өзбек хан, Шыңғыс хан, Жошы хан,
Ақсақ Темір, Байшегір баба, Әз-Жәнібек, Асанқайғы, Жирен-

ше шешен, Қарашаш сұлу, Еңсегей бойлы ер Есім, Тоқтамыс
хан, Ер Едіге, Ер Тарғын, Абат, Шора батырлар т.б. тарихи
тұлғаларға қатысты аңыздар енгізілді.
Екінші томға (86-томға) Жоңғар шапқыншылығы кезеңін­

де Қазақ Ордасының мемлекеттілігін, халқының тәуелсізді­
гін сақтап қалуда ерекше рөл атқарған Төле, Қазыбек, Әйтеке
сияқты ел тұтқасы болған кемеңгер билердің ел тұтасты­ғын,
руаралық ынтымақ-бірлікті сақтаудағы ерен еңбектерін, дау

шешудегі әділдігін, қайраткерлік тұлғаларын сомдай­тын,
Абылай сынды айбынды ханның көзсіз ерлігін, қолбас­шы­лық,
ұйымдастырушылық қабілетін, ел басқарудағы өзіндік қыр­
ларын, дипломатиялық іс-тәжірибелерін ашып көрсете­тін,

Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Мүйізді Өтеген,
Сүйіндік Олжабай, Малайсары, Балтакерей Тұрсынбай секілді
даңқты батыр-қолбасшылардың жорық жолдарын баяндай­тын
аңыздар топтастырылды.

Оқырмандарға жол тартып отырған 87-томға ХVІІІ ғасыр­да­
ғы қазақ қоғамын, тарихи оқиғаларды, ел тәуелсіздігін сақ­тап
қалған би-шешендердің, елбасыларының, батырлардың жоң­
ғар шапқыншыларымен өткізген күрестерін, ел ынтымағын,

ру-тайпалар арасындағы татулықты, бірлікті суреттейтін аңыз­
дар ұсынылды.
Томның құрылымы «Билер туралы аңыздар», «Батырлар
жөніндегі аңыздар» атты бөлімдер аясында жүйеленіп, Бек-

болат, Тіленші, Әлмерек, Сапақ, Толыбай, Қарабас, Досбол,
Байдалы, Келдібек, Жанайдар, Жаңабатыр, Қарқабат, Досай,

құрастырушылардан
Есенкелді, Едіге, Ескелді, Қараменде, Қабан, Балпық билердің,
сондай-ақ Шақшақ Жәнібек, Керей Жәнібек, Жидебай, Жа-
сыбай, Дәулетбай, Малайсары, Әжібай, Райымбек, Балағаз,

Байғозы, Түлкібай, Саркөз, Түгел, Итеке, Берден, Нұрбай, Ше-
рубай, Жалаңтөс, Жарылғап, Ораз, Елшібек, Томаш, Айтбай,
Әлдебек, Бөдене, Жарылғап, Баян, Сеңкібай, Боранбай, Са-
тай, Бердіқожа, Жоламан, Байсерке, Бөдес, Шегір, Аралбай,

Құттығай, Қарақұл, Әйтей, Тауасар, Алдияр, Қараш, Шоңай,
Еспембет, Көтентай, Жауғаш, Қуатбек, Медетбек, Серғазы,
Сәмен, Қорлыбай, Бөлек, Сары, Сүгір, Жантайлақ, Жұрын,
Қозүй, Қойгелді, Мамай, Мыңбай, Шотан батырлардың бейнесін

сомдаған аңыздар кіргізілді.
Томда қамтылған мәтіндердің негізгі бөлігі М.О.Әуезов
атындағы Әдебиет және өнер институты мен Орталық ғылы­
ми кітапхананың сирек қорларында сақталған Ш.Уәлиханов,

М.Тілеужанов,
Н.Төреқұлов,
Б.Адамбаев,
Қ.Саттаров,

Н.Омаш, Т.Қанағатов т.б. ғалымдардың әр жылдары ел ара­
сынан жинап, хатқа түсірген материалдарынан, соныме бірге
М.Ж.Көпеевтің, М.Мәжікеевтің, Е.Құлпейісовтің, А.Құл­жа­
новтың, С.Шәріповтің, А.Бисенғалиқызының, А.Та­та­най­

ұлының, М.Рүстемовтың, Т.Қаупынбайұлының, Қ.Айна­
бе­ковтің қолжазба мұраларынан алынды. Томды баспаға
дай­ындау барысында «Бабалар сөзі—даналық көзі», «Ес­
келді би Қабан жырау Балпық әулие», «Ел жүрегіндегі

Ескелді би», «Билер сөзі», «Ер Жәнібек», «Ер Әжібай»,
«Қазақ батырлары», «Сарыарқа батырлары», «Аңызға ай­
налған тұлғалар», «Аңыздар мен Ақиқаттар өлкесі», «Ша­
нышқылы Бердіқожа батыр» сияқты кітаптардағы және

«Қазақ батырлары» газетінде жарияланған мәтіндер пай-
даланылды. Осы көрсетілген ба­сылымдарда жарияланған
аңыздардың сирек қорларда қол­жазба нұсқалары сақталған
жағдайда, мәтіндер өзара салыс­тыры­лып, түпнұсқасы

басылымға жіберілді.
Топтаманың ұстанымдарына сәйкес беріліп отырған мә­
тіндер ғылыми қосымшалармен қамтамасыз етіліп, реттік сан-
мен нөмірленді. Томның ғылыми қосымшаларын: томға енген

тарихи  аңыздар
лымдар туралы мәліметтер, томға енген мәтіндерге ғылыми
түсініктеме, сөздік, жер-су атаулары, мәтіндерде кездесетін та-
рихи тұлғалар мен күйшілер туралы деректер, пайдаланылған

әдебиеттер тізімі мен томның орыс, ағылшын тілдерінде
жазылған түйіндері құрайды.
Томның жалпы көлемі—27,0 б.т.

Бекболат—қаракесек ішіндегі қазақ еліне даңқты қаз дау­
ыс­ты Қазыбектің баласы. Ол хан Абылайдың ақылшысы,
сүй­ікті де сенімді биі болды. Басқа билер оны күндеп, ханнан
айыруға әрекеттенді.

Бірде қаракесектер хан маңындағы төлеңгіттермен аразда-
сып, олардың бірсыпыра жылқысын барымталап алады. Соның
ішінде хан әулетінің бір үйір жылқысы кетеді. Бекболатты
сүріндіргісі келіп жүрген билер ханға барып: «Мұны істетіп

отырған Бекболат, ханда қадір болмаса, қара қазақта ұят бол-
майды, бұл бейбастыққа тыйым салыңыз»,—деп ұсыныс жа-
сайды.
Осы азғынды тілге еріп, Абылай қол жинап, қаракесектер­ге

барады да, айыпты деген адамдарды тұтқындап, көп мал ай­дап
қайтады. Жолшыбай бір жайлы жерге түсіп демалады.

қақпаңдар, не айтса да сөздерін түгел ұғыңдар,—деп тапсыра-
ды хан билеріне.
Бекболат екен. Келген бетінде хан шатырының алдында ат
үстінде, теріс қарап тұра қалады да:

Орал таудың ор түлкісі
Айнала қуса ит жетпес.
Билер туралы аңыздар

тарихи  аңыздар
Орал таудың ақиығы,
Ақиық келсе, тек кетпес,
Сонда дағы мерт етпес,—

деп атынан түсті де, байлаулы жатқан жігіттерді шешіп алып,
қайтып кетті. Хан үндемеді, басқалар кес-кестей алмады.
Бекболат адамдарын босатып алып, малдарын айдап кет­
кеннен кейін Абылай билерінен:

нік­ті,—деді хан,—«Орал таудың ор түлкісі ит жетпес» деп
сендер­ді айтты. «Орал таудың ақиығы» деп мені айтты. «Кел­
дің, ойыңа алғаныңды істедің, мені мерт қылма»,— деді. Қазір
айып-анжысын толықтырып алып келеді. Сендерге керегі олжа

ғой, бөлісіп алыңдар.
Ханның болжамы дұрыс болды. Бекболат тоғыз-тоғыз айы-
бын Абылайдың алдына жайды да, зор құрметпен тәжім етіп,
қолын алды. Содан әрі бұрынғысындай тату-тәтті өмір сүре

Қасым хан ақбоз атқа мінеді екен, айыр қалпақ киеді екен,
жолдастары бәрі де бір ыңғай боздан мініп, ақ киім киіп бір
бай ауылға келеді екен. Байдың аулына сауын айтып: «Бізге
үй тіксін, сұлу қыз-келіншекті жинап қойсын», — деп, сонда

келіп жатады екен. Бір мезгілде Қаракерей Қабанбай аулына
келмекші болыпты. Сол ауылға шапқыншы жіберіп: «Үй тігіп,
қыз-келіншек дайындасын», — депті. Бұл ауылда ерте күн­
де ұзатқан Қазбектің қызы Маңқан бар екен. Қазбектің інісі

Бөдене батырдың қызы Нәуетек болады екен. Бұлардың әйел
болып, орта жасқа келген шамасында бұл екеуінен туған ер
жетіп қалған екі қыз болу керек. Мұның бет алып келе жатқаны
осы болса керек. Сол кезде Қазбектің екінші баласы Қазым­

бет дейтұғынның Құлтеке деген батыр баласы болыпты. Сол
Құлтеке сол ауылда апа-қарындасына амандасып жатыр екен.
Сонда бұның апа-қарындастары Құлтекеге арыз қыпты:

билер  туралы  аңыздар
«Бұл Қасым ханның бет алып, бетіне ұстап келе жатқаны
сіздің міне біреу бір-екі жиендеріңіз ғой, атаңның аруағы бар
ғой, осыдан сауға сұрап көрермісің, бұл балалар бұндай тәртіп­

сіз­дікті көрген жоқ еді». Сонда Құлтеке: «Сұрап көрейік»,—де­
ді. Атына мініп алып, шауып Қасым ханның алдынан шық­ты,
қылаңнан мініп, қылаңнан киіп, тоғыз кісі келе жатыр екен.
Құлтеке көлденең тұра қалып: «Сауға!»—деді. Бұлар Құлте­

кеге жауап бермей жүре берді. Құлтеке қайтадан шыр айналып
кеп алдынан тұра қалды. Тағы да: «Сауға!»—деді. Тағы жауап
бер­мей жүріп кетті. Үшінші рет қайта шапты оралып, алдынан
қар­сы кеп тұра қалып: «Сауға!»—деп ақырды. Үндемей тағы

жүре берген кезде: «Алдыңнан келсе, атаңның құнын кеш»,—
деген, Бекболатпен араздығыңды осы арада өтеуші ме едің»,—
деп, Қасым­ханды қақ бастан тартып жіберді. «Мен қарадан
хан боп туған Қазбектің немересімін, Қазымбеттің баласы-

мын. Сен көпсің, мен азбын, кәнеки, істейтініңді істеші!»—
деп қарысып тұрып алды. Қасым ханның айыр қалпағы жер-
ге ұшып түсті, аттан түсіп айыр қалпағын алуға жарамады,
ауылға жібермейтініне көзі жеткен соң, қайтып кетті. Еліне

сы Құлтеке деген батыр екен, жерге түскен қалпағымды аттан
түсіп алуға арланып, тастап кеттім,—деп Абылайдың алдына
сөзін қойды. Сонда Абылай:

ды басқа ешкім ұрып көрген жоқ еді, сенің заманыңда кісіміз­ді
басқа ұратын болды ма?—деп кіжініпті. Ол кезде Семей қа­ла­
сы, яғни басқа қалалар Ертіс бойына орнаған жоқ екен.
Бұл ел Қараөткелге қала шығады екен, сол Көкшетауды

басып Қараөткелге бара жатқан қалашыны ұстап алып-
ты. «Бекболаттың, Қазбектің тұқымынан кімдер бар» деп
сұрастырып, Бекболаттың баласы Тіленшіні алып барып
суық үйге отырғызып қойып, екі күннен кейін тамақ беріпті.

Тамақ берсе, Тіленші ішпепті «Мен тамақ ішпеймін, осылай
жатып өлемін» деп. Әкелген тамақты қағып жіберіп, төгіп,
лақтырып тастап, «әрі әкет!» деп безерленіп отырып алып-
ты. Сонда Абылай: «Бұл шұқшылғырдың тұқымы осылай жа-

тып өліп қап жүрер, мұны босатайық, басқа біреу бар ма екен
қараңдаршы!»—депті. Сонда Қазымбеттің баласы Жанай деген

тарихи  аңыздар
кісі бар екен, соны ұстап алыпты, Тіленшіні қоя беріпті. Жа-
найды бір күн ашықтырып тамақ берсе, ішіп қойыпты, сонда
Абылай: «Бұл асырауға көнеді екен, тоқпақ жал торы айғыр­

дың тұқымы ғой».
Сонымен қалашылар жүріп кетіп, қаласынан шығып елге
қайтып келіпті. Елге келіп біздің Жанайды Абылай ұстап қал­
ды дейді. Мұны естіп Бекболат зіркілдепті. «Жаз шыққан соң,

ат қара тіл болған соң ас қазаныңды төртке бөлмесем, кү­лің­ді
көкке ұшырмасам, менің де Бекболат атым құрысын!»—депті.
Осы сөз қыстыгүні Абылайға да жетіпті. Сол жаз шыққан,
ат қара тіл болған соң бес жүз қолмен Бекболат аттаныпты

бірнеше батырларды, бірнеше басшыларды қосып алып. Ел
басшысы Едіге би, әрі басшы, әрі батыр екен. Сырым Малай-
сары ол да әрі батыр, әрі шешен екен, әрі ел бастайтын көсем
екен. Бес жүз қол, ту тігілгенін Абылай да естіп қойыпты.

Бұлар сол Көкшетауды бетке алып жүріп кетіпті. Абылайдың
жазғы қонысына жетіп барса, ауыл көшіп кетіпті. Он-он бес
сиыр жұртта қалыпты, жұртта бір ас қазан қалыпты, ас қазан
дейтіні—мыс қазан екен. Жұрт сынаушылар жұртты байқаса,

жаңа ғана көшкен жұрт сықылды. Бағыз бір қаубөріктер:
«қуып жетіп, көш жөнекей құртайық» десті, сонда Едіге би мен
Малайсары батыр: «Ол дұрыс болмайды, осы араға қонайық,
мынау сиырын сояйық, атты тынықтырып, азықтанып алайық.

Бекболат, сен ашуыңнан қайта бер!»—дейді. «Хан хандығын
істеген екен. Сенің «антыңды орындатам» деп, «күлін көкке
ұшырамын, ас қазанын төртке бөлемін» дегеніңді ол да естіп
алған ғой. «Күлімді көкке ұшырсын» деп жұртын тастап кетті,

«ас қазанымды төртке бөлсін» деп мыс қазанын тастап кетті,
«халық ашықпасын» деп сиырын тастап кетті, енді қандаспай-
ақ бітерміз, сен ашуыңды баса бер, сіздің тұқым қан құмар
болмайтұғын»,—деді Бекболатқа. Тынығып алып және жүрді,

оларда бір қонып жұртына тағы сиыр тастап кеткен екен, тағы
бір ас қазан тастап кетіпті, бұлар сиырды тағы сойып, тыны­ғып
алып жүргелі жатқанда, Едіге би айтты:

орындатты. Бұлар кеңес қылып, былай деп ақылдасты.
«Бұл Абылайлар үдере көшіп бара жатыр екен. Бұлардың
мақсаты—қызыл су Шардан өтіп кету. Одан өтсе, жуық маңда
алдырмайды, сондықтан қазір біз бір-біреуі жүз кісілік он екі

билер  туралы  аңыздар
батырды таңдап алайық, түн қатырып жіберейік. Малайсары
мен Құлтекені басшы қылып қызыл судан өткізбейтін болсын,
егерде өтіп кетпеген болса, біздің алуымыз оңай»,—деп, он екі

батырды түн қатырып қоя беріпті. Он екі батыр сартылдатып
салып келсе, олардың көшбасшысы өткелге жаңа ғана келген
екен. Олар да көтінен кейін көшкен елге қайта барып, өте ал-
майтынына көзі жеткен соң, ұзамай қонаға пты. Мынау он екі

батыр да өз әскерінің алдынан шығып, бұлар да қатарласып
келіп қонағапты. Сонда Абылай: «Жекпе-жек» деп айқай са-
лыпты, Бекболат тұрып:

барды. Абылайдың батырының Малайсарыдан бір-екі жас
үлкендігі бар екен, «әуелгі кезек—менікі» депті. Сонда Малай-
сары оған:

загерлігің де артық, әуелі сөйлесіп алайық,—депті.—Мен
сенімен жұлысайын деп келген жоқпын, мені Бекболат жібер­
ді: «хан хандығын істеді, қарысып тұрмай бетін тасалап көшіп
берді, «антымды орындатам» деп. «Күлімді көкке ұшырсын»

деп жұртын тастады, «ас қазанымды төртке бөлсін» деп қаза­
нын тастады, «халқым ашықпасын» деп сойысын тастады, енді
өзі келе ме, мен барайын ба?»—деді.

екен, оны Абылай жіберіпті «елшілікпен ептестіріп кел» деп.
Абылай былай депті: «Бұл несі Бекболаттың араға кісі салмай
аулымды басып қонғаны, Бекболаттың антын бірқыдырғы
орындағандай болдым, не өзі келсін, не өзім барайын, сөйтіп

тарихи  аңыздар
сөзімізді теңестірейік» деген екен, осыны айтып кетті,—депті
Малайсары. Сонда Едіге тұрып:

пе, енді не де болса, өзің баршы!»—деп Бекболатты жұмсапты.
Сонда Бекболат сөйлесуге өзі шыққан екен. Бекболат бара жат­
қан­да Абылай да оңаша шыға беріпті.
Сонда Бекболаттың айтқаны. Бекболат үйелмендей үлкен

кісі екен, даусы зор, паровоздың даусындай екен. Атының ар-
тын Абылайға қаратып қойып, өзі теріс қарап тұрып былай
депті:

Айнала жапса, ит жетпес.
Сен—бір Алатаудың ақиығы,
Тікелеп келсе, тек кетпес.
Келгенменен тікелеп,

Біреуді біреу мерт етпес.
Әуелі баланы жіберерсің,
Сонан соң сөйлесерміз»,—
деп жүріп кетті. Абылай аулына қайтып келіп: «баланы қоя

бер» деген екен, соған шейін бала кісенде екен. Кісенін алып,
бостайын десе, ешкімге кісенін алдырмапты, дәлелі сол—«кім
аяғыма кісен салса, сол ғана алады» депті, сонда мұның аяғына
кісенді ожарлықпен Қасым хан салған екен. Қасым ханды

еңкейтіп аяғына жығу үшін баланың сіресіп ешкімге кісенді ал-
дырмауы осы екен. Қасымхан кісенін келіп алмақ болды, сонда
Жанай шалқайып жатып:

ал,—деп өлгенше сыздапты. Содан кісенді алған соң, Жанай
өзінің көпшілігіне қайтып барыпты. Сонан кейін Абылай мен
Бекболат шығып бітімге келіпті.
Абылайдың айтқаны:

ды басқа ешкім ұрып көрген жоқ, Құлтекенің кісімді басқа
ұрғанына не дейсің, билігін өзің айт!»—дейді.
Сонда Бекболаттың айтқаны:

билер  туралы  аңыздар
Құлтекенің ожарлығы бірдей келді. Сіздің жасыңыздың үл­
кендігі үшін Құлтеке «аяғыңызға жығылған кісі боп» келіп
қайтсын,—дейді. Сонда Абылай:

жазбаған нәрсе,—деп жүріп кетті.
Соныменен Абылай аулына қайтып барыпты «қазір Құл­теке
келеді» деп. Сонда ол ауылдағы ожарлар Қасым хан бастат­қан:
«ол құрым кигіз іліп келеді, егерде құрым кигіз іліп келмесе,

өзіміз кигіземіз» деп, бір кигіздің ортасын тесіп, дайындап оты-
рыпты. Бір уақытта Құлтеке салып же­тіп кеп сәлем беріпті.

қа сабап не бетіңмен келіп тұрсың?—депті.—Мә, өзің кимесең,
біз кигізейік,—деп, құрым кигізді ұсыныпты. Құлтеке қағып
жібереді де:

кигің келсе, өзің ки!—депті. Сонда қағып жіберген құрым ки­гіз
өте таянып, омыраулап тұрған Қасым ханның басына жалп ете
түсіпті. Сонда ел шулап қапты, сонда Абылай айтыпты:

бе? Оған арнаған кигіз өз басымызға кеп жалп етті ғой. Қы­рық
жыл хан болғанда менің аспаған белім жоқ, аса алмаған тауым
жоқ. «Абылай аспас сары бел» деп едім, Сарыбел дей­ті­нім—
осы Бекболат, осыдан аса алмадым, енді бұдан Қасым хан асар

деймісің, сауға бермей өзің басқа ұрғызып жүрген». Бекболат
алғашқы келгенде айтқан сөзі мынау, ол айтты: «Мен—Орал
таудың ор түлкісі, айнала жапса ит жетпейді»,—деді. Сон-
да барлық қазақты өзіне бейімдеп, «менің аймағыма күшің

жетпейді дегенге» келтірді. «Мені сен Алатаудың Ақиығы,
тікелеп келсе, тек кетпессің»,—деді, сонда: «Азғана төресің,
сен жалғыз-ақ жүрген бір қырансың,—деді Құлтекені келтіріп,

та, мұқатып та болдық, енді сойыс қылып шақыра беріңдер,—
деді.
Екі жағы да сойыс қылып шақырысып, қандаспай, қа­
руласпай тарапты. Сүйтіп Бекболат Сарыарқаның бойында

тарихи  аңыздар
ешкімменен қандаспай Орта жүздің баласын билеп-төстеп өмір
өткізіпті. Бір заманда бұл да қартайыпты. Қартайып ел билеу
мұрасын Қаракерей Қабанбайдың баласы Жәнібек би және

Едіге бидің баласы Шоң би бастатып, әрбір таптың жақсы­
лары басын қосып Бекболаттың үйіне келіпті. Бекболатқа
айтқаны:

бәйбішенің баласы да ержетті, тоқалдың баласы да ержетті,
ел билейтін таяғыңызды кімге ұсынасыз? Сонда Бекболат түсі
суық, қас қабағы қалың кісі екен, үндемей біраз отырыпты.
Сонда Тіленші тоқалдан туған бала екен, соныменен бірге туған

қыз шымылдықтың ішінде отырады екен. Бекболат үндемей
отырған соң, қыз түрегеліп, шымылдықтың бір жағын қайы­
рып тастап:

сөзім бар. Он екі атаның ұлы Арғынды әкем билейді, бірақ әкем­
ді шешем билейді, әкем шешемнен қорықпаса, Тіленші­жан­ды
ұсынбайтын не бар, Тіленшіжанға ақсақалдар бата бермей­тін
не бар,—деді Тіленшімен бірге туған қыз.

Сонда Бекболаттың бәйбішесі қалмақ ханы Қоңтажының
қызы екен. Бәйбішенің айтқан сөзі:

қара бурасы бар еді, шөккен жерден тұрмаушы еді, қасиеті сол
еді, көрініп жүруші еді, Тіленшінің бойында ақ тайлағы бар
еді. Бір тұрып, бір жата береді, бірде бұзса да, бірде түзетуге
жәрайма деймін. Қасиеті сол көрініп жүруші еді,—деді. Сонда

шіркін бірдеңеге жәрайма деймін және атасының қойнына бір
түнеп шығып еді, болса болсын,—деді. Бекболаттың бастапқы
бәйбішесінен төрт ұл туған екен, бұлардың бет-ауыздары
Бекболатқа ұнамапты. Бекболат сонда: «мен тұқымсыз кеттім»

деген ойда қапты, қайтерін білмей алыстан екінші әйел ала ал-
май, қамаққа Қазыбек үшінші билікке барғанда, бара жатып
ханның аулының қасында бір өткелден өтіп бара жатқанда,
бір жас қыз тұра ғап қолын көтеріп, Қазыбектен жөн сұрапты.

Cонда Қазыбек: «Біз елшіміз»,—депті, сонда қыз: «Елші бол­
саң, дәуде болса Қазыбек шығарсың, жаным, есебің бітсе мені
есіңе ала кет»,—депті. Сонда Қазыбек барып есеп жасағанда, а

билер  туралы  аңыздар
дегенде сол қызды алып, қасына отырғызып қойыпты. Қазы­­бек
Қоңтажыға:

билігімде саған ғашық болып қалдым, «сенен бір тұқым алып
сіңірем» деп Қазымбет деген балаңды алып келіп едім, оны
сіңіртпей алып кеттің. Одан кейін амандық жоқ, Сарыарқаға
еліңді орналастырып жатқан соң, қайтадан сізді келтіру үшін

мал-жаныңды бүлдірмей алғаным рас. «Судың артын шым
бітейді, даудын артын қыз бітейді» деуші еді, не қыз ал да, не
қыз берші,—депті. Сонда Қазыбек:

ұлымды жартыға есептеймін. Ол—Сырымбет. Қазымбет деген
ұлым аузы дуалы болады, Базаркелді деген ұлым діңге бекем
болады, Барқы деген ұлым қатын-балаға ие болады, тілге ше-
шен болады, қайсысына бересің,—дейді. Сонда Қоңтажы:

дейді. Сонсоң Бекболатқа қызын беріп, құда болып қайтып­
ты. Бағанағы «есебің бітсе, есіңе ала кет» деген жас қызды
Бекболатқа тапсырыпты.

тәрбиелеп өсір,—депті. Қоңтажының қызынан туған ұлдарға
наразы болып өкпелеп жүргенде, өз қолындағы тәрбиелеп
жүрген жас қыз ержетіп, соны алыпты. Әуелі бір қыз туып,
содан кейін Тіленші туыпты. Тіленші туғанда Бекболат бір

бермесе, әрі әкетсін,—депті. Сонда әлгі қатын Тіленшіні
Қазыбекке көтеріп алып кепті:

көрінеді,—депті. Сонда Қазыбек: «Бері әкел өзіме берші»,—деп
баланы алып бір күн түнетіп, кеудесін иіскетіп жатқан екен.
Ертеңінде Бекболатты шақырып алып:

тәрбиелеп өсір!—депті. Елге ие қылуға Тіленшіге келісім
жасағаны бірдеңеге жәрар деп және атасының қойнына
бір күн түнеп шықты дегені осы екен деді. Сонымен бата-
сын береміз деп отырғандар: «Олай болса Тіленші қайда,

шақыр»,—депті. Сонда ауыл ақсақалдары: «Тіленші үйде
жоқ, бос суға қой тоғыттырамын деп ауылға жастардан біреу
қоймай ертіп алып кетті»,—депті. Сонда ақсақалдар оты-
рып тамағын ішіп, әбден жайланып болғаннан соң: «Ол су

қайда, біздің бетіміз деме, егерде жолымызда болса»,— деп
жүріп кетті. Суға келсе, Тіленші барлық жігіттерді жинап
алып күресіп, асыр салып жатыр екен. Бұлар келіп тұра
қалып: «Осының ішінде Тіленші деген бала бар ма?»—депті.

Тіленші сонда тұрып: «Менің атым Тіленші»,—деп, сонда
ақсақалдар тұрып:

деп іздеп жүрсек, шаң топырақта алысып-жұлысып жатқаның
қалай?—деді. ­Сонда Тіленші тұрып:

менің бұл алысып жатқанымның да мәнісі бар. Менің әкем
Бекболат түсі суық кісі еді, хан, қара, би-төре арызын айтып,
арманына жетуші еді, кедей менен мүсәпір үстіне батып кіре
алмай, арызын айта алмай амалы жоқ кетуші еді. Күндердің

күнінде қолға бірдеңе тие қалса, «кешегі өзіміз ойнап жүрген
Тіленшіден қорқамыз ба» деп ұялмай кіріп, қорықпай тұрып
арызын айтар деп бойымды үйреткеннен басқа жазығым жоқ.
Сонда ақсақалдар тұрып:

бұрыс екен. Ендеше, қолыңды көтерші,—депті. Сонда Тіленші
қолын көтеріпті. «Алдыңнан ай тусын, артыңнан күн тусын,
қанқұмар болмай, халқың бағынышты болсын!» деп жүріп
кетіпті. Сонда Тіленші келіп әкесі Бекболатқа:

ңылсаң, көмектесер,—деген екен,—бірақ саған менің бір тап-
сырмам мынау: «Қаракерей Қабанбай тұқымы Жәнібек деген
би бар. Ол Орта жүздің қара қабаны ғой, соның бетіне сен кел­ме,
өзгесі сенің бетіңе келуге жарамас, шері-көті қарайлас қой»,—

билер  туралы  аңыздар
Бір заманда Керей Жәнібек би: «Алдына салып аға ғып
жүр­ген, артына салып жаға ғып жүрген қайран Бекболат-ай,
жаңғызсырап құлазыдым ау!»—деп, «түзде жүрген сұңқар

едің, тауда жүрген қыран едің, торға түскендей боп құлазып
қайтіп отыр екен. Мен барып біраз әңгімелесіп, амандасып
қайтайыншы»,—деп, іздеп шығыпты. Мұның келе жатқан бе­
тін халық естіп, елдің хан-қарасы, би-төресі алдынан шығып­

ты, қошеметтеп Бекболаттың үйіне алып келіпті. Өзгесі барса
дағы, Тіленші бармапты. Жәнібек би сәлем беріп есіктен кіріп
кепті, сонда ғана Тіленші орнынан ұшып тұрып сәлем беріп,
қолын ұстапты. «Сен неге алдымнан шықпайсың» дегендей:

депті, «менің тоқалдан туғанымды бетіме салық қылды» де-
гендей. Тіленшінің: «Бір атым оқтан қалып, ел аралап жүр­сің
ғой» дегені мынау еді—Қазыбектің кенже інісі Бөдененің қы­зы
Нәуетектің Қаракерей Қабанбай аулына ұзатып бергенін ана­да

айтқанбыз. Бұрын Қазыбектің заманында Қаздауысты Қа­зы­
бек, Шақшақұлы Жәнібек, Тоқтарұлы Қабанбай, Қанжығалы
Бөгенбай деген төрт саңлақ өз заманында теңдес болып өткен
екен, жаңағы айтқан Шақшақұлы Жәнібек Керей ортасына бір

дау жанжал болып, бітімге барған екен.
Бір күні Қабанбай аулында бір жас отауға келіп қонағап­
ты, сонда бағанағы айтқан Бөдененің қызы Нәуетек келіп бір
қойын әкеліп, бата тілепті. «Мен бір перзенттен кем болып

жүр едім, сізді ырым ғып тұрмын, қолыңызды көтерсең, шын-
дап көтерші»,—депті. Сонда Жәнібек би қамығып, Құдай­
дан шын тілегендей боп: «Мені де ырым ғып тұр ғой, иә, Құ­
дай мені ұялта көрме!»—деп бата қылыпты. Ол күні қонып,

ертеңінде Нәуетекке: «Құдайдан сен де тіле, мен де тілейін, бір
пәрзент болар деймін, егер де бола қалса, өз атымды қойшы,
аты Жәнібек болсын»,—депті. Содан кейін бір ұл туып атын
Жәнібек қойыпты. Соны жұртшылық өсек қылады екен: «Бір

күн қонып бір ұл беріп кетті, қасына жатып кетті-ау!»—деп.
Сонда Тіленші: «Менің тоқалдан туғанымды айттың»,—деп ел
өсегін растап, «бір атым оқтан қалып, ел аралап жүрсің ғой»
дегені сол екен. Сонда Жәнібек айтты:

мен сен құсап Бекболаттан тусам, қандай болар едім. Мен жа­
маннан жақсы туған оқ емеспін бе, сен жақсыдан жаман туған
боқ емессің бе?! Мен кімнен тусам да жапанға біткен шынар-
мын, бұл ортаға ұнармын»,—деп ақырып, зекіріп ұрсып тас­

тапты. Әрине, сонда Тіленші жеңілгендей болып қалды. Әкесі
Бекболаттың: «Жәнібек Орта жүздің қара Қабаны» дегені рас
екен дегендей болды. Сол Жәнібек сол Бекболаттың үйінде он-
он бес күндей жатты. Бірқыдыру әңгіме айтып Бекболат­тың

қапаста отырған көңілдерін жұбатты. Бір мезгілде қайтуға бет
алып шыққан соң, Тіленшіні ертіп алып:

ғы апаларың қартайып өліп кетті. «Су сүзілмейді, сүйек
үзілмейді» деген еді ғой, қайтадан сүйек жаңғыртайық,—
деп,—Қазымбеттің баласы Қанайдың бір қызы бар дейді ғой,
соны маған бер»,—депті. Сонда бұрын Жәнібектің үш әйелі

өліп, төртінші тоқалдыққа сұраған екен. Сонда Тіленші­нің
айтқаны:

құларсың, айнала іздеп шабармын, орныңды қайдан іздеп та-
бармын. Мен бір қалың қара тоғаймын, табылуға оңаймын,
болмаса ұялы терекпін, әр нәрсеге керекпін,—деген екен. Сон­
да Жәнібек:

атын борбайға ашындыра тартып жүріп кеткен екен. Келейік
жылы «Жәнібек тағы да келгелі жатыр» дейді. «Қанайдың қы­
зын тағы да сұрамақшы» дейді. «Құсын саңқылдатып, итін қаң­
қылдатып, малға толық байын ертіп келеді дейді» деп халық

мұны ести қойды. Сонда қыздың әкесі Қанай айтқан екен: «Осы
бізден Бекболат артық білсе керек еді, осының бетіне келме деп
еді. Осы қызды бермесек, бір тісінің қанын бүріккелі жүр ғой.
Ел арасы бірдеңеге ұшырап кетсе, халқым менен көріп жүрер

ме екен, «бір қыз үшін осынша лаңға салдың» деп. Осыған бер-
сек қайтеді, бас терісі қалса да, бір қызға татымай ма?» Өзінің
кенже інісі Анай биді Тіленшіге жұмсаған екен: «сен ана Құ­
дай қойғанға ақылдасып кел» деп. Құдай қойған дейтұғыны—

сайлау жоқ, дәнеңе жоқ ақсақалдар жиналып кеп қолын кө­
тертіп, батасын беріп жүріп кетеді екен. Тіленшіні Құдай
қойған дейтіні сол екен. Сонда Анай барып Тіленшіге айтады:

билер  туралы  аңыздар
«Осы Жәнібіктің бас терісі қалса да бір қызға татымай ма, бер-
сек қайтеді»,—деп ағаңыз айтады. «Егерде бермесек, бір тісі­нің
қанын бүркіп жүрсе, халық бізден көріп жүрер». Сонда Тілен­

ші: «Жәрайды, берсек берейік. Мен татымайды деп жүргем
жоқ, әншейін бір ауыз сөзге егесіп жүрмін»,—деді. Осылай
деп келісіп алғаннан соң Жәнібек келді. Келгеннен кейін олар-
ды қарсы алып, беттерін жылытып беруге келісті. Бұл қыз­

дың өзі Қазбектің баласы Қазымбеттің үшінші ұлы Қанайдың
қызы екен. Қанайдың әйелі бірталай жасқа келгенше перзент
көрмепті. Сонда күйеуі Қанай айтыпты: «Өстіп кеуіп отырамыз
ба?—әйеліне,—бір қойыңды сойып, қайнағаң Жанайдан бір

перзент тілеп келсейші»,—деді. Сонда әйелі бір қойды сойып
алып, етін пісіріп алып қайнағасы Жанайға келіпті.
Қайнағасының алдына жамбасын салып қайқайтып бір та­
бақ етті әкеліп қойды. Жанайекең бірнеше кісілеріменен әң­

гімелесіп отырып табақты әбден жайлап, ішіп-жеп болған­нан
соң бәйбішесінен сөз сұрайды.

бетін айтсын!—депті. Сонда Жанайдың бәйбішесі сыбаға әкел­
ген жұмысының бетін сұрапты, сонда Қанайдың әйелі:

келіні: «сәукелеме ие берсе болады» деп қарысып отырып алып-
ты. «Жәрайды, айтқанын Алла берсін, я құдай мені ұялтпа!»—
деп батасын беріп қоя беріпті. Үйіне барғаннан кейін күйеуі:
«атаңнан не сұрап әкелдің?» дейді. «Сәукелеме ие сұрадым»

майсың,—деп,—бар, қайта бар, шаңырағыңа ие сұра!—деп
қай­та жіберіпті. Келіні қайта келіп:

Ол ешкімнің саудасына көнбейді, атқан оқ қайтып келмейді,—
деді.
Соныменен келіні салы суға кетіп үйіне қайтыпты.
Жанайекеңнің алғаш берген батасы қабыл болып, осы әйелден

тарихи  аңыздар
сұраған қызы осы екен. Бұл қызды ықтиярласып бермек бол-
ды, қыз өз ықтиярымен бармақ болды. Бұлай болғаннан кейін
«керектеріңді айтып айдатып алыңдар, мен енді қайтпай­мын»

деп қол ұстап Жәнібек жатып алыпты. Сонда бұлар керегін
айдатып алып, бір ай Жәнібек жатып алыпты. Сол Жәнібек
бір ай жатқанда әңгімені ағызып, саулатып айта беріпті, өт­
кен өмірлерді де, өз тұсындағы істегендерін де, қалған өмірдің

болашағын да ағызып айтып отырыпты. Сол бір ай жатқанда
Тіленші де жалықпай тыңдай беріпті. Бір ай өткен соң, күйеу-
құдалардың жолы біткен соң, бұлар қайтудың қамын жеді. Сон-
да Тіленші жездесі Жәнібек биді алып шығып:

ұққандай болдым, әңгімеңіз қызықты болғаннан кейін мен
бір күн сізден тіземді бөліп өз төсегіме барып жатқаным жоқ.
«Жездемнің қайтатын күні айтқан әңгімесі мынау еді» деп
жүретұғын атасыз-анасыз бір әңгіме айтып беріңізші,—деді.

бопты емес пе? Атасыз-анасыз әңгіме сұрасаң, мен айтайын:
«Қожаның арты Бегімысық, халық ашықса, жұртшылық сас­
қанда қасиетімен жан сақтатқан. Енді Бегімысықтай қожа
тумайды, қызыр қонған құт берекелі байдың арты Қанжыға­

лы Абызшолақ жұртшылық жұтаса, халық ашықса, орта-
сына көшіп келіп, суы жоқ болса, сүтіне ет асып берген. Енді
Абызшолақтай бай тумайды, бидің арты—Абылай, орыс-қазақ
демейтін, жолдасын жауға бермейтін, халық үшін қасықтай

қанын қиған, шыбындай жанын қиған енді Абылайдай батыр
тумайды. Бидің арты—Қазыбек, қасиеті бойында, ұл сұраған­ға
ұл берген, қыз сұрағанға қыз берген, қара қылды қақ жар­ған.
Енді Қазыбектей би тумайды, атасыз-анасыз әңгіме сұрасаң,

шомақ құт-берекелі бай болса, өз жөнімен, Абылай батыр болса,
өз жөнімен, Қазыбектің артында өзіндей боп тұрып мен тұрған
жоқпын ба?—депті Тіленші. Сонда Жәнібек:

шының жауапкері емессің бе, іліп тастайтын,—депті. Сол
Тіленші он екі атаның ұлы Арғынды билеп өтіпті, төре тұ­
қымына бағынбапты, Сарыарқадағы халықтарды қарғыс ал-

билер  туралы  аңыздар
майтындай боп билеп өтіпті. Ертіс бойына ел «орыс келеді, орыс
келеді» дегенде Тіленші тұрып: «Орыс келсе, егіс келеді, егіс­
пен бірге жеміс келеді»,—депті. Бір заманда көктей өтіп бара

жатқан өмір өтіп, бұ да қартайыпты. Әркімнің өз тұсындағы
ел иелері жиналып келіп Жамантай хан, құсбек, төрелер ішін­
де әрбір таптың басшылары жиналып келіп Тіленшіге: «Сіз
болсаңыз қартайдыңыз, елге кімді ие қыламыз?»—депті. Сон-

да Тіленші: «Кімді ие қылғыларың келеді? Халық ұйғарса, хан
түйесін сояды»,—деген екен. Сонда ақсақалдар тұрып: «Бізге
салсаң, Алшымбайдың атағы шыққалы тұр, жауы қорқып
бұққалы тұр, елге ие болар осының екпіні бар сықылды»,—деп

ұйғарыпты. Сонда Тіленші: «Өз айтқандарың болсын!»—депті.
Сонсоң көпшілік Алшымбайды ие қылып, батасын беріп жү­ріп
кетіпті.
Алшымбай атқа мінген кезде Ертіс бойына бір жеті үй орыс

келіп жеті шатыр тігіп, үй салыпты, балық аулап, бақшасын
өсіре беріпті. Біздің қазақ халқы бұрын орыс көрмеген, қазақ
тілінде шатыр деген сөзді «Семипалатка» деп, Семипалатка де-
ген сөзді Семипалатинск деп атап кеткен. Осы Алшымбайдың

Бекболат би ұзақ жасады, әбден қартайды. Арғынның игі
жақсылары жиналып, Бекеңе сәлемдесуге келді. Сонымен қа­
бат ойларын айтты: «Орнына қай баласын лайықтайтынын өз
аузынан естігілері келетінін білдірді. Бекеңнің бәйбішесінен

екі ер баласы, тоқалынан бір ұл, бір қызы бар еді. Бәйбішесі
жанында отыр». Сұраққа жауап бере алмай, тұнжырап төмен
қарап отыра берді.
Кенет үйдің бір жағында түрулі тұрған жібек шымылдық

түріліп, бір жас қыз шыға келді. Үй толы адамдарға бас иіп,
сәлем берді де:

қаракесектен шығып Бекем билеп еді, Бекемді әйел де болса
шешем билеп еді. Бекем айтпайын демесе, шешемнен қаймық­
паса, Тіленшіжанды айтпайтын несі бар, Тіленшіжанның ел
билемейтін несі бар,—деді де, шымылдықты түсіріп, қыз көз­

тарихи  аңыздар
Бекең басын көтеріп, қалың қабағын ашты да: «Сол шір­
кіннен үмітім бар»,—деді. Бидің бұл шешімін жанында отыр­
ған бәйбішесі мақұлдады:

әруағы ақ бура, Тіленшіжанның әруағы ақ тайлақ еді. Ол әлі
шөгіп, әлі тұрады, әлі тұрып, әлі шөгеді. Осы шіркін ер жетіп,
дәрежесі көтерілсе, елді бір түзеп, бір бұзып, мазасын кетіре­ді-
ау деп ойлаймын,—деді қарт ана.

Шынында, бәйбішеден туған екі ұл момын еді, тоқалдан
ту­ған Тіленші пысық, аса зейінді болатын. Ата мен ана балаға
сыншы ғой, қарттар қателескен жоқ. Олардың пікірін жинал­
ған жұрт қостады, Тіленшіні би көтеруге ұйғарды. Бұл кезде

Тілен­ші жылқыда еді, малын жайып келіп, енді Нұраға қап­
тат­­қанды. Ақ киізін, асыл киімдерін алып, ел адамдары Нұра
бойын­дағы мал суатына келді.
Барлық мал суға түсіп, сусындап тұр. Малшылар суаттан

кейінірек төбешікте киімдерін үйіп қойып, ойын соғып жүр.
Тіленші сол асыр салып жүрген топтың ішінде.
Ел адамдары өзен жағасына, бір қырқаға түсті де, Тіленшіні
шақыртты. Ол киімдерін киіп, жиынға келіп сәлемдесті. Ақ­

термекпіз. Ал, сен қойшы-қолаңшымен алысып-жұлысып, қа­
дірлі басыңды кішірейтіп жүрсің. Мұның ұят емес пе?—дес­ті.
Тіленші сөйлеуге рұқсат алып, былай деді:

жақсылары келсе, кідіріссіз кіріп, ұзақ әңгімелесетін, кел­ген­
дегі шаруасын айтып, оны тындырып қайтатын еді. Ал мо­мын
шаруалар, әсіресе кедейлер мен малшы-жалшылар айбарлы
биге кіре алмайтын, көп уақыт босқа тұрып, мұң-мүддесін,

тілегін айта алмай, ренжіп қайтатын еді. Сонда мен: «Ержетіп,
ел құрметіне бөленген адам болсам, әлсіз адамдар, момын ша­
руалар қаймықпай кіріп, арызын айта алатындай болсам-
ау!»—дейтін едім. Сол мақсатпен кедейлерді, малшы-жалшы­

лар­ды осы бастан жақын тартып, өзіме үйретіп жүрмін. Маған
ісі түскендей болса, «өзіміздің Тіленші ғой деп бөгелмей кіріп,
арманын жасырмай айтатын болсыншы» деген ойдамын.
Жиналған жұрт түгел риза болып, Тіленшіні құрметпен би

Бәйменнің шаршы топта Сапақ сияқты төбе биді көптің ал-
дында сөгіпті деген сөз бар. Оның мәнісі: Бәймен бір топ адам-
дарымен жолаушылап келе жатып алдынан атылған мылтық­
тың дауысын есітеді. Тезірек жүріп келсе Сапақ ауылының бір

мергені киікті атып алып отырады. Бәймендер келуіне мерген
жігіт киікті бұлардың қанжығасына байлайды. Бәймен:

паққа апарып бер, сол жесін,—деп ілгері жүріп кетеді. Мерген
жігіт киікті Сапаққа беріп жатып Бәйменнің сөзін биге айтады.
Сапақ мырс етіп күліп жібереді. Арадағы өсекшілер Бәймен­ге:
«Сапақ сенің қызыңды балағаттапты» деп жеткізеді. Бәймен­

нің көптің алдында Сапақты сөгуінің себебі осы екен. Өсекшінің
кесірінен атақты екі би осылайша өкпелесіп тарасады.
Арада бір-екі жыл өтіп Құлдықтан Бәймен жеңіліп хан
қасынан Сырға көшіп келе жатқанын Сапақ естіп отыр еді.

Түнімен көшкен көш сәскелете белгілі бір құдыққа келіп
көліктерін тынықтырып алу үшін тоқтаса, құдықтың басын-
да түйе суғарып үлкен бір қария тұрады. Оған Бәймен сырты-
нан келіп сәлем берсе, қариясы Сапақ болып шығады. Бәймен

Бәймен би көштің бе сырға сиырыңмен,
Бақшақтан Құлдық шықты ма бүйіріңнен.
Қорада қасқыр соққан қара айғыр едің-ау,
Кеше түсте дөнен қуып шықты ма үйіріңнен.

Ақыры зиян тауып жер аудың ба,
Тәкаппар мінезіңнің сүйірінен.
Қанша мықты болсаң да осы соққы,
Өтіп кеткен шығар-ау сүйегіңнен!—

сам, бүгін сені суарамын деп Сапақтың ажал оғына тап бол­дым.
Енді менің де өмірім ұзаққа бармас,—деп, Сырға көшімен жү­ре
беріпті.

«Әлмерек батырдың әйелі босанып, ұл тауыпты» деген
қуанышты хабарды естіген Сырымбет батыр серігінің сергіге­
ніне шаттанып, балаша ебелектейді.

еді, мына мерейіне ортақтасып, құтты болсын айтайын,—деп,
ауылынан ізгі ниетпен аттанады.
Қарт батыр суыт жүріспен абыр-сабыр болып абдырап,
дүрлігіп жатқан Әлмерек ауылына келеді. Осы тұста ел тізгінін

ұстап, іс-әрекеттеріне билік айтып жүрген Әлмерек бидің ақ
ордасына атының басын тірейді. Қарт батырды ауыл жігіттері
аса қошаметпен қарсы алады да, қолтығынан демеп аттан түсі­
реді. Сол сүйемелдеген күйі даңғарадай кең, сарайдай дали­ған

он алты қанат ақ боз үйге бастайды. Төрдің төбесіндегі шайы
көрпенің үстіне жеткізеді.
Нұрлы жүзі гүл-гүл жайнап, жанарынан қуаныш сезімінің сәу­
лесі төгілген Әлмерек би орнынан ұшып тұрып, айбынды қартқа:

ұсынады. Шаттығын жасыра алмай, бала­ша жайраңдайды,
қолтығынан сүйемелдеп, төрдің төбесіне шығарады. Оюлы те-
кемет, сырмалы сырмақтың үстіне жайылған жұмсақ көрпеге
жайғасқан Сырымбет батыр да жайдары күлімдеп, биді төл ба-

сысымен құттықтайды. Ердің, елдің меселін өсіретін ақ тілеуін
ақтарады:

ғой әуел бастан. Сен елдің Әлмерегі едің арынды. Бірақ көңілің
жарым еді. Құдай тілеуіңді беріпті, қолыңа қонған балапа­ның
қыран болсын! Көкейің көлдей толып, мұратыңа жетіпсің, енді
жанынды сол жебесін. Ұл—үрім-бұтағың, өмірлі болсын, ар­

тынан шұбырып үбірі мен шүбірі ерсін! Өзің құсап, еңіреп жү­
ріп елін қорғасын!
Бүкіл өмірін елін жаудан қорғауға сарп еткен қарт батыр­­дың
ақтарыла айтқан адал ниетінен меселі өскен Әлмерек би:

тасқындаған, халықтың тас қорғаны саналған Сырымбет еді­
ңіз, әруағыңыз жебеп, айтқаныңыз келсін!—дейді жүрегі елжі­
реп. Қарт батыр сәл ырғалып қойып, ойын түйіп алады да, әрі
қарай толғайды.

анасы үміт артады, түйсігін халық айтады. Бір бала әкесімен
жанаса туады, бір бала талабымен таласа туады. Бір бала шөл­
дегі бұтадай шөжіп, бойы өспей табандап, аласа туады. Бір бала
дара дарақтай дарқандығын танытып, кем-кетікке қайыр қып,

қараса туады дейді. Мұны айтып отырғандағы тілеуім: ба­лаң
жанаса туса—арқа сүйерің болсын. Қараса туса—ой түйе­рің
болсын. Таласа туса—таудай талабы болсын. Тек тайтала­сып,
тауаныңды қайтармасын. Алдыңдағы ағыңнан айырма­сын!

Жанынды шыжғырып, отқа күйерің болмасын, көгеріп өнген
арқасүйерің солмасын!
Қарт батырдың ықыласын жиналған тілеулес жұрт қос­
тайды. Шалқыған ойы толғандырған Әлмерек бидің өзі де отты

құрбы-құрдасымен қатар жүрсін, ел-жұртының қадірін біл­сін.
Шапқан жауды қойдай қырып, бөрідей шулатсын! Іске асыр­са
екен деп, менің ұрпағымнан күтетінім осы, Сыреке!..

тілеуіңе жет!—деп бата жасаған Сырымбет батыр бетін сипай-
ды. Ел биі әрі ақылман абызы Әлмеректің тұңғыш ұлы Бабаға
айтылған ақ тілеулер осындай екен.

Ел жайлаудан қайтып, ойға беттеген мезгілі екен. Солайша
Ұлытауды жазық даламен жалғастыратын сары адырлар кү­
зек. Таудың етегі кілт түрілетін осы тұстан басталатын жал­
пақ далаға ел малын қаптатып жіберген. Қора-қора қойларды

жайып жүрген қойшылардың қостары дала төсінен андыздап
көрінеді. Ал салтанатты ақ боз үйлер шоғыры көгалды алқап,
ағашы қалың, суы мол бұлақ басына шоғырланған. Талды­бұ­лақ
пен Алматы өзендерінің жағасын саялаған үйлердің шо­ғыр-

шоғыр қарасы әр тұстан көз тартады.
Әлмерек батыр түс ауа ат ерттеп мініп, ойдағы малшылар
ауылын аралап қайту үшін даладағы мал жатқан жазыққа бет­
теп жүріп кетеді. Содан күн бата оралады да:

үйдегілерге ескертіп,—ауыл-ауылға хабарлаңдар, қас қа­рай­
ған­ша үйлерін арқанмен бастырып, дауылға жығыл­май­тын­дай
шараларын жасап алсын.
Батырдың ескертуі лезде-ақ маңайдағы ауылдарға түгел

естіледі. Сонда батып бара жатқан күннің қабағына қараған
адамдар аспанды сықасқан қою қара қошқыл бұлт қымтай жа­
уып тұрғанын көреді. Арғы көкжиектен қара бұлт қайнаған
қазанның буындай будақтайды. Расында бір сойқанның сұрқы

көрініп тұрған сықылды. Кейбіреулер мұны күздің әдеттегі
сіреспе сұрғылт бұлты деп жориды да, бейғам отыра береді. Ал
батырдың сөзіне ден қойғандар жаңбыр жауса, суы үйдің ішіне
кірмесін деп үйлерінің іргелерін морлайды. Алды-артына ар-

найы қазық қағады да, ұзын қыл арқанмен бастырып, дауыл
екпініне қозғалмастан төтеп тұратындай етіп бекітіп тастайды.
Күн кешкіре құйқадай сықысқан қара қошқыл бұлт аспан-
ды тұтастай қаптайды. Қатты жел тұрады. Тозаңды будақ-

будағымен көкке көтереді. Бірте-бірте күшейген желдің ар­ты
жер-дүниені сапырылыстыра шайқаған дауылға айнала­ды.
Жаңбыр араласып, ышқына дүркіре­ген дауыл әлемді қара
түнекке айналдырып жібереді. Сол қалыппен түні бойы тын-

бай, дамыл алмай соғады да, келесі күні түс әлетінде ғана басы-
лады.
Осы астаң-кестең кезінде Әлмерек батырдың айтқанын
орындап, қам жасап алғандар: «Әруақты батыр емес пе, айт­

қаны айнымай келді»,—десіп танданысады. Табиғаттағы то­
сын құбылыстың зардабын шекпегендеріне қуанысады. Ал
ес­кертпеге немқұрайды қарағандардың үйлері жығылып,
мылжа-мылжа болып күйреп қалған. Соның салдарынан па­

налап, бас сауғалар жер таппай, қатты азап тартады.
Табиғаттың осынау тосын апатының зардабынан кейін бұл
өңірдің елі енді Әлмерек батырдың аузына қарайды. Әрқашан
айтқан болжамдарына сай әрекеттерді мүлтіксіз орындайды.

Сөйтіп, батыр ылғи да мал қыстату, төл алу, жайлауға көшу,
малды індеттен сақтау шаралары туралы болжам, бағдарын ал-
дын ала айтып отырады. Соның арқасында ел-жұрт та нақты
шаралар қолданып, тосын апаттардан жапа тартып зардап

шекпейді.
Сөйтіп, Әлмерек батыр енді елге пайдалы ізгі ойларының
арқасында «абыз» атанады да кетеді.

Бірде Әлмерек батыр алыс сапарға шығады. Ұзақ жол
жүреді. Бір күні кештете қазақ салты бойынша алдынан кездес­
кен ауылға атының басын бұрады да, еңселі ақ боз үйдің алды-
на барып тоқтайды. Құдайы қонақты көрген бір жігіт жолау­

шы­ның атын ұстап, мама ағашқа байлайды да, есік ашып үйге
кіргізеді. Үй иесі қонақпен амандасып, төрге шығарады. Мал
сойғызып, ықыласпен сыйлайды.
Таңертеңгісін орнынан тұрып қараса, қонақтың арқандау­

лы аты қара терге шомып, есеңгірегеннен тәлтіректеп тұр екен.
Сөйтсе, ат дертке шалдыққан. Қонақ сондағы оташыға атын
қаратып, бұл үйде жатып қалады.
Сонда барып Әлмерек байқап қараса, бұл үйдегі адамдар­

дың мінез-құлықтары бір-біріне ұқсамайды, басқа-басқа сипат-
та. Бірінің айтқанын екіншісі тындамайды. Кішісі тіл алып,
үлкеннің айтқанын орындау деген жоқ. Ерегістері көп. Әкесі
қытымырлау, шешесі қазымырлау, ұлдары қырсық, қызда­ры

кербез, келіні керенау сықылды. Шеттерінен даукес, тәрбие
көрмеген, тәлім алмаған түрлері бар.
Оңаша отырғанда Әлмерек үйдің отағасымен ұзақ әңгіме­
леседі, ақтарыла сыр шертіседі.

ған соң,—дейді Әлмерек үйішілік ынтымақ жайын майдалай
айтып,—қабақтың да ашық болуы кірбің көңілді жадыратады
емес пе?

да балаларыңыз сіздің қабағыңызға қарайды да, өздері-ақ со-
лай істейді.
Отағасы Әлмеректің тіліне көніп, айтқанын орындайды.
Сөйтіп, бұл үйде жаңа бір жарқын құбылыс пай­да болады. Том-

сарып жүретіндердің қабағынан кірбің кетеді, өзара жайнаңдап,
жадырай сөйлеседі. Осы әрекет үстінде Әлмерек батыр бірта­лай
үлгі сөздер айтып, тәлім үйретеді. Үй иесі де, балалары да бұл
кісінің сөзін зейінмен тыңдайды. Оған деген құрмет сезім­дері

тарихи  аңыздар
қозады. Біраз тыныққан Әлмеректің аты да оңалып, тыңая бас­
тайды. Енді ол аттануға ыңғайланады. Сонда отағасы мен оның
әйелі және бала-шағасы жығыла жабысып, тағы да біраз күн

аялдауды өтініш етеді. Әлмерек батыр бұлардың тілегін қабыл
алып, тағы бірнеше күн жатады. Сонда ылғи тәлімді, тәрбиелі
әңгімелер айтады. Жылы сөзі бұл үйдегілердің құлағына сіңіп,
көкейлеріне қонады. Бұрынғы сиықтарынан көп өзгереді.

Ақыры жолаушы аттанады. Бәйбіше жолаушының жақ­сы­
лығына ризалығын білдіріп, иығына шапан жабады.

ріңіз, ақылыңызды айтыңыз...
Үйдегілердің бәрі Әлмерек абызға ынтыға құлақ тү­реді. Сон-
да абыз алдымен кемпір мен шалға мойын бұрады:

Жаратқан иісе, адам баласы мұратына жетеді. Ендеше ғибрат­
ты сөздерге ден қойыңыздар. Сондай сөздің біреуі мынадай:

Қытымыр болсаң—қызың кетеді.
Сиымсыз болсаң—келінің кетеді,
Тынышсыз болсаң—серігің кетеді.
Қатал болсаң—жұратың кетеді,

Сұраншақ болсаң—ұятың кетеді.
Ақылсыз болсаң—бауырың кетеді,
Ақымақ болсаң—ауылың кетеді.
Аз нәрседен көңілің кетеді,

Мұратқа мінін түзеткен жетеді.
Міне, осы тәлімді есте сақтаңыздар,—
дейді Әлмерек. Шал мен кемпір бастарын изесіп, кінәларын
мойындаған адамдарша жапырылады. Балалары да көздері

жау­дырап, тәтті үмітпен жақсы тілеу күтеді. Әлмерек енді ба-
лалар жаққа бұрылады:

Ұлдың жаман болғаны—көңіл сызы.
Келін жақсы болғаны—келген дәулет,

билер  туралы  аңыздар
Келін жаман болғаны—бітпес бейнет.
Қыздың жақсы болғаны—нұры тамғаны,
Қыздың жаман болғаны—қырсық шалғаны...

тәліміңізді бұлжытпай ұстанамыз,—деп шалдың балалары да
уәде береді.
Содан бастап бұл үйдің адамдары бірін-бірі елжірей сыйлап,
үлкенінің айтқанын кішісі екі айтқызбай орындауды әдет ете­

ді. Өзара сөздері де сыпайы, көзқарастары да мейірімді. Маңай­
дағы ел де енді бұларды үлгі тұтатын болыпты.

Көп жасаған, көпті көрген Әлмерек абыздың атақ-даңқын
естіп, сол кісіге сәлемдесуге және ақыл-кеңесін тыңдауға
құмартқан бір жігіт шалғай елден әдейі іздеп келеді де, абыз­
дың үйіне түседі. Қонақты төрге шығарып, амандық-сәлемнен

қалған дос шын қасыңда» дегенді естіп ем, ата.
Әлмерек абыздың жүзі жадырап сала береді.

жарқырайды. Жастардан күткен үмітіміз қарлы таудан төмен
сарқыраған өзендей шалқып ешқашан сарқылмайды. Мұның
жайын ұқтың ба, балам?

Абыз қонақ жігітпен бірнеше күн оңаша сырласады. Содан
кейін жігіттің үстіне шапан жауып, астына ат мінгізіп, аялап
аттандырған екен.

Әлмерек абыздың ортаншы баласы Жәнібек батыр бір күні
жолаушылап кетеді де, бірнеше күннен кейін үйіне түнделетіп
оралады. Аттан түсіп, атын есіктің алдындағы мама ағашқа бай-
лайды да, үйге қарай беттейді. Үйдің іші жап-жарық, лапыл-

дап от жанып тұрады. Жәнібек батыр дыбысын шығармастан
таяп келіп, жабықты ашады да, керегенің көзінен сығалайды.
Әйелі Қайқы шомылып жатыр екен. Оның уыздай балбыраған,
мамықтай балғын, жібектей үлбіреген тәніне көзі түскен ба-

тыр құштарланып телміре қарап қалады. Кенет бойын сеске­
ніс сезімі билейді. Қайқының қос өкпесі тесік екен. Соны көзі
шалған Жәнібектің таңданып, тандай қаққан дыбысы қатты­
рақ шығып кетеді. Сол дыбыстан секем алған Қайқы орнынан

атып тұрады да, апыл-құпыл киінеді. Үйге кіріп келген Жәні­
бекке бұртия қарап:

бітетін шарты толып қалып еді, соған дейін оны адам бала-
сы көрмеуге тиіс болатын. Соны сездірмей жүр едім, міне, сен
көріп қойдың, серт бұзылды. Басқа амал жоқ. Енді маған мұнда
тұруға болмайды, басыма қатер төнеді. Ержеткен соң балам

Бәйсейіт мені іздесе, Қазығұрт тауынан табады, соны ұмытпа!
Сол заматта Қайқы әппақ құсқа айналады да, көкке ұшып
кетеді. Жәнібек батыр қапаланып, қатты қайғырады. Алайда,
өткен іс орнына келуші ме еді. Жылдар өтеді. Жәнібек батыр

баласы Бәйсейіттің ес жиып, есеюін сарыла күтеді.
Күткен күн де жетеді. Жәнібек батырдың Қайқыдан туған
баласы Бәйсейіт ат баптап мініп, жігіт санатына қосылады.
Содан кейін шешесін іздеуге бел байлайды да, атасы Әлмерек

билер  туралы  аңыздар
Бәйсейіт ұзақ сапарға аттанады. Әкесінің жөн сілтеуі бойын-
ша ұлы асқарлардың жалпақ құмға қарай ойысатын тұмсығын­
дағы Қазығұрт тауына жетеді. Сол таудың жықпыл-жықпыл

жыраларындағы ұңғыл-шұңғыл сай-саладағы ел ішін шарлай-
ды. Сөйтіп жүріп, жалпақ жондардың бір қойнауында отырған
аса салтанатты ауылдан шешесін табады. Ана мен бала сағы­
ныш­тарын ақтарып, жылап көріседі. Нағашы жұрты жиенінің

құр­метіне той жасайды. Бұл кезде Қайқының өкпесіндегі тесігі
толық бітіп, біржола адамдық сана кейпіне көшкен тұсы екен.
Біраз күн өткен соң, Бәйсейіт нағашы жұртымен қоштасып,
шешесін ілестіреді де, аман-есен өзінің еліне оралады.

Келіні мен немересі келгенде Әлмерек абыз өлгені тіріліп,
өшкені жанғандай шексіз қуанышқа бөленеді. Ағынан жа-
рылып, қалың елге жар салады. Келінінің қайта оралғанын,
немересінің батпандай жігіт болғанын мақтаныш етіп, ұлан-

асыр той жасайды. Жиналған қара-құрым қауымның алдында
абыз немересіне аталық ықыласпен ақ батасын береді:

Жаратқаның жар болсын!
Бағың жанып, қораңа
Қарақұрым мал толсын!
Жеген асың ақ май мен

Қазы, қарта, жал болсын!
Елдің сөзін сөйлесең,
Жүгінерің ар болсын!
Әсте жапа шекпегін,

Жақсылықты тектегін!
Елің сені жебесін,
Ауып алыс кетпесін!
Қатар жүріп, жұп жазбай,

Көксегенің көктесін!..
Абыз бабаның тілеуін Құдай қабыл етеді. Бәйсейіттің атақ-
абыройы күн санап өседі. Жауды жайпаған батырлығы аңызға
айналады. Ел-жұрты өзінің қорғаны санайды. Ұрпағы өркен

жайып, тұқымы мол тарайды. Байлығы тасады, қайырымды­
лығы асады. Бұл ісі елін сүйсіндіреді. Халқының амандығын
қор­ғап, өмір бойы қолынан найза, белінен қылыш, тақы­мы­

тарихи  аңыздар
нан ат үзілмейді. Жауына есе-кегін жібермей, жағаласып,
шайқасып өтеді. Елі аман болып, мұратына жетеді.

Әлмерек батырдың жорыққа аттануды мүлде тоқтатып, ел
ішіндегі тыныш тіршілік әрекеттерінің қалыптасуына біржо­
ла ден қоюға ауысқан кезі екен. Күні-түні елдің қамын ойлай-
ды. «Аз халық едік, азып кетпейік» деп, жөн сілтеп, ауыл-ай­

мағынан ұзап алысқа шықпайды. Қатты-қайырымнан қал­ған
қарт кісілер де Әлмеректі төңіректеп, қасына көбірек үйі­рі­леді.
Дана абыздан тұрмыс-тіршілік құбылыстарының қыр-сы­рын
жиі сұрайды, тоқтаусыз ашыла сырласады.

Өзінің арқасүйер айбыны, ақылдасы санайтын алжанның
қас түлегі Сырымбет батырдың да үйде ұялап қалған кезі болған
соң, өзінен жасы кіші Әлмеректі шақырып алып, күн сайын
әңгіме-дүкен құрысады. Сырымбет батырдың баласы Ханкелді

батырдың да айбыны асып, күш-қайраты толысып тұрған шағы.
Елдің жауы көп. Тұс-тұстан аш қасқырша анталайды. Бәрінің
жаулап алып, құлға айналдырғысы келеді.
Қарттар осы жайды ақылдасады да, жас батырларға жол

нұсқайды. Сондықтан үлкен-кіші батырлар ат үстінен түспейді,
елі мен жерін күзетеді. Елдің шетін барлап, алыстан жаудың
қыбыр-қимылын аңдиды. Өздері де сақ жүреді.
Жаз өтіп, елдің жайлаудан ойға ойысқан мезгілі екен. Қарт

Алатаудың көк мұзы сіресіп жатқан құздарының етегінен
төмен түсіп, еңісті құлдилай ойға сырғиды. Шөбі соны сай-сала
жанданып сала береді. Орғи аққан Талдыбұлақ жылғасының
жайпақ жағасы елсіз, құлазып жатқан, бір түрлі сүреңсіз еді.

Бұл көрініске көңілі қоңылтақсыған, жан сезімі қобалжыған
Сырымбет батыр:

ңыраған жазыққа қарап. Қасындағы абызға бұрылып, жабы­ға
күрсінеді. Сонда батырдың кірбең көңілін жадыратқысы кел-
ген Әлмерек абыз тамағын кеней жөткерініп алады да, ойды
сергітетін жігерлі жұбаныш сөз айтады.

билер  туралы  аңыздар
кеткен соң бел құлазиды. Құс кеткен соң көл құлазиды, қыз
кет­кен соң ел құлазиды. Жапырағы түскен соң тал құлазиды,
қата­ры кеткен соң шал құлазиды. Жайылымы жоқ аң құла­

зиды, қайыры жоқ хан құлазиды. Сұсын асырған боран боз-
дайды, Шаңын сыпырған дала тозбайды». Осы ел, осы жер
құрыма­са екен, шіркін!—деп айналаға құмарта көз жүгіртті
қарт батыр.

несің!
Бұл тұжырымды естіген Сырымбет батыр:

Елінің іргесіне жаудың табанын тигізбеген, халқының абы-
ройын асырған айбарлы Сырымбет батыр тоқсан үш жастан
асып барып дүние салыпты. Сонда да батырдың азалы қайғы­
сына күллі ел күңіренеді. Бұл тұста бет-беделі мығымдалған,

абыройы асқақ, ауызы дуалы қариялардың данасы саналатын,
абыз атанған Әлмерек бидің де сексенге қадам басқан шағы
екен. Жан серігінен, сырлас-мұңдас жанашырынан айырылу
бұл кісінің де қабырғасына батады. Сырымбет батырдың ауы-

лына қара көрінетін тай шаптырым жерден «ой, бауырым!» деп
ат қойып барады.
Азалы ауылдың кәрі-жасы ботадай боздап, айбары астам ба-
тырын жоқтап күңіренеді. Аттан аунап түскен Әлмерек абыз ең

алдымен екі қолын бүйіріне таянып, есік алдында жылап тұр­
ған Ханкелдімен көріседі. Содан әрі «басқаларға да жұба­ныш
болсын» деген оймен бір шетінен түгел көрісіп шығады. Бұл
міндетін өтеп болғаннан кейін барып көңіл айтады:

бұл дүниеде жоқ. Бірақ елдің көкейінен оның айбаты өшпей­ді.
Қарама, жұртым, мөлтеңдеп. Аттың орнын тай басады. Ердің
жолын ел қуады, даңқын сақтайды. Сырымбет батырдың тұя­ғы
мұқалған жоқ. Ханкелді шырағым, елдің арқа сүйер белі енді

өзіңсің. Еліңді мөнді-мөнді етпе! Әкеңнен көргенің, үйренге­нің
бар. Жебеңнің оғын жон, еліңді сақ күзет, Құдай жебесін!

тарихи  аңыздар
Абыздың сөзін арқаланып, басқа қариялар да ой қозғайды,
ықылас-пейілмен қостайды.

лынсын!—десіп, игі іске құлшынысады. Әлмерек абыз енді
Ханкелді батырдың өзіне бұрылады.

Ер өтеді, ел қалады. Қалған елді өксітпей, берекесін сақ­
тайтын—ер. Қалың еліңнің ендігі қорғаны өзіңсің. Тас бас,
асқар ас, маңдайың күнге күйсін, пайдаң елге тисін! Сонда елің
Сырымбеттің сипатын сенің бойыңнан, ойыңнан тапсын. Әке

жолын ту қып ұста!
Абыздың өсиетіне елдің көңілі ауады, ойға шомады. Әр адам
өзінің алдағы күніне әр алуан қиялмен шолу жасайды. Соны
сезген абыз ойын әрі қарай ширата түседі де, шыжымдап ба­рып

Жол—елдіктің өрісі.
Дауыл—дабыра, дүрлігеді,
Шошытып елді бүлдіреді.
Өткен өмір—өшкен шоқ,

Елден арыс көшкен жоқ.
Өмірдің ақыры—өлім,
Мәңгілік орның—көрің.
Бүгінгі бар—ертең жоқ,

қарт сөзді жалғап,—асарын асады, жасарын жасады, елі үшін
өмір сүрді. Сол үшін қастерлі, топырағы торқа болсын!

татар тұғыры осы.
Азаның үстінде абыз көпшілікке арғы-бергі заманда бо-
лып өткен талай әрекеттер мен құбылыстарды сиқырдай құй­
қылжыған қалпымен айтып, ұғындырады.

Алқам-салқам әрекеттерінің салдарынан бірсыпыра жыл
сансыраған қазақтар бірте-бірте ес жиып, жауға жойқын
қарсылық көрсете бастайды. Қоқаңдаған басқыншы жауды
ауыздықтауға шамасы бар екеніне сенеді. Ал Қабанбай батыр

бастаған қалың қолдың Аңырақай шайқасында ойсырата же­
ңуі дұшпанды есінен тандырады. Қалмақтар бұдан әрі қазақ
жерінде табан тіреп қарсыласа алмай, жан сауғалай қашады.
Сол беттерімен босып, Алатау бөктерлерін сағаласа да, пана тап-

пайды. Жосып келіп, Торайғыр тауына арқа тірегенмен, Көкпек
даласында тағы да күйрейді. Қалдығы Қарқара мен Құмтекей
аңғары мен Мыңжылқы алқабын бос тастайды да, Ілебасын
асып, қарасын батырады. Жауды өкшелей қуған Ханкелді,

Нау­рызбай батырлар Тәңір тауының төрі Жұлдыз жотасы­нан
асырып, Тұрпан ойпатына құлатып жібереді.
Ел жаймашуақ өмірге қадам басады. Қатқан қабақ ашы-
лып, жоталарының құрыс-тырысы жазылады. Ма­лын өргізіп,

шалғыны жайқалған кең жайлаудың салқын самалына маңдай
тосып желпініседі. Осындай ырғыншылық кезде аламан бәйге
өткізіп, көңілді көтеру үшін жан-жаққа жар салынады. Нағыз
тұлпарлар батырлардың да жан серігі емес пе! Қалмақтардың

еңсесін басқан қазақ батырлары сәйгүлік аттарын баптап, ұлы
бәйгеге алып келеді.
Бәйгеге қосылған бірнеше жүз сәйгүліктер сәске түсте
түпке айдалады. Қалың қауым төбе басында топ-тобымен әң­

гіме-дүкен құрып отырады. Түс ауып, екінті шамасында көз
ұшынан аттардың тізбектелген сұлбасы көрінеді. Әсіресе бір
баран қалың топтан арқан бойы озып, жалғыз бұлдырап келе­
ді. Қалың жұрт қопарыла түрегеліп, қадала қарасады. Сөреге

жақындағанда дара келе жатқан сәйгүлік Ханкелді батырдың
кер аты екенін таниды. Ат үстіндегі қаршадай бала: «Райым-
бек! Райымбек!» деп ұрандайды. Бұған жұрт аң-таң. Бұрын
естімеген ұран. Бұл кім өзі?

Сөйтсе, Ханкелді батырдың бәйге атына мініп шапқан
немересі өзінің атын өзі ұран қып шақырған екен.

тарихи  аңыздар
Әлмерек абыз да ойланып қалады. Ханкелді батырды қор­шап,
ызалана жапақтап тұрғандарға қарап абыз:

қылықты теріс ырымға жорушыларды тыйып тастайды.
Бәйге аттар келіп болып, абыр-сабыр басылғаннан кейін
Әлмерек абыз албырт Райымбекті еркелете маңдайынан иіс­
кейді. Содан кейін:

армандағаным ғой, ата!
Өжет баланың алма беті албырап, көзінен ұшқын шашырай­­
ды. Әлмерек абыз арманшыл баланың тапқырлығына сүйсінеді.

жаңғырығынан жасқанып, жер жастансын! Айбарың ар­тып,
жаратқан жар болсын! Төбеңе нұр үйіліп, маңдайыңды күн
сүйсін!
Әлмерек бабаның ақ батасын өжет балаға сүйсінген ел де

қолдайды қол жайып.
Сол Райымбек ержеткен соң жауына дес бермеген айбынды
батыр атанады. Айбаты арыстандай дәуірлейді. Талай қиян-
кескі шайқастарда жауын қан құстырған батыр кейін келе бү­

Райымбек батыр бала кезінен аң аулауға, саят құруға әуес
болып өскен кісі екен. Күзде және қыс күндері ауық-ауық Іле
өзенінің бойындағы тоғайды аралап, аң мен құс аулайды. Сон-
дай саят құрып жүрген кездерінде кейде шөбі қалың тоғай ішін

қыстап қалған абыз атасы Әлмеректің ауылына әдейілеп барып
түсіп сәлем береді. Ұзақ әңгімелесіп, насихатын тыңдайды.
Бірде сондай әңгіме үстінде Райымбек батыр көкейінен орын
таппай, ойына сіңбей жүрген кейбір жайлардың мән-жайын

абыз атадан сұрап дүние сырына қанады. Көңілінде жүрген
түйткілдерге анық ұғым табады.
Тағы бірде дүниенің қатпарларын ашып, ұзақ әңгіме айт­қан
атасын тапжылмай тыңдап отырған Райымбек:

деп сұрайды.
Абыз үнсіз ойланып отырып қалады да, біраз ойға шомады.
Содан кейін барып, көкейіне түйгенін айтады:

лей­ді. Ал сол игілік те, жақсылық та Алла Тағаланың рақымы­
мен, шарапатымен пайда болады. Ол үшін өзің қайырымды
іс­тер жасауың керек. Сонда адамдар Алланың мейірінен төгіл­
ген шапағат нұрына бөленеді. Алланың әмірі, ананың ақ сүті,

адамдар бір-біріне мейірімді болуы—ең қасиетті ізгіліктер са­
на­лады. Осылар ғана адамдығынды танытады.
Әлмерек абыздың өсиетін тыңдаған ел тіршілік әрекеттері­не
де ықыласпен құлшынады.

Бір күні ауылға кенеттен жау тиіп, қалмақ шапқыншы­лары
бір топ саяқ атты айдап, соған қоса он төрт жастағы Қара­бас­ты
тұтқындап әкетеді.
Арада бірнеше күн жол жүріп өздерінің мекеніне жеткен

жаулар аяқ-қолы бұғауланған жас өспірім Қарабасты басқа
да олжамен бірге қонтайшыға әкеледі. Қонтайшы Қарабасты
бір қалмақ шонжарының қарамағына жіберіп, тұтқын баланы
кісендеп ұстауды тапсырыпты.

Дұшпандар қолға түскен жас баланы келеке етіп, аяғына
кісен салып, бетіне күйе жағып, өздері оған мәз болыпты. Бір
күні тұтқын бала кісеннің шынжырын сүйрете жүріп, тезек
теруге барғанда, жылқының бас сүйегін тауып алып, әрі-бері

аударып қарап, оның тұлпардың басы екенін таниды. Ол басты
өзі жататын қамыс лашыққа алып келеді. Сол баспен Қарабас
ылғи мұңдасады екен. Сонда ол оған: «Сені тұлпардың басы деп
кім айтар?» деп мұңын шағады екен. Қазақ баласын күзететін

қартаңдау қалмақ жас жігіт кезінде қазаққа тұтқын болып,
сонда қазақ тілін үйренген екен.
Күзетші қалмақ бір күні жылқының қу басын қолына ұстап,
өзіне-өзі сөйлеп отырған Қарабастың сөздерін сыртынан келіп

тыңдап алады да, қалмақ шонжарына барып оның әкесіне
тартқан сыншы екенін айтады.

тарихи  аңыздар
Қарабастың түр-тұлғасына қарап жоңғар шонжары да оны
тегін бала емес деп ойлаған екен. Енді оның ойын күзет­ші шал
расқа шығарып тұр.

Жоңғар тайшысы күзетші шалға Қарабасты алдырады.
Қалмақ тайшысы:

оның ішінде тұлпар бар ма екен, біліп бер!—дейді.
Қарабас қалмақ тайшысының үш мың бес жүз жылқы­сын
аралап, тәуір ат болуға жарайтын асауларды көрсетіп, жыл­
қышыларға ұстатып, үйреттіреді. Алайда бес жүздей жақсы

аттың ішінде бір де тұлпар жоғын Қарабас қалмақ шон­
жарына ашық айтады. Табылса, құнын артығымен төлеп, са-
тып алмақ болып келісіп, қасына Қарабасты ертіп, бірнеше
қалмақ байларының жылқыларын аралап, аттарды сынап

көргенде, тұлпар таба алмайды. Сонда олар ауылына қайтып
келе жатса, бір өзеннің жағасындағы лашықты көреді. Ол бір
қалмақ балықшы шалдың лашығы екен. Сол үйдің маңында
екі жыл­қы жүргенін Қарабас алыстан көреді. Сыншы қазақ

жылқының бірі—торы ала бие, бірі—арық қара кері ат екен.
Қарабас аттан түсе салып, биені де, атты да айнала жүріп қарап
шығып:

латын жылқы екен. Орнына жетектегі аттардан екі ат беріңіз
де, осыны алыңыз. Ал ана бие де жақсы екен, бірақ ол тұлпар
болатын құлын таппайды,—депті. Жоңғар тайшысы балықшы
шал мен кемпірді шақырып алып, оларға екі күйлі ат беріп,

арық қара кер бестіні алып кетіпті.
Ауылына бір күндік жер қалғанда, олар тағы да өзен бойын­
да отырған екі балықшыға кез болады. Сыншы Қарабастың
ай­туымен жоңғар тайшысы екі балықшыға екі-екіден төрт ат

билер  туралы  аңыздар
Үйіне оралған соң, тайшыға Қарабас үш арық бесті атты кү­
ту­ді өз міндетіне алатынын айтқан екен. Тайшы енді Қарабасты
еркіндікте ұстайтын болыпты. Қазақ баласы үш арық бестіге

жем-шөпті мөлшарлеп беріп, оларды жақсы бағады.
Аттарды баққанына бір жыл толғанда тұлпар емес, тор атты
сойғызыпты. Сонда торы аттың бел омыртқасының сүйегінен
екі сүйемдей жері қызыл-қоңыр болып, арқа сүйегінің басқа

жері түгелдей ағарғанын көріпті. Қарабас: «Тұлпардың сүйегі
түгелдей ағаруға әлі біраз уақыт бар екен!»—депті қалмақ тай-
шысына.
Арада тағы бір жыл өткен соң, Қарабас жоңғар тайшысына

айтып, тұлпар емес көк атты сойғызыпты. Бала оның сүйегінің
екі елі жері әлі ағармағанын байқаған екен.
Үшінші жылы күздің басында тұтқын қазақ баласы қаракер
тұлпарды мініп, әрі-бері жүріп, атты ылғи суытып, таң асырып

қояды. Ол тұлпарды өзі баптап күту үшін жоңғар шонжарынан
рұхсат сұрапты. Қалмақ тайшысы оның тілегін қабыл алыпты.
Қарабас әкесінің және басқа да атбегілердің сәйгүліктерді
қалай таңдап, қалай баптағанына көзі қанық болып өскен жас

екен. Ол оны іс жүзінде өзі де қолдану үшін үш жыл бағып,
сүйегін ағартқан қара кер тұлпарды мініп, әуелі аса көп, қатты
жүрмей, аз ғана шыға жүріп, үнемі суытып, таң асырып қойып
жүрген екен. Ол тұлпарға жем ретінде тазаланған арпа, не сұлы

және жылқыға жұғымды қара шөп беріп отырыпты. Жемді
қаракерге шамалап, ретімен беріпті. Себебі аяңдатып, кейде
желіп, кейде шоқытып, кейде шауып жүріп, келгеннен соң
кермеге байлап, суытып, таң асырып, терін алған атқа жемді

ел жата, түн ортасы ауа, таңға жақын беру керектігін Қарабас
жақсы біледі екен. Тұлпарды баптап жүрген ол ұйқыны азай-
тып, сергек жүріпті. Талай таңды көзімен атырған екен. Әдетте
ол тұлпарды суытқан соң, отқа қоятын бопты.

Суытпаған, не таң асырылып тері алынбаған жылқы семіз
кезінде тез бұзылатынын, яғни қызыл май болатынын Қарабас
жақсы біліпті. Тұтқын қаракер тұлпарды күз, қыс бойы баптап,
бәйгеге қосуға жаратыпты. Тұлпармен еліне жетуді арманда­

ған Қарабас қалмақ тайшысының «таңдаған қызыңды әперем»
дегеніне де амалсыз келісіп, қыз көруді кейінге қалдырыпты.
Құдай оның көктен тілегенін жерден беріп, жаздың басын­да
қонтайшының інісінің баласы келіншек алатын болып, оның

тарихи  аңыздар
тойына зор дайындықпен баратын болыпты. Сонымен қатар
ол тойда болатын ат жарысына Қарабас баптап, қыс бойы
оқтаудай боп жараған қаракер тұлпарды қосатын сәт туды.

Атқа Қарабастың өзі мініп шабатын болған екен. Сондықтан
ол тұлпардың кекілін түйіп, үкілеп, жалын тарап, құйры­ғына
шоқ тағыпты.
Ат айдаушы жүйріктерді белгілі жерден жіберер алдын-

да астындағы ер-тоқымының үстіне екі басына орталап құм
салынған қоржынды байлап, үстіне өзі отырып, аттардың
артында кете барады. Бәйге аттарға мінген балалар тиісті
жерге жетіп қонып, ат тынықтырып, өздері де дем алыпты.

Ертеңінде ат жарысы басталған кезде де Қарабас қаракер
тұлпардың екі бүйіріне құм салған қоржынның екі басын
теңдеп алып, сәйгүліктер қарасын үзгенше артында келе жа-
тыпты. Бәйге аттардың алды ортасынан ауды-ау деген кезде

тұлпардың құлақ шекесі аздап терлей бастайды, көзі шыра-
дай жанып, ілгері қарай шаба береді. Сол шақта ол тізгінін
тартып, ат басын тежеп, қоржынды ат үстінен алып тастап,
жұлдыздай аққан тұлпардың көздерін жібек орамалмен сипай

сүртіп, екі тізгінін іркіп ұстап отырып, барлық жүйріктерді
басып озыпты. «Қазақ, Қазақ!» деп ұран салып, қарақшыдан
өте шығып, ат басын тежеп, жоңғар тайшысына қарап: «Бәйге
сенікі, тұлпар менікі. Ер туған жеріне, ит тойған жеріне.

Қайыр қош, аман болыңдар!»—депті. Дереу ат басын бұрып
алып, жолға түсіп «Алаштап» ұран алып, ілгері қарай жөнеле
беріпті. Былай шыға Қарабас астындағы қаракер тұлпарға:
«Жануар, қалмақ байына бәйге әпердің, енді мені еліме аман-

есен жеткізе көр!»—депті де, бүйірі қызған тұлпармен еліне
аттанып кетіпті.
Толыбай сыншы Дәулетұлының бәйбішесі Ақбілек—Орта
жүз, оның ішінде арғынның бес мейрамдағы сүйіндік әуле­ті­

нен шыққан Айдабол би Құлболдыұлының жалғыз қызы, әрі
тұлабойы тұңғышы екен. Ақбілек заманында данышпан әйел­
дер­дің бірі болыпты. Сол Ақбілек бәйбіше бір күні таңртеңгі
шайға ауыл қорғауға қалған балаларын, қайын інілерін, ауыл

адамдарын шақырып алып: «Мен бүгін түс көрдім, түсімді өзім
жорыдым. Менің Қарабасым тірі екен, тұлпар мініп жаудан
құтылып келе жатыр екен. Тұлпардың бүйірі қызса, әбден бол-
дырып жығылмай тоқтамайтыны бәріңе мәлім. Таудың тасына

билер  туралы  аңыздар
соғылып тоқтайды дейтіндей жерімізде тау жоқ. Сондықтан бір
тоқтаса, ағашқа тоқтар, бірақ баланы мерт қылып жүрер. Бала-
ны аман қалып үшін бірнеше жерден мықты қазықтар қағып,

әр жерден жолына арқан керіңдер»,—деп тапсырма берген
екен. Ол кезде жаудан елді қорғау үшін Толыбай сыншы қол
бастап, азаттық жолындағы соғыста жүріпті. Сол себепті ұлын
сау-саламат алып қалу үшін елге бұйрықты Ақбілек ана өзі бер-

ген екен.
Ақбілек ананың жарлығын екі етпей, әлеумет жолға бір­не­
ше жерден мықты қазықтар қағып, арқанды керіпті. Ақыры
көп ұзамай Қарабас сол арқан керілген жерге жетіп, атты тоқ­та­

тайын десе, тұлпар тоқтамай, керілген арқандардан қарғып өте
беріпті. Сонда асқан шапшаңдықпен үзеңгіден екі аяғын боса-
тып алған Қарабас тез еңкейіп, соңғы керілген арқаннан ұстап
қап, ерден сыпырылып түсіп қала беріпті.

Орта жүзден шыққан ұруы қыпшақ Доспол датқаның жігіт
кезінде ақылын сынап, әйел аламын деп қыз таңдап ел ара-
лап жүргенде жолда бір шалға кездесіп, жолдас болып біраз
жүргеннен кейін Доспол шалға:

мыз?—деген. Доспол үндемеген. Біраз жер жүрген соң бір
жақсы шығып тұрған егін де кез болады. Доспол:

жоқсың ба? Доспол үндемеді. Доспол біраз жүрген соң мола
қазып жатқан көп адамды көрді.

Доспол тағы да үндемей қойды. Шалдың аулына қонуға келді.
Шал қонақ үйіне кіргізіп, өзі үйіне барды. Шалдың бір қыз ба-
ласы бар екен. Соған әкесі айтты:

манағы жолдағы сөздерді айтты. Қыз түрегеліп бір табақ
қуырдақ қуырды, бетіне бір жалпақ нан істеп жапты, «бар,
осыны қонаққа қой» деп бір жігітінен беріп жіберді, «қонақтың
алдына қой да, жұлдыз жиі, ай бүтін» деп айтарсың, қонақ не

айтады сонда, соны маған айтып кел!». Қонақ: «жұлдыз сирек,
ай жарты» дегенін қызға айтып келді. Қыз біраз отырып:

кім арқалайды» деген сөзі—«әңгімені кім айтып, осы жолды
қысқартады?» деген сөз, егін туралы айтқан сөз, әрине, жақсы
егін екенін көзі көрген шығар, «бар адамдікі болса шыққан егін,
жоқ адамдікі болса борыштанып салады, борышпен кетеді ғой»

деген сөзі. Өлген адам туралы айтқан сөз—«артында тұқымы
қалған адам ба, тұқымы қалмаған адам ба?» деген сөз. Әрине,
бала қалмаса, өлген адам, бала қалса, өлмеген адам. Сонан кейін
біздің мынау жігіт қонаққа берген бір табақ қонақ асыны дұ­рыс

апарып беруді қойған ғой, қуырдақты да, нанды да жарты­лап
жеп апарған көрінеді. Таң ертең шал қонақты үйіне шақыр­тып
алып:

сөзіңе мен түсінбеген екенмін, түндегі берген қонақ асы дұрыс
бармаған көрінеді, ол сөзіңді міне, бір қыз балам шешіп, енді
сол ұятымды жояйын деп шақыртып алып отырмын,—деп
қойын сойғызып, қонақ асы беріп болған соң, Доспол:

түсінетін жолдас еді. Бұрынғы үлкендердің айтқан мақалы бар
еді, «ер егіз, еңбекті жалғыз» деген, егіздесіп жүруге жарайды
екен деп отырмын. Осы балаңызды маған бер,—деп, соны алған
екен. Ақырда сол бала екі сарттың хандыққа таласып жүрген­де

арасын тындырып, қазақ есіміне төрт датқалық сыйлық алып,
өзі Доспол датқа атанған себебі осы екен.

Досбол би жеті жасында әкесі өліп, жетім қалады. Әкесі ке-
дей болады. Мініп жүретін бір жақсы аты қалады, басқа малы
шамалы болу керек. Ат біреу болса да мінер адам болмай, ат
екі жыл жылқыда жүреді. Досбол тоғыз жасқа келеді. Елдің

билер  туралы  аңыздар
ақсақалдары Досболға: «Сенің осы әкеңнен қалған атың жүй­рік
еді, сен ұстатып алып, осы бастан қотанның тақырына арқан­
дап жарата берсең, күзгі көбік қарда түлкі қууға қолайлы келе­

ді»,—деп баланы үгіттеп, атын ұстатып, айтқандарын істетеді.
Авгус айынан атты жаратып, октябрь ішінде бір күн ақша қар
жауып қалады. Ел көтеріле түлкіге шығады. Досбол атына мі­
ніп бірге шығады. Түлкі байланатын ақсақалдар да қалмайды.

Көп іздеп түлкі таба алмай, арық-тұрақ көбең-сабаң аттар болды­
руға айналғанда алдарынан бір түлкі қашып, Досбол оқшау кетіп
бірнеше қыр асырып, ақыры түлкіні соғып, атын аяндатып солы­
ғын басып, түлкіні сойып болған кезде ақсақалдар келіп:

өзіме қалдырыңдар,—деп түлкіні бергісі келмейді.
Ақсақалдар: «Бұл балалық жұмысты қой, түлкіні бер!»
десе де, Досбол: «Төрешіге бармай, бермеймін» деген соң, ақ­
сақалдар: «Қалаған төрешіні ал!» дегенде, Досбол: «Олай бол­

са, мына жақын тұрған Бұхар, Хиуадағы сарттардың ханына
барайық» деп, түлкі алмақ болған бір-екі ақсақалдарды ертіп
Хиуа ханына барады. Хан істің мәнісін сұрағанда, Досбол жа­
нындағы ақсалдарына: «Әуелі мен айтайын, қалған болса, сіз­

Тауға қарай дем алмай.
Жабыла қуды көп кісі,
Бірі қалды ере алмай.
Сол түлкіні кім алар,

Жетіп соққан мен алмай.
Ағайыннан үлкен дұшпан жоқ,
Алдына салып айдап жүр.
Бір түлкіні көре алмай,

Бір, тақсыр, күнәлі болып жүрмеңіз,
Төресін түзу бере алмай.
Хан ойлап беретін төре екен.

қайтарып, үш күннен кейін ақсақалдар мен Досболды шақы­
рып алып:

екен, соның үшін түлкіде жұмыстарың болмасын, Досбол­дың
өзі алады. Екінші, балам, сенің атың кім?—деп сұрады. «Атым
Досбол» деген соң, Хиуа ханы:

атыңа «бала би» деген сөз қосамын. Атың «Бала би Досбол»
болсын,—деп, «Бала би» аты тоғыз жасында қосылған екен. Со-
дан бас­тап Бала би Досбол аталып кетіпті.

Досбол Кіші жүз Ахмет ханға бас би болып тұрған дәурінде
Бағаналы елінде Бөрібас деген бай болады. Үш мың қара қасқа
жылқысы болады. Сол жылқының нақ жартысы жорға бола-
ды. Соның ішінде бір қара қасқа жорға өте жақсы жорға бо­лып,

жорғасымен қасқыр, түлкі соғады. Бөрібас бай сол жорғасын
өте құрметтеп ұстап, күндіз-түні үйге қойып бие сүтімен суға­
рып, екі мезгіл жаңартып астына кілем төсеп тұратын болған.
Қарақасқа жорғаны қалмақтың бір ханы:

терің артық емес, жалғыз-ақ менен хандық бақыттарың ар­тық.
Маған малдың қажеті жоқ, жаз қонған жерімнен көшуге ша-
мам келмей, күз әрең көшемін. Барлығы—малдың, шаруа­ның
көптігі,—деп ат саудалаушылардың көңілін қайтарған.

Ахмет хан Қарақасқа жорғаны сұрайын десе де, сауда­
лаушылардың берген бағаларының ауырлығын көріп бата
алмай жүреді. Ақырында көңілі бала би Досболды жіберіп
сұратуды ұйғарып, Досболды «не болса да Қарақасқа жорғаны

алып кел!»—деп жібереді.
Досбол жанына бірнеше сөз білетін адамдарды ертіп алып
жүріп Бөрібас байдың аулына келсе, Бөрібастың үйінің артын-
да көп қонақ аттары тұрады. Байдың саятшылары алдынан шы­

ғып, Досболды құрметтеп үйге кіргізеді. Үйдегі қонақтар Қара­
ке­сек Әменке биі, Бағаналы Құлтас биі және Жантас билер екен.

билер  туралы  аңыздар
Досбол барлығымен амандасып, кеңесіп отырған Бөрібас бай ас­
тында төсек, жан жағында жастықтан қорған қойып отырып:

«Жаңабай ұлы Бөрібасың.
Маған беріп жіберсін,
Қарақасқа жорғасын.
Сұлулығы өзіңдей,

Жуандығы өзімдей.
Жорғалығы Қаракесек
Әменке бидің сөзіндей.
Беріктігі Қолтастай,

Жүйріктігі Жантастай,
Жорғалатып жүргенде,
Мұзға аяғы таймастай.
Топқа мініп барғанда,

Артында кіні қалмастай.
Шеру тартып жөнелсе,
Алдына жан салмастай.
Дұспанға таба қылмасын,

Барған кісім сынасын.
Түсініп сөздің затына,
Бағаналы Бөрібас бай».
дегенде, Бөрібас артындағы жастыққа шалқасынан құлай кетті.

Оған да дамыл алып жата алмай, жан-жағындағы жастақ­тар­
ға кезек-кезек сүйеніп дамыл сызданып-толғанып ойға кіріп,
біраздан кейін:

зор адамның құнына құны жетті. Бірінші—өзім, екінші—Ах­
мет хан, үшінші—Әменке би, төртінші—Қолтас би, бесінші—
Жантас би. Енді берейін,—деп, беріп жібереді.

Байдалы көп жасап қартайып, көз жанары кеміп жүруден
қалған кезінде Қарқаралыға билік айтып жүрген Мерке де-

тарихи  аңыздар
ген адам болады. Көпті көрген, атағы шыққан, ескі адам деп
естіп Байдалы сәлем айтып, оған бір кісі жібереді. Сәлемін­де:
«Аты аталған адамды білерлік кісі деп естимін. Мен төрт түр­лі

дертке ұшырап қалдым, бұған ем тауып берері бар ма екен, ай-
тып келші»,—депті. Жіберген адамы барса, Мерке алқа-қотан
жиналған топтың ортасында отыр екен. Тапсырған жұмы­сын
айтқаннан кейін, Мерке отырып: «Есіл Байдекем-ай! Өлшеу­

ден асқан жасы құрғырдың керегі жоқ екен-ау, бұл кісі де мұн­
дай күйге ұшырап қалған екен?»—деп ренжиді. Отырған көп:
«Бұл қалай, Байдекең төрт ауыз жұмбақ айт­қан сияқты, біз
түсінгеміз жоқ. Өзіңіз түсініп ренжіген бо­ла­сыз. Көпшілік­тің

басындағы халі екен. Айтып жіберген сөздері мынау: «Асу-
сыз тауға кез болдым, өткелсіз суға кез болдым, жоқты жаяу
көп қарай беретін болдым, аяусыз жаудың қолына түстім»,—
дейді. Мұның үшеуі—«асусыз тауға кез болғаны»—тізесі сар-

буын болып, аяғы жүруге келмейді екен. «Өткелсіз суға кез
болғаны»—көзіне жас толды дегені. Тәрбиелеп, қасында оты-
ратын бәйбішесі жоқ, шақшасын қарбалақтап көп іздеп, зорға
тауып алып отырады екен. «Аяусыз жаудың қолына түс­тім»

ден асқан жасынан көрсін. Қалт істетіп алса, жоқты жаяу қа­рай
беруден құтылады,—депті.

(І нұсқа)
Күлік баласы Тілеуімбет, мұнан туған—Күнту, мұнан
туған—Жанайдар. Бұл Жанайдар—Абылай хан заманында
жас бала. Жұрт аузында «Жақсы Жанайдар» атанған.

Сол заманадағы Инжарай Шәріп [Бұхар—Е.Қ. еск.] ханы
Арқадағы Абылай ханға елші жіберген:

Сонда Абылай хан Күлік Жәнке батыр биге кісі жіберген:
Бір ауыз сөзіме жауапты түзу тауып берерлік жан тауып
жіберсін,—деп.

билер  туралы  аңыздар
Сонда Жәнке батыр би өзінің сынына келгендіктен, он төрт
жасар бала Күнту баласы Жанайдарды жіберген. Сонда Жа­
найдар Абылай ханға:

Май айныса, тұз түзейді» деп. Халық қатығы—ортасын­да­ғы
ханы болады да, дүниедегі тәмәм тамақтың дәмін кіргізетұ­ғын
май қатығы—тұздағы, тақсыр!—деген.
Бұл сөзден Абылай хан Бұқар ханы тұз сұратқандығын

біліпті. Үш жүздің баласы қазақтан түйе жидырып, қырық
би және Жанайдарды атшы қылып қосып беріп, көп түз тиеп
жібереді. Барған қырық биді Бұхар ханы сыйлап күтті. Қайта­
рар кезі болғанда Бұхар ханы сұрады:

Өзіңіздің асылдығыңыз—Бұхардай шаһарда, алтын тақтың
үстінде сары ала алтынға малшынып отырсыз. Жеріңіздің
асылдығы—сіздің жеріңізде етікпен намаз оқуға жарайды,—
десті.

болған. Сіздің атаңыз—Ақмаңғыт, Тоқмаңғыт. Біздің қазақ­
тың балалары ойнағанда: «Маңғыт, аузыңа саңғыт»—деп ой­
найды. Түбі-тегің Маңғыт жақсы болатұғын болса, ауызға әй
деп алынбас еді,—деп бала жауап кайтарыпты.

асыл. Сіздің жеріңіз асыл болатұғын болса, суды Самарқанд­тан
алдырып ішер ме едіңіз, тұзды Сарыарқадан сұратар ма еді­ңіз?
Абылайдың тұрған жері—Сарыарқа. Екі басса, бір бұлақ. Ағар
суы бал татиды, ақ шабағы май татиды. Екі басса, бір тұз. Бір

үйінен бір үйі тұз сұрамайды,—дейді.
Бұхар ханы сөзіне ырза болғандықтан, қырық биге сыйла­
ғаны жалғыз балаға бергеніне тең болыпты. Баланың «Жақсы
Жанайдар» атанған жері—бұл. «Таудай талап бергенше, бар­

мақтай бақ» деген—осы. Басына бақ қонбағандықтан атағы
шықпады. Бұл Жанайдар бір жақтан үйіне келсе, бәйбішесі бір
еркек бала тауып, бесікке бөлеп жатыр екен.

толған Алланың зікірі екен,—депті.
Сол баласының аты—Өтеміс. Жәңке батыр өмірінде Жа-
найдарды үйге отырғызбапты. Үш жүздің ортасында болған бас
қосуға жіберіп отырады екен. Қайда барса да, шешендігімен су-

дан қаймақ қалқығандай бола беріпті.
Бір жиын топта Қуандықтан шыққан Байдалы би Жа­най­
дардың сөзіне сөз тауып айта алмаған соң, кемітіп:

Атым бар-ды тобышақ.
Әкем аты Күнту болсын, Қиту болсын,
Оның маған не керегі бар?
Ақылым бар бір құшақ,—

(ІІ нұсқа)
Бұхар ханы Абылай ханға айтты:

Қырық биі мен қызын жібереді: алты қанат ақ үй менен, он
нарға жүк артып.

билер  туралы  аңыздар
Бұхар ханы қырық биден сұрады:

Сіздің жеріңізде етікпенен намаз оқуға жарайды.
Бұхардың ханы сұрады:

гі асыл ма?
Бала айтты:

сіздің атаңыз Қоқандық қара сирақ сарт еді.
Бұхардың ханы қырық биге сыйлап бергені жалғыз балаға
бергеніне тең болды.

Тілеуімбет Наурыздың Наурызының тарауы: Шобалай, Шо-
бай, Ақай, Төкей, Ерсімбек (Ырсымбек), Мамек.
Шобалайдан: Жаңабатыр, Өміртай. Айдаболда—Төлебай,
Күлікте—Шо­балай, Орманшыда—Қарабай, Қаржаста—Мыр­

зағұл төрт босаға болған, жұрт аузына ілінерлік, ел ұстарлық
кісілер осылардан шыққан.
Абылай ханның Үш жүздің баласы қазаққа дүрі жүріп тұр­
ған күнде, құнға кесім қылдырғанда, тамам талас сөздің үсті­

нен қаратып, бітім айтқызып, билік қылдыратұғын биі Күлік
Шобалай баласы Жаңабатыр би екен. Және:
«Ас беріліп, ат шаптырылған жерде Жаңабатырдың
босағасына түйе бастатқан «тоғыз» байлансын, Жаңабатыр:

«Осы ас жарайды, келісті ас-ақ болды» десе, ат шауып, ас тар­
қасын. Болмаса, қайтадан ас бергіземін десе, билік Жаңа­
батырда болсын!»—деп Абылай хан жарлық қылғанекен. Сон­да
Жаңабатыр өзінің бәйбішесінің асында:

байламаса, ат шабар төбенің басына бармаймын,—деп отырып
алған соң, бәйбішенің ба­лалары айтқанын қылып: «Өзінің
қатынының асына өлбелеген (олбала-кен) Жаңабатыр» атан­ған.
«Жаламен Жаңабатыр үш шабылды» делінген Жаңаба­тыр—

осы. Бұл кісінің құнға қылған кесімі: «Қара құн—жүз жыл­
қы, он екі «жақсы». Сүйек кұны елу жылқы, алты «жақсы».
Өнер құны тоқсан құн бо­лады, тоғыз «жақсы». Жақсы деген­нің
басы—«жетім, қалы кілем, қара нар, мылтық, сондаймен то­

ғыз болады. Ұрғашының құны—еркектің бір көзінің құны, елу
жылқы, алты жақсы».
Аттың құйрығын кескен ұрыға бір жылғаша билік айтпай-
ды екен, босаға күзеттіреді екен. Босаға күзеттіргеннің мәні­сі

сол атының құйрығы кесілген үйден бір жылғаша кісі өлсе, ат
құйрығын кескен ұрыға кісі құнын тарттырады екен.

кісі өлуі со­нан болды,—деп.
Шідер ұрлағанға шідер кайыс болса, үш атқа үш балағын
салып, үшеуі үзіп кете алмаса, ұрыға үш ат айып сала-
ды екен. Жау бетін қайыратұғын жаудан елін қорғап, аман

айыратұғын батырлардың құнын—«жеті ердің құны болсын»
деген екен. «Шебердің қолы ортақ, шешеннің тілі ортақ» деген.
Шешендікпен ұлтына олжа түсіріп, беретұғын шешендердің
құны—«үш ердің құны болсын» деп кесім қылған екен.

Сол замандарда жеті ердің құны—Малай-Жәдігерден
шыққан Айтқожабаласы Жауқаш, Биқаштың Жауқашына
алынған екен қалмақтан.
Бір басына үш құл, ұрғашыда Ұлбикеге, еркекте Көтеш

ақынға алынған екен.
Бұл Жаңабатыр: «Арқаға үш шабындым, жаламен үш ша-
былдым!» деген дейді.

Бұхар барып жолаушы жүрген күнінде екі жақ болып тө­
белесіп жатқандарға кез болып:

тірілгені не керек?—депті.
Сонда аз жағы: «Кім де болса, Жаңабатырды танып айыра­ды
ғой, арашалайды ғой»—деп дәмелі болып қалған екен.
Жұртқа аты шыққан ірі кісінің арашашы болмай, керек­сіз

қылып өте бергендігіне өкпелеп, сонда өлімші болып таяқ жеп
қалған.

ным соның мойнына,—деп өліп кетіпті. Мұның ұрмағанын,
соқпағанын жұрт біліп тұр. Білсе де, өлермен қадалып жабыс­
қан соң, арашалап айырмағандығының айыбына сексен серке
тартқан екен.

«Кімде-кім екі ұрысып төбелескенді көре тұрып, айырып,
арашалауға әлі келе тұрып арашашы болмаса, жазатайым
соның бір жағы өліп кетсе, құнын өлтірушіден алсын да, айы-
бын арашаламағаннан алсын!»—деп.

Енді бір ұлы жиын, аста жерден сыңар аяқ өткен жеті жұрт­
ты тауысқан бір қу келді де, белдеуде байлаулы тұрған Жаңа­
ба­тыр бидің атының аузын ашып қарады дейді. Қараса, тілінің
тү­біне тақалған жері қап-қара екен. Жергілікті Құдай жарат­

Дау болған соң, бір көлденеңсіз құтыла ма, жүгініске тү­
седі. Сонда жаламенен жабысушы көрінбеген жерінен белгі
айтысайық дейді. Жаңабатыр:

дай қап-қара еді. Енесіне тартса, мұның да тілінің түбінде сол
белгі бар шығар. Егер де тілінің я ұшында, я ортасында, я түбіне

тарихи  аңыздар
тақалған жерінде қол басындай қара болмаса, менің боз бием­
нің кұлыны болмағаны,—дейді.
Атты алдырып, аузын ашып қараса, тілінің түбіне тақалған

ат алу жол-жобаға сыймайтұғын нәрсе, бұл ат бүгін өз астыңыз­
да барсын. «Өзімдікі екендігі шын еді» деп бір ауыз сөз айтып,
атты өзіңіздікі қылсаңыз да, өзіңіз біліңіз. «Жоқ, тақымым
үйренген жануар еді»—деп үш бесті берсеңіз де, өзіңіз білі­

ңіз,—делінген соң, жұрт дағдарып тарқасты дейді. Ертең таң
атқан соң, Жаңабатыр үш бесті алып кеп ортасына келді дейді:

бүгін мынанікі қылып, төлеуін алып келіп отырмын. Үйге бар-
дым, бір аяққа аппақ сүт қойдым. Бір аяққа мөлдір, тұнық қара
су қойдым. Сүтті қайыра сүтке костым. Суды суға қостым. Сүт­
тен жұғын қалды. Судан жұғын қалмады. Ойладым менің сө­

зім­нің ақтығы сүттей ақ шығар, сонда да онан жұғын қал­ды-ау.
Әне, бәлекеттің сөзінің қаралығы қара судай-ақ шығар, сонда
да онан жұғын қалмады-ау?! А, бұрынғының «Ақ та болса, ант
ішпе, айрандай жұғады» дегені осы екен-ау! деп, бір ауыз сөз

айту­ға жарай алмағаным осы,—депті. Ананікі жала екен­дігіне
жұрт­­тың көзі жетіпті, сонда да болмай Жаңабатыр бесті берген
екен.

Құдай рахмет қылсын! Жаңабатыр би картайған күнінде,
ел қыстау-қыстауында отырған мезгілінде түйелерін қайы­
рып, жинастырып жүрсе, бір бесатты кісі бірін-бірі қуысып,
сабаласып, олай-бұлай ұйтқып шауып жүргенін: «Ел арасында

жау жүре ме, ойнап жүрген бозбалалар ғой»,—деп, жайымен
түйесін жинастырып жүре береді.
Манағы бесеудің бірі құлап қалды да, төртеуі қашып кете
барды. Ақырын аяндап «білейінші» деп Жаңабатыр келсе, өлім­

ші қылып тастап кетіпті. Кірпігін қимылдатуға зорға әлі ке­ліп,
өкпесін соғып жатыр. Сол арада көрініп тұрған қыстау­лар­дан
көп кісілер де келіп қалды. Әлгі өлімші болып жатқан Сексен
ұрпағының біреуі екен. Өз ауылдарының кісілері:

деген ел гулесіп, шуласып, нанбайды да болмайды.
Тілеуімбет, Наурыз бірыңғай, Ақыл, Сексен бірыңғай болы-
сып, Күлік өзді-өзі екіұдай болып, айтысып, тартысып, ұлғайып
бара жатқан соң, Айдабол Шоң, Торайғырдың әкесі—Едіге би

сын бүтіндеп, жарастырып келіңіздер,—деп.
Бұлар барса, Жаңабатыр төсегінде теріс карап жатыр екен.
Барған бұлардың сәлемін де алмады, амандық та айтыспады,
керек қылмай, үн жоқ, түн жоқ жата берді дейді.

Бір мезгілде басын көтеріп, тіл қатпастан, үндеместен ба-
рып, отырған бұларға ежірейіп қарап, бір қолын бұлай керді, бір
қолын олай керді. Аузын ырбитып, ернін бұлай бір шалжайтты,
олай бір шалжайтты да, қайтадан теріс қарап жата кетті дейді.

Сонан соң бұл барғандар өкпелеп қайтты. Және көрген-
білгенін Едігеге келіп айтты. «Ағаң алжыған екен, қартайған
екен, аузын шалып, ақылынан танып қалыпты. Біздің барған-
тұрғанымызды керек те қылған жоқ». Және сөйтті, қолы мен

ернін қалайша қылғанын сөйледі дейді.
Сонда Құдай рахмет қылсын Едіге ағам, Едіге би:

екен. «Бұл отырғандар: бірің оқ беретұғын немесің, бірің жақ
беретұғын немесің, бірің бұлай керіп-созып, бірің олай шал­
житып, ағайын арасын ашқаннан басқаң жоқ. Кесім жоқ, кесім
жоқ, сендермен ісім жоқ»,—деп, мені жоқтап жатыр екен,—

деп жалма-жан Едіге би өзі атқа мініп барып: «Бұл өзі қыстау
ортасында болғандықтан, қапы калған жұмыс болды. Егер
қыстаусыз жерде болса, жау ма, немене деп сезіктеніп, не ара-
шалап, айырып қалар еді. Не шыр етіп, танып калар еді. Көре

тұрып ұрғанның кім екенін біле алмай қалғандыққа қыстау жа-
залы болуға керек»,—деп Жаңабатырдан Сексен деген елге бір
қыстау алып беріпті. Сөйтіп сенбегенін сендіріп, нанбағанын

тарихи  аңыздар
нандырып, ағайын арасын тату қылып жарастырып қайт­қан
екен.
Жаңабатыр би жүз төрт жасқа келіп өлген екен. Өлерінде

едім, он жасым кем болды. Оны Құдайдан көрмеймін, өзімнен
көремін. Үш жан берген топтың ішінде болып едім. Өзім ант
ішпесем де, ант ішкенмен бір топта болғандығымнан көріне он
жасыма залал тиді,—деген.

Әкесі Шобалай Ағысқудай, Түндік өзенінің бойында, «Шоба-
лай сүйегі» дейді. Қаракесек халқының өлгеніне мазарбасы бо-
лып қалды. Өзі Қызылтау бауырында Самайсопы қыстауының
қақ іргесінде мазарбасы болып қалды.

Жаңабатыр балалары: Аққожа, Қосақ, Таңсық қожа,
Жанақ—бәйбішеден төртеу. Үлкені—Таңсық қожа, кенжесі—
Жанақ. Тағы баска қатындарынан толып жатыр. Аз болса, он
алты бар шығар.

Бір Жанақтан басқасын кағаз бетін былғап жаза бергеннен
не түседі? Ат шығарып, әруақ шашқанды сөйлеу керек.

Бір сапар қасымда інім Қарпыш бар. 1956 жылы Жосалы­
ға бара қалдық. Машинадан түсе қалып, сөйлесіп тұрған бір үш
әйелге келіп:

дердің үшеуінің де мағынасы бір, амандықтың желісі ғой. Бі­
реу мен біреу аразды татуластыру үшін «жарастыру керек»,
«жанастыру керек», «жаластыру керек» дейді. Бұл үш ауыз сөз
болғанменен татуластырудың желісі. Сені мен біз қарға тамыр-

лы қазақпыз қашаннан-ақ, жегжатымен ел өсіп жасаңдамақ.
Ер қадірін білмейтұғын, ел қадірін білмейтұғын жаман қатын
жеңіл сөйлей, орынсыз шошақдамақ,—дедім мен. Сонда әлгі әйел
тағы бірдеңе дейін деп еді, қасындағы кексе әйелдердің бірі:

ді үйіңе апар, сен лақтырып тастайтын кісі сияқты емес, үйін­
дісіне қарамай,..—деді.

үйіне ертіп келіп күте бастады. Жайланып отырғаннан кейін,
мен отырып:

жақсысы:
Қап-қара Қаракесек күңнен туған,
Би болып Қазыбегің кірін жуған,—
деп, Шөже айтқандай, күңнен тумаппыз,—деді.

отыр.
Біздің бабамыз Мейрам алыс жерден—Кіші жүзден үйле­
ніпті. Сонда алыс жерден ұзатқан қадірлі қызды жалғыз жібе­ре
алмай, «апарып салып қайт» деп қасына сүйікті жеңгесін және

қыздың ағасының баласы Қарқабат деген қызды қосыпты. Ол
кезде қазақ—қалмақ арасында шапқыншылық жиі болып
тұрады екен. Жаугершіліктен арғы ел әрі кетіп, бергі ел бері
ұзап кетіп, қыздың жеңгесі мен сіңлісін еліне қайыра алмай,

қалып қойыпты. Олар келіп ала алмай, бұлар апарып салал­май
арада екі-үш жыл өтіп кетіпті. Сонда Мейрамның бәйбішесі ай-
тыпты:

еді. Ақыры елден-жұрттан безіп, отырып қалды. Әйелдік қып
әркімнің олжасында кетпейік, осының екеуін де сен алшы,
ұрықсат еттім, әлде болса бірімізді біріміз көріп отырайық!—
деген екен күйеуіне. Сонымен ол екеуін де Мейрам алып-

ты. Қыздың жеңгесінен Шұбыртпалы, сіңлісінен Болатқожа
(Қаракесек) туыпты. Кейінгі алған екі тоқалдан екі ұл,
бәйбішеден төрт ұл туады. Төрт тоқалдан туған төрт ұл мен
бәйбішеден туған төрт ұл ақыры еншіге таласады. Бәйбішеден

туған ұлдар еншіні ұл басына бөлмек болады, тоқалдан туған
ұлдар, елдің ежелгі дәстүрі бойынша әйел басына бөлмек бола-
ды. Бұлай бөлгенде де бәйбішеге таңдаулы үлес тиеді екен, бірақ

тарихи  аңыздар
бәйбішенің ұлдары оны місе қылмайды. Сөйтіп, екі жағынан
егес туып, тоқалдан туған төрт ұл бар малды айдап алыпты.
Болатқожа басқасынан сүйегі кесек, қуатты әрі өжет болған

екен. Малына таласқан бәйбішенің балаларын қолына түскен
тас­пен, кесекпен ұрып жыға беріпті. Сондықтан ол «Қаракесек»
атанып кетіпті.
Сонда Бәйбіше айтыпты:

бөлемін, сендер малдың санына таласпаңдар. Екінші, әйелге
қарай бөлінетін, бәйбіше таңдаған үлесін алатын ата салтын
бұзбаңдар,—дейді.
Енді тоқал балаларын шақырып алып:

Сендер малдың сапасына, ажарына қызықпаңдар,—дейді.
Сөйтіп, Қарқабат енші бөліп беріп екі жағын да ты­ныш­
тандырған екен. Бәйбіше Қарқабатқа разы болып, балаларына
осыдан кейін былай депті:

дан былай ер сүрінгенде, ат мүдіргенде «Қарқабаттан» ұран
шақырсаңдар да болады,—дейді. Содан былай Қаракесекке
Қарқабат ұран болыпты...

Досай би жоңғар, қалмақ басқыншылығының аз-ақ алдында
үйлі-жайлы, балалы-баранды болған, орта жасында ел билігіне
араласқан. Сырттан қара дауылдай қаптап келе жатқан жайдың
дүмпуін есте бастаған елі-жұрты одан және оның батыр інісі

Қосайдан ел билігін қолға алып, жаудан аман сақтап қалуды
сұранады. Бір тайпа елдің бұл өтінішін ол кездегі Түркістан
шаһарын орталық етіп билеп тұрған хандар, бек, билер
қолдайды. Сонымен Досай кейбір би, болыстарға ұқсап, «мені

би сайлаңдар» деп бар малын шашып шығындап, артынып-
шабылмай-ақ, көп тілеуі бойынша би болып белгіленеді.

көріп, сөзін тыңдап, ауыл арасының кішігірім дау-дамайын
атақты билерге жібермей-ақ, өзі шешіп, кесімді тапқыр, ше-
шен сөйлеп жүрген Досай енді би болған соң аты әйгілі хандар
мен билердің көпшілігімен таныс, дастарқандас боп кетеді.

Ол әсіресе Абылай хан, Қабанбай, Бөгенбай батыр және Төле,
Қазыбек, Есей билермен жиі кездесіп тұрады. Елді жаудан
қорғау мәселесін және кейбір шиеленіскен дауларды сол билер-
мен бірге ақылдаса отырып шешеді.

деп аңыздайды: «Алаңсыз малын бағып, тойын тойлап тыныш
жатқан Қарабас сазындағы, Жетімтау мен Керегетас ығындағы
Зорбай аулына жоңғарлар тыңшыларын жіберіп жүріп, ол
ауылдың басшылары Досай би мен Қосайдың Түркістандағы

жиынға кеткен хабарын есітіп, бір түнде тұтқиылдан шабуыл
жасайды. Жігіттерін құл, қыздарын тұл етіп, мал-мүлкін ту-
талақай қылады. Осы шайқаста беріспей соғысқан Досайдың
төрт, Қосайдың тоғыз баласын жаулар қолға түсіріп, Қарабас

өзенінің қайнар көзіне тастайды. Тастағанда жай тастамайды,
көзге тастаған жігітті бұлқынып атқылап жатқан бұлақ суы
сыртқа теуіп шығара берген соң, оның үстін кебежедей таспен
бастырады. Сөйтіп, жауыздар қайнар бұлақ көзіне бір жігіт,

бір тастан тастай береді. Бұлақ көзі бітелуге айналады. Су қан
болып ағады. Сол бір жазалауды «ел көріп шошынсын» деп,
жаулар жәбірлеген кемпір-шал, қатын-қалаш, бала-шаға демей
бұлақ басына түгел жинайды. «Міне көрдіңдер ме, қарсылық

етсеңдер, сендерді де осылай етеміз!»—деп ақырып, қамшы
үйіреді.

Олар сол жиынға қатысқан Төле би, Есей бимен ақылдасады.
Қол жинап топ құрады. Бұл әрекет елге жетеді. «Не дейсің,
Досай, Қосай Түркістандағы Қабанбай, Бөгенбай, Есей батыр-
ларды сан мыңдаған қолымен ертіп шығыпты». Бұл хабарды

есіткен жоңғарлардың берекесі қалмайды. Есей, Досай, Қосай
бастаған (анау айтқан сан мыңдаған қол емес) шағын жасақ
Түркіс­тан­ның шығыс жағындағы Ноғай қорғаннан өтіп, Нұра
жотасына, одан Мыңбұлақ сазына жете бергенде, жоңғарлар­

дың қарсылығына кездеседі. Сол қақтығыста Есей, Досай қолы
жаудың біразын қолға түсіріп, қалғанын түре қуады. Сөйтіп,

тарихи  аңыздар
олар жоңғарларды Мыңбұлақ, Бестоғай, Қарабас өзендерінің
бойынан, Табақбұлақ, Тасбұлақ, Ноғайбұлақ басынан қуып
шығып, Жетімтау, Керетастан асыра, Бабаата, Құмкентке жет-

ХVІІІ ғасырда Жайықтың шығысын мекендеген бай
Есенкелді—байлықтың заңғар биігіне жеткен, нағыз аңыз си­
патқа айналған адам. Жылқысында есеп жоқ. Есенкелдінің үш
әйелінен өрбіген ұрпақтан алғыр да, өтімдісі кіші ұлы Төребай

болыпты. Орысша хат таныған. Петербурге дейін сапар шеккен.
Жыл сайын әйел патшаға екі жүз жорға сый жіберіп тұрып­ты.
Сыбағасына бергі беттегі бос жер Нарын құмын емін-еркін жай-
лайды екен.

Қолы жеткен байлық пен мансапқа қанағат тұтпай, көңіл
желігіне ілескен Есенкелді жасы ұлғайған шағында төртінші
әйел Бәтесті алыпты. Мол байлықты үріп ішіп, шайқап төк­
кен жас тоқал көп кешікпей Есенкелдінің еліне билік, малына

иелік етуді көксей бастайды. Жалшыларын жұмсап, шаруасы­
на бас-көз болып жүретін Құлшық деген жамағатын ашына
етеді. Төребай мырза жаз шыға құм жайлауына барып, құс
атып, сейілдейді екен. Сондай күндердің бірінде атты қаңта­

рып, өзі дем алғалы тоқым төсеп жата кетеді. Осы мезет қалың
жылқының дүркірі, жылқышының қиқу салған үні естіледі.
Қалың жылқыны үркітіп, оның апат екпінін Төребай мыр-
за ұйықтап жатқан сайға бұрған Құлшық еді. Жас тоқалдың

тойымсыз құшағы мен батпан байлықтан дәмелендірген оның
уәдесі өз дегеніне осылай жеткен.
Жылқы тұяғынан пәрше-пәрше болған Төребайдың денесі
пәктеуге келмепті. Сол күйі ақ киізге оралып, сол жерге

көмілген. Қаралы жылқыны да матап, құйрық, жалын күзеп,
желімге қосылып, сүтімен балшық иленіпті.
Зират кірпіштерінің сұрғылт реңі, самсай желбіреген қылы
сол бір жайдың куәсіндей. Медет тұтқан мұрагері Төребай

билер  туралы  аңыздар
сүйекке біткен өр көкіректікпен дағдысы шығар: «Өлім деген
не, пәлі»—деп, матаяқпен ертелі-кеш айналасын сабалап оты-
рады екен.

Малдан ада, баладан тұл болған Бәтес мойнына дорба сал­
ған. Бәтес ел кезіп жүргенде табын руының бір отағасы Есер
батырдың сарбазының ауылынан келіп шығады.
Сарбаз Бәтеске:

йып бермеп пе едің,—дейді. Сонда өмірдің ащы-тұщысын та-
тып, тәубесіне әбден жүгінген Бәтес:

деп жылап жіберіпті. Манадан үн-түнсіз намаз оқып отырған
қария келушінің кім екенін жаңа түсініп:

сенім болмас!»—деп тасбиғын іргеге лақтырып жіберген екен.
Аңызға айналған игерусіз байлық осылай сарқылыпты.
Бірақ Төребай моласын көргенде шарасынан асып төгілген бақ
пен дәулет ызғары әлі есіп тұрғандай.

Есенкелді Құдайназарұлы—Жоңғар шапқыншылығы ке­
зінде ғұмыр кешкен қазақтың белді билерінің бірі. Қазақ
шежіресінде Есенкелді бидің арғы тегі Бәйдібек бабаның
үшінші зайыбы Домалақ анадан тарайды. Сол Домалақ ана-

дан Жарықшақ деген ұл, Күнбибі (Қызай), Ақбибі, (Мұрын),
және Сыбан деген қыздар туады. Жарықшақтан Албан, Суан,
Дулат тайпалары тарайтыны белгілі. Дулаттың Ботбайы-
нан Құдайқұл, Шағай, Итемген, Меңіс, Меңістен Тәңірберді,

Тілеуберді, Тәңірбердіден Есенкелді бидің әкесі Құдайназар
туып­ты. Қызай, Меңіс, Тәңірберді, Құдайназар бәрі де шетінен
бабасы Бәйдібекке ұқсап елін, жерін қорғап өткен батырлар
екен. Солардың ішінде әсіресе Қызай қыз бен Құдайназар­дың

асқан батырлығы ел аузында аңызға айналып, осы кезге дейін
айтылып келеді. Қызай аспанға лақтырған тақияны, көз ұшын­
да ұшып бара жатқан торғайды атып түсіре беретін мерген боп-
ты. Бір соғыста Қызай шапқыншылардың құз басына бекінген

тарихи  аңыздар
тай аралығындағы тауларды жайлаған ауылдарды мал, жа­ны­
мен жаудан құтқарып алады. Сол таулардағы қырғын шай­қаст­а
өзі де ерлікпен мерт болады. Кейін елі-жұрты сол тауды «Қы­зай

тауы» деп атап кетеді.
Ал Құдайназар болса сол бір жаугершілік заманда қазақ­
тың он мыңдаған қолын басқарып, ел қорғау жолында талай
ерліктер жасаған атақты батыр, әрі би бопты. Талай қарсы

шапқан жауды бет қаратпай жеңіп жүрген Құдайназар батыр
бір соғыста опат болады. Қайтадан күш жинап жаудың бетін
қайтарған батырдың жігіттері, елі-жұрты өлгендерін іздес­
тірсе, сүйектері шашылып жатады. Кімнің кім екенін танып

болмайды. Құдайназардың күрек тісі екі елідей жалпақ екен.
Содан танып, сүйегін жинап тау басына қояды. Оның айнала-
сына өзімен бірге беріспей соғысқан, ер-сарбаздарының сүйегін
жерлеп, белгі қояды. Ол кездегі белгі—тасты жинап оба тұрғы­

зу ғой. Сол Баян мен Қызай тауының төңірегіндегі «Құдайназар
обасы», «Қырық оба», «Жүз оба» деген жота, белестер сол за-
мандардан қалса керек.

Едіге—Арғын тайпасының Сүйіндік атасынан шыққан
атақ­ты би-шешен. Фольклоршы Машһұр Жүсіп Көпейұлы­
ның жа­зуына қарағанда Едіге тіптен 10-12 жасынан билікке
араласқан есті бала бопты. Бұған ол мынадай бір аңызды тілге

тиек етеді:
«Қазақ даласына қалмақтар баса-көктеп жайлаған кезде қал­
мақтың бір ханы: «Арқадағы қазақтың айғыры кісінесе, Сыр­
дағы қалмақтың биесі құлын тастайды» дегенді сылтау етіп,

Арқаға шабуыл жасап, малын айдап кете беріпті. Арғындар
малдарының артынан қуып баруға бата алмапты. Сонда он жа-
сар Едіге бала:

ған не жоқ, қалмақтың қаһарлы хандары сені шыбын құрлы
көрмейді ғой.
Едіге екіленіп, бұған көнбепті. Сонда бір ақсақалды қария:

берейік,—дейді. Сонымен Едіге бала атан түйеге екі кебежені
теңдетіпті де, біріне өзі отырып, екіншісіне бір дәу көк текені
салып алыпты. Түйені бір жігітке жетектетіпті. Сөйтіп қал­
мақ ханының аулына жақындағанда ауыл иті абалап алдынан

шығыпты. Едіге әлгі иттерді садағымен атып тастай беріпті.
Қалмақтың екі жігіті оның алдынан шығып:

қайда? Көпті көрген ақсақалдарың қайда?—деп, оған сұрақты
жаудырыпты. Сонда Едіге бала саспапты:

шақырып едім, келмеді. Қойды қасқыр қырып кетті. Ауылға
келсем, иттер абалап алдымнан шықты. Ит көрсем, атып тастай
беруге ант еттім. Иттер керекті жерде үрмей, керексіз жерде
үреді.

итте не ақың бар?! Ақымақ, сонау Арқадағы сенің айтқа­ның­ды
Сырдағы қалмақ иттер қайдан есітсін?!

рының азынағанын Сырдағы сіздердің билеріңіз қайдан есіт­
сін?—дегенде барып хан:

бір болайын деп тұрған бала екенсің, кімнің баласысың, атың
кім?
Едіге жөнін айтыпты. Хан жігіттерін шақырып алыпты да:

беріпті. Міне, осыдан бастап Едіге «бала би», «батыл би», «әділ
би», аталып, билік айтуға жолдама алыпты.

Қаракесек Келдібек жігіт күнінде (қыз таңдап) түсінде
ата-бабаларының аян бергеніндей қызды кездестре алмай,
үйленбей көп жүріп қалады. Күндердің бір күнінде бір жерде
үлкен жиын-той болыпты. Сол тойға жиылған көп сұлулар­дың

ішінен аяғын сылтып басатын, көзі кәдімгіден қиғаштау бір
қызға көзі түседі де, оны ұнатып қалады. Көп ойлануға ша­масы
да келмеген Келдібек әке-шешесінің қасарысқан қарсылы­ғына
қарамастан құда түсіріп, қызға үйленіп те үлгеріпті.

Ауыл-аймақ, тума-туыс бәрі-бәрі: «Япырай, «таңдаған таз­
ға» деген осы да» деп таңданған екен. Бірде Келдібектің құр­дас,
көңілдес досы шай үстінде отырып:

күлістік еткендей болады. Сонда келіншек құрдас-досына сы-
пайы ғана күлімдей қарап:

Келдекеңмен сондай тату жақсы-ақпын,
Татулықтың белгісіндей ұмытылмас,
Төрт божанды билейтін ұл таппақпын!—
деген екен. Көп кешікпей келіншек ұл тауып, атын Қазыбек

қойған екен. Осы Орта жүзді билеген Қаздауысты Қазыбек
атанды.

Алдына жүгініп келген адамдарға Жанғабыл би ұдайы ағыл-
тегіл сөз түйдектерін төгеді екен. Сонда 11-12 жастағы Ес­келді
бала:

сөз. Халық дана ғой, зер салып қарасаң, тірлік-тіршілік атау­
лы­ның бәрін—болмыс-бітімін, жай-күйін толғап айтып кет-
кен ғой. Бұл дүниеде сөзден құдіретті нәрсе жоқ. Сол бұрынғы
өткен ғұлама аталарымыз ердің құнын екі-ақ ауыз сөзбен бі­тір­

ген ғой,—дейді.
Сонда бала:

қалай еді, халықтың мақал-мәтелі, халықтың баға жетпес асыл
қазынасы, екінші сөзбен айтсақ, бұл ата-бабаның аса бағалы
інжу-маржан гауһар сөзі—сол ата-бабаның бізге қалдырған
аманаты. Аманатқа қиянат қылудың жолы ауыр, ондай адам,

шариғат жолымен айтсақ, жетінші тозаққа барады. Оны қатыма
деп атайды. Ол тозақтың жамандығы соншалық, тіршілік иесі
тұрмақ, қара тастың өзі де жалындап жанып, балқып кететін
жер. Ал жәбір-жапасы басқа тозақтан жүз мың есе көп... Рас,

нағашы атаң осал емес,—деп, Жаңғабыл қария немересінің
бетіне сүйсіне қарап, сөзін жалғастыра түсіпті:—Адам не
нәрсеге де салмақпен қарау керек. Төле би әр жағдайға, әр іс-
қимылға, тіпті әрбір дыбысқа ой жіберіп отырады. Сен нағашы

атаңның Қазығұрттың бауырында егін салып, халықты ақ нан-
мен асырып отырғанын талай рет естідің ғой. Ал Қазығұрт—
тау атаулының ішіндегі ең қасиеттісі. Халық оны баяғыдан бері
жырлап келеді,—деп, тағы да мынадай тақпақ айтыпты:

Ол әулие болмаса неге қалған?
Жетім бота үстінде жатып қалып,
Ойсылқара жануар содан қалған.

тарихи  аңыздар
Сонда Ескелді атасына қарап:

Абылай ханның арындап тұрған кезінде Қаратал өзені
бойындағы Үштөбе деген жерде қалмақпен бір қатты шайқас бо-
лып, қалмақтың аса зор Далаңқор деген батыры ортаға шығып,
«жекпе-жек» деп айғай салыпты. Жұрт бөгеліңкіреп тұрғанда,

бұған қарсы атойлап Ескелді жетіп барыпты. Бірін-бірі ала ал-
май көп шайқасып, ақырында қалмақ батырының қапысын
тауып, Ескелді батыр оны атынан аударып, басын кесіп, айда-
рынан ұстап ханның алдына алып келіпті. Бұдан кейін Ескел­

ді­нің бастаған сарбаздары лап қойыпты. Мұны көріп қалмақ­тар
дүрліге қашыпты. Осыдан былай Ескелді ер атаныпты.

Қалмақпен соғысқанда көп ерлік көрсеткен Ескелдіні
1750  жылдары жоңғарлар қолға түсірген көрінеді. Сонда Ес­
келдінің аш қалған мысығы етті ұрлап жегені үшін қалмақтың
бір батыры өз баласына: «меңсіз ақ мысықты алысқа апарып

таста» дейді. Бала бір жерге апарып көзі байлаулы мысықты
жерге тастай бергенде, ақ мысық бала мінген аттың қабырға
қапталына жабыса кетеді. Ат мөңкіп, баланы үзеңгісіне сүй­
реп өлтіреді. Баланың бір аяғы жамбас буынынан жұлынып,

үзеңгіде келеді. Сонда қалмақтың батыры өз бармағын өзі шай-
нап өкіреді және Ескелдіні қолма-қол алдына келтіріп:

дейді. Қалмақтар бір түнде көшіп жоғалады. Қолға түсіп кет-
кен Ескелді аман құтылып қайтып келгенде, ауылы:

(І нұсқа)
Төле бидің туған жиені Ескелді он алты-он сегіз жасар ша-
масында осы нағашысының ауылына барады. Сол кезде «Саба­
лақ» аталып кеткен балаң жігіттің түйе бағып жүрген кезі екен.

болсын, бара ғой!—деп батасын береді.
Кетіп бара жатқан Сабалақты Ескелді тоқтатып:

көтеріп басына екі соғады, белбеуін шешіп жоғары көтереді де,
тілін шығарып, қолын бұлғайды. Сабалақ басын изеп шығып
кетеді. Жауына тұтқиылдан шапқан Сабалақ жаудың бетін
қайтарғанымен, олардың бекінісін ала алмайды. Қалың қол­

сың, екінші рет шап. Жай шаппа, белбеуіңді ту ғып көтеріп,
«Абы­лайлап» шап!» деген еді. Одан кейін аузын ашып, тілін
көрсеткені—«бекініс алынар, бірақ тіліңе ие бол, ешкімге-тіл
тигізбе» дегені. Қазақ, қалмақ әуелде бір туысқан. «Елдің иесі,

жердің киесі болады» деген, аузыңа абай бол деп еді.
Осыны айтқан Сабалақ белбеуін ту етіп «Абылайлап» ат
қояды. Қайта шабуылды күтпеген қалмақ жағы жеңіліс та­уып,
қамалдың қақпасын ашады. Сабалақ (Әбілмансұр) осы­дан бы-

лай Абылай атанып, кейін хан сайланады, Ескелді би бас уә­зір
болады...

Ал мына бір оқиға Төле бидің әбден қартайған шағында
болған екен деседі. Қалмақтың Ақшыр деген әрі ханы, әрі баты-
ры «Төле бидің Мәмила деген қызын берсе, қолынан, бермесе,
жолынан аламын» деп ауыл маңына ақ шатырын тігіп жатып

алыпты. Балпық келіп Төле бимен ақылдаспақ болған екен,
«Тұра тұр, Ескелді де келіп қалар, ақылды бір-ақ қорытайық»
депті. Айтқандай-ақ Ескелді де келеді.

шатырына барамыз. Ертеңгілік бір белгі болып қалар,—деп,
Балпықты ертіп жолға шығады. Балпыққа аттарды ұстатып
қойып Есекең әппақ көйлек-дамбалмен шатырға кіреді. Қал­
мақтар қарта ойнап отырса керек, қорыққандарынан қоз­

ғала алмай қалады. Есекең қолындағы қамшысының сабымен
төрде отырған Ақшырдың тамағынан жүргізіп өтеді де, шығып
кетеді.
Сол түні Ақшырдың аузы-мұрнынан қан кетіп, зәресі ұша­

ды. Дереу шатырды жықтырып, қайта көшеді. Жол үсті үзең­
гілестері не болғанын сұрайды ғой. Сонда Ақшыр:

екен. Соның біреуі менің аузы-мұрнымнан қан шығарды.
Екіншісі сендердің көздеріңді байлап тастады. Енді жолымыз
болмайды,—депті.

Тағы бір аңыз былай дейді. Сыр бойынан көшіп келген ел
Қаратал өзенінің бойына қоныстанған соң, егіншілікпен айна-
лысуды да ойлайды. Мұны да бірінші болып қолға алған Ескелді
би болады. Ол арықты қай жерден және қалай қазудың бәрін

көрсетіп отырса керек. Бірде бүгінгі Талдықорған ауданы­ның
территориясында орналасқан су диірменің жоғары жағы­нан
тоған қаздырып, бүгінгі Шымыр, бұрынғы Нұраның үстімен
жүргізеді. Мұны көрген Ескелді би «қара қазан сар баланың

қамы үшін» деп астындағы ақбоз атын шалған екен деседі. Осы-
дан кейін ғана су жүріп берген.

Абылай да Ескелдіні ес тұтқан. Бірде қалмақ басқыншы­
лары жауынгерлерінің жойқындығын, дүбірлі екендігін сез­ген
Абылай сарбаздарына: «Қыспаққа түскелі тұрмыз-ау, бас кө­те­
рер ер азаматты түгел жинаңдар. Осы маңда өзі батыр, өзі мер-

ген, ақылы алғыр, сөзге шешен, елге көсем, Ұлы жүз жалайы­
ры­ның Ескелді атты азаматы бар. Сол батырды алдырып, бір
жа­сақ­қа қолбасшы жасаңдар»,—деп нұсқау береді. Ескелді­
нің де тепсе темір үзетін, айбынданса, орда бұзатын кезі екен.

Абылай хан қолқа салған соң, Ескелді қаптаған жау жасағына
тойта­рыс беруге бірден аттанады. Қалмақтардың алғы тобы­ның
қалың шебіне қырғидай тиіп, бекіністерін талқандап, жеңіс­ке
жетеді.

Ескелді бастаған ел қорғаушылар Іле, Бақанас бойында да
жоңғарлардың жойқын күшіне қарсы шығып, қаскөйлерді
кейін ығыстырып, елі мен жерін азат еткен. Қабанбай батыр­
дың жауынгер тобына қосылып, жоңғарлардың есін жиғыз­бай

қат­ты соққы беріп, шекарадан асыра қуған. Іле өзенінің сол­түс­
тік жағалауы мен Балқаш көлінің бойындағы, Текелі тауы мен
Қапал қырындағы жоңғар шапқыншыларын талқандауда да
Ескелді бастаған сарбаздар ерлігімен танылғаны есте сақтал­ған

Ұлы жүз Үйсіннің бір баласы—Дулат. Дулаттан Бот-
пай, Шымыр, Сиқым, Жаныс туады. Қазіргі Шымыр ауы-
лында (Талдықорған ауданы) сол шымырлардың қаздырған
тоғандарының орны бар. Соның басынан көмей арық шығара­

мыз деп Ескелді сынық қазан көмдіріп қойған екен. Сол маңға
шымырдың бір биі де белгі қойыпты. Екеуі таласады. Билік
құрылып, іздеу шыққанда жердің бетіндегі шымырдың белгісі
табылмайды. Көмілген Ескелдінің сынық қазаны шығады. Со-

дан бастап көмей арық Жалайырдың Сиыршы, Мырза балала-
рына тиесілі болып қалыпты.

Бірде үш әулие: Қабылиса, Ескелді, Балпық үшеуі қырда
келе жатады. Жол үстінде Балпекең атынан түсіп, дәрет сын-
дырып тұрса, атының шылбыры қолынан шығып кетеді.
Мәжбүрлігін тындырған соң атына ұмтылса, ат тоқтамай бара

жатқан Қабылиса мен Ескелдінің соңына ілесіп, желе-жорта
береді. Бірнеше рет ұмтылғанымен Бапекең атын ұстай алмай-
ды. Болмай бара жатқан соң:

болды ғой,—дейді. Сол-ақ екен аттың шылбыры тобылғы­
ның түбіне оралып қалыпты. Атына қарғып мініп, Бапекең де
қатарласады. Бірақ үндемейді. Бірер үндемейді. Бірер қырдан
асады. Есекең сәл мойнын бұрып:

сің, жез қармағымды қайтарсаңшы?—дейді. Сөйтсе шылбыр
ұшын тобылғы түбіне орап қалған Есекеңнің жез қармағы екен.
Бапекең қайтарыпты.

Жасы жағынан Ескелді би үлкен, Балпық би кіші екен
де, Дарабоз-ана олардың екеуінен де үлкен болса керек (төр­
кіні—Күшік, түскен жері—Андастың ішіндегі Кенжеке).
Бұрындар келін ата-анасының үйінен мініп келген атына ауыл

балаларының бірін отырғызатын дәстүр болыпты. Дарабоз-
ана келін боп түскен кезінде алдынан шыққан бір топ бала­ның
ішінен өзіне ұнап кеткен Балпықты тік көтеріп алып атына
мінгізген екен. Ел ішінде «болашақ әулиені, бәлкім, өзі шара-

патты адам білген шығар» деген сөз бар.
...Бірде Есекең мен Бапекен өкпелесіп қапты. Мұны естіген
Дарабоз-ана дереу екеуін де қонаққа шақырып, алдарына бір
ыдыспен ас қойыпты (айран болса керек), екі қасық беріпті.

Қасығын қолына ұстаған Бапекең асықпай астан дәм та-
тыпты да, қасығын төңкеріп қоя салыпты. Есекең де дәм та-
тып, қасығын алшысынан түсіріпті де, араларында дәнеңе
болмағандай амандық-саулық сұрасып, әкей-үкей әңгімелесіп

билер  туралы  аңыздар
Дарабоз-ана өткенді сөз етпестен, кішісінің кішірейіп, үл­
кенінің үлкендік жасап, дәмін сыйлап отырғанына ризаланып,
шай қамына кірісіпті.

Өкпе жайында бір ауыз сөз айтылмаса да, олар солайша бір-
бірінің ишарасын түсінген екен.

Бірде Қабылиса, Ескелді, Балпық үшеуі келе жатып, Ескел­
ді Қабылисадан:

мын,—дейді. Ендігі жауапты Қабылиса алмақ болып, Айна­
бұлаққа жеткенде:

екен. Ерден әйел көбейіп, қырғынға ұшырайды екен,—дейді.
Дүнгенге келгенде Қабылиса Балпыққа қарап:

Үзіліссіз соғыс елді әбден титықтатып, ығыр еткен соң Абы-
лай аз уақыт болса да дамылдау мақсатымен Қалден Серенге
елші жұмсайды. Оған басшы болып Ескелді барады. Барған
бетінде қалмақтың ханы:

қалмақ туысқан деп. Оны айғақтайтын ұқсастығымыз да көп.
Ал арамызда ала ауыздық, араздық бола қалса:
«Даудың түбін қыз бекітеді,
Судың түбін шым бекітеді.

Жаудың түбін тіл бекітеді»,—
деп жататын. Келіссеңіздер, сүйек жаңғыртып, не қыз беріп, не
қыз алып, татуласып тынайық,—дейді Ескелді.
Сонда Қалден Серен:

Қыз берсек, осының өзіне берелік!—депті. Бұл сөзді ести сала
Ескелді:

болар. Абылай еліміздің айбыны да, ағасы да, тақсыр! Жол ал-
дымен сондағы қыздың есімі—Қандан екен дейді. Қасым сұл­
тан сол кісіден туған деседі айтушылар.

Найман елінің бір атасы—қызай ел-жұртына өкпелеп, жа-
лайыр ішіне көшіп кепті. Оның себебі аламан асыр той үстінде
көкпар тартып жүрген жігіттердің бірі мерт кетіп, оның өлі­міне
қызай адамдары жалалы болып қалыпты. Қасқайып кеп әдейі

қастандық жасамағандықтан, олар құн төлеуден бас тартып,
садырлардың бітпес дауына ұшырапты. Қызайлар сөйтсе де,
теңдік бермей, үдере көшсе керек.
«Жасырынған жерлерің жалайыр ғой, олардың да сағын

сындырармыз» деп тістенген садырлар бір үлкен адамның
асына жалайырларды әбден кештетіп шақырыпты. Жа­лайыр­
лар ат жаратып, балуан іріктеп үлгермеген екен, Ескелді сон-
да да нартәуекелмен аза салып, тартып кетіпті. Атқос­шы­сы

тепсе темір үзерліктей, жап-жас Қарабек деген батыр екен,
Есекең:

билер  туралы  аңыздар
Есекең атты екі айналып өтіп, «Қос бәйгеге!» дейді. Соны-
мен ат бәйгеге кетеді.
Содан күрес басталып, палуан ізделінеді. Елінің аты аталып

Ақырында бәйгеден Қарабектің жирен қасқасы келіп, қара
нар, қалы кілемді иемденеді. Өзі алысқан адамының атан
жілігін үзіп, бас бәйгені—тоғызды алады.

ген жеңістік,—деп, Есекең екі бәйгенің де шыпшырғасын шы­
ғармастан қызай бауырларына әкеп беріпті.

Қыстың қыспағынан қысылып әрең шыққан халық күннің
қызарып батып, айдың қораланып туғанынан-ақ іштерін тар-
тып, үрейленіп жүргенде, Алтынемелдің күнгей, теріскейін
түгелдей шарпып Сван Рабданның бір түмен қолы лап қояды.

Бұл кезде бір жамандықты іштері күнілгері сезген жала­йыр
елі қамыстан сал буып, Іле-дариядан батысқа қарай өтіп жат-
са керек. Бұл маңға қарай жөңкілген ойраттардың жақсы
жарақтанған қолына Лаузан-Шона деген қолбасшылық жа-

сапты. Ол «қашқан елге қатын да батыр» дегенді малданып,
төрт түліктерінің тең жарымынан астамын тастай көшіп бара
жатқан жұрттың соңынан Қашқа деген зайсанды салыпты.
Қашқа алғашқыда аздаған ғана қолын ұрысқа кіргізеді де,

Іленің оң жағасындағы тосқауылға қойылған жалайырлар­дың
жасақтарынан күйрей жеңіледі. Мұны естіген Лаузан-Шона
келесі күнге әмір беріп: «Алдымен батырларын жек­пе-жекке
шақырған болып, күшін анықтаңдар»,—дейді.

Қолбасшы айтса, қолдамайтын кім бар? Келесі күні Іле
бойының бір тақырында жекпе-жек соғысы өтеді. Ойраттардан
шыққан жеті батыр жер құшады. Бәрін мерт қылған астында
көк бурыл бестісі бар отыздардың ішіндегі жігіт болса керек.

тарихи  аңыздар
өзі шығыпты жекпе-жекке. Бірақ ол орнынан оқ бойы қозғала
беріп-ақ атынан ауып түседі.
Бас қолбасшы әлгіні өзіне шақырып алып, не болғанын

қозғалғанда, алдымдағы найза жалғыз еді, «Ескелді! Ескел­
ді!» деген есім жаңғырығып кеткен кезде, кеудеме жүз найза
қадалғандай болып, қалай ұшып түскенімді білмей қалдым,—
депті Қашқа.

Сол Қашқа жоңғарлар жорығының соңына дейін қару
көтеруге жарамай, ақыры жалайыр елін іздеп келіп, Ескелді
батырдың есігінде көз жұмыпты дейді бір аңыз.

Жоңғарлардан қорқып жөңкіле көшкен жалайыр елі Шу
бойына жеткенде де еру болып, тоқтамапты. Басқа жұрт бас­
тарына ауыртпалық түскен сол шақтың өзінде сол маңайдағы
Болат ханның ордасына қайырылып өтіп жатса керек. Ескелді,

Балпық батырлар бастаған босқындар олай өтпей, төтелей тар-
тыпты. Мұны естіген Болат хан жедел «Оқжүйрік» деген атына
міне салып, Ескелділердің жолын кес-кестеп:

жатырсыңдар?—дейді.
Ескелді екі рет жөткірініп, аузын ашқанда Балпық батыр:

қойнауы құт Қаратау—Нұх пайғамбардың кемесі тоқтаған жер
емес пе, біз де сонда барып аялдармыз. Сол арада арғы алшын,
бергі арғын, найман ағайындармен ақыл тоғытармыз, сірә!—
дейді.

бұзылды» демеуші ме еді?—дейді Болат хан сызданып. Осы
сәтте найзасын жерге қадаған Ескелді:

елдің аузына ілініп, талай тағылымды іс атқарды. Үмітін
үрім бұтағынан күтіп, сенің атыңды Болат қойып еді, бірақ
сен болат емес, болжыр болдың. Бізді басынбаған кім қал­ды,
оң бүйірің­нен Хиуа, Қоқан, Бұқар, Самарқан хандықтары

билер  туралы  аңыздар
қадалып еді, енді қақ маңдайдан қалмақтар соғып отыр. Сенің
жеткізген жерің осы. Балпық қателесіп тұрған жоқ, енді ха­
лықтың өзі­нен қайыр болмаса, елдің азғаны азған, тозғаны

тозған. Сенің билігің әрісі екі, берісі бір жылдан аса қоймас,
ордаңды бұзып, отқа жақ та, біздің көшке ілес. «Кілемге
біргісіз алаша бар, ханға бергісіз қараша бар» деген. Төле би
атам аман болса, саған да, маған да жол табады,—деп жүріп

Ұлы жүз—үйсін мен Кіші жүз—жағалбайлылардан құ­
ралған жасақтардың тегеуіріндеріне шыдай алмай, тым-ты­
рақай шегіне бастаған ойраттар Текеліге жеткенде бастарын
біріктіріп алып, Жолбарыс сайы, Балдырғанды, Қызқұлаған

беткейлерінің солтүстік теріскейіндегі таспадай тартылған та-
бан жолмен шұбырып «тосқауыл» тәсілін шебер пайдаланып
отырыпты. Амалы көп айлакер жауды түре қуып, ақтық ж­еңіс­
ке жете алмайтындықтарын аңғарған Ескелді батыр баста­

ған қалың қол аз-кем мәжілістесіп алған соң, жаудың соңына
қозы көш жерден көрініп отыратын қос атты жасақтарды
ғана қалдырып, өздері Күйелі, Көксу, Сандықтас, Қарағайлы
арқылы жауды алдынан орап түсуге оқталыпты.

Жер жағдайына жетік әскер бір тәулікке жетпей-ақ өз­
дері діттеген Қызылауыздан шығады. Бірақ негізгі күшті
арт­тарындағы Қарағайлының қалың ну орманына жасы­рып
қояды. Қызылауыздағы қақтығыс көпке созылмайды. Қа­­

зақтардың шамалы екендіктерін сезіп қалған қалмақтар өңі­
реңдеп қуып береді. Қашқан қазақтар Қарағайлыға жеткен
кезде қақ жарылып, бір тобы оның шығыс жағын, екінші тобы
батыс жағын алып, тік қабаққа өрмелей жөнеледі. Қалмақтар

да қалмай, екіге жарылып өкшелей түседі. Осы сәтті ғана кү­
тіп тұрған Ескелді, Балпық батырлардың Қарағайлы ішіндегі
қалың қолдары шыға келіп, екіге жарылған жаудың баста­рын
біріктірместен тас-талқан етеді.

Ескелдінің тікелей қолбасшылығымен жасалған бұл «Аран»
тәсілге қайран қалған қалмақтардың қонтайшысы қолға түсіп
тұрып:

нын қалай атайды?—депті. Қазақтар «Қарағайлы» десе, ол ба-
сын шайқап:

ғы­лаған шымылдық қарағай, біз алданып қалдық,—деп бар­
ма­ған тістепті. Сол күннен бастап, ен жайлаудағы сол жер­
ді тұр­ғылықты халық та «Шымылдыққарағай» деп әйгілеп
кетіпті.

Орта жүз қазақтары жоңғар шапқыншылығынан біржо­
ла құтылып, жерлері жаудан тазарған кезде, Абылай, Төле би
бастаған қазақтың жақсы мен жайсаңдары қалмақ хандығы­
ның тағына өздері ұнататын және қазақ халқына іш тартатын

Әмірсана деген ноянды отырғызбаққа күш салып көріпті. Осы
әрекеттердің ішіне Ескелді батыр да қатысып, неше дүркін
қалмақ еліне барып қайтып жүріпті.
Бұл кезде Ұлы жүз, оның ішіндегі жалайырлардың жазғы

жайылым-жайлаулары жаудан толық тазартыла қоймаған
екен. Жоңғар қақпасына таянғанда Ескелді ханнан рұқсат
сұ­рап, биік таулар Сартөр, Сарыжазық, Төлектің төрі атты
жай­лаулар арқылы алды Іле, арты Шу бойында жатқан еліне

қарай бет түзейді. Шағын қолмен талай қиындықтарды көріп,
Қызылауыз деген жерге жеткенде, сол арадан бір көш бойы
жердегі теріскейді алып жатқан еңселі тау мен ағынды өзеннің
басында қалмақтардың жарты мыңдай қолының жасырынып

жатқанын естиді. Оларды көрген Ескелділерден бөлініп, аң ау-
лай шыққан Тәттібай мерген екен.
Алдымен елші салып көрсе, қалмақ қолын бастаған Шажа
деген ноян болып шығыпты. Ескелді өзінің екі жүзге тарта

шағын қолын төбе-төбелердің басына таратып, «арт жағымыз­да
қалың әскер» деген үрей тудырыпты. Үлкен түменнен бөлі­ніп
қалған қалмақтар қазақтардан аман кетудің бірден-бір жолы
жекпе-жек деп ұйғарса керек. Олар басына бұқаның мүйізін

байлаған Шажа батырды шығарыпты. Ескелді батыр шойын
шоқпарын сонда бірінші рет жұмсап, Шажаны бір сілтеген­нен-
ақ жан тәсілім еткізіпті дейді.

билер  туралы  аңыздар
Батырлары өлген соң, басқалары аттарынан түсіп, тізе
бүгіпті. Жеңілген мен жығылғандарды жұдырықтамау ол кез­
дің қатаң ғұрпы екен. Есекең ешбір қалмаққа зәбір көрсет­пес­

қаза болған мұндай жандарды қазақтар шейіт дейді. Мәйітін
арқалап тегі кете алмайсыңдар, одан да ақ жауып, арулап осы
араға жерлеңдер. Біз мына тау мен өзенді осы батырларың­ның
есімімен Шажа деп атайық депті,—дейді жарықтық.

Әулие баба күз түсіп, жапырақтар сарғая бастаған шақта
өзінің ежелгі, ескі мекені—қырық жыл қызығын көрген
Қызылтас маңындағы Қалпақтас қойнауында (кейініректе
Ереншінің сайы аталған тұста) Алланың аманатын беріп, дүние

салыпты. Ол былай болса керек. Жылқысын түгендеп, Кеме-
рашыдан жоғары Сардоңғал асып, Текеліге қарай бет түзеген
шағында, кіші анамыздың үйінде отырып:

таялды,—дейді.
Жиылған жұрт бұған сенер-сенбестерін білмей, аң-таң бо-
лысады. Назарлары би атаның өзінде. Ажары айдай, ауырып-
сырқамаған жанның бұл сөзіне қайран қалысады. Сол сәтте

натын түрлерің жоқ. Әлемде ақыл-естен сезімтал ештеңе
жоқ. Ес жоғалмаса, ел болады, ұрпақ өседі. Сондықтан өз
жан­дарыңды өздерің қастерлеп, қадірлеп, тыңдай білсеңдер,
жаман болмайсыңдар. Менің нұрым ұрпағымның жүзінде

жүретін тәрізді. Соған қуанып отырмын. Ұлы тәубәм де—
сол.
Сендер, көп қарайламаңдар, үлкен үйге хабаршы жіберің­
дер. Мен барып жеткенше, түгел жиылсын, бақұлдасып ке­

тейін,—дейді.
Бұдан соң атына мініп, сол маңдағы ең биік төбеге шығып:

тарихи  аңыздар
лыңдар бәрің де, қош!—деп үш мәрте дауыстайды да, ба­тыс­
қа—Қызылтасқа қарай атының басын бұрады.
Жеткен хабаршыдан құлақдар болған ел екі кештің арасын-

жаназамды шығарып болған соң, сүйегімді ақ атанға артың­дар
да, басын бос жіберіңдер. Ол қай жерге барып шөксе, сол жерге
жерлеңдер. Бар аманатым осы!—депті де, ұясына қона берген
күнмен бірге нұрланып жатып, ұлы баба көз жұмыпты.

Артындағы ұрпағы ата аманатын мүлтіксіз орындап, ақ
атанға артылған мәйітінің артынан еріпті. Ол қазіргі Қызыл­
жар қабағына барып шөккен екен. Сол жерде қазір қасиетті
бабаның бесінші ұрпағы жаңартып салған бесінші ескерткіш-

Жетісудің әйгілі батырлары Өтеген, Райымбек Қарашпен
тұстас екен.
Өтеген батыр жерұйықты іздеп, жапанды аралап еліне
оралғаннан кейін Дулат Қараш, Өтеген, Албан Райымбек, Жа-

лайыр Қабан—төрт батыр Өтегеннің үйінде бас қосады. Ра­
йымбек, Өтеген—құрдас, Қараштың жасы олардан кіші екен,
бәрінің үлкені Қабан көрінеді.
Райымбек сөз бастайды:

келдің, жасымыз болса келді, батырсың, әрі көпті көрдің,
өлген күнде жәйіміз не болады, қайсымыз қайда қаламыз, соны
айтшы,—депті.
Өтеген:

ғын бұрын көрген алдымыздағы ағамыз Қабан айтсын,—деп
сөз­дің кезегі Қабанға бұрыпты.
Сонда Қабан:

ме, тыңдаңдар, айтып көрейін,—деп сөз бастапты.—Обалым
атымды Қабан қойған әке-шешеме болсын, атым Қабан бол­
ғандықтан, бір бастаудың басында, шоқ қамыстың түбінде бо-

билер  туралы  аңыздар
ламын. Үш күн денем жерде жатады, үш күннен соң табылмай-
ды. Ал, Өтеген, сенің жайлы, жылы мінезің бар еді, жылжып
аққан судың жағасында қаласың, бірақ түбінде жылжисың.

Райымбек, сен көпшіл ең, қиямет қайымға дейін басыңнан да-
быр кетпейтін үлкен жолдың бойында қаласың,—депті-міс.

Қабан ақын үйленбек болып, наймандағы бір адамның
қызына құдалық жіберсе, ол: «қызымның теңі емес, аяғы ақсақ,
өзі саяқ сағал екен, бермеймін» деген теріс жауап қайырыпты.
Бұдан соң ақ түйесіне мініп, ақынның өзі аттанады. Есті­ген

үстінде бармақ басындай қалы бар. Оны маған Алланың өзі аян
ғып тұр,—дейді.
Айтылған белгіні әкесі білмейді екен. Бәйбішесінен сұраса,
рас. «Ә, мына кісі әулие екен, қарсыласып болмас»,—деп,

қыздарын ұзатыпты. Сол қыздан туған балалар: Сүлеймен,
Оспан, Әбдіманап, Ысқақ және Қоянкөз дейді қарт шежіреші­
лер. Бәрі де шарапат шалған жарамды жандар болып өсіпті.

Қоянкөз ұзатылар мезетте шапырашты жұртынан ұзаты­лып
баратын күйеу жігітінің қайтыс болғаны жөнінде хабар ке­леді.
Қазақ дәстүріне берік ауыл ел жоралғысын сақтауды көз­дейді.
«Біз жесіріміздің оң жақта отырып дауыс салуын қалай­мыз»

дегенді айтады құдалар жағы. Шапыраштылар келе жатқаны
жөнінде хабар да жетеді.
Осы арада Қоянкөз түс көреді. Түсінде әкесі Қабан:

Қоянкөздің барған жерінен Сүйінбай сынды көкірегіне өлең
ұялаған дарабоз ақындар шығады.

Ақын ата дүние салар алдында ел-жұртын жиып алып,
қоштасып:

ғана жер қойнына кірермін. Әйтпегенде олай болмас еді. Сонда
да жер қойнынды көп жатпаспын,—депті.
Айтқанындай екі-үш күннен кейін көрдің бір бүйірі
үңірейіп ашылып қалыпты. Ағайындарының түсіне Ғайып-

Ерен Қырық Шілтен кіріп, әулиенің денесін алып кеткенді­гін
хабарлап­ты-мыс.

Сыр бойынан бері жылжып, ежелгі атамекендері—Балқаш
бойына көшіп келген: Бәйшегір, Арық, Тыным балалары
«Қауіп қайдан болса, қатер содан» деген сөзді малданып,
қалмақтар­дан қорқып, Сыр бойына қайтадан үдере көшіпті.

Оған Бақай батырдың әкесі Мықтыбек би қарсы шығып көрген
екен, үрей қысып, үріккен ел оны тыңдамай, көшіп кетеді.
Мықтыбек өзіне қараған жеті үйменен жалайырдың белді ада-
мы Балпық бидің қасында қалып қояды. Кеткен елін сағына

бастаған кезінде ол түс көреді. Түсінде өзі білетін сегіз жа-
сар Тілеуғұл он сегізге толып, қолына шашақты найза ұстап,
елін ертіп, көшіп келеді. Жақсыға жорылған түс ақырында
қуанышқа ұласады. Тілеуғұл шын мәнінде батыр атанып, ата

қонысына келіп, туын тігеді. Алыстан арып-ашып ағайында­
ры жеткен соң, ел ағалары жатсын ба, жалайырдың сол кез­
дегі аузы дуалы арыстары—Қабылиса, Жолбарыс, Ескелді,
Балпық, Қарым­бай сынды әулиелер алдарынан шығып, «Көш

көлікті болсын» айтады.
Бапекең қашанда батыл қимыл, шұғыл шешімнің кісісі
екен. Соған орай аңғалақтығы да болыпты. Билік айтып, ақыл-
кеңес беріп отырған сәттерінде айналасындағы адамдардың

әрекет-қарекеттеріне көңіл бөле бермейді екен.
Мықтыбек, Тілеуғұл араларында әңгіме бірден қоныс
жайынан қозғалады. Сөйтіп, Құдыке деген байдың ауылынан
басталған әңгіме аттың үстінде жалғасуға айналады. Атқа қо­

Жолбарыс қысқа сөйлейтін адам екен. «Тілеуғұлдыкі дұ­
рыс!» дегенді жылы жүзіндегі ишаратпен байқатады. Ал
Қабылиса әулие болса:

Біз емес, біздің ұрпақ басынан кешетін және олар қараған пат-
ша тағынан құлап, атыс-шабысты, қан төгісті кез болады әлі.
«Бәйшегір тұқымы содан шалғайлау, құм ішінде-ақ жата берсе,
өсіп-өнгеніне тәуір болар еді» деп тұр ғой Тілеуғұл,—дейді.

Аға сөзінен асып көрмеген Бапекең осы сәтте барып сабасы-
на түсіп:

Малдарың сүтті болсын,
Балаларың жұпты болсын.
Құдай оңлап, қыдыр қолдап,
Еліңе дәулет, басыңа бақ берсін.

Қарындарың тоқ болып,
Қайғыларың жоқ болып,
Аталарыңның әруағы тыныштықты ап келсін,
Әумиін!—

деп, төменгі Қаратал—Балқаш бойын бәйшегір, арық, тыным­
дардың еншілеріне бөлгізіпті.

Қос батыр қатар өскендерімен, Райымбектің жолы үлкен
болса керек. Екеуі Нарынқол жақтан тиген дұшпандарға той­
тарыс беріп, қайтып келе жатыпты. Жол-жөнекей бір бұлақ­тың
басына тоқтап, ат шалдырыпты. Ұлы адамдар да пенде емес пе,

билер  туралы  аңыздар
Болмаған соң екеуі ақыры белдесіпті. Біршама алысқан соң
барып, Бапекең қисынын келтіріп, қисая кетіпті. Райымбек
оны сезіп қалып:

байқалып-ақ тұрды. Жарайды, сыйлағаның шығар, сені Құ­дай
сыйласын ендеше!—деп, аттарына қоныпты.

Қазіргі Арқалық, Едірей тауларының өңірі керей руының
ата қонысы болған деседі. Кейіннен бұл жерлерге ақтабан-
шұбырындының кезінде Қаратау жақтан келген арғын мей-
рам сопының, оның ішінде қаракесек Қазыбек бидің балала-

ры тұрақтайды. Қаракесек балалары аз ата керейлерге қыр
көрсетіп, көптік жасай бастаған соң, ел иесі Жәнібек батыр:
«Үстімізге іргелі ел, жуан атаның балалары келіп қалды. Мен
тірі тұрғанда ештеме жасай қоймағанымен, күні ертең ажал

жетіп, олай-бұлай болып кетсем, бұл жерді керейге қоныс ете
қоймас»,—деп ойлады да, жер шолып, бірақ әрекет, ізденіс
жасағаннан кейін қоныс аударады.
Жаңа қонысқа елін жайғастырып болған соң, керейдің бас­

ты адамдарын қасына ертіп, бұрын-соңды адасқан, ауысқан
малдарын қайтарып алу үшін Жәнібек батыр Қаракесек еліне
келеді.
Қаракесектер қаймықса да, сыйласа да, әйтеуір батырдың

алдынан көлденең шықпайды, қарсы келмейді. Жәнібек болса
үй тіккізіп, сойыс сойғызып, өз алдына беймарал жата береді.
Сәлем бере келген адамдармен шешіле сөйлесе де қоймайды.
Өзінің дегені болмаса, әйгілі «бітім жоқ» деген шешімін бір-

ақ айтады да, дегенін істетеді. Сөйтіп, осылайша қаракесек­
тер тоқыраңқырап тұрған кезде Қаз дауысты Қазыбек бидің
немересі Тіленші келеді. Жәнібек Тіленшінің сәлемін алмақ
түгілі, көз қырын да салмайды. Басында жастық, астында

көпшік, қисайып, қырын қараған қалпында жата береді.
Сонда Тіленші тамаған бір кернеп алып:
Батырлар туралы аңыздар

көрге сыймайды» деуші еді, Мейрамның аталы төрт баласы­ның
бірінен шықсаң, бүйтпес едің. Біріміздің күңнен, екіншіміз­
дің құлдан туғанымыз-ау, тым болмаса дұрыстап сәлемдесе
алмағандығымыз,—депті.

Ақырындап келіп бір бүйірден оңдырмай атқан мыналары
кім?—деген Жәнібек басын жастықтан жұлып алып, әрі қарай
былай деген екен:

Елі белін бекем буған екен.
Ел шетіне жау келсе,
Мінеки, шабар тайы туған екен.
Ерлі тай құнан болады,

Ерсіз тай тулақ болады.
Кел, қасыма отыр!
Жәнібек осылай депті де, Тіленшіні қасына отырғызып­ты.
Содан былай қарай Тіленші биді елі де сыйлайтын болып­ты.

Қарқаралыда болған бір жиында керей Ер Жәнібек ше­
шендерді сөзден жеңе беріпті. Бір ақсақал:

шіжан қайда?—депті.
Шақырушы барып, Тіленші жүрмек болғанда, әкесі Бекбо­лат:

алма, байқап сөйле,—дейді.
Тіленші кіріп барғанда, үйдегілердің бәрі орындарынан
тұрып құрмет көрсетіпті. Жалғыз-ақ Ер Жәнібек елемеген
болып теріс қарап, жатқан қалпынан қозғалмапты. Сонда

маны еді. Жаманнан жақсы туды деп жатқан түрі ме бұл? Төре­
нің біреуін басына жастап, біреуіне аяғын салып жатысының
жаманы-ай,—дейді екі төре нәсілді кісінің елемей жатқанын

тарихи  аңыздар
кекетіп. Сонда Жәнібек жұмған көзін ашып, қолын қабағы­ның
үстіне қойып:

лам, тауып айтты-ау! Менің көрмегенім жоқ еді. Мен қазақты
көріп едім, қалмақты да көріп едім. Он бесімде қызды көк
бұқадай қуып едім, жиырма бесімде қолымды жау қанымен
жуып едім, отыз бесімде үш жүздің баласын қара сөзбен буып

едім. Он екі арыс арғынның артығы еді Бекболат; Бекболат-
тан мен тусам қандай болар едім? Он екі абақ керейдің төмені
еді Бердаулет, Бердаулеттен сен тусаң қандай болар едің?
Мен мүсіндей отындық ағаштан шыққан оқ емес пе едім. Сен

жақсыдан жаман туған боқ емес пе едің?—дейді.
Ер Жәнібек қартайған кезінде: «Бұл жер қазаққа қоныс
болмайды» деп қаракерей Қабанбай екеуі біржаққа бір көшіп,
бір қайтып, ақыры аумай қалады. Сол әуре-сарсаңда жүрген­де

бір жолы Жәнібек Тіленшінікіне келіп қонақ болады. Тілен­ші
жүрерінде Жәнібекке:

Тегінде Ер Жәнібектің нағашысы қаракесек болса керек.
Сонда Тіленші:

Қазаң жетіп сынарсың.
Ойда-қырда сынған соң,
Орныңды қайдан табармын?
Мен қалың қара тоғаймын,

Табылуға оңаймын!—
деп Жәнібектің артында орнын ұстайтын жөнді жұрағат
жоқтығын бетіне басып, өз тұқымының көптігін айтып, баяғы
есесін қайтарыпты.

Сонда Жәнібек: «Көрген түсіме қарағанда, мен кісіден
жеңілсем, өлмек едім, ай, қазам жеткен екен, еліме жетіп
өлейін»,—деп еліне қайтыпты. Сонан көп кешікпей қайтыс бо-
лыпты.

Тіленшінің «Түбіңіздің бір шикілігі бар-ау» дейтін әзілі­
нің, Жәнібектің «Мен жақсының атқан бір оғы емеспін ба?»
дей­тін сөзінің мәнісі былай екен.
Шақшақ Жәнібек жолаушылап келе жатып керейдің бір