Жақсылық Рахматулла

Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, Қазақстанның Құрметті журналисі, Қазақстанның Мәдениет қайраткері Жақсылық Рахматулла саналы өмірін руханият саласында еңбек етуге арнаған. Жазушының «Меңсұлу» романы, «Алыстай берген аяулым», «Кие» хикаяттар мен әңгімелер жинағы оқырмандардан жақсы баға алған. Оның 7 кітабы, 2 публицистикалық жинағы кітап болып басылған. Тәуелсіздіктің 20 жылдығы мерекесіне тарту еткен бұл шығармасы Сыр бойы зиялы қауым өкілдерінің, өзге көршілес аймақтардағы руханият өкілдерінің өмірі мен ой-толғамы жайлы сыр шертеді. Сыр өңіріндегі Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы іс-қимылы, ой-толғамындағы өзгерістер баяндалады. Жазушы Жақсылық Рахматулланың «Дала толғауы» кітабы адам өмірінің әр қилы құбылыстарын бейнелейді. Оқырманды туған дала табиғатынан ізгілік пен зұлымдықтың, махаббат пен ғазабаттың қуанышы мен қайғысын тең татқан замандастар тағдыры еріксіз толғандырады. «Жала мен жаза», «Алтын күрек», «Сағым жылдар», «Қоғалы» хикаяттары мен «Кие», «Үш жігіттің әңгімесі» шығармалары мазмұн байлығымен, көркем тілімен бағалы болса, қарасөздің көсемі Ғ.Мүсірепов, жыр алыбы Жамбыл, ақын әрі әнші Құтбай Дүрбаев, алаш ардақтысы Ахмет ишан туралы эсселер тың деректері мен ой-пікірлерінің өткірлігімен тартымды. Автор жаңа кітабында адамдарды туған дала тіршілігін экологиялық апаттан сақтауға үндейді, жастарды азғындық пен қатігездіктен сақтандырады. Кітап жеңіл оқылады, тілі жатық, көтерген мәселесі ауқымды. Ол барша оқырманға арналған. ӘОЖ 821.512.122 КБЖ 84 (5 қаз) Р 24 ӘОЖ 821.512.122 КБЖ 84 (5 қаз)-44 ІSBN 978-9965-822-98-8 ІSBN 978-9965-822-98-8 © Рахматулла Ж., 2015 © «Сөздік-Словарь», 2015 Дала толғауы/ Жақсылық Рахматулла. – Алматы: «Сөздік-Словарь», 2015. – 464 бет. Р 24 Рахматулла Ж. Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша жарық көрді.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ РУХТЫҢ ОРАЛУЫ Хикая (Балам Әнуарбек, Олжастың рухына) Жанарыс жатар алдында әдетінше сыртқа шыққанда күн райын­ да өзгеріс барын бірден байқады. Күндізгі жылы шуақтың орнын суық жел басыпты. Оның ызғары денені қарып бара жатқандай әжеп­тәуір салқын. Аспан көгі де қошқыл бұлттармен бетін бүркеніп алған. Тұңғиық әлемде жылтылдаған сансыз көп жұлдыздардың бірі де көрінбейді. Бейне бір белгісіз құбылыстан жасқанып бәрі де бұлтқа жүзін жасырып үлгіргендей. Салқын леп бетті қарып, денені түршіктіргесін Жанарыс үлкен үйдің ығына қарай жылыстай берді. Көрші үйдің иті арсылдап түн тыныштығын бұзды. Көше жақтан арлы-берлі өткен автокөліктердің зырылдаған дыбысы естіліп қа­ лады. Сықыр етіп есіктің ашылған дыбысы шықты. Артынша Алтын­ сарының – «Жанарыс қайдасың, ішке кірмейсің бе?» – деген үні ес­ тілді. – «Қазір кіремін», – деді, ол сосын. Ауа райы күрт суытып бара жатқанға ұқсайды, байқадың ба? – деді. Сен шықпа, мен қазір барамын деп есіктен түскен жарыққа қарай бұрылды. – Ищай, күн бұзыла бастапты, – деді әйелі жанына келген ерінің қолына алақанын тигізіп. Білмейтін жердің қыр-сыры көп деген ғой. Жаңа ғана жып-жылы леп ескен ауадан шыңылтыр аяздың ызғары білініп тұрғанын қарашы. Қар жаумаса нетті. Көршінің иті әлі үріп тұр. Оның даусы ызғырық желдің уіліне дем бергендей ерлі-зайыптылардың көңіліне белгісіз бір кірбің түсіргендей еді. Қар жауып, боран соқса үйдің жылуы қалай болады? Пештің қызуы бөлмелерді жылытуға жарар ма екен деген күмән Жанарыстың да, жанында бүрісіп тұрған Алтынсарыны да мазалап еді. Олардың мазасыздануына да себеп бар болатын. Отбасы жағдайымен оңтүстіктен қоныс аударып келген олардың бұл алғашқы қысы еді. «Қалай болады, арқаның қысы? Қарлы боран соқса оған шыдас бере аламыз ба?», – деген сұрақ онсызда мазалап жүрген Жанарысты. Қазанның ортасы болмай жатып ауа райының күрт өзгеруі бұрынғы күдігін асқындырып жібергендей-ді. Әйелінің бойында да осындай үрей барын сезіп тұрғандай, бұл. Кім екені есінде жоқ, бір жолдасы айтатын «Адам ауруға да, тосыннан келген қиындықтарға да қарсы тұра алады. Егер оның рухы мықты болмаса, жаратылысында қайсарлық уыты болмаса, ол көрінген, кезіккен кедергіге, басына түскен ауыртпалыққа қарсы тұрар жігер қайраты әлжуаз болса онда әдепкі

Жақсылық Рахматулла кездескен қиындықта шарт сынып, тағдырдың жазғанына не шара деп желдің ырығына бағына салады. Шыдамдылық, қажыр-қайрат пенденің бойында әр қалай, бірде күшті, бірде әлсіз. Мұндайда рухтың әлсіздігі адамның өміріндегі жайсыз, қолайсыз оқиғалардың шырмауына түсіп, өмірдің тәттісінен гөрі ащы дәмін көбірек татқан, сөйтіп ой мен санасын өкініш, уайым, қайғы меңзеп алған жандарда көбірек білінетін шығар менімше. Және де ақыл айтар тума-туысы, адал серігі жоқ, сапырылысқан тіршіліктің қым-қиғаш зіл-батпанымен жападан жалғыз бетпе-бет келіп қарсыласқанымен нәтиже шығара алмай өзін-өзі әбден қажап, мүжіген, тірі жанға сенімі кеткен, ертеңі де, бүгіні де күнненкүнге буалдыр тартып құрдымға құлауға таяу қалғандарға солай болар туасы. Адамның күш-қуаты, ақыл-парасаты, білек пен білімінің, жүрегі мен ақылының көптігіне байланысты бола бере ме? Жоқ, бұл мәселеде денсаулық көп мәселені шешері анық, бірақ рухтың отын өшіретін жағдайлар, яғни тағдырдың шырғалаңдарына қарсылық етер рухты осалдатқан пенде тірліктің жақсылығы мен жамандығын ажырата білмей қор болады. Мұның бәріне қарсы тұрар көмекшің – жаныңдағы адал серігің десем қателеспес едім. Рухтың бетіне жұққан шаң-тозаңды желпіп тастап, жан-жүрегіне күш-қуат берер ақылды лебізімен, мейірімшапағатымен нәр берер серігің болса рух та мұқалмайды, жігер де мұқалмайды. Әңгіменің ұзын-ырғасы осылайша ұзап кеткен-ді. Сонысынан жалыққанын білдірмеуге тырысып сөзін бөлмей тыңдай бергені әліге дейін есінде. Мана арқаның қысы туралы Алтынсары екеуінің ойын күдік, үрей билегендей болғанда ол өзінің бойындағы күдікті Алтынсары да айтпай түсініп тұрғанын сезді. Сезді де қарлы боранды суыққа шыдас беретін күш-жігері жоқтығынан ұялып, әйеліне онысын білдірмеуге тырысып тұрғанда әлгінің рухқа байланысты айтқан әңгімесі еріксіз есіне түскені ғой. Неге түсті есіне, 10 немесе 20 жыл өткенімен бәрібір рухы осал жандар ғана тағдыр тәлкегіне тез беріледі деген ой тастауға ыңғайлы осы әңгімені еске алатындай мұның да осал тұсы сол рухтың әлсіздігі болғаны ма?.. Қой... олай емес шығар. Рухы мықты болмаса бұл талай-талай жан берісуге бара бар оқиғалар тұсында бір жақты болып тынар еді ғой. Мүлдем қаппағанның өзінде есалаң болып көше кезіп кетер еді. Шүкір одан да аман, ой, қиял, жақсы-жаманды айыру сезімі бойда маздап жатқаны бір жаратушы иеге де, өзіне де белгілі. Ендеше деймін-ау, алдағы қыстың қаталдығынан үрейленгені несі? Ел қатарлы басқа түскенді көріп алады да. Зайыбы Алтынсары бәле-жаладан аман тұрып, мұның жанына жебеу болса табиғаттың қиындығына төтеп бермей не көрініпті.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Сыртқа саңлауынан жарық түсіріп тұрған есіктің алдынан оның қолтығына өзіне таныс қимылмен келіншегінің қолы тиді. Сол сәтте ол біркезгі белгісіз жолдасының рух туралы айтқан әңгімесі, соған орай өзі туралы сананы шайқап өткен салқын күмән ұшты-күйлі жоғалды. Олар басқышпен жоғары көтерілді. Енді бір жарты сағаттай уақыт өткенде жатын бөлмедегі жастыққа ерлі-зайыптылардың басы қатар жайғасты. Енді бір жарты сағаттай уақытта әйелдің ұйқыға кетіп пысылдаған дыбысы шығып жатты. Терезеден тыстағы ызғырық желдің екпіні, қар ма, жаңбыр ма әйнекке тиген тырсыл жиі-жиі естіле түсті. Көрші үйдің иті қайтадан түнді жаңғыртып арпылдап үріп қоя берді. Бөлменің ішіне айдың бозамық сәулесі түсіп тұр десе де көпке дейін Жанарыстың көзі іліне қоймады. Иттің арпылдаған даусы, баяғы бір жолдасының рух туралы әңгімесі ойына қайта оралып, қаншама ойламайын десе де түн жарымы ауғанша дөңбекшіп жатты. Бір кезде көзі қалай ілініп кеткенін білмеді. Біреу мұның жанына жайлап жақындап келгенін сезгендей болды. Сосын көрпеден шығып қалған сол қолының сұқ саусағына белгісіз біреудің саусақтары тигенін аңдады. Әдепкіде жанында жатқан зайыбының саусағы шығар деді. Бірақ ол қимыл-қозғалыссыз тымтырыс жатты. Бұл кім екен? Әлгі сұқ саусаққа тиген қолдың қимылы және қайталанды. Соны­ мен бірге құлақ түбінен «тұр әке» – деген баланың жұмсақ дауысы естілді. – «Тұр, мен келдім. Әбден жаурадым». Ол құйқа тамыры шымырлап, көзін қалай ашып алғанын білмей қалды. Кім? Кім бұл? Ау, не болды саған, не деп жатырсың? Алтынсарының ұйқылы-ояу даусы басылар басылмастан әйнектен түскен айдың бозамық сәулесін, біреудің көлеңкесі бүркеп өткендей болды. Тысқары желдің ызғары әйнекті бұрынғыдан бетер қаттырақ сабалай бастағандай. Көрші үйдің мазасыз төбеті әлденеден шошынып абалап үре жөнелді. Терезе алдынан біреудің көлеңкесі өткендей ме? Кім бұл? Кімсің өзің? – Ау, отағасы не болды? Неден шошындың. Жайсыз түс көрдің бе, жатар алды атыс-шабыс, өлім-жітім туралы кино көрме – десем, тыңда­ майсың... Қой енді, балалардың мазасын алмай тыныш жат. Сенсіз де мы­на көршінің көк төбеті мезгілсіз-мекенсіз ұлып зәремді ұшырып бітті. – «Тұрсаңшы, әке! Мен келдім ғой». Жанарыс бұл жолғы сыбырла­ ған үннің кімдікі екенін бірден ажыратты. Әнуар... Ол ұлының атын дауыстап айттым деп ойлағанда барып, оны Алтынсары естіп қояды-ау деп қатты шошыды. Япырмау, Әнуардың аты

Жақсылық Рахматулла ауызға қалай түсті екен. Тіпті реті жоқ. Мұнан бес жыл бұрын қайтыс болған баласы, қайта тіріліп келгені ме: Ой, сұмдық-ай десейші. О дүниелік болған жан қайта тіріліп келіп мұны өзіне шақырып тұр дегенге кім иланады. Мүмкін емес елес қой. Мүмкін мұның өзі алжаса бастаған болар. Түсіне кірді дейін десе, баласы туралы көргенін есіне түсіре алмады. Ұлын ойлаған сайын бойын қорқыныш, әлде неден шошыну сезімі билеп бойы қалтырап барады. Алла, жаратқан ием өзің жар бола гөр. Ол қараңғылық басқан бөлме ішінде жалғыз қалғандай қорқыныштан әйелінің атын айтып дауыстайын деп оқталып еді, тілі икемге келмеді. Әлде біреу оны кеудесінен басып жаншып жатқандай ма. Дүрс-дүрс соққан жүрегінің дыбысы құлағына жетіп тұрды. Жоқ, бұл тірі екен әлі. – Тұрсаңшы, әке, неге тұрмайсың. Әлде менің даусымды естімей жатсың ба. Мен өзіңнің ұлың Әнуармын ғой. Алыс-алыс қияннан ке­ ліп жеттім ғой сендерге. Әлде, өлді деген ұлыңның тірі келгеніне қуанбадың ба? Солай-ау, сірә. Мен сәл ғана бір мезетке екеуіңнің қатар жүргеніңді көруге келіп едім. Енді көрдім. Апам менің келгенімді білсе, неге оятпадың деп ренжитін шығар, саған. – Ренжісе кейіме, уақыты қысқа екен, келді де қайтып ұшып кет­ ті, – дей сал. Сағынсаңдар тағы да келемін апамды жұбатып кетемін. Әнуарың көктегі туыстарының арасында аман-есен жүр екен деші оған, мақұл ма әке. Солай деп жұбатшы, апатайымды. Апамның жүрегін сақташы әке. Ол енді сенің серігің ғой. Енді менсіз екеуің ғана бірге жүресіңдер. Ауыртпашы, апамды. Иә ма? Жылай бермесін деп айтты – деші. Жылай берсе мені сендерге жібермей қояды. Әке, апа.., Әнуардың сы­ бырлай айтқан үні үзілді. Жанарыстың құлағына иттің ау-у-у деп ұлы­ ғаны, онан тұс-тұстан үн қатқан иттердің дауыстары естілді. Ызғырық желдің әйнекті сабалай ұрғаны үдей бергендей. Бөлме іші айдың күңгірт сәулесімен төргі әйнекке қарай көлбеңдей жөнелген әлде бір белгісіз көлеңкелер тағы да байқалды да, ілездемде ғайып болды. Жанарыс енді басын жастықтан көтеріп алып, көрпеше үстінде молдасын құрып отырды. Манағы қорқыныш, үрей бойынан зым-зия кеткенін сезіп, өзін батылдау ұстады. Орнынан тұруына да ешкім кедергі болмады. Қол-аяғы сау, миы, санасы баз қалпында жұмыс істеп тұр. Ол әлгінде көрген, естіген құбылыстарды түсімдегілер шығар деп, өзін-өзі жұбатты. Бірақ онысына тағы сенбеді. Әнуардың қолы тиген сол қолының сұқ саусағын екінші қолымен ұстап байқады, өзгеріс жоқ, бұрынғы қалпы. Бұл оның үрейін баса түсті. Жүрегінің дүрсілі да атқақтап тұрған жоқ секілді. Шынында да мұның жанына Әнуары

ДАЛА ТОЛҒАУЫ келгені ме..? Мұны айтсам сен мені неге оятпадың деп Алтынсарысы ренжитін болды, оны неге оятпадым екен. Қап, оятқанымда ғой. Ұлының даусын ол да естіп, қолын ұстатып қалар ма еді. Кім білсін, бәлки, ұлы бұл жолы тек жалғыз өзін ғана іздеп келді ме екен. Көктегі туыстарынан апамды да оятайын деп рұқсат алмаған шығар, табиғат жаратылысында тірілер білмейтін сондай құпиялар бар болар. Жанарыс қолын көрпешеге тіреп орнынан көтерілді. Бір-екі аттап қабырғадағы жарық жаққышқа саусағын тигізуге ұмсынды. Бірақ жарық бергіштің түймесін басу ол үшін ең қиямет жұмыс болатынын сезгендей еді. Бір белгісіз күш түймеге созған қолын тас қып ұстай алғанда қыбыр етуге күш-жігері жетпей аяқ қолынан дәрмен кетіп енді болмаса төсегіне қисая құлап кетуге шақ қалды. Жарық жанса Әнуарын терезенің алдынан көрсе, сонда не болар еді. Қуанып құшақтай алар ма еді. Мұнан бес жыл бұрын өзі қара жер қойнына тапсырған Әнуары тіріліп келіп терезенің алдында тұрса бұл нетер еді. «Айналайын ұлым-ау сені, әлі тірі болғаның ба, келші ардағым маңдайыңнан бір сүйейін», – деп құшақтай алар ма еді. Әлде өлгенін тірі көргеннен шошынып айқайлап жіберер ме еді. Сонда тірі Әнуарды көргені қуаныш емес пе. Неге шошынады. Қой неде болса бөлме жа­ рығын жағайын деп қолын жарық бергіш түймеге қайсарлықпен жа­ қын­дата түсті. Бөлмеге жарық түскен заматта Жанарыс та қисаң етіп Алтынсарының көрпесінің шетіне құлай кеткені есінде. – Ау, Жанарыс саған не болды? Мұның не, ойпырмай, үстіме құ­ лағанда сүйегімді жинап алар едің. Құдай-ай, бұл не қылғаның, жазғанау. Ұйқысұрап жүргеннен саумысың өзің? Жаман түс көріп шошып оянған шығарсың жазған. – Ой,сұмдық-ай, мұндай да сорақы жағдай болады екен-ау. Өзің құлап бір жеріңді сындырып алғаннан саусың ба? Уай, Жанарыс тілің байланып қалды ма? Неге үндемейсің, қой, зәремді алмай? Не болды? Сөйле... Бұл кезде есін жиған Жанарыс төсегінен үрпиіп өзіне шошына қараған Алтынсары жаққа, іле жанарын одан тайдырып айдың бозамық сәулесі түсіп тұрған терезе жаққа қарай бұрып әкетті. Ол жақтан ұлын көруден жасқанып, көзін тас қып жұмып алды. Жо...жо...жоқ... Ал...алтын, Алтынсарым, мен, мен... шатасқан болармын, жаңа...Ән-Әну... Ау, Жанарыс зәре құтымды алмай шыныңды айтсаңшы енді. Не болды? Көзіңе қос көрінді ме, шайтан асасымен түртіп кеткен адамдай түн жарымда жұртты дүрліктіретіндей не болды саған? Алтынсары жамылғышын ысырып тастап төрт тағандап отырған ерінің салбыраған

Жақсылық Рахматулла басын ұстай алды. Іле, есіне түсті ме орнынан жеңіл тұрып кесеге шай құйып әкеліп ұсынды. Мә, ұрттап жібер, бисмиллә, деп. Ұйқысұрағансың ғой, тіліңді кәлимаға келтір, білген аятыңды оқып жібер. Мә, ішіп жібер мынаны, – деді Алтынсары қолындағы кесесін Жанарыстың ерніне тосып. Жанарыс бір жұтым мұздай шай ішкен соң да, Алтынсарыға жауап қатпай, мең-зең қалпында отырып қалды. Келіншегі шашынан сипап, салбыраған басын омырауына басты, өзі де шошынып қалғандай не айтып, не қойғанын білмей сөйлеп жатыр. Жанарысты иығынан сүйемелдеп төсегіне жатқызудың қамын жасай берді. Алтынсары: Алла сақтасын, Алла сақтасын деп құдыретті жаратқан иесіне жалбарына берді. Ал, Жанарыс терезе тұстан көзін алмай үнсіз, тілін тістеп отыр. Ол да әйелінің қимылын қайталағысы келгендей екі қолын көтере бере тоқтады. Сосын аузынан ұлының есімі қалай шығып кеткенін білмеді, Әнуар... Алтынсары күтпеген есімді естігенде күйеуіне үрпие жалт қарады. Ұйқыдағы немересі Ұлпан ұйқысұрап көрпесінен аунап түсті. «Апа!»... Терезе әйнегін сабалаған жаңбыр ма, әлде қар түйіршіктері ме бұрынғыдан да қатты, жиі шыға бастағандай еді. Алтынсары жастыққа басы тиген замат ұйықтап кете қойған жоқ. Жанарыстың аузынан шыққан ұлының есімін есіткен еді, ол... Жанарыс жанында жатқан әйелінің көзі ұйқыға жұмылғанымен, көкірегі ояу екенін, аналық ғазиз жүрегі мұның аузынан шыққан аяулы ұлының есімін қайталап жоқтап, зарыға сағынып жатқанын сезді. Жанарыстың алақаны оның шашына тигенде Алтынсары бетін оның омырауына қарай бұрды. – Ұлыңды түсіңде көрдің-ау Жақа, – деді сосын ақырын ғана жұмсақ үнмен. Сәлден соң, – сөйттің-ау, сірә? – Көрсең қалай екен өзі, үлкен жігіт болып па? Жарығым, мені апасын сұрады ма, ұмытпап па, біздерді – деді естілер-естілмес сыбырлап. Жанарыстың жүрегі кеудесіне сыймай дүрс-дүрс соғып барады. Әнуардың аты қалай аузынан шығып кетті екен? Қап, абай болуым керек еді. Қалайша аңғармай қалдым, мен сорлы. Енді міне Алтынсарының жаралы жанына қаяу түсірдім. Онсыз да соңғы күндері жүрегі ауырып жүр еді, жатып қалмаса нетті. Ұлының даусын естігенін Алтынсарыға айтсам ба, жоқ па? – деп, екіойлы болып жатып кірпігі ілініп кеткенін аңдамай қалды. Таңертең тұрған Жанарыстың екі шекесі солқылдап, басы ауыр­ ғанын білгенде, бірден түндегі адам сенбес оқиға қаз-қалпы кино

ДАЛА ТОЛҒАУЫ көргендей есіне түсті, Алтынсарының жанында көрпеден қолын шығарып ұйқылы-ояу жатқанда сұқ саусағын әлдекім ақырын сипай қысқаны, сосын артынша құлағына сыбырлаған Әнуарының үні кәдімгі тірі кезіндегідей анық-анық айтқаны әлі көкейінде сайрап тұр. Жер қойнындағы ұлы тіріліп келер ме, қой мұным түсім болар, түсім болмаса миым айналып, ақылым ауысқан сәтім шығар. Астапралла, астапралла ол өзіне өзі сенер-сенбесін білмей, басын шайқап-шайқап, қол-аяғын қимылдатып шамасын байқағансыды. Бәрі орнында тұр. Басының ауырғаны жайсыз түс көріп, шала ұйықтағаны ғой. Немесе арақ ішіп, темекі шекпегелі не заман. Яки біреуден ауыр сөз, ғайбат қылық көрмегені өзіне мәлім. Тіпті айналасындағылардан әбес қылық көрсетер ешкім жоқ, ішкілік ішіп көңілін қалдыратындай бейпәтуа мінезді жолдастары да жоқ. Ендеше түнгі оқиға түсі болмағанда не болады. Бес жыл бұрын дәл осы Аспарада автокөлік аударылып мерт болған Әнуарбек ілуде бір болмаса түсіне де кіре бермейтін. Қызылқайыңның сыртындағы ұлының бейітіне Алтынсарының қалауымен екі түп ағаш көшетін отырғызып соны әлі күнге дейін суарып, күтіп баптап жүр. Барған сайын белгі тастағы Әнуардың бетінен сүйіп, әруағына білген Құранын оқуды естен шығарған емес. Алтынсары болса көзінің жасы бетін жуып, қашан бейіт қоршауынан ұзап шыққанша ұлының белгі тасы жаққа бұрылып қарағыштай береді. Сосын сабыр ет Алтынсарым.«Алла өзі берді, өзі алды». Ол енді қайтып оралмас о дүниенің адамы. Оған біздің көмегіміз әруағына бағыштап Құран оқу, соған арнап пітір садақамызды беріп отыру ғана деп жас күнімде әке-шешемнен болмаса, қария кісілерден естіген-білген жұбанышымды қайталап көңілін басуға тырыстым. Бірақ өзімнің де жүрегім езіліп, сен тірі болғаныңда ғой, мен осылай қиналмас едім. Үйлендіріп, немерелі болып, Жанарыс әулетін жалғастырар едім. Алла, сол тілегімді көп көрсе лаж қанша. Алланың ықтиярынсыз ештеңе де болмайды. Жаратқан ием өзіне қажет еткен соң өзіне алды. Оған ренжіп, айып тағу күпірлік. Тірі жанның бәрінің барар жері сол бақилық ғұмыр. Олай болса мейірімі күшті Алланың ісіне күпірлік жасау мұсылманның құдірет иесі Алланы мойындамауы болып шығады. Не болса да сабыр сақтаған ләзім. Жазмыштан озмыш жоқ. Арты жақсы болсын, қалған ұл-қыздарыңа амандық тіле, одан да жаратқан иемнен деген еді, ұлының қазасына көңіл айтып келген аймақтағы белгілі ақсақал, қарасақалдар. Сол маған айтқан көңіл қосын өзге үлкен-кіші адамдардың аузынан естіп, астан-кестең болған көңіл сәл-пәл жұбаныш тапқандай еді. Кейін Әнуардың қазасын мұсылмандық әдет-ғұрыппен жетілік, қырық

Жақсылық Рахматулла күндік, жылдық ас беру кәдесі кезекпен өтіп, онда да қара-құрым келген ағайынның жұбату ақылын қайта-қайта тыңдағаннан соң өлінің артынан өлмек жоқ, тірі адам тіршілігін ойлауы тиіс деген үлкен-кішінің ақылы мұны да, Алтынсарыны да бірте-бірте сабасына түсірді. Бірақ бұл қаза әке-шешенің жүрегіне мәңгілік өшпес із салып кетті. Екеуі де жүрекке дерт байлады. Тұрмыстағы сәл нәрсеге ренжісе не қуанса, біреудің қайғысы мен қызықшылығы болса қайтыс болған ұлы сол замат есіне түсіп мұрттай ұшып жатып қалатын күйге түсті. Қаладан қаланы кезіп дәрігердің алдын бермейтін, бір жерде жүрек кеселін емдейтін емші бар екен десе, естіген замат екеуі тізіліп сонда баратын халге жетті. Әнуар Аспара қаласында ағасының қолында тұрып, жаңа бір кәсіптің әрекетін бастамақ ниетпен жүргенде, әкесінің інісі Әбудің ұлы Олжамен бірге автокөлік апатынан көз жұмған еді. Міне енді Әнуардың мерт болған жеріне тағдыр айдап келген күні түнде ұлы әкесінің саусағын ұстап, құлағына сыбырлап кетті. Әнуардың жарық дүниемен қоштасқан жері осы Аспара. Ғазиз дүние көз алдынан балбұл ұшып демі үзіліп бара жатқанда әке-шешесінен жәрдем күткен шығар-ау. Әке, Апа қайдасыңдар. Мені құтқаршы мына сұмдықтан, Естисіңдер ме, мен өліп барамын ғой. Қайдасыңдар. Апатайым, анашым сен неге келмейсің, қайдасың? – деп ботадай боздап немесе дауыстауға әлі келмей, жәй ғана ентіге сыбырлап жатты ма екен, жарығым-ау. Екеуінің Аспараға келіп, ұлының қиналған жеріне, жарық дүниемен ақырғы рет қоштасқан жеріне соқпағаны қалай? Бәлки Әнуарын жақсы көргені бекер шығар. Мүмкін емес, ұлының демі үзілген, шыбын жаны шырқырап апасы мен әкесінен жәрдем сұрап зар қаққан жеріне келіп бір көрмеуі мүмкін бе? Әлде екеуінің де кеселі асқынып баласын еске алуға шамасы келмей қалды ма? Солай-ау сірә. Сосын Әнуар көктегі әміршіден мәулет сұрап өзі соққан болар ата-анасына. Мына әлемнің құпиясы шексіз, сыры да шексіз. Оны бір Алладан өзге ешкім де біліп, тануы мүмкін емес деп бір данышпан айтыпты. Ендеше өлген адамның тіріліп келіп Жанарыстың құлағына сыбырлап кетуі де сол тылсымы көп табиғаттың бір құпиясы да. Дүниені жаратқан құдірет иесі Алла тағалам үшін өлгенді қайта тірілту қиын болып па. Сонда енді не дейін. Алланың «өзі де рас, сөзі де рас» деп ұлы Абай ақын бір ғасыр бұрын айтпап па еді. Тысқа шығып еріксіз үй айналып жүре бастағанда түнгі оқиғаға қатысты Жанарыстың басына не келіп, не кетпеді десеңші.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Үй бұрышына айналған тұста терезе бар-ды. Бұл бейне бір терезе алдында тірі Әнуары тұрғандай тұла бойы дірілдеп, аяғын аттап басуға дәрмені кеткендей ынтасы жоғалып тоқтады. Тоқтағанымен үй қабырғасына қолын тіреп бұрышқа жетті-ау ақыры. Таңғы ашық аспан, салқын ауа кеудесін кернеп алқымына түйілгендей ентігіп кетті. Терезеге барғысы келген үмітінен әлі айныған жоқ. Тәуекел, не де болса әйнекті көру керек. Мүмкін Әнуардан титтей болса да бір белгі қалған шығар. Соны көзімен көргенше шыдамы жетпей өліп-өшіп алға қарай баяу жылжи түсті. Жүрегіндегі қорқыныш па әлде бір екі ұдай сезім шымырлап миына қонып қалғандай. Екі қолының ұйығаны басылып, тұла бойын кеулеген манағы қорқыныш, үрей жоқтығын сезді. Келді-ау ақыры. Терезе бұрынғы қалпынша жабық тұр, әйнектері де түгел, бүтін. Ашылып-жабылатын тұсынан болар-болмас сызық саңлау көрінеді. Ол өзін-өзі зорлап терезенің әр жер-әр жерін қолымен сыйпап бір емес әлденеше мәрте қарап шықты. Көзге түскен ешбір белгі жоқ. Мен нені іздеп тұрмын. Әнуары осы терезеден кіріп, шықса одан қандай белгі қалуы мүмкін. Ол тірі Әнуары емес оның көзге көрінбейтін, қолға ұстауға келмейтін рухы, әруағы емес пе. Терезе ме, есік пе, қабырға ма, әруаққа не кедергі болсын, таудан да тастан да, судан да, оттан да өтіп жүре беретін әруақты тек ми мен санамен сезіп, білмесең, бойдағы сағыныш-тілекпен ұғып түсінбесең өзге ештеме қолыңнан келмейді. Бұл табиғат тылсымдарының бір құпиясы. Жас кезінде осындай жағдайларды басынан өткізген талай адамдардың әңгімесін естіп, жазғандарын кітаптан оқығаны бар. Адамның жаны ақырғы сәтте денеден бөлініп ұшып шығады да аспан әлеміне сіңіп кететін көрінеді. Сіңіп кетеді десең жәйбар сөз болар. Бу, ауа сияқты әншейін кеңістікке сіңіп кете қоймайды, ол Алланың біржола иелігіне өткен өзге өлілердің рухына барып қосылады екен. Онда да тірісінде кіммен жақын болды, кімнен жақсылық, мейірім көрді соның жанына барады екен. Ата-анасы, бауырлары, адал достары, сыйлы текті адамдар қатарына келген мұны көргенде «оған бахилық – өмірге өткеніңе шүкіршілік ет. Енді сен мәңгі бізбен біргесің», – дейтінге ұқсайды. Жанарыс енді сезгендей. Терезе әйнегіне таяу келгенде сол жақ білегінің сырқырап ауыра бергенін сезді. Сосын саусақтарының ұшын біреу инемен шаншығандай шаншып, жүрек тұсы бұлқынып-бұлқынып қалғандай тұла бойын мұздай леп қарып өткендей болды. Баласының қолы тиген сұқ саусағы өзінен-өзі мұның еркінен тыс бүгіліп қайта ашылып қояды. Ол кісі бойынан аса бастаған жас жеміс ағаштарының арғыжақ тасасынан біреу мұның әрбір қимылын қалт жібермей бақылап тұрған сияқты болып, қаулай шыққан шие ағашының бұтақтарына

Жақсылық Рахматулла еріксіз үрейлене қарады. Сұқ саусағы шаншып-шаншып ауырғанын қоймаған соң оң қолымен бір ауық қысып алақанымен ысқылап көрді. Әлгі шие ағашы бұтақтарының арасынан шық-шық еткен торғайдың әлсіз үні естілді. Япырай ағашты паналап қыстап қалған қандай бұл жүрек жұтқан торғай. Әлде ол титімдей торғай емес суыққа төзімді құстың тұқымы ма екен деген әуестікпен дыбыс естілген шие қасына жақындай бергенде арасынан пыр етіп жұдырықтай қара торғай ұшып шықты. Ол сұқ қолының қатты-қатты шаншып ауырғанын іле жүрегі солқ-солқ түйіліп шымырлаған соң тоқтай қалып алақанымен кеудесін басты. Көрші үйдің иті түндегідей арп-арп үре бастады. Үй қабырғасының бақша жақ іргесін қуалай жел тұрды. Оның екпіні жердегі қар ұшқынын ұйытқыта Жанарыстың бетіне соқты. Ау, жаным, сен мұнда екенсің ғой. Әне келеді, міне келеді деп күтіп отырсам бақша аралап жүр екенсің ғой. Қой тоңып қаларсың, ішке кір. Құдайдың күні суыта бастапты. Таңатпай ауа райы бұзылса кешке дейін қағынып кетпесе нетсін – деді, артынан келген Алтынсары ерінің мойын шалғысын жөндеп жатыр. – Жүр, үйге кірейік. Жанарыс әйелінің созған қолынан ұстап соңынан ерді. Ерлізайыпты жасамыс кісілер үйге кіріп, шай ішудің қамына кіріскенде сырттағы желдің дыбысы күшейе түскені терезе, есіктердің сықырынан білініп тұрған еді. Екеуі де қоңыр төбел үй ішілік шаруа киімін киіп алған. Жанарыс жүннен тоқылған ұзын жең жағалы жадағай, Алтынсары да ақ түбіттен әсемдеп тоқылған нымша, оның сыртынан қалың қызыл масатыдан тігілген камзол киген, басындағы орамалының бір шеті қамзолының арқасын жауып тұр. Жанарыстың қоңырқай жүзінде әлдебір дегбірсіздік бары байқа­ лады. Қалың қасының астында нұр ойнап тұратын қоңыр көзінде бү­гін әдеттегі байсалды, сабырлы рай біліне қоймады. Жанарының ұшында әлдебір құпия бүккен сыр бары аңдалады. Оң қолымен сол қолының саусақтарын кезек-кезек сыйпап алақанымен уқалап отыр­ ған сыңайда. Терезеден тысқа қарап отырған Алтынсары сөз бастады – Арқаның қысы да жетті. Әдепкіден-ақ желін ұйытқытып, даланың қарын сыпырып келді. Арты қалай болар екен, мұның? Ашуы қатты адамның қайтуы тез болады деуші емес пе, үлкендер. – Солай деуші еді. Сол қариялардың болжамы Арқаның мінезіне тура келсе жақсы ғой... Әй, қайдам. Желдің ысқырып соққаны жақсы емес. Осы, Жақасы-ау, сен таң атпай бақшалықты жағалап үй бұрышында күйбеңдеп кеттің. Сонда не көрдің, не жоғалттың, қарлы құйын соққанда

ДАЛА ТОЛҒАУЫ да елең етпедің Суық тиіп ауырып қалсаң қайтеді. Сырт жердің суығы мынау өзіміздің Жақамыз ғой, қой қарияны тоңдырып алмайық дейтін өзіңе бала кезден таныс сыр мінез оңтүстіктің ауа райы емес. Байқа шалым. Еркелікті қойып, аздап болса да бөтен жердің ерекшелігімен санасқаның мақұл. Балаң болса әлі келген жоқ. Өкіметтің тірлігі десе үйдің жайын ойламай емініп жүре беретін мінезі өзіңе тартқаны да, бір ай бойы әне келем, міне келем деп хабарласқанымен әлі қара көрсетпей, ана келінді де алаңдатып қойды. Не дейін енді... – Әй, сен де бір, – деп қолындағы кеседегі шайын көтеріп іше сала Жанарыс. – Әжептәуір ақылы бар тоқтасқан ана дейді-ау сені де. Бірақ кейде құлаққа кірмейтін жастардың әңгімесін айтасың. – Ал, сонда не демексің балаңа. – «Ауылдағы келіншегімді сағындым» – деп қарағайдай қызметін тастап қашып келсе ондай адам кімге үлгі көрсетеді. Біле білсең сол абыройы арқылы бала-шағасына нан тауып беріп жүрген жоқ па! Келінің алаңдап сағынып жүрсе, аман болса, келер кешікпей. – Иә, иә, келер жарығым. Әнуарым аман болған да ғой... Екеуінің әңгімесін Алтынсарының кенже ұлын еске алғаны мүлдем бөтен арнаға бұрып жіберді. – Ә, ә, ә иә, – деді Жанарыс түнгі оқиғаны, таңертең үй айналасындағы көңіл күйін еріксіз есіне алып. – Бұл кезде Әнуардан да немере сүйіп қалатын едік-ау. Құдай оны бұйыртпады екеумізге. Не дейміз. Алланың әмірімен болған жайға шү­кіршілік етіп жүреміз де енді. Айтпақшы мені тыңда Алтынсары, – деді ері, кенет түнгі оқиғаны айтуға себеп табылған сәт туғанын тұспалдап. – Ұлымыз көптен түсіме кірмей кетіп еді. Өткенде мешітке барып әруағына Құран бағыштап, кісі бойына жетіп қалған екі түп ағашына су құйғаннан кейін бе қайдам, кеше түнде үйге кіріп екеуміздің қолы­ мыздан кезек-кезек ұстап жүргені, – деді. Ақырында ішін жарып бара жатқан құпиясын енді айтпасқа болмайды деп ұйғарып, Алтынсарыға естіген, білген, көргенін дымын қалдырмай ақтарып салды. Әңгіме ерлі-зайыптылар арасында ғана айтылар сыр болып қалған жоқ. Оны Жанарыстың осында тұратын інісінің үлкен ұлы Мұнар да тыңдады. Ол қыршындар машинадан аударылғанда жанында болған жақынының бірі еді. – Бәсе түн ортасында Әнуардың атын неге аузына алды деп едім. Өзімде осындай бір жағдайдың болғанын ішім сезіп-ақ еді. Сен Жанарыс, – деді Алтынсары алқына сөйлеп. Көзінен аққан жас бейне бір

Жақсылық Рахматулла біреу басына су құйып тұрғандай екі бетінен шүмектеп ағып, мұны Жанарыс та көріп отыр. – Неге егілесің. Мұндайыңды білгенде айтпай-ақ қойсамшы. Кетер бала кетті. Алланың ісіне күпірлік жасаған дұрыс болмайды. Әнуар енді бақилық дүниенің адамы. Түнде келсе сағынған шығар. Екеуміздің осында келгенімізді білген шығар. Қой енді Алтыным, есіңді жи. Біз осылай егілсек ол да жайында тыныш жатпайды. Жанарыстың тоқтау айтқаны орынды болғандай. Алтынсары сәлден соң көзінің жасын тыйып, еріне жалынышты қарады. – Шынымен оны тірі кезіндегі бейнесінде көрдің бе? Қандай болып өсіпті ол, Әнутайым? Не деді саған. Бәрін естігім келеді. Әңгімені бастадың ба, енді ештемені жасырма. Бәрін білгім келеді, түсінемісің мен бәрін естігім келеді. – Әйелі осылай деп өкси еңіреп, ерінің сұқ саусағын шап беріп ұстай алды. Артынша ерніне басып шөпілдетіп сүйе бастады. – Егер әйелінің қылығынан шошынып қолын тартып алмағанда сұқ саусақ есалаң күйдегі әйелінің аузында кетер ме еді... – Жә, жә апа, қойыңыз, есіңізді жиыңыз, жүрегіңізді сақтаңыз, – деді сасқалақтап, Мұнар Жанарыс сұқ саусағына жабысқан әйел сілекейін қолымен сүртіп, одан соң оң қолымен сыйпап мәңгіріп отыр. – Кенет Алтынсары үзіп-үзіп ап-анық сөйледі. – Біздің келгенімізді біліп, көріп шығуға соққан екен-ау, – деді ол. Демі үзілер сәтте апалап, әкелеп шырқырап жылаған шығар-ау ботам. Алла құдай-ау, не жазып едім, саған. Мұнша қасіретті басыма салып? – Қойсаңшы Алтынсары егіле бермей, сабыр сақта. Алладан қалған балаларың мен немерелеріңе амандық тіле. Әнуарың қазір мәңгілік өмір­дегі туыстарымен бірге жүр. Екеуміздің де ата-бабаларымыз, бұл дүниеден өткен, барлық жақындарымыз сонда. Олар Әнуарды жал­ ғызсыратпас. Ұлыңды солар қамқорлығына алып, аялап жүрген болар деймін. Бәріміздің де барар жеріміз сол емес пе? Біреу ерте, біреу кеш. Қой, ағайынды абыржытпай, енді не істесек Әнуардың әруағы риза болады. Соны ойласалық, бауырларым, – деді Жанарыс. – Алтынсары: – Осылай демейсің бе, манадан. Менің білгенім бала­мыздың тіршілікте демі үзілген орнына барып Құран оқиық. Қиналғанда басында бола алмағанымызға ғафу өтінелік балапанымнан. Сосын мешіттен молда шақыртып Құран оқытып, дәм татқызып жіберелік, – деді Жанарысқа бұрылып. – Оның айтқанына қарсы келген ешкім болмады. Мұнар: көлік апаты болған жерді мен білемін. Қазір апаруға дайынмын, – деді.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Онда бағытымыз түзу болды, күн батпай барып қайтсақ дұрыс болар еді. Отырғандар осыған пәтуаласып жолға шығу қамына кірісті. – Мен дайынмын, – деді Алтынсары қоңыраулатып безілдей берген ұялы телефонын алып, әлдебіреумен тілдесіп. – Әнуардың демі үзілген қаралы жерге баратын болдық, Олжаның бейіті де сол тұсқа жақын дейді. Басына соғып Құран оқығанды жөн көріп отыр, мына Жанарыс ағаң. Жақсы келістік. Енді жол үсті хабарласып отырайық. ... Мақұл... Мұнардың машинасы үлкен жол бойымен зымырап келеді. Аспа­ раның қиқы-жиқы жатаған ескі үйлерінің топанынан шығып кең жолға түскенімізде «енді бұл Қарқара қаласына баратын үлкен жол», – деді Мұнар. Олжа мен Әнуар осы жолмен жүріп екі-үш шақырымдағы май құю бекетіне келген, машинасына май құйып қайтуға осы жолмен шығыпты. Сол күні жер аздап мұздақ болған дейді. Сонан мұздақтан әзер жүріп мына тұсқа жеткенде көлігі құрғыр басқаруға мұрша бермей жолдың шетіндегі шөптесін қиямен біраз тайғанақтап жүрген екен. Көріп келесіздер ме. Жол шетіндегі шөптесін де мұздақ, тайғақ болады ғой. Жол үстіндегі тайғақ шөпке табаны тиген машинаны онан сайын тайғанатып еңіске қарай ықтырып әкеткен. Еңіс дейтін үлкен қия, құлама еңіс емес, жайпауыттау, жай жүрген кез келген көлік тайғанақтағанмен тік жүрген болса егістің екінші бетіне аударылмайақ өте шығуға мүмкіндігі бар-ды. Бірақ жастардың ажалына тура келді ме осы жерде дөңгелекті түзу ұстамағандық шығар, әлде ажал айла тапсырмас деген емес пе, қойшы шөптесінмен еңіске тайғанақ­тап келе жатқан Әнуардың машинасы аунап кетіпті. Сол кезде кабина­дан түсе алмай қалған екі бала, бір қыз аман болған да, машинадан ұшып кеткен Әнуар ажал тапқан. Мен келгенде жедел жәрдем әлі жетпеген екен. Аударылған көліктің қасында жатқан Әнуар мені таныды ма, жоқ па, оны айта алмаймын. Әйтеуір «Апа» деп ап-анық анасын дауыс-­ тап шақырып үлгерді. Соны өз құлағыммен естідім, Мұнар онан әрі айтуға шамасы келмей, бетін алақанымен басып отырып қалды. Алтынсары есалаң дауыспен, беу боташым-ай, – деді өкініштен өзегі өртене дауыстап. «Іздеген екенсің-ау, мені. Алла, жарығым-ай, іздеген екенсің-ау. Аһ, жалған дүние-ай,» – деді тағы аузынан жалын шыға уһілеп. Көзінен сорғалаған жасы мойнынан құлақтап отырған Жанарыстың қолына тамып жатты. Сол сәтте Әнуар сыйпап өткен сұқ саусағы өз-өзінен қозғалып ине шаншығандай жан төзгісіз жағдайда шаншып-шаншып ауырды. Оның азабы сондай ауыр еді. Жанарыс қолын әйелінің бетіне

Жақсылық Рахматулла қалай қатты басқанын білмеді. Көзі қарауытып есінен танды. Сіздер, сіздер сабырға келіңіздер, әйтпесе мен шыдай алар емеспін. Бәріміз де Әнуардың жолын құшамыз енді, – деді Мұнар кілт тоқтаған машинасын ашып. «Келдік пе? Әнуардың ақырғы демі біткен жері осы ма? Кәне, сыртқа шығайық. Жанарыс маған көмектес, – деді Алтынсары, машина алдында отырған еріне. Баламнан жаным артық емес, өлсем осында өлейін. «Аш есікті. Бол енді...» Мұнар Алтынсары жайғасқан артқы есікті ашқаны сол еді, бода-бодасы шыққан ана құлап-сүрініп есіктен еңіске қарай сүріне-қабына, одан жалма-жан атып тұра қайта жүгірді. Оның зарыға, өкіне жылап зарлаған даусынан төңірек азан-қазан болып кеткендей еді. Жанарыс көліктен жерге түсе алмай кеудесін басып отырып қалды. «Ау, ағайын», – деді бір кісінің қоңыр дауысы. Баланы бүгін жерлеп отырғандай азан-қазан болғанымыз адамға да, Аллаға да, дүниеден өткен балаға да дұрыс болмайды. Болған іске болаттай берік болайық енді. Құран оқылық, сабыр сақтаңыздар «Аууз билла»... деп құран аятын бастап жіберген кісіге бетін бұрғанда Жанарыс оның мешіттен келген өкіл екенін киім-киісінен болжады. Бұлардың соңынан келген інісі Әбу мешітке барып әкелген екен ғой... Жанарыстың сол қолының Әнуар ұстаған сұқ саусағы біреу инемен тоқтаусыз сұққылап жатқандай жан төзгісіз ауыра берді. Осы апаттан кейін он екі күн өткенде дүние салған Олжаның бейітіне барып марқұмның әруағына Құран оқып жатқанда сұқ саусақтың ауырғаны басылғандай болды. Бұл кезде Алтынсары, Мұнар, Олжаның анасы Ғалия, Әбу және өзгелер не күйде оны Жанарыс білген жоқ. Оның қан қысымы көтеріліп, көліктің ішінде ес-тұссыз отырып қалған-ды. Оны өзгелер елемеген, елесе де жанына келіп хал сұрауды ұмытқандай күйде еді. Бірақ отырған кісінің сол қолының сұқ саусағы бір бүгіліп қайта жазылып тұрды. Әнуарының бұған деген аяушылық сезімі жүрек сыздауына ем болғаны ма Жанарыстың жан дүниесі тереңнен сезіп бойына балаға деген ризашылықтың жылуы шым-шым тарап жатты. Қайту жолда әркім Әнуардың опат болған жеріндегі әсерден тұнжырап кеткен. Әртүрлі қиялға беріліп қыбыр етіп тыныштықтың сілтісін бұзбады. Мұнардың көлігі үлкен жолдың бойымен зырлап келеді. Бір кезде де Әнуары осы жолмен Аспараға қарай заулап келе жатты-ау, жарығым. Әне содан бері бес жыл өте шықты. Жол, баяғы сол жол. Оның бойымен әрлі-берлі жүйткіген машиналар қозғалысы да сол қозғалыс. Жалпы дүние тынысы өзгеріссіз. Ал бірақ, бір ғана Әнуарсыз, тіршілік дүбірі соғып тұр. Бәлки Алланың ғұзырымен болған мәңгілік ғұмыр болар. Соның ішінде тарыдай ғана Әнуардың жүрек дүрсілі неге жоқ. Енді міне жас ортадан ауып, жылы

ДАЛА ТОЛҒАУЫ ата-қонысын тастап Аспараға келгенде бұл екеуін Алла өз билігіне өткен ұлын есіне салып бұрынғы қасат қайғыны қайталағаны несі... Бұл екеуіне көрсеткен және бір азары ма, жазасы ма, жоқ, аяулы ұлын есінен шығармай жүрсе, жоққа алданып ұзақ ғұмыр сүрсін деген шапағаты ма? Бұл не тағдыр? Мүмкін жанған жақын жанашыры – Әнуарының рухы қайда да болса оларды қорғап қолдап жүретінін сездіргені, аяғаны ма екен. Машинаның үстінде отырғандардың тұнжыраған үнсіздігін алғаш бұзған Алтынсары болды. Бес жыл өтседе Әнуарымнан дәл бүгін айрылып қалғанымды білдім. Шыдай алар емеспін. Жанарыс дәруіңнен бер, жүрегі құрғыр суылдап, қорқып бара жатқандаймын. Сен болсаң баламды түсімде көрдім, сұқ қолымды сыйпап, маңдайына басып, құлағыма апама сәлем айт, жүрегін сақта деді дейсің. Өлген адам тіріліп келіп сенімен сәлемдесіп, маған сәлем жолдайды дегенің есімнен тандырып жіберді. Көргеніңе тәубе. Әнуарым әлі өлмеген екен. Екеумізді сырттай бақылап, бәле-жаладан сақтап жүр екен. Бұғанда шүкіршілік. Осыны білдірген Аллаға мың да бір рахмет. Менің балам жаратқан иемнің қамқорлығында жүр екен. Бұл да болса Әнуардың тегін адам емес, бойында жақсы қасиеті, бағалауға тұратын киесі бар екенін білдіреді. Әлемді ырқына билеген Алла тағаламның құдіреті өлген баламды тірілтіп қасымызға әкелсе оған сенбеске лажым жоқ. Өйткені жаратқанның құдіреті күшті ғой. Мейірімі түссе дәл қазір Әнуарымызды баяғы тірі кейпіне түсіріп, екеуміздің арамызға отырғызып қояды. Уа, пенделер, ақылға келіңдер. Алла тағаланың құдіретінде, мейірімділігінде шек жоқ. Оған шүбә келтіру күпірлік. Жаратқан ием пендені дүниеден оздырып, бақилық дүниеге өткізгенде оның да есебі, себебі бұ дүниемен о дүниенің арасындағы бір ғана жаратқан иемнің тәртібімен белгіленген құпиясы бар болар. Алла екі сөйлемес, сірә. Пенденің жанын алу да, оған қайта жан беру де біздің қалауымыздағы шаруа емес. Алланың ғұзырындағы құпияны ешбір жан білуге тиісті де емес. Сол үшін де Екі дүниенің иесі жалғыз құдіретіміз жаратушымыз ғой. Балаңызды үйіңізге кіргізіп, қолыңыздан сыйпатып, құлағыңызға сыбырлатуға дейін кеңшілік берген жаратқан иемнің Сіздерге түскен мейрімі емес пе? Екінің біріне бұйырмайтын рақым деп білген ләзім. Сіздер шын Алланың адал пенделері болдыңыздар. Шүкіршілік етіңіздер. Жаратқан иемнің назарына іліккен кісілер тек емес. «Ауу зы білә им»... Мешіт өкілі құран оқи бастағанда Мұнар машинасының жылдам­ дығын бәсеңдетіп артынша кілт тоқтады. Мұнар өз жақ есігін ашып

Жақсылық Рахматулла сыртқа шықты да айналып артқы есіктің бәрін ашты. Неге олай еттің деген ешкім болмады. Өзінің әлгі сөзі әсер еткенін білгендей мешіттің өкілі дауысын күшейтті. Иә, Сіздер жәй адам емессіздер. Алла тағаланың назарына екінің бірі іліне береді ме. Жоқ. Ілінбейді. Алланың жолын таза ұстанып, тіршілігінде күнәдан пәк болғандар ғана мұндай рахымға ие болатын шығар. Құдай қаласа Әнуарыңыздың орнына дәл сондай ақылды, қайсар бала береді Алла екеуіңізге. Соған иланыңыздар. Балаңыз өлген жоқ. Жаратқан иемнің түнгі оқиғамен аян беруі осыны білдіреді. Енді, жылау-сықтауды біржола қойып ертеңгі күннен қуаныш, жақсылық күтіңіздер. Сол қуанышқа тезірек жетуді сұрап Аллаға сыйына беріңіздер. Міне, менің айтпағым осы. Оны жаратқан ием аузыма салып тұр. Алла, Алла, Алла... Түнгі оқиға. Әнуардың демі үзілген қаралы жерге беру, одан қай­ ту жолдағы мына бір мешіт молдасының әңгімесі, отырғандардың есін шығарып жібергендей ме, Алтынсары: «Иә, Алла, Әнуарды өзіме қайтып бер. Мейіріміңнің шексіз, құдіретіңнің өлшеусіз екені рас бол­- са, Жанарыс екеумізге назарыңыз шын ауса ұлымызды қайтарып бері­ ңіз», – деп дауыс салып ботадай боздап қоя берді. Оның даусына Жанарыстың қорсылдап жылағаны. Әбу мен Ға­ лияның әлдебір тілектерді айтып былдырақтағаны. Мұнардың «Ау, ағайындар сабырға келіңіздер. Мына түрлеріңізді жаратқан ием көріп отырса қолдай қоймас. Сабырлы, салмақты жандарды ғана қолдайды, дейді ғой. Алладан тілектерің қабыл болсын десеңдер Әнуар мен Олжаның әруағына Құран оқып шыққанымыз жаңа ғана, енді сол тілегіміздің аяғын жылау-сықтаумен емес сабырлы тілекпен ертеңгі күнге беретін жақсылығын көруге деген адал үмітпен өткізгеніміз жөн сияқты. – Бәрекелді, айналайын, балам, жас та болсаң үлкеннің сөзін айт­ тың, Алла тағаланың аузыңа салғаны шығар бұл. Рахмет, өркенің өссін. Өткен қайтып келмейді, өшкен қайтып жанбайды. Жаратқан оның орнына жаңа ұрпақ берумен жарылқайтын болса, соған қанағат етейік. Кәне, Алланың мейрімінде шек болмасына тағзым етелік. «Машина Аспараның қиқы-жиқы көшесін қуалаған жолмен жүре берді. Жанарыс мең-зең болған басын қолымен ұстап әңгімеге қатыспай көзін жұмып алған. Алтынсары манағыдай емес, аздап тыныштала бастағандай. Жанарыстың інісі жаңа бір әңгіменің ұштығын шығарды. – Иә, иә деді. Машинаның әйнегінен көзін алмаған қалпы, Олжа мен Әнуардың жанында бір қыз бала болған дегенді сен қайдан біл-­ дің? – деді Мұнарға. Өзің көрдің бе, бұрын кім екенін білетін де едің

ДАЛА ТОЛҒАУЫ ендеше сол қыз баладан хабар алғандарың болды ма, бес жыл ішінде? Осыны білсеңдер айтыңдаршы? Отырғандардың көңілін аударған Әбудің сұрағы ешбірінің миына кірмеген еді. Машинаның ішіндегілер әлде бір тосын жаңалық күткендей, бір-бірінің аузын аңдасып, өзді-өзіне қарағысып қалды. Жаңалық ешкімнен шыға қоймады. – Мұнар балам, – деді Алтынсары. Әлгі қыз бала деп отырғандарың қайсысының танысы еді, соны білесің бе? – Жоқ, жоқ. Мені біледі деп кімнен естідіңіз? Хабарым мүлдем жоқ. Жанарыстың ойы тағы да Әнуарының өткен өмірін шолып кетті. – Үлкені Манарбек Аспараға жұмысқа тұрып қасына інісін ал­ ғысы келді. Бұл ағайындылардың әке-шешенің келісімінсіз екеу ара құпия сөз байласуы ма, Жанарыс пен Алтынсары ол жағын білмеген. Бірақ Әнуар институттың соңғы курсында Аспараға ағасының жанында тұрып оқығысы келетінін әкесіне бірде айтқаны есінде. Қызыл­ қайыңдағы ата-ана тұрған әулеттің қарашаңырағының кенжесі-мұ­ рагері кішкентай балғын бозбала дәрежесіндегі ұл әке-шешесінің жа­нынан бір күнде ұзап шықпаған еді. Ұзап кетсе ең алдымен анасы, ұлы аштан қалатындай, болмаса көлденең бір қырсыққа ұшырап қалатындай қатты қиналатын-ды. Жанарыс сылыңғыр қара баласының сирағы майысып жүргеніне қарап осы неменің жілік майы толмаған-ау әлі, аяғында қуат жоғы сонан болар. Әй, қайдам, біздің қасымыздан ұзап шықса күн көруі екі талай-ау деп іштей қауіптенетіні рас. Туасы ойқы-шойқы мінезі, арсын-гүрсін қылығы жоқ, бір тоға момақан қалпын бұзбай сыпайы жүретін, әке-шешесімен ғана емес, қасына ерген дос-жарандарымен де алысып-жұлысып ойнамай, не біріне де оспадарсыз сөйлеп, қисық қабақ тантыпай ақырын ғана күлімдеп ішіндегісін сол жылы қабағымен-ақ айтпай танытатынын әрдайым көріп біліп жүрген әке «мұнысы да жақсы, Құдай берген сабырдан айрылмаса үлкен-кішіге сыйлы болары хақ. Шүкір бұл қара сирақ балам әлі-ақ тәуір жігіт болып өскелі тұр. Ләйім осы мінез-құлықтан Аллам айырмаса екен деп, іштей тілек тілейтін. Ал үлкеннің мінезі мұндай емес. Ол кішкентайынан орыс тілін­ дегі мектепке баруы себеп болған шығар. Қазақтың қанында бар тұ­ йықтықтан шықпаса өзіне қиын тиер, бала ашық, қарым-қатынасы еркін болса өскенде өз ортасын тез тауып, жақсы араласатын болады. Момын, тұйық балаң қазақ тіліндегі мектепке барса ашылмай онан әрі басылып қалады» деген соң осы Алтынсарының да ақылы жөн-ау деп Жанарыс өзін қинай отырып ұлын орысшаға берді. Шынында да сы-

Жақсылық Рахматулла ныбы жоғарылай берген сайын Манарбектің де мінезі, жүріс-тұрысы, кісімен қарым-қатынасы кілт өзгере бастағаны білінді. Ол ештемеден жасқанбай, тартынбай ойына келгенді ашып айтып інісінің сөзін ұнатпаса бетінен алып тастамағанмен қателігін сол мезгілде айтып, жақ ашуға мұрша бермейтін үлкендіктің, басымдықтың белгісін танытатын. Келе-келе екпіні қатты, сөзі өткір ағасының мінезіне қарсы келуді мүлдем тыйып, ұнатпағанын жымиып қана күлген райымен білдіруден әріге бармайтын болды, інісі. Мұны Жанарыс «бір биеден ала да, құла да туады» деген рас-ау дейтін екі баласының, екі түрлі мінез құлқын байқағанда. «Аман болсын. Мінез-құлық келе-келе өзгереді. Тек қанында бар, тегінде бар нәрсе ғана өзгермейді» дейді, үлкендер. Жанарыстың жеті атасынан бергі зәузаты дін ұстаған. Жүрген-тұрған ортасында дін оқуынан да, төтенше оқудан да хабары бар. Ойын-тойда өлең шығарып, ән айтып талантын көрсетіп қадірін арттырған сыйлы кісілер болыпты. Ендеше екі ұлдың болашағы әлі алдында. Алла аман сақтаса тегіне тартпай қайда барар дейсің. Ашықтық оспадарсыздыққа, әдепсіздікке, анайылыққа айналмаса болды. Ал, Әнуардың тұйықтығы іште жатқан қайғы мұңға алмасып, сонысынан кейін өзі азап шекпесе болды да. Бәрін Алла біледі. Алла бұған екі ұл берсе, олардың арлы, ұстамды, көпке қадірлі болып өсуіне де жәрдем беретін болар. Бәрі жаратқанның қолында. Жаратқан ием балаларына жар болсын деп іштей ұлдарының амандығына құдіреттен кеңшілік сұрайтын. Әнуар шынында да әке-шешесінің бауырына басқан қол баласы еді. Ол әкесі мен анасынан бөлініп басқа жерде өмір сүремін дегенді ақылына сыйғыза алмайтын. Әсіресе апасы Алтынсары десе шығарда жаны бөлек еді. Сондай жақсы көріп үйде бір сағат көзіне түспесе сағыныштан жарылып кетуге шақ қалып, бірде әкесінен, бірде ағасынан сұрағыштап қашан көзіне түскенше жалғызсырап үйге сыймай кететін. Апасы жұмыстан келген бойда – «Әну қайдасың?» – дейтін. Баласы болса анасын көптен көрмегендей жүгіріп барып бетіне бетін басып омырауына басын қойып иіскелеп тынышы кететін. Мұны ағасы ерсі көріп «осы сен қашан есейер екенсің, бесіктегі бала құсап анаңның «мамасын» ембей тыншымайсың, қайыс қара. Қой, көршілерден ұятты, тоқтат енді мауқыңды бассаң. Еркетотай қыздай елжіреуіңді доғар. Ау, сені әкең үйлендіруді ойлап жүрсе жігітінің түрі мынау. Япыр-ау үйленсең келіншегіңнен де ұялмайтын сабаз боларсың өзің. Немене, апаңды сенен өзге жан сағынбайды деймісің. Жоқ, ол жалғыз сені ғана туып па?» – деп інісін әзілдей ұрысса да, «иә апам тек мені ғана туған сендердің біреуің де оны дәл мендей жақсы көрмейсіңдер,» – дейтін. Білсеңдер бәрімізді мәпелеп отырған, барымыз бен жоғымызды

ДАЛА ТОЛҒАУЫ реттесіп жүрген жалғыз осы кісі, менің апам. Ол үйде бір күн болмаса бәріміз бетімізбен кетеміз. Береке байлықтың ең үлкені осы апамның пейілінде, жүрегінде. Мен сол үшін де ол жоқ жерде тұра алмаймын. Сол үшін жазықтымын ба? Жүрегім де жаным да сағынып іздеп тұрса амалым не?» – дейтін Әнуар. Манарбек балам, дейтін Жанарыс үлкен ұлының Әнуарға кейігенін жақтырмай. – Құдай қаласа Әнуар да аяқтанатын жасқа келеді. Ал бірақ оны анасын, әкесін, болмаса бауырларын жақсы көргендігі үшін айыптауға болмайды ғой. Тоғыз ай көтеріп дүниеге әкелген анасынан өзге кім оған жақсы көрінеді? Отбасының береке-байлығы да сол. Соны білген ақылынан айналмайсың ба ініңді, – дейтін Жанарыс. Ана мен балаларының арасындағы жайға назар аударып, ештеме болмағандай. Әкесінің пікірі үлкені мен кішіге де Алтынсарыға да қатысты үлкендік ақыл көрініп отбасының барлығы «Әнуар апасының мамасын үйленгенде де еме беретін болады», – қиқилап әзілге басатын. Сонан бір сәтке үй ішіне көңілді шырай кіріп бәрінің жүзіне ұнамды жылылық рең, көздеріне нұр жүгіргендей болатын. Маусымның орта тұсында Аспараға үлкен ұлы анасы мен әкесін қоныс тойына шақырды. Бұл кезде Қазақстанға Тәуелсіздік орнап Қазақстанда өзге ұлт өкілдеріне қырын қарау салқыны білініп тұрғанды. Содан сескенген орыс, неміс және басқа кірме ұлттардың өкілдері өз отанына біртендеп қоныс аудара бастаған. Арқада сонау Хрущевтің заманында тың игеру сылтауымен келіп алған олардың күші жеткендері Аспара қаласына қоныстана бергені тарихтан белгілі. Енді Тәуелсіздік келгенде ең алдымен өз отанына қоныс аударушылардың қозғалысы осы жерде басталды. Жақсы үйлерін, пәтерлерін арзанға сатып асығысүсігіс көшкен кірмелерден үйлерін арзанға сатып алу орын алып, сол алушылар ішінде Жанарыстың да ұлы болды. Жанарыстың дәулеті шағын болатын. Облыстың оңтүстігіндегі шалғай ауданда қатардағы қарапайым тіршілік жасап жүрген адамда не байлық болсын. Қазақта «жақсы әке жаман балаға қырық жыл азық» деген көне нақыл бар. Жанарыс әкесінің көмегімен ұлына үй сатып әперуі соның шындыққа айналғанын көрсетті. Шайхы малшы болған 50 жылын құр бекерге өткізбеген екен заманның ыңғайын әрі-беріден болжай білетін зерек қария Қазақстан мен Қарақалпақстанның тату көпшілігі де түбі бір бұзылатынын біл­ гендей, қазіргі тыныштық уақытты пайдаланып дүние жинап алумен қатар Қарақалпақстанның зиялы бай адамдарымен жақсы қарымқатынаста болуы, оған оның емшілік өнері де себеп болған. Шайхының жүйрік ат, түрікпен тұқымдас нар түйелер өсіруге әуестігі барын

Жақсылық Рахматулла білген Нөкістің байы Асылхан Шайхымен жақындасудың амалын алыстан ойластырып қойыпты. Бір заманда арғы атасы қазақтан қыз алып, одан туған ұл қарақалпақтың мықты дөкейі болғанын алға тартып, Асылхан Шайхымен түбі бір туыс құда болды да шықты. Соның бір жоралғысы деп жүйрік ақалтеке бәйге көгін сыйлады. Ат сыйласа ақтарыла түсетін қазақтың ақкөкірек кең қолтық мінезін білетін Асылхан осылай басталған құдалықты жаңғырту саясатын онан әрі тереңдетіп, індете берудің бар амалын жасаған көрінеді. Түрікпен тұқымдас нар маяға әуестігін білетін Асылхан келесі бір сәтте нар мая сыйлап, түп құдасын бір жола қаратып алса керек. Аспарадан қоныс аударған немістің әйдік үйін сатып алуға аңсары ауған Жанарыстың қаржы жағын қиындықсыз шешілуіне енді міне әкесіне Асылханмен байланысы оңай іске асырды. Шайхы мен Асылханның арасында не келісім болғаны Жанарысқа құпия болып қалды. Бір білетіні екеуі ізі өшіп бара жатқан құдалықты қайта жаңғыртуға келіскені Асылхан Шайхының ұлына Аспарадағы немістің мекен жайын алып берді. Асылханның Шайхыға не бергені тағы да жұмбақ. Қарыз ба ол, жоқ мырзалық па. Жанарыстың шамалауынша жайбар мырзалық дегенге ешкім иланбайды. Олай болса қарыз алған болды ғой. Ал оны қашан, Шайхы несімен құтылады. Алла білсін. Өстіп, пысықсынам деп жүріп бала-шағасын қарақалпақтың құлдығына сатып жібермесе нетсін сормаңдай Шайхы. Сөйтіп, күллі қазаққа масқара болмасын де. Құдай тәуба. Неде болса бұл үй алуға Шайхының қатысуы күмәнді жағдай болып Жанарысты төрт-бес жылға дейін мазасын май ішкендей әбден қашырып жүрді. Тіпті қарақалпақстан деген сөз естісе жүрегі зырқ ете қалатын, сол жақтан біреу келіпті дегенді естісе онысы Асылхан жіберген кісі емес пе екен деп зәре-құшы қашып зәр иманы қалмай қорқатын болды. Аспарадан даңғарадай үйді көк тиыны жоқ малшыға мырзалықпен бере қойды дегенге кім сенсін. Көп ұзамай ақиқатқа қалай жетем деп ішкені-ірің, жегені-желім болып алақ-жұлақ күн кешкен Жанарыстың ойда жоқта айы оңынан туған сәт келді. Жанарыс үйдің қарызы туралы бір сәтке де естен шығармады. Әкесіне құпия қорқыныш жайын айтуды сұрап өтінгенмен ол қырсыққандай «Онда шаруаң болмасын. Үйіңді алғаныңды біл», – деген. Өзге ләм демеді. Бұдан дым шығара алмағасын машина жалдап Нөкістегі тамыр-таныс арқылы Асылхан қажыға барды. Ол мұның әкесінен де өткен қырсық шал болды. «Сенің әкең маған қарыз деп кім айтты. Қалаған үйіңді сатып алсаң енді біздің басымызды ауыртпай жайыңа жүр,» – деді. Ешкім, ешкімге қарыз емес. Міне сенің білгің келген құпияң осы болса оның ақиқаты да осы. Жүдә, ақиқат керек десең әкең Шайхыға

ДАЛА ТОЛҒАУЫ менің әлі де берешегім бар. Ол кісі үлкен алым адам ғой. Сонау бір жылдарда ас өтпес жаман аурудан мені жылқының сүтімен ақи-тақи жазып шыққан еңбегі бар еді. Сенің үйіңнің қаржысы соның өтеуі десем де болады. Ал, енді түсіндің бе, миыңа бір нәрсе кірді ме. Сол қиын кеселден Алланың қолдауымен айықтырған емші Шайхыға мен ғана емес, менің ұрпақтарым да қарыздар. Ол ешқашан өтелмейтін қарыз. Ал Жанарыс осымен түсінген боларсың. Түйекеш Шайхы мен Нөкістің ақшалы байы Асылханның сыйластық бауырластығы өлім мен өмір арпалысқа түскенде сыналған. Енді мұны еш пенде бұза алмайды, деді. Ия, өмір деген қандай күрделі, терең ұғым. Оның сырын біліп құпиясын шешем дегенімен соған әлің жетпеуі де мүмкін. Өмірің жетпей білем деген құпияңды ішіңде сақтап кетуің де әжеп емес. Жанарыс Аспарадағы қалаған үйін сатып алуға дәулеті шағын әкесінің көмегі тигеніне көзі жетпей қиналып, қамығып жүргенде, қазақ шалы мұны қарапайым малшы әкесі сонау қарақалпақстандағы туысы да, туғаны да емес Асылхан қажымен қатысып оны өлім аузынан алып қалып енді соның өтеуіне Шайхының Жанарысына үй сатып әперіпті деген сөз ертекпен бірдей емес пе? Кім кімге жақсылық жасамай жатыр дейсің. Бірақ біреуге жасаған қызметі бір кезде осылай болып қайтады деген әй, қайдам сенбейтін нәрсе емес пе? Сонда Шайхының емінен кеселінің жазылғанын ұмытпаған нағыз құдай деген адам болғаны ғой. Кісіден жақсылық көріп сол үшін оған қарыз екенін білгеннің өзі неге тұрады. Егер Шайхының баласы Аспарадан үй сатып алуға қаржы таппай қиналып жүргенде бұл жағдайды біліп баяғы емшінің өзіне көрсеткен жақсылығын мына баласына көмектесу арқылы қайтарса Алланың алдында өзін ақтап аларын білген Асылхандікі шын адамгершілік, ақадал мұсылмандық десек болар еді. Бәрінен де, кісіден көрген жақсылығын қайтарудың ретін келтірген Алла тағала болмағанда кім? Енді Шайхының мұнан елу жыл бұрын өзіне жасаған қызметіне қарыз болмай қайтарғаны үшін Асылхан жаратқан иесіне мың да бір рахметін жаудырып, о дүниеге мойны бос, еркін баратыны үшін бақытты. Шын қуанышы осы. Бұл кісіге қарызы жоқ екенін білгеннен артық адам өзін бақытты сезіне алар ма. Жанарыс сатып алған дағарадай үйде үлкен ұлы үш қызымен тұрып жатқандығы Алтынсары мен Жанарысты оқтын-оқтын ойландырып қоятын. Жалғыз ұлға серік болар Әнуар әкешешесінің қолтығында жүр, егер ағасының жанына барып тұрса бірінебірі қарайласып, сүйеу болып жүрмес пе еді. Әрі орысша оқып кез келген ортада өз орнын еркін таба білетін ашық турашыл, екпіні бар үлкен ағасы әлжуаздау тұйық інісінің мінезіне, жүріс-тұрысына ықпалы тиері

Жақсылық Рахматулла анық емес пе? Тұйық бала, жігіт болғанша шешесінің етегіне оралып қашанғы жүреді. Жанарыс осы ойын білдіргенде оған Алтынсары ойланып қалды. Ерінің пікірінде ағаттық жоғын түсінгенімен Әнуарын ерекше жақсы көретін ана, оны қасынан бір елі ұзақ шығармақ емес. Егер бұл бізден бөлек түруға кетсе бір пәлеге ұрынып қалады, әлі бала ғой оң мен терісін танып үлгерген жоқ. Үйленсін, өзін өзі білсін, сосын ағасына көмекші болып бармағанда не істейді. Қой енді бірер жыл буыны қатайсын, сосын Аспараға емес-ау одан да арғы жерге барса да қой демедім деген Алтынсарының еріне айтқан ойы оншалықты ұнай қоймағаны байқалды. Мұны Жанарыс солай түсінді. Сонда бұл ұлының азамат болғанын құптамағаны ма. Әрі үлкен баласының жанында жүріп ер жетсін деген ниетімнің теріс жері қайсы? Білмедім, кейде оң тілегімді бұрысқа шығармаса да әйтеуір бір жерінен ілгешек тауып құптамайтынын сездіріп қалуға әуестігі білініп қалатыны несі. Ол анасы болса мен бөтені ме екен. Әнуарға өзінен өзгелердің жаны ашымайды деп ойлаудың не кілтипаны бар? Сонымен ерлі-зайыптылардың келісімімен ақыры Әнуар Аспарада оқуын жалғастырып үлкен ағасының қасында тұратын болды. Әнуарды студент жастар, Алтынсарының, Жанарыстың сыйластары, туыстары бір қауым дүрмек көпшілік Аспараға шығарып салды. Жаратылыс өз ырғағымен жүріп барады. Күн, ай, жұлдыз, жылдың төрт мезгілі, айнала тіршілік қозғалысы оның ішінде адамдар қарымқатынасы, жақсы мен нашар, ақ пен қара, адалдық пен арамзалық қысқасын айтқанда қарама қайшылыққа толы дүние басымды бірде боққа бірде батпаққа тығып, үміт пен үрейді, қулық пен сұмдықты қаптатып қуанышыңды сарқып, қайғыңды қалыңдатып езіп-жаншып ит талауындағы өміріңді ілездем де бода-бодасын шығарып, жүндей түтеді де тастайды. Бір мезгілде Аллаға осы аман-сау жүргеніңе шүкіршілік десең қайтеді деп ақылыңды жөнге түсірген болады да ертеңгі күннің не боларына сеніміңді сарқып ештеме-ешкім керек емес, әркім өз машахатымен айналысып жүргенде сенің барың мен жоғың кімге керек еді деп дымға алаңдатпай жігеріңді құм етіп оны шоқ тигендей үпіріп ұшырып жібереді. Кімнен жақсы сөз, жарым ырыс дейтін сүйінші хабар күтесің. Бар ма сондай алданыш. Әркімнің көңілінде бір тілекшісі бар шығар. Ал, менде соның бірі түгілі жартысы да жоқ. Бар еді ол, болған еді ол. Бірақ соның бәрі құрдымға құлап жар астына сіңіп кеткендей, қазір одан жұрнақтай да белгі таппайсың. Аспараның қиқы-жиқы үйлерінің іргесін қуалаған жол Мұнардың машинасын алға сүйреп келеді. Әлі көңілі түнгі түстен айықпаған

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Жанарыстың ұлымен ұшырасқан оқиға, баласының құлағына сыбырлай айтқан сөзі, сол қолының сұқ саусағынан екі-үш рет сипап өткені, одан таңертең терезе сыртындағы бақшалыққа барғанда шие ағашының арасын паналаған титімдей қараторғайдың суықтан қалтырап әлсіреген кейіпте шүйкілдеген дыбысы, оған назар салғанда сұқ саусағының өзінен-өзі шаншығаны, ауыртқаны одан әлгіде ұлының апатқа ұшырап соңғы демі үзілген қаралы орынға барғанда саусағы түскір тағы да ине тыққандай болып ауырғаны осының бәрі Әнуарға қатысты бір беймәлім құпияның жоралғасындай сезіліп Жанарыстың соңғы күндері өмір туралы қамыға толғанған көңілін онан әрі қиындатып жібергендей. Жол бойы миына түрлі-түрлі жорамалдар келіп бойына әлде бір белгісіз нәрседен үрей кіргендей. Қайғыдан жасқана түскен қорқыныш пайда болғанын жан-жүрегімен сезіп отырған Жанарыс жүрегінің суылын тежегісі келіп омырауын оң қол алақанымен қатты басып ұстады. Мұны айтқызбай сезіп отырған Алтынсары: – Жақа, – деді бұрылып, бір жерің ауырды ма түсің қашып кетті ғой, – деді жұмсақ жанашыр үнмен. Ойлай берсең бұл ой түбіне жеткізе ме? Балаңды түсіңде көріп, мені де іздейтін жақыным бар екен, соғанда тәуба десеңші. Аллаңа «сабыр түбі сары алтын» демекші Әнуарыңның апатқа ұшыраған жеріне барып әруағына Құран оқыттың, соған риза болар. Біздің осы ықыласымызды ескеріп бүгін түн балаңның әруағы тағы аян беретін бола ма? Әлгі аспандағы туыстарымыз бұл жолы ұлымды анасына баруға рұқсат етер. Құдіреті күшті Аллам менің де сағынышымды басуыма кеңшілік етер деп үміттенемін. Өлген балам тірі бейнесіне кіріп қолымнан ұстағанын білген бойда сені оятамын. Сен құсап ұмытып кете қоймаспын, – деді Алтынсары. Терезе әйнегінен жылдам-жылдам ағып өтіп жатқан қарсы жүрген көліктердің шамынан бетін жең ұшымен көлегейлеп отырып. Адам сенбес оқиғаның әсері ерлі-зайыптылардың есінен адастырайын деген екен, деп отыр ма қайдам? Артқы орындыққа Жанарыспен қатар жайғасқан молда. Е раббым алла, – деп сұңқ етіп. Алла тағаланың құдіретіне, кереметіне шек қоюға бола ма? Әнуарларың әкесінің түсіне кірсе, енді анасының да көңілін қалдырмас. Шын ниетіңізбен соны тілесеңіз Алла тағалам тілеуіңізді орындауы анық. Не де болса сабыр керек. Үркіп, шошынбай жаратқан ием нені бұйыртса да, ықыласпен қарсы алып шүкіршілікпен қараған ләзім. Сенім, шүкіршілік ету әр мұсылманның парызы. Рас-ау, – деді Жанарыстың ішкі сезімі. Әнуардың демі шыққан же­ріне барып Құран оқыдық. Жаратқан иеміз осы ықыласымызды ес­

Жақсылық Рахматулла керусіз қалдырмас. Кеше түнде сұқ саусағымды сипаған ұлым бүгін анасының қолын сүйіп кетуі әбден мүмкін. Ұлының түндегі келгені ертек емес, түс емес болған ақиқат жағдай деп сен. Сенім рас болса, бүгін түн анасының көңілін аулап кетуі де мүмкін демеске амал жоқ. Иә, раббым Алла. Алтынсарыға сабыр бере гөр. Ұлы қолын ұстаса шошып оянып үй-ішінің үрейін алмаса болды, әйтеуір. Қатты шошыну жүрегіне салмақ салмай тұрмайды. Алла сақтасын, әйтеуір. Аспараға жақсы тілекпен, үмітпен келгенде серігімнен айрылып, қарақан басым қаңғып қалмайын. Алла, өзің сақтай гөр. Өлген баласын жақсы көретін ананы басқа ұрпағы үшін аман сақтай гөр. Ұлын көрсетпесең көрсетпе, жанын аман сақта! Мейірімі күшті жаратқан ием менің өтінішім де тілегім де осы. Қабыл етіңіз пендеңіздің сұрауын! Машина үй алдына келіп тоқтағанда ішіндегілер сыртқа шықты. Молда үйге кіруге бұрыла берген Жанарыстың қолынан ұстап аялда деген емеурін байқатты. Енді өзгелерден оқшауланып бірер адым бөлек шыққанда: – Алла бұйыртқан түнгі оқиғаны әйеліңізге айтпасаңыз да болатын еді. Ананың жүрегі нәзік қой. Қатты үрейленіп жүрсе жүрегіне зақым келуі мүмкін деген сақтануды ескермегенсіз. Енді өткен оқиғаны еске сала бермей басқаша себептермен көңілін сабасына түсірген артық болмас еді деген ойдамын. Осыны ескеріп ананы жұбатуды сізге Аллам нәсіп еткей, – деді молда. «Мені дұрыс түсініңіз. Ақылыңыз бар естияр кісі көрінесіз». – Рахмет, рахмет. Сіздің кеңесіңіз артық емес. Өзім де осылай ойлаймын. Ал, енді бірге жүріп, ниетіміздің орындалуына жәрдемдес­ кен сіздей жанға Құдайым жар болсын. Сау болыңыз амандықпен жүздеселік, – деді Жанарыс молданың қолын қысып тұрып. – Әлбетте құдай қолдаса, қосағыңның амандығына ешнәрсе жет­ пейді. Бабаларымыз «кіммен көгерсең сонымен ағар» деп өсиет еткені жайдан жай емес. Екеуіңіз де алтын асықтай ұлдан айрылып зор қасірет шектіңіздер. Ол Алла тағаланың басқа салғаны сынағы болар. Алла басқа салған қайғыны ердің ері көтереді. Мені шын сүйген адам ғана бұған шыдайды. Шыдай жүріп менен рахым етуді, қуаныш беруді шын тілейді. Сонда пендемнің тілегіне мейірімім түседі, – деген екен. Біреулер сәл ғана қиындыққа төзбей Алланың тура жолынан адасып әр түрлі имансыздық жолға түседі. Отбасына залалын тигізіп сүттей ұйып отырған өмірлік серігіне кесірін тигізеді. Оны да тура жолдан шығуға мәжбүр етіп, адалды да арамды да бағалай білмейтін үлкен қателікке ұрынады. Немесе бала-шағасының амандығын тілемей харам іске ба-

ДАЛА ТОЛҒАУЫ руына мәжбүрлейді. Сөйтіп арамтамақтыққа, қатігездікке, кісі ақысын жеуге тәрбиелейді. Арамнан тапқанын күн көрісіне пайдаланып, қатарынан мансабы, байлығы асып тұруын мақтаныш санайды. Мұның бәрі мұсылмандық іс емес. Арамзалық, күнәқарлық іс. Ондайларға жаратқан иемнің жүрегі суық. Олардың тілегі қабыл болмайды. Ұлыңды Алла құзырына алса оған да шүкіршілік ету парыз. Бәлкім ол жазаға өзіңе белгісіз бір қателігің үшін, біреуге жасаған қиянатың үшін ұшыраған боларсың. Алла пенденің іс-әрекетіндегі ғана емес ой, ниетіндегі қателігіне дейін біліп отыр емес пе. Олай болса жаратқан иемнің кеңшілігіне лайықты болам десең, тілегіңнің орындалуына сенсең көзің тіріде біле тұра емес аубілмей қалып та қателік істеуге тиіс емессің. Алланың құлы Алла жаратқан тіршілік иесінің бір-біріне, арам­ залық, қиянат іс істемеуі керек. Әне содан барып Алланың адал құлы қатарында адал өмір сүресің, сенен өскен ұрпағың да солай өседі. Ой, ниет, сана тазалығы бәрінен жоғары тұрмаса, соны дұрыс бағаламаса әйел болсын, еркек болсын мұсылмандық Алла жолын таза, кіршіксіз ұстап жүрмін дей алмайды. Менің пайымымша сіз Жанарыс Алла жолына адал адам болғаныңызды о дүниелік болған балаңыздың әруағын көруіңізбен-ақ дәлелдеген сияқтысыз. Алла сол адалдығыңызға риза болғандықтан Әнуарыңызды саусағыңыздан сыйпатты. О дүниелік болған ұлыңыз да тіршілігінде ешкімге қиянат жасамаған, арам іске ой, ниеті бұзылмаған періште жүрек азамат болғандықтан оны сізге барып келуге рұқсат берген Алла. Солай. Ендеше жаратқан иемнің сүйген құлы Алланың осы кеңшілігіне, шапағат-мейіріміне риза болуға тиістісіз. Өткен түнгі оқиғаны енді өзгелерге айтудың реті жоқ. Жаратқан иемнен жақсылық көрсеңіздер бұл соның басы деп сеніңіздер. Құдірет иесінің мұнан да басқа жоғалтқаныңыздың орнын толтырарлық жақсылық жасайтынына шүбә келтірмеңіз. Менің ақ адал ойым, сенімім осы. Молданың соңғы сөзін жандарына келіп тұрған Алтынсары да естіген. Аузыңызға май, молдеке. Алла тағаламның жердегі өкілі өзіңіз ғой. Сіз осылай боларына сенсеңіз ол әлбетте солай болады. Жаратқан иемнен біз екеуміз сол бақытты күнімізді көрсетсе екен, тезірек деп тілейміз. Құдіретті жаратқан ием Жанарыс пен Алтынсарыны зарлата бермей Әнуардың орнын басатын жақсылығыңды шектеме. Уа, жер жаһанның иесі құдіретті Алла біздің тілегімізді қабыл ете гөр! – Кәне, Аумин, – деген тілек молданың аузынан шығып болмай-ақ Жанарыс пен Алтынсарының аузынан Аумин! Алла тілегімізді қабыл ет деген сөз қосарлана шықты.

Жақсылық Рахматулла Үйге кіреберіс алдында Жанарыс пен Алтынсары сәл аялыс жасады. Жерде қырбық қар болғандығы ма, ауа райы ашық, жел тынған. Ауада қардың лебі ме суық ызғар әжептеуір салқындықты білдіреді. Не болғанда да қыстың басталғаны анық. Арқаның қысы боранын артына сақтап тұр ма, әзірге оңтүстіктің жұмсақ қысын еске салады. Аспандағы жұлдыздардың шетін бүркеген бұлттар жоқтың қасы. Сансыз көп жұлдыздар Алтынсарыға Әнуарын еске салды. Сол көп жұлдыздардың ішінде мұның аяулы ұлы да жүр. Әнуардың 5-6 жас шамасында екеуі қала сыртындағы саяжайға жиі баратын. Жанарыс ол кезде қалаға жақын ауданда қызмет істейтін. Жұмыс десе ішкен асын жерге қоятын сабаз кейде болмаса жұмыс уақыты бітсе де үйге кеш келетін. Қызметтес серіктері кешке көңіл қошын басар отырысты күн сайын ұйымдастырып қашан бірін-бірі сүйемелдеп машинаға әзір мінуге жарағанша арақты сіміре беретін. Ішкен адам бауырмал ақ жүрек келетін әдеті емес пе? Түкке тұрмас әңгімені ермек ететін де үйіне баруды кешіктіре беретін. Сол жағдайда Әнуарды 3-4 шақырым қашықтықтағы саяжайға апасы ертіп барады. Әнуар шаршағанда анасы көтеріп алады, не арқасына мінгізеді. Оған жол-жөнекей көзге түскен бұта не мал болса ұлы бәрін тәптіштеп сұраудан жалықпайды. Оның тәтті тілі анасын да еліктіріп, жауап беруден қашпайтын, қайта ұлының әуестігі өзін де қызықтыратын. Күн батысымен аспанда жұлдыздар көріне бастағанда, әуесқой бала жұлдыздар туралы не бір қызық-қызық сұрақтар қойып Алтынсарының миын атала ететін-ді. Аспанда қанша жұлдыз бар, олардың атын білесің бе? Жұлдыздар неге аспанда тұрады, жерде де сондай жұлдыздар болса қайтеді? – деген сауалдарға апасы жауап бере алмай қалатын. «Сенің бұл сұрағыңа астрологтар болмаса мен сияқты білімі таяз кісі жауап бере алмайды. Өзің өскен соң аспан мен жердің құпиясын оқып білетін боласың. Қазір саяжайға тезірек жетіп әкеңе кешкі тамақ әзірлеп қоялық. Жарай ма Әну, сен енді не болса соны сұрағыштап басымды ауыртпа», – дейтін апасы. Енді бірде апасы жұлдыздар туралы атасы мен әжесінен естігенін айтқаны бар. Аспан әлеміндегі жұлдыздар әншейін жарық шашып тұратын нәрсе емес. Мың, миллион жұлдыздардың аты, сыры бар. Жердегі адамдар Алланың әмірімен демі үзіліп, жан тапсырған сәтте кеудесіндегі жаны мұрнынан ұшып шығып сонау аспандағы жұлдыз болып жанып тұрған туыстарына барып қосылады екен. Сонда тұрып жерде қалған ата-анасының, бауырларының жүріс-тұрысын, ниет-пиғылын бақылап тұрады екен. Жаза басып қателессе әлгі жұлдыз бауыры: «Е, Алла тағала менің аяулы бауырларымның қателігін кешіре гөр. Ол әдейі емес, жаңылысып, болмаса шайтанның азғыруына түсіп қателік жіберді.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Енді ондай қателік жіберуге мүмкіндік берме. Менің туғандарымды бәле-жаладан, қауіп-қатерден сақтануға көмектесе гөр», – деп шыбын жаны шырқырап жаратқан иесіне жалбарынады екен. Жердегі адамның сондай тілеулесі көп болса Алла тағала да кешіруге пейіл білдіреді дейді. Жұлдыздар жердегі біздің тілекшіміз, жебеушіміз болады деген Алтынсары. Ертең мен өлсем де солай болады екем ғой апа, ә? – деген Әнуардың түсінігінен шошып кеткен апасы, тәйт әрі, кәлимаға тіліңді келтір. Алла тағалам саған өмір береді. Енді соны жақсы өткізу міндетің. Әлі сен денсаулығың мықты болса, ұзақ жасайсың. Алла пенденің тірісіндегі жақсы адал өміріне қарай ғұмырын да ұзартатын көрінеді. Бірақ өлмейтін пенде жоқ. Жақсы адам жер үстінде де, жұлдыз болып о дүниеге өткен кезде де ата-анасына, бауырларына, туыстарына қамқор, тілекші болады. Міне осыны ұмытпа! Бір күн, мың күн өмір сүрсең де кісіге қиянат жасамай, жақсы адамдардың ақылын алып таза жүр, адал бол. Адалдық – Алла жолы. Осыны есіңде сақтасаң ұзақ ғұмырың болары анық. «Жақсыдан шарапат, жаманнан кесепат», – демекші жақсы бала екі дүниеде де ата-анасының қамқоры, қуанышы. – Сонда, – деген Әнуар біздің екі өміріміз болғаны ма? Бірі жер үстіндегі, екіншісі сонау аспандағы жұлдыздар арасында ма? Екі өмірі бар адамдар өлмейді ғой, ендеше иә, апа? – Қой, Әну. Өлмейтін пенде жоқ. Өмірдің өзі өніп-өсуде, қайта жанып-өшуден тұрады дейді қариялар. Адам таза өмір сүрсе, ата-анасын, жақсы адамдарды сыйласа, ешкімге қиянат жасамаса, екі өмірде де қадірлі болады. Ата-анасынан, туыстарынан ешқашан айрылмайды екен. Алла таза, жүрегі ақ, ниеті түзу жандарды ғана екі өмірде де өлтірмейді дейді. Онда таза, жақсы өмір сүремін менде. Әне сонда сенен де, бауырларымнан да айрылмаймын. – Аллаға шүкір де, тіл мен көзден, көлденең қырсықтан аман бол, ботам! Қайда жүрсең де сенің мені ұмытпайтыныңа сенемін, жарығым! Алла тағаладан екі дүниеде де жақсылық тілеймін, балам! – Бүгін түн не болады? Әнуардың әруағы өткен жағдайды қайталау­ ға соғар ма екен, әлде? Соғар болса кімге келеді? Тағы да Жанарыстың саусағын сыйпауды қайталай ма? Жоқ апасының жанына келер ме? Апасы күтіп отырғандай мазасызданып жүргенін білетін шығар-ау. Ендеше жақсы көретін апасына міндетті түрде келуге тиіс. Ал сонда Алтынсары тіріліп келген баласының қолын ұстап, маңдайынан сүйер ме екен? Дауысын естірме екен? Оған жауап қатып, бұрынғыдай аймалап бауырына басуға әрекет етер ме? Солай етуге қимыл жасағанда, дауысын шығарғанда Әнуардың аруағы қалай қабылдайды? Баласы бұрынғы тірі қалпына түсіп қауышуға ерікті болмай, құр жансыз бей-

Жақсылық Рахматулла не көлеңке болып тұрса, не істейді? Онда бос ауаны аймалап тұрғанын білсе есінен танып, ауышып кетуі де оңай-ау. Зәресі ұшып, еліріп, есірік болып кетсе бұл не істейді? Өйтіп қауышқанша қауышпағаны мың есе артық. Бұрынғысынша балам енді келмеске кетті, жоқ ол. Әнуары аспанға о дүниелік болып жұлдыздарға айналған, марқұм туыстарының жанында жүр деген сенімінде қалғаны дұрыс қой. Өлген адам қайта тіріліп келмейді, оның рухы ғана келеді деген алданыштан арылмай, дені сау жүргені жақсы емес пе? Олай болса Әнуардың келмегені, аян бермегені мақұл. Жанарыстың ниетін біліп те отырған болар баласы. Апасының үрейленіп, қорқып, шошып кеселге ұшырап кетуіне жанашыр ұлы жол бермес. Бәле-жаладан қорғап, желеп-жебеп жүретіні рас болса бұл жағдайды да ескерер. Құдіреті күшті Алла тағалам бәрін де біледі, бәрін де ескереді, еш пендесіне залал келетін іске бармайды емес пе? Ендеше Әнуарды бұл жолы анасына келтірмеудің жолын ескерер. Қой, Алланың құзырындағы іске бас қатырмай сабыр сақтаған дұрыс болар. Осындай сан-алуан ойлар Жанарысты есінен тандырардай мазалады. Ол қоштасып қайтуға ыңғайланған молдаға өзінің ойындағы мазасыздықты білдіргенді жөн көрді. Бәлки бүгін түнде олармен молда да бірге болар. Ойламаған жағдайға тап келсе Құран оқитын адамның қажет болуы мүмкін ғой. Япыр-ай, Алла-ай, Әнуардың қолын сыйпап, құлағына сыбырлап кеткенін бұл әйеліне неге айта қойды. Болған жайды жария етудің не қажеті бар еді. Уа, раббым жаратқан ием, пендеңді ішкі сырын айтудан неге сақтандырмадың? Әйеліне сырын айтқан Жанарыстың қателігі неге соқтырарын білген де боларсың, Аллам. Өлген баланың көзі тірісіндей саусақтарын сыйпап, құлағына сыбырлағанын естіген ерінің құпиясын білуге әуестенбейтін жан бар ма? Жанарыс алды-артын пайымдамай оқиғаны шиеленістірді. Анасының өлген ұлына деген аңсарын оятуы неге апарып соқтыратынын білсе, сонда не болды? Кімге пайда, кімге зиян. О, раббым Аллам. Баламды өз иелігіне әкетіп бізді қасат-қасіретке ұшыратсаң да Сіздің әрекетіңізге шүбә келтірмей «өзі берді, өзі алды» деп, бұған да шүкіршілік еткенбіз. Алланың ісі ақ, адал деген сенімнен бір сәтке де айныған емеспіз. Әлі де солай өзіңе деген сеніммен тіршілік еткен ақуалымыз бар. Сол тіршілігіміз де сіздің арқаңызда. Солай болса да өлген ұлын анасымен кездестіруге ниетіңіз ауса, содан жалғандағы жалғыз қосағым дертке шалдыққан жағдай туа қалса менің халім не болады? Сонда мен ауырсам демеп, сүрінсем сүйеп жүрген жалғыз серігімді қайдан табамын? – «Сізде бір мазасыздық бар. Неге екенін де сезгендеймін. Аллаға сүйеніп, қандай жағдай болмасын жаратқан иемнен сабыр, шүкіршілік

ДАЛА ТОЛҒАУЫ тілеңіздер. Алла шын тілектес пендесін жамандықтан сақтап жүрері хақ», – деді молда. – Иә, Алланың «сөзі де рас, өзі да рас». Оған сенбес пенде бар ма, – деді Жанарыс молданың сөзін құптап. Баламыздың демі үзілген жерге Құран оқыдыңыз. Енді Әнуардың әруағы риза шығар. Осы ризалықпен өткенде маған аян берген түн апасының басына келе ме екен, оны әйел-ана жүрегі көтере ала ма? Мені қинап отырған осы сауал, молдеке! Бәлки сіздің тағы да көмегіңіз керек болар. Әбден қиналып өз сауалыма өзім жауап таппай, отырған халім бар, сезсеңіз. Біз не істеуіміз керек? Құран оқытып Әнуардың әруағын келтірмеудің қамын ойласамыз ба? Жаратқан иемнің билігіндегі іске қарсылық етуге бола ма? Болмайды! – Болмайды, рас, – деді молда. Өзіне жан беріп тіршілік етуге жа­ ратқан пенде өзінің иесі Алла тағаламның билігіне қарсылық етуге немесе сондай әрекетке баруға ниеттенуінің өзі күпірлік. – Молдеке, – деді Жанарыс молданы қолынан ұстап үй айналма­ сындағы терезе әйнегіне таяу тоқтағанда. – Айтыңызшы, сіз осы менің басымда болған оқиғаның растығы­на сенесіз бе? Әлде бұл түс көруден туған қияли нәрсе ме? – Тек шыныңызды айтыңызшы? Не жағдайға тап келдім мен? Мені жын-шайтан асасымен түртіп кетпеді ме? – Астапралла! Жаратқан иеме күпірлік жасамайық. Бәрі де сол құдірет иесінің әмірімен болатынына сене отырып, балаңыздың қолы­ ңызды сыйпап, құлағыңызға сыбырлағанын ести тұрып әруақтың ке­ луіне күмән келтіруіңіз қалай? Ақылыңыздан алжасқан да сыңайыңыз білінбейді. Сөйлер сөздің оябын тауып жатсыз. Ой, санада кемістік болса олай бола ма? Алла сіздің саулығыңызды құптамаса ұлыңыздың рухын әкелмес еді ғой. Сіздің ары таза, ниет-пиғылы түзу пенде болғандығыңыз үшін ұнатты, құптады. Сөйтіп балаңызға саусағыңызды ұстауға кеңшілік жасады. Сіз Алланың адал құлы болмасаңыз мұндай рахымға ие болмас едіңіз. Осы үшін жаратқан иеме мың да бір шүкіршілік жасап жаныңыздағы серігіңіздің денсаулығына тілекші болып отырсыз. Осының өзі адалдық қой. Ұлыңыз анасын көргісі келсе, ол да Алланың рұқсатымен болады. Жаратқан иемнің әміріне ешкім қарсы тұра алмайды. Алла нені қалайды, сол дұрыс. Соны құптауға тиістіміз. Өзіне сенген, тіршілікте күнәсі жоқ пендеге Алланың мейірімі шексіз екені рас, ендеше ештемені қауіп етпей қалыпты тіршілікті жалғастыра берген орынды. Алтынсары жеңгемізге де осылай деп кеңес бергеніңіз мақұл. Сізге балаңыздың әруағы аян бергеніне мен сенемін. Мұндай-мұндай оқиғалар мұсылман кітаптарында жазылған, ғұлама адамдардың аузы-

Жақсылық Рахматулла нан да естігенбіз. Олай болса өзіңізге де, жеңгейге де Алла жар болсын деп, барлық жайға сабырмен, ақыл-оймен ұстамды қарап, Аллаға сеніміңізді жоғалтпасаңыз барлығы орнына келетініне еш күмән жоқ. Алла тағаланың жердегі өкілі молданың сөзі Жанарысты ептеп сабасына түсіргендей еді. Десе де көңілінде әлі де болса абыржушылық бар. Тосын жағдай болып оның қосағы көктегі Әнуардың жанына жұлдыз болып ұшып барса қайтемін деген қауіп сейілмей тұр. Алланы аузынан тастамай құдірет иесіне жәрдем сұрап тағат табудың, сабыр сақтаудың ығытын таппай есі кетті. Жатарда Алтынсарының: – Жанарыс, бүгін есік, терезені ілмей саңылау қалдырып, ашып қойсақ қайтеді, – дегенде үрейі ұшып әйеліне жалт қарады. Сосын ұстамдылық сақтау керегі есіне түсіп: – Балаңды бүгін күтемісің? Оның келетінін қалай білдің? Ол жаңа аспандағы орнында тұр еді ғой, деді. Екеуі есік алдында тұрғанда Әнуардың жұлдызы деген жарыққа ұзақ қараған. Оңтүстікте жүргенде Алтынсары жатар алдында мұны сыртқа шығарып, аспандағы сансыз жұлдыздардың бір шетінде шоғырланған жұлдыздар тобын көрсетіп: – Осы менің баламның тобы. Көрдің бе, әне. Сол топтың шығыс бетіндегі жарығы өзгеден өткірлеу біреуі тұр ғой, сол менің балам, Әнуардың өзі. – Мен аспандағы туыстарыма барғанда сізге көрінетін бір шоғыр болып, өзгеден шеткерірек тұрамын, – апа деген. Сол топтың шығысында бөлек тұрып сізді бақылаймын. Мені сағынсаңыз түн жарым ауғанда аспанға қараңыз. – Балам мен сені көруге шықтым, сен мені көріп тұрсың ба? – десеңіз сол заматта жарығымды молайтып белгі беремін деген. – Сонан бері қаншама күндер өтті, жылдар өтті, қаншама өзгерістер болды. Бірақ Алтынсары мен Жанарыс үшін жылды-жылға қосқан уақыттың өзгерісі жоқтай сезілді. Аяулы ұлының жолдастары да бірінен кейін бірі ер жетіп, өмірді аман-сау өткізіп жатты. Олар сыртқы есіктен кіріп келсе бейне бір Әнуары солармен келгендей сезініп алдымен Алтынсары істеп отырған тірлігін ысырып тастап орнынан «Е, Әнуарымның достары екенсіңдер ғой, келіңдер. Сендерді көрсем бір жасап қаламын. Түнімен әр қилы түстер көріп ұйықтамай шығып едім. Мына әкесі де таңертеңнен оң қабағым тартып отыр деп, – еді. Екеумізге де Алла сендердің келетіндеріңді білдірген екен ғой. Кәне Мұқият, Айдос, Ерке бізге бір қуаныш сыйладыңдар ғой. Енді еркін отырып әңгімелесейік деп самбырлап сөйлеп, ұлы тіріліп келгендей айрықша жадырап, құрақ ұшатын. «Қалай, бармысыңдар? Әке-шешелерің аман ба? Әнуарым болмаса да орнын жоқтатпай келіп тұратындарың үшін

ДАЛА ТОЛҒАУЫ бәріңді жақсы көремін. Айналайындар, дәу-дәу жігіт болып келесіңдер. Құдай амандық берсе кезекпен үйленесіңдер, әлі. Бала-шағалы болғанда келуге қолдарың тие ме, өзі? Бір үйдің азаматы, бір отбасының тірегі болу оңай шаруа емес. Оның бейнеті мен зейнетін қайыспай қатар көтерген адам ғана өмірден өз орнын таба білген, нағыз жақсы азамат елжұртқа, әке-шешесіне сүйікті ұл болары ақиқат. Сендердің қуанышты, бақытты адам болғандарыңа тілектеспіз. Әнуарды жоқтатпай осылай оқта-текте бір келсеңдер де ризамыз, – деді Жанарыс. Сол түні әдетінше ерлі-зайыптылар аспандағы Әнуардың жарық жұлдызына қарап тұрды. «Әнуар сенің достарың келді, бізге. Сені еске алып бір жасап қалдық. Көктегі туыстарыңның қамқорлығымен өміріңді жақсы өткізіп жатқан боларсың. Қасымызда болмасаң да жұлдызыңа қарап сенің бар екеніңді сезінудің өзі біз үшін шексіз бақыт екенін сезе ме, жүрегің. Айналайын, алтыным. Жұлдызың сөнбесін ләйім. Жаратқан ием екінші өміріңнің қызықты өтуіне қолдау берсін...» – Әне, әне, Жанарыс Әнуарым сенің тілегіңді естіді. Көрдің бе, жұлдызы бұрынғыдан өзгеше жарқырап кетті. Көрдің бе. Әне тағы да жарығын күшейтті. Беу асылым-ай қатар жүрген достарының келгеніне, біз екеуміздің соған қуанып қалғанымызды біліп тұрған болдың ғой, жан балам, менің. Е, е, уф, – деп Алтынсары демін үзіп терең күрсінді. Ері оның жылап тұрғанын білді де қолын иығына салып «қой, сабыр сақта». Әнуар бәрін көріп тұр. Сен жыласаң ол да өзін ұстай алмай кетеді. Әруағы қиналады. Қой, Алтыным. Ақылың бар адамсың ғой, өзіңді текке қинай берме, сабыр сақта. Баламызды жұлдыз бейнесінде көрсетіп жүрген Алла тағалаңа алғысыңды білдір. Осығанда шүкіршілік ет» – деді Алтынсары көпке дейін Әну, Әну Алтынқарам менің деп өзөзіне келе алмай егіле берді. Кімге айтады бұл зарын, қалай жұбатады қосағын? Не істейді енді Жанарыс. Беу, жалған дүние-ай, біздер үшін ыстығынан суығың көп болды-ау. Аспандағы сансыз көп жұлдыздар біртіндеп сөніп Әнуардың да жарығы көмескі тарта бастағанда, Шолпан жұлдызы туды. Енді табиғат жаратылысы көктегі жұлдыздардың орнына келер таңның арайын әкеледі. «Үйге кірелік Алтыным», – деді Жанарыс әйеліне. Екі мұңлық бірінің қолынан бірі ұстап ішке беттеді. * * * Жанарыстың үйі Жаңақала ауданынан қоныс аударғанда әкесі Шайқының кеңесімен салынған үй еді. Үйдің сәні мен салтанаты осындағы ақшалы адамдардың үйінен қораштау болғанымен әкесінің

Жақсылық Рахматулла ықыласымен тұрғызылған соң Жанарыс оны айрықша бағалайтын. Оның бер жағында үйдің ауласы кең болатын. Сол кең жерге түрлі жеміс ағаштарын егіп, әртүрлі көкөністер, гүлдер өсіріп Алтынсары екеуі екі-үш жылда көз тойғысыз жасыл-желекке бөлеп алды. Көрген адамға үйдің сымбатынан гөрі бақшалық жердегі жүзім, алма, өрік, алмұрт ағаштары, көкөністер және әсем гүлдер қатты ұнайтын, осындай табиғаты сұлу, көк желектің арасында Әнуар ер жетті. Мектепке барды, оны ел қатарлы бітіріп, жоғарғы оқуға түсті. Анасы Айжамалдың баласына арнаған «Ботақаным-боздағымда» баласының қысқаша өмірбаяны оқырманын былайша толғандырады: Әке мұңы «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» деген екен, данагөй Абай атамыз. Өз дәуірінің қиын-қыстауын көп көрген, ұлтының болмысын зерделеп, қазақи мінез бен ұғымның сырларына қанық. Бір кездері әкесі Құнанбай қажы «сен орысшылсың» – деп кінәлаған поэзия пайғамбары келе-келе ислам дінінің қадір-қасиетін, мұсылман жұртына әділдік, тазалық, имандылық рухын сіңірген ұлықтығын шын мойындап осындай өсиет қалдырған. Ал Ыбырай Алтынсарин әмбеге аян «Кел балалар, оқылық» деген өлеңін «Бір Аллаға сыйынып, кел балалар оқылық» деп бастағаны тарихи деректен мәлім. Иә, он сегіз мың ғаламды жаратқан Алла тағаланың құдіретіне ешкім шәк келтіре алмайды. Ел тәуелсіздігіне қол жеткеннен кейін ислам дінінің Абай мен Ыбырай мойындаған дәстүрі бүгінгі ұрпақтың жан азығына айнала бастады. Осыған шүкір делік. Бұл қоғамдық, жалпылық әңгіме. Ал, маған дәл қазір оның бірде-бір саясаты қажет емес. Алла тағаланың құдіретін мойындай келе оны өз жанының қасіретіне қарай бағалайтын халді жылға жуық бастан кешіп келе жатқан жайым бар. «Астың құнын татқан біледі, ауырдың құнын арқаға батқан біледі» деген емес пе, қариялар. Мен де көп пенденің бірімін. Сонан да ауырлық арқама батқасын, батқанда да омыртқамды опырып қабырғамды қақыратып сындырған алапат жағдайды бастан өткергеннен кейін құдіреті күшті Алла тағаланың пәрменіне біржола басымды идім. Өйткені, ол адамды өзі жаратады, қажет кезінде өзі алады. Сұрап, тексеріп, бірінің көңіліне қарап жатпайды. Міне, оның пендені өз құзырына мойындатар керемет-күші сонда. «Атамды атсаң ат, ботамды атпа», «Балама жаным, анама барым садаға» дейтін жүрегі жұмсақ ақ тілеулі халықпыз ғой, бірақ үстіне қайғының қара аспаны құласа да,

ДАЛА ТОЛҒАУЫ пенде қан жұтып, қайғы кешіп, жер тырналай жыласа да Алла өзінің бергенін өзі алады және қайта жақсылық жасауға да шебер. Ажалдың ештеңе талғамайтыны рас. Ауру ма, сау ма, хан ба, қара ма, бай ма, кедей ме, жетім бе, жесір ме, біреудің жалғызы ма, біреудің жампозы ма, бәрібір уақыты жеткен мезетте бақи дүниенің қойнына кетері рас. «Өзекті жанға бір өлім туу хақ, өлу хақ» дегеніміз де сол көрінеді. Мен осы алпыс екі жасымның аясында ащылы-тұщылы өмір ғикметтерін көрдім. Отыздың әрісі мен берісінде әкем Шайман мен шешем Патыма жетпістің беліне көтеріле о дүниелік болды. Артында үш қыз, үш ұл перзент қалдық. Есімді білер-білместе әкем Түркістандағы Құл Қожа Ахмет Иассауидің киелі ғимаратына жетектеп апарып топырағын жалатты, мешіт қабырғасын сүйдірді. Әрине, әруақтарға мінажат етіп, Құран оқыды, Алладан тілек тіледі. Анам он бес перзент көтерсе де ұлдары бірінен соң бірі шетіней бергесін ерінің соңына еріп Түркістан, Шымкент пен Қызылорда төңірегіндегі әулие біткенді жағалап, Құдайдан артында әулетін жалғастырар ұл сұраған. Сол әке-шешемнің әруақтарды қадірлеудің арқасында пайда болған мені үйдегі үлкендер айналасындағыларға қанатымнан қақтырмай, тұмсығымнан шоқтырмай аялап өсіріпті. Үлкен әпкем Гүлшат пен ортаншы әпкем Қадиша. Оның екеуі де соңғы жылдары дүние салды. Қыздың кішісі мені арқасынан тастамай, бейнетті көбірек көрген Қалдықыз апам, қазір жетпістің үстінде. Құйрығымды жер иіскетпей күн-түн кезек-кезек көтеріп, бәйек болған. Соның бәрі Шайман ұрпағы жоғалып кетуге қауіп таянғанда тілеп алған еркек кіндік болғандығым үшін екен. Қырық алтының кемерінде Әбдіжәлел, отбасшы Ергешбек дүниеге келіп менің соңымнан ерген. Солардың төбесі көрінгеннен былай қарай мен бірте-бірте әлпештеуден де қала берген сияқтымын. Әкем түсі суық болғанымен жүрегі нәзік, алды тар, арты кең шаруа болды. Мен атқа мініп, түйенің қомына отыруға жарағаннан өзінің білген, көрген тәрбиесін үйретумен әлектенді. Әкесі Рахматулла сән-салтанатқа құмарлау, өлең шығарып, той-думанның ортасында болғанды ұнататын өзі сұлу, өзі жомарт, кісі сыйлайтын дегдар адам болған көрінеді. Шайман да әкесіне тартып, өлең шығаратыны бар, жақсы ат, ителгі құс, құмай тазы ұстауға әуес кісі болған екен. Төте жазумен кітап оқудан аз-мұз сауаты болды. Ордабасы – Қараспан өңіріндегі діни ортада беделі дардай диуана қожа әулетінде тәрбиеленген апамның да төте оқудан шөп сындырарлық бірдеңесі барын білетінмін. Мінезі қоңыр, иі жұмсақ кісіге тура қарап сөйлемейтін, ибалы, момын кісі еді, жарықтық.

Жақсылық Рахматулла Тірі жанға қиянаты жоқ, ұяты мен ары бойында, сөзі қысқа, қимылы сабырлы, Алла деген бір жан болды, қасиеттім. Әке-шешем мал бақты, кейін есік алдына бау-бақша өсірді. Қолынан келгенше кәріп-кәсірге садақа үлестіруден танбады. Біреумен жауласпастан, ұрыс-керістен ада, кісінің ала жібін аттамай, наласына қалмай, өз тіршілігі өзімен күнелткен жандар болды. Мен мектеп бітірдім. Сол мектепте жүріп біреулерге еліктеп өлең жаздым. С.М.Киров атындағы (қазіргі әл-Фараби атындағы) Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетіне оқуға түсіп, екінші курста Жаңақорғанда ашылған аудандық «Коммунизм жолы» газетіне жұмысқа қосылдым. Алла маңдайға не бұйыртса соның бей­ нетін де, зейнетін де татасың деген емес пе? Міне, содан, сол айт­қандай, қазірге дейін осы кәсіптің ізінен қалмай келемін. 1967 жылы тартоғайлық арғынның қызы Айжамалмен дәм-тұ­ зым жара­сып, отау құрдым. Дүниеге тұңғыш қызым Жанар, одан соң Манарбегім, сосын Динарам келді. Тұрмысы қоңыр төбел шаруаның баласы болғандықтан үнемі бір нәрсе жетіспейтінін сезініп өскендіктен бе келе-келе балаларымның таршылық көрмеуіне аса ықылас қойдым. Ықыласым қаншама дұрыс болғанымен бақуатты адам санатына жатпадым. Әйелім де дүние жинау, үй ішін әсемдеу, жақсы киініп, тәуір тамақ ішу тәрізді кәдімгі тіршілік қажеттілігіне бірден бейімделіп кете алмады. Ал, мен партия мектебін бітіріп, аудандық газетке редактор болсам да, сәнді тұрмыспен тоқшылықты тірлік құруға үйрене алмай-ақ қойдым. Бірақ, біз ешкімнен қарыз сұраған жоқпыз, жағдай айтып тіленген емеспіз. «Барымен базар» деген ынсапшылықты әйелім де, өзім де бұзбадық, жас балаларымызды да сондай қасиетке икемдедік. Ішетін тағам мен киетін киім, жататын төсек орным болса соған да қанағат деген сол бір алаңсыз уақыттарым қазір мен үшін бәрінен қымбат көрінеді. Тоқ пейіл, жарты құрсақ кезеңдерде (1987 жыл) Әнуабек келді, от­ басына. Анасының денсаулығы жұқалау болғасын ба, жанашыр дәрі­ герлердің көмегімен бала шала туылды. Жеті айлық еді. Балалы болғанына қуанбайтын адамзат болмайды. Манарбегім отбасымдағы жалғыз ұл еді. Енді құдай қаласа мына шалағай соның серігі болатын болды деп Алланың сыйына шексіз ризашылығымызды жеткіздік. Бабаларымыз айтқан ғой «Жалғыз ұлы бардың – шығаршықпас жаны бар. Екі ұлы бардың – өкпе-бауыр жалы бар. Үш ұлы бардың – Бұқара мен Самарқанда малы бар. Төрт ұлы бардың – аспанға салған жолы бар» деп. Сол даналықтар айтпақшы екі ұлым өкпе-бауыр, жалым болып, ештемеден қаймықпай, уайым-қайғысыз тұрып жаттым.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Әнуарбегім өзгелердің баласынан ерекше артықтығы не кемдігі жоқ, кәдімгі өзіме тартқан қойкөзді, ылдым-жылдым пысықтығы білінбейтін момақан мінезбен жетіле берді. Қалада туылып, мәдениетті ортада жүрсе де, үлде мен бүлдеге оранып киінбеді, студент кезінде де көптен ала бөтен оза шауып кетпеді. Құдай менің тілегімді қабыл еткендей өзгелерден дараланбай, яки кем де түспей орта дәрежелі бозбала қалпында жас шыбықтай құлпырып сағатпа-сағат, күнбе-күн ержетіп келе жатты, айналайын. Тілі шыққан мезетте «папа» деме «әке» де, ұлтымыздың салты солай» деп ескертіп ем, бір ауыз қарсылық етпеді, бірден айтқанымды қабылдады. Сол үшін күні бүгінге шейін Әнуарыма әкелік ризалығым көңілімді толқытады. Рас, құдайдың өзі куә. Ұлым менің елден ерек, дана адам болады, сондықтан оны кішкентайынан тәрбиелеуім керек деп, мектептен тыс уақытын өнер мен білімді тереңдей меңгеруіне, кітап ақтаруына жұмсауға күштеп еліктірген жоқпын. Оған өз уақытымды, қаржымды арнайы бөлген де емеспін. «Аман болсаң, жібі түзу адам болсаң болды» деген екінің біріне мәлім қағиданы ұстандым, соны қанағат тұттым. Оның бүгінгі заманда мүлдем жеткіліксіз болмағы туралы шындап ескермегенім үшін айыпты да шығармын. Отыз бес жасымда облыс орталығына келіп, жақсы, жаманды көріп қалған кезім болса да Әнуарбектің мектептегі алған бағасын жөндеп, тәуір замандастар тәрізді шетелдерге жіберіп мықты оқу орнына түсіру жөнінде ойламаппын да. Мұным дұрыс болмаған болар. Бірақ балам да ондай көзбояушылықты қолдамайтын еді. Ол шыншыл, мейлінше әділ болатын. «Өз жолыңды өзің таңда. Нан бұйырса ешкімнен кем болмай­ сың», – деген оймен, баламның да ұғымын қарапайымдылыққа бе­ йімдедім. Сол үшін қазір өзімді таяз, алысты ойламайтын әлсізге санап, өкінемін. Өкінгеннен не пайда, болары болды, енді бәрі кеш. Сол есіме түскенде оқтын-оқтын өзегімді өрт жалап өтеді. Беу дүние-ай десеңші... Уақыт өз ағымымен жүреді, тәңірдің өлшемімен жүреді. Табиғат тәртібіне бағынады. Қазақ «он үште отау иесі» дейді ұлын. Кәмелетке жетті, енді азаматтық жолға шықты деген ұғымын сондай сөзбен түйіндейтін болар. Жақсы ырым бастан өткен өмірдің тұжырым жолы. Оны кім болса да теріске шығара алмайды. Кеңестік идеологиямен өсіп, орысшылдық дәстүрге өте бастаған заманның өкілі ретінде он үш жасқа шыққан баламды азамат дәурені басталды деуге қимайтын түсінікте жүрдім. Әлі басының суы кеппей тұрған еркек кіндігімді есейткім келмеген болар.

Жақсылық Рахматулла Әнуарбегім он беске толып, маңайында бірге оқитын, бірге ойнайтын бозбалалар, кейін бір-жар қызалақтар көріне бастағанда көңіліме белгісіз бір алаң кірді. Неден? Неге сондай мазасыздық туды? Жанына қатар-құрбылары ерсе жақсы емес пе? Адамның күні адаммен ғой. Алаңдаушылығым замандастарынан қызғанғаным ба, әлде бір белгісіз қауіп ойлағаным ба? «Жаман әдет тез жұғар» дегеннен сақтану ма? Әйтеуір ұлымның қатарлары мен қарым-қатынасына, жүріс-тұрысы мен сөйлеген сөздеріне еріксіз назар аударатын жайға келдім. Отбасында қолданбайтын сөз шықса қайдан, кімнен үйренгенін білу, тәуір сөзге қуану, нашарлау сөзге үрейленіп өре түрегелу және оның мағынасын айтып, жібі түзу, ақылды адам тек ақылды, ұтқыр, әдемі, сөйлеу керегін түсіндіру дегендей әрекеттер ілуде болса да болып тұрды. «Жақсы сөз жарым ырыс», «Сөзіне қарай өзін ал» деген сынды мақал-мәтелдерді еске сақтау қажеті Әнуардың көңіліне ұялағанын көрдік. Обалына не керек, ұлымның мектепте де, институтқа түскенде де үй мен түзде әдепсіз сөйлегенін, орынсыз қиқы-жиқы жүріс-тұрысын бір рет те сөзбедік. Осылайша, кедір-бұдырдан ада, жақсы жігіт қалпымен өсіп келе жатты, періште пейіл перзентім. Әркімнің өз баласы өзіне алтын, Біледі тек ата-ана оның парқын. Терісіне мұңайып қалса бір сәт Жақсы істерін көргенде жүзі жарқын. Үйде жүрсе көңілі масайраған, Түзге шықса уайым жасай қалған, Күндіз-түні тілекші әке-шеше, Сол тілекпен бәлкім мың жасайды адам. Қуанышын көргенде баласының, Жадыраған тапқандай жан асылын. Кірбің көрсе көзінен өбектеген, Табан асты танытып жан ашырын. Дүниенің жисаң да бар асылын, Талай істің тапсаң да жарасымын. Ата-ана үшін олардың бәрі зая, Амандығына жетпейді баласының. Жүрек солай жырлайды. Әйелім «сен осы балаңның мектебіне сирек барасың, оның ойында, көңілінде не бар, сұрап білмейсің. Немесе, театр мен киноға, үлкен жиын тойларға ертіп шықпайсың» деп кінәлаған кездері де болды. Мен ұлымды соңыма ертіп жүруге

ДАЛА ТОЛҒАУЫ пәлендей мән берген емес едім. Реті, сәті келгенше солай еттім де. Бірақ қайда жүрсем де Әнуар менің жанымда жүргендей сезіндім. Менің айтар сырымды үнсіз түсініп, түйсінеріне сендім. Бабасы Шаһа бүзіріктің күмбезін көтергенде байырғы тарихи Өзгенттің киелі орнын көрді. Түркістандағы Құл Қожа Ахмет Иассауидің мавзолейіне әлденеше мәрте бірге барып, мінәжат еттік. Қасиетті кісінің тарихын, қандай болғанын білді. Ал, әкем мен шешем жатқан Сафи-ад-дин Орын Қойлақы бабаның зиратына барған сайын ІХ-ХІІ ғасырда билік құрған Қараханидтер әулетінің идеологиясының күрделі буыны, «Насаб-нама» кітабын өмірге әкелген ғұлама туралы дерек қызықтырды. Шаһа бүзірік бабасының (Сейт-Сабұлт шежіресінің), өзінің түп атасы Рахматулла әулетінің негізі қақында өзге даналармен бірігіп жазған кітабым жайлы тереңірек танысуға ықыластығын байқататын. Ол құштарлық ынтасы әлбетте менің әмсе жүрегімді жылытып, бойымды қуаныш сезімі кернейтін. Әнуарды үлкен балам Манарбек тәрізді жеті атасын, шыққан тегін білуге, ағайын-туысты тануға үйретсем де, руға, жүзге бөліну тұрғысында бір ауыз өсиет, пікір айтқан жерім жоқ. «Кім жаныңа жақын, өзіңе адал соны туыс тұт, ағайын, дос сана» деген ақылымды бала кезінен санасына шым-шымдап құюға тырыстым. Маған бұл өсиет әкемнен қалған мұра еді, оны балаларыма беру парызым болатын. Әнуарбек мұны, орынды көріп, бірден құптады. Үйге мектеп бі­ тірген, университетте бір курста оқыған жігіттермен мені көрсе жас­ қана ұялыс табатын үлбіреген қыздар топырлап келетін де тұратын. Кей ретте «жиналып алып әңгіме-дүкен құрғаннан кітапқа көбірек үңілген артық, не болмаса таза ауаға шығарып аңшылыққа үйретейін» дейтінім болды. «Сонда қазақ жазушыларының біз, жастар өмірі жайында кітабы жоқ, әке. Бары қызық емес, өмірмен жанаспайды. Ал, аңға шығуды жақсы көремін» дегенің есімде қалыпты. Сонда баламның әдебиет жөнінде өз пайымы барына іштей сүйсіндім. Осыдан кейін іс сапарға барғанымда міндетті түрде ұлт тарихы, ел жадында сақталған тұлғалар, салт-дәстүр, жер, табиғат, аң-құс жайлы жазылған тәуір кітаптарды әкеліп жүрдім. Балам осыдан үш жыл бұрын маған «Сіздің жолыңызбен жүргім келеді. Журналистика факультетіне сынақ тапсырамын,» – деді. Мұны күтпеген едім. Ішім жылыды, насаттандым. Бірақ, оның сынақ тесттен алған бағасы (96) төмен болып шықты. Талабы орындалмады. Несін жасырайын, қалай айтқанмен баланың жан дүниесіне терең бойламайтыным, соған көңіл аудара бермейтінім рас-ты. Бұл жөнінде жарымның берген бағасын мойындамауға лажым жоқ. Сол кемшілігім

Жақсылық Рахматулла үшін беріректе кінәмды қалай тазартатынымды білмей жиі қиналған сәттерім де болды. Тұлабойым тұңғышым Жанарымның қай кезде де өзгелерден орны бөлек. Ол кішкентайынан менің жаныма жақын тұрды. Мектепте мен сияқты өлең жазды. Белгілі ақындардың аузына ілінді. Университеттің журналистика факультетін бітірді, республикалық газеттің біріне жұмысқа тұрды. Қарап отырсам оның жүріп келе жатқан жолы менің жолым, ұғымы, бауырмалдығы, кісі сыйлай білетіндігі бәрі, бәрі өзімнің жүрек толғанысыммен үндесіп, жатқандай. Бірақ қыз бала өскесін өзінің өрісіне көшеді, кісінің адамы. Табиғат заңдылығы – Алла пәрмені солай, оған кім-кімде қарсы тұра алмайды. Қазір үш ұл, бір қызы бар. Бізге төрт немере сыйлады. Күйеу балам Жеңісбек көргенбілгені мол әулеттің тұқымы, киелі жердің азаматы. Ал, Манарбек інісіне қарағанда ашық-жарқын, ұнасын-ұнамасын бетке айтатын өткір мінезді болып, еркін өсті. Сонымен үлкендеріміз Жанар мен Манарбекке көбірек көңіл бөле бастадық. Манарбектен алтын асықтай үш немере сүйдік. Бала-шағалы болғасын ба менің де, әйелімнің де олар дегенде ықыласы басым түсіп жатады. Сондай кездерді аңғарған Әнуарбегім бірде «Әке, апа есілдерттерің Астана мен Алматы болып бізді ұмытып кетпеңдер әйтеуір», – деді күліп. «Ау, кенжені, үйдің иесін ұмытып не көрінді, сен қасымызда жүрсің, аға, апаң сыртта жүр. Сыртта болғасын ептеп уайымдайтын, сағынатын шығармыз» деп оған көңіл жұбату айтып құтылатынымыз есте. Ойлар, ойлар сан ойлар, Сыры жұмбақ сарайлар, Ағарған содан самайлар, Қартайған содан ағайлар, Қартайған содан талайлар. Ойлар, ойлар сан ойлар, Алыстап кеткен аралар. Жақындап қалған жағалар Шашылған үміт жоғалар Кім оны, қалай таба алар? Ойлар, ойлар сан ойлар. Динара қызым мектепті, университетті және магистратураны қызыл дипломмен бітіріп, ҚазМҰУ-де мұғалім болып істейтін. Бауырының оқуына көз-қырын көп салатын. Бауырының үлкен оқуға

ДАЛА ТОЛҒАУЫ түсуіне тәтесінің көп көмегі тиді. Алматыға алып кетіп, компьютердің алдына отырғызып күнделікті тесттің сұрақтарын дайындатып, кешке қызметтен қайтқанда тапсырманың орындалғанын көріп дән риза болушы едім, – дейді тәтесі. Сосын оны мақтап, дәмді-дәмді тамақтар пісіріп беріп, кешке қыдыруға алып шығушы едім. «Динка, сенің айтқаның маған заң», – деп күлуші еді, құлыншағым менің. Мен он бес күндей емтиханға күні-түні отырып дайындадым. Бір рет те шаршадым деп ренжіген емес. Өзім таң қалатын едім. Өзіме ұқсаған деп қуанушы едім. Оған ақылымды айтып, осы ҚазМҰУ-ге оқы, менің қасымда жүресің. Бірақ сабақ оқымай қойып, мені студенттердің алдында ұятқа қалдырма, деп күлуші едік. Әнуардың Алматыда оқығысы келмей, Астанаға КазГЮУ-ге кетті. Ол «таможник» болам деді. Арманы сол еді. Бірақ Қызылордаға ауысқанда «қаржыгер» болып ауысты. Сонда күліп айтатын еді өзі: мен қаржыгер боламын деген ойым жоқ еді, түсінбей қалдым өзім,» – деп. Иә, еріктен тыс ойға шоматын кезім көбейгендей, осы Әнуарбегімнің қайғысы бүкіл ғұмырымның тамырын қопарып, жапырағын шайқап кеткендей. Әр адамға бір қуаныш, бір қайғы сыйлаған, сонысымен шарадай басты шақшадай етіп, ой-қиялға сүңгітіп қойған бұл тағдырға не дейсің? Содан да «Адамның басы – Алланың добы» –деген шығар өткендер. Адамдар ылғи қуанышта өмір сүрсе тәубаға келмей асқақтап келер дей ме екен, әлде тәттісі мен ащысы қатар жүрмесе тіршіліктің қызығы, мәні қаша ма? Әйтеуір тәңірдің есебін ұғып болмайды. Сен ұғып болмас әлемдегі азамат үнемі қуанышты, бақытты армандаумен жүреді. Өкінішке орай ол асыл арманды ойламаған тұстан соққан алапат құйын әп-сәтте жерге ұшырып, аспан мен жердің арасын тас-түнек тұман басатын жағдай басқа түссе кімге айтасың қайғыңды, кімді жазғырасың? Кім құтқарады ондай жойқын азаптан? Ешкімнің бұл азаптың құрығынан қол созып, құтқаруға әлі келмейді, амал-айласы жетпейді екен. Көзімнің қуанышы, көңілімнің жұбанышы, үмітімнің соңғы шы­ рағы сүт кенжем, ұлымның соңынан ерген жан бауыр сүйеніші көлік апатынан көз жұмды. Айтуға тіл, жазуға ми жетпейді мұны. Он сегізінші қыркүйектің таңында мүшел жастан бүгін аман-есен шыққан болармын деп әйеліме әңгімелеп отырғанда туыстарым қаралы хабарды жеткізді. Мүшел жастан шыққаным осылай болды... Не дейін? Бұрын біреудің қаралы көңілін ақ тілекпен ағартуға ықылас танытып жүрген мені туған топырағым Жаңақорған мен азаматтық жолыма сәттілік жасап, ыстық бауырына басқан Сырдария ауданының кәрі-жасы енді мені жұбатуға жанталасты. Қызылордадағы Сейілбек пен Тәнеш, Ибрагим бастаған

Жақсылық Рахматулла ағайындарым, менің өмір жолымның қалыптасуына бірден-бір тілек­ тес болып, қамқорлығын аямаған астанадағы Бердібек пен Оңалбек, Дүкенбай, құдам Үмбетәлі сынды абзал азаматтар, Алматыдағы құдам Сәрсенбай әкей, жан досым, әрі жиенім Иран Ғайып, журналистер басшысы Сейітқазы «Тұяғы бүтін тұлпар жоқ, қанаты бүтін сұңқар жоқ», Алла тағаланың басқа салған ауырлығын көтермеске шараң жоқ. Бекін, мықты бол десті. Жаңақорғаннан ақын Адырбек ағамның бізге арнаған «Тоқтау өлеңі» Ағайын, жолдас, досың да, Ас беріліп осында, Жиналамыз бүгін деп, Кім ойлаған басында. Әнуарбекті сұм ажал, Алып кетті-ау мезгілсіз, Жиырмаға шыққан жасында. Бұлты басып қайғының, Тұтылып қабат ай, күнің, Үзіліп кетті-ау, Жақсылық, Бауыр етің – байлығың! Жете алмай үйге құлының, Ести алмай бір үнін, Суалып қалды-ау, Айжамал, Шөлдесең қанар тұнығың. Кездейсоқ ажал кезігіп, Сұңқарыңды кетті-ау тез іліп. Жан-жүрегің перзенттік, Езіліп кетті-ау, езіліп! «Әнуарбек, – десең, – кім еді?» Қатары жақсы біледі. Нұрын төгіп маңына, Күлімдеп шыққан күн еді. Енді туып көктемі, Бүршігін жарған гүл еді.

Тағдырға шүкір қылыңдар!

А.Сопыбеков,

19 қыркүйек 2006 жыл. Сөйтіп айдың-күннің аманында Айжамал екеуміз аңырап қал­дық. Бұл сәтте ешкімнің жұбатуы, келешекке үміттендірген адам ниеті керек емес те еді. Өлмегесін, Алла жаныңды алуға асықпағаннан кейін қайғыны көтермеске, он тоғыз жасқа енді шыққан балғын балам Әнуарбекпен мәңгілік қоштасқанымызды мойындамасқа лажың болмайды екен. Әнуарбектің бейнесі көз алдымда сағымданып көлбең қағады, достарын көргенде бейнесі, жүріс-тұрысын, күлкісі, әзілдеп сөйлейтін кейпі елестейді... Атасы мен әжесі, әпкелері мен өзімен бірге дүние салған бауыры Олжастың қасынан қалмай елпілдеп жүгіріп жүрген боларсың қазір балам, мәңгілік мекеніңде. Енді солардан айрылма, азабы мол, алдамшы өмірде жүрген бізге де назарыңды сал... Жатқан жерің жәннат болғай, балам! Мұнан әрі ойлауға да, жазуға да шамам келмейді, әйтпесе сенің қы­ зығың біз күткен болашақ, достарың жайлы мұнан да көп жазамын-ау деп жүр едім... Қош! Күт мені, құлыным! Ботақаным, боздағым, Алысқа құлаш созғаным. Қатарынан озғаным Қапыда ажал құштың да Жүректің дертін қозғадың. Өзіңнен кенет айрылдым, Қанатымнан қайрылдым. Жілігімнен майрылдым Қайсы бірін айтайын Іштегі жатқан қайғымның.

Жақсылық Рахматулла

Жақсылық Рахматулла

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Ананың ұлымен сырласуы БОТАҚАНЫМ – БОЗДАҒЫМ Мына өмір не болып кетті?.. Мағынасыз секілді. Жо-жоқ, қызығы қайтып, мәні жойылғандай көрінеді. Әйтеуір жер басып жүргеніміз болмаса, бүгіннің ертеңнен еш айырмасы жоқ. Күн батады, таң атады, уақыттың сырғығаны ғана сыр береді. Басқа ештеңе елеусіз. Тірі адам тіршілігін жасайды – дейді. Дұрыс қой, бірақ кім үшін? Дүниеге бала келді – деп қуандық, оны да көптік етті. Алла өзі берді, өзі алды – деп өз-өзімізді жұбатқымыз келеді, онымыз тіпті орынсыз. Ешкімнің далада шашылып жатқан артық баласы жоқ қой. Тоғыз ай, тоғыз күн көтеріп, сосын толғатып туған тұяғымды артық дей алмаймын. Құс та балапанын қорғайды, оның қасында ақыл иесі адамның орны қандай? Мұз жүректер болмаса, ананың бәрі балаға жат емес. Іштен шыққан шұбар жыланды да өлімге қимаған ана – пейілі неткен дархан десеңші! Осыны сезе отырып, адал ниетті аяқ асты еткен тағдырға налимын. Білесің бе тағдыр, сенің озбырлығың көзді көлдетіп, көңілімді күпті етті ғой. Баламды қайда жібердің? Болашағыма балта шабатындай не жазып едім? Аузың болса айтшы? Жанарым сорғалаған жастан босаған жоқ, қабағыма қонған мұң еңсемді езіп барады. Ойымнан кетпей, түсіме жиі кіретін Әнуардың келбеті көз алдымда тұрады да қояды. Кейде көңілімді алдаусыратып, Астанадан келетіндей алаңдап жолға қарайлаймын. Бірақ хабар білінбейді. Ал, достарын көргенде ше? Тіпті құлазып кетемін. Ортасында тай құлындай ойнап, жұптарын жазбай жүрген сәттері ойға оралады. Неткен ауыр, опырылып тұрған орнын байқаймын да жүрегімді тырналап өтетін өкініш алқымнан қысып, буып тастайды. Жалғыз отырғанда шерімді тарқатып, содан өз-өзіме төрелік ете алмай біразға дейін сең соққан балықтай теңселіп кетемін. Бөлмені ерсілі-қарсылы кезіп, жанымды қоярға жер таппай қиналамын. Осынша шым-шытырық күйге түскен көңілді қайтып қалпына келтіре алатынымды қайдам, білмеймін. Белкөлге зиратына барғанда көңіл босап, жаныңа жата кеткім келіп, өзімді әрең ұстайтынымды сеземін. Құлыным тоңып қалды ма екен? Сыз, сай сүйегіңді сырқыратып, менің аялы алақанымды аңсап жүрмісің, ботам? Бізді екіге айырған ажалдың арсыз ісіне нәлет, бір-бірімізден мүлдем бөліп тастады емес пе... Қасына келгенмен құшағыма баса алмай қиналып кетемін. Бірақ, құлағыма «Апа» деген даусың оралатындай күй кешемін. Шынында

Жақсылық Рахматулла сен мені «апа» дейтінсің. Ал, папаңды «әке» деуші едің. Енді соның бәрі сағым секілді, аң-таңмын. Білесің бе, Әнуар сенің санаулы ғұмырыңның әрбір сәті көз алдымда. Тіпті қылығың да, уыздай шағыңдағы өмірге талпынысың бәрі-бәрі жадымда. Сүйкімдім-ау, солай оны ұмытуға тиісті емеспін, ұмытпаймын да. Ана деген тірі ұмыта ма? Қауызын жарып, шыққан гүл секілдісің ғой, маған. Бүгін соны ақтарып, өзіңмен сырласқым келеді. Тыңдашы, мен баяндайын. 1987 жылдың 9 сәуір күні тәтең Динарадан он бір жылдан кейін сені өмірге әкелдім. Арадағы ұзақ үзілістен кейін көтерген құрсақ, әрине тәтті ғой, оның үстіне жасым ұлғайып қалғанда сүйген сәби алтыннан қымбат емес пе? Ұл болды деп ағайын-туыс құттықтап, той-томалақ та жасалды. Шаңырағымыз кеңіп, бақытты кезең басталды. Бір сәт жаныңнан кетпей, жиі еміземін. Тезірек өскеніңді көргім келеді. Қазір альбомдағы суреттерді қарасам сенің туылған кезіңдегі, перзентханада білегіңе таққан білезікше де тұр екен. Тіпті төрт айлық бесікте жатқан, тағы алты айлық кезіңдегі алғашқы бейнең сақталыпты. Дәл сол кезде Олжас пен Данияр сүндетке отырғызылып еді. Бәрі де күні кешегідей есімде. Ал, жасың тоғыз айға толғанда мен, сен, Динара тәтең, көкең төртеуміз суретке түстік. Бал-бұл жанған жүзің қандай сүйкімді еді. Еріксіз сүйе бергің келеді. Бәріміздің ермегіміз сен болатынсың. Тіпті балалар таласып, мен көтеремін деп жарысып жататын. О тоба десеңші, уақыт қандай жылдам еді, зулап өтті де кетті. Жасқа толғаныңда Бақыт ағаң домбырамен, сырнаймен суретке түсірді. Сырнаймен түскен суретіңді «Мен де Нартай боламын» – деп газетке де шығарып еді. Осылай бір жасқа да толдың. Сегізінші сыныпта оқитын Манарбек ағаңмен бірге суретке түстіңдер. Бір жарым жаста Жанар тәтеңнің алты айлық баласы Сұлтан жиенмен, сосын нағашыларыңмен, Меруертпен сурет­ке түсіпсің. Мұнан бөлек құдаларымыз Алтынбек пен Салтанаттың үйле­ ну тойында құдағи Күлхан апаңмен суретке түсіп едің. Неткен қызық дәуір десеңші, ешкімді жатырқамай сіңісіп кететін мінезіңді бәрі ұната­ тын. Сурет қаншама сыр ашады екен-ау. Жүріп өткен жолдарға қайта оралып, сәтті де тәтті шақтың таң-тамашасын еске түсіреді. Қайран өмір! Мұндай жалған болады деп ойладық па? Әттең-ай, әттең. Адамды алдап қойғанын қарашы. Үміттендіріп, аяғын күдіктендіріп жібереді. Қызығынан шыжығы көп пе деп қаламын. Бәрі уақытша көрінеді. Сондықтан мен үшін құны жоқ дүние секілді. Әйтпесе, келешегі енді кемелденіп келе жатқан ботақанымның шырағын сөндірер ме едің. Е, оқуының пайдалы дәмін татып, еңбегі қайтты дейтін емес. Е, артында тұяқ қалып, ізгіліктің ізі өшпеді дейтін емес. Бәйтеректің бұтағын

ДАЛА ТОЛҒАУЫ көктей солдырып, тамырын түбімен жұлған қасиетсіздігіңді қалай кешіремін?! Шырағым, мен не деп кеттім өзі? Сен мен үшін тірісің. Рухың жанымда тұрғанын ұмытып барамын. Айтпақшы, сен үшке келгенде жаңа жылды керемет етіп тойлап едік қой. Ортамызда отырғаныңда мереке қызықты болатын. Әкең, мен және тәтең болып бірге суретке түстік. Ол да альбомда бар. Құлыным, сен төрт жаста Жаңақорғанға барып, қызғалдақ тергенбіз. Ұмытпаған шығарсың. Сонда табиғаттың тамаша сәтін суретке басып едік. Көктемдегі кілемдей құлпырған қызғалдақты құшаққа алып, әкеңмен анаңның ортасында суретке де түстің. Есіңде шығар, Әнуар... Ал, алғашқы балабақшаға барғаның, ондағы топпен тез тіл табысып кеткенің, Мұсаның «Ақсиса», Есенғалидің «Қара бауыр қасқал­ дақ» әндерін нақышына салып орындайтының ше? Бұл кездерің де тасқа басылған. Алты жасыңда Алматыға барып, Сұлтан, Айманмен бірге машинаның жанында түскен сурет те сақтаулы. Сондай-ақ Жанар тәтеңнің отбасымен бейнеге түскен кезде ойыңда болар. Манарбек­тің тойында сүндетке отырғызылып, мұсылман болған сәт те сол күйі таспада тұр. 1994 жылы мектепке бірінші сыныпқа бардың. Одан үш сурет бар. Сегіз жасыңда Дәулеттің үйінде Бағдатпен машинаның қасында суретке түсіпсің. Үшінші сыныпқа аттағанда Майса бір жасқа толды. Осы атаулы күні сендердің, Динара мен Майса үшеуіңнің суреттерің бар. Бесінші сыныпқа барғанда апайың Айымды ортаға алып, класс болып топтасып түскен сурет те үйде тұр. Сонымен қатар Майсамен, Мұхиттың туған күніндегі түскен суреттері мен Самалдың перзентханадан шыққан кезі де бейнекадрға басылып еді. 1998 жылы Астанаға жол түсті. Ботақаным, сен алтыншы сыныпта едің. Ұзақ сапарға алғашқы шығуың болатын. Осы жолы бес суретке түсіппіз. Ал біреуі машинаның ішінде жағыңа сүйеніп, ойланып отырған сәтің екен. Ол рамада тұр. Әнуар жетінші сыныпта түскен суретте апаң, Пернебек нағашың, Майса, Аңса, Самал бірге екен. Осыларды көріп отырып, көңілім болсап кете береді. Қандай көркем, өмірге құштар едің ғой. Ботам-ау, жарық дүниеге сыймай кеткенің не? Анаңды аңыратып кеттің ғой. Қазір көп іздейтінді шығардым. Бірдеңе жоғалтып алған сияқты жан-жағыма қарайлай беремін. Ермегім тек суреттермен сырласамын. Сондықтан сурет жайлы әңгіме тарқатып отырмын. 1999 жылы Астанаға шегіртке жауды. Тіпті қаптап кетті. Табиғат­ тың осындай тосын жағдайы есте қатты сақталыпты. Өйткені сен

Жақсылық Рахматулла қоршаған әлемді сүйетін едің ғой. Сондай-ақ осы жолы тағы бір оқиға. Динара магистратураны қызыл дипломмен бітірген тұғын. Сол қуанышқа біз Жанардың отбасымен бірге барғанбыз. Осыдан да үш сурет естелік қалды. 2000 жыл. Жаңа ғасыр келді. Динара Алматыдан оралды. Жаңа жыл­дың тағы да бір таңы атып қалды. Осындай қызықшылықта Динара­ның туған күнін де тойладық. Онда Ергештің отбасымен және Олжаспен суретке түскенсің. Марқұм Олжас екінші курста оқитын еді. Қайран боздақтарым-ай! Осы жылы жазда сен Астанада ағаң Манарбектің үйінде болдың. Ағаң екеуіңнің суретке түскендерің есіңде ме? Бұлар үйде бар. Әнуар, сен тоғызыншы сыныпта Жұмабек нағашың 50 жасқа толып еді ғой. Сонда нағашыларыңның ортасында суретке түскенсің. Ол да бар. Сонымен қатар Мұнардың қыздары Самал мен Кариманың қасында түскенің де сақтаулы. Мектептің соңғы жылы – он бірінші сыныбында достарыңмен бірнеше мәрте түскен сурет альбомда тұр. Азамат болған сәттерің, бой­ шаң бейнең ерекше неткен сұлу еді. Құдды бәйгеге қосар тұлпар секілді. Сен үлкен өмірге қадам жасайтын баспалдақта тұрған кезің болатын. Біз үмітпен қарап, келешегіңе деген сеніміміз молтұғын. Өйткені, арманниетің биік болатын. Мектепті бітерер сәт. Көп суреттердің ішінде «Кездесу: 2008 жылы, 1 қыркүйек, сағат 9.00-да. №3 көп салалы гимназия» деген келісімдерің жазылған сөз кездесті. Сенің президент Н.Назарбаевпен қол алысып тұрған суретің бей­не­ леніпті. Суретте қандай сүйкімдісің, жаным, ботам. Президент болма­ саң да, аман болғаның керек еді ғой, жаным. 2003 жылы жеке куәлік алдың. Енді толық құқы бар Қазақстанның азаматы атандың. «Білесің бе ботақаным, сен енді есейген шаққа жеттің. Алдыңда ұзақ белестер бар, соларды жеңіп, елдің бетке ұстар азаматы болуға тиістісің», – деп іштей талай қайталаған едім. Анаңның осындай армандары бар еді, тағдыр соны тәрк етті ғой, балам. Сонымен 2003 жыл да келді. Мектепті бітірдің. Арман Астанаға жетеледі. Құдай сәтін салып, ҚазГЮА-ға оқуға түстің. Анау-мынау емес, экономика факультетінің «кеден» бөлімі. Осының алдында Алматыға тест тапсыруға бара жатқанда әкең әуежайда уәде беріпті: «Балам, осыдан оқуға түсіп кетсең, мен саған жаңа автокөлік сыйлаймын», – деп. Ол уәдесінде тұрды. Сен жолың болып, студент атан­дың. Соған сай алдыңнан ақ «Нива» күтіп алды. Алайда жасың жет­пегендіктен саған жүргізушілік куәлік берілмеді. Тіпті сұраған

ДАЛА ТОЛҒАУЫ ақшасына да алуға тырысып бақтық. Бірақ тәртіптің аты тәртіп, соған бағынбасқа болмайды. Не керек, қызығы да, шыжығы да көп студенттік өмір басталды. Күн сайын алаңдап Қызылордада біз қалдық. Әйтеуір телефон жарықтықтың араны жақындатып, жалғап тұратын дәнекерлігі жақсы ғой, оқтыноқтын байланысқа шығамыз. Еркебұланның Астанаға барғанында сен, Манарбек, Айдос төртеуің суретке түсіпсіңдер, қазір ол рамкада тұр. Ұмытпасам, 2005 жылдың 10 сәуір күні сен көптен күткен жүргізуші куәлігін алдың. 2004 жылдың қысқы семестрінен кейін оқуды Қызылордаға ауыс­ тырып алдық. Себебі жиі сағынып, орныңды жиі іздейтін болдық. Қорқыт Ата атындағы мемлекеттік университеттің экономика факуль­ теті қаржыгер бөліміне. Осы жылы нағашың Нұрбек үйленді. Сол қуа­ нышта сен ізгі тілек, ағаңа жақсы арнау айтыпсың. Ол бейнетаспаға түсіріліп алынған екен. Қазір кассета қолымызда. Осы жылдан бастап әйтеуір той көбейді. «Ниваны» «Маздаға» ауыс­тырып, алғашқы аяқ алысында Нуриктің тойына қызмет етті. Әкең­нің де 60 жасқа толу мерейтойын тек әулетімізбен «Қыз Жібек» мейрамханасында атап өттік. Тойда бірнеше дүркін суретке түстік. Осыдан кейін 23 наурызда жолдасың Бағлан үйленді. Онда да суретке, бейнетаспаға түскен екенсің. Арада бірнеше күннен (09.04.06) соң сенің туған күніңді атадық. Әкең кафеге деп ақша берді. Мен 45000ға ұялы телефон әпердім. Сол кездегі мен үшін бағасы ең қымбат сый­ лық болып көрінді. Сол жолы кафе дирекциясы саған ризашылық әрі құттықтау қағаз беріпті. Ол үйде тұр. Достарыңмен серуенге шықтың. Сен табиғатты сүйетіндіктен кең тыныстауға даланы таңдадық. Таза ауа аясында біраз бой жаздың. Сөй­ тіп суретке, бейнетаспаға бастық. Сол бейнетаспада Динара құрбың екеуіңнің атқа мініп бара жатқан кезің бар екен. Шілде түскенде сен, Айдос, мен, Майса, Аңсарым бесеуміз «Мерке» демалыс үйіне бардық. Одан ескерткіш ретінде үш суретке түскенбіз. Демалыс үйінен қайтқан соң бес күннен кейін сендер төртеуің Алматы­ ға кеттіңдер. Сол жақта жүріп машина алыпсыңдар. «Тойота Камри» деген. Ал тамызда Бағдат пен Мақсат айдаған екі көлікпен Астанаға бардық. Ішінде мен, әкең және Ақмарал болды. Марқұм Олжас екеуің сол машинаның ішінде суретке түскен екенсіңдер, оны рамкаға салып қойдық. Ол кезде Олжас құқық қорғау қызметінде еді. Осылай сәтті жалғасқан өмір қас-қағымда қарс айрылады деп кім ойлаған? Бүкіл әлем тұманданып, бұлдыр күй кешеді деген ой болған да емес. Сюжеті сұрықсыз кинокадр секілді өмір өте шықты. Қазір анаңның қандай

Жақсылық Рахматулла күйде екенін білсең ғой. Жүрегінде жаны бар демесең ішінің бәрі күйік. Қазақта «Қайғысыз болса адам қара суға да семіреді», – дейді. Ақиқат. Пендені парықсыз қайғы қинайды. Кейбіреулері айтады: – әйелдер жылап-жылап іштегі шерін тарқатып алады деп. Бұл мүлдем жанаспайды. Жылаудың да жылауы бар. Әсте шатаспасын. Әнуар, осындай сырымды саған ақтарып отырмын. Екеуара сөйлес­ кім келеді. Бірақ сенен жауап жоқ. Үнемі үнсіз қаласың. Әйел адамның еркектен бір айырмашылығы олар болған жағдайды ешқашан ұмытпайды. Тіпті сағатына дейін есте ұстайды. Бәлкім содан ба, сенің барлық жүріп өткен жолың айна-қатесіз көз алдымда тұр. Бұрын күнделік жазбайтынмын. Енді соған тәуелді етті. Сол мақсат бо­ йынша қағазға түгел түсіруге тура келді. Байқаймын артық-кемі жоқ сияқты. Әнуар, сен сезіп тұрсың ба, осының бәрін. Мен енді ең ауыр, ең қасірет тартқан жерге жеттім. Қапыда көз жұмған сәтте ештеңе сезбеген шығарсың. Оқиғаның қалай болғанын баяндайын. Бірақ жылай көрме, құлыным!

ДАЛА ТОЛҒАУЫ ҚАРАЛЫ КҮН Бұл күн әкеңнің туған күні еді. 61 жасқа толып, бес мүшелден аманесен өттім деп шүкіршілік етіп отырғанда, төбемізден жай түскендей болды. Иә, иә 18-ші қыркүйек күні сағат 8.30-да қайғының қара бұлты біздің үйді торлап алды. Естен танып түстім. Көзім қарауытып, ештеңені де көрмеймін. Алғашқыда Әнуар жол апатынан қайтыс болды, – дегенде сенбей қалдым. Себебі, машинаның сақтандыру «подушкасы», – бар еді ғой. Хабар айтушылар «машина соғысқан жоқ, аударылыпты», – деді. Онда да сенбедім: – Мүмкін емес, Әнуар машинаны жақсы айдайды, балама сенімдімін, – дедім. Рульде Олжас болған. Сананың қабылдағаны көлікте бес адам бар екен. Олжас 13 күн «комада» жатып, есін жинай алмай ол да қайтпас сапарға аттанды. Данияр мен бір қыз аяқ-қолдары сынып, емханаға түскен. Ғалымжанға ешнәрсе болмаған. Осындай жағдай анаға оңай тие ме? Бетін аулақ қылсын, ең ауыр тауқымет осы ғой. Менің пайымдауымша, сен ұзақ жасауың тиіс еді. Оны даналық кітаптан оқығанмын. Құлағы үлкен, әсіресе төменгі жағы жұмсақ, әрі үлкен болса оны ақылды, зерек, ақкөңіл, адамгершілігі жоғары болады деп жорамалдаған. Сондай-ақ радиодан тыңдағанымдай, анасын ұзақ емген бала ақылы асқақ келеді деген-ді. Ұмытпаған шығарсың, сен бес жасқа дейін емген едің ғой. Соны айтып отырмын. Осындай белгілер сенің келешегіңді көздетіп, алдын ала білдірген еді. Бірақ жалған дү­ ние жалғандығын жасады. Оған жеткізбеді. Өзекті өртеген өкініш жанымды жегідей жеді. Шынымды айтсам, көпке дейін сенбей көшеге қа­райлап жүрдім. Астана жақта жүргендей сезілді. Әні-міні дегенше келіп қалатындай елегізіп, еріксіз есікке қарай беретін едім. Олжастың қырқына барғанда үміт оты ойымнан біржола өшті. Дүбір халықтың ішінде сен болмадың. Тағаттана іздеймін, бірақ таппадым. Бәлкім тыста жүр ме дедім. Онда да көрінбедің. Астанада жоқ екеніңе көзім енді жетті. Жылай бердім, жылай бердім. Әнуар-ай, қолымнан басқа не келеді. Біз мәңгіге қоштасқанымызды білгенімде жер басып жүргім келмей кетті. Білесің бе, ананың арманы баласының амандығы ғана ғой. Мұнан басқа басты тілегі болмайды. Сен Астанадан қайтып келмейтініңді білгенімде жібермес едім ғой. Қалай осы жолы алжастым екен. Соны ойлай-ойлай басым ісіп кетті. Сәуегей де емеспіз, алдын ала жорамал жасай қоятын. Ең болмағанда Құдай да бірдеңесін білдіріп, сездірмеді де ғой. Анаңның басқа амалы жоқ, іштей мүжіліп барады. Түсінесің бе, ботақаным?

Жақсылық Рахматулла Бүгін біз шешіліп сөйлесіп отырғандаймыз. Бұрын дәл бұлай сырласып, ақтарылған емеспіз. Иә, иә солай ғой, Әнуар. Бұл жолы сенің өмірге шыр етіп келген сәтіңді сабақтаймын. Сені жеті айлығыңда ота жасау арқылы босандым. Өте әлжуаз, бірақ бойшаң едің. Алайда тез жетілдің, ауырған да емессің. Ол кезде орталықта, алаңның қасында (Желтоқсан көшесі, 6 үй, 13 пәтер) этаж үйде тұратынбыз. Көп қабатты үйде қора-қопсы болмаған соң, мал қай­ дан болсын, сатулы тіршілікке үйренгенбіз. Бірақ әкең сен үшін сиыр сатып алды. Оны жер үйде, таныстарында ұстады. Сауылған сүтті қыз­ меттік көлігі бола тұрып, әкең автобуспен тасып тұрды. Әйтеуір сол адал мал қажетімізге көп жарады, жетілуіңе көмегі көп тиді. Қазір ойласам, бәрі қызық еді. Қылығың, былдырлап шыққан тілің тәтті болатын. Көргеніңді лезде қағып алып, сол бойы қайталаушы едің. Зерек қабілетің сол кезден қалыптасты. Алғашқы сөзің мама, пападан басталды. Сонда әкең саған: – Балам, біз қазақпыз ғой, мама мен папа дегенің орыстың сөзі, бұдан былай апа, әке деуің керек, – деді. Осыны бірден жаттап алып, өміріңнің соңына дейін солай атап кеттің. Манарбек ағаң мен Динара тәтең орыс мектебінде оқыды ғой, сен соларды «орыс» деуші едің. Ал, балабақшаға барғанда ше, ән айтудың шебері едің ғой. Тәрбиеші Рая апайың да әнді жақсы көретін. Ол қалай орындайды, сен сол замат жаттап аласың. Нақышына келтіріп, әуенін бұзбай айтқаныңа апайың риза болушы еді. Түсте балалар жаппай ұйықтағанда сен төсектің үстінде отырады екенсің. Өйткені, ұйықтағанды онша жақсы көрмейтінсің. Содан апайларың сені амалсыз шайға шақырады. Солармен қосылып, күнде шай ішетініңді біліп, сен үшін шай, конфет апарып беруші едім. Осындай күндер де өткен, Әнуар. Балабақшадан қайтқанда сөз жоқ, дүкенге соғамыз. Сол кезде жаймен ғана мені түртесің де: – Апа, ақшаң бар ма, – дейсің. Бар десем ғана, өзіңе қажеттіні алып берші дейтінсің. Мұны аңғарған сатушы: – Неткен ақылды бала, – деп таңырқаушы еді. Сөйткен Әнуарым, сен келмеске кете бардың. Қапыда айырылып қаламын деген ой менде болды ма? Ботақаным-ау, сезесің бе, соны? – Апа, жыламашы дейтін сияқтысың. Білем, көзден артық жас тө­ гу саған да ауыр тиетінін. Мен тағдырға налып жылаймын ғой, Әнуар балам. Әлі есімде, шамасы 6 немесе 7 жасыңда менен 100 теңге сұрап, оған қорғасын, тері сатып алып, ләңгі жасап сатамын дедің. Бұған әкең күліп: – Мұндай тірлікке талпынатын болсаң мен саған 300 теңге беремін, – деді. Содан екеулеп жүріп, қорғасынды еріттік. Қанша қа­ сық­ты құртқанымызды білмеймін, бәрібір ештеңе шығара алмадық.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Кешке әкең жұмыстан келген соң бізден: – Ләңгі бизнестеріңнен қанша пайда таптыңдар? – деді. – Әке, бүгінгі іс нәтиже бермеді. Мүмкін келесі кезекте де түк пайда болмай қалуы ықтимал, – дедің сен. Сонымен 300 теңге далаға кетті. Бұл да естелік екен ғой. Еске түскен соң айтып отырғаным ғой. Әнуар, сен кішкентайыңнан машинаға құмар болатынсың. Көктем келгеннен бастап саяжайға барайық деп тынымсыздана бастайсың. Өйт­кені, көліктің алдыңғы орындығына отырғанды ұнатушы едің. Тіпті Арайға кіре берістен бастап рульге әкеңмен қабаттасып айдауға ұмты­ласың. Ал, алдыңғы орында отырғаның үшін әкең талай рет ГАИға айыппұл төледі. Кейде ГАИ көрінсе балам тығыл деймін. Сен жата қаласың. Сөйтіп те талай аман құтылған кездеріміз болған. Әнуар, сен машиналардың маркасын айтпай танитын едің ғой. Сыр­ да­рияда газетте істейтін Бақыт Башеев ағаң таңырқаушы еді. – Үйде шофер жоқ, алайда Әнуар машинаның маркаларын қайдан біле бе­реді деп. Сенің осындай озық қырларың, артықшылықтарың асқақ еді. Әйткен­ мен мына өмірге сыймай кеттің-ау, құлыным. Жаздың күні саяжайда түнде сені арқалап жүргенде ай төбемізде қалқып жүзіп жүретін. – Сен, сонда апа, аспанда ай не істеп жүр? – деп сұрайтынсың. Сонда мен саған өзімше мақтаныш сезіммен әңгіме айтып беретін едім ғой, есіңде ме? – Ай сенің әкең, ол – сені, мені, сенің бауырларыңды түнде қорықпай жүрсін деп төбемізден қарап жүр, – дейтінмін. – Ал, жұлдыздар ше? – деп сұрайсың тағы. – Олар сенің бауырларың, туыстарың, әне, қарамайсың ба, олар көп қой, сенімен ойнап, қыдырып жүр, – дейтінмін. Бес жасар кезіңде саған «грыжа» деп ота жасалды. Денені уақытша жансыздандырып, ұйықтататын «Коллипсоль» деген укол болатын. Ол уколдың ұйықтағанда аспанға ұшып кететіндей әсері болатын. Сол укол саған салынған екен. Отадан кейін дәрігер мен медбике палатаға әкеліп жатқызғанда, сен оянып кеттің де: – Апа, мен туысқандарыма бардым, – дедің. Біз түсінбей шошып кеттік. Кейін менің саған айтқан әңгімемнің нәтижесі екенін білдік. Балабақшаны бітіріп, барлық бала мектепке ілінді де, сенің жасың жетпеді. Сонан оқығым келеді деп қыңқылға бастың. Амал жоқ, №3 гимназияға апардым. Олар қабылдады. Бірақ бірінші сынып толық деген соң дайындық сыныбына ауыстырды. Мұнысын сен менсінбедің бе, әйтеуір оқимын деген талабың су сепкендей басылды да қалды. Арада бір айдай уақыт өтті. Ал, Дәулет көкесі келіп: – Қожеке, оқи алмадың

Жақсылық Рахматулла ба? – деп намысын онан сайын қайрап берді. Содан сен қайраттанып кетіп, оқуға шындап кірістің. Сабақ таңертең. Ерте тұру керек. Мен үнемі «Әнутай» деп еркелетіп оятамын. Әбден әдетке айналса керек, бірде сен «Апа, маған демалыс күні «Әнутай» демей-ақ қойшы, мен сабаққа барады екенмін деп қаламын» дейтінің есіңде шығар. Әрине мектепте жақсы оқыдың, тәртібің де тәуір болды. Достарың көп еді, барлығы біздің үйге жиналып ұзақ айнайтын. Тіпті қонып қалатын да кездері бар. Ал, ата-аналары балаларының Әнуардың үйінде екенін білсе уайымдамайтын еді. Әкең кейде ренжіп қоятын. Үйдің айналасы топыр-топыр балаға қаптап кетті деп. Сен қалай арамыздан кеттің, достарың да үйге келмей кетті. Енді сол «топырды» сағынатын болып жүрмін. Мен үлкен ағаңның төбелесіп келгенін талай көргенмін. Ол кезде район-район болып шекісетін. Ал, сен болсаң қыздай инабатты болып өстің. Студент кезіңде де қараңғылық қалай түседі мен телефон арқылы іздеуге кірісемін. «Қазір барамын, апа» дейсің сосын. Келгеннен кейін «апа ренжіген жоқсың ба» деп кешірім сұрап қоясың да «мені қыздан бетер іздейсің» дейсің. Сөйтсем араларыңдағы қыздардың өзін ата-аналары мен секілді іздей қоймайды екен. Қайтем енді әлі кішкентай көрінесің маған. Шынымды айтсам, балам сені қыздардан да қызғанатын едім. Үйлену жөнінде тіпті ойламаппын да. Әнуар бір күні саған мені неге «сен» деп атайсың дедім. Сөйтсем сенің ойың басқа болып шықты. – Апа, бөтен адамды «сіз» дейді. Ал, сен маған ең жақын адамсың, – дедің. Бұл да жөн екен. Оншалықты мән бере қоймайды екенбіз ғой. Соңғы жаз айында екеуміз үнемі бірге болдық. «Мерке» демалыс үйінде, Алматыда, сосын әкеміздің нағашылары тұратын Арыста, Арыстанбабта түнеп, Түркістанда тілеп қайттық. Астанаға машинамен шықтық. Екпінге ерік беріп, көлікті үдете айдадың. Сонан соң: «Апа көрдің бе, аттың басы бой бермей келеді», – деп айтып қалдың. Мен ақылымды айтып, ақырын жүріп, абай болған дұрыс дедім. Аттың басын жіберсек, бәрінен озып кетеміз ғой деп басу сөзімді білдіріп те қойдым. Сен түсіндің, сабыр сақтадың. Өзің ақылың бар баламсың, бәрін де қабылдап отыратын едің. Тез нәтиже шығаратын шешімің маған қатты ұнайтын. Өйткені түсінетін адам ғана солай жасайды. Осы жазда көп ойланатының байқалды. Кәдімгідей есейгеніңді сез­ діріп, бала-шағасы бар адамдардай өмірмен күресуге талпынған тала­ быңды таныттың. «Апа, құдай қаласа университетті биыл бітіремін, енді төрт айдай ғана сабақ қалды. Ары қарай практика, мемлекеттік емтихан, диплом қорғау екен. Лекцияға қатысу еркіндігін алсам,

ДАЛА ТОЛҒАУЫ сенің кішкентай жұмысыңды үлкейтудің жолын қарастыруды мақсат етіп жүрмін. Ғалия жеңгем екеуміз шағын баспахананың ісін Астанада жалғастырып, жұмысты жандандыруды көздеп отырмын», – де­ геніңе қуанбасам оған қарсылық білдірген жоқпын. Келешекке кемел көзқараспен көз тастаған ниетіңді іштей қолдап, істің сәтін тәңірден сұрадым. Әке-шеше балаға сыншы ғой, перзентімнің пайымын бес сау­ сақтай білемін. Компьютердің маңызына мән беріп, Бақытжан ағаң­ нан көп нәрсе үйреніпсің. Оны Астанаға барғанда компьютермен мен көрмеген небір күрделі композицияларды, дизайнды жасағаныңда мойындаған едім. Содан үмітім артты. Бұл жайында әкеңе айтқанда ол да қатты қуанды. Сөйтіп сенің тілеуіңді тілеп, мақсатыңа қамқорлық жасауды міндетке алдық. Өзіңе де оны мәлімдедім. – Шырағым, нарық заманында тірлік кешіп, тырбанбаса болмайды. Ертең үйленіп, ұрпақ сүйесің. Соларды бағып-қағу оңай емес. Кәсіпті дөңгелету үшін капитал керек. Осы бастан жұмыс бастаймын дегенің орынды. Әлі-ақ сен президент, Ғалия директор болып, істерің ілгері басады», – деп едім. «Сен шынымен маған сеніп тапсырасың ба?», – деп қуанып кеттің ғой сонда. Қайран өмір, беу дүние-ай, осылай келіскен ойымыз да орындалмай қалды. Алдағы мақсат-межені сен кімге тастап кеттің, құлыным. Айта қойшы, құлыным, мен енді не істеуім керек. Анаң әбден шаршады ғой. Ойлана да, уайымдай да ішім шерге толды. Оны қалай тарқатамын. Денедегі жара жазылар, ал жүректегі жара қалай жазылады? Мендегі қазіргі күйік осы. Тағдыр-талақ арманымды азан-қазан етті. Ажал ажарыңа да қа­ рамайды. Базарыңа да қарамайды дегені осы ма? Бір күн туасың, бір күн өлесің деген табиғат заңдылығын ұғамын, бірақ тіршіліктің тәттілігін дұрыстап татпаған тұяғымды мезгілсіз жалмап кетуге бола ма? Ақын Жүсіп Баласағұн «Өмір деген қып-қысқа көрген түстей, қадірін білген дұрыс көрге түспей», – депті. Ботақаным, өмірдің қадірін сезінуге де үлгерген жоқсың ғой, сен. Өзіңсіз өмір өтіп жатыр. Алайда мұңлы. Сондықтан сенімім сал­ қын, болашаққа деген болжамым бос. Құлыным, қырық, жүз күндігіңді өткіздік. Елдің қайғымен бөліскен рахымына рахмет, көңіл айтып жатыр ғой. Сіздерге тек қуаныш тілеймін. Аудандық, облыстық, республикалық басылымдар да көңіл қосын білдіріп, тауқыметті тарқатуға ниетін жеткізді. Оларға да айтарым әлгіндей, ұжымдарыңызда ауыртпалық болмасын. Ал, енді Әнуар сенің достарың да «Сыр бойы» газетіне еске алу берді. Соны оқып, біраз жылап алдым. Ол былай: «Ақ парақты алып аңтарылып тұрмыз. Не жазамыз. Білесің бе, әлі сенбейміз, Әнуар. Келіп

Жақсылық Рахматулла қалатындай көрінесің де көп ішінен келбетіңді іздейміз. Бірақ бейнең­ ді байқамаймыз. Бәлкім жанымызда тұрған шығарсың, Әнуар. Неге үндемейсің. Әлде бір демде достарыңды тастап, көкке ұшып кеткенсің бе, Әнуар. Астанаға аттанарда тез қайтамын деп қысқа қоштасып едік, мұнымыз мәңгілікке айналғаны ма, Әнуар. Жүз күннен бері жүздесуге келмегенің, сағынсын дегенің бе, Әнуар. Уа, тағдыр неге бұлай еттің жас желкенді. Жақсы болғасын жаныңа жинағаның ба, бұл қалай? Біз осыған түсінбей, досымызды жоқтап жүрміз. Жалған дүниенің жаттығы осы болып, жасы кіші демей жабыса кеткенің не, ажал. Қабырғамызды қайыстырып, жанымызды жабырқатқан осы оқиға жан досымызды жырақтап әкетті. Содан бергі жүз күн жүз жылға татитындай салмақ салды. Амал нешік, адам неге көнбейді, шырылдаймыз, шыдаймыз. Досымыз Әнуар Рахматуллаевты еске ала отырып, оның пейілі кең, парасаты мықты азаматтық белгісін жүрегімізге жазып қойдық. Біздің ендігі борышымыз артынан дұға оқып, жақсы мінезін, қалтқысыз достық пейілін әңгімеге арқау ету. Бұдан басқа қолымыздан келетін не шара бар. Жатқан жерің жайлы, жаның жәннатта болсын, Әнуар. Еске алушы достары.» Әкең де қиналып жүр. Еркек адам ішіндегісін ақтара бермейді ғой. Шығармашылық адамының жаны нәзіктеу, сыршыл келеді. Сондықтан жүректегі жарасын жырмен жазады. «Егемен Қазақстан» газетінде әкеңнің сені жоқтап жазған элегиясы шықты. Тыңдашы құлыным, сайсүйегіңді сырқыратардай мұңға толы, шердің ащы шындығын арқау еткен.

Жақсылық Рахматулла Осындай өлеңдерді оқығанда кешегі күндер ойға оралады. Сен Астанаға кеткенде күн құрғатпай хабарласып тұрдық. Сол күні, 17 қыр­ күйекте сағат 23.00-де телефонмен сөйлескенде «апа, есіктің алдында қыдырып жүрміз» деп едің. Мен болсам «көп қыдырма, ертең жұмыс, қызметке баруың керек» деп ақылымды айттым емес пе? Неге бір сөзімді тыңдай қоймадың, ботам? Сен «иә, апа» деп, уәдеңді ұмытып кеткенің қалай? Жылы жүз жауабыңдағы ешкімге ұқсамайтын күлкің құлағымда әлі жаңғырады, қазір сондай күлкіні көп ішінен іздеймін. Байқаймын, ондай күлкі ешкімде жоқ. Саған ғана тән. Енді оны ешкімнен ести алмаймын, жаным, ботам, Әнуарым. Сенің жүрген жүрісің қандай еді. Бой десе бойы, ой десе ойы бар болмысың бөлек болатын. Кербездене жүріп, жүгірсең екі иығың құстың қос қанатындай серпіле кетуші еді. Тұрпатың да тамаша, денең арық болғанмен сымбатты, биікке өрлеген тіп-тік тұғын. Шашың ше, көмірдей қап-қара, әрі қою еді. Қасың қандай еді қияқтай, қырмұрын, жанарың терең, мөлдір болды. Құлағың үлкен, оны мен жақсы көретінмін. Сен күліп: – Апам менің құлағымды өзіне ұқсағасын жақсы көреді, – дейтінсің. Ал, ақ көңілдігіңде шек жоқ. Сәбиге жаның жақын тұратын. Әсіресе, Манарбектің үлкен қызы Майса туылғанда қасынан кетпей, тәй-тәй басқанда бір елі жаныңнан тастамай, ертіп жүруші едің. Сен ол кезде 8 жасар болатынсың. Ағаңның екінші қызы Аңсарым туылғанда «қап, ұл болғанда ғой, бұзықтықты үйрететін едім» деп едің. Бәлкім, өзің жасамаған бұзықтықты ініңе үйреткің келді ме? Әлде шымыр болуға тәрбиелегің келді ме? Қайткенмен де Аңсарым саған бауыр басып, сенің қасыңда жататын. Әнуар, есіңде ме, Аңсарымды «апамның видео камерасы» дейтін едің ғой, Ол көрген-білгенін түгелдей маған жеткізіп тұратын. Сөйтіп, түндегіні айтып қоямын деп саған «шантаж» жасаушы еді. Қазір соның бәрі қызық. Сол Аңсарым сен туралы көп түс көреді, сенімен кәдімгідей сөйлесе алады. Апа, мен Әнуарды көрдім. Апама бар, сені сағынып, күнде жылайды деп едім, менен қалам, қағаз сұрады. Сосын сол қағазға «Апа, кешір мені, Әнуар» – деп жазды да, жоқ болды дейді. – Апа, сен жыласаң Әнуар қасыңда жүреді дейді маған, жыламашы деп жұбатады... – Манарбектің үшінші қызы Ұлпан өмірге келгенде мүсіркей қа-­ рап: – Ағамның енді миы ашитын болды-ау, үш қыздың үмітін арқалау оңай емес қой, – деп жаның ашып айтқан пейіліңнен айналдым. Еске қай-қайдағы түседі. Адамның арманы деген шалқар көлден де шексіз, теңізден де терең, аспан көкті айналады. Сол арман әкең

ДАЛА ТОЛҒАУЫ екеумізді қиялға сапарлатып, әлі көз көріп, қол ұстамаған жаңалыққа жеткізген. Керек десең, жақсы жермен құда болып, ибалы келіннің игілігін сөз етіп кетуші едік. Тіпті таласып қалуға да бармыз. Сондайда бір-бірімізге «Осы сен кімнің баласын жақын тартасың, Манарбектің бе, Әнуардың ба», – деп тосын сұрақты алға тартамыз, оның шешімін іздейміз. Кейде еріксіз күліп аламыз. Бірде сен ренжіген кейіппен: – Осы үйдегі барлық дүние Әнуардікі дейсіңдер де, артынша Манарбекке бұрып жібересіңдер. – Апа, сен балаңның барын ұмытып кетесің-ау, Манарбектің қыздарына аңсарың ауып, соларды ойлап шығасың, – деп жылап жібергенің есіңде ме? Осы оқиғаны әкеңе айтқанда ол «Әлі бала екен ғой. Мен Манарбекке не жасасам ол да ертең інісіне соны қайталайды. Болашағына бағыт беріп, қамқорлыққа алмай ма», – деді. Сосын әкең тағы толғанды. Ботам, ата-анаға баланың бәрі бірдей. Анау айдарлым, мынау кекілдім деп бөле жармайды. Сен үйдің кенжесі болған соң бізге ыстықсың, бізді бағатын баламызсың. Аға-апаларың өз алдарына отау тігіп, перзент сүйгендіктен өрісі бірге болғанмен бөлісі бөлек жағдайда. Сондықтан қасымызда жүрген сенің жолың басқа, – деп тағылымды сөз айтты. Шынында солай ғой, Әнуар. Менің ойлауымша, сен машина әпер­ медің деген пікіріңді қозғағың келді. Бірақ оның аяғында үлкен-үлкен әңгіме айтылады деп ойлаған жоқсың. Біз қолдан келгеннің бәрін істеуге тырыстық. Әйтеуір балалар қиналмасын, қатарынан қалмасын деп. Бұл барлық ата-анаға тән міндет. Дегенмен тек біздің емес, өмірдің де қызығын дұрыс көруге үлгермей кеткенің өкінішті. Анаң сені түн ұйқысын төрт бөліп өсіріп еді, енді түнімен сені жоқтап көз ілмей жылап жүр. Осы оңай ма, ботам. Тоңып қалған жоқ па екен деп ойлаймын. Түнде тұрып көрпеңді жауып жүретін едім. Кейде көздің жасы неге тыйылып қалмайды деп ойлаймын. Әлде жылау үшін жаратты ма? Сенің қайрылмай кеткен қырық күніңді толтырып, басыңа үй тұрғыздық. Үйленіп, шаңырақ көтеруге ырық бермеген асыл арманыңды өзіңмен бірге ала кетіп, жатқан жеріне ақ отау салуды құдай бұйыртыпты. Әкең Алматыға барып, құлпытас жасатып әкелді. Тас бетіне суретіңді салдырған екен, қазір соны көрсем қатты қайналамын. Басыңа барамын да тасты құшақтап жылап, маңдайыңнан сүйіп келемін. Сол кезде артымнан қарайлап, «Мені тастап кетпеші, апатай» – дегендей көрінесің. Ал, менің жүруге дәрменім болмай, екі аяқтан әл кетіп, зираттан зорға шығамын. Оны сезіп жүрген шығарсың, ботам. Апаңның халі сондай. Қапияда жоғалтып алған жаныма ең жақын ақботамды уақыт жылжыған сайын сағынып, қанша айларды өзіңсіз өткізіп жатырмын.

Жақсылық Рахматулла Әлі де біржола айрылып қалдық дегенге сенбеймін. Әкеңе жылын өткізбей-ақ қояйық дегенмін. Ол дәстүрден аттап кетуге болмайды деп бой бермеді. Негізінен оныкі дұрыс. Бірақ мен үшін сол дәстүр бәрі де «бітті» дегенді білдіретіндей көрінеді. Сондықтан маған салқын сезіледі. Бауырмал болған құлыным-ай! Досқа адал, туысқа бауыр болмысың қандай қасиетті еді. Олжасқа қыз таныстырамын деген екенсің, сол мақсатқа жете алмай кеттіңдер-ау. Екеуің өз тілектеріңді бірге алып кеткендерің қалай. Қос құлыным, қабірлеріңе Алланың нұры жауып, періште көңілдерің көкте қалықтасын. Екеуің бір-біріңе серік болыңдар, бауырлар жұбын жазбай, бірге болуы тиіс. Менің жатсам да, тұрсам да тәңірден сұрайтын тілегім осы. Жасырып қайтемін, жас деп жақсы көретін қызыңа да қимайтын едім. Енді сол ойым санамды сілкілейді. «Балам маған ренжіп кетті ме деп», – өз-өзіме қапаланып, қиналамын. Тәтелерің мен ағаң ол қызды үйге шақырып, «Әнуардан саған ескерткіш болсын», – деп алтын сақина мен сырға алып берді. Жанар тәтең: – Динара жаным, бауырым Әнуім тірі болғанда саған өзі бриллиант тағатын еді, – деп егілді. Жүрегіндегі адал ниетін айтты, көңіліндегі күткенін көз жасымен жуып жіберді. Мен есейіп, ер жеткенше қанша қыз кездеседі, жастық шағыңда ойна да күл – деуші едім. Маған бала болғанмен табиғат өзіне бағындырып алатынын қайдан білейін. Бүкіл жүрегіңді бір тал гүл баурап, еріксіз жаулаған екен. Махаббат деген алып күш сүйгеніңе сүріндірмей апарған екен. Тіпті оның туған күнінде сырға, жүзік, алқаңды сыйлап, тағып үлгеріпсің. Аруың артыңнан Астанаға баратын болып, уәде байласып қойған екенсің. Әйткенмен тағдыр тосқауыл қойып, бірге болуды армандаған бағыттарыңа бөгет жасады. Есіңде ме құлыным, сол түні (17 қыркүйек) сүйгеніңді шарқ ұрып іздеген едің. Сары майдай сақтаған сырыңды сүйгеніңе ақтара алмай мақсатың ішінде кетті-ау, құлыным. Не айтпақшы болдың, балам. Бәл­ кім, мен дәнекер болып, жеткізермін оны. Иә, иә имандай шыным сол. Тағдыр қоспай кеткен қосағың да саған жеткенше жүрегі лүпілдеп, ынтығы басылмай 18 қыркүйекте поезға отырмақшы болыпты. Соған ата-анасынан сұрануға ауылға кетіпті ғой. Менің телефоныма одан төрт қоңырау түсіпті «Мен ауылда едім» дейді. Ол байғұс та шырылдап қалды. Алғашқыда «Бұлай ойнауға болмайды ғой» – деп сене қоймапты. Жан даусы шығып «Апатай, не болды» – деп аңырап келгенде менің жүрегім бір сәтке болса да тоқтаған шығар. Өз-өзін ұмытқан адамда не ес болсын, дүниенің астаң-кестеңі шығып жатқанда дұрыс ой келе ме

ДАЛА ТОЛҒАУЫ санаға. Қырық күндік өткен соң барып аналық кәдемді жасадым. Бірақ қуанышпен салатын әдет-ғұрып емес, керісінше болды. Динашым, кешір қалқам, сенің бақытыңды да баянды етпей балама серік болуға жазбапты. Айналайын мұңлығым, бағаңды білмеген екенмін. Сен менің ойлаған ойымнен гөрі әлдеқайда жоғары екенсің, дедім оған. Біз қосылып біраз жыладық, бірақ іштегі күйікті ол да, мен де өшіре алмадық. Әнуім, сенің көпшіл мінезің көптің аузында жүр. Түрлі жағдайларды енді естіп, сенің орның одан сайын биіктей беретінін білдім. Жақсы нәрсені ешқашан шаң баспайды ғой. Солай ғой, құлыным. Достарың қос Қайрат, Асқар, Мұхият, Айдос, Сырлыбек бәрі үйге жиі келіп тұ­ рады. Сен есімдерін ерекшелеп айтатын нағашыларың Ерке, Жасик, Жани қонып жатқанда өзің жайлы естелік айтамыз. Үндемей жүріп небір тапқыр сөздерің, қылықтарың көп екен ғой. Әсіресе, Қайрат екеуің цехтың екінші есігін ашып қойып, апаң қалай ұйықтайды солай компьютерді қосып ойнайды екенсіңдер. Сол секілді бір рет «маевкаға» барғанда үйден екі тауық алып кетіпсің. Тауықты жеп отырғанда: – Апам тауықтарының санына жете алмай жатқан жоқ па екен, – депсің. Құлыным, мен тауық санайтын ба едім. Сұрасаң бесеуін беретін едім ғой. Сұрамай алған қызық екен. Бірақ мен оған ренжіген жоқпын, қайта қуандым. Еркебұлан айтады: «Мен вахтадан қайтқанда әуелі Әнуарға телефон соғамын. Ол міндетті түрде машинамен күтіп алады. Соңғы вахтадан ол күтпеді. Іздедім, алайда жоқ екенін біле бастадым. Маған әкешешем өмірі айтпаған еді, ол еркелетіп «Ерке» деуші еді. Біз үнемі бірге жүріп, арасында өрт сөндіру мекемесінде спортпен шұғылданатынбыз. Қазір үйде Әнуар болмағасын көп келгіміз келмейді. Әркім қатарын іздейді ғой. Апамыз ұрысқан соң амалсыз қонып кетеміз». Бұл сенің нағашыңның сөзі. Ал, Қаныбек ағаңның айтқаны да қызық. «Бес күн жұмыстан шыққан соң сенбіде сейілдеуге асығамыз. Аңдығанымыз-аңшылық. Ағада қос мылтық бар. Қару түгілі оғы жоқ адамбыз, дегенмен маған әйтеуір бір мылтық тиді. Бірақ әуестік демесек, мергендігіміз шамалы. Бізге қарағанда Әнуар әрі әбжіл, әрі атқыш еді. Бірде Бескемпір жаққа сегіз насос маңына барғанбыз. Кешкілік салқында қырғауылдың жайылуға шығатын кезі. Сәті келіп, үстінен түстік. Берік болмаса біз бостаумыз ғой, әйтеуір Әнуар екеуі сарт-сұрт атты да екеуін алып қалды. Оның осындай мергендігі көз өткірлігі болатын». Бірде әкең саған ырза болып келіп еді. – Балам, ұшып бара жатқан құсты атып алды деп. Сенің қысқа ғұмырыңда мұндай мықтылықтарың аз болмаған сыңайлы. Жазушы болсам бастан кешкен талай оқиғаларды

Жақсылық Рахматулла теріп алар едім. Әттең олай емеспін. Сен туралы мемуар жазу әкеңнің ғана қолынан келеді. Біз жылай-жылай сенің 20 жасқа толған туған күніңе де жеттік. Әр жылдың 9 сәуірі сенің жасыңа жас қосылатын күн болса, 18 қыркүйек менің өзіңнен айрылған қаралы күнім. Бұл күн әкеңнің туған күні еді. Ол әуелден туған күнді атап өтуге әуес емес еді ғой. Құдай сол күнге сәйкестендіріп қойғанын қарашы. Әр жылда сенің жасыңа бір жас қосылғанмен, менің кеудемде 19 жасар кейпің ғана тұрады. Өзіңсіз өткізген туған күнге курстас достарың Гүлшат, куратор Роза апайларың келді. Осыған кәдімгідей сен алыстан оралғандай марқайып қалдым. Арқа-жарқа әңгімелестік. Арасында сен туралы естелік айтылғанда жылап та алдық. Сен Астанадан ауысқанда группамен тез тіл табысып, араласып кетсін – деген оймен староста Алтынайға аманат айтқанмын. Әнуарды киноға, вечерге шақырыңдаршы, мен қажет ақшасын тауып берейін, – деп. Осыны Алтынай қозғағанда біз қосылып жанарды сығып алдық. Ал, Роза апайың болса балаларымның ең кішісі еді, – дейді. Кластас достарың және жолдастарың «Қоғам ТВ»-ден түсте, сосын кешке естелік берді. «Әруағыңды аунатамыз мәңгі біз», – деп өлең жолдары арналды. «Әруағыңды аунатамыз мәңгі біз» Досымыз – деп мақтанушы ек біз сені, Ұмытпаймыз еш уақытта бейнеңді. Әнуар деп еске аламыз әр кезде. Ауыр қаза әбден езіп еңсені Жауап таппай, Көңілге қырық құрақ Анаң жоқтап, әкең жүр іштей жылап. Өзекті өртеп, жүрек жылап Әнуар-ау! – кеттің бе, бізден жырақ? Жатқан жерің жарық, Топырағың торқа болсын, Әнуар!

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Сөйтіп бір мал сатып алып, мешітке барып. Құран оқытып, етін таратып бердік. Кешке қарай бәрі жиналып, Сырлыбек ағаң бастаған топ Динараның үйінде туған күнді өткізуге кетті. Аңсарым сенің қасыңнан қалмаушы еді ғой, ол да достарыңа ілесіп барып қайтты. Достарыңа ризамын, Алла тағала армандарына жеткізіп, бақытты болуларын тілеймін. «Олар мен үшін сенің көзің болып қала береді». Апта сайын дұға оқу мен жеті күлше пісіруді үзген емеспін. Бұған әкең күліп: – Қылдырықтай балаңа үлкен-үлкен күлше жасайсың, – дейді. Ал, мен болсам ыстықта күн өтпесін, суықта аяз өтпесін деймін. Дұрыс қой, Әнуарым, ботам. Құлыным, біздің отбасы облыстағы үлгілі отбасылардың бірі саналатынын білесің ғой. Үйден қонақ үзілмейтінін де көрдің. Адам сыйласпаса шаңырағына да кірмейді. Оның үстіне әкеңді көпшілік құрметтейді. Соның бір айғағы – сені соңғы сапарға шығарып саларда жаназаға кісі өте көп жиналды. Бәлкім, сенің көпшіл мінезіңе тән жағдай шығар, әйтеуір арулап қоюға атсалысқандар аз болмады. Шырағым, осының өзі сенің қандай болғаныңды байқатты. Айтпақшы, балам мен саған үлкен теледидар әперемін деп едім ғой. Сол уәдемді, сол сыйлықты өзіме жасадым. Сенің жиырма жасқа толғаныңа орай сатып әкелдім. Бұл сенен маған ескерткіш болып қалады. Әнуарым, анаң аман тұрғанда бір сәтте ұмытылмайсың. Бұл естелігімді ана мен баланың сырласуы деп қабылда. Жатқан жерің жайлы, иманың жолдас болсын, балам. Біз рухымызбен мәңгі біргеміз. Мына азалы өлеңді сексен жастағы ұлағатты ұстаз Күлпаш Оңдабаева анамыз жазып жіберіпті. Қайғыны бөлісіп, қайратымызды қозғаған анаға мың да бір рахмет айтамын.

Жақсылық Рахматулла

Ұйқың көзден қашады-ау!

Жақсылық Рахматулла Сырласатын орны бос, Көңілді зіл басады-ау! Адам қоңыз өмірге Ертелі-кеш тынбайды-ау! Адам қонақ өмірге Бір күні қолын бұлғайды-ау! Көре алмаған қызығын Сіздерге берсін не айтайын. Сүре алмаған өмірін Сіздерге берсін не айтайын. Жұбатып көңіл айтайын. Шүкіршілік етші қарағым! Ортақ болып зарыңа Осыған жетті бар әлім. Қазақта «әкесі бардың қазынасы бар» деген сөз бар. Сенің нағашы атаң қазір 82 жаста. Ол кісіге балалары сенің апатқа ұшырағаныңды айтпай, «әке қалаға барамыз, киініңіз» деп алып кетіпті. Сонан үйге жақындағанда, жағдайды түсіндіріпті. Әкемде ес жоқ, ешнәрсе ойлауға мұршасы да жоқ. Екі көзден аққан жас аппақ ақ сақалын жуып жатыр. «Ешнәрсеге түсінбеймін, маған ешнәрсе айтқан жоқ» деген сөздерді қайталай береді. Кәрі жүрек сенбейін десе де аңырап отырған қызын көрген соң сенбеске амалы жоқ қой, ботам... Есіңде ме, балам, атаң ауылдан келгенде саған «ақшаң жоқ па, шашыңды алдыруға, мен ақша берейін, алдырып кел» дейтін еді ғой. Ал сен болсаң «ата маған шашты осылай өсірген ұнайды. Ақшам жетеді, бірақ атасы ақша берсе, немересі көпсінбейді» деуші едің ғой. Атаң саған қалтасынан бес жүз теңге алып береді, ал сен болсаң «ана қарашы атам 30 жыл кассир болған соң ақшаның қадірін жақсы біледі, иә,» – дейтінсің. Иә, атаң осындай еді, сол атаң сенің қырқыңа дейін үйде отырып әруағыңа Құранын бағыштады. – Е, Алла маған Құран бағыштаудың орнына, немереме құран бағыштатқан тәңірім-ай, – деп аһ ұрып отырды ғой, ботам. Сенің қайғың барлық туысқа оңай болған жоқ, құлыным. Дегенмен, тірі тіршілігін жасайды екен... Сенің барлық жөн-жобаңды жасаған

ДАЛА ТОЛҒАУЫ соң, оншақты күн өткен соң ағаң Манарбек семьясымен Астанаға қайтты. Жанар тәтең де кішкентай балалары бар, оның үстіне Жеңісбек ағаңа да биылғы жыл оңай болмады ғой. Ағасынан, тәтесінен, анасынан бір жылда айрылу оңай ма, жаным. Динара тәтең де қызмет бабымен Алматыға қайтуына тура келді. Сонда ешкім қалмай аңырап қалатын кез алда екен... Алматыдан Дәулет көкең, Дүржамал тәтең, Бағдат, Меруерт, Мақсат, Сұлтан жиенің де, Нұржамал тәтең де балаларымен келген. Менің апам Күлжамал, құдаларым Рысбек, Қайнар ағаларың, Рая, Бақытжан, Шәкен, құдағилар келді. Сенің бөлелерің ақылдасып, мамасын менің қасымда қалдыратын болып келісіпті. Сонымен бауырым Дүржамал менің қасымда 40 күн бірге болып, жыласам жылап, қайғыма ортақтасып, сен туралы көп әңгіме айттық. Мақсат екеуің туралы көп естеліктер бар екен. Иә, бәрі де енді осындай естеліктер күйінде қалды. Біздің қан жұтып, қайғы уын татқан көңілімізге демеу болған барша үлкен-кіші ағайынға, дос-жаранға, әлеуметке рахмет. Біз көрген қасіретті тәңірім сіздерге бермесін. Әрдайым аман болыңдар, ағайын! Иә, жанып-өшкен ғұмырым, Әнуарым, сағымға айналған сағыны­ шым, менің. Біз қашан кездесер екенбіз. Cәуірдің бұлты жұпарын сеуіп өткенде, Сәруар самал қабіріңді сүйіп өпкенде. Сағынып мені жатсаң ба, жаным, құлыным? Телміре қарап жаныңнан өтіп, кеткенге. Мен келдім тағы тия алмай көзден жасымды Көтерші ұлым басыңды.

Апаң. * * * Кісіге жақын, танысын-танымасын шүйіркелесіп тілдесуді, халжай сұрасып тұруға ықыласты болатын. Жас болғанымен әр нәрсені біліп-көруге әуестігі бар сылыңғыр көрінгенмен күш-қайраты, жігері бар бала еді. Достары да көп әрі бірінен-бірі айрылмай, бірінің көңіліне бірі қарайтын, бірінің сөзін бірі жерге тастамайтын сыйластығы мол еді. Жанарыс оның ұстамды, сабырлы азамат болатынын жүріс-тұрысынан, сөйлеген сөзінен білді. Соған көңілі марқайып кейде үлкен ұлына өнеге етіп те қоятын.

Жақсылық Рахматулла Оған Аспарадағы Манарбектің қасына баруға келіскенін де ұнатты. «Осы баламның ақылы өз қатарынан кем болмас, аман болса одан келешекте жұрт сүйсінерлік азамат шығады» деп барына қанағат етті. Жастардың әр нәрсеге еліктегіш, әр нәрседен тез жиренгіш болары Жанарыстың өз басынан өткен. Бірақ Әнуар адамға жат мінез-құлықтан, арсыз сөз айтып, біреуді орынсыз тілдеуден аулақ болды. Жолдастары мен бірге түн бойы қыдырып, ішкілік ішуге, темекі шегуге еліктемеді. Ол балалармен бірге әке-шешесінің, бауырларының көз алдында жүрді. Оның жанына бір қыз баланы ертіп келіп, оны біздің жолдасымыз деп анасына не бұған таныстырған кезін көрмепті. Сонысына қарап «осы жігіт болып, қызға қарайтын уақытында махаббаттан дым хабары жоқ адамның кейіпін көрсететені қалай? Ойнап-күлмеген, бір қыздың білегінен ұстамаған бала ертең қалай болады». Ертерек үйлендіру жайын қозғағанда Алтынсары мұны құптаған жоқ. Жастай үйленсе миы ашып кетеді. Алдымен оқуын бітірсін, сосын жұмысқа тұрсын. Үйлену содан кейін болғаны дұрыс. «Ренжіме Жанарыс, менің байқауымша Әну әлі бала. Аздап буыны қатайсын сосын аяқтанса да кеш емес қой» деп Алтынсары баласына араша түскен. Иә, бәрі бұйрыққа байланысты. Алладан пәрмен келген күні үйленер ендеше. Бірақ жолдастарының бәрі үйленіп, сенің балаңа қыз табылмай қалып жүрмесін. Оны да ойлаған артық болмас. Ерте үйленсе келін жұмсау, немере сүйіп отырсаң жақсы емес пе деген ниетім ғой деп Жанарыс әйелінің ығына жығыла салған. Оңашада «Алтынсарынікі де жөн. Әнуары әлі жас. Оқып-тоқып білмей тұрып үйленсе жүнжіп кетер. Үлкен ұлындай ашық, адуынды да емес, тірсегітірсегіне тиіп майысып жүрген бала, бала-шағалы болса отбасының міндетін орындай алмай езіліп кетуі де кәдік. Жарайды Аспараға барып жер көрсін, ел көрсін ағасының жанында жүріп кәсіп таппаса да оқуын бітірсін. Уақыт өзі әмірші, өмірдің ыстық-суығын сезсін. Сосын көрерміз үйлендіру жағдайын» деп өзі-өзіне тоқтау салған. Алайда үлкен ұлына бір кеңес берді. «Інісі тұйық, әке-шешесінің бауырынан шықпай, жастардың қызық-думанына көп еліктемей тек біздің қалауымыздағы қолбала болып өсті. Енді оны осы адал, таза қалпын бұзбай, жағымсыз әдет-ғұрыптан сақтап оқуын бітіргізу сенің парызың. Аспарада өзіңе серік әрі өмірдің жақсы жағын көрсін, өзіндей жастардың қалай өмір сүретініне көз қырын салсын. Басында ақыл болса жаман істен жат әдет-ғұрыптан өзі-ақ аулақ жүрер. Сен ініңнің жақсыдан үлгі алып, жаман әдеттен аулақ болып өссін десең ініңе қарап жүр. Және оның да пікірімен санасып білген өнегеңді үйретуден қашпа. Бауырдың аты бауыр. Саған одан өзге ешкім де жанашыр туыс бола алмайды. Енді Әнуардың әкесі де шешесі де өзің. Сонда ағасы Манарбек: Иә, ел қатарлы оқуын бітірсін. Қызылқайың секілді

ДАЛА ТОЛҒАУЫ мәдениеті төмен қаланың табиғаты Аспараға келмейді. Бірақ елдің өзіндей балалары өсіп-өніп жатыр, ол жерді де, көрсін. Өзіңіз айтқандай басында ақылы болса өз ортасын, өз жолын өзі табар. Қисық кетіп баратса сенің жолың мынау деп түзетерім анық. Бәріне уақыт төреші, әке. Сіздерден шыққан бала бұзылып кете қоймас. Оған қан жібермейді. Сіздер Әнудің болашағын уайымдай бермей денсаулықтарыңызға қарап аман-сау жү­ руге тырысыңыздар. Мені осы мәселе кенжеңіздің тағдырынан көбірек алаңдатады, – деді. Иә үлкені де ақылдан жұрдай емесін, орысша оқып қазақи сыпайылықты, ойына не келсе соны оң-терісіне қарамай айтып салар бірбеткейлікті мінез-құлқынан, жүріс-тұрысынан аңдып «осы балам қалай болар екен өскенде?» деп ойланып қалатын Жанарыс «Әнуар туралы ой-пікірін естігенде». Е тегіне тартпай ұл тумас деген рас-ау. Шайқының әкесі сөзшең, шешен, ойын-тойда өлең шығарып айтатын ақындығы бар. Кісіге төбесінен сөз асырмайтын адуынды, өткір ауыл-үйдің дау-шарына әділ билік айтатын ақылы зерек, ой-ниеті таза адам болған екен. Мына үлкен ұлының батылдық қасиеті соның өзі десе де болады. Әке тегі осындай баланың қаны солай болмағанда нетсін деп Жанарыс Әнуардың сенімді бауырының тәрбиесінде болатынына шүкіршілік жасады. Алтынсары да жыл өткен сайын балауса талдай бой түзеп ер жетіп келе жатқан балаларының жақсы азамат болып өсуін Алладан үзбей сұрап біреуден ыңғайсыз әңгіме естісе зәресі кетіп қорқып «беті аулақ біздің балаларымыздан аулақ кет бәлекет» деп шыбын жанын шүберекше түйіп отырды. «Әкеге тартпай ұл өспес, шешеге тартпай қыз өспес» тұқымы жақсының ұрпағы да жақсы. Біздің әулетте халықтан қарғыс алған жаман ұрпақ болмаған. Ендеше балаларының болашағы да жақсы болады. Ел ішіндегі қисық-қиқар, нашар әңгімені ести сала, сондай жағдайды, Құдай біздің де басымызға салмаса нетті деген Алтынсарыға. «Бәлені өзіңе шақырмай жайыңа жүрсеңші» дейтін Жанарыс. «Иә десеңші, бәсе. Жұрттан естіген жамандықтар өзімен жоғалсын. Аққа қара жұқпайды. Алла тағалам бәрін көріп отыр. Кімнің кім екені сол құдіреттің өзіне ғана аян. Біз де, балаларымыз да Алланың адал құлы. Олай болса ел ішіндегі жамандықтан қорқып соны өзімізге шақырғандай болған күпірлік екен. Қойдым. Енді қайтып өсекке еріп үй-ішінің берекесін алсам Алтынсары атымды теріс қой деп уәде берген әйелінің бір беткей, әділ, турашыл мінезін білетін Жанарыс иығынан жүк түскендей жеңілдеп қалған. Әлеуметтік теңсіздігі көп, ұрпақ тәрбиесінің ұлттық негізіне кереғар саясат жүргізіп, ауылдық жерлерде жаңадан мектеп, балабақша салуға мән бермей соның зардабы балалардың тәртібіне кесірін тигізіп, балалар темекі шегіп, арақ ішуге әуестенушілік ауыл түгілі Қызылқайың сияқты облыс орталығындағы мектептерде де кездесіп, ата-аналарды да, ұстаздарды да алаңдата бас­

Жақсылық Рахматулла таған. Көшеде кездескен екі-үш адам бүгінде балалардың тәрбиесі осал­ дап кеткені, ақшалы адамдар орта мектепті бітірмей-ақ баласына машина мінгізе бастағаны, жоғары сыныптағы оқушылар топталып жа­сырын жерде әдепсіз, анайы кинофильмдер көруге әдеттенгендері. Мұғалімдер арасында отбасынан бөлініп, әрі әйелінен ажырасып кету, ұят-аятты қойып мектепте бір-бірімен махаббат ойынын құру сияқты қазақ ұғымына жат жағдайлар тіпті көбейді деп айтатындар әр жер-әр жерде бар. Ол жалпыға бірдей ұғымға айналған сияқты. Осының бәрі ұл-қыз өсіріп отырған иманды ата-аналарға балаларының болашағы туралы сенімсіздік, қорқыныш әкелді. Әнуардың Аспараға ағасының жанына баруы туралы Жанарысты да Алтынсарыны да уайымға салуы осындай ел ішілік әдепсіздіктер туралы оқиғалардың өршіп кетуі әсер ететін-ді. Иә, «әкенің, ананың көңілі қашан да балада, ал баланың көңілі далада» деген мәтел, ақылмен сөз ертеден бері айтылып келеді. Сонан да кімде-кім баласы туралы, оның тағдыры туралы ойламай тұра алмайды. Әсіресе ана жүрегі баласының әр қадамына алаңдап, осының ақыры не болар екен, суық тиіп ауырып қалса не етеді? Таңертең үнемі қайнаған бір кесе сүт ішкізіп, түскі, кешкі тамағын қадағалап беріп оты­ратын кенжесі жеңгесінің қолында тұрып қалағанын ішіп-жей ала ма? Ұялшақтау, момындау ұлы қарны ашса нан сұрап та жей алмайтын шығар. – Жанарыс мені қинап жүрген Әнудың жағдайы, – деді бірде анасы, ойындағысын жасырмай ақтарып. – Әнуды ағасына бекер жібердік-ау деген ой мені мазалайды. Қолымызда өскен Әну танымайтын, білмейтін ортада қалай жүреді. Кетерде қымбат аяқ киім алайын деп, өмірінде бір рет өтініш жасап еді. Сен базарда арзан, сонан да алуға болады. Сендей кезімде бір алған аяқ киімді үш-төрт жыл кидім. Сонда да көштен қалған жайым жоқ, – деп баяғы ескі көзқарасыңды алдына тарттың. Үлкен ұлың болса сарт еткізіп ренжітерлік жауап берер еді. Әну байғұс «жарайды онда, ақшаларың аз болса базардан-ақ алармын, – деді де қойды. Сонда оның көз жанарынан ішкі реніші білініп тұрды. Ішім қан жылап не дерімді білмедім. Осының дұрыс болмады, серігім. Бөтен жерге жүріп бара жатқанда тым болмаса бір рет айқан өтінішін орындамадың. Тас жүрек дейін десем, ондай емессің. Заман талғамын білмейді десем екі дипломы бар оқыған адамсың. Білмедім, неге тарылғаныңды – деген сонда қосағы. Тәп-тәуір қызметі бар адамсың, не шайтан түрткенін қайдам, тырысып-бүрістің де қалдың. Сегіз мың теңгелік аяқ киімді қымбатсындың. Түсінбедім. Алтынсарының сөзі намысына тиді. Және де бәрі дұрыс, ақиқатында мені не шайтан түртті екен сонда ұлымның бір өтінішін орындап, қуанта салуыма болатын еді-ау.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Әттең өтіп кетті бәрі! Жақсы азамат етіп өсіру әрбір әке-шешенің арманы. Сол арман Алтынсарының да, Жанарыстың да жүрек үміті болып үнемі алға жетеледі. Тіршілікте бір ісі алға баспай күйзелсе немесе біреудің қиянатын, адал деп жүрген адамдардың арамзалығын естіп налыса, ренжісе «екі ұлы бардың өкпе-бауыр жалы бар» деп ата-бабаларымыз неге айтқан. Бекер емес шығар. Қой, болмашы нәрсеге бола өзіне күйзеліс әкелген аялы адамдардан өш алудан тартынып менің өшім болса оны балаларым алар. Әкесінің абыройын, намысын солар қорғамаса да кім қорғайды. Қой, Жанарыс сабырыңды жоғалтпа, өмір болса саған иттік жасаған арамзаларға Алла тағалам әділ жаза берері анық. Күт соны, жаратқан ием адалдық өзіне шын сыйынған құлының жағында көп ақымақтармен арпалыспай сабыр сақтады. Әнуардың ағасының жанында болуы Жанарысқа, Алтынсарыға да дұрыс мәселе деген алданып ерлі-зайыптылардың күн сайын түнде аспандағы жұлдызына қарап, көңілдеріне жұбаныш табуы барлық ахуалды шеше қоймады. Апасы «ұлым менің менсіз қалай жүр. Қап бекер жіберген екенмін» дегенді соңғы кезде жиі айта берген Алтынсарыға ері ренжіді. «Баста бәрін ақылдасып шештік емес пе? Балаңды жауға жіберіп жатқанымыз жоқ. Барса ағасына барды. Осы кейде орынсыз сөзімен өзінен басқаға Әну керек еместей қатты-қатты сөзге, ойда жоқ әңгімеге аузың барып қалады. Оның сен сияқты әкесі, бауырлары жоқтай, жалғыз өзің езіліп, жалғыз өзің күйзеліп жүрген боларсың. Оны «асырап» алған бала деймісің. Айтқызбайтын нәрсені айтқызып, жолдан шығарасың. Жанарыс ойнап сөйлесең де ойланып сөйле Әнуарды жетімдер үйінен алғаным жоқ. Оған жаратқан ием куә. Балаңа бауырың езілетін жалғыз өзің бе десең сенің де қиналатының рас. Десе де құрсағынан шыққан ананың жайы бөлек екен. Бәрінен маған баламның тағдыры көбірек ой салады. Сенде «балам бір пайдалы, өзіне тәлім болар іспен айналыссын» деп түрлі спорт ойындарына қатысуын, немесе әдеби кітаптар оқуға ынтасы аусын дегенді армандадың ғой. Ақырында демалыс күндері өзіммен аңға шығып, мылтық атып үйренгені жөн «аңшы болып бала-шағаңды асырайсың ол кәсіптің бірі деп үгіттесем дұрыс емес шы­ғар. Адам өзінің көңілі қалаған, аңсары ауған кәсіпті өзі таңдайды. Сол таңдаған кәсібі отбасына, өзіне алданыш болғаны жақсы. Ал, аңға шығам деп үй-жайдың шаруасын ұмытып кетсең, мылтық атуды білемін деп өзіңе немесе қасыңдағы жолдасыңа байқаусызда орны толмас залал әкелсең, онда әке-шешеңе ғана емес, басқа отбасының қарғысына ұшырайсың. Аңға

Жақсылық Рахматулла әуестік өте жинақы, аңғарымпаз, зерек ең бастысы ұстамды адамдарға ғана лайықты. Ақын Абай «күшік асырап ит еттім, ол балағымды қанатты. Балама мылтық үйреттім, ол мерген болып мені атты» дегені жайдан-жай көңіл толқуынан туған өлең емес. Онда көп мағына, өкініш пен қайғының зілі бар. Сол өмірінен ақын жүрегіне қаяу түскен ой мен толғаныс аңдалар еді. Аңшылыққа әуестік бір жағынан жас баланы мейрімсіздікке, қатігездікке тәрбиелеуі де мүмкін. Жаратылыстағы тірі мақұлықты атып өлтіру қатігез-мейрімсіз жандарға ғана тән. Өлген аңның соңында баласы қасында серігі бар емес пе? Ол өлгенде олар қалай тіршілік етеді. Сонанда бұрынғы ақылды аңшылар баласына мылтық атуды үйреткенде аңның обалы мен сауабын айыра білуді тағылым етеді. Буаз немесе емізулі баласы бар, немесе әлі өз аяғымен жүріп тамақ табуға, қанатымен ұшып қауіп-қатерден құтылуға шамасы келмейтін жас, балғын құсты, аңды ату қиянат, обал деп үйреткен. Болмаса жұмыртқа басып, балаларына сүт беріп жатқан аналық аңды да өлімге қию қатігездік деп білген. Аңшылық жылдың төрт мезгілінде бірдей болмайды. Көктем мен жаз басында аңдар ұрпақ шығарады, ұрпағын асырайды, оларды аяқтандырады. Қысқасы аң демесең олар да адамның жаратылысында не бар соны қайталайды. Қазақта аң киесіне ұшырап дертті болған аңшылар осындай табиғат заңдылығын ескермей қиянат жасап қатігездікке бой алдырған жарымес аңшылар ұшыраған. Аллам сақтасын, лажы болса қу тамағың үшін аң да болса обал жасама, мұныңды Алла тағалам қолдамайды. Аңшылық құр бекерге алданып, көңіл көтеру емес. Ол да адами қасиетіңді жоғалтпай, обал мен сауапты бұлжытпай айыра білген адам­ның ғана ісі. Осындай деп әдепкіден-ақ жадына салып аңшылыққа шыққанда айтқандарын дәлелдей көрсеткен әке өсиетін Әнуар қағып алды. Және де білмеген нәрсесін өз ұғымынша сұрап, мейілінше оның берген ақыл-кеңесін бұзбауға тырысты. Аңшылыққа шыққанда санаң таза, бөтен нәрсені ойламай біржола аңшылық жайын жүріс-тұрысты өзіңді қандай қиындық болса да одан шығып кететіндей ұстамды, елгезек, сергек ұстауың шарт. Киген киімің, асылған құрал-сайманың да сайлы болғаны абзал. Ол үшін өзіңнің он екі мүшең сырқаттан адал, демалысың қалпында болғаны жөн. Аңға шығар алдында күш-қуаты мол тамақ, қатық ішкен пайдалы. Аш адам ұзақ жүріске жарамай тез шаршайды. Онымен қатар тоя тамақ ішкенде пайдалы емес. Аңға шыққан серіктерінің арақ-шарап ішуіне үзілдікесілді тиым салу керек. Жүріс-тұрысы қимылы орашолақ, арсынгүрсін оспадарсыз адамдар аңшылықта өзгелерге көп зиян келтіреді. «Жолға шықсаң жолдасыңды сайлап ал» деген ата-бабалардың ақылы аңшылық құрғанда алдымен қажет.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Осындай, осындай ұшы-қиыры жоқ ақыл-кеңестер, нұсқаулар Әнуардың миын ашытқан емес. Қайта «анау қалай, мынау ненің белгісі» дегендей сұрақтармен әкесінің ұмытып кеткендерін есіне салады. Аңшылықтың сәтті болуы ең әуелі сол күнгі ауа райының қалай болуына көп қатысы бар. Қар, жаңбыр, үскірік аяз, боран болса ататын, ұстайтын аңныңда күн райына қарай бейімделетіні немесе өзінше қулық ашып қауіптен сақтанудың жолын жасайтынын естен шығармаған мақұл. Сондықтан аңшы күн, түн, кешқұрым, таң алакеугімде аңсары ауған аңына қарай түрлі-түрлі әдіс-айла ойластырады. Көп уақыт өтпей Әнуар мылтық атуды оны қалай көздеуді, өзімен аңның арасындағы қашықтықтың мөлшерін дәл болжайтын зеректігімен әке көңілін тойдыра бастады. Көздеген аңына оқ тигізудегі шеберлігіне аңшы ағалары риза болатын кездері жиіледі. «Балаңның қол мерген әрі көз мерген болатын түрі бар. Ұшып бара жатқан қырғауылды оңғайда, солқайда атып түсіреді. Бұл мұның жасында сирек кездесетін ептілік, сергектік» десіп жүрді олар. Онсыз да мінезі тұйық, көп сөйлеп, ретсіз күлкіден, жүріп-тұрысында одағайлық жоқ. Қара бала аңшылыққа әуестенген соң жолдастарымен қаладағы түрлі қызықшылықтарға, достарының үйіне баруға, қысқасы олай-бұлай қыдыруға уақыт таппайтын болды. Бірақ әкесінің достарымен қарым-қатынасы әсер етті ме, мектеп бітіргесін ақын-жазушылардың кездесу тойларына, жоғарғы оқу орнының әдебиет танушылар тобы ұйымдастырған шараларға үзбей баруға уақыт жұмсады. Үш-төрт жасынан ана тілінде сөйлеп, қазақша жазу мен сөйлем құрауды үйренген бала, өмірінің соңғы кезіне дейін анасын «мама» демей «апа» деп, әкесін «папа» демей «әке» деп атаумен жүрді. Оған ешкімнен ұялған да ерсі көрген де жоқ. Оның ниеті ана тілін бұзбай жазу, сөйлеу, ұлт тіліндегі атауларды бұрмаламай айту, оқу болды. Сыр бойында тұрған адамдар, оның ішінде аңшылық өнерге әуесқойлары күзгі уақытта дария бойындағы қалың тоғайдан, түсті­ гіндегі Қаратау мен Сарысу, бетпақ даласының егістікпен айналысатын ауылдардың аңызақтарын аралауға құмар келеді. Жанарыс Сарысу мен бетпақ даланың аңы ақбөкен, киік аулауды кәсіп етпеген жан. Дария жағалауымен егістік аңыздардан қырғауыл, кекілік, қоян, қаз секілді аң-құстарды аулаумен құмарын басып жүрген ортақол аңшы еді. Киік, қасқыр, қабан аулайтындар алдында өздерін аңшымыз деп айтуға ұялатын әуесқойлар тобының бірі, Жанарыстың жолдастары болды. Олар әсіресе сенбі, жұма, жексенбі күндерінде аңға шығатын еді де, жұмыс күндері ешқашан тәртіп бұзбайтын. Сонан да оларды аңшылық инспекторлары да, табиғат қорғау орындарының қызметкерлері де

Жақсылық Рахматулла оншалықты зиянды-залалды аңшылар қатарына жатқызбайтын. Ілуде бір кездесе қалса сіз-біздікпен шаруасын бітіре салатын еді. Міне Жаңақаланың оңтүстігіндегі «Тасқұдықта» күзеуде отыр­ ғанда, Жанарыс шамамен алтыншы-жетінші сыныпта оқып жүр­ген­де мылтық ұстауды үйренді. Әр малшының үйінде ит құстан не басқа да қауіп-қатерден қорғану үшін ұстайтын шиті мылтық болатын. Сондай мылтықты әкесі Шайқы бұл бала кезінде «Шұрыққұмын» қыстап отырғанда келім-кетім орыстардан бір қойға сатып алған. «Мылтық, ит – жеті қазынаның бірі» деп саналады. Мылтық бізге бәле-жаладан, ит-құстан, ұры-қарыдан қорғану үшін қажет. Онымен ойнауға болмайды. Ұстай білмесең атылып кетіп, өзің жазым боласың. Үлкейген соң атуды өзім үйретемін» деген әке ақылы оның жадында сақталып қалды да, суық қаруды ұстауға, атуға әуестенбеді. Бірде «Тасқұдықта» отырғанда күн сайын түйе бағуға шығатын Жанарыс үйдегі мылтықты неге алып шықпаймын. Ұшып-қонып жүрген бұлдырық, зытып жүрген қоян, қарсақ көп. Солардың бірін атып алсам деген ойға кетті. Көрші малшының өзіндей баласы атқа мінгенде иығына шиті мылтықты асынып алатынын күнде көріп жүрген соң, сондай ой түскен шығар басына. Әйтеуір, мылтық ұстауды, оны қалай оқтауды, қоянды қалай көздеу керек екенін әлгі баладан көріп алды да анасынан әкесінің тығып қойған мылтығын түйе бағуға ала шыққысы келетінін білдірді. Анасы мылтық ұстаймын деген баласына қарап «ау, біздің Жанарыс та жігіт болып қалғаны ма, шүкір» деп қуанды. Артынша шалының «мылтықты ұстап, оқтай білмесең өзің жазым боласың. Өскен соң бәрін өзім үйретемін. Әзірге шыдай тұр. Суық қару ұстау саған әлі ерте» деп айтқаны есіңе түскен замат қорқып кетті. Жанарыс балам, сен әлі жассың. Мылтық деген бәлені ұстаймын деп жазым болсаң, Құдайдан тілеп алған сені қайдан табамын. Қой, ол ниетіңнен қайт. Сен анау әкең мен менің айтқанымды тыңда. Мылтық атам дегенді «сен айтпадың, мен естімедім» деді жаулығының ұшымен көзінің жасын сүртіп тұрып. Анасын аяп, жүрегі шымырлап кеткен Жанарыс «мақұл, ендеше. Бірақ сен жылама» апа дегенде, Жанарыстың көңілін қимаған анасы Патыма тығулы мылтықты алып берген. Жанарыстың мылтығын алып олайбұлай иығына асынып жүрген көрші бала оны Жанарысқа қайтып берді, «енді атып көр. Мен үйреттім ғой. Қалай атуды оқтауды, нысананы қалай көздеуді, шүріппені қайырып қалай басып жіберуді ұмытқан жоқсын ба?», – деді оған. – Ұмытатын бала дейсің бе, ұмытқан жоқпын – деді ол. Сол күні өрістен қайтып келе жатып мылтығының ұңғысына оқ салып алды. Олай-бұлай ұшып-қонып жүрген бұлдырықтардың бірін атып алуға

ДАЛА ТОЛҒАУЫ ынтасы ауды. Бұлдырықты атып анасына көрсетсе «айналайын сен жігіт болған екенсің» деп қуанып құшақтай алар. Сосын әй, шал-ау Жанарысың жігіт болғанын көрсейші, кел бермен. Көрдің бе, міне мылтық алып біз екеуміз сорпа ішсін деп бұлдырық атып әкелді, айналайын деп елпілдеп шалына қарап қуанатын шығар. Жанарысқа апасының «айналайын» деген сөзінен асқан қуаныш болмайтын. Сол қуанышына тезірек жеткісі келіп, асыққан ол қарсы алдына ұшып келіп қонған қара бауыр бұлдырықты көріп, астындағы түйесінің бұйдасын тартты. Бұлдырық бес-алты қадам жердегі баялыштың алдына қонды. «Құдай айдап өзі келді» деді ол қуанып. Сөйтті де «шөк, шөк» деп түйесін шөгеріп, мылтықты ұстап бұлдырықтың қимылын бақылады. Ол баялыштың түбінде жатыр екен. Екі көзі мұнда. Әлде неден қауіптенгендей мойнын қимылдатып қойып, бұл жақтан көзін алмайды. Жанарыс түйесінен түсіп, мылтығының ұңғысын түйе­ нің өркешіне сүйеп, бұлдырыққа қарай мылтықтың аузын бұрды, асықпай көздеді. Сосын оқ салынған ұңқыға қатысты шүріппені кері қайырып қойды. Бұлдырық қыбырламай әлгі орнында жатыр. Ол құстың өзіне төніп қалған қауіпті сезбей жатқанына таңырқап қайта көздеді. Бұлдырық Жанарысқа ұшып кетуге дайындалғандай көрініп, шүріппені қалай басып жібергенін, мылтықтың шаңқ еткен даусынан шошыған жуас інгеннің «бақ» ете атып тұрғаны, сол сәтте екі өркештің арасына төселген орындыққа сүйенген бұл шалқалай құлап түскені, қолындағы мылтығы бір жаққа ұшып кеткені емісеміс есінде. Оқ бұлдырыққа тиді ме, жоқ па онан еш хабарсыз. Әлден соң жерде шалқалай жатқан мұның бетіне түйенің жүндес еріндері тиіп мұрнына бұрқыраған ащы иіс келгенде шыдай алмай, түшкіріп жіберді де орнынан атып тұрды. Ең әуелі ол бұлдырық жатқан баялыш түбіне қарады. Оқ тиіпті. Атқан құсы қара бауырын көрсетіп аударылып түскен. Мініс түйесі түк болмағандай анадай жерде жайылып жүр. Мылтығының қайда қалғанын көзбен іздеп еді, ол да үш-төрт адым жерде жатыр екен. Жанарыс жүрегінің лүпілін баспастан дереу өлшен жұлдырықтың басынан қыса ұстап қалтасынан алған шаппасымен бауыздап жіберді. Құс өліп қалған екен, қыбыр еткен белгі бермеді. Өзі атқан алғашқы құсы қолына тигенде жүрегі жарылардай қуанып, кеудесін мақтаныш сезімі кернегенін білді. Бірақ анасынан өзі сияқты ұлының алғашқы олжасына соншалықты қатты қуанғанын көре алмай, көңілі әп-сәтте басылып қалды. Не болды? Жігіт болып мылтық атқаныңа болайын атаңа нағлет деп әкесінің ту сыртынан айтқан сөзі мұның зәр иманын ұшырды. Апасының неге бұны құлдыраңдап қуанып келіп бетінен сүймеген себебінің неліктен екенін енді түсінді,

Жақсылық Рахматулла Жанарыс. Артына қарап еді, әкесінің қолында өзі атқан қара бауыр бұлдырғы тұр. – «Ұяда тұқым басып жатқанда атыпты мына қатыбезер ұлың. Мұнда жүрек, бауыр деген бар ма, жоқ па, әлде. Осы үшін Алла алдында бұл қылмысыңа мен жауап беретін болдым. Обал-ай. Мылтық ұстау саған әлі ерте деп айтпап па ем? Енді не істедің? Алланың жаратқан мақұлығы балапан шығарайын деген үмітпен жұмыртқа шайқап жатқанда сенің ақымақтығыңнан опат болды. Ал саған дұрыс тәрбие бермегенім үшін жаратқан иемнің алдында мені күнәхар етіп шығардың, – деді ұлын ұрып жіберуге ұмтылған әкесінің алдында тұрған баласына араша түскен анасының қолын: қой, қой әкесі. Ол әлі бала ғой, кешірші, ұрмашы деп жалынған әйелінің қолын қағып жіберді. Сол оқиға әлі күнге дейін жүрегінде жатталып, санасына сурет болып жазылып қалды. Саған дұрыс тәрбие бермегенім үшін жаратқан ием алдында мені күнәхар еттің» деген еді-ау байғұс әке. Ал бұл ше? Әнуарға мылтық ұстауды, аң мен құсты былайша айтқанда тірі жәндікті бекерден-бекер обалына қарамай атушы болма. Ұрпақ шығарып, оны өсіріп жүргенде немесе буаз кезінде аңшылық істі шариғатта, адамгершілік жолы да көтермейді. Мылтықты аң мен құсқа кезенбес бұрын аңғарып, біліп, көріп алу керек. – «Тіпті қасқыр екеш қасқырды да бөлтірігін бауырына алып жүргенде өлтіруге бллмайды» деген тәрізді өзі білетін немесе өзгеден естіген, кітаптан оқыған өнегесін ақылы жеткенше, мүмкіндігінше айтты, үйретті... Жанарыстың алғашқы олжасын әкелгенде әкесінен естіген наласын Әнуар алғаш оқ атып, екі күшігі бар қаншық түлкіні мерт қылғанда аңшы жолдастары әлгі жетім күшіктерді қуана-қуана ұстап асырауға ықылас танытты. Бұл өзінің аңғалдығынан жұмыртқа шайқап жатқан қара бауыр бұлдырықты атып, өлтіргені үшін ара түскен анасы болмаса тұмсығын бұзудан тартынбайтын мінезі қатал әкесі ауыр-ауыр наласын айтты. Екі күшігі бар түлкіні атқанына қуанған ұлына ләм демеді. Бұл жүгіріп бара жатқан аңның буаз не қысыр екенін, ұшқан құстың ұяда балапаны барын, қолына енді ғана мылтық ұстаған ұлың түгіл, жетпіске келген мен ажырата алмаймын – деді Ақберген аңшы, баласына күшігі бар түлкіні атқанына ренжіп тұрған Жанарысқа басу айтып. Аңшылық деген құмарлық қана емес, біле білсең үлкен өнер. Оны бірте-бірте үйренеді, адам. Әнуардың өлтірген түлкісінің терісін маған қиыңыздар. Бір немерем бар еді, соған сыйлайын, – деген Ақбергеннің сөзі оқиғаның кем-құтығын түгендеп жіберді. Күздің ортасында Жанарыстың жолдастары әдетінше дария жаға­ лауынан қырғауыл атуға шықты. Таңертең күн ашық жел де жаңбыр

ДАЛА ТОЛҒАУЫ да жоқ. Мизам шуақты табиғаттың жайлы күндерінің бірі еді. Олар Батырхан деген жігіттің «фермерлік УАЗ» машинасына отырып, алдымен Бесарық жақтағы егістікті аралауды қолай көрді. Ауылды қия өтіп сонау алыстан көрінген ағаштарға қарай тартқан жолмен бірер сағат итіңдеп жүріп, ағаштарға жете бере Батырхан бітті жеттік, – деді Ақбергенге қарап. Сосын Жанарысқа бұрылды. Көзінде таңданыс, әлде неге таңырқағандай көмескі ұшқын бар. – Ал, Батеке, не болды? Ақберген мерген ұйқыны соғып жатыр ма? – деді Жанарыс әзілдеп. – Е, солай болса кәнекей. Шөлдеп отыр ма, қалтасынан бір «шекушка» алып тамсана жұтып отыр. Әлгіде «басымды жазайын» деген соң біреуін алып берген ем. Аузынан екі-ақ ұрттап сіміріп салғаны. Енді өзі біреуін қалтасына сала шыққан болды. Соған кірісті. Жетпіске келгенше арақты аузынан сіміргенде былқ етпейді, ерің. Әлі күші бар екен. Мейлі ішсе өз арағы ғой. Бірақ өткенде аңшылықта ащы су ішпейік деп келіскеніміз қайда? Енді Ақаң шетімізден тиісіп, сілемізді қатырады. Дайындала беріңдер. – Ақберген арақ ішсе тиіседі дегенге сенбеген Жанарыс Батырханға кейіп тастады. – Ағаңды соншалық арзан адам деймісің. Мен бұл кісімен жиырма жылдай бір шаңырақтың астында жұмыс істедім. Сонда біреуден Ақаң орынсыз біреуге тиіседі дегенді естіген емен. Сен қателесіп отырсың, Батырхан. Үлкенді сыйлай білмейтін баласың. Осы кемшілігің үшін бірінші кездескен аңды, не қырғауылды ату кезегі Бақбергенге беріледі. Ол өзі сыйлайтын Жанарыстың сөзіне қарсылық етпеді. Мен сіздің сөзіңізге аздап түзету жасасам ренжімейсіз бе? – деді сәл үнсіздіктен соң. Ішімізде Ақаның жасы бәрімізден үлкен болғанымен ең жасымыз Әнуар. Өзі тәп-тәуір ататын болды. Ақбергеннің жасына келгенше шебердің-шебері болары анық. Бірінші аңды Ақберген атсын, бірақ ішкен адам тигізе алмаса Әнуарға кезек берейік. Сонда ақсақал аңшы мен жас түлектің қайсысы мықты екен, көрелік, – деді де өзін бәрі қоштайтынына сеніп. – Естідің бе, Әнуар. Ақаң мүлт кетсе сен дайын отыр, жассың ғой қателік жібермессің деді. Жанарыс Ақаңның қасында отырған ұлына көз тастады да, ол қарсы бәсекеге дайындалып қойған адамдай асыпсасқан дегбірсіздікті білдірмеді. Қара торы жүзінде абыржыған еш белгі жоқ. Құнтиып мылтығын екі тізесіне қысқан қалпы «не де болса көріп алайық» дегендей қабағын түйіп бір қалыпты отыр. «Бәрекелді», – деді Жанарыс оның мінезіне риза болып. – Өзінде сабыр, салмақ бар. Арыққа қатарласа егілген терек ағаштарының бергі жағы күріш аңыздары екен.

Жақсылық Рахматулла Батырханның көлігі аңыздың ортасына түспестен бұрын, шетіне келіп тоқтады. – Енді көзбен шолып алайық, – деді ол даусын бәсеңдетіп. Аңыз атыздарының көлемі ұзын болды. Теректі арықтың жағалауын қуалап, көз жетер жерге дейін созылып жатыр. Күріші жиналып, әр жер-әр жерде үйілген күріш сабандары көрінеді. Аңызда аң мен құстан белгі жоқ. Осы сәтте: – Әне келесі, атызға қырғауылдың қызыл қоразы қонды. Ақа мен сізді оқ жетер тұсқа жақындатайын. Сосын атасыз. Әзірге тыныш отырыңыз, – деп ескертті, Батырхан. – Құп Батеке – деді Ақаң босаған шөлмекті ашық терезеден сыртқа лақтырып. – Мен дайынмын. – Машина аңызда дән теріп жеп жүрген қырғауыл қоразына жайлап жақындай түсті. – Енді болмайды, Оқ жетеді, – деді Қаныбек мерген. – Әй, қайдам, қашықтау секілді және бес-он метр жақында Батеке, – деді Қуаныш. – Машина қоразға жақындап барып тоқтады. Ақберген ашық әйнектен мылтығын шығарып, атуға дайындалғанда өзіне қауіп төніп келе жатқанын білгендей қораз жерден басын көтеріп, мойнын созып, жан-жағына қарады да жайлап шетке жылыстай берді. Жанарыс Әнуарға көз салып еді, ол да ашылған әйнектен мылтығын шығарып қызыл қоразды нысанаға алғанын көрді, іле егер Ақаң мүлт кетсе қоразды сен атып түсіресің, – деді оған Қаныбек. Әнуар бір кезде әкесіне қарап, қораз жылжыған тұсқа «көрдіңіз бе?» – дегендей басын шұлғыды. Жанарыс не болды дегендей, аңызды тез көзбен шолып өткенде қораздың қасындағы үйілген сабанның бүйірінде шоқиып отырған аңды көрді. Ол «көрдім» дегенді білдіріп Әнуарға басын изеді. Сосын оңға қарай иегін көтеріп, көзін қысты. Онысы «сен соны нысанаға ал» дегені еді. Ұлы бірден түсініп басын шұлғыды. Осы кезде Ақбергеннің мылтығының гүрс еткен, соның ізін ала Әнуардың мылтығының шақ етіп атылған дыбысы шығып, төңірек жаңғырығып кетті. «Болды» деді Жанарыс Әнуардың мылтығының даусын естігенде «ұлымның атқаны тиді». Қап, мүлт кеттіңіз! Әнуар атсайшы, қызыл қораз ұшып барады, сен неге атпадың. Қап, құдайай айрылдық-ау қораздан, – деп бажылдаған Батырханның даусын ала Қуаныш мылтығын қолына ұстап жерге дік ете түсті де ұшып бара жатқан қырғауылды атып салды. Қораз бір мезет аспанға шаншыла ұшып, артынша жерге қарай құлап келе жатты. – Қораз әуелеп барып, төмен қарай қалбаңдап құлай бергеніне риза болған Қаныбек: – Бәрекелді. Атсаң осылай та. Жарайсың – деп

ДАЛА ТОЛҒАУЫ маңдайын алақанымен шарт еткізді. Ол қатты сүйсінгенде солай істейтін. – Күріш сабанның шетіндегі аңды Әнуардың атқанын Жанарыстан басқалар білмеген-ді. Жанарыс жүргізушіге ана сабанға қарай барайық дегенде барып бәрі сабан үйіндісі жаққа анталай қарасты. Машина құлаған қырғауыл қоразын алып сабанға келгенде шоқиып отырған мақұлық әлі сол қалпында отыр екен. – Құламапты, құламапты. Өзі шибөрі ме, қасқыр ма? Әйтеуір сүмпиіп отырысы жаман. Ал, ағайындар бәріміз көздеп бір мезетте атып құлатайық, – деді Қаныбек. Жоқ, ағайындар сәл сабыр сақтайық деді Жанарыс абыр-дабыр болған жолдастарына. Аңға оқ тиген. Құламаса да басы салбырап тұр ғой. Меніңше оқ дәл жүректен немесе бастан тиген. Жанарыстың айтқаны рас шықты. Басын омырауына түсіріп жіберген қасқыр өліп қалыпты. Әнуардың оғы дәл маңдайынан тиген екен. Алған қоразын Ақбергенге сыйлаған Қуаныш, Әнуардың қасқыр атып алғанын көргенде, нақ өзі атқандай жүгіріп барып Әнуарды құшақтай алды. Міне, енді сен де аңшы болдың, құттықтаймын. Ол мұны ешқандай қызғаныш сезімі жоқ ағалық жолымен қуана айтты. Атылған қасқыр машинаға салынғанда Жанарыс ұлының бетіне қарады. Онысы «не дейді?» деген әуесқойлығы еді. – Ағаның жолы менің олжам, – деген Әнуардың қоңыр дауысы естілгенде иығынан ауыр салмақ түскендей денесі жазылып сала берді. «Дұрыс, орынды ұсыныс. Аман бол, ақылдым». Қуаныш берген олжасын дорбасына тығып тастаған Ақберген, Әнуардың сыйын естігенде дереу қоразды тыққан дорбасынан суырып алып. Мә, өзіңе сыйладым. Менің жолым қырғауыл емес, қасқыр деп Қуанышқа кеудесін кере мақтанышпен қарады. Иә, сол күні Бесарықтан олжалы болып Қызылқайыңға қайту жолда Батырхан ойда жоқ ұсыныс қойды. – Күн жақсы, әлі ерте егер шаршамасаңдар Тоғанды балық ша­ руашылығын бір сүзіп келейік. Қалай дейсіңдер? – деді машинасының жылдамдығын күшейтіп. Қанжығасына қырғауыл емес, көкжалды бөктерген Ақаң көңілсіз. Сірә, күшейтетін дәрісі таусылып қалса керек. Қасқырды сондағы дүкеншіге берсек бір шыны емес-ау бізге үш күндік сусын, шөл басар зәмзам суының неше атасын береді, – деді Қуаныш. Машинаға май құюға да жетеді. Ақберген өзіне қатысты ұсынысты бірден қолдады. – Міне, «ақыл жастан» деген осы. Әнуардың қасқыр атып алғанын да, атап өтуге тұратын ерлік емес пе? Қалай дейсіз Жақа ұлыңыздың тырнақ алдысы түлкі еді, енді міне қасқырды да жайратты, сабаз. Келесісі арыстан болсын, соған жетуге Алла өмір берсін деген тілек айтқанның артықтығы

Жақсылық Рахматулла жоқ қой. Батырханның машинасының алдында отырған Ақаңның кеңірдегі де кеппесін, – деді қасқырдың жасын мөлшерлеп желкесіне қарап отырған Ақбергенге Жанарыс. Дұрыс болар, деген сөзді есітіп бәрі жамырасып «кеттік, кеттікке» басты. «Көп айтса көн, жұрт айтса сен» деген, енді бәрің бір пікірде бол­ саңдар сол жерге барайық, – деді Жанарыс. Бұлар бұрынғы балық шаруашылығына қатысты ауылдың кішкене дүкенінен керегін еркін алды. Оны қасқырды өткізбей-ақ Ақберген «әйелімнен тығып-ақ жүр едім, әжетке жараған жерін қарашы», – деп шалбарының ауына қолын салып жіберіп, мыжылған он сомдық қағазды шығарып, онысын өзінше ерлік мырзалық дегендей жан-жағына мақтана қарады. Бір шетте бөлек тұрған Қаныбек пен Батырхан, ақша шығарып арақ сатып алмайтын ағамдікі шын ба, өтірік пе дегендей бірбіріне сыбырласып жатты. «Қасқырды тақымға басқасын дарылдамай қайтсын. Әйеліне өзім атып алдым демекші ғой», ә. Мейлі не десе о десін, Ақаңды да бір рет шығындатудың реті келді. Қой, әңгімелесіп уақытты текке өлтірмейік. Дарияға дейін барсақ жолшыбай бұйырған аң, құс кездесер. Несібеміз жаман емес еді десіп аңшылар машинаға қайта отырды. Дария жағалауынан олар екі-үш қайықты көріп бұрынғы балық шаруашылығының сарқыты екен. Табаны тесіліп, қабырғасы жарылып кетіпті деп тұрды. Тоғай жағалап кеткен Батырхан мен Қаныбек бір нәрсені айтып, дария жаққа қолын қайта-қайта меңзеп түсіндірген болып жатыр. Олардың қимылын байқаған Жанарыс, жігіттер бір нәрсені көріп, шақырып жатыр. Нені көрді екен деп дарияның екінші жағасына қадалды. Дарияның күзгі салқын лебі мен қоймалжың аққан суы ауыр жылжып өтіп жатыр. Арғы жағалауда суға емініп тұрған тоғай ағашы сирек, тіпті жоқтың қасы. Сондықтан да жағалаудың біраз жеріне дейін анық көрінеді. Жанарыс жағалауды бойлай дария ағысымен бірге жарысқан бөгетті аңғарды. Бөгеттің үсті де анық көрінеді. Осы сәтте бөгеттің екінші басынан бір боз баланың қолындағы домбырасын оқтын-оқтын ән әуезін көтермелеп қағып-қағып қойып, шырқай салған әніне ықыласы ауды. Таныс ән, айтушының дауысы да өзіне ертеден таныс сияқты. «Қараторғай, ұштың зорға-ай, Бейшара шырылдайсың жерге қонбай». Әннің әуені дарияның жағалауындағы тыныштықты бұзып тоғай арасындағы аң, құстардың ұйқысын бұзғанда төңіректен қыт-қыт ет-

ДАЛА ТОЛҒАУЫ кен қырғауылдардың үні естіле бастады. Дарияның кемерін қуалап жоғары-төмен қалықтаған баланың дауысы жаңғырта берді. Ән сазы күшейіп қараторғайдың шырылдаған, қамығып күйзелген көңіл-күйді мұңға батырып, аңшылардың бойына сіңіп барады. – Япыр-ай, мынаның зарлауын-ай, деді Ақберген мылтығын шү­ бе­рекпен сүрткілеп, дүмбісіне жұққан шаң-тозаңды үрлеп, артынша ысқылап сүртті. Сосын оқшантайындағы оқтарын біртіндеп санап, оларды да қайта орнына салып қойып, әлгі Қасекең деймін-ау, ертелеп қайдан келген. Дария жағасындағы тоғайдан шықты ма, құмдағы малшылардың бір тоқтысын жәукемдеп, осында ажал айдап келді ме. Өзі әлі ұясына жетпеген бөлтірік дейін, – десем одан ірілеу, аяқ сіңірі нығымдау көрінді. Қырғауыл аулаған аңшылардан жасқанбай аңызға келгеніне қарағанда әлі мылтық дауысын естімеген, қуғынсүргінді көрмеген жас бөрі болды. Аңызда Әнуардың оғынан мерт болды, зәлім. Ол әлі тірі тұрғанда біраз нәрсенің ажалына жететін еді. Малға да, аңға да тіпті жалғыз жарым адамға да қауіпті. Соны болдырмауға біздің Әнуар мерген көмектесті. Рахмет саған, – деді Ақберген. Әнуарды жағымсыз қылыққа әуестенбей уақытын жақсы іске жұмсаса деген тілек орындалғандай болып Алтынсары екеуміздің көңіліміз жайланғандай мезетте Аспараға кетті. Туған жер ата қоныс Қызылқайыңдағы екінің бірі таныс. Мені білгендер балаларымды да таниды, Алтынсарының да қолынан дәм татып отбасылық араластығы да бар жақсы, өнегесімен көпшілікке сыйлы атанған үлкен мен кішілерде аз емес. «Әкесі достың баласы дос» дегендей таныс білісі көп жерде өмір сүруде пайдалы іске ілініп араласуға да жеңіл. Күн ара болмасын бір аға не іні хабарласып, жаңалықтарын бөліседі, алдағы мақсаттарын ортаға салып пікірлеседі. Мұның өзі төрт-бес жылдан бері қан қысымы көтеріліп, дәрігерлердің кеңесімен жүрген Жанарысқа үлкен медеу, алданыш. Зейнет жасына қырық бес жыл бір мамандықта жүріп ешкіммен алысып-жұлысып, болмаса ищай деспей-ақ бірқалыпты қызмет істеп, ортасына залал келтірмей шыққан бұл өзінің осы тіршілігіне ризалық ететін. Үкіметтің марапатынан да кенде емес. Орден, медаль алмаса да соңына сөз ертпей, аға-інілерімен сәлемін бұзбай зейнетке шыққаны абырой сияқты. Тәуелсіздік орнаған уақытта қызметті тамыр-таныс жағалап болмаса пара беріп сатып алатындар көбейгенін газеттен оқып, немесе еркін жазатын басылымдар, түрлі партиялардағы ақпараттардан да оқып, біліп жүр. Өз тұстастарының дәрежесінде «қазір қызметің, не қалтаң болмаса сөзің өтпейді» деп қоғамның аузынан наразылығын да

Жақсылық Рахматулла естіп қалады. Ертеден өсек айтуға, біреудің сыртынан ғайбаттауға жоқ Жанарыс естігенін де, оқығанын да өзгемен бөліспейді. «Тек жүрсең тоқ жүресің. Тәуелсіз елге ең әуелі тыныштық, береке-бірлік керек. Онан өзге әңгіме бос нәрсе» деген көзқарасынан айнымайды. Анасы жақсы мен жаманды айырып, үлкен-кішімен ашық, ұстамды қарым-қатынас жасайтын, сөзі байыпты, мінезі де ашық өз жөнін, жолын білетін парасатты адам болып шықты. Әкесі мен ағайындары да осы адами қасиеті мол, туғантуысқанға да жақын, сыпайы қатынасы бұзылмаған әулет. Әкесі соғыс ардагері, кеңестік шаруашылықтың, ауылдық кеңестің кеңселерінде, өмірінің соңғы кезіне дейін абыроймен жұмыс істеген. Өтірік айтпайтын, берген уәдесіне берік. Бала-шағасына әділ бол, адал бол, жақсыдан үйрен, жаманнан жирен деп, өнеге айтып жүрген ақылды кісі еді. Сол құдай деген асыл мінезді қария сол адами болмысын бұзбай өмірден озды. Адам тірісінде көпшіл болып, сол көпке топырақ шашпай ешкімге қылдай қиянат көрсетпей, жақсы мінезбен, жақсы тілекпен өссе, оның жаназасына да халық көп келетін көрінеді. Әнуардың нағашы атасының жаназасына, жылдық асына алыс-жақыннан «қабыл болсын» айтып келушілерден жер қайысқанын көрдік. Баласының нағашы жұрты да тек адам болмағаны Жанарыстың көңілін орнықтырды. «Өз ата-бабасы мен нағашы жұрты да киелі, қасиетті адам болса менің ұлым да тәуір азамат болады» деген сенім қуалап Аспара жаққа үлкен үмітпен қарады. Бірде баласы оқуынан бір аптаға демалыс алып Қызылқайың­ ға келді. Осы келуі бұрыннан үй ішінде әңгіме өзегі болып жүрген кенжені үйлендіру жағдайы қайта қозғалды. Бұл ойдың кімнен шығып жүргені Алтынсарыға белгілі ғой. Енді ол баласымен өзі сөйлесуге ниеттенді. – Апа, – деді сонда баласы қоңыр көзі мөлдіреп. – Ұрыспайсың ба, мен сізге бір ойымды айтқым келеді. – Ау, – о не дегенің сенен жаман сөз шықпайды. Ақылың да толысып азамат болып қалдың, Алла амандығыңды берсе енді осы жылы оқуыңды да бітіресің. Сосын жұмысқа да тұрарсың. Оқуды да, жұмысты ойлағаның дұрыс. Біз әке-шешеңді, ағайыныңды қуантатын екінші бір жағдай барын ойласпасақ болмайтын сияқты, – деді апасы. Анасының сабырлы жүзінен, салмақты сөзінен ол әңгіме өзіне қатысты болатынын сезгендей еді. – Айтыңыз апатай, мен туралы ойыңыз бар болса жасырмаңыз. Басын бастағаннан кейін аяғын аяқтаңыз. Ал тыңдап отырмын сізді, – деді Әнуар да апасына қарай ықыласын аудара бұрылып. – Әкең Жанарыстың нағашылары оңтүстіктегі Бадам өзенінің бойы­нан, оны білесің ғой, – деді Алтынсары. Көп ағайынды. Ішінен

ДАЛА ТОЛҒАУЫ оқы­мысты, елге билік айтқан, атақты сыйлы адамдар да шыққан қасиет, киесі бар әулет. Сол әкеңнің нағашыларына барып ел көріп, жер көріп қайтсақ дейміз. Әкеңнің тілегі де осы. «Ел көріп, жер көріп емес-ау, қыз көріп қайтсақ демейсіз бе, апа. Онда тұрған не бар. Барайық, – деді Әнуар апасына бір мысқал қарсы шықпай. – Әкемнің ұсынысы басымдау болды ма? Мені құда түсіп үй­ лендірмесе, өзі үйленбейді деп қорқа ма, апа? «Бүгінгі баланың біл­ мейтіні жердің астында» деген рас-ау. Жер көріп, ел көріп қайтудың аржағында қыз көріп қайту мақсаты тұрғанын қайдан біле қойды. Қой, бәрін өзі сезіп отыр екен, ендеше күлтілдемей ашығын айтайын, – деп ойлады анасы. Құда түсу ата-баба салты, өзіңдей жастардың көбі оны қалай бере ме? Атаң Шайқы «мұндайды» бәрі Алланың қолында, құда түсу ескі­лік емес, ата-баба жолы дейтін. Құда түсіп осы қызды ұнатсаң да, ұнатпа­ саң да аласың деп мойныңа қиып салатын өктемдік әкең екеуміздің де қанымызда жоғын білесің. Барайық, көрелік қыздардың бірі Әну деген азаматын әліге дейін күтіп жүрген шығар. Алла нәсіп етсе, қолдаса өздерің бір-біріңді қаласаңдар, біз соған дәнекер болып, келінді болсақ, болды да. – Жақсы, мен келістім, – деді тағы да Әнуар әңгімені тез бітіруге асығып. – Бірақ апа, менің ойымды мазалап жүрген бір жағдай бар. Айтайын ба? Қыз көру ниетінен айнып тағы да бір тосын жағдайды айтқысы келді ме, балам деп қорыққан Алтынсары баласына жалынышты қарады. Сен енді тәп-тәуір келісімді бұзбашы, ұлым. Мен қыз көруге баратынымыздан өзге ештеңе естігім келмейді деген. Оған үміттене қараған ана жанарынан Әнуар көзін жылдам тайдырып әкетті. Бейне бір ересек адам ұқсап, тамағын кенеп алды да анасына қарап, – Апа, шыныңды айтшы ағамның алтын асықтай әдемі-әдемі үш қызы бар. Егер мен үйленіп алды болсам ағамнан ұят болмай ма? Одан да жеңгем Ғалияға Алла Әнуардан бұрын ұл берсін деп Алладан тілек тілемейсіңдер ме? – деді Әнуар. Одан дәл осындай сөз күтпеген Алтынсары баласына қарап отырып қалды. «Алда ақылыңнан айналайын балам-ай. Ағасына жаны ашып, жең­гесінің көңіліне қарап отырған алтыным-ай. Жанарыс, егер Ма­ нар­бегім қызды бола берсе әулеттің мұрагерін кім дүниеге әкеледі? Мына тарамыс қара ма. Сол болса оны тездетіп аяқтандырайық, Аеке. Сен соған көмектес, – деген былтыр Алтынсарыға. Осы сөзді жол

Жақсылық Рахматулла жөнекей құлағы шалып қалған Әнуар «ойпырмай, ағам ұлды болса жақсы болар еді. Құдай жар болып жеңгем осы жылы ұлды бол-­ ғай» – деген жеңгесі үшінші баласына босануға емханаға жатқанда. Алла бермесе лаж қанша Әнуардың тілегін жаратқан ием елеусіз қалдырып, Ғалия үшінші рет дүниеге қыз бала әкелді. Бұл жағдайға ағасы мен жеңгесінің қалай күйзелгенін Әнуар да біліп жүр екен. Әкесінің нағашыларына баруға қыз көруге қарсылық етпегені де сонан еді. Апасының, «айналайын-ай ағаңа бауырың езіліп жүр екен ғой сенің де. Қой, кенже қара, Алла берсе әлі де кеш емес, әулеттің мұрагерін үлкен келін әкеледі сәтін салса. Оның бер жағында сен аяқтансаң бұл парызды екеулеп атқарасыңдар. Тек Алладан амандық сұраңдар. Мейірімі де, құдіреті де күшті Аллам тілектеріңді жерде қалдырмас» – деді Әнуарына. Арада көп өтпей әке-шешесіне ілесіп Әнуар Бадамға келді. Онда бір апта болған «қыз көрушілер» ойындағысы болмай «тағы келеміз» десіп Қызылқайыңға қайтты. Әнуардың оқуында сынақ тапсыру жүріп жатқан еді. «Бұйырған кетпес, жүгірген жетпес» деген емес пе, бабаларымыз. Әнуар келгенде есептегі қыздардың көбі оқудан келмей, кідірген-ді. Оларды күтуге жігіттің уақыты көтермей тұр. «Бәрі игілікті іс қой. Бүгін реті келмеді деп өкпелеме Жанарыс жиен. Енді қыздардың ауылға келетін уақытын өзім хабарлаймын. Сол кезде сендер де жетіңдер. Алла бұйыртса іздегенімізді табармыз сонда. Кәне, алдағы күннен үміт күтелік», – деген Жанарыстың нағашысы Жақан қоштасар кезде. Сонан нағашысынан жылы хабар күтіп, Жанарыстың тағаты таусылды. Аспарадағы оқудың сынақ мерзімі де бітпей шаршатты. Қыркүйектің ортасында Жақан хабар берді, Ертең Жанарыс пен Алтынсары жолға шығамыз деп тастүйін дайындалып отырған-ды. Таңертең қала жанындағы ауылдан Жанарыстың жездесі мен апасы кіріп келді. Жездесі үрпиісіп төсектің шетінде отырған екеуіне бұрылып: – Ал, деді дауысы қар­ лыға шығып, Алланың ісіне амал жоқ. Мықты болыңдар. Әнуар енді Алланың иелігіне өтті. Машина апатына ұшырапты. Берік болыңдар. Адамның бәрі де жаратқан иемнің құлы. Өзі берді, өзі алды. Иманды болсын. Мықты болыңыздар, жаман хабарға сенерін де сенбесін білмей бетіне бақырайып қарап қалған Алтынсары кенет жын соққандай орнынан секіре көтеріліп барып, сылқ етіп құлап түсті. Ар­тынша Әну, Әнуар деп жан ұшыра есірік дауыспен шыңғырып жіберді. Жанарыстың басы солқылдап ауырып көзі қарауытып баратты. Сол күн оның туған күні еді.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Соңы Жатар алдында есік, терезені саңлаулатып ашып қояиын деген Алтынсары Жанарыстың сүйеуімен төсекке жантайды. Ойына не келіп, не кетпеді. Алдында бір зар қақтырар қайғы тұрғандай отырған орнынан тұрып бөлме ішін олай-былай кезе берді. Одан тынши алмағасын телеарнаны қосып бетіндегі суреттерге қарады. Одан да пайда болмаған соң есік пен терезені ашып қойды. Алтынсары жаққа ұрлана қарағыштап бір нәрсе сұрағысы келгендей аузын жыбырлатты. Бірақ не айтты, әйелі оған қандай жауап қайтарды. Санасына ешнәрсе кірмеді. Қайта отырды, қайта тұрды. Әйеліне әлдене деп айқайлады, онысын өзі дебілмей бөлме ішін әрі-бері кезді. Сұқ саусағы ине шаншығандай ауырып, жүрек дүрсілі басылмай екі шекесі солқылдап қалжыраған Жанарыс төсегіне барып отырды. Бір кезде жарық жалп етіп сөнді. Көрші үйдің төбеті а-у-у-у деп ұлый берді. Жарық қайта жанғанда Алтынсарының Әнуардың ескі сурет кітабын ақтарып қарап отырғанын көрді. Сосын ол Жанарысқа қарап білесің бе, Жақа, – деді дым болмаған адамдай, қалжыраған даусымен. Әнуім келді. Аспандағы туыстарыма апарайын деп қанша жалынды. Мен сені тастап кетпеймін, кетсек әкең қалай өмір сүреді? Қой, Әнуар өкпелеме, апаңа. Мен Жанарысты жалғыз қалдырмаймын дедім. Ол саусағымнан сүйіп терезеден шығып кетті. Кетті ме, қайтып келмей ме? Сені аспандағы мекеніне алып кетуге шақырды ма? Онысы несі. Сонда мен жалғыз қалмақпын ба? – деді Жанарыс тұнжырап. Ал, сыртта көрші үйдің маңтөбеті ұлып жатты, а-у-у-у... Жарық тағы да жалп етіп сөнді. Жанарыс осы сәтте терезе сәулесінен түскен жарықтан әлде біреудің көлбең етіп көрініп жоғалғанын байқады. Артынша әйелінің: – Жанарыс, балаңа қой деші. Аспан әлеміне әкетуге келдім деп апшымды қуырып барады, – деген дауысы естілді. Сол сәтте Жанарыстың сұқ саусағы ине тыққандай қатты-қатты шаншып ауырды, ол жалма-жан орнынан атып тұрып: – Қой, кенже қара. Апаңды қорқытпа. Ол мені тастап ешқайда бармайды – деді ышқынып. Солай деді де терезе әйнегінің алдында екі қолын керіп тұра қалды. Оның әйнекті жаба құшақтаған қолдары Алтынсарының қолына тиді. Жоқ жібермеймін! Сен маған керексің, жаным, – деп дауыстады. Солай деп айтты ма, жоқ па сұқ саусағының ұшынан белгісіз күш сыртқа қарай тартқандай болды. Бірақ оның екінші қолын Алтынсарының саусақтары қатты қысып, омырауына басып алған-ды.

Жақсылық Рахматулла ҚАСҚЫРДЫҢ КИЕСІ (хикая) Кеңсеге кіргенде қабылдау бөлмесінде қызу дабырласқан екі кісіні көрді. Танымады, түр-түсі де бұрын-соңды білетіндерге ұқсамайды. Оларға бірдеңелерді айтып тызақтап жүрген хатшы келіншек мұны көргенде қуанып кетті. Сәлемдесу ишаратымен басын шұлғып әлгілерге «қойыңыздар енді. Бастық келді» деді қатқылдау. Базарда тұрғандай салғыласқан еркектер сонда ғана әңгімесін кілт үзіп, бұл жаққа аңтарыла қарасты да іле қазақы әдетпен қос қолдап амандасу рәсімін жасасты. – Ассалау, сәлеметсіз... Күттірдіңіз ғой... Елден келдік басеке, шаруамыз сізде... – Жақсы. Қазір сөйлесеміз, сабыр сақталық, – дегенді жүре айта ішке өткен оған Қарашаш ілесті. – Түймеке, ғафу етіңіз, таң атпай кеңсені шулатып жатыр, мына ағайындар. Ауылда бітісе алмаған дауын осында жалғастырды. Не дейін, әдептілік дегенді мұртына да қыстыратын емес, нағыз қызылкөз арызқой сияқты. Енді сіздің басыңызды қатырмақшы. – Жарайды, Қарашаш. Жүйкені сақтайық, бүлінген ештеңе жоқ шығар. Тұмардың жайбар қалпы, қоңыр, салмақты үні оны да сабасына түсіргендей жүзіне жылы шуақ жүгірді. – Қалай амандық па, қарағым? Мені сұрағандар болды ма? – Неге сұрамасын, аға сұрағанда есімді шығарды. Жүдә, – деді Қа­рашаш аптыға, тіпті біреу қуып келе жатқандай бастырмалата айтқанынан әлдебір тосын оқиғаны алдына тартардай көрінді бұған. Енді ол сол нәрсені үнсіз күтті. – Үйден де, түзден де қоңыраулатпаған қалмады. Қайда жүрсіз, Тұмеке, а? Түсінсем бұйырмасын, емханаға ба­ ра­тыныңызды тым болмаса зайыбыңызға ескертпепсіз... Облыс әкімінің анау тызылдақ көмекшісі «жоқ» десем сенбей, «бастық іздеп жатыр» деп өзі келді. «Тап» дейді, қайда кеткен жеріне телефонда дейді... Шынымды айтсам әбден зықымды шығарды. Ойпырмай, аға-ай, бақандай бес күн хабар-ошарсыз, ізді-ғайым болдыңыз-ау. Бірде құрдасындай, бірде мұңдасындай кінәлап, айыптай жаз­ ғырған хатшысының толқуын бірінші көрген Тұмар ләм-мим демеді. Маңдайынан шып-шып тер шықты. Бетін қайтарып тастауға оңталып барып жанашыр пейілмен ақтарылған әйелдің көңілін қалдыруды тағы ерсі тұтты. «Өзіне де осы керек. Бойынан қызуы тарқамаған бозбала емес, аттың тісіндей естияр еркектің осыншалық уақыт жым-жырт

ДАЛА ТОЛҒАУЫ жоғалғанын немен ақтауға болады? Тым құрығанда Бәкәнімге кезекті іссапарға кететінін білдіре салғанда мұндай ызың-ызың сөзге қалмас еді. Енді, бірер жылдан бері сыпайы сіз-біз десіп, біріне-бірі үйренісе бастағанда хатшы келіншек бастығым екен-ау деп именбей күйеуіне кейігендей, немесе оспадарсыз ұлына ұрысқандай қылық көрсетіп тұр. Бәрекелді... Кім-кімнің ішіне кіріп шыққан. Мұның нендей хал кешкенін қайдан білсін, Қарашаш. Бес күн жоғалудың да өз тарихы барын кімге айтсын бұл, айтудың мұның жайын білу кімді еліктірсін...» Қарашаш ұсынған стакандағы мұздай суды ұрттай бере Тұмардың санасын Арыс сапары, Қарақатпен сырласқан мезеттер бір сәт шарпып өтті. Іле өзінің Қызылқорғасында, жұмыста тұрғанын ойлағанда кешегі қызығы оралмасқа кеткендей көңілі бұзылды. «Бір ізбен таптаурын болған ақ шаңдақ соқпақ, үйреншікті күйбең, сыпайы, сызқабақ салқын беттер, біреуден-біреу секемденген шемен бұйығылық, ләппай, иә, жоқ, дегендей өтірік көлгірсумен кенептелген қарым-қатынастың шимайына шырмалған қу тіршілік, бейне бір алып таудың көлеңкесінде ғұмыр кешкендей ме? Күн шуағы қашан түседі, кеудесін бүккен күңгірт дүниенің түндігі қашан ашылады? Айнала маңына нұр сепкен жадыраңқы жүздер, кірпігінен мөлдір шық тамған жасын жанарлар, аңқылдаған риясыз көңілдер, ақ пейілі көкейінен көрінген бауырмал ниеттер, құлдыраған рухыңды жерге түсірмей қағып алып көкке көтеретін замандастың періште тілектері қашан, қай тұста көрінеді? Әлде келмеске, мүлдем оралмасқа кеткен армандар ма бұл...» – Сіз, сіз мені тыңдап отырсыз ба? Не болды, аға?.. Тұмеке? Ренжіп қалдыңыз ба, әлде. Құдай-ай, сақтай гөр, түсіңіз өзгеріп кетті ғой. Не істейін енді? Жедел жәрдем шақырайын ба? Шақырайын. Ойпырмай... Тұмар есін жиғанда Қарашаш балапанын өрттен қорғауға жан­ та­ласқан кішкене қарлығаштай шырылдап ұшып жүр еді. Өбектеп бір о жағына, бір бұ жағына шығады. Шалқайма орынтағына ақырын жайғаса бере оның шошынған түріне қарап жұбатуға тырысты. Ауырдым десем сенбегендей едің жаңа. Бәрің сенбейсіңдер... Ол қалтасынан ақтүйір дәрісін алып, аузына салды да стакандағы судан сыздықтата жұтты. – Қорықпа қалқам енді, жүдә саспа, осындай-осындай құралайдың салқыны соғып өтеді, кейде ағаңды. Зәреңді алдымау, аз да болса шаршағандық қой, жолда көзім ілінбеді... Ешкімге тіс жарма, – деді сосын көңілі жайлана бастаған Қарашашқа, жақын тарта жаймен. – Мен алыстағы бір жақсы кісіге барып келдім ғой. Соның еміне жүгіндім емес пе? Поездан түскен бойым осы. Соныкі білем мына қалжырау... Кетті бәле өзімен, енді түзелдім, мазасызданба, бәрі дұрыс де де жұмысыңа кірісе бер, әуелі ана шуылдақтарды жібер мұнда.

Жақсылық Рахматулла Оның «жақсымын», «айықтым» дегеніне сене қоймағаны Қара­ шаштың көзінен аңдалып тұрды. «Алысқа барып жақсы кісіге емделіп келсе дімкәсі әжептәуір болды-ау. Бұрын байқамағаны ма... Кейде ертеден кешке дейін алдындағы қағазға шұқшиып, мүлгіп қалатыны содан болар-ау». Қарашаш бастығының жанында осылай үрпиіп тұра берер ме еді, егер есік сарт ашылып ауылдықтар опыр-топыр кірмегенде. – Айып етпессің, інім, – деді ақсұр, еңселі алдыңғысы екпіндей, кәсіподақ өз үйіміз деп келдік, еркінсіп үстіңе кірдік. – Дұрыс болды, орынды болды. Аздап күттіріп қойсам көңілге алмассыздар. Жақынырақ отырыңыздар, – деді Тұмар шаршаңқы үнмен. Олардың рұқсатсыз алдыр-салдыр кіріп келгеніне, бастығының жылы қарсы алғаны хатшы келіншектің жанына тигендей. – Қазақ үйіне кіргенде де сырт киімін шешіп кіретін сияқты еді, – деп есіктен шыға ауылдықтарды бір шымшып өтті. Дана Абайды басқалар сияқты мектептен оқыды Тұмар. Қара сөздеріне тіс батырып байқағанда өзін терең судан малтығып өте алмаған күйде сезінген. Сол даналық «Қазақтың өзге жұрттан сөзі ұзын» дегенде «өзгелердің алдында өзін-өзі табалап, кемсіткені несі?» деп ренжігені рас. Жастықтың жеңіл пайымы екен, ол. Қазір олай ойламайды, Абай көреген екен, ұлтының мінезіндегі кемісті дәл тауып мысқылдаған екен жарықтық деп, зейінділігіне тәнті болады. Өйткені есейген замат соны бастан өткеріп «тұздығы жоқ сөз қуғандардың әлегінен талай жерде күйіп-пісіп, шаршап-шалдығып жүрісі мынау. «Көп сөз – бос сөз» дегенді де сол сөзуар қазақтың өзі айтады. Әрине жұрттың бәрі бірдей емес, «аузынан сөзі, қойнынан бөзі» түскен кең қолтық момақандар да қатарда жүр. Бірақ онымен қысыр әңгімеге әуестік мінезден қалың көпті арашалай алмайсың. Қолыңнан түк келмесе де көзіне ілінген қарайғанды қыңыр сөзбен мысқылдап, бірін-бірі тобықтан қағу, ғайбаттау, ақылдымсып көлгірсу, әліге дейін әжетке жарап жатқанына қайрансың. Соған қарағанда ол да бір қазақ басына ғана салған тәңірдің бейнеті болар ма? Сол кәрі дертті тәуелсіздік әкелген сөзге, әрекетке дегендей еріктілік заңы көне құмырада талайдан қамалып жатқан жынға бостандық бергендей әсер етті. Жер дауы мен жесір дауын дүниедегі шешім қиямет дауға жатқызған ертедегілердің басындағы ахуал жекелікке мүдделік сипатында бүгінгінің басын шатуға әкеп соқты. Құдайға шүкір, бүгінде жесірін ешкім іздемейтін болды, әйтеуір. Оның құны жоқ. Ал, жер меншігінен бас тартатын тірі жан табылмады. Сұраушысы да, іздеушісі де атқапталынан. Талас-тартыс, бәсекеге

ДАЛА ТОЛҒАУЫ дуылы қызып бергенде, оны шешуге әкім түгілі сот пен прокурордың да әлі келмейді. Шешілді дегенмен ол іле-шала қайта бұзылып жатады. Оған біздің кәдімгі сөз құмарлық дертіміз ықпал етеді. Дәйексіздәлелсіз әңгіме-сөз, өсек-аяң, арыз-шағым тұс-тұстан қардай жауғанда әлгі мықтылар абдырап, өзі қабылдаған үкімі мен өкіміне «Осынымыз асығыстау емес пе?» деп күмәндене бастайды. Тамыр-таныс, құда-жек­ жат, ауылдас, дос-жолдас бәрі даугерге көмекке шығады. Олардың арасында ірі қызметте отырғандары да барын ұмытпайық. Сонда кімнің сүйенері мықты болса, соның асығы алшысынан түсе береді. Тұмар осыны байқағасын көзі жетпеген нәрсеге араласудан тартынады. Алайда кәсіподақтың шаруасы көпті мазалаған жағдайдың ың-шыңсыз бітісуіне қатысты болғасын, мұның бейнеттен басын ала қашуға кейде мүмкіндігі болмай қалады. Алдындағы екі жі­гіт ағасының келген өтініші де осындай жәйттерге қатысты еді. Олар әкімге де, заңға да барған. Жауабын алған, бірақ оған екеуі де келіс­ пейді. Жан-жаққа шапқылап шаршағандар енді кәсіподақтан жәрдем күтеді. ... Ауылдың шетіндегі мұнан қырық жылдай бұрын бірінің әкесі қоныстанған қыстауды кейінгі бес-алты жылда екіншісі пайдаланған. Екеуі де тиісті орындардан қыстауды, оның жанындағы көлді меншігіне иеленген қағаз алмаған. «Кеңестің кезінде бәрі де мемлекеттікі еді ғой, қағаз-мағаз керегін кім білген, білсе де жекелік заңы деген шықпаған кез. Енді жұрт ата қонысын иемденіп жатыр. Құдай менің жағымда, әкемнің бейіті жатқан жерге ешкімнің таласуға қақы жоқ. Заң не десе о десін, ауыл әкімі мынаның туысы, ол да маған дұшпан. Сонда кәсіподаққа жүгінбегенде кімге барамын. Жұмысшы қара табанның сөзін сөйлейтін сендерден басқа ешкім қалмады, шырақ, – дейді ересегі жыларманға келіп. – Әкесінің бейіті жанында менің шешемнің бейіті тұр. Топырақ сол жерден бұйырса не дейін. Егер молалар заңға дәлелге жүрсе қыстау екеумізге тең бөлінсін. Ауыл әкімі рулас ағайыным екені рас болса ол бұған да қашық емес қой, туған жиені. Туыстар арасына жік түсірмей келісейік десем көнбейді көкешім. Жасының үлкендігін алға тартып діңкемді құртты әбден. Ауыл, аудан сот, прокурор бәрі шаршады. Қалғаны кәсіподақ еді, алдыңызда тұрмыз, айтатын құзыретіңіз болса айтыңыз, бауырым. Бірақ бұра тартпаңыз, келісім тек бөліспен бітеді, – дейді екіншісі. – Хат-шағымдарыңызды қалдырыңыздар... Мамандармен ақыл­ дасайық, – деді Тұмар біріне-бірі уәжін өткізе алмай жүргендерді тоқ­ тамға шақырғандай. – Әр жіптің бір ұшы бар. Әр түйіннің бір тарқамасы

Жақсылық Рахматулла табылады. Кәсіподақ та, әкім де айналып келгенде заңға тұрады. Егер көнбесек, кәдімгі адами түсінікке не жетсін. Ол сөзін үзіп, екеуіне барлай қарады да әңгімесін түйді. – Осында табан тірегендеріңіз әлбетте құптарлық ниет. Қазақылыққа салынып, ақыл айтты демессіздер, сөз қуғанның несі жақсы, анау-мынау артық-кемді тергіштеп әруақтардың сүйегін сырқыратпауды ойласқан мәмілешілдіктің несі теріс, туғандар? – Жә, жә, Тұмеке мырза, – деді алғаш сөз бастаған аққұба кісі салмақтап. – Өзің мен құрылпылассың-ау, шамамша. Тілде буын жоқ. Келісімге келтірер тілмар түтін исі бұрқыраған ауылдан да табылған. Соған илікпей жүрген «тентегің» менмін. Себебі әлгіндей жағдай. Мұның анасы қорымға менің шалымнан көп кейінірек жайғасты. Әр атаның жерленер орны бөлек болса да шешесінің сүйегін ауылдың жанындағы туысқандарына қоспай біздің қорымға тықпалағанын өзінен көрсін. Содан да бұл айтқаны дәлелге жүрмейді. Қыстау мен көлді келешекте иемдену үшін есеппен жасалған тірлік бұл. – Әй, ағасы әруақты алға тартпа, өлікке есеп жасағанды қай атаңнан көріп ең. Аузыңа келгенді көкіме үлкен үйде, ұят-ты. – Ақылыңды өзіңе жұмса. Өлген әкеңнің қу сүйегін жатқан жерінен осында көшіріп қойсаң да жерімді ала алмайсың. Нағыз кеңкелестің дауы қоза бастағандай. Кәдімгі имансыздықтың салқыны соқты Тұмарға. – Болды, ағалар, осы жерден тоқталайық. Әйтпесе тереңдеп барамыз, – деді ол екі қолын көтере ренжи кейістікпен. Бірақ аналар тоқтасқанымен өзі іштегі өкпе-ренішін айтпай тұра алмады. – Қазақтың салт-дәстүрінен қиястап қайда барамыз? Азаматтар-ай, түге. Хат-арызға жауапты үш күнде кәсіподақ береді. Осыған келісейік. Мұның сыңайын байқады ма екеу хат-арызды қалдырмады. – Енді бізді өзің іздеп табатын боларсың, кәсіподақ мырза. Естуімше мынаумен (ол иегімен жанандағысын меңзеді) рулас екенсің. Соны естігенде келмей-ақ қоюым керек еді. Кәсіподақ турашыл кісі деген Қамаштың мақтауына иланып қалдым. Әйтпесе келмес едім. Өзіме де обал жоқ, – деді ересек даукес шыға бере қырланып. «Ал, ендеше... Жанындағысын маған рулас дегенді қайдан шығарды? Көрмеген-білмеген көлденең көк аттының қатысы қанша? Ал, Қамашы кім? Қай Қамашты еске салып отыр. Әй, қазекем-ай, осындайсың-ау сен». «Қамаш», «Қамаш»... Тіл ұшына тәтті есім үйіріліп, көңілін жұмсақ леп желпігендей. Иә, Күнтауда сол есімді әйел бар ды, бұл білетін. Ол қазір облыстық білім басқармасында істемей ме? Мұнан біраз бұрын осы қызметке келу жайы қозғалып Мінайдаровтан шыға бере кездес-

ДАЛА ТОЛҒАУЫ кен Қамашы ма, ана даугердің аузына алғаны? Сол болса жүрегіне бұл қимастай жақын тұтқан жан, аяулы Қамашына әлгілердің ісі аян болғаны да. Ол көп жыл қатысып, бірде өлердей сүйіп, бірде өлердей жек көріп, жек көргенімен ат құйрығын ада-күде шорт үзіп кете алмай қайта жарасып ит рәсуасы шыққан күндердің белгісіндей сол келіншектің есімі күтпеген жерде қайта жаңғырғанда көңіл көкжиегін әлсіз толқын шайқап өткендей бір сәт қыбырсыз отырды. ...Аудан әкімі, өзінің досы Жаншорамен Қамаштың құпия қатысы барын сезгенімен білмегенсіп жүргенде құрбы-құрдастары көрген жерде «аудан патшасымен бас қасысқан бажа бопсың, құтты болсын», «бір тостақтан көже ішкен қалай екен, сірә сен жұғынын жалайтын боларсың» деп мысқылдап жүретінді шығарды. Бұл «қой әрі, мемлекет адамының абыройын өсек-аяңмен былғамаңдар, бұл үшін темір торда шірисіңдер» деп әкімді алға тартып, айбат шексе де ірі іріп тұрады. «Жел тұрмаса шөптің басы қимылдар ма, Қамаш соншалықты бүлінген әйел ме, шынымен» деген күлдібалам ойға кетіп өзін ұстай алмай еңсесі езілді. «Басыбайлы қатыным емес, біреумен бола ма, екеу, үшеумен бола ма еркі өзінде, ауырмайтын жағына қисайсын, саған сонан келіп кетер түк жоқ. Несіне күйіп-пісесің, өмірдің қызығын көрсін ол да мен сияқты» деп өзіне-өзі жұбатқансиды. Жұбатқан болғанымен намыс па, әлде қызғаныш па, бір қызылкөз шайтан кеудесін ашыта тырналап әлем-жәлемін шығарады. Жалған намыс қайыры жоқ өкпек желдей тұла бойды қуалап із-түзсіз жосып жатады. Ерік, жігер мықтылығы ғажайып ерліктер, кереметтер жасауға тән болмас әсілі. Тұрмыстағы кез келген құбылыстар үстінде де сол қасиеттерге жүгіну керек сынды. Адам сонымен өзінің болмысынан айрылып қалудан сақтанатын сынды. ...Тұмар үйге кіргенде Бәкәнім терезе алдындағы көне жаймада әлдебір жорналды ашып отыр екен. Көздері түйісті, оның жанарында «Иә, келдің бе, қайда жүрсің?» деген сұрақ жалт ете жанып-өшті. Мұның жанарында «Хабарласып кетпедім, асығыс шаруа болды, ренжіме» дегендей өзін сәл-пәл кінәлі санағандық ақталу тұрды. Бірақ екеуі де оны тіс жарып айтпады. Әйелінің бір қарасынан тереңде жатқан өкпе, реніш табының салқыны білінді. Мүмкін дәл олай емес шығар. Не деп ақталсын бұл. Ақталуға жататын айыптан ауырлау жағдаят емес пе, мұныкі. Енді міне ол қазір Бәкәнімнің алдында өзін ақтап аларлық мысқылдай ілгешегі бар пенде санатына жатқыза алмады. Мұздатқышты ашып «Сарыағаш» газды судан сылқылдата жұтып жатып әйелінің жорнал бетін асықпай парақтағанына қарай екеуінің

Жақсылық Рахматулла арасында дәл осы үнсіздік қашанға созылатынын, созылмаса әңгіме қалай, неге қатысты өрбитінін ойлап үлгерді. «Ой, әке қайда кеттіңіз, қатты қорықтық. Неге звондай салмадыңыз? Осындай секреті көп жұмысты неге тастамайсыз, ә? Ой, әке-ай, бір нәрсеге ұрынып қалсаңыз қайтеміз» деп қабағын бұртита сөйлей беретін студент қызы болса мына өлі тыныштықтың зеңі әлгіде быт-шыт шашылады. Ішкі бөлмеге өтіп сырт киімін шешкен бойда төсекке қисая кетті. Мүлгіген тыныштықтың әлдиі бірте-бірте санасын буып, буын-буынын әлжуаз діріл қуалады. «Қайдасың, Қаракөз. Жапанда қалған жалғыз ағаш, сусап шөл­ де­ген, баяғы қою жапырағы жел, дауылдан жұлма-жұлмасы шыға селдіреп, керегедей кең бұтақтары күнге жайылып көлеңкесі бір қауым елге сая болған сол ағаш зеңгір көктен жөңкілген ақшабдар бұлттардан бір тамшы өмір дәмете зәңкиіп әлі тұр. Шайқала теңселеді, қаталап қаңсыған жапырақтар сусылдай сыбырласып тәңіріне жалбарынудан бір тынбайды. «Жаратқан ием жарылқай гөр, бір тамшы суыңды қия гөр бізге. Ей құдіретті көк аспан есіркей гөр бізді, ей құдіретті қара жер ағаш анамның тамырына нәр бере гөр» дей ме екен сонда. Есіркеп, елеген ешкім жоқ, бірақ. Иә, сонда да жарықтық ағаш ана тіршіліктен еш күдерін үзбейді. Құлағысы жоқ, оның. Маңайдан мұның қайғысын, қуанышын үнсіз ұғар тілектесті ұшыратпаса да, ұшыратуға үміті үзіле бастаса да белгісіз жебеушім әне келеді, міне келеді деген дәмемен күнді-күнге жалғаудан жалықпайды. Өлгісі жоқ, оның». Тұмардың нақ қазіргі көңіл-күйі діні арса-арсасы шыға көркем келбетінен арылған сол жалғыз ағаш дерсіз. Жанына медеу боларлық Қаракөздей жанашыра жоқ. Иә, жоқ, енді болмайды да. Ешкімі жоқ. Қуаныш, үміті, қиналғанда маңдайдан сипар демеуі жоқ, бәрі келмеске кеткен. Бітті бұл. Қойын-қолтығын аңызақ жел қуалаған анау жалғыз ағаштай айдалада күңіреп қалды. Жапырақтарына қуат берер тамыры да нәр жинауға әлсіз. Әлсіреді бұл. Рухтың шырағы сөне бергені ме, мұқалып, мүжілгені ме? Қарақатпен кездесуден соң бар алданыштан түңіліп жігері жасығаны ма, әлде. Киесі бар адам екенау ол. Екеуі жатқанда есіктен сығалаған ақ шәлілі періштелердің елесі әлі көз алдында көлбеңдейді. Қаракөз, Бәкәнім, Қамаш... тағы кімдер? Бәрі бұған бір кездерде жан-тәнімен берілген, екі дүниеде де бір болуға серттескен адамдар еді-ау. Солардың ішінде қазір жанында қалғаны тек әйелі. Әйелі десе ол да суық қабақпен мұнан аулақтай түскенін аңдатады. Сонда кім қалады, жанында? Белгісіз, ұшы-қиыры шексіз маң даланың бейнесінен өзге ештеме көзіне түспейді. Түседі, иә, түседі әне... Ол бір қиястан бұлдыраған кәдімгі жалғыз ағаш. Сол қарайғаннан бері қарай-ақ шәлісін екі иығына жапқан пері әйел. Сұлбасы Қаракөз

ДАЛА ТОЛҒАУЫ ақырын-ақырын басып бұған қарай жақындап келеді. ... Ойда-жоқта күн күркіреді. Аспан бұлттардың бауырынан жерге, манағы тұс-тұсын шөл, жел аңдыздаған қу даланың бетіне ірі-ірі жаңбыр тамшылары төгіле берді. Жалғыз ағаштың жапырақтары сыбдырды қойып, алақайлап қатты-қатты дауыстай бастады. «Жаратқан ием, құдіреті күшті Алла тағала бізге рахымшылық жасағаныңа мың мәрте рахмет! Көз жасымызды көріп, өлімнен аман сақтағаныңа шүкір... Қасиетті көк аспан, киелі қара жер тілекші болған сендерге рахмет! Ей, ей, ей Тұмар, біз өлмейтін болдық енді, Құдай неткен мейірімді, неткен жомарт, тілегімізді қабыл етті, есіркеді бізді. Сен де жақсылық атаулыдан түңіле берме, тәңірден шын ниетіңмен тілек тіле. Сонда біздей боласың. Өмір үшін тіле Алладан тілекті. Сонда көңіл пәркің ашылады, көкірегің тазарады, айналаң жын-періден аластайды. Тұмар, тыңды бізді...» Тұмар түстен кейін жұмысына қалпындағыдан кештеу барды. Студент қызымен үйден шығарда тілдесті, телефон арқылы. «Әке, жұмыс қиындап кетті ме? Жүрісіңіз көбейді, айтпайсыз, біз алаңдаумен отырамыз... Қойшы, ауырмай жүрсеңіз болды да. Жақсы, кешке көрісеміз ғой» деп, сұрақтан сұрақ қойып, әкесінің жауабын тыңдап болмай байланысты үзді. Тыңдағанда не айтар еді, бұл. Аздап ренжіген сыңайлы ма, қызы. Оның асығыс-үсігіс шалт сөйлеп, апыл-ғұпыл ойын ақтарып салатын мінезін іштей ұнатқанмен сәл салмақты, байыпты болғанын қалайды. Жас қой, бала ғой, есейе келе түзеледі де, аман болсын әйтеуір. Кешке жуық Қамашты телефон арқылы тауып, тілдесудің сәті түсті. – Осылай оқта-текте есен-саулық білісуге болады емес пе? – деді Қамаш жым-жырт кеткен мұны жазғырып. Әлде сыйластықтан жапа шеккен жерің бар ма? Бәкәнімің бақуатты ма? Иә, не жағдай? – Бүгін маған келген бір кісі сенің атыңды атады. Жер дауымен жүр... Ол бірден түсінді. – Иә, иә, ауылдағы немере аға еді. Жұмысы бітті ме, көмектестің бе? – Кәсіподақ шешетін жағдай ма, олардікі... Арыс-берісі көп, бітіспес тартыс. Сотпен аяқталмаса, басқаның шамасы келмес. – Елдің кісілері осында отырғандарды бәрін бітіре береді деп ойлайды ғой, қайдан білсін. Аудан дөкейіне қаулы ма, хаттама ма, бір ұсыным жазып, мәселесін орындауға көмектесуге болмас па, Тұмаш. Өмірімде бір өтініш айтқан жерім жоқ қой саған. Қысқасы, өзінің шамасы келмесе маңындағылар арқылы ықпал етер деп үміттенген едім. – Мүмкіндігінше көмектесемін, өзің білесің. Бірақ әр істің мәнжайы әр басқа. Ағаңа бүйрегім бұрса, екіншісіне обал, соны ойлап Құдай­дан қорқасың.

Жақсылық Рахматулла – Солай де, Тұмеке. Облысқа келгесін бұрынғыдан мықтырақ шығар десем, әлі былқ-сылқ бұлғағыңнан өзгере қоймапсың. Мейлі, өзге жанашырларға өтініш айтсақ та бір жөнін жасармыз. Мұны осымен қозғамай-ақ қоялық. Ал, сымның бойында сырласатындай соншалық арамыз ашылып кетпеген сияқты еді, меніңше. Бір қалада тұратын тілектес кісілерге жарасымды бола ма, бұл? – Иә, жарасып тұрған жоқ, – Тұмар ананың әлгі «былқ-сылқ бұл­ ға­ғыңнан өзгермепсің» дегеніне ренжіді. Қайдағы бұлғақ? «Жуас­ сың, кім көрінгеннің жүндеуіне ыңғай беріп тұрасың» деп, мұны құрдасы Досмахан қайрайтын еді, кісінің бетін қайтармайтын көңіл жықпастығын жақтырмай. Осы оныкі де жөн-ау деп, кейде талас-тартыс, көк езу дауға араласа кетуге оқталады. Бірақ, жеме-жемде Құдай бермеген мінезді өзгерте алмай тартыншақтап «Не керегі бар? Көп сөзден не пайда» дегендей самырқаулық сабырына қайта түседі. «Жуастан жуан шығады» деген де қазақтың ертеден қалған көне мақалы. Бұның төңірегінде жуандаған кезі жоқ сияқты. Икемге иліккіштігі болса да, болмысынан біреудің қолтығына кіріп күн көрер ез дейтіндей де нышаны білінбейді. Кезеңі келгенде есесін жібермейді, айтады, бақырып-шақырып шаң көтермесе де қадап, зілді айтар райы сырластарына мәлім. Ендеше тілеуіңді бергір ертеден сыр мінез көңілдесі Қамаштың мына өзіне таңған мінездемесі көңіліне келеді, әрине. Еркектік ірілігін де, әйелге жағымды мәйін жұмсақтығын да көрген, білген қатын арасы суып бара жатқан жағдайды жақауратып, бір мұқатқан мекерлігі ме екен? Кімнен кетті сонда, қателік? Арақ ішіп есілдертінен айрылған уақыттың өзінде де бетіне жел боп тимейтін Тұмар кейінгі ащы-тұщыдан тыйылып, иман жолына қадам басқанда да үйренген желісіне қайта үйіріліп тұрудан қалмапты, есіне түсірсе. Тек... Иә, тек Қамаштың мұнымен қатынасы біржола үзуге ыңғайын байқағасын барып, бұл да амалсыз сырғақтай берген жоқ па? Мұның себебін кезінде ол сұрамады, оның ыстық пейілі неден тоңазығанын бұл сұрамады. Сонау бір кезде Қамаштың мұнан өзге некелескен көңілдесі Шой­ қараның есікті бұзып кіріп, екеуін «қылмыс» үстінде қолға түсіргені, ананың сұрауымен бұл пәтерге қайта бас сұқпауға берген уәдесі «Қа­ ракөз» деп ынта-шынтысымен емірене балтырын жалап, төсін иіскеген ұрғашының опасыздығы аймандай болғанда есінен танғандай ауыр соққы алғаны, сосын одан да, өзінен де жиіркеніп, махаббат деген алдамшы, айлакерлікке, күнәһарлыққа толы қиялдағы дүние болғаны ма, солай екеніне әлі кезге дейін сенбей жүрген ақымақ екенмін өзім де деп, маңдайын ұрды. Енді не мағына бар екеуінің қатынасында. Сөйте тұра

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Қамашты біржола жоғалтып алуға тағы қимайтындай, бір сезім бұған алыстан-алыстан талып, аңсап жететінін күткендей ме. – Қамаш, біз... – Ол әрі қарай сөйлей алмады. Егер жалғастырса былай деуі ғажап емес-ау «Біздің кездесіп, сөйлесуге тұратын жандармыз ба осы, қалай ойлайсың, перизатым? Иә, өткен іске, анаумынау жағдаяттарға өкінбелік, өзімен кетсін бәрі. Дегенде бас кеспек болса да тіл кеспек жоқ, алдамай ашығын білдірсең нең кетеді. Өзіңді де, мені де сыйласаң «тіршілік қой Тұмеке, анда-санда бір иіскеп кеткенің маған үй, жай, мал-мүлік бола ма? Көңіліңе қараймын деп Әкімжан мен Шойқарамның жәрдемінен бас тартып не көрінді? Мен сондай тұрақсыз әйелмін, әйелдігімді өз жағдайыма пайдаланамын деп дүниеге жар саламын ба? Жақсы, маған аңсары ауғандар сенен басқа да баршылық екенін көрдің, есітіп, білдің. Ал, содан бірдеңең кетті ме? Кісілігіңнен түсіп қаласың ба? Егер әркім ішіндегі сырын жанасқан жақындарына бүкпесіз аша берсе өмірде сүттен ақ пенде кезіге ме? Әй кезікпес-ау, ондайлар қалса да сирек. Мені ақиқат басқаға қимайды екенсің онда қатын-балаңнан ажыра, қосыл ел құсап ақ некемен. Сосын арыңды арамдасаң обалым өзіме» демедің бе? Жарайды, перизатым. Өлімнен басқаның бәрі жердің бетіне сыятын нәрсе екен, рахымы шексіз Алла тағала өзі жаратқан пенденің бар еркелігін, амал-айласын, қиянат, күнәсін көре тұра өзі тәубаға келер деп кешіретін көрінеді. Сабырлы-салиқалы, ақылды ғой Аллам. Екі аяқты жұмыр басты адамын жамандыққа қимайтын болар. Түбі жақсы болатынынан түңілмеген-ау. Түңілу ақылдылық емес-ау. Бізде солай бәрін жадымыздан сызып тастайық та қатысайық. Төсек пен есеп үшін емес бір кезгі жақсы көрген кездеріміз үшін бірімізді-біріміз кешірелік. Халжай сұрасып тұрар тілекшіліктен жеріспелік, кетіспелік. Менің жүрегім осылай дегісі келеді...» – Тыңдап тұрмын Тұмеке. Не ойлап кеттің? Әлі сол мінезің-ау, мырза жігіт. Сөзіңнің аяғын жұтып, ішімдегіні тап дейсің... Иә, иә сағынғансың ғой... Менің жағдайымды білсең етті... Қамаштың даусы жұмсарып әдепкіден өзгеріп бара жатты. Онан әрі екеуі де тезірек кездесуге уәделі байласуға шақ қалды. Бірақ Тұмар жақтан «Қамаш, кешіре гөр, кейін звондаймын, иә өзім хабарласам, әзірге сау бол» деген жауап естілді. Келіншек үзілген телефонның гуілін құлағына тосып Тұмардың өзін кешіргенін білді. Сонда екеуін қайта жалғастыратын не? Ол бұған түсініксіз.

Жақсылық Рахматулла * * * ... Көктемнің ыбылыңқы-сыбылыңқы мезгілі. Дала бетінде ойдымойдым қақ тұрып, ол жерге сіңіп үлгірмей артынша сәуірдің емшегі сыздап қарала бұлттардың бауырынан сүттей атқылаған жаңбыр нөпірі басталып кетеді. Даланың жусаны мұрттап, ара-арасынан көктемнің әдепкі жауқазындары басын қылтита бастаған, рең жаппай көктеп көз жетер кеңістікті көгілжім түске бояй түскен. Сарыат шапқан, Сарбұлақ, Сарапан, Қаракөл деп аталатын жерге Сыр қолтығындағы тоғайды қыстап шыққан отар-отар қой, табын-табын сиыр, үйір-үйір жылқы, келі-келі түйе осы жайлаудың о жақ-бұ жағына тұяғы тиген бойда төлдей берген. Төлдеу жол-жөнекей басталған. Үш күн, үш түн дембіл-дембіл жауған жаңбырдың табиғат пәрменіне титтей залалы байқалмайды. Қайта аспаннан ақтарылған су туған малдың артын жуады, төлдің денесін ширатады. «Сәуір болмай, тәуір болмайды» деген ғой деп, малшы біткен жаңбыр ұзаған сайын жаны кіреді, риза. Ұлытаудың аяғы үзіліп-үзіліп барып бұйрат-бұйрат құмға айналып кетер тұсын мұндағылар Құйымшақтың құмы дейді. Сол Құйымшақтың ұшын қапталдай кемерлер Сарысу жылғасы өтеді. Жылға дегені өзеншікке келеді, әлде келіңкіремейді. Оның екі жағалауы ну қамыспен көмкеріліп, онан әрірек тырбық жиде, қоян сүйек, сәмбі талдың азғын түріне жататын сирек жапырақты қау бұтағанға айналған алқаптар көрінеді. Ойдым-ойдым шағын алқаптар онан әрі бауырын жазып кетпей манағы бұйрат құмдарға жұтылады. Ту-у әріде қалған Ұлытау құйымшағын шайып аққан осы өзенше бейне бір қызылкүрең құм жондарының қомын пышақпен тілгендей қақ жарып өтетіні ғажап. Неге жұтылып кетпейді құм әлеміне? Ол да бір табиғаттың құдіреті. Өзеншенің батысын қуырып жатқан құмды шоқалақ бір күншілік тұста кәдімгі баялыш пен жусанды жазаңға иек артады. Жазаң болғанда да оны ұшы-қиырына көз жетпес меңіреу кеңістік деп атаса шындыққа келер бәлки. Сол кеңістіктің бетінде бір ноқат қарайған белгі көрінбес еді, буалдыр сағым бүркеген тылсым дүние, әйтеуір. Бірақ көзге солай көрінгенімен оның да өз тіршілігі бар, қыж-қыж қайнаған өмірі бар. Ол қайнаған тіршілік ерте көктемде алыстан арып-ашып жеткен малдың тұяғы тигеннен бастап алты айға созылады. Әр жер, әр жерге киіз үй тіккен малшылардың қарасы көбейіп, төрт түліктің табанына езілген жусанды даланың бойына нәр жүгіреді. ... Үш тәулікке ұласқан ақ жауын өзеншенің суын кемерінен асырып, қарқын жағалауындағы тоғайшаларды басып қалды. Шойнақ қаншық нөсер алдында қам жасады. Астырттағы өзенге құлайтын жыраның

ДАЛА ТОЛҒАУЫ ернеуіндегі үңгірде емін-еркін ойын қызығына бөккен үш бөлтірігін өткен жортуылынан азуға ілінген қойдың етін лоқси құсып тояттандырды. Тоят алды деуге келмес, денесі әжептәуір өсіп, аяқтары жұмырлана бастаған бөлтіріктер оны бір пәсте жалап-жұқтап, құм аралас түйіріне шейін қалдырмай қылғытып қойды. Кішісі ғана ұяластарынан сәл шабан қимылдады да үлесін жартыкеш қармады. Оның өзіне жәутеңдеп шағынғандай қыңсылағанына енесі жаны ашырлық рай танытпады, қайта әлсіздігін мойындаған әлжуаз мыржыққа өзіңе де сол керек дегендей қызыл ала жанарынан ызғар шаша ырылдады. Кенжесінің тұрқы аналардай салалы емес, тырбық, қораш, тілерсегі майысып, аяғын басқан сайын белі бүгіледі, құйымшағы шошаяды. Бірақ оның бір артықшылығы бар, еркек. Сол табиғат сыйлаған ерекшелігін ескермесе артқы майтабанынан жарақат алып ашуы тарқамаған енесі оны желкесінен бір шайнап әлдеқашан мүрдем қаптырар ма еді, кім білсін. Бауыры салпылдаған қаншық жаңбыр сіркірі жиілей бастағанда көкке қарай ақырын ұлыды да, әлгі еркек күшікті құлақ шекеден тістеп қыңсылап, екі аяғымен жағын ұрғылай қарсылық білдіргеніне қарамастан, жырадан құлдыраған саяз суды кеше екінші бетке тартты. Соңынан ерген екі күшігі суды шалпылдата бірін-бірі қуаласып, ойын қызығымен әлек. Молтық күшігін тістеген шойнақ жағаға шығысымен тура қарсы алдындағы бұйрат құмға бет алды. Содан ашық алаңқайды кесіп өтіп, табаны құмға тигенше аялдаған жоқ. Беткейдегі кішкене тырбиған тобылғы бұтасының түбіне жеткенде барып аузындағысын босатты. Жерге сылқ ете түскен бойда қыбырсыз қалған күшігін өліп қалды ма осы тырақай неме дегендей алдыңғы аяғымен қозғап-қозғап қойды. Жоқ, тірі екен. Талаурап қалған еркек кіндігіне ес жиғызу қамымен жанына сұлай кетті. Онысы емізуге ықыласы. Екі күшік бастапқы желігінен басылған құм беткейге тырбаңдап әзер ілінді Тобылғы түбіндегі енесінің бауырына жармасқан құртақайды көре екеуі де кішкене тілін салақтата тұра ұмтылысты. Жаңбыр сіркірі жиілей түсті, бұлтқа бүркенген күн төменде қалған өзеннің аржағындағы биік құмдардың ұшында әлсіз бозамықтанады. Қаншық шойқаңдап орнынан көтерілді, күшіктер сонда да бауырына тұмсығын тығып емшектен айрылар емес. Аспан шатырлап, найзағай ойнады. Шойнақ еркетотайларын қабағымен жасқап, тісін сақылдатты. Сосын ақырын жылыстап бүйірдегі құм жыралығына енді. Онда дайындаған үңгір үйшігі бар-ды. Ол соның амандығына көз жеткізу үшін шоқалақ басында біраз шоқиып отырды да тұс-тұсқа тінте көз салды, бір ауық демін жұтып төңірекке құлағын тосты. Содан соң барып күшіктеріне оралды.

Жақсылық Рахматулла Тобылғының тамырын кеулей қазылған үңгірде үш күшігін бауырына жайлатқан Шойнақ сыртта жаңбыр төпелей құйғанын денесімен сезініп жатып, әлде бір нәрсеге алаңдаумен болды. Бұл кезде аң-құсқа тамақ табу жеңілдеген, жайлауға мал толып, төл дауысы құлаққа көш жерден жетіп тұрады, жел жақтан шуаш исі аңқып, аш құрсағын шұрылдататыны да бар. Тек, жымын білдірмей бұта, төбешіктерді баспаналай барып, мал қарасына жанай кетсе бітті. Ары қарай екі аяқтылардың көзін алабере жемін іліп түсу өзінің әбжілдігіне, айлатәсіліне байланысты. Әзірге жасамыс шойтабанның күші де бойында, неше бір зұлмат амал-қулыққа да жетік. Бірақ, қаншалық жетікпін десе де өзін екі аяқтылардан артық санай алмасын іші сезеді. Сезеді де кеудесін қалың мұң торлайды. Иә, осыдан сәл бұрын құм жыраларының қары сетіней бастағанда арланы ақмойнақпен қатар жортып, кең дала мен бұйрат құмдарды кезіп жүргенде күтпеген жерден өзеншенің жоғарғы құламасында аң аулап шыққан адамдардың тобына тап келгені бар. Құм қабағынан түлкінің інін бұрқырата қазуға жан сала кіріскен ақмойнақ арланынан сәл пәсеңде көрінген іннің шығар аузын күзеткен қаншық қара басып дұшпан қаупін байқамай қалған. Кенет құлақ түбінен шыққан жай оғындай гүрс-гүрс еткен жаңғырық оны есінен тандырып жіберді. Жермен жексен болып іннен шыққан топырақтың жанындағы қар күртігін паналаған мұны аңдамаған аңшылар әзірге өзеншенің екінші бетінен ақмойнақтың көтерілген құйымшағын нысаналап отты ажалын тынымсыз гүрсілдетуде еді. Күн ұзақ жым-жырт жатқан кең аңғар ішін әп-сәтте қар көшкінінде ұшырасатын сатып-күтір алапат дыбыс кернеп, гуілдеп берді. Арлан іннен басын жұлып алып жан тәсіліммен бұған қарай атыла ырғыды. Ылдиға жұмырланып түсе бере ар ете аянышты дыбыс шығарғанын естіген қаншық оның анық бір пәлеге ұрынғанын түйсінді. Жұмырлана домаланған ақмойнағы етектегі өзеншенің жағасына жетпей қар үйіндісіне гүмп берді. Бір уақ кірпік қақпай, осыны көріп жатқан қаншық сол сәтте оның қар үйіндісін жара найзағайдай жалт етіп ытқып шығарын тағатсыздана күтті. Бірақ көптен бергі айнымас серігінің тұлғасы көзге қайта шалынбады. Көзіне түскені арғы жағалаудан бері жүгіріскен бірер қарайғандар. Енді бір көргені екі аяқтылардың күртік арасынан ақмойнақ денесін суырып алғаны. Жаны аман болса ғой шіркін, азуын айға білеген көкшуланы мыналарды маңына жуытар ма? Қылыштай едіреген жалына жаттың қолы тиер ме? Өткенде қыстап қалған қара нарды бір өзі жайратқан қаһарманы аналардың мазағына көнер ме еді? Сондай аждаһасын аяғынан кере ұстап жайбарақат төменге түсіп бара жатқандарға қарай

ДАЛА ТОЛҒАУЫ ол сақпанша атылып, әп-сәтте жұлмалап тастағысы келгенімен, белгісіз үрей бойын тастай буып, қыбыр етуге шамасын келтірмеді. Осы кезде күтпеген жағдай болды. Қаншықтың дәл үстінен салаң етіп бір сұлба ырғып өтті де анадай жердегі қар көмген бұтаға соғылып қапталына сұлап түсті. Бұл күн бойы серігі екеулеп інінен шығаруға әлектенген қызыл түлкі еді. Мұның сырттаны жаңа осының әуресінен жан тәсілім етті, өзі соның үрейінен бұғып жатқаны мынау. Қасқыр жыртқыштық дағдысымен жасырынған орнынан қалай атып тұрып, қызыл белбеудей созылып түскен жеміне қарай секіргенін білмей қалды. Түлкі есін жиып үлгерген екен, лып ете аунап еңіске қарай құйғытты, қаншықтың аузы құм қапты. Осы кезде етектегі екі аяқтылар мына қызықты байқап, тағы да найзағай отын бұрқыратсын. Қаншық сонда барып есін жиды, көз ілеспес жылдамдықпен үйінді күресінен асып түсіп, құм бауырлай зымырады. Сонан өкпесі өшіп, қары талып, әлдірман құрығанша жықпылжықпылды қуалай ұзай берді. Тарс-тұрс, сарт-сұрт гүрсіл құлағынан өшкенде барып зорығып тоқтады. Шоқиып отырған бойда сыртқы аяғының башбайы тызылдап ауыра жөнелгесін тілімен асығыс-үсігіс тез-тез жалай бастады. Маң сіңірде қан жоқ болса да бір нәрсе шөңгедей қадалып тұла бойын қақсатып барады. Ол қадалғанды тісімен олайбұлай тістелеп алып тастауға әлектенді. Ол бейнеті бекерге кетпеді, ашу-ызадан зығырданы қайнаған жыртқыш ақыры өкше сіңірін шайнап жіберді. Сонда барып табанның сырқырауы сап тиылып, жаны жай тапқандай болды. Іші құрғыр бұлтиып өсіп қалған-ды. Екі бүйірін оқтын-оқтын түйгіштеген шараналарынан мазасызданған қаншық созалаңдап бойын көтерді. Алғашқы қимылда ауырған аяқ шойнаң ете қалғанда ол әлгі әбігершіліктің ізсіз кетпегенін білді. Енді сәлден соң арланы екеулеп тобылғылы жырадан қазған ескі ұясына жетті. Құмда қар қалың жауып, көктем жаңбырлы болған мезгілде жыралық суының көтерілуінен секемденбесе, мұнда өзге жауларының көзі түсіп, аяғы жетуі неғайбыл. Жан-жағы сала-сала жыралық, тобылғысы мен қоян сүйегі бітік өскен қонысында бұрын екі рет күшіктеген. Енді сәтін салса ескі мекен жалғыз жортқан мұны үшінші мәрте қойнына паналатпақшы. Адамдардың жай оғы тиді ме, әлде ажалдан құтылу қамымен жанталасқанда шөңге кірді ме, сол күнгі сойқаннан кейін қаншық артқы табанын баса алмай екі тәулік ұясынан шықпады. Үрей ме, әлде денеге түскен салмақ па, үшінші күні таңсәріде оның бауырында шала туылған үш күшік әлсіз жыбырлап жатты. Іштен шыққан бөлтіріктеріне баяғыдай жілігі жылымады, оны аштықтың азабы шыдатпай амалсыз тамақ қамымен аяғын ауырсына сыртқа шықты.

Жақсылық Рахматулла Шығысымен әдетінше тұс-тұсына шегір жанарын қадап, төңірекке құлағын тосты. Тып-тыныш. Ол арланымен тізіліп жыралықтың өзен­ шеге құлайтын бойын жағалай сыңараяқ жолға шығатын. Енді сол таныс сүрлеуге жалғыз түсті. Қар қойдың жабағы жүніндей жалбырап әр жер-әр жерде, сай-салада ғана қалған, өзге жазаңда дым жоқ, еріп кеткен. Күн ашық. Шойнақ нөсер тасқынының суы бұрқырап аққан өзеншенің жиегімен біраз ылдилай бүкектеп жолай інінен басын қылтитқан саршұнақты ұстап өзек жалғады. Әлденіп алғасын өзеншенің бұралаңына жайылған судан жүзіп өтіп, екінші беттегі бұйратқа шыққанда қарсы беттен соққан жұмсақ жел екпінінен шуаш исін тапты. Жақын маңда мал барына күмәні қалмаған Шойнақ кәнігі түйсігімен солай қарай жөнелді. Көп әуреленбей-ақ ол екі-үш белестің күнгейінде көк қуып тарыдай шашыраған отардың іргесінде жатты. Бір шекті шоқалақ үстінде бейқам отырған мал иесі екі аяқтының қарасы көрінеді. Екі аралық біраз жер, алшақ. Шойнақ енді ештеңеден қаймықпай, көзіне қан толып, өзіне таяу жүрген қойға қарай ашық ұмтылды. Момақан мақұлық қаперімде не болғанын аңдап үлгірмей, іле оның умажында тыпырлады. Тамағын өткір тісімен орып жіберіп, жүн-жұрқасымен кеңірдек, қолқасын қарпи асап, қылғытып жіберді де, шапқа ауыз салды. Содан тал түсте ашық далада қасекең қиналмай дегеніне жетті. Бытыраған отар қас қасымда дүркірей бір уыс болып жиналды. Қозылысы маңырап, ешкі біткен бақырып «айт-айт» деп бұған қарай делбеңдеген малшының қышқырған үні жым-жырт даланы лезде жын ойнақ қылғандай ызың-қызыңға бөледі. Шойнақ үстіүстіне жылы-жұмсақтан қарбытып, әй-шәйға қарамай қылғытумен әуре. Жемтігінің қалғанын арқасына сала қашқысы келіп еді, оған аяғының кемісі ырық бермеді. Амал жоқ, жақындай түскен адамның екпінінен тайсала бір шетке ойысты. Шопан айрап-жайрап жатқан қойды, оның жанында қанжынына араласып тірінің белгісін білдірген қошақанды көрді. Мұның ит-құстың тісінен қалай аман жатқанына қайран қалған ол дереу төлді бетін жапқан пердесінен ажыратып, аузын үрлеп, дем беруге кірісті. Сәлден кейін дала қайтадан мамыра-жай тыныштыққа оранды. Олжа төлді шапанының етегіне ораған шопан отар соңына ілесті. Шойнақ алысқа ұзамады, бірақ. Анадай белдің үстінде мына тіршілікке қарап, екі аяқтының да, отардың да қыбырын бақылап тұрды. Екі аяқтының астында мінген аты да, қолында от қаруы да жоғын білді. Оның көз алдына өткендегі арланын мерт қылған оқиға көлбеңдеп өтті. Үстінен ырғып кеткен қызыл түлкінің азуына түспегені, артқы аяғының ауырып, енді содан бұрынғыдай серпінді икемге келмей жатқаны түйсігін

ДАЛА ТОЛҒАУЫ жалап өткенде адам атаулыға деген бұрын-соң болмаған өшпенділік бойын кернеп, есінен айырғандай-ды. Ақмойнақ арланы аяқтарынан кере көтеріп асықпай кетіп бара жатқан адамдарды жұлмалап құртып жібергісі келген аласапыран дүлей ашуы дәл қазір қайта оянды ма, ол атып тұрып шопанның соңына түскісі келді. Оның үстіндегі киген киімі, барлығыңқы шыққан үні арланының денесін көтеріскендердің біріне ұқсап кетті. Өш алу қатыгездігі қанында бар жырынды не дегенмен әуелгі ниетінен тежелді. Оның есіне күні жетпей жарық әлемге келген шалағай бөлтіріктері түсті білем. Кілт тоқтап, мана өзі келген өзенше жаққа қарады. Күн қызылиектеніп көк жиекке қона бергенде Шойнақ арланы құлаған жағалыққа жетіп, қадірлісінің қаны тамған топырақты ұзақ иіскеледі, аяғымен осқылай тырнап үй орнындай тұстың опай-топайын шығарды. Сонан соң мерт болған жұбын жоқтаған қаралы әйелдей сыңсып, ұлып берді. Оның үні өзенше аңғарын қуалай сонау екі жағалауда тұтасқан биік-биік құм жоталарынан асып, әрі қарай медиен далаға сіңіп үзілді. Ондай қайғысы қара аспанды тітіреткен сұрапыл жоқтауды бұл төңіректе әлі ешкім естімеген болар. Келмеске кеткен жұбын аспан мен жердің өзегін өртеп, дәл осылай ынты-шынтысымен егіле іздеу Шойнақтан өзге табиғаттың қай жаратылысында бар екен? Әй, жоқ шығар-ау... Көк тәңіріне жалбарынғандай оның дыбысына алыс-жақыннан жауап қатқан шықпады, алайда. Ұйығу маусымы алдында мұның шақыруына тұс-тұсынан жарысқа үн қатқан арландардың гүрілі әпсәтте естілер еді. Ақмойнақпен сондай махаббат сазын төккен сәтте кезіккен. Келген бойда тұмсығын иіскеп, езуін жалағанда мұның бойына жылы қан жүгіріп, екібүйірі солқылдап қоя берген. Сонан бейтаныс арланның алдына сұлай кетіп, қылымси керіліп, сілекей шұбалған езуін қайта-қайта жалағыштап, шабына тұмсығын тыға иіскелеп, өзіне ырықтылығын білдіріп баққан. Таң саз бергенше кеспелтектей еркектің айбары аяздың суығына дес бермей ойынпаз ұрғашының ындынынан басып, сілесін қатырған. Сәскелікте айналасында қызық ғұмырдан дәмелі еркектер көбейді. Ақмойнақ бұған солардың бірін жақындатқан жоқ. Азу тісі сақылдап, артқы аяғымен қардан боран ұйтқыта қарсы келгендерін бетқаратпай шайнап тастай берді. Ақыр соңында күйті келген қаншықтың құйымшағын жалаудан күдерін үзгендер біртіндеп сейілді. Ақмойнақтың қабағы сондай сұсты еді. Мұның еркелігін көтере бермесін білдіріп, құлақ шекеден сілкілеп алды. Сонан соң бұл байғұс қайырымы жоқ қара жүрекке тап келтірген тәңіріне лажсыз мойын ұсынып, оған бұйдалы тайлақтай еріксіз ерді. Сол тастай қатты, қатты

Жақсылық Рахматулла да болса тәтті серігі жоқ, енді. Оның қайта оралуынан үміті де үзілген. Тек онан қалған белгідей жанында үш шалағаты қалды. Шойнақ шойнаңдай жортып сол «жалмауыздарына» азық тауып бере ала ма енді? Кезіккен жауына қайрат таныта біле ме, бір өзі? Әлжуаз күйбеңді алаңсыз мойындап, құрт-құмырсқа, бақа-шаян жеумен күнелте ме? Әлде Ақмойнақтың орнын басар адуынды сыңар іздей ме? Қалай, қашан кезігеді сондай қамқоршы? Екі аяқтылар бұлардың ата жауына айналып, кең далаға сыйғызбай қырып-жойып жатқан жоқ па? Гүрілдек зымыраны, жай оғы бар тажалдарға қарсы тұрар қайран табыла ма? Іннен-інге тығылған кішкене бөлтіріктердің өзін іздеп тауып, шырылдатып жинап әкетеді. Жарық дүниеде пана болар ештеңе қалмағаны ма сонда, бұларға... Шойнақ бөлтіріктерінің аузына емшегін тосып жатып санасы бар адамша толғанған жаны сыздап, күңіренгендей. Тәңірден өзге кім естиді оны? Кімге керек зар-запасы бұлардың?.. Тәуелсіздік берген еркіндік әуелі азын-аулақ амалы, тіске басар дүниесі барларға майдай жақты. Мал біткен бөліске түсіп, ту-талапайға ұшырағанда қолы ұзын, епсегі бар қулар әкімдермен әмпей-жәмпей болды да, бір-бір отарды түкке тұрмайтын бағаға сатып алып, елдің көзінен таса қалтарысқа тығып, ағайын-туысына бақтырды. Сонан бергі төрт-бес жылда бір қуақайдың тәсілін өзге суақайлар үйреніп, базар жағалап, ауыл-ауылды тінтіп үлесіне тиген малын баға алмағандарды ащы ішектей айналдырып, «бейнеттен» құтқарды. Сөйтіп жайлау-жайлаудағы малшы үйінің қарасы көбейген. Байдүйсеннің қойын Қарақалпақ жақтан алынған жалғыз басты Серікжан бағатын. Ол өздігінен тамақ асырау ниетімен келмеген, Байдүйсен жазғытұрым Әмудің жағасындағы өзбек егіншілеріне тіркемелі көлік жіберіп, арзанға көкөніс, бақша өнімдерін алдырып, сонау Өскемен, Семей жаққа пұлдайтынды. Мұның пайдасы шашетектен, әрине Байдүйсеннің жылпостары сөйте жүре екінші бір қосалқы табыстың сырын ашты. Ол – адам саудасы десе де болады. Бірде құм асып жеткен жиені Шойқараның қасынан алба-жұлбасы шыққан бес-алты өзбекті көрген Байдүйсен «ау, мыналарың не?» деген таңданып, сонда жиені «Нағашы-еке, жұмысшылар ғой, Қарақалпақта нан таппай базарда қаңғып жүрген осындайларды жинап қауын, қарбыз тиесуге жұмсаймын. Бір күндік құны жиырма тиын. Шай-су сұрамай, өгізше өңмеңдеп кез-келген жұмысқа жегіле береді, жарықтықтар» деді күлмеңдеп. Жиенінің зәлімдігін іштей теріс көрмесе де онысын білдірмеген­- сіп: – Ал, мұнда ертіп келгенің не? Милиция паспорт-саспортын тексер-

ДАЛА ТОЛҒАУЫ се қайтесің. Шымкент пен Қызылқоғаның сарбаздары құрылыс салып жатқан өзбектерге бүйідей тиіп жатқанда. Әй, білмейм, осының арты сұйық болмасын, – деді басын шайқап. – Нақа осыдан жау келсе, өзім реттеймін нағашы, шұрқ етпеңіз. Онда да өзбектің күләбәсына жерік жігіттер бар. Жиені мына аш-арықты көкөніспен бірге Семейге апарып саудасы біткесін, бет-бетіне жіберетінін де нығырлап қойды. Бет-бетімен таратып қоя бермейді, бас-басына баға белгілеп, сататынын, ол ақшаны өзі дербес жаратарын нағашыға айтып жын ұрып па мұны. Кешке қарай Шойқараның мына ұсынысы Байдүйсеннің иін жұмсартты. – Мал бағуға икемді бірер қарақалпақты өзімізге қалдырсам қайтеді? – Көк шөп жеген өзбек малға қараушы ма, пәдәрыңа нәлет. Қой... – Нағашы-еке, бұлар «есектің артын жу да мал тап» деген өзбектерің емес, Нөкістің маңында мал бағып жүргендердің көбі біздің ағайындар екенін білмеуші ме едіңіз? Кәдімгі төменгі Сырдағы қазақтар. Соның бірін алып келдім. Серікжан қойдың тұқымын құмалағына қарап ажырататын шаруа. Сөйлесіп көріңіз, кәдуілгі малсақ қазақтың өзі. – Қатын-баласы бар ма? Ертең құм ішінде қойды өткен-кеткенге сатып, ағайынына қарай тайып тұратын шпана болмасын? – Қайда барады? Қыбыр етсе қыл мойынын қырқып жіберемін, сұрауы жоқ неменің. Жалғыз басты, қырықтың маңындағы сорлы. Әтек болып кеткен шығар, үйленбеген. Байдүйсен соны естігеннен кейін әлгіні Шойқараның жалшыларынан бөліп, үйінде қалдырды. Онысы екі-үш күн ықсуатын байқайын, неге еп-себі барын білейін дегені. Серікжан жеті атасы түгілі өз әкесінің атын ұмытқан мәңгүрт байғұс екен. «Басыма бір өзбектің жұдырығы тиіп, осындай ұмытшақтық кеселіне ұшырадым» дейді кемсеңдеп. Жүріс-тұрысы, тамағы сау, ұйқысы сергек. Есік алдында сойысқа бағып отырған екі-үш ісек пен бордақыдағы айғырын күтіп-баптап, күн ұзақ тыным таппайды. «Далада жүретін шаруа болса, қуана барар едім аға, көйлек, дамбалым бүтін, тамағым тоқ болса, біреуден зорлық көрмесем соған қанағат. Жиеніңіз науада Нөкіске бара қалса, сонда қалған мүгедек қарындасыма жылына бір мәрте бірер ұн, азын-аулақ тиынтебен беріп кетіп тұрса, Құдай алдында разымын. Егер реті келмесе оған өкпем жоқ. Ал, мендей мүсәпірді есіркеген сіздей мейірбанға өлеөлгенше құл болып өтуге ықтиярмын. Құдай қаласа, ақысыз-пұлсыз қызмет жасаймын. Оған еш күмәніңіз болмасын, әкежан» деп кемсеңдеп мұрнын қорс-қорс тартып, көзінің жасын сығып жылауға жалғасқанда Байдүйсен шыдамады. «Қой, әй Серік, тоқтат, мынауыңды. Сен де

Жақсылық Рахматулла бір Алланың жаратқан құлысың, тағдырыңа налып, байынан таяқ жеген қатындарша қорсылдағаның не? Еркектің қылығы емес осының, аузыңды ұрайын шірік. Адал болсаң, айтқанды екі еткізбей орындасаң, киімің көк, тамағың тоқ болады. Ана кәріп қарындасыңды қаласаң осында алдыртамын. Тіпті әшауың қимылдаса қатын да әперемін. Тек бөтен, бөгденің тіліне ермей, басың кетсе де көрген-білгеніңді тісіңнен шығармай жұмыс істе. Далаға баруға құмартсаң жіберермін. Құдайға шүкір жайлауда азын-аулақ малым да бар. Қалай, келісеміз бе?» деді даусын жұсартып. Артынша «осы мен шыли аңқылдап, ниетімді жайып салғаным не, қаңғырған иттің алдында. Әй, әй, Байеке-ай, біреу жылап сөйлесе, айрандай ақтарыла салатын осы ақкөңіл мінезіңді қоймадыңау, сен» деп өзіне-өзі бір кейіп алды. Сонымен бір аптадан кейін қауын-қарбызын өткізіп қайтқан жиені Серікжанды ертіп жайлаудағы малға кетті. Бұрынғы шопан мынаған жәй-жапсарды үйретіп болғасын сиыршылыққа ауысты. Оның үйі мұнан екі шақырымдай жердегі өзеннің аяғына көшті де, бұған березент шатыр тігілді. Осы ортада басында үйі, қотанында бір қора қойы, есігінің алдында екі күшігі және аяқ артар есегі бар Серікжанның бұрынғы ит қорлықпен өткен өміріне қарағанда мынауым нағыз жұмақта жүргенмен бірдей деп масайрауына қақысы бар-ды. Алайда, әу баста жолын қырсық шалған Серікжанның бұл қуанышы бір аптадан аспады. Күндегісінше түс қайта құдықтан қойын суарып бола өрістің бетін үй жаққа бұрып тастап, шоқалақ төбенің басында отырған еді, қайта-қайта жауған жаңбырдан қой қамалған темір торды түнімен жағалап діңкелеген әпенді құйрығы жерге тиісімен қалғып кеткені. Түс көрді... Аспан қақ жарылғандай найзағай шарт етті. Осы ғаламат шартыл Серікжанның ұйқысын шайдай ашты-ау, туасы. Құйрығына біреу біз сүңгітіп алғандай бажылдап атып тұрды. Ана көргендерінің бірі есінде қалмаған. Самсасын ала қашқан сумақай, бұған шойын жұдырығын көтерген баяғы қаныпезер өзбек, оның білегін шайнаған қап-қара төбет. Құдайдан өзбекті өлтіре көрме деп тілегені, бәрі көрген түстей санасында еміс-еміс бұлдырайды. Көк қуа бытырай жайылған отары бір жерге үйіріліп қалыпты. Анадай тұсқа құлағын тіге едіреңдей қарасқанынан кіп алған ол әмпіл-жәмпіл көзін уқалап алдындағы бұталы белеңге қадалды. Сондағы көрген ит пішіндес мақұлық әлгі түсіндегі қара төбет тәрізді бір қойды жығып салып, паршалай жәукімдеп жатқаны болды. – Ойбай, ойбай, қасқыр, қасқыр... Айт, айт, Құтпан, Сұтпан қайда­ сыңдар? – деп шатырда қалған екі күшігін көмекке шақыра дал­

ДАЛА ТОЛҒАУЫ баң­дады. Астында тым болмаса ақ есегі, қолында жаман қамшысы жоқ. Екі қолын ербеңдетіп жанұшыра жүгірген адамнан қасқыр да қаймықты ма, жемін тастай жылысты. Қарақалпақ-қазақ мұны көріп әруағы оянды-ау бақыруын манағыдан да күшейтіп, Құтпан, Сұтпанға Байдүйсен, Шойқаралардың атын қосып, ұрандата емпеңдеді. Оқиға болған тұсқа келсе қарны ақтарылған, о жер, бұ жері жұлмаланып қиқы-жиқысы шыққан қойдың өлексесі жатыр. Қан-жынның ішінен бір нәрсе қыбырлағандай болғасын үңіліп қараса шуына оранған қозыны көзі шалды. Ол дереу жан екпінмен қимылдап оны пердесінен ажыратып, онымен тұрмай аузын ашып, демін үрледі. Сосын тал түсте буаз саулықты қаңғыған қасқырға жегізген мұны Шойқара Нөкістегі өзбек сияқты гүрзі жұдырығымен ұрып жығып бытшытын шығаратынын ойлағанда көз алды қарауытып, орнында қалт тұрып қалды. Етегіне орап алған жетім қозының әлсіз ыңғырсығаны қамыққан көңілін одан әрі бұзды. «Жетімек сормаңдай, екеуміз де жетімбіз, ананың сүтін, әкенің мейірімін көрмеген бейшарамыз біз. Құрсағында жатып анаңды жалмадың. Енді сенің тірі қалғаның кімге керек? Әлі көретін жарығың бұйырып, тіршілік етесің бе, жоқ өзгенің жәрдемін көре алмай мүрдем қатасың ба, ол жағы нәгүман. Басыма бейнет болдың-ау, көгермегір. Қасқырдың тісінен аман шыққан шайтан боларсың өзің... – Айдалада абыройымды төккен атаңа нәлет итқұс-ай. Байдүйсеннің қойын жегенше мені неге жемедің. Шойқараға не деймін енді? Ұйықтап қалдым деймін бе? Қолымда мылтығым, астымда шауып жүретін атым жоқ, қаптаған бөрінің ортасына дымнан-дымсыз тастап кеттің, не қыл дейсің маған?» деп өзін кінәлаймын ба? Сонда айыбын мойындай ма, ол? Қайта «жолың ауыр шерменде екенсің, жөніңді тап» деп құйрығымнан бір теуіп, қу далаға қаңғыртып жібере ме?» Бірақ шаруа тірлігі мұның көңіл-күйімен санаса ма. Күшіктері қыңсылап, жетімек қозысы ыңырсып тыпырлай бергесін амалсыз сүйретіле жүріп алдымен темір сеткіге қойын кіргізіп, есігін тас қып бекітті. Құтпан мен Сұтпанға іштегі көрпе шетінде жатқан жетімекке таңертеңнен қалған ешкі сүті мен ботқаны жұмсады. Шам пілтесін күйеден тазартқан боп жатқанда сырттағы күшіктер шәуілдесіп кетті. Артынша іргесінен: – Әй, қарақалпақ, бармысың? – деді біреу. Таныды, бұл келген бұрынғы шопан, қазіргі сиыршы еді. – Ауа, ауа, қазір, қазір, – деп Серікжан қуанғанынан тысқа атып шықты. Қараңғылықта сиыршыны құшақтай алып, жылап жіберді. – Ау, ау, мұның не, тыныштық па? Не көрінді саған? Дәрібектің сасқалақтап, қорқа сөйлегені оған алдында жанашыры тұрғандай көрінді ме, іштегі шері көз жасымен ақтарылды.

Жақсылық Рахматулла – Қой, қой, адам өлген жоқ, сырты түк, іші боқ бір маңыраманы ит-құс жеді деп күңіренбе, қалпағым, – деді, мұның өксу үстіндегі былдырағанынан мән-жайды білген сиыршы. – Сұболыш, анау күнгі Шойқараның істеп кеткені ғой бұл, көргенің ақсақ қасқыр болса. Арланын атып алып, терісін сыпырғандарыңды ұнатпап едім, сонда. Әй, әй, бекер қылдыңдар деп едім ана қорбаңдаған Байдүйсеннің шошқа­ сына. Ақылы бар малшы үй маңындағы ит-құсқа залалын тигізе ме? Зала­лыңды тигізсең, ол да қағынады, өшін алады. Бүгінгі соның басы. Аңшылық құрса, өздері барсын, қойын күйттеп отырған сені апарып, сондай іске араластырып несі бар. Ой, шошқа-ай, бүлдіріп тынды. Ерке­ гін атқандарыңды қаншығы байқап жатқан ғой, жырада. Көрген бәрін... Ол мынадан кейін тіпті зәресі ұшқан Серікжанға қайрат берудің орнына онан сайын ұнжырғасын түсіргенін кеш аңғарып, қызба әдетін әзер басты. Қалпақтың көзі боталап, шарасынан шығып барады. Сиыршы енді басқаша әуенге түсті. – Өзің тиіспесең, жылан да шақпайды, қасекең түгілі. Ештеңе етпейді, осы төңіректің маған таныс қаншығы ғой. Еркегін Шойқара атқанын көрді. Өш алса содан алсын, бізде несі бар, – деді. – Көршіні жылап-еңіреп қарсы алғаның болмайды, бұл інім. Сені не істеп жатыр екен, білейін деп соққан ем. Мынадайға тап болдым. Ал, бірденең бар ма, жүрек басатын. Әлде Шойқара әдетінше өзі әкелгенін өзі қотарып кетіп жүр ме? Шам жарығы шатырдың ішін жарқыратып тұр. Бағанағыдай емес, Серікжан да сабасына түскендей, құнжыңдап іргедегі құрғақ отын талшығын ошаққа тарылмай салды, оны лезде тұтатып, қазандағы ботқа қалдығын жылытуға көшті. Іргедегі көрпенің арасынан бір шыны арақты суырып алғанда Дәрібек жайнаң етті. * * * ...Шойқара қасқыр аулаған күні қойға Дәрібектің естияр ұлын қалдырып, қасына осы Серікжанды алып кеткен. Екеу емес үшеу еді бұлар... Кешқұрым осындай уақта күн бойы сіркіреген жаңбырдың соңы бұршақ аралас қарға айналып, жайлау ақ мамыққа оранды. «Ойпырымай, қыс қайта түскені ме, төлдеп жатқан мал қырылатын болды-ау, енді не істеймін. Ауылдан біреу хабарласып, шөп, жем жеткізбесе жағдай мүшкіл» деп уайым шеккен Серікжан таң атқанша сылпылдап жас төлді шатырға тасумен сүрнікті. Ол күткендей ертесіне күн суытқан жоқ. Аспан шайдай ашылып, пышақ қырындай жауған қар түс әлетіне

ДАЛА ТОЛҒАУЫ жетпей еріп кетті. Сонда барып «көктемнің күні бірде мүйіз, бірде киіз» деген-ау деп, көңілі сабасына түсті. Осы күні қасқарая дағдымен тамағын қамдап жатқанда, алдымен екі күшік қосарлана үрді, артынша машинаның гүрілі естілді. «Кім екен, бұл?» деп тысқа шығуға ұмтылғаны сол-тұғын. Шатырдың есік жапқышы серпіліп ішке түйедей болып енген Шойқараның тұлғасын жазбай таныды. Артынан кірген тағы біреуі бар. Ошақтағы оттың жарығымен көргені қожайын жиеннің қасында ықшам киінген әйбет әйел тұр еді. Серікжан сасқалақтап, сөйлей алмай ошарылған. – Әй, қарақалпақ, сәлеміңді аядың ба, әлде тіліңді жұтып қойғансың ба? Үндемейсің ғой. Кәне, иттің баласы, мына жеңгең екеумізге қозы сой тездетіп, майдасын емес қыста туылған марқасын сой. Оған дейін демала тұрайық, – гүжбан алғашқы әмірін беріп үлгерді. Онысымен тұрмай, қоянның көжегіндей бүріскен мұны иығынан оңдырмай бір мытып жіберді. Аузынан арақ исі бұрқырайды. Әйбет қатын сыр білдірмеді, бұған мүсіркей қарап: – Бауырым, ағаңның әзілі қатты болса да көңілі тәтті. Шұрқ етпе, әлгі бұйрығын орындауға кіріс. Әйтпесе екеумізді де қазанның құлағына асып қояр, – деді сәл жымиып. Үні бейне бір қарақалпақ дутарының сазындай құлағына жағып барады. – Ауа, ауа, басеке. Сәл тағат қылғайсыз, бәрі болады. Әуелі шай ішіп, жүрек жалғай тұрыңыздар. Жеңеше, отқа жақындаңыз, тоңып қалмаңыз... – Ә, ә, өзі жеңгесіне жаны ашып тұр. Жарайсың, қалпағым. Жұмы­ сыңа кіріс енді, былжырамай... – Шаке, Шаке, болды енді жазғанның апшысын қуыра бермей шыдаңыз, – деді әйел еркекті қақпайлап. Өзі үстіндегі күрткесін сыпырып тастап, омырауында ақ жолағы бар олимпикамен қалғанда тіпті жайнады. Сыпайы жанға ұқсайды, қимылы да ымпыл-жымпыл. Өзі барып көліктен гүлді көрпеше, жамылма мен кішкене жастық, тағы бір нәрселерді әкеліп төсеп, шатыр үйшіктің рәпетін кіргізді. Сол ширақ қимылмен ошақтағы шоқты да маздатып, әні-міне дегенше қара құманды қайнатты. Қарақалпақ темір сеткідегі мал ішінен қолына іліккен қозыны маңыратып жүре бауыздады да, аяқтарын тырбаңдатқан күйде ішке енгенде мына сұлу әйел «астапыралла, інім-ау, мынауыңыз не?» – деді бұған шошына. Жайылған дастарқанның шетінде шынтақтай қисайған Шойқара қолына алған стаканын аузына тақай бере: – Әй, қызталақ қалпақ, жеңгеңді шошытып ішіндегі баласын түсі­ рерсің, абайласайшы, – деді ырқылдап, сосын стакандағысын жұтып

Жақсылық Рахматулла бола, – Ағаңның Оңтүстікті жүз айналып әрең тапқан Қамашын дұрыс­ тап сыйла. Оны құрметтегенің, мені құрметтегенің. Осыны кәллаңнан шығарма, – деп ескерту жасады. – Әлбетте, басеке, әлбетте. Құрметтегенде қандай, төбемнен жай беруге даярмын. Жүдә, қапа болмаңыз, айттыңыз бітті. Шарабыңызды сіміріп алып, демала беріңіз, қамсыз. Жеңгесі Қамаш кәуап емес, қозы етін майға қуырып жегенді қала­ғасын Серікжан айтқанын екі еткізбеді. Буы бұрқырап, үстіне туралған сарымсақ пен пияз, қызанақтың иісімен әбден бабына келген тамақ әйбат әйелдің ойынан шықты. Арақты әлсін-әлсін сіміріп отырған дөң маңдай Шойқараның жанында ақ шабақтай сылаңдаған мына қатын аспаннан түскен хордың қызы ма дерсің. Айтуға тіл, көруге көз керек мұны. Ішкілікке онша әуес емесін байқатты тағы. Сөйте тұра Шойқараны ащы судан қақпайлау ыңғайын да білдірмейді. Орқаш-орқаш анайы әзілін де елең қылмайды. Қозы қуырдақтан өмірінде бірінші ауыз тиіп отырғандай тәбеті ашылған. Түннің бір уағында Серікжан машинаға түнейтін болып сыртқа шықты. Есіктің саңлауынан жылтыраған іштегі шам жарығы сәлден кейін барып сөнді. Қарақалпақ-қазақтың көз алдынан ақ шабақтай сылаңдаған пері қызының ғажайып бейнесі сағымдай қалқып тұрып алды. Ертемен тұрып жер ошақтағы қоламтаны тұтатуға кіргенде төр жақтан: «Інім, от жақпасаң тоңдым, – деді әйел үні құмығып. Сосын үстіндегі жамылғыдан басын шығарып мұны жақын тарта сөйледі. – Мына ағаң түк білетін емес... ертеңгі асқа әуре болмай, шаруаңды жайғай бер. Иә ма... Иә, сүйте ғой, көкешім. «Үні қандай сыйқырлы, сырлы шіркіннің, денеңді ұйытып барады, бейнебір дутардың ішегінен төгілген гөзәлдей, тілі қандай шырын еді, Қарақалпақтың әңгелегіндей... Мұндай да аяулы жан туады екен-ау, адамзаттан?» Қарақалпақтың ұзақ ұйқыдағы көңіл желігін кенет бір құдірет асасымен түртіп оятып жібергендей еді... Серікжан шайырларша сезімін жеткізер дәл осылайша сөз тауып айта ма екен? Болмаса Қамаштың сұлулығына тамсанған жүректің айтуға тіл жетпес әсері ме, санасын сағымдай сәулелеген. Шойқара, Қамаш және бұл таңертеңгі шайға отыра бере Дәрібек келді, бір нәрседен құр қалғандай ентігіп. – Келгендеріңді түнде білгем, – деді сиыршы сәлемдесу жолымен Шойқараның қолын алып жатып, Қамашпен бас изесті. – Шаршап келген шығар, мазаламайын дедім. Шойқараның алдындағы стакандағы бас жазарға құйылған арақты көзімен жеп барады. Онысынан әдейі

ДАЛА ТОЛҒАУЫ байқамағандай қозы қуырдақтың жылытпасын асай түскен қонақ қожайын сәлден соң барып Серікжанға: – Әй, шыншада қалса көршіңе де құймаймысың, мөлитпей, – деді зілмен. Қожайынның емеурінін күтіп отыр екен, қалпақ жанары айран­ көзденіп қолындағы кесесін ұсынған көршісіне біртатар ретімен көбірек құйды. Сиыршы кеседегі зәрді ерніне таман жақындатқанын ғана көрді Серікжан, ары қарай көз ілеспес жылдамдықпен қалай жұтып жібергенін біле алмай таңырқады. – Енді болмаса қаталап өлуге қалған екенсің, ә? Түнімен тойдан ішіп қайтқандай ғой сыйқың, алқаш. Не, мал-жан аман ба? Алдыңдағы қойды қасыңнан өткен шопырға араққа айырбастап, дымымызды қоймап ең... Сиырды олай етуге артыңа қара... Қазір малыңды санаймын. Бір отар бұзау кемісе иманыңды үйіре бер, қатын-балаңның көзінше атып тастаймын. Мына сөзден иманы ұшқан Серікжанның тізесін бос кесемен түрткен Дәрібек: – Қалпағым, бар ма, анадан. Болса құй тағы да, құ­ ным қотыр бұзаудай екен, өлсем де басымды жазып өлейін, – деді мыңқылдай батыңқы мұрнын жең сыртымен бір сүйкеп. Әйел ара түсті. – Қойыңыз, қай-қайдағыны айтып зәремізді алмай, Шоқа. Бастығым кепті деп, қуана жеткен Дәкеңді нақақтан ренжітпе. – Сабақтан сұрампаз балаңыз үйде ме? Қолғабыс жаса деп жіберген ек.., Шойқараға сөз бермей екеуіне кезек-кезек алақтаған сиыршыны іштарта өзіне үйірді. – Келді ғой, сұрағанда жіберген саған рахмет, қарындасым класс жетекшісі ертіп әкелді, – деді Қамашпен бұрыннан таныстығын аңдата жылы ұшырай. – Иә, класс жетекшісі бөтен емес, менімен немере, туыс. Жеңіл көлігі болғасын әкелген ғой, айналайын, қайтып кетті. * * * Енді бірер сағатта Шойқараның УАЗ-ы анадайда төбесі көрініп тұрған сиыршының үйіне қарай зулады. Арақты суша сімірген дарақы еркектермен кімге қадірлі қонақ болсын, Қамаш. Баяғыда Жаншораның ертуімен барғанда жүз танысып үлгерген Дәрібектің сылыңғыр қара келіншегі Рақыш бірер кесе шайдан соң баласының деректеріне көзін қысып тысқа шығуға ымдады. Әйел әйелдің жайын біледі деген осы, қара келіншек анау шыққан бойда:

Жақсылық Рахматулла – Қош келіпсіз, ойпырмай сенейін бе, сенбейін бе? Дәм айдап келгенсіз ғой. Өте қуаныштымын. Ең болмаса айына-жылына өзіңіздей қаланың бикештерін бір көріп, әңгімелесуді армандай-армандай ішім пысып өлуге қалған ем. Сол арманым орындалды бүгін. Араққұмар бәтшағарлар нәзік жандардың қамын ойласын ба? Түнде жайсыз жатқансыз-ау, қабағыңызда бір кірбің тұр. Оқасы жоқ, қазір мына күн қағардың астына, таза ауаға көрпеше салып беремін. Тамақ та пісіп қалар, бірақ оны жейтін еркек қайда, ана жынды суға құмары жоқ қарақалпақ болмаса. Ештеңе етпейді, өзіміз бармыз... Шай ішіп, ет жеп, өткен-кеткенді қозғап сырласайық әйелдерше, бір. Тіпті шарап та, басқа да табылады. Қаңсыған дала деп қомсынбаңыз, – деді ақтарылып. Шашылған моншақтай судырап тұрған Рақышты тоқтатудың жөні жоқ-тын. Өзі айтып, бәрін өзі реттеп жатыр. Аузы мен қолы бірдей қимылдайды екен, сабаздың. «Қажет емес, әуре болмаңыз» дегенді ішінен қайталаса да Қамашқа кезек тимеді. Соны білген деректір оның ыңғайына жығылып кеткенін, «аузыма алмаспын» деп жүрген күшті шараптың екі-үш кесесін қалай ұрттап қойғанын байыптап үлгермеді. Рақыш та көңіл көтергіш сусынды жап-жақсы қағады екен. Қараның қанша жұтқанымен түрі өзгермейді-ау, ал ақ үкідей үлпілдеген Қамаштың жүзі бұл сәтте қоламтаға көмілген табанандай күреңітіп кеткен-ді. «Оқыса, тәрбиелі орта көрсе мынадай өткір, ашық әйел дүниенің қымызын сапырар-ау. Дәрібектің маңдайына сыймай кететін шығар, онда» деп ойлады Қамаш бақташы зайыбына ризалықпен. «Табалдырығымнан аттаған сыбағаңызға ұрғашы баспақ атадым» деді сол жылпың қара келіншек келесі мезетте. Мұның менменсіп көкірек кермей өзіме тең отырып әңгіме-дүкен құрған, коньякті де тартынбай сілтеген жарқын, жайдары мінезін ол да ұнатқан болды-ау... – Ұрғашыны не істеймін? – деді бір кезде Қамаш күліп, өздеріңе қалсын, сіз атадыңыз, мені алды деп есептеңіз. Кісі алыс-беріспен ғана ағайын болмас, «сіз, біз» десіп жүрсек жетеді. Иә, иә. Оныңыз біз сияқты шаруа әйелге тым сыпайы айтылған сөз көрінеді, кешіріңіз. Дүние дос емес, адам мен адамның білістігі, сыйластығы дос. Осы жағын қозғап отырсыз ғой, замандас, ә! Терең сілтедіңіз. Дегенде, мен атадым. Қалғанын да, өзім жайғаймын. Қалаға бара қалсақ жатырқамай тұрайық. Кафе, ресторанға кіріп, қатар отыруға жарамасам да, тіл мен көзден аулақ жайда бір шыны шай ішуге жарайтын шамам бар. – О не дегеніңіз, жарағанда қандай... Сіздей кісінің көңілін сыйлайтын замандасқа бәрі жарасықты. Кәне, Рақыш, енді мынадан бір ұрттап алайық та тоқтайық, еркектермен жарысып қайтеміз.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Мейлі, оған да келісемін. Араққа есі ауған жолсерігіңіз періштенің бағын байламаса болды да, құрғыр. Кейде... – Енді осы жерде аялдайық. Кім-кімнің бағын жандырып, не сөндіріп жүр, талдасақ тап-таза қатын өсек болады. Ал, тәп-тәтті көңілді отырысты ондай жағымсыз әдетпен былғамайық та... – «Стоп» болса, «стоп» болсын. Оллаһи, жөн айттың. Рақыш енді ғана өзінің сүйікті тақырыбына жанаса бергенде деректірдің иығын сипатпай, бұлқынып кеткенін ұнатпаса да онысын аңдатпады. Не деп аңдатсын, не деп өкпелесін? Шаруа қамымен жүрген өзіндей құрбылары мынадай бекзатпен бір нанды бөліп жеп, бір шыны коньякті бөліп ішіп, сыр ақтарысып көрді ме дейсің, жалғанда. Осының өзі не тұрады? Арғысын тірі болса көре жатар... Екі-үш кесе коньяктың күші Қамашты Шойқарамен бірге аңға шығарды. Әлгіндегі реніші кеудесінен пыр-пыр етіп ұшқан торғайдай зым-зия жоғалып, оның орнына еркелік, әйелге тән сиқырлы қылық оралды. Әлсін-әлсін ыңылдап, белгісіз ән әуенін қайталады. Шойқараның да айдыны асқандай. «Міне, көрдің бе, мені қандай әйелдің сүйетінін. Кімде бар осындай аққу бикеш?» деп қарақалпақ жаққа қораздана, шекесінен қарайды. Машинаның жүргенінен тұрғаны көп. Қарақалпақ мылтығын кездескен торғай ма, қарға ма, жоқ саршұнақ па әйтеуір көзіне ілінген кезенген Шойқараның құдды екі аяқты аңшы иті болды. Мылтық тырс етсе көздегені құласын, құламасын көліктен түсе жүгіреді. Қолына ілінер түк таппағасын қайта бері шабады. «Мына сорлы қарадай ары-бері дедектеп өлетін болды-ау. Аңшылықтың қызығын енді өзің көр, Шоқа мерген. Мен тойдым», – деп ілуде бір рет оқ шығарып жүрген Қамаш, мылтық ұстаудан біржола тиылды. Сірә, әдепкісі ішкіліктің әсері болар. Шоқа мергенінен үйренген мына бос әурешілігіне енді өкінген сыңайлы. Оның сабырлы сөзі мен ұстамдылығы қарақалпаққа тағы ұнады. «Босқа арамтер болған осы да демалыс болып па? Аспанға оқ атудан шаршамайтын деліқұлыны көрсем көзім шықсын. Әй, әй жеңеше-ай, сіздікі не селтең, мынадай қарақшының соңына еріп?» деген кейістік Серікжанға да туа бастаған. Аңшылықтың мәні кетті. Олар өзеншені біраз өрлеп барып тоқтағанда әйел сәл демалайық деген ұсыныс жасады. Шойқара мұны «арақ ішейік» деп түсінген екен, ырсылдап барып бір жиденің ығына жантая бере қалтасындағы шыншаға ұмтылды. Қаталап шөлдеген Қамаш сөмкесінен минерал су алып ішті. Осы кезде қарақалпақ «жеңше, жеңше» деді аптыға оны шынтағынан түртіп.

Жақсылық Рахматулла – Анаң қараңыз. Құм кемерінде бір нәрсе қимылдайды. Үлкен өзі. Көрдіңіз бе? Бөксесі шоқиып, ін қазып жатқан түлкіге ұқсайды... Өткенде жауған қардың өзек құламасын бөктерлеген биік құмдардың көлеңкесіндегі күртігі ери қоймапты. «Кәне, кәні, қай тұста?» деп Қамаш өзінің әйелдік әуестігімен шаршағанын ұмытып қолды-аяққа тұрмай кетті. Ендігі сәтте алдына тесіле қарап тұрып әлгі Серікжанның қолмен меңзеген тұстағы аңды көрді. Олардың апыр-топыр дүрбелеңі Шойқараның кезенген мылтық дауысына көмілді. «Мас, ата алмайды» дегенмен қол мергендігі мен көз мергендігі қатар гүжбан ара қашықтық ұзақтау болса да бесатарды тарсылдата түсіп, ақыры ана көрінген аңды сұлатып тынды. Ендігі мезетте қаруын әйелге ұстата сала қарақалпақ екеуі олжасына қарай жүгірді. Өзен аңғарынан өтіп, құмға көтеріле берістегі күртік қарға құлаған аңды аяқтан сүйрей қайтадан ылдиға түскен бетте күтпеген жағдай болды. Жағалауда тұрған Қамаш бұларға бірдеңе деп айқайлады да үстерінен оқты бұрқыратты. Өлген қасқырдың аяғынан көтере жайбарақат келе жатқан екеуі ананың даусын естімеген еді. Сол мезет төбесінен өткен қорғасын зуылынан иманы ұшқан еркектер қолындағысын тастай сала етпеттен құлай-құлай кетісті. Қамаштың мына тосын әркеті «сенен көрген осы рақатым жетеді, енді атып өлтіріп, біржола құтылайын» деген арам ойға бекінгендей көрінді Шойқараға. Астындағы құмның тесігі болса кіріп кетуге бар «қатын батыр» қорыққанынан қыбыр ете алмады. Сөйтіп жатып ес жия бере анадайда бүктетілген Серікжанға кіжінді. «Ішіп алған қатынға бесатарды тастап кеткен сенің бір ұртың арам екен, залым. Атса сені атсын. Мен де несі бар» дегенсің ғой, ә? Зулаған оқ кімді таңдасын. Иманыңды үйіре бер сенде. Осыдан аман қалсам екеуіңнің ажалың менен. Шойқара онан әрі «балама мылтық үйреттім, ол мерген болып өзімді атты» деген кім еді осы? Бір оқымыстының өкінішпен сол зарлағаны тұп-тура өз басыма келгенін қарасайшы деп естігенін есіне алды. Тфу.. Тар жерде қай-қайдағы ойға түседі білем. Шындығында арақтың лебімен есіп жүріп Қамашқа мылтық атуды үйреткен өзі. Енді соның азарын тартып жатысы мынау... «Кәсіподақтың жарнасын жеген Тұмар деген біреумен ашынасың деп өлердей сабап ем, нәлетті. Сонда кеткен есесін алар сәтін тапқан жері ме? Дәл осы арада «бұ дүниеде істегенің о дүниеге кетпейді» дегеннің орайы келгені ме? Иә, алма-кезек, қайтармалы қайран өмірай... Бісміллә, бісміллә, айдалада көмусіз қалмасам нетті. Қамаштың долларына бола көңілдес қып жүргенін білсем де, кәсіподақпен жатқан жерінен ұстасам да қатынасты үзе алмай жүрген мендей жетесізді кім көрген? Атып жіберсе обалым жоқ. Сірә, қыл

ДАЛА ТОЛҒАУЫ мойнын допша қағып жіберетін әзірейілінің қылышы осы қатынның қолындағы өз мылтығы шығар». Бір кезде «Шоңқа, аға тұрыңыз, жеңшемнің оғы өлген бөрінің сыңарына тиген сияқты. Әне көрдіңіз бе?» деген дауыстан есін жиды. Көзін ашса ағалаған қарақалпақ екен, түрегеліп тұр. Мана арт жақтағы өздері болған тұсты қолымен көрсетеді. «Әне, шоқалақтап қаша алмай барады, көрдіңіз бе? Ол орнынан тұрып, сүйінші сұрағандай қуана айқайлаған малшысына оқты көзін қадай анау көрсеткен жаққа бұрылып назар салмастан сүріне-қабына Қамашқа қарай жүрді. Бойын жайлаған үрейден арылмағаны ғой, жерде жатқан олжасына да қарамады, әйел тұрған жағалау тым қашық тәрізді еді, оған. – Атпа, атпа, Қамаш. Маған бер мылтықты, – деп гүбірледі Шойқара оның бесатарды қайта оқтау әлегімен мықшыңдаған қимылынан көзін алмай. Жетті-ау, ақыры. Қамаш мылтықты оқтап үлгерсе де мынаның беті талақтай қанталап, көзі тым адыраңдап кеткенінен қаймыға, қаруын алдына тастай салды. – Аяғынан тиген бе, ақсаңдап қашты, – деді сосын жәймен Серікжанды қайталап. – Жерге жата қалғанша, манадан бері жүгірмедің бе маған. Сен келгенде атып алатын ек, қап, құтылып кетті, ажалы жоқ екен. Шоқа, сенің атқаның еркегі болса, менің ақсатқаным ұрғашысы екен де. Алда ғана Құдай-ай, ұрғашы екенін білгенде атпайтын ем. Ол буаз шығар, не балалары бар шығар... Сенесің бе, білсем атпайтын ем... Шойқараның түрінен шошып, сандырақтап тұрған түрі ме, әлде адал пейілі ақтарғандағысы ма әйелдің бетін жас жуып кетті. – Қ-қ-қай-дам, – деді Шойқара мана қорқып, бұғып жатқанда ойлағанын бүгіп қалуға тағаты жетпей. – Қаншықты аттың ба, жоқ мені жайратып кеткің келді ме, білмеймін. Оқ дәл құлағымның түбінен өтті. Шойқараның сөзі Қамашқа көктен түскендей әсер етті. – Астапыралла, – деді ол үрке қарап, – көкірегің қандай қара еді. Адамға мылтық кезейтін қанышер деймісің... Ой, құдай-ай, кіммен серік қылдың, мені? Қаныңды мойныма жүктегенше... Әйелдің әдемі жанары қайтадан әп-сәтте жасқа толды. Өз тағдырына өкініші ме, қыстығып, үнсіз егіледі. Бесатардың ашық қалған құндағын сарт еткізе жауып түк болмағандай жиденің көлеңкесінде қалған арақ шынысына қол созды Шойқара. Ащы суды аузына лықылдата құйып жатып «Иә, тал түсте атып кетуге артына қарасын, сайқал. Әйел өштессе оқ шығындамайақ көзіңді жоюдың амалын табар. Бірақ дәл мынадайдан арамзалық

Жақсылық Рахматулла шықпайды, білсем. Ондай ақымақшылықтан не ұтады? Қап, күдігімді бекер айттым-ау» деді өзінің артық кеткеніне өкінгендей. Қарақалпақ өлген арланды жиденің бұтағына қой сияқты тілерсегінен іліп, терісін сыпыруға кіріскен. Бірақ екі көзі орамалмен бетін басып, теріс қарап тұрған Қамашта. – Жеңше, жеңше, қапаланбаңыз, Сіз атқан зәлім құламағанымен артқы борбайын сүйретіп қашты. Еш өкінбеңіз, келер жолы тура бастан көздеңіз, сонда жалпасынан түседі... Қаншығы мына сұмырайдың құлағанына сенбей, тығылып қарап жатқан ғой, – деп, пышағымен тілі бір езуіне шұбалған ақмойнақ арланның басынан түртіп-түртіп қойды. – Не дегенде аңшылық сәтті болды. Шоқаң мұқым көздегіш екен, (ол мас боп тұрса да дегенді жұмсартып) ауырса да ақысын жібермеді, жігіттің сырттаны ғой, біздің қожайын. Сол үшін кешіріңіз бұл кісіні... – Әй, мыжың, – деді Шойқара оның Қамаштың көзінше өзін сонша қол-аяғын жерге тигізбей мақтап ала жөнелгенін әрі ара түскенін жақтырмай. – Жетер, сенің мақтауыңа таңсық болып тұрғам жоқ. Іңір түспей машинаға жетіп алайық... – Бұлар жолсыз адыр-бұдырдан өте алмағасын көлікті өзеншенің төменгі жағалауына қалдырып кеткен. Екі ара едәуір жер. Құм төбелерін қызыл алаумен бояп еңкейген күннің шапағы Қамаштың бетіндегі жалғыз тамшыға түсіп тұрды. Оны қарақалпақ байқап «қатты ренжіді. Мына зәңгі осындай Гүлбаршынды жылата ма, ақымақ болмаса. Мұндайдан не жақсылық шығады? Адам емес дию, бұл. Қамаш бізді емес, біздің үстіміздегі құмнан көрінген аңды атты. Бізді көздесе мұнан бұрын орнымнан тұрған мені оқ жұлмас па? Өзімен бірге келіп, бір төсекте түнеп, бір дастарқаннан дәм бөлісіп жүрген серігін қалай жамандыққа қияды? Жоқ, Шоқандікі дәңкеселік, өзі қара кісіні де қара дейді. Қамаш жеңшесінің орнында өзі болса солай етуден жүрегі тайлықпас. Әй, әй, Серікжан-ай, сорың ашылмаған бейбақсың-ау, сен. Шойқарадай нәкәстің қолына түскенің молаға түскенің боп жүрмесін...» деп қапаланды. – Сен өкпе-бауырын, бүйрегі мен жүрегін тастамай қапқа салып ал. Оны жеген еркек жүзге келсе де белден қалмайды, әйел қасқырдай өжет ұл туады. Қара ниетті жауыздан мынадай сөз шыққаны Серікжанға қызық көрінді. Қамаш құтыдағы сумен бетін шәйіп, жүру дайындығына кіріскен. Тым-тырыс, айналасына көз салып қарамайды, не сөзге араласпайды, селсоқ, мұңды. «Қасқырдың өтін жейсің бе, көтін жейсің бе, болмаса тұтас етін жейсің бе, бәрібір, өзіңде соның адам пошымындағы бірісің. Осыдан елге жетсем, еркексырап өлсем де маңыңа жоламаспын.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Бүйтіп азар берген «ақшаңның ішіне» дейді Қамаштың жан толқынысы, ширығып. Сол өзін-өзі қайраған серпінде тұра ала ма? Тағдыр солай икемдей ала ма? * * * Олар шұбатылып еңістегі машинаға жете бергенде Қамаш алыстан талып жеткен шибөрінің жылайман үнін естіді. Оны қасындағылар да есіткен екен. – Шибөрінің шуласы ғой, әлгі арланның өлексесіне таласқан, – деді артта келе жатқан Серікжан. – Шибөрілер мұндай елсіз далада боқ бітіре ме? Бұл дәуде болса ана қаншықтыкі, байын жоқтап жатқан. Өкіре бер, бозда ботадай, бәрібір арланың қайта тірілмеске кетті. Қарашы, зарлауын, қасқырда да мұндай махаббат болады екен-ау, ә? Шойқараның «махаббат» дегені Қамаштың қытығына тиді. «Иә, аң да болса жұбын өлімге қимайды. Махаббат па, әшейін уақытша жолсерік пе, бәрі бір адам көңіл қосқанын, сыйласқанын жеме-жемге келгенде жамандыққа қимайды. Осыны білмейді екенсің, ондай түйсік жоқ екен миыңда. Махаббатан әдірәм кет. Менің орнымда болсаң атып жіберуден тайынбассың. Сол арам пиғылыңмен өлшедің-ау, мені жаңа. Қайда жүрсің, Тұмаш төрем? Сенің аузыңнан мұндай сөз шығар ма еді? Шықпайды. Нәйаты торғайдың өлгенін қаламайсың сен. Мен өлсем ана қасқырша ұлып жылайтын өзің болармысың, қайдам. Сен жазатайым бір қасіретке ұшырасаң Бәкәнім мен Қаракөзіңнің жанында Қамашың да тұрып зарлар-ау. Өкпелемеші маған, Тұмеке! Мен сорлы Алланың жазуымен некелескен байымнан ерте қалдым. Иә, ерте, тым жасымда жесір атандым. Балам мен анамды тастап біреудің етегінен ұстай салуға тәуекелім жетпеді. Иә, оған батылдығым жетпеді. Жесірдің жанын бастан өткергендер ғана түсінеді. Келекеле күйеуімнің достары маңыма үйірсектей бастады. Дүниедегі жалғызжанашыр, қамқоршы болып жүрген қайнағаларым да пәтін тауып бір мықып қалуға құмартты. Бірінің түріне, бірінің тіліне, енді бірінің қымбат сый-сыбағасына елітіп жүргенде жастық шіркіннің қызғалдағын жел шайқады, жаңбыр төпеді, аяз қарыды. Тіршілік талабы жылдан-жылға күшейді. Киім, тамақ, бала мен шешеге аз да болса бұйым-сұйым керегі мойынға қамытша киілді. Оны жұлып тастаудың шарасы жоқ еді. Иә, шарасы жоқ-тұғын. Сөйтіп далбасалап жүргенде Байдүйсен туысымның құдалығына барып ойда жоқта әйел заты осы

Жақсылық Рахматулла менің жұбым болса екен деп армандайтын кісімен таныстым. Ығай мен сығайдың ортасында қарапайым киінген маған Әкімжанның көзі қалай түсті, ықыласы қалай құлады, о жағы мәлімсіз. Мүмкін бұл төңіректе Байдүйсеннен асқан бай жоғын білетін ысқаяқ Әкім жеңіл жортақ сыйластығы ғана бар ақшалы кәсіпкермен тереңірек байланысудың ыңғайын қарастырды ма? Байдың басы бос жақын қарындасы деп, жесір болса да кім көрінгенмен қас қағыстығы жоқ, бүлінбеген келіншек, деп назар салды ма? Сыпайы, кербез, ақсүйектік жаратылысы бөлектеу әйел топ үйректің арасындағы жалғыз аққудай көріндім бе? Құдалықтың абыр-сабыры саябырсығанда Байдүйсенді аудан патшасы арнайы қонаққа шақырып, құрмет көрсетті. Соған туысының үйіндегі жеңгесі мұны да ерте барған-тұғын. Әкім еркін, ашық әңгімемен Байекеңнің буынына түсіп, оңашалай сыртта отырды. Оларға жеңгесі мен бұл, келін қосылды. Кетерде Әкімжан «бұрын көрмегенімен енді есіттім қарындасыңыз қабілетті мұғалім көрінеді, біздің тәуелсіздігіміздің жүгін алып жүретін де осындай зиялылар ғой. Қызметін өсіріп, орден, медальға ұсынып дегендей қолдау жасармыз, амандық болса» деді қонағын онан әрі бауырына тартып. – О жағы есепте бар, «Ізетке құрық бойламас» деген ғой Әлеке, әуре болмаңыз. Балдызым Жаншораны өзіңіз білесіз ғой. Әлгі сіз жақауратқан жағдайларды соған қалдырайық. Жаншора былтыр интернатқа деректір бол деп шақырып ед, Қамашжан «отказ» берді кандидаттық қорғаймын деп. Тағы басқа ойлағаны бар шығар. Қазіргі жастар үлкен планмен жүретін сияқты ғой. Сіздің ауылда менен де жақын туысы тұрады, мына баланың. Реті келіп жатса қолтығынан сәл-пәл сүйеп жіберсеңіз маған да, Қамашқа да жәрдемің тиер еді, – деді кәсіпкер туысы. – Жақсы Байеке, сәл-пәл демеуді керек ететін адам болса, демейміз. Сонда сөзге қатыспай жеңгесінің қолтығынан бейқам ұстап тұрған Қамаштың екінші шынтағына Әкімжанның саусағы тиді. Саусақ сондай жылы, сондай жұмсақ еді. Қоштасу сәл ұзағырақ болса екен деген тілек туды мұның көңілінде. Содан бірер аптадан соң Әкімнің сол мүбәрак саусақтары қамаштың омырауын сипалап жатты ғой. Бірақ Жаншора екеуіне не план құрғанын қайдам, мұны екінші рет наградаға ұсынып, Алматыдағы жиынға жіберткен Әкімжан сол барыста Қамаштың Тұмармен табысарын ойлап па? Алда опасыз жалған-ай, десеңші... * * * Шойқара машинаны дөңкіте айдап, іштегілердің өкпе-бауырын аузына тықты. Орындығының жақтауы Қамаштың бүйіріне кезек-ке-

ДАЛА ТОЛҒАУЫ зек соғылып, денесін олай-бұлай қатты-қатты шайқады, шайқады дегенше допша қақпақыл ойнатты десе шындыққа келеді. Артта отырған қарақалпақ төбесін темір белдікке неше рет ұрғанын өзі білер. Онысы әлсін-әлі «Ыңқ, ах» деп бақылдаған үнінен байқалды, оңбай отыр байғұс. Шатырға таянғанда жаңбыр машина әйнегін барған сайын жиі ұрғылай бастады. Неде болса елге қайту еді, Қамаштың ойлағаны, қасқарайып бара жатса да. Түнде бойын суық шалды ма, жоқ ырың-дырың аңшылық, ондағы келеңсіз оқиға, жұбын жоқтаған қаншықтың іңірдің пернесін жырта тітіреткен жоқтауының әсері ме, түйелі адамдай тоңқаңдаған машинаның жүрісі ме, ол өзін бұрын-соң дәл осылай сілелеп шаршағанын, сүйек-сүйегі сырқырап ауырғанын білмепті. Осыдан жан тапсырса да бір минут аялдауға ықтияр емес еді, бірақ. Шатыр алдында машина жарығына сиыршы Дәрібек пен баласы ілінді. Бұлар кешіккесін қарақалпақтың шаруасына жегілген ұлына көмекке келген ғой, қайтсін. Шойқараны қайдам, мына жер ауып, жан сақтауға келген момынды аяған ғой, көршісі. – Сен неге осы сәл нәрсеге қылт ете қаласың? Естімей жүрген сөзің бе? Не бүлінді сонша, кейкиіп, тулайтындай? Деректірлік көкірегіңді анау пияншік Тұмар ма, Томар ма, соған көрсет. Келдің бе, тым болмаса қайтқанша айтқанға жүр, теріс тартпай. Айдалаға қаңғыған қарақалпақтың көзінше тыртаңдап абыройымды төкпе. Төкпе, оныңды көтермеймін. – Шаршадым... Қайтамыз. Басқа әңгіменің қажеті қанша... өзің кіріп шатырдан ішетініңді іш те шық. Мені тыңдасаң осы, айтарым. Шойқара салғыласа кетпей, мұның зеки, мұқата тілдегенін елеусіз қалдырып сабырмен айтқанынан алған бетінен қайтпасын байқады. Жаңбырдың астында бір пәс үнсіз тұрды да, бұл «осы ит шатырға көтеріп апарып аналардың қасына жалп еткізсе қайтемін» деп қауіптене бергенде «Кетем десең зорламаймын. Қарауылша қалқиып отыра бер осылай. Ал, мен қасқырдың қуырдағын әлгі арамтамақтарға сыйлап кете алмаймын» деді де есікті тарс жапты. Қамаш машинада жалғыз қалды. Оған өкінбеді де. Тоңып отырып мызғып кетті. Қанша қалғығанын білмейді есіктің ашылып, бетіне түнгі салқын леп соққанда көзін ашты. Қарақалпақ екен, Шойқара ма десе. – Мына ыстық қуырдақтан дәм татыңыз, ақыры ішке кірмедіңіз. Бекер кірмедіңіз. Міне, міне алыңыз, жылыныңыз, – деп үпелектей өтініп жатыр Серікжан, кесеге салынғанды қолына ұстатып. Қасқыр қуырдақтан ауыз тиюге жүрегі дауаламай тұрса да аш өзегі ырым-жы-

Жақсылық Рахматулла рым дегендей ұғымның ырқына бағындырмады, оны. Қасқыр түгілі қабыланның еті болса да «бісміллә» деді де кеседегі жылы еттің түйірін саусағымен іліп ауызға сала берді, сала берді. – Енді мынадан бірер жұтым ішіп жіберіңіз, қарындасым, – деді Дәрібектің даусы. Қарақалпақтың ығында тұр екен, әлгіден. «Ішіп жіберіңізді» арақ екенін түсінді. Ішпейін десе қасқырдың қуырдағынан ұшынып қалармын дегендей үрей мазасын алды. Амал жоқ «тәуекелін» қайталап Дәрібектің ұсынған кесесін ұстады. – Анаған айтыңыз, аға, шықсын, қайтамыз, – деді өңешін қыра тұншықтырып тастағандай ащы судан тыжырына Дәрібекке. – Ол әлгіде қорылдап қалған. Қуырдақтан ауыз тиюге шамасы келмеді. Рас, шаршаған екен, Шойманым. Иә, қасқыр ату оңай боп па? Бірақ ауылға таяу жердегі бөріге тимей-ақ қою керек еді. Оның ұзақ-сонар әңгіме бастауға бейімдігін көрген Қамаш тыңдауға ықыласты емес-ті. – Мейлі, сіздікі жөн. Болар іс болды. Ана қожайыныңызды оятыңыз. Жолға шығайық. Өзі де түннің бір уағы болды. Жаңбыр басылған екен, қайта. Жүріп кетуге көмектесіңіздер. «Ойнасақ та біраз жерге бардық», қонақ болды... Осыған қанағат... – Болды, болды. Кәне қалпақ, екеулеп Шойқараны жолға дайындайық. Дәрібек пен Серікжан ішке кетті. Содан бұл жападан-жалғыз тағы біраз отырды. Көзі қайтадан ілініп кеткен екен «ұшы-қиыры көрінбейтін теңіздің бетінде алақандай қайықта бір өзі отыр екен дейді. Тып-тынық су беті іле толқындана беріпті. Қайық оңды-солды тербеліп, шайқала бастады. Тулаған толқынның ортасында бір өзі батып-шығып, батып-шығып келе жатқан сол қайықтағы мұны ажалдан арашалайтын тірі жан жоқ. Теңіз тұңғиығын әні жұтады, міне жұтады деп, шыбын жанын шүберекке түйген бұл барған сайын әлсірей бергендей. Таңқаларлығы сонда да «мені аяй гөр жаратқан ием, мені құтқара гөр Тұмар» деп жылап-сықтап, жалбарынбайды. Екі жаққа дембіл-дембіл лақтырған мейрімсіз ажал толқындарын қарғыс айтып ғайбаттамастан қара тастай мелшиіп міз бақпайды. Өзінің осыншалық қатыбезер адам екенін осы жолы ғана білгендей. Періге айналып кеткен бе? Бір уақта теңіз бетімен бұған қарай түр-сипаты бұрын-соңды кездеспеген тірі құбыжық жүгіріп келе жатқанын көрді. Маймыл ма, ит пе, әлде қасқыр ма? Әр нәрсеге ұқсатады, бірақ ажырата алмайды. Жақындай бере оның салбыраңқы емшегі бауырын оңды-сол ұрған қаншық қасқыр екенін таныды. Бір жамбасын көтере алмай бұралаңдай

ДАЛА ТОЛҒАУЫ жүгіреді. Ау, ау, мынау өзі атқан бөрі ғой. Күшігі бар екен-ау, ә? Қайыққа жақын, тым қол созым жерге жеткенде толқынның үстінде шоқиып отырды әлгі. Сосын тұмсығын аспанға көтеріп ұлысын кеп. Даусынан әлде нені іздеген мұң, зар шығады. Асау толқындар екпінін сап тиды. Қайтадан көк теңіз беті тым-тырыс мұнартқан қалпына түсті. Қаншық әлі ұлып отыр. Оның зары барған сайын Қамаштың санасын буып, жүрегін бір адам айтса нанғысыз бебеулеген мұңды шер қысып, алып барады. Бұл оған бекер қиянат жасаған екен. Бекер, бе-ке-ке-ер...» – Көзіңді аш, ойпырмай үш сағат өлген адамша міз бақпай ұйықтадың. Оның да жақсы ғой, енді келіп қалдық. Басыңды көтеріп отыр. Сөйт, жаным. Машина күндіз Қызылқоғаның ішіне кіріп келеді. Рөлдегі Шойқара арада ештеңе болмағандай «жаным» деп ыржия қарайды. «Ой, албасты неме-ай... Бірақ бұның да бар болғаны осы ғой. Анау қаңғалақтаған қарақалпақтың қойнында қатын, баласы, иә басында үйшігі, қалтасында тиын-тебені жоқ, бірақ жүрегінде жанашырлық, адамды жақсы көруге ұқсас сынды бір нәрсе бары жанарының қиясынан сезіледі. Мұнда басқада жоқтың бәрі бар, жүдә, артығымен бар шығар, бірақ анадан сезілген мейірімнен жұрдай. Аң екеш аң да жанындағысынан айрылса зар еңіреп жылайтынын қаншықтың жоқтауынан білуге болады ғой. Шойқара өзінде «жоқтарды» қайдан білсін. Сондықтан Қамаштың оны жазғыруы әділетті ме? Әй, жалған дүние-ай. Бірде бар, бірде жоқ, біреу ақ, біреу қара дегендей түрленісіңмен қымбатсың-ау сен, нетейін». – Жаным, паным демесең де саған ренжімеймін, – деді үйге жақын­ дағанда Қамаш Шойқараға бетін бұрмай, алдынан көз алмаған күйде. – Мүмкін менікі дұрыс болмады... Шойқара үндеген жоқ. Ойында не болды екен, сонда? «Мынаның өкпесі тарқады-ау, әзер дегенде. Енді үйге түсетін болармын. Бәрі қайтадан басталатын шығар» деп дәметті ме?.. Қамаш әлгі сөзден әріге бармады. «Жаным» дегеніне қарсылық білдірмегенімен ашуы басылды дейтін шығарсың. Бәрі бұрынғы қазқалпында түседі. «Өсти-өсти қарақалпақ сияқты құлақ кесті құлыма айналарсың» деп отырсың ба, мәртебелі мырзам. Қайдам, қайдам, енді сені ерттеулі аттай өкпеге теуіп мінетін болар, аман тұрса Қамаш. Сөйтіп жеңбесе, қалай жеңеді бұны?» деген ойға кетті ме, жазған? Әй, алдамшы өмір-ай. Біріңді-бірің жылатып, біріңді-бірің жұбатып әр алуан күймен арбайсың-ау, көңілді...

Жақсылық Рахматулла * * * Көктем ыбыт-сыбыт көңіл күймен өте шығып, жаздың басталуы Қамашты пәлендей сергіте қоймады. Бір өзгерісі ағайынның бақылауындағы анасы мен баласын бір жетіде «Хрушевкадағы» пәтеріне көшіріп алды. Анасының пенсия алу есебін ауылдан осында ауыстырып, ұлының оқуын алда қазақ-түрік лицейіне жалғастырудың жайын ойластырды. Аяқ астында болған өзгерістері немере ағасы мен пысықай жеңгесі де, тіпті Шымқорғандағы ағайыны Байдүйсеннің үйіші де құптады. «Түбі осылай болуы керек еді, Қамашжан дұрыс жасапты» десті бұларға ілік-шатысы бардың бәрі. Байдүйсеннің жиені Шойқара әрине жаңалықты алғаш естігеннің бірі. Қамашқа еркінси кіріп-шығып, сейіл құратын «жұмағы» ендігі жерде бейпіл басын сұға алмайтын дозаққа айналғанын қаламады, әрине. Сосын, көңілдесінің Қызылқоғада осындай тағы бір «жұмағы» барын ойлап, сыр бермей әліптің артын бақты. Дегенмен Шойқараның мұнан өзге өз басындағы әлегі аз емес-ті. Ол көктемгі қасқыр қуырдақтың сарқытынан таңертең шыға бере ауыз тиіп, содан қалаға келгесін аяқ асты құсып, тышып әлекшәлегі шыққан. Дәрі-пәрі жұтып, қорғанып басқа да ауруы әлсін-әлсін қайталап, ақыр соңында бір айдай емші, балгер жағалап о жер, бұ жерге шапқылаған. «Қасқыр деген қасиетті мақұлық. Сіздің атып, қуырдағын жегеніңіз анау-мынау емес бөрінің сырттаны болса керек. Оның кепиеті бәрінен күшті... Сол кепиет бүйрегіңізге еніп дегбіріңізді қашырып тұр. Ұшынудың ендігі емі қасқырдың, онда да сырттан қаншығының сідігін ішу» депті бір түркістандық балгер, мұны мүсіркеп. Бүйіріне қадалған шаншудан өлуге айналған Шойқара Құдай, әруаққа жалбарынып жүргенде өмірінде естімеген емді айтқан анаған «оттапсың» депті ажырайып. «Өлген арлан қатынын дәретке отырғызып, зәрін ішесің деген қай сәуегейлік. Миымды қатырғанша атбасындай алтын сұрамаймысың онан да, имансыз». – Денсаулықты алтын беріп сатып алатын болса әлемді билеген Іскендір Зұлқарнай мен Шыңғысхан, Ақсақ Темір қайда қалды, мені балағаттап текке күнәға батпа, шырағым, өзіңе зияны тиеді. Ауыр-ауыр сөйлейтіндей жазығым жоқ, мен пірімнің аян бергенін жеткіздім. Ендігісін өзің біл, – депті алдына жүгініп отырып былапыт сөйлеген дүрбітке налып. Не керек, түркістандық емші-балгердің «асқазаныңыз бен бүйрегіңізге тарыдай дақ пайда болған. Жаныңызды сыздатып, тәбетіңізді аштырмай тұрған сол. Онан құтылмай ұзақ өмір жоқ» дегені сандырақ емес сыңайлы. Шымкент пен Ташкенттің небір білгір

ДАЛА ТОЛҒАУЫ доқтырына қаралып, Қытай мен Жапонның аппараттарына тексеріліп көрсе бәрінің айтатыны сол – бірінің аузына бірі түкіріп қойғандай. «Оттағанның» анықтағанынан аса алмады. Қаншама дәрі, қандай емдом қолданса да ауру бірер тәуліктен соң қайта айналып соғып есін тандырды. Өз басының қайғысымен жағалаған Шойқара жігітшілікті ойлауға да әлі келмей бара жатты. Бірақ жайлаудағы Серікжан мен Дәрібекке қасқыр аулағыш аңшы жіберіп «осылай да осылай, шойнақ қаншықты тірілей ұстап, маған әкеп бермесеңдер өлетін түрім бар» деген хабар салды. Күнара бір малын шойнақтың еншісіне беріп, одан қалай құтылуға айла таппай шарадай басы шақшадай болған қарақалпаққа Байдүйсен мылтық, оқ-дәрі бергізген еді. Күн-түн отарды көз жазбай күзеткен көршісі мен екеуі аспанға мылтық атып, маңайға қақпан құрып, білген амалын қолданып бақса да Серікжан мен Дәрібектікінен хайуанның ақылы асып түседі. Құтпан мен Сұтпанның шәуілдегенін артына да қыстырмайды, от шашқан гүрсілдектің дыбысына да еті үйреніп, оқ жетер жерге жуымайды. Бел астында шопан шатырын, ондағы қыбыр еткен қимылды аңдып жатады да қой өріске өре бере бір тұстан құйындай ұйтқып келіп қас-қағымда қажетін қақшып үлгереді. Құрылған қақпанды баспайды, тұзақтан айналып өтеді, уланған өлімтікті иіскеп біледі. Осындай алпыс айлалы зымияннан арашаға жеткен аңшыны қарақалпақ пен сиыршы құдасы келгеннен бетер құшағын ашып қарсы алды, бір марқаны сойып түнімен тыраштанып күтті, әбден шылқытып сыйлады. Аңшы қартайып қалса да ащы судан сіміргенде Шойқарадан бетер екен, түнде өткен жолаушыдан бір саулыққа алған арағы таусылып, Дәрібектің қатынынан қаймығып тышқан ініне тығып жүрген бөтелкесін де еңсеріп барып, елең-алаңда әзер жығылды. Оны қылжитамын деп сүрініп-қабынған күтушілер де сілелеп құлады. Таңертең шопан тысқа шыққанда күн арқан бой көтеріліп, дала бей-жай болып қалған. Отар маңырап, қорада қатаулы тұр. Серікжан ішімдіктің жалмауызынан қарт аңшы шатырында жатқанда қасқырдан қаймықпайтындай қой қораның есігін ашып, әдетінше қозыларды енесінен бөліп қайта қамады да, отарды сиыршы үйіне қарай беттетіп оралды. Мұндайда аяғына орала, арсалаңдап қасынан қалмайтын Құтпан мен Сұтпан көрінбегесін ойында дәнеңе жоқ баласындай еркелете аттарын атап шақырды. Сәлден кейін тері-терсек, жүн-жұрқа күрке тұстан иттің жәрдемге шақырғандай аянышты қыңсылын құлағы шалды. Күшік дыбысынан бір жағдайдың болғанынан сезік алған шопан тез-тез жүріп күркеге жеткенде жер бауырлай сүйретіле

Жақсылық Рахматулла жылжыған Сұтпанын көрді. Көрді де шошығаннан шалқасынан түсе жаздады. Иесінен медет күткендей жылайман дыбыспен қыңсылаған күшіктің көзіне көзі түсіп кеткенде оның расында балаша жылағанын көрді. «Бейшара-ай, не болды, саған? Кім тиді?» деуге шамасы келген Серікжан Сұтпанды басынан аялай сипап, денесін абайлап қарай бастады. Артқы екі аяғын қозғай алмайды, біреу таспен соғып сүйегін уатып жібергендей. Ал, Құтпан қайда? «Құтпан ма, Құтпан кә, кә» деп айнала безек қаққан шопанның даусынан оянған сиыршы мен аңшы «Не болды? Не жау тиді?» десіп, шатырдан самсоз шыға айқайшының жанына келді. Сұтпанның мертіккен аяғын қарап шыққан аңшы ойлана келе басын шайқап «Бұл күркеге қашып тығылғанда артқы аяғын қасқыр шайнаған екен, сіңірі аман, таңып берсем құлдырап кетеді. Уайымдама, қалпақ» деді немқұрайды. Осыған да жау шапқандай дабыл қағып, ұйқысын бұзғанына ренжіген сыңайлы. Құтпан үшті-күйлі жоғалды. Сірә, шойнақ оны бөлтіріктерінің ермек қылуына алып кетсе керек. Аңшы бір тәуірі Шойқарадай көзін ашқаннан арақ сұрамайды екен. «Ертеден бас жазу әдетімде жоқ. Тек түске таман бір бөтелке болса қанағат» деді сабазың. Өзі тұзаққа түсіруге келген қаншық түнімен қасқырларға жасаған «ерлігін» бөскен мұны шатыр сыртында тыңдап алып, менің аталастарымның қанын суша төккен нағыз қара жүрек қанішер екенсің, ал енді маған не істейсің дегендей шопанның бір күшігін аяқтан мертіктіріп, екіншісін өзімен бірге алып кетіпті. – Біз Дәрібек екеулеп мұның жатағын табалық, бөлтіріктерін қолға түсірсек өзі-ақ аяғыма жығылады, – деп, аңшы бір күрішке ащы шайдан ішті де сиыршының атына мінгесе жөнелді. Кешке екеуі қызара бөртіп көңілді оралды. Сірә, Дәрібектің ұрлықы қоймасынан көңіл көтергіш «дәріден» қалған-құтқан табылған тәрізді. – Бітті шаруа, – деді ол Серікжанның арқасынан қағып, – Ұнжырғаң түспесін, қызталақ. Шойнақтың қайда жүргенін көріп, жатағын біліп қайттық. Енді құтылмайды, зәлім. Алыстан дүрбімен көрдік. Қасында төрт бөлтірігі бар, бәрі де есейіп қалыпты. Олар өссе жауың біреу емес бесеу болады, бала әне, сонда көрерсіңдер сойқанның көкесін. Сенің қойыңды бітіріп Дәрібектің сиырына дейін жұтады, олар. Сосын өздеріңе кезек келеді, – деді аңшы шиқылдай күліп. Шопан мен бақташы қорыққанынан үндей алмай бір-біріне қарасты. Аңшысы құрғыр бұларды ықтырып алғанына айызы қанып, онан әрі кетті, – Иә, жұтады. Ақсақ қаншық еркегінің кегін қайтаруға бекінген, мен білсем әбден өшіккен. «Иттің де иесі бар, қасқырдың да тәңірісі бар» дегенді

ДАЛА ТОЛҒАУЫ білесіңдер ме өзі? Жайыңа қарап жүрмей өзіңе залал етпеген аңға тиісіп, онымен тынбай қуырдағын «зәкүскі» етіп жеген батырсыңдар ғой. Ал, ендеше соның сазайын тартасыңдар. Бұ дүниедегі істегенің о дүниеге кетпейді. Арақтарың қалды ма?.. Масаңдау аңшы бір бастап кетсе індетіп сайрайтындардың санатында көрінеді. Оны мыналар түнде байқаған. Әңгімесін бөлгенді тағы жақтырмайды. Сосын құлағы салбырап тыңдағаннан басқа не лаж. – Шойқара мырза қуырдақтан асаймын деп ішіне кесел байлап, тоңқайып жатыр. Қаншықты ұстауын ұстаймын-ау, бірақ оның сідігін ішкенше өзі бар ма, жоқ па? Ол Аллаға ғана аян. Жалпы аю мен қасқырдың өті, бұғының мүйізі мен жылқының қаны мың да бір кеселге ем дегенді баяғыдан естігем. Енді қаншықтың зәрі де солай болса, рас шығар, оған қалай күмәнданасың. Жер бетінде біз білмейтін не бір керемет бар ғой... Мәселенки арақ та соның бірі... – Иә, иә, – деді осы арада Дәрібек жалпылдай қоштап, – о жарықтық нанның сөлінен жасалады дейді ғой. Ендеше адал дәм. – Қайда жүрсің, Құтпаным? Жеп қойды ма сені ана жалмауыз, әлде қуалап апарып бөлтіріктеріне берді ме? Өлтіріп қойған шығар-ау ендігі... Қарақалпақ кемсеңдеп жылауға айналып еді, аңшы зірк ете қалды. – Тәйт әрі, найсап. Тырақай күшік түгілі батпандай қатыны опат болса да қазақ «қамшының сабы сынды» деп қоя салған? Се­ нікі не, төмен етектілер сияқты ырбиып... Ертең, болмаса арғы кү­ні Құтпанның да, ана итқұс әулетінің де сыры ашылады. Мен біл­сем сенің күшігіңді жемейді, бөлтіріктерін болашақ жауымен та­ныс­ тырмаққа алып кеткен. Ендігі әңгіме былай, жатағына біздің кел­ генімізді қаншық білді, енді о жерден қоныс аударып та үлгерді. Ертең бір қозыны апарып сол маңдағы қалың тобылғының шетіне байлаймыз да Дәрібек екеуміз аңдимыз. Бөлтірігінің бірін тұзаққа түсірсек болды, оны осында әкеліп темір торға қамаймын. Торды айнала шимайлап сым тұзақ құрылады, әрине. Қаншық баласын құтқаруға жанталасады. Сөйтіп мың жерден шайтанға айналып кетсе де тұзақтың біріне ілінеді, кәззап. Түнімен үшеуі осы жоспарды қайта-қайта пысықтап, талдап, әрбір ұсақ-түйегіне дейін елеп-екшеп, қасқыр емес жолбарыс ұстайтындай дайындалды. Былай қарағанда қарапайым ғана баланың ойынындай әрекет көрінсе де ертесіне түс қайта ат арқасына теңдеп салған жүктері бар аңшы мен сиыршы жетті шатырға. Көңілдері тоқ, кәрі аңшының мақта­ нышы ала бөтен, бүгежіктемей еркін адымдайды, даусы да жарқын-

Жақсылық Рахматулла жарқын шығады. Оның қасындағы сиыршының да қалпағы далиып кеткен, көзінің қиығынан қуақы сыр ұшқындайды. Мына қызықты қара, қаптың бірін ашқанда ішінен өзінің Құтпанын көріп шопанның көзі атыздай аларып, тілі байланды. Мұның бұзылып кеткен бет әлпетіне қарап аналар тырқылдай күлісіп, рахаттана қалысты. Қарақалпаққа «Күшігіңді әкелдік» деп келе сүйінші сұрамай өзі көріп есінен танып қалсын дегендей қулығы сәтімен шыққаны әсіресе Дәрібекке жаққандай. Онан әрі көрген-білгенін тәптіштей жөнелді. «Құтпаның бөлтіріктермен араласып шауып жүр екен. Маңыраған қара қозысын таныды ма жыртқыштардан бөлініп тұра жүгірді, жасаған берген. Үрпиісіп қалған бөлтіріктердің ішінен ұйпалақ-тұйпалағы шыққан бірі мұның артынан ол да жүгірді. Қаншық мына көрініске «бұл не қылған батпан құйрық, айдалада жатқан құйрық» деп бір сәт аңтарылып тұрды. Сосын әлде неден сезік алып күшіктің соңынан қорбаңдаған бөлтірігі ұмтылғанша тұзаққа түскен ана екеуі бар дауыспен бажылдай бастады. Бұл екі аяқтылардың ісі екенін білген қаншық қалған бөлтіріктерін ертіп лезде тобылғылы жыраға сіңіп жоғалды. Құтпан мен бөлтірікті қапқа салып біз де табанымызды жалтыраттық. Қаншық өзеншеден екі-үш бел асқанша алыстан ұлып, соңымыздан қалмады». Серікжан Құтпанын қой сүтімен «сыйлап», Сұтпанының қасына апарса бас-аяғы екі тәулікте бойына ит-құс исі сіңіп қалған ба, жаралы сыңары ұяласына ырылдап, бажылдап маңына жуытпады. Құтпан да төрт аяғы байлаулы жатқан бөлтірік жаққа жалтақтайтын сыңайда, жақындауға икемделе береді. Қойшы мен сиыршы мыналардың мінезіндегі өзгерісті түсіне алмай отырғанда «мен бірдеңе білсем осы күшіктерің сау сиырдың боғы емес, жыртқышпен шатысы бар, – деді аңшы сәуегейлікке салынып. – Байқамаймысың Дәрібек, Құтпанның көзінен салқын леп сезіледі. Желке жүні де қаракүрең, ірі қылшықты, алдыңғы аяқтары моғал, төсі салыңқы, жатаған ол дегеніңіз жеміне күтпеген жерден атылуға жаралғанын аңдатады». Өздері бұрын мән бермеген белгілерді естігенде: – Болса болар. Шойқараның «теріскейден келе жатқан «Камаздың» шопырынан сатып алдым. Қасқыр алатын иттің тұқымы көрінеді» дегені енді есіме түсті, – деді бір кезде Дәрібекке жан бітіп. – Мен былай ойлап отырмын, – деді аңшы келгелі бөтелкелес болып қалған сиыршыға бұрылып. – Ертең планның екінші кезеңіне көшеміз. Кешке дейін үйден аулағырақ жерге кішкене темір тор орнатып Құтпан мен бөлтірікті ішіне жіберейік те жан-жағына тұзақ құрып, аулақтан күзетеміз. Біз қасында болмағасын мыналарға үн бітіп, бөлтірік енесін

ДАЛА ТОЛҒАУЫ шақырады. Сосынғысына тәуекел, қаншық баласын құтқаруға келіп тұзаққа өзі ілінеді. – Иә, иә, өзі ақсақ болса ілінбегенде қайда барады. Құдай біледі, арланынан көз алдында айрылғалы қайғысы тарқамаған неме бөлтірігін шырылдатып жау қолында қалдырмайды. Өлед, тірілед қамау торды паршалап тастауға азу салады. ... «Жаманның айтқаны келмейді, сандырағы келеді» дегендей, осыдан үш-төрт күн өткенде қарақалпақтың шатырында кішігірім той болды. Аңшының сүйінші хабары құлағына тиген күннің ертесіне жүрдек машинамен жеткен Шойқараның серіктері Құтпанның қасындағы бөлтірікті қарақалпаққа тастап аузы құрсаулы, аяғы шырмаулы шойнақты өздерімен бірге ала суыт қайтты. Біраз уақыттан соң қалаға барған Дәрібек қарақалпаққа «екі жеті құйрығына шандыған ыдысқа зәр жібермей қасарысқан шойнаққа жігіттердің істемеген бәлесі қалмапты. Сонда да бір тамшы керегін ала алмай түңілген емшілер қаншықты сойып өті мен қуығындағы азғантай зәрін емге жұмсағанға ұқсайды. Содан Шойқара кеселінің беті бері қарапты» деп келді. Ал, сонан көп ұзамай Шымқорғаннан жайсыз хабар жетті. Шойқара дүниеден озыпты... Қасқыр қуырдақтан дәм татысқан Серікжан мен Дәрібек, одан Қамаш Шойқараның өліп тынғанын көргеннен соң ендігі кезек қайсымыздікі екен деп алапат қайғы шекті. Талқанының таусылар мезетін күту қандай азап екенін басына түскен ғана білер. Жоқ әлде бұлардың ойына әлгіндей қауіп-қатер кіріп-шықпады ма екен? Пешенесіне жазылған ажал қасқыр қуырдақтан болса да қашып құтыла алмасын мойындап, шыдамдылық танытты ма? Кім білсін, әркімнің ішкі құпиясын басқа біліп бола ма? Бірақ өзгелер білмейтін бір сыр бар-ды. Ол – Қамаштың бойына бала бітіп қалғандығы... * * * ...Ақмойнақ арлан мен шойнақ қаншықтың ұрпағын жалғайтын жалғыз еркек бөлтірік бұл кезде Сарысудың бір нүктесіндегі қарақалпақ шопан құлдың мал қайырысатын Құтпаны мен Сұтпанының жанында қаннан қаперсіз жүгіріп жүрді.

Жақсылық Рахматулла АРЛАННЫҢ АЖАЛЫ (әңгіме) Наурыз айының алғашқы күндері. Жер әлі алағат. Ойшұңқыр, сайсалаға қар суы шүпілдеп толған. Жыңғылды, сексеуілді құм іші меңіреу. Таң алакөбең тартып, түн көрпесі түріле бастаған... бір төбенің бауырында ешкісі мен лағы, текесі аралас ақбөкеннің шоғыры ұйлыққан. Табын қарасы біраз еді. Бұл кезде сақа ешкілер мен тұмса шібіштердің бөксесі ауырлап, бүйірі өсе түскен. Олар бұрынғыдай желмен жарыса жүйткіп, жер танабын суыра ұзақ жортуға құлықсыз. Күн, сағат сайын жетіліп, жарық дүниеге шығуға асыққан іштегі шарана жануарлардың елерме желігін басып, еріксіз тәубесіне түсіргендей. Табынның шетінде, құм қырқасының қияғындағы жабағыдай ұйысқан сарыжағал сексеуіл ығында басын тұқырып, жоны шөмиіп, белі бүгілген көтерем теке тұр. Оның анау, еңістегі аталастарының арасына кіріп, бойын жылытуға аңсары ауса да, қозғалуға қауқары келмеді әрі тағдырына көндігіп қалған жайы бар. Мына табын оған жат, осыдан екі күн бұрын бөлінген бауыр басты үйірінен әлі күндерін үзбеген. ... Солтүстіктен көтерілген суық жел сәт сайын ызғырық атып, күшейе түсті. Содан саумал даланың сай-саласында сайран салып, жаратылыстың жұмағында жатқан бөкендер атамекендерінен дүр көтеріліп, батысқа қарай амалсыз жылжыды. Сүйекті шаққан өткір жел бір пәске де демін тартпады, оның арты ақ түтек бұрқасынға айналды да төкпе қар жер бетін біржола тұмшалап, басып салды. Маңайда тіске басар бір түйір қылқан қалмады. Аққұла боран үш тәулікке дейін аяқ суытпады. Селдей жөңкілген бөкендердің қалың шоғыры бұл кезде Шу мен Сарысу өзендерінің жалаң белін өтіп, оңтүстіктегі Телікөл, Арысқұм қойнына кіріп, әупірімдеп әрең жан сауғалаған. Сарыарқаның былқылдаған жусаны мен үлпілдеген боз көдесіне бауырын сипатып жатқан кербез бөкендерге енді Сырдың кермек шырпысы мен ащы ажырығы бал татыды. Олар егінге жабылған көк қасқа шегірткедей мың-мыңдап қаптап, аз күнде ой мен қырдың түте-түтесін шығарды. Алайда, мұнда да жанына сая табылмады. Оқтын-оқтын құм қой­ наусындарын гүрілдеген жат, үрейлі үн кернеді. Артынша тұс-тұстан түн жатырын жалаңаштап ақ сәуле осқылады. Көз қаритын өткір жарықтар момақан, аңғал дала еркесін сиқырлап алды. Сәуледей ырғалып, оңдысолды толқындай шайқалған табындар бір сәтте ұйлығып тұра қалысты.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Осы кезде жарқ-жұрқ етіп гүрсілдеген ғаламат дыбыстан құлақ тұнды. Жерге қонған бір шоқ жұлдыздай жарқыраған жанарларға қарай ыстық от бұршақтары қарша жауып кетті де бөкендер шалғы тиген құрақтай жапырылып, жусап қалды. * * * Жамбасын шарпып өткен ыстық шоқтан шошынған теке алдындағы ешкінің үстінен орғып өтті де ақ сәуленің шеңберінен шығып, қара түннің қойнына сүңги берді. Содан тарбиған қарабарқынды қобыға еніп, одан қалың сексеуілді бозаңға шыққанда барып арынын басты. Бойын билеп алған үрей артына қарауға мұршасын келтірмей алға жетелей түсті. Ол қайда барады, алда не күтіп тұр, оны түсініп жатпады, әлгі ақ сәуленің астында опыр-топыры шығып, ыңырана, ышқына, мөңірей құлап жатқан аталастарының аянышты халі көз алдына елестеп, сол сұмдық оқиға болған жерден қашық кетуге ұмтылып, ұзақ жортты. Құланиектене таң атып, төңірек нұрға шомыла бастағанда бөкен жазыққа шықты. Сәл солығын басып, жан-жағына тінте қарады. Төңірек жым-жырт. Артына бұрылғанда, әлгінде ғана тастап шыққан құм жоталарының сұлбасы көрінді. Сексеуіл, жыңғыл бұталары үрей мен қорқынышты далдалап, жасырып тұрғандай. Оның Сыр бойына алғаш келуі емес-ті. Бұл құм ішіндегі үшінші қысы. Ол күн шуағы маужыратып, қоңыр самалы денесін сипаған туған даласын қаншалық қимағанымен табиғи құдіретіне лаж таппай жат өлкеге амалсыз келеді. Егер сірескен қар мен күміс тұяғының астында сірнедей қатқан мұз болмаса дәл қазір мына қатыгез жерде бір күн де тұрмас еді-ау... Бөкен алдындағы тайпақ төбешікті қапталдай жүріп, үстіртке шықты. Алыстан бір топ аталасын көргенде өінің жалғыздығын сәл ұмытқандай болды. Табын шетіне тақап келген оған айбат көрсетіп, шеттету болған жоқ. Бірақ, ол марғау ешкілер мен бас текелерді жатырқағандай өзін сырт ұстаған. Және жамбасын шаршып өткен ыстық шоқтың орны сыздап, мазасын алды. Сол күні бөкендер құм ішіне кіруден қаймығып, ашық далада отықты. Түнге қарай текенің құлағына үйреншікті гуіл тағы да талаурап жеткендей болды. Ол жерден басын көтеріп, қалт тұрып тың тыңдады. Әдепкіде оны жақындап келе жатқан жел, боран сарынына ұқсатып еді, кейіннен ол түйсігі бекерге шықты, гуіл енді үздік-создық гурілге ұласып, жақындай берді.

Жақсылық Рахматулла Танауы шелектей желбіреген теке мойнын жерге созып жіберіп тұяғын серпіп қалды. Сақпанның үніндей тарс еткен дыбыстан табын түгелдей елең етісті. Ол секектей жортып әудем барып тоқтады да гүріл шыққан тұсқа секем ала қарады. Кенет, әлгі тұстан түн қойнын осқылай жоғары-төмен жүгірген ақ жолақ сәулені көзі шалды. Өткен күнгі зобалаң оқиға осындай құбылыстан болғанын түйсінген теке енді кідірмеді. Мойнын ішке салып, ысқырына дыбыстады да құм белдеуін бетке алып тартып кетті. Келіп қалған қауіпті сезген марғау ешкілер жалт-жалт бұрылып, қас-қағымда мың сан тұяқтан ұшқан қар ақ түтек болды. Теке соңынан ерген табынның сарынын еміс-еміс сезіп, шабысын үдетті. Өткендегі келген ізіне түсуге жүрегі дауаламай, құм жиегіндегі сүрлеумен шығысқа қарай заулады. Ышқына шапқан бөкендер түнгі даланы дүбірлетіп біраз жерге ұзап кетті. Ақ сәуле жолағы оқта-текте бір жарқ етіп алыстан көрініп тұрды, бірақ гүріл, гуіл естілмеді. Төніп келген зауалдан құтылғандай болған жолбасшы енді шабысын тежеп бүлкекке салды. Дембіл-дембіл мойнын төмен салып жерден дыбыс алғаны болмаса кідірген жоқ. Содан түн ортасы ауған мезетте осы құмның ығына жетті. Соңынан жөңкіле ерген табын да жан-жағына үрке жалтақтасып ойпаңға үйірілді. Теке жамбасының сырқырап ауырғанын, денесі қалтырап әлсірей бастағанын сезді. Содан бір жатып, бір тұрып таң алдында ғана көз ілді... ол түсінде қып-қызыл шоқтай жайнап тұрған қызғалдақты туған даласын көрді. Гүлдің көптігі сондай, ине шаншар ашық жер жоқ. Ол үлбіреген қауыз үрпіне тамсана қарап сәл-пәл қыбырсыз тұрды. Танауына жусан исі келді, мамыр желі жаңбыр лебін әкелді. Артынша жел екпіні күшейе берді де, қызғалдақты алқапта қызыл су жөңкілгендей сансыз толқындар пайда болды. Әлгі толқындар бірте-бірте биіктеп мұны оқпанына тарта түсті. Өкпесі қысылып, тынысы тарылды, әлсінәлсін жұпар ауасын қармап тұншыға бастады. Бір кезде найзағай оты жарқ етіп, күркіреген дыбыстан жер дүние дірілдеп қоя берді. Құлағына үрейлі гуіл жетті. Бөкеннің зәресі қалмады, ол қашпақ болғанда қоянсүйек бұтағына соғылып, омақаса құлады. Есін жиғанда үстіне төніп тұрған адамды көріп, қорыққанынан көзін жұма қойды. * * * «Бірінші май» совхозының шопаны Шайман үйінен ертелеп шығып көршісі Дүйсенбектің қыстауына бет алды.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Шопан қыстан әлсіреп шыққан малын қорада ұстап, сары майдай сақтаған жемі мен шөбін оның аузына тосатын. Әсіресе, қоздайтын саулықтарды ерекше күтімге алатын. Сондай қарбалас күндердің бірінде Сұлутөбеден ауылдық Кеңес төрағасы сәлем жолдапты. «Биыл совхоз бойынша әр жүз саулықтан жүз бестен қозы алуды межелеп отырмыз. Сондықтан Шайекең өзі басқаратын бригада мүшелерімен, депутаттармен пікірлескені жөн» депті Бақытбек. Алматыда өткен республика шопандарының кеңесіне барып қайтқан Шайекеңнің үйден түзде жүрісі көбейген еді. Бірде аудан, бірде облыс басшылары шақырып, жиналыстың төріне отырғызып қоятын болды. Сосын жиналыс басқарушылар «Бүгінгі біздің жиынымызға шопандардың республикалық кеңесіне қатысушы, Сырдария ауданы «Бірінші май» совхозының атақты шопаны Шайман мырза қатысып отыр» деп тамам жұртқа жар салады. Онымен қоймай «кәне, озатқа құрмет көрсетейік» деп, көпшілікті еріксіз қол соқтыратыны және бар. Сонда бұл қараптан-қарап қара терге түседі. Көзін бақырайтып қойып мақтаған ел басшыларының қылығын көлгірсуге жорып, жүрегі мұздай болады. Орнынан тұрып «Елден ерек жасаған ерлігім жоқ. Мен де өздеріңдей ет пен сүйектен жаралған пендемін. Төлді көп алсам ол жұрт қатарлы жақсы өмір сүрудің қамы. Маған қол соғып қошеметтемей-ақ қойыңдар, біле білсеңдер көзге мақтағаннан қорлық жоқ» деп шығып кеткісі келеді. Бірақ, оған тәуекел ете алмай мылқау адамдай үн-түнсіз отыра береді. Бірде ол ауданнан «енді жиналысқа барсам атым өшсін» деп ант-су ішіп келді. Сол антында тұрып, совхоз басшылары машина берсе де, үгіттеп алдап-суласа да шақырған жерге бармай қойды. Ауылдық кеңес мәжілісінде оған «Мұныңыз депутатқа лайық емес, сіздің облысқа бір көрінгеніңіз бізге мың күндік абырой» деп кінә да тақты. «Менің шаруам қой бағу, егер біржола мәжіліске қатысуға шықсам, онда менен малды қабылдап алыңдар» деп бұл да көнбеген. Осыдан соң мазалаған кісі болмай, күнделікті кәсібіне алаңсыз кіріскен еді. Ол Кеңес төрағасының бұл жолғы сәлемін орынды санады. Депутат шопандар жиыны деп дабыра қылмай-ақ, Дүйсенбектің қонақасына біраз шопандар келетінін естіп ортасында болуды қалады. Әлбетте әңгіме үстінде шаруа жайы қозғалады. Жыл он екі ай бойы жастанып, қар кешіп баққан малынан нәпақа күтпейтін шопан бар ма? Қозыны көп алса, табысының да көп болатынын білмейтін аңғал адам қайда? Ендеше, науқанды аман-есен өткізейік, қиналғанда бір-бірімізге сүйеу болайық, ағайын деп бәтуә жасаса, оның күші қаулыдан артық.

Жақсылық Рахматулла * * * Ойға шомып келе жатқан шопан астындағы атының әлденеге елеңдеп, тықырши бастағанын аңғарды. Ол жолдан бұрылып жазыққа шыққанда күтпеген көріністің куәсі болды. Бұл тұрған жерден бір шақырымдай жерде жатаған құм төбешік бар еді. Сол төбешікті бетке алып бұқпалай басып бара жатқан қасқырды көзі шалып қалды. Оның тектен-тек жүрмейтінін білген ол төбешіктің бойын тінткілеп асықпай төңірекке көз салған. Сонда ұйлығып тұрған ақбөкен табынын көрді. Бөрінің пиғылын енді түсінген Шайман атын тебініп шаба жөнелді. Бұл ойдым-ойдым қар сірнесін бұрқыратып төбеге жақындағанда қасқыр да табынға араласып кетті. Бірақ, соңынан шыққан айқайдан тайлығып, жемін тастай жалт бұрылды. Табын суатқа құлаған қойдай шұбап құтқарушының алдын кесіп өтті. Шайман бөріні біржола бездіріп жібермек ниетімен төбенің үстіне көтеріле бергенде аяқ астынан ісектей бөкен текесі жатқан орнынан атып тұрды. Әуелде ол мұны қасқыр тартып кеткен екен деп ойлады, сосын болмашы бұтаға сүріне жығылып, орнынан тұра алмай тырбаңдағанын көріп, атынан түсті. Теке ендігі тағдырына мойынұсұнғандай қашуға әрекеттенбей тып-тыныш жатты. Терісінен сүйегі білеу-білеу болып көрінген бөкен әбден жүдеген екен. Оң жамбасында пышақ тілгендей жараның орны бар. Егер осы күйінде қалдырып кетсе әлгі қасқырға бұйырары анық. Шайман атына мінді де көкпар ілген машығымен бөкенді алдына өңгеріп алды. – Оу, мұның не? Маған әкелген тартуың ба? – деді текені көрген Дүйсенбек, көзі жайнап. Ол болған жайды айтқанда анау «иә, сіз болмасаңыз далада аң, құс қала ма?» деп мысқылдай күлді. – Мынаны қораңа кіргізіп қой, қайтарда алып кетемін, – деді Шайман көршісінің сөзіне мән бермей. Дүйсенбек бөкенді мүйізінен сүйреп қораға кіргізді де қайтып келді. Сосын естіген оқиғасын ежіктеп сұрап алды да: – Қасқыр көрдім дейсіз? Ойпырмай, ол зұлым мұнда қайдан жүр? Сырда да, қырда да соңымнан қалмады-ау, атаңа нәлет. Былтыр бес қозымнан айрылып, жоспарымды орындамай қара бет болып ем, енді қайттім? – деп жыларман болды. Оның ит-құстың атын естісе, қарғап-сілеп, еліріп кететінін білетін Шайман: – Е, «аңшының» аңнан қорыққанын кім көрген? Астыңда атың, қолыңда мылтығың бар, неден сескенесің? Көзіңе көрінсе атып ал да терісінен ішік тіктір, – деді әзіл шыны аралас. Бұл қалжыңды естіген шопандар кеңк-кеңк күлісіп Дүйсенбекті қағыта жөнелді.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Сарысудың қасқырын құртып көзімізді ашып ең, енді Сырдың бөрісін тәртіпке салып берші... – Иә, сөйт Дүйсеке. Ұшағы бар достарыңды сұрасаң шаруа бітіп жатыр. – Рас, төңірегімізді ит-құстан тазартсаң бір-бір қозыны қидық саған. Онсыз да соған жем болып кетеді ғой. «Қорқақты қуа берсең батыр болады» дегендей, Дүйсенбек те жауаптасуға төселіп қалыпты. Ол қонақтарының қалжыңына «Хайуанның сырын Шайекең біледі. Ұшақ шақырып шығынданып қайтеміз, одан да делегатымызды елшілікке жіберіп, ит-құспен мәмілеге келейік. Маған бермек қозыларыңды осы кісіге қиыңдар» деп тәп-тәуір уәж қайырды. Шопандар енді Дүйсенбекті қойып бұған ауды. – Мұның дұрыс, Шайекең хайуанның тілін білмесе әлгі арыстай текені өңгеріп келе ме? – О, не айтқаның, шындағанда нағыз аңшы Дүйсенбек емес, Шайман ғой... – Иә, иә, «аңға шықса атпайды, малға шықса жатпайды» деген жұм­ бақтың шешуі осы адам. Шайман аңшылықты кәсіп етпеген кісі, бірақ үйінде мылтық ұстайды. Оны жалғыз үйдің тыныштығын қорғай қояды деп те ойламайды. Алайда жеті қазынаның бірі санатындағы құс мылтықты қауіпқатерге араша тұратын айбар көреді. Өріске шыққанда иығына іле кетеді, далада аң, құс кездескенімен оларды атпайды. Бүкіл ғұмырын мал соңында өткізген әкесі марқұм «Қасқыр да өзіне қастық еткен адамына өш, залалыңды тигізбесең ол да саған тиіспейді. Егер екі аяқтының қолынан зәбір көрсе, етіне таңба, жүрегіне қайғы түссе онда өле-өлгенше кек тұтып, ебі келсе есесін қайтарады. Бұрынғы қариялар үй маңына қасқыр күшіктесе оны жақсылыққа жорыған, өйткені ол қоңсының қотыр лағына тиіспей, қайта өзге жыртқыштардан қорғайтын болған. «Қасқыр екеш қасқыр да қораға шаппайды» деген сөз содан қалған. Қасқыр азулының ішінде ақылды әрі намысшыл мақұлық» деп отыратын. Сол әңгіме бала кезінен құлағына сіңіп қалған шопан қасқырды дұшпан санағанымен оған пәлендей зәбір көрсеткен жері жоқ. Бірде Дүйсенбекке қатысты мынадай оқиға болды. Шопандардың әзіл-қалжыңы да содан өрбіген ғой. Ол мамырдың ортасында Сарысудағы Сарапан жайылымына көшіп барды. Шайман түс әлетінде отарын құдықтан суарып, беткейге өргізді де, киіз үйдің іргесін ашып тастап, демалып жатқан. Есік алдына мәшине келіп тоқтады. Ол ферма бастығы Пазылханның шопыры

Жақсылық Рахматулла екен, саулық сұрасып болысымен «Сізді Пазекең шақырып жатыр» деп мұның ешнәрсеге мұршасын келтірмей ала жөнелді. Содан өзенге тақау отырған түйешілер ауылына келді. Үй маңында шөпке қонған иеліктей имиім пәрелі ұшақ тұр. Шопырдың жолай айтуынша совхоздан келген уәкілдердің көлігі осы. Ол «О, баршылық заман-ай, ертедегі басшылар атпен жүреді деуші еді, оны көрген емеспіз, біздің білетіндеріміз лөккебаймен жүретіндер еді, енді ұшаққа мінетіндерді де көрдік-ау» деді таңданып. Ол табалдырықтан ішке аттағанда төрде отырған совхоздың бас зоотехнигі Дарханбек пен Пазылханды көрді, өзге үш жігітті ұшқыш болар деп жорыды. Ол жағалай қолдасып амандасты да ферма басты­ ғының тізесін баса отырды. Үй иесінің ұсынған шұбатынан дәм татып, мал-жан амандығын сұрасқаннан кейін Дарханбек: – Ұшаққа мініп көріп пе едің? – деді бұған бұрыла қарап. Ойда жоқ сұраққа не жауап қайтаруды білмей ол бейтаныс орыстарға қысыла көз тастады. Ортада отырған бірінің «төбесі тесік» пе, бұған шұқшия қарап қалыпты. Оның жылтылдаған көзінен «Ат пен есек, одан қалса түйе мінгеннен өзгені көрді деймісің, бұл жабайы қазақ» деген мысқылды сезгендей болып, намысы келді. Сонау бір жылдары Патыма депутат сауыншы атанып дүрілдеп тұрғанда, Мәскеудегі халық шаруашылығы көрмесіне барады. Әйелінің ұшақпен барып қайтқанын білетін бұл «Ойпырмай, мәшиненің иісінен жүрегің айнитын еді, шыдадың ба әйтеуір» деп таңданады. Кейін шопандық кәсіпке келгенде мұның өзі де озат атанып, Алматыға бірнеше рет барып қайтты. Сонда ұшақтың рахатын көрген. Малшыны мақау санап, сәл жерден кемсітетін талай-талай мық­ ты­лардың сөз астарын түсінбей масқара болғандарын да біледі. Алма­ тыдан келген бір дөкей ілгеріде қымызға қызып алып «Бұл ағаларыңның бармаған жері, баспаған тауы қалды ма? Семейдің де, Көкшетаудың да, Талдықорғанның да, тіпті қырғыз бен қалмақтың да қонағы болып, қымызын ішкен» деп шалқығанда есікке таяу отырған Бөкей деген шопан: «Е, ағасы, талай жердің дәм-тұзын татқан екенсіз, ал Шиелінің қымызын ішіп көрдіңіз бе?» – дейді оған. Әлгі оған аузын ашып, бақырайып қарап қалады. – Пай-пай, қымыз деп солардікін айт, тура бал татиды. Ауданнан біраз кісі тәжірибе алмасуға барып қайттық. Қарабұлан дегеннің үйінде бір күн болып, сый-сияпат көрдік, – деді шопан ананың мысын басқанына онан әрі айызы қанып. Бұл «көпті көрген» қонақты тіпті есінен тандырғандай әсер етті. Ол әп-сәтте желпінген көңілін басып: – Сіз, сонда Чилидегі Корваланның қолынан дәм таттыңыз ба? Құдайым-ау, өзіңіз нағыз бақытты кісі болдыңыз ғой... Дұрыс, дұр-

ДАЛА ТОЛҒАУЫ ы-ы-с-с. «Ерді кебенек ішінде таны» деген, тегін адам емес екеніңді келгеннен-ақ байқап едім, – деп табан астында қоғадай иіліп кетсе керек. Мал соңында жүргенімен шопан екеш шопан да газет оқып, теледидар көреді. Дастарқан басындағы малшылар көрші ауданның атын туу жер түбіндегі Чилимен, оның озат жылқышысын қуғын-сүргінде жүрген Луис Корволанмен шатастырып алған қонағынан қысылады. Бір нәрсені бүлдіріп алғанын сезгендей ол алдына тартылған қойдың басын қолына алып жатып, ет турап отырған Шайманға «Ағасы, қалай ит-құс мазаны алып тұрған жоқ па?» дейді әңгіме бетін басқа жаққа аударып. – Әзірше тынышпыз. Дегенмен оқта-текте... – деп айта бергенде Бөкей және киіп кетеді. – Е, ағасы даланың бөрісі үйреншікті жауымыз ғой, бұйырған қойын жейді де жөніне кетеді, бәрінен қиыны қаланың бөрісі болып тұр, ол бірін жеп, бірін өңгеріп кетеді. Қанша дегенмен заты қазақ емес пе, бұл жолы қонақ өзінің «мақтамен бауыздалғанын» түсінді де нарттай қызарып, қолындағы басты алдына қоя салады. Сонан, кісілерін шығарып салғаннан кейін құрдасына «Қонақ менікі, дастарқан менікі, саған не жоқ. Ішіп-жегеніңді бойыңа сіңіріп жөніңмен отырмаймысың» деп өкпесін айтса, ол «Мен бір астанадан келгесін дардай әңгіме күтіп отырсам, ішкен-жегенін айтып қояр емес. Ондай дөкейден ауылдағы Бөкен артық» деп жырқ-жырқ күледі. Дегенмен Шайман қонағын құдайындай күтіп үйренген салтына томпақтау келген жағдайдан көпке дейін ыңғайсызданып жүреді. Әлгі қонақ әжептәуір ренжіп қалған екен, совхоз директіріне «Шопандарыңыз малын тілімен семіртеді екен, тәжірибесін Қазақстанға таратамын» деп кетіпті. Әбсәми Бөкейдің қылығын бетін басып сөккен жоқ, әйтсе де өзі қашыртпа сөзге, астарлы әңгімеге бейім ол «Отыз тістен шыққан сөз отыз рулы елге тарайды» деген, ауыл үйдегі қышыма әзілді қонаққа айтпай, әдеп сақтамаймысың. Енді сенің қырсығыңнан атымыз шығатын болды деп кейістік білдіреді. * * * Инелік ұшақтың ұшқыштары мұның не ойлап отырғанын қайдан білсін, бірімен-бірі шүйіркелесіп, бұларды әжуалай бастады. Орыс тіліне нан сұрап жерлік жортағы бар Шайман сөз мәнісін түсінді. – Әлгіде «вертолет» құлдилай жөнелгенде мына бастық ко­рық­ қанынан бұтына жіберіп қоя жаздады, – деді шикіл сары шиық-шиық күліп. – Енді келіп қойшысына мықтымсып отыр. «Аспанға ұшып көрдің бе?», – дейді. Малдан басқа не біледі бұл байғұс.

Жақсылық Рахматулла – Иә, иә, сахараның нағыз перісі. Бірде жапан далада қой бағып жүрген осындай бір қазақты көріп, не істер екен, байқайын деген әуестікпен дәл төбесіне келгенде төмендедім де тұра қалдым. Қойлар тым-тырақай қашып кетті, әлгі қойшы есігінің үстінде қозғалмай отыр, қорқатын түрі жоқ. Таяғын аспанға шошайтып, есегін нұқып-нұқып қояды. Шамасы «есегімнің басын ауыртпа» дейтін тәрізді. Аяп кеттім, – деді оны қоштаған екінші серігі. Шайман ішінен «түсінігіңе болайын, қызталақ, ол саған «есектің миындай миың жоқ» дегені ғой» деп ойлады. Оған мысқылдай менсінбей қараған үшіншісі «Ой, мынауыңнан түк шықпайды, шамасы тірі ұшқышты бірінші рет көріп отыр-ау, тілінен айрылды», – деді түңіліп. Дарқанбек те орысшаға қара жаяу емес еді, бірақ неге екенін қайдам, бәрін есіте отырса да мыңқ етпеді. – Жігіттерің әдепсіз екен, – деді Шайман оған. – Сөз төркінін байқадың ба, «су ішкен құдығына түкіріп» отыр ғой. Ал, бұл не жүріс, неге шақырдыңдар? – Дымың ішіңде болсын. Шайеке, қайтесің, қонағына өкпелеген қай қазақты көрдің. Ісіміз осыларға түсіп тұр, сандала берсін, бізді итқұстан құтқарса болды да. Дарханбек қолын ақырын сілтеп, көңілсіз жымиды. Шопан оның намыстанып қалғанын байқап, онан әрі қажаған жоқ, өзінің сұрағына жауап тосты. – Осында кім көрінгеннің сөзін есту үшін келмедік... «Ит-құс мазаны алып бітті, «көмектесіңдер» деп мына ферма бастығың кеңсенің табалдырығын тоздырған соң деректір аудан басшылары арқылы «вертолет» жалдады. Өзен бойын «қасекеңдерден» тазартып беруге шықтық. Сен осыған көмектес, ана жыртқыштардың жымын білесің, жол көрсет. – Жо-жоқ, қинама. – Шайман бұл істен ат-тонын ала қашты. – Олардың жатқан-тұрғанын білетіндей аңшы деймісің, менің баққаным қой, қасқыр емес. Жүдә, бар ғой, осыларыңа қарсымын. Ол да табиғат анадан туған мақұлық, өмір сүруге құқығы бар. Өзіңе-өзің бекем болсаң тиіспейді. Егер «жатқан жыланның құйрығын» бассақ, айрылмас бәлеге қаламыз. – Қой, ей, не деп отырсың, құрметті Шайеке, о заман да, бұ заман қойшының қасқырға араша түскенін естісем құлағым керең болсын. Астапыралла, өңім бе, түсім бе? – Дарханбек ферма бастығына иек қақты. – Сіз не дейсіз бұған, Пазеке? – Бұл азаматтың сөзіне қарағанда «көршісімен» тату көрінді, шамасы екі жақ қару қолданбауға шарт жасасқан болды.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Мәселені ойынға айналдырмаңдар. Вертолеттің әр сағаты қыпқызыл ақша, кәне, не істейміз? Пазылған жол нұсқауды деп сенім артқан шопанның әлгі сөзіне шекесі тырысып қалған еді. Бірақ, алған бетінен бұрылмайтын Шайманды уәжбен тоқтатпаса ашумен ықтырып немесе өтірік көлгірсіп жөнге салуға болмайтынын ойлады да іш пыстаны ішінде қайнады. – Менің ойлағаным сендердің қамың еді Шайеке... Жатқан жыланның құйрығын баспай-ақ қояйық, ал, сонда «қасекеңдердің» ферманың тышқан тоқтысына тиіспейтініне, тиісе қалса шығынды төлейтініне қолхат бересің бе? – Оу, бұл не дегенің? – шопан шындап ашуланды. – Қолхат жаза­ тын­дай маған актімен өткізіп қойған ит-құсың бар ма? Айтсам бұрынғы­ лардан естігенімді, өзімнің көрген білгенімді айттым. Мен баққан малымды сақтауға кепілдік беремін. Фермадағы әркімнің міндеті де сондай. Ендеше, жоқ жерден ілік іздемей, адамдарыңа иелік ет. Бұл әрекет­ теріңнен ештеңе шықпайды, түйенің мойнындай өзен иіріміндегі бесалты қасқырды құртқаныңмен бүкіл Бетпақдаланы тазарта алмайсың. – Жарайды, ендігің құлаққа кірмейді, – Пазылхан тыжырынды. – Бір жөні болар, адаспаспыз.. – Көр де тұр, – деді ұшқыштың «төбесі тесігі» жорта түсін суытып, – осыдан көнбедің бар ғой, қасқырларды тура үйіңе айдап апарамын. – Сөйт, Николай, Шайекеңнің әуселесін көрейік. Дарханбек тағы кейістік білдірді. – Әзілді қойсаңдаршы. «Жаман айтпай, жақсы жоқ», тауығыңның аяғы сынса бәлесін бізге жабудан тайынбас. – Оны басындағы тақияндай көр. Ал, – Шайман орнынан тұрды, – мен қайтайын. Ренжімеңдер, қой да, қасқыр да аман болсын. – Сіз ойланбайсыз ба? – Енді «төбесі тесік» ұшқыш оған қиыла өтінді. – Табысқа ортақ боласыз. Бір қасқырдың терісі қазір екі мың сом, үшеудің бірін беремін, тегін ақша қалтаңды тесе ме? – Жоқ, өзіңізге бұйырсын. Мына серіктеріңе айтарым, – Шайман білетін орысшасына басты. – Мұнан былай «екі елі аузына бір елі қақпақ» қойып сөйлеуді үйренсін. Қойшыны «жабайы, байғұс» деп қорламасын. Солай. Ұшқыштар бір-біріне көз қиығын жіберіп күйбеңдесіп кетті. ... Шайманның қонысы өзен бойынан аулақ, баялыш пен киік оты аралас жазаңда болатын. Өрісте жүргенінде оқта-текте үйірінен бөлініп қалған бірен-сараң бөкен кездесетін, сай-салада ол қоян мен сабалақ түлкі қашатын. Бірақ, бұл төңіректен қасқырдың ізін де, өзін де көрмеген.

Жақсылық Рахматулла Бірде көрші шопанның үйіне барып, қайтар жолда түз тағысын жолықтырды. Ол оң қапталындағы бөліктей дөңгелеген төбенің үстінде бұған қасқая қарап тұрды. Шайман сескенген жоқ, әншейінде адам көзіне түсуден жасқанатын жыртқыштың тапа-тал түсте, жалаң далада жүргеніне таңданды. «Сірә, өткендегі аңшылардан» қуғын жеген болар, – деп жорамалдады ол елеңдей басқан атының тізгінін тарта ұстап. – Әйтпесе, бұрын неге көрінбеді? Япыр-ай, сыңарынан айрылып, қанына қарайған пәле болмаса нетті, тіпті бой жасырып қаймығатын емес, «келсең кел» дегендей едірейіп тұр ғой!» Шопан қауіп ойлап ұзай берді. Қасқыр төбеге қойылған тас мүсіндей тұрған орнынан тапжылмады. Осыдан кейін Шайманнан маза кетті. Түнемелікке құс мылтығын басына жастанып, отар шетінде жатты. Күндіз ұлы Серікті орнына қалдырып, өзі маңайды шарлады. Ондағы ойы бөрінің қайда тұрақ­ тағанын білу еді. Егер жақын төңірекке қоныстанса көршісінің шырқын бұзбас, ал тұрақты жатағы болмаса, онда жақсылық күту қиын, кез келген уақытта малға шабады. Ол төңіректі кезді, алайда ит-құстың бір белгісін таппады. Сосын «айдалада не бітірсін, өзен бойына қайтып кеткен болар, бекер әбігерге түскен екем» деді өзін-өзі жұбатып. Сонысы шындыққа айналғандай көпке дейін жалғыз үйдің тынышын бұзған ешкім болмады. Сарысу даласында құбылы құдық көп. Оның бәрінде де малшы отыр. Құдық-құдықтың арасы әр қилы, ең жақыны жеті-сегіз шақырымдай. Соның өзінде шопандар бір-бірімен аяқ-табақ қатысып, екі-үш күнде жүздесіп тұрады. Бірінің жағдайын екіншісі біліп, тойтомалағын, қайғы-қасіретін бірлесіп көтеріседі. Телефон байланысы, иә рациясы болғанымен олардың құлағы түрік. Бас зоотехник пен ферма бастығының «инелік ұшақпен» өзен жағасындағы қалың жыңғылды паналаған ит-құсты қырып салғанын барша білді. Дүйсенбек деген шопан «аңшыларға» жол көрсетіп, ақысына ішіктік тері алғаны да тамам жұртқа тарады. Ол «Шайман жыртқыштарға қамқор боламын деп, құдай айдап келген несібесінен қағылды. Мен үш сағатта бес мың теңгелік дүние таптым, әрі Сарысуды арамтамақ хайуаннан тазарттым» деп кездескенге күпілдеп жүргенде Шайман «бекер жасаған екен. Тон кидім деп сорлап қалмаса жарар еді» деп оның ұшқалақтығын жақтырмаған. Сол күдігі дәл келді. Шайман құдықтан мал суарып жатқанда елі­ ріп Дүйсебек жетті. Сәлемдесіп болысымен анау асығып-аптығып ша­ руасын айтты. «Үш күн болды бала-шағам қамауда отыр, – деді ол. – Айтқаныңыз айдай келді, ағатай. Бір қасқыр үйімді торуылдап жүр,

ДАЛА ТОЛҒАУЫ адамнан да, иттен де жасқанар емес, кәпір. Екі рет мылтық атып оқ дарыта алмадым, атпен қуып та көрдім, шаң қаптырып кетті. Екеулеп көзін жоймасақ, малды қойшы, залалы адамға тие ме деп қорқамын. Көмектесіңіз». Шайман көршісіне қол ұшын берейін десе «ит-құсқа тиіспеймін» деген анты бар, оны бұзса не болғаны?! «Бәлені басыңа сатып алған өзің, ендеше азабын тарт, менен қайырым күтпе» деп бетін қайырып тастайын десе ауылдасын аяйды. Жаны ашығанмен жыртқыштың аты жыртқыш, сеніп болмайды. Шопан еріксіз Дүйсенбекке ілесті. – Арлан қасқыр анау сыйлыққа алған теріңнің исін қимай жүрген болар. Әйтпесе өлімге басын оп-оңай тіге салады деймісің, – деді Шайман бөрінің қылығын өзінше топшылап. – Сендегі қаншығының болмаса күшігінің терісі-ау... – Туу, махаббатының күштісін-ай, ә.. Оған кім сенеді. Анада бұл кәззаптың ұшақтан қалай құтылып кеткеніне қайранмын. – Енді көзін жоймасаң, күн көрсетпейді. Аңдысқан жау алмай қоя ма... Қырғыз жазушысы Шыңғыс баяндаған ақ қасқырдың әулеті емес пе екен? – Итім біліп пе, бір қияндағы қырғыз түгілі қазақтың да өз бөрісі өзіне жетеді ғой. Бұлар іздеген жоғын қиналмай тапты. Қасқыр Дүйсенбек үйінен бірер шақырым жердегі қарған су кеулеп тастаған кішкене жырашықта жатыр екен. Ат тұяғының дүбірін естіп алыстан қашқан бөрі маңайлатпады. Алайда, ыстық күнде ұзаққа қаша алмай қуған мен қашқынның арақашықтығы қысқара түсті. Ол өзінің құтылмасын сезді ме, кенет бағытын кілт өзгертіп, көз ұшында бұлдыраған Дүйсенбектің үйіне қарай зымырады. Шайман «мынау қайтеді-ей» деп ойлағанша болған жоқ қараша үйге жетіп те қалды. Үй айналасы бір сәтте құйын көтерілгендей шаңғытып кетті де бұлар арланнан көз жазды. Бүйірі қызған аты бас бермей Шайман есік алдынан зуылдап өте шықты. Сонда ол айдалаға қарай зытып бара жатқан мақұлықты көрді. Дүйсенбек те соның соңынан далақтап шапты. Манағыдай емес бұл жолы екеуі де қашқынды ұзатпай қармады. Сөйтсе қасқыр деп қуғаны шопанның сары ала төбеті. Ол иесін танып, құйрығын бұлғаңдата жерге сұлай кетсін. Өзінің алданып қалғанына әрі үйге келген қасқырдан қорқып қашқан итіне күйінген Дүйсенбек еркелеп бұтын көтере берген сары аланы «Ой, атаңа нәлет» деп қамшымен бір тартты. – Қасқыр қайда, жер жұтты ма?

Жақсылық Рахматулла Шайман оның сұрағына жауап қатпастан кері қарай құйғытты. Үй іргесіне тоқтағанда әйелдің бажылдаған дауысы, балаларының шуылы естілді. Алғашқыда бөрі үйге кіріп, сойқанды салып жатыр екен деп шошыған шопан апыл-ғұпыл аттан түсіп, есікке жақындағанда: – Қасқыр қосқа кірді, ойбай есікті ашпа, – деді шопанның келіншегі бажылдап. Не болғанын түсінбей алақ-жұлақ еткен Дүйсенбекке: – Қорықпа, жігітім, – деді Шайман. – Бала-шағаң аман, ал «қонағың» қоста демалып жатқанға ұқсайды. Қазір барып сәлемдесесің. – Қа-қай-да-а? Ол анадай жерде тұрған итарқа үйшікті саусағымен нұсқады. – Үндеме, әлгі терілерің сонда ма? – Иә, иә... Ойбай, енді қайттім? Қайткені несі, аузыңның салымы бар, тышқан мұрнын қанатпай тағы бір екі мың теңге пайда табатын болдың. Ал, мылтығыңды оңтайлап ұста. Байқа, жіберіп алма, есіктен басы көрінісімен ат. Дүйсенбек шегіншектей барып ашық есікке мылтығын кезеніп тұра қалды. Шайман қосты айналып қолындағы уықтың сынығы­ мен іргені түрткілей бастады. Іштен тырс еткен дыбыс білінбеді. Ол бұрынғыдан да батылырақ қимылдады, бірақ онысынан нәтиже шықпады. Қос дегені екі қабат керегенің басын матастырып байлай салған, сырт жағы бітеу де аузында кісі сиярлық ғана есігі бар, үстіне туырлық жабылған жолым үй болатын. Малшылар мұндай үйшікте қазан-аяқ, азық-түлік сақтайды. Киіздің шаңын әрі-бері бұрқыратып сабалаған Шайман: – Болмады, – деді Дүйсенбектің жанына келіп: – Мына таяқты ұста да ішке кір. – Ойбай атама! – Ау, енді не істейміз, осылай тұра береміз бе? «Қасекең» солығын басса теңдік бермейді. Бол, қимылда. – Шайеке-ау, қинамашы мені. – Онда есікті жабатын бір нәрсе әкел. – Ошақ басында керегенің сынығы жатыр, – деп іштегі әйел дауыстады. Шайман жүгіріп барып жарты керегені әкелді де, қостың есігін тіреді. – Ал, енді қорқатын ештеңе жоқ. «Қасекең» анық іште болса, қаншығының терісін иіскеп жата берсін. – Шынында іште ме өзі, жоқ босқа арам тер болып жүрміз бе?

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Іште, ойбай, іште... өз көзіммен көрдім. – Әй, сен де ит-құс болып кеттің бе, неге шықпайсың сыртқа, есікті іліп алып сарнағанша, – деді Дүйсенбек әйеліне зекіп. – Аш есікті, қасқырың қамауда. Екі шопан есік көзіне жабылған керегені үш бұт темір оқамен, бақанмен тіреп, әбден нықтады. Сосын туырлықтың шетін бастырған арқанды пышақпен қиып жіберіп, киізді сыпырып тастады. Сол кезде жалаңаш керегеден іштегініңі бәрі көрінді. Арлан дәл ортадағы дөңкиген қаптың үстінде жер бауырлап жатыр екен. Оның суық, өткір жанарынан жасқанған Дүйсенбек қойқақтаған жүрісінен жаңылып қалды. – Айтайын ба? Қарашы сұмырайдың қадалуын. Шайман жыртқыштың шарасыз күйін көріп: – Шай ішейік, шөлдедік, – деп мылтығын қолында шошайтып күйіп-піскен жігітке. – Енді бұл қорадағы қоймен тең. Мүмкін маған сыйларсың. – Шының ба, Шайеке? Тіпті тірідей жетектеп кетсең де ризамын. – Бопты онда. Ойыны ма, шыны ма дегендей Дүйсенбек, аузы аңқиып оның бетіне қарады. – Тек айрылып қалсаң, екеуміздің ажалымыз осыдан болады. Көрдің бе, көзімен жеп барады, малғұн. – Шылбыр арқан акел, сөзді көбейтпей. Дүйсенбек босағадан сығалап тұрған әйеліне әмір берді. – Әй, анау жаңадан ескен шылбырыңды лақтыр мұнда. Жылқы қылынан есілген арқанның ұшынан тұзақ жасап, уыққа ілген Шайман серігіне: – Кәне, сен алдына таман жақындап алдарқата тұр, қорықпа, – деді өзі екінші бетке шықты. Басына зауал төнген жыртқыш Дүйсенбекке қарай атылуға ыңғайлана берді. Сол сәтте Шайман көзі ілеспес әбжілдікпен уықты ішке сүңгітіп бұғалақ салды. Арлан алқымын қышқаштай қысқан тұзақтан құтылуға әрекеттеніп, жанталаса бұлқынды, ұршықтай иіріліп, аспанға шапшыды. Алапат ашумен керегеге ауыз салғанда қаусырманы аударып тастай жаздады. Арқанды шірей тартқан шопан әзер дегенде бөріні әлсіретіп барып жықты. – Әб-бәлем, осымен шаруаң біткен шығар, – деді ол, бөріні кереге көзіне матап болғасын. – Қазір аузыңа құрсау саламын да жөніне жіберемін. Сосын қайда барсаң, онда бар. – Шайе-ке, – деді Дүйсенбек тұтығып, – оныңызды қойыңыз, жібер­ геніңіз не? Б-б-болмайды ол.

Жақсылық Рахматулла Шайман шылбыр қиып ісінген алақанын сипалап тұрып: – Ендеше хайуанаттар көрмесіне жөнелтемін, еркіндіктен жерісе қалған өмірін темір тордың ішінде өткізсін, – деді. Дүйсенбек: – Есіңіз дұрыс па? К-Көрмеңіз не тағы... Арам тер боп ұстаған арланымның жайын өзім табамын, – баж ете түсті. – Әй, жігітім, – Шайманның даусы зілді шықты. – Бәтуа бар ма сенде? Жаңа ғана жетелеп кетсең де ризамын дегенің қайда? Дүйсенбек мұрнын тартқыштап, зорлана ыржиды. Ерінің ыңғайсыз жағдайда қалғанына қысылған әйел: – Ағай, оның сөзін көңілге алмаңыз. Осы көрген құқайым да жетеді. Бұл үйде не қасқыр тұрады, не біз тұрамыз. Құтқарыңыз мына жауыздан, – деп жылап қоя берді. Дүйсенбекте тіл жоқ. Еншіге тиген бөріні не істерін білмей Шайман дал, қандасын жақтап, басын өлімге тіккен мәрттігі үшін оны аулаққа апарып босатып жіберейін десе онсыз да үй торып жүрген неме мынадан кейін мүлдем жауығып кете ме деп қорқады. Аузына бұрау салып қоя берсе қорлықпен аштан өлер еді, олай азаптағанша атып тастаған сауап, бірақ өлімге қиятындай жазығы қанша? Басқаны қайдам, әзірге дәл Дүйсенбек пен Шайманға келтірген құттай залалы жоқ. Егер қасқыр мен адамның бір-біріне жасаған қиянатын безбенге салып өлшесе, адамдікі басым түсер еді. Басқасын айтпағанда дүниеге енді келген жазықсыз бөлтірікке кімнің жаны ашиды? Жақсылық жасадым деген пенденің өзі тірсегін қиып, құлағына ен салып кетеді. Екінші біреулер көзін ойып тастайды немесе түгел көтеріп әкетеді де, көз көрмес, құлақ естімес жердегі таныстарына апарып сыйлайды, не керек, ерте ме, кеш пе, адам қолынан опат болады. Осындай жауыздығы үшін адам тұз тағысынан қандай рақым күте алады. Жалпы рақым күтерліктей не беті бар? Адам өзді-өзі керіседі, келіседі, жауығады, достасады. Ал, тілсіз мақұлық пен арадағы қатынасты қалай реттейді. Тегінде «жылы-жылы сөйлесе, жылан інінен шығады» деген сөз бекерден-бекер айтылмаса керек. Ол әрі ойлап, бері ойлап «Қой обалыңа қалмайын, бірер күн лаждап ұстайын да келген-кеткендерден хайуанаттар көрмесіне жөнелтейін» деген тоқтамға келді. Сол күні Дүйсенбек екеуі темір тордан үйшік жасады да оны елсіз далаға құрып, бөріні ішіне қамап қойды. Ал, ертесіне оны осында келген автодүкен сатушысынан Сырға жөнелтті. Сатушы жігіт «көрмеге өткізсе үлкен сыйлық аласың» дегесін тұмсығына бұғалық салған бөріні қойша көтеріп, кабинасына салып алды.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ * * * ...Дүйсенбектің берген қонақасына шопандар риза болысты. Ең маңыздысы орталарындағы қариясы дәм берген шаңыраққа жақсы лебіз айта келіп, отырғандардың баршасына амандық-саулық, ынтымақ, бірлік тілеп, батасын берді. Төл алудың алдында бұл нышан жақсы болды. Шайман атына мініп жатып Дүйсенбекке: – Әлгі бөкенімді әкел, – деді. – «Көкпар салған жерінде», мен оны қимай тұрмын, – деді ол. – Қой, әңгімені жігітім, сасай текені жеп ішің өтеді. – Шын айтамын, соны маған байла, ырым болсын. Жем-суын беріп бағайын, мүмкін үйіме келген қыдыр шығар. – Сенейін бе, сенбейін бе, аң-құсқа мейірімің түссе құдай жолыңды оңғарар. Тіпә-тіпә, тіл-сұқтан аман бол. – Әзілдеме, көрші. Мен адалын айтып тұрмын. – Бір сұрағанын беріңіз аға, – деді жандарына келген шопан әйелі Шайманға. – Шынында хайуанның кепиетіне ұшырадық па, тірлі­гіміз­ дің қиюы қашып жүр. – Болсын, – деді Шайман мына сөзге көңілі еріп. – Расында бұл сендерге жақсылық әкелер. Әйтеуір бір нәрсеге сенген жөн ғой. Шайман үйіне көңілі өсіп қайтты. Сол жылы Дүйсенбектің төл ертпеген тұсағы қалмады. Ал, Шайман болса тағы да астанадағы үздіктердің жиынына шақырылды. Бірақ, ол онда барған жоқ, өзінің бауыр басқан Сарысуында қалды. Артынша ел жақтан «коммунистер тақтан тайды, қазақ еркіндік алды, енді шопан атаулы болмайды, әркім өз қалауынша кәсіп етеді» дегендей хабар жетті. Содан көп ұзамай қалыпты тірліктің бәрі бытысып, адам түсінбес әлек басталды. Совхоз тарады, қорадағы қойға кім көрінген ен салды... Дегенде табиғат өз уілінен жаңылған болмады.

Жақсылық Рахматулла СЫРДАҒЫ ЕЛІКТЕР (әңгіме) Ерлан жатар алды тортөбел мінісін жайғап келетін әдетімен тысқа шыққанда аспан жұлдыздарын бұлт перделеп, қараңғылық қойыла түскенін аңдаған. Бетіне бір-жар қыламық қар ұшқыны тигенде күн жыламық тартқанын байқап қар жауарын сезген. Сонан төсегіне қисайып қашан кірпігі ұйқыға ілінгенше қыстың алғашқы қарын көруге асыққан мазасыздықтан арыла алмады. Бұл күткендей ертең қан сонар болса аңшылық жортуылын қай тұстан, қалай бастаған жөн деп, ойы сан-саққа жүгірді. Сонар сәтін ауылдың арқасын орай ағатын дарияның жағалауынан бастай ма, әлде құбыладағы егістікті шолып өтіп, әрі қарай бұйрат құмға шыға ма? Қайсы бағытты таңдаса да бірінші қардың таңында құс иініндегі сайсаладан да, дария бойлығындағы жиделі тоғайдан да жалт етіп көзге ілінер аң мен құс кезігеріне миттей шұбасы жоқ Жас та болса табиғат құбылысына қарай аңның түсі мен мінезі, жүріс, тұрысы өзгеріп отырары бұған аян. Қар жауған елең-алаңда қасқыр мен шөбері, түлкі мен қарсақ жортады. Айнала маң ашылып ақкөбең тартқан тұста жерден шұқым дән таппаған тоғайдың қырғауылы амалсыз жиде басына қонақтайды. Түнімен үкі мен төрт аяқты дұшпанынан жасқанып дала кезген үркек қоян күн көзі шыға ентігін басып қалың жынысқа жайғасады. Егер ізшіл болсаң оның қай қопа мен түбіртіктің қуысында жатқанын топшылау қиынға түспейді. Сыр бойында, оның бір бөлшегі осы Қожакенттің екі қапталында тұрған Түгіскен мен Өзгент ауылдарының арғы-бергі аумағында ұшатын құс пен жүгірер аңның түрлері, оны қайсысын қай мезгілде, немен аулауға болары жас жігітке алақанда тұрған деректей анық. Ал, әлгі ауылдарда аңшылық құратын кімдер екені былай тұрсын, олардың астына мінер аты мен соңына ерер итіне дейін таныс. Қабілеті, біріненбірінің артық-кем соғар жері де белгілі. Егер аңға шыға бергенде алдын кескен ат пен иттің ізін көзі шалса «е, мынау пәленше болды, алдымды орап кеткен екен бәтшағар» деп алған бетінен бұрылып басқа соныға түсер еді. Бірақ, «аңды бұйырған алады, қуған емес» деген мәтелдің де шындығы барын талай көрді. Алдын орап кеткен аңшының ізімен жүріп-ақ, әдепкі жаналғыштан тығылып құтылғандар бұған тұтылып жататыны бар. Кейде екеуіне де кезікпеген үшінші бір мергеннің оғына ілініп, қанжығасын майлап жатады. Ендеше табиғат жаратқан

ДАЛА ТОЛҒАУЫ жантықты бірінен-бірі қызғану есті аңшылының серті емес. Кімнің несібесіне не бұйырады, оны тәңір біледі. Әркімнің өзін қызықтыратын аң мен құсы да бөлек. Және де соның сырын одан жетік білетін ешкім жоқ. Соған орай аңшылық кәсібі де анықталады. Мәселен, бір аңшы үнемі қасқыр мен түлкі ғана аулайды, екіншісі қоян мен қырғауыл алуға шебер, ал үшінші бірі тау мен дала кезіп арқар мен киікке қақпан салады. Олардың аң ұстау әдісі де әрқалай. «Менің аңшылық серігім мыл­ тық, одан қалса сүзгі, сүңгі, әрине үйретілген аңшы иттер. Біреу тек тұзақ құруға епті. Тағы біреу тазы мен дүрегейді, бүркіт пен ителгіні пайдалануға әуес, яғни кім неге машықтанса сол тәсілі өзіне ыстық, онсыз жерік асын аңсаған әйелдей құмары қанбайды. Бірақ айналып келгенде бойында аңшылыққа ықылас, ынтасы, күші бар кісі бұл айтылғандардың бәрін әжетке жаратады» дейтін еді Пазыл. Орыс мінезді, бала-шаға, кәрі-құртаң демей ойындағысын бетіне айтып салып, қарап отыратын тура шап сол Пазыл жарықтықтан асқан бұл төңіректе аңшы болмаған. Анау Есқожа мен Райхан, Әмзе мен Нысан, мұның бабасы Әлжан, Ысқақ, бертіңгі өзінің алдында жүрген Әсет, Алтынбек, Дәурен, Жандарбек, Тұрлыбектер, өмірден озғаны, тірісі бар бәрі де аңшылыққа келгенде сол шадыр, шатақ, бірақ обалы не кісі ақысын жемейтін адал Пазылдан озғаны жоқ. Жүгірген аң мен ұшқан құсты алдынан кесе өткізбейтін сұр мерген елуінші жылдардың ішінде бір қауым аш-арықты қанжығасымен асырап, қатарға қосқан екен. Бетаузы оқ жұлып кеткендей пырым-пырым, түрі адам қарағысыз сол жаһал уағында қасқырмен де, қабанмен де жеме-жем айқасқа шығып, талай өлім аузынан аман қалған. Жүрегі тастай қатты, қимылы ширақ, кез келген істің оябын табатын епті Пазыл қартайса да бойындағы құдай берген қасиеті қартаймады. Ол да кейінгілерге өрлік, қайсарлық көрінді. Қалай дегенде бұлардың аңшылығы оның қасында жіп есе алмас. Алайда, «болмасаң да ұқсап бақ» деген ғой, Қожакенттің көп жастары Пайзекеңдей ер көңілді, ешкімнен ықпайтын өжет, тіршіліктің тілін білетін киелі адам болуды армандап, еліктей ер жетті. Мәрт, алғыр, ешнәрседен тайлықпайтын батыр, аңшылық істің бүге-шүгесіне дейін жетік осы адамның бейнесі Ерланның да жүрегіне терең ұялады. Алғашында бабасы құсап құмай тазы, қасқыр, түлкі алатын дүрегей құм-тақырларда болмаса бұтасы қалың, қалтарысбұлтарысы жықпыл ауыл маңында олардың көсіліп аң қаға алмасын тәжірибеден көріп, үш құмайын Келінтөбедегі досына сыйлады да, ол жақтан азулы жыртқыштан ықпайтын лайка тұқымдас екі ит әкелді. Қазақы төбеттердің тұқымы азып, қоспаға айналмағанда сыры, сыны

Жақсылық Рахматулла беймәлім сонау жер түбіндегі Сібірдің қара аласына көңілі кетер ме? Тұрқы да аузы алты қарыс таза төбеттерден аласалау, мойыны да бос, осырауы да қысыңқы, мінезі де жеңілтектеу, қанды көрсе «қой», «кетті» тыңдамай бас салатын тағылығы басым кәпірді әуелгіде жақтырмады. Аңға ертіп шыққан бір жортуылда Есжан тоғайын аралай жүріп жабағы жүндей ұйысқан шеңгел ішінен шыға зытқан бір топ шошқаны қуып берді әлгі екі иті. Бұтасы қалың қопаға қарай қашқан доңыздар екі аралықтағы сыйдам жыңғылдан өте бере құтыла алмасын сезді ме кенет жылқыдай үйіріліп тұра қалысты. Бұл атына қамшы баса шауып келе жатып үйірілген топтың ит жақ қабанды көзі шалды. «Қап, лайкаларды жарып тастайтын болды-ау, мына бәле. «Ақмойнақ», «Лайка» деп айқай салғанша қас пен көздің арасында арынды ақмойнағы дұшпанына бетпе-бет келе жалт бұрылып кетті. Қабан мойнын иіп үлгерем дегенше екінші ит оның арт жақ қапталын жанай өткенін байқады. Сол-ақ екен қатты шыңғырған дауыс құлағын осып жібергендей болды. Қараса өкірген қабан шыр айналып, өзімен-өзі әлекке түсіп кеткен екен. Үйірдегі үлкенді-кішілі доңыздар быт-шыт болып, бет-бетімен тырағайлай безіп баратты. Ақмойнақ пен қаншық жаралы хайуанды екі ортаға алып жұлмалауға кіріскен. Жақындап келген Ерлан шабы жарылса да құлай қоймаған жойқынды бармақтай картечпен атып сұлатты. Әне сонан былай сібірліктердің әуелгі анау-мынау міні білінбей кетті. Күтімі жақсарғасын айбары асты, аң ұстар әдіс-тәсілі де өзгерді. Әсіресе шошқа, борсық көрсе қия бастырмай қашан қожайыны жеткенше қамап тұрысады. Сол өнерімен бір қыста оншақты қабан, бес-алты қасқыр, жиырмадан астам борсық алып, оны қаладағыларға пұлдап қыруар пайда тапқан Ерланның да жағдайы түзеле берді. Ауылда доңыз аулау, оның пайдасын күнкөріске жарату мұсылман баласына күпірлік іс делінді. Дініне берік Ерланның ұсталған қорсылдаққа қол тигізуге құқы жоқ, құдайдан қорқады. Доңызды өлтірсе ауылды сағалап келіп, қалып қойған жалғыз орысқа суыт хабар береді. Ол сол заматта жетіп барып аңды бұтарлап тасып алады. Арғысынан білері оқ-дәрі, аңшылық қажеттілікке жарамды көр-жері түгенделіп қалатыны. Тіпті жақсы мылтық пен ықшам, жылы, су өткізбес киім-кешек те соның есебінен өтеліп жатады. Мұнысы «есектің еті арам, күші адал» дейтін өзбек мәтеліне жанасықты тірлікке көп келеді. Төңіректегі ауылдастары борсықтың майын, қасқырдың өтін, тырнағы мен азу тісін осы жігіттен ырымға алып, ем-домға жарататыны тағы бар. Алыс-жақыннан аң терісін сұрап келушілердің қарасы да үзілмейді. Жігіт келе-келе әуелгідей құр әуестікпен көзіне көрінген аңға мылтық кезеп, ит қосып қуа беруден сап тиылды. «Иттің иесі, аңның

ДАЛА ТОЛҒАУЫ киесі, қасқырдың тәңірісі бар», өзіңе залалы жоқ тіршілік иесінің қанын мойныңа жүктеме, түбінде азабын тартасың. Қажетіңді ал да, қанағат қыл. Ынсапты бол, қызыққұмарлық, ашкөзділікке салынба» дегенді бұл әкесі Әбдіғалиден естісе. Ол соны әкесі Мұхамеджаннан үйренген. Ал, Махаңа бұл әлбетте өле-өлгенше есігінің босағасына құс қондырып, соның шаңқылын естімесе тамағынан ас өтпейтін қариясы Әлжаннан жеткен өсиет. Қарап тұрса Рахматулланың үлкен ұлын масаттандырып, өмірінің сәнін келтірген аңшылық кепиет үшінші буындағы ұрпақ осы Ерланның бойына көп қоныпты. Бұл да болса оның әу баста маңдайына жазылған қызығы мен шыжығы аралас ғұмыры шығар. Бұ кезде оның атына танылған жақсы сөз баяғы Пазыл мен Әмзеге айтылар мадақтың ширегіне жетпегенімен біраз жерге тараған. Арғысы Байқоңыр мен бергісі Ташкент шаһарындағы әйдік кісілер бұған арағайын салып мұқтажын білдіріп жатады. Бірақ, солай екен деп Ерлан қысыжазы аң біткенді қырып сала бермей, бабадан келе жатқан жолынан жығылмайды, әрі мемлекеттік инспекция тәртібін аяққа бастайды. ... Сол Ерлан азанда есік алдына шыққанда мына алғашқы қардың сыңайына оншалықты көңілі толмады. Күн де жіпсілің. Тобыққа жетер-жетпес қарды ертемен пайдаланып қалмаса, ол күн көтеріле еріп кетуі де мүмкін. Ақұлпанның үстінде бірін-бірі қуысып асыр салған сібірліктер тұқымы қожайынын көре арсалаңдап тұра ұмтылысты. Алдында әрине ақмойнақ, одан кейінде ақтұйғын мен көктұйғын атты ұялас күшіктерін ерткен қасқыр түстес сұр қаншық келеді. Олардың ең соңында қарақұлақ Жойқыны. Топтың ұзын саны бесеу. Әрбірінің туа бітті мінезі, әрекеті мен қылығы әр қалай. Бірі Ерланның жылы алақанын жалап, омырауын иіскеп еркелегенді, екіншісі басын сипатқанды, үшіншісі адам сияқты оң аяғын көтеріп амандасу ишаратын жасағанды тілеп тұрады. Ал, ізшіл әрі исшіл жойқынның мінезі мыналардан бөлек, әдепті баладай шақырусыз Ерланға жақындамайды рұқсатсыз алдына құйған асқа да ауыз салмайтын бір сыпа. Ақмойнақ бұрынғы сабырын сақтап қожайынының көңіл-күйін барлайды. Қабағына қарайлап, жанарынан кірбің білінбесе ғана аяғына оралады. Егер көңіл-хошынан сәл-пәл өзгерісті сезсе, еркелігін заматта тиып алады. Тілі жоқ демесең иесінің ішіндегісін біліп тұрады. Далаға шыққанда оның көлеңкесі тәрізді қасынан бір елі қалмайды. Жүрсе жүреді, отырса отырады, бірауық көз шырымын алуға жантайса кірпік қақпай тыныштығын күзетеді. Пейілі бұзық ұры-қары түгілі ондайда бала-шағасы келсе де жуытпайды. Тортөбел атқа да бөтенбөгдені жақындатпайды. Бірде атының байлаудан босанып кеткенін

Жақсылық Рахматулла білген ақмойнақ қожайыны тұрғанша қылқұйрықтың шылбырын тістеп жібермей жатқан. Сен, сенбе ол болған жағдай. Бұдан бұрынырақ жаңадан бас білдірілген сол тор төбелімен аңға шыққанда қасқырлар тобымен айқасқан ақмойнағын құтқарам деп мылтығынан оқ боратқан Ерлан қытығы басылмаған құнанынан аңдусыз сыпырылып қалған. Сонда аяғын ауырсынып баса алмай тұрған қожайынының қалыңға қашып кеткен атын ақмойнағы мен сұрқаншығы қақпайлап айдап келген. Қамыс басы сылдыраса елеңдеп тұратын қылқұйрықты сонда қалай қайырып әкелгені жігітке әліге дейін жұмбақ. Сірә, құнан сібірліктердің айбарынан жасқанған болса керек. Ақмойнақтың Сырға қалай, қайдан келгені, әдепкі иесі кім болғаны да белгісіз. Бірақ Ерлан оның жергілікті туыстастарынан бөлектеу қасиеттерін жүре келе еріксіз мойындады. Мойындады да оның күшігінен жақсы адамның қолында үйретілгеніне иланады. ... Ерлан енді бір сүт пісірім уақытта бір топ сібірліктерді ат ізінен шұбатып Қасқаырықтан өтті, одан әрі дария маңындағы Молдақан қорығын бетке алып бір қалыпты жортақпен ат жүрісіне жайлы ашық өзекті кемерлеп біраз ұзады. Жолай ағаш басынан жиде дәнін шұқып отырған бірер қырғауыл оққа байланды. Аққардың беті ізден көрінбейді, көбісі «бадырақ» көздің шимайы. Күн арқан бойы көтеріліп қалғандықтан қояндар бұта-бұтаға сіңіп, ұйықтайтын жықпылына жайғасып үлгерген. Оны іздеуге біраз уақыт кетеді. Бұл жерде лайкалар орыстың жұдырықтай аңшы итінің қасында кәдеге аспай қалады, қалың жыныста ізге түсуге, аңды исінен ажыратуға олақ. Бұларға тіміскілеп жер иіскегеннен көзге түскен жауымен бетпе-бет кезігіп шайқасқан оңай. Бұл қасиеті мақтауға тұрарлық, әрине, бірақ кез келген аңшыға керегі иттің әмбебап пысықтығы, өнерлісі. Ақмойнақтың суға құлаған үйрек-қазды жүзіп барып әкелуге ықыласы жоқ. Бұған сұр қаншық бейімдеу. Осылардың тобына бір кезде шошқа сататын орыстың «Бинго» атты итін қосып сібірлік жойқындардың «сауатын» ашуға әлектенгенімен, одан пәлендей нәтиже шықпады. Ақмойнақ арланының жермен жексен ізшіл ұрғашыға «көзін салғанын» көрген сұрқаншық қызғаныштан жарылып өле жаздады, оңаша қалса «Бингоны» быт-шытын шығарып талап тастай берді. Ақыры жаралы болған «оқымысты» итті өлтіріп алмай тұрғанда иесі Алексейге тапсырып, «уф» деді Ерлан. «Үш айдан соң ақмойнағымның «жігітшілігіне» итіңнің бір күшігін қиясың» деді балықшыға «Бингосын» қайтарып тұрып. «Берем, жүдә екеуін ал. Мына қаншықтың үш жылдан бері пұшпағы қанамады, содан бедеу ме деп жүрген ем, махаббатын оятқан сенің сибирягің болды. Соған ризамын. Молодец Ақмойнақ, міні нағыз

ДАЛА ТОЛҒАУЫ еркек. Осыдан «Бинго» күшіктесе қалағаныңды аласың. Болды, уәде уәде» деді балықшы қуана құжыңдап. Ол шыныда сөзінде тұрды. Ерлан ақмойнағына түр-түсі келетін құлағының ұшы қара, мойыны, төсі алағат күшікке ен тақты. Бауырын көтеріп, өз бетінше тамаққа қарайтын болғасын әкетуге сөз байласты Алексеймен. «Тіпті қысқа дейін енесінің соңына ертіп аңға үйретіп беруден де қашпаймын, ақы да сұрамаймын. Сонда суда үйрекше жүзетін сүңгуір болып шығады күшігің» деді тамыры. «Бұл да жөн екен» деді ол. Бірақ, аңшы итін күшігінен қолында ұстап, аңға өзі үйреткенге не жетсін. Өйтейін десе сібірліктер мұны қызғанып жұдырықтай бәлекетті бірде болмаса бірде қолына алмай «көрерміз, әзірге жүре тұрсын» деп өзін-өзі тежеумен гөрі, ірі аңдар көбірек қызықтыратын-ды. Қазақта «ит иесіне тартады» деген мәтел бар. Ал, бұл керісінше кәдімгі тазы, қазақы төбеттерден гөрі, бірте-бірте мінезі адырлау, қабағы қатқыл, бойында тағылық қасиет басым сібірліктерге үйреніп, іштарта бастағандай. Енді майда аңды місе тұтпайды, одан аңшылық құмары тарқамайтын болды. Ендеше, Алексе «Бингосының» күшігіне ен салғаны жай бір тұқымы басқа жаратылыстан туған үшінші ұрпақ неге қабілетті екенін көруге әуестігі шығар. Осыдан ай шамасында «сенің сыбағаң» деп әкелген бір дорба беламуры мен екі-үш сарысазаны бар Алексе мұның күшігін ерте келді. «Бингоның» қасындағы ірілеу ала бауыр, қара құлақ тарамыс итті бірер айдан бері көрмесе де Ерлан жойқын екенін бірден таныды. Балықшы жаппасына соққан сайын қасына шақырып, басын сипап, әдейі арнап әкелген қоян, қырғауыл етін искетіп, дәмін алдырып тұратын-ды. Сонысын ұмытпағанын білдіріп Ерланды көрген сәттен «біз бұрыннан таныстармыз» дегендей бұны іштартып, құйрығын бұлғаңдатты. Үй артынан ақмойнақ келді, дік-дік басып. Келген бетте ғашығы «Бингоға» сүйкеніп, үнсіз ұғысты да жойқынға қарай бұрылды. Күшік бұрын-соң көрмеген әкесінен бір сәт жасқанғандай үнсіз тұрды да «Мынау кім, мұндайда не істеуім керек» дегендей енесіне қарап ақырын-ақырын қыңсылады. «Бинго» допша домалап ақмойнақ пен күшігімнің ортасына шықты. Сосын екі аяғын көтере жалынышты кейіппен ақмойнақтың езуін жалай бастады. «Тиме әкесі, оған. Бұл сенің қаның» дегендей ұғымды білдірді Ерланға бұл көрініс. Жойқын қорыққанын білдірмеді. Анау о жер, бұ жеріне тұмсығын тигізіп, зілдей аяғын мойынына салып ырғап байқаса да мыңқ етпеді. Бір шетке ығысып кетпеді, не құлап қалмады. «Бингода» ес жоқ, құлдыраңдап ақмойнақтың үстінен ары-бері ырғып өтіп, қутыңдап жүр. «Енді итіңді өзің ал, мына сібірлік бауырларымен

Жақсылық Рахматулла таныссын, бір-бірімен үйреніссін. Енесімен бірге аң қуды, ізге түсуді үйренді. Мінезі әкесіне тартқан бір бет, аяғы сіңірлі, ұзаққа жүгіреді, қалыңға кіруден, суға түсуден тайсалмайды. Әлі жас қой, әдіс-айласы да аз, шошқа, қасқыр қамауға топпен бірге жарап қалар, өз бетінше баруы қауіпті. Кейін үйренеді емес пе? Саған айтарым ана аталастарына талатпа, сағы сынады, біразға дейін бөлек ұста. Тамақты бей-берекет бере бер ме, күніге бір мәрте, бір мөлшерде бер. Аңды ұстаған мезетте мүмкіндігінше соның жүрегін алып асат, бүйрегі мен өкпе-бауырын жегізу де артық болмас. Бұл жағын өзің де жақсы білесің, Еруша. Иттің, әсіресе сенің сібірліктеріңнің бағасы жер-жерде қатты көтеріліп тұр, қызығушылар көп. Жойқын сияқты дүбәраға да құда түсуші жетеді. Солардың азғыруына еріп, айрылып қалма...» ... Молдақан қорығына ілінгенше сібірліктерден бөлек, өзіне жақын ілесіп келе жатқан жойқынға қарап Алексенің әлгі ақылын есіне түсірді Ерлан. Шынында адамның айнымас досы, жеті қазынаның бірі санатындағы итті бағалай білген жөн. Ол қателік жасап, айтқанын бұлжытпай орындай алмаса да ашу шығарып жекуге, ұрып-соғып азар беруге болмайды. Қателігін түзеуге көзін жеткізу керек. Үнемі нық, сабырлы сөйлеп, нақты нұсқау берсең олар да көп жаңылыспауға үйренеді. Итті алдама, өтірік сылап-сипама, не істесең де шын жүрек сезіміңмен істе, сен адал болсаң ол да саған адал. Қорықтың ішіне ене бергені сол еді ақмойнақ Ерланға қарағыштап бәсең ырылдады. Әдетте аңның исін сезгенде осылай белгі беретін-ді. Сол мезетте оң қапталдағы жиде нуына кіре берген жойқын екі рет құмыға үрді. Ақмойнақтың жанындағы топ алдына құлағын тіге кілт тоқтады да, іле қарды бұрқыратып тұра-тұра ұмтылысты. Тортөбел құлағын қайшылап, аяғын жеңіл баса ауыздығын сүзді. «Бұлар нені сезді екен? Қасқыр ма, доңыздар ма? Олай дейін десе әлгіден бері қоян сүрлеуден түлкі мен қарсақты ізін басқан ірі аңның таңбасы білінген жоқ». Тортөбелдің тізгінін тарта, тақымын қысқан Ерлан енді бір мезетте жойқын жақтағы жыңғылды, шеңгелді жиде қопасын сатұр-сұтыр еткізе ақ тұман құйын көтерілді. Ит біткен солай қарай лап берді. Көзді ашып-жұмғанша ақ құйынға қарай ат басын жіберген жігіттің көзіне ілінгені бәкені шеңгелдің ішінен шыққан бір топ аңның қарсы тұстағы қалыңға қарай жүйткіп баратқаны болды. Бұлаңдап жалтара қашар қасқырға не тоңқаңдап шыңғыра жөңкіген шошқа үйіріне ұқсамайды, мыналар оқтын-оқтын көкке шапши атылып, бұта-бұта үстімен сынапша сырғиды. Әне-міне дегенше алдағы аққұйын ғайып болды. Демек белгісіз аң тобы тоғайға кіріп үлгерді.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Ерлан өзеншенің ернеуіне шыққанда ақмойнақ тобы қар үстінде солығын басып жатты. «Ұстатпай кетті, айыптымыз» дегендей сұрқаншық бұған кінәсін мойындағандай мүләйім қарады. Ат басын іріккен ол төңіректен жойқынның қарасын көре алмады. «Қайда? Аңның соңынан қалмай кеткені ме?» Ерлан атының басын әлгі құйынның өткен тұсына бұрды. Ер үстінен еңкейіп, тесіле із шолды. Дым білінбейді. Атынан түсіп ақырын жүре қар үстіне қайта-қайта шұқшиды. Түк ажырата алсайшы. Із дейтін із емес біреу бір табын малды қуалап өткендей опай-топайы шыққан сыдырма сүрлеу. Ұлпа қар сусып өткен мақұлықтың ізін бүркеп жіберген, егер еріп, жіпсілің тартқан болса көп тұяқтан бірінің ені түсер еді-ау. Анадайдан осылай жүгіріп келе жатқан жойқын көрінді. Қожайынға таянғанда артына жалтақтап шәңк-шәңк үрді. «Сендер қайда жүрсіңдер, маған неге көмектеспедіңдер?» деп кінәлаған сияқты. Шаршағаны білінбейді бірақ, қайта көздері ұшқын атып, делебесі қозғандай, әбжіл қимылдайды. Тортөбелін жетектеген Ерлан жиделі қоспынға дейін қардан көзін алмай тұтаса шапқан. Бір-жар бөлінгені болса оны ізінен айырар еді. Дегенде шағын өзекшені кесіп өтіп биікке көтерілген топтың ізінен бір-жар таңбаны аңдап үлгерді. Ерлан «Е, бұл доңыздың үйірі екен, баспақтың ізіндей мына бірі баттыйып жатыр. Мұнысы көп те болса қабандікі не кәрі шегежіңдікі»... Молдақан қорығының дария жағы бытысқан қамыс пен қоғасына ит тұмсығы өтпес жыныс. Жазда алыс қалалардан келген аңшылар мемлекеттің рұқсат қағазымен осы қопадан қабан аулайтын. Солардың арасында Алексенің сұрауымен олар бірер мәрте ақмойнақтың көмегіне жүгінгені есінде. Шошқаның сол жатағына біреу көктемде өрт салып, орнында ұйқы-тұйқысы шыққан күйелеш түбіртектер қалған-ды. Қар түскенде тоғайдағы мына қорсылдақтар үрім-бұтағын шұбатып сол үйреншікті жайылымына келген сияқты. Қой, «жүрген аяққа жөргем ілінер» деген, уақыт өлтірмей Тарауыз тоғанын шолып, Қойлақымен егістікке түскен жөн. Тым болмаса бір топ иттің тамағын табайын. Ит пен мысықтың қарғысы жаман, асырама асырады екенсің аш қалдырма, обалына қаларсың...» Ерлан шошқа табыны кірген жиделі тоғайдың жиегінде әдепкі кезіккен аңның сытылып кеткеніне өкінгендей қасқыр терісінен тігілген етігінің қонышын қамшының сабымен қаққыштай тұрып осы байламға келді. Сосын атының жалын тарап, бөктергідегі бүктеме дорбашықтан ыстық ұстағыш ыдысын алып буы бұрқыраған қою шай құйып ішті. Ішіп бола аспан бетін бұлт торлай бергенін, жұмсақ қоңыр ауа салқын

Жақсылық Рахматулла лепке ұласып, майда қар түйіршегі жиілей түскенін аңдады. Сібірліктер екі аяғына басын сүйеп үнсіз жатыр. Жойқын ғана маңайындағы топтоп шеңгел мен жыңғыл арасын кезіп, тыным таппайды. Жын ба, пері ме, әлгі бір уыс ақ құйындай ұйтқи ағып өткен топтың қызығынан құр қалғанына іші удай ашыған жалғыз сол тәрізді. Ерлан елді бірер мезетте қалың қарға оранарына титтей де күмәнданбады. Бірақ тумысында сабырлы жігіт одан сескене қоймады да. Асықпай тортөбелдің шап тартпасын тартып, ер үстіне қонып жол бағдарына бұрылғаны сол артындағы тоғайшықтан жойқынның арсылдаған үні естілді. Бұған Ерлан да, тортөбел мен сібірлік иттер де елең-елең етісті. Иттің мына дыбысы аң көргендегі ақмойнақтың тәсіліне ұқсайды не де болса, енесі «Бингоның» тәрбиесін көрген күшік текке үрмейді, бұларды көмекке шақырып тұр. Енді бір сәтте аңшы сібірліктерін қаптатып дыбыс шыққан қалыңға қарай ат қойды. Көлікпен тұтасқан тоғайға кіру мүмкін емесін көрген Ерлан ерден тез түсіп, тортөбелінің шылбырын қолына іліккен бұтаға іле сала, қос ауыз мылтығын бауырына қысқан күйде әрі қарай жаяу емпеңдеді. Ақмойнақтан өзге ит байлаулы аттың қасында ошырылды. Бұл аңшының үйреткен тәртібі. Оң-солға имай-шимай бытысқан ағаштың қуыс-қуысынан алға ұзай берген ақмойнақтың ізін ала бұқпантайлай басқан Ерлан кенет оң жақтағы жабағыдай ұйысқан жыңғылды шарт-шұрт сындыра бір ірі аң алдынан зулап өткенін көрді. Ол доптай әуелеп заулағаны сонша жойқын мен ақмойнақтың үстінен асып барып түсті. Екі «мықты» сол мезет мұндай оқиғаға бұрын-соң тап келмегендігін білдіріп алды. Жойқын бұғып, ақмойнақ екі құлағын жымитып, белін бүкті. Одан әрі Ерлан шалт қимылдап кәнігі тәсілмен шағын алаңқайдан екінші рет аспанға шапшыған беймәлім аңды жобалай көздеп мылтық шүріппесін басты. Дүңк етіп күңгірт шыққан оқтың дыбысынан қарлы тоғай төңірегі солқ етті. Нысанаға тиген-тимегенін оқтың даусынан айыра білетін Ерлан «Шамасы тиген тәрізді, – деді, өзіне-өзі. – Мынау адам бойы жетпейтін бұталардан секіріп жүрген кеңгіру не түйе құс тақылеттес бір бәле болды ғой. Ұшып-қонып күнелтетін шайтан тумалас мұндай хайуанды бұрын-соң көрсем көзім шықсын. Япырмай ә, бұл не болды екен, өзі?» Аңның құлаған тұсына асыға жеткенде Ерланның көргені ақмойнақтың қоңыр бұзау пішіндес әлгіні алқымынан езгілеп жатқаны еді. Жойқын оның қимылына қарап, шоқиып отыр. Қожайыны келісімен ақылды арлан әрекетін сап тиып, шетке ығысты. «Сен жарадың, сен жақсысың, ақмойнақ» деп күбірлеген иесінің мақтауына ризашылығын құйрығын бірер мәрте бұлғаңдатып, зілсіз ырылдауымен білдіреді

ДАЛА ТОЛҒАУЫ ол. Ендігі кезекте аңшы кідірмей белдігіне ілінген қанжарын алып біссімілласын ұмытпай денесі болар-болмас дірілдеген олжасының алқымынан орып жіберді. Қызыл қоңыр қан қар үстінде көлкіді. Ерлан қар бетіне жайылғанды тілімен жалағыштаған жойқынның қылығын жақтырмай қатқыл жекіп, тиым салды да жұмбақ хайуанды асықпай қарауға кірісті. Ақжағал қошқыл түсті жүні, жон арқасынан құйымшағына дейін шашырай жатқан алқандай-алақандай теңбіл меңі, алдыңғыдан салалы, ұзындау артқы сирағы, киіктікіндей қушық басы, сол бастағы қарыстай екі мүйізі бұл білетін аңның не үй малының біріне келмейді. Бейнесін кітап пен телеарнадан көрген бұғы мен маралға теңейтіндей тағы дәлелі жоқ. Мына масатыдай көкшіл түк жапқан буылтық мүйізде бір гәп бар сияқты. Сырдың бірде шөл, бірде көл болып жататын табанындағы алақандай тоғайында шошқа, қасқыр мен шибөрі, қоян, қырғауылдан өзге не бар? Тоғай дегеннің де аты болмаса байырғы сиқы кетіп, селдіреген ұйыңқы. Бір замандарда арасында тарғыл мысық жүретін нар бойламас ну қарағай қамыс пен қоғаны соңы жылдарда үй тұрғызғандар жаппай отап әкететін болған. Ендеше, мына мақұлық жоғарыдағы Шымкент пен Ташкен маңындағы көк орай жерден дария жағалап осында қоныс аударғандардың бірі шығар. Батыста жатқан Қарақалпақ құмынан Сырға құлаған қарақұйрық тәрізді ғой шамасы, бұл да. Жел екпіні біртіндеп күшейіп, қар ұшқыны манадан жиілей түскенде Ерлан олжасын жайғап үлгерді. Өкпе-бауырын, жүрегін алып иттеріне бөліп асатты. Әрине ақмойнақ пен сұрқаншыққа, жойқынға үлес өзгелерден басымдау. Сібірліктер ауылдың жаман иттері тәрізді бірімен-бірі ырылдасып, тістеспей өз сыбағасын қанағат тұтады. Мына аңның қолға түсуіне жойқынның ықпалы тисе де Ерлан оның қызметіне ыстық жүректің тілімін бере тұрып, «сен жарадың, молодец» деген мақтаудан өзге үстеме сыйламады. Ұясына жете қабыл жойқын жас болса да ұстамдылық көрсетті, бөлінгенді жеді де, басқа сыбағаға көзін сатпады. Ешкі мен арқар, бұлан мен киікке ұқсастығы бар аңның жүрегі, өкпе-бауыры бағымдағы семіз ісектікіндей майлы әрі үлкен екенін байқап, мұны да көңілге түйіп алды Ерлан. «Мынаның мән-жайын аңшылар инспекциясының өкілінен бұрын әуелі ауылдастары Алтынбек, Дәурендерге айтайын. Не дейді, мүмкін оларға бұл бұрыннан таныс мақұлық шығар» деп ойланып келе жатты жолай да. – Осы төңіректің әр тоғайында қандай ағаш, нендей аң өсетінін алақанында тұрғандай талдап беретін, оны қолға түсіру үшін нендей әдіс, тәсіл қолдануға болатынын жіпке тізгендей айтатын баяғы

Жақсылық Рахматулла Пазылдың көзін көрген жігіттер бұған жұмбақ болған жануарды білмеуі қисынға келмейді ғой...» Ерлан алған аңының терісін алдарына жайып тастағанда Дәурен: – Нақ өзі. Былтыр осының тұқымын Қойлақының маңынан атып алғанмын, – деді теріні көрген бойда. – Шеңгел-шеңгелдің арасымен бүкшеңдей басып бара жатқанда үстімнен әлдебір нәрсе зу етіп өтсін. Көлеңкесін ғана көзім шалды. Әепкіде үкі ме, бүркіт пе дедім. Шеңгелдің бетімді жырғанына қарамай жүгіре бердім, жүгіре бердім. Итім бір бүйірде жүрген. Сөйтсем әлгі үстімнен ұшып өткен нәрсе соның жанына түскен білем. Содан алапарым аяғының астына келген тегін олжаға қарай атылғанда анау жандәрмен кейін қарай секірген сияқты. Шеңгел, жыңғылыңды бұйым көрмей үстінен тарзанша заулаған албастыны жалғыз ауыздың қарауылына іліп үлгірдім, әйтеуір. Менің далаға айтпайтынымды білесіңдер... Құлаған аңды көргенде сен құсап айран-асыр болдым. Сөйтсем мұның кәдімгі елік екен. Мұны аңшылардан білдім. Осыдан біраз жыл нобайында Сырға Шардара жақтан ауыпты. – Иә, солай көрінеді. Келген жері қауіпсіз, өсіп-өнуіне қолайлы жағдай туып, тұқымы көбейген. Мына Қандоз бен Ақтастың, Келінтөбе, Аққорған түбегінің маңындағы қалыңға жерсінгендер дарияның ағысын жағалап Байкенже мен Қарғалыға дейін тарағанынан мен де аңшылардан естігенмін. Бірақ, оларды бірде заңды есепке алып, одан қайта шығарып, үкімет адамдары ескермей тастағанда өзге жұрт қайтсін? Көзіне түссе атып алып тамаққа жұмсағанды пайда көрмейтін жандар ілуде біреу. Әрі қазірлері олардың бірден-бір жансақтар панасы тоғайдың қабырғасы сөгіліп, жылданжылға сиреп барады. Осылайша жан-жақтан қысым түскенде еліктер амалсыз жазаңға шыға бастаған ғой. Ақсары өңді жігіт Алтынбек осылайша әңгімені біраз мағлұматпен қоюлатып, өз болжамдарын жасырмады. Кешке Ерланның үйінде еліктің ыстық қуырдағын қарбыта асап, білгендерін қызу ортаға салған көңілді аңшылар бірін айтып, біріне кетеді. Мүйізінің ақбөкен текесінікіндей еркекке күш-қуат беретін емдік қасиеті бары, еті жылқының қазысындай тығыз, дәмді келсе, сорпасы тыныс жүйесі кеселдеріне таптырмас дәру екені ортаға түсті. Ендеше, осындай «ауылға құдайдың өзі әдейі жіберген тәбәрік аңды өткен-кеткенге айтып, сүйінші сұрағандай елпілдей бермеу керек. Қайта көрген-білгеніміз көкімей ауызымызға ие болайық. Елікті атып, ит қосып қуып төңіректен бездірмей оны аман сақтаудың амалын жасайық. Ендігі жерде аяулы жануардың қорықшысы өзіміз,» десіп желпіністі олар. Дегенде сирек тұқымға айналып аты «Алтын кітапқа»

ДАЛА ТОЛҒАУЫ енген жануар жайлы толымды дерек те, оны қорғауға ниет болғанымен қалай қорғайтыны да белгісіз еді. Сайын далада желмен жарысқан ақбөкендер ана бір қар қалың түскен жылдары дарияны кесіп өтіп қарақалпақ құмдарының қойынына сіңді. Алпысыншы жылдары түрінен адам қорқатын, түсі тарғыл, тісі айқұш-ұйқыш, құрғақта бірнеше сағат өлмейтін «жылан балықты» дариядан ұстағандар шығыстағы «жаулар судағы балық атаулыны жеп құртып, сосын құрғақтағы тіршілікті жалмайтын қолтырауын тендес тажал жіберіпті бізге» деп ел-ішін дүрліктіргені есімізде. Сосын түн болса үй-үйдің іргесінен балаша жылап, дене тітіркендірер үн шығаратын шибөрі атты қасқырдың азғыны пайда болғанда ауылдың аңғал шаруасы «дұшпандар бізді құрту үшін мал-жаныңды талғамай жейтін корен бөрі деген бәлекеттің тұқымын жіберіпті» деп және шуласты. Табиғатта осы тақылетті бірі келіп, бірі кетіп жататын құбылыстар жиі боларын, оны «жаудың» немесе жын-перінің әрекеті деп қараудың қисыны жоғын өмірдің өзі дәлелдеді. «Жылан балық» Сырдың жеңсік асына айналды, ши бөріні тұзақ құрып ұстап, терісінен тон етік, таңданыс тудырған екі мақұлқат та тұрмыс-тіршілігімізге әбден сіңісіп кетті. Бәрінен бұрын ақбөкендерден айрылып қалғанымыз орыны толмас өкініш болып қала берді. Оның Сырға, Сарысу мен Қаратау, Ұлытау, Бетпақдалаға, Үстіртке тұрақтамай Жоңғар тауларынан асып Қытайға, Қарақалпақ құмдарынан асып Иран, Араб елдеріне өтуі кім-кімге де ой салар жәйт емес пе? Соны кең даламыздың емшегін емдіріп табиғатымыздың қымбат қазынасы, көңілдің қуанышы ретінде өзімізде ұстап қалуға ақыл-парасат жетпегені ме? Енді міне, Сырдың бойындағы тоқымдай аз ғана тоғайымызда елік деген өзі көркем, өзі момақан ғажайып жануар өсе бастапты. Елік қазақ үшін ең ардақты ұғымның бірі. Қасқыр не шибөрі емес ол. Сондықтан Қожакенттің аңшылардың ниеті әлбетте баға жеткізгісіз сауап іс. Ол қалай орындалады, елік тұқымының тағдыры не болмақ? Осы сауалдар мұнан былай қайда жүрсем де жүректің бір түкпірін бүркілдетіп, көңілді мазасыз күйге бөлейтін болды...

Жақсылық Рахматулла ҚАРАТОРҒАЙ (хикая) Кеше кешкілік көрші жылқышының үйінде қонақта болып, көңілі жақын әрі құдайы көршілік орны бар Мырзаханның ықыласын жерге тастамаған Әлиәкпар аттың басын «жіберіп, жіберіп» алды-ау, содан түн жарым ауғанда ащы араққа кеңірдегінен келгенше тойып, оның аяғы отырған жерінде үй иесінің қалпағына лақылдатып құсып, Мейізкүл жеңгенің «Аға қысылмай-ақ қойыңыз, мұндай-мұндай жағдай бізге таңсық емес». Мырзахан бірде «тіпті айтпай-ақ қояйын десем де болмай тұр, Сіз құсап облыстан келген сыйлы қонақтың сөзін жерге тастауға болмайды», – деп артына қарамай алдына келген «ақаңды» сіміре-сіміре берген. Қойшы, сонан соң дастарқанға сіз құсап лақылдатып құссын төбеңді көрмегір. Ой несін айтайын сонда ұяттан өлдім-ау, мен сорлы. Ол ол ма, аттың басын былай жіберемін, олай жіберемін, сонда да ырқыма көнбей дедек қаққан «құлан қара» алдына кездескен жырадан ор қоянша ытырылып ырғып өтті. Мен сонда білдім жақсы ат жолда да, жауда да қалдырмайтынын. Әй, қайдасың Мейіз, менің «Құланқарам» қандай жағдай болса да жолға тастағанын көрдің бе? Тұра тұршы, әй дау десе ең болмаса мына құсығыңды тазартып кетейін, – деді Қараторғай. Әлиакпар өрекпіп оның жауабын естімей енді Мырзаханның атын атап шақыра бастады. Әй, жылқылы бай, сен қайдасың? Облыстан депутат інім келді деп ақ түйенің қарнын жарып тастадың. Әншейінде бірі шыны ащы су беруге сараң едің, келгелі он шақты шөлмектің басын жалмадық. Бұл жағың да молодец. Соның пайдасы көршіңді дастарқаныңа құстырып депутат ініңе масқараладың. Енді аузыңа келгеніңді айтып, былжырай берме, – деді дастарханды тазартып жатқан тұрымтайдай қара келіншек еріне ажырайып. Адам ішсе әліне, шамасына қараса қайтеді. Қонағым, көршім деп құйған арақты түбіне дейін сіміріп сала бермей. Мына депутат жігіттен аяғыңды тартпадың. Әкеңді ертеден танитын, сыйлас болған кісі екен. Енді мына былығыңды не деп бағалайды. Қап, тірідей қара жерге тықтың-ау Әлиәкпар. Енді бүкіл облысқа атың жайылатын болды... Тұрымтайдай қара келіншектің аузы бейне бір ашып қойып ар жағынан біреу сөз түйдегін боратып төгіп тұрған сияқты. Аузы-аузына жұқпайды. «Алқаш, ақымақ, ұятсыз», – дегендей қарғыс сөз кетіп жатыр. Бұл ерлі-зайыптылардың әбден еті үйренген кәдуілгі қарымқатынасы сияқты. Ұят-ау, аят-ау деп Әлиәкпар да арағын қояр сыңайда

ДАЛА ТОЛҒАУЫ емес. Еріне ішіндегі наразылығын айта-айта әбден тілмар болып кеткен бе, тұрымтайдай қара келіншек депутат отыр-ау, қонаққа шақырған Мырзахан мен Мейізден ұят-ау деп тартынуды білмей сөйлеген сайын бұрын естімеген анайы сөздерді қоздатып, отырғандарды есінен тандыра түсті. Ал, Мырзахан, Әлиәкпар, – деді депутат ақ көйлегіне тамған шарапты орамалымен ысқылай сүртіп отырып. Мына Әлиәкпар айтқандай аттың басын жіберіп, жіберіп алдық білем. Мырзаханның арағы да, Мейіздің де тағам түрлері көп екен. Қанағат. Ризамын. Әлиәкпардың әкесі марқұм қонақшылдығымен, дастарқан жаю молдығымен облысқа белгілі болған жомарт адам еді. Ол кісінің қолынан дәм татпаған адам сирек. Совхоз директорларынан бастап аудан, облыс басшыларына дейін бұл кісінің аты аталса риза болып қалатын. Қойлыбайдың сондай малшы болғандығы мына Әлиәкпарға да жаман болмады. Кеше жекешелендіру басталғанда совхоздан бір отар қой мен бір үйір жылқыны тегін алып, облыстағы алғашқы фермер атануы да әкесі Қойлыбай марқұмның атақ абыройының арқасы. Анау Қараторғай қалқамның қатарынан екінші рет облыстық кеңеске депутат сайлануы да сол. Қойлыкеңнің арқасы. Әйтпесе осындай құрметпен байлыққа ие болар адам таппай жүрміз бе. Бақандай малшылар жетерлік. Бірақ құрмет пен байлықты кез келген адам қолына ұстап тұра алмайды. Ұстап тұру үшін бала жасынан шаруаға үйренген Қойлыбай сияқты ақылды, тәрбиелі қариядан өмір сүру үлгісін үйрену керек, ел азаматтарымен басшыларымен тонның ішкі бауындай араласа білетін дастарханынан нан үзілмейтін ісінің берекесі бар, оның үстіне жанында жүрген келіншегі мына Қараторғайдай ажарлы, сөзі мен ісі үйлескен, аузын ашса жүрегі көрінетін «бипатыма» кісі болу керек сияқты. Біле білсем, осы Қойлыкеңнің абыройын сақтап, дәулетін асырып, ит пен құсқа таратпай ұйыстырып шара шаңырақтың берекесін кіргізіп отырған осы, көзіңнен айналайын маржандай мөлдіреген, тамағыңнан айналайын үлбіреген мына Қараторғайдың арқасы десем қателеспеймін. Солай ма, Әлиәкпар? Мен турасын айттым ба? Ертеректе ауданды жиырма жыл билеген Жүнісбаев көкеміз осы Әлиәкпардың әкесіне «Қойлыке, сіздің байлығыңыз сіз біздікті жоғалтпай, дастарханыңыздан кісі таңдамай дәм-тұз татқызатын дархан пейілің де, ал құтыңыз мынау құлдырап жүгіріп жүрген келініңіз Қараторғай да ма деп қалдым, – деген екен. Иә, иә, дәл солай деп айтқан ауданның бірінші хатшысы, дәл осы Қойлыкеңнің алпысқа келгендегі тойында шалқия отырып. Оның сондағы сөзі ауданнан облысқа тарады. Әне, сонда аталы сөздің кейіпкері менің ғана келіншегіме айтылғаны да мақтаныш. Біздің

Жақсылық Рахматулла Қараторғай соған лайықты да, – есін жинап, әңгімеге ілу де болсада бір қатысуға жарап қалған Әлиәкпар алдындағы дастарханның мәзірін жаңартып жатқан Мейіздің жанындағы Қараторғайға қарап иығын көтерер мақтанышын сездіріп. Мұны мына депутат інім естімеген шығар. Естімесе де хатшының берген бағасына Қараторғайды мақтауын жеткізу арқылы құптағанын білдірген жоқ па, жаңа. Жылқышы Мырзахан өзі де тұрымтайдай пысық Қараторғайды мақтаған депутаттың сөзіне қосылып отырғанын сездіріп. – Қараторғай жеңгеміз қалада болса кез келген дөкейлердің үйіне отырғызып қоятын «Қарамаржаны» болар еді. Әттең күтімі жоқ қой, әттең... – Ау, – деді депутат күтімі нашар деп депутатымыздың бағасын төмендетіп жібердіңіздер ғой. Абайлайық. Оның артында дауыс берген жүздеген сайлаушылары бар. Мұны солардың бірі естісе Қараторғайды кемсіткендей ағат сөйлеген адам заң алдында жауап беретінін ұмыт­ палық. Дегенде бір нәрсені естен шығармайық, ағайындар. Ол және ең басты ұлық мәселе Қараторғайдың осындай дәрежеге жетуіне күш беріп, тілегіне тілек қосып отырған Әлиәкпар болмағанда кім дейміз? Ол Қойлыкеңнің ұлы, қарашаңырақты құлатпай ұстап келе жат­қан бақандай азамат. Қараторғайдың да осылай сайрап отыруы, сайлаушы­ лардың даусын алуы сол бақандай азаматтың келіншегін мәпелеп ұстай білудің арқасы. Қане, – деді депутат осы дәлеліме қарсылық ететін қайсысың барсың? Отырғандар үндемей қалып еді. Әлиәкпар: – қарсылық етіп артына қарасын. Шындығын айтып біздерді қуанышқа бөлегеніңіз үшін ризамыз. Қане, сол үшін қолымыздағы зәм-зәм судан алып жіберейік деп кесесіне мөймілдете құйылған ащы суды аузына құйып жіберді. Қараторғай депутат екеуі сыртқа шығып кеткеннен біразға дейін келмеді. Оның жоқтығын пайдаланып Әлиәкпар дастархан билігін қо­ лына алды «әй Мырзахан арағың сарқылмаса енді бір мәрте құй», – деп қайта-қайта мазасын ала берді. Олар үй сыртын айналып әудем жердегі жолым үйге жақындай бергенде жылқышы қос ішінен күңгір-күңгір сөйлескен әйел мен еркектің даусын құлағы шалды. Өзіңді көптен ұнатып жүр едім. Бетіңнен бір иіскеп үлбіреген тамағыңнан бір сүйейін. Тартынбашы «Қарамаржаным». «Қойыңыз депутат қайным, үй артында кісі бар» – деген тағы бірде реті келер. Депутаттық жұмыспен әлі талай жерде кездесеміз ғой. Сонда тілегіңізді орындаймын сәтін салса. – Үй артында кісі түгілі шайтан да жоқ. Айдаладағы жалғыз үйде не болар дейсің. Депутаттық жұмыспен кездесейік деп, есек дәмемен

ДАЛА ТОЛҒАУЫ қашанғы жүреміз. Осындай оңашада бір-біріміздің қолымыздан қақ­ пайық. Мұныңыз не, депутат інім бетімнен емес басқа дүниемді иіскеп жатырсың ғой... Құдай, бұл не сұмдық. Қойыңыз. Дырдай депутаттың ісі де осындай болар ма екен? Әйелдің ақырын-ақырын күлгені жұпар исің аңқып тұрған азамат екенсің, сені мен де теріс көрмеймін әттең бөтен жер. Ұят. Біреу болмаса біреу біліп қойса депутат деп әлпештеп жүргендеріміз біреудің семьясын бұзған арамзалар деп жүрер. Қоялық осымен, тоқта қайным. Қалған құмарыңды басатын күн туар, біздерде құдайдың құлымыз ғой, қызығушылық жасап аздап тәртіп бұзып кетсек жаратқан ием кешірер. – Жақсы, уәде, уәде. Бірақ өткендегі сессияның аяғындағыдай бірінші хатшының тапсырмасы бар еді, – деп сылтауратып кетіп жүрме. Жақсы, жақсы қайным. Сөз, сөз. Ал алдымен сіз шығыңыз қостан, бөтен кісі көрінбесе жеткірініп белгі берерсіз. Сосын мен шығармын. Қане бетіңді әкелші бір сүйейін, туу ернің оттай жанып тұр ғой... Тілімді күйдіріп жіберді деген әйелдің сиқырлы күлкісі естілді. Депутат қостан шыққан бойда біреумен бетпе-бет кездесті. Жылқышы сияқты, үй артында кісі бар деп Қараторғай бекер айтпаған екен. Қап, мына пәленің кездесіп қалғаны-ай. – Ә, сіз екенсіз ғой, ауа қандай керемет таза. Сарысудың ең қым­бат қазынасы да осы жұпар аңқыған таза ауасы ғой, – деді депутат жыл­ қышының жанында темекісін тұтатып жатып. – Сарысудың қымбаты мен арзанын айыра білсеңіз сізде бөтен болмадыңыз. Қосқа кіргенше таза ауада жүрмедіңіз бе. Мұндай сәттілік ілуде бір болады, – деді жылқышы одан сыр тартып. Ол манағы еркекпен әйелдің кім екенін де біліп қойған. Олар мына жанында тұрған депутат екіншісі Әлиәкпардың Қараторғайы еді. Олардың әңгімелерін естігенде жылқышының іші өртеніп кете жаздады. Ой, зәлімдер ай, бұл екеуі депутаттық шаруамен жүрміз деп, біраздан бері құпия қызықшылық құрып жүрген болды ғой. Мырзахан көрші Әлиәкпардың Қараторғайына көңілі кетіп оңаша кездескенде онысын білдіріп, сыр тартып қойып әйелдің кет әрі емесін көз жанарынан байқап үлгірген. Оңаша кездессе құшағына қысып үлбіреген тамағынан бір сүйсе қалған тілегі орындалатынына сенген, мұндай-мұндай қарым-қатынасқа әккі болған ол. Енді міне, ойламаған жерде депутат пен екеуінің оңаша ұшырасқан жерінің үстіне шығып, уәде байланысқандарын да дәл құлағымен естіді. Ішін қызғаныш уыты өртеген жылқышы «Әлиәкпарға әлгі екеу ара кездесуді білдіріп, депутаттардың басына жай түсірсем бе екен, әлде, Қараторғайға ғана ескертіп өз тілегі орындалмаса ел-жұртқа жайып аудандағы бірінші хатшыға айтатынын сездіргенім жөн бе? Әрі-

Жақсылық Рахматулла бері ақылға салып біраз ойланды. Сосын екінші ақылын өзіне пайдалы деп санады. Мырзаханмен жолым қосқа барған көмекші жылқышы іштегілердің әңгімесін естіген жоқ еді. Ал аға жылқышы үлкен үйдің қасына жақындағанда, – Берікжан, – деді оған жылы ұшырай өзіне жақын тарта сөйлеп, жолым үйден ана қатының депутат қонақпен бірге шықты деп жынды Әлиәкпарға білгеніңді жеткізіп жүрме. Бірге шыққанын көрсең де, бірге жатқанын көрген жоқсың. Мүмкін екі депутат жұмыс барысын кеңескен шығар, болмаса марқұм Қойлыбайдың атына Аяқкөлдің атын алып берсек деп біздің ұсынысымызды талдаған шығар. Дәлелің болмаса біреудің жүрген тұрғанын сөз етіп өзің ақымақ болып қаласың. Біреудің отбасын бұзасың. Тиыш, тек жүрейік. Осыны ескерерсің, – деді. Аға, ондай гәпті жігіт адам әңгіме етсе ол еркек пе? – деді Берік лып етіп. – Қостан кім бірге шықпай жатыр? Өткенде Байқоңырдан келген құдаша мен сізде біраз отырып шықтыңыз. Қарауылтөбе ауылының директоры осында келсе қасына Қараторғайды ертіп ылғи қостан шай ішеді. – Жә, Берік, жақсы бәрін көріп, біліп жүру жылқышының пысықтығы. Ол жаман емес. Солай болғанда да анау Әлиәкпардың қандай адам екенін білесің. Боқтан өзгеге тиісіп екінің бірінен таяқ жейді. Әйелін қызғанып, ойран ботқасын шығармасын, байқа Қараторғай туралы тіпті сөз етпе, – деген ескертпем ғой деді Мырзахан көмекшісіне. – Жақсы, Қараторғайдай екі көзінен шырақ жанып тұрған әдемі келіншекті кім жақсы көрмейді? Анау облыстан келген депутаттың оны қалай суреттегенін естідіңіз ғой. Сұлуды жек көретін тірі жан болмас. Ол үшін де сұлудың да оны жақсы көрген адамның да кінәсі жоқ болар, – деді су мұрын көмекші Берік. Оның оныншы сыныпты бітіріп ферма бастығының айтуымен Мырзаханға көмекші болып келгеніне екінші жыл болатын. Өз қатары үлкейіп, алды бірер балалы болса да қызға қыры жоқ па, әлде бұйрық солай ма әліге дейін басы бос тізесін құшақтап жүрген ферма бастығының балдызын не сөйлер сөзін, не істер ісін білмейтін алаңғасарлау су мұрын дейтін Мырзахан оның «сұлу әйелді кім жақсы көрмейді, ол үшін айыпты ма» – деген сөзі ол туралы ойынан қайтуға итермеледі. Иә, сұлу әйел көздің құрты. Мүмкін Қараторғай жеңгеңді сен де ұнатарсың, – деді ол, Беріктің ішінде не барын білмек ниетпен. – Аға, ондай сөз не керек. Мен жақсы көрсем жеңгемнің пысықтығын адамға жаны ашып тұратын мейірімділігі үшін сыйлаймын. Ал, жақсы көру басы бос қыз бен жігіттің арасындағы сүйіспеншілік емес пе? Қараторғай ері бар әйел, әрі байы оның біреумен күле сөйлегенін көрсе

ДАЛА ТОЛҒАУЫ жарылғалы тұрған қызғаншақ адам. Ондай адамның әйеліне көз салу тек жүрек жұтқандардың ісі шығар, – деп Берік өзінің дым білмейтін су мұрын еместігін білдірді. Әйел мен ері арасындағы қарым-қатынастан да, тіпті махаббат мәселесінен де біраз бір кісідей хабары бар екендігін сездірді. Иә, өзі сүйкімді, сөзі жылы, жанары шоқтай жайнап тұрған пысық келіншекті екінің бірі ұнатып қалуы ғажап емес. Ұнатып қалу сүйгендіктің бірі қыры десе де жақсы, көркем, ажары атқан таңдай, тілі балдай әйелді еркектің жақсы көргені үшін оны айыптай алмассың. Және де сондай перизаттың теңі болған Әлиәкпардай алқаштың ықсуатын көріп ішіңізде бір сұлуға тең емес адамды Алла тағала жары етуге рұқсат етті дегенге сенбейсің. Соны көріп, біле жүріп оның әйелінің ерін жақсы көруіне де сенімің мықты болмайды. Ендеше әйелдің құдай қосқан қосағына көңілі толмауы оның қосағының көзіне шөп салмайтынына да сенбейсің. Соны аңғарып көріп жүріп өзіңде әйелді одан әрі жақсы көру сезімі ұлғая түсетінін аңғарасың. Мырзахан болмысында бірге жүрген жолдастарының бір сүйем артықшылығы болса, ең әрі кеткенде үйіндегі асырап алған иті, астындағы аты жақсы тұқымнан болса, бағып жүрген малынан оның малы бір қозыны артық туса Мырзахан үшін ол намыс еді. Жұрттың ісі жақсы, жолы болғыш. Менікі неге ондай емес деген күндестік ішін оттай жалап, дүниеге сыймай кететін кезі көп болатын. Әсіресе осындай өзгенің артықшылығын күндей, өзінен өзгені адам екен деп менсінбеу мектепте оқып жүргенде бойына жұқты. Сыныптастарының бірі жақсы оқыса, біреуі дарынымен өлең жазып, екіншісі ән айтса, тіпті біреуі қыз ұнатып, сүю сезімін басынан кешкенін естісе өзін олардан кем, бейшара санап қорланып қалатын болды. Осы Мейізге үйленгенде де анау пәленше, түгеншелер ұнатып жүрген қыздан кем емес пе деп әбден күмәнданып, күмәніне өзінің көзі жетпей әбден есі кеткен. Мұны байқаған әке-шешесі ақырында «өстіп миы ашып жүріп көшедегі жүргіншіге кезігіп, баланы қолдан шығарып алмайық» – деп қорқып, алыстан сыйласатын таныстарының бірінің қызына құда түсіп үйлендірген. Сол құдай қосқан қосағы Мейізден үш бала сүйді. Момын, айтар сөзін, жүрер жолын білетін әйелінің ағайын-туыс арасында да беделі бар. Сөйтіп жүргенде баяғы мектепте жүргендегі миына кіріп алған біреудің жақсылығын, абырой-беделін қуанышын көре алмаушылық күндестік, қызғаныш деген бәлені өткен жылы Телікөлде күзетте отырғанда жанына көрші болып көшіп Әлиәкпар келгелі ойда жоқта қайта бас көтерді. Қаншама өзін өзгеден жоғары ұстауға ұмтылғаны мен Құдай бермегенді ешкім бермейді ғой. Жолдастарының бәрі дарынды, жолы болғыш менде неге олай емес, әлде құдайдың сүйікті құлы емеспін бе? Сонда жазығым не? деген са-

Жақсылық Рахматулла уалды «ақылды» санатындағы үлкендерге де, жақын жолдастарына да айтып көрді. Олар да бұны жұбатарлық ештеңе деген жоқ. Сонда мұның миына қонған көре алмаушылық кеселдің жанына «менен артық деп жүрген адамды мұқатып, жолын кесіп арсыздық әрекетке бару керек деген, екінші бір арамза кесел миына келіп қонды». Әлиәкпардың әкесі Қойлыбай бұл төңірекке атағы шыққан жақсы, тәуір адамдардың бірі болды. Дастарханды үлкен-кішімен, қызметі төмен немесе зормен де сыйласудың ретін табу арқылы өле-өлгенше «Қойлыке» атанып ел-жұртқа қадірлі болды. Дүние саларынан бұрын Қойлыбай Сарысудан бау-бақша егіпті. Құдық суынан хауыз жасап, балық өсіріп отыр, бір жағынан зоопарк жасап түрлі аң-құсқа мекен-жай салыпты. Малшының медиен даладан «мысыр шаһарын» орнатыпты деп оның дерегін білуге Қазақстанның тұс-тұсынан журналистер келіп, газетжурналдарға шығарып, киноға түсіріп Қойлыкеңнің даңқын көтеріп жіберді. Мұның хабарын естіген бойда Мырзахан:: «Япырмай, Аллаай менің әкем оқыған, тоқығаны бар болса да мұндай құрметке жете алмай жер құшты. Оның бар-жоғы қазір ешкімге де қажет емес. Ал мына Қойлыбай шал оқымаса да малшы болып жүргенде күллі облыс халқына сыйлы, ақылды, сәлемі түзу адам үлгісінде аты шықты. Ол анау өткен ғасырдың аяғындағы жағдай. Енді міне өлмелі шағында қу далаға құдық қазып бау-бақша, гүл өсіруімен, хауыз орнатып балық өсіруге, облыс орталығында жоқ жабайы аң, құс тұқымын жинап «хайуанаттар паркін» ашумен күллі Қазақстанға даңқын шығарды. Алла бір бергенге бере береді екен-ау. Атақ, абырой, бақ, дәулет неге Қойлыбайдың айналасынан шықпай қалды? Жаратқан иемнің мұнысы қалай? – деген Мырзахан «Қойлыбайдың бауына» әдейілеп жалғыз барған. Сонда Қызылқайыңның орталығындағы гүлзар бақта жүргендей әсер қалдырып, бұлар мұндай жұмақты қалай орнатқан, әлде Қойлыбайдың қолында бұл білмейтін сиқырлы шайтаны бар ма? – деп әрі-сәрі болды. Ол хауыздағы таза суда жүзіп жүрген әртүрлі балықтардың шабағын қызықтап тұрғанда ту сыртынан есенбісіз аға деген әйелдің нәзік, бірақ өткір ашық үнін естіді. Бұрылып қарағанда қудаладан перінің қызын көргеніне сенерсенбесін білмей аузы ашылып тұрып қалды. Орта бойлы, ажары не қоңырқайға да, не шіли қараға да жатпайтын бейне бір ақындардың өлеңінде кездесетін тобылғы торы, көз жанары кісінің ар жақ бер жағына өтіп ішіңдегі қылп еткен сезімді көріп тұрғандай өткір, көк ала орамалынан төгілген қара шашы ажарына сән қосып тұрғандай «мен Қойлыкеңнің келінімін, Қараторғай болады, ныспым», – деді ол бұған тура қарап. Сіз Әлиәкпармен мектепте бірге оқыған замандасы болар-

ДАЛА ТОЛҒАУЫ сыз. Атыңызды айта алмаймын, бірақ суретіңізді көргенмін. Телікөлде отырмысыз? Қалай көл жағасы? Мынау шөл басқан қу даладан артық болар? – деді Қараторғай бұған сөйлеуге кезек бермей. Ат көлігіңіз аман ба? Сыныптас замандасыңыз аң-құстың тамағын беріп жатқан еді, сізді үйге мен шақырамын. Қалай, шақыруымды қабылдайсыз ба? Япырмай, сенейін бе, сенбейін бе? Баяғы мектепте темекі тартып, көрінгенмен төбелесіп жүретін есірік Әлиәкпарға Алла Тағалам осындай періштені сыңар еткен бе? Қандай бақытты едің осындай әйелді жар еткен сенесірік замандас. Ол енді бір сәтте Әлиәкпардың өзінен артықшылығын көзбен көріп тұрып әйелі Мейізді ұмытып кеткендей болды. «Алла Тағала мені, ең болмаса да жақсы әйелден шеттетткені ма? неткен қорлық бұл» деген қызғаныш жүрегін өртеп миын зеңгітіп жібергендей-ді. Хайуанаттар мекенін таңертең көрмекші болған Қараторғай оны анадай ағаштың көлеңкесіне тігілген сырты ақ кенеппен тысталған қазақы киіз үйге қарай бастады. Үйге баратын жолға да тас төселген. Сондай жалғыз аяқ тастақ жол хауызға да, одан гүлбақша өсірілген жерге де барады. Жолдың екі шетіне төселген тастың бойы қызыл бояумен боялыпты. Жүруге ыңғайлы бір тегіс екі шетіндегі арықшадан су ағып жатыр. Оның жағалауына бұл бұрын соң еш жерден көрмеген қызыл торы әсем гүлдер егілген. Әр алуан жеміс ағаштары жеміс бере бастаған. Көкөністі, бақша өнімін олар екі жылдан бері сырттан сатып алмайды, өздері өсіреді. Әлиәкпар дастархан басында Қойлыбай әулеті деген телеарна көрсетілімін қойып беріп сыныптас замандасының ішін тағы да удай ашытты. – Аузыңның салымы бар адам екенсің. Мұндай қу далада жүріп періштенің қызындай келіншек алды дегенге сенбей отырмын, – деді әзілдеп. – Е, замандас, әйел Алланың бұйрығы. Құдай Тағала бұйрық бергенсін екеуімізде қандай ерік болсын. Оның несібесіне мені, маған оны лайықты көрген Жаратқан ием, – деді Қараторғай жымиа күліп Мырзаханға. Мырзахан болса, әлі де есірік Әлиәкпардың несібесі өзінен артық екенін, ал менікі неге төмен деген қызғаныштан айыға алмай отырған болатын. Қыстауға барғанша Әлиәкпар Сарысудан Аяқкөл маңындағы егіс­тікке барып, күйекті өткізетін. Бұл жолы күйекті Телікөлдің аяғындағы Мырзаханның жанында өткізгенді қолайлы көрді. Оған Қараторғай қуана келісті. Әлиәкпар бірер жылдан бері Телікөлдің нар қамысын орып алып қыстауға жинап, оны Қызылқайыңдағы үй салушыларға сатудан пайда көріп жүрген-ді. Бұл жолы оның кәсібіне

Жақсылық Рахматулла Мырзахан көмектеспекші болғасын ферма бастығынан малды күйекке дейін күздік аңызға бір жайып алғаның дұрыс болар еді дегеніне, ол оны-мұны сылтау етіп, сонда да тілімді алмадың деп қыңыр қарап жүрген ферма меңгерушісіне Қараторғайдың депутаттығын алға тартып, келіншегінің Қызылқайыңдағы емханада жатып ем қабылдамақ ниетін білдіріп, әзер бетін қайтарған. Мырзаханның жанына келгенді Қараторғай жек көрмеді. Әлиәкпар жүрек ауруын сылтауратып келіншегіне жуымай жүргенде Мырзаханның көңілі кетіп, аузынан суы құрып жүргенін білетін келіншек, жылқышымен оңаша кездесудің сәтін күтетін. «Іздегенге сұраған» дегендей көпшілікке келген Әлиәкпардың отбасын Мырзахан қой сойып қарсы алды. Олардың арам ойынан хабарсыз Мейіз болса Қараторғайдың пысықтығын, әңгімешілдігін ұнатып еді. Күйеулері мектепте бірге оқығандығы олардың ешбір күмән-күдікке берілмей еркін араласып тез түсінісуіне себеп те болды. Ал Мырзаханның есебі есірік Әлиәкпарға Қараторғайдай сұлу әйелді бұйыртқан Алласына ренжіп, сыныптасының тобылғы торы әйелін пайдаланып қалу ниетінде еді. Өш алу ма, әлде қызғаныштан өш алу ниетіндегі Мырзаханның есебі Қараторғай сұлуды бауырына басудың сәті енді келді деп, сол күннің тезірек туылуын асыға күтті. Ал Әлиәкпар Қойлыбайдың баласы облыстағы тұңғыш фермер, әйелі депутат деген қошеметке мәз болып, үйіне арақ ішетін біреу келсе ақ түйенің қарны жарылғандай қуанып, арағын ішіп, әлаулайын шырқап өзімен-өзі жүре берді. Оған келген адамның бәріне ұнап, ал Қараторғай болса «біздің Әлеке-ау аэродромға самолетің қонбай жүрау, неден шошындың?» – деп қойып қонақтың біреуі көзін қысса бір жаңалық күткендей түнге дейін елеңдеп шығатын қалпын бұзбай келеді, әзірге. Мырзаханмен көрші болғалы тіпті құлпырып, күлекеш болып кетті. Екі үйдің осындай-осындай өз ара ым-жымы, үлкендікішілі ойы, әр нәрседен үміті бар адамдары бар екі үй сонымен күздеуде көрші болды. * * * Қойлыбайдың қу даланы «Мысыр шаһарына» айналдырған кере­ метін көріп, іштегі өш алу, қызғанышы бұрыннан бетер асқына түскен Мырзахан енді Қараторғайға көңілі кеткенін сол көңілдің желігін басар оңтайлы сәт келе жатқанын ойлап, соған тезірек жеткенше асықты. Алдымен есірік сыныптасымның әйелін бауырыма басып, құштарымнан шығайын, сосын облыстағы бірінші фермер атанып қыруар малды тегін алған дәулетінен құр алақан етудің жолы табылар. Шаңырағы ортасы-

ДАЛА ТОЛҒАУЫ на түскен есірікті Қойлыбай әкесінің әруағы қалай қорғап қалар екен, сонда. Мұны да көрерміз. Көп те болса ол мына ақылды, сұлу әйелінің арқасында тірлік істеп жүрген шығар. Әйелі менің бауырымда бір жатып тұрса ол өзінен-өзі барынан жұрдай болып шыға келеді. Әкесі марқұм «үйді-үй етіп ұстау, еркекті жұртқа сыйлы етіп таныту, балашағаның тату-тәтті ер жетуі, қысқасы жиған-терген байлық ең арғысы есік алдындағы абалаған итіңе дейін отбасыңдағы әйелің жақсы адам болса ғана өзіңдікі өзіңе бұйырады. Егер әйел дұрыс болмаса бәрі де быт-шыты шығып, далаға кетеді. Сондықтан Алладан «Құдай қосқан қосағыңды адал етіп жолықтыр» деп тіле балам – деп отыратын. Марқұм осыған қоса әйелің сұлу, мейірімді болса, басқаның қатынынан барлық жері сүйемде болса да артық жаралса ердің бақыты сол ғой – деген сөзді айтуды ұмытты. Енді міне момын, тіл алғыш, қазан аяққа икемді, шаруаға жайлы дегенімен қойнындағы ерінің көңілін қанағаттандыра алмай жүр. Салпы етек әйелмен болған мың күнің айдай көркем ажарлы әйелмен тұрған бір күніңе тати ма. Сол әкесі де бұған өз қалауындағы, елдің еркегінде жоқ перизатты бұған қимай кеткені ме, япырмау. О несі, дүние-байлық сұлу әйелдің күле қараған бір сәттік жанарының ұшқынына тати ма десей. Мал соңында жүріп соны да білмей өткені шалдың да ақылы таяз болды-ау әсілі», – деп өлген әкесінің әйел туралы ұғымына ренжіді. Ол сонда өз анасы Гүлсімнің әкесіне тең адам болмағанына қапаланғаны ма десей. Елу жылдай тату-тәтті бірге тұрып, өмірге өзіндей ұл әкелген атаанасының тұрмысынан кінәрат тапқысы келген баланың адалдығы осы ма? Жігіттік жасқа келмей тұрып жүрегін біреудің жақсы өмірі, артықшылығы өзіне қызғаныш тудырған, дүниедегі атақ абырой, мансап, байлық тек менде ғана болса деп түсінетін күндестік ауруы Мырзахан молада жатқан әке-шешесіне кінәрат іздеуге де барғызғанын қарашы. Алла мұндай адамды да жаратқан екен-ау. Япырмай, Мырзаханды арамзат пиғылдан кім арашалап қалады енді?.. Әлиакпар сыныптасынан кетерінде қасқыр бөлтірігін сыйлауды сұрады. Оның өтінішіне қарап жылқышы: – Өзің қалай, қасқыр асырауды дұрыс санап отырған жайың бар ғой. Әлде менде тағы осы мақұлық болса сенен кем еместігімді сезінбеймін деген ойың ба? Құр әуестікпен асырай салатын қазақтың көнбіс көк төбеті емес, ол қасекең. Бұны өсіруге шамаң келе ме? Босбелбеу, мінезсіз адам даланың жыртқышына ие бола алмайды. Арақ ішіп алып бір күні анау Қараторғайға жасайтындай басынан сипап, жотасына қол жүгіртемін деп мүрдем кетіп жүрме. Қасекеңді тек біз секілді денесі де, пейілі де таза, қолы қарулы, мінезі

Жақсылық Рахматулла темірдей қатал еркек қана өзіне бағындыра алады. Сен қасқырдың күшігін емес біздің иттің тұқымын, анау қара күшікті ал, – деді Мырзахан оған білген ақылын айтып. Осы арада жандарына келген Қараторғай сөзге араласты. Сен Мырзеке біздің Әлиәкпарға қасқырдың күшігін қимай тұрсың ба? Қой, замандасың сұраған екен бере сал. Ал, қазақта жақын адамдар бір-біріне ит сыйламайды. Ит сыйласа екі ара қатынасы итше ырылдасып өтеді деп ырымдайды. Осыны өзіңізде білетін боларсыз, – деді еркелей күлімдеп. Қараторғайдың ақылды сөзі мәселені әп-сәтте шешті. «Қап мына қатын бүлдірді-ау. Өткенде бірінші хатшыға беруге уәдем бар еді. Енді арлан тұқымы қасқыр түгілі үйіндегі әйеліне ие бола алмай жүрген алқашқа бұйыратын болды», – деп Мырзахан іші қанжылады. Онысын білдірмеуге тырысып, бір кезде өзінің аузыңның салымы бар екен. Мына әдемі қатының араға түспегенде бермейтін едім, әттең Қараторғай сұрамағанда. Ал ендеше қалауыңды бердім, – деді Әлиәкпардың ұсынған қолын көрмегенсіп, Қараторғайға өз қолын ұсынды. Сен үшін, Торғайым. Осының қайтарымын жақсылап ойланатын шығарсың, – деді ішкі сырын жұмбақтап. Оның не деп тұрғанын Әлиәкпар түсіне қоймағанмен мүттақым келіншек жақсы түсінді де, Мырзаханның қолындағы саусағын ақырын жыбырлатып «айтқаның болады» деген ымын сездірді. Арада бір апта өткен соң Қараторғай Мырзаханның жалаңаш кеудесіне басын төсеп жатып, бетіне түскен қамыстың жапырағын үзіп алып, Мырзаханның денесін қытықтап, бір бұйымтайын құлағына салды. – Үлкен баламның қайын жұртына барайын деп жатырмын. Соған машинаңа отырғызып апаруға қалайсың, мырзам? – деді. Аңсары кеткен Қараторғайын пәлендей қиындықсыз бауырына басып, омырауын сүйдірген жігіт «алғашқы кездесудің мұншалықты жылдам өткеніне іші ашып тобылғы торы әйел денесінің о жер, бұ жерінен тағы сүйгіштей бастаған. Онысы оған тіпті ұнаған болуы керек. – Келші төрем, анау әңгүдік замандасың не көрді дейсің, мен сенің ырқыңдамын. Бәрі сенікі, келші Мырзам, – деді ентігіп... Екеудің ынтығы басылып болғанда Мырзахан Қараторғайға: – Әлгі құда-жегжаттарың қайда еді? – деп сұрады. Байың бірге баратын шығар. – Жоқ ә, – деді ол. Сенің сыйлаған қасқыр бөлтірігің оған жақсы ермек болды. Тіпті түнде де менің жаныма жатқаннан гөрі сол жыртқыш бөлтірігінің қасында түнейтін болды. Оллаки, сөйтіп жүр албасты. Сонысы да енді бізге жақсы емес пе, төрем? Айтшы?

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Иә, иә, жақсы. Бәрі сәтімен болып келеді, – деді Мырзахан титімдей келіншектің құмары әлі тарқамағанына таңданып. Сосын «қайтсын байғұс, анау есірік неменің қауқары жетпей жүрсе көрінгенге мекіренбеске лажы жоқ қой мұның» – деп Қараторғайды ішінен аяп кетті. Екі күннен кейін түнде көл жағасындағы нар қамыстың ішіне қамап тастаған Әлиәкпардың бір топ қойын Мырзахан көмекшісі Беріктің брезент машинасына апыл-ғұпыл тиеп, Қызылқайыңдағы базарға сатуды тапсырды. – Жартысы сенікі, абайла бала, – деді Берікке сұқ саусағын шошайтып. – Жымыңды білдірме, есірікке тегін берген малдың сұрауы жоқ. Қорықпа, бала. Ешкім ештеңе сезбейді. Анау есірік болса кешеден бері арақ ішіп, қатынының дамбалына құсып жатыр. – Жатсын солай, атаңанағлет милау. Некелі байын қадірлейтін әйелі болса біздікі. Сосын Беріктің арқасынан қағып – Жолың болсын көмекшім! – деді. Үстіне мал тиеген машинаның жарығы қамыс арасындағы бұралаң жолға түскенде Мырзахан Мейіз дайындаған асын ішіп отырды. Араға күн салып Мырзахан «жолым қосқа» барайық деген – Қараторғайдың шақыруын алды. Уәделі уақытта тобылғы торысының көңілін аулап жатқан Мырзахан сүйікті сұлуының қолына орамалға түйген түйіншек ұстатты. – Саған тәтті тамағың үшін берген азғантай сыйлығым еді, – деді сыпайылап. Құда-жегжатыңа жаратарсың. – Ау, төрем, мұның не. Махаббат сатылмайды емес пе. – Айтарсың сенде, сатылмайтын не бар қазір. Бұны өзіңді ұнатқан көңілімді білдірген жоралғым деп қабылда. Келесі бірде мөлдіреген маржандай көзіңнің, сосын ең жақсы көретін қос анарыңның, тағы сол сияқты екеумізді табыстыратын дүниелеріңнің бәріне ақы беретін боламын. Сен анау есірік байыңды анда-санда болса да бір алдап, шашынан сипап қой. Жүрсін маубас, соған мәз болып. Араға он-он бес күн салып, Мырзахан көмекші жылқышысына «өткендегідей сапарға дайындал, – деп қашан, қай мезгілде қай жерге келетінін әбден тәптіштеп түсіндірді. Өзі Қараторғайды Қараөзектегі құда-жегжаттарына апарып, екі-үш күн құдалық абыройын сақтап, ептеп тобылғы торы көңілдесімен оңаша сейіл құрған. Сонда Қараторғай: – Біз Мейіз келінге обал жасап жүргеніміз жоқ па? – деген Мырзаханның бәшпайын сүйіп жатып. Некелі адамның күнәсін да ойлаған жөн шығар. Өзі, етегі салпылдап еркек қарайтын түрі жоқ, сорлы ғой. Құтты біздің анау Әлиәкпарға лайықты әйел сияқты. Мырзеке, саған жүдә жар болуға тұрмайды. Бірақ некелі әйелің, бақандай

Жақсылық Рахматулла үш ұлыңның анасы. Түсінемін қиын, десе де сенімен кездескелі қатты жарасып, үйренісіп кеттік, күнде кездессек те қой демес ем. Түсімде сағынып жылап та алған кезім бар, құдай ақы шыным. Мұндай асыл тұқымды еркегі бар Мейіз нағыз бақытты жан ғой, құдай бізге қазіргі бақытымызды ұзағынан бергей деп тілейік. Солай ма, төрем? Келші бері құлағыңнан тістейін. Алтын торғайым, жанат құсым менің, өзім де әйелдің мұндай тәтті боларын сенсең енді білгендеймін. Бұрынғылардың бәрі бекер екен. Нағыз балшекер сенің тіліңде екен. Торғайым емес, аққұсым менің, сені екі күн көрмесем тұралмайтын болдым менде. Алланың сендей асыл жанды қосақ ретінде бұйыртпаса да, көңілдес етуге мүмкіндік бергеніне ризамын. Мырзахан әйелдің қос анарының үрпісін қайта-қайта балаша сорып, ақыры екеуінің де шабыты қайта қозған. Одан арғысы айтып болмайтын, суреттеп бермейтін құпия қарым-қатынасқа ұласып кетті. Әлиәкпардың семіз қойларын Қызылқайыңның базарына тағы да пұлдап келген Берік, жылқышыға көңіліндегі қорқынышын айтты. Базарда мал сатып тұрғанда жанына көрші шопанның дардай баласы келеді. Келеді де: Әлиәкпардың өзі жоқ па? Сен осы әлгі ұзынтұра жылқышының көмекші баласы емеспісің? – дейді тақылдап. Берік оның сұрағыштап кетуінен секемденіп: – Әлекең ауырып жатыр. Қараторғайды Қызылқайыңдағы дәрігері шақырыпты, әрі шалымды көрсетіп қайтайын, – деп қалаға кетті. Малдың саудасын білетініме сеніп, жұмысты маған тапсырған еді, – дейді. «Сақтықта қорлық жоқ» деген Берік, базарда біреу-міреу «мал кімдікі?» десе мені айта сал. Ол үшін мына малдың ішіне Әлекеңнің отарындағы менің қойымнан үш-төрт бас қоса сал. Оны анау есірікке де білдірерсің. Жаман айтпай жақсы жоқ, ісімізге күмән туатын болса, мал аға жылқышыныкі – деп айтарсың, иә ма? Мақұл аға мұнымыз сенімді жұмыс болды. Енді қорықпайтын болам, – деді Берік, батылданып. Арқасынан ауыр жүк түскендей жеңілдеп қалғанына көңілі көтеріліп қалды. Аға келесіде мен де үш-төрт малымды қоса апарып, сіздің ісіңізді қайталасам деймін – деді. Темекісін қайта-қайта сорғыштап. Бірде күйекке түсетін аналықтың басын есепке алуға ферма бастығы мен зоотехник келгенде Әлиәкпардың отарынан жиырма бас саулық кем болып, Қараторғайдың да, Әлиәкпардың да зәре-құты қашып қатты састы. Әйелі обылсоветтің депутаты, өзі болса қадірлі Қойлекеңнің баласы. Әлиәкпар ұрлықтың қайдан келгенін ойлай-ойлай, түрлі-түрлі болжамдар жасаумен шаршап, ақыр соңында ферма меңгерушісімен келісіп өз меншігіндегі саулықтан кемісін толтырып оны тірі жанға айтпауға уәдесін бекемдеп алды. Фер-

ДАЛА ТОЛҒАУЫ ма бастығы сол күні түнімен бір малдың басын мүжіп, Әлиәкпарды араққа тойдырып сұлатып салды да, түнде байының көрпесінде жатқан Қараторғайдың қолынан ұстап сыртқа алып кетті. Онда жолым үйдегі қасқыр бөлтірігінің жанындағы жылқы терісінің үстінде жататын Мырзаханның орнына ферма бастығы екеуі жантайды. Бұл да болса көптен ойда жүрген жұмыс еді, – деді ферма бастығы. – Бұл да сәтімен болды. Басы сәтті болған істің аяғы тәтті болады деген... Қараторғай жиырма бас ұрланған қойдың ақысын оп-оңай төлеп үлгергеніне қанағат етті. Мырзаханның әуселесінен кем емес екен, бұл кездесу қуанышы. Әрі онда тағы да керек болар деген есептегі Қараторғай, таңертең Әлиәкпарға бастыққа бір қой беріп жіберуге ақыл қосты. Жоғалған малды төлегеніне іші удай ашып жүрген Қараторғай Мырзаханның ақылын тыңдап барып көңілі жайланды. – Анау алқаш замандасың жоғалған малды даланың кезаяқ біреулеріне араққа сатып жіберген, мен білсем. Емесе ұры алыстан келген жоқ. Бала-шағама қаладан жер алып, үй салып беру ойымда жүр еді. Мына жағдай есебімді болдырмайын деп тұр. Енді не істеймін. Сен некелі байым болмасаң да көңілдесімсің, сүйенішім, алданышымсың. Сен, замандасыңнан шаршап жүргенімде маңдайымнан сүйіп, шашымнан сипаған жұбанышымсың. Қандай ақыл бересің? – деді Қараторғай күйзелгенін білдірмей бетін оның омырауына басып. – Қараторғайым, – деді Мырзахан оны күйзеліп отырғанына жан ашырлық білдіргенсіп. – Мұндай-мұндай жағдай әр малшының басында да бар. Әлиәкпар жиырма бас саулықты араққа сатып жіберді дегеніңе мен сенбеймін. Жау алыстан келмейтіні тағы рас. Менің ойымша малды нар қамыстың арасында өріп жүрген қасқырлардың немесе арыстан азулы қабандардың жеп қоюы мүмкін ғой. Олар да өріп жүр. Мал етіне өлердей жерік. Қысқасы жоғалған мал енді қайта келмейді. Оған қайғырып, басыңа қара бұлт төнбей-ақ қойсын. Әлиәкпарға көз тиген шығар. Әдемі әйел алды. Қариясы медиен даланы гүлзар баққа орады. Өзі үкіметтен бір отар қой, бір үйір жылқыны су тегінге алды. Шалының еңбегі ескерілген болар. Дегенде осының бәрін көре алмайтын, іші тар біреудің көзі тиген шығар. Біреудібіреу күндеген заманның зауалы осы да. Әлиәкпардың шалқыған ырысын сақтауды Алладан сұрап, Құран оқыту керек. Әлиәкпар екеуіңнің халық көзіне түскен абыройларыңды, байлықтарыңды Алладан «қорғай гөр» деп тілек тілеу керек. Маңайыңдағы көршілерді шақырып ас беріп, молдаға Құран оқыту қажет. Әне сонда барып сендерді нысанаға алып жүрген арам ниетті зәлімнен құтылатын боларсыңдар. Қараторғай

Жақсылық Рахматулла ферма бастығымен кеңескенде ол да Мырзахандыкі жөн, ескіден келе жатқан мұсылман жолы осы, – деді. – Қалған шығынның орнын жабатын да кез келді, – деді Мырзахан Қараторғайына. – Әзірге шыдай тұр. Алда қыс келеді. Әдепкі қар жауғанда осы айтқан уәдемді орындап беремін. Маған сенуіңе болады, – деді тағы көңілдесін нықтап. Оған иланған әйел көңілдесін бұрынғыдан да бетер қысып-қысып қайта сүйіп, өзінің құштарлығын білдірудің түрлі айла-шарқын қымсынбай жасауға ықылас аударды. Әлиәкпар жүрек талмасымен қара күзге дейін екі рет ауруханада жатты. Соңғы жатқанында Қараторғай да емделді. Мырзахан сыйлаған қасқыр бөлтірігі бұл кезде жасына жетіп, жылқышының екі қазақы төбетіндей, аяқтары серейіп, бойын созып тәп-тәуір қасқырдың өзі болып қалды. Қыстауға қоныс аударатын күн жақындаған сайын Әлиәкпарға сыйлаған бөлтіріктің күтіміне Мырзахан қарап, мезгілмезгіл Мейіз бен Қараторғайдан шикі ет сұрап алып, оны сүйек-саяқпен молықтырып беруді әдетке айналдырды. Қызылқайыңнан қашық емес базардан арзан ет сатып алып тұруына мүмкіндік туды. Ет жеп диланған сайын бөлтіріктің денесі толысып, мойын-омыртқасы қатая бастады. Желке жүні оқтын-оқтын дүрдиіп, екі көзі шатынап ұлитын кезі де болды. Алдағы қыста оның шағылысуға жасы келетіндігі белгілі еді. Өзі Мырзаханға әбден бауыр басып кетті. Оның бөлтірікке тамақты өзінің беруі, оқтын-оқтын басынан сипап, денесіне қол жүгіртіп отыруы, жылы сөйлеп, жылы қабақ танытуы екеуінің арасындағы жақындықты қалыптастырды. Ал Әлиәкпарға бөлтіріктің мұндай сезім жоқтығын, оны көргенде езуін ыржыйтып, сақылдатып тісін көрсетуі, оны жақтырмайтынын көрсететін-ді. Осыны ескерген Мырзахан Әлиәкпардың келісімімен Қойлыбайдың хайуанаттар паркінен тағы бір ұяласын алдырды. Ол мұны ертеде Жанарыс деген жолдасымен бірге Қарақалпақстандағы Шайхы түйекештің үйіне барғанда көрген, сосын малшылардан естіген. Бір тәсілді осында да сынап көрсе қалай болады екен деген оймен алдырған. Шайхы түйекештің есік алдында кісі бойына жете қабыл темір тордан қасқыр қаншығын көріп, бұл не үшін қамалды? – деп сұраған үй егесінен. Сонда аңшы қария: – қасқыр ұстау үшін қасқырды пайдаланамын, – деген еді. Сонан соң аңшы қасқырды торымен қыстың әдепкі айларында елсіз жерге апарып қойып, өзі жасырынып жатады екен. Ай туа тордағы қаншық қасқыр табиғи қажеттілігі үшін ұлып, өзіне өзге арландарды шақырады екен. Сонда келген қасқырларды бірінен кейін бірін мылтықпен сұлатып салатын көрінеді. Осы қаншықтың боздауымен келген он бес ақкөз арлан

ДАЛА ТОЛҒАУЫ жер құшты. Онан біраз қаржы таптым, – деген түйеші қария. Егер Мырзахан темір торға екі-үш ұялас бөлтірікті қамап, Телікөлдің жағасына апарып қойып, өзі бір-екі мергенмен қамыстың арасында жасырынып жатса, құдай біледі төңіректе жосып жүрген қыруар жалмауыз мұның оғына ілінеді. Үлкен қасқырдың терісіне үкімет мың теңгеден бәйге бермейді. Олай болса желтоқсанның аяғынан ақпанның ортасына дейін Сарысу даласымен Телікөл қамысының жықпылында жатқан ондаған қасқыр ұйығуды тілеп боздаған қаншықтың шақыруымен мұның оғына ілінеді, әлі көрерсің. Қаншықтың ұлып боздағанын естігенде туу Сарысу өзенінің бойындағы жыңғыл тоғайынан да «жігітшілік ауруына» ынталылар осында шұбайды. Қаншық қасқырды қамайтын мықты темірден екі тор жасап, тездетіп жеткізіп беруге көмекшісі Берік пен Әлиәкпарды Қызылқайыңға жұмсады. Олар бір аптаның ішінде екі тор ұямен үш-төрт аңшыны ертіп келді. «Қазақтың өзге жұрттан сөзі ұзын» деп Абай ақын айтпақшы тор жасатуға барғандар қарап жүрмей, тордың не үшін керегін, оған кім тапсырыс беріп отырғанын, Әлиәкпар жылқышы Мырзахан туралы ертегіден бетер айтып берді. Оны естіген аңқұмарлар бұлардың Телікөлдегі мекенін сұрап алып, керек кезінде хабарласса баруға әзір екенін білдіреді. – Жайларыңа жүрмей сырларыңды күллі қалаға жайып келгендерің бекер болды, – деді Мырзахан. – Енді біздің құпиямызды аңшылар инспекциясы да біліп отыр. Ертең олар өз құқығын, заңын көлденең тартып, табысқа ортақ болары анық. Құпиямызды бекер бықсытқансыңдар, Әлиәкпар, Берік болса әлі бала, ал саған не жоқ, дардай болып құпияны көрінген адамға хабарлап, немене сол үшін ақша төледі ма саған? – деді ренжіп. Бұның ішінде сыр сақталмайтынын енді білдің бе? Жүз грамм арақ ішсе, ол түгіл әйелі мені де сатып кететін пәтуасыз ғой бұл, – деп Қараторғай шырылдап қоя берді. Күні ертең осы естігеніміз шын ба, өтірік пе, барып білейік, – деп, осында келе бастайды. Келсін, мына торларды нар қамыстың ішіне тығып тастайық. Келушілер әр нәрсені сылтауратып сұрағыштай бергеніне сыр ашпаңдар. Аңшылық инспекциядан немесе полициядан болсын қорықпаңдар, бір ауыз сыр ашпаңдар. Келістік пе, осыған? Аға жылқышы айтса айтқандай бір ай бойы осы төңіректі белгісіз адамдар кезді де жүрді. Олар сезікті ештеңе таппаған соң, естігеніміз құр лақап әңгіме болды деп, келуін сиретіп ақырында ізді-қайым жоғалып тынды. «Қызылқайыңның» базарына барып қасқыр ататын топ жинап жүр екен әлгі сенің Әлиәкпарың» – деген әңгіме ферма бастығының да құлағына тиіп, сол бойда «мынау ажалынан бұрын өлейін деп жүр екен,

Жақсылық Рахматулла жамандықты тілемесе есі дұрыс адам қасқырды үйіне шақырып, қырып салатын айла таптым деп жар сала ма? Қасқырды қырып саламын деп жүргенде қасқырлар қойымен қоса өзін жеп кетсе қайтеді. «Өлетін бала молаға қарай жүгіреді», – деген. Бұған бір нәрсе көрінгелі жүр екен. Анау ақылды депутаты неге тоқтау айтпайды, Қап, енді елдің бәрін ұятқа қалдырмаса нетті. * * * «Аяқкөлге» Қойлыбайдың есімін алып беру туралы Мырзахан бастаған бір топ малшы аудан әкімі мен аудандық кеңеске ұсыныс хат жазған-ды. Содан бері бес-алты ай өтсе де аудандағылар ләм деп тіс жармады. Хатшының алдына Қараторғай кіргісі келді. Қалың қабақты, қою қасты, беті жалпақ мойыны жуан екі иығына екі мінгендей, батыр тұлғалы хатшы бір қараған кісіге сұсты, тәкәппар, қатал кісі болып көрінер еді. Өзі көрші Тереңсай ауданында он сегіз жыл бірінші хатшы болып істеген, облыстық, республикалық кеңеске әлденеше рет депутат болып сайланған, республикалық, одақтық партия съездеріне делегат болып қатысқан, бірнеше орден, медальдары да бар, өз ортасына сыйлы да, беделді адам еді. Оның көңіліне жағуға тырысқан әйел мен ер кісілер маңында қаптап жүретін. Бірақ бәрінің айтары ісіңді жылдам шеше салмай әбден діңкелетіп барып орындайтыны қиын. Әйтпесе қазір облыста адам жанын түсінетін ескі көз басшылардан қалған жалғыз өзі. Ал Қараторғай қарындас, өзің атақты малшының келінісің, депутаттығың және бар, ерің болса атақты Қойлыбайдың баласы. Ендеше атаңа бақашаяны қаптап, суын шылау басып борсыған бір көлдің атын алып беруге шамаң келеді. Бірақ алдыңда басына кез-келген адам өрмелеп шыға алмайтын бір биік жарқабақ тұр. Ол бірінші хатшының қабағы. Сол қабаққа өрмелеп шыға алсаң, Сасықкөл ғана емес анау Сырдария өзенінің атын алып бересің. Өзі жасы келіп қалса да жас келіншектермен көкпар шабуға теріс емес. – Білдей еркек бітіре алмаған шаруаны өзіңдей сұлулар орындап шығады, әйтеуір, не сиқыры барын қайдам. Тәуекел деп, жарқабақтан жасқанбасаң алдына бар, мүмкін жолың болар, – деген ауыл шаруашылық бастығы Қарқынбек. Күйеуі құрдастығын алға салып көрінген жерде есі кетіп тұратын еркіндігін ұнататын Қараторғай оған сырын айтқанда. Жүдә болмаса әйелсің ғой беті ашылған, көзіңді мөлдіретіп бір қара, көзіңе көзі түскенде жанарын тайдырып әкетпесе ісің аңғарылар. – Мұның не тағы. Өзі өмір бойы аудан басқарып аққаптал болған адам алпысқа дейін әйел десе есі кетіп тұра ма? Әлде құр қызығудан

ДАЛА ТОЛҒАУЫ өзгеге бармайтын еркек пе? Алпыс жылда екі ауданды билеген адам әйелдің не бір келістісін еркелетіп әбден қажыған шығар, бәлки. Мейлі әйелді құр болмаса көзімен атуға жараса арғы жағын көріп алармын. Сол жарқабағыңа барайын, – деген ойлана-ойлана келіп Қараторғай. – Өзің біл, бір ұнатса, жанынан тастамай ертіп жүріп сырласатын да мінезі бар дейді жұрт. Жанына еремін деп жүріп Әлиәкпарыңнан айрылып қалып жүрме, дегенім ғой деп сылқ-сылқ күлген Қарқынбекті қалдырып, одан шығысымен аупарткомның ғимаратына тартқан Қараторғай. Кезінде Қойлекеңнің бір баласындай болып өскен хатшы­ ның көмекшісі оны күттірмей кіргізді. Ішке енген келіншек төрдің қарсы бетінде биік төбенің үстіне үйілген қаратас секілді айбынды хатшыға қолын жүрегіне басып, басын иіп сәлемдесті. Мұндай құрметті көптен бері көрмеді ме, жоқ қазақы салтқа жетік әдемі қара келіншектің ізетіне, мәдениеттілігіне ықыласы ауып кетті ме? – хатшы. – Рахмет, рахмет. Бері қарай жақындаңыз, – деді гүр етіп. Даусы бейне бір көлеңкеде демалып жатқан арыстандай айбарлы шықты. Міне, нағыз еркек деп осыны айтуға болады Қимыл-қозғалысы да, қасқабағы да тіпті дауысы да еркектің жарамдысын әйгілейді. Қараторғай «жарқабақтың» алдындағы орындыққа жетіп «біссмілдә» деп отыра бергенде ана арыстан хатшы ойда жоқ сауал қойды. – Қалқам өзің қай мешіттен келіп едің? Жұмысың маған қатысты болса кідірме, айтыңыз, – деді. Бұған бүркіттің бүруінен қорқып бүрісіп отырған қояндай Қараторғай орнынан лып ете тұрып, оң қолын және жүрек тұсына басып белін бүге басын иді. Сосын, – мархаббат етіңіз әміршім. – Мен мешіттен емес, сіз билеген ауданның малшысымын. Қойлыбай қартты білсеңіз сол кісінің келінімін, ныспым Қараторғай, – деді сызылып. Әйелдің мына мінезі, қимыл-қозғалысы, берген жауабы хатшыны онан әрі таң қалдырды. Бейне бір үстіне тал түсте сиқыршы келіп, оны ішке көмекшісі кіргізіп жібергендей айран-асыр қалып, Қараторғайдан көзін алмай отыр. Ол алдындағы қоңырауды қолындағы қалам сабымен шылдыр еткізіп түртіп қалды. Артынша ішке көмекшісі кірді. Ол: – ал, Дүйсенов мырза, мына кісіні сіз жібердіңіз бе? Бұл кісі сиқыршы ма, әлде мешіттің молдасы ма, кім екенін сұрадыңыз ба? – деді. Дүйсенов мына келіншектің бір нәрсе бүлдіргенін андай қойды. Бірақ ол жауап берем дегенше ана келіншек орнынан лып ете қайта тұрып, күтпеген жерден әлгі сәлемін және қайталап шықты да, бірден – Сізді түскі шайға шақырамын хатшы мырза, депутаттық, малшылық қызметімді құрметтейді деп сенемін, – деді ойда жоқ жерден. Арыстандай айбатты хатшы мына сөзді естігенде аузы аңқиып қарап қалды. Ол

Жақсылық Рахматулла екі ауданды билегенде алдына кірген әйелден бірде-бір мәрте осындай шақыруды естімеген еді. Қабағы, қасы қалың, «жарқабақтың» терең жырасынан шығып тұрған қоңыр көзі таңданысқа тола еді. Көмекшісі Дүйсенов жол тауып кетті. Сынаптай сырғып келді де, Қараторғайды қолынан ұстап орнынан тұрғызды да: – Кешіріңіз, хатшы мырза, бұл кісі сізді біреумен шатастырып алыпты. Ренжімеңіз екі минуттан кейін қайта әкелейін, – деп хатшының келісімін сұрамастан есіктен шыға жөнелді. Енді хатшы келіншек пен көмекшісі шыққан есікке қарап отырып, онан әрі таңырқай түсті. Сосын Қарқынбекке телефон шалды. – Сен айтшы маған, бүгін қай күн өзі, жұма емес пе? – деді. – Өзара еркін әзілдесіп отыратын ашық жарқын Қарқынбек хатшы­ ның сүйікті адамының бірі еді. Оның бүгін жұма емес пе дегеніне қиқилап күліп алды да, сосын. – Сәке, мен енді түсіндім. Алдыңызға бірінші кірген әйел заты болды ғой. Және де ол сиқыршыдан бетер өзіңізді арбап алды, – деді. Бәрін көріп-біліп отырғандай. – Рас, рас. Сол айтқаныңның жаны бар, сірә сиқыршы болмаса да діндәр адам ба, не есалаң біреу ме, келе сала шаруасын айтпай түскі шайға шақырды. Сонда кім деп ойлайды екен мені? – Шұрқ етпеңіз, хатшы, шайға шақырса сізге есі кетіп жүрген әйел болды. Әйел ұнатса бағаңыздың әлі барын білдірмей ме. Тіпті әйелдің шақыруына менде барайын, қолдасаңыз, – деді шиқ-шиқ күліп. Депутат келіншекті көмекшісі хатшыға қайта кіргізген жоқ. Бірақ үш күннен кейін өзінің сүйікті адамы Қарқынбек, хатшыны әлгі малшы әйелдің үйіне баруға үгіттеді. Өткенде түскі шәйға шақырып келген сиқыршы әйел сізге көңілі кетіп қалған екен. Астына ат мінгіземін, өткенде ұят болды. Енді үйге ертіп келіңіз деп отырып алды. Мені аттан айырмасаңыз, келісіңіз. Барсақ халық қалаулысы, әрі біздің фермердің отбасы. Оған барған саясатқа еш томпағы жоқ, қайта хатшымыз ел ішіндегі абыройы бар отбасына барыпты, – деп мақтамаса, менің атымды теріс қойыңыз деп олай бір, бұлай бір айналдырып, жұмыс аяғында ауыл шаруашылығы бастығы Қарқынбекті қасына мінгізген хатшының ақсұр машинасы қала сыртындағы малшының үйіне бет алды. – Аты Қараторғай болғанымен заты айдында жүзген аққумен пара пар. Сол аққу қазыңыздың қызығын көруді жаратқан ием сізге нәсіп еткен шығар, – деді Қарқынбек жол үсті. – Қызылқайыңнан шыққан хатшының көлігі шоқал-шоқал сары шырпылы құмдардың арасын қуалаған жолмен суда жүзген балықтай сылаңдап біраз жүрген соң, алдарынан ақ кемедей айдындалып ақ

ДАЛА ТОЛҒАУЫ үйдің бейнесі көрінді. Машина енді бір мезетте үйдің қарсы алдындағы алаңқайға келіп тоқтады. Сыртта әлде біреудің келді, келді деген үні сосын артынан «құдайға шүкір хатшым, патшам, келген екенсіз ғой қаратауым деген Қараторғайдың сыңғырлаған дауысы оның артынша патшамды кілемнің үстіне түсіріңдер. Уа, Әлиәкпар қайда құрып кеттің? Үй иесілік жолыңмен қонақтың алдынан шығып қарсы алмаймысың, – деген әйелдің еріне әмір берген дауысы шықты. – Келдік, – деді Қарқынбек әйнектің сыртындағы олай-бұлай жүгір­ ген адамдардың қимылына қарап отырған хатшыға. Жердегі кілемшеге түскен хатшымен алдымен «қош келдіңіз» деп Әлиәкпар қос қолдай амандасты. Оның артында басын иіп оң қолын алақанымен жүрек тұсын басып, иіліп Қараторғай тұр еді. – Басқан қадамыңызға ақ жол, шақыруымды жерге тастамай кел­ геніңізге шын ниетіммен алғыс айта отырып, келген қадамыңыз құт болсын падишам, – деп ол қолындағы ақ гүлді орамал үстіндегі бір таба нанды хатшыға ұсынып. Әйелдің қымбат матадан тігілген ақ желбегейінің омырауын керген әңгелектей қос анары, жиырма жасар қыздың денесіндей сылаңдаған қыпша белі, тобылғы торы жүзін әйгілеп шоқтай жайнаған көз жанарлары бір қараған адамды есінен тандырғандай еді. Хатшы Қарқынбекке бұрылып – Анау құрдасыңның келіншегіне ескертіп қой. Жаңағыдай «патшам» деп мадақтамайақ қойсын. Бұл сөз бірақ адамға айтылатын сөз. Біреу болмаса біреу «пәленшені аудандағы малшысына дейін хан, патша» деп қолпаштайды екен. Тіпті таққа да мінгізіп күтіп алады, бұл не деген жеке басқа табыну, оның қатарында президентке мұндай құрмет жасалмайды, – деп жоғарыдағылардың құлағына сыбырлап жүрер. Сондаболар тойдың көкесі. Фермердің пысық қатынына қол салған қудың бірісің бе, қайдам. Оған аш қасқырша жұтынып тұрсың ғой, бала. Ағаң мен кездестіруді сылтауратып қызығын өзің көрмексің бе, қайдам. Әйтеуір ойыңда бір не құпия есеп барын, білмедім. Хатшының оны Қараторғайдан қызғанып отырғандай, қызғаныш емес-ау мұның атын жамылып өз бағасын көтеріп абыройын асырмақ қулығы, сосын білген шаруасын істеп хатшысын есек дәмемен алдап кету жағы да бар ма, иттің. Тым жылмыңдап, асты-үстіне түсіп осында ертіп келді, әйтеуір. Мына жылмыңдаған сұлу әйел «хатшыны ертіп келсең, бодауыңа бір ат мінгіземін», – дегені қалай. Менің арқамда атқа мінсе, менің мінетінім не, Қараторғайдың өзі ме? Әй қайдам, шопанның үйіне барып, некелі әйелін айналдырыпты – деген сөзден, естіген елге масқара болмасақ өсітіп, не де болса келуін келіп алып, қалай қайтуды да ойламасақ бола ма? – деген сұраққа не деп жа-

Жақсылық Рахматулла уап берерін білмеген хатшы. Тамақтан кейін Аяқкөлді өз көзімен көріп шыққаным теріс болмас деп оны, Қарқынбекке білдіргенде ол бірден «табылған ақыл» деп құптады да іле Қараторғай мен Әлиәкпарға хатшы көлге барып, самалдап қайтқысы келетінін жеткізді. «Іздегенге сұраған» демекші әкесінің есімін осы көлге алып беруді шешетін адам үйіне келіп, көлдің жайын өзі көруге ықылас білдіріп отырғаны құдайдың қолдауы емей немене. – «Үндеме Әлиәкпар, ақ түйенің қарны жарылатын кез келді. Осындай патшаны қара шаймен қайтарасың ба? Ұят болады. Әкең Қойлыкең болса, мұндайда хатшының қалтасына бір аттың құнын салып, бір атты машинаға тиеп үйіне апарып, байлап кетер еді. Оллаки, сөйтеді. Ал сен Қараторғайдың етегінің астынан шықпай төменшіктей бересің. Хатшы сасыған көлді әкеңнің атына әперіп қана тынбайды. Алдағы уақытта кез-келген бұйымтайыңды орындап беретін құдіреті бар адам ғой. Осыны ойладыңдар ма өзі?» – Ал, Қараторғай, – деді Қарқынбек депутат келіншекті өзіне қаратып. – Мен уәдені орындадым. Енді сен де айтқаныңда тұрып уәдеңді орындайсың ғой. Жоқ, мына алқаш күйеуің ұқсап жерге қарап отыра беремісің? Айтқан сөзің рас болса кетерде береріңді бер, ала кетемін. – Әй, Қарқынбек, – деді хатшы әлгі көл жаққа бару ниетіміз орындала ма? Неге күйбеңдеп кеттіңдер бәрің? Мұны естіген Қараторғай Әлиәкпардың күн бойы екі-үш стакан ұрлап ішкен арағын қайта құстыруға сәл-ақ қалды. – Отағасы, ау, отағасы мында кел гәп бар, – деді екінші бөлмеге өте бере Қарқынжан сізде келсеңіз дұрыс болар еді... – Сен, хатшы келгенде арағыңды артыңа тық, құлап іше бермей. Неменеге ішесің басқа күн құрып қалып па. Қазір машинаға қазан-ошақты тие де, бір қойды алып көл жаққа бар. Сыбағасын хатшыға самал ескен көк шөптің үстінде берейік. Сосын бері қара батырым, – деп бұрыла берген күйеуін тағы тоқтатты. Мына Қарқынбектің көлігіне отыр да тура Телікөлдегі Мырзахандікіне тарт. Қасқыр бөлтірігін беріп, достасып жүрген адамсың ғой. Айтсаң түсінеді. Алғанымды тездеп қайтарып беремін де, – деп менің сәлемімді тағы жеткіз. Өткенде базарға бір үйір жылқы сатып, пұлын жанбасына басып отыр деген. Содан екі бас қылқұйрықтың ақшасын сұрап ал. Хатшы мен Қарқынбекке берейік. Реті келіп тұрған жерде жолыңнан жығылма. Бергеніңнің есесі екі есе болып қайтарына мен сенемін. Түсіндің бе, Әлиәкпар? Онда кәне атқа мін, зырқыра Мырзаханға қарай. Қарқынбек, хатшыны Қараторғайды

ДАЛА ТОЛҒАУЫ ортаға мінгізіп көл басына кеткенде, ауыл шаруашылығының бас­ қармасы бастығының соңынан келген машинасына мінген Әлиәкпар Телікөлге қарай тартты. – Күздің ортасы болғанымен көл жағасындағы белуардан келетін өара өлең, көк құрақтың іргесі сөгілмеген екен. Қараторғай мен Қарқынбек үйден әкелінген үлкен түкті кілемді шөптің үстіне жайып, көрпеше жастықты молынан тастап төрге хатшыны отырғызғанда, балуан денелі хатшы көк құрақтың тасасынан көрінбей қалды. Оның қасына жастықты шынтағына төсеп жайғасқан Қарқынбек: – Таза ауа, көл бетінен ескен саумал самал, түрлі шөптердің иісі тыныс ашқан рахат жайға риза болып. – Ой, рахат-ай, Басеке. Керемет емес пе? Осындай табиғаттың тамаша ортасында сіздей асыл адам мен анау Қараторғайдай перизатпен бірге отырып, бір жұтым арақ жұтқанның өзі неге тұрады, ә – деді көңілдене сөйлеп. Дастарқан қамымен жүрген Қараторғай есіл-дерті хатшы жақта болғанымен Қарқынбектің өзін хатшыға қоса атағанына ризалық білдіре мөлдіре қарады. «Қарқынбек те бір жігіттің сұлтаны ғой, жылқышы Мырзахандай қымыз ішіп, қазықарта жеп еркектік бабын сақтап жүруге мұның да шамасы жетеді. Өзі қыр соңымнан қалмай бекер оқырынып жүр деймісің, – деп Қараторғай тағы бұрылып көзін қысты. Бірақ өзіне хатшының көздері қадалып отырғанын көріп бетін жылдам бұрып әкетті. Сосын тойымсыз есіне бір жылқышы, бір мына қатар отырған хатшы мен Қарқынбек түсіп, бүгін қалайда бір қызық іс болатынына елікті. Мырзаханмен жерге алғаш қар түскенде кездесетіні есіне түсіп, оған біраз уақыт барын ойлап соған дейін ермек етуге белгісіз біреуді қалап отырғанын сезген Қараторғай хатшыға бір, Қарқынбекке бір қарап елегізи берді. Сонда не оның іздегені. Әккі сұлу әйелдің өзі де дәл басып айта алмады. Еркектің иісін сағынғандай, кеудесі тартып, тартып сыздады. Ойпырмай мына кісілерді-ай деп хатшы мен Қарқынбектің үн-түнсіз отырып күрең шайды іше бергеніне ренжіді. Көңілді ауыл шаруашылық басқармасының бастығы тілге келді. – Депутат қалқам, Әлиәкпардың төбесі көрінбейді ғой? Бізбен бірге отырмады, қайда жібердің біздің құрдасты, – деді Қараторғайға күле қарап Қарқынбек. Әлиәкпар кешке дейін қара көрсетпейтінін білетінін ол хатшыға сыбырлады. – Шақырған кісіңіздің байы осы кеткеннен қашан келерін құдай біледі. Өзі араққа жақындау неме барған жерінде сылқия ішіп қонып қалуы да ғажап емес. Қолайлы сәтті босқа жібермей депутатпен әлгі атасының атына осы көлді беруге деген әңгімені пысықтап алсаңыз қайтеді? Сіздер осында отырып әңгімелесіңіздер. Мен аздап мызғып

Жақсылық Рахматулла алайын, – деді кешірім өтінгендей хатшыдан. Сосын сіз Қараторғайдан нені білгіңіз келеді, не қалайсыз ашып сұрай беріңіз. Ақылды әйел ұятқа қалдырмаудың амалын өзі табады, – деп Қараторғайға қарап, көзін қысты. – Қараторғай сен бері жақындап отыр. Хатшының білгісі келетін нәрсесіне жауап беретін сенен өзге ешкім жоқ. Қысылмай сұхбат құрыңыздар. Ал, мен тамақ келгенше мызғуға кеттім. – Қараторғай деп атыңызды қойған әке-шешеңіз болар, – деді хатшы өзімен иық тіресе отырған келіншекке. Жақсы, еш жерде кездестірмеген есімім. – Бұйырғаны сол болса қайтеміз, қазір отыз жылдан бері Қараторғай атымен жүріп жатырмын, аға. Сіз немесе менің атымды қомсынып отырмысыз? – Жо, жоқ, ә, – деді хатшы келіншекті үркітіп алдым ба дегендей қысыла күліп. – Бәрімізде өз қалауымызбен аталған жоқпыз. Бұйырған несібемізге қарай аталып сонымен жүріп келеміз. Екеу ара әңгіме осымен аяқталып қала ма деп қорыққан Қараторғай күтпеген батылдық жасады. – Мына жағадағы құмның үстінен көлдің бар аумағы әйбәт көрінеді. Мүмкін сонда барармыз. Құм үсті жұмсақ, тізе басып отырар да орын бар. Ал кеттік пе? – деп орнынан лып ете тұрып, көрпеше үстіндегі жастықты қолтығына қысты да бос қолын хатшыға қарай созды. – Кәне демеп жіберейін. – Құп, енді мен сіздің еркіңіздемін. Бастаңыз, құм үстін де көрген артық болмас. Арада көп уақыт өткен жоқ. Келіншектің денесі жастық үстінде отырған хатшының алып денесіне бірден көміліп кетті. – Ау, аға мұныңыз не, ұят қой. Байым келіп қалса қайтеміз? – дегендей тәтті қарсылығы, қарсылығы емес-ау, өзіне бұрынғыдан бетер жақындата түскен ыстық лебізі хатшының дегбірін кетіріп әйелді құшақтай икемдеп алдына отырғызды. Сол сәтте әйел үйренген дағдысымен еркектің белдемесін апұл-ғұпыл ағыта бастады. Падишасының алпамсадай ауыр денесі, талдырмаштай нәзік оның денесін езіп, сүйек-сүйегін уатып жібергендей, ауырсынған келіншек тұра алмай біразға дейін өзі-өзіне келе алмады. Еркектің қолы кеудесіне тигенде барып: – Аға ұят болды-ау, – деді әміршісінен кешірім сұрағандай, жүндес білегіне бетін басып. – Мұндай әрекетті өмірімде көрмеппін. Құм үстінде емес, құс төсекте жататын адамсыз ғой, қайтейін. Оның да кезегі келер аман болсақ. Әйел енді еркектің білегіне ернін тигізіп, тілімен ақырын жалап, артынша еркелей тістеледі.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Ойнасақ та біраз жерге барыппыз. Құмды ұнатпай қалсаң, әлгі құс төсегіңе де барамыз ұзамай, – деді хатшы, шойындай ауыр алақанымен бөксесінен сыйпап. – Енді тұрайық, төмендегілер іздеп жатқан болар. Ал, сенің мына шалшық көлді атаңның атына алып беруге деген бұйымтайың орындалды деп есепте. Анау ішкіш байыңнан сүйінші сұрасаң да болады. Әйел құм үстінде жатқан хатшының киімдерін көтеріп сілкіп, шөп қиқымдарын саусақтарымен алып тастап иесіне ұсынып жатқанда, төмендегі адамдар жақтан дабыр-дүбір шықты. – Іздеп жатыр ма? Енді төмен түскен абзал – деді хатшы ұйып қалған тізесін уқалап. Олар құм түйіршіктерін кешіп жоғарыдан түскенде алдарынан жылмиып Қарқынбек шықты. – Тамақ та дайын. Әлиәкпардан хабар жоқ әлі. Ал, – деді хатшыға төменшіктей қарап, – Қалай Аяқкөлді көрдіңіз бе? Қараторғай тағы не көрсетті? Бұл жердің табиғаты сұлу, қарасаң көз тойғысыз, Басеке. – Иә көрдім, көрдім. Табиғаттың нағыз көркем туындысы шалшық көлдерің, жел суырған құмдарың емес, ол Қараторғайдың өзі ме деп қалдым. – Міне, тамаша айтылған теңеу. Әлі маған дәл осы кісідей етіп ешкім теңеу айтқан емес, – деді хатшының бағасына риза болған әйел. Байым естісе қызғаныштан іші жарылып өлер, байғұс. – Керемет теңеу, жазушы, ақындарыңның өзі мұндай теңеуді айта алмайды. Бәрекелді, Басеке, – деп жымыңдаған Қарқынбек. Бастықтың ризалығын алуына кімнің көмегі тигенін ескерерсің, дегендей Қара­ торғайға қарап жымың етті. Артынша бас бармағын қайқайтып моло­ дессің, – деді. Өзінің қызметін есіне салғандай хатшыға ыржия күліп басын шұлғыды. – Басеке, әлгі айтқан теңеуіңіз үшін бір-бір жұтым шарап алсақ қайтеді? – Болсын. Тек бір жұтым ғана. Хатшыдан келісім болған соң Қарқынбек пен Қараторғай алдынала дайындалған шарап құйылған ыдыстарды әкеле бастады. Ет келді, одан балық қуырмашымен бірге шай келді. Кеш түсіп, төңіректе ымырт үйіріле бастағанда «тау қопарып» қайтқандай Әлиәкпар жетті. Бәрі екі көлікке жайғасып қыстауға, сосын аудан орталығына қарай жол тартты. * * * Дәу бастықтың машинасында, нақа сол кісінің зайыбы немесе бауыры сияқты шалқая отырып жүрген Қараторғайды алдымен кеңседегілердің көзі шалды. Мұнан кейін көшедегі жайбар адамдар байқады. Дәу бастықтың машинасы бұндағы үлкен-кішіге сонадайдан

Жақсылық Рахматулла көрінсе бірден таныс еді. Ал мына ішінде отырған қара торы келіншекті оның кім екенін білмейтіндер жанынан өткенде басын шұлғысып, жылы сәлемдесіп, аудан билігіндегі кісінің көлігіне жәйбар кісі отырушы ма еді, жақыны болды ғой деген ұғыммен әйнектен болса да өзінің ілтипатын, қызметін білдіріп қалатын. Аудандық кеңестің кезекті сессиясына жиналған депутаттармен бірге Мырзаханмен жақсы таныс, Қараторғайды бастықтың көлігінен түскенін көргендердің арасында, баяғы Мырзахан жылқышының үйінде қонақта болып, «жолым қоста» Қараторғаймен кездескен депутат Бегімде бар-тын. Ферма меңгерушісі Қайыржан, Бегім, Мырзахан аупарткомның алдында темекі шегісіп, әңгімелесіп тұрғанда дәу бастықтың ақсұр машинасымен, ауыл шаруашылығы бастығы Қарқынбек, артқы орындықтан Қараторғай мен тағы бір орта бойлы толықша келген екі беті қызыл алмадай ажарлы әйел түскен. Сонда Қарқынбек: – Орта толсын байлар, деп Мырзаханмен таныстығын алға тарта сәлемдескен. Әйелдерде басын шұлғыса амандық сұрағаннан әрі бармай, бастарын изеп ішке өткен. – Сірә, сессияға облыстан қатысатын өкілдер болды ғой мына келін­ шектер, деген Мырзаханға. – Олай емес, – деді Қарқынбек Мырзаханға көзін қысып. – Болса болар бастықтың машинасына кез келген әйелдің бөксесі тие бере ме, – деді ферма меңгерушісі ырқылдай күліп. – Қазір әйелдің басына қарап емес, бөксесіне қарай бағалайтын заман ғой. – Әй, қайдам, – деді Бегім, екеуінің де ол жері мен мұндалап тұр­ ғандай емес. – Әй, аупарткомның алдында тұрып орынсыз сөйлеуге болмайды. Әйелдердің он екі мүшесіне қадалғанша ауылыңның жағдайын ойласаңшы, Мырзахан. Қойшы болсаң қойыңның, жылқышы болсаң жылқыңның бөксесіне қара, түйе бақсаң нарыңның өркешіне қара. Қысқасы, әркім өз кәсібіне лайықты сөйлеген жөн, – деген Қарқынбекке ферма меңгерушісі. – Қақаңдікі әділ сөз. Біздікі оқта-текте қалаға бір келетін болған соң, әйел затына қарап өзіміздің еркек екенімізді сездірмек болғанымыз шығар. Оған сіздер тарылмаңыздар, әтір исі аңқыған сұлу әйелді күнде көріп жүрген сендер сияқты емеспіз ғой – деген Мырзаханға Қарқынбек, қалаға оқта-текте келем деп мүләйімсіме, сен – деді оған. – Жылқышы Мырзаханның оңашада кіммен келіп, қайда арақ ішіп, түшпәра жеп тұратынын күллі аудан біледі. Онан да «қызды кім айтпайды, қымызды кім ішпейді» деген ата жолын сақтасақ несі айып деп құтылмаймысың, – деп Мырзаханның аузын жапты. Бірақ

ДАЛА ТОЛҒАУЫ ол да оңайлықпен берісе қоймады. Бастықтың машинасынан түскен Қараторғайды көріп ішін қызғаныш биледі. Ертеден тез тіл табысып кеткен көңілдесі аудан басшысының көлігіне жайдан-жай мінбес. Мінезі, қылығы өзіне жақсы белгілі, тағы жылмаңдаған ауыл шаруашылығы бастығының сөздері мен әзілі де ұнаған жоқ. Қараторғай қыстауға көшкелі екеуінің қатынасы сирексіп кеткен соң, біреудің некелі әйелі болса да ара-қатынасы тереңдеп кеткен ашық-жарқын, тілінің сүйкімді дәмі, ақылды ойы бар сұлу келіншекті өзімсініп меншіктеп алғандай өзгеден қызғанатын еді. Және де әлгіде машинадан бірге түскен қызыл бет келіншекпен ол өздерінің құпия кездесу өткізіп жүрген асханада танысып, Қараторғайдың құрбысы екенін әрі басы бос өзі тәп-тәуір жерде қызмет істейтінін білген. Бірде өздерінің бауыр басқан асханасына Қараторғай Әлиманы ерте келді, Мырзахан да, Бегім депутат та сонда еді. Олар тамақты бірге ішіп отырды. Сосын еркектер «ауданда шаруам бар еді, жұмыс уақыты аяқталмай тұрып бітіріп алайық» деп асығыс кетіп қалды. Олар кеткеннен кейін Қараторғайға Әлима ойында жүрген бір сырын айтты. – Құрбым, – деді ол жымия күліп. – Мырзахан ба, басқа ма, кім болса да қаланың бір бұрышындағы мына жәйлі орынды жақсы тапқан екен. Шай-тамағы пісулі, қанша, қашан жатамын десең төсегі салулы, мұндай жерде көңіл өзінен-өзі көтеріліп, жігіттің шабыты ойнақ салмауы мүмкін емес. Әңгіме сонда ғой. Өзің депутат бола жүріп, әр нәрсені көрген, жайлы жердің мәнісін түсініп қалған пысық екенсің. Ал енді сол еркектермен осындай орында рақат заман кешіп жүре бересің бе? Жоқ, сол әулекілердің сый-сыяпатынан дәм татып қаласың ба? Көрік десе көрік, дене десе денең еш әйелдікінен артық болмаса кем емес. Соны әулекінің әуресіне салып тектен тек кете беретін ақымақ болма, – деді оған сынай қарап. «Сый-сыяпатты, оны ойламаса бір баласына машина мінгізіп, екінші ұлына зіңгіттей үй салуы ненің арқасы. Әй, Әлима-ай, талай жыл сырлас болсаңда мені есепсіз көңіл көтермейтінімді, әулекілердің қалауын босқа беріп жүре беретін ақымақ көреді екенсің-ау. Білсең қалтасына бес сом салмайтын еркекті еркек дейсің бе, – деп сол майда-шүйдеге бола уақытын сарп ететін өзіндей көресің-ау мені. – Қателесесің, құрбым. Біз тиын-тебен емес, көңілдесімізден мол сыйсыяпат көрмесек босқа арамтер болмаймыз, – деп мақтанғысы келді де, «аузында сөз тұрмайтын сыпсыңбайға іштегі сырды ақтара салғаным жарамас деп өзін-өзі тежеген Қараторғай. – Сый-сыяпатты ешкім сұрап алмайды емес пе? – Әлеке. – Көңілі шын кетіп, кездесуге асығып тұратын тәуір адам бетіңнен бір сүйгеніне риза болып, барын аямайды.

Жақсылық Рахматулла Береді, өзі-ақ. Сен қалада тұратын бойдақсың. Мүмкін оның жайын менен гөрі сен жақсы білерсің. Өзің бастап қалдың, сый-сыяпат жөнінде, енді айта отыр ішіңдегіні. Өзара тәжірибе алмасып қойсақ несі айып. Солай емес пе? – деді ол Әлимаға. Бір-бірінен сыр жасырмайтын жандар енді еркін сөйлесті. Қалада әйел көрсе есі кетіп, астындағы атын мінгізіп кететін нағыз жомарт еркекті анау Брежнев заманында болған дейді білетіндер. Қазір көңілдесі түгіл қарақан басына тиын-тебені жетпейтін, не әйелінен қорқып, қалтасында ақша ұстамайтын, жақсы киім кигеніне мәз болып жүрген еркектер көп. Туған күн, мереке күнді ескертпесең, өздері біліп шашыла салмайды. Өткенде үйдегі әумесерімді алдап, көлік жалдап біреудің шақырғанына келсем әлгі жігіт сымағым төсекке бір жатудан әріге бармай жоқтан өзгені сылтауратып кетуім керек, таксиге ақша бер мен үйде ұмытып кетіппін, – деп маңырап тұрғаны. Туған күніме алтын алқа әкелемін деп жарылқап кеткенін есіне салсам «оны әкелдім» деп қалтасынан қағазға оралған сыйлығын қолыма ұстатты. Өзінің көзінше әлгіні әзер деп ашып көрсем, ой, құдай-ай десей сондағы әкелгені алтын да емес, күміс те емес әшейін қоладан әдемі жасалған бірдеңе. «Мә, мынауыңызды үйіңдегі қатыныңа бер», – деп екі бұтының арасынан бір тебуге өзімді әзер ұстап қалдым. Ана байғұс менің өкпелеп қалғанымды сезіп, «ендігі келгенде нағыз алтынын әкелемін» деп есіктен шыға жөнелді. Артыңа бір уыс топырақ, сұмырай деп ішімді өртеген өкпені, екінші біреуге телефон шалып, кешке кездесуге уәделесіп барып әзер бастым. Біз оны кәсіп етіп, нан тапқан жүргінші емеспіз ғой, – деді Қараторғай. Өз көңілімізді, табиғи қажеттілігімізді өтеу үшін барамыз ғой оған. Мұны еркектің өзі түсінбесе, менің күткен сыйлығым осындай еді, – деп ашып айтудан ұяламыз. Бірақ «өз қадіріңді түсірме, өз бағыңды біл» дегенің дұрыс. Онда білмеген адаммен сыйласпа. Мұның жолы мен жөнін ешкім кесіп айта қоймайды, бәрі өзіңе байланысты. Ешкімге ақыңды жіберме. Сен анау аудан хатшысымен, мынау жылқылы бай Мырзаханмен жақын сыйлас көрінесің. Оның пайдасын көріп жатқаныңда байқалып жүр. Дұрыс. Біз әйелдер отбасының, отағасының, бала-шағаның қамын ойлап, өзіміздің бағамызды ойламаймыз. Оны өзіміз жоғалтып алғанбыз. Еркектер әйелді өз қажетін өтейтін зат ретінде көреді, сый-сыяпатты білмейді. Оны алдап, арбай біліп көңілін тапсаң ғана, мырза. Олай болса «арзанның құны татымайды» дегенше құдай берген нәрсенің бағасын түсірмей еркекті де, өзіміздің де риза етудің жолымен жүрсек дегенім еді саған айтпағым. Анау депутат Бегім деген сері бұрын бизнесі бар, әйдік мекеменің

ДАЛА ТОЛҒАУЫ бастығы болған дейді. Сонымен танысқым келеді, – деді Әлима бұған. Мырзаханыңа тимеймін, сол депутатыңның неге жарайтынын көрейін, сосын бәрі өзіңе қалады. Қорықпа, құрбылар еркекке таласып, достықтан ажырамайды. Мен әр кезде қасыңдағы досыңмын, – деді Әлима. «Мынаның көңілі кімге ауғанын білдім. Бегім бұрын бастық болып, ақшаны басып қалғанында хабары болды. Бұған «өзіңді-өзің бағала, көрінгенмен бір сүйкесіп кетіп, құнсыз әйел атанасың» деп ақыл үйреткен менікі ақымақтық екен мұның қасында. Бегімді қақпанға түсіріп, ақшасын сыпырып алу айласын ойластырып жүргенін қарашы, мұның» деп қызғаныш сезіміне берілген Қараторғай. «Ендеше көріп алайын ақшалы Бегімге кім бұрын қол жеткізерін» деп ішінен әлде бір әрекетке бел буды. Депутаттық қызметпен жиі кездесетін олар, еркек пен әйелдің арасында болатын құпия әрекетке барып, артынша біріне-бірі ұнағандай қимас болып үлгерді. Қараторғай бұрынғы Қараторғай емес еді. Еркектің еркектік әрекетіне қарай емес, көңілдесінің мырзалығына қарай бағалау жағын тәп-тәуір біліп алған-ды. Хатшы, атасының атына көлдің атын алып беріп, артынан өзі дімкестеніп, біраз емделді. Әлиәкпардың қойларын сатып, қызғаныштан өшін алып, Мырзахан есеп айырысты. Ал, Әлиәкпар, жерінен мұнай шыққанына дарақыланып ішкілікке салынды. Енді Қараторғай Мырзаханға қызықсыз адам болды да шықты. Мұнай кәсібімен айналыса бастағалы Қараторғай да жылқышыға салқын қарай бастады. Жаздың басында Қараторғайдың үйі өртеніпті деген суық хабар тиген соң, аудан хатшысынан бастап, беделді адамдардың бәрі атақты Қойлыбайдың баласының үйіне барды. Хатшы мекеме бастықтарына малшының үйін, бір айда қайта салып беруге тапсырма берді. Мырзахан бір жылқысын Қараторғайдың есігінің алдына байлады. Ал Бегім «менің көмегімді кейін көресің» деп Қараторғайды емексітіп қойды, дегенде оның уәдесі ұзаққа созылған жоқ. Ай өтпей Бегім Қараторғайдың қолына бес мың доллар ұстатты. Сен бұған астыңа мініп жүрер көлік сатып ал. Машина айдауды білесің ғой, – деген ол көңілдесінің мұның сыйлығына риза болғанын көз жанарынан аңдап. – Ал, үйге қажетті жиһаздарды сәл шыдасаң тағы әперемін. Ол уәдесін жұтпады. Үйінде оңаша қалғанда анадағы құрбысының «сен өз бағаңды біл» дегені есіне түсіп, «ақылыңнан айналайын, құрбым» деді Әлиманың ақылымен болған жағдайды ұмытпай. Бегім некелі әйелі, сүйіп отырған біраз немересі бар, ағайын-туысқа қарасқан, үлгілі отбасы деген аты шыққан еді. Қай шайтан түрткенін қайдам, Қызылқайыңға қоныс аударып келгелі, сол үлгілі отбасының отағасы Бегім жайлы ұнамсыз әңгімелер шыға бастады. «Бегім Гүлсарамен жақсы тұрмайды-мыс. Бірінің сөзін бірі тыңдамай, отбасында күнде

Жақсылық Рахматулла ұрыс-керіс дейді. Гүлсара ерін қызғанады екен. Ері өзімен бірге депутат болған Қараторғаймен көптен бері ашына дейді. Жұмыстан кейін сол келіншекпен ойнап-күліп уақыт өткізеді екен. Әйелі оны сезіп қойып, Қараторғайды іздеп, ол әйелмен тілдессе, ол «байыңызға еге болыңыз, жазығым не, екі балама адал нан тауып беріп өсіріп отырмын. Ал сіздің еріңіз көңілін білдірмесе мен өзімнен-өзім барып сүйкенген жоқпын. Сіз алдымен еріңізбен сөйлесіңіз, маған келуші болмасын енді, – деп қайтарыпты. Деседе, Қараторғайға осы күйзелген кезде демеп жіберетін адам керек еді. Оның іздеген адамы Бегім еді. Олай болса кідіртпей жәрдеміңді бергенің жөн. Бұл кісілігіңе де, депутат әріптеске деген ілтипатың деп, өз-өзіне сын көзбен қараған Бегім, ай өтпестен өртенген үйдің жұмсақ төсенішін, төбесіндегі қымбат жарық шашатын шамына дейін апарып берді. Мұны әрине Әлима да естіді. Депутат Бегім өзімен бірге жүрген халық қалаулысына жақсы ықыласын білдірген екен. Ақшалы жігіт Қараторғайдың көзіне түсіп, ықыласын аударудың есебін тапқан болды. Сонда ол «мынадай құрбысы екеулеп жігітшілік жасамайды дегенге кім сенеді», деп ішінен кейіп алған. Енді міне сол қызыл бет құрбысы да бастықтың көлігінен емін-еркін түсіп, ішке кіре кетті. «Жасы жер ортасына келгенше алдынан әйел заты құр кетпейді, деген бағасы бар бастық екі келіншекті машинасына бекер мінгізіп жүрген жоқ болар» дегендей болжам Қараторғайды бұрынғыдан бетер бөтеннен қызғанатын іштарлық сезімін күшейтіп жіберді. «Біреудің әйелін біреуден қызғанған бұл қандай махаббат болғаны? Ол Мырзаханда бар ма десейші? Жоқ. Мырзаханда ол өмір бойы болмайтын асыл сезім еді. Мырзахан осы кезге дейін үш баласы бар, қыздай қосылған әйеліне де бұл сезімді сыйлап көрмеген. Біреуді қызметіне, байлығына қарай бағалайтын әйел болса, оны өз ырқына оңай бағындырғанын мақтаныш көру арқылы өзіне-өзі қанағаттана қарайтын. Тазалық, адалдық, сыйластық қарым-қатынасы өз мүддесіне пайдалануды ғана ойлайтын өте зәлім, арамза жаратылыс иесі болатын. Сондықтан оның Қараторғайды шын жақсы көру үшін емес, бірге оқыған замандасынан сұлу әйелді алғаны үшін өш алу айласымен ғана ұнаттым – деп ойына келгенді істейтін. Ал, сол сұлу көңілдесі аудан хатшасымен байланысса сідік исі аңқыған мұндай жаман жылқышыны не қылсын. Сөзсіз қайта байланыспайды. Әне Қараторғай қолдан пыр етіп ұшып кетті деген сонда болады. Әлиәкпардан қызғанып жүрген Торғайы аудан бастығының торына бір қамалса одан ешкім құтқара алмайды. Осындай ой басына келгенде Мырзахан өзін сондай жарамсыз, сондай бейшара адам көріп өзінен-өзі мұқалып, торығып кетті. Сосын өзін-өзі «мүмкін аудан бастығы Қараторғайды емес жанындағы алма

ДАЛА ТОЛҒАУЫ бетті қалап жүрген шығар. Қараторғай хатшыны өз шаруасын бітіріп алуға пайдаланып жүрсе оның несі айып. Қой, әліптің артын бағайын» деп жұбатты. Мырзаханның Қараторғаймен Бегім депутатпен «жолым қостағы» кездесуі де ішін күйдіріп, онысы енді-енді басылайын деп жатқанда Бегімнен де мықты біреу алдын кесті. Қой, Қараторғайдың бастыққа есі кетіп мұнымен қатынасын бұзған күні бастықтың үстінен арыз ұйымдастырып орнынан тайдыру амалын ойластыру керек дегендей жұбаныш үміт Мырзаханды мұнан әрі сабасына түсірді. Бұл ой оған депутат Бегімнің өткендегі бір әңгімесі есіне түскен еді. * * * Телікөлге құс атып, аң аулауға әуесқой аңшылар көп келетін. Қызылқайыңдағы облыс басшыларынан бастап ауданда келешекте әжетке жарайды деген санаттағы жігіттер де әуесқойлықпен жиі келетін. Келгендер ең әуелі ауданның озат жылқышысы Мырзаханның үйінен дәм татпай кетпейді. Салпы етек болса да ашық, қисық сөзі, жаман мінезі жоқ Мейіздің дастарханынан қымыз, арақ ішіп, үйрек атып, балық аулауға құмар басшылары бірер күн аялдап та қалатын. Әлиәкпармен қоңсы қонуы Мейізге жақсы болды. Сыйлы қонақ келсе, Қараторғай қолқабыс тигізіп, қонақтарға қызмет көрсетуді жақсы атқарады. Сондай сыйлы дастархан қонақтар депутат Бегімнің аңшылық құрып келуінде де жасалды. Қараторғайдың үш рет депутат болып сайлануы, Бегімнің келуі бәріне той секілді көңілділік сыйлады. Әлиәкпар мен Мырзахан Сарысудан бастаған үстіртке шығып, ақбөкеннің үш-төрт лағын атып әкеліп, қонақтарға сонан кәуап пісіріп, Мейіз бен Қараторғай қуырдақ жасап, келген қонақтары да, өздері де мәре-сәре болды. Аңшылардың атқан үйрегінен, қырғауылынан, қаз етінен түрлі тамақ әзірлеп Бегімдердің тобы қайтқанша дастархан үсті ішіп-жемге лықа толды да тұрды. Қап, осы ләззатқа аудан хатшысын да шақыру керек еді. Мына патшаға лайықты дастарханды естісе ренжитін болды, – деген Мырзаханға Бегім депутат: – Керек болса сол хатшың жоғарыдағыларға өзінше жақпай жүрген құсайды. Осы сайлаудан аман шықса шақырасыз ғой, – деп әлде бір әңгіменің исін шығарған. Оны сонда Мырзахан мен Қараторғай естіп, «мына сөздің сұрқы жақсы емес. Ауданға келгеніне бір жыл болған Сәкең халыққа жайлы, жетім-жесірге қайырымды, залым, арам тамақ, қулық-сұмдықты терген адамдарды уысында ұстап, тәртіпке салып отыратын. Ол хатшылыққа сайланбай қалса тағы да ана зәлімдер халықтың қанын сормаса нетті деп, жібі түзу азаматтар уайымдап, қобалжып жүргені рас еді. Сондай өсек аяңнан

Жақсылық Рахматулла хабары бар Мырзахан қонақ кәдесін жақсылап жасаған соң, Бегімнен сыр тартты. Аудан хатшысы Сәкең шаруа тұрмысты, ауылдың құдай деген иманды кісінің әулетінен шыққан адам болатын. Көп жыл көрші ауданды басқарғанда да, ауыл шаруашылық саласының мықты деген орындарында бастық болғанда да біреудің несібесіне аш көзденіп тиіспеген, пара дәметіп не басқадай марапат, сыйлық тілеп оны алып дәметіп көрмеген «тек жүрсең тоқ жүресің», «Алла бұйыртпаса ештеңе болмайды» – деген ата-анасының адал қасиетін, халыққа қарсы келме, жақсы, адал адамдармен сыйлас, ниеті «жаманмен жолдас болсаң ұятқа қаларсың, жақсымен дос болсаң аспандағы айды да аларсың», – деген әке тәрбиесін бойына сіңіріп, адалдық, тазалық дейтін адами қасиеттерді үнемі есінде ұстаған азамат екенін сөзімен де, ісімен де көрсетіп жүрді. Халық ішіндегі беделді, сыйлы, ақылды азаматтармен жақын жүріп, білмеген жайын білді, сауатты, тиянақты көппен тіл табысып түсінісе алатындардың қызметін көтерді. Көпке топырақ шашқан имансыздардың қызметін төмендетті. Ретті тұста қатал болды, ретті жерде табиғи болмысында бар ақкөңіл, жайдары, ұстамды мінезімен танылды. Қатігездік, мейірімсіздік көрсетіп, бірде-бір адамға қатаң жаза бермеді, қылмысты болғанымен бала-шағасын шырқыратып темір торға жіберген емес. «Кең болсаң, кем болмайсың» дейтін әкесі марқұм бұған. Сол әке ақылы мұны әр кезде досын көбейтіп, дұшпанын азайтуға жәрдемі тиді. Облыстағы дүрбелең кезде аз уақытта сіз біздігін арттырып, үйренген ауданның Қарқынбек, Ибрагим, Талғат, Әкімбай, Жақсыбай, Жұмабек сынды азаматтары е, сені ме, арызды жазып сілеңді қатырайын деп жүрген бәлеқорлар мен жалақорлардың алдына тосқауыл қойып, Сырдария ауданының кем-құтығын бүтіндеп, табысын көтеруге ықпал жасады. Бір таңқаларлығы Сәкеңнің үстінен жыл ішінде бірде-бір арыз-шағым түспепті. Облыс басшысы келгенде ауданның барлық ауылын дерлік мұқият аралап, көпшіліктің жағдайын көрді, пікірлерін тыңдады. Аудан орталығының әлеуметтік проблемасы шаш етектен екенін білді. Оны жөндеуге үлкен қаржы, мемлекеттен қолдау керегіне көз жеткізді: – Сонымен алдағы партия конференциясында алғашқыда өзін екі ауданды басқарған, бірақ тым ақкөкірек, жүріс-тұрысына қарап қандай қарапайым, сөзі қара дүрсін көрінген хатшы осы қасиетімен ауданға бедел арттырғанын білді. Өзі қарапайым болғанымен сөзі өтімді, бір істі бастаса аяғына жетпей тынбайтын талапшыл, ең бастысы адал, уәдеге берік жақсы қасиеттері көп басшы екеніне көзі жетті. Аудан болсын, тіпті облыс болсын, жүдә оданда жоғары басшылық болсын кадрге ең бірінші кезекте қойылар талаптың бастысы адами қасиеттерінің мол

ДАЛА ТОЛҒАУЫ болуында емес пе? Халықты пышыратып жібермей, ауыз бірлігін бекемдеп отырған мұндай азаматты іздесең де табуың екі талай, – деген тоқтамға келді облыс басшысы. Сонымен жыл аяғында орнынан алынады-мыс деген Сәкең орнында қалды. Бос сөз желге ұшты. Әділдік салтанат құрды. Бір кезде падишадай сыйлаған Бегім депутаттың әңгімесі Мырзаханға да Қараторғайға да ұнамаған еді. Бегімнің көңілін білетін Қараторғай оған әдепкіде «жұрт не демейді, бірақ Сәкеңдей адамды құрдымға итере салу адамнан да, Құдайдан да ұят емес пе? Жақсы кісі ол. Солай екенін дәлелдеп, жоғарыға депутаттардың басын құрап осы кісі туралы хат жазсақ қайтеді? – деп Бегіммен ақылдасып еді. Ол ә дегеннен басын ала қашты. «Біліп қойса, ана жойқын басымызды алады. Жайымызға жүрейік», – деп қорықты. Бегім Мырзаханға осындай-осындай өсек-аяңды айтып біздің хатшы басқа ауданды басқарып, дүние жинап алған деген сыпсың сөзге, ағайын-туыстарын маңына жинап алған деген де пікір шығып жатқан сияқты. Қайдам, аман болсын, ләйім. Бізге Сәкеңді қозғамай-ақ қойғаны жақсы деп, қаладағы естіген-білгенін жайып салған. Алайда ауданның елге еңбегі сіңген қариялары, жақсы азаматтары ештемеден сескенбей Қараторғайдың ақылын қостады. Әлбетте оның пайдасы тиді. Аудан Сәкеңнен айрылған жоқ. Облыстың басшылығына Арқаның адамы келгелі үлкен-кішілі бастықтар қатты абыржып жүргені рас-ты. Әсіресе көп жыл билік басында жүрген адамдарға қатаң көрінеді. Бір басшыны нысанаға алса, оның не істеп, не қойғанын елдің көзінше жариялап, ит терісін басына қаптап, елге қарағысыз ететін көрінеді. Басшылықтан кетіруді нысанаға алған адамның үстінен арыз-шағымды көп жинап, оны баспасөзге жариялатып, көпшілік жиылған жерде өзі айтып, бірнеше ай бойы халық жауынан кем еместей әшкерелеу саясатын жүргізеді екен. Облыс басшылығының райын байқағандар арыз-шағымды ойдан, қиялдан ұйымдастырып, болмағанды болды, айтпағанды айтты қылып бар бәлені әлгі азаматтың басына үйіп-төгеді екен. Ең жаманы қаралаған арыздардың бәрі шындыққа жатпаса да, тексеруді терең жүргізбей, бір мысқалы ақиқатқа жанасса әлгі байғұстың мойнына қыл тұзақ түсті дей беріңіз. Тарихында жазалаудың неше атасын кешкен қазақтың қазіргі ұрпағы да биліктің сәл қысым көрсеткенінен зәре-құты қалмай қорықты. Облысқа келген бастықтың беталысынан тек басшылар емес, айдалада шаруасын күйттеп, жайына жүргендер де ішін тартып, бір-біріне күдікпен қарай бастаған. Облыс билеушісі келе жатыр десе ауылдық басшылары «ауырып» қалатын болған. Үй

Жақсылық Рахматулла іші үлде мен бүлдеген оранған, бай, салтанатты тұратын партком хатшылары, ауылдық кеңес төрағалары, жиһаздарын ағайын-туыстарына таратып, қорадағы малын апыл-ғұпыл сатып, алаөкпеге түскен. Әйтсе де, Сәкең облыста болып жатқан мұндай сүзгіден бойына да, арына да дақ түсірмей дін аман шықты. * * * Қарашаның ортасында Әлиәкпар қыстауына асығыс көшті. Мырзахан Қараторғаймен келер демалыста Қызылқайыңда кездесетін өте құпия әңгімесі барын айтып, міндетті түрде күтемін деп уәделескен-ді. Бұл күнде мына тұрған Қызылқайың емес жер түбіне баратын, жетекке алған ботадай жуасып қалған Қараторғай уәделі күнінде Әлиәкпарды арақ беріп сылқитып, Мырзахан жіберген көлікпен Қызылқайыңға жетіп алды. Бұл қыстың алғашқы қары жауған күні еді. Рөлде көмекші жылқышы Берік болатын. Қызылқайыңның арзанқол дәмханасында отырып, Қараторғай нені қаласа соны алдыртып, арагідік қызыл шараптан аздап алысып, түн жарымына дейін отырған Мырзахан мен көңілдесі негізгі әңгімеге кіріспес бұрын, дәмхана иесінің дайындап қойған жатын орнына кірді. Осында Қараторғай ыстық суға жуынып, таранып өзін сылап-сипап жұпар судың буына ұсталған денесін Мырзаханның құшағына берді. Олар орнынан тұрып шай ішті, тағы да қызыл шараптан ауыз тиді. Көңілі жайланған Мырзахан сонда барып іштегі сырын ақтарды. Алғашқы қар жауысымен қыстауға Берік екеуміз барамыз деген уәдем, бүгін орындалады. Бізді ешкімнің көзіне түсіруші болма, – деді Мырзахан. Байыңның арағын өзім апарып қоямын. Ауа райы қолайлы болса, тордағы қасқырларды қорадан аулақтау жерге апарамыз. Қой қораның есігін құлыптамаңдар. Түнге қарай ұйығуды тілеген арландар келгенде мына Берік тағы бір серігімен малды қорадан шығарып «Қалмасқа» қарай қуалай айдайды. Онан әрі Берік не істейтінін өзі біледі. – Мырзеке-ау, бұл не жағдай, не сұмдықты бастамақсың, төрем-ау? Әлиәкпардан ақыңды алып біткен жоқсың ба? Енді жанын қинамасай, төрем-ау. Өзі де қалт-құлт етіп әзер жүр бейшара, – деп жалына зарлай бастаған Қараторғайды – «Ей, қатын, енді қоймасаң өзім буындырып өлтіремін сені. Жап аузыңды» деген зілді, зілді емес-ау, жәй болса да сұп-суық өктем сөзін естіген бойда демін ішіне тартып, сап тиылды. Сонда да көзінің жасы парлап ағып «сені кездестірген құдайыма қарғыс айтамын. Мырзахан, сен біздің ажалымызға келген әзәзіл екенсің.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Бейшараның әйелін былғадың, енді малын қасқырға жем қылып, қарақан басы қаңғып қалсын деймісің? Уа, тұқымың көктей солғыр Мырзахан, сенде қылдай мейірім бар ма адамға деген, саған Әлиәкпар не жазды? Не кінәсі бар жазғанның. Жаман болса да кішкентайдан қосылған қосағым ғой, тірідей көрге тықпашы. Жалынамын. Итте болсам сенің қойныңда жаттым ғой. Ең болмаса сол көңілім үшін Әлиәкпарға қиянат жасамашы. Уа, Мырзахан төрем, сен маған не істесең де обалым жоқ тек, бейшара Әлиәкпарға обал жасамашы? Жағдайдың осылай ұшығып кетерін білмеді ме, Берік Қаратор­ ғайдың Мырзаханның алдында тізерлеп отырып, күңірене жылағанын көргенде шыдай алмай кетті. – Жеңге, сіздің еріңізге ешқандай қиянат жасайын деп отырған жоқ Мырзекең. Біле білсең сенің бала-шағаңа көмектесу ниетте. Істің аяғын тыңдамай біреу пышақтайын деп отырғандай зарлай бергеніңіз не? Тыңдасаңшы, әуелі Мырзекеңді, – деді. Оның да көзінен түйір-түйір жас шығып, бетінен төмен домалап отыр еді. – Болдың ба, зарланып. Ендеше тыңда! – деді Мырзахан әйелге өктем өткір сөйлеп. Байыңа да, өзіңе де қылдай қиянат көрсетілмейді. Сен таңертең байыңның басын жаз. Сосын түске қарай аудандағы милицияға барып, малды түнде қасқырлар айдап кетіпті деп, соған көмек сұра. Арғы жағын ондағылар не істерін өзі біледі. Есіңде болсын, сенің білетінің түнде қой қораның аузы ашық қалып, мал шығып кеткен. Үй маңайында қасқырлар өріп жүргенін көріп, қорыққаннан ішке тығылдым. Әлиәкпар түске қарай тұрды дейсің. Кім сұраса да, осы жауаптан жаңылма. Алда-жалда сандалып, біріміздің атымызды ауызға алып, тордағы қасқырлар туралы айтып қалсаң, Әлиәкпарыңмен о дүниеде көрісерсің. Бәрі дұрыс болса бір аптадан кейін балаңа машина алып беремін. Үй салуға ақша беремін. Үкіметтен тегінге алған малыңды қасқырға жегізгенше, менің еркіме бер, сүйіктім. Дүние қолдың кірі. Келеді, кетеді. Ал, сенімен бізге әзірге өмір сүре тұрған жөн. Келістік пе, Торғайым? Келіссең қолыңды бер. Қараторғай қолын ұсына бере тартып ала қойды. Сөйтті де орнынан атып тұрып Мырзаханның ерініне ернін қадады. Әйелдің көңілдесінің ерніне сүлікше қадалып тұрып алғаннан әрі алқын-жұлқын қимылдап үстел үстіндегі құйылған арақты шімірікпей тартып жібергенін көріп, тағы не көрсетерсің Аллам-ай деп қорқып кетіп еді Берік. Мырзахан ернінен әйелдің ернін қолымен ысырып тастап, өзіне жалынышты қараған Қараторғайдың бетінен алақанымен шарт еткізіп оңдырмай ұрып жіберді. – Бұл, менің сені сүймегенім үшін бе? – деді әйел.

Жақсылық Рахматулла – Сен енді есіңді жина. Сен екеумізді ешкім зорлап табыстырған жоқ. Ендеше біз әлі де осылай боламыз. Енді сені қыстауға Берік екеуміз жеткізіп саламыз. Қызылқайыңдағы кездесудің тым қысқа болғанын, әрі бұл кездесу аяқталған жоқ, қазір үйге барған соң жалғасады. Әлиәкпар болса ішіп ұйықтап жатқан шығар. Бұл осыны пайдаланып, көптен қолына түспей зарықтырып жүрген Мырзаханын Телікөлге жібере салса, не болғаны. Әрі бүгін түнде қорадағы қойды Берік айдап кетсе, оны қайда апарады? Тордағы қасқырлардың шақыруымен құмдағы бөрілер келіп, Беріктің алдындағы қойды қырып кетсе қайтеді? Арақтың уытымен үйден кіріп шығып жүрген Әлиәкпарын бір қасқыр жайпап кетуі де мүмкін-ау. «Қой қорадан өздері шығып кетіпті, оны қасқырлар қуалап, айдап кетті. Басқа ештеме білмеймін», – деген сөзден таймаңдар деп, сұрағанға басқа ештеңе айтпаңдар деген Мырзаханның сөзіне сенсе, бәрі Қараторғайдың қамы екен. Балама машина, әрі үй алуға ақша беретін болса, үкіметтен тегінге алған мал өз отбасынан жаралса бұған да керегі осы емес пе. Анау өз басын алып жүре алмайтын Әлиәкпардың қолынан ештеме келмейді. Өз пайдасын білетін анау Мырзахан сияқты ақкөз зәлімдер болмаса. Ендеше қорадағы тегін келген байлықты арақ пен кәкір-шүкір сатып алуға құртқанша Мырзаханға сеніп тапсырған көп артық. Сөзінде тұрса бір аптаның ар жақ, бер жағында баласы машина мінсе, қалтасына үй салуға ақша түссе мұның да ұпайы түгел. Ал, Мырзаханның жоспарынан түк шықпай елге күлкі болып қалса, қайтты? Осындай оймен бір нәрсенің сәтті аяқталарына тағы да көз жетпей, күдік пен үрейдің арпалысында қалған Қараторғай қыстауға қалай жеткенін де білмей қалды. Сен байыңның қасынан шықпай отыра тұр. Менің мына Берікке айтар ісім бар, – дегесін Қараторғай Мырзахан мен Берікті машинада қалдырып, өзі үйге кірген. Келсе баласы әкесіне шай беріп жанында жүр екен. – Мама, осынша уақыт қайда жүрсің? Папам арақ әкел деген соң, көрші үйлерге бірнеше рет барып келдім. Таппадым. Әне өзі де тұрды. Папам ішпесе қиын ғой, қаны көтеріліп «кетіп» қалса не істейміз? – деді жыламсырап. Әлиәкпар ұйқысын ашып алған екен. Екеуінің сөзін естіпті. – Иә, ал қайда жүрсің? Қызылқайыңға таңертең кеткеннен түн ортасында бірақ оралдың. Осы үйдің бала-шағасы мен өлмелі еркегіне кім қарайды сонда? Ұят жоқ сенде, Қараторғай. Ұят-аятты құйрығыңа да қыстырмайсың. – Сен ұят пен аятты білсең балаңа көршілерден арақ сұратпас ең, ақымақ өз жөніңді білмей, нан алып келуге барған маған тиісесің

ДАЛА ТОЛҒАУЫ ұялмай, – деді Қараторғай Әлиәкпармен шатасудан тайынбай. Ал, нан әкелсең дұрыс-ақ болсын. Ал, менің ішетінімді ше? – Бір сетка арақ алдым. Қайтейін енді, ит те болсаң некесі бұзылмаған байым емессің бе? Мырзахан оңашада Берікпен бірге алдағы жұмысты тағы пысықтап алды. Камаздар кірпіш құятын өзбектердің зауытына түнгі сағат бірден қалмай барып тұрады. Оған сене бер, – деді Мырзахан. Сен әлгі орыс бала екеуің малды тырағайлатып жедел айдап, сол кезде зауытқа жетесіңдер. Үш атты ер-тұрманымен екінші камазға тиеп алсын. Екі камаз малды Қарағандыға өткізіп келген бойда саған өз сыбағаң беріледі. Маған сен. Ертең Әлиәкпардың үйінің маңайы полицияға толып кетеді. Қасқырлардың ізі, қойлардың ізі мен айдаған сендер мінген аттардың ізіне дейін түп-түгел суретке түсіріледі. Камазға қойлар мен мініп барған аттарыңды тиеп берген өзбектерге бір-бір қой беріңдер. Сен брезентті газеліңмен тездетіп осында жетіп, қасқыр қамаған екі торды менімен бірге Телікөлге апарасың. Көлдің мұзын ойып темір торларды суға батырып құртамыз. Сені полициялар ортаға алып, Әлиәкпардың жоғалған қойы туралы не білетініңді міндетті түрде сұрайды. Сен менің үйімде ұйықтап жаттың, машинам осында болды, ешкім келген жоқ, ештеме білмеймін дегеннен басқа дым айтпа. Мен туралы сұраса, жылқысын түгендеп жүр, шаруасы бастан асады дейсің. Қыста қасқыр қамайтын торларды келушілер ұрлап кеткен бе, жоғалтып алғанбыз деген дұрыс шығар. Мейізге де, анау ферма бастығына да сұраса осындай жауап беріледі. «Көрдім деген көп сөз, көрмедім деген бір сөз» екенін ұмытпа, деп Берікті қайта-қайта тиянақтап. Сонымен ауыл, ауданды шулатқан Әлиәкпардың қасқыр қуып жоғалған қойын, күллі Қазақстан аймағына полиция, тыңшы жіберіп, сұрау салғанымен нақты дерек шықпаған соң, іздеушілер бар бәлені қасқырларға жаба салды. Сосын даладағы «жыртқышты тордағы қаншықтың шақыруымен қырып салып, ақшаға қарқ боламын» деп Қызылқайыңға мақтанған есірік Әлиәкпарды жайына қарап жүрмей басына бәле тілеп алған өзі. Сондай әулекіге сол керек – деп көпшілік Әлиәкпардың өзін ғайбаттады. Ал Әлиәкпар болса Мырзаханның айтқанына сенемін деп, барымнан жұрдай болдым. Тіпті ұрылар мініп жүрген үш атымды да айдап кетті. Туасы қойды үлкен жолға дейін қуалап барып, машиналарға артып алып тайып тұрған. Бәрін менің хал-жайымды білетін дұшпандар істеді. Алған малы «ас болмағыр» деп зарлаудан әріге бармады. Мырзахан Қараторғайға берген уәдесін түп-түгел орындады. Екеуі

Жақсылық Рахматулла Қызылқайыңдағы дәмхананы кездесу орнына айналдырып алған еді. Дәулетінен де, әкесі әперген атақ-абыройдан да жұрдай болған Әлиәкпар, машиналы болған баласының қасына отырып, такси қызметін атқарып жазға дейін ішіп-жейтін тиын-тебенін тапты. Бірақ әйелінен баласының машинасы қайдан келді? Бір балаңа үй тұрғызуға қаржыны қайдан алдың деп сұрақ қоймады. «Олай деп сұраса, қазір кредит деген жәрдемші шықты емес пе? Ел қатарлы фермерлік жерімді залогқа қойып, мен де кредит алдым де», – деген Мырзаханның берген ақылын жадында сақтаған-ды. Келер жазда Қараторғай үшінші мәрте облыстық мәслихатқа депутат болып сайланды. Аудан хатшысы, Қарқынбекке Қараторғайға асыл тұқымды мал өсіруге үкіметтен жәрдемін әпер деп тапсырды. Ал күзге қарай Мырзаханның құлағына Әлиәкпардың фермерлік жерінен мұнай шығыпты деген хабар жетті. Оның ақиқатын көңілдесінің аузынан естігенде қызғаныштан өрттей жанып, дүниеге сыймай кетті, енді есірік Әлиәкпары мұнай сатып, миллионер болатын шығар деген гу-гу әңгімені естіген сайын жүрегі сыздап, бойын қорқыныш биледі. Оның емін дәрігерлер де, Қараторғай да таппай жүр.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ ҚОЛШАТЫР Әр көңілдің ешкімге, еш уақытта айтуға қимайтын жүрек сыры бар. Кейде оны өзге түгілі өзіңнен де қызғанатын сәтің болады. Әр көңілдің өзіне ғана аян қуанышы мен қайғысы бар. Кейде оны ақындарша ақтарылып жырлағың келеді. Құпиясы жоқ адамдар бақытты шығар, бәлки... Құпиясы жоқ адамдар бақытсыз шығар, бәлки... * * * Таңертең қонақ үйден шыққанымда жаздың жайма-шуақ күні жүзі­ нен ыстық мейірім төгіп, майда самал жібектей есіліп тұрған. Табиғаттың жадыраған мінезі тіршілікке тойымсыз нәр беріп, адам­дарды зәуада тынып бітпес қарекет күреске құлшындырып жібергендей-ді. Енді аялдайтын ештеңе қалмаған. Іссапарға күні біткен, шаруа бірыңғайланған. Кеше қайтуға билет алып, үйге телефон да соққанмын. Самолеттің ұшуына бір сағаттай қалғанда таксиге отырдым да бірден аэропортқа тарттым. Бірақ, мұнда асығып жетсем де әуе жолының ашылуын күтіп ұзақ кідіруге тура келді... Вокзал іші құмырсқаның илеуіндей қайнаған халық, жолаушылар тынығатын арқалы орындықтарда ине шаншар бос орын жоқ, әрі тыныс тарылтқандай ыстық, қапырық. Самолеттің ұшу мерзімі сағаттан-сағат­ қа шегерілді. Адамдардың қалың нөпірінен сырылып, сыртқа шықтым. Бағанағыдай емес, табиғат мінезінен күрт өзгеріс байқалады. Алатау беттен сипай ескен майда самалдың арты өкпек желге ұласқан. Ол минут сайын күшейе түскендей: ағаш жапырақтарын құс қауырсынындай желбіретіп, үзіп әкетердей жұлмалап, бұтақтарды қоғадай майыстыра, үдей соғады. Жайшылықта ұшы-қиырсыз, бедерсіз, бұдырсыз көсіліп жатқан көктемгі даладай көрінетін көгілдір аспан енді қорғасындай ауыр, шымқай қара, қою бұлттармен бетін тас бүркеп алған. Сол бұлттар тым қашық, тым қиямет-қиын сапардан талаурап әзер жеткен алып құстардай баяу қалықтап зәулім теректердің басына қонақтай берді. Жел екпіні сап тыйылды. Мен үйдің қалқасында тұрып жаңбырдың басталуын тағатсыздана күттім. Такси аялдамасындағы ашық алаң­ қайды қоршай өскен кішкене шыршалар мен балғын ақ қайыңдар да үстіндегі шаң-тозаң түйірлерін сілкіп тастап, күн сіңген тұла бойын аспан суына беймалап жуып алмаққа әзірленгендей мүлгіп тұр.

Жақсылық Рахматулла Аялдамада қарбалас күшейді. Адамдар енді-енді құйғалы тұрған жаңбырды тіпті де қаламайтындай әлсін-әлсін аспанға жабырқай жалтақтап, қолды-аяққа тұрмай, қатты мазасызданады. Кенет жер кіндігін үзіп жіберердей ғаламат күшпен күн күркіреді. Артынша, сонау қарақұлақ аспанның арғы жағынан жарқ етіп найзағай жосылды. Найзағайдың қуаты сондай, қорғасындай тұтасқан бұлттарды майлы қағаздай лаулата өртеп, быт-шытын шығарып, жан-жаққа ыдыратып әкеткендей көрінді. Көз қарықтырған өткір жалын биік ағаштардың, қат-қабат үйлердің төбесін жалап барып сөнді. Алтын табақтан ақтарылған сүттей ақ сәулелер жер бетін нұрландырып өтті. Көк тәңірісі бетін ыс, түтін кіреукелеген, сан-алуан үндерге, сартсұрт, қаж-құж дыбыстарға тұнған қаланың қыж-қыж қайнаған тірші­ лігімен тіпті де санасып жатпады. Ол әманда жүзінде тамылжыған ты­ныштықтың, пәктіктің іңкәр сезімі уылжыған Жер-Анаға табынып, көкірегін торлаған мұң-шерден біржола арылып алғысы келген мүсәпір баладай өксіп, көз жасын көлдетіп бір төкті-ай дерсің... Күн қарыған жер бетінен әуелде ыстық бу көтерілді де іле жанға жайлы кереметтей таза, салқын леп көкіректі буған қапырықтың көбесін сөгіп, көк шалғынның шығын сүзген таңғы самалдай шалқып өтті. Аялдамада жан адам жоқ. Оңды-солды жалаң қағып жараулы аттай жұтынған машиналар да сиреген. Ашық алаңқайдың әр жер-әр жерінде ойдым-ойдым қақ кілкіді. Үйдің шатыры бұршақ төгілгендей, үздіксіз сытырлайды. Жоғарыдан сорғалаған су үйдің іргесіне шүмектей құйылып, аяқ басар тепкішектердің үстін жуып, алаңқайға қарай құлдырай ағады. Мен алыстағы Қызылқоғаны ойладым. Онда қазір тамыздың күні жанып-ақ тұрған шығар-ау. Дәл осындай сел-сел жауған жаңбырлы күндер сәуірде де сирек болады... Әттеген-ай десеңші, мына нөсер құймағанда ғой, бұл кезде Бәкәнімнің ыстық шайын рахаттана сіміріп, Гүлбаршынымның балдай сөздерін ынтыға тыңдап, өз төрімде шалқып жатпас па едім. Менімен бәстескендей көк тәңірісі оқтын-оқтын найзағай отын тұтатып, құлақ тұндырарлық гүрсілге басады. Нөсер жуық маңда тыйылар емес. Осы мезетте асфальт бетімен сылдырап аққан мың сан бұлақ­ шаларды жан-жаққа фонтанша шашып келіп, сонадай жерге тоқтаған таксиге назарым ауды. Машинаның алдыңғы есігінен көк көйлекті, сұңғақ бойлы, қара шашын иығына төгілтіп қидырған аққұба әдемі келіншек шықты. Ол үстіне құйылған мұп-мұздай тамшылардан

ДАЛА ТОЛҒАУЫ жасқанып, жалаңаш иығын қушитып алыпты. Қолындағы қара сумкасын апыл-ғұпыл ашты да ішінен кішкене зат шығарды. Сосын нөсерден қорғалақтап тұрып әлгіні жазып жіберіп, төбесіне тоса қойды. Онысы қызыл гүлді қолшатыр екен. Келіншек бұрылып машинаның артқы есігін ашты. Іште сұр костюмді, етжеңді, жасы өзім құрылыптас ер кісі отырды. Ол бұған мойын бұрған жоқ, алдындағы жүргізушіге еміне түсіп, оған әлде бір нәрсені ұғындырып дәлелдегісі келгендей қолын сілкіп саусақтарын ербеңдетіп, даурығып жатты. Келіншек оның тезірек түсуін өтінгендей, иығына қолын салды. Болмаған соң бұрынғыдан батылданып, қаттырақ жұлқыды. Еркек бұл жолы қабағын қыржитып, сүзіле қарады да келіспегендей басын шайқап-шайқап қойды. Әйел кабинаға басын сұғып жалынғандай қиылды, дегеніне көндіргісі келіп, әжептәуір әлектенді. Еркек шегінен шығып кетті. Енді, «Сөзімді бөлмей жоғалшы әрі» дегендей, оның топ-толық шығыңқы омырауынан оңдырмай нұқып жіберді. Әйел оқыс шалқалағанда такси орнынан қозғалды. Ол сасқалақтап машина есігін жақтауына жармасып, жанаса жүгіріп барды да қалып қойды. Такси анадай жерге барып кідірді. Әйел орнынан тапжылмады. Жаңа, машинаға ілесе жүгіргенде, қызыл шатыры төбесінен сырғып кеткен-ді, оны көтеруді де ұмытты. Еркектің қолы тиген көкірек тұсын ауырсынғандай алақанымен басып, үстіне құйылған жаңбырды да елемей бір түрлі қорланған кейіпте тұнжырап тұрды. Ықтасында менен өзгелер де бар-ды. Оқиғаны қалт жібермей көргендердің бірі шыдамады: – Қап, суық тимесе нетті, жазғанға... Шатырын неге көтермейді, ей? – деді көпшілікке естірте. Оның жанындағы толық, қасқа бас, дембелше кісі: – Бері неге келмейді, өзі? – деді нали кінәлап. Темекі тұқылын қоқыс тастайтын жәшікке шертіп жіберген арық жігіт мырс етті. – Есінен алжасып тұрмаса де... Әркім әрқалай десіп, әсіресе әйелдер жағы арадай дуылдасып, тілге еркіндік берді. – Кеудеңе түйып жіберсе сен де сүйтерсің. – Әдірам қал, саусағымен шертіп көрсін, абақтыда шірітейін. Еркекті басындырсаң басыңа шығады. Мұндай албасты біздің қолға түссінші кәне, арақ ішпек түгілі қара суды қасықтап татар еді, бәлем. – Ойбай-ау, не айтқаның құрбым. «Қамысты бос ұстасаң қолыңды кеседі» деген рас қой.

Жақсылық Рахматулла – Мен болсам бір минут та күтпес едім. Енді бірен-саран еркектер бөріктінің намысын жыртқансып әзіл қашыртты, келіншекті қағытты. – Қимай тұрған да, арақ ішті деп ерінен безе ме? – Мен білсем мына келіншек әйдік қыршаңқы. Қарашы, ерінің мастықпен итеріп жібергеніне кектеніп бедірейе қалуын. Әй, қайдам, бұл енді жаңбыр емес, қар жауса да қозғалмас. – Ана жігітте де ар жоқ екен, аяса нетті... – Ішкен адамда ұят бола ма, көрерсің әлі, шофер оны милицияға тапсырмай тынбайды, – деді қасқа бас қайтадан гүжілдеп. – Мүмкін жол ақысын дауласып жатқан болар, – деді арық жігіт екі ұштылау үнмен. – Ақша жүрген жерде әділдік бар ма? – Келіншекке обал болды-ау, бері неге келмейді... Аспанның түбі түсіп кеткендей, жаңбыр басылар емес, құйып тұр. Жұрт не десе о десін, қызыл шатырлы келіншек орнынан жылжымады. Суға малшынған көк көйлегі құрғыр денесімен дене болып жабысып, бүкіл мүсінін қаз-қалпында оқшаулап, мүлдем сұлуландырып жіберді. Ол вокзал қалқасындағыларға бір рет те бұрылып қараған жоқ. Әйтсе де мұндағылардың сөздерін түйсігімен қабылдап, қатты намыстанып тұрғандай көрінді маған. Келіншек ендігі мезетте жаймен қозғалып, тепкішектерге аяғын салды. Қызыл шатырын сілкіп жіберіп, бетін көлегейлей көтерді. Онысы көпшіліктен қысылғандағы тапқан айласы да, әйтпесе үсті, бәрі-бәрі малмандай су болды ғой. Такси ұзақ-ұзақ бапылдады. Ол жүрісін тежеген жоқ. Такси жүргізуші сыртқа атып шықты. Ол бұл кезде ішке кірер есікке таяды. Шофер қарлығыңқы үнмен айқайлады: – Вы куда? Не уходите, гражданка! Вернитесь! Заберите его ради бога, заберите... Ол сонда да бұрылмады. Шофер әйелден қайран болмасын білді де, ызалана жерге бір түкірді. Ойланып жатпады, машинаны айналып іштегі кісіге жетіп барды. Анау қиқаңдап, ары қарай қисайып еді, ашудан өрттей тұтанған шофер ықы-тықыға қарамады, жағасынан қаусыра ұстап, орындықтан қопара көтерді де, сыртқа сүйреп әкетті. Жігіт шынында да мас екен. Қалт-құлт теңселіп, тегеурінді күшке төтеп беруге дәрмені жетпеді, қолымен ауаны бос қармап, беталды қойтаңдады. Шофер оны соғып жіберуге оқталып барып кідірді де жандәрмен кабинаға сүңгіп кетті. Такси орнынан лып етіп қозғалды да, алдындағы суды жан-жаққа шашыратып зырлай жөнелді.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Жігіт тәлтіректеп таксидің соңынан ұмтылды. Алайда аяқтары ырқына бағынбады, етжеңді денесі икемге көнбеді, заматта асфальттағы шалшық суға гүрс етіп, етбетінен құлады. – Өлді ғой, сорлы. – Япырмай, әлгі келіншек артына қарамады-ау. Дінінің қат­ тысын-ай... – Қайтсін жазған, қашанғы шыдасын... Келіншек ықтасындағы адамдардың назарынан жасқанғандай бір қырындап есіктен ішке еніп кеткен... Найзағай шатырлады. Жай оғы әдепкідей қалың бұлттардың қабасын қақ айырып, аспан бауырын қызыл жалынға бояй алмады, жаңғырық үні де үгітіліп, шауып бара жатқан аттың дүбіріндей алыстан маңып естілді. Жаңбыр сұлап жатқан жігіттің үстіне төпелеп құйып тұр. Ол кеу­ десін көтеруге әлектеніп тырбанбады, лайлы суға шашалып, әлдекімнен көмек сұрап жалбарынғандай болады. Бірақ даусын нөсер сатыры көміп кетіп, жөнді есіттірмейді. «Қайда екен әлгі келіншек? Неге келмейді жанына, неге бермейді қол ұшын? Қор болдың-ау, жігітім...» Жанымдағылардың абыр-дабырын тыңдап қызық көрген баладай монтиып тұра беруге арым бармады. «Маскүнем бе, ақымақ па, бәрібір азамат қой. Мейлі, таниын, танымайын сүрінгенді сүйеу, жығылғанды тұрғызу кімнің болмасын парызы ғой...» Мен құйып тұрған жаңбырдың астымен бейтаныс жігітке қарай ұмтылдым. Қолтығынан демегенімде ол ауру меңдеп әбден титықтаған адамдай әлсіз қимылдап, аяғын әзер басты. Үсті-басы, бет-аузы кісі қарағысыз, салтақ-салтақ. – Жүріңіз, – дедім қарынан абайлап ұстап. – Анда сізді күтіп тұр. Жүріңіз... Ол бірер адым басты да тоқтады. Сосын, басын кеудесінен алмаған қалпында кекештеніп: – Қ-қ-қай-да-а? – деді. – Су өтіп кетті сізге. Ықтасынға барайық. – Қ-қ-қай-да-а? Сөзімді ұқпағандай сұрағын қайталай береді. Бір нәрсені ұмытып соны есіне түсіруге тырысқандай бетіме мағынасыз сүзіле ұзақ қарады. Бір жақ шекесін толайым жауып құлаған шашынан сорғалаған су бетіне жұққан қара дақты айғыздап, ісіңкі бұғағына, онан умаждалған сұр костюмінің өңіріне құйылып жатыр. Толықтау маңдайынан үрке қашып, майлы қабақтарға сұғына орныққан жіңішке қастары да ұйпатұйпа. Сирек әрі қысқа кірпіктері біріне-бірі жабысып ағы мен қарасы бірігіп кеткен томпақ, шапыраш көзіне қорған болмағандай. Тайпақ

Жақсылық Рахматулла бетіне қолмен жапсыра салғандай батыңқы кішкене мұрнының ұшы қанталап тұр. Оның кескін-келбеті бұрын бір жерде кезіктірген танысыма ұқсай ма?.. Әсіресе, анау жанарына салқын, қатқыл сәуле үйірген томпақ көз әлде кімді еске түсіретін тәрізді ме? «Осы бір бейнені қайдан көрдім екен? Кім болды, бұл?» Ойланып үлгірмедім. Ол: – Жі-жі-бер! К-к-че-чер-ту, – деді қолымды сілке қағып. – Ұс-ұс-тта-ма! Қа-қа-қақың ж-жоқ... Қолымды босатсам қиралаңдап құлай кетуі анық тұғын. Тыңдағаным жоқ. – Жүріңіз, – дедім алға жетелеп. – Қырсығып қажеті не? Осы көрген құқайыңыз да жетеді. – Ж-ж-ж-ж-жо-қ! К-ке-кете бе-ер. Т-т-так-с-си-и. М-мін-бей-м-мін. Ж-ж-жо-ға-л! С-с-се-нің ат ар-ар-баңа ит мін-сін. А-ақ-ақы-лың-ды басбасыңа ма-май-лап... Такси шоферімен шатыстырып қалса керек, мені. Енді қайтсем екен? Нөсердің астында ырғасып қашанғы тұрмақпын. Көйлегімнен өткен су сүйегіме жетіп денемді тітіркентті. – Былай ғой, жігітім, – дедім іштегі ренішімді зорлана басып. – Жаңбырдың астында сізбен салғыласуға құлықты емеспін. Есіңізді жиыңыз. Таксиде шаруам не менің? Кеткен шығар жөніне, ақылға келіңіз... Екеуміз иықтасып, теңселіп жоғарыға бастаған тепкішектерге жеттік. Кенет, ол аяқ асты бүлінді. Мені итеріп тастамаққа тыраштанды, онысынан түк шықпағанына долданып басымен кеудеме дүңк еткізіп соғып жіберді. «Қайтеді-ей... Расымен төбелеспек пе, антұрған? Қайырым жасаймын деп, қып-қызыл бәлеге ілікпесем нетті?..» Елден ерен ақжүректеніп көлденең көк аттыға жанашырлық көрсеткеніме шынымен опындым. Тағы «белсеніп келіп бас сауғаласам анау ықтасындағылар не дейді?» деген намысқа маталып қалғандаймын. Шапыраш көздері былшықтанып, тісін шықырлатып, қас дұшпанын кезіктіргендей құтырынғаннан құтылудың өзі арылмас азапқа айналды. Мыртық саусақтарымен білегімді шеңгелдей бүріп, кеуделеп тықсырып барады. «Есалаң неме. Қолымның ұшын тигізсем ғой, шалшық суға сұлап түсесің... Оған кім барсын... Тәлеп алған бейнеттің машақатын көр, енді...» Оспадарсыз сөзін елемеуге тырысып бақтым, даусымды қатайтып ықтырмақ та болдым, түк шықпады.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Дәл осы мезетте ту сыртымнан «Бәкір» деп шошына айқайлаған әйелдің ащы даусы естілді. Маскүнемнің қауіп төндіргенін ұмытып жалт қараған заматта бағанағы көк көйлекті келіншек қол шатырын ебедейсіз көтеріп ышқына жүгіріп келеді екен. Оның үрейлі жүзіне қараған сәтте көз алдым тұманданып, ойым шатасып кеткендей өң мен түстің арасында белгісіз хал кештім. «Кімді көріп тұрмын, құдай-ау? Шынымен-ақ өзі ме?» ...Иә, бұл менің бір кездегі аяулым, дүниедегі ең асылым, қуанышым мен бақытымның нақ өзі. Ал мынау томпақ көз Бәкір бақытымды ұрлап, аңғал махаббатымның арын төккен арамза Бәкір студенттік күндерімнің қызығын қайғыға жеңдірген жылпос бұл. Меңсұлудың жалған нағашысы, қапыда қыбын тауып бейкүнә жүрегіне өшпес сызат түсірген тағы құмарлықтың құлы. Міне, кездесу. Және де қандай кездесу десеңші... Сан жылдар бойы көңілдің терең шыңырауында сарғайып жатқан сағыныш, баянсыз болған алғашқы махаббатымның наласы жүрегімді удай ашытты. Бір уақта, Меңсұлудың жүрегіне түскен жараны емдеп жазуға құді­ ретім жетпей өзгеден жұбаныш іздеп кеткендей едім мен. Бірақ тұңғыш ләззатымның бейнесін көруді іштей аңсайтын да едім, кейде. «Айналайын, Меңім-ай! Бар екенсің ғой, өмірде. Кездестік-ау, ақыры!.. Онан әрі басыма тиген соққыдан миым шайқалып, Меңсұлудың келбеті қараңғылыққа сіңіп, жоғалды. «Ұрды, ұрды ғой... Жазығым не?» деген өкініш санамды шоқтай қарыды. Әбүйір болғанда құлағаным жоқ, Бәкірдің қарынан ұстаған қолым жазылып кетті де шалқалай беріп қайта түзелдім. Көзілдірігім сонадай тұсқа ұшып түсті. Тағы бір соғып жіберуге жұлқынған Бәкірді қақпайлаған Меңсұлудан көз алмай тесіліп, қы­ бырсыз қалдым. Оның ашу, ыза, намыс өртеген жүзінде бұрын-соңды танып, білмес өткір өжеттік бар. Иегінің үстіндегі моншақтай меңі көзіме оттай басылып, жүрегім шымырлап кетті. – Жетті, Бәкір! Ел басына қарағысыз еттің... Ақымақ, ақымақ ба­ сым-ай, сені де... Көзінен аққан жас ақша бетіне тарам-тарам із қалдырып омырауына құлап жатыр. Өзі есінен алжасқан адамша кішкене қолдарымен күйеуінің кеудесіне жабысып апты, айрылар емес. Мені таныды ма, жоқ па о жағын білмедім. – Масқара болдық-ау, тәңірім-ай! Көмектескен адамға қол жұм­ садың... Жазығы не, тірідей жерге кіргіздің, Бәкір. Меңсұлу өксік аралас үнмен егіліп, сөйлейді. Босанып кетуге арпалысқан күйеуін шапалақтап тартып жіберердей ширыға қимыл­

Жақсылық Рахматулла дағанда тіпті зәрем ұшты. «Керегі жоқ, тиме! Қол жұмсама! Мас қой ол. Өзіңді қорлама, Меңсұлу! деп айқайлап жіберуге шақ қалдым. «Мен білетін Меңсұлудың жаны гүлдей нәзік еді-ау... Сол нәзіктік сақталған екен-ау, бойында». Ол қаншама ызаланғанымен, қаншалық кектеніп, түңілгенімен қол жұмсамады. Бәкірдің былқ-сылқ еткен тұлғасын қорланған намысымен бірге майыса көтеріп, аулақтай берді. – Кешіріңіз. Құдай үшін кешіріңіз, – деді ол сонадай жерге барғанда бұрылып. «Қарады-ау, ақыры... Таныдың ба, мені Меңеш?..» Олар үйдің бұрышын айналып көзден тасаланды. Иығымнан ауыр жүк түскендей болды. Жаңбыр басылайын деген екен, адамдар қозға­ ла бастады. Мен Меңсұлу кеткен жаққа қарап орнымда едәуір тұрсам керек. – Жігітім, әлгі әйел қолшатырын тастап кетті, – деген сөзден бойымды жидым. «Қайдағы қолшатыр?» – Қолшатырға қарайтындай болды ма, жазған, – деді екінші әйел. – Айдаладағы маскүнемді аяп текке жұдырық жедіңіз-ау, – деді үшінші бір мосқал кісі мүсіркеп. – Қолшатырын апарып берерсіз, – деді әдепкі дауыстың иесі. ... Қолшатыр. Ол менен бір адым жерде, тепкішектің ернеуіне асылып тұрған-ды. Жып-жылы мүйіз сабына саусағым тигенде қызыл гүлдеріне қонған мөлдір тамшылар асфальт бетіне шашырап түсті. Ол Меңсұлудың омырауына тамған көз жасындай көрінді маған. * * * Самолет мұз таулардай тұтасқан ақ қабақ бұлттардың үстімен баяу қалықтап келеді. Иллюминатордан төменге көз жібере отырып, Меңсұлуды, сол есімге қатысты жүрек дертін жаңғыртып алмауды ойлап толқыдым. Тіземде жатқан қолшатыр тым алыста қалған қызықты күндерімнің, естен кетпес жастығымның белгісіндей еді. Меңсұлу екеуміз бір ауылда өстік, бір сыныпта оқыдық. Ол сы­ ныптағы он сегіз қыздың ішіндегі ең көріктісі болды. Көзіндегі нұр кесеге құйылған бұлақ суындай мөлдіреп, діріл қаққан тұма сезімдерге малынып тұратын. Қағаздың түсіндей аппақ бетінде сәби күлкі үйіріліп, сөйлеген сәтінде қою қастарының ұшы қарлығаштың қанатындай жазылып кетеді. Қиссаларда ғана суреттелетін «пісте мұрын, оймақ ауыз, ай қабақ, тілі балдай, жүзі айдай» нағыз арудың өзі. Әдемі иегінің үстінде ноқаттай қара меңі бар. Сірә, есімі де сол белгісіне қатысты қойылған шығар-ау.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Меңсұлудың мінезі жаздай жайдары, бұлтсыз аспандай ашық, сонысы табиғат берген сұлулығын онан сайын әрлендіріп жіберетін. Еркелегені де, ренжігені де өзіне сондай жарасымды, сондай таза, нанымды. Ол жақсы оқиды. Мұғалімдердің қойған сауалдарына мүдірмейді, жауабы тап-тұйнақтай, жып-жинақы шығады. Өзгемізге қатал, үнемі қабағына мұз қатып, бір нәрсеге назырқағандай тоңтеріс жүретін сынып жетекші ағайымыздың өзі Меңсұлуға өзгеше ілтипатпен қарайтын. Ол көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысады. Жетінші сыныпта облыстық байқауға да барып қайтты. «Ақ көгершін» әнін нақышына келтіріп орындағанда тыңдаушысын тамсандырады. Сегізінші сыныпта қабырға газетіне үш шумақ өлеңі шықты. Енді әнші қызымызға ақын атағы таңылды. Қазір жадымда жоқ, сондағы өлеңі «Ұстазыма» ма, әлде «Анама» ма, әйтеуіәр көпке дейін сыныптағылардың аузынан түспей жүрді, солардың ішінде Меңсұлудың өнері мені де еліктіретін. * * * Екеуміздің арамызда махаббат сезімі болды ма? Болса қай кезде оянды? Сегізінші сыныпта ма, жоқ тоғызда ма? Бәлки, ол шақтағы «махаббат» балалықтың алып ұшпа әсершіл әлегі ғана болар... Мүмкін... Иә, бәрі де мүмкін-ау... Осындай ойлар мені әдепкіде әлсін-әлсін мазалап жүрді. Келе-келе өмірдің бел-белесінен там-тұмдап аттаған сайын, кейін, тіпті кейін барып менің тұңғыш махаббатым, қыз бен жігіттің арасында алғаш рет туатын қымбат сезім біздерге сол бір алаулы, албырт күндерде бүр жарғанын алаңсыз мойындадым. Мойындадым да сондай бір бақыттың өз басымда да болғанына қуандым, онан арғысын ойлағым да келмеді. * * * Бірде соңғы сабақтың мұғалімі кешікті. Біз жоқтан өзгені жаң­ғыр­ тып, дуылдасып жатқанбыз. Сынып комитетінің председателі Жұпар тақта алдына шықты. – Тынышталыңдар, – деді ол қолын жоғары көтеріп. – Шағаладай шулап кеткендеріңе жол болсын? Кәне, бері қараңдар... Қазір ән сабағын өткіземіз. Отырғандар елең етісті. Қылжақбастарға ермек табылды. – Ән сабағы деймісіз... Тарихшы апай кіріп келсе ренжіп жүрмесін... – Сабақты өткізетін өзіңіз бе? Онда да кәсібіңіз бар екен-ау, неғып байқамағанбыз?

Жақсылық Рахматулла – Е, Жұпекең сегіз қырлы емес пе? Сабаққа да алғыр, қоғамдық іске де мықты, тұла бойы тұнған талант қой. – О, о несін айтасың, керемет қой, данышпан ғой. Маңдайымызға біткен жарық жұлдыз... – Қылжақты қойыңдар, ән тыңдайық... – Ұйықтап кетпесең тыңдарсың. – «Құлағыңа таққаның күміс сырға. Күмбірлетіп шығасың күнде қырға... Артқы партадағы Мәмбетхан жағымсыз дауыспен барылдап кетті. Жұпаш намысқой, сәл нәрсеге шамданып қалатын, тура шап, мінезді қыз. Сыныптағылардың әлгіндей әзіл-оспағын естігенде шекесі тыржиып, көзінде ашу оты ұшқындады. Бірақ, көптің аузына қақпақ болсын ба, қайсысымен ұстасып, қайсысымен шайқассын, дымы құрып үндемеді. Әйтсе де жасып, жасқанған жоқ: – Меңеш жаңа ән үйреніпті, – деді қылжақы әзілдерді құлағына ілме­ген сыңаймен. – Әлі көпке тарамаған ән. Әуені керемет. Егер естігі­ лерің келсе Меңештен сұранайық... Меңсұлудың есімі аталғанда дабыр-дүрмек аздап саябыр тапты. Іле: – Ән шырқайтын Меңсұлу болса тыңдайық, – деді Мұрат қуанып. – Кімнің әні екен, өзі? – Досмахан ерінін бір жалап. – Нұрғисанікі де, кімдікі болушы еді, – деді Аманбек күңк етіп. – Шәмшінікі шығар. Мен білсем, махаббат жайында болса соныкі. – «Махаббат» деп тақылдауын қара, мұрнының суын құрғата алмай жүріп, – деді Жұпаш Мәмбетханның білгішсінгенін жақтырмай әрі өзін мазақтағанына кектеніп. – Нұрғисанікі болар, – деді әдеби кітаптарды қолынан тастамайтын Тыным Аманбекті қостап. – Соңғы кезде музыка тәңірісі атанып жүрген де сол ағамыз... Күмән келтірмеңдер... – Сонда да Шәмшідей қайда-а! – деді Мәмбетхан тағы бір соққы есітіп қалам ба дегендей Жұпашқа көзінің астымен жалтақтап. – Жарайды, – деді Жұпаш орнына отырып жатып, – әуелі естиік. Меңеш, айтшы... Меңсұлу қапелімде шырқай жөнелуге ыңғайсызданып, жан-жағына қысыла көз салды. – Қойшы Жұпаш, ағай келіп қалса ұятты, – деді сосын қашқақтап. – Ал сен ақырындап қана айтасың... – Директор білсе, аула сыпыруға қуып шығар, қойсаңдаршы, – деді Аманбек жақтырмай. – Иә, қыбыр еткенді сезеді, кабинеті іргемізде ғой, – деді Досмахан есікке үрейлене қарап.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Сүйтеді-ау, бәсе... Сорымызды қайнатып жұмысқа жегер, – деп оны Қалымша қуаттады. Ол совхозға жұмысқа барарда үнемі өтірік ауырып қалатын. – Бекерден-бекер улап-шулағанша бес минут ән тыңдағанның еш әбестігі жоқ. Баста, Меңеш, – деді Жұпаш пікірінен қайтпай. – Сөз бар ма, – деді Тыным кекетіп. – Сабақ айтқаннан ән салған оңай ғой... – Әду-гүдумен тәжікелесіп отырамыз ба, тыңдайық та енді, – деді Мұрсат Жұпаштың жағына шығып. Меңсұлу енді құтылудың шарасын таппады. Тамағын ақырын кенеп алды да сәл-пәл кеудесін алға ұмсына түсіп, бұрын естімеген ән ырғағын сызылта жөнелді. Көмейден шыққан әуезді үн бірте-бірте бізді өзіне арбап, сынып ішінде қалықтай берді. Ән Шолпан есімді қызға арналыпты. Оның еңбегіне, көркіне табынған жігіт сағынышы сайын даланың бетінде жүзген самалдай жұмсақ, мұңды. Ән құдіреті бойыңды балқытып, қиялыңды әлемнің ғажайып тылсымына шарлатып әкеткендей лүпіл қаққан жүректі беймәлім сағынышқа ынтықтырғандай. Ән аяқталды. Меңсұлудың жүзі батып бара жатқан күннің шапа­ ғындай құлпырды. Класс ішін жым-жырт үнсіздік буды. Сол тыныштықты бұзып: – Сәтті шыққан туынды, – деді Тыным әдетінше өзіндік бағасын бірінші ұсынып. – Бір өкініштісі – оқушыға арналмаған, тәрбиелік жағы онша емес. – Арналмаса ше, тыңдауға болмай ма? Ол маған жауап қатпай алдындағы «Тынық Донның» бетін парақ­ тады. Езуіне кекесін күлкі қонды. Онысы «мен не білгендейсің» дегенді аңғартты. – «Тәрбиелік мәні онша емес?» Былшылдапсың, – дедім екіленіп. – Жігіт Шолпанның көркіне ғана табынбайды, еңбегіне де бас иеді, бүкіл өміріне ғашық. Ал, ғашық бола білудің өзі адамгершіліктің ең биік шыңы... Өнерді дұрыс түсіне білу керек. Түсінбесең жаңсық пікірден аулақ жүр. Қыздар мені қоштап, Тынымға дүрсе қоя берді. – Иә, десей. – Задагүл жақтырмай тыржың етті. – Сезімді шек­ тейсің бе? – «Жақсы ән – жан азығы» деп бекер айтылған ба, сеніңше? Біл­ гішсің-ау... Дарихадан кейін Еркежан: – Махаббат жайында болса ше? – деп көлденең сұрақ қойды. Тыным өз дегенінен айнымай қасарысты:

Жақсылық Рахматулла – Партада отырып, махаббат сырын түсіну ерте. Тіпті, бұл мектеп заңына қайшы ұғым. – Ендеше, – деді Жұпаш қызынып. – «Тынық Дондағы» Григорий мен Аксинияның арасындағы ғарыштық хикаяны оқу да бізге лайық болмас. Татьянаның Онегинге жазған хатын жатқа айтатын кім екен? Сен ғой. Әлде өзіңді басқадан жоғары санаймысың? Тыным аузын аша алмады. – Оныкі былай, дұрыс қой, – деді тымырайып жүретін Әбікен мұрны­ның астынан міңгірлеп. – Шопан туралы ма десем Шолпан қызға шыға­рылған екен өзі... Оқушыға келіңкіремейтіні рас емес пе? Ағай білсе... – Түсінігіңе болайын, – деді Жұпаш кекесінмен мырс етіп. – Кіш­ кентай баланың әңгімесін айтасың... – Байқа, өзің «класкомсың», мұндай жаман пиғылыңды ағай естісе қызметтен қуыласың... Құдай ақы оңдырмайды. Мәмбетханның әзіліне отырғандар ду күлді. – Сұлулықты сезінбейтін адам топас, – деді Жұпаш өкпелеп. Қыздар Меңсұлудың жанына үйіріліп, әнді үйреніп алуға кірісті. Қайырмасына келгенде дауыстары қосарланып шығады. Көбі ырғағын білгенімен сөзін білмейді. ...Ер деп білген бір көрген жан, Сүйген сәулем, Шолпан, Шолпан... «Шолпан... Белгісіз жігіттің сүйгені, жүректің аңсап күткені. Арма­нына жетті ме екен, ол жігіт? Қандай бақыттылық десеңші! Махаб­батын осындай әсем сазбен жеткізу құдірет қой. Шіркін, компо­зитор болсам. Алғашқы шығармамды Меңсұлуға арнар едім. Мең­сұлу... неткен көріктісің, неткен... Айтуға тілім жетпейді. Сенің қасыңда Шолпан кім?...» Бір қуанышқа кенеліп, соны кеудеме сыйғыза алмай тұрғандай толқыдым. Жүрегім дүрсілдеп, басым айналды. Ненің қуанышы, бұл? Меңсұлу жаққа көз салудан жасқандым. «Меңсұлу... Меңсұлу... Сен кімнің сағынышы болар екенсің?» Сәлден соң балалар әнді де, мектеп заңын да былай қойып біртіндеп шығып кетті. Олардың соңынан қыздар да жылыстап, класта мен, Тыным, Меңсұлу – үшеуіміз қалдық. Меңсұлудың жанына барғым келді, Шолпан қыз туралы әнді тағы да тыңдағым келді. Алай-түлей сезіммен арпалыстым. Сол мезетте: – Тұмар, – деді Меңсұлу маған бұрылып. Үні күміс қоңыраудай сың­ғырлады. Мен құбылған сезімімді аңғартып алмауға әлектендім.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Әу. – Әдебиет үйірмесін Мұратов ағай басқаратын болды. Өлең жаза­ тындардың тізімін алды. Өзінің кітабы шығыпты. «Мұның маған керегі не?» Меңсұлу таңқаларлық ұсыныс жасады: – Сен де келсейші. Әдебиетті сүйесің... Өлең шығармасаң да басқа­ лардың жазғанын талқылауға қатысасың. – Қой, – деппін дүңк еткізіп, аузыма түскен сөздің түрін қара! – Ұят шығар. Әдебиетті кім сүймейді. – Қойшы, несі ұят? Шығармадан үнемі бес аласың, сүйте тұра дым білмейтіндей боласың. Кім сенеді оныңа... Тіпті үйірмеге тек өлең не әңгіме жазатындар ғана емес, кітапты құрметтейтін екінің бірі қатысуға хақылы ғой. Ол мені өзімсінгендей қиыла өтінді. – Келістік пе? Үндемедім. – Ағай айтады, – деп Меңсұлу сөзін өрбітті. – «Қатарымызды кө­ бейтіп алайық, сосын мықты-мықты ақындар мен жазушыларды кездесуге шақырамыз» дейді. Меңсұлу орнынан тұрып, парталардың арасымен маған қарай бет­те­ ді. Кітапқа үңіліп отырған Тынымға көзінің қиығын аударып қойды да: – Кеше оныншы сыныптың оқушылары өлеңдерін оқыды. Ой, керемет ұнады. Ішінде аудандық газетке шығып жүргендері де бар. Бірі «Ғашығыма» деген жыр жазыпты. Оны Мұратовтың өзі мақтады, – деді сол өлеңді өзі жазғандай нұрланып. Ол әсерленіп, алабұртып кетті. «Ақын болу үшін, – дейді ағай. – Сезімтал болу керек. Ең әуелі, өмірдің сұлулығын табиғи қалпында тани біліп, жақсылық атаулыны қалтқысыз сезіну қажет. Тіршіліктің нәзіктігі, пәктігі адам бойына күннің нұрымен бірге сіңеді. Таң шапағына бетіңді жуып, қоңыр кештің демін жұтып, айлы түнде бұлақ уіліне құлақ тоспасаң сезімің жаңғырмайды. Ал сезімі таяз адам ақын емес. Меңсұлудың өз сөзіне өзі еліткені сондай, көзінен алтын сәуле тө­ гіліп тұрғандай еді. «Ақын болудың да шарты бар екен-ау...» деген ой келді, маған. – Тымекең не дейді бұған? – дейді Меңсұлу кітапқа үңіліп, жымжырт отырған Тынымға тиісіп. Ол саңырау адамша селт етпеді. Сұра­ ғының елеусіз қалғанына намыстанды ма, Меңсұлу бір қызарды, бір бозарды. Сол құбылысын бүркемелегісі келгендей: – Тұмаш, – деді маған өзімсініп, – кешке кел. Күтемін.

Жақсылық Рахматулла «Күтемін? Мені күтесің бе?..» Абдырап, парта үстіндегі дәптердің шетін шиыршықтай беріппін. Ол орнынан жалт бұрылып есікке қарай беттеді. Жүрісінде тәкаппарлық бар, онысы Тынымға көрсеткен қыры ма, жоқ... – Не деп кетті ей, мына сылқым? «Күтем» деді ме сені? Тыным кітаптан көзін алмағанымен құлағы бізде болыпты. – Бәлесін қара, қарғадай болып. Жігіт күтуге жарап қалыпты. – Даусынан қызғаныш табы сезілді. – Аксиния мен Григорий ортамызда жүрмесін? Іә-ім-м, – деді ол қозғалақтап. – Әне керек болса... Свиданиеге шақырады. Өзің былай.., – ол қолдарымен оспадарсыздау қимыл жасап, – қыз құшып көріп пе едің? – деді мазақтағандай. – Байқап сөйле. Төбелес тілегендей жыным қозып оған төне түстім. Тыным қарсы­ ласудан тайсалып жасқаншақтай берді. – Е-е-ей, с-сен не? Ой-ой-нағанды-ды білмейсің бе? – Тұмар! Сендерге не болды? Сыртымнан шыққан дауыстан іркіліп, есімді жидым. Жұпаш әзілшынымызға түсінбей состиып қалыпты. Тыным «класкомға» арқа сү­ йеп қайтадан дөңайбаттанды. – Білдік сырларыңды, Меңсұлумен ым-жымың жарасқан екен. Абайла бала, бұларың мектеп заңына... – Былшылдама, ақымақ. Мен Тынымды түйіп жіберуге шақ қалып, өзімді әзер ұстадым. Екеу­міз жұлқыласып жатқанда Меңсұлу кіріп келсе, өлім-ау. «Тіліңе шоқ басар ма еді, Көпенов». Кітап-дәптерімді апыл-ғұпыл жинастырдым да сыныптан тез шығып кетуге асықтым. Есіктен өте бергенімде Жұпаш «Қайда кет­тің?.. Келесі сабақ...» деп батылсыздау күңкілдеді. «Оны тыңдап аялда­сам, Тыныммен төбелеспей тынбаспын. Сосын өмірімде естімеген «сот­қар» деген атаққа таңылам ғой. Зауыр ағай мұның неден шыққанын біл­ мей қоя ма? Одан кейін кім үшін шатасқанымыз күллі мектепке жария болмай ма?..» Мектептен ұзағанда барып сабама түстім, енді өзімді-өзім жазғы­ рып, айыптай бастадым. «Сабақты тастап қашқандай нені бүлдірдім, сонша? Қап, бекер болды. Тынымдыкі не ей, тек тұрған адамға тиісіп... «Қыз құшып көріп пе ең» деп кемсітуін көрдің бе, өзі қарық қып жүргендей. Меңсұлудың «кешке кел, күтемін» дегені жүрегіне оқтай қадалды-ау. Қызғансаң, ішің күйсін. Саған ерегіскенде...» Меңсұлудың ән шырқап отырғандағы кейпі көз алдыма келіп, сондағы толқығанымды ойлағанда Тыныммен болған керісті бірден

ДАЛА ТОЛҒАУЫ ұмыттым. Көшедегі қозғалыс, адамдар, машиналар, бозамық аспан, ыстық ауа, бәрі-бәрі жаныма жақын тартып, күндегісінен бөлек, әдет­ тегі­ден дулы, думанды, әсем, әсерлі көрінгендей. «Өзін ұнататынымды біле ме екен, Меңсұлу... Тынымның көзінше қысылып-қымтырылмай, «кешке кел, күтемін» дегені несі? Жақсы көретінін ашықтан-ашық білдіре салғаны ма? Қой, «күтем» десе ғашық­ тықтан емес, қатар жүрген құрбылық еркеліктен, еркіндіктен айтқаны болар. Ал кетті делік, бардым, одан соң?.. Бармасам өкпелер ме екен, Меңсұлу...» * * * Үйге кірсем жеңгем шайын демдеп, күтіп отыр. – Сөмкеңді тас та да дастарқанға кел, – деді мені көргеннен қабағы жадырап. – Кружок-мружок деп байланып қала ма деп алаңдап ем, кешікпегенің дұрыс болды. Отыра ғой, шырағым, таңертең нәр сызбай кеттің, өзегің талған шығар да... Жеңгем неліктен елпеңдей қалды? Сірә, жұмыс тапсырудың ал­ дын­дағы айласы болар. Кеше «арбаның доңғалағын майлап қойдым. Өзі­міз тырбанбасақ тіреп тұрған кіміміз бар, қысқа керекті тамызық­ ты тасып алайық» деп құлаққағыс еткен, енді соның ығыты келген сияқты. Шай үстінде жұмыс жоспарын естіп үлгірдім. Болжамым дұрыс шықты. – «Ордакенттің баурайы баялышқа тұнып тұр» дейді анау Сақып­ тың тас түйнегі, босаған кесеме қолын созып жатып. – Жатырында дүние кілтін уыстап туған неме есігінің алдын отынға сықап тастапты. Ағайлары іздемейді-ау, соны. Қашан көрсем жалмаңдап өз пайдасында жүреді. «Жылмаңдап жүрген Сақыптың тас түйнегі» менің сыныптасым Мұрсат. Оның пысықтығын қызғанғаны ма, жоқ менің кітап ұста­ғыш­ тығымды жақауратқаны ма, жеңгем жазықсыз сыныптасымды біраз жерге апарып тастады. Мұрсаттың шаруаға икемділігіне таласым жоқ-ты. Бірақ биылғы оқу жылынан бастап сабаққа үзбей қатысып жүрген-ді. Бұрын «кім жаман, Мұрсат жаман» атанған ол соңғы кезде мұғалімдердің айтқанын қағып алып, заматында қайталап беретін құйма құлақ, зерделі оқушы қатарына қосылған. Тентектікті тыйған. Оның «түзелгені» сынып жетекшімізден бастап бәрімізді де іштей қуанта бастаған. Әй, сонда да Мұрекеңнің көрсетпегені жоқ қой, талай-талай хикаяларды бастан кешпеді ме...

Жақсылық Рахматулла ... Сынып жетекшіміз Зауыр ағай мысқылшыл, қатал адам еді. Мұрсатты күн сайын тақтаға шақыратын. Оған қойған сұрақтары да тосын естілетін. – Тапсырманы ғой, – дейтін ағай мұқатып. – Жаттап келдің. Оныңа сенемін. Сен мынаны айтсайшы, қарақ. Қаңғыбастарға еріп көл жағалап, балық сүзгеніңді қашан доғарасың? Мұрсат терезеге тесіліп, жауар бұлттай түнереді. Ағай онысын елеусіз тастап, жорналға әлдене жазған қалпында сөзін әрі қарай жалғайды. – Пушкиннің «алтын балық» жайындағы ертегісін білесің бе? Мұрсат жақ ашпайды, естімегендей бедірейіп тұрады. Алтыншы сыныпта ағайымыз оны базар маңында балық сатып жүрген жерінен ұстап алған. Сонан класс жиналысында бірқатар оқушы мектептен қуу керек деген ұсыныс қойған-тұғын. Ертесіне Мұрсаттың шешесі келіп директорға өзінің аурулы екенін, баласының күнкөріс әлегімен балық аулағанын айтып жылапты. Мұны ағайымыздың өзі айтты. Осы оқиғадан кейін менің Мұрсатқа деген көзқарасым өзгере бастады. Сыныптастарының әзіл әңгімесінен, шәлкем-шалыс қақпайларынан бойын тартып, өзін оқшау ұстайтын бұйығы мінезді құрдасымның жабыңқы жүзі әрдайым көңіліме аяушылық туғызады. Ретін тапсам оған көмектесіп, титтей де болса пайдамды тигізуге тырысамын. Тағы бір сабақта Мұрсат үйге берілген тапсырманы тәп-тәуір айтып болып, «енді не дер екен» дегендей елеңдеп тұрғанында Зауыр ағай: – Ал, Мүспенов, ауыл-үйдің қойын бағады деп естідім. Тұяқ басына қаншадан алып жүрсің? – деді көздерін тікірейтіп. Соңғы партадағы Мәмбетхан шиық-шиық күлді. Ағай жорналға үңілгенімен әлгі күлкінің иесін дөп басты. – Жансариевсің бе, ей? Ішіңді білім тесіп бара ма, неге тыныш отыр­майсың? Кәне, орныңнан тұр. Максим әкең «Ана» романын қай жы­лы жазды? Кітаптың революциялық маңызын қалай пайымдайсың? Иә, ол туралы көсеміміз не деді? – деп оған осыдан бірер ай бұрын өткен сабақтан сауал қойды. Ағайымыздың бұл дағдылы тактикасы. Егер мүдірмей сарнай жө­ нелсең, жауаптың ақырын тыңдамай жер ортада сұқ саусағын жоғары шошайтады. Мұнысы тоқта, біледі екенсің дегені. Әйткенмен, мәселе мұнымен бітпейді, тағы да ойға келмес сұрақтар қарша жауады. Онысына да жауап қайырсаң өзгесі және дайын. Не керек, қашан сүрінгеніңше сілікпеңді шығарады. Мәмбетхан бірінші сыннан-ақ төбеге ұрғандай сілейді. Мұғалімге керегі де осы. Ол мөлиіп тұрған күлекешке жекіп, жүндей түтпеді.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Амал жоқ, – деді жайбарақат, қаламсабын жорнал бетіне жүгір­- тіп. – Жансариев жолдас, сізге бір емес, екі екілік қоюға мәжбүрмін. Бі­ ріншісі – өткен сабақты білмегенің үшін, екіншісі – досыңды сыйла­ мағаның үшін... Мүспенов, – енді Мұрсатқа бұрылды, иегімен Мәмбет­ хан жақты нұсқап, – анаған қойылған сұраққа жауапты сен бер? Мұрсат қой бағып ақша тауып жүргенін бізге жариялаған ағайына кектенгендей, булығып тұрды. «Не деген қаныпезер адам. Демалысында қой бақса, онда тұрған не бар» деп мен Зауыр ағайдың қылығына өкпеледім. Оқушысын мұқатып, сағын сындырған тәрбие ме? – М-м-ым, білмейсің, «шопан» бала. Отыр. Алғашқы жауабыңа үш, кейінгіңе е-е-кі-і, – деді даусын созып. Жетіншіде Мұрсаттың басына және бір зобалаң туды. Оның қолбала ақ кептері бар-ды. Оны өзі «хат тасушы» деп мақтайтын. Кімге, қайдан хат тасып жүр, о жағы белгісіз. Бір күні ол ақылды құсын сыныпқа әкелді. Физика пәнінен институтты жаңадан бітіріп келген қылдырықтай нәзік, ұзын бойлы Бәдиша апай беретін. Кезекті сабақтың үстінде алдыңғы партада отырған Досмахан Мұрсаттың кептерін сол үстінде жатқан Бәдишаның қол сөмкесіне жытырып жіберді де, сырмағын жауып қойды. Тақтаға формулалар тізіп тұрған апайымыз мұны сезбеді. Сыныптағылардың көбі аңдамай қалды. Бәдиша оқушыны сөгуді де, не жазалауды білмейтін-ді. Қолынан бар келері бірімізге ашуланса «сынып жетекшіңе айтамын, директорға сүйреп апарамын» деген айбарақ қана. Сонысына орай Мәмбетхан «жылауық» деп айдар таққан. Апай орнына жайғасып, қағаз-қаламын жинастырды да сөмкесіне қолын созып, сырмағын аша бергені сол еді ішінде қыстығып жатқан кептер парылдап атып шықты. Мұндай сұмдық іс кәперінде жоқ Бәдиша байқаусызда қолына жылан ұстап алғандай «ой, ма-ма-а» деуге ғана жарады. Сөмке сонадай жерге ұшып кетті, өзі қанатын жалын шарпыған көбелектей көлбеңдеп орындық-морындығымен қоса аунап түсті. Сынып ішін ызың-қуыт дабыр-дүбір үн басты. «Ойыннан от шығады» деген осы да, істің соңы насырға шабарын түсінген Досмахан бірінші болып табанын жалтыратты. Төбені айналып жүрген кептерін қалай ұстағанын қайдам, бір қарасам қолына хат тасушысын қондырып Мұрсат та зытып барады. Қыздар қарақшыдан үріккен бір топ құлындай дүрілдеп, апайға көмекке ұмтылысты. Бірі сүйемелдеп, орнынан тұрғызып, екіншісі графиннен су алып, бетіне бүріккенсіп, шыж-быжы шығып жатыр. Ұлдар жағы үдірейісіп отырмыз... Түсі ақ мақтадай бозарып кеткен апай еріндері икемге келіп, «не болды?» деді түс көргендей. – Ештеңе, – деп күмілжіді, алдымен Жұпаш. – Қорқып кеткенсіз ғой... Сөмкеңізге кептер қонып... Досмаханның әдейі істегенін жасырды.

Жақсылық Рахматулла – Кеп-кеп-те-тер! Қайдағы? – Апай ышқына атып тұрды. – Се-сен­ дер кі-кімді әжуаламақсыңдар, ә? Ойнайтын құрдасты тапқан екен­ сіңдер, жетесіздер. Қыздар кінәлі дәл өздері сияқты, үн-түнсіз төменшіктеп, қыпы­ лықтап кетті. Апай «бәленің бәрі сендерден» дегендей, бізге өшіге, қорлана қарады да сөмкесін қолтығына қыса ұстап, аяғын қадап басып, сыныптан шықты. Қойшы, осының соңы сынып жиналысында, одан педсоветте, іле ата-аналардың басқосуында үлкен дау-дамайға айналды. Мұрсат та, оның шешесі де дүрмектің біріне қатыспады. Зауыр ағай мен «класком» Жұпаш іздеп барғанда Мұрсат тығылып қалса керек, төсек тартып жатқан анасы көз жасын сығып, ештеме дей алмапты. Апта өткен соң Мұрсатты желкелегендей сабаққа әрең қатыстырдық. Зауыр ағай да, өзге мұғалімдер де оған пәлендей сөз айтпады. Досмахан соңғы ескертумен мектепте қалса да, сыныптағылар онымен талай уаққа шейін дұрыс амандаспай, сырт айналды. Шайтан бір айналдырғанды шыр айналдырады деген рас-ау. Жазғы каникулдың алдында Мұрсаттың басына және бір қырсық жабысты. Ол үш күн бойына сабаққа келмеді. Не болды, ешкім білмейді. Зауыр ағай оны ұмытып кеткендей, ләм-мим демеді. Үшінші күні сабақтың соңында бір оқушы маған «Сені Зауыр ағай шақырады» деді. Мұғалімдер бөлмесіне жеткенше басыма мың түрлі ойлар кірді, неге шақырғанын білмей дал болдым. Есікті тықылдатып ем, ар жағынан «Кір, кіре бер» деген таныс дауыс шықты. Бөлмеде сынып жетекшіден өзге жан жоқ, ол кісі терезе алдында тұр, жүзінен ызғар білінбейді, байсалды. – Сен Мұрсатпен көрші емеспісің? – деді ағай төтесінен бастап. – Иә, жақын тұрамыз. – Үйінде ме өзі? – Қа-қайдам... «Көрдім» десем бәлеге шатылатындай, «көрмедім» деп адалымды айтсам құтылатындай, екі ұштылау айттым. – Сендерді де сыныптас дейміз-ау, – деді ағай зілсіз ұрсып. – Үш күн болды, суға батқандай жоғалды. Мүмкін сырқаттанып қалған шығар, әлде анасының жағдайы қиындап кетті ме? Барып білгенің жөн, Тұмар. Құрдасыңнан хабар алмауың достық емес. Ол қолдарын кеудесіне айқастырып мені кінәраттай сөйледі. Бұрынғы қаталдықтан, қаныпезерліктен мүлдем ада, қамқор адам тұрды алдымда. Мен Мұрсатты тіпті жадымнан шығарып жағдайын білуге құмартпай жайдан-жай жүргендігіме ұялдым.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Ахуалы мүшкіл оның, – деді ағай терең тыныстап. Анасы сырқат, бір үйдің тірлігі бір басында, әкесі талай-талай дәм-тұздас болған үзеңгілес азамат, ақ көңіл жолдас еді. Ерте кетті арамыздан... Ағай менімен үзеңгілес, қатар адамша сырласқандай ма, әр сөзі жүрегімді шымырлатып бара жатты. – Сегізді бітірсе деп едім, – деді күрсініп. – Сен қазір үйіне соқ. Сабаққа келсін деп жатыр де. Әлгі хат тасушы кептермен әлектенгенді қойсын. Бала құсап құспен ойнағаны жараспайды. Зіңгіттей жігіт болдыңдар. Ақыл кірер уақыттарың... Мұрсатты іздеп келе жатып, мұғалімнің сөздерін жадымда қайта­ лаймын. «Досыңның жағдайын білмегенің жарамаған... Бала құсап құспен әулекіленгені несі... Ақыл кірер уақыттарың... Зіңгіттей жігіт болдыңдар». Білмейді екенбіз ғой, ағай неткен ақылды, жақсы адам. Мұрсатқа бәрін айтып берсем, сенбейді-ау». ...Менің олпы-солпы жүретін сыныптасым қой аузынан шөп алмайтын момын да, намыстан жұрдай ынжық, ез де емес-ті. Оның пысықтығы да, ептеп қулығы да ішінде жататын. Баяғы кептерінің қанаттарын қызыл-жасыл, көкке бояп, теміржолдың арғы бетіндегі орыс мектебінің оқушыларына сатқанын өз аузынан естігем. Кептері жаңа иесінде ұзақ тұрақтамай қайтып ұшып келеді-міс. Жоғын іздеп келуші кептерін көрсе де танымайды немесе өз құсын екінші мәрте сатып алатын көрінеді. Сөйтіп, бір кептер бетін гримдеген артистей түрлі түске боянып, Мұрсаттың кәдесіне жарап жатады. Ендеше, сыныптасымның бұл қитұрқысы момындыққа жата ма? Зауыр ағайдың тапсырмасымен Мұрсаттың ауласына кірдім. Ке­ луін келсем де оны таба қоюға дүдәмалмын. Балықшыларға ілесіп көлге кетті ме, жоқ арбасын шиқылдатып отын тасып жүр ме, кім білген? Қауындықтың басынан салынған уақытша шартақ нобайлас қоржын тамның есігіне жетіп, тұтқаға қолымды апара бергенімде «Ей!» деген дауыстан кідірдім. Шетке қарасам бұрыштағы сиыр қораның алдында айыр сабына сүйеніп Мұрсат тұр. – Мұнда кел, – деді ыржиып ол. Қол қысысып сәлемдесу рәсімін жасағаннан соң: – Бармысың? – дедім, мектепке ат ізін салмай жүргенін астарлап. – Енді не. – Көрінбей кеткесін, не болды деп... Сабаққа неге бармадың? Күні бойғы дайындаған сөздерім жұлдыздай шашырап, аузыма жуымады. – Зауыр ағай «келсін» деді. «Ұрыспаймын» деп жатыр. Ол тұнжырап, аяғының астында үйілген саңылтырдың арасын көзімен тінтіп кетті. Қи жұғып салтақ-салтағы шыққан қолапайсыз

Жақсылық Рахматулла етігіне, шалбарының жыртығынан жылтылдап тұрған тізесіне қарап қатты аядым. – Маған бер, – дедім, онымды байқатқым келмей айыр сабына жармасып. – Сыртқа тасимыз ба? – Жо-жоқ, – деді Мұрсат менің көңіліме риза болғандай қомпаңдап. – Мынаны астауға саламыз, шөп қиқымын бөлек үйеміз. Міне, былай... Ол іргеде сүйеулі күректі іліп алып дереу іске кірісті, қолы қолына жұғар емес, мүлдем. Астаушаға қиды толтырды да жанындағы шелектен су алып үстіне септі, аяғымен тапылдатып нықтады. Сосын оны құлаштай жібінен ұстап, сүйретіп әкетті де анадай жерге апарып төңкерді де, көтеріп алғанда орнында төрт бұрышты қи кесек жатты. Мұндай кесектер біраз бар екен. – Кепкесін мынауский отын болады, – дейді Мұрсат бас бармағын қайқайтып. – Сенесің де, қызуы тас көміріңнен бір де кем емес. Екеулеп қимылдап жұмысты әп-сәтте бітірдік. Қара жұмысқа жоқпын ғой, денем бусанып, тер одан-бұдан кетіп барлығып тұрмын. Досым дым көрмегендей, қутыңдап босаған астау-қалыпты тазалап, құрал-сайманды жиыстырып жүр. – Адамды адам еткен еңбек деген ғой, ә ... Бойым сергіп қалды. – Бұл қаршылдатып, баялыш шапқанның жанында ерунда, – дейді Мұрсат танауын шүйіріп. – Ертең сабаққа барасың ба? – Білмеймін... Ол ұнжырғасы түсіп қайтадан жабықты. – Мектептен шықпасам ұят болды... – Не деп тұрсың? Кімнен ұят. Соншама не істеп қойдың, осы? Біреудің басын жарып, көзін шығардың ба? Мұрсаттың жөнін айтпай мыңқылдағанына күйініп, сұрақты үстіүстіне төпедім кеп. – Кім саған оқыма деген? Анаң ба, жоқ өзіңнің тапқан ақылың ба? Қайдағы жоқты айтады екенсің. Ол үндемей тұрды да: – Ағай күні ертең сабаққа келсін деді ме шынымен? – деді ақырын. – Апам оқымасаң теріс батамды берем деп... Мұрсаттың үні жарқыншақтанып бұзыла бастады. – Бала болып кеттің бе? Мектепті тастап... ешкім естімесін мұныңды. Тағы бірдеңе десем ол жылап жібере ме деп қорықтым. Ол сәлден кейін сырын жайды. Әдеттегісінше кептерінің бояуын кетіріп, жуып отырса кеше кешкісін сатып алған бала шешесін ертіп,

ДАЛА ТОЛҒАУЫ сап еткен. Мұның құйтырқысын көзімен көрген әйел «қарақшы», «сиқыршы» деп жағасынан ала түседі, шапалақпен шартылдатып соғады. «Сендей цыганды мектепте ұстап жүрген мұғалімдер де алжыған екен. Көзіңе көк шыбын үймелетпесем бе, осыдан!.. Милицияға апарам, оқудан қуғызам!» деп жер тепкілеп долданғанда шаңқылдаған ащы дауысқа көршілер жиналады. Онысымен қоймай, желкелеп жүріп жиған-терген тиын-тебенін түгелдей сыпырады. Төсек тартып жатқан ана баласына зәбір көрсеткен бейтанысқа «ың» деп қарсылық сездірмейді. «Кептердің қанатын бояп ақша тапқан күндеріңнің ішіне!» деп құйқа тамырын шымырлатқан қарабет қарғыс дімкәс ананы қалжыратып тастапты. Актілеп, милицияға сүйреп апармақ болғанда көршілер араға түсіп, ашулы әйелді әзер басады. Кетіп бара жатып өзін Зауыр мұғалімнің туысы екенін жасырмай «көресіңді көрсетемін» деп сұмдықтың ұшын шығарады. Мұрсаттың «мектептен шығамын» деген сөзінің мәнісі осы болды. – Сол кептері түскірдің қияметі жетті ғой, – дедім оны немен жұба­ тудың ығытын таппай, әрі болған жайдан жүрегім суып. – Ағай біледі екен... «Зіңгіттей жігітке құспен ойнау жараспайды, енді ұрыспаймын, балалықты тастасын, сабаққа келсін» деді ағай, – деп мұғалімнің сөзін үстемелеп жібердім. Ол жүзін бұрып, аспан төрінде қалықтап қалған бір шүйке түбіттей бұлтқа қарады. Мұрсат екеуміз мектепке бірге баратын болдық. Сонан кейін ұстаз­ дардың оған деген көзқарасы, сөзі кілт өзгерді. Жаңалықты Жұпаш айтты. Мұрсат қазынадан киім, оқу кітабын тегін алатын болыпты. Күзде сегізінші сыныпқа отырғанымызда «Ағай Мұрсаттың шешесіне пенсия тағайындатыпты. Үкімет ас-суына да қарайласады екен» деді Тыным, бізден сүйінші сұрағандай. Оған бәріміз қуандық. Енді сол Мұрсаттың отынды үйіп тастағаны жеңгеме шаншудай қадалып отыр, онысы маған тіпті әділетсіздік, орынсыз күншілдік болып көрінді... – Тойып ал, – деді жеңгем дастарқандағы бауырсақ түйірлерін көпенелей алдыма ысырып. – Күн батқанша бір қыдыру уақыт бар, әлі. Қазір шығып кетсек көз байланғанша арбаны тыңқитып ораламыз. «Баялыш ығып тұр» дейді, анау тас түйнек. Жеңгемнің «отынға барамыз» дегені арқама аяздай батады. Мең­ сұлу­ды күттіріп отынға кетсем, тұңғыш мәрте қолыма қонғалы тұрған бақыт құсын ұшырып алардай, көңілім әлем-жәлем бұзылды, аузыма салған бауырсақ тамағымнан өтпеді. «Қыз күтеді, мен отынға кетемін... Жоқ, болмайды». – Ертең барсақ қайтеді, жеңеше, – дедім жалынғандай.

Жақсылық Рахматулла – Е, бүгін ше? – деді ол алдындағы нанын біреу ұрлап алғандай бетаузы қисайып. – Қызға барайын деп пе едің? «Көріпкелі бар ма, дәл тапқанын-ай. Басым ауырып тұр» дегім келді де, ол желеумен сендіре алмасымды біліп: – Қосымша сабаққа барамын, – дедім. – Қой әрі, – деді жеңгем үмітімді кесіп. – Қанша жерден ғалым болып кетсең де. Күнде-күнде не деген қосымша? Күн еңкейгенше қайтып келеміз. Ол етегін қағып орнынан көтерілді. Мұнысы «осымен сөз тәмам» дегені. Өз дегенімен жүретін жеңгемнің мінезі өзіме мәлім, амалсыз көнуге тура келді. «Мүмкін кешке дейін үлгерерміз. Күтер ме екен Меңсұлу? Не істесем екен енді? Отында басың қалғыр-ай... Ордакентте баялыш ығып тұр деп жұрттың құлағын кеміргенін қарашы, ананың...» Есік алдана шықсам жеңгем арбаны сайлап болыпты, маған аларып бір қарады да қолындағы жыңғыл таяғымен тықыршыған мақұлықтың кегжеңдеген басынан салып-салып жіберді. – Өл, ә, арамқатқыр, өңмеңдеп қайда барасың, әй? Босағада жатқан шаң-шаң керзі етік пен тізелеріне жамау бүккен ескі шалбардың, түсі оңып кеткен тор көз көйлектің маған дайындалғанын ұқтым да іліп алып арбаға салдым. – Киіп алмаймысың? Тойға баратқандай сәнденіп... – деп, жеңгем мұнымды қаламай, мұрнын тыржитты. «Жолшыбай таныс қыздардың бірі, не Меңсұлу көрсе... Қомыт-қомыт болып жүрсем, сол». – Барған соң кием. Жеңгем атқа мінген еркектерше есектің үстіне дік етіп шоқиып алды. – Арбаға отыр, – деді маған есектің ноқта бауын шірене тартып. – Болсаңшы, шырағым, ыбылжымай. – Жаяу жүремін. Жеңгем ішпыстаны ішінде қайнап онан әрі түтікті. – Әй, шырақ, қыңыраймай жөніңе көш. Кежегең кейін тартып тұр­ са, бармай-ақ қой. Сенсіз де тауығым шақырады, әдірем қалғыр. Жүдә, қитыңдап болар емессің ғой... Ық-ықы ә! Кінәсіз жануарды ыңқ еткізіп өкшесімен бүйірге соқты. ... Әкем түйе бағатын. Үйіміз қысы-жазы елсіз далада отырады. Алтын­шы сыныпты интернатта жатып бітірдім. Былтыр күзде осы үйге орна­ластым. Интернаттағы көңілді күндерімді қимай, біраз қи­ қаңдап ем: – Бетіңмен жүріп бейбастанып кетесің, балам. Қалған үш-төрт жыл оқуыңды ағайынның үйінде жатып бітір, сабаққа дайындалуыңа

ДАЛА ТОЛҒАУЫ жақсы. Мезгілімен ыстық-суығыңды ішіп тұрасың. Бөтен-бөгде емес, өзімнің немере інімнің үйі, – деп әкем оңашада ақылын айтқан. Онысына да иліге қоймап ем: – Әке тілін алғаның жөн, әлден бүйтсең ертең опа бермессің... Болды енді, нағашыңа тартып малтаңды езбей. Алда-жалда оқығың келмесе, оныңды айт, қазір алып қайтамын, – деп бетімді біржола қайтарып тастаған. Әкемнің немере інісі Керім ағайым төрт-бес жыл бұрын дүниеден қайтқан-ды. Артында қалған жалғыз тұяғы Тыныштық оныншыны бітіріп, мектепте пионер вожатый болып істейтін. Апам «Өрім қайным­ ның қызы киік мінезділеу болып өсіпті, әкесі марқұм іші-бауырыңа кіріп, елпеңдеп тұрушы еді. Тыныштық шешесі Ұмсынға тартқан ба, анда-санда бір барсақ бізді қаймана қазақтай көріп, үрпиіп тұрады» деп отырады. Артынша онысын «Жалғыздың ондай-ондай еркелегі болад та, қыз байғұстың шолжаңы өз отының басында ғой, не де болса тірі жүрсін» деп жуып-шаяды. Тыныштық әпкеме менің барым да, жоғым да бірдей. Дастарқан басында отырып үшеуден үшеу тіл қатыспаймыз, бейне ұрсысып қалған адамдаймыз. Ұмсынай жеңгемнің қимылы дөрекі, адыр, сөзі түйеден түскендей шолт, ірі. Қолы тиген тірлікті қоғадай жапырады. Әкем айтқандай, мұнда тіреліп тұрған жұмыс та жоқ. Қорада торпағымен тарғыл кәрі сиыр және бір құлағы түбінен кесілген қара есек бар. Малға шөп, су беремін, қиын тазалаймын. Жеңгем атқарған ісімді жақсы да, жаман да демейді. Сірә, үйінде жүргесін шаруаға қарауға міндетті деп есептейтін болар. Әзірге ғайбат сөз естімей тұрып жатқанмын, енді бүгін жеңгем ішіндегі қоқайын ептеп сыртқа шығара бастағандай. Қайтейін, өзімнен де бар... Еркіндікті аңсап, бойындағы күшті қайда жұмсарын білмей елерген бірқұлақ есек үстіндегі адамды, жетегіндегі темір доңғалақты әйдік арбаны бұйым көрмей, дікеңдеп, қыдыңдай жұлқа тартады. Мен әзер ілесіп келемін. Жүріп келе жатып Меңсұлуды ойлаймын. Оның әлгіде шырқаған әні көкейімде құйқылжып тұрғандай. Шолпан қызға арналған сондай бір әсем әнді Меңсұлуға бағыштап шығарсам қайтеді деп те қиялданамын. Өзім білетін әр ырғағын бұзып, бұрмалап, жаңа дыбыс, әуен іздеп ыңылдаймын. Бірақ онымнан түйірдей нәтиже шықпайды, дыбысты жоғары-төмен екпіндетіп, баяулатып, созғылап, тартқылағаныммен қайта айналып бұрыннан таныс әндердің әуеніне түсе беремін. Болмағасын өлең шығаруға кірістім. «Күтем деген сөзіңді ұмытпаспын өмірде, Мен де өзіңді Меңсұлу ұнатам шын көңілден.

Жақсылық Рахматулла Салған әнің аққудың үніндей-ау, сәулем-ай, Сенің көзің көктемнің күніндей-ау, сәулем-ай». Басымда құралған осы төрт жол өлеңнің өзіме ұнағаны сондай, төбем көкке сәл-пәл тимей, қуаныштан теңіздей шалқып, тасыдым. Ұмытып қалмайын деп шумақты қайталап айттым, дауыстап айттым. Әсіресе, өлеңімнің «Салған әнің аққудың үніндей-ау, сәулем-ай, сенің көзің көктемнің күніндей-ау, сәулем-ай» деген соңғы екі қатары көкейімнен шықты. Анам аузындағы әр сөзді саралап жұмсайтын. Ренжісе де, риза болса да «Жамандық көрмегір-ай» дейтін. Сонысына еліктеп «Жамандық көрмегір, жап-жақсы өлең қайдан туа қойды» деп өзімді-өзім әжептәуір көтеріп тастадым. Бір шумақты місе тұтпай тағы бірін құрастыруға тырыстым. «Көз алдымда тұрғандай сенің қара шаштарың, Қиылады маған қарап сенің қара қастарың. Ей, сәулем-ау, Меңсұлу, Өзіме ғана тең сұлу...» – Әй, шырағым, гөлайттауға келдің бе? Кердеңдеп болар емессің ғой, тіпті, – деген жеңгемнің ашулы, қатқыл үні жүрегімді зырқ еткізді. Ол есегін тоқтатып күтіп тұр, екі беті күйелеш піскен таба нандай күлгінденіп, күреңітіп кеткен. Менің Меңсұлуға өлең құрап келе жатқанымды білесің бе? «Өткізіп қойғаны бардай діңкілдеуін. Осы, талағы айрылып кетсе де кейін қайтсам ба... Не істейді маған, азар болса үйінен айдап жіберер. Онда әкеме айтар сылтау табылады» деп іштей ерегісіп, егестім. Апам анада келгенде «Жесір әйел шатынақ, өзегінде күйігі болады, балам. Ұмсынай жеңгеңнің адыр-шадыр айтқанын кіді алып, ұят жасама. Туыстың азары болса да безері жоқ» деген-ді. Әттең неге ғана тыңдадым екен сол ақылды. Шатқаяқтай бермей, ашуымды құрықтап, арбаға отырдым. Жеңгем құнжыңдап таяғының ұшымен есектің иығын пісіп-пісіп жіберді. Ол болса, бүтін құлағын жымып, арбаны даңғырата тартып, желе жөнелді. Мен ішімнен соңғы шығарған өлең жолдарын қайталай бастадым. «Ей, сәулем-ай, Меңсұлу, Өзіме ғана тең сұлу». Жоқ мұным артықтау сияқты. Бәлки ол мені өзіне тең көрмейтін шығар, кім білсін. «Дүниедегі ең сұлу». Мә, осы дұрыс тәрізді. Міне, өлеңге енді ұқсады. Ұйқасы да, мазмұны да керемет үйлесті. Меңсұлу айтқандай «таң шапағына бетімді жуып, қоңыр кештің демін жұтып, айлы түнде бұлақ уіліне құлақ тоспай-ақ» ағаш арбаның үстінде, адуын әйелдің ырқына көніп отынға бара жатып та тәп-тәуір өлең құрап

ДАЛА ТОЛҒАУЫ үлгердім. Япыр-ай, өзімнің бойымда бар қасиетті ертерек байқамаған екем де...» Көңіліме желік, тоят кіріп, жеңгеме деген ренішім жеңіл будай сейілді. Арбадан ырғып түсіп, сонау алдымда ойқастаған Ордакенттің шаңырақтай шалқыған төбесіне қарай жүгіре жөнелгім келді. Қара есегі құрғыр даланы жаңғыртып ақырып бір берсін... ... Арбаға баялышты сықай тиеп, қайтар жолға аяқ артқанша бір­ талай уақыт өтті. Батқан күннің қызыл жалқыны бозарып барып сөнді де әлемді меңіреу түннің пердесі бүркей түсті. Ұзамай ымырт ұйыды. Меңсұлумен кездесуге асыққан үмітім біржола үзілді. «Қанат байлап ұшар ма едім... Желдей зулап жетер ме едім...» Қара есектің жүрісі мимырт, бойындағы желігін Ордакенттің даласына қалдырып, күш қуатын сарқып алғандай, арбаны өлеусіреп тартады, құмдаққа келгенде белі бүгіліп, тірсектері жатағандай майысып, мықшыңдап кетеді. Шаруасы сәтімен оңғарылғанына көңілі тояттағандай Ұмсынай жеңгем жеңіл адымдайды. Оқта-текте мені тілге тартады. «Шаршадың ба?» дейді шаршасам арқалап алардай. «Алақаның ойылып қалды ма?» дейді, ойылса орнын толтырардай. Қара есекке де дем береді. «Ық-ық-ай, жануар, қиналдың-ау» дейді қиналса арбаны қосыла сүйрердей. Үнінен бағанағы ашу, қатқыл, қытымырлық білінбейді. Қара есек басқа түскен бейнетімен әлек, ал мен «өп-өтірік еміренгеніне елп ете қояр ақымақты тапқан екенсің» деп іштей тымырая түсемін. «Екі көзі төрт болып, күтті ме екен Меңсұлу?» Үйге ай туа жеттік. Ертесіне Меңсұлудың бетіне қарауға жүзім жанды. «Көңілі қал­ ған болар... «Күтемін» деп айтқанына өкінген болар... Әлде...» деген сұрақтарға жауап іздеп, оған ұрлана көз сүземін. Бірақ қыз кейпінен ала-бөтен өзгеріс таппай әрі-сәрі боламын. Ол күндегісінше қынай белі иіліп, алдындағы кітабына қадалып отыр. Тыным екеуміздің қақтығысымыз ешкімге жария болмаған сияқ­ ты. Сабаққа келе Мұрсаттан сыр тартып ем, сыныптағылар ондай алып-қашты сөзден ада екен. Әйтсе де Зауыр ағай «Шахаров, кеше соңғы сабақта қайда болдың» дегенде бәрін білген екен деп, иманым тас төбеме шықты. – Басым ауырып отыра алмадым, – дедім өзге сылтау таппай. Тыным «соқ өтірікті» дегенді қабағынан танытып, маған бажырая қарады да үндемеді. Жұпаш жанындағы Меңсұлуға әлдене деп сыбыр ете қалғанда «суқитын қарашы» деді ме қайдам, Меңсұлудың теңгедей құлақтарының ұшы балқыған мыстай қызарды.

Жақсылық Рахматулла – Ауырсаң сұранып кетуіңе болады, – деді ағай өтірігіме иланғандай зілсіз. Бөтен ләм демеді. Әр үзілісте бір жаңалық болардай алаңдап, дегбірім қашты. Түнде отыннан келген бойда Меңсұлуға арнаған өлеңімді қағазға түсіріп, қалтама салып қойғанмын. Сол қағаз тұрған жерім шоқтай қарып бара жатқандай. Оны Меңсұлуға берудің жоспарын да әбден пісіргенмін, елдің көзін ала дәптерінің арасына қыстыра салуға бекінгенмін. Алайда, жеме-жемге келгенде оны іске асырудың ығытын таппадым. Ығыты келсе де соған жүрегім дауаламады. «Ынжықтық па, бұл? Жасықтық па бұл?» Сабақ бітіп, оқушылардың соңында жалғыз қалдым. Ойға алғаным орындалмады. Меңсұлумен тілдесудің ыңғайы тумады. Тілдесудің де, өлең-хатымды дәптерінің арасына тыға салудың да сәті де болды-ау бірақ айтатын не бар, соның пәйтін табуға жігерім жетпеді, ынжықтық, жасықтық бойымды құрсады. Сары уайымға салынып, ешкімге керексіз адамдай қамықтым. «Кешелі бергі мың ойланып, мың толғанғаным нәтижесіз қалғаны ма? Жүрегіме оянған сағынышты сездің бе сен, Меңсұлу?..» Көшеде бара жатып «Кеше неге келмедің, Тұмар? Мен сені зарығып күттім ғой. Ауырып қалдың ба, шынымен?» деп алдымнан күндей күліп Меңсұлу шыға келетін сияқтанып елегізимін. Онымның бос қиял екеніне көзім жеткенде қалтамдағы өлең-хатты паршалап лақтырып жіберуге оқталамын, тағы өмірімде тұңғыш мәрте қызға арнап шығарғанымды жыртып тастасам мәңгі бақи бақытсыздыққа, махаббаттың киесіне ұшырайтындай шошимын. О тәңірім, қандай азапқа душар еттің, мені... Енді өзіме беймаза қуаныш әкелген сол бір құпия сезімнің құрсауынан заматта біржола арылуға алас ұрып, алыстағы жайлауда тастан-тасқа секіріп кекілік қуған уайымсыз күндерімді аңсадым. Анамның ыстық мейірімі, табиғаттың тойымсыз қызығы әлдилеген пейіште балалығымды сағынсам да қазіргі алай-түлей сәтім оның бәрінен де қымбат, бәрінен бақытты тәрізденіп, кеудемде баяны мәлімсіз бір ізгі үміт адасқан жолаушыны жетелеген нәзік шырақтай бір өшті, бір жанды. Арада бір жетідей өткенде Меңсұлумен оңаша кездесудің жөні келді. Әдебиет үйірмесіне қатысатын болғанмын. Кезекті басқосудан соң Мұратов ағай мені аялдатып, тапсырмасын берді. Белгілі ақындардың шығармасымен танысып, алдағы кездесуде алған әсерімді, түйген пікі­ рімді айтуым керек екен. Кітаптардың тізімін жазып болғасын тысқа

ДАЛА ТОЛҒАУЫ шықсам мектеп бұрышында Меңсұлу мен Жұпаш күтіп тұр. Оларды көргенде кеудем күйдей күмбірлеп кетті. – Ұзақ кідірдің ғой, – деді алдымен тіл қатқан Жұпаш. Мен ағай­дың тапсырмасын айттым. – Жүрмейміз бе? – деді Меңсұлу тықыршып. Әңгімесін түгесіп алғандай қыздар үнсіз жүріп келеді. Бойымдағы діріл тарай бастады. Меңсұлумен қатар басып келе жатқанымды ойлағанда өзімді төрт құбыласы тең жандай сергек сезіндім. Жұпаш сөйлейді, біз қоштаймыз. Айтатын әңгіме тақырыбы оқу, үйірме, өлең, ән жайында. Көбіне үшеуміздің ойымыз бір жерден шығып жатады. Жол қысқара түсті. – Ой, Меңеш! – деді бір кезде Жұпаш ұмытқаны есіне жаңа түскен­ дей кілт тоқтап. – Мен әпкемнің үйіне соғуым керек. Меңсұлу мөлдіреп, сүйріктей саусақтарымен көзіне түскен шашын кейін ысырды. «Бірге барайық» деп айтатындай оған қарай жеңіл бұрылды. – Мейлі, онда... – Жақсы, Жұпаш, – дедім Меңсұлумен оңаша қалу ниетімді білдір­ гендей. Артынан мұнымды Жұпаш сезіп қойды ма деп қуыстандым. – Сау болыңдар. – Көріскенше. Меңсұлумен оңаша қалуды тілесем де Жұпаш кеткесін басымдағы сайрап тұрған сырларды ақтарып тастауға батпадым. Сөзді неден бастауға тиіспін? Ойым онға, санам санға таралып, берекем қашты. – Жұпаш жақсы қыз ғой, – дедім үнсіздікті бұзудың сылтауынан. Меңсұлу «әрине солай» деп қоштай салмады. Қайта: – Жаман адам бола ма? – деп пікір таласына шақырғандай, қарсы сұрақ қойды. Мен жақ аша қоймағасын жауабын да өзі берді. «Адам жақсы-жаманға бөлінбейді, әдебіне, әдетіне, өмірді танымына қарай бөлінеді» демеуші ме еді, Зауыр ағай. Қандай терең мағыналы сөз... Жұпаштың жақсылығы сонда, ол досының жанын түсінуге тырысады, ешкімді алаламайды, біреудің жөн-жосықсыз қылығына төзбейді, бет-жүзіңе қарамай турасын айтады. Кейде сол мінезін түсінбей, «атаққұмар, актившіл, белсенді» деп сыртынан тон пішетіндер де бар. Олай емес, ол шынында да жақсы қыз. – Рас, – дедім мойындамасқа шарасыз. – Жұпаш дос болуға ла­ йықты қыз. Меңсұлу ашылайын деді. – Тыным ше? Сен оны қалай түсінесің? «Ол екеуміздің тұзымыз қосылмай жүргенін біле тұра әдейіге сұрап тұрсың-ау?.. Өткенде не үшін түс шайысып қалғанымызды да

Жақсылық Рахматулла білесің ғой... Әлде сынағың келе ме? Мақтасам ғой, сенбейсің, жолдасын жамандаған да жігіттік емес, бейшаралық. Ім-м... Не десем екен?» – Әркімнің өз пікірі бар, – дедім бұлтақтамай не болса да шыныма көшіп. – Тыным аздап менмендеу... Кітапты көп оқитынына, бәрімізден үздік оқитындығына таласым жоқ. Ол жағы жақсы, бірақ кемшілігі басым. Түзеледі ғой. «Бірақ сені одан қызғанамын, одан адал дос шықпайды, сөйлеспеші онымен» дегенді айта жаздап мүдірдім. Меңсұлу өзінің байламын бүкті, сенікі дұрыс, не бұрыс демеді. – Меңсұлу... – Ә... – Сонда күттің бе? – Қа-ш-а-ан? – деді үні дірілдеп. – Ән айтқан күні ше? – Қандай ән? – Шолпан туралы ше. – Ім-м, сен ауырып қалатын күні ме? «Күттім ғой, сен неге келмедің?!» деп айтатындай елеңдеп, қыз сөзінің аяғын күттім, жүрегім тоқтап қалғандай болды. «Келмегеніме өкпелеген екен-ау... Шын өкпелеген екен-ау...» – Онда қолым тимеді, – деді ол, әлден соң төмен қарап. – Қауындық­ қа бардық. – «Ал керек болса, сен ғой «күтіп-күтіп ренжіп кеткен шығар» деп өзіңді-өзің жазғырып, азапқа салдың... Бәсе, қыз басымен кездесуге шақырып не көрініпті. Әншейін Тынымға көз қылып айтқан да...» Сонау күннен бері тасып-төгіліп жүрген көңілім әп-сәтте қоңырайып, жүрегімді майда мұң сыздатты. «Мен де келмеп едім, Меңсұлу... Саған арнап өлең шығарған едім, Меңсұлу...» * * * Сол күннен бастап оныншы бітіргенше Меңсұлу, Жұпаш, мен Мұрсат төртеуміздің жұбымыз жазылмады. Мұрсаттың қатарымызға қосылуы былай болды. Бір күні Меңсұлудың өлең дәптерін сұрап алдым. Ішінде баржоғы бес-алты өлең бар екен. Шетінен оқып көріп ем, кіл мектеп, ұстаз, арман, ана дегендей жаттанды тақырыпқа жазылыпты, ойлары мықты емес, бұрыннан айтылып жүргендер, қарапайым, ұйқастары да келіңкіремейді, дыбыс үндестігі сақтала бермеген.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Дәптерді алғанда махаббат, сағыныш, тіпті өзім туралы бірдеңе оқуға дәмеленгенмін. Ол үмітім құрдымға кеткесін баяғы отынға бар­ ғанда туған жырымды бір бетіне толтырып жаздым да, бірер күннен кейін дәптерін өзіне қайтардым. Үйге келгенде «Меңсұлу өлеңімді оқығанда қандай күйге түсті? Әлде ашуланып жыртып тастады ма? Мейлі, жыртса жыртып-ақ тастасын, әйтеуір өзін ұнататынымды біл­ ді ғой... Енді не болар екен?.. Ертең бетімді көруге ұялып, сабаққа келмейтін шығар, әлде мен бармай қалсам ба?» деп түнімен әрі-сәрі ойға кетіп, әбден мазасыздандым. Ертесіне екеуміз де сыныпта отырдық. Бірақ көпке шейін ұрысып қалғандай бір-бірімізге жуымадық, бетпе-бет келгенде жалт бұрылып кетісеміз. Бұрынғысынша мектептен бірге қайтуды да қойдық. Арамыздан бейне қара мысық жүріп өткендей еді. Алғашқыда Жұпаш бұл қылығымызға түсінбей, таңданыс сыңайда жүрді, кейіннен болған жай­дан ептеп хабары бар кісідей кейіп берді, менімен сөйлескенде өзін жақын туыстарынша сыпайы, жылы ұстайды. Меңсұлудың мінезіне де өзгеріс енгендей. Ол сыныптағылармен емін-еркін әзілдесіп, үзілісте ән салып, өлең оқитын ашық-жарқын қалпынан күрт тыйылды. Көп күлмейді, үндемейді, тұйық, томаға, біртүрлі есейіп кеткендей. Осылайша қашанғы жүрерімізді кім білсін, жаздың басында Жұ­ паш қуанышты ұсыныс айтты. – Бүгін кешке киноға барайық, – деді маған өзімсініп. – Меңсұлу ше? – дедім, оның да келгенін қалайтынымды бүкпей. – Ол да келеді, – деді Жұпаш абдырағанымды қызық көріп. – Меңешсіз көрген кинода не сән. – Барамыз онда. Ол көкейіндегі сөзін айтып болмағандай жасқаншақтай жымиды, көзін төмен салып бүгежектеп қалды. Сәлден кейін сынықси, ақырын тіл қатты. – Досыңды да ерте кел... – Кім-ді-і? Ол енді болмаса қылмысы ашылып қалардай, тынышсызданып, орнынан қозғала берді. – Кім-ді-і? Мұрсатты ма? Ол ұзай түсіп «иә, соны» дегендей басын болар-болмас шұлғыды да бір топ қыздар тұрған жаққа жүгіре жөнелді. Мен үш ұйықтасам түсіме кірмейтін жаңалық естігендей таңырқадым... Зауыр ағайымызша айтқанда: «мектебіміздің мақтанышы, сыныбымыздың көсемі», үздік оқитын, таза, жарасымды киініп, әр сөзін талғап жұмсайтын ақылды,

Жақсылық Рахматулла әйбат Жұпаш өзінің теңі боларлық Тынымды емес, «қиын бала» атанып, көзге шыққан сүйелдей боп жүрген Мұрсатты киноға шақырады деген ой басыма қонбайды. Ал керек болса... Мұрсатқа Жұпаш ұсынысын жеткізгенше асықтым. Үзілісте оны қақпайлап шетке әкеттім. – Кешке қыздармен киноға баратын болдық, – дедім сүйінші сұра­ ғандай аптығып. Мұрсатымның көздері бақшиып кетті. – Қыздар шақырды ма, ей? – деді сосын түкірігін жұтып. – Шақырса қайтеді, сенбейсің бе? – дедім оның таңырқағанына ызам келіп. – Жаңа Жұпаштың өзі айтты. – Кім-м? «Класком» ба? – Ақырын. Жын ұрды ма соншама дауыстап. Сол! Ол күмілжіп сәл тұрды да: – Өзің барсай. Мен не істеймін, – деді. – Тағы сол тақылдақтың өсиетін естіп жүрсем... Кекірейіп менсінбейді... – Қой, ойбай ондайыңды, – дедім оның әумесерлігіне күйінсем де бармай қала ма деген қауіппен көңілін табуға тырысып. – Тақылдақ емес ол, жақсы қыз, көкірек емес, қолыңа өзі қонайын деп тұрған көк кептер, бақыт құсы... Бұл сөзім оны қызықтырудың орнына есінен біржола алжас­ тырғандай әсер етсін. – Са-са-сандалма, – деді тұтығып. – Мазағың ғой, ә?.. Сені де дос деп... Ол торсаңдап бұрыла бергенше әш-күшке қаратпай иығынан қау­ сырып құшақтай алдым. – Ойбай-ау, неге бұртаңдайсың, осындай да мазақ бола ма? Құдай ақы шыным, честно комсомольский. Ол бетіме бажайлап қарады да, ынты-шынтыммен қарғанғаныма иланайын деді. Сонда екіұдай толқулы. – Үшеуміз барамыз ба? – деді шүбәсін анықтай түсуге емініп. Өз­ дері шақырды ма, расы? – Жоқ, – деді Мұрсат лезде сабындай бұзылып. – Қолым тимейді, кешке мал жайғаймын. – Мал, отын, кептер, балық... Тфу. Сонда өмір бойы үйкүшіктеніп жүрмексің бе? Сені де жігіт деп киноға шақырған Жұпашта ес жоқ екен. Жарайды, сенсіз де сәніміз бұзылмас. Өз пайдасын білмейтін әңгүдік. Менің сөзім шымбайына батып кетті ме ол қайғалақтап, ыңғайға көне тіл қатты. – Қызық кино ма екен өзі? – Қызық болмаса бармаймыз дейін бе? – Күйіп-піспей дұрыстап түсіндірсей... Жұпаштың онысы несі? Шын шақырды ма?

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Сенсең – шын, сенбесең – өтірік. – Ту-у-у, – деді ол өлімге бара жатқандай қиналып. – Бұл бір шатақ мәселе болды-ау... Жарайды енді. Барайық... Тек сенің көңілің үшін, немесе бар ғой, ана «класкомыңның» маңына жуымас ем. – Қиналма, барғың келмесе зорламаймыз. Ал, қыздар сұраса «сиыр сауамын» деді деп айта саламын да... Неден қысыламын. – Қой, қой. – Ол біреу есітіп қойды ма дегендей жан-жағына асығыс көз тастады. – Барамын. – Ендеше қалған жайды сабақтың ақырында кеңесейік. Қолды әкел... Келістік пе? – Қайта-қайта мыжи береді екенсің. Барамыз ғой енді... * * * Сол киноны күні кеше көргендей болам. Кейін жарым – Бәкеніммен бірге талай-талай кинофильмге барып жүрсем де дәл сол жолғыдай әсер алған емеспін. Кей-кейде ойға кетемін, сол бір кеште біз, Мең­ сұлу екеуміз, болашақта бастан өткерер қайғы-қасіретімізді қызықтап отырған екенбіз-ау. Ондағы оқиғалар (фильмнің аты есімде қалмапты) әлі де жадымда. * * * ... Марина есімді сауыншы қызға екі бірдей жігіт ғашық болады. Бірі сыныптас досы, бақташының жәрдемшісі Дмитрий, екіншісі институтты жақында бітіріп келген мал дәрігері Степан. Дмитрийдің махаббаты ұяң, тұнық судай, ашылмаған гүлдей. Өзі­ нің түр-тұлғасы да Степаннан оңды емес, ұзын бойлы, жүргенде ұзын қолдары қайық есіп келе жатқандай іргелі-кейінді ебедейсіз қозғалады. Ол өмірге бала көңілмен аңғал қарайды, жұрттың бәріне ұнауға тырысады, жұрттың бәрі дүниеге ақ адал қатынаста деп түсінеді. Ұзақты күн салпаңдап мал соңында жүрген жігіт Маринамен кездескенде жүрек жылытарлық сөз тауып айта алмайды. Степан болса қызкеліншектерге ұнаудың жолын меңгерген, пысық, көрікті жігіт. Авдотия сылқымның айтуынша «көзінде әйел жанын жылытатын сиқырлы оты бар» нағыз еркек. Марина Дмитрийді іштей жақсы көргенімен, «сөлпеңдеп, сиыр бақ­қаннан басқаны білмейтін, ынжық, боркемік» деп жазғырады. Ал мал дәрігері Степанды «оқыған, сезімтал, мәдениетті» деп бағалайды да айтқанынан шықпайды. Екеуі киноға барады кешке қарай жиіжиі серуенге шығады. Дмитрий олардың қарым-қатынасын сезіп,

Жақсылық Рахматулла көріп жүргенімен қыз жүрегін өзіне аударудың амалын білмей үнсіз қайғырады. Қызғаныштан өртеніп, жанын қояр жер таппай алас ұрады. Бірде қораның түкпірінде Марина мен Степанның сүйісіп тұрғанын көргенде аспан айналып үстіне құлағандай болады. Сонда да үмітін үзбейді, алғашқы махаббатының сәтсіздігіне, тағдырдың қатыгездігіне сенбейді. Олар оңаша кеткенде бұл ізін аңдып, көлеңкедей еріп жүреді. Марина Степанның бөлмесіне кіргелі қашша-а-ан. Бір сағат, тағы бір сағат өтті. Ай туды, ауыл иттерінің үргені де сап тынды, бірақ есік­ тен көрінген Марина жоқ. Әне, терезенің жарығы сөнді. Қараңғыда тұрған Дмитрий булығып жылап жіберді. Сөнген жарықпен бірге өзінің махаббаты да сөнді деп түсінді. Бақытсыз, дәрменсіз жігіттің көздерінен сорғалаған қасірет жа­сын көргенде менің де алқымыма өксік тығылды. Иық тиістіріп отырған Мұрсат пыс-пыс етіп, мұрнын тартып-тартып қойды. Оның да Дмитрийге жаны ашып, жылағанын айтпай түсіндім. Дмитрий ертеңіне ешкіммен қоштаспай алыстағы поселкеге ке­ теді. Артынша фермадағылар «Бақташы баланың тракторшылар курсына жіберілгенін» Степаннан естиді. Марина өзін шын сүйген сыныптас досының кетіп қалғанына оншалықты қайғыра қоймайды. Степан екеуінің неке тойын түсінде қызықтап, тәтті арманға шомады, махаббаттың буына басы айналып, ләззат аңсайды. Степан ойындағы мақсатын іске асырып болғасын аңғал қыздан құтылудың жоспарын құрады. Совхоз директорына кіріп өзінің ғылым жолына бет бұрмақ ойын айтады. Онысын директор қостайды. Ұзамай есеп-қисабын өткізеді де Маринаға бір ауыз сыр шашпай қалаға сызып отырады. – Қап, кетті-ау, сәбәкі-ай. Мұрсат ашына күңк етті. «Шынымен кеткені ме? Байғұс Марина, арамзаның алдауына түсіп көктей солдың-ау, сорлап қалдың-ау! Өзі­ ңе де обал жоқ. Кімнің кім екенін ажырата алмадың... Сұм жігіттің құшағына құлай кеттің, махаббатыңды арзандатып...» Мен Дмитрийдің мөлдір сезімін қорлап Степанның шырмауына түскен сорлы қызды аядым, артынан жазғырдым. «Дұрыс шыға­ рылмаған фильм... Мұның қандай тәрбиелік мәні бар? Жоқ, фильм дұрыс шығарылмаған» деп әлдекімдерге өкпеледім. Тракторшы оқуын бітіріп келген Дмитрий Степанның қашып кет­ кенін, ал Маринаның кеселге шалдығып емханаға түскенін естиді. Авдотия сылқым «Кеселі күшті. Степанның күйігі ішіне түсіп кетсе ке­рек. Бармайсың ба, сыныптас құрбыңның көңілін сұрамайсың ба?» дейді оған.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Авдотия сөзінен кейін Дмитрий есеңгірегендей ойланып тұрады. Сосын батыл шешімге келеді. «Бару керек... Степан қорлады деп тұңғыш махаббатымнан безем бе? Шын сүйген адам ондай-ондайды елемейді... Егер Марина мұны қабылдамаса ше? Сөйлеспей қойса ше? Жоқ, неге қабылдамасын, неге сөйлеспесін... Қосылайық деймін. Ештеңе ойлама деймін... Келіспесе ше, маңайына жуытпаса ше?.. Жоқ келіседі. Менің шын ұнататынымды біледі. Эх, шіркін, Марина, асылым менің... екеуміз қосылсақ бар ғой, сені өмір бойы алақаныма салып әлпештер едім-ау...» – Мәледес жігіт екен, – деді Мұрсат емхананың алдында гүл сатып тұрған әйелдің жанындағы Дмитрийге сүйсініп. – Қайсар екен. – Сатушы гүл шоғын орап беріп жатып: – Әйелің босанды ма, інім, – дейді Дмитрийге. – Онда көбірек ал, нәрестенің жаны гүлдей нәзік болады, ала ғой. – Қалыңдығым жатыр еді, – дейді сызылып. – Е, онда дертіне шипа болады. Гүлдің исі бәрінен күшті ғой, жақсы дәрінің өзі шөптен жасалады. Кино аяқталды, топырлаған адамдардың легімен сыртқа шықтық. Меңсұлу мен Жұпаш бізден бөлек отырған. «Біреу-міреу көрсе, әңгімеге қалармыз» деген Жұпаш. Тастүнек қараңғыда қыздардың шығуын күтіп елеңдеп тұр ем: – Әне шықты, – деді Мұрсат бүйірімнен оңдырмай түртіп. – Анау көрдің бе? – Жүр ендеше. – Қойшы әй, ұят емес пе? – Өзің маубас екенсің. Киноға билет алып береді, біз рахмет деуге жарамай қашып кетпекпіз ғой... Мұрсат тосылды, өзінің кінәсін мойындағандай үнсіз ілесті. Қыз­ дарды үлкен көшеге шыға берісте қуып жеттік. Олар келерімізді біл­ гендей тосырқаған жоқ. Мен бірден Меңсұлу жаққа шығып қатарластым. Мұрсат тартыншақтап кейіндей берді. – Кино ұнады ма? – деді Жұпаш Меңсұлудың қолтығына тығыла түсіп. – Іш-шай, тоңып кеттім, тезірек жүрейікші. – Мұрсат кетіп қалды ма? – деді Меңсұлу оның артта келе жатқа­ нын сезбегендей әдейі дауысын көтеріп. Жұпаш ақырын күлді. – Жел қуғандай қайда асығамыз, – дедім Мұрсатты қатарға алуды ойлап. – Жүрсейші, Мұреке... – Аяғына тас байлап алған шығар, – деп Жұпаш тағы да күлді. Бәріміз қатар түзедік. Мұрсаттың Жұпаш жаққа шығуға батылы жетпесе керек, менімен қабаттаса жүріп келеді.

Жақсылық Рахматулла – Кино ұнады ма? – деді Жұпаш қайтадан. – Маған керемет ұнады. Әлгі Степан жексұрын екен, Маринаны алдап кетті. Жоғары білімді, тәрбие көрген саналы азамат бола тұра сондай иттікке баруы ақылға сыймайды. – Барғаны ғой... Маринаны айтам да, қызық өзі, мәдениетті жігіт екен деп сене бере ме соншалық. «Жылтырағанның бәрі алтын емес» қой. Меңсұлу Степан арбауына тез түсе салған қызды айыптайды. Онысы жаныма жағып барады. – Иә, біраз сынап көруі керек еді, білімді, көрікті болса қайтеді, «адамның аласы ішінде» деген, – деп апамнан естіген мақалымды қолданып жібердім. – Маринаның көз жасы алысқа жібермес. – Дұрыс айтасың, – деді Жұпаш мені қоштап. – Ондай тұрақсыздар ешкіммен бақытты болмайды. Опасыздарға заң жоқ па, осы? – Бар да шығар, бірақ ар сотынан күшті заң бар ма? Меңсұлудың «ар соты» дегеніне онан әрі елжіредім. «Рас қой, «жаным – арымның садағасы» деп бекер айтылды деймісің. Меңсұлу ақылды-ау, біздің басымызға келмейтін сөзді тауып айтады...» – Қателеспес адам болмайды, – дейді ғой... Маринаны аяймын, Дмитриймен түсінісер ме екен? – Жұпаштың үні қамығып шықты. – Ауруханаға іздеп келді ғой, – деді осы кезде Мұрсатқа жан бітіп. Оның сөзге араласқанына қуанып кеткен Меңсұлу: – Маринаны шын ұнатады екен... Бәрін кешіп артынан келді, – деді күрсініп. Жұпаш үйінің нақ іргесіне тоқтаппыз. – Келіп қалдық, – деді Жұпаш, қоштасуды ескерткендей. – Ертең сабақ... – Әлі ерте ғой, детское время, жүре тұрайық, – дей бергенімде Мұрсат: – Қайда саған ерте, сағат оннан асты, – деп қарсыласа кетпесі бар емес пе? «Қап, сәбәкі-ай. – Оннан асқаны рас, біз кетейік, – деді Меңсұлу өзінің де асыққанын білдіріп. – Сау болыңдар, ертеңге дейін... Аузымды ашқанымша болмады, ол бұрылып ұзай берді. – Меңешті шығарып салсаңдаршы, – деді әлі қозғала қоймаған Жұпаш. – Мен бір аттасам есіктен кіремін. – Жақсы, мен кеттім, – дедім де Меңсұлудың соңынан жүгірдім. Мұрсат «Бірге барайық» деуге Жұпаштан ұялды-ау, қозғалақтай түсіп, қалып қойды. Ентігіп жеткенімде: – Не болды? – деді Меңсұлу жүрісін тежеп. – Жолдасыңнан жырылып келгенің не?

ұйықтамай отырған шығар.

«Өзіңе арнаған өлеңіме де» деп айта алмадым.

Шын айтам.

«Ол болсам үйленер едім» дегім келеді.

сүрінсе бірін-бірі сүйейді ғой.

Жақсылық Рахматулла – Әй, не бүлдірдің? Жалт бұрылсам дәл қасымнан Мұрсаттың тұлғасын көрдім. Ол әлгіден бізді бақылап тұрғандай. – Сені кім шақырды? – дедім ашуым лықсып. – Жұпаштан қашып келдің бе? – Неге қашамын, қорқамын ба қыздан қашып. Ол үйінде қалды да, – деді менің зекігеніме бұртиып. – Сендер құсап жұлқыласып, бірбірімізді қуыспай-ақ адамша қоштастық. Артықтау кеткенімді түсініп, даусымды жұмсарттым. «Селтеңдеп қасымнан қалмай жүргенде ұрысқаным не?» – Қалай қоштастық дейсің. – Міне, былай. Ол қолымды қысып, сілкіп-сілкіп қойды. – Сыныпта қатал болғанға сескеніп жүрсем, апамның денсаулығын сұрап өліп барады, өзі. Мәледес қыз екен, Жұпаш. Саусағы бар ғой, ыпыстық... Үйге қайттық, оның самбыр-самбыр сөздері құлағыма кірмейді, кеудем шаттыққа толып, дүниеге сыймай келемін. «Сүйіп алдым... ернінен өпкенімде тіпті... Мейлі, сүйдім ғой, әйтеуір... – Қолы неткен ыстық, шоқ сияқты... Самайы неткен ыстық, от сияқты...» Мұрсат өзінеөзі риза, менің қарымнан нұқып-нұқып қойып шиық-шиық күледі. – Меңсұлуды ашуландырып қойдың ба, ей? Киноға шақырғанына пәдәркің бе? – Неге ашуланады, ашуланған жоқ, – деймін оның мазағына намыс­ танып. – Енді неге жүгіріп кетті? – Асыққан да... – Қой ей, суқитасың-ау... Құшақтамақ болып өңмеңдеп қудың ғой, Ұятсыз екенсің... – Қой ей, сен не білесің? – Кинодағы Степаншалайын дедің-ау ә, сайтан? – Өйдейт дерсің, ойың бұзық-ау... – Немене, бекерден бекер зытып бере ме? – Сенен ұялған да... Жерден жеті қоян тапқандай жетіп келдің. Кідіре тұрмайсың ба? – Иә саған, Степаншалап умаждайын дегенсің ғой... Ол тобықтан қағып, қыр соңымнан қалар емес. Мен оған әдепкідей ашуланғаным жоқ. «Сен не білесің, досым, мен оны сүйіп алдым ғой...»

ДАЛА ТОЛҒАУЫ * * * Өмірімде уылжыған қызықты күндер басталды. Меңсұлу, Жұпаш, Мұрсат төртеуміз арадан қыл өтпейтін тату достар едік. Сыныпта біздерді «төрттік» деп атайтын. Көктем өтіп, жадыраған жаздың қалай келіп қалғаны да байқалмады. Бұл мектеп бітіретін жылдың естен кетпес мезгілі болатын. Емтиханға дайындық қызу жүріп жатқан. Сондай күндердің бірінде Меңсұлу маған мынадай шарт қойды. «Мені шын жақсы көрсең, – деп жазыпты Жұпаштан берген тілдей қағазға маржандай сұлу әріптерді тізіп. – Емтиханның бәрін беске тапсырасың... Сосын...» Сосын не болмақ? Әлде «Сүйсең де, құшсаң да қарсылық етпеймін», әлде «Сосын мәңгіге сендікпін» дегісі келді ме? Қыз хаты махаббат сертіндей, айнымас сенімнің кепіліндей көрі­ніп, мені тіл жетпес бақытқа бөледі, қуанышқа кенелтті, сол қуа­ныштың қуатынан нәр алып, арнасынан асқан тау суындай тасыдым. Күндіз-түні сынақ өтілетін сабақтарға өңменімді салып, жатпай-тұрмай дайындалуға кірістім. Әрине, бұрыннан да жаман оқымайтынмын. Сондықтан Меңсұлудың шартынан сүрінбей өтуге тас-түйін бекіндім. Маған еліктеген Мұрсатқа бәрінен ауыр соқты. Ол есеп шығаруға тәуір еді де, мен әдебиет пен тарихқа келгенде мүдірмейтінмін. Алғашқы күні әдебиеттен шығарма жаздық. Шығармаға үш тақырыптың бірі Сәбит Мұқановтың «Ботакөз» романындағы әйел бейнесі болатын. Мұрсат екеуміз бірден осы тақырыпты таңдадық. Оның мәнісі мұнан бес-он күн бұрын орталық газетте Сәбит ағамыздың творчествосы жайлы белгілі ғалымның табақтай мақаласы шыққан-ды. Әлгінде «Ботакөз» романы кеңірек әңгімеленіпті. Оны екеулеп оқып шықтық, аздап конспекті жаздық. Енді міне, сол пысықтықтың пайдасы тиді. Шығарма жазу сәтімен аяқталды. Мұрсат төрт, ал мен бес алдым. – Данышпан екенсің, осы тақырыптың келерін қалай дәл болжа­ ғансың? – деді Мұрсат мені қолпаштап. – Сол да қиын болып па? – деймін мен оған марапаттанып. – Биыл жазушы ағамыздың юбилейі өтпей ме? – Ә, ә, оны кім білген, – деп Мұрсат әдебиет үйірмесіне қатыспаға­ нына іштей өкінгендей болады. Екінші сынақты физикадан тапсырдық. Осында Мұрсат қарымта қайтарды. Ол комиссияның көзін ала ме­ нің билетімдегі есептің шешуін әп-сәтте шығарып берді. Ауызша сұрақ­ қа да қиналмадым. Бәдиша апайдың аузынан «бес» деген бағаны күтіп сенімді тұрған ем, бірақ:

Жақсылық Рахматулла – Билеттегі сұрақтарға толық жауап бергеніңмен, – деді апайым әр сөзін салмақтап, – төрт қоямын. Себебі пән бойынша негізгі мағлұматың орта. Ол комиссия мүшелеріне қарап өз шешімін бекітіп алды да, бағаны қағазға түсіріп жатып: – Дайындалған-ақ екенсің, сен еңбегің ескеріледі, – деді төрттің өзін көпсінгендей қиналып. Мұғалімнің мұнысы қараулық көрінді, маған. Меңсұлуға назарым түсіп еді, ол көзін тайдырып әкетті. ... Бәдиша апай менің білімімді әділ бағалаған-ды Физиканы «сыйламайтыным» өзіме мәлім, сосын есептің шешуіне Мұрсат көмектесті. Олай болса мен үшін әлбетте бес емес, төрттің өзі артық баға. Балалық қой, сол кезде апайдың сөзіне қатты қапаландым, «әділетсіз, кері тартпа» деп даттап, іштей түтіндедім. Қайтейін, «Меңсұлудың сертін орындамауыма кінәлі сол» деген ұғым ақылымды жұтатып, алды-артымды болжатпады. Кептер оқиғасынан бері Мұрсатты көргенде кірпідей жиырылатын Бәдиша емтиханда күтпеген жомарттық танытты. – Өте жақсы, Мүспенов, – деді жауабына тәнтілігін бүкпей пейіл­ деніп, – қабілетіңді білемін, көңіл қойып оқымайсың, әйтпесе сенен тәуір физик шығады. Бес қоямын. Мұрсекең мұны естігенде әкесі соғыстан оралғаннан бетер қуанды, біресе маған, біресе қыздарға жайнаңдап орнына әзер жетті. Емтиханды аяқтап, енді тарауға айналғанымызда жұртты елең еткізген бір қолайсыз жайға тап болдық. Үздік оқушымыз Тыным физикадан «сәтсіздікке» ұшырап, төртке қиналып іліккен-ді. Адам ғұрлы санамайтын Мұрсаттың өзінен асып түскеніне, тағы да апайдан мақтау алып лезде абыройы аспанға өрлегеніне қызғаныштан қаны қарайып кеткен еді. Мәмбетхан: «Ерді кебенек ішінде таны» деген-ау, атамыз қазақ. Мұрсаттың аяқ алысын көрдіңдер ме, халайық! Он жыл бойы қамау тері алынбаған жаман торыдай шоқырақтап жүрді де мәреге келгенде шүу тұлпарларыңды шаң қаптырды», – деп желпіте мақтағанда Тынымның қағанағы қақ айырылды. – «Жабы тұлпар болмайды жібек торқа жапқанмен, қарға сұңқар болмайды қанша бағып-қаққанмен» деген де өсиет бар Мәмбетхан, мұны да ұмытпа. Сенің Мұрсатың соншалық түлен тұлпар болса біреу аяғын кісендеп қойды ма, бұрын неге бәйгеден келмеді? Ә, аузыңа құм құйылды ма, тіліңді тістеп алдың ба? Оның жауабын сен білмесең, мен білемін. Мұрсаттың қарақан басына оқу-білімнің бұты бес тиын, – деді зәлім сырдың ұшын бұлтылдатып.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Тоқта, тоқта, – деді Мәмбетхан езуіндегі күлкісін жиып. – Қайдақайда құрық тастайсың, ей! Сеніңше ол біреу үшін басын бәйгеге тігіп жүргені ме? Кейде аңғарымсыз айтып адамның көңілін қалдыратының бар. – Тілде буын жоқ, – дедім досымды табалағанына шамданып. – Тынымдікі «Таз ашуын тырнадан аладының» кері. – «Ойнасақ та біраз жерге бардық» дегендей, осымен доғарайық, – деді Жұпаш тұтанғалы тұрған өртті өршітпей басуға асығып бізді мәмілеге шақырды. – Тайдай тебісіп, құлындай шұрқырасып бірге өскен достарға осындай қылық жараса ма? Кімді мұқатып, кімді табалайсыңдар. Бұрынғыларың балалық, ақымақтық делік, ал мына мінездеріңе түсіну қиын... Күншілдік, міншілдік бізге жат. Күні ертең қоштасқалы тұрғанда бірімізді-біріміз көрместей болмайық. Ол сөзінің аяғын жұтып, теріс айналды. Қыздың жүрегі нәзік, жаны сезімтал деген рас-ау... – Жұпаржан, – деді Тыным кекетіп. – Мұрсатқа бүйрегің бұрып тұрғанын кімнен жасырасың? «Күншілдік» деп, «міншілдік» деп мүләйімсімей «махаббатымды қорлама» демеймісің төтесінен. Сынып іші құлаққа ұрған танадай тым-тырыс болды. Ол мұнымен де тоқтамай ішіндегісін лақ еткізіп төкті де тастады. – Меңсұлу екеуің бұларға «емтиханды жақсы тапсырсаңдар сендікпіз» деп серт бергенсіңдер. Өтірік па, айтшы Мүспенов, айтшы Шахаров? Мұрсат партаның астына кіріп кетердей бүрісіп, бұға берді. – Ақымақ. Жұпаштың даусынан зіл де, өкпе де білінбеді. Меңсұлу Тынымды жаңа көргендей тесіле, ұзақ қарады. Жанарларында ұят пен намыс оты маздап тұрғандай... «Біздің құпиямызды Тыным қалай білді? «Мұрсат айтты» дегенді аңғартқан жоқ па? Ашық ауыз... Масқарамыз шықты-ау... Қыздармен қоштаса бер десей енді». Үйге кірмей Мұрсаттың жолын күттім. Мені көргенде ол кінәсін мойындағандай басын салбыратып жіберді. – Сенің ісің бе бұл? Ол үндемеді. – Тынымға жеткізгенің рас па? Неге сүмірейесің, әлде опасыздығыңды мойындағың келмей ме? – Жеткізген жоқпын. Мұрсаттың жауабы өлімсіреп шықты. – Осыдан бар ғой, ақ кептердің басын кесемін. Сол-ақ күйдіріп бітті.

Жақсылық Рахматулла «Ал керек болса. Бұған бармақтай құстың қатысы не?» Менің үндемей қалғаным оған батылдық туғызды. – Жұпаш екеуміз кептерді сынайық деп хат тасытып ек, ол ақымақ Тынымның ауласына қоныпты. Оның інісінің де кептері бар ғой, соған үйірсектеп жүргенін көретінмін. Түсте Жұпашқа беріп жіберіп едім, кешке аяғында хаты бар келіп тұр. Алып оқысам «Мені шын ұнатсаң, емтиханның бәрін жақсы тапсырғайсың. М да Т-ға сондай серт қойды. Өзіңнің Ж-ың...» деп жазыпты Жұпаш. Ол «ұнатсаң», «өзіңнің Ж-ың» дегенді кекештеніп әрең айтты, қызарып кетті. – Қағаздың екінші бетіне, – деді Мұрсат әдетінше мұрнын бір тартып. – «Тойларыңа бізді де шақыруды ұмытпаңдар. Құттықтаймын» деген екінші біреудің жазуын оқыдым. Ертесіне Тыным «хат алдың ба» деді көзі жымиып. «Қандай хат?» деп едім, «ақ кептерді жазала, ол сендердің құпияларыңды жариялап қойды» деп бұрылып кетті зәлім. «Ә-ә-ә солай де! Қызбен хат алысудың тиімді жолын тапқан екенсің милау. Жұпаш та мүттахан, құйттай сездірмеді-ау, ә... Ой, қуларым-ай. Ал, не болды енді? «Ойнақтаған бота от басар» деген осы. Кептердің басын қырт еткізіп тастағаннан не пайда? Болар іс болды...» – Кешір, – деді ол маған қинала қарап. – Саған айтпай-ақ қояйын деп ем. Олда-білдә бұлай боларын білгем жоқ. Осыдан барма, Тынымның тұмсығын бұзбасам... – Жарайды, енді ақталдың не, ақталмадың не. Болары болып, бояуы сіңді. Тыным білген екен деп қыздан қашатын жайым жоқ. Қорықсаң жуыма. Жұпаш онсыз да сені енді иттің етінен жек көреді... Сыр сақтай алмайтының бар тек жүріп өлмеймісің... Бәрімізді ұятқа қалдырдың. Құсың да, өзің де құры... Мына сөзім оған мылтықпен атқаннан бетер ауыр тиді. Ол маған жалынышты қарады. Жанарлары жасаурап кеткен екен. Екі күннен кейін татуластық. Татуласпайтындай Мұрсатта қандай жазық бар. Мектептегі соңғы күндер көзді ашып-жұмғанша зырлап өте шықты. Сынақ пәндерінің екеуін төртке тапсырдым. Әлгі оқиғадан кейін Мұрсат алаңсыз қожырап кетті... Қолымызға аттестат тиді, мектеппен қоштасу кешін өткіздік. Алдымызда қайғысыз, мұңсыз, бұралақ-бұртақсыз даңғыраған бақыт жолы тұрғандай кеудеге мөп-мөлдір армандарды, биік-биік мақсаттарды қондырып әлемнің ғажайып өлкесіне қарай самғай ұшуға асықтық... Әйткенмен мен үшін құдіреттей болған арман, мақсат, бақыт деген-

ДАЛА ТОЛҒАУЫ дер Меңсұлуға арналған көңілімнің жанында түкке тұрғысыз буалдыр, бұлғын мағыналар ғана еді, онда. Меңсұлу екеуміз оқуға бірге баруға сөз байластық. Мен таудағы үйіме кеттім де араға апта салып қайта оралдым. Мұрсат жалғыз шешесін қайда қалдырсын, оқудан ада-күде күдер үзді. – Жұмысқа орналасатын болдым, – деді ол мұңайып. – Жағдай өзіңе белгілі. Әйтпегенде байлап қойса да тұрмас ем... Оқуға түсесің ғой, оған шүбәм жоқ, тек Алматыға барғасын ұмытпай хат жаз. Мұрсат күн ілгері мені студенттің тізіміне тіркеді. Солай боларына сенімді еді. Қайран ақ көңіл досым-ай десей, тілегің қандай жомарт, ниетің қандай адал еді... Сапарға шығардан бір күн бұрын Меңсұлумен кездестім. Қыз жүзінен белгісіз кірбіңді көргенде қаралы хабар күткендей жүрегім суылдады. – Ертең жүремісің? – деді ол мені бөлектеп. – «Жүреміз бе» демеймісің?.. – Сәті келмейтін шығар, – деді Меңсұлу күткен күдігімді дыбыстап. – Әжем хал үстінде... – Онда кідіре тұрамын да... Ол үнсіз басын шайқады. – Емтиханға дейін уақыт бар, бес-он күн қалғанда барсақ та... Ол сөзімнің аяғын тоспады. – Әжем сен ойлағандай бүгін-ертең тұрып кетер ме екен, Тұмар? Жағдайы... Мені қасынан бір елі шығарғысы жоқ.. Қайдам, – деді қамығып. Қайғыдан көкірегі удай ашып бара жатқандай терең күрсінді. Оның қиналғаны жаныма батып, кіреукелі көлеңкелі түңілу-түйткілін зым-зия ысырып тастарлық, жүдеп-жадаған жанына медеу боларлық тірнек іздедім. – Дәрігерлер не дейді? – Ұлғайған адам ғой, дәрі-дәрмектен азары шығады. ... Кейде әкем басының сақинасы ұстағанда жүгері дәніндей аппақ түйірді таңдайына тастап жіберетін. Оны көргенде апамның бет-әлпеті бұзылып кетеді. «Дәрі жұтқанның қайбір жақсылығы бар, құдай басқа салмасын» деп жақтырмай отырады. Меңсұлудың әжесі де менің анам сияқты ауаны кісі екен-ау, жарықтық. – «Уайым умен тең» демей ме, текке қапаланба, Меңсұлу. Әлі-ақ жазылып кетеді. Ал мен сенсіз қимылдамаймын. Ол үнсіз басын шайқады. – «Жаман дос жолыңнан қалдырады» деген, мен ондай атақты алғым келмейді. Сен жүре бер, ертерек барып даярлан. Үлгірсем же-

Жақсылық Рахматулла термін, үлгірмесем... Иә, онда Жұпашпен бірге келер жылы барамын. Үлгірермін... «Үлгірмесең ше? Келер жылға дейін кім бар, кім жоқ...» Осы жолы Меңсұлусыз кетсем онан мәңгіге көз жазып қалардай аптығып: – Сенсіз аттап баспаймын, – дедім. – Не болса да бірге көреміз. Қалай кетемін жалғыз? Мұрсатсыз бармаймын деп Жұпаш жүр... Олар бірін-бірі қимайды... Ал біз ше? – Қой, – деді алған бетімнен қайтарғысы келгендей еркелетіп. – Бала болып кеттің бе? Қайтып көріспейтіндей мұның не?.. – Әуре болма, бәрібір тыңдамаймын, – дедім табандап. Ол кешкі ала-көбеңге жүзін бұрып әкетті. – Сенбейсің бе? – Кімге? – ... – Қайтып кездеспейміз деп қорқасың ба? – Неге? – Тұмар? – Әу... – Тым әсершілсің, сен... – Қ-қайдам... – Кейде кітаптағы ұнамды кейіпкерге еліктеп тұрғандай көрінесің. – Кітаптың өзі өмірден тумай ма? – Сонда да... Жер дүниені дүрсілдетіп жүк эшалоны өтті. Біздер шойын жолдың бойындағы үлкен-үлкен қара ағаштардың астында тұрғанбыз. Басталған әңгіменің кілт үзілгеніне қуанғаны ма, Меңсұлу екі алақанымен құлағын басып, күлімсіреді. Поезд доңғалақтарының зіркілінен аяғымның асты солқылдап, иығымды тіреген ағаш діні ақырын дірілдеді. – Енді кетейін, – деді поезд өтіп болысымен Меңсұлу. – Әжем елегізіп жатқан болар, Жұпашқа барамын деп алдарқатып ем... – Ертең кездесеміз бе? – Білмеймін... Шығарып салмасам өкпелемейсің бе? – Ол оттай ыстық алақанын қолымның үстіне тигізді. – Келмесем ренжімеші, Тұмар. Алматыда кездесеміз ғой ә... – Сенсіз кеткім келмейді, Меңеш! Досы Жұпаштың ылғи еркелетіп атайтын «Меңешін» қалай қайталағанымды қайдам. Қыз саусақтарының ұшында лып-лып еткен майда толқын денеме сіңіп барады. – Неге? – Білмеймін, Меңеш...

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Сағынасың ба? Мен жауаптың орнына Меңсұлуды құшағыма орадым. Шашынан жауқазын гүлінің исіндей жұпар аңқыды, демінің қызуынан жан дүнием балбырап, бір сәтте өзімді лаулаған өрттің ішіне тастап жібергендей жалындап, жанып бара жаттым. Ол тұншыға, үзіп-үзіп сыбырлады, әлде нені айтып жатыр, айтып жатыр... Беу жаным-ай, сен не дедің, сонда?.. Мен не дедім сонда?.. * * * КазПИ-ге оқуға түсіп студенттік өмірдің табалдырығынан аттаған жылы, қыста армияға шақырылдым. Қаратаудың бір бүйірінде отырған түйелі ауылға телеграмма соғу мүмкін емес-ті. Телеграмма бере қалғанның өзінде ол алдымен аудан орталығына, одан совхозға, одан фермаға, одан малшыларға газет-журнал таситын Бәшім қарттың қолына тигенше не заман. «Ең төте жолы Мұрсатқа хабар жеткізу» дедім де, Алматыдан аттанған күні «Солдат досыңнан сәлем!» деп хат жолдадым. «Жеңгемнің үйіне жағдайды ұғындыр, таудан қатынаған біреу-міреу болса әке-шешеме білдірер... Отан алдындағы борышымды өтеп қайтысымен оқуымды жалғастырады екем, мені уайымдамасын» дедім. Ел басына күн туған алмағайып кезең емес, үш жыл дегенің үш күнге татығысыз көзді ашып-жұмғанша сырғып өте шықпай ма... Оған пәлендей қайғыратын не бар, тек Меңсұлумен табысудың сәті тағы да ұзара түскенін айтсаңшы. Жетсем деген тәтті үміт жеткізбей қайда барады... Алматыда өткен алты айда екеуміз әлденеше рет хат алмастық. Ақ қағазға түскен сырлар оңашада жаныма медет, жүрегіме қуаныш сыйлады. Меңсұлудан жауап келгенше күтуге тағатым жетпейтін. Апта сайын ба, әлде күн ара ма көрген-білгенімді, арман, шаттығымды, өзіне деген ақ ұлпа сезімімді бүкпесіз, түгелдей тізіп жаза беретінмін, жаза беретінмін. «Басталған жаңа өмірдің қызығы мен үшін жылт еткен сағым сәуле тәрізді, терең толғанысы, телегей тебіренісі жоқ, нәумәз тіршілік қана. Өйткені жанымда өзің жоқсың... Қашан кездесер екенбіз, Меңеш?.. Жүректің дертіне шипа болар ем бір сенің қолыңда, жаным...», «Сені ойлағанда бәрін, бәрін: оқуды, сұлу қаланы, тіпті алға қойған мақсатты да тарс ұмытып, елге қайтқым келеді, Меңеш». «... бөлмеде жалғыз қалдым... Жанымдағылар сауық құрып, сейілдеп жүр. Ал, мені ештеңе селт еткізбейді, еліктірмейді. Сенің жүзіңді көруден

Жақсылық Рахматулла асқан қуаныш бар ма екен, жалғанда... Сағындым. Сен ше? Сағынасың ба, мені?..» дегендей, немесе «Кітапқа табынасың, әсершілсің» дедіңау, Меңеш... Жақсылыққа, сұлулыққа елітіп-еліктеудің қандай сөкеттігі бар? Сенім, айнымас адалдық, сағыну ұғымын жазушы кейіпкерлерінің бойынан танып, өзімізді сол парасат тағылымына тәрбиелей білсек өміріміз күмәншіл – күдіктен, алакөл – адамдықтан, бетке бүркеген қара пердедей жымысқы пасықтықтан арылып күндей нұрлана түспей ме? Саған деген махаббатым еліктеуден, әсершілдіктен ада» деп тебіренер едім. Меңсұлудың хаттары сырға сараң, қарапайым келетін. Көбіне Мұрсат пен Жұпаштың амандығын, өзінің жұмыс жағдайы, табиғаттың құбылысы туралы баяндап, мені ынтызар еткендей «Сағындым, сүйемін-күйемін, сенсіз өткен әр күнім жылға белгісіз, бақытым да, барым да өзің» деп жарыла ақтарылып, мұздай еріп, судай таси бермейтін. Сонда да оның ұяң сөздерінен айрықша ыстық сезім шымырлап жетер еді, соны сезгенде жүрегім бұлқып-бұлқып кетер еді. Армия қатарында жүргенімде Мұрсат пен Жұпаштың есімі қатар жазылған телеграмма алдым, алтын достарым ақ тілекпен отау құрыпты. Қуанғанымнан есім шықты, бейне бір Меңсұлу екеуміз жұптасып, отау құрғандай взводтағы солдаттардың бәрінен сүйінші сұрадым. Біреулер түсінді, біреулер таңданды. Сыныптас құрбыларымның махаббат мәселесін оп-оңай шеше қойғаны маған теңдессіз ерліктей көрінді. Келер жылдың күзінде екінші бір қуанышқа кенелдім. Меңсұлу шет тілдер институтына қабылданды. Ол кезде аяулы әжесі дүние салған-ды. Енді елге оралар күнді асыға күттім. «Алматыға барысымен үйленіп аламыз» деймін, тәтті қиялға беріліп, Меңсұлу не дейді, келісе ме, жоқ па, онда шаруам болмайды. * * * ... Армиядан оралысымен кемпір-шалымның мауқын басып, үш күн аялдадым да төртінші күні «мұнан әрі кешіксем оқуға қабылдамай қояды» деген сылтауды қиыстырып Алматыға жол тарттым. Қызылқоғадан жас жұбайлар Мұрсат пен Жұпаш шығарып салды. – Мен үшін Меңештің бетінен сүй, – деді Жұпаш қоштасарда. Артынша: – Оған батылың бара ма? – деп назданды. Мұрсаттың да мінезіне ашықтық, сөзіне байсалдылық енгендей. – «Батылың бара ма» деп сары ауыз балапан санаймысың мұны?.. Бұлар ол жағына біз екеумізден де мәстір емес пе? – деп бетінен өпкізбей Меңсұлудың қашып кеткенін тұспалдап қай-қайдағыны еске түсіреді,

ДАЛА ТОЛҒАУЫ өзі баяғы төртеуміз киноға барған түнгі қыздармен қатар жүруге ұялған «жігіттігін» ұмытып, аяғын кердең-кердең басады. – Ақ кептерің әлі бар ма? – деймін, әдейі шамына тиіп. Ол қымсынып, қысылудың орнына ақсиып күледі. – Ақ кептерім бар, ол міне, – дейді келіншегін бауырына тартып. – Сенің көгершінің аспанда, ал аспандағы құсқа қай аңшының көзі түспейді, абайла бала, аузың аңқиып айырылып қалма... Оған қайтарар уәж таппай Жұпаштан араша тілеймін. Ол Мұрсаттың басынғанын қоштағандай күлмеңдеп, сылаң қағады. Олар екеу, мен жалғыз, сөзім өтпейді. «Қап мыналарды-ай, ә! Ерегіскенде барған бойда үйленіп алмасам ба?» деп солдаттық сертіме бекимін. * * * Иллюминатордан көз салсам ақ қабақ бұлттардан көктей өтіп, көгілдір әлемнің аясында қалқып келеді екенбіз. Көгілдір әлем дауылдан кейін сілелеп ұйқыға кеткен шалқар мұхиттай манаурап маужырайды. Төменде, сонау шыңырау өлкеде белгісіз таулардың қадау-қадау шыңдары, қожыр-қожыр сілемдері ағараңдайды. Олар құдды тобылғы торы тұлпар мініп жорыққа аттанған болат дулығалы батырлардай тым айбарлы, тыс сұсты. Тіземдегі қызыл гүлді қолшатыр менің тұңғыш махаббатымнан, аяулы Меңсұлуымнан маған бұйырған жалғыз ғана белгі... * * * Аңсап келген ардағым Меңсұлумен сағына қауышпадым да... Ей, дариға-ай, сонда бақыттың бақшасында шешек атқан егіз гүлдей құлпырып жүре бердік-ау, біз. Расында да дәл солай емес пе еді?.. Қашан сол бір қасіретке тап келгенше жұбымыз жазылмады. Айтылмаған сыр, шешілмеген жұмбақ қалды ма арада. Алаңсыз, балалық пәктікпен құлай сүйген көңілімде қыз жанына кірбің түсірер қылаудай арамдық, не опасыздық, не дөрекілік болды ма десей... Иә, болған жоқ. Небір ләззатты түндерде бір төсекте қатар жатқан Меңсұлудың арына қол салғандай қызбалыққа барған емеспін, қанымызға сіңген әдеп-ибадан қарыс-сүйем аттаған емеспін. Кейін, Меңсұлу Бәкірмен қосылғанда барып «әттең, осылай боларын білгенде ғой, Маринаның бетін ашқан Степандай зұлымдыққа барар едім, мен де. Неге ғана намысты қолдан бердім екен?» деп бармақ шайнап, пендешілікпен күйінген сәтім болғанын жасырмаймын. Бірақ артынша

Жақсылық Рахматулла мұндай зымиян ойдың басыма келгеніне опындым. «Кинодағы Степандай адам сезімге арамзалық жасағанша өлгенім жақсы. Меңсұлуды шын жүректен сүйдім. Ендеше қыз арын таптамасам ол «намысты қолдан берген» ездік те, жігіттік «ерлік» те емес, ол – періште махаббатымды қасиет тұтып, аялағаным» деп өзімді-өзім ақтадым. Кейін, сандаған жылдар артта қалып, жар құшып, перзент сүйгеннен кейін де сол адалдық өзгермеді, өзгермейтін де еді. Кинодан қайтқан түнде: «... тұрақсыздар ешкіммен бақытты болмайды. Опасыздарға заң жоқ па, осы? деген еді, Жұпаш. «– Бар шығар, бірақ ар сотынан күшті заң бар ма? деген еді Меңсұлу. «Рас қой, «Жаным – арымның садағасы» деп бекер айтылды деймісің» деген едім мен. Махаббатқа опасыздық жасағандарға осылайша әділ төрелік айтып, ашынсақ онда мектеп оқушысы едік, біз. Қолымдағы көгершінім көз алдымнан көлденең ұшып, бөтеннің бағына барып қонғанда әлгі арамтамақ пен адалдық қақында толғанған пайымдаулар даланың бетінде жүзген шілдедегі сағымдай бұлдырап, шексіздік белдеуіне сіңіп жоғалды. * * * ... Иә, бәрі де сол екінші курста басталды. Меңсұлудың лаулаған оттай махаббаты жанып-жанып, жалыны басылған шоқтай қызарып барып, ақырында өлеусіреп сөнуге айналды. Мен оны біржола өшіріп алмауға әлектендім, қызарған шоқты қайтадан үрлеп маздатуға жан ұшырдым, сол маздақтан жүдеу көңілге жұбаныш тілеп сағындым. Меңсұлудың тамылжыған күндей дидары дертке шалдыққан гүлдей қуарып, сарғайып, семуге айналды. Меңсұлудың шалқыған теңіздей көңіл айдынына қаймақтай мұз қатып, ол сәт сайын тұтасып, қалыңдап бара жатқандай. Сол мұздың ызғарынан денем түршігіп, жүрегім суыйтындай... «Не болды саған аяулым? Нендей күйге душар болдың, Меңеш-ау? Айтсаңшы мұңыңды, шертсеңші сырыңды?..» Бірақ Меңсұлу жұмбақ тастай мелшиіп, сыр ашпады. Кездесуден, ашық ақтарылып тілдесуден тыйылып, күн өткен сайын арамыз алшақтай берді. «Қыз жүрегі неден шошынды, неліктен суынды? Әлде құлай сүйген бақыттылықтан есім шығып, қыз көңілінің қалауын ескеріп, елемедім бе? Әлде махаббат үшін оттай жалындаған құштарлық, аңқылдаған адалдық жетімсіз болар? Махаббат үшін аз-кем

ДАЛА ТОЛҒАУЫ арамдық, аз-кем аярлық, айла да қажет болар? Қыз көңілін қалдырып, қапы соғып, қателік жіберген жерім қайсы?» Әрі-сәрі ойдан әбден миым қатты. Мұнан әріге төзу мүмкін емес-ті. Неде болса бір шешімге тоқтағым келді, жанымды жегідей жеп азапқа салған құсалы күдік, кіділі күмәннен тезірек арылғым келді. Біздер күз ортасында, ағаштар жапырағынан сидаланып, базары тарқаған терең бақтың арасында кездестік. Меңсұлудың ұзын сұлу кірпіктеріне қайғы-қасірет жасы ілігіп, ол үп еткен самалдан мөлт етіп үзіліп түсуге шақ тұрды. Іштегі алай-түлей арпалыс, толғаныс сезімі қабағына мұң болып қонғандай. Бақтың қоныш-қолтығын салқын жел кеулеп өтті. Артынша қоңыр тылсым ендеді. Дауыл күткен, нөсер тілеген тыныштық болмағай де... Меңсұлу жайраңдап күлуден, иығыма жұп-жұмсақ білектерін артып балқурайдың сазындай жып-жылы, нәп-нәзік лебіз, лебімен аймалап, құшудан қалғаны қаш-ша-а-н, көп болған. Меңсұлу армиядан келген жылымда бір сағат көрмесе тұра алмайтындай, институттан шыққан бойда жатақханаға іздеп келетін. Бейуаққа дейін оңаша қыдырып, кетерде бір-бірімізді қимай қоштасатынбыз. Қоштасып тұрып ертеңгі кездесуді аңсайтынбыз. Тілдесіп тұрып іштегі айтылмай қалған сырларды естуге құмартатынбыз. Енді не? Енді неден тежелеміз, неге өзімізді-өзіміз азаптап, жай бір көзкөргендерше өзін сыпайы ұстауға, абайлап, аңдап сөйлеуге тырысқандаймыз. Арамыздың суып, сүйген жүректің салқындауына себеп кәне? Жоқ. Ендеше адал махаббатқа арамза күмән келтіру арды аяққа басқанмен бірдей ғой... Ештеңені мойындағым келмеді. Қайыңға сүйеніп, мең-зең тұрған Меңсұлудың кеудесіне басымды идім. – Меңеш... Меңеш... Таңдайым құрғап, үнім шықпады. – Меңеш, – дедім, құшақтаған әрекетіме қарсылық білдірмегеніне қуанып. – Не болды, жаным? Кімге ренжіп тұрсың, күнім? Ол мұздай саусақтарымен бетімді уыстай кейін серпіді. Қуқыл тартқан жүзіне болар-болмас қаймыжықтанып қызыл рең жүгірді. Көздерінде көлеңкедей қалқып аянышты мұң жүзді. Сол мұң – көлеңке ағынсыз тұнық судың бетін қымтаған шаң-тозаңдай тұнығына бойлатпады. – Кімге ренжимін? – деді Меңсұлу, зорлана жымиып. – Ешкімге өкпем жоқ. Жақсылыққа, қуанышқа ынтық көңіл аз да болса үлпілдеген үмітке алданды. Сонда да қыз жауабын қанағат тұтпадым. «Онда бұрынғыдай

Жақсылық Рахматулла жарқылдап неге күлмейсің, Меңеш? Кездесуден неге қашқақтап жүрсің, Меңеш? Көзіңде кіреуке мұң, үнің салқын, жүзің сынық. Неге бұлай? Өзгердің, Меңеш. Жасырмай-ақ қой, сен өзгердің, Меңеш» дегендей сұңғыла сұрақ, сабырсыз өкпе шыдатпайды. «Айтсам ба, айтпасам ба? Сұрақтың қажеті бар ма?» Меңсұлу үн-түнсіз тұра беруден жалыққандай бойын тез жиып алды. Жанын меңдеген дерттен айығудың қажеттігін, ол үшін дәл қазір шындықтың бетін ашпаса болмайтындығын түсінді. Жанарында қалқыған белгісіз мұң тарай бере салқын ызғарға ұласты. – Қинама, Тұмар. – Құшағымды жазуға тырысты. – Қинама... Өзіңді де, мені де азаптама. Арамызда достықтан өзге не бар? Айтпайақ қояйын десем сенің кіршіксіз көңіліңнің алдында, өз арымның алдында кешірілмес күнәға батардаймын. Екеуміз бақытты бола алмаймыз. Естіп тұрмысың, бақыт деген мен үшін қол жетпес арман ғана. – Не деп тұрсың, жаным? Бақыт өз қолымызда емес пе? – Сезіп те жүрсің, Тұмар... Ол әдетінше «Тұмаш» деп еркелетпей, тағы да «Тұмар» деді. «Иә, сезіп жүрмін, сенің өзгере бастағаныңды сезгенім қаш-ша-а-н, көп болды. Бірақ...» – Есіңде ме, мектепте жүргенде Жұпаш, Мұрсат төртеуміздің көрген киномыз? Степан, Дмитрий және Марина туралы ше? Сонда мен Степанның алдауына түскен сауыншы қызды жазғырдым. Енді... Ол тұншығып, ауа жетпей қалғандай алқынды. – Енді өзімді-өзім жазғырамын, – деді демін терең алып. «Не деп кеттің, Меңсұлу? Ойының ба, шының ба? Өзімді-өзім жазғырамын» деймісің. Неге? Әлде Маринаның жолын құшып... Солай ғой, «бақытты болмаймыз» дегендегі айтпағың осы ғой. Жо-жо-жоқ!» Ерінім ғана қимылдаған болар. – Р-р-а-а-ас! Қыз даусы жаңғыртып бақтың ішін қуалап кетті. Біреу қол-аяғымды матап зіл батпан балғамен бас сүйегімді жаңғақша шағып, уатып жатқандай... Біреу мұп-мұздай суық қанжарымен кеуде сүйегімді дар-дар айырып, жүрегімді қақ бөліп тастағандай. Мен өмірдегі ең жақын, ең қашық адамымды қарсылығына дес бермей құшағыма қыса түстім. Құшағымды жазсам, әлгі балға мен қанжардың құрбаны болардай қорқып, зұлымдықтан өмір іздеп алас ұрдым. Қыз денесі жансыз мүсін тәрізді. Төбеме құлап келе жатқан қара аспанға таяныш қояр титтей тірнек қайда?

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Жоқ, Меңеш! Естігім келмейді. Керек емес... Құрсыншы сол киноң! Құрсыншы сол, Маринаң! Еске алғым келмейді... Қыз жанарларынан төгілген кермек жас қар бетімен жүзген егіз, суық сәуледей ернімді қарып барады. Мені сөзімен де, қимыл-қарсылығымен де тоқтата алмасына көзі жеткендей, ол жат үнмен айқайлап жіберді. – Есіңді жи, Тұмар! Түсінемісің, қинама менің жанымды. Алтын басыңды қорлама... – Меңеш, Меңсұлу-у... Ол қояншық дертіне шалдыққандай, жұлқынып-жұлқынып құшағымнан босанды. – Сен, сен кітапқа еліктеп, киноға сеніп махаббатқа тәңіріңдей табынасың. Жалған ол... Бәрі де алдамшы елес, балалық сезім. Махаббат, ол – сәттілік пен сәтсіздіктің құрбаны. Неге шошынасың, сенбей тұрмысың? Со-ла-а-й. Біздердің ұғымымыз екі басқа Сен сәтсіз махаббатқа тап болдың. Біз... бізде махаббат болған жоқ, енді... енді ешқашан болмайды... Ағаштар дауыл соққандай теңселді. Бұтақтар құрақ қамыстай сыңсып, жапырақтар сауылдап төмен құйылды. «Сәтсіз махаббат... бізде махаббат болған емес... енді ешқашан болмайды... болмайды, болмай-ды-ы». Өкпек жел Меңсұлудың сөздерін іліп әкетіп табиғат анадан сүйінші сұрағандай сыпсыңдап, әзәзіл әжуаға басқандай. Меңсұлудың қолынан сусып түскен қызыл жібек орамал жерде нөпір болып жатқан сарыала жапырақтардың үстіне жайылды. Қыз бетіне қарауға дәтім бармады. Қызыл орамалға қадалып тұрып: – Бекер! Өтірік айтасың, Меңеш, – дедім. – Махаббатты қорлауға, сезімді улауға болмайды. Сен есіңнен алжасып, ақылыңды қайғыға жеңдіріп кеттің. Сенбеймін... Махаббат сәтсіздіктің құрбаны емес. «Үндемесе екен құдайым-ай, бұл менің өңім емес, түсім болсайшы» деп жаратқанға жалбарындым, Меңсұлудың тіл қатпауын тіледім. Жоқ, ол үнсіз, іркіліп қалмады. – Сәттілік пен сәтсіздік өмірдің заңы, одан құтыла алмайсың. Қаласаң да, қаламасаң да солай, бұлтарып кете алмайсың... Рас, мен есімнен алжасып тұрған болармын, бірақ шындықты айттым. Қаншама азап шектім, осы үшін. Сені көрген кезде мың өліп, мың тірілдім, дүниеден безіп кеткім келді, бірақ онымен кімді мұқатам, кімді жазалаймын? Өлім арға арашашы болар ма? Жаза бастым, жаңылыстым деп те кешірім сұрамаймын. Сен кешкеннен өзімді-өзім кешем бе... Жаңылыс болсын, мейлі сәтсіздік болсын адалдық пен арамдықтың

Жақсылық Рахматулла жолы екі басқа, ащы мен тұщының дәмі бөлек, сынық пен бүтіннің сәні бөлек. – Жоқ, – дедім соңғы үмітке жармасып. – Жаңылмайтын кім бар, қателеспейтін кім бар? Мейлі, сен қандай бақытсыздыққа ұрынсаң да мендіксің... Мендіксің! Сабырға кел, Меңеш! Біз үйленуге тиістіміз. Дерт жазылады, қайғы ұмытылады. Ол үнсіз басын шайқады. Жердегі орамалдан көзін айырмаған қалпында: – Тағдырмен ойнауға болмайды, Тұмаш, – деді қарлығыңқы үнмен. – Жүрекке түскен дерттің емі жоқ. Қинама мені. Кешіре алсаң кеш мені... Жаныңа жара саламын деп ойлаған емен, қайтейін... Бақыт тілеймін саған. Меңсұлу бүгіліп, орамалын көтеріп алмақшы болғанда ол қызыл қанат көбелектей көлбең етіп анадай жерге сырғып қонды, онда да тұрақтамады, жел екпінімен ойнап әрі қарай ұшты. ... Жападан жалғыз қанша уақыт тұрғанымды сараптай алмадым. Ағаштар алтын буға малынып қалған, күн құдірет мың-миллион күміс тамшыға бөлініп сарыала жапырақтардың бетіне шашырап кеткендей. Қызыл орамал да, аяулы Меңсұлу да сол алтын буға сіңіп, күміс тамшыларға айналып жоғалғандай. Жатақханаға ел жата келдім де шешінбеген күйде төсекке құладым. Кірпігім ілінсейші. Ештеме ойламауға ештеңені еске түсірмеуге әлектендім, ұзақ түнді көз жұмбай өткіздім. Бір бөлмедегі Шахан мен Досмаханның тұр-тұрына да «оянбадым», сабаққа бармадым. Түске таман сыртқа шығып, адамдардың легімен ілесіп бағдарсыз, мақсатсыз көше кездім. Кешегінің бәрі буалдыр, түс көргендеймін. Сүйретіліп Меңсұлудың пәтеріне жеттім. Бұрынғыдай еркіндік жоқ, таныс қақпаны қағуға жүрексініп тұрғанымда: – Саламатсыз ба, Тұмеке! – деген тосын дауыс елең еткізді. Қарасам Меңсұлумен бірге жататын Тыныштық тұр. Қолында қара портфель, қолтығында кітап, тәртіпті оқушыдай сызылады. Ештемеден хабарсыз адамдай дағдысынша: – Келіп қапсың, – деді ол селсоқ ұсынған қолымды жігіттерше сілкіп. – Ат басын тірегенің біздің отан болса, қонақ бол. – Рахмет, Тыныштық. Соғып кетейін деп... Меңсұлу қайда? Ол Меңсұлумен қатысымды әріден білетін. Бірде-екілі болмаса ашылып әзілдесіп, тереңдеп сырласқан кезіміз жоқ. Бізден әрдайым жырылып, жалғыз қалатын да өзін біртоға, сыпайы, оқшау ұстайтын. – Ол сырқат, – деді есіктің көзіне аялдап. Сосын мені мүсіркеген сыңаймен жасқаншақтап сөйледі.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Біраздан бері ауру. – Үйде ме? – Жоқ. Ертемен дәрігерге кеткен... – Ә-ә... Мүмкін ауруханаға жатқан болар? Ол көзімен жер шұқып, төмен қарады. – Қайдам... Сөйткен шығар. Ішке кіріңіз. – Жо, жоқ. Тағы бірде. – Өзіңіз біліңіз. Ол қақпадан өтіп көрінбей кетті. «Япыр-ай, Меңеш шынымен сырқат екен-ау. Бәсе, кешегісі тым... Қалай сезбегенмін. Өзінен бездіру үшін қай-қайдағыны, сұмдықты сылтау еткен болды ғой, маған. Не сырқат? Құрт кесел ме, жоқ қояншығы бар ма?» Жолда келе жатып Меңсұлу әлдекімнің махаббаты болғанша қорқынышты дертке шалдығып, өзімнің ғана меншігім болғанын қалағандай қуандым. Бұл қызғаныш деген итті қойсаңшы, немесе сондай асыл жанды бөтенге қимай, дертке қия ма, есі бар адам, шын сүйген жүрек?.. Сол күні тызақтап қаладағы бүкіл емхананың есігін қақтым. Сұрау салып, ондай кісінің түспегенін білдім. «Қайда кетті, Меңсұлу? Әлде, Тыныштық өтірік айтты ма?» Түн ортасында жатақханаға құр сүлдем жетті, әбден болдырдым. Ертемен елең-алаңда тұрып, есіктен аттағанымша соңымнан шашы ұйпа-тұйпа болып Шахан шықты. – Қайда тарттың? – деді ол иегін қағып. – Тыным таппай кеттің ғой, жүк түсіріп жүргеннен аманбысың? Ондайың бар, айтпаймысың, әлде ақшаға ортақтастырғың келмей ме? Шахан соқа басты жігіт. Елден қарайласатын жақыны жоқ. Алған стипендиясын там-тұмдап жұмсап, қажетіне жарататын. Сөйте тұра біреудің аз ғана жәрдемін, аяушылығын сезінсе оны «қорлық, намысына тигендік» деп қабылдайтын да, әлгімен ат құйрығын кесісіп тынатын. Екінші курстың басында ол көкшетаулық Мария есімді сылыңғыр қара қызбен танысты. Сонан бастап толайым өзгерді. Лекциядан босасымен ескі киімдерін сөмкеге тығып алады да құпия жорыққа аттанады. Сол сапардан қашан, қалай оралады, ол жағы бізге жұмбақ, таңертең төсегінен табылады. Артынан білдік, Шахан теміржолға жүкші болып жалданады екен. Менің басыма түскен қайғыны қайдан сезсін, бірер күннен бері институтқа бармай, ерте кетіп, кеш келіп жүргенімді өз басындағы жағдайға жорыпты. Меңсұлудың әлегін жұқалап жеткізгеніме ол қолын бір-ақ сілтеді.

Жақсылық Рахматулла – Еңбек етіп, ел санатына қосылды ма десем... Махаббаттың машақаты ма еді, – деді үмітінің ақталмағанына өкінгендей есіней керіліп. – Солдатпын деп кеудеңді ұрғанда көкірегің аяққаптай, ал қыз мәселесіне келгенде ақымақ баланың бірі ғанасың. – Баршы ары, – дедім қылжағына шамданып. – Дос деп сырымды айтсам, дұшпанша мұқаттың ба... – Болды Тәке, болды енді, – деді Шахан райынан тез қайтып. – Дос әзілінде зіл жоқ. Ақылымды алсаң, оқуыңа бар, махаббат шіркін қайда қашар дейсің. Меңсұлудың кезекті пірәберкесі де, қыз атаулының бәрі сол, құлай сүйіп, құрақ ұшқаныңды білсе болды шыбын жаныңды шырқыратып отқа да, суға да салады. Сырыңды алдырмай, салқын ұстасаң болды ноқталаған ботадай монтаңдап соңыңнан қалмайды. Қыз жаны өзінше бір құпия ғылым. Оқу керек, зерттеу керек, оны. Шаханның пәлсапасы аздап көңілдің қобалжуын басайын деді. Сонда да Меңсұлуды көрмей тағат таппайтындаймын. Салып ұрып қыз пәтеріне жеттім. Терезені шертіп ем, іштен қылтиып Тыныштықтың төбесі көрінді. Іле сыртқа шығып «иә, не дейсің?» дегендей есіктің қимасынан қарады. – Меңсұлу үйде ме? – Жоқ... Сізге кеше түсіндірдім емес пе? Содан қайтып соқпады. – Ауруханаға түспепті, – дедім оған әй-шәй жоқ екпіндеп. – Алдапсың ғой. Шақыр Меңсұлуды... Өктем сөзім оның шайтанын қақшаңдатып жіберді ме, ызылып тұрған қызымның көздері алақандай болып, бағжаңдап кетсін. – Сіз кімге әкіреңдейсіз, ғашығыңызды нақа мен ұрлап әкеткендей. Мұндай тәлкекке көнер жайым жоқ. Ішіңіз сезіп тұрып жорта түк білмегенсіп, қазбалайсыз кеп, қазбалайсыз кеп. Қайсыңның ығыңа жығылайын... Меңеш енді сізге жоқ. Ол біреудің заңды зайыбы. Кеше неке куәлігін алды. Ертең елге кетеді. – А-а? Не, не-не дедің? – Жасырынбақ ойнағандай, тірліктеріңе түсінбедім. Сізге бәрін айттым деп еді Меңсұлу... Тыныштықтың үні бәсеңдей түсті. – Кезінде ойнап-күлген боларсыз. Енді болары болып, бояуы сіңгенде сіздікі ессіздік, аға. – Япырмай, – дедім жүрегім суып. – Аяқ астынан... – Аяқ астынан болған жай емес қой, бұл. Сіз армияда жүргенде басталды... Консерваториядан бір жігіт оған келгіштеп жүрді. «Мұның кім?» десем «нағашымыздың баласы ғой, маған домбыра тартуды үйретпек» деді Меңсұлу. Жігіт былайша...

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Ол толқып мүдірді. – Айта бер, Тыныштық, – дедім оның бүгіп қалғысы келгенін білуге ынтығып. – Жігіт жаман емес. Меңсұлуды жақсы көретінін жасырмайтын. Біздер жыл бойы бірге қыдырдық. – Иә, сосын. – Сосын болғанда Меңсұлу да оған кет әрі еместей-ді. Бірақ, сені аузынан тастамайтын. «Тұмаш келгесін нағашыммен таныстырамын. Екеуі дос болады. Мен Тұмашқа шығамын» дейтін. Көкірегім қыж-қыж қайнап, жүрегім шаншып-шаншып кетті. «Соқ өтірікті айлакер, мыстан» дедім ішімнен Тыныштықты жазықсыз балағаттап. «Тұмашқа шығамын». Маған шықса қайда кетті енді. Опасыз, опасыз қара бет...» Алғаш рет жанымдай жақсы көрген Меңсұлуды осылай тілдедім. Оның «кешіре алсаң кеш мені... жаныңа жара салам деп ойлаған емен... жүрекке түскен дерттің емі жоқ» дегені санамда жаңғырып естілді. – Ертегі айтқандай соза бермесең нетті, қарындас. Тоқетеріне тоқтасай. Ол осының бәріне өзі кінәлі жандай жасқана баяндады. – Бірде кинодан келсек есік алдында жігіт отыр. Мен оларды оңаша қалдырып ішке кірдім. Біраздан соң Меңсұлу келді де «Бәкірмен бір жерге барамын. Туған күні екен. Бармасам өкпелейді... тез келемін» деді. Содан ертесіне бір-ақ оралды. «Бітті Тыныштық... бәрі де бітті» деді ол қорқынышты үнмен сыбырлап... Бәкір қарақшы алдап апарып... Несін суыртпақтайын, түсінген шығарсыз. Енді міне, үйленді. Мен жанымдағы орындыққа сылқ етіп отыра кеттім. Мен алғашқы махаббатыммен осылайша қоштастым. Меңсұлуды жазғырмадым. Және оның қателігін кешіре де алмадым. * * * Институтты бітіріп, Қызылқоғаға оралғанда жанымда жұбайым Бәкәнім, тұңғышым Гүлбаршын бар еді. Поезден біздерді Жұпаш, Мұрсат, Мәмбетхан, Тыным және Гауһар күтіп алды. Сыныптас достардың құшағы оттан да ыстық, гүлден де нәзік қой. Бір-бірімізді көргенде жер мен көктің арасы қызыл жалынға оранып кеткендей-ді. Жұпаш пен Мұрсаттың жайы белгілі, екі баласы бар, тату-тәтті отбасы. Жұпаш кітапхана қызметкері, Мұрсат аңшылар қоғамының инспекторы, екеуі де институтта сырттай оқиды. Мәмбетхан әлі сүр бойдақ, жаңадан ашылған Шалқия кенінде шахтер. Ал, әдебиетші Тыныммен

Жақсылық Рахматулла мектеп бітіргеннен кейін хат алысып көрмегем, оның мұғалімдер даярлау институтына түскенінен хабарым бар. Екеуміздің мектептегі қарама-қайшы, шәлкем-шалыс қарым-қатынасымыздан көңілде қалған миттей де дақ жоқ. Мен кейде мектеп бітіргенде түскен достарымның суретіне үңіліп отырып, оны да бір көруді аңсайтын едім. Енді қарасам, Тынымның ойлы, мағыналы жанарларында осы кездесуімізге деген көптен күткен сағыныш оты маздап тұрғандай... – Сіз сүйікті Бәкәнім боларсыз? – деді Тыным біздің ақар-шақар қауышып, дүниені естен шығарған шаттығымызға қызыға қараған Бәкәнімге қолын ұсынып. – Қадамыңыз құтты болсын! – Сіз сүйікті Гүлбаршын сұлу боларсыз, – дейді Мұрсат мамасы мен папасын кезек-кезек құшақтап, дабырлап, даурығып жатқан бейтаныс адамдарға жаутаңдаған сәбидің бетінен сүйіп, жүрегің Қызылқоғаның аптабындай ыстық, көңілің Жетісудың ауасындай мөлдір болсын, періштем! – Сіз сүйікті Гауһар перизат боларсыз? – деймін Тынымның келіншегі, қыпша бел, күлім көз, еліктей елеңдеген әдемі жанға бұрыла, өзін сырттай білетіндігімді танытып. – Сіздің де қадамыңыз құтты болсын! – Рахмет, – дейді ол еріндері гүлдей үлбіреп. Осы мезет Гүлбаршынды көтерген Жұпаштың жүзіне көзім түскенде жадыраған жанымның жауқазынын ұйпалақтап, жапырып жібергендей бір дауыл шайқап өтті. Ол сәбидің кеудесіне бетін басып үнсіз егіліп тұрған-ды. Сонда Меңсұлу оралды, есіме... Жұпаш дәл қазір Бәкәнімнің орнында өзінің сәби кезінен бірге өсіп, қызыл желең қымбат шақтардағы сырласы, аяулы құрбысы Меңсұлудың болмағанына қапаланды ма екен? Дәл қазір ғана біздің екі айрылған өзендей біржола бөлектеніп кеткенімізді алаңсыз мойындады ма екен? – Қуанған мен қорыққан бірдей, – деді Мұрсат жарының толғанысын Бәкәнім мен Гауһарға білдірмегенсіп, жуып-шайып, қой енді... Мұның не, сәбиді шошытасың. – «Класкомның» жүйкесін жұқартып, жүрегінің винтін босатып қойғанбысың, антұрған, – дейді Мәмбетхан ыңғайсыздана қауқалақтаған Мұрсатты қағытып. – Қарашы, баяғы тастың бордай үгітіліп берекесі кеткенін. Жарамайды, мұныңыз, «класком» жолдас. Жұпаш сыңарын іздеген қайғылы аққудай тымық көңілдің бетін дірілдетіп, көз жасын тыя алсайшы...

ДАЛА ТОЛҒАУЫ * * * ... Иллюминатордан көз салсам, біз тұтасқан қою бұлттардың бетімен қалықтап келеді екенбіз. Қолшатырын жоғалтқан Меңсұлудың үстіне сол бұлттардан сорғалаған қара нөсер құйылып, ақтарылып жатқандай... Қолшатыр да, мен де оған қорған болмастай, тым алыста, тым биікте ұшып барамыз, ұшып барамыз... * * * Меңсұлу... Көк «волганың» артқы орындығында отырмыз. Жолдың екі жағасындағы аспанмен таласа өскен ақ теректердің қаз-қатар сап тізген жалаңаш діндері көз ілеспес ағындай сусып қалып барады. Асфальт жолдың шегі жоқ, қалың ағаштардың орман қойнауын қақ тіліп белгісіз жаққа жұтынып жатыр. Шофер машинасының екпініне сүйінгендей рөлге жабысып, құшырланып, жылдамдықты еселей түседі. Ашық терезеден гулей соққан самырсын иісті қоңыр самал бойыңды балбыратып, жаныңды рақат бесігінде әлдилейді. Әне, «Ақбұлақ» кафесі жарқ етіп көрінді де жалт етіп сырғыды. Жол, көгілдір жер бетін жалап аққан бұлан судай сусыған сүмбіл жол зыр қаққан доңғалақтардың астында мың бүктеліп, мың жазылып, қос қабағын жасыл таулармен исіндіріп, маңдайын Медеудің қарлы жотасына төсеп құлдырайды-ай, кеп. Меңсұлуға қарасам балауса білегін есіктің ашық әйнегінен жартылай сыртқа ұзатып, сүп-сүйкімді алақанын омырауына төсеген. Көркіне сымбат берген қалың қасы жазылып, ұзын кірпіктері айқасып, әлгінде ғана тәтті ұйқыға дендеген сәбидей маужырайды. Өзі осы мезетіне шексіз ризалықта тәрізді, тіршіліктен тіпті де алаңсыз қалыпта. Топтолық еріндері қауызын енді-енді ашып, күн нұрына күміс жапырағын жайған даланың қызғалдағындай құлпырады. Үлбіреген гүл еріндері еріксіз өзіне ынтықтырып, иіле бергенімде бота көздердің тұңғиығын бүркеген мақпал кірпіктері дір етіп барып, жазылып кетті. Тіршіліктің бүкіл болмысын қиял мен ойдың әлеміне сыйдырып, табиғат пен махаббат ләззатына ұйыған перизат жүрек талаурап тыныштық тілегендей. Сол тыныштықты бұзуға батылым жетпеді. Біздер тіс жарып тілдеспедік. Сусыма жол биік шыңның басына өрледі. «Волганың» екпіні бәсеңдесейші, әуелгіден бетер зымырайды. Дүние ғажап сананың діңгегін бойлап шыр айналады. Біз, манағы қалың ақ теректердің етегін түріп, енді шымқай қара-көк алып шырша ағаштарының арасымен зырладық. Қоңыр самал қоюлап, мұздай желге алмасты. Меңсұлу терезеден ығысып маған ақырын тығыла түскендей. Еппен ғана қыздың жып-жылы, жұп-жұмсақ иығын

Жақсылық Рахматулла орай құшақтап, солқылдақ денені өзіме қарай икемдедім. Қарсылық етпеді. Қайта осы батылдықты әріден тілегендей ме?... Манадан сөлпиіп отырған ынжықтығыма өкіндім. Жол таусылмаса екен, тәңірім! Машина тоқтамаса екен, тәңірім! Меңеш айдай маңдайын оттай жанып, өрекпіген кеудеме сүйеді. Оның ыстық демінен бойыма бұрын-соң байқалмаған ерекше нұр-шапақ құйылды. Бетімді қыз шашының жібек толқынына көміп жібердім де аңқыған жұпарды тойымсыз жұта бердім, жұта бердім. Тағдырымның осындай бақыттылығы есімді алжастырып тастады. Бір кезде есімді жинасам, көк волгада емес, көк шалғын оранған жердің алақандай бөлігінде отырмыз. Құшағымда Меңсұлу. Жаңағы ұшы-қиыры жоқтай көрінген асфальт жол да, зәулім шыршалар да, жұлдыздай аққан машина да зым-зия ғайып болған. – Ұйқыңды аш, Тұмаш! – деді Меңсұлу құлағыма ернін тосып. – Көрмеймісің, біз қайдамыз? Санам буалдырланып, буынымды бекіте алмадым. Ол жаймен сыбырлады: – Біз космостамыз... – Кос-мос-та-а? – Иә, жаным! Ақ бұлттардан әр-ме-е-н, жұлдызға жа-қын-н жерде. Меңсұлу құшағымнан босап бойын жазды да мені орнымнан сүйеп тұрғызды. – Қар-ра-ш, Тұмаштай-й! Біз Құдірет иемнің патшалығындамыз. Мен жан-жағымдағы көрініске қарап, таңданғаннан тілім байланып қалды. Расында да біз жерден тым биікте, зәңгір аспанның астында тұр екенбіз. Дүние әлем тұңғиық, мөлдіреген тылсым. Аяғымды сәт аттасам түпсіз шыңырауға шым батып кетердеймін. Сол, көз суырған тұңғиық бетінде көктемгі сең көшкініндей ақ ұлпа бұлттар қалқып жүр. Ұлы күннің алтын табағы от шашқан кометадай жарқырап, сонау төменге бұлдырап, құлап бара жатты. – Біз қай-да-мыз? – Кос-мос-та! – деді Меңсұлу есін алған сұлулыққа елти күбірлеп. – Көрмеймісің, табанымыз жерде, денеміз аспанда. – Қайдан келдік? – Қызылқоғадан, – дейді ол, балбыраған ерке үнін тамылжытып. – Қорқып тұрмысың? – Жо-жоқ! Қашан келдік екен? – Ма-на-а... Меңсұлу иығыма еркелей асылып, бетімді қызыл орамалының ұшымен ойнақы желпіді.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Шынында да білмейсің бе, Тұмаштай? – Қалай жеттік біз? – Кәдімгідей ұшып келдік. – Ұ-шы-ы-п? – И-ә-ә. «Волга» төменде қалды. Сен аяғымды жерге тигізбей көтеріп алдың да биіктей бердің... «Өзім жүрейінші» десем тыңдамадың, бұлттарды кешіп өрлей бердің, өрлей бердің... Осында келген соң бір-ақ демалдың. – Рас па?.. Ол үнсіз басын изеді. – Жазатайым тайып кеткенде ғой, біз бүйтіп тұрмас та едік. Меңсұлу кенет мойнындағы кішкене қызыл орамалын қолына алды да жанымыздан тым жақын өте берген алақандай ұлпа бұлттың үстіне қоя салды. Орамал ақшақардың бетіне жайылған қыжым-күрең қандай құлпырып, біртіндеп алыстай түсті. – Е-е-е-ей! Меңсұлу қанқызыл шөкімдей бұлтқа қарай қолдарын жазып, дауыстап жіберді. – Қайда әкетіп барасың, менің жібегімді! О-ра-лың-да-а-а-р! Бұлт болса теңіздің бетіндегі құйттай қызыл қайықтай қалт-қалт етіп ұзай берді. Көгілдір шыңның басында, Бұлтқа жаптым орамал. Сүйгенім менің қасымда, Тірегім, теңім бола алар... Мен қарап тұрмай аузыма түскен ұйқасты соғып жібердім: – Теңеймін сені асылға, Махаббатымды бағалар. Құстай ұшып осында, Орамалың оралар... Меңсұлу әр сөзімнен мағына іздегендей ойланды. Сосын көңілі толмағандай таңдайын тақ еткізіп, басын шайқады. – Жоқ. Келіңкіремейтін сияқты... «Махаббатымды бағалар» дейсің бе? Ол қызарып кеткенімді аңғармағансып ойын өрді. – Махаббат деген құдіретті қастерлеумен өтсек-ау! Баға... Меніңше оған баға беру келіспейтін түйсік. Ол зат емес, болмаса ақыл мен күштің

Жақсылық Рахматулла атқарып тастар іс нәтижесі де емес. Махаббат жақсы-жаманға, орта төменге бөлінбесе керек. Ол, ол... Меңсұлу көкейіндегі байламын жеткізе алмай, қатты толқып кетті. – Махаббат – адам жаратылысының ең бір қасиетті байлығы, асылдың да асылы, ар мен адалдықтың бұла сезімі. Ренжімеші, Тұмаш! Сен әншейін айта салдың ғой, ә? Ұйқас үшін айтылған бір шумақ өлеңсымақтың қыз жүрегіне мұншалық ауыр тебіреніс тудырарын пайымдаппын ба? «Махаббатымды бағала, мен де сенің махаббатыңды бағалайын. Мен сүйсем сен де сүюге міндеттісің?» дегендей миғұла мағына тудырған болдым ба? Аңдамай сөйлеген ауырмай өледі... Осындай ойлар басыма ұялағанда жерге кіріп кете жаздадым. Бойымдағы жалынға біреу бір шелек су құйып жібергендей денем тоңазып, маңдайымнан мұздай тер бұрқ етті. Бұл мезетте Меңсұлу маған қырындап сонау жақтағы түйдек-түйдек ақша бұлттардың ішінде, меңіреу түндегі маяктың жарығындай бір сөніп, бір жанып, еміс-еміс көрініп бара жатқан құйттай қызыл бұлтқа ынтыға қарап тұрған-ды. – Тұма-а-ш! – деді ол маған жалт бұрылып. – Менің қызыл жібек орамалым кетті ғой. Қайтаршы бұлтты! Әкелші жібегімді! Орамалым-м-м... Көңілі сынған баладай солқылдап жылап жібергенін көргенде қапелімде не айтарымды ұмытып, қыбыжықтай бердім. Күйімді қалтқысыз түйсінген қыз: – Өзім... өзім әкелейін... Қазір. Е-е-е-ей. Эге-е-е! Тұмаш бұл-л-л-т, – деп дауыстаған бетінде жеңіл секіріп, жүгіре жөнелді. – Меңеш! Тоқта! Құлайсың! Құрсыншы сол орамал... Қайтшы кейін... Мұны есіттіріп айттым ба, жоқ ішімнен айқайладым ба?.. Қыз соңынан жүгіруге ұмтылып, аяғымды көтере бергенімде төменге көзім түсіп кетті. Тұңғиық шыңырау... Денемнен ток өткендей қаным ұйып, орнымнан қыбыр етуге батылым бармай, маталып қалдым. Сұм қорқыныш, шайтан үрей меңдеді. Меңсұлу қорыққан да, құлаған да жоқ. Ол қанатты періштедей, ал нақа турасын айтқанда ауасыз кеңістікте жүрген космонавтай көк көйлегі көк зеңгірмен жұптасып, арқасына төгілген қап-қара шашы толқындай тербеліп жүгіріп барады. Әне, әне қызыл бұлтқа да таяп қалғандай. Гүлге қонған көбелектей етегі желбіреп, орамалына қолын соза берді... Мына ғажапқа не дерсің? Кенет, тұмша бұлтқа жан біткендей шайқалып кетті де көз ілеспес шапшаңдықпен зымырай жөнелді. Қап, әттеген-ай! Меңсұлудың саусағы қызыл бұлттың жалына тиер-тимес қана, сәл қалды ғой, сәл, сәл...

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Сүйген қызының орамалын алып қашқан бозбаладай бұлтылдаған қызыл бұлт тіпті де жеткізер емес, көгілдір мұнарға сіңіп бара жатыр... Көк көйлегі көлбеңдеген Меңешім оның соңынан қуып барады. – Тұ-ұ-ұ-ма-а-аш! Ор-а-ма-лы-л... Тұ-ұм-а-а-а... * * * – Тұрыңыз, інішек! Тұрыңыз!.. Сізге не болды? Әлдекімнің иығымнан қатты-қатты жұлқып, дауыстағанынан ояндым. Көз алдым бұлдырап, сең соққандай мәңгіреп, ұзақ отырып қалсам керек. Бетімді сипап едім, алақаным дымқылданып шықты. Тер ме, әлде... Тағы сүрттім. Жанарларым булана берді. Көкейде әлгіндегі көрген түсім айна-қатесіз сайрап тұр. Меңсұлу... Қызыл жібек орамал жамылған ақша бұлт... Қыз соңынан ере алмай, шың басында мөлиіп тұрған мүсәпір халім... Неткен келеңсіз түс еді, бұл. Жанымдағы жолсерігім жайымды байқап отырғандай, маған: – Қызылқоғаға қонып та үлгердік, – деді даусын кенеп. – Сіз сырқаттанып қалмадыңыз ба? Түсіңіз қашып кетті. – Жо-жоқ. Анау үйелеп қалғандай мол денесін ырғап барып созалаңдай тұрды. Бізден басқалар тегіс қозғалып, шығар есікке беттеген. – Кешіріңіз, – дедім жолсерігімнің қара дипломатына қол жалғап. Ол жоғары жүк белдігінде. – Самолетке отырсам болды, ұйқы деген бәлекет меңдеп алады, өстіп... – Оқа емес, – деді ол қолқылдай күліп, – абыржымаңыз. Сірә, шығарда мықтап жолаяқ жасағансыз да! Е-е-и, несін айтасың інішек, ондай-ондайдың не атасын бастан өткердік қой. Бәрі де денсаулықтың арқасы. Қызылқоғаның күні баяғысынша жанып-ақ тұр. Жерге табаным тигенде көңілдегі мұң-нала бір ауық сейіліп, кеудені артта, тым алыста қалған оралмас сәттерге деген сағыныш кернеді. Алтын бесік туған жер менің қаз басқан балалық шағым мен арман қуған жігіттік дәуренімнің қайта оралмас мезеттерін бойына сыйғызып беймәлім бір ғанибеттік мейіріммен құшағын аша берді. * * * ... Иә, мектеп бітіргенімізге көп жыл өтті. Менің сыныптастарым қазір жер-жерде, біреуден ілгері, біреуден кейін тұрмыс құрып, халқадерінше өмір кешуде. Есейдік, отбасы құрып жар құштық, бала сүйдік.

Жақсылық Рахматулла Ешкімнен кем емеспіз. Тамақ тоқ, киім көк. Әрқайсымыздың көздеген мақсатымыз, тілек-арманымыз бар. Заманның тыныштығы, елдің, жердің амандығы, бақытты өмір біздерді болашаққа құлшындырады, биік-биік мақсаттарға қарай қанаттандырып, көкірегімізге жарық нұр құяды, тіршіліктегі кейбір қиындықтар бұралаң-бұралаң жолдар болмаса діттеген қияңа шығуға ешбір кедергі жоқ. Оларды бұзып-жарып өтуге болады, өтіп алған соң көрген тепкірешің тез ұмытылады, соншалық қиналып, арып-ашып шыққан биігің енді түкке тұрғысыз бірдеңе секілді көрінеді, оны қанағат етпейсің, алға жүресің, сонау алыста мұнартып тұрған екінші бір биік шыңға шығуды армандайсың... Өмір деген осы. Алға ұмтылу, бір күніңнен бір күнің ыстық. Тіпті өткен өміріңнің бақыты мен азабын ойлап, еске түсіруге де мұршаң келмейді. ... Түн. Ауылдың момақан түні. Төңіректі жым-жырт тыныштық, жұмбақ, жұмсақ тыныштық қаузайды. Сол тыныштық буын-буыныңды ұйытып, маужырата түскендей. Күндізгі керімсалдың беті қайтқан, алдан салқын леп соғады. Совхоздың сонау алыстағы жүгерілігі тұстан трактордың үні талып жетеді. Ол да еңсені езген тылсым түннің ұйқысын бұзуға күші жетпегендей булығып, әлсін-әлсін үзіліп шығады. Көрші үйдің терезесіне тамған жұлдыздардың сәулесіне еріксіз көзім түседі. Ол бейне мөлдір су астында ұсақ-ұсақ ақ малта тастардай дерсің... Біз, үй иесі Тыным екеуміз есік алдындағы орындықта отырмыз. Мені үнсіз тыңдаған сыныптасым енді орнынан тұрып, арлы-берлі жүре бастады. Қолын артына ұстап аяғын енжар басады. Балалық шақ, мектептегі күндер, алғашқы махаббат жайында естіген әңгімесі көңілін толтырмағандай, оған мүлдем еліте қоймағандай жақ ашпайды. Ол сәлден соң орнына жайғасты да, қолын тізесіне таяп «сен осы не деп отырсың, саған не десем екен» дегендей бетіме еріншек қарады. Қараңғыда жүзіндегі сол құбылысты түстеп танымасам да, тәніммен сездім. Тыным сөйледі. Үнінде қажығандық па, жоқ қамыққандық ба, бір түрлі немқұрайды сарын бар. – Балалық шақ, мектеп, өмірлік дос болуға серттескен, күнделік жазып көз майын түгескен, қыздарға қырындап киноға шақырған алаң-жұлаң күндер... Осыдан басқа еске алатын не бар бізде. Айтуға да ұят, қызығы да жоқ. Пәлендей ерлік жасап елді таңдандырғандай не істедік, нені қырдық... Алғашқы махаббат дейсің... Сол қайсымызда болды? Қозы мен Баяндай, Төлеген мен Жібектей болып өліп-өшкен кім бар? Мүмкін Мұрсат пен Жұпашты мысалдарсың. Екеуі мектептен дос болды, біріне-бірі ғашық болып қосылды дейсің... Оның рас, қосылды, қазір балалы-шағалы, жаман тұрмайды. Бірақ олар мектепте жүргенде серт байласып осылай боламыз деген жоқ. Жо-жоқ, көңіліңе

ДАЛА ТОЛҒАУЫ келмесін, онда олардың мұрнына махаббаттың исі де келмейтін. Бірге оқыдық, бірге өстік, білеміз ғой... Мұрсат қызға қырындамақ түгілі шалбарының жыртығын жамап, мұрнының суын сүртуге шамасы жоқ, ой-өресі таяз бала тұғын. Ал, Жұпаш «класкоммын» деп шілтигеннен өзге дымды ойламайтын. Екеуін қосқан жағдай, обстоятельства. Оқуға түсуге екеуінің де жағдайы келмеді, біздер қалаға кеткенде олар ауылда қалды. Күн сайын кездесті, біріне-бірі үйреністі... Әне, содан кейін үйленді... Жоқ... мектепте жүргенде қыз бен жігіт арасында мөлдір махаббат болады екен дегенге өз басым сенбеймін. Қалай болады ол? Ойласаңшы, ақыл-ес тоқтатпаған әуелкі жаста сүйіспеншіліктің парқын кім біледі? Бірге би билеп, кешке үйіне дейін соңынан сүмеңдеп еріп барған баланың талайын көрдік... Сендер Меңсұлу бәрің кинолатып жүрдіңдер, хат жазыстыңдар... Басқа не бітірдіңдер... Бәлки соны да махаббатқа есептерсің... Есептесең Меңсұлу қайда, сен қайда? Шын ғашық болсаңдар неге қосылмадыңдар? Кім кедергі жасады? Бәкәнім ше? Оған сүйіп қосылған жоқпысың?.. Үндемейсің. Мойындайсың ғой... Е, е досым, ренжитін ештемесі жоқ. Алғашқы махаббат деп ауыз толтырып айтуға тұрмайды. Кіммен тағдыр қосып, семья құрсаң алғашқың да, кейінгің де сол махаббат. Мысалы, мектепте де, институтта да мен қыз сүйіп көргем жоқ. Сенесің бе, шыным осы. Студент кезімде жігіттердің «ана қыз андай, мына қыз мындай екен», «анаусымен өйттім, мынаусымен бүйттім», деп лепіріп жүргенін естідім, көрдім. Солардай болуды армандадым да. Біреудің туған күніне, біреулердің үйлену тойына, мерекелік кештерге барып, әйда қым-қуат араласып, шалқып-тастық, сыланып қыз көзіне түсуге тырыстық. Шарап ішіп бикештерге қылжақтаған, өктемсіп құшып, сүйген иттіктеріміз де болды. Пендеміз ғой, болды. Бірақ мен ешкімге елжіреп, емініп «сені сүйемін», «сен болмасаң өлемін» деп өтірік мүләйімсіген емеспін. Көрмесем тұра алмайтындай біріне ғашық болған емеспін. Сонда бұл, сеніңше тас жүректігім бе, мүсәпіршілігім бе, болмаса біреуден кемдігім бе? Жоқ, достым мен өзімді олай кемсітпеймін. Қайта бұл мендегі тазалық, сезімімнің ұстамдылығы. Махаббат ол – сыйластық, қыз бен жігіт арасындағы бір-біріне деген ықылас, мінез, ой үйлестігі, ішкі дүниенің мәдениеті. Сол сыйластық, үйлесімділік болса тұрмыс құру ешқайда қашпайды. Сүю, ғарыштық сезім ол – санадағы көркем сурет, тәтті қиял, жазушының, ақынның ойдан шығарған шатпағы. Жоқ, мұнан мен махаббат деген ұғымды санадан сызып тастау керек демеймін. Қайта оны санаға сіңіре берген жөн. Өйткені ол адамдарды отбасының беріктігіне, жақсы тұрмыс, жақсы өмірге тәрбиелейді. Махаббат деген ол идеология, ол моральдық насихат...

Жақсылық Рахматулла Көп сөйлеп басыңды шаттым-ау, Тұмар. Махаббат туралы көзіңді ешді ашқандай, данышпансып кеттім бе... Не десең о де. Әркімнің өз пікірі бар. Мен өзімдікінде қаламын. Және де, бұл мәселені онан әрі созуға құлқым жоқ... Текке уақыт өлтіргім келмейді. Қажеті қанша... Ішке кірейік, демалайық... Гүлекең төсек жайлап қойған болар. Ертең оныншы сыныпта ашық сабағым бар еді. Баяғы біздің кезіміздегідей емес, өзгеріс көп, талап күшті. Тыным орнынан тұрып ұйқысырай есінеді. Мектептегі күндерді, алғашқы махаббатты еске түсіріп елерген қызбалықтан арылған сыныптасым бұлтиған қарнын сипап қойып салмақпен сөйлейді. Мен толқып бара жатқандай болдым. Шілденің түні соншалық салқын болмаса да белгісіз ызғар денемді қарып өтіп іші-бауырымды қалтыратқандай дірілдеп кеттім. Ішке кірдік. Сыртта едәуір отырып қалыппыз. Гауһар да, балалар да әлдеқашан ұйықтаған сияқты, үйдің іші жым-жырт. Екеумізге төсек қатар салыныпты. Көптен бері жүздеспеген сыныптастар оңаша сырласып мауқын бассын деген ғой, Гауһар. Тыным менімен күнде көрісіп, айтар әңгімесі таусылған жанша жастыққа басы тиісімен пыс ете қалды. Бір бөлмеде, өзінен қол созымға жетпейтін төсекте біраздан бері кездеспеген бала күнгі жолдасы жатқанын қаперіне де алмады. «Біз қалай боп кеткеміз, Тыным... Бір жылдың төлі, бір сыныптың түлегі емес пе едік, Тәке! Біздер осылай кездесуге тиіспіз бе? Сағыныш, бір көріп сырлассам деген ынтықтық қайда? Мұндай салқындық, немқұрайлылық жараса ма, бізге? Әуелгіде бәрі жақсы басталды. Жұмыспен келіп, өздеріне сәлем бере шығуға бұрылғанымды естігенде қуандың, Гауһар да, балалар да жадырап мәресәре болды. Сосын дастарқан басында көңілді отырыстық... Сыртқа шықтық... Сыныптастардың қайсысы қайда жүргені, қызметі, отбасы, тұрмысы жіпке тізілді. Сен өзіңнің жұмысыңды, айлық жалақыңды, мектептегі қызметтестеріңді, бала тәрбиелеудің қиындап кеткенін, иә, иә жақында жекеменшік машина сатып алмақ ойыңды айттың. Директордың орынбасарлығына көтерілу ниетінен де талабың бар екен. «Қалада істейсің, бізден гөрі үлкендермен қатысың тәуір, не көмегің бар? Септігің тисін де сенің де» деп әзіл-шындай сөз қашырдың. Оған ықылас білдірмегесін «Бүгінде басыңда шырақ жанып тұрса да жайлы қызметке қолың жетпейді... Сүйенерің болмаса білімің, қабілетің далада қалады» деп сары уайымға салындың. Не болды саған, Тыным? Мансапқорлық дертіне қалай шалдықтың? Озық ойдың өкілі – мұғалім деген атың бар. Ұят емес пе?.. Өмір туралы осылай ойлау масқара емес пе? Дәл солай деп бетіңе айтуым керек еді. Мен сені ренжіткім

ДАЛА ТОЛҒАУЫ келмеді, үндемедім. Әңгіме бетін балалық шаққа бұрып ем, бірден өкпеледің. Рас өкпеледің. Даусың өзгерді, тәтті асыңа бір уыс тұз тастап жібергендей тыжырындың. Содан ал кеп сайрадың. Балалық дәуреннің еске алар қызығы жоқ болды. Мұрсат пен Жұпаштың, Меңсұлу мен менің арамыздағы сүйіспеншіліктің бетіне түкірдің... Махаббат – идеология, насихат дедің. Ту, адам емессің ғой Тәке. Түсінігің осы болса, жетіскен екенбіз... Жарыған екенбіз педагогқа. Сендей сезімсіз, мылжың «философтың» тәрбиесін алған бала не оңсын. Аулақ, беті аулақ... Япырмай, мынау Гауһарға да осылай көки ме екен? Маған айтқан «жарқын» ойларын оған да жайып салды ма екен? Ұят-ай... Сонда Гауһар не деді екен? «Топассың... Сенімен бір қазаннан ас ішіп, бір төсекте жатуға жиренемін» деген болар. Ондай пікірін естімеген де, естісе тұп-тура солай дер еді... Тынымдыкі мені мажықтыру, әдейіге жүйкелету болар, мүмкін. Қызметін көтеруге қол ұшын бермейтініме қырсықты ма?... Немесе, біздердің мектептегі достығымызды әліге дейін күндей ме? Өзінде болған махаббатты өзгеге қиғысы келмей ме? Не де болса ішімдегісін ақтарып салды. Енді сонысына рақаттанғандай алаңсыз пысылдап жатыр. Ұйқы келер емес. Мені Меңсұлу туралы ойлар мазалайды. Аэропорттағы тосын кездесуден кейін «Қалай жүр екен, Меңеш? Мен туралы, біздердің алғашқы махаббатымыз туралы ойлай ма екен, бірауық. Өз өміріне риза ма, жоқ па?.. Меңеш мені шын сүйді ме екен?..» деген сұрақтарға жауап іздеп қиналып жүрдім. Егер кездеспегенде ше? Онда дүниеде сондай бір аяулы жанның бары-жоғы ескермес пе едім? Алғашқы махаббат ұмытыла ма, ұмытылмаса ол қандай махаббат болғаны... Жоқ, мен оны бұрыннан да ойлайтынмын. Көруді аңсап, сағынатынмын. Бірақ ол сағынышым өзіме де, өзгеге де білінбей жанымның жеті қат тереңінде маздап, санама жарық сәуле шашатын. Сол жарық сәуле есейгендігіңе, отбасын құрып жақсылы-жаманды ғұмыр кешкендігіңе қарамай жүректің соғуымен бірге лапылдап жанады да тұрады екен. Оны ешкім де, ешқашан өшіре алмайды, не ұрлап әкете де алмайды. Ол сенің теңдесі жоқ асыл қазынаң. Ешкімге сыйлай алмайсың, еш байлыққа айырбастай алмайсың, не өзің де қықықтап құмардан шықпайсың. Сол жарық сәуле өмірге деген құштарлығыңнан, табиғат анаға деген, жарың мен балаңа деген, бүкіл дүниедегі жақсылық атаулыға деген ғашықтығыңның, адалдығыңның дәнекері тәрізді. Мен алғашқы махаббатымды ұмытқан емеспін, ұмытпаймын да. Сондай бір бақыттың басымнан өткеніне, сол бақыт әліге дейін кеудемде нұр шашып тұрғанына қуанамын. Меңсұлу екеуміздің тағдырымыз табыспаса да, біздер армандаған, сағынтқан мақсатқа жете алмай басқа

Жақсылық Рахматулла жардың құшағында ләззат құшсақ та мен алғашқы махаббатымды өмірімнің нәрі деп білемін. Махаббатсыз адамды, біреуді жан-тәнімен сүйіп, сол сүйіспеншіліктің қайғысынан да ләззат алмаған жанды бақытты деп ұқпаймын. Ондай жандардың рухында өмірдің жақсылық мейірімі, ыстық нұры болмақ емес. Ал, көкірегінде күн шуағындай жылы нұры, мейірімі, ақ сәулесі болмаса, ол әншейін қуыс кеуде пенде, мансапқор, бақ дәулеттің жолын қуған бейшара. Ондай жандардан жақсылық күтуге болмайды, сатқындық, аярлық, арамдық дегендей залым қылықтар, жаман әдеттер алдымен солардан тарайды. Тыным пысылдап жатыр, мүмкін түсінде ақ «Жигулиін» зырқыратып мектепке бара жатқан шығар. Әлде жоғары сынып оқушыларына «махаббат деген көркем сөз, қиялдағы аңыз. Біле білсеңдер ол тәрбиенің бір құралы. Ол насихат, қыз бен жігітті берік отбасын құруға, адалдыққа үндейтін үгіт, идеология» деп ойдан шығарған мыжымасын мыжып тұр ма? Немесе, армандаған қызметіне жайғасып алып, енді директордың орындығына отырудың қамымен тамыр-таныс, жолдас-жора іздеп сабылып жүр ме... Менің ұйқым келер емес. Меңсұлумен аэропортта жолыққаннан кейін, бірер ай өткесін Мұрсаттың үйіне бардым. Қызылқоғада сыныптастардан екі-ақ үй қалғанбыз. Тыным осы Миялыдағы мектепке ауысып кеткен. Үйін көшіріп алған соң қатынас үзілген. Бір қалада тұрып ашық-жарқын араласпайтын құрдасты енді айында түгілі жылында да бір көруге зар болғанбыз. Мұрсат пен Жұпаш біздің отбасының ең жақын туысы. Қиналсақ та, қуансақ да бірімізге біріміз демеуміз. «Сенің басқа сыныптастарың бір төбе, осы екеуі бір төбе, – деді бірде Бәкәнім маған. – Бір анадан туғандайсыңдар... Сыйласқандарыңды көріп тұрып қызығамын, қызғанамын. Кейде неге мен сендермен бір сыныпты оқымадым екен деп те өкінемін. – Сен өзіңді өгей санаймысың, – дедім оған таңданып. – Біздер бірге емеспіз бе? – Біргеміз ғой. Сенің достарың маған да жақын. Сонда да үшеуіңнің араңдағы достық өзгеше. Қалай айтайын, терең, өткелсіз терең... Келіншегімнің біздердегі достықты осылайша бағалағанына мерейім өсті. «Бірге оқымадым, Меңсұлу құсап бірге жүрмедім» деп өкінбе жаным. Сен менің Меңсұлуымсың... Ол болмасаң да соның рухы, соның жүрегі мен жанысың сен. Алғашқы махаббатымның қайғысын ұмыттырып, маған деген ақ-адал сезіміңмен, ақыл-парасатыңмен өмірімді алаулатып мақсат тұлпарына қайта мінгіздік. Сенің ақ адал тілегіңнің жебеуімен, оттай ыстық жүрегіңнің демеуімен алынбас

ДАЛА ТОЛҒАУЫ қамалды бұзып, өткел бермес ағыннан өтуді үйрендім. Әлі де сол, сенің періште махаббатың мені қиядан қияға сүріндірмей жетектеп келеді. Меңсұлуды білесің бе, жоқ па, екеуміз туралы естідің бе, жоқ па, ол мені мүлдем толғандырмайды. Ол сені де толғандырмасын, көңіліне алаң салып, сезіміңді уламасын, сәулем. Егер мен Меңсұлуды сүймедім, ол балалықтың алып-ұшпа әлегі десем, онда сен де өзіңді бақыттымын деп есептеме. Өйткені алғашқы махаббатын, мөлдір сезімін бағаламаған адам, өзін өзі алдаған адам кімге опа береді, кімнің қадіріне жетеді, кімді бақытқа бөлейді.! Ешкімді де емес. Егер мен Меңсұлуды шын сүймедім десем онда саған деген сезімім де адалынан болмас еді. «Сендермен бір сыныпта оқымадым, Меңсұлудың орнында мен неге болмадым» деп өкінбе, ардағым. Сен менің Меңсұлуымның өзісің. Сол болмасаң да соның жаны мен жүрегісің. Екеуміз бірге оқығанбыз, бірге жүргенбіз... Оқымасақ та, жүрмесек те, алғаш рет сүйісіп, жүрегіміздің дүрс-дүрс соққан үнін тыңдап, шаттыққа кенелмесек те сенен өзге бақытты іздемеймін. Егер Меңсұлу келіп «Тұмаш, жүресің бе, менімен. Мен сені сүйем ғой, өткен іс өтті, оған екеуміз де кінәлі емеспіз. Бәрін ұмытайық» десе мен селт етпес едім. Рас, селт етпес едім. Қазір Меңсұлу мен үшін көп достардың бірі ғана, басқа түк емес. Санамда бүгінгі Меңсұлу жоқ, кешегі ұяң махаббатымның тәңірі болған балаң қыздың айдай бейнесі қалқып жүр, иә, қазір менде қалған тек сол тұңғыш махаббат қана. Оны жүрегімнен сызып тастай алмаймын, оған құдіретім де жетпейді. Кешіре гөр, мені, Бәкіш. Меңешті де, мені де, өзіңді де кінәлама жарығым». Бәкәнімнің еркелей қараған жүзінен қуаныш көрдім. Ол сыныптас үшеуміздің достығымызға қызығатынын, осындай адамдармен өзінің тағдырлас болғанына шаттанатынын ұқтырды, астарсыз, бүкпесіз сыр айтты. Көзінде сондай бір ыстық нұр жүзді. Жарымның нұры жанымды гүлдей жайнатып жіберді. Аңқылдаған келіншегіме кеудемде жатқан құпиямды, дауыстап айтуға болмайтын асыл сырымды үнсіз жырладым. Мұрсаттың үйіне Бәкәнімсіз жалғыз бардым. Ол төркіндеп кеткенді. Таңертең, Мұрсекең телефон шалған... «Бәкәнімсіз қайбір жетісіп жүрмін дейсің. Жайың белгілі. Кешке келіп қарын тойдырып қайт» деген әзілдеп. «Шақырмасаң да барамын және де барғаннан соң, қайтуқайтпау өз шаруам» дегем шіреніп. «Онда біздікіне көшіп ал. Келіншегің келсе де шықпа. Мәсеңнің дәулеті сыныптастардың өзі түгілі әйел, баға-шағасын асырауға жетеді» деп кеуде қаққан. Үйде Жұпаш пен балалар ғана екен, Мұрсат келмепті. «Кешігетін түрім бар, тығыз шаруа шықты» деп телефон соғыпты.

Жақсылық Рахматулла – Жүдә жақсы, оңаша отырып әңгімелесетін болдық, – дедім Жұпашқа. – Нең бар, ішегім шұрқырап барады. – Қазан қайнап жатыр, әзірге шай іше тұрасың. Ол сүт қатқан күрең шайды кесеге құйып маған ұсынды. Көзінде күлкі ұшқындады. – Сабырсызсыңдар, – деді сосын ортадағы нан, май салынған ыдыстарды алдыма қарай жылжытып. – Біздің Ерболат сыртқа шықса болды «Апа, нең бар, қарыным уілдеп барады» деп аранын ашып келеді. Үйде қонақ отырса да қарамайды, ұят екен-ау, дардай жігіт болдым-ау деген ой қаперіне кірмейді. Құтты сенің мінезің... – Неге маған тартады. Әкесінің көшірмесі де. – Әкесінің де оңып тұрғаны шамалы. Бәрің бір сорттансыңдар. – Жарайды, біреудің міні біреуге бадырайып тұрады. Сен мектепте де сыншыл едің. Сол менізіңнен құтыла алмайтын болдық. Тамағыңды тездетші. Ұлы Ерболат әңгімеге араласпай теледидардың алдында отырған. Менің сөзімді қоштайтынын сездіргендей жымиып қойды. Сосын орнынан тұрып, көрші бөлмеге өтті. Ол биыл институтқа түсуге дайындалып жүрген-ді. Екі рет талаптанды, жолы болмай қайтты. Екінші барарында Тыным «тиынтебендерің болса көмектесіп көрейін, институтта бірге оқыған досым сабақ береді, біздің қызды түсірді» деген екен, бала бет бақтырмапты. Онысына риза болып Мұрсатқа «ақша беріп түсіру ойыңда бар ма еді. Былғанбай тек жүр. Баланы жасытасың» деп ренжігенмін. Ақыры Ерболат конкурстан өтпеді. Енді қайтадан бармақшы, бізге тартса жасық болмауға тиіс... Шайға қанып алып темекі шегуге балконға шықтым. Сол кезде іштен «Тұмаш, а Тұмаш... тез бері кел» деп аптыға дауыстады Жұпаш. Ішке кіріп үлгергенімше ол шыдамай тағы да дауыстады. «Болсаңшы енді... Мұнда Меңсұлуды көрсетіп жатыр...» «Меңсұлу...» Телеэкранда біздің Меңеш ән салып тұрған еді. Кәдімгі Меңсұлу, менің сүйіктім Меңсұлу, анада аэропортта жаңбырдың астында жылап тұрған мұңды бейне... Әннің әуезі құлағыма кірмеді. Мен Меңештен көзімді айырмадым. Ол сонау бір кезде, сыныпта отырып Шолпан қыз туралы шырқағандай әнге елітіп, гүл жайнайды. Өзгерген, анада анықтап қарай да алмаған екенмін, көз жиегіне, маңдайына боларболмас, майда толқындай әжім түскен. Үстінде жасыл көйлек, шашын төбесіне түйген, сұлу жүзінен байсалдылық, сабырлылық байқалады. Қысылып, қымтырылғандай аяңдық білінбейді, ашылған өнерпаздай

ДАЛА ТОЛҒАУЫ өзін еркін ұстайды. Жанары мөлдіреп кірпік қақпай қадалады, маған. Әнін тек маған ғана арнағандай. «... Оралмастай кетті ме әлде сол күндер, Сағындым ғой қайда жүрсің алтыным, алтыным...» – Көрдің бе, Тұмаш... Біздің Меңеш қандай, ә?.. Жұпашқа қарай алмадым... «Көрдім ғой...» Жүрегімнің басы түйнеп, екі шекем ысып қоя берді. – Балаларын көрдің бе Тұмаш, өзінен аумайды. Анау қобыз тартып отырған қызы – Салтанат... Домбырада әкесімен қатар отырған қара бала – Сәулет. Өздері әулетімен жиналыпты. «Меңсұлудың отбасын танитынын аңғартады. Хабарласып, қатынасып жүреді екен ғой. Неғып білдірмеген, неге жасырған...» – Отбасылық ансамбль ғой апа, – деді Ерболат анасының «әулетімен жиналыпты» дегеніне түсініктеме беріп. – Жаңа бастама. Үй-ішімен өнерпаз екен... Сіздердің таныстарыңыз ба? – Бір партада қатар отырған досым, балам, – Жұпаштың үнінен мақтаныш сезілді. – Бәріміз бірге оқығанбыз. Меңештің әні бөлменің ішін сағынышқа толы мұңға бөлейді. «... Бірге өткізген талай күнді бал шырын, Ортаға сап жүруші едік жан сырын... Оралмастай...» Иә, оралмастай кетті бәрі, сол күндер... Шегіп үлгермеген темекінің тұқылын алақаныма салып жұмып алыппын, шоғы күйдіріп, ашытып кетті. Меңсұлудан кейін Бәкір күй орындады. Экранда менің бақытымды ұрлаған, Меңештің арын төгіп, зұлымдыққа барған арамза жігіт емес, өміріне риза, жайдары, жайсаң күйші отыр. Аэропортта көрген маскүнемге ұқсайтын белгі жоқ түрінде. Домбыраны шерткенде саусақтарынан бал тамғандай. Мен оны сонда текке жазғырғандай, ол туралы ойымның ұшқары болғанына өкінгендей әсерде болдым. Сонда да «Бәкірдің маған жасағаны қиянат емей не? Меңсұлуды ұнатса зорлыққа бармас еді... Жігіттің сұлтаны болса арақ ішіп елдің күлкісіне қала ма? Сүйіп алған келіншегінің омырауынан түйіп жіберуге қалай ары барды... Жоқ, адамды көркіне, өнеріне қарап бағаламаса керек. Сыртқы жылтырлық, кербездік әрдайым ішкі жан сұлулықпен жараса бермейді...» деген ой әлгі әсерден тез айықтырды.

Жақсылық Рахматулла Меңсұлудың қызы да, ұлы да білгенінен аянбады. Бәкірдің ықпалы болар, музыкалық аспаптардың бірінен кейін бірін қолға алып сызылта жөнеледі. Меңсұлудың жанарынан «Менің перзенттерім қандай, Тұмар... Менің отбасымды көрдің бе, Тұмаш, бізден бақытты кім бар?» дегендей шаттық, мақтаныш тоқимын. «Рас, бақыттысың, Меңеш. Неге күндеймін, неге қызғанамын сол бақытты сендерден...» Хабардың соңында экранға шыққан жүргізуші қыздың әңгімесі отбасылық ансамбль тарихын жеткізді. Меңеш пен Бәкір астаналық облыстың бір мектебінде мұғалім екен. Меңсұлу жақында Қазақстанға еңбегі сіңген озат мұғалім атағын алыпты. Бәкірді де біраз жерге апарды. Отбасы ұйытқысы, отбасылық ансамбльді ұйымдастырушы, тағысын тағылар. «Рас бақытты екенсің, Меңеш. Ризамын саған, өркенің өссін, Меңеш...» – Естідің бе, Тұмар? Естідіңдер ме, Меңсұлу озат мұғалім атаныпты. Ой, жаным-ай, қандай қуаныш... Қандай бақытты біздің досымыз. Күні ертең телеграмма соғайық. Мәз болып қалсын, мақұл ма? – Достарыңыз шынында да керемет екен, – деді Ерболат дастарқан басында Меңсұлуды мақтап. – Озат мұғалім, жақсы әнші. Жолдасы да, балалары да музыкант... Идеальная семья. Жұпаш көзін менен тайдырып әкетті. Оңаша қалғанда «Саған айтпап ем, – деді кешірім сұрағандай. «Меңсұлумен хат алысып тұрамын. Бәкірдің мінезі шатақтау ма, араларында салқындық бар сияқты... Меңеш демалысында осында келіп қайтуды ойлаған, күйеуі сенен қызғанып жібермепті. Ессіздің қылығына қалай күймейсің... Меңеш ақылды ғой, жолдасымның көңілінен аттап кете алмадым депті. Сені сұрайды, үй-ішіңді сұрайды. Сәлем айт дейді. Әліге дейін ренжіп жүрген шығар, сезімнің адамы еді ғой депті. Ол көзінің астымен қарады. Сыр бермей, салқын тыңдап отырған қалып таныттым. «Хат алысып тұрасыңдар ма, жоқ па... Меңсұлу мені сұрай ма, сұрамай ма бәрі бір» дегендей сыңай беремін. Бірақ, Жұпаштың «депті», «дейдісін» тыңдай беруді қалағандаймын. – Меңсұлу бөтенге жар болыпты деген хабар жеткенде есімнен танып қала жаздадым, – деді Жұпаш. – Қазір бәрі артта қалды. Сенің де, оның да жүректегі дерті жазылды... Ұмытпайсыңдар ғой, қалай ұмытылсын, бірақ өткенге өкініп болмайды. Содан Мұрсат екеуміз Меңештің үйіне барайық. Рас екен. Апасы «қыз бала жат жұрттық қой, Меңешім далаға емес, өзімнің төркін жұртыма барыпты, ризамын. Құда-құдағайларды да білемін. Жаман әулет емес» деді бізге.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Ананың тілегі сол, жақсылық. Оны кінәлай алмайсың. «Құтты болсын» десіп, үйге қайттық. Мұрсат досың түнімен сенің құлағыңды шулатып, аузына алмайтын сөздермен сыбады, бар бәлені басыңа үйіптөкті. Меңсұлуды жақсы көретініңді біледі ғой, сонда да қолындағы бақытының қадірін білмеген ақымаққа санады. Мен Меңсұлуды кінәладым... Сені ұнататынын білем ғой, сонда да бір пысықтың азғыруына еріп, алданып қалды ма деп те аядым. Ал кейін, екі жылдан кейін, одан хат алдым... Сонда барып көзім жетті. Меңеш шынында да алдауға түсіпті... Опасыздық жасамаған алданған... Ол туралы өзің де естіген шығарсың... Бірақ... Жұпаш сөзін аяқтамай тоқтады. Ары қарай жалғастыруға қиналғандай үні шықпады. – Өткенді қозғаған өзің, – дедім жайбарақат кейпімді бұзбауға тырысып. – Енді несін бүгесің. Бастаған екенсің аяқтап шық. – Меңсұлуды көргесін есіме алып жатқаным, – деді Жұпаш күрсініп. – Өтті, кетті. Бірақ мен Меңештен көрі сені көбірек айыптаймын. – Неге? Мен бе сонда басқаға ауып кеткен. Сен оны ақтамақсың ғой, ол менен жақын ғой... – Екеуің бірдейсің. Өйтіп қиқайма... Сені айыптайтыным рас. Өйткені табансыздық көрсеттің. Табанды болсаң сүйгеніңнің басына түскен қайғыны ысырып тастап үйленер едің, сол үшін отқа күйіп, суға түсер едің... – Тт-т-тоқ-та-а, Жұпаш. Сеніңше мен... – Иә, сен қиындыққа шыдамадың. Меңсұлу сен үйленгеннен кейін тұрмыс құрыпты. – Қ-қ-қалайша-а? – Өзіңмен соңғы рет кездескеннің ертеңіне ол Арыстағы туысыныкіне кетіпті. Оны әдепкіде Бәкір де білмей қалған көрінеді... Денсаулығын желеулеп оқуын бір жылға үзуге келісім алыпты да сонда кітапханаға орналасыпты. ... «Ім-м-м... «Бәкірмен некеге отырды, ертең елге кетеді» деп айтпап па еді, әлгі тақылдақ қара қыз... Алдағаны ма... Қап, құдай-ай... сендімау соған. Неге сендім? Сенбегенде ше... Өзі айтты емес пе... Бірақ, Бәкір деген жігітке тұрмысқа шығам деді ме? Жоқ. Олай деген жоқ. Ендеше, неге іздемедім? Бір хабарын неге күтпедім, институттан да білуіме болатын еді ғой... Ал, мен жарығым сөніп, жанғаным өшкендей түңілдім, «некесін қидырды, енді ол біреудің заңды зайыбы» дегенді естіген бойда тамырын құрт жеген ағаштай опырылып түстім. Өкінгенмен іс қайтып қалпына келмейді енді. Тағдыр алжастырған шығар... Осы уақытқа дейін Меңсұлуды жазғырып жүрдім-ау. Қайран Меңеш-ай...

Жақсылық Рахматулла Күткен екенсің-ау артымнан іздеп келеді деп, біз қайта табысамыз деп... Кешір ардақтым, кешір алғашқы махаббатым...» – Меңештің хаттарын оқисың ба? Жұпаштың сөзі күңгірлеп жеткендей. Ол хаттарды әкелуге кетті. Мен орнымнан қалай көтерілдім, есіктен қалай шықтым, үйге қалай жеттім, есімде қалмапты. Ертесіне ауруханада көзімді аштым. Қалбалақтап Мұрсат, көзі жасаурай Жұпаш жетті. Дәрігер «кәдімгі жүрек дертінің бастамасы, қорықпаңыздар, тез айығады» деді. Көңілі орнына түскен Мұрсат «Бәкәнімді сағынған ғой, бүгін шақыртамын, келіншегіңді көрсең, жазылып кетесің» деді әзілдеп. Жұпаш «осындай халге жетуіңе кінәлі менмін, қай-қайдағыны айтып нем бар еді... Кешір Тұмаш, жаныңа дерт жамадым ба, көңліңді қалдырдым ба... Кешір. Меңсұлу сені кінәлаған емес, жоқ, ол өзін кінәлайды... Мен ғой, талайдан ішіме сақтаған өкпемді қалай жайып салғанымды білмедім... Енді қажеті де жоқ еді... Иә, біз достармыз. Сол достықтан қымбат қадіріміз жоқ. Бірімізге біріміз өкпе, наз айтсақ да ешуақытта ренжімейміз. Солай емес пе, Тұмаш?.. Сен маған өкпелеген жоқсың ғой, ә?..» деп жұмсақ алақанымен қолымды сипады, маңдайымды, шашымды сипады. Ол сөйлеген жоқ, дауыстап солай деген жоқ. Жүректегі сөзді жанарымен айтты, жұмсақ алақанымен айтты. Мен есітіп жаттым. Бір күннен кейін Ерболат Меңсұлуды құттықтап телеграмма салып жібергенін, соңына екі үйдегі барлық адамның атын тізіп жазғанын баяндады. Бәкәнім келгесін Мұрсат айтқандай шынында да жағдайым жақсарып ауруханадан шықтым. Түн ортасы ауып та кеткен болар. Тыным пысылды қойып, жуан қорылға кірісті, кірпік айқасар түрі жоқ... Ертең қалаға қайтамын. Осында келгенге дейін жұмысымды бітіріп алғанмын. Тыным «біздің мектепке соқсай, дыңдай тілшісің, директормен сөйлес, бірге оқығанымызды білдір, аяғын тартып жүретін болсын. Газетте істейтініңді естісе құлдық ұрады» деп ұсыныс жасаған. Әсілі, тілшінің қызметін осылай түсінсе керек... Қызық. Мені шынында да кімге санайды... Өзімен ашық сөйлесу керек екен... Миындағы шаң-тозаңды қағып тастау керек. Әттең, қазір бүкіл достарды жиып алып сынып жиналысын ашар ма еді. Әрқайсысын ортаға тұрғызып өткен күндерінен есеп алар ма еді. «Не істедің, не тындырдың, енді не істемексің?.. Өмір, махаббат, достық, мансап, бақ, дәулет туралы қалай ойлайсың?.. Жасырма, төрт көзіміз түгел отырғанда білгенің мен көргеніңді, оқығаның мен тоқығаныңды айт» десе сонда ұстазымыз Зауыр ағай сызданып. «Тоқтама, жалған сөйлеп, бұлтарсаң, жаныңды алам» деп Адалдық деген әзірейлі тұрса бір шетте

ДАЛА ТОЛҒАУЫ қылышын қынабынан суырып. Жарымыз, бала-шағамыз тыңдап отырса көздері жәудіреп. Сонда кім не дер еді? Меңсұлу мен туралы, біздің бейкүнә махаббатымыз туралы, Бәкір туралы айтса... Оны Бәкәнім мен Гүлбаршыным, Бәкір мен Салтанат, Сәулет тыңдап отырса... Мұрсат пен Жұпаш не дер екен? Оларға су жұқпайды, ары, жаны таза... Жұпаш мені айыптар... Дәлел ретінде Меңсұлудың хаттарын оқып берер... Иә, Меңеш не жазды екен, мені кінәлады ма, әлде өзін... Ал Тынымның есебі қалай шығады? Маған мыжығандарын сол арада да қайталаса өзгелер не дер еді?.. Миын сауықтыратын арнаулы оқуға жіберуге қаулы алатын шығар... Өзгемізге қандай үкім бұйырады? Әлде жиналыс «жаңылмас жақ, сүрінбес тұяқ жоқ». Кінәсін ашық мойындағаны үшін пәленше, түгеншелерге кешірім берілсін. Мұнан былай қасақана арын былғап, сезімін, миын улайтын болса Адалдық әзірейлінің қолына тапсырылсын» деген шешіммен қанағаттанар ма екен? Үш, ары кетсе бес жылдан соң әлгіндей сынып жиналысы қайта шақырылса. Алфавит бойынша аты-жөнімізді дауыстап ортаға шығарса. Жұмысшысың ба, жоқ ғалым, не министрсің бе лауазымыңа қарамай ағыңнан ақтарылып берсең... Күні бұрын қағазға түсіріп, көңілге жаттап алған сырғытпа сөз қараң қалып, кәдімгі жүректің тілімен сөйлесең... Ешкімнің еш нәрсені жасыруға күші жетпейтін болса. Жақсылығын, жамандығын, қулығын, сұмдығын, бәрін, түгін қалдырмай айтуға мәжбүр болса. Әзірейлінің қылышынан қалтырап емес, кешегі бірге өскен достарының жары мен перзенттерінің киесінен қорқып ақтарылса... Қандай болар едік біз, сонда?.. Әзірейлінің қылышына кім мойынын тосар еді? Ондай адам табылмайтын шығар. Табылса ұсынған мойынды қылыш кесер ме?.. Тауық шақырып, терезеден бозамық сәуле шашырағанда көзім ілінді. Тұрсам, Тыным мектебіне кетіпті. Гауһар дүкенге барып, көмекшісінен сұранып келіпті. Ол сатушы еді. – Екеуің түнімен сырласып шыққансыңдар ма? Тынымды әзер ояттым, – деді Гауһар қулана күлімдеп. – Кімді еске алдыңдар? Меңсұлуды ма?.. – Бірге оқығандар аз ба, неге Меңсұлуды ғана еске аламыз? – Жақында теледидардан көрсетті ғой, сосын айтып жатқаным да... Гауһар қабағымның келіспей тұрғанын тез аңдып бұлтарып кетті. Мен онымен қоштасып сыртқа беттедім. Күн күйіп тұр, шақырайып шекеге қонып алып мың-миллион шоқ тамшыларын жерге қарай, уыстай шашып жатқандай. Меңсұлуды көретін күні де аспан алғашқыда осылайша ыстық жалынға оранып тұрған-ды. Соңынан бетін найзағайлы бұлт басқан... Нөсер құйып, асфальт бетін көлдеткен. Сол жаңбыр қазір болар ма еді, шіркін. Мына ақ топырағы бұрқылдап, кезенесі кепкен

Жақсылық Рахматулла шөлдегі ауылдың үстіне құйып берсе, ойхой... Мұнда ешкім қолшатыр ұстамайтын шығар, ұстағанмен Меңеш сияқты ұмыт қалдырмайтын шығар... Мен қанша тілесем де бір түйір тамшы тамған жоқ. Қаншама күтсем де Меңсұлуды дәл сол жолғыдай қасымнан көре алмадым. * * * «Өткен күнде белгі жоқ» дейді біреулер. Ал мен оған қосылмас едім. Өткен күнде белгі бар, ол – бақытқа бөленіп, қуанышқа кенелген шақтарың, ол – қайғырып, қиналған сәттерің. Екеуі де ұмытылмайды. Екеуі де бір кітаптың екі бетіндей жалғасып, немесе жылдың екі мезгіліндей алмасып өміріңді ұзартады. Өткен күндердің шаттығы жаныңды жылытады, қайғысы жүрегіңді жылытады. Өткен күндерімде белгі бар. Ол – алғашқы махаббатымның шаттығы, ол – алғашқы махаббатымның қасіреті. Мұны ешқашан жүрегімнен сызып тастай алмаймын. ... Меңсұлудан қалған қолшатыр сол бір ұмытылмас күндерді жиіжиі еске оралтып, әліге дейін сақтаулы. Жә, бұл мен сүйген әйел туралы алғашқы, бірінші хикаят деп біліңіз, оқушым.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ СӘУЛЕЛЕРДІҢ ІШІНЕН СЕНІ ІЗДЕЙМІН Бір-бірімізді білетін бірнеше кісі жолаушылар ұшағында келе жатырмыз. Бағытымыз Алматы. Қашан міндім, не үшін барамын, сапардың мақсаты не? О жағы беймағлұм. Көңіл күйім әлденеге алаңкүлең, бойда әйтеуір бір мазасыздық бар. Әншейінде ұшаққа отырудан ат-тонымды ала қашатын едім, енді неге мінгенмін, мүлдем түсініксіз жай, ақылым жетпейді. «Тәуекел, құдай сақтасын» деймін, сананы шырмаған тұманды күндей күңгірт ұғымнан арылмаққа тырысып. Бір кезде ұшақ бағытынан айнып солқ ете төмен түсіп кеткендей болды. Жүрек дүрс-дүрс қағып, зәлім үрей әп-сәтте тұла бойды аяздай қарып өтті. «Құрыдық, өлдім. О, құдіреті шексіз алла, сақтай гөр пендеңді. «Біссіміллә, біссіміллә ақсарбас, ақсарбас» десіп, тамам жұрт ұлардай шуласты. Жолаушылар біріне-бірі соқтығысып, кәрі-жасы оңды-солды лоқып, қас-қағымда салон ішінің апай-топайы шықты. Аспан аударылып жерге түскендей мезетте сақпанның даусындай сарт еткен дыбыс шықты да іле ішке суық ауа лап берді. «Енді өлім анық келді. Жеткен жерің осы екен. Тұмаш қош, қайран өмір, жарық дүние» деген үрейлі ұғым миды солқылдата шанышқаны есімде онан әрі құйын соққан есіктен ғарыштың көгіне қаңбақша ұшып түсіп жатқан адамдардың сұлбасын көзім шалды. Енді кезекте менің де солардың қолын құшатыным анық еді. Жан тәтті екен есіктің жақтауына апыл-ғұпыл жармасып, жұлмалай алып бара жатқан құйынға дер бермеуге жанталастым, жан-жағымды қармалай бар әрекетке түсіп жатырмын. Бір кезде қолым ұйтқыған желмен желбірей есілген әлде бір шұбатылған нәрсеге ілікті. Әрі қарай есім бір кіргенде ұшақтың үстінде тұрғанымды бір-ақ білдім. Алып әуе кемесінің тұмсығы көк мұздақ ғаламды сүңгідей жара алаға заулап барады. Мұнда пәлендей әлгідегі алақұйын, дауыл жоқ. Жым-жырт, ауа тұп-тұнық. Өң мен түстің арасында тұрған Тұмардың ойында миттей тиянақ жоқ, жан-жағынан жалт-жұлт ағын су жосиды. Ол мұзтемірдің жотасында ұзақ уақыт жан сақтамасын сезді. Жан сақтаудың жөнін нұсқап ақыл берер бас қайда, жүрек қайда, әлем-тапырық. Бойдағы үрейді күшпен басуға жігерленген бір сәтте байқасам ұшақтың арқасындағы қат-қабат биік төсектің үстінде қалың көрпеге оранып өзімнің асыл апам беймажырау ұйықтап жатыр. Өзіме сәби кезден таныс, әдемі қараторы жүзінде керемет мейірбандылық нұры ұйыған жап-жас қалпындағы шешемді көргенде манағы сұмдықтардың бәрі зым-зия жоғалып, қуаныштан жүрегім жарылардай тулады. Ол менің жанында тұрғанымды сезіп, жайымды түсініп жатқандай көрінді. Мен солай түйсіндім. Өмірдің

Жақсылық Рахматулла соншалықты қымбаттығын алғаш рет жан-тәніммен ұқтым. Ұшақ енді бір сілкінсе мына қылкөпірден әп-сәтте аунап кетерімді біле анамнан жәрдем сұрауға ұмтылып жақындай бергенім сол, қолыма тастай қысып алған мата-жіпке жан біткендей лып етіп төмен қарай ала жөнелді. Енді бір мезетте ұшақтың қабырғасында бос ауада тырбаңдап қалқып тұрдым. Сонда аузыма ең алдымен «апа» деген сөз түсті. «Апа, апажан мен құлап барамын, құтқаршы ұлыңды, созшы қолыңды маған, апатай мен өлетін болдым ғой, тартшы жіпті, шығарып алшы мына дозақтан». Құлындай даусым шырқырай жанұшыра безектеп зарлағанда бозамық ауаның пернесі жарылып кеткендей айналам жаңғырып тұрды. Өз даусымның сол жаңғырығы өзіме үрей шақырып, онан әрі қолыма ұстағаным мені қатты күшпен құрдымға, өң-түссіз терең тұңғиыққа қарай тарта бергендей еді. Ту-у жоғарыда, маған тіпті қол созымдай жердегі алып ұшақтың үстінде тым-тырыс жатқан жебеушім, менің жан анам даусымды естімеген, ақ сүтін емген перзентінің ең ақырғы өмір сұрап жалбарынғанына селт етпеген сыңайда қала берді, тіпті қарамады да. Үстіндегі көрпесінен шығып төмен қарай шұбалған матажіптің ұшына әзер ілініп енді болмаса аждаһа аузына жұтылайын деп тұрған баласына кішкене жәрдем беру мезіретін байқатпады да. Екі қолдың қары талып, алақан оттай ысып, суси берген мата-жіп ауыр салмақтан домбыраның ішегіндей шексіз керіліп барып ұшаққа ілінген ұшы шарт үзілді. Сонымен бірге әзиз апам да бұлт үстінде тастаған бір қысым мақтадай қалқып тұсымнан өте берді. Мен болсам жіп-матаға таңылып жерге қарай құлдырай жөнелдім. О тәңірім, мына кереметке қараңыз. Жаратқан иемнің шексіз шапағатына қалай иланбассыз. Әрбір тірінің жаны бір ғана сол киенің қолында дегенге қалай күмән келтіресіз. Жарылқаймын, ғұмыр беремін десе еркінде екен-ау. Мен мата-жіппен салбырап дін аман жерге түстім. Парашютпен секірген спортшыға ұқсағаным рас. Түскен тұсым ғажайып көкорай шалғынға малынған жер болды. Сол шалғынның бетіне әдемі ақбоз үйлер қатарқатар тігілген, маңайында оңды-солды жүгірген адамдар. Сол үйлердің бірінің дәл босағасына аспаннан аяғы салбырап түскеніме мұндағылар таңданыс білдірмеуі қалай деп әрі тірі қалғаныма сенер-сенбесімді білмей тұрғанымда «келдің бе, Тұмар?» деген әйел үні құлағыма жетті. Сондай тәтті, құдды сонау бір алыста келмеске кетіп, мәңгіге жоғалған қимасымның бұлақтың сылдырындай ашық, ыстық даусы жүрегімді шым еткізіп, бойды құрсаған манадағы үрейді зым-зия шайып жібергендей, екі құлағым да шайдай ашылып, санам жарқ ете қалды. «Меңсұлу», япырма-ау, сенбісің? Мен тірі екенмін ғой. О жаратқан ием, мен бар екенмін ғой. Сенейін бе, әлде...

ДАЛА ТОЛҒАУЫ «Тұмар, есіңді жи, сен менің қасымдасың, дін-аман, ойда-жоқта аспаннан періштедей ұшып келдің, енді өлмейсің, естисің бе мені, мені ұмытқан жоқпысың бекзатым?.. Мен Меңсұлумын ғой». Тұмардың көңілі әлі екіұдай. Шынымен-ақ бұл аман қалғаны ма? Тіпті қиялға сисашы, қалайша бұлай болуы мүмкін? Және де өмір бойы қасына баруды армандаған, дүниедегі ең жақыны, ең қымбаты Меңсұлу үйінің босағасына түсуі қалай? Бұл ненің жоралғысы? Қой, бұл түсі шығар. Ол ана жақтағы аруақтардың ортасына келгені ме? Түбі бір келетін мекен ғой, болған екен де сол болар іс. Қайран өмір-ай... Туған анам мана мені осында Меңсұлудың күтіп тұрғанын біліп өлімнен құтқармаған болды ғой. Солай-ау, әсілі. Тұмар бақи дүниенің есігін ашқанына сенгендей өкініштен жылап жіберудің алдында тұрды. Бірақ Меңсұлудан ұялды. Бір кезде тағдырының барша қызығына, бақытының балдәуреніне айналған жүрегінің мақпалы болған қызға жолыққаны өкініш пе? Қуанбай ма қайта. Десе де жарық дүниенің апас-қапас, жалт-жұлт зырлаған тіршілігіндегі қас-қағым қызығына не жетсін. Ол соны ойлап, жалғанды қимай тұрғанын сезді. Онысын байқатпаймын дегенмен Меңсұлу ішіндегені айтпай танығандай. «Біз кездестік-ау, ақыры Тұмар. Адамдар тірісінде жетпеген арманына өлгенде жетеді, әйтеуір түбінде бір жетеді деген рас екен. Жеттік-ау сол мезетке. Біз өлген жоқпыз, тіріміз, сенесің бе? Өмір, өлім дегенің аспан мен жердің арасындағы шартты ұғым. Айтыла беретін сөз. Шын мәнінде адамның жаны өлмейді, мәңгілік жасайды. Көріп тұрсың ғой, мені танып тұрсың ғой. Мен бармын ғой. Сонда өлді дегенге сенесің бе? Жоқ, Тұмар фәни мен бақи дүние алма-кезек қайталанатын тіршілік. Онан ешкім қашып құтыла алмайды. Ол кеше мен бүгін сияқты. Бұған әлі-ақ түсінесің. Ал, жол болсын жарығым. Қайда шығып едің, айтшы?» – Алматыға, сонда балаларым бар еді. Алматы бұл тұстан қашық па, Меңеш? – Ей, бейнеті таусылмайтын өмір-ай, – деді Меңсұлу. – Сен баяғы Алматыны айтып тұрмысың? Тұмардың есіне Меңсұлумен бірге өткізген студенттік кездері оралды. Үміт, арман, жанып-сөнген ала бұлтты махаббат шырақшылары. Жүрегінің түбі сыздады. Ойына өткен күндердің қызығы мен шыжығы қатар өрілген естеліктері оралып, жаны кеудесінен шығып баратқандай алқынды. – Ей, Меңеш-ай, сол Алматы ғой. Қайдан жан періштем-ау... – Алматыға жақын тұрсың. Ол осы тұста қозыкөштік жерде, тура жүрсең демде жетіп барасың. Оллаһи, шын айтым, – деді Меңсұлу үй

Жақсылық Рахматулла іргесінен шығысқа қарай тартылған ақсүйрек жолдың сұлбасын меңзеп, –Асығып тұрсың ба, Тұмаш? Неге асықтың, қаншама ғасырлар бойы кездеспедік қой біз. Енді табыстық па десем мұның не? Әлде, мені біржола ұмттың ба? Мені кешірмеген екенсің ғой әлі? Жылап тұрғандай. Меңсұлу менен айрылып қалардай аппақ саусақтарымен қолымды қатты қысып, қара шашы екі иығында желмен желбіреп, ерні ерніне жұқпай аптығып сөйлеп жатыр, сөйлеп жатыр. – Кетпеші, Тұмаш, жалынамын жаным, біздерді тәңірім тағы қосты емес пе? Енді бөлінбейік, тыңдашы Тұмашым, түсінші мені, сені енді жібергім келмейді сүйіктім... Дәл осы сөздерді бір естуді үнемі аңсап жүрмедім бе, қанша жыл. Сол лебізіңді тіршіліктің бар болмысынан іздеген жоқпын ба, шарқ ұрып... Тұмаштың көзінен жас парлап ағып, омырауын жуып кетті. Неғылған таусылмайтын жас десеңші, аққанда бейнебір таудан құлаған бұлақтың суындай лекіп барады. Меңеште дегбір жоқ, «Жаным, күнім, асылым» деп қолды-аяққа тұрмай өбектеп, Тұмарды айнала жүгіріп жүр. Үстіндегі көк жібек көйлегінің етегі дөңгеленіп, көк шалғынды сыпыра ұршықтай үйіріледі. Аппақ қудай жүзінде жан шыдатпас қайғы табы бар. «Ауырып қалмады ма екен, өзі қан-сөлсіз ғой. Не болды?» – деп үрейленген Тұмар оның нәзік саусақтарын аялай сүйді. «Қой Меңеш, о не дегенің, сені тастап қайда кетемін? Асықпай, сабыр сақташы, біз әлі жөндеп сөйлескеніміз де жоқ. Жүдә хал-жай сұраспадық та ғой, күнімау. Талай жылдар бойы сарғайып, сағынып жүріп әрең кездескенде әйшәй жоқ кете береді деймісің. Жоқ, жұлдызым, мен енді сені тастап ешқайда кетпеймін», – деді Тұмардың жүрегі сыңси тулап. «Бұл өзі біздікі қандай өмір Тұмаш, айтшы? Бірімізді-бірімізден айырған нендей зауал, неге бірге жүріп-тұра алмадық? Кім кінәлі бұған? Жо-жоқ, бұған сені айыптағым жоқ. – Ол демін жұтып сәл кідірді де, мүмкін мен кінәлі болармын. Солай, екеуміздің екі жақта зарлап жүруімізге кінәлі мен сормаңдай. Дәл рас, бәріне бір ғана мен айыптымын. Соның азарын қаншама уақыт аяусыз тарттым-ау, әбден. Сенің адал көңіліңді айғыздап тастап, ештемеге, алды-артыма алаңдамай жайыма жүре бермедім бе, мен есалаң. Бірақ алла оны кешірмейді екен. Біреуді жылатқанның бір кезде өзін жылатуға мәжбүр етеді, есебін табады екен құдіреттім», – деп іште талайдан шемен болып қатқан қасірет-қайғысын ақтара жөнелді. – Қой енді. Олай деме. Бәрі де пешенеге жазылғаннан артық болмас. Алла бізге әуел бастан осындай қатаң тағдырын сыйлаған шығар. Енді оған өкінгеннен, қан жұтып қайғырғаннан не пайда? Өтер ғұмыр өтті. Міне, екеуміз де жас ортасына келдік. Қажып, қартайған да болар-

ДАЛА ТОЛҒАУЫ мыз. Қуанышты, қызықты мезеттерді де көрген шығармыз. Бұйырған несібемізді теріп жеп, жақсылы-жаманды өмір сүрдік. Ол қандай болса да дәл сол қалпында ыстық, қымбат. Ащысы мен тұщысы алмаспайтын не бар, жалғанда? Жану-өшу, сүріну, тұру, жүгіру, аяңдау бәрі күллі адамзатқа тән ғұмыр. Өкінбейік, оған Меңеш! Менің көңілімде сені жазғырар қылаудай кіршік қалмады. Шын айтам, тым қалған жоқ. Тек қимас сағынышым ғана тұр, өшпей. Сенесің бе, бұрынғыдан мүлдем бөлек, айтып жеткізгісіз ыстық пейіл, балдай тәтті ынтық іңкәрлік тұр. – Жарайды, жарайды, ендігісін естімей-ақ қояйын. Осы лебізіңе де ризамын. Ниетің, махаббатың бүлінбеген қалпында екенін білемін. Білмесем, сенбесем осында күтіп тұрам ба, сені. Болды. Көзіңнің жасын тый. Адамдар, біріне-бірі ықыласты кеткен жандар, бірін-бірі жоғалтпайтынына көзім жетті. «Меңеш, не деп тұрсың өзің? Біз шынында да бақи дүниеде қауышып тұрмыз ба? Сенейін бе, жоқ па?» – деді Тұмар сыбырлап, дауыстап айтуға қорықты. Расында да о дүниеде тұрғанын естуге жүрегі дауаласайшы. Ол өзін өлілердің қатарынан көргісі келмеген есіл жігіт зәресі зәр түбіне кеткендей тұла бойы қалтырап, дірілдеп тұрды. Сосын «Меңеш, – деді ақырын ғана дыбыстап, – ойнамашы, әзілдемей шыныңды айтшы, біз қайда тұрмыз? Бұл түсім ғой, ә? Меңсұлу оның қандай күйде екенін айта-қатесіз түсінді. Анығын айту оған да қасірет еді. Дегенмен айту керек еді. «Біз екі дүниеде де тіріміз, бармыз, ардақтым. Бақи жалғанда махаббат жоқ деп кім айтты саған, Тұмаш? Сен жаңылыспа. Жаратылыста мүлдем құрып кету деген болмайды демедім бе, жаңа. Иә, солай. Уақыт өтер, жас ұлғаяр, бірақ бір уақта тұтанған мүбәрак сезімнің шырағы ескірмейді де, сөнбейді. Менің көзім осыған жетті. Қазір бізді табыстырып тұрған да сол кепиет», – деді Меңсұлу сабырмен. Енді оның жүзінен уыз қалпы жоғалып, байсалды кейуаналық парасат танылғандай. Дәл бағанағы ұйқыда жатқан анасының кейпінен аусайшы. Ғашығының жұпар аңқыған мұп-мұздай бетін жалаңаш кеудесіне басып тұрып ол мейлі бұл өңі ме, түсі ме бәрібір осы балбырау бақытынан айырмауын тәңірінен тіледі. Меңештің демі алпыс екі тамырын қуалай аққан ыстық қандай өн-бойына ғажайып қуат беріп, мұнан қырық жылдай бұрын қасат қайғы әкелген алғашқы махаббаттың қасіретінен, ұмыта алмай жүрген, кешіре алмай жүрген құпия дертінен әп-сәтте жазылғандай көңілі сергіп сала бергенін білді. Әйтеуір бұрын-соңды ешқашан аңдалмаған тылсым күш көңіл жамалын самалдай желпіп, аңсарлы бақытына қарай ынтықтыра алып-ұшты. Меңсұлудың оттай

Жақсылық Рахматулла күйген денесінің жалынынан бүкіл тіршілік атаулы лапылдап жанып, өртеніп бара ма, беу жалған-ай... «Меңеш, Меңсұлу, жарығым. Бұл шынында да өзіңсің бе? Сенейін бе, сенбейін бе, құдайым-ай». «Тұмар, есіңді жи, Тұмаш!.. – Меңсұлудың нәзік үні алыстан, әлде дәл құлағымның түбінен талаурап жеткендей, Тұма-а-аш!» – Тұрыңыз, Тұмеке! Ау, түнімен қой күзетіп шыққандай талтүске дейін тұяқ серіппей ұйықтағаныңа жол болсын. Сақал-мұртыңды ұйқымен ағартарсың, мұныңды қоймасаң. Тұр, біреу келсе ұятты. Тұмар Бәкәнімнің өзіне таныс қоңыр даусын Меңсұлудың даусынан ажырата алмай көзін жұмған қалпында ұйқылы-ояу «Меңеш, кетпеші, сәл аялдашы» деген. – Ей, мынанікі не сандырақ? Құдай атсын сені. «Меңеші» несі тағы. Қой, шырағым, бұл әуеніңді Меңсұлудың құшағында жатқанда айтарсың. Әзірше құдай қосқан қосағыңның ақ некелі төсегіндесің. Әдірәм қал, көкшешек. «Меңсұлуы» несі әй, мынаның?.. Келіншегінің әлгіндегі моп-момақан жұмсақ үні ілездемде қатқылдана бастады. Жалғандағы жалғыз жампозым деп жүрген ерінің аузынан Меңсұлудың есімін есту әйелдің көркем көңілін қапелімде өрт жалап өткен шалғындай күйелештеп тастаған-ды. Жасы елуге көтеріліп бәйбіше төріне шыққан сары қарын әйел ойда-жоқта сонау бір жастықтың мазаң шағында қатар құрбылары арасында Тұмаш пен Меңсұлудың «күйдім-жандымы» біраз әңгіме-сөз болғандығы есіне түсіп, бел астыда көмескі тартқан қызғаныш деген бәлекеттің қоламтасын үрлеп жіберді. Ол манаурай жатқан еркегінің үстіне жамылған жұқа бүркенішті сілки жұлқып алып, жалаңаш иығын шапалақпен шапаттай жөнелгенін білмей қалды. Манағысының бәрі көрген кинодай жай ғана түс екеніне сол кезде сенген Тұмар не болғанына көзі жетпей Бәкәнімге: – Не бүлінді, не жаздым таң атпай түйгіштейтіндей. Сенің есің дұрыс па, бәйбіше? – деді жастықтан басын көтере ренжи әрі ақтала сөйлеп. – Менің есім дұрыс, сені не қара басты, «Меңсұлулап» жастық тырналайтындай, ненің күйігі алып бара жатқан? Отаның орнында, қатын-балаң қасыңда, қай-қайдағы өткен-кеткенді қозғап алжасып отырған өзің, мен емес. Әлде бала махаббатыңды ұмыта алмай діңкелеп жүрмісің? Енді қаншама көкке ұшып, жерге кірсең де қайта табыса алмайтын қызық дәуреніңнің өліп, өшкеніне сенбеймісің? Мұндай деліқұл адамды естіп не көрсем без теріп кетейін. Оу, Тұмекесі бері қарашы, өзіңді шайтанның шалығы ұрған шығар, сұмдық-ай. Түнімен жоқтау айтып көзінің сорасын ағызған бейбақтай жанарыңның оты сөніп қалыпты ғой, жазған-ай. Бетім-ай, бұл не сұмдық?..

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Ашудың қарқыны басылайын деген-ау, кейінгі сөздері солғындау шықты. Ерінің екі самайы тартылып, жағы қуарған, жас шайған бетіндегі жол-жол тарамның ізі де айғызданып көрінеді. Тұмаштың дәл осындай адам аярлық қалпын бұрын-соңды көрмегендіктен Бәкәнім кеудесіне толған ашудың ырқына кетпей, келесі айтарын ішіне жұтып тынды. Сосын үнсіз отырып өзінің орынсыздау мінез көрсеткеніне ақталғандай «Жайсыз түс көрген екенсің ғой, бәсе, түнімен дөңбекшідің де жаттың. Оятайын деп иығыңнан қозғасам, оянбадың. Иә, сондай түстерді кейде мен де көремін. Әлде қартаяйын дедік пе? Жын-шайтан айналдыратын да реті жоқ, аруақтарды еске алудан қалған емеспін. Зайыры ұмытып жүрген аруақтарымыз бар-ау, солардың киесі шығар оқта-текте түнімен мазаны алатын», – деді. Тұмаш маужыраңқыны басып, сілкіне орнынан көтерілгенде зайыбы ол күтпеген ақылдылық танытты. – Меңсұлу да біз сияқты пенденің бірі ғой. Түсіңе кірсе қиналып жүр ме екен, байғұс. Бала кезден бірге өскен құрбың болған соң сенен медет күтті ме екен, жазған... Бәкәнімнің әйелдік қызғаныштан біржола айығып кәдімгі өзінің сабырлы, байыпты қалпына түскені Тұмаштың көңіліне жайлы тисе де көрген түсін ұмыттыра алмады. «Ұшақ үстінде жатқан анасының құлап баратқанда өзіне қол ұшын созбағаны түгілі назарын да аудармағаны қалай? Арқандай шұбатылған матаға жабысып жерге, Меңсұлу тұрған киіз үйдің босағасына түскені құдды өңіндегі құбылыстай көз алдында ап-анық сайрап тұр. Япырым-ай, бұл не жағдай? Мұның артында не тұр? Жақсылық па, жоқ әлде?.. Болжап болмас хикая.» Тұмар жуынып-шайынып, қырынып, таранып біраз жүрді. Миға бір ой кіріп, бір ой шығып жатыр. Дастарқанға келгенде Бәкәнімнің бетіне қарар дәт жоқ, ұялып, әлде бір өрескелдік жасағандай қысылып барады. Обалына не керек, Бәкәнім манағы қолайсыз әңгімені жаңғыртпады. Қайта қабағы кірбің тартып отырған еріне қамқорси тіл қатты: – Шайыңды асықпай ішіп ал, жарты сағат кешіксең жұмысыңды жау шаба қоймас. Алдымен денсаулығыңды ойла, ол нан табу үшін де керек. Қан қысымың көтеріліп кетеді. Әр нәрсені уайымдап, күйіппісе берме, кеңседе. Анау алдыңдағы балаға шай демдетіп ішіп қой, шаршасаң. Дәріңді ұмытпа. Бәкәнім ері есіктен шыққанша осы тақылеттес ақыл-кеңесін айтумен болды. Ал, Тұмардың басынан түндегі көргені шықпай қойды. Қаншама ойланбайын десе де әдді жетпейді, «Меңсұлу» есімі тілінің ұшында ілініп тұрып алды. «Жайшылық болса жарар еді. Түсіме кіргені несі екен? Сырқаттанып немесе бір сарсаңға түсіп қиналып қалды ма? Аман болсайшы, жарығым...» Жұмысқа келіп, күнделікті жазу үстеліне

Жақсылық Рахматулла отырғанда да ойын меңдеген осындай сауалдың жауабын таба алмай көпке дейін мазасыздана берді. Тек Шымқорғандағы мектепті бірге бітірген Досмаханмен телефон арқылы хабарласып, аудан орталығынан алыстағы тау ішіндегі ауылда тұратын Меңсұлудың амандығын білгенде барып бойын құрсаған уайым-күмәннен айықты. «Амансау екен, сағынышы. Дүниедегі ең жақын адамының ұшақтан құлап түскенде о дүниенің есігінен ақ үй тігіп күтіп алғанын-ай, ә... Мұндай да түс болады екен-ау, ә? Ақылға сыймайтын көрініс». Тұмар қапталындағы үстел тартпасын ашып өзіне таныс конвертті алды. Мұнан бір ай шамасында, дәл осылай бөлмесінде әдеттегідей қағаз «кеміріп» отырғанда ойда-жоқта есіктен Меңсұлу кіріп келген-ді. Ол көп жылдардан бері көріспеген аяулы адамы айдың күннің аманында ішке ене бергенде қыбыр етуге шамасы келмей қадалып қалды. Содан әдепкі сөз кімнен болды, есінде жоқ. Әйтеуір жанарын тұтқан ыстық жасты тежеудің жолын таппай үн-түнсіз отырды. Тілдесті, амандық білісті, екеуі тысқа шықты. Өзенге, онан әрі қала сыртына барды, түн ортасы ауғанша бірге жүре берді, жүре берді. Не айтылды, не қалды оны құдай ғана біледі. Екіжүректің, өксіген көңілдердің ұза-а-а-қ жылдардан кейінгі емін-еркін сырласуы еді бұл. Уақыт шолт етіп өте шыққандай. Арада көп нәрсе айтылды-ау, бәлки айтылмай да қалған болар... Осыдан кейін ұзамай Меңсұлудан хат алды, Тұмаш. Алайда оны бірден оқуға жүрегі дауаламады, неге екенін қайдам хатты ашып оқи бастаса болды жүрегінің бұлағы бұрқылдап қайнай жөнеледі. Қан ойнауынан әбден зәрезап болған байғұс сосын дереу дәрісін іздеп қалтасын қармайды. Осы жағдай қайталана берген соң ол бір жылға шейін Меңештің хатын қолына ұстағаны болмаса аяғына дейін оқи алмады. Ал, түндегі көрген түсі анау, жарық дүниеде арманына жете алмаған құс мұңлық бақи дүниеде кездесті. Мұның артында тұрған не бар? Тәңірімнің алға тартар сыбағасынан күн бұрын берген аяны ма, әлде? Тұмар енді дегбірсізденіп отыра алмады. Алдында тұрған Меңештің хатын оқи бастады. «... Көктемнің неше күнгі мұздай қар аралас жауған жауынынан онсыз да қыстан шөжіп зорға шыққан ауылды тым әбіржітіп жібергендей. Терістіктен соққан ызғырық жел көк сұр тұманның шырқын бұзып, алыс-алыс қияндарға түре қуады. Көрдей қараңғылықта көз іле алмай жатырмын. Жүректі жегідей жеген жетім мұң, қайдағы-жайдағы ойға жетелейді. Тәңір иемнің өзі тәубаға шақырғандай пендешілігімнің бар

ДАЛА ТОЛҒАУЫ пердесін қымтай түседі. Мұндай түндерде қараптан-қарап еріксіз елегізиді екенсің. Есіл-дертімді, еркімді билеген ойдан дөңбекшіп арыла алмаған соң көптен ойымда жүрген көңіл сырымды жазуға кірістім. Осыны жазсам ба екен, жазбасам ба екен деп көп ойландым. Мен мұғалім болып істегелі ширек ғасырдан асыпты. Алдымнан қанша шәкірт өтті, білмеймін. Біздің парыз – балғындардың қанатын қатайтып қияға самғату. Сөйтіп жүріп талай-талай асуларды артқа салыппыз. Адам – саналы тіршілік иесі дейміз. Сол адам баласы дүниеге келмес бұрын анасының құрсағында жатқанда-ақ Алла тағала оның дүниеге келу-келмеуін, келсе қандай ырзықта болатынын ойластырып пешенесіне жазады екен. Белгілі бір мөлшерде бұйрықты несібеңіз, мүмкіндігіңіз болады, сол бұйрықты нәрседен артық ырзықты пәнде баласы ала алмақ емес екен. Олай болса менің тағдырыма, менің пешенеме жазылғаны осы болар. «Бұл күніме де құдайға шүкір, әрбір ісім алланың ықтиярында, жақсылық та, жамандық да өзіңнің арқаңда, тек жеңілдігін бере гөр», – деп тілеймін де кейінгі күндеріме сенемін. Адам мен адам әр түрлі жағдайларда кездесе береді екен. Менің сенімен кездесуім күтпеген жағдайда болғанымен сол кездесуге өзім тікелей басшылық еттім-ау деймін. Не құдірет, ненің әсері, қандай күштің қуаты екенін білмеймін. Сол хабарласуым бекершілік болды ма екен, әлде? Басымның бағасын түсіріп алған жоқ па екенмін, ер адам ғой көңілімді түсінсе жақсы, ал түсінбесе ше, ұятқа қалған жоқ па екенмін? – деп көп ойландым. Кейде жүректегі сезімнің қызуы ақылға жеңдірмей, адам құнын арзандатып, төрдегі басыңды табалдырыққа сүйреп тастайтын кездері де аз емес. Бірақ, бір адамның ғұмыры дерлік уақыт өткен соң жүз көрісеміз-ау деп ойлап па едім? Иә, осылайша неше таң атып, неше күн батты екен? Дүние-ай! Дегенмен кездескенімізге ешбір өкінбейтіндігімді керісінше осы кездесуді жүрегім қалап, өмір бойы аңсап келгенімді түсіндім. «Қайда жүр екен, не істеп отыр, не күйде жүр екен?», – деп сансапалақ ой теңізіне жүзіп кететін сәттерімнің болғанын несіне жасырайын. Бойды меңдеген сағыныш пен қимастық сезімнің құдіреті болар, қолыма қалам алғызған. Шамам жетсе өзіңе айтпақ болған, бірін айтып, бірін айтудың реті келмеген ойларымның бір парағын жүрегімді аудара-төңкере отырып, көкейімдегіні ақтара жазсам деймін. Қолыңа аман-есен тисе ақыл-зердеңмен, жан сезіміңмен ұғынып, салмақтап

Жақсылық Рахматулла көңіл таразысына саларсың. Сол бір кездесу жүзімнің жүдеп, жанымның жадап жүрген кезіне тұспа-тұс келген еді. Бұл кездесудің маған оңайға түспегенін өзің түсінерсің. Жүзіңе кібіртіктей қарағанымда көзіңдегі мұң мен шарасыздықтан, сағыныштан ерекше толқуды көрдім. Көрдім де өн бойымды қуалаған ыстық жалын тамыр-тамырымды қуалай бір ысынып, бір суындым. Жүрегі құрғыр торға түскен торғайдай тыпырлап алып ұшып барады. Жастық шақтың өтіп кеткен ескі керуені көз алдымда кино лентасындай бір сырғып өтті. Өмір өзені өзінше ағады деген рас екен. Нар жүгінің қай белде ауып қалғаны да жадымда. Сен онша өзгере қоймапсың. Сол баяғы момақан, парасатты бейнең. Салмақты да сабырлы жүзің, мейірімді көзің, ептеп егделеніп, толысқаның болмаса сүйкімді қалпыңнан айнымапсың. Удай ашыған бір өкініш өзегімді тіліп өтті де көзімнен ыстық жас моншақтап қоя берді. Не деп жұбатарыңды білмей, өзіңнің де көзің жасаурап маңдайыма қолың тигенде бір сәуленің бойымды балқыта жүріп өткенін сездім де құдіретке таң қалдым. Ыстық алақанның нәрін үлкенге де, жасқа да керек екенін, одан жанға жайлы, шуақ тарайтынын мойындадым. Кейде оңашада ойға шомып бір көрсем-ау, жүздесіп сөйлессем, кешірім сұрасам деп армандаушы едім. Арманның өзі алданыш, көңілге медеу екен ғой. Арман адамды алға тартады, қиялыңа қанат бітіреді деуші еді. Ендеше сол арманның ақ құсы сені де, мені де алға тартсын, тек адастырмасын. Тек жасымыз жер ортадан ауып, өмір базарынан қайтқан шақта қателік пен кемшілік жіберте көрмесін тәңірім. Мөлдір шақтың нәрін тамсап көз ілген Өксігім көп өзегіме байланған. Балғын қиял әлі бірге өзіммен, Ал жастық шақ «сағынышқа» айналған. * * * Балалық пен жастық дәуреннің екі айналып келмейтіні рас. Жас кезде адамзаттың ой-өрісі, сезімі ұшқыр, бүкіл өміріндегі ең жауапты кезеңі дер едім. Болашақ өмірің үшін, бақытың үшін бұдан жауапты кезең жоқ дер едім. Өмірден аларыңды осы кезде алып қал. Ала алмасаң өмір бойы өкінішке қалғаның. Бұны айтып отырғаным балалық дәурен мен жастық шағым өзіңмен бірге көз алдыңда өтті ғой. Жастық шақ

ДАЛА ТОЛҒАУЫ адам өмірінің көктемі іспетті. Көктемде шешек ата мәуелеп жеміс беруді кім армандамайды. Сол арманға жете алдық па? Арман да арман, арман-ай Қайың боп тіл қат қарғам-ай. Көгершін қанат көктемім Қалайша тұрсың самғамай, – дегендей ғой. Кейде әдемі ойлар, сезімдер, әлдебір жақсылық жаныңды баурап елжірей қуантады, кейде тіршілікте көрген теперішіңнен жүрегің езіледі. Қаншама жыл еңсеңді көтертпей төменшіктетіп, шемен болып байланған бітеу жараны кім біліп жатыр... Сондай бір бейжай болған кездеріңде жаныңды түсіне білетін, жүрегіңнің түкпіріндегі ізгі ойларыңды айтып, сырласатын мейірімді жан іздейсіз. Мен де дәл қазір сондай күйдемін. Мейірім, ыстық ықылас, жылы жүрек жаныңды шапағат пен нұрға бөлейтін құдіретті сезім емес пе? Адам жаны қандай нәзік сырлы жаратылыс. Сенің тамшыдай дерлік болар-болмас ілтипатыңа жылы көзқарасыңа соншама елжіреп риза болдым. Түсінсең ілтипатым, шапағатым, мейірімдім сенен қымбаттым жоқ екен. Өмірдің өзі аялап асылыңды жоғалтып алып шаршап, шалдығудан тұра ма деп қаласың. Қол жетпейтін қиялдай боп көрінген Тұлпар мініп құрметке де молықтым. Жүргенімде жоғымды іздеп өмірден Қымбаттымды жоғалтыппын, соны ұқтым. Адам өмірге бір-біріне жақсылық, қуаныш сыйлау үшін келмей ме? Ендеше қайда сол жақсылық? Бозарып таң атады, қызарып күн батады, үйреншікті нәрсе сияқты. Бірақ біреулер содан да сұлулық, ләззат табады. Суретші тамсана отырып сурет салады, композитор нәзік сырлы сезіммен ән толғайды. Ал жазушы сұлулыққа табынып керемет туынды жазады. Бұл не деген керемет, не сиқыр? Демек әр нәрсенің қадіріне жетіп, көре білу үшін көреген

Жақсылық Рахматулла көз керек екен-ау. Әншейінде бір-біріміздің қадірімізді білмей, жақсыжаманды ажырата алмай, ақырында өмір бойы қор болып өтетініміз бар. Сондықтан да адамдар мұхитында да асыл мен масылды, алтын мен жезді, бұлбұл мен дүлдүлді ажыратып білу үшін, өмір мұхитына терең үңіліп адам жанының сыр сандығына, терең тұңғиығына сүңги білетін көреген көз, сезімтал жүрек керек екен. Жақсы адам кім? Тұмар ше? Ойлана-ойлана жауап таба алмай талай тығырыққа тірелесің. Дегенмен жақсы адамға, Тұмашқа жете алмағанның біреуі менмін. Жақсылықты айналамнан, қасымнан іздемей, алыстан, ғайыптан іздегендей, бөгде жаққа көз тіктім бе екен? Жанымдағы кереметті көрмей, елемей көзімді шел басты ма екен? Өмір-ай! Кезінде асыл бағаңды білмей, болмашыға еліріп, енді жер ортаға келгенде жазылмас дерттің дауасын таба алмай, жан сергітер самалға зар болып, алыстап кеткен жастық шақтың боз тұманын аңсап, тұла бойды сағыныш билейді. Өкініш пен өксік көкіректі көк семсердей тілгілейді. Не көп орындалмаған арман көп, тұрмаған ыстық – уәде көп! Өксік шексіз – өкініш мол! Дегенмен өмір – барлық жерде өмір. Сондықтан жанымдағы жақсылығым, қиын-қыстау өмірім – сенен кешірім сұраймын. Мен салған жараның жазылмасын білемін, ақталмаймын да. Шамаң келсе кеше гөр. Өткен өмірдің қателігі түзелмес, Бекершілік және жылап ақталу. Сарғаю да, қуару да түк емес, Ең сұмдығы – табандарда тапталу. * * * Көңілімдегі сыр сандығыңда көптен аялап, әлдилеп жүрген бір сезім болады, сол сезім көкейіңде күмбірлеп тұрады да қояды ғой. Өзіңмен бірге жатып, бірге оянып жүргенімен, сол дүниенің жүрегіңді жарып шыға келуі жайдан-жай бола салатын құбылыс емес қой. Іштегі сырдың еркін ақтарылуы үшін жан әлеміңді найзағай жарқылындай жүрегіңді тербете, тебірентіп өтетін күшті әсер, көңілдің терең қойнауын дүбірлетіп өтетін сәт керек екен. Осының бәрін өзіңмен кездескеннен кейін бастан кешірдім де құрып кеткім келді. «Көзден кетсе көңілден болады ұмыт» – демекші, бәрінен баз кешіп, алысқа кетіп қалғаным да сол.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Бәрібір ет жүрегің елжіреп, сол бір сағыныш қаймағы кілкілдеп қалыңдай түспесе, жұқаратын емес. Көзіңе көзім зар Көңіліңе көңілім зар Жүзіңе жүзім зар Дірілдеп еріндер Ып-ыстық лебіздер Өзіңе ынтызар Күн қайда жолығар. Мейірім көзіңді, Сабырлы жүзіңді, Салмақты сөзіңді, Жымиған күлкіңді, Лаулаған сезімді Сағындым өзіңді. «Көңілдің кірі айтса кетеді, – демекші қу тіршіліктің тауқыметі таусылмақ емес. Бүгін бір тірлік, ертең ана тірлек деп жүріп қамшының сабындай қысқа ғұмыр да зу етіп өте шығар. Кеше ғана арман мен үмітті қатар қуалаған жастық өмір көздің ұшында бұлдырайды. Аялаған мың арман Бала кезді сағындым. Табындырған өзіңе Қаракөзді сағындым, – деп еске алмасқа амал қанша? * * * Адамзатты үміт қана алға жетелейді. Қайтсем адамша өмір сүремін деп үміттің жетегіне ере береді екенсің. Әлем тұрғысынан қарасақ «адам кіп-кішкентай, шыбын-шіркей құрлы жан дәрменсіз жаратылыс», – дейді. Ал сол жаратылыс қандай-қандай ұлы ғаламатты жасайды, тек үмітің үзілмесін. Үмітімді білмеймін неге үзбеймін Аласұрған тынымсыз теңіздеймін.

Жақсылық Рахматулла Жым-жырт сұрғылт күндерден жылтыраған Сәулелердің ішінен сені іздеймін. Қайтып айтам ойымды сезімімді, Өзім тыңдай алмасам өз үнімді. Қара жерді құламай басып келем Үмітімді сүйеу қып төзімімді. Сезесің бе, сезбейсің бе білмеймін Мен әйтеуір үмітімді үзбеймін. Егіздейін сеніменен жүрегім Жер мен аспан арасынан іздеймін. Қалайда, қашанда мен ұнатамын Жыр жолымен мен саған үн қатамын. Сағынышын көңілдің сол арқылы Тарқатып өзімді-өзім жұбатамын. Мен сені күте берем, күте берем, Жанымды шаршатпайды үміт деген. Сөйлесуге жүрексінбей жүрсең егер, Отынан жүрегімнің үзіп берем. Бір мезгіл өз әрекеттерім мен істерімді таразылап өзімнің өткен өмірім мен мінез-құлқымды, жүріс-тұрысымды топшылап өтемін де өзімді-өзім аяймын да, налимын. «Сорлыға сорлы табақ кез болыпты» дегендей бұйырғаны осы болар. Өмірімнің арқауы мықты болуы үшін жақсы мен жаманның парқын айыра білетін, жаманыңды жасырып, ең бастысы өзіңді шын сүйетін, сыйлайтын, өмірдің ұзақ жолында өзіңмен қол ұстаса серіктесіп, қуаныш-ренішті бір көруге бекем бел буған адал, айнымас жар табуыңда екен. Сан кемшіліктің бәрін көтерерсің, төзерсің, ал өзімшілдік пен өркөкіректікті, өз басын жоғары қоюды, қара басының қамын күйттеуді дағды еткен адамға төзу, сыйласу, тұрмыс құру қиынның қиыны екен. Айналасындағылардың бәрі тек соған құрақ ұша жалбақтай қызмет ету үшін жаралғандай. Мін атаулыны өзінен іздемей, өзгенің бойынан іздеуге бейім және сыпайыгершілік, инабаттылық атаулыдан жұрдай болса ше?

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Дүниені кезіп кетсем бе, Ойдырып тасқа табанды. Бір-бірімізді түсінбеген соң, Жарық күніміз де қараңғы. Миықтан күліп күллі әлем, Жалғандық үнін салғыздың. Сен дегенде менде түк те жоқ, Көлеңкесі жоқ жалғызбын. Адам мен адамды жақындастыратын да, бір-біріне қадірін арттырып, мәңгі ажырамастай, айнымастай, қабыстыра табыстыратын сиқырлы нәрсе кішіпейілділік емес пе? Осы жасқа келгенше ұл өсіріп, қыз өсіріп дегендей өмірдің сан белесін артқа тастап, талай-талай қуаныш-ренішті бастан өткердік. Алуан-алуан оқиғаны өткеріп жүрек жарыла масайраған күндер де болды. Осының бәрін, бәрін көтеретін қайран жүрек неткен мықты! Адамзат өмірінде жүрек шіркіннің тартпаған азабы мен мазағы, қуанышы мен қайғысы аз емес шығар. Тірі пенде үшін жүректен аяулысы жоқ шығар? Абай атамыздың сөзімен айтқанда: «біздің қазақтың жүректі жігіт дегені – батыр дегені, онан басқа қасиеттерін анықтап біліп жатқан жоқ. Рақымдылық, мейірбандық, ғашықтық – бұның бәрі жүрек ісі», – деп. Сонымен қатар адамның адамға сүйіспеншілігі бұл да жүрек ісі, жүрек қалауы. Сүю қасиеті жас-кәріні таңдамаса керек және де әйел мен ер адам арасындағы ар-ұяттың, сана-сезімнің, намыстың жүректен бұрқырап қайнап шыққан шынайы тұтастығы болса керек. Адамзаттың жан сүйіспеншілігі ішкі дүниеңді қанаттандырып, екі адамның неден қамығатынын көзбен көріп, жүрекпен сезіне білуінде дер едім. Сонда ғана махаббат теңдігінің жан әуені үйлесімін табар еді. Әсте өктемдік пен басымгершілік жүрген жерде шынайы сүйіспеншілік болуы мүмкін емес. Махаббат жарастығы қос жүректің өмірге ой-өрісі, талап талғамы, жас шамасы жағынан қарайлас, тіпті ақыл-парасаты, мінезімен де орайлас, білім дәрежесі де деңгейлес келсе үйлесімді болатынын өмір тәжірибесі көрсетіп жүр. Шіркін жүрек шілденің ыстығындай, Өтермісің өмірден еш суынбай.

Жақсылық Рахматулла Билік құрып кей кезде өрекписің, Болармысың өр мінез күшті мұндай. Сен менің сенетінім серіктесім, Мұз құрсаған көңілім еріп кетсін. Жыр жазшы, мұңайғанда әр шумағың, Менің жан жүрегіме көрік берсін. Әйелде уақыт бар ма ілерге, Азабы көрмегенге сезілер ме? Көтерген бар салмақты қайран жүрек, Бір күні шыдай алмай үзілер де. Бірақ қанша? Бізге беймәлім бір уақытта мынау жарық дүниеде жоқ болатынымызды бәріміз білеміз. Бүгін? Ертең? Қазір? Бір қызығы ешқашан өлімге дәл қазір кезікпейтіндейміз. Алла тағала екі дүние жаратыпты дейді. Бұл дүние – уақытша, ахирет – мәңгілік дүние. Алланың ықтиярымен берілген өмір – сынақ. Ерте ме, кеш пе бала да, байлық та, мансап та, қызмет те қалатынға ұқсайды. Тек адам баласы өзімен бірге жақсылығы мен жамандығын және де екі-үш кез ақтық мата ғана ахиретке ала кетеді екен. Қателікке ұрынбайтын адам жоқ. Ең жақсы адам, қателік жасаса да кейін тәубасына келген адам. Шырғалаңы көп мына пәни жалған дүниеде күнә жасасам, құдайым кешіре гөрсін. Әрбір саналы түрде жасалған қылмыс пен күнәнің астында қатал тағдырдың ауыртпалығы жататынын ескерген жөн. Ендеше адам баласына бір-ақ рет берілетін ғұмырды ізгілік, игілік, ырыс пен бақыт үшін, жарқын да жайсаң болашақ үшін, әр адам өз өмірін сол үлкен мұрат жолына сарп етсе ғой. Апырым-ай, өмір бақи ар тазалығы мен жан тазалығын пір тұтып келіп, соңғы кезде маған өзгеше тосын мінезқұлықтың пайда болғаны несі? – деп таңқаламын. Қалай дегенмен де қаншама өліп-өшіп, санаменен сағынып, сарғайғаныңменен құр бекершілік қой, сондықтан өзіңді-өзің тежеп ақылға келмесең, дүние боқтың құрбаны болып кетуің де ғажап емес. Кеша ғана биік ем Бүгін жаттым табанда. Жапырақтай сарғайып, Тимеуі оңай маған да.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Құлағанда биіктен, Сыйламас ешкім бүгін де. Қырық құрау болған жүрегім, Қансырап жатып дірілде. Мұңымнан жайған алдыңа Шошынып жаным қалдың ба? Қасықтап жиған арымды Шөміштеп шашып алдым ба? Сезімнің адамы әңгіменің не жайлы екенін өзі түсінер. Тек қабырғама бататыны жылдар бойы жүрек түкпіріндегі асыл сезімді арзанға айырбастап алған жоқ па екенбіз, және де теріс пікір мен жаңсақ ойдан аулақ болсақ екен деймін. Сезім құштарлығына бөленген адамды жазғырмасаң керек, өйткені сүйген адамыңа жан-тәніңмен, бар болмысыңмен, таза арыңмен беріліп, қорқыныш пен үрей, қуаныш пен қызғаныш сезімдері пайда болып, жүрек лүпілінің пәктігімен, бір бетінен қайтпайтын табандылығымен жан дүниеңнің ойпыл-тойпылын шығарып, тыныштығыңнан айырып, есіңді шығарады екен. Осы шынайылықты түсінген адам қандай «асыл». Ұйқым қашып барады, ұйқым қашып, Бүкіл денем ауырлап зілің басып. Кім түсінер көңілдің кей сырларын, Түйсіксізге не керек сырыңды ашып. Қай жерден оқығаным есімде жоқ, бірақ есімде қалғаны, – Адамнан құдай жасама, көңілің қалса өзіңе қиын болады. Ең жақын, ең жақсы көретін адамыңның пендешілігін көруден асқан қайғы жоқ. Ол – өзінен сенен жалыққан күні жаман бір мінез көрсетіп шыға келеді. Сол кезде сен сенетін, сен жақсы көретін ешкім қалмайды. Қолдан жасап алған құдай адамның құны түскеннен кейін біреуге сенудің қажеті бар ма? Ал сенің жүрегің ауырады... Осылай ішіңе шоқ түсіп жалынына шыдай алмай жүргеніңде жақсы адам кездесіп жалғыз ауыз сөзімен-ақ адамдар арасына қосып жіберетінін қайтерсің. Сөйтіп, өмірге деген, айналаңа, туған-туыстарыңа, адамға деген көзқарасың қалыптасып, жаның жай табады. Адам жанын нұрландырып, сұлуландырып, өмірдің қызығын, мән-мағынасын арттырып құштарлық, іңкәрлік сезімдеріңді ұшқын

Жақсылық Рахматулла аттыратын, өзіңді қанаттандыратын асыл қасиет – адамның адамға сүйіспеншілігі ғой. Сүйіспеншілік бар жерде – махаббат бар. Дүниеге келген әрбір адамның өз өмірінде бір рет болса да терең де ыстық махаббат сезімін басынан кешіруі табиғи жай. Бір адамның махаббаты екінші адамда қайталанбайды, әр адам өз түсінігімен, өз жолымен ғана жүреді. Әр адам өзінше ынтызар, өзінше ғашық. Әркім махаббатта өзінше бақытты, өзінше бақытсыз. Әр адам өзінше сүйеді. Ұмытылмас бейнеңді Жүрегімде сақтадым. Естіп тұрып үніңді, Мен өзіңді таппадым. Сағыныштың жоқ шегі Ерекше нұр жүзіңді. Көрсем деп ем өзіңді, Үміт шіркін үзілді. Күрсінгенмен не пайда, Қайғыланып, мұңданып. Көкірегімде күмбірлеп, Сен жүресің жырланып. Кеттім ұзап бұрылмай, Ғайып болдым сағымдай. Махаббатым үшін де Жүрмін сенен айнымай Жүрмін, жаным, айнымай. Осы жолдарды жазып отырғанда көңілім алып ұшып, есіме нелер келіп, не кетпеді десеңші. Белгісіз арман көңілімді алаңдатып, көкірегімді кернейді. Мына шалқар дүниенің құдіретінен бе, әлде белгісіз болашақтан ба, жүрек сыздағандай, әйтеуір бір сиқыр тіршілік көңілімді елеңдетіп тұрғаны. Ойым – теңіз. Көптен бері көңілімнің сыр сандығында жеке өзіңе арналған құпия сырымды аяқтағым келіп тұр. Осы хат арқылы аздап болса да өз өмірім жайлы, сен туралы ойларымды, жүрек лүпілімді, он ойланып, тоғыз толғанып дегендей жеткізген болып отырмын. Бірақта бір хаттың ішіне

ДАЛА ТОЛҒАУЫ сыйғызу, сарқыла ақтарылу мүмкін емес қой. Оның үстіне қайсыбір сөздер лықсып келгенімен ойымды көмкеріп ақ қағазға түсіре алмай шаршап отырған жайым бар. Уақытыңды алып көп мылжыңдап кетсем айып етпе. Асылым неге сені сағынамын, Өзіңе құстай ұшып сабыламын. Аман бол, қайда жүрсең тілеулеспін, Бір өзің басымды иіп табынарым. Көңілде мың өкініш – бір үміт! Қош. Сағынышты сәлеммен Меңсұлу». * * * Түнде көрген түсі, таңертең ұйқысырап жатып келіншегінің алдында Меңсұлудың есімін аузына алғаны, енді жұмысқа келісімен талайдан бері бетін ашуға жүрегі жауаламай жүрген жұмбақ хатпен танысуға тәуекел етуі және де оны еріксіз бір емес үш-төрт мәрте қайталап оқуы Тұмарды ауыр ой құшағына тартты. «Әттең, хат қолына тиген замат оқығанда ғой, бәлки екеуінің арасын бөліп жатқан ұзақ жол бір адым болса да қысқаруы мүмкін еді. Жаны жүдеп, санасы әлде бір жайсыз ойдың ұштығына жете алмай тұңғиығына малтығып жүргенде қасында өзін өзіндей түсінетін адал достың болуын тілейтіні, маңдайынан сипап, бір ауыз тәтті лебізіңді аңсайтыны хатта ашық жазылмағанымен титімдей түйсігі барға аңдалып тұрған жағдаят. Енді не деуге болады, хат оқылмай қалды деп кімді иландырасың. Олай болуы қисынға келе ме? «Құдай-ау, бұл тағдырға не жаздым осыншалық сарсаңға сала беретіндей? Зарығып күтіп жүрген ай сәулесінің жарығы алыс түнектен бұлдырап көрінді де жақындай бере қараңғылыққа сіңіп, жоғалды. Бұл не деген қатыгездік?» Екеуінің бір-біріне саусағын созып ынты зарын басуға ұмтылған үмітті сәттері бұған дейін талай рет болды. Бірақ, амал не, тас жүрек тағдыр оның бірде-бірінің орайын келтірмеді, әйтеуір бір көлденең қырсыққа ұрындырды да тұрды, жастықтың алып ұшқан аңғал әрі асау сезімін ақыл мен сабырға шақыратын ақылманының жоқтығы ма, әлде пешенеге әу бастан басылған ұйғарым ба, не керек бұл қаншама талаптанса да түк шықпады.

Жақсылық Рахматулла Ертегідегідей, талшыбықтай бұралған әйбат, бөкеннің сыңар лағындай ерке қыз кітаби махаббаты басым қара баланы қомсынды ма, немесе болашағына сенбеді ме білмеймін, оның жан жүрегімен сүйетінін біле тұра «қосылайық», «өмірімізді бірге өткізейік» деген ұсынысына «әуре болма, менің іздегенім сенен басқа жан» деп бетінен қақпады, не «асыққан ақылсыздың ісі» демеуші ме еді үлкендер, сабырға кел Тұмаш, түбі бірге боларымызға сен» деп те мұның күпті көңілін бірлемей, соңғы түйінді тарқатуға келгенде жалт бұрылып, тайқып кете берді. Иә әрі, иә бері емес сергелдең жүрістің ақыры екеуін екі отаудың босағасына апарып байлады. Оларды шексіз шаттыққа бөлейтін үлпілдеген ақұлпадай махаббаттың күші бұл күнде жүзін әжім жуып, мінезі қасаң тартқан екеудің арман, қиялында жатталып, оқтын-оқтын жүректі безектете түйреп, кеудедегі өкініштің өксігін қоздырудан әріге жетпегендей. Баяғы мейірімсіз тағдыр осындай азаптан өзгені бұйыртпаса амал қанша, оған бағынбас шамаң бар ма? Иә, өмір деген осы...» Тұмар, бірақ Меңсұлу мейлі, ол өзіндей, тіпті өзінен артық па, кем бе бәрібір ортаң қолдай азаматтың жары болып, сонан ұрпақ өрбітіп отырғанын білсе де, мұнысы құдай алдында да, адам алдында да үлкен күнә, күпірлік екенін түсінсе де алғашқы махаббатынан айни алмасын, айнуға қаншама қиналса да күші жетпейтінін осы жолы көрген түсі мен өңінде оқыған хаттан кейін біржола мойындады. Сүйіктісінің сырына қана отырып, оның мұнан әлдеқайда ақылды әрі өмірге деген ұғымы терең екеніне көзі жетті, көңілі тоғайды. Осындай аяулы әйелге деген ертедегі жанған оттың қызуы әлі бір мысқал да басылмағанына өкінбеді, қайта сол бақытынан жан рақатын тауып қуанды, елжіреп жанарына жас үйірілді. Ойына жастар арасында жиі шырқалатын «Махаббат мәңгі ертегі» деген әннің өлең жолдары оралды. Махаббат деген қандай-ды, Қарасаң көзің талмайды. Сағынған жанға жете алмай, Қаншама гүлдер, қаншама гүлдер сарғайды. Ғашықсыз өмір – өмір ме, Егілме, жаным, егілме. Көктегі күнге қол созған, Не дерсің мынау, Не дерсің мынау көңілге.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Күлерсің-дағы жыларсың, Жыларсың-дағы шыдарсың. Жазылмас дерттің дауасын Жаным-ау, кімнен, Жаным-ау, кімнен сұрарсың. * * * Меңсұлумен дидарласқаннан кейін көп ұзамай Тұмар өлім аузынан қалды. Соңғы кездегі санаға түскен әр қилы салмақ оны қатты қажытып жіберді, алайда тірі адамда тіршілік таусылған ба, әрі ақыл-есі бүтін тұрғанда ойланбау, қайғырып, қуанбау тағы мүмкін бе? Соның бәрі жүйкесіне тиіп, болмашыға күйіп-пісіп жүргенде күтпеген жерден қан қысымы шекті мөлшерден күрт көтеріліп емханадан бір-ақ шықты. Аруақ қолдағанда шақырылған жедел жәрдемнің жылдам келуі әрі білікті дәрігердің қолына түсуі көрер жарығының сөнбеуіне себепші болды. Онан әрі де өлім мен өмір сегіз тәулік арбасып, Бәкәнім мен балаға-шағасының көз жасын алла тағала қабыл етті ме, әупірім тәңірмен айқастың соңында өмір шіркін жеңіске жетті. Емханадан шығар кезде дәрігері Ғалым «мұнан былайғы жерде сізге қатты ренжуге де, қуануға да болмайды. Қалтаңыздан дәрі үзілмесін», – деді. «Сонда, – дейді Тұмар қамығып, – жанымды шүберекке түйіп жүреді екем ғой. Күлуден не жылаудан жұрдай адамда не мәніс қалсын. Айтшы бауырым, бұл дерттен жазылуға бола ма өзі?» – Иә, оған шүбә келтірмеңіз, жазыласыз. Ойнамау, күлмеу, қайғырмау адамзаттың ырқындағы шарт емес... Сізді түсінемін, қапаланбаңыз, бәрі уақытша нәрсе. Әлі-ақ дікілдеп жүгіріп кетесіз, солай, сеніңіз, – деген дәрігер оны ынты-шынтысымен жұбатуға барын салып, – менікі абайлаңыз, «сақтансаңыз сақтайды» деген сөз текке айтылмағанын еске салу. Қызығы мен шыжығы таусылмайтын тіршілікте әрқилы жағдайдан айылды жинап жүруге дағдылансын дегендік. Мұны кәсіптік парыз үшін емес, жанашырлық, інілік кеңес деп қабылдаңыз. – Рахмет, бауырым, – деді Тұмар оның жылы пейіліне тояттап. – Кеңесіңе, ескертпеңе қандым. Өмір өзім үшін қымбат, ендеше сол қымбатымды уыстан шығармауға тырысамын да, ендігі жерде. – Иә, сүйтіңіз. Көңіл сұрау жақындықтың, сыйластықтың белгісі деп Тұмар емханадан шығып, жұмысқа қосылғанда келушілер көбейді. Соның бірі ел-

Жақсылық Рахматулла ден елпілдеп жеткен досы Досмахан: – «Ауырып тұрдың, аунап тұрдың» деген ғой. Бір ажалдан қалыпсың, ендігі жерде өзіңе-өзің мықты бол. Несін айта берейін, Бәкәнімің де құлағыңа құйып біткен шығар оны, от пен суға бас-көз демей қойып кететін батырлықтың кезін өткізіп алдық қой екеуіміз де, – деді құдды бір әкесіндей байсал тартып. Сосын өткенкеткеннің басын бір шалып, ішіндегісін шығара алмай біраз кібіжіктеп отырды да: – Ренжіме, анадағы Меңсұлудың амандығын сұрағаныңа ептеп ойланып қалдым, – деді тамағын қырнай жөткірініп барып айтуға оқталған жайына күлбілтелемей тура көшті. – Жүдә, мектептегі ғашығыңды кемпір болса да ұмытпағаныңнан шошиын дедім. Бір нәрсені бүлдірейін деп жүрсің бе? Ол да, сен де немере сүйіп, ата-әже атандыңдар. Ендігің не, жасырмай айтшы? Менен сыр шашылмайды, ал отыз тістен шыққан сыпсың отыз рулы елге тарайды емес пе, екеуіңнің оңаша кездесіп, сырттай хал-жай сұрасатындарыңды естіген бөгде кісі не деп түсінеді? Жасында ойнап-күлуден мауқы басылмаған кемпір мен шалдың махаббатын-ай шіркін, ар-ұяттан безген екен демей ме? Күлмей ме дос-дұшпан, артын ашып? Айтуға да ұят екен өзі, не аласың бар онда? Баяғы кітаби махаббаттан әлі ажырамай қиялданасың. Қой, тыйыл, алданба елеске. Бүйте берсең, отбасыңды шайтанның салқыны шалады. Біреудің қаңсығы біреуге таңсық болып па, Меңсұлудан жүз есе ажарлы, мінезі жібектей құдай қосқан қосағыңның жанын текке жаралама, бала-шағаңның жүрегін улама. Ұял, ақылға жүгін, абыройыңды ойла. Меңсұлу некелеп қосылған сен сияқты еркегі, алтын асықтай балалары бар әйел. Ағайын-туғаны, артында бір қауым жұрты бар адам. Көптің намысын қозғама. Меңсұлуды сүйгенің, әлі де қадірлейтінің рас болса қайта жөніңді біл, алыстан сыйлас, ішіңнен сүй, түсіңде табыс. Ал, мұнан былай екеуіңнің араңа жеңгетай болып күнәға бататын жайым жоқ. Құдайдан қорқамын, жұрттан ұяламын. Досмахан көсіле сөйлеп бойын біраздан бері буған ыза мен ашуын осылай бір тарқатты-ай дерсің. Оған Тұмар ләм деп уәж айта алмады. Студенттік кездегі не болса соны соға беретін жеңіл ауыз мінезден арылып, бертін келе үстінен түйе өтсе де «бық» деп дыбыс шығармайтын нағыз шоңқараға айналған құрдасының дәл осы мәселеге келгенде керемет әдемі, қисынды әрі ұзақ, орнықты сөйлегені оның шынында да ақылын арбап тастады. «Айтқаны орынды, біркіл терісі жоқ, – деді ол іштей мойындап. – Бірақ, соны білгенімен осыншалық ұзақ уақыттан бері бойына кесел болып жабысқан Меңсұлуды қалтқысыз сүйген сезімнен, жүректі сыздатқан сағыныштан өзі де құтыла алмай жүрген жоқ па? Бұрынғыдан тіпті жақын болып баратқан жоқ па? Бұл оның еркінен тыс құбылыс болғаны қаш-ш-а-н, көп болған...

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Бұларды алғашқы махаббаттың шалығы ұрған, тілектерін баяғыда-ақ періштелер қабыл еткен. Меңсұлудың ұшақтан құлаған кезінде ахирет есігінен үздігіп күтіп алуы да тектен-тек болмас. Түс екеуінің рухы бір жіпке қосақталғанын білдіргені болса ше? Ендеше Досмахандікі нағыз адамшылық өсиет болғанымен, бұл оны сол қалпында қабылдағанымен арғы жағынан біреу құлағына «мұның шынтуайтында бос әурешілік, орындалмайтын шаруа, өзіңді-өзің алдама» деп күбірлеп тұрды. Тұмар «бәрінен тартындым, менікі ессіздік екен» деп Досмаханды сөзбен иландыруы мүмкін, ал түбінде анау күбірлектікі рас. Олардың бірін-бірі жоғалтуына бір алладан өзге ешкімнің ырқы жүрмейді...» Тұмар қараптан қарап ақжарылқап көңілін ақтарған досын да, оның жан ауыртар айыптауын, қоспасы жоқ адал тілегін орындауға еркі жетпейтін өзін де аяп кетті. * * * Тұмаштың әкесі малшы еді. Қысы-жазы мал өрісін қолайттап тау мен даланың қойнауы мен жазаңында көшіп-қонып жүретін. Қалың елден жырақ, ауылдың қызығынан бейтарап жалғыз үйдің бар алданышы күндіз-түні қайталана берер үйреншікті күйбеңі – малдың жайы болатын. Дастарқан үстінде де, сыртта да әңгіме қойдың күйі мен күн райына, жердің шөбі мен судың жағдайына айналып соға беретін. Оқтатекте ауылдың атқа мінерлері, өткен-кеткен көрші малшылар соғып, ел ішіндегі жаңалықтарды жеткізбесе, бұл үйдегілер біржола мәңгүрт болып кетер ме еді кім білген. Тұмардың әкесі сұлу жүзді, еңселі, аз сөйлеп көп іс тындыратын бейнетшіл, анасы қара торының әдемісі, үйдің де, түздің де бүткіл сылпылын бір өзі атқарса да ешқашан қабағын шытпай тымпыңдап жүре беретін момын, мың болғыр, қысқасы екеуі де ырзық-несібесін маңдай терімен теріп-жеген қарапайым жандар еді. Он төрт бала тапқан әйелдің ерінен ерекшелігі мінезі жұмсақ, адамға да, малға да бір ауыз ащы сөз айтпайтын, ығыр етер әрекетінен белін жазуға мұршасы келмесе де қара сөзді өлеңге ұйқастырып күбірлейтін де жүретін. Тау мен даланың кішкене құмырсқасына дейін айналыптолғанатыны Тұмарға бір түрлі ерсі көрінген кезі болды. Бірақ бала күнінен анасының бойындағы әрбір өзгерісті бойына жұқтырып, көргенбілгенін үйренуге қалыптасқандықтан қара сөзді өлеңдетіп кететін сәтін іштей жақсы көретін. Сондай мезетте шешесінің жүзінен әдемі бір сұлулықтың сәулесін, мейірімнің жанына жағымды жылылығын аңдайтын.

Жақсылық Рахматулла Әкесінде де сондай құбылыстар бар-ды. Әлде неге іштей риза болған кезінде ашық керегенің іргесінде шалқалап жатып ескі домбырасын қолына алады да тыңқ-тыңқ еткізіп әлдебір сырлы әуенді қайталап шерте беретін, шерте беретін. Сол әуезден Тұмаштың кішкентай жүрегі әке көңілінің күллі болмысын сезініп лүп-лүп соғады. Жазғы кештегі қоңыр самалдай есілген қуаныштың шуағы шаңырақ ішінде қалқып тұратын. Сондайда үшеуі бір-бірін үнсіз ұғысады, өзді-өзінің арман, қиялындағы жақсы үміттерімен сырласқандай елітіп, күн бойғы шаруа қияметін ұмытқандай әсерге бөленетін. Тұмар мектепте ортақол оқыды. Көзін ашқалы жалғыздыққа көндігіп өскен қара бала ауылдың қайнаған судай шымырлаған тіршілігіне селт етпей, үнемі әлденені уайымдаумен жүретін. Онысы, әрине, жаһан түзді сағынудан өзге не болсын. Сабақта отырса да, төсегіне жатса да құлағына ылғи шешесінің өлең ырғағына салып, бір қалыпты күбірлейтін үні, әкесінің көстеудей алақанына көмілген ескі домбыраның шертпе сазы, ішін тарта солқылдап соққан желдің гуілі, шаңдақта жатқан түйенің күйсегені мен сүтке тоймай қалған ботаның боздағаны айна-қатесіз естіліп тұрғандай болып, әбден мазасы қашады. Ондайда тамағына әлдебір түйін кептеліп қалғандай жұтына түсіп, ерінін қатты тістеніп алады. Ол жабырқау көңілдің аңсарына ілесіп қолы босаған бойда ауыл шетіндегі бөріктей қоңыр төбеге қарай тартады. Төбе басында тұрып ту-у алыстан еміс-еміс сілеміте көрінетін Қаратау жаққа көзі талғанша сұқтанады. Сол беттен үп еткен жел соқса құмарта жұтып, күн ұясына қонғанша қыбырсыз тұрады. Жападан жалғыз бұйыққан осы кішкентай адамзаттың ішкі дүниесіне сығалаған кісі оның байырғыдан сыр бүкпейтін бауырына айналып, жаны мен жаны, тәні мен тәні жұптасып кеткен, әр тасы мен әр бұтасы көзге оттай басылатын туған табиғатын сағынып, егер ұшатын қанаты болса мұндағының бәрін әп-сәтте тәрік етіп, солай қарай самғай жөнелгісі келетінін таныр еді. Әдепкі сыныптарда балалардың арасынан өзіне жақын тұтар серік таппаған Тұмарды алтыншы сыныпта Меңсұлу есімді ақботадай үлбіреген қыз таңдады. Құрбыларының ішінде ән салып, би билеуге құлшынып тұратын, мінезі ашық-жарқын ақ бантикті көркем перизат пен екеуін жарастырған ненің құдіреті екенін балалар да, ұстаздар да біле алмай аң-таң қалысатын. «Бірін-бірі ұнататындай екеуінің талғамы да, мінезі де бөлек, біреуі – малдан басқа ермегі жоқ, өмірінде клуб дейтінге бармаған, мәдениет үйінің есігін ашпаған, тым болмаса радио тыңдап, теледидар көрмеген кәдімгі қи табан малшының, екіншісі – ауылдың бар қызықшылығын көріп-өскен, желкілдеген қызғалдақтай қызының

ДАЛА ТОЛҒАУЫ бетіне жел тигізбей әлпештеп отырған көзі ашық, зиялы отбасының перзенті. Тіпті қойдың қиын иіскемесе басының сақинасы ұстайтын, әліпті таяқ деп білмес адамдардың ұлы ауылдың талшыбықтай бұралған еркесінің қолынан ұстап қатар жүргені ешкімнің ақылына сыймайтынды. Өзін жұрттың маңдай алдымын деп есептейтін кеудемсоқ байпатшалар үшін көзге бұл түрткі, намысқа нұқсан түсірерлік жағдай болды. Сыпсың сөз, өсек-аяң өрді. Меңсұлуды осы бастан ноқталап қоюдың әрекетімен құда түсушілер көбейді. Ал, жігіттіктің дәуреніне өткен бозбалалар арасында Тұмарды Меңсұлудан бездірудің небір айлышарғысы ойластырылды. Оқушылардың моральдық азғындығына жататын екеуінің достығы педсоветте талқыланып, Тұмарды «бұл мектептен басқа жерге барып оқысын» деген мәміле жасалды. Алыстағы әкесіне хабар жіберілді. Тұмар содан үш күн сабаққа бармай қойды. Шеттегі қоңыр төбенің басында отырып осыншалық әлекке түсірген Меңсұлу туралы, анасы мен әкесі туралы мың-сан ойдың шырмауына түсіп, ұштығына жете алмай шаршады. «Тұмаш, қалайсың?» – деп тұратын аймаңдайы жарқыраған Меңсұлуды көргенде жүрегі уылжып, табанына дейін шымырлап кететінін сезіп, білген сайын, ол бұл ненің белгісі екенін айыра алмай тағы әбігерге түсті. Әйткенмен бастан кешпеген өзгерістің мәнісін пайымдауға қиялы жетпесе де жүрегі бір қуаныштың жоралғысын сезгендей көңілі алабұртып кетті. Жаңбыр басылғаннан соң аспан омырауынан көк-жасыл түсті арқандай керілген кемпірқосақ сұлулығын көргенде көңілі шаттана қуанатыны, анасының өлең ұйқастырып ыңылдаған, әкесінің домбыра шерткен сәттеріндегі бет ажарынан білінген жылылық, ай сәулесіндей ақ тұма ағын жанын дір еткізе желпіп өтетіні бар емес пе! Бұл да сондай, соған ұқсас толғаныс тәрізді, бірақ онан өзгешерек, сәл ыстықтау, сәл аялылау ма қалай өзі... Мектепке жоламай жүрген күннің бірінде қоңыр төбені күзеткен Тұмардың жанына Меңсұлу келді. Үн-түнсіз далаға қарап отыра беруден жалыға бастаған қыз: – «Енді, сен, қаладағы интернатқа барып оқитын шығарсың? – деді жай ғана күрсініп. – Мен де ауылдан кетемін. Бүйткен күні құрысын. Апам әбден ренжіді. Мектепті бітірмей тұрып әңгімеге қалдың, оны естігенше өлгенім артық еді деді. – Әңгімесі несі, – деді Тұмарға жан бітіп. – Не туралы, онысы? – Қайдам, екеуміздің бірге жүргенімізді үлкендер өздерінше ұятсыздық жасайды деп топшылайтын болар. Мен апама: «Қыз бен баланың достығын жаман пиғылға жоритындардың өзі ұяттан безгендер. Мені босқа жазғырмаңыз, біз әншейін ғана сыныптас жолдаспыз» дедім.

Жақсылық Рахматулла – Қой, – деді анам тұнжырай, – Ендігі жерде вечер-сечер деп ерте кетіп, кеш келуіңді доғар. Өлең жазып, түнімен жынды адамша айға қарап телміріп отырғаныңды көрмейтін болайын. Анау балаға, сені меңзеп айтады, ескерт, мұнан былай маңыңнан жүрмесін, қарғадай болып қызға қырындағаны несін алған, одан да сабағын оқысын, адам болсын. «Адам болсын», – деп қайталады Тұмар іштей ана кісінің ақылына келіспей. – Кім адам болғысы келмейді? Педсоветте қарап, мектептен шығаратындай жазығым не? Не бүлдіріп қойдым, кімнің малын ұрладым, кімнің бетін бұздым? Сенің жақсы көрсем оқымауым керек пе? Жақсы адамды жақсы көру қиянат па? Мейлі оқымай-ақ қояйын, құрығанда әкемдей мал бағармын. Бірақ біреуді ұнату, ұнатпау еркімді ешкім шеше алмайды». – Интернатта ақын қыздар көп дейді. Олардың өлеңдерін газетке басады екен. Өздерінде ақындардың кеші өтетін көрінеді. Бізде неге олай емес, ә? Анау әдебиеттен беретін ағайымыз Абайдың бір шумақ өлеңін жатқа біле ме өзі? Білмейді. Сондай сормаңдайлардан не үйренеміз? Туасы, – ол сәл мүдіріп барып Тұмардан қостау күткендей ойын ақырын жалғады. – Интернатқа сен кетсең мен де тұрмаспын-ау, мынау көре алмас қызғаныш пен арамдық жайлаған жерде. «Нені, кімді қызғанады? Меңсұлуды менен, қасында жүруге лайықсыз, малшының түк көрмеген маубас баласы деп қызғанатын болар, бәрі. Онысы дұрыс-ау, Меңсұлу өзі әдемі, өзі ақылды, менен он, жүз есе артық қой, шынында». Ой дегенің жан-жаққа жұлдыздай ағып, шашырап барады. Меңсұлу мен Тұмаштың пәк көңілін арамдыққа жорып, қисыны келмес айып тағып, күллі ауылды дүрліктірген ағайларға деген реніші кеудесіне сыймай тұрған Тұмар жанында иығы-иығына жұм-жұмсақ тиіп тұрған Меңсұлудың қолын ұстады. – Осының бәрі не өзі? Біз не үшін сөйлеспеуіміз, мектепке бірге барып, үйге бірге қайтпауымыз керек? Осыдан өзге не істеп қойдық екен, ә? – деді алқына, асыға сөйлеп. – Жүдә бар ғой, мен сені жақсы көретінімді де айтқан жоқпын ғой. Ал, енді айтайын, соған мәжбүр еткен ағайлар мен апайлар біле берсін, маған сенің барлық қылығың, қасиетің ұнайды. Жақсы көремін сені. Содан әрі даланың демі үзіліп қалғандай болды. Күллі тіршілік жым-жырт тоқтады. Сосын санасына қайнаған өмірдің дуылы қайта жетті. Тұмар нақа бір өзенді бөгеген тастарды біреу қолымен жұлқа алып тастағандай түйсінді. Тас тоспадағы мөлдір су бір сәт толқи серпіліп, құлдырай аға жөнелді. Кеудесін басқан бүкіл зілмаурын мұң,

ДАЛА ТОЛҒАУЫ әлдекімдерге деген өкпе сол ағынмен бірге ілесе жөңки жөнелгендей әсерге бөленіп, өн бойын қысқан дерт бұғауынан босанғандай жеңілдеп салды. Түн қараңғысы да әлгіндегіден сейіліп, аспан жұлдыздары қоңыр төбе үстіне тым жақындап төніп қалғандай ма, қалай?.. Меңсұлу осы сөзді естуге ынтық па еді, күтіп пе еді? Оны өзі де білмейтін. Балалық көңілден арылмаған мүбарак сезімді қыз махаббат деген ұлы әлемнің табалдырығынан аттауға әлі дайын емес пе екен? Әйтеуір Тұмаштың сөзін естігенде оның жүрегі тоқтап, омырауынан бір тамшы сезім үзіліп түскендей қуанарын не жыларын білмей есеңгіреді де қалды. Екеуінің көп көзінен тасада қол ұстасып өмір, мектеп, әке мен шеше, болашақ, ақындық өнер туралы ой-пікір бөлісіп ұзақ сырласатыны болмаса бұл жөнінде бір ауыз тіл қатысқаны, тіпті бірінің-бірі бетінен өпкен кезі жоқ. Сол ештеңеге алаңсыз таза көңілдерін шаттандыратын екеуара алғаусыз ұғынысуды, арман мен үміттердің табысуын құрбылары мен мұғалімдері мүлдем басқа мағынаға балап мектеп, ауыл намысын қорғағансып, жауқазын тілекті жастардың жұбын күшпен айырғысы келді-ау. Бірақ, олар ақ адал сыйластыққа осындай қиянат жасау арқылы сыйластықтың арғы жағында ашылмай жатқан құпия сезім – алғашқы махаббат сезімінің бұлақ көзін ертерек ашып жібергенін пайымдады ма екен? Қоңыр төбенің басында ең алғаш аузынан шыққан сол құдіретті лебіздің киесі Тұмаш оқуын Қызылқоғадағы мектепте жалғастырып, арада жыл өте Меңсұлудың осында келуіне, екеуінің оқуды тәмамдап, Алматыға бірге баруына дәнекер болды. Алайда, ол екеуінің өмірлік жолын тоғыстыруға жебеуші бола алмады. Енді міне, Меңсұлу сол бірге бола алмағанына өзін кінәлі санап, хат арқылы кешірім сұрайды. Осының алдындағы кездесуде «Екеуміз де жер ортасына таядық. Екеуміз де мәңгілік емеспіз. Жаман айтпай жақсы жоқ. Бірімізден біріміз айрылып қалсақ сенің ішіңде маған деген өкпе кетпесін. Дүниеден мен өтсем алдыңда айыбымды мойындап, қателігімді кешкеніңді біліп өтейін. Екеуміз де сөйтіп бақи жалғанның босағасынан таза аттайық» деген Меңсұлу. Қандай қасиетті әйел. Оның орнында болса мұндай сөз айту басқаның ойына келер ме екен, келген күнде оны айтуға беті шыдап, әл-қуаты жетер ме екен?.. Еркек мен әйелдің жұп құрып, ұрпақ таратуы алланың бұйрығымен орындалатын іс. Ендеше, уағында тағдыр жазбаған бірлесуге екеуі де кінәлі емес қой. Ендеше, Меңсұлудың өткенге кешірім сұрап, Тұмардан ризашылық тілеуі өзгеде сирек кездесетін айрықша кемеңгерлік екенін мойындамасқа шараң жоқ. Оның орнында мұның өзі болса сондай

Жақсылық Рахматулла қадамға барар ма еді? Өзінің қателігін мойындап, көңілін қалдырған кісіден көзі тірісінде кешірім сұрар ма еді? Әй, қайдам. Ондай тәуекел іске бармақ түгілі жүрегінің дертінен қорқып Меңсұлудың хатын оқымай қойған жоқ па? Егер көрген түсі мазаламаса аңсаулы арманы болған жанның үшбу арнауы әлі қанша уақыт оқылмай жатарын құдай білсін. Енді ол мұның өзін көңіл қарыз етіп қойды. Қиналып жүрген Меңсұлуына бір ауыз жылы лебізін, тілектестігін жеткізбесе қарыз емес немене? Адамшылығы қайсы? Досмахандікі не? Құлаққа күбірлеген баяғы бала махаббаттың қауызын ашқан «жұмбақ періште» не дейді? Тұмар Досмаханның кеңесінен кейін оған түсінде көргенін айтып жорытқысы келген әдепкі пиғылынан тартынды. Өзіне сыры мәлім ақылгөйі Меңсұлумен о дүниеде кездескенін естісе «Мен не деймін, домбырам не дейді» деп біржола теріс қарауы әжеп емес. Немесе құрдастың ойыны оңған ба, «о дүниедегіні көре жатарсыңдар, ал қазір мына дүниедегі хикаяларыңды тыя тұрыңдар» деп маңдайға ұрғандай сарт өткізуден тайынбас-ау. Дегенде Досмаханнан артық досы жоқ Тұмар ойлай-ойлай келе түсін айтпай, оның көзқарасын, мейлі ол ауыр, не жеңіл болсын, естімей тыншымасын білді. Білде де ішіндегісін бүгуге шыдамады. – Бұл өзі ауырлау түс сияқты. Менің пайымымша Алла сенің ауыратыныңды, одан аман қаларыңды түсіңе кіргізіп, алдын-ала білдірген, – деді Досмахан. Кәнігі түс жоритын балшыдай алды-артын салмақтап айтқан сөзі де сенімді. – Аспаннан құлап баратқаныңда анаң марқұмның қолын созбағаны жақсы болған. Қолын созып құтқарғанда сені өзімен бірге ахирет заманға алып кететін еді. Өмірің үзілетін еді. Көретін жарығың алда екен. Аспаннан домалағаныңда көне ғашығың Меңсұлу ақ боз үйдің босағасында тұрып қағып алса, оты сөнбеген махаббаттарыңның кепиеті демеске не шара. Күн бойы екеуіңнің араға ақыл айтып сандалған менікі не ессіздік сонда? – Ол әдепкі сарынынан аунап басқаша кетті. – Осыныңнан әлі біраз азап шекпесең нетті жазған-ай. Бағанағы айтылған әңгімені әдейі қай-қайдағы ертегі-түспен жоққа шығарғың келіп отыр ма, әлде? «Түс түлкінің боғы» деген де барын ұмытпа Тұмеке... Досмахан «бәрін алдыңа жайып салдым, білгенімше. Ал, енді не дейсің?», – дегендей біразға дейін томсырайып үнсіз отырды. Тұмардың түсі өңінде көрген бейнетімен нақпа-нақ келгені оны еріксіз тұйыққа тірегендей ме?.. – Ендеше Меңсұлудың хабарын барып білейін, – деді өзінен-өзі жүдеген Досмахан ақыры «ақылман» райынан қайтқандай кетуге

ДАЛА ТОЛҒАУЫ оңтайланып. – Мектепте бірге оқығандардың да қатары сиреп барады. Өзің байқасай, болмашыны қиялдап Меңсұлумен түсіңде табыса берсең айтпады деме, адам болмайсың. Бұл оның «әлгі айтқан даналық кеңесім әлі күшінде, бетімнен қайтпаймын» дегені. «Ақылың бар ғой сенің, Досеке» Тұмардың жаны енді сәл-пәл тыншығандай... * * * Тұмардың бойындағы бұйығылықтың быт-шыт бұзылуына да, екеуінің арасында әлжуаз шырақтың өшіп барып-өшіп барып қайта тұтануына да себепші Меңсұлу. Мектептің соңғы сыныптарында аудан орталығына ауысқан кісікиік баланың табиғаты жылдам өзгерді. Әдебиет үйірмесін ұйымдастырушы да, өлең, әңгіме жазуға талаптыларды төңірегіне жиюшы да сол болды. Түнге қарай далаға кетіп, жанған от пен от сәулесі астында мүшәйра өткізетіні қатар-құрдастары мен мұғалімдерді елең еткізсе, сыныпсыныптың мектепаралық ақындар айтысын өткізе бастағанда оны қалалық үлкендер қолдап, газетте мадақталды. Меңсұлу қасына келген соң қара бала тіпті құлпырып кетті. Интернаттағы әдебиетке бейімді жігіттер мен қыздар да Тұмар мен Меңсұлуға іштартып, екеуін қаладағы жастардың мәдени ортасына жиі шақыра бастады. Осындай шақырыстың бірінде интернат тобының жетекшілері Иранбек пен Досмахан қонағы Меңсұлуды қолқалап халық әні «Сәулемайдан» бастап Шәмшінің әндерін шырқатты, содан соң ортаға сүйрегендей шығарып, Тұмашты соңғы жазған «Алғашқы махаббат» деген әнін орындауға көндірді. «Сен менің айым ба еді, күнім бе едің? Жоқ әлде жауқазындай гүлім бе едің? Әйтеуір көрген кезде әзілдесіп, Алдағы арманымдай күлімдедің» – деп басталған өлең жолдары аңсарын іздеген көңілдің сағынышқа толы мұңымен астаса ән болып егілді. Тыңдаушыларын ғажайып әсермен толқытқан әуез үздіге-үздіге үзілгенде Меңсұлудың жанарын жас шайды. Иранбек әдетінше ішкі толғанысын жайып салды. «Керемет. Махаббат ғаламатын толғаған классикалық ән» деді көңілі бұзылып. Досмахан: «Тамаша туынды. Бірақ сәл-пәл пессимизм сарынды, жоқтау, зарлауы басымдау ма, қалай?», – деді көсемси.

Жақсылық Рахматулла – Кімге арнадың бұл әнді? – деді сол кештен қайтып келе жатқанда Меңсұлу Тұмарға еркелей қарап, – Тек шыныңды айт. Маған ба? «Әрине, күнім. Сенен басқа кімім бар менің», – деді оған ішінен Тұмар. Оны дауыстап айтпай бірінші мәрте қыз ерніне ернін тигізді. Тіліне әдепкіде таудағы әбден толыса піскен қызыл шиенің сәл қышқылтым дәмі келді, артынша оны көктемгі қозықұйрықтың уылжыған тәттісі басып кетті. Сол уылжыған дәмнен тұла бойы елжіреп, басы айналып бара жатты. – Шын жақсы көресің бе? Бәлкім балалық әсер шығар. Шын ғашықтар мәңгі бірге болмаған ғой, кітапта. Ал, сен, қалай ойлайсың? Тұмар нақ осы маужырау сәтте тіл қатып сүйіспеншілік жайлы пәлсапа қозғағысы келмеді. Ол әлгі бақытынан бір мезетке де ажырағысы келмеді. Махаббат, алдағы тағдыр туралы түйсігін қозғаса Меңсұлудың ерінінен, шашының иісінен алған ләззаты мен қуанышы әп-сәтте желге ұшып жоғалатындай болып көрінді, оған. – Ал сен ше? – Тұмар үні алыстан талып жеткендей көмескі шықты, бір түрлі жасқаншақ екпін білінді. Өйткені оны Меңсұлудың бірде-бір рет «мен де сені сүйемін» деп ашық айтпағаны, тіпті қимыл-қылығымен де сездірмегені жігіттің меселін басты. – Жақсы жағыңды мен де ұнатамын, – деді қыз қараңғыда екеуіне әлсіз түскен көше шамдарының бозғұлтым сәулесіне қарай екі қолын созып. – Жалпы... жалпы.., – ол күлкісін тыйып, жұмсақ сыбырлады, – Сүйетін сияқтымын, білмеймін. Сондай көрінеді... Ендігі мезетте Меңсұлу жанға ашпаған құпиясы аузынан аңдаусызда шығып кеткеніне ұялғандай бозамық сәулені бетке алып жүгіре жөнелді. – Тұмаш, жаңағы әнді тек маған арнағаның шын ба? Шын-н-б-ба? Мені сон-н-дай жақсы көреті-нің рас-с п-а-а? Тұмардан ұзай берген Меңсұлудың даусы түн қойнына жұтылып баратқандай бірте-бірте үзілуге айналды. «Ол сондай сұрақ қойды ма өзі?..» Тұмар неге соңынан жүгірмей маталып қалды екен сонда. Жүрегін қолына ұстап жеткенде ғой асылына, бәлкім, мұншама жылдың азабын бастан кешпес те еді?.. Ол өзінің сол түнгі қателігін әлі кешіре алмайды. Мүмкін Меңсұлу да оны жалғыз қалдырып ытқи жөнелген мұны да кешіре алмай жүрген шығар. Кетпегенде ғой, екі жүректің мәңгілік табысуына ем табылар ма еді?..

ДАЛА ТОЛҒАУЫ * * * Әкесі мен шешесі малды колхозға өткізіп, дария жағасындағы туыстарының ауылына көшіп алғанда Тұмар мен Меңсұлу Алматыда студент дәуренін бастаған. Күзге салым жоғары курстағы «қақсалдардан» естіп жүретін «қара су мен қатқан нанға қараған түлкі құрсақ күндер» бұларды да айналып өтпеді. Кезек-кезек бірін-бірі тарақан кемірген қара бөлке қалдығын күйсеуге шақырыс та сиреп, қысқа таман Тұмар мен Досмаханның күйі тайды. Ауылдан екеуіне де келер азық жоқ-тын. Алатын стипендиялары көйлек жаңартып, керекті кітап сатып алуға жетпеді. Меңсұлу жігіттердің шын тарыққан халін сезетін болар, қолы қалт етсе Тұмардың жатақханасына келіп, шай қайнатып береді. Әрине шайға керек-жарақты өзі сатып әкеледі. Қыздың қалтасынан тамақ асырау әрине оларға өліммен тең қорлық еді. Бірақ, зерек Меңсұлу келген сайын әйтеуір бір жаңалықты, қыздар тұрмысындағы қызғылықты да күлдіргі оқиғаны майын тамыза әңгімелеп, тым болмаса жазған өлеңін оқып «намысқойларды» алдандырудың жолын табады. Дастарқан жайылғанда шайға қол созбауға «анттасқандар» сонда ерке сұлудың ыңғайына еріксіз беріліп, серттен тайғанын сезбей қалады. Соның өзі бір қызық дәурен екен де... Алматыға алғаш қар түскенде Тұмардың абитурент кезінде танысып, студент болғанда дос-жар қатысын күшейткен шымкенттік жолдасы Шахан Мариямен жұп қосты. Олардың бірінші курстың бірінші жартысын тәмамдамай жатып үйленгені Меңсұлуды қайдам, Тұмарға бейне бір аспанға ұшып келген ғарышкердің ерлігінен кем әсер етпеді. «Біз де отау құратын жасқа келдік пе, расында? Бірінші курста да үйленуге болады екен-ау» деген ұғым оның күндіз-түн есінен шықпады. Енді ол өзінің Меңсұлумен арақатынасындағы кездесіп, сырласу, махаббат жайлы армандауларға көңілі тола бермейтінін, ондай балалық сезімнен әлдеқайда басқаша, одан да терең құпиясы бар сәттерді аңсайтынын аңғарды. Сол арманының орындалуына бір ғана Меңсұлудың шапағаты тиеріне сенді. Тұмар бірде Меңсұлуға Шахан мен Марияның отбасылық өмірін әңгімелей отырып ойын там-тұмдап білдірді де. Сонда ол «болмайды» демей: – Саған бәрі оңай ма, Тұмаш? – деді жүзі қоңырқай тартып. – Біреу үйленді екен деп үйлене салсақ, ертең біреу ажырасыпты деп бөліне салсақ сонда біз кім болғанымыз? Әшейін бір өз басы, өз жүрегі жоқ, өзгенің өміріне еліктеуші ғана болғанымыз ба? Ондайға келіспеймін, өкпелеме. Бәрін кезінде көреміз, иә ма? Меңсұлу соншалық маңызы бар

Жақсылық Рахматулла әңгіменің аяғын белгісіз белеңге бұрып, нысанадан ауа жөнелді. Сосын бір сәттен соң: – Досмахан екеуің ішер ас пен киер киімге жарымай отырып, мұның не-ей сенің? – деді әзілдей күліп. – Отау құруды қиялдамас бұрын ауылдан бір қап тары әкелмеймісіңдер ме? Қара талқаны түгілі қара наны жоқ еркек ертең жұбайын несімен алдандырады? Шаханға ерме сен, өйтіп ақымақ болма сен... Меңсұлу іле Тұмаштың тұнжырап қалғанын сезіп, шашын алақанымен анасындай аялап, ақырын-ақырын сипай бастады. – Еліктеме, ол бұзыққа. Шаханның жөні бөлек, кішкентайынан тиын табуға үйренген Оңтүстіктің баласы. Күндіз оқып, түнде вагон түсіретін көрінеді. Сонда деймін-ау, кеше қосылған келіншегі жалғыздан-жалғыз жатып қорықпай ма екен? «Вагоннан жүк түсіріп, ақша табу менің де қолымнан келеді. Ауылдан сөк, талқан да әкелемін. Әйтеуір сен үшін бәріне барамын. Тек үйленуге келіссің болды» деп шырқырады сол кезде байғұс Тұмардың жаны. Оны бірақ, ақтарылып айтуға ұялды есіл жігіт. * * * Жиырмасыншы ғасырдың алпысыншы жылдарында, Кеңес үкіметінің ғарышқа адам ұшырудан Американы артта қалдырып, дүние жүзінде бағы өрлеп тұрған заманда ауыл мен қалада нан кезегіне тұрушылар лекіп, көшеде кедей-кепшік пен қайыршылар көбейгенін бүгінгідер біле ме десеңші? Әй, қайдам, біреу айтса сенбейтін болар. Коммунизмнің елесінен басы айналып, партияның қарыштап алға басуын жағы талмай мадақтаған адамдардың ас-қатықтан тарығып, нанды арнайы «карточкамен» әзер алғанын, елдегілердің арасында ауру-сырқау ушығып, өлім-жітім кездесе бастағаны әр жерден күн құрғатпай естіліп жатқанына Тұмаш пен оның студент құрбылары куә болды. Расында да бір қалада нан кезегенді тұрған кәрі-құртаң мен бала-шағаның нөпір астында қалып, жан тапсырғанын газеттен оқығанда сұмдық оқиға жастардың аза бойын қаза етті. «Енді не болады?» деген үрейден ұшынған әр қилы болжамдар студенттер арасында гу-гу әңгімеге айналды. Қыс ортасы ауа арман-қиялына семіретін студенттердің бір-бірінен тиын-тебен сұрауы жиіледі. Студент асханасында бір мезгіл ыстық тамақ берілетін еді, оның да арты божырап кетті. Тұмаш бірде шалбарын өтіктеп жатып қайта-қайта ысқыштаудан түсі өзгеріп, жібі іри бастаған тізерлігін қақ айырып алды да лекцияға киетін өзге ылдабайы болмаған соң бөлмесінен шыға алмады.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Досмаханда да басы артық пұтжабар жоқ-тын. Ол оқудан кешке келгенде мұның ішкиіммен бүрісіп отырғанын көріп мәселенің мәнісін түсіне қойды. Қолында бүйірі томпайған қара дорба, көңілі таңертеңгідей емес көтеріңкі, пысылдап мұрынын тартқыштай береді, әлде неге риза. – Шаханың нағыз дос екен, білмей жүріппін, – деді ол қол дорбаны үстел үстіне қойып жатып. – Институтта сені сұрап еді, «Ауырып жатыр» дегенімді естіп, қасымнан шықпай «не болдымен» үпелектеді де қалды. «Екі күннен бері басының сақинасы ұстап, өлуге айналды. Өзің білесің, қара шай ішпесе сондай әдеті бар, – деп өтірікті сылқитып жібердім. Ақ көңіл әпенді емес пе, Шәкең: «оны неге айтпадыңдар бізге, туасы қаржыдан тақпыш көргенсіңдер ғой. Бәріміз де оңып жүрген жоқпыз. Дегенде ошақ түтетіп отырған атымыз бар, әзірше. Марияның үйінен «түйіншек» келіп тұр. Тұмашты ертіп келсей, ыстық сорпа ішсін, – деп малтасын езіп бара жатыр еді, бәдік. Мен: «Тұмардың намысшыл екенін білесің, анада Марияның туған күніне гүл сыйлай алмағанына қамығып жүр, енді сорпа ішуге өлсе де баспайды», – дедім. – Ал, ендеше, сен менің үстімнен билік жасауды қашан қоясың, осы. – Тұмар қол дорбадан нан, шай, қол басындай шұжық, қағазға оралған қант түйірін бірінен кейін бірін апыл-ғұпыл алып жатқан досына өкпеледі. Онысы біраз зілсіз өкпе. – Бір турам нан үшін бәрін сатып кетерсің, түрің жаман, кәпір. Адамда шамалы намыс, ұят деген болсайшы. Ал, мыналарың қайдан табылған батпан құйрық? – Содан, сенің Шаханыңнан. Әйеліне гүл сыйлағың келген ниетіңе пейілденіп кетті-ау, ерің. – Е, Тұмаш біздің Марияшты қатты сыйлайтынын білемін. Әшейінде жолынан жығылмайтын еді, шынында гүл әкелетін тиын-тебені болмай шын сасқан екен-ау. Оқасы жоқ, біз келіншегім екеуміз ондай-ондай майда-шүйдені елей бермейміз. Тұмашқа айт, ренжімейді деп, екеуің келіп сорпа ішіңдер, – деді қомпаңдап. Әрі қарай малтасын езе бергізбей ұрымтал тұста «Сорпа ішуге бару үшін де алдымен әлдену керек шығар» демеймін бе, мен пақыр. – Ә-ә, солай екен ғой, – деп сөзден тосылған Шәкең қалтасынан екі сомның құйрығын шығарып «Мынаған» деп ұсына бергенше қолынан іліп кеттім ғой, баяғы. – Ілмей-ақ берейін деп тұрған шығар, оның не, соншалықты қа йыршы балаға ұқсап, жылмаңдап. Жеңілтектігің қашан қалады, сенің? Ықыласымен ұсынды ма, өзі?

Жақсылық Рахматулла Тұмар бөлке нанның шетін омырып аузына тығып жатып оған тағы кейіді. Десе де оның пысықтығын жек көрмейтін сыңайлы. – Меңсұлуды ұшыраттым, нан алып жатқанда. – Досмахан әңгімені жаңа мазмұнға ауыстырды. – Өткенде көйлектеріңді шайып берейін деп сұрағанда сенің «әзірге кір-қоңымызды жууға шамамыз бар. Босқа әуре болма, тырнағыңның бояуын кетіріп аларсың» деп кекірейгенің бар емес пе. Саған өкпелеп кетіп еді ғой Меңеш, есіңде ме? Бүгін онысын ұмытыпты, хал-қадірімізді сұрағыштап іші-бауырыма кіріп барады. «Мені сұрады ма?» деді Тұмар ішінен. Ол өзінің Меңсұлуды босқа жазғырғанына қамығып «тырнағында нем бар еді. Боята ма, өсіре ме, тіпті оған мін тағатындай кім едім? Шашын қысқартқанын көргенде «қалаға келгендегі үйренген өнегең осы ма?» деп бір қитықтың, алдында. Туасы Тұмеке, «жақыныңды жаттай сыйлауды» ұмытып барасың, болмайды мұның. «Қыз жүрегі нәзік» деп өлең жазасың, бірақ өзің сол нәзіктікті бағаламайсың. «Сүйемін, үйленейік» дей тұра сәл нәрсеге шамданып әдепсіздік көрсетсең, «бүгінгісі мынау, ал «есегі судан өткесін» бұдан да зорын көрсетер, қой, есім барда етегімді жабайын» деп, теріс айналып кетсе қайтесің Меңеш. Ол ептеп сауыққұмарлау, еркелеу болғанымен ауылдың бүкіл болмысын бойына сіңіріп өскен, жақсы мен жаманды танып қалған мүттақым қыз. Сол тәрбиесіне қала, студенттік орта мәдениетінің әсері қосылды. Күнделікті өмірдің өзіне беймағлұм тұстарымен аяқ басқан заман ұшырасып жүр. Бұл оның бойына ғана емес ойына, мінезіне әсер етпей ме, етеді. Беті аулақ, ондайдан, бір күні «осымен ауылдағы кітаби махаббатты қояйық» деп, сенен тәрбиелілеу, мәдениеттілеу жігіттің қолынан ұстап жүре берсе оған не істейсің? Оның өзгерген пиғылын қалай түзейсің? Алған бетінен қалай қайтарасың? Қайтаруға шамаң келе ме? Қой, Тұмеке, Меңсұлумен арадағы қарым-қатынасқа өзгеріс енгізбесең болмайтын шығар. Қыз жүрегі балалық сезімнен басқа сенен ересектік, еркектік мінез, қылық күтсе ше?..» Тұмар қара нанды бұрқыратып соғып отырып басына осындай ой келгенде шайнағаны ары өтпей тамағына кептеліп тұрды да қалды. Ал кеп тұншыға тыпырла. Сонан Досмахан желкесінен түйгіштеп жүріп әзер тынысын ашты. – Нан жеп отырып Меңсұлуды ойлама, әуелі қарынды ойла, ақыным, ақыл астан кейін жүреді демеп пе еді, Маркс қақпас. Тұмар санаға кірген әлгі ойлардан арыла алмай әлек. «Беті аулақ. Меңеш туралы ондай сайқал пікір қайдан келе қалды? Тіфә-тіфә». Ол бір нәрседен кіп алса анасының «біссіміллә, біссіміллә» деп айтаты-

ДАЛА ТОЛҒАУЫ нын өзі де еріксіз қайталағанын сезбеді. «Меңештен бөлініп кеткенше өлгенім жақсы» деді ол қаумалаған ойлардан сілкініп. – Әй, жалаңбұт батыр, – деді шай қамымен жүрген Досмахан. – Сенің әлгі Шахан досыңның үйіне Меңсұлуды ала барайық. Қаласаң ертең кешке. Меңсұлуға шет жағасын айтқам, «барамыз» деді. Қу қыз сосын «жас отаудың сорпасын ішкен досың басымды ауыртпай ма, тағы?» дейді сылқ-сылқ күліп, пәлекет. Өзі ашық кетіп тұрғасын мен қалысам ба «Е, үйленсеңдер несі бар? Шахан мен Мариядан кемсіңдер ме?» – дедім. Анау шолжаңың тілін тістеген күйі бұрыла жөнелді. – Олай деме «Шолжаң» деген теңеу тәлпіш дегенге келіңкірейді. Оны Меңсұлудай ақылды қызға телу обал. Тұмардың салмақты айтқан наразылығында Досмахан өзінің артықтау кеткенін мойындағандай қарсы тұрмады. Содан бір күн артқа салып, Тұмар басқа инстиутта оқитын интернаттың көжесін бірге бөліп ішкен досы Иранбектің қызға барар қу шалбарын киіп үшеуі Шахан пәтерінің табалдырығынан аттады. Коммунистік даңғылындағы ескі ағаш үйден екі бөлме жалдап тұратын Шахан мен Мария оларды жақындары келгендей қуана қарсы алды. Қазан көтерілді, дастарқан үсті ауыл дәміне толды. Жатақхананың ішін кезген бұралқы аштық, жүдеу көңілсіздік әпсәтте ұмыт болып, жігіттер көзі жайнаң қақты. Шынында, жас жұбайлардың тұрмысы тәуір екені байқалып-ақ тұр. «Мынау арқаның еті, жылқыныкі, мынау оңтүстіктің қауынқұрты мен қағы, мынау Шәкеңнің қолынан істелген ашытпа, саңырауқұлақ бұқтырмасының шарабы. Қазақтың бидайдан жасалған бозасына жетпесе де күші соған жетеқабыл» деп ақша судай тасыған Шахан стол үстіндегілерге сипаттама беріп жатыр. Көп сөзінің аяғы міне, үйленсеңдер сендерде де осындай мамырайхан өмірге жетесіңдер дегенге саяды. «Үй жылы, нан бар, қатын қойында, осыдан артық жігітке не керек», демесе де соны тұспалдайды. Оның соншалық қыза дабырлап бары мен жоғын көзімен де, қолымен де көрсетіп, елпілдеп кеткені отырғандарға ерсі көріне берер ме еді, кім білсін, Меңсұлу: – Сіз, Шәке ынсапты болыңыз, «шүкіршілік» деңіз. Әркімнің шыққан тауы өзіне биік. Қуанышы мен қайғысы да өзінде. Жер үстіндегі жақсылықтың бәрібір адамның бойына жинала бермес, несібе біреуге жарты, біреуге одан да аздау, үшіншіге одан да кемдеу берілмесе адам бірін-бірі іздей ме, керек ете ме. Сондықтан да табиғаттың өзі бірді-бірге ынтықтырып қойған шығар, – дегенде барып көпірмесін тыйып алды. – Оның рас, оның рас, тым қиялданып кеткенім болмас. Бәрі Марияшымның арқасында. Жүдә, менің осылай лепіріп тұрғаным да

Жақсылық Рахматулла соның күші. Әрине, шүкіршілік етуді жадыма түсіргеніңе келісемін. Шүкіршілік. Осындай күнге жеткізген әуелі аллаға тәубе, содан соң Марияға тәубе. Тілі мүкіс баладай қазақшаны шылдыр-былдыр құрастырып әзер сөйлейтін келіншегі болып жатқан әңгіменің төркінін толық түсінбесе де өзін мықтап жатқанын аңғарып, ризашылығын «Да, да мен» білдіріп жатыр. Не болса, о болсын Арқалықтың «сақау» қызы күріш ботқаны үйме табақ пісіріп, ортаға қойғанда дәмнің ұнамды исі бөлме ішін алып кетті. – Мә, ә-ә, мынау керемет болды ғой, – деді езуін қайта-қайта тілімен жалағыштап Досмахан – Шардарада күріш қалды ма-ей, өзі? – Алыңдар, кәні алайық – Шахан құдды ауылдың қонақжай отағасы тәрізді жайылып, аш қасқырдай жалаңдап отырған Тұмар мен Досмаханға «команда» берді. Меңсұлу «сыпайы тоңбайды, қалтырайды» дегендей сыр бермей сызылады кеп... Не керек, жігіттер, аттың басын жіберіп тартып, жіберіп тартып майлы ботқаны сылқылдатып соқты-ай, біраз. Орысшыл демесең Марияның қолы да, мінезі де ашық. Кісіге жатырқауы жоқ, жібі түзу келіншек екенін көрсетті. «Мынау арсын-күрсің даудырақтың несібесіне осындай ибалы жанды бұйыртқан тағдыр қандай жомарт. Ал, бірақ Меңсұлу одан барлық жағынан асық, өйткені ол сәл еркелеу демесең сүйегі асыл, парасаты биік-ау» деп ойлады Тұмар. Тамаққа тойып алып ерлі-зайыптылардың әрбір қимылы мен қас-қабағына зер сала отырып «Еркелік мінез жастықтың лебі ғой әншейін, ертең мына Мариядай болса жайына қалар, онысы. Алайда осы еркелігімен екінің-біріне ұнайды. Жә, осынысымен де сұлу емес пе, ол. Иә, Меңешке бәрі жарасымды, егер бойында бар қасиетінің бірін алып тастаса нағыз Меңсұлу шықпай қалар еді. Рас қой, Меңсұлу айтпақшы, бар асылды, бар байлықты құдай бір адамның басына үйіп берсе, ол өзгені менсінер ме екен? Тәңір барша жанды бірдей ғып жаратса өмір заңдылығы бұзылар еді. Біреуде бір нәрсе бар, басқада одан өзге бар, дәл анадағы жоқ. Артық кем, сәл бар, сәл жоқ. Міне, сол барды, өзіндегі азды, жоқты көріп соған жетуге ұмтылу арқылы пенделер бірімен-бірі табысады. Бұл өмір. Меңсұлудың бойындағы сансыз көп өнеге, сұлулық, еркелік, ақылдылық – Тұмашты жарқыраған күнге ынтықтыратын тылсым солар болар. Меңештен өзінде жоғын, аздауын алуға деген құмарлықтың аты махаббат болар. Не деген түпсіз ұғымдарға толы тіршілік?...» Меңсұлу мен Мария ыдыс-аяқты жинастыру қамымен қарсы бөлмеге кіріп-шығып жүргенде Досмахан құлағына: «Мен қайтайын,

ДАЛА ТОЛҒАУЫ екеуің қалыңдар», – деп сыбырлады. Бұл болса: «Былжырама, бірге келдік пе, бірге қайтамыз», – деді. – Сөзді көбейтпе, қаласыңдар. Шаханмен солай келіскенбіз. Меңсұлумен екеуін сондай жағдайға икемдеуге бастамашы болған Досмахан бүгін арада қырық жыл өткенде екеуінің көрісу түгілі алыстан аман-саулық білісуіне іштарлық жасайды, ауыр-ауыр үкім айтады деп кім болжаған. Жүрегі сәл шаншып кеткен Тұмар есіктен шығып баратқан Досмаханның тығыз, етжеңді жотасына көз жүгірте оның студенттік ашқұрсақ шақтағы Шаханның қонағасынан кейінгі жоспарлаған жігіттік пысықтығын есіне алды. Ойхой, шіркін-ай. Басқа басқа ол дәл сол күні одан мұндай «қамқорлықты» күткен жоқтұғын. «Бір үзім нанға жарымай жүріп екеуін бір төсекте табыстыруды қалай ойлап тапты екен, ә?» Досмахан үйден жылыстап шығып кеткенін, Тұмардың жалғыз қалғанын сәлден кейін барып байқаған Меңсұлу: – Ой, Тұмеке, Досекеңді қайда жұмсадың? – деді таңданып. – Біз де жиналайық. Ертең сабақ, Мариялар демалсын. Шәкеңнің шайы ғажап болды, есте жүретін, айта жүретіндей жақсы отырыс болды, бұл... Көп рахмет, жас отаудың жарығына... Тұмаш орнынан ауырлау көтеріле бергенде бір шеттен келе қалған Шахан салдырлай жөнелді: – Бізде, – оның келіншегіне көзін қысқандай белгі бергенін байқады. – Тұмар, мынадай ұсыныс бар. Екеуің қонып қайтыңдар. Дала боран, қақаған аяз, киімдерің жеңіл, тоңып қаласыңдар. Менің тонымды әлгі «пысықтарың» киіп кетті. – Қой, әзілдеме, шырақ, – деді Меңсұлу шоқ басқандай шошып, бірден келіспейтінін білдірді. – Мұның не тағы. Бізді барған жерінде қонып жүр деп кімнен естідің? Ұялсаңшы, Шахан. Әр нәрсенің өз орны бар «Қону» дегеніңді мен естімедім, сен айтпадың, бітті. Кәне, жүр Тұмеке. Ботқаға тойып алып маужырап отырсың ғой тіпті, тырс етпейсің. Әлде Шаханмен келісіп қойып па едіңдер? – Меңешжан, – Тұмардың тамағы қарлығып, үні өлімсіреп шықты. – Қалайық та, шай ішейік, әлі ерте ғой, өлең оқиық. Шахан күнде шақыра бермес. Жас жұбайлардың тілегін жерге тастамайық та. – Е-ертең қайтасыңдар, Меңешка. Екеуің бала күннен дос екенсің. Мұндай бірге өсіп, бір-бірін ұнатқан қыз-жігітті бірінші көруім. Ал біз Шахан екеуміз осында, Алматыда кездестік. Абитуриент кезімізде таныстық та бес айда қосылып тындық. Әлі үйлену тойын да жасамадық. Успеем, ничего, бәрі бола жатады. Самое главное басымыз аман болсын. Мария сөзінің аяғын бытыстырып барып жинады.

Жақсылық Рахматулла Марияны қазақша білмейді деп қомсынып отырған Тұмар оның осылайша мұны жақтап сайрағанына қатты риза болды. Ең негізгісі оның қулық-сұмдықсыз ашығын әрі нанымды айтуы Меңсұлудың мінезін жұмсартқандай еді. Сонда да ол берілмейтінін аңдатып: – Болмайды олай, – деді Марияға. – Жігіттердікі сатқындық. Қонамыз деп маған неге ескертпеді Тұмар, басында. Сондай шеттеткені мен болғаным ба? Жақсы көрсең өйтпейсің, Тұмаш. Құдай ақы өйтпейсің. Басқаңды білмеймін, дәл осыныңды өмірі кешірмеймін. – Е, е, е, – деді Шахан араға килігіп. – Меңсұлу сенікі не реніш, қайда-қайда тереңдейсің, ә? Бізде: «Сені өтірік алдап қондырып, сүйіктісінің қойнына салайын», – деген арамза келісім болған жоқ. Тұмекеңді айыптама өйтіп, ал не бола қалды, не бүлінді? Боранға ұшып өлсем де кетемін десең, жолың ашық, қазір түн ортасында такси таппайсыңдар бәрібір. Тапсаңдар оның қарақшы ма, жоқ студенттерге жаны ашитын қайырымды жан болып шыға ма оған кепілдік бермеймін. Өлесіңдер ме? Ұйықтамасаңдар, осылай таң атқанша қақиып отырыңдар. Давай, Меңеш, сені әлемдегі ең сұлу, ең ақылды қыз деп мына Тұмар өлең шығарғаны рас болса, сабырға кел. Екеуің бірге жатпасаңдар да ырым болсын, жаңа отаудан күн шыққанда аттаныңдар. «Мынау адам басына келмейтін тапқыр сөз айтты-ау. Мен рахмет Шәке, нағыз дос екенсің», – деді ішінен Тұмар жүрегі үгітіліп. Үй иесінің көңіліне қарамай кесіп-кесіп қатты да болса орынды айтқан уәжі Меңсұлуды әжептәуір жібітті білем, ол анасының алдында кінәлі болған баладай бүрісіп, үндемей тұрды да: – Жақсы ниетпен келіп едік, дегенім ғой Шахан, ренжіме. Таңды күту де жақсы ырым болса көнелік бұған. – Сосын не бүлінгенін түсінбей, көзі жыпылықтап тұрған келіншекке қарап: – Біз жақсы достармыз, бір ауылдың төліміз Мария, жаңағы қашып кеткен Досмаханмен бірге. Бес ай сырласып үйленсеңдер ол біліскен жандар үшін аз емес деп ойлаймын. Ал, біреулер мың жылда да, ғұмыр бойы да түсінісе алмай кетуі мүмкін ғой? – Да, да өте әдемі пікір, қолдаймын. Дегенмен балалық махаббаттың да есейетін уақыты болатынын ұмытпаған абзал. Мен ойлаймын махаббатты балалық, шалалық деп, немесе қартайған деп жасқа бөлуге болмайды. Махаббат есть махаббат. Оны жасқа, түрге, түске, ыстық, суыққа бөлу ақымақтық. – Міне, философ, міне, Әуезов. Бұл бұрын еш кемеңгердің аузынан шықпаған ұлы сөз. Жарайсың алтын қатыным, – деп Шахан ойын қызу айтып, екі беті балбыраған келіншегінің белінен қыса құшып, топ-

ДАЛА ТОЛҒАУЫ томпақ ерінінен құшырлана сүйіп алды. – Біздікі мәңгілік махаббат. Лайым, екеуіңе де сондай бақыт тілейміз. Тұмаш пен Меңсұлу ішкі бөлмеде салынған төсекте киімшең қатар жатты. – Марияның есі бар екен, – деді Меңсұлу – Жақсы айтты ғой, ә, жаңа? – Иә, айтары жоқ. Дәл сен сияқты... – Жоқ, – деді Меңсұлу. Көпке дейін үнсіз жатып бір кезде. – Жоқ, ол таза көңілдің сөзі. Бізде не ақыл бар дейсің құр еліктеу, жақсыны іздеуге ұмтылу. Әурешілік емес пе екен, ол?.. Меңсұлудың саусақтары от болып жанып тұрғандай еді. Сол от жалын Тұмаштың бетін қарып, бірден өртей жөнелді. Қысқы түн қысқа еді, бірақ... * * * Арада бір ай өтпей Тұмардың өмір-өзені дағдылы жолынан басқа арнаға кілт бұрылды. Елден «Шешең әл үстінде» деген хабар алысымен ол шыбын жаны шырқырап студенттік тірлігінен баз кешкен. «Сен маған алаңдама, – деген Меңсұлу оны ауылға шығарып саларда. – Алаңдама, анаң аяғынан тұрып кетеді осыдан. Мен түс көрдім. Түсімде сенің төбеңді айналып бір ақ кептер ұшып жүр екен. Құдай ақы бұл жақсылықтың нышаны. Апаң сені көрісімен құстай ұшып, дертінен сауығып кетпесе көр де тұр. Абыржыма, күні ертең сөк-тарыңды арқалап ортамызға келесің. Меңсұлудың түсі мұның шешесі үшін ақиқатқа шықты. Анасын ескі кеселі алып ұрып, біраздан төсекке таңып тастаған-ды. Қан қысымы шектен тыс көтерілгені соншалық әлсін-әлсін мұрынынан, тілінің ұшынан дірдектеп атқылай берген. Ауылдағы емші-тәуіп біткен білгенін жасаған. Әкесі кешегі үкіметтің көп қойынан еншісіне тиген бес-алты тұяқты да соларға шашып, құралақан қалған. «Қанның сыртқа шыққаны дұрыс болған. Олай болмағанда миға құйылар еді. Беті аулақ, олай болса кемпіріңнің талқаны таусылар еді» депті ауданнан келген доктор әкеме, науқастың жайын білген соң. «Енді адам болады. Қорықпаңдар», – деп әлгі көпжасағыр шалдың үрейін сейілткен. Тұмар сол кезде жетті үйіне. Ұлының аман-есен келгенін көрген ана мұнан әрі күн санап сауыға берді. Енді кемпір мен шал екеулеп «үйленсең нетті жарығым, сенің қызығыңды көріп өлсек бұ дүниеге ризамыз» деген тілегін әдепкіде тұспалдап білдірсе, кейін ашып айтуды шығарды. Әкесінің күндіз ауылдағы қызы бар үйді жағалап, ұлына қалыңдық іздеп

Жақсылық Рахматулла кететіні, сосын түнге қарай кемпірі екеуі күбір-күбір кеңес құратыны жиіледі. Мұндай түндерде Тұмаш, әлбетте, айдай аяулысы Меңсұлуды ойлап, дөңбекшиді. «Меңсұлу қалай жүр екен? Егер менің ата-анама келін болуға келісесің бе десем не дер еді? Бетін бүркей тартқан ақ жібек орамалы қозғалған сайын жел тербеген бұлттай толқып осы шаңырақтан кіріп-шығып жүрсе, менің Меңсұлуым. Анам да, әкем де таңғы арайдай нұрланған көркем келініне мейірлене, масаттана қарап отырса, ал мен «Жұлдыз» журналын оқып есік алдындағы өзім оқуға кетерде еккен үш түп ақ теректің саясында отырсам, күллі дүниеге көңілім толып» деген арман-қиялға елітеді ол. Шаханның үйінде бір төсекте қатар жатқанда бауырына кірген Меңешінің «Өтінемін Тұмаш, тентек болмай тыныш жат. Ұятқа қалмайық. Мақұл ма, иә?» дегенін қалай ұмытар. Сүйгенінің тілегін екі еткізбей орындауға үйренген жігіт дәл сол түнде де бәз баяғыдай өн-бойын кернеген әлде бір алапат құмарлықтың ырқын сабырмен бұғалақтады. Меңешпен дәп осылай өмір бойы құшағы жазылмай бірге жатарына құдайдай сенді. Санаға онан ілкім бөтен ой келсейші. Ол бірде досы Шаханнан қазақтың «Үйлену оңай, үй болу қиын» дегені неліктен?» – деп жауап сұрағаны бар. Сонда ашық көңіл құрбысы «Бабалардың сөзінде күйттей жалғандай жоқ. Бірақ, соны безбенге салып, өлшеп-пішетін ақыл бар ма, бізде? Оған жіберер ме, есер уақыт. Алғашқы бірге жатқан түні-ақ Мәкеңнің «бетін ашып» жібердім. Асығыстау болды ма, қайдам, әйтеуір бір алақұйын көкшайтан түртіп, өзімді ұстай алмаппын. Періште қызым, әйел болды әп-сәтте. Сосын оны бұрынғыдан да жақсы көретін болдым. Арғы жағы белгілі ғой, аяғы ауырлап қалды, жұп құрдық. Бұған өкінбейміз, екеуміз де. Бәлки, ойланбай қимылдаған да шығармыз. Амал нешік, болары болды, бояуы сіңді. Енді артқа шегінер жол үзілген. «Кіммен көгерсең сонымен ағар» демейтін бе қариялар. Дұрыс бата ғой ол. Меңсұлу екеуіңе де соны тілеймін. Тұмар сүт емген шаңырағында жатып тұңғыш рет сонда Меңсұлудың абыройын бұзбай, айтқанына көнгеніне өкінгендей ме, Шаханның тірлігіндей әрекетке бармаған өзінің жігерсіздігін кешірмегендей ме, әйтеуір бір қолайсыз ойға шомды. Бір періште құлағына «адалдықтан айнымағаның дұрыс болды Тұмеке, сенің тағдырың Шаханның тағдыры емес. Соны ескер» десе, екінші бір әзәзіл: «Бұл еркектік намысты аяқасты жаншу. Қыз алдында абыройды қолдан беру болды. «Ұзақ түнге ер жігіт қалай шыдар, сары майдай толысқан қыз жатқанда» деген өлең еріккеннен айтылмаған шығар. Еркекте ерлік, батылдық, тәуекелшілік мінез болмаса қыз жаны да алынбас қамалмен бірдей әлем. Оны омыраулап не айламен бұзып алмасаң ала алмайсың. Осыны білмегенің

ДАЛА ТОЛҒАУЫ өліммен тең болды, батыреке. Қайдам, қасыңа өзі қонған аққуды атып түсіруге дәтің бармады. Ынжықтық жасадың, енді соныңа өле-өлгенше бармағыңды тістеп өтпесең нетті» деп күстаналайтын сияқты ма... Соңғы әзәзілдің жер-жебіріне жете күстаналауы Тұмардың жігерін қамшылап жібергендей ертеңіне ол «оқуыма қайтайынға» көшіп, ұзамай кемпір мен шалдың берген қалта-салтасын арқалап Алматыға тартты. Кетерде оңашалап шешесіне: «Сіздерді ойламай босқа жүрген жоқпын, апа. Келініңіз ауылдың қызы. Ибалы, ажарлы қыз. Меңсұлу ғой, оны танисыз ғой. Құдай қаласа ұзатпай қолыңызға әкеліп беремін. Шыдаңыздар, әкеме айтып қойшы, көрінген үйдің қызына құда түсіп, ел жағаламай-ақ қойсын. Ұят емес пе?» – деген. Мына хабар шүйкедей анасын есінен тандырғандай баяғы «біссіміллә, біссіміллә, тілеуін оңғар, тәңірімін» аузына алуына әзер шамасы келді. Көзіне жас алған ана, қоштасарда біразға дейін ұлын құшағынан босатпай қойған. Амал не, құдай ана мен баланың ақ тілегін қабыл етпеді. Әр пенденің тілегі қабыл бола берсе онда махаббатта не мән болады?.. Меңсұлудың мұны елге шығарып салардағы көрген түсінде бір ақ кептер Тұмардың төбесін айналып ұшып жүрген жоқ па еді? Сол ақ кептер екеуінің келешегіне көрінген періште екен. Екі жастың жалғаса алмай жүрген тілегін қалай табыстыруды білмей шырылдап ұшып жүрген болды, сорлы. Сөйтіп ақ адал махаббатты бір бұтаққа қондырудың жөнін таппай көк аспанды шыр айналған митімдей құсты бір тұстан жем іздеген көкбалақ қаршыға шүйліге атылып іліп алып кеткен, тыпырлап жан тәсіліммен араша түсер Тұмарын іздеп сұңқылдағанына қарамаған. Ақ төсіне қанды шеңгелін батыра қысып, сүйегін паршалай айырып, лүп-лүп ете бүлкілдеген жүрегін жұлып алып, аш тоятын басқан. Ер жеткен қыздың назды қылығы мен жігіт Тұмардың кірпияздау ақын көңілі арасында құдды бір бала Тұмардың тұсаулы тұйық мінезіндей баяу, қыстыға жетіліп келе жатқан махаббаттың балаң шыбығы тосыннан соққан дауылдың жойқынына қарсылық-қауқар көрсете алмай, шарт сынды. Бұл жоқта басына түскен оқиғаны көзінен жасы сорғалап тұрып жеткізгенде ол еркектік намысты ысырып қойып, еңкілдеп қоя бергенін білмейді. Ұстамдылық, ақылға жүгіну жайына қалды. Бүкіл дүниенің кесапат-қайғысы бір басына төніп, аузынан не шыққаны тұман. Есалаң адамша Меңешін құшақтап қанша уақыт тұрғанын, ақыр соңында қыздың «мені енді ұстама, Тұмаш кетейін, сен де ақылға кел, әліақ теңіңді табасың, бәрі де өткінші өмір, ұмытылады. Мені де, оны

Жақсылық Рахматулла да кінәлама, жазғырма. Мұнан былай, ауылдас, сыныптас дос болып қаламыз ғой, ә?» дегенін естіді. Бір суық, жат ойлардың өткір найзасы жүректің қанын шығара аяусыз түйрелеп жатқандай. – Тоқтат бос сөзді, – деген Тұмар қатқыл әмірмен. – Екеуміз үйленеміз, бүгін кетеміз. Апама айтқанмын сені, бізді күтіп отыр. Мұнан басқа ештеме басыма кірмейді. – Сен енді маған бұлай деме. Өтінем, тыңда мені қанша әурелесең де сынған шөлмекті қайтып бүтіндей алмайсың, – деді Меңсұлу аяқ асты мұнан безіне, салқын сөйлеп. – Ауылдың баласы, өзің де білесің ғой, танитын болған соң туған күніне шақырғасын барған ем. Аяғында күтпеген жағдай болды, мен қаламаған жағдай болды. Мүмкін тағдырым шығар, бағым ба, әлде сорым ба, білмеймін. Енді соған тұрмысқа шығамын. Бітті. Есіңді жи, азаматсың ғой, Тұмеке. Мен таза жаныңа дақ салып сенімен үйлене алмаймын, оған арым да, жаным да шыдамайды. Көтере алмаймын ондай қасіретті. Не де болса бетімді ашқан жанның етегінен ұстауға бекіндім. Сен кешір мені, жаным... Бұл манадағы төбесінен жай түскендей дел-сал мәңгірту ептеп есін жинап, өзді-өзіне келе бастағанда Меңсұлу өткен мән-жайды да, өзінің табан тіреген шешімін де өкси тұра ап-анық етіп жеткізді. Меңсұлудың мінезін білетін Тұмар онан ары не дерін, екі арнаны жалғайтын нендей бәтуалы сөз айтарын білмей, алдынан өткел бермес асау дария кезіккендей шарасыздық бұғалығына мойнын тосып, лажсыз шерменде күйге түсті, тыпыр ете алмады. Биік-биік қара ағаштардың арасына сонау биіктен шашыраған күннің шапағы да сөнді, оның арман құсы да періштеге айналып, сонау жақтағы қара төбеге қарай зарлап ұшып баратқан болар. Тұмардың алғаш махаббатының куәсі болған ауыл шетіндегі сол бөріктей ғана қара төбеге бүгін Қаратау жақтан саумал самал соқпай қалған болар. Тұмаштың кіндігін жуған дала мен таудың бетін қанатымен желпіп тұратын ақшулан бұлттар бүгін жаңбырын селдеткен шығар. Сол аруақты табиғаттың кереметін күбірлеп өлеңге қосатын анасының бейкүнә сезімі, әкесінің кәрі домбырасын төгілер шертпе күй сазы алай-түлей дауылға іздіғайым сіңіп кеткен шығар. Тұмар қара ағаштардың арасында осының бәріне бір өзі айыпты жандай, төңірегі құлазып қанша тұрғанын қайдам, бет-жүзіне, мойнынан ішіне саулап аққан мұздай нөсерден есін жиды. – Бұл екінің бірінің басында кездесетін жағдай, оған езіліп, қан жұтып, қайғырма. Сен кінәлі емессің ғой. Кінәлі Меңсұлудың өзі. Вечер-сечер, ақындардың мүшайрасы, әншілерді тұсаукесері деп қолды-

ДАЛА ТОЛҒАУЫ аяққа тұрмай кетіп еді. Міне, ақыры ойнақтаған тайлақ от басты. Әлгі жігіт ағайыны құсайды. Бұрыннан араласып жүріпті. Досмаханның айтқандарына жауап қатуға құлықсыз. Тұмар екі иығы түсе сүмірейіп төсегіне әзер жетті. Ертеңіне оқуды жайына қалдырып, дос-жарандарының ақылына тоқтамай, тұндыраған қалпында ауылына қайтты. Поезда келе жатқанда онда «Апама не бетімді айтамын» деген бір ғана ой болды. Келе-келе араларының алшақтап кетуіне Меңсұлуды кінәлау емес, қайта «тағдыры не болды екен, жанымның? Жылап жүрмесе нетті, күнім» деп уайым шегу басымдық алды. Ұзамай тағдыр жаралы жүрек жігітке Бәкәнімді кездестірді, ерлі-зайыпты өмір басталды. Әрі қарай әркімнің басындағыдай ұл-қыз сүю, оларды оқытып, үйлендіру, немере сүю тәрізді жақсы қуаныштар бірінен соң бірі жалғасып кете берді. Бозбала жүрекке түскен дерт жазылып кетердей неше бір тамаша оқиғалар, екінің бірі жете алмай жүрген мансап пен атақ, абырой әкелген кезеңдер өтті. Бірақ, иә, бірақ солардың бірде-бірі Меңсұлумен қатар жүрген шақтардың тұлдырына татымайтындай, тіпті сол бала махаббаттың іңкәр сезімі лаулаған қас қағым сәттің бақытына теңеуге тұрмайтындай. Неге? Тағдырдың осындай сыйы үшін оларды жазғыруға бола ма? Толғағы тоқсан құбылған дүниенің қым-қиғаш талқысына түссе де біріне-бірінің сағынышын жоғалтпаған екеуді айыптауға кімнің құқы бар? Беу, от пен судың өтіндегі жалған-ай!!!

Жақсылық Рахматулла ЖАЛА МЕН ЖАЗА Асылғазин таң нұрына шомылған қара ағаштардың арасымен аяңдап келеді. Аспан ашық, үп еткен екпін жоқ. Салқын, ылғалды ауадан көктем исі сезіледі. Үй-үйден шыққан үлкенді-кішілі балалар бірімен-бірі көңілді шүйіркелесіп, мектепке қарай ағылып барады. Поселкенің шеткі көшесі болғандықтан ба, жол үстінің тыныштығын бұзған әзірге солар ғана, орталық жақтағы машиналардың гүрілі бейне бір қарқын судың сарылындай алыстан естіледі. Аудандық газет редакциясы поселкенің орталығына жақын, елеусіздеу көшенің біріндегі атам заманғы ескі екі қабатты үйге орналасқан болатын. Асылғазин кеңсеге жақындай бергенде жүрісін еріксіз тежеп алды. Сылағы түлеген түйенің жабағысындай көтеріліп, іргесі құздана бастаған айғыз-айғыз қабырғалар, көптен сырланбай қар мен жаңбырдан ақжемденіп кеткен терезелер бейне бір иесіз қалған қыстауды көзге елестетеді. Үйдің сыртқы тұрпаты әлгіндей болса іші онан да бетер сұрықсыз еді. Еденге төселген тақтайлардың жігі қақ-қақ жарылған, бөлмелердің қабырғасы жуылмаған жаялықтай сатал-сатал, зәңкиген пештердің қаңылтыр қаптамалары қырық құрақ, есіктердің топсасы тотығып, жақтауы қисайған, тиіп кетсең бебеу қағады. Осындай үйде интеллигенцияның озық ойлы өкілдері жұмыс істейді деп айтудың өзі ақылға сыймайтындай. Асылғазин редакторлық міндетіне кіріскен аптадан-ақ мекемеге үй сұрап ауатком төрағасына барған болатын. Сонда ол көмектесуге уәде беріп, емексітіп қойды да, кейіннен сол уәдесін жұтып, «болмайдыға» шықты. Бұл енді аупарткомның бірінші хатшысына жағдай айтты. «Газет ауданымыздың айнасы, – деді хатшы, – оның кеңсесі де айнадай таза болуға тиісті. Қоқым-соқым ескі үйде отырған журналисте қандай шабыт болсын? Мен мұны сен айтпасаң да білемін. Алайда сұрағанға сыбаға деп қалтамнан шығарып бере салатын үйім жоқ. Редакция түгілі наубайхана, клуб, аурухана салып беруге қаржыны қайдан табарымыз белгісіз. Әзірше қолда барды сылап, сипап пайдаланыңдар». Үй алудан дәмесін біржола үзген Асылғазин басшыларды қайтып мазаламады. Күзге таман облыстық басқармадан бөлінген азын-аулақ қаржымен кеңсенің ішін ағартты, пешін жөндетіп, есік-терезелерді боятты. Азда болса иіс-қоңнан арылып, жұмысқа алаңсыз кіріскенде қалың жаңбыр басталды да тесік шатырдан сорғалаған тамшыдан Хикаяттар

ДАЛА ТОЛҒАУЫ бөлмелердің іші бәз-баяғыдай сары жағалданып шыға келді. Содан қар жауып, аяз түскенде барып жігіттердің бетіне қан жүгірді. Асылғазин өмірінде алғаш рет дәл осы жолы көктемнің келгеніне қуана қоймады. Рас, әзірше наурыздың беті жайлы, аспан ашық, жер құрғақ, алайда алда ақ нөсерлі сәуір бар емес пе! Оған қандай айла таппақ? Төбесінен тамшы сорғалаған сыз бөлмелерде бүрсеңдеген қызметкерлердің жүзіне қалай қарайды? Ол біреу әдейі таспен шөкелеп сындырғандай әр жері ойдым-ойдым болып тесілген шатырға қарап біраз тұрды. «Түгелдей жаңаламаса да бүлінген тұсын тездетіп ауыстыру керек шығар. Бірақ оған қаржыны қайдан алады? Және де облыстық басқармаға бара ма? Онсыз да құдды қалтасынан төлегендей күзде берген көк тиынын қыстай бетіне салық қылды. Енді не істейді, Алматыға, комитетке шығуға тура келер, обкомға да барар... Қайткенде де қаржы таппай тыншу жоқ...» Қалтасынан темекі алып тұтатты, ащы түтіннің ысы қолқасын қабып, уы бірден басына шапты. Ертемен ұйқыдан тұрған бойда осы пәлеге жоламауға серт бергендей-ді. Жолай сол сертін ұстап, аңсары ауған никотинді ойламауға тырысты, бірақ қаншама зорланғанымен қалтасындағы жартылай шегілген қорапты лақтырып жіберуге тәуекел ете қоймаған. Үйдің шатырын бүтіндеуге қаржы табудың жолын ойлап тұрып қою түтінді құшырлана жұтқанда көзі шырадай жанғандай болды. Ол өзінің ұстамсыздығына ақталғысы келгендей «мынадай албасты құрылысты көргенде темекі шекпек түгілі у болса да ішіп қоярсың» деп күбірледі. Редактор сықырлауық есікті абайлай ашып, ішке өтті, күңгірт коридорды бойлап екінші қабатқа көтерілді. Маңдай алдындағы хабарлама тақтасының беті жып-жылмағай, өткенде хатшы қызға еңбек демалысына шығудың кестесін іліп қоюды ескерткені қайда? Қабырға газетінің жазулары көмескіленіп, өше бастапты. Сірә, қоғамдық ұйымдардың жұмысына қозғау салмаса болмас. Қабылдау бөлмесіне таңғы шапақ мол төгіліп тұр. Жазу машинкасы қойылған үстел үсті мұнтаздай таза, газет тігінділері жиналған шкафтың әйнегінде күн нұры ұшқындайды, терезе алдындағы қыш құмыраның ернеуінен құлаған өсімдік сабағында кішкене-кішкене көк гүлдер қауыз жарған. Асылғазин кабинетіне кіріп, сыртқы киімін шешті де бұрыштағы ілгекке қыстырды. Асықпай адымдап барып, терезенің желдеткішін ашты. Сосын, орындығына жайғасып, алдындағы күнделік кітапшасына қол созды. «Бәрі де жоспардан басталады, онсыз ескексіз қайыққа отырғанмен бірдей» дейтін бұған ұстазы Жақып. Бірақ, бұл ол кезде күнін, сағатын өлшеп-пішіп жүруге үйрене алмай-ақ қойды, тіпті

Жақсылық Рахматулла өмірді жоспарлау қатыгездік, адамның ой еркіндігіне қиянат деп бөлім бастығымен пікір таластырып та қалғаны бар. Сонда, ыстық-суығы басылып, дүниеге сабырмен қарайтын жастағы Жақып «Мақсатсыз адам жел ырқындағы қаңбақ, ал көздеген мақсатқа жету үшін ойлануың керек емес пе? Ендеше, жоспар – бағыт-бағдарыңды айқындаудың арқауы» деп өзінікін дәлелдеуге тырысатын. Облыстық газетте істеген үш жыл оның көп нәрсеге көзін ашты. Бөлім бастығының киген киімінен бастап, қимыл-қозғалысы, сөйлеген сөзіне дейін өзгеше бір зиялылықты аңғартушы еді. Енді, міне қырықтың беліне көтеріліп, ұжым басқарған кезде сол жақсы кісінің ақыл-кеңесіне сусағандай күйде жүр. Таңертең орындыққа отырған мезетте «Бәрі де жоспардан басталады» деп ұстазының сөзін еріксіз қайталайтын болды, кей-кейде бір нәрсені шешудің ығытын таппай, тұйыққа тірелгенде «осындайда Жақаң болса не істер еді» деп те толғанатын хәлге жетті. Асылғазиннің ойын телефон қоңырауы бөлді, тұтқаны көтеріп: – Иә, тыңдап тұрмын, – деді марғау қалпында. – Сен кімге ақыл айтып жүрсің, шырағым? – Жуан, әмірлі дауыс салған жерден тықсыра сөйледі. Ол бірінші хатшыны танып, абдырап қалды. – Саламатсыз ба, Бәке ... Мен... Хатшы оның сәлеміне де, бастай берген сөзіне де құлақ аспай: – Ақылың тасып бара жатса оны аупарткомға емес, қарамағыңдағы адамдарға жұмса. Пленумға баяндама жазбаймын деп шіренгеніңді енді естімейтін болайын. Түсінікті ме? – деді де байланысты шорт үзді. Асылғазин ойламаған жерде үстінен құйын жүріп өткен жолаушыдай күйге түсті. Зәрлі сөздер жүрегіне инедей қадалып, жанын сыздатып бара жатқандай. «Хатшының қаһарына ұшырайтындай жазығы не? Әлде кешегі идеология бөлімінің нұсқаушысы Ақбілекпен болған қақтығыстың зардабы ма?» – Редактор жолдас, – деген Ақбілек, – пленум өтетінін білесің ғой? – Білемін. – Ендеше, баяндама жазуға отырасың. Бұл өзінен бірталай жас кіші қыздың менсінбей тілдескеніне шамырқанып: – Қалқам, баяндама жазу менің міндетіме жатпайды, – деді төтесінен. – «Қалқамыңды» үйдегі жұбайыңа айтарсың, жолдас. – Ақбілек өрт тиген қамыстай лап етіп тұтанды. – Кіммен сөйлесіп отырғаныңды ұмытпа. Келмей жатып кергитіндей не міндетің бар...

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Асылғазин әңгіменің тереңдеп бара жатқанын аңғарып тілін тартты. – Әдептен аттамайық жолдас нұсқаушы, – деді салмақпен сөйлеуге тырысып. – Сізбен бөлім меңгерушісінің алдында түсініскім келеді. – Тапсырманы тәлкекке айналдырып барасың, редактор, шынында басшылардың алдында кездескеніміз дұрыс болар. Ол кезекті номерге беретін материалдарды орынбасарына өткізді де кідірмей аупарткомға келді. Идеология бөлімінің бастығы Сәмет өзінде екен, мұның сәлемін салқын қабылдады. – Нұсқаушы дегеніміз ол жоғарының тапсырмасын жеткізуші әрі орындалуын бақылаушы. – Сәмет тамағын қырнай сөйледі. – Оның беделін түсіруге жол бермейміз. Әдепсіз адам райкомда отыра ма, мұныңыз қалай? – Діңкілі төбемді ойып баратқасын әдептілікке шақырғаным рас. «Ұлық болсаң кішік бол» деген ғой... Сәмет оны терезеге қарап отырып селқос тыңдады. – Қажет емес, ақталмаңыз, – деді бір кезде бұрылып. – Болмашы кикілжіңмен сіз, бізімізді бұзбайық. Ортақ жұмыс қой, баяндамаға жәрдем бересіз. Асылғазин сырын, сынын білмейтін бөлім бастығымен қырғи қабақ болудан сақтанды. Жаңылмайтын жан, сүрінбейтін тұяқ бар ма, сондай бірде сәтін тауып, аяғынан шалса кімнен сүйеніш күтеді. Ақбілектен бе? Атама, басымен алысып тұрған нұсқаушыдан ондай қайырымдылық шыға қоймас. Сонда не істеу керек, жалтақтаумен жан сақтамақ па? Сүрінуден қорқып жолға шықпаса, жаңылудан қорқып жақ ашпаса кім болғаны, мұның? – Сәке... – үні бір түрлі жарқыншақтанып шықты, – Жауапты хатшы үш айдан бері науқас, сырттай оқитын екі қызметкер бүгін-ертең сессияға кетеді... Баяндамаға көмектесудің жүдә реті келмейді, буынсыз жерге пышақ ұрмаңыз. Сәметтің ақшыл жүзі аздап қызарып барып басылды. – Нұсқаушыға иланбап едім, – деді ол даусын қоюлатып. – Өзің шынында да жыларман екенсің. Енді Асылғазин қызарақтады. – Жағдайды айтқаным жылармандық болып па? – Былай ғой, редактор жолдас, партиялық тапсырмаға сылтау, себеп жүрмейді, бұл бір. Екіншіден, басшылармен сөйлескенде субординацияны сақтағаныңыз мақұл. Осы кезде үстеріне Ақбілек кірді. Ол Сәметке жақын орындыққа жайғасты да «ал, басшының алдында кездесуге ынтық болсаң келдік» дегендей бұған ашулы көзінің қиығын салды.

Жақсылық Рахматулла – Иә, – деді Сәмет үзілген әңгімесін ықылассыз жалғастырып. – Үш редактормен қызметтес болдым, жолын, жөнін білетін жігіттер еді бәрі, бір ауыз ищай дескеніміз жоқ. Бастығының бей-жай сөйлегеніне Ақбілек шыдамай: – Райкомды менсінбейтін мұндай басшыны бюроға салу керек, Сәке, – деді жұлқынып. – Үгіттеп әуре болмаңыз, бәрібір түсінгісі келмейді. Көрмейсіз бе, сейілге шыққандай партия үйіне галстуксіз келуін. Асылғазин оның байбаламына еліге қоймады. Нұсқаушының ұрдажық мінезіне ыңғайсызданғандай бөлім бастығы бір қызарып, бір бозарып саусақтарын тарақтап қозғалақтай берді. Ақбілек қолындағы қаламсабын шошайтып, тәртіпсіз оқушысына кейіген ашушаң мұғалімдей әлі басылар емес. – Редактордың міндетіне не жатады, не жатпайды, райком оны сенсіз де біледі... Әуелі өзің үйрен, тыңдап, орындап үйрен. Асылғазин аупарткомнан көңілсіз оралды, кеңсеге кірген бетте жауапты хатшының міндетін атқарып, баспаханада жүрген орынбасарын шақыртты. Аупарткомда болған әңгіменің бүге-шүгесін тәптіштеп жатпай, тек пленумға баяндама дайындауға көмектесу керектігін айтқанда талай басшының ішіндегісін қабағынан танып үйренген Тоқтар, оның әлем-жәлем көңілін дәл басты: – Арғысын білмеймін, бергісі Сәкең де, Мұқабай да баяндама жазумен шашын ағартқан, – деді редакторына мүсіркей қарап. – Айтпайды, айтса қайтпайды олар. Сәкең мен Мұқабай осы редакцияны ұзақ жыл басқарып облыстық газетке ауысқан болатын. Оның мына сөзінде «мүйізі қарағайдай редакторларды қол баладай жүгіртіп қойған райком сені қайтсін» дегендей астар да бар. Асылғазин сыр бермей, сырбаз жымиды. – Сол ағалардың жолымен жүрсек адаспазбыз, бәлкім? Тоқтар ұзын мойнын толғап-толғап алып, назырқана басын шайқады. – Сізді қайдам, мен бұған қарсымын. Журналист басшылардың баяндамасын жазуға міндетті дегенді еш қаулыдан оқыған емен. Ашығын айтқанда райкомдікі белден басу. Онсызда күйініп отырған Асылғазинге орынбасарының сөзі отқа май тамызғандай әсер етті. – Солайы солай, әйткенмен соңғы рет көмектеселік. Ол баяндамаға байланатынын сезіп, шырылдап берді. – Ойбай-ау, «соңғы ретпен» сілемді қатырдыңыз ғой. Үш айда бес баяндама бітірдім. Әгәр соның орнына кітап жазсам әлдеқашан миллионер болар едім.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Оның әдепкіде осылайша қызынып-суынып ойына келгенін ақтарып салатынын, сосын толқыны басылған судай әп-сәтте сабасына түсетінін біліп үлгерген редактор ләм деп аузын ашпады. Шынында да Тоқтардың түйілген қабағы тез жазылды, ол өзінің осыдан біраз жыл бұрын аупарткомның бірінші хатшысына барғанын шабыттана әңгімелей бастады. – Сәкең тәуір басшы болды, біреуге қиянат жасаған емес. Қателесе қалсаң зекіп, дауыс көтермей-ақ жайлап айтқанда сай-сүйегіңді сырқыратып жіберетін. Бірақ неге екенін қайдам, райком қызметкерінің төбесі көрінгеннен түсі бұзылып кететін. Бастығымыз қамыстай қалтылдап тұрғанда басқамызда не қауқар бар, аупарткомның барып кел, шауып келіне айналып, тоз-тозымыз шықты. Қыста мал қиын тазалауға, көктемде қозы күтуге, жазда күріш отағын жұлып, шөп оруға, күзде астық жинауға қатысамыз, кей күндері редакцияда екі-ақ адам қалады. Сонда да болса лаждап газет шығарамыз, сын да, проблема да жазған боламыз. Алайда, коллективтің күші жылдан жылға көзі бітелген бұлақтай сарқыла берді. Өтірік-шынды ауыратындар көбейді, бірер мықты жігіт басқа жерлерге ауысты. Қойшы, әйтеуір әбден берекеміз кетті. Бізге ара түсетін редакторымыз жыл онекі ай бір совхозда уәкіл, кеңсеге аптасына бір соғады. Ақыры шыдамым түгесілді, неден қорқайын, жамандығына барғанда замдықтан түсірер, бірақ қалам мен қағазымды ала алмайды ғой, жігіттер үшін жан пида дедім де күндердің күнінде бірінші хатшының қабылдауын сұрадым. Қолымда редакция қызметкерлерін өз кәсібінен өзге жұмысқа пайдалануға тыйым салынған Орталық Комитеттің қаулысы бар. Ол мұнан отыз жыл бұрын шықса да әлі пәрменін жоймапты, оны білетіндерден пысықтап алғам. Обалына қалмайын, бірінші секретарьдың газетке көзқарасы бөтен еместі, мені бірден қабылдап, сөзімді бөлмей тыңдады. Шамалыдан кейін «Редакторың қайда?» деді жұмсақ жымиып. Байқаймын әдейі сұрады, әйтпесе оны совхозға қадап қойған өзі емес пе? Іштегі ақ сайтаным басын көтеріп-көтеріп қояды. «Бастықтың қайда жүргенін жұмсаған кісі біледі де» дей жаздап барып «Әу, Тоқтар тоқта, Аяз әліңді білді ұмытпа» деп өзіме-өзім сабыр беремін. Абырой болғанда хатшы үнсіздікті бұзып сөйлей жөнелді. «Жалпы, газет тілшілерін қара жұмысқа жегіп қойған жарамсыз практика, олардың жер-жерді аралап, жақсы мен жаманды елге жеткізгені тиімді. Сіздердің міндеттеріңіз де сол. Ал, тереңірек ойласақ тілшінің бірауық кетпен ұстап, құрық сүйреткенінің несі айып? Өзіңіз ақылға салып байқаңызшы, еңбеккердің бейнетін бастан кешпей оның бейнесін қалай суреттейсіз? Жазарсыз-ау, бірақ көзбен көріп, қолмен ұстағандай әсерлеп бере аламысыз? Сондықтан дема-

Жақсылық Рахматулла лыс уақыттарыңда совхозға барып, ащы терден арылып тұрғандарың жөн. «Хатшының пікірін қуаттайтынымды сездіріп басымды изеп жатырмын. Ертесіне редакторым «Жұмыстан құтқарғаныңа рахмет, әйткенмен бастыққа бармастан бұрын әуелі менімен кеңесіп алуың керек еді» деді бусанып. Кейіннен естідім, бірінші бюроның үстінде журналистерге «бостандық» беріпті, сөйте тұра бастығымды «жалтақсың, жасықсың, адамдарыңа ие болмайсың» деп рәсә сілкілепті. Асылғазин орынбасарының әңгімесінен «сен де біріншіге барып теңдік сұрамасаң өзіңді де, бізді де сорлатасың» дегенді анық түсінді. Барғанда не дейді, «баяндамаңызды өзіңіз жазыңыз, біздің қолымыз тиетін емес» дей ме? Сөйлер сөзінің тәуір шыққанын кім жек көрсін... Тоқтар «соңғы ретке» амалсыз келісті, жауапты хатшының міндетін бөлім меңгерушісі Құмарлыққа тапсырып, таңертең идеология бөліміне баратын болды. Ал, ондағылар редактордың уәде бермей қыңырайып кеткеніне шамданып, болған әңгімені біріншіге жеткізіп үлгерген екен де. Әйтпесе хатшы соншалық зекімес еді. «Иә, ал енді ақталып көр, – деді Асылғазин күйіне күбірлеп. – Редакторлық қызметті сөгістен бастадық, аяғы немен бітер екен... Бірінші хатшының айқайын естісе Ақбілек сияқтылар мұны Бегімбайшалап «есігінің алдына байлап қоюдан шімірікпес». Көз алдына партия мектебінде бірге оқыған Шар ауданындағы құрдасы Бегімбайдың жүзі елестеді. Партия мектебіне қабылданғандардың арасында редакторлық қызметтен келген жалғыз сол ғана еді. Мінезі ашық, әзіл-оспаққа қайым, еркінше сөйлеп, еркінше жүруді қалайтын жігіт аз уақытта оқытушыларға да, құрдастарына да ұнап үлгерді. Сабақтан қолы босаған бойда жігіттер Бегімбайдың бөлмесіне жиналады. Шай ішеді, өткен-кеткенді әңгімелеп, іштегі армандарын шертеді. Сондай бір көңілді отырыста «сендерге редакторлық лауазым тәңірдің тағындай көрінеді, ал мен сол тақтан әзер қашып құтылдым» деді ол күлімдеп. Жігіттер «әзілің бе, шының ба» дегендей оған жалт-жалт қарасып қалды. Тек Асылғазин ғана құрдастығына салып «Қой әрі, қолыңнан келмеген шығар, әйтпесе есі дұрыс кісі құдай берген бағын басына тебер ме» деді. Бегімбай оның сөзіне намыстанған жоқ, тек іштегі сырын аңдаусызда айтып қалғанына өкінгендей «кімге бақ, кімге сор, оны бастан кешкен біледі де. Кәне, онан да өлең оқиық» деп әңгіменің бетін аударуға тырысты. Бірақ, еріккен жігіттер қойсын ба, тұс-тұстан түртпектеп, ақыры шынын айтқызды.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Сендер құмартатын пәлендей қызықты хикая емес, үш жыл бастық боламын деп мұрнымнан қан кете жаздағаны ақиқат. – Ал? – Райком мен редакцияның арасында жүгірдім де жүрдім. – «Ананы мақтамайсың, мынаны даттамайсың» дейді де баяғы... – Онысын қойшы, бір цифрдан қате кетсе бітті, телефон дың етеді. – Сонда кім, бөлім бастығы ма? – Жоқ ә, ол өзіміздің адам, мені сорлатқан мықтының өзі болды. – Бірінші ғой? – Сол. – Қой әрі, сондай майда-шүйдемен айналысуға арланатын болар. – Арланбады, цифрлардың кесірінен бюрода сөгіс алдым... – Сөгіспен аман қалыпсың қайта, баяғы асыра сілтеу кезінде бір үтірдің мағынасын түсінбеген мақаулар талай адамды атып жіберіпті дейді ғой. Дегенмен, аудан басшысының соншалық майдагерлікке баратынына кім сенеді? – дейді Асылғазин оған күмән келтіріп. – Басқа бір себеп бар да. – Себебі бар әрине. – Бегімбай қипақтап отырып шынына көшті. – Бір мақалада хатшымыздың балдызын сынап жіберіппін. Содан отырсам – опақ, тұрсам – сопақ болдым. – Ә, ә, солай десей. Өзіңе де обал жоқ, ойбай-ау, хатшының қорасына түсіп нең бар? – Білмеген у ішеді деген де, қарға тамырлы қазақтың қай қыртысын түгендейін. – Хатшының балдызын танысаң жазбайсың ғой, солай ма? – Атама, білсем көлеңкесін басармын ба? – М-м, – дейді Асылғазин, – Хатшың сенен оп-оңай құтылған екен. – Жо-жоқ, тіпті олай емес, оқуға жіберіңіз дегенімде өтірік, расын қайдам, әжептеуір қиналды. – Себеп? – Себебі, кейінгі кезде «Қателіктен қорытынды шығардым». – Қалай? – Баяғы сыналған балдызынан бастап бастықтың біраз бауырын дәріптедім. – Оу, хатшымен түсінісіп кетсең үрім бұтағын насихаттап жүре бермедің бе, қашып құтылғаның не? – Қалай қашпайын, біріншінің әулетін дәріптей бастағанымда өзге басшылар да жақын-жуығын мадақтауға «заказ» берді. – Мәссаған. Жаздың ба? – Кірісе бастап ем, тыйым салды.

Жақсылық Рахматулла – Бірінші ме? – Әлбетте. – Алда, байғұс-ай, маңдайың тайқиып екі оттың ортасында қалыпсың ғой. – Екі оттың емес қаулаған өрттің ортасында қалдым. Жігіттердің бірі күліп, бірі үнсіз басын шайқап, үшіншісі пікір таластырып бөлменің іші у-дуға бөленді. Осы әңгімеден кейін Бегімбайдың жүріс-тұрысы, сөйлеген сөзі Асылғазинге бір түрлі алдамшы тәрізді көрінетін болды. Онысын жасырмай айтты да. Әйткенмен құрдасы намыстанудың орнына бұған «басыңа келсін» деп күлді де қойды. Жуырда сол Бегімбайдан хат алған-ды. Ол аупарткомның идеология бөлімін басқаратын. «Партия мектебінің нанын жеп, талтаңдап жүрген жағдай бар, – депті құрдасы. – Сен құсаған жаман редакторды есігімнің алдына байлап қойдым. Сірә, ол да қашудың ретін таппай жүр-ау, оқуға сұранып, қыңқылдап қояды... Өз жағдайың қалай, кітаби принциптен тайған жоқпысың? Әлде өмірді көріп көзің ашылды ма? Ақылымды алсаң, өзім білемінді ұмыт, демократия деп ауыздығыңмен алыспа, текке күйіп кетесің...» Бегімбайдың хатын оқығанда Асылғазин «көң тартса қалыбына барады, екі жыл оқысаң да баяғы жортағыңнан жаңылмапсың, сабаз» деп таңданған да қойған. Енді ойланса құрдасының айтқаны өзінің басына келе бастапты. Құлағында ызыңдап тұрған хатшының сөздерін ұмытуға тырысып күнделік кітапшасына қайта үңілді, газеттің кезекті санына кететін материалдарды топтап, бөлімдердің мойнындағы «қарызын» есептеді. Есік жәйімен ашылып, хатшы қыздың ақсары жүзі жайнаң еткенде барып басын көтерді. Ол сызыла сәлемдесіп, қолындағы бір бума газет, журналды үстел шетіне қойды да, кідірмей шығып кетті. Асылғазиннің бұлыңғыр көңіліне аппақ ай сәулесі түсіп, ізінше сөніп қалғандай болды. Иіс судың ұнамды жұпары біразға дейін бөлменің ішінде қалқып тұрып алды. Әлден-әзірде ауызғы бөлмеден телефон лентасындай сырт-сырт еткен машинканың дыбысы құлаққа жетті. Жер-жерден келген хаттардың мазмұнымен танысып жатқанда Тоқтар телефон соқты. – Келісім бойынша ертемен бөлімге келіп баяндаманың қаңқасын құруға кірістім, – деді ол жау шебінде жүрген жауынгердей жағдайды тәптіштеп. – Әлі онекіде бір сайманы түгел емес, бір күнде бітетінге ұқсамайды. – Көрерсіз, бірінші де алаңдап жатыр. – Ә, ә солай ма?.. Сізбен Сәкең сөйлесем дейді.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Кешегідей емес, бөлім бастығы жұмсарып қалыпты. Бірақ, үнінен әлде де салқындық сезіледі. – Орынбасарыңды жіберіпсің, енді асықтырма, бітіріп тастасын. Ал, бастық не дейді? Асылғазин біріншіден естігенін ішіне бүгіп: – Жұмыстың жайын сұрады, – деді салмақпен. – Тоқтарды екі күнге босатамын, онан әріге қинамассыз. – Қойыңыз. – Сәметтің даусы қатқылданып кетті. – Кешегі әңгімені жаңғыртпаңыз. Басқа басқа, ал сізге қайталап ескерту лайықсыз. Орынбасарың баяндаманы бітірмей қайтпайды. Құдай-ау, өзің не деген қыңыр адамсың. Болды енді, алысқа бармайық... Асылғазин хатшыға кеткен есесін бөлім бастығынан алғанына айызы қанғандай: – Қалай десеңіз де, Тоқтарды екі күннен арыға босата алмаймын, – деді тырысып. Секретариаттың жұмысынан Құмарлықтың мүлдем хабары жоқ-ты. Редактор екеуі номердің жобасын сызуға кіріскенде мұрнын қайта-қайта тартқыштап, берекесі қашты. Материалдардың көлемін анықтауға келгенде есептен жаңылды, жол-жол бағанаға бөлінген макеттің бетіне белгі салып жатқан қолы икемге келмей дір-дір етеді. Оның мүшкіл жайын айтпай түсінген Асылғазин жұмысқа өзі кірісті. – Университет бітіргеніңізге біраз болған шығар? Құмарлық шашын бір сипап қойып: – Көп қой, алты жылдан асты, – деді ақталғандай. – Ұмытыңқырап қалыппын, хәріптердің түрін ажырата алмай отырмын. Редактор «оныңды байқадық қой, тым ерте ұмытқан екенсіз» дей жаздап барып меселін жықпай: – Ұмытшақтық бәріміздің басымыздағы кемшілік, – деді. – Кітап бар, үйренеміз де, секретариаттың жұмысын білмей жақсы газет шығара алмаймыз. – Оқимыз ғой... Беттердің жобасы сызылып, материалдардың көлемі белгіленіп болғанша баспахананың кезекшісі екі рет келді. Соңғысында «Макетті кешіктіргеніңіз үшін айып төлейсіз, жұмыс ырғағын бұздыңдар» деп қыр көрсетті. Содан редактор кінәсін мойындап, кешірім сұрағанда барып райынан қайтты. Расында Асылғазиннің өзі де қарайып қалған екен, жауапты хатшыға, ол жоқ кезде орынбасарына арқа сүйеп, секретариаттың жұмысына араласпағаны маңдайына тиді, есептеу сызғышын қолдана білгенімен әр мақаланың тақырыбына лайықты хәріптерді таңдай алмай көп әуреленді.

Жақсылық Рахматулла Құмарлықты баспаханаға жөнелтіп, жоспарлы материалын жазуға отырғанда түс болды. Ол әдетінше мекемеге жақын жердегі асханадан өзек жалғады. Сосын кабинетіне келіп бел жазып, көз шырымын алмаққа бекінді. Орындықтарды қатарластыра қойып, үстіне ұзыннан түсіп жатты. Басына жастанған газет тігіндісінің қыры мойнына батып, сәл қозғалса астындағы төсеніші сынып кетердей сықырлап мазасы қашты. Сонау бір уақтағы Жақсы аудандық газетінде қызмет істеген кезі ойына оралып еріксіз күлімсіреді. Еденіне кірген адам басуға ұялатын шоқтай жайнаған қып-қызыл кілем төселген редакторының бөлмесі мұның қасында патша сарайындай болатын. Есікке таяу бұрышта арқалығы қайқайып үлкен жұмсақ диван тұрады. Оқта-текте жиналыс өткенде болмаса бастықтан өзгенің жамбасы тимеген шығар-ау. Түске таман редакторы сол былқылдаған жазылмалы төсекте шалқалап жатып кітап немесе журнал қарайды. Зауада үстіне кіре қалсаң мамыражай қалпын бұзбай шаруаңды тыңдайды, мақала апарсаң қарсы есіктегі орынбасарына сілтейді. Алғашқыда мұның бәрі Асылғазинге ерсілеу көрініп жүрді, бірақ кейін көзі үйреніп «бастыққа осы жарастықты» дегенге иланды. Редакторының мінезі қатаң еді. Көп жыл аупарткомда бөлім басқарып, «төмендеп» келген Бекназаров бейне тәртіп сақтауға жіберілген милиция қызметкеріндей үнемі сіресіп жүретін, көп тыңдап, аз сөйлейтін. Таңертең жауапты хатшыны жанына ілестіріп бөлмелерді аралап шығады, кім орнында жоқ, бары не істеп отыр журналға түгелдей түседі, артынша бұйрық жазылады. Бұл жұмысқа кеш келіп, ерте қайтатындарға шаншудай қадалды. Бас-аяғы бірер айда жігіттердің алды екі реттен сөгіс алып үлгерді. Жұмыс кезінде дауыс көтеріп сөйлесуге, темекі тартып селтеңдеп жүруге, тіпті әзілдесіп, күлуге тыйым салынды. Журналистер еркін халық қой, редактордың қалаған тәртібіне көндіге қоймады, қайта-қайта «шекарадан» аттап кетіп, ескертуден есі шықты. «Творчество адамына қатыгездік жүрмейді, бастықтың мұнысы надандық» деп күңкілдейтіндер табылғанымен, онысын ешкім ашық айтуға батпады. Осындай қиын күндерде редактор жиналыс шақырды. «Сіздердің араңызда кеңсе тәртібін білмейтін, білген күнде оны мойындағысы келмейтін қыңырлар бар, – деді ол. – Ондайлар пышың-пышың өсек айтып, тасада тұрып тас атуға құмар. Біз ең әуелі сондай жүгенсіздермен есеп айырысуға тиіспіз». Бекназаров «жүгенсіздердің» атын атап, түсін түстеп жатпай еңбек туралы Заң кітапшасының бетін парақтап «Ал, кәне, – деді отырғандарды жағалай көзбен түйреп, – осында журналистерге кеңшілік берілсін деп бір ауыз айтылған ба? Жоқ. Қайта әділ заң тәртіп

ДАЛА ТОЛҒАУЫ бұзғандарды жұмыстан қуу керек дейді. Ендеше оның талабын орындамасаң басың кетеді». Бөлмеге жым-жырт тыныштық орнады. Көпшіліктің көкейінде «ішіміздегі әңгімені бастыққа жеткізіп жүрген жағымпаз қайсымыз» деген сұрақ тұрғандай. Редактордың орынбасары үлгілі оқушыдай қолын көтерді. – Мен айтайын. Тәртіп бізге де, басқаға да ортақ, – деді ол. – Аппаратта өсек айтылды дегенше адамгершіліктен кетісеміз, бұл журналистің қанында жоқ, нашар әдет. Бас-аяғы бес-алты кісіміз, бір-бірімізден жасыратын не сыр бар? Жігіттер ойланайық, халық болайық. – Дұрыс, – деді редактор оған риза болғандай. – Тағы пікір білдіргендер бар ма? – Менде бар. – Жауапты хатшы қолынан тастамайтын сызғышын шошаңдатты. – Айтсақ жек көресіздер, – деді Жолбасаров көпшілікке бұрылып. – Бетімізбен кеттік қой, тіпті. Кәсіподақ председателі не бітіріп жүр? Көңіліне келсе атамның арғы жағына, түк те бітірмейді, жұмыстан қалғандарды көре тұра үндемейді, білсе де былқ етпейді. Командировкаға шықсақ жоғалып кетеміз, жоспарда тұрған тапсырма мерзімінде орындалмайды. Жаманыңды жасырып, жақсыңды асырсам деп-ақ шаршадым. Мен бір ғана нәрсені айтайын, керіліп, созылып, күліп-ойнап жүретін адамға аудандық газет қол емес, бізге табанынан оты шығып зытып жүретін, әперативті жұрналіс керек. Сосын – ол қызына сөйлегенде езуі көпіршіктеніп жуық арада өзін тоқтата алмай қалатын, абырой бергенде бұл жолы ұзаққа сілтемеді. – Іштерің біледі, редактор жолдастың талабын ғайбаттап талай күңкілдегеніңді естідім, ендігі жерде ондай өсекшіге аяугершілік жасалмасын. Жұмсақ диванда жатып алып қызметкерлердің басқан қадамын аңдитын редактордан бір ауыз мақтау естімей-ақ Асылғазин облыстық газетке ауысты. Өмір деген қандай ә, бүгін өзі редактор болғанда Бекназаровтың жайлы төсегін аңсап жатысы мынау. Жігіттердің ерте кетіп, кеш келгенін, анда-санда бір ауық дойбы ойнап, әзіл-оспақ айтып отырғанын көрсе де ішін мысық тырнап өткендей, тыржиып қалады. Баяғы Жолбасаровтай бастықтың қабағына қарап сөйлейтін жауапты хатшы жоқ, сәл ескерту алса ауыруы дайын. Тұла бойы тұнған кеселдің кені ме, бірде тұмауратады, бірде асқазаны бүлінеді, одан қалса құяңы ұстайды, көзі, тамағы да сау емес. Редакцияның жұмысы көбіне-көп секретариаттың қызметіне тәуелді, газеттің бүкіл тіршілігін үйлестіретін сол. Түстен кейін Асылғазин бөлімдегі қызметкерлердің басын қосып өткен аптаның қорытындысын шығарды. Жоспардан тыс берілген

Жақсылық Рахматулла тапсырманың орындалу барысын білді. Әңгіме үстінде ойда жүрген пікірлерін ашты, жаңадан туған тақырыптарды қалай, кәйтіп зерттеудің жайын талқылады. Жұмыс аяғына таман Құмарлық баспаханамен екі ортада тызақтап жүгіре бастады. Бетке орналастырған мақаласының бірі жетпей қалады, немесе тақырыбы ажырайып көзге епетейсіз көрінеді. Редактор амал жоқ төмендегі баспаханаға түсуге мәжбүр болды. Газет беттерін құраушы келіншек қанына қарайып алғандай Асылғазиннің әр сөзін жақтырмай тыңдайды, қолы мен аузы бірдей қимылдайды. Балабақшаға да, дүкенге де жүгіретін өзі, от жағу, су әкелу керек, қойшы әйтеуір бір басында мың бір шаруасы бар, соны орындауға қырсығын тигізген газет, олақ секретарьдың кесірінен тірлігі өнбей жіпсіз байланып тұрысы мынау. Редактор мен Құмарлық тілден қалған. Алақандай төрт бет газеттің макетін кешіктіргені рас. Бірдеңе дейін десе әңгіме насырға шауып кететінін сезеді. Кезекші редактор мен корректор да оның ығына жығылып, лыпып жүр. – Ағай, бір кісі келіп, сізді күтіп отыр. Асылғазин хатшы қызға «Қазір барамын» деп айтуын айтса да артынша ол уәдесін ұмытып, қайтадан бет құрастыруға ынты-шынтымен араласып кетті. Сәлден кейін хабаршы және келді, бұл жолы әдепкіден батылдау «Ағай әлгі кісі асықтырып жатыр, – деді ақсары қыз. – Әйтпесе райкомға кетемін дейді». «Ал, ендеше, аупарткомды көлденең тартып қырланған бұл кім өзі». Ол кабинетіне кіре бере алдындағы көрініске таңдана қарап тұрып қалды. Мұның орындығында шіреніп бейтаныс кісі отыр, бір қолында телефон, екінші қолында түтіні сыздақтаған темекі. Құдды өзінің үйіндегідей емін-еркін жайласып алыпты. – Әй, шырағым, – дейді тұтқаның жұдырықтай құлағын тістеп алардай аузына тақап. – Кім екенімде қандай шаруаң бар, әлде телефонмен сөйлесуге де қызметімізді сатамыз ба? Мен совет гражданымын, иә, вот все. Кәне, қоспай гөр, әулейі екенсің. «Жауап бермейді». Жауап бермесе райкомның идеология бөлімін бер. Ал-ло, Сәмет, қасқа-ау, не боп кеткен ауданың? Байланысты сен басқармаймысың, телефонға ылғи жағына жылан жұмыртқалаған тәлпіштерді қойыпсың... Ұят қайда? Тіпті адам сияқты тілдесуге де жарамайды. Жарты сағат бойы қалаға шыға алмай шаршадым. Шара көру керек... Е, ашуланбай нетейін... Мен редакторыңның кабинетіндемін, кейін айтамын, бір мәселе бар. Ол босағада тұрған Асылғазинді енді ғана көріп, телефон тұтқасын орнына сарт еткізіп тастай салды.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Соңғы сөз редакторды онан сайын таңдандырды. Бірақ, дені сау, делебесі дұрыс адам танымайтын-білмейтін біреудің бөлмесіне кіріп алып телефондағы қыздармен керілдесер ме. Мына кісінің қылығы қандай әбес болса түрі де сондай ұсқынсыз еді. Қыржым-тыржым әжім басқан бет-аузы тоттанған темірдей күлгінденіп тұр, қарасы, ағы аралас ұзын шашы шашылған шөптей қалай болса, солай жатыр. Костюмінің өңірінен көрінген ақ көйлегінің жағасы кір, шаң. Қысыңқы көзінде суық сәуле бар. Идеология бастығына еркінси сөйлескеніне қарағанда екеуі бұрыннан жақсы таныс тәрізді. – А-а, сен кімсің? – Темекі түтінін танауынан сыздата шығарып, түйеден түскендей дүңк еткенде Асылғазиннің қаны ду етіп басына шапты. Енді ол мынаның нағыз әумесер екеніне шүбә келтірмеді. «Мұндайда не деу керек, не істеген жөн? Әлде шығып кетіп көрші бөлмеден милицияға хабар бергені дұрыс па? Әлде сұрағына жауап беріп осылайша сүмірейіп тұра бере ме?» Бір шешімге келіп үлгергенше екінші сұрақты естіді. – Тілің байланып қалды ма? Редакторсың ғой, шамасы. Мұнысы тіптен шектен шыққандық болса да Асылғазин шыдап бақты. – Иә, Сіз кім боласыз? Не жағдаймен келдіңіз? – Редактор болсаң мында кел. – Асылғазин оның әміріне бағынды. – Бала, бастық әбизәтілні төрде отырсын деген зәкүн жоқ. Қабағыңнан қар жаумасын, орындығыңды арқалап кетпеймін, беремін өзіңе. – Қозғалмаңыз ағасы, керегінше отыра беріңіз, құлағым сізде. Асылғазин зорлана жымиды. – Ә, бәсе солай десейші, дүрдимей. – Анау «тағынан» түсіп, бұған қарама-қарсы жайғасты. – Енді сөйлесеміз. Алдымен өзімді таныстырайын, бұрын мен де сен құсап партия солдаты болдым, заң қызметінде істедік. Сенің Сәмет деген бастығыңды тәрбиелеп, адам қатарына қостым... Қазір пенсиядамын, атым Назар, Назар Тәңірбергенов. – Жақсы, мен... – Тұра қал бала, сабыр ет, сенің редактор Асылмазин екеніңді білемін, білгеннен соң келдім. – Асылғазин деңіз. – Мейлі, солай-ақ болсын, мәселе кім екеніңде емес, мәселе редакторлығыңда. – Сұқ қолын шошайтып, сес көрсетті. – Ә, жауапкершілігіңде. – Ал, құлағым сізде, шаруаңызды айтыңыз.

Жақсылық Рахматулла – Айтамын, естуімше келгеніңе көп болмапты, солай ғой? Бірақ болмай жатып болымсыздың ісін істегенің не? Тып-тыныш жатқан ауылды алауыз қылып, ағайынның арасына от тастағаның қалай? Асылғазиннің көзі ұясынан шығып кете жаздады. «Не дейді мына әумесер, кімнің ордасына от тастадым? Нені бүлдіріппін?». – Дүниеде не қымбат, не ардақты? Редакторсың ғой, айтшы кәне? Үндемейсің бе, онда біліп ал. Дүниеде ең қымбат нәрсе ол ар, ождан, одан асқан ардақты жоқ. Значит, сен адамның арына тидің, ардағымды қорладың. Ендеше, сен дұшпансың. Мұнан әрі шыдауға болмады. Асылғазин ұстамдылық туралы ойлағысы да келмей, ақ көз айыптаушымен ұстаса кетті. – Сіз, шектен шығып барасыз... Абайлап сөйлеңіз ақсақал. Не үшін дұшпан болмақпын, нені бүлдіріппін. – Қыларыңды қылып алып, не бүлдірдім дейсің? «Сұғанақ» деген фельетонсымақты есіңе түсірші, кәне? Асылғазин мұнан біраз бұрын газетте сондай фельетонның жарияланғанын білетін-ді, бірақ онда кім, не жайлы жазылғаны жадынан шығыпты. Назардың елеріп сөйлегеніне қарағанда бар бәле сонда тұрған тәрізді, мұндайда әліптің артын баққан дұрыс. – Сондай материалды бергеніміз рас. – Берсең, оның сто проценті жалған. Иә, совет баспасөзін пайдаланып сүттен ақ, судан таза адамды қаралағансың, ұры-қары деп жарияға жар салғансың. Кәне, ұры екеніне дәлелің бар ма, солай деген соттың үкімі шықты ма? Жоқ, дәлелің жоқ, соттың үкімі де жоқ. Олай болса фельетоның сандырақ. – Тексерейік, фельетон негізсіз жазылмайды. – Тәңірбергенов кекете мысқылдады. – Болары болып, бояуы сіңгенде бұл қай бұлтағың? Қой, бала, ондай өнеріңді басқаға қолданарсың, маған жүрмейді. Енді былай, сынаған адамыңнан кешірім сұрайсың. Ұқтың ба, редактор, жаздымжаңылдым деп айыбыңды халық алдында мойындайсың. Мен біттім. Бір апта күтемін, мойындамасаң өз обалың өзіңе... – Сізге тағы да ескертемін, баспасөзде негізсіз факті жарияланбайды. Тексереміз... – Біреуді масқаралап жазудың алдында ақты-қарасын анықтап алуың керек еді, оны істемедің, өсек-аяңға сеніп, ойыңа келгенді ойрандадың. Енді құй тексер, құй тексерме, оның құны көк тиын. Сақалды басыммен алдыңнан өттім, осыған да шүкір де, бала. Тәңірбергенов орнынан тұрды. Тұра бере іргеге бұрылып қолындағы темекі тұқылына шырт еткізіп бір түкірді де еденге тастады. Онысы

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Асылғазиннің бетіне түкіргеннен бетер болды. Әкесіндей кісімен не деп жағалассын, іш пыстаны ішінде қайнаған редактор есіктен талтаңдап шығып бара жатқан бір жапырақ кісінің соңынан сүзіле қарап отырды да қалды. Құмарлық келіп, номердің беттерін алдына жайғанда да, баспаханаға соғып жұмыс барысын көргенде де жыртылған шүберектей жәбірленген көңілі көктеуге келмеді. Тәңірбергенов шығып кеткеннен кейін Асылғазин газет тігіндісін ашып, аталмыш фельетонды тапты. Ол мұнан үш ай бұрын жарияланыпты. Құрылыс мекемесінің есеп қызметкері Дәмегүл деген «ай десе аузы, күн десе көзі бар» әйбат келіншек дүкеннен көйлек ұрлап жатқан жерінен қолға түседі. Бірақ, ол қылмысын мойындамайды, сөмкесінен шыққан затты таңертең сатып алғанын айтып, ант су ішеді. Оның ақталғанына сатушы иланбайды, «егер таңертең алсаң онда бөлімге кірер кезде неге көрсетпедің, қолдорбаңды неге ауызға қойып кетпедің» деп шу шығарады. Олардың дауына келім-кетіп жұрт жиналады. Осы кезде біреулер милиция шақыруға кеңес береді. Алайда тәртіп сақшысы келіп үлгермей Дәмегүл сытылып кетеді. Дүниесі түгел сатушы болған іске береке деп онан әрі ізденбейді. Фельетонды Құмарлық жазып, Асылғазинге ұсынған болатын. Бес параққа жуық материалды қарап шыққан бойда қызметкерінің сынсықаққа икемі барлығын байқады. Автордың тілі удай, оқиғаны көзбен көріп, қолымен ұстағандай суреттепті. Әйтсе де редакторға фельетон фактісінің тұзы татымсыздау көрінді. Ұры кім, жымысқы әдіспен жан бағып жүрген жырынды ма, әлде шындығын дәлелдей алмайтын ынжық біреу ме? Егер көйлекті сатып алғаны ақиқат болса, милицияның келуін күтпегені несі? Бір сом, екі сом емес жүз теңгелік затын бекерден бекер кім тастап қашады? Сатушының қолында оның ұрлығын айғақтайтын акті, көрген куәлардың анықтамасы бар ма? Ондай сенімді дәлелдемелер болмаса Дәмегүлге шық жұға ма? Құмарлықтың қолындағы жинақталған материалмен танысу үстінде фельетонды жазуға түрткі болған домалақ арызды оқыды ма Асылғазин: – Хатты таныстырмағаныңыз қалай? Әлде орынбасарға көрсеттіңіз бе? – деді бөлім меңгерушісіне. Құмарлық түсінбегендей иығын көтерді – Арызды оқыған бойда іске кірістім. Сіздерге көрсету міндетті емес дедім. Редакцияға күн сайын ондаған хат түсіп жатады. Тәртіп бойынша бөлім меңгерушісі оны тіркеуден өткізіп, редакторға, ол жұмыста

Жақсылық Рахматулла жоқ кезде орынбасарға әкеледі. Ендігі жерде оларды мазмұнына сәйкес әр бөлімге бағыттап, орындалу мерзімін белгілейтін, қосымша нұсқау беретін билік соларда. Құмарлық мұның бірінде ескермей, арызды бейтарап тексерген. Және де сөзінің сыңайынан өзінікін жөн дегендік аңғарылады. Тәжірибелі бөлім бастығының өзі жұмыстың тәртібін білмесе өзгелерден не сұрайсың. Алдына келген шағымды зерттей ме, жоқ зерттемей-ақ суырмасына тастай сала ма, болмаса «өртеп» жібере ме, о жағын әркім өзі білетін болғаны ма? Мұның арты неге соғады? Редакцияда мұндай берекесіздік бар деп ойына да келмеген-ді, оның. Хатқа жауапсыздық біріншіден, баспасөз бостандығын тұншықтыру, екіншіден, адамдардың намысына тию, мұнан өткен сұмдық жоқ шығар. Асылғазиннің бойы түршікті. Өзінің бұл жайды білмегеніне, білуге мән бермегеніне өкініп, қатты қапаланды. – Ендігі жерде, – деді үкі көздене өзіне қарап қалған Құмарлыққа. – Әр хатты міндетті түрде көрсететін болыңыз, оның тағдырына жеке адам емес, бүкіл редакция жауапты. – Мақұл онда, енді солай жасаймын. – Дәмегүлді айыптайтын документ – акті, онда үш кісінің қолы тұр, бірақ олар кім, не істейді, ол белгісіз. – Екеуі сатушы, біреуі куәгер, – деді Құмарлық. – Ал, ұрлықшының қолы қайда? Егер қол қоюдан бас тартса, солай деп куәландыру керек емес пе? – Ұрлағаным рас деп кім қолхат берсін... Милиция келгенше тайып отырыпты ғой. – Құмарлық редактордың қайта-қайта ескерту жасағанына ренжігендей мұрнының астынан міңгір етті. – Актіні жазған сатушының екеуі де коммунист, коммунист біреуге жала жаба ма, рас қой бәрі. Сіз бекер күмәнданасыз, фельетонның дұрыс, бұрысына жауапты автор болмаушы ма еді. – Әлбетте автор жауапты, бірақ баспаға жарияланғаннан соң оған редактор да жауапты. Актіге қол қойғанның екеуі де мүдделес адам, мейлі коммунист болсын делік, және де коммунистің бәрі де періште ме... Ал, тағы неңіз бар? – Барым осы. Сатушылардың, Дәмегүлдің түсініктемесі, акті, меніңше осылар жеткілікті. – Дәмегүл түсінігінде ұрлағанын мойындамапты, бұл ойландыратын жағдай. Жұмыс орнынан мінездеме алдырған жөн болар, коллективімен, семьясымен, тіпті көрші-қолаңымен әңгімелесіп байқасаңыз кәйтеді. Жап-жас келіншектің жаман атаққа ілігуіне не себеп?.. Тұрмысы қалай, күйеуімен ара қатынасы қалай, қандай отан өзі?..

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Тереңірек білген дұрыс. Өмірде не болмайды, бұрын-соңды сұғанақтық жасамаған келіншек, бір сәт шайтанның азғыруына еріп жаңсақ басса, оны ел-жұртқа масқара қылып көрсеткеніміз тым қатыгездік емес пе? Мұнан кейін оның тағдыры не болады?.. Мүмкін коллектив талқысына ұсынармыз. Құмарлық тілін тістеп алғандай, жақ ашпады. Әмсе тұйық жігіттің ішінде не жатқанын біліп болмайды. Үнсіз арбасып отыра беруге шыдамаған Асылғазин: – Ұры-қарыны маңдайынан сипа деуге қақым жоқ. Тиын ұрлаған да, түйе ұрлаған да заң алдында бірдей қылмыскер. Егер сіз фельетонның жариялануын талап етсеңіз, онда фактілерді толықтырасыз? Бұл күйінде басуға келіспеймін, – деді де документтерді қолжазбасымен қоса Құмарлыққа қайырды. Арада апта өткенде ол фельетонды және ұсынды. Асылғазин әдепкіден көп өзгеріске түскен қолжазбаны асықпай оқыды. Тілі жұтынып тұр, оқиға бұрынғыдан шиеленісе түскен, автор бір мәселеден тұтас әлеуметтік ой қозғайды, оқырманды жаман әдеттен жирендіре біледі. – Өткендегі айтылған фактілерді заңдастырдыңыз ба? Дәлеліңізге сенімдісіз ғой, – деді Құмарлыққа редактор. – Бәрі де ойдағыдай. Асылғазин «ендеше документтерді қарап шығайын деуге оқталды да, артынша ол пікірінен айныды, қызметкеріне сенбесе қалай басшы болмақ. Осылайша көйлек ұрлаған келіншек туралы фельетон оқырман қолына тиген-ді. Редакциялық жиналыста Құмарлықтың атына жылы-жылы лебіздер айтылды, «көптен бері мұндай өткір сын жарияланған жоқ, біз автордан үлгі алуға тиіспіз» десті журналистердің көбісі. Ай қорытындысында бәйге алған да осы материал болды. Содан бері үш ай өтіпті. Асылғазин де, өзгелер де Дәмегүлдің тағдыры не болды, семьясы, туған-туысы, бірге істейтін жолдастары қандай пікірде, ол туралы ойланбапты. Күндердің күнінде Тәңірбергенов дейтін біреу келіп фельетонның бытшытын шығара сынап, редактордың екі аяғын бір етікке тығарын кім білген. Асылғазиннің екі шекесі солқылдап, қысылғаннан маңдайынан шып-шып тер шықты. Баспаханадағы Құмарлықты дереу алдырып «фельетон ішкі істер бөліміне, Дәмегүлдің коллективіне жолданды ма, жолданса пәлен айдан бері неге жауап жоқ. Жазған сыныңның нәтижесін білмей не бітіріп жүрген адамсың» деп кейігісі келді де қоңырауға соза берген қолын тартып алды. Газет шығып жатқанда

Жақсылық Рахматулла жауапты хатшының көңіл күйін бұзуға дәті бармады. Дәл қазір өткен оқиғаны анықтаудан гөрі, номердің тағдыры жауапты еді. Әрі түптеп келгенде сынға жауаптың жайын бақылап отыратын кім, әлбетте өзі. Ендеше, «Сұғанақтың» сұраусыз кеткеніне автормен бірге бұл да кінәлі. Бөлме ішінде ары-бері жүрген редактордың басына не келіп, не кетпей жатыр... «...Тәңірбергенов айтқандай Дәмегүл күнәсіз болса онда арын аяусыз аяққа таптаған журналистің қорлығына қалай төзді? «Өлімнен ұят күшті» деген бар, біреудің ала жібін аттамаған адал адам мұндай қиянатқа ешқашан төзбейді, фельетон газетке жарияланысымен шыбын жаны шырқырап шындықты іздейді. Жөнін білсе алдымен редакторға келеді де жалынып-жалбарынбай «тілшіңіз қылмысымды мойныма іліп берсін, әйтпесе не ол, не мен тұрамын» деп белдеспей беріспейтін талабын қояды. Редактордың әділдігіне сенбесе аупарткомға, немесе бірден заң орнына шағынады. Қалай болғанда да түбінде шындық жеңеді, оған дау жоқ. Алайда, Дәмегүл күні бүгінге дейін өзін халыққа ұры деп танытқан тілшінің үстінен шағым жасамады, айыбын мойындағандай тым-тырыс жатыр. Ал, ол еңбек ететін мекеме әкімшілігі, қоғамдық ұйымдар коллективтің абыройына таңба түсірген қызметкерден бойын аулақ салғандай ма, оның әрекетіне баға беріп, нәтижесін редакцияға хабарлауды ұмытқан сыңайда. Неге? Осы сұрақтың астарында қандай сыр бар? Егер Тәңірбергенов келіп жанжал туғызбаса редакцияда бұл жайында ойланып бас қатыратын адам қалмағаны ма? Сын – газеттің өткір жанры, әсіресе демократия өрістеген тұста оның бағы жанып-ақ тұр. Аупартком бюросында бірінші хатшы бұған шаруаға салақ басшыларды сын шоғына қарып алу керек дегенді жиі ескертеді. Идеология секретары Алмасбаева соны медеу тұтып «бүгінгі газеттеріңнің тұздығы аздау екен, жігіттердің қаламын үшкірлемесең болмас» деп звондап жатады. Олар баспасөз беделіне осылайша арқа сүйесе бұл журналистер үшін абырой емес пе? Бірақ, хатшылардың пікірі әмсе дүйім көптің көкейінен шыға да бермейді. Кәсібі түрліше, тұрмысы әр қилы, талғамы әр алуан адамдарға егіншілік пен малдың шаруасынан басқа да өмірді бейнелейтін дәмді сөз, байсалды ой керек. Мұны осыдан үш-төрт ай бұрын көкөніс өсіретін совхозда өткізілген оқырмандар конференциясында бір салауатты азаматтың аузынан естіді. Әлгі кісі былай деді «Аудандық газет агроөнеркәсіп Советінің листогіне айналып бара ма, қалай? Экономиканы көтеру қажет-ақ делік, бірақ алдымен адамның сана-сезімін көтермесек сол мақсатқа жетуге бола ма? Сондықтан, газетті ең әуелі жақсылыққа үйрететін, жамандықтан

ДАЛА ТОЛҒАУЫ жирентетін адамгершілік әліппесі деп бағалайық. Мен ортамызға келген тілшілердің осы пікір төңірегінде ойланғанын қалар едім». Дұрыс айтты. Кейіннен конференция қорытындысын талқылауға арналған лездемеде адамдардың қарым-қатынасында болып жатқан өзгерістерді қамтитын «Уақыт. Қоғам. Адам» деген айдармен мақала ұйымдастырып отыру идеясы туды. Мұнан бөлек газет бетінен «Экология және біз», «Сіз, ана тіліңізді құрметтеймісіз?» дегендей бөлімдер ашылды. Науқанды жұмыстардың шырмауында өкпесі қабынып қалған қызметкерлерге жаңа ағым бірден әсер етті, олардың ізденуге, жақсы жазуға деген құштары артты, редакция үйіне бой сергітерлік таза ауа кіргендей болды. Аупарткомның «ана директор сүттің жоспарын орындамады, мына агроном астықты төгіп-шашып жатыр. Соларды неге сынамайсыңдар?» деген нұсқауынан өзге де елеусіз қалған тақырыптар көп екен. Жастардың арасында бұзақылық жасау, кісі тонау, ұрлық мұнан үш-төрт жылғыдан әлденеше есеге өсіп кетіпті, атадан балаға мұра болған салт пен дәстүр ұмытылуға айналыпты, ана тілінің қадірі кетіп, ұлттық мәдениетке қатер төніпті... Газет бетінде осындай әлеуметтік дерт туралы сын, проблема жазыла бастады. Оны өз қызметкерлері ғана емес, ауыл-ауылда жүрген ойлы оқырмандар да хал-қадірі жеткенше қағазға түсіріп, редакцияға жіберіп жатыр. Біле білсе осының бәрі редактор үшін мақтаныш, сонымен қатар жауапкершілік те. Бұл соның алғашқысын жанына жақын қабылдапты да, екіншісіне мойын бұра қоймапты. Мұны Тәңірбергенов келіп, мақтаулы фельетонды түкке алғысыз еткенде барып анық сезініп отыр. Редакторлық міндетіне жауапты қараған болса үш айдан бері фельетонның нәтижесін білер еді. Ол солай болсын, онан басқа сын мақалаларды жұртшылық қалай қабылдап жатыр? Сынап, мінеудің жөні осы екен деп бас-көзге қарамай төпей бергенімен оның көпке, қоғамға шипасы тие ме? Осының бәрін біліп, оқырманның сұранымына сай жазу үшін не істеу керек? «Ойлан, толған редактор... Өзің емес, өзгені де ойландыратын жол нұсқа». Асылғазин орындығына жамбас басып, жұмыс күнделігін ашты да ақ қағаздың бетіне ойын асығыс түсіре бастады. «Сын – өткір алмас, абайлап сілтемесең қолыңды кеседі. Ол – кемшілікті түзеуге, бірдің басындағы мінді әшкерелеп, екінші, үшінші біреулерді содан сақтандыруға қызмет етеді. Олай болса сына, міне, бірақ талғаммен, талаппен жаз, «жылтырағанның бәрі алтын емес». Нені, қалай, қайтып жазуды біл. Сын мәдениетін үйрену керек, – деп ойын онан әрі өрбітті, Асылғазин. – Тәңірбергеновтың «соттың үкімі шықпай ешкімді ұры, қылмыскер» деп атауға хақың жоқ» деуі

Жақсылық Рахматулла неліктен? Оның сөзінде түйір бар. Құмарлықтың фельетонындағы Дәмегүл ұрлық үстінде қолға түскенімен қылмысы заң жүзінде бекіген жоқ. Демек, ол әлі қылмыскер емес азаматтық құқы өзіндегі кісі. Заң талабы бойынша адамды азаматтық құқынан тек сот қана айыратынын ескерсек, онда журналистің оны ұры деп айыптауға өкілеттігі жүрмейді...«Білмеген у ішеді» деген осы. Бұл бәрімізге ащы сабақ. Журналистерге құқылық білім берудің жолын іздестірген ләзім, юристермен жиі кездесіп, заң актілерін үнемі оқып отырмасақ болмайды... Сынның ықпалдылығына жету – негізгі шарт. Сондықтан, газетте жарияланған әрбір сын мақаланың нәтижесін апталық лездемеде талдап отыру керек. Оған берілген жауаптардың нақтылығына, әділдігіне байыппен қарап, күдік туғызатындарын арнайы барып тексерген мақұл. Сынды талқылаған жиналыстарға автордың қатысып отырғаны теріс болмас. Жауапты кешіктірген, немесе мүлдем жауап бермеген мекеме орындарында еңбек коллективімен пікір алысу сағатын ұйымдастыру қажет сияқты. Сонда көпшілік газет сөзіне өз бағасын берері хақ. Бұл демократия, жариялылық талабына сай келеді. Сірә, еңбекші хаттары және бұқаралық жұмыс бөлімінің қызметін жетілдірмей газетті жақсарту қиын соғар. Бөлімде сын материалдарды есепке алып, оның нәтижесін шығаратын журнал бар ма?» Асылғазин күнделік дәптердің бетін жауып, кітап сөресіндегі сағатқа қарады. Сағат тілі түнгі екіге қарай жылжып барады. Баспаханада жүрген кезекші редактордан да, корректордан да хабар жоқ, туасы газет бүгін де кешігіп шығатын болар. Ол үстел үстін тәртіпке келтіріп баспаханаға түсті. Содан номердің соңғы беті дайындалғанша бет құраушының қасында тұрып, тысқа түн ортасын ұзатып барып шықты. Көшелерде жарық жоқ. Көзге түртсе көрінбейтін тас түнек қою қараңғылық, ары-бері заулаған машиналар да, бейсауыт жүрген адамдар да көрінбейді. Жым-жырт тыныштықтың әлдиімен поселке мызғи бастаған. Тұңғиық аспан омырауындағы кішкене жұлдыздар тым қашық, тым күңгірт, енді болмаса сөніп қалуға шақ тұрған қазандықтағы шоқтай әлсіз жылтырайды. Күні бойы тынымсыз кетпен шапқандай, жоқ, ыру-дыру берекесіз отырыстан қашып шыққандай шаршаулы жігіт таңертең келген жолымен сылбыр басып қайтып бара жатты. Ойы да тұрақ таппай, бірде оны, бірде мұны шарлай береді. Әлдекімдерге нала көңілдің сезімі де көмескі. Алдымен Сәметтің, сосын Ақбілектің жүзі көзіне елестейді, арадағы әңгіме еске оралады. Бірінші хатшының әмірлі үні құлағында күңгірлеп, миын шаншыпшаншып алады. Тәңірбергеновтың қоқан-лоққысы намысын шоқтай

ДАЛА ТОЛҒАУЫ қарып, жүрегі шымырлайды. Шар ауданындағы жолдасы Бегімбайдың жазған хаты санасын улай түседі. Өзін-өзі зорлап, ештеме ойламауға бекінсе де әдді жетпейтіндей... «Бегімбайшалап мұны есігінің алдына байлап қойғысы келген аупартком қызметкерлерімен ат құйрығын кесісіп кете алмайды, бұл қашқанымен олар қоя ма? Мақаласын жазып, газетін шығарып өзімен-өзі жүретін қатардағы тілші емес, ауданның бағыт-бағдарын, бүкіл тынысын көзбен көріп, көңілмен сүзіп отыратын редактор партия басшылығынсыз қарға адым баса алмайды. Демек, жек көрсе де, жақсы көрсе де сол басшылықтың тұтқасындағы адамдармен бірге жүруге, кеңесін тыңдап, тапсырмасын орындауға мәжбүр. Бірақ, кеңестің де кеңесі, тапсырманың да жөні, жосығы бар ғой... Бәрін тыңдап, бәрін орындауға шамасы жете ме, шамасы жеткенімен шыдамы жете ме... Ал, жаңағы мыржық шалдың талабын қалай түсінбек?... Дәмегүл тек жатпаған болды. Фельетонға жауаптың кешігуі де тегін емес. Іске Тәңірбергенов араласқан, иә солай. Немесе талай жыл заң орнында, партиялық қызметте істеген кісінің себепсалдарсыз редакцияға келуі мүмкін бе? Оның мұндағы документтермен таныспай жатып, Дәмегүлді ақтап сөйлеуінде кәкір бар. Сонда ол қандай фактіге сүйеніп отыр? Қап, әттеген-ай, оның менсінбей сөйлеп, баласындай сөккеніне, қолындағы темекі тұқылына бір түкіріп, еденге лақтырып жіберген оспадар қылығына ашуланып, ештеме ойламағанын қарашы. «Сөз ақысын жіберсең сөз атасы өледі» деген, шалдуар юристің қамшысына арқасын тоса бергенше «кәне, ағасы, фельетонды «сто процент» жалғанға шығаратын дәлеліңізді көрсетіңіз, әйтпесе басымды қатырма» деп бетін қайырып тастамады ма? Анау дәлелді документін ұсынса бұл сол мезетте Құмарлықты шақыртып, ондағы айғақтармен салыстырмас па, сөйтіп мәселені бір жақты етпес пе? Сақалды қолдан берген деген осы. Ол қараңғы көшемен аяғын санап басып келе жатып фельетонды жариялауға қол қоймас бұрын Құмарлықтың екінші мәрте тексеріп, жинақтаған документтерін қарамағанына өкінді. Артынша онысын теріске шығарды, редактор алдына келген мақаланың әр фактісіне күмән туғызып, автордан дәлелді документ талап етіп отыруы керек пе? Онда бұл редактор емес ревизор болады да. Журналистің творчестволық еркіндігін өзіне билетпеу деген сөз ол бюрократтық, ол таза есуастық. Адамның ойы мен қиялына үстемдік жасау қылмыстың ең ауыры. Бұл ойына екінші пікір қайшы келді. Сенім, жолдастық қарым-қатынас керек-ақ, солай болғанымен ақылды басшы қарамағындағыны от пен оқтан сақтай да білуі тиіс қой. Құмарлықтың документін тексерсе оған сенімсіздік көрсеткендігі емес, қайта оның бүгінгі Тәңірбергенов сияқтылармен шайқасуға әзірлігін

Жақсылық Рахматулла байқау болар еді. Кім білсін, Құмарлық ондай шайқасқа дайын шығар, бұл бекер күдіктеніп келе жатқан болар. Кенет Асылғазин «ал, Дәмегүлдің қылмысын дәлелдейтін фактілер жетімсіз болса ше?» деген сұраққа жауап іздеді. «Құмарлық шалалық жасаса онда Тәңірбергеновтің айтқаны келеді. Дәмегүлдің алдында ат-тон айыбын тартады, кешірім өтінеді, оны халыққа жариялайды. Ел ішінде «газет өтірік жазады екен, жаңа редактор партияның ақиқат қаруын өсек-аяңның ордасына айналдырып жіберіпті» деген қауесет тарайды. Әне, сол кезде аупартком іске кіріседі... Мұның баяндаманы жазбаймын деп шіренгені тағы бар. «Асқанға тосқан, ойнақтап жүріп от бастың ба, ақыры» деп Сәмет пен Ақбілек мысқылмен мысын құртады, қайтып аузын аштырмайтындай қыл бұрауды салады. Әне, сонда біледі бұл, партияның күшін. Ал, Құмарлықтың қолында бұлтартпас дәлел тұрса Тәңірбергеновтікі баяғыдағы беделін, Сәметті «адам қатарына қосқан» мықтылығын алға тартып фельетон кейіпкерін заң құрығынан құтқарып қалудың айласы. Редакторды ықтырып қойсам Дәмегүлдің ісі қайта көтерілмейді деп есептейді. Сонда оны қылмысты бүркеуге итермелеген не жағдай, ұрлықшымен арада қандай байланысы бар? Ол үйіне жақындағанда жүйкесін жеген «сұрақ, жауаптардан» құтылу ниетімен қалтасын қармап, темекісін іздеді. Қырсыққанда оны кеңседе ұмыт қалдырыпты. «Жүдә соның жоғы дұрыс болды, – деді ол өзін-өзі жұбатып. – Темекі шегу ұстамсыздықтың белгісі. Жатар орынға никотиннен гөрі табиғаттың таза ауасын жұтқан пайдалы». ... Асылғазин есікті өз кілтімен ашып, ауызғы бөлменің жарығын жақпай, қараңғыда тұрып аяқ киімін шешті, плащын сыпырып, киім ілгішке ілді де үй ішін оятудан жасқана басып, асханаға өтті. * * * «Сұғанақ» фельетонын жоққа шығару туралы құпия әрекет мұнан бір ай бұрын басталған-ды. – Мұнысы рас болса масқара екен, оқыдың ба? – Тоқболаттың түсі бозарып қолындағы газетті келіншегінің алдына тастай берді. – Мұндай мақаланы райком қалай жіберген? Қалампыр исі бұрқыраған үнді шайының дәруі бойына шымшымдап тарап, мұрнының ұшы жіпси бастаған Ақбілек рахат күйін бұзғысы келмей күйеуіне енжар үн қатты. – Не бүлінді соншалық, шыр-пырың шығатындай. Ел аман, жұрт тыныш еді ғой.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Алдымен анадағыны оқы, – деді Тоқболат газетті иегімен нұсқап. – Не бүлінгенін сонда білесің. Сені де насихаттың басшысы деймізау, жаңалықтан жайдақсың... Ақбілек шынында да бүгінгі газетті қарап үлгермеген-ді, бірақ онысын мойындаған жоқ. Тоқболаттың өзіне тиісті. – Біз нан жеп отырып сауат ашпаймыз, газетті кеңседе отырып оқимыз. Сосын, мың жерден оқымысты болсаң да саяси білімің таяздау, – деп зілсіз түйреп өтті. – Баспасөзге берілетін мақаланы тексеретін райком емес, редактор. Бұл демократия тәртібі. Уәжге тұратын Тоқболат па, келіншегін онан әрі қағытты. – Демократия деген жақсы болды сендерге, бәле-жаланы соған аудара саласыңдар. Партиялық басшылық осылай болғанда газет не жазбайды... Онымен бәстесіп жеңе алмайтынын білетін Ақбілек үн-түнсіз аудандық газетті ашып, ірілі-уақ мақалаларға көз жүгірте бастады. Бір кезде үлкен әріппен баттитып жазылған «Сұғанақ» деген сөзді оқығанда елең етті. «... Ай десе аузы, күн десе көзі бар Дәмегүл деген сұлу келіншек былқ-сылқ басып дүкенге кіре берді...» деп басталған қызғылықты оқиға оның еркін билеп, бас көтеруге мұрша бермеді. Сонан, «адамдардың тасасымен мысықтабандап жылыстай жөнелген сылқымның қол дорбасын ашқанда ішінен жүз теңгелік көйлек шықты. Айлакер ару алған затын тастай қашып, әп-сәтте көзден ғайып болды... Қашқанда қайда барар екен, аспанға ұшып, жерге сіңіп кетпесе әділ заңның құрығынан құтыла қоя ма? Құрметті оқырман, әңгіменің соңында сізді Дәмегүлмен таныстыруды ұмытпайын. Ол жол құрылысы мекемесінде бармағынан бал тамған есепші, шотты олай-бұлай қаққанда саусағы саусағына жұқпайды. Сол мүбәрак саусақпен көзіне көрінгенді іліп түсетін сұғанақтық өнері де бар» деп фельетонды бітіргенде барып Тоқболатқа үрейлене қарады. – Сонда, біздің Дәмегүл... – Иә, иә, дәл өзі, – деді Тоқболат. – Дәмегүлдің бір жапырақ шүберек үшін осыншалыққа баратынына сенесің бе? Ақбілек басын шайқады. – Мен де солай ойлаймын. Ендеше газеттің мынаусы жалған, бір арамзаның ұйымдастырған жаласы. Ойпырмай, заман не боп барады, демократия деп бірімізді-біріміз тірідей жеуге шықтық. – Демократияның бұған қатысы қанша, не келсе де дүкеншілерден келіп отыр. Шетінен залым ғой олар, Дәмегүлге жала жауып, жегенін өтеп алмақшы да. – Сатушылардың сондай делік, фельетон авторын немен ақтайсың? Білеміз тілшілерді, түйені түгімен жұтып жатқан бастықтардың

Жақсылық Рахматулла көлеңкесін баспайды, ал тісінің суын сорып жүрген қара халық құйттай қателессе улы тілін сұғып алады. Өтірік пе осы? Жариялылықтың жөні осылай деп көңіліне келгенді көки береді. – Аққа қара жұқпайды. Анықтаймыз... Дәмегүлді нақақтан-нақақ отқа күйдірмеспіз. – Сен мұны дұрыстап тексер. – Тоқболат жұмысқа шығып бара жатып келіншегін тағы да пысықтады. – Райкомсың ғой, милиция бастығы да, прокурор да қолыңда... Әуелі Дәмегүлден қалай болғанын сұра, тілшінің документтерін көр... Не болғанда да мәселені теріске шығаратын ілгешек табу қажет. Бірге туған бауырдан бетер қатысып жүрген қарындасты көре көзге ит пен құсқа талатып қоямыз ба? Ақбілек кеңсеге келісімен бөтен шаруаның бәрін жиып қойып, фельетон жағдайын білуге кірісті. Дәмегүлді жұмысынан тапты. Дәмегүл Ақбілектің күйеуімен алыстан қосылатын ағайынның қызы болатын. Соның себебінен семьялары жиі араласатын. Екі келіншек кездескен жерде жеңге-қайын сіңілі ретінде әзілдесіп, сырласып, көңілдері жараса қалатын. Дәмегүлдің іші-бауырына кіріп, елпілдеп тұратын ашық-жарқын мінезіне сұлу жүзі, ойнақшыған көзі ерекше жарастық беріп, тілдескенін арбап әкетуші еді. Екі баланың анасы деуге қимастай құлын мүсінді, дөңгелек мықынды, кеудесі кербез керілген жас келіншектің бойынан лапылдаған ыстық жалын төгіліп тұрғандай болатын. Ақбілек оның қабақ шытқан, бір нәрсеге күйінген кезін көрген емес. Өзінен артықшылығын қызғанғандай кейде «Байқа, күйеу баланы өртеп жіберме» деп әзілдеп қоятын. Ол қалжыңға да мүдірмейді. «Күйеу балаң өртенсе тағы бірін тауып берем, саспа», дейді онан сайын жайнаңдап. Олар қазан-аяғы араласып кетпегенімен оқта-текте бірінің үйіне бірі барып, туыстықтың жолын үзбеуге тырысады. Дәмегүлдің ері шопыр, қорғасындай салмақты жігіт, тізгінін келіншегінің қолына беріп, үйдің бар бейнетінен мойнын босатып алған. Ақбілектің ері оған қарағанда еті тірі, сөзге малып алғандай ақпа жігіт. Дүниеде ол білмейтін жаңалық кем де кем, саясатқа да, әдебиетке де жүйрік, аудан мен облыс басшыларын жілік-жілігімен шағып береді. Онысы рас па, өтірік пе о жағын кім зерттеп жатсын, әйтеуір тыңдаушысын тамсандырып, күлдіріп, әңгіменің майын тамызады-ақ. Әсіресе қарындасының сыйлы дастарқанында, қызыл күрең коньякті ұрттап қойып, шалқып отыратын кезінде одан өткен кемеңгер табылмас, сірә. Дәмегүлдің үйінде ішкіліктің сарқылған уағы жоқ, қашан, қай кезде барса да әзір тұрады. Сонан да болар ол апта құрғатпай келіншегіне «қарындастың жағдайын біліп қайтсақ қайтеді» деп ұсыныс айтуды ұмытпайды.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Ақбілек архив бөлімінің бастығы – күйеуінің ащы суға шөліркеп тұратынын жақтырмайды. «Біздің Тоқболат арақтың көңілін қалдырған емес, табылса табағымен ішеді» деп әжуалап отырады. Бірақ, Дәмегүлдің үйіне баруға өзі де кет әрі емес, пысық келіншек жол, жөн білетіндігін аңғартып әр барғанында «мынаны сізге сыйладым» деп көйлек, орамалын қолтығына қыстырып жібереді. Тегін дүниені кім артық көрсін, Ақбілек «ойбай-ау мұның не, қой керегі жоқ» деп өп-өтірік сыпайылық сақтаса да сөмкесіне салып алады. Бұл халықтық бақылау комитетінде істеп жүргенде Дәмегүл тарапынан мұндай мезірет жиі болушы еді, партия комитетінің аппаратына ауысқалы бері екі жақтың арасы ептеп суый бастаған-ды. Оған себеп Ақбілектің өзі болды. Идеологияның хатшысы бір күні «күйеуіңіз кеңседе арақ ішеді екен, мұның залалы алдымен сізге, сосын райкомға тиеді. Партия қызметкерінің семьясы моральдық жағынан кристалдай таза болуға тиісті» деді. Ол күйеуінің сондай кемшілігін білсе де, оны хатшының алдында мойындаудан жалтарды. – Тоқболат арақ ішкенімен ақылын ішпейді, – деді бастығының пікірін өзгертуге тырысып. – Қонақта, өздеріңіз сияқты сыйлы кісілермен кездескенде аздап алатыны бар, бірақ жиырма жыл отан құрғалы кеңседе, көшеде жүріп ішкенін естіген де, көрген де емен. Сізді біреу арандатқан болар. Хатшы әңгімені онан әрі өрбіткісі келмеді. – Олай болса, кешіріңіз, Ақбілек, – деді сыпайы жымиып. – Мен тек естігенімді айтып сақтандырдым. Кейде осылай ағымыздан жарылып тұрғанымыз зиян болмас... Осы бір қолайсыз әңгімеден кейін Ақбілек күйеуінен арақ ішуді үзілді-кесілді тоқтатуды талап етті, Дәмегүлдің үйіне барар жолды да кесті. Сөйтіп, Тоқболатты бейпіл жүрістен, қонақшыл әдеттен қақпайлап, тәртіпке салуға кіріскенде газеттегі фельетон екі семьяның қайта табысуына дәнекер болды. – Сатушылар жала жауып, ел-жұртқа масқара етті, үйден шыға алмай қалдым, – деді Дәмегүл жыламсырап. – Мұндай қорлықты көргенімше асылып өлгенім артық еді, әттең балаларымды қимаймын. – Қой өлгені несі?! – Ақбілек оған секемдене қарады. – Құдай-ау, бұған қалай аузың барады? Газетте сыналғанның бәрі өле берсе жер бетінде адам қалмас. Сабыр ет, жаман ойды басыңнан шығар бір жола. Онан да не болды, не қойды, басынан бастап айтшы. Дәмегүл стаканға су құйып ішті де кірпігін шайған көз жасын орамалымен құрғатып, зәбір-запа шеккендай өкси отырып болған жайды баяндады.

Жақсылық Рахматулла – Содан бір күн бұрын бірге істейтін әйелдер саудаға чех көйлегі түсті деп шуласып, дүкен аралап, тамыр-танысын жағалап кетісті. Өзің білесің ғой, импорттың қалай сатылатынын, сатушылар түскен товардың басын көрсетеді де аяғын тығып тастап, саудагерлерге өткізеді немесе сөре астынан сенімді адамдарына ғана сатады. Менің ондай кімім бар, ары-бері телефон соғып бірер жолдасқа өтініш жасап ем, маңына жуытпады. Сосын, құрысыншы, чехтың шүберегін кимесем де күнімді көрермін деп үмітімді үзіп отырғанымда дүкенге кеткен екі келіншек жайраңдап кіріп келді, олар жоғарыда істейтін көңілдестері арқылы әрең дегенде көйлекті болыпты. Есікті іштен іліп жіберіп, әлгі сайтанның бірі киімін апыл-ғұпыл ауыстыра бастады. Айтса, айтқандай, сұмдық әдемі матадан тігілген екен, түсі көкшілжасыл, әр жерінде қоңыр меңі бар, көктем көрікті, жібектей үлбіреп тұр. Былжыраған сары келіншек көз алдымызда хор ханшасындай құлпырып шыға келді, тіпті жасарып кетті. Енді екінші әйелге қолқа салып әкелген көйлегін кигіздік. Бірақ, көйлегі түспегір қатпа қараға қонбай қалды. Олпы-солпы түрін айнадан көргенде ол күйінгенінен жылап жіберсін. Оны әзер жұбатып, көйлекті мен кидім. Әйелдер саған арнап тіккендей екен, қатып кеттің деп аһ ұрып, тамсанды. Не керек, жұмыс аяғында қатпа қараның асты-үстіне түсіп жүріп, үстеме бағасымен сатуға келістірдім. – Ім, м, солай де, ал қалай шатылып жүрсің? Дәмегүл стакандағы судан және бір жұтып, күрсініп салды. – Сол құрғырың басыма бәле болып жабысарын түс көріп біліппін бе, жұмыстан шыққан соң жолай дүкенге соғып ештеме алмай шыға бергенімді есік алдында тұрған жалпиған қара қыз шапылдап сөмкеме жабысты. «Алған затыңның ақысын төлемей қайда барасың, ұры неме» дегенде есім ауып, құлап қала жаздадым. «Кім ұры, не деп сандырақтап тұрсың, оңбаған. Мен сенен ештеме алғаным жоқ» десем, дүкенді басына көтерді. Сол мезетте екінші бір сатушы келіп «алмасаңыз сөмкеңізді ашыңыз, кінә бізден болса кешірім өтінеміз» деді жолымды кесіп. Амал не, сөмкемді аштым, ішінде жатқан көйлекті көргенде әлгілер жерден желкек тапқандай құтырынып кетті, айтпаған сөзі жоқ, есіме түссе құйқа тамырым шымырлап, басым айналады. Көре көзге сұғанақ болып шыға келдім. – Ау, көйлекті берген кісіңді айтып дәлелдемедің бе? – Айттым, сенбеді. – Милицияның келуін күтіп, ана бірге істейтін келіншекті куәға тартпадың ба?

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Сіз де ақжүрексіз ғой, берген әйелді аяқ астында қайдан іздеймін, милицияға нақты айғақ керек, ондай айғағым жоқ, құр сөзіме сене ме, акт жасап, темір тордың ішіне тығып жіберер. – Да-а... – Ақбілек назырқана басын шайқады. – Аш бәледен қаш бәле деп, көйлекті беріп құтылдым де. – Иә, ертең куәгерімді ертіп келемін, бүгінше сендерге қалсын дедім де кетіп қалдым. – Жайдан жай жібере салды ма, дүкеншілер қағаз-мағаз толтырды ма? – Онысына қараған жоқпын. Таңертең кеңсеге барып болған жайды айтқанымда анау қатпа қара безгегі ұстағандай қалшылдап қоя берді. – Не дейсің, неге қалшылдайды? – Арты сұйық неме екен, «ойбай, бәлеңнен аулақ, мен берген жоқпын, сен алған жоқсың, милицияның тергеуіне іліксем семьям бүлінеді» деп зарлап әбігерімді алды. «Енді не істеймін, қарадай жүріп қарақшы атанам ба? Ең болмаса бірің араша түссеңдерші» дегенімде әйелдер өзіме ақыл айтты. – Екі құрбыңа көйлекті көңілдес жігіттері сыйлағанын естідің. Милиция оны қайдан, кім әпергенін анықтамай тыныш таба ма, алдымен астыртын күйеулерінен сұрайды, олар білмейміз дері анық. Сосын амал жоқ шындықты айтуға тура келеді. Түсіндің бе, мұның арты неге соғарын. Чехтың трәпкісін даулаймын деп беттерің аймандай болады, екі бірдей семья бұзылады. Одан да жабулы қазан жабулы күйінде қалсын. Дүкенге қайтып барма, барғаныңмен дәлелдей алмайсың. Есебі түгел сатушылардың сенде не ақысы бар, көйлекті біреуге зытырып жіберіп ақшасын бөліседі де көрдім, білдімсіз жайына жүреді. – Ақысын да сұрамадым, тек дымыңды шығарушы болма, – деді қатпа қара жалынып. – Дұрыс-ақ, газетке қалай шығып жүрсің? Тілші сөйлесті ме? – Бір айдың шамасында аудандық газеттің тілшісі келді. Әуелі менен бұрын партком секретарына соғыпты. Кандидатқа өтіп ем ғой, сосын барған болуы керек. – Иә, не деп сөйлесті сенімен? – Аты-жөні жоқ біреулер арыз жазыпты, сонымен таныстырды. Ашығын айтып, түсінік жазуды сұрады. – Ашығын айттың ба, жаздың ба? – Жазбайын деп ем партком хатшысы заставит етті. Мекемеге ұят келтірген адам партияға мүше болмайды деді. – Не деп жаздың, сонда? Әлгі құрбыңның атын атадың ба?

Жақсылық Рахматулла – Жоқ ә, аядым. Көйлекті біреуден алдым, сатушылар зорлық жасады дедім. – Әрине оның юридический дәлел емес, – деді Ақбілек орысшалап. – Сенбейді ғой... – Сенбегені емес пе, фельетонның шығуы. Өлім болды, жердің астымен жүргендеймін, күйеуімнің, балаларымның алдында қара бет болдым. Ауылдағы әке-шешем, бауырларым жұртқа қалай қарайды, бәрін масқараладым. Дәмегүлдің жанарына жас үйірілді. Үстелге сүйеніп, солқылдай жөнелгенде өзін ер мінездіге санайтын Ақбілектің де көңілі босады. – Жылама, жылағаныңмен арыңды ақтай алмайсың. Кәне, жасық адамша еңкілдей берме, қайрат қыл, біреу-міреу кіріп қалса ұят болады. Дүниенің кілті сатушылар мен тілшіде тұрған жоқ. Қалайда шындық жеңеді, сені бүйтіп боздатып қоя алмаймыз. Оның соңғы сөзі демеу болып Дәмегүлдің жасаураған көзінде үміт оты ұшқындады. – Газеттің сынын партком талқылады ма? – Секретарь талқылаймыз, кандидаттықтан шығарамыз дегенде мен жазықсызбын деп арыз жаздым. – Дұрыс жазыпсың, – деді Ақбілек оны қоштап. – Алдымен сатушылар көйлек ұрлағаныңды дәлелдесін. Сен мойындаған жоқсың, мойындау үшін заң органдары тарапынан іс қозғалуы тиіс, ондай тергеу жүрмеген. Олай болса газет тілшісі дүкендегі алаяқтардың айтуына, әлде кімнің домалақ арызына сүйеніп адал адамды қаралай алмайды. Әне, фельетонның дұрыс жазылмағанын дәлелдейтін жер осы тұс. Енді бізге жөн білетін юрист керек, оны да табамыз. Менен хабар күт, езіле бермей еңсеңді көтер. – Айналайын, жеңеше, өмір бойы қарыздармын, саған. Осыдан айтқаның келіп, басыма төнген қара бұлтты серпіп тастасаң жолымнан жығылмаспын. – Оны да көрерміз, – деп қулана күлді Ақбілек. Жүз теңгелік көйлекті тегіннен-тегін тастап кете беретін жомартсың ғой. – Дүниеде тұрған не бар, ол келеді, кетеді, тек бетке түскен шіркеуден тәңірім сақтағай... – Қапаланба, Дәмеш, айттым ғой, қолдан келгенше көмектесемін. Әзірге арадағы сөзді тісіңнен шығарма, кезі келгенде айтып та, жазып та бересің: – Мақұл, түсіндім.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ * * * Дәмегүл есіктен шығысымен Ақбілек ішкі істер бөлімі бастығының орынбасарына телефон соқты. – Фельетонды оқыдым, – деді ол. – Сондай бір әрекеттің болғанын естуім бар. Не болды, журналист ағайындар асыра сілтеп жіберіп пе? – О жағы белгісіз, менің білмегім дүкендегі оқиғаны анықтауға сіздерден біреу барды ма, барса результаты не болды? – Газетте милицияның аты аталған, бірақ қылмысты тексеруге қатысқаны, қатыспағаны жазылмаған. Мен учаскелік инспектормен осы туралы сөйлестім. Сол күні дүкеннен әлде кім звондап, көйлек ұрлаған әйелдің қолға түскенін айтыпты. Инспектор салып ұрып жетіп барса ешкім ештеме білмейді. Сатушылар біз милиция шақырғанымыз жоқ, дүниеміз түгел дейді. Материалдық жауапты адамдардан шағым болмағасын ол кері қайтыпты. – Нақ солай ма? – Инспектордың мәлімдемесі солай. Ал, газет тілшісінің неге сүйеніп жазғанын білмедім, ол тексеруді өзінше жүргізіп анықтаған шығар, ондай да болады ғой. – Дегенде, әлгі инспекторыңыз шалалық жасаған, дабыл түскесін дұрыстап тексермей ме, сатушылардың сөзіне иланып келген ізімен қайтып кеткенше. – Орынды ескертпе, қабыл аламын, – деді орынбасар кешірім сұрағандай қипақтап. – Барғаннан кейін істің ақиқатына жетуі керек еді. Енді бар абыройды газет алды. Фельетон бойынша іс қозғаймыз. – Іс қозғаймыз деңіз, меніңше оған асықпаған жөн. Орынбасар әуелі Ақбілектің нені мегзеп айтқанын түсінбей қалды. Артынан «фельетон жайымен райком айналыспақшы» дегенде барып: – Онда сіздерден тапсырма болмайынша мәселеге араласпаймыз, – деп түйді уәдесін. Жұмыс аяғына таман Ақбілек дүкен меңгерушісімен де тілдесіп үлгерді. «Райком тектен-текке шақырмайды, туасы газетке жазылған ұрлық туралы сұрайтын шығар» деп, жауабын пысықтап келген Саракүл нұсқаушының алдында өзін еркін ұстады. – Фельетондағының бәрі рас, – деді ол бірден тілшінің жағына шығып. – Қыздар байқап қалмағанда жүз теңгелік затымыздан айрылар едік. Ұрлық көбейіп барады, өткен үш айда бес жүз сомның товары қолды болды, оны айлығымыздан төледік. Милициядан да, халықтық бақылаудан да көмек жоқ, сонда біздің жағдайымызды кім ойлайды, ұры-қарыға тыйым салынар уақыт туа ма?

Жақсылық Рахматулла Ақбілек оның сөзін бөлмей, шыдаммен тыңдады. Меңгеруші қайда келдім, кімнің алдында отырмын деп айылын жиятын емес, қайта ішіндегісін ақтарып салудың реті келгеніне қуанған сыңайда самбырлап отыр. «Дүкенге кірген үш тұтынушының бірі ұры, арызқой, тентек. Соның бәріне төтеп беріп жүрген сатушыларға жақсы ат жоқ, былайғы жұрт «теріңді теспей соратын қандалаға» теңейді...» – Қойыңыз тіпті. – Ақбілек оның тым тереңдеп бара жатқанын ұнатпай қабағын шытты. – Көпке топырақ шашқаныңыз не? Тұтынушының бірі өзіміз және де сатушының бәрі сіз мақтағандай ма, олардың да арасында құлқынның құлы болғандар кездеседі. – Бес саусақ бірдей емес, бар ғой ондайлар. Десе де біздің қыздардың қақаң-сұқаңы жоқ, жұмысына таза. Әңгіме тікелей фельетон жайына ойысты. – Сіз тілшінікін жөн дедіңіз, сонда ананың ұрлығына дәлел бар ма? – Неге жоқ, бар? Бар болғанда қандай, дүкенге келгеннің бәрі куә. Ойпырмай, мұндай бетсізді көрсем көзім ақсын. Сөмкесінен шыққан затты ұрлаған жоқпын, жұмыстағы біреуден алдым деп бедірейіп тұр. – Мүмкін рас шығар, сол күні сіздерде чех көйлектері сатылды ма? – Сатылғасын ұсталып отыр да... Жұмысындағы танысынан алса милицияның атын естігеннен зып бере ме. Бізден де аңғалдық кетті, сол жерде қолын бұрап, тырп еткізбей ұстап беру керек еді. Бір жағынан жап-жас неменің обалынан қорықтық, милицияның қармағына ілінсе түрменің түбінде шіриді ғой, байғұс. – Обал-сауабын ойлағаныңыз адамгершілік болған, бірақ артынша газетке шықты ғой, енді қылмысы дәлелденсе өзінен-өзі жазаға тартылады. – Бұл пікіріңізді қостамаймын. Біріншіден, газетке берген біз емеспіз, тілші біреудің арызымен келді, екіншіден сыналған адамды соттаудың қажеті не, жұртқа масқара болғанының өзі жетіп жатыр. Бұдан былай сұғанақтық жасамақ тұрсын, дүкеннің есігінен қарамайтын шығар. – Тілшіге түсінік жазған боларсыздар?.. – Жаздық, әйелдер киімі бөлімінің сатушысы Бижамал екеуміз оқиға қалай болды, солай жаздық. Айтпақшы жасаған актіміз де бар. Акті дегенде Ақбілек елең етті. Дәмегүл бұл туралы білмейді, демек акті оның қатысынсыз толтырылған. – Оны кім жасады, оған қылмысты кісі, болмаса заң қызметкері қатысты ма? – Тілші сондай документ сұрағасын өзіміз жасадық. Ұры келіншек те, милиция да болған жоқ. Олардың қажеті қанша...

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Солай деңіз. – Ақбілек осы жерде бір шикілік барын сезді. Әдетте акті қылмыс үстінде толтырылмай ма, ал бұлар тілші келгеннен кейін оны өздерінше жазған. Біреудің сыртынан документ жасап айдатып жіберетін заман өткен жоқ па? – Қысқасы ұрлықты дәлелдепсіз, фельетон ойыңыздан шыққан... – Ол тіктене отырып, ресми қалпына келді. – Жақсы, Саракүл жолдас. Партия жариялылықты күшейтуге мән беріп отырғанда мұныңыз құптарлық қасиет. Қымбат уақытыңызға қиянат жасап шақырғанымды дұрыс түсінерсіз. Аудандық газет партия комитетінің органы, сондықтан оған жазылған әр мақалаға жауап береміз. Өтірік жазса тәртіпке шақырамыз, әділін жазса мақтаймыз. Фельетон орынды жазылыпты, оған сіздің әңгімеден кейін көзім жетті. Сұғанақтық жасаған келіншектің қатаң жазалануын талап етеміз. Милиция мен халықтық бақылауға қойған кінәңізді басшыға жеткіземіз. – Сізге де рахмет, біздің жаққа әрдайым оң көзіңізбен қарарсыз деп үміттенемін. Қарыздар болып қалмаспыз... – деді Саракүл құпия қылымсып. «Қарыздар болмаспыз деуін қара. Ой зәлім-ай ә, райкомды сатып алмақсың ғой». Ақбілек дәл солай деп іштей кіжінгенімен онысын сыртқа шығармады. «Адамның күні адаммен, кім біледі, бірде болмаса бірде қажетіне жарап кетуі әжеп емес қой». Ішкі істер бөлімі мен дүкен меңгерушісінен алынған мәлімет нұсқаушыны үміттендіріп тастады. Фельетон фактілерінің шикілігі ә дегеннен байқала бастағандай. Ендігі мәселе тілшінің қолындағы документті білу. Оны қалай анықтамақ? Ол ойланды. Тілшінің жинаған қағаздарын көру үшін себеп керек. Егер Дәмегүл газет үстінен шағым жасаса, онда бас қатырып жатпастан редактордан бастап сатушыларға дейін түсінік жаздырар еді. Редакцияның дәлелдері заңды болып, Дәмегүлді ақтауға шамасы жетпесе арызды жылы жауып қоя салар. Ол кезде мұның қимылы сынға қысым жасадыға жатпайды. Ал, себеп-салдарсыз фельетонға күмән келтіріп, өздігінен тексере бастаса қызмет бабын пайдаланып, жариялылықты тұншықтыруға әрекет еткен болып шығады. Бұл қазіргі уақытта өзінөзі отқа тастағанмен бірдей, ақылсыздың ісі. Енді не істеген жөн? Дәмегүлге шағым жаздырса, хатшы оны бірден идеология бөлімінің бастығына жолдайды. Бұл анық. Бөлім бастығы Сәметтің мінезі өзіне белгілі, редакцияны қызғыштай қорғайтын адам. Арызды редакторға жібере салады, әйтпесе газет қарайтын нұсқаушыға тапсырады. Ол да журналист, бұрын редакцияда жұмыс істеген жігіт. Қарға қарғаның көзін шұқи ма, фельетон фактісінде ағаттық болса пәиітін келтіріп, сылап, сипап жіберуі мүмкін. Ал, арызды өзіне сұрап алса ше, оған Сәмет

Жақсылық Рахматулла көне ме? Көнбейді, «әркім өз саласына жауапты, сіздің бұған қатысыңыз қанша? Әлде шағым жолдаушымен таныстығыңыз бар ма?» десе жұмған аузын аша алмайды. Сырын айтып, жәрдем сұрайтындай Сәмет кім, бұл кім? Екеуінің туыстығы жоқ. Ол партиялық қызметтің ыстығы мен суығын бастан өткеріп, ауданға беделін арттырған бөлім бастығы. Біріншінің пікірлесіп отыратын ақыл қалтасы. Сонан да ұсынысы ешқашан жерде қалмайды, айтқанын өткізеді, дегенін істетеді. Тіпті бұл түгілі онымен екінші, үшінші хатшылардың өзі байқап сөйлеседі. Екі жыл қарамағында жүргенінде бұған бір рет жылы қабақ танытып, «мына жұмысың мақтарлық екен» дегенін естімепті, әрдайым салқын, қуанып, болмаса ренжіп отырғанын сездірмейтін әккі. Әншейінде өзін қатарынан биік санайтын Ақбілек оның алдына барғанда бір түрлі аласарып қалғандай сезінеді. Сәмет бөлімдегі екі нұсқаушыны да иненің ұшында ұстайды, жұмыстан рұқсатсыз бір минут кетіп қалса, немесе өзімен сөз жарыстырса айыбын қашан мойындап қайталамауға уәдесін бергенше сәлемін алмайды, тілдеспейді. Бірақ, бір тәуір жері кінәліні жоғарыдағы басшыларға ғайбаттап бармайды, көзі жетпесе мынау анадай, анау мынадай деп біреудің сыртынан әңгіме де қозғамайды, не де болса пікірін құлыптап ұстай біледі. Оны кімге ашады, о жағы да құпия. Осындай кісіге «газетте сыналған келіншек күйеуімнің туысы еді, сотталып кететін түрі бар, көмектесіңіз» деп өтінуге дәті бара ма? Жоқ, өтіне алмайды, жалынғанымен араша түспейді. Алда-жалда мұның бүгінгі әрекетін сезе қалса, маңдайынан сипамасы анық. «Райкомның беделін ұры туысыңды ақтауға жұмсадың» деп саяси айып тағудан тартынбас. Ал, сонда басыңды арашалап көр. Ақбілектің бойын үрей биледі. Мана, Дәмегүл ебіл-дебілі шығып жылап отырғанда бөлмеге ешкімнің бас сұқпағаны қандай абырой болған. «Әсілі мұндай мәселеге барынша сақтық керек. Редакция дәлелдемелерін анықтауға басқа біреуді жұмсаған дұрыс» деген байлауға тоқталды. Онысын кешкі дастарқанның басында күйеуі де құптады. – Мынадай ой келіп тұр. – Тоқболат келіншегінің бетіне тоқтала қарады. – Тілші мен партия ұйымына берген түсінігінде Дәмегүл ештемені мойындамаған. Олай болса арын арашалауды сұрап кез келген заң қызметкеріне шағым жасауға праволы. Сонда юристке редакцияның да, дүкеншінің де документтерін көруге аргумент табылады, бұған ешкім күдік туғызбайды, әдейі ұйымдастырылды дей алмайды. Тек заң қызметкерін өзіміз таңдағанымыз жөн. – Сондай сенімді адамың бар ма?

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Табылып қалар. Ол өзінің білетіндерін атай бастады. Солардың ішінде уағында тәптәуір қызмет істеп, бертін еңбек демалысына шыққан Тәңірбергенов те бар-ды. – Осы кісіден қолайлыны таппаймыз, – деді келіншегіне Тоқболат. – Біріншіден, тәжірибесі мол, кіммен қалай сөйлесуді біледі, керекті жерінде беделін салып, белден басатын тентектігі де бар. Обкомың мен райкомыңда оны білмейтіндер кем шығар. Екіншіден, күйеу баласы менімен бірге істейді, қарттың тізгіні соның қолында. Дәмегүл алдынала жол-жобасын жасаса, анау шалды оққа қарсы жұмсайтын мүттәқам. – О жағынан қам жеме. Жүз теңгелік затын сұраусыз қалдырып жүрген туысыңда бір шапандық қауқар жоқ деймісің. – Онда күні ертең келісемін... * * * Осыдан бір аптадай уақыт өтер-өтпесте Тәңірбергенов Дәмегүлдің ісін қолына алды. Оның кеңесімен келіншек партия ұйымына арыз түсірді. Ұйым хатшысы коммунисінің ұсынысын ескеріп, аудандық прокурордан мәселені анықтап беруді сұрады. Прокурор оны зерттеуді қоғамдық көмекшісі ардагер юристің өзіне тапсырды. Тәңірбергенов істің осындай заңдылығын реттесімен дүкенге соғып жасалған актінің көшірмесін алды, ұрлықты әшкерелеген сатушы мен меңгерушіден оқиғаның қалай болғанын тәптіштеп сұрады. Кіріс қағазында дүкенге түскен чех көйлегінің саны мен размері, бағасы көрсетілгенімен, оның түр-түсін, сатылған мерзімін дәлме-дәл білу қиын еді. Сатушылардың түсінігінде көрсетілген анықтамалар Дәмегүлдің сөмкесінен табылған көйлекке сәйкес келді. Бірақ, мұнда тұрған түк те жоқ еді, ең негізгі документ акті болатын. Оған қол қойған дүкен меңгерушісі Саракүл мен сатушы Бижамал жауаптан жаңылмады, олар: «Егер ол ақ жүрек адал болса дүкенге кірер ауызда сөмкесіндегі затты бізге көрсетер еді, екіншіден, маңдай терімен тапқан ақшасын бекерден-бекер қалдырып кете бере ме, милицияның келуін неге күтпеді, көйлекті берген қызметтес адамын алдыртып төрт көзіміз түгел тұрғанда өзінікін дәлелдемей ме? Оның бірін де істеген жоқ. Ендеше біздікі дұрыс. Ондай сұғанақты газетке жазған аз, соттатып жіберу керек» десті. – Акті неге кейіннен толтырылды? – Біз оны аядық, бала-шағасының көз жасынан қорықтық, – деді Саракүл. – Тілшіге «мен ұрлаған жоқ едім, жала жапты» деп жазғанын

Жақсылық Рахматулла оқығаннан кейін шыдамадық. Жақсылықты білмегеннен без деген, енді өз обалы өзіне. Ол актінің оқиға үстінде емес, бір ай өткенде жасалуы және онымен кінәлі кісінің таныстырылмауы заңға томпақ келетінін түсініп тұрған жоқ. Меңгерушінің осындай аңғалдығын байқаған Тәңірбергенов қырғи көрген торғайдай үрпиіскен сатушыларға «Мен газет сыны бойынша жағдайды білуге келген ем, жауаптарыңызға қанағаттандым, босқа үрейленбей, жұмысты қырағылықпен атқара беріңдер» деп өпөтірік көлгірсіді. Істің беті бері қарағанын пайымдаған юрист қимылды ширатты. Дүкеннен шыққан бойда қолындағы адресімен актіге қол қойған үшінші кісіні іздеп тапты. Ол жұмысшыларды жабдықтау бөліміне қарасты асхананың аспазшысы екен. Асхана директоры ет жеңді, жалпақ сары әйел Тәңірбергеновтың куәлігін көріп, «бір маңызды жұмыспен» жүргенін естігенде маңғаз қалпынан тез айықты. Нақа қылмысты адамдай берекесі қашты. Сауда маңындағылардың заң алдында зәре-құты ұшып тұратынын талай мәрте көрген юрист жорта түсін суытып, әр сөзін нығырлай айтты. – Сіздің асханаға жүргізілген тексеруде біраз кісіге ақшалай айып салыныпты. Бұл жақсы емес, әрине. Сол кінәлі адамдарға шара көрілді ме? Директор орнынан қозғалақтап кетті. Санэпидстанция мен халықтық бақылау тобының комиссиясы жүргізген тексеруде үш әйелге жөнсіз сыйлық берілгені ашылған, оның үстіне аспазшы тамақты мөлшерден кем жіберіп, қолға түскен-ді. Мұндай жағдайдың аяғы насырға шабарын ұққан ысқаяқ директор тексерушілердің алдында құрдай жорғалады, «иіліп төсек, жығылып жастық» болды. Кінәлілерді жазалауды әкімшіліктің билігіне қалдыруды сұрады. Комиссия алғашқы күні оның өтінішіне құлақ аспады, бірақ бірер күннен соң «бір жолға кешірім етейікке» көшті. Айыптыларды екі айлық жалақыдан қағып, жұмысында қалдырған директор бұл істі осымен біттіге санап, жылы жауып қойған-ды. Алайда, Тәңірбергеновтың әлгі сұрағы сол құпияның дәл төбесінен түскендей болғанда жаны мұрнының ұшына келді. «Құрыдым. Комиссияға кеткен ақшам арам болды» деді бірден. Тәңірбергенов атқан оғы нысанаға дөп тигеніне масаттанып, директорды одан әрі тұқыртты. – Ауруын жасырғанның ақыры қайыр болмасын білесіз. Біле тұра қылмысты неге жаптыңыз? Прокуратураға түскен мәліметке қарағанда сіздерде жалған документ жасап, өз құлқынының құлымен

ДАЛА ТОЛҒАУЫ жүргендер баршылық сияқты. – Ол мұны өтірік айтты, прокуратураға асханадағы былықтар жайында ешкімнен дабыл түспеген, ал оның қолындағы фактілерді аспаздың сыртынан анықтама жинағанда санэпидстанциядағы бір танысы берген-ді. – Тексеруге тура келеді. Әй, әй-әй, түсі келгеннен түңілме дегендей, өзіңіз тәртіпті білетін кісі сияқтысыз, қалайша қателік жібердіңіз... Былай етіңіз, алдымен аспазға мінездеме жазыңыз, қалған мәселені содан соң анықтаймыз. Тамақты кем өлшеп, көре-көзге қылмысты болған адамға не деп мінездеме жазсын, директор оның сөзінен бір жылылықты сезіп, қиыла өтінді. – Сондай бір білместік жіберіп алдық, аға, бір жолға кеңшілік жасаңыз. Жесір әйел, жетім баланы шырылдатпаңыз... Жұмыстан шығарайын, айыбын төлесін... Юрист қиналған сыңай танытты. – Жетім, жесірге қиянатым жоқ, – деді солғын сөйлеп. – Дегенде қоғам дәулетін сіз бен біз сақтамасақ кім сақтайды? Қылмысты жасыруға болмайды, қайта құрумен ойнағыңыз келе ме?.. – Менікін өзіңізді құрметтейтін қарындастың базынасы деп түсініңіз ағатай, сіз не десеңіз соған құлмын. – Жарайды, сіздің абыройыңыз үшін өткенді ушықтырмай-ақ қояйын, – деді Тәңірбергенов солқылдап. – Келісер болсаң менің мынадай шартым бар. Аспазыңыз біреудің үстінен жасалған өтірік актіге қатысыпты. Оны сыбайластары мойындады. Егер ол шындықты жасырмай айтып, қағазға түсіріп берсе қылмысын қозғамаймыз. – Ой, сүмелек-ай, ой ақымақ-ай, енді не дейін. Өзінің артын жаба алмай жүріп өтірік актіге қолын басқанын қарасай. Мен оның сазасын беремін, бүлк етпеңіз, ағасы, қазір осында желкелеп әкелемін. Бес-он минут өтпей аспаз Құлмаханова Тәңірбергеновтың айтуымен былай деп қолхат жазды: «Мен Дәмегүлді танымаймын, оның қылмысын көзіммен көргенім жоқ. Жұмыс аяғында балама шалбар іздеп дүкенге барсам Бижамал деген таныс сатушы жаңа ғана көйлек ұрлаған әйелді ұстағанын айтты. Жуырда ол үйіме келіп ұрлық болғанын естігенімді растап қол қоюға көндірді. Актіде не жазылғанын оқыған жоқпын. Сондықтан Бижамалдың алдауына сеніп қалғанымды мойындап, өз қолымнан бас тартамын». Ол қолхатты жазып болғасын: – Ағажан, бар білетінім осы, онсыз да тағдырдың тақпышын аз көрген жоқ едім, қалғанын өзіңіз біліңіз, – деп, булығып отырып қалды.

Жақсылық Рахматулла – Жыласаң, басыңа көрінсін, ақымақ, – деді директоры ажырайып. – Біреуге жала жауып соттатқың келген екен ғой, өтірік қол қойғаның үшін не боларыңды білемісің, сорлы-ау?.. Құлмахановада тіл жоқ, тек бетін орамалмен басып пысылдап жылай береді. Директоры прокурор өкілінің алдында өзінің мықтылығын көрсетіп қалуға барын салып-ақ жатыр, жүнжіп, мүсәпір күйге түскен әйелді жерден алып, жерге салды. Тәңірбергенов соншалық қатыгез кісі емес-ті. Мақсаты орындалғасын аспазды жұбата бастады. – Қой, шырағым алданғаның үшін, шындықты мойындағаның үшін жазаға тартылмайсың. Совет заңы әділ ғой, кешірім береді. Тек ендігі жерде кім болса соның жетегінде кетпей жайыңа жүр. Аспаз солығын басып, директор жағдайдың оңғарыла бастағанына қуанып қайырымды юристке қызмет көрсетуге асықты. Әне-міне дегенше бөлмедегі столға мөлтек дастарқан жайылды. Шаймен бірге қымбат бағалы шарап келді. Тексеріп жүріп қонақ болу заңға сыйыспайтынын білсе де Тәңірбергенов тартынған жоқ, отырыс көңілдене түсті. Екі әйел де олжасыз болмады, там-тұмдап сыр тартып көйлектің хикаясын естіді. – Балалық жасап әлгі танысың Бижамалдың жағасынан алма, – Тәңірбергенов аспазға. – Егер прокурор екеуіңді беттестірсе мына жазғаныңды қайтала, көйлек ұрлағанын естідім, өзім көзбен көрген жоқпын де, кейін сатушы үйіме келіп жалынғасын актіні оқымай қол қойдым, аңқаулық жасадым, енді өз қолымнан өзім бастартамын де. Шындығы солай емес пе? – Иә, иә, солайына солай, өтірік айтсам иманым күйсін, аға. – Сатушылардың Дәмегүлге жала жапқаны белгілі болды. Сені ол келіншекпен де беттестіреді. – Танымаймын, көрген әйелім емес деймін, аға. – Мұның дұрыс, осымен әңгімені түйіндейік. Тағы да ескертемін, алдауға түскеніңді шын жүректен мойындағаның үшін ешқандай жазаға тартылмайсың. Мұны басыңдағы шашыңдай көр. Және айтарым, менен басқа кім келсе де осы жазғаныңнан айныма, сайтанның азғыруына түссең... Құлмаханова оның сөзін бөліп жіберді: – Атамаңыз, аға. Осы көрген құқайым да жетеді. – Сендім, шырағым. – Ол орнынан тұрды. – Ал, мен осымен қайтайын. Ықыластарыңа рахмет. Директор сыртқа бірге шықты. Қоштасып тұрып санэпидстанция мен бақылау тобының тексеруінен күні ертең нәтиже шығаратынын,

ДАЛА ТОЛҒАУЫ бұл істі енді қозғамауын қайта-қайта өтінді. Асханаға жиі соғып тапсырма беріп тұрғанын қалады. * * * Ертесіне Тәңірбергенов қолындағы документтерді прокурордың алдына қойды. Прокурор істі тездетіп шешуді орынбасарына жүктеді. Бас-аяғы бір аптаның ішінде Дәмегүлге көйлек берген белгісіз келіншек те табылды, ол сырлас құрбым болғасын сыйладым деді, оны қызметтес әйелдер біз көрдік деп куәландырды. Дүкен меңгерушісі Саракүл мен сатушы Бижамал актінің кейіннен жасалғанын, оған аспаздың сыртекі қол қойғанын мойындағанымен ұрлықтың болғанын айтып ант су ішті. Алайда олардың сөзін шындыққа шығарарлық документ, не куә жоқ еді. Тәңірбергенов газет тілшісінің фактілерімен таныспай-ақ ұрлықтың болмағанын осылайша дәлелдеді. Прокурор Дәмегүлдің қылмысын анықтауды өтінген партия ұйымына тексеру қорытындысын хабарлады. Сонымен бірге редакторға «Сұғанақ» фельетонының фактілері анықталмағанын, халық сотының үкімінсіз азаматты қылмыскер, ұры деп ғайбаттауға болмайтынын айтып, «автор жазықсыз айыпталған азаматшадан кешірім сұрағаны жөн» деп қатынас жолдауды ұйғарды. Назар Тәңірбергенов жүзбе-жүз кездеспегенімен редакторды танитын-ды. Қолы бос адам үйге сыйсын ба, ерігіп жүріп, бірде мерекелік жиналысқа барғанда аудан басшыларымен бірге төрде қасқиып отырған қара торы, жылы жүзді жас жігіттің жаңадан келген газет редакторы екенін сұрап білген. Дәмегүлдің ісін анықтауды тапсырғанда Ақбілек оған қосымша мінездеме берді. – Облыстық газеттен партия мектебіне барған, оны бітіріп келгесін обком осындағы бос орынға әкеліп қойды. Өзімізден кадр табылмағандай айдаладағы біреуді көтермелеген басшыларға не дерсіз... Асылғазин көкірек адам, екі дипломы бардың кеудесінде бір қап желі бола ма, қайдам, өзінікін дәлелдеп басшылармен де дауласа кетеді. Бәлеқорлығы да бар-ау, ол келгелі газет бетінде сын, сықақ көбейді. Осыдан екі айдай бұрын тораңғыл ағашын сатқан орманшыларды айыптаған көлемді мақала басылды. Онда аупарткомның табиғатты қорғау жөніндегі басшылығы да тәп-тәуір сыналған-ды. Ауатком председателі қатты ренжіп, кезекті сессияда өз органына ауыз салған этикасыздығы үшін редакторды тәртіпке шақырды. Бірінші хатшының не дегенін білмеймін, бірақ ол кісіге де тәуір пікір тумаған тәрізді. Басшылардың қырына ұшырағанның не болары белгілі емес пе, асқақтаған немеге осымен

Жақсылық Рахматулла шаруаң шайқалатын болар деп жүргенімізде аудандық прокурордың көмекшісі мақала бойынша іс қозғап, тексеру кезінде парамен ұсталды. Осы жағдай ғана Асылғазиннің жанын аман сақтады. Егерде, – деген ол өзімсінгендей Тәңірбергеновке ішкі сырын ашып, – «Сұғанақ» фельетонын жоққа шығарып берсеңіз оқымысты жігіт омақаса құлайды, ал оған басшылар қуанбаса, қабағын шытпайтынына мен кепіл. Күйеу баласымен қызметтес, әрі оқта-текте екеуден-екеу ащы сумен ауыз шайысып қоятын ұрламайы ортақ Тоқболаттың «Қарындасты құтқарыңыз, бұл іс сіздің ғана қолыңыздан келеді» деп қолқалағанына әуеліде амалсыз келіскен Тәңірбергенов жұмыстың мұндай сәтті аяқталғанына керемет қуанды. Азуы алты қарыс журналистерді «қалпақпен ұрып алған» пенсиядағы шалдың жеңісі атаусыз қалмады. Дәмегүл құрдымға құлаған жерінен бойына су жұқтырмай алып шыққан жебеушілеріне жол-жоралғысын жасады. Тоқболат Назарды бейне бір жау қамалын жалғыз барып бұзған батырға теңеп, онсыз да көңіл көтеруге қайым «ағасын» мүлдем аруақтандырып жіберді. Оның редакция есігін жұлқып ашып, редактордың орындығына шалқайтып отырғызған сол марапаттың буы болатын. Десе де мұнысы баланың тірлігіндей болды. Қаншама есін тандырарлық сөз айтқанымен ағатайлап алдында жорғалаған редакторды көре алмады. Айнадай жарқыраған еденіне былш еткізіп түкірсе де сыр бермей, сазарған күйінше тұра берді, сабаз. Тәңірбергенов жас жігіттің сабырлы мінезіне іштей риза болса да елпілдеп құрмет көрсетпегенін менмендікке балап «ісінген кеудеңе шоқ баспасам көрде тұр» деп іштей кектеніп кетті. Осыдан кейін ол аупарткомның идеология бөліміне соқты. Редактор орынбасарының күшімен пленум баяндамасын әзер бітірген Сәмет бірінші хатшының шақыртуын күтіп, тықыршып отырған-ды. Сонан да оны немкетті тыңдады. – Газетке жауап беретін сен ғой, ендеше адал адамды қаралап фельетон басқан редакторды тәубесіне келтіруге міндеттісің. Асылғазин деген кім өзі, қайдан келген әпербақан? Бір мықтының сүйеуімен көтерілген біреу болар, немесе партиялық баспасөзді өсек-аяңның қол шоқпарына айналдыра ма? Барып тұрған саяси соқырлық қой, бұл. Өзінен төрт-бес жас үлкен Тәңірбергеновты Сәмет біраздан білетінді. Заң қызметінен партиялық аппаратқа алынды, одан қайтадан мамандығына ауысып, еңбек демалысына шықты. Кездесе қалса бұған әйтеуір бір «проблеманы» айтып, «осы сендерді түсінбеймін, райкомның есігінен шыққанға мәзсіңдер, ал айналада не болып жатқанын көрмейсіңдер» деп тиіспей кетпейтін. Кейде болмашыны дардай етіп жіберетіні де бар еді. Сол мінезін білгендіктен:

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Газеттің өтірік жазғаны ұят болған екен. Әлбетте кінәлілерді жазалаймыз. Редактор жаңадан келген журналист, тәжірибесі аздау, бірақ принципі бар кадр, онымен өзім сөйлесемін, – деді Тәңірбергеновтен құтылуға асығып. Әйтсе де ол қарсы алдындағы орындыққа жайғасып алып әңгімені сағыздай соза түсті. – Редакторыңды бюрода қаратамын, анау былшылбай фельетоншылды жұмыстан қуған дұрыс. Газет бетінде айыбын мойындап, Дәмегүлден кешірім сұрамаса ісім солармен болады. Олай етпеген жағдайда Дәмегүл тілшіңді де, мақтап отырған Асылғазиніңді де сотқа береді. Соңғы сөз Сәметті еріксіз селк еткізді. Тәңірбергеновтікі рас болса ойыннан өрт шыққалы тұр, газетті сотқа берген деген не сұмдық тағы, мұндай масқаралықты естіген де, көрген де жоқ. Редактор мен тілшіні соттаса оларға басшылық жасайтын бұл жазасыз қала ма? Қалмайды. – Бір ашуыңызды қиыңыз, Нәке, – деді ол мәселені бейбіт шешуге икемдеп. – Кемшілікті түзетеміз. Редакторға қазір звондаймын. Жүгенсіз кеткен қызметкерін ертіп барып, Дәмегүлдің семьясынан, коллективінен кешірім сұрайды. Сәмет Асылғазиннің телефон санын теріп еді, ол орнында болмады. – Онда редактордың орынбасарын шақырыңыз, – деді телефонда тұрған хатшы қызға. – Асылғазин қайда? – деді Тоқтарды салған жерден қысып. – Неге орнында болмайды? – Редакция көкөніс совхозын шепке алған еді. Парткоммен бірлесіп бүгін дөңгелек стол өткізбекші болғанбыз, редактор сонда кетті. – Дөңгелек стол өткізесіздер, ашық әңгіме жүргізесіздер, ал пленумның баяндамасын жазуға келгенде уақыт таппайсыздар, ә? – Сәке-ау, қолымнан келгенше көмектестім ғой, соншалық кейитіндей жазығым не? Бөлім меңгерушісі бір күн мықшиып қасында отырған Тоқтарға өкпесі жоқ-ты. Өзінің артықтау кеткенін аңдап даусын өзгертті. – «Сұғанақ» фельетонын кім оқыды, сен бе әлде редактордың өзі ме? – Сын материалдар тек редактордың келісімімен жарияланады, не болып қалды, Сәке, тиыштық па? Сәмет айтсам ба, айтпасам ба дегендей сәл кідіріп барып: – Фельетонның фактілеріне күмән туып отыр. Байқасаңдар нетті? – деді. – Асылғазин ауданның жағдайын біліп үлгерген жоқ, сен болсаң осындағының еңкейген кәрісінен еңбектеген баласына дейін танисың, журналистік тәжірибең де озық. Біреуді негізсіз қаралап жазуға

Жақсылық Рахматулла неге жол бересің? Әлде бастығың сенімен есептеспей ме? Күрделі мәселені газетке жіберудің алдында редколлегияда талқыламайсыздар ма? Тоқтар әдейі «Асылғазин өзі шешіп өзі қояды, бізде редколлегия мәжілісі өтпейді» дегісі келгенімен, бастығын жамандауға батылы бармады. – Редактор келісімін сізбен хабарласады. Фельетон авторы көзсіздеу жігіт, тізгіні сәл босаса лағып кететіні бар... Не болғанда да істеген ісін мойнымен көтереді. Телефон тұтқасын орнына қойып Тәңірбергеновке: – Редактор совхозға кетіпті, келісімен мықтап тұрып сөйлесемін, қателіктен дереу қорытынды шығаратын етемін. Сіз бірер күн шыдаңыз, хабар өзімнен болсын, – деді Сәмет. – Әттең өзіңді сыйлағандықтан ғана діңкем құрып отыр, әйтпесе бар ғой, газетке дұрыс бағыт бермеген саған да бір сөгісті арқалатып жібертер ем. * * * Асылғазин ертемен редакцияға келгенде газет әлі басылып бітпеген екен. Машинаның сартылдаған дыбысы кеңсе үйінің қабырғасын солқылдатып, көшеге естіледі. Баспахана цехының іші күңгірт, май аралас күйік исінен дем алу ақырет. Осындай тамұққа газет басушының қалай шыдайтынын қайдам, редактор әп-сәтте тұмау тигендей түшкірініп, тысқа атып шығуға сәл-ақ қалды. Мұның бәрі баспа машинасының қапталында тұрған келіншектің кәперіне кірмейтіндей, ол машықты қимылмен қат-қат жиналған ақ қағаздарды бір-бірлеп алып, көлбеу қуысқа сүңгітіп жатыр. Әлгі қағаз айналмалы белдіктерге маталған жіңішке жіптердің бойымен сырғып төмен жұтылады да, көзді ашып-жұмғанша бетіне құжынаған таңбаларды, ұзынды-қысқалы өрнектерді, үлкенді-кішілі сурет бейнелерін толтырып, екінші тұстан қалқып шыға келеді. Осы көрініс тоқтаусыз қайталана береді, қайталанған сайын бояуы кеуіп үлгермеген газеттің дестесі қалыңдай береді... Газет басушы Асылғазинді көрісімен машинаны тоқтатты. Екеуінің сәлемі бас шұлғысудан әріге барған жоқ. Жайбар уақытта бетінен қаны тамып, көркіне ішпей-жемей тойғандай әдеміше келіншектің қазіргі кейпі тым аянышты. Ісіңкі қабағынан, көлеңке қалқыған жанарынан оның ұзақ түнді кірпік ілмей өткергенін аңғару қиын емес-ті.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Асылғазин дайын номердің бірін қолына алып, әр бетке көз тоқтатып қарады. Газеттің кеш басылғаны болмаса материалдардың орналасуында, тақырыптардың көрнекілігінде кінәрат жоқ. – Басылымға сағат нешеде қол қойылды? – Үшке жақын, – деді келіншек айыпты кісідей қызарып. Қара бояудан мыстай тотығып кеткен саусақтарымен халатының өңірін ақырын қымтап қойды. – Сонда да басып үлгеретін ем, машинадан ток қашып, бір сағаттай кідірдім. – Өзің жөндедің бе, әлде директорды шақырттың ба? – Директорға телефон соғып ем, келіп жөндеп берді. Жеті мың дана газетті екі машинамен қатар тұрып басқанда үш сағаттай уақыт керек. Ал, бүгін бір тетігі, ертесіне екіншісі бұзылып, әбден салдабасы шыққан жалғыз машинаға ол кемінде сегіз сағаттық жұмыс қой. Мұндай бейнетке кім шыдайды. Асылғазин баспахананың жоғын жоқтап облыстық басқармаға бір емес, екі мәрте хат жолдады, ауданға жиырма жылдан бері бірде-бір баспа машинасы бөлінбегенін, тіпті ескірген бөлшектерін алмастыруға да жәрдем көрсетілмейтінін ашына баяндады. Бірақ ондағылар хатқа не ауызша, не жазбаша жауап бермеді. Сосын баспахана директорын жанына алып басқарма бастығына өзі барды. Дәл осындай жағдайда баспахананың газет шығаруға мүмкіндігі жоғын естігенде: – Сендерше бұған кінәлі кім? – деді ол екеуіне шүйіле қарап. – Басқарманың машина жасайтын заводы бар ма? Немесе келген запас бөлшектерді қоймаға сүрлеп отыр деп ойлайсыздар ма? Ондай мамырайхан заман өлді ғой. Соны біле тұра үсті-үстіне бұрқыратып арыз жазасыңдар кеп, жазасыңдар кеп... Баспахана директоры қыпылықтап еденді көзімен шұқылап кетті. Одан қайран жоғын сезген Асылғазин шешінген судан тайынбас деп, іштегі қысасын қысылмай айтып тынды. – Біздің жазғанымыз арыз емес, өтініш, айла емес ақиқат іс. Газет үнемі кешігіп шығады және жазуы баттасқан бояудан әзер оқылады. Сізге шағынудың өзі ұят, кейде «аудандық газет қол сүртуге жарамайды, кірі жұғады» деген әзілді естігенде жерге қараймыз. Жазылған басылымы қолына кеш тиген оқырмандар редакцияға да, райкомға да звондап, ауыр-ауыр өкпесін айтады. Не дейміз сонда, газет шығаруға үкіметтің күші жетпей жатыр дейміз бе? Болмаса ұйымдастырудың ығытын таппай жүрміз дейміз бе? Кімге артамыз кінәні? Рас, басқарманың заводы жоқ, әйткенмен өндірістік қызметін өтеп біткен машиналарды күрделі жөндеуден өткізуге шамасы жетеді ғой. Мәселені төтесінен қоятын мезгіл туды, Тасарық баспаханасының

Жақсылық Рахматулла мұқтажын ескеріп, оның материалдық базасын күшейту керек, болмаса оны біржола жабу керек. Басқарма бастығы оның турашап мінезін ұнатқандай: – Әй, әй жігіттер-ай, – деді даусын жұмсартып. – Бәрі де оп-оңай ғой сендерге. Мәселені төтесінен қоясыңдар, ә? Жөн-ақ, алайда қазіргі баспа машинасының өндірістен қысқарғанында шаруаларың жоқ. Үштөрт жылдан бері аға газеттер фото терімге көшіп, офсеттік тәсілмен басылып жүр. Келешекте бұл жаңалық ауданды да жағалайды. Ал, әзірше, мейлің өртен, мейлің күй, басқа түскен бейнеттен құтылмайсың. Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні. – Ол миына салмақ түскендей алақанымен маңдайын уқалап алды. – Баспахана жабылмайды, газет шықпай қалмайды, жоспар қысқармайды. Сондықтан қолдағымызды құнттап пайдаланайық. Меніңше, алыс та болса жақын бір ғана жол осы. Үміті күлбілтеленіп сөнуге айналған Асылғазин: – Онда несіне отырамыз, жөнімізді табайық, – деді баспахана директорына иегін қағып. – Ендігі әңгіме Сізде, жұмысты қалай ұйымдастырасыз еркіңіз біледі, бізге оқитын газет қажет және мұнан әрі оны мерзімінен бір сағатқа да кешіктіруге төзе алмаймын. Олай болмайды екен, ренжімейсіздер, аупарткомнан, обкомнан көмек сұраймын. – Бекер қызынба. – Басқарма бастығы қайтадан маңдайын уқалады. – Директордың қолында тұрған не бар? Біздің жағдайымызды райком білмегенімен обком біледі. Қамшының сабынан озып қайда барасың. – Дегенмен ол Асылғазиннің обкомды ауызға алғанынан айылын жиғандай жүзін жылытып, әңгімені бітімге икемдеді. – Мамандарды жіберемін, машиналарды көрсін, несін алмастырады, анықтасын, есеп жасасын, солардың айтуымен керек затты іздейміз. Пакә, газетті бір машинамен баса тұрасыздар. Келістік пе? Келіспеуге лаж қанша, «мақұл» десті олар... Мамандар да келді, о жер, бұ жерін шұқылап жүріп екі айдан бері мелшиіп тұрған машинаға жан бітірді. Алайда, «ескіге қарасаң есің шығады» деген ғой, айға жетпей екінші машина тоқтады. Басқармаға бара-бара беті күйген директор содан әр ауданға сұрау салып, қажет темірін іздестірумен болған. Оның бұл әрекеті бекер кетпепті, кеше кешкілік Асылғазин жоғының дерегін айтып, түнгі поезға шығатынын ескерткен. Баспагер келіншектің сөзіне қарағанда ол уәдесіне жетпеген болды. Егер кетіп қалғанда газет басылмайтын еді. «Мұнысына да шүкір, – деп күрсінді редактор. – Бір қатерден қалған екенбіз». Ол кәсібіне қайта кіріскен қара келіншектің қимылын көзбен бағып тұрғанда қапталдағы есіктен баспахана директоры шықты. Түнімен машина жөндеген адам не оңсын, көйлегінің өңірі мыж-мыж, қолының

ДАЛА ТОЛҒАУЫ майын жуып үлгермеген, бет-аузы домбығып, көзінің еті қанталап кеткен. – Аман... – Аман... – Жаман. – Иә, жаман. – Қашан жақсы болады? Ол иығын көтерді де: – Сірә мен кеткесін жақсы болар, – деді қабағын ұнамсыз тыржитып. – Алатыным жүз сом, бір түнгі ұйқымнан садаға, мұнан да екі жерге қарауыл болсам жүз алпыс алады екем. Туасы, соным дұрыс-ау... Екеуі сыртқа шықты. Машинаның дүрсілінен құлағы ашылған Асылғазин қулана тіл қатты. – Анау запчастіні әкел, машинаны жүргіз, сосын ойланарсың. – Ойланам дегенше тағы бірі бұзылады. – Тағы да жөндейсің. – Ім-м, тілеп алған аурудың емі жоқ де... – Жастары қарайлас болғандықтан да ол ақысын жіберер емес. – Ұйқың тоқ, көңілің бүтін, сенің қылың қисаюшы ма... мысыққа ойын керек. Темекінің түтінін танауынан жарыстыра будақтатып, содан ләззәт алғандай директордың шаршаулы жүзіне жылы толқын жүгірді. – Жолға шығасың ғой. – Шығамын. – Онда бір аяғың анда, бір аяғың мұнда болсын. – Қолды-аяқтай баланы таптың-ау, бастығым сияқты сөйлейсің. Сендей редакторы бар жерде баспаханаға директордың қажеті бола қоймас. – Директор емес, слесарь керек. – Қызық жансың, Асылғазин, жұрт бастық болудан қашып жатса сен әм редактор, әм директор атанғың бар. Лауазымның дертіне шалдықпасаң жарар. Құмарлықтың келуі екеуінің әзілін үзіп жіберді. Оны көргенде редактордың ойына Тәңірбергеновтің кешегі қылығы оралды. * * * Тәңірбергеновтің редакцияға келуі фельетон фактілеріне күмән тудырды, алайда Асылғазин оқиға дәл осылай күрт шиеленісіп кетеді деп ойламаған болатын. Оған себеп – таңертеңгі почтамен жеткен прокурордың хаты еді. Заңдылық бақылаушысы Құмарлықтың фельето-

Жақсылық Рахматулла ны бойынша жүргізілген тексеруде ондағы фактілердің дәлелденбегенін жеткізіп, автордың Дәмегүлден кешірім сұрағанын жөн көріпті. Күтпеген хабар Асылғазинді әбіржітіп тастады. Бәрінен бұрын мына қатынас қағаздағы жазудың мазмұны Тәңірбергеновтен естіген сөздермен бір жерден шыққаны таңдандырды. «Бәсе, – деді ол юристің өктем қимылын есіне алып. – Қу шалдың екпіні жаман еді, осылай боларын білген екен ғой. Дұр-ы-с...». Редактор қоңырауды басты. Бір шөкім мақтадай қалқып кабинетке кірген ақсары қыз «қайырлы күн, ағай» деп сәлемдесу рәсімін жасады. Оның сыбызғыдай сызылған үні, жаздай жарқыраған дидары жастық дәуреннің алыстап бара жатқан сағынышындай аяулы. «Бақытты күн болсын». – Асылғазин қызметкерінің ілтипатына ризалық білдірді. – Құмарлықты шақырып жіберіңіз, келесі номердің жоспарын ала келсін. – Жәрайды аға. Асылғазин көңіл күйдің ырқымен жүретін жігіт емес-ті. Біреудің қиянатына төзбейтін қызбалығы болғанымен, қиналып, қапаланған кезінде өзін-өзі ұстамдылыққа шақырып, ағат баспаудың жолын іздеуге тырысушы еді. Ондайда ұстазы Жақыптың мінезіне еліктеп қабағына қонған бұлтты ыдыратуға барын салатын. Бұл жолы да сол әдетін сақтай білді. Фельетон туралы Тәңірбергеновтен көрген запысы, прокурордың наразылығы жанын сыздатып, қабырғасына тастай батса да ерік-жігерін уайымға жеңдірмеді. Дағдысынша келген хаттармен танысып, жаңа газеттердің бетін шолып шықты, содан кейін күнделік дәптердегі жоспар бойынша редакциямен ынтымақтық орната бастаған совхозға телефон соғып, партком хатшысымен ауыл тілшілерінің есебін коллективте тыңдау жөнінде пікірлесті. – Солай етсек теріс болмас еді, – деді хатшы мұның ұсынысын ә дегеннен қолдап. – Партия ұйымы бекіткен тілшіміздің бірі «мен тек редакцияға бағынамын, маған ақыл беруге қақыларың жоқ» деп бізді көзіне ілуден қалды. Шынын айтсам, олармен қалай жұмыс жүргізуді біле бермеймін. Бұл арада партия ұйымының міндетіне не жатады, тілшінің правосы қандай, маған жұмбақ. Егер тілшілердің есебін тыңдауды ұйымдастырсақ осы жайларды пысықтап алар едік. – Онда, сіздерге бөлім меңгерушісін жіберемін. Есеп беруді өткізбес бұрын жағдаймен таныссын, кім неге жауапты, басын ашқан мақұл ғой. Дегенде есіңізде болғаны жөн, жергілікті тілшілер тобына редакция партия ұйымы арқылы басшылық жасайды. Тілші сіздің саяси қызметкеріңіз, біздің тірегіміз. Көрдіңіз бе, бөле-жаратын түгі жоқ, оларға ақыл-кеңес, тәрбие, тәлім беру екі жаққа да ортақ.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Рахмет, сізге, – деді ол. – Кінә бізден, тілшілер жұмысымен айналыспайтынымыз рас. Ендігі жерде жариялылықтың көзін ашуды осы мәселеден бастаймыз. – Тілектеспін, көмектесуге әзірміз. Осы мезетте бөлмеге Құмарлық кірді де жауапты секретарь отыратын орындыққа жайғасты. Редактор келесі газетке жіберілетін негізгі материалдарды анықтады, жоспардан бөлек кететін шұғыл хабарлардың тақырыбымен танысып, макет жобасын қарап, кей тұсқа өзгеріс жасады. Осыдан соң барып бөлім меңгерушісіне прокурордың хатын ұсынды. – Танысыңыз... Сіздің фельетоныңызға наразылық білдіріпті. Қолыңыздағы документтерді жинақтап, бірер сағаттан соң келерсіз. Құмарлықтың түсі бозарып кетті. Фельетонсыз да Асылғазинді мазалаған жұмыс көп болатын. Жуық арада өтетін аудандық Советтің сессиясында халыққа әлеуметтік қызмет көрсетудің жайы талқыланатын еді. Ол осы бір қолайлы сәтті пайдаланып ауатком председателіне депутаттық сауал хат ұсынуға тәуекел етті. Председательдің депутаттар алдында редакцияға үй бөлуге берген уәдесін орындамай жүргендігі туралы қалай түсінік беретінін көзіне елестеткенде «қолайсыздау тәсіл-ау, өзі, менікі басшының беделін түсіру болмас па екен...» деп сәл ойланып қалды. Артынша «менікі беделін түсіру емес, коллектив мүддесін көздегендік, сөзінде тұрмайтын адамды тәубесіне келтіру керек, ренжісе өз обалы өзіне» деді де ойындағы сөздерді хатқа түсіре бастады. Сауал хат жазылып болған соң оны асықпай қайта қарады. Әр сөзінің нанымды, барынша сыпайы болуын қадағалады. Редакцияға жуық арада үй бөлінбеген жағдайда алдағы қыста жұмыс істеуге мүмкіндік болмайтынын ашып көрсетіп, аудандық Советтің журналистерге неліктен қамқорлық жасамай отырғанын сұрады. Асылғазин осыдан кейін облыстық басқармаға хат жазып, басқарма председателіне аудан басшыларымен хабарласып, үй мәселесін шешуді тездетуге тіл жәрдемін тигізуді өтінді. Бөлмеге Құмарлық кіргенде ол екі хатты да аяқтап, машинкаға басуға беріп үлгерген-ді. Құмарлық орындыққа отырар-отырмастан прокурордың қағазын нұсқап: – Мұнысы қиянат, әдейі ұйымдастырылған шантаж, – деді суға шашалғандай тұншыға сөйлеп. – Прокурордың партиялық баспасөзге билік айтуға правосы жоқ, оның наразылығын мойындамаймын. – Қойыңыз. Ерегістен ештеме шықпайды. Одан да прокурорды мойындамайтын дәлеліңізді көрсетіңіз.

Жақсылық Рахматулла Бөлім меңгерушісі ұсынған фельетон фактілері жинақталған папканы қолына алып, ондағы қағаздарды парақтап шыққанда Асылғазиннің өзегін өрт жалап өткендей болды. Онысын қаншама сездірмеуге тырысқанымен көмейіне келген ашуды тежеп тұра алмады. – Бары осы ма? Әдепкі айғақтарға қосымша жинаған фактілер қайда? Құмарлық редактордың ызғарлы қабағынан жасқанғандай: – Сіздің кеңесіңізбен біраз адамдармен қайта кездестім, сатушылар сөзіне берік, ұрлықшы келіншекпен бірге істейтін әйелдерге де бардым. Жасалған акті қолда тұрғанда басқа документтің қажеті жоқ қой, – деді күмілжіп. – Актіге қол қойған үшінші адам кім? Сатушылардың жеке басы, адалдығы туралы не білесіз? Дәмегүлдің коллективінің, қоғамдық ұйымының мінездемесі кәне? Осы жайларды әбден пісенттеп, қағазбен бекітіп алмағаныңыз қалай? Прокурор заңдылықты сақтаушы ретінде газет сыны бойынша тиісті тексеру жұмысын жүргізуге міндетті. Оны былай қойғанда баспасөз мақаласына кез келген оқырман төрелік айта алады. Сондықтан да ол көптің трибунасы. – Дұрыс қой. – Құмарлық кемшілігін мойындай сөйледі. – бірақ, фельетонның шыққанына біраз уақыт болды, содан бері үндемей келіп, бүгін «фактілерің дәлелсіз» деуі түсініксіз. Заң қырағылары газет сынына құлақ асатын болса, фельетонның ыстығы басылмай тұрып төрелік айтпады ма? Уақыт ұзаған сайын қылмыс бүркемелене береді. – Прокурордың наразылығына келіспейтін болсаңыз, – деді редактор сабырлы қалпына түсіп. – Онда тергеу документтерімен танысыңыз, өзіңіздікін дәлелдеп шықсаңыз құба-құп, алайда оған сенімім аз. Айттың не, айтпадың не, қателік жібердің, білмедің, білгеннің тілін алмадың... Асылғазин прокурорға телефон соқты. Әдеттегі сәлемдесу, халжағдай сұрасудан кейін фельетон бойынша жүргізілген тексеру қорытындысымен танысуға тілек білдірді. – Танысуға болады, – деді прокурор қарсы сөзге келмей. – Тексеруді қоғамдық негіздегі көмекшім Тәңірбергенов пен орынбасарым жүргізді. Олардың жұмысына шүбә келтіре алмаймын. – Біздің де білмейтініміз көп, – деді редактор. – Тексерудің нәтижесіне сенбестік туғызудан аулақпын. Дегенде, фельетон авторы кейбір мәселеге көз жеткізгісі келеді. Сіздермен кеңесіп отырған пайдалы деп ойлаймын, бұл жөнінде аздаған ұсыныстарым бар, оны өзіңізге жазып жіберемін.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Соңғы сөз прокурордың көңілінен шықты. Ол праволық мемлекет құру үшін баспасөз бен заң органдарының тізе қосып қимылдауын жақтайтын ойларын ортаға салып, арадағы салқындықты жібітіп жіберді. – Газет сөзі – ғаламат күш, оның сыны – у. Ал, уды кімнің ішкісі келеді? Егер, сын әділ, заңды болса ғана амалсыз ішеді. Демек, біреуге айып тағу үшін алдымен оны заң талаптарымен мойындату керек. Сіздің тілшіңіз осы жағына қарамапты. Анау келіншектің ұрлық үстінде қолға түсуі де мүмкін, бірақ оның әрекеті сол мезетте заңдастырылмағандықтан жалған болып шыққан. Мұндайда көрдім деген көп сөз, ұрлықты мойнына қоятын айғақты дәлел қажет. – Дүкенде жасалған актіні көрген боларсыз? – Бәленің үлкені сонда болып тұр ғой. Акті біріншіден, оқиға болғаннан кейін толтырылған, екіншіден, оған қол қойған адамның бірі «мен сатушылардың айтуымен қол қойып ем» деп, өзінің әдепкі показаниесінен айнып кеткен. Фельетон авторы тексеру ісіне сенбесе келіп таныссын, оның заңға қайшылығы жоқ. Хабарыңыз да бар шығар, мекеме, партия ұйымы бізге қылмысын анықтауды өтінді. Ал, нәтижесін өзіңізге жолдадық. Ендігі сөз сіздерде. Жұмыс болған соң кемшілік те болады, тілшіңіз сонысын мойындап кейіпкерінен кешірім сұрасын. Өртті пықсыған кезде өшірген дұрыс қой. Сіз мені дұрыс түсініңіз, мұндай мәселені жазарда аз да болса бізбен кеңесіп қойған артықтық етпейді. Бәріміз адам тағдырын шешетін қызметтеміз... Жақсы, бұл жөнінде сізде де біраз ойлар бар тәрізді. Кездесіп, кеңесуге мен әзірмін. Прокурормен әңгіме Асылғазиннің күмәнін анықтай түсті. Тәңірбергеновтың сыры да енді ашылды. Ол Құмарлықтың тексеру документтерінен кемшілік табарына үміттенбеді, әйткенмен оның өз қателігіне көз жеткізуге кеңшілік берді. * * * Аупарткомның бірінші хатшысының атына бір аптада екі хат келді. Оның бірі жол құрылысы партия ұйымынан, екіншісі Дәмегүлден еді. Екеуінің де мазмұны бірегей болатын. Партия ұйымы қатардағы коммунисіне жалған кінә таққаны үшін редакция тілшісін жазалауды сұраса, Дәмегүл газетті өсек, өтіріктің құралына айналдырған аупарткомның өзіне құрық салып, партиялық баспасөзге басшылық жасай алмайтын редакторды, өзінің адамгершілік арына жазылмас жара түсірген коммунист тілшіні жұмыстан қууды талап етіпті. Хатшы «ауданымыздың айнасы, өзі бір күндік, сөзі мың күндік» деп аузы-

Жақсылық Рахматулла нан тастамай жүрген газетке, оның проблемашыл, өткір пікірі бар жас редакторына мұндай ауыр айып тағылғанына шамданып, идеология бөлімінің меңгерушісін шақыртты. Екі хатты да дауыстап оқып беріп: – Бұған не дейсіз? – деді Сәметке. – Газет қайта құрылды, жақсы шыға бастады деп мақтайтын сіз емес пе едіңіз? Сәмет жауап қайтара алмады. Анада Тәңірбергенов келіп осы пәленің ұштығын шығарғанда, ол редактормен тілдесіп, мәселені жоғарыға жеткізбей тындыруды қатаң тапсырған-ды. Кейіннен мың сан жұмыспен жүріп оның қорытындысын білуді тарс есінен шығарыпты. Редактор заң орнымен бірлесіп фельетонда сыналған әйелдің ақтықарасын анықтауға уәде еткен. Содан бері оншақты күн өтті. Егер әйелдің ұрлығы дәлелденсе мына арыздар келмес еді ғой. Дәлелденбеген жағдайда редакция кемшілігін мойындап, кешірім сұраса, әлгі фельетон авторы жазаланса мұның хатшыға берер жауабы да жеңіл болмас па? «Осы жігітті түсінбей-ақ қойдым, – деді ол Асылғазиннің қылығына қапаланып. – Бір нәрсе тапсырсаң кежегесі кейін тартады. Онысы кімге пайда, кімге зиян, артын ойламайды. Мына арыздар анықталса сонысына опық жейді, әлі. Мінезіне кектеніп жап-жас немені орға итере салуға обалынан қорқасың. Енді не істеген жөн? Хатшыға не дейді?». – Нұсқаушың Ақбілек пленумның материалына көмектеспейді деп шағынды, – деді хатшы, редактордың өткендегісін жаңғыртып. – Райкомға құлақ аспайтындай кім өзі? Менің ол туралы пікірім басқаша еді, қателессем керек. Тексеріңіз, егер арызда айтылғандар анықталса мәселені бюроға ұсыныңыз. Иә, сіздің де кадр тәрбиесімен дұрыстап шұғылданатын кезіңіз жетті. * * * Сәмет фельетонның дұрыстығын тексеруге арнайы комиссия құрмай-ақ, прокурордың қорытындысы бойынша тиісті адамдардың түсінігіне сүйене отырып анықтады. Дәмегүлге партия ұйымы жақсы мінездеме берді. Алайда екі сатушы да оның ұрлық үстінде қолға түскенін айтып, алғашқы бетінен қайтпай қасарысты. – Адал болса көйлекті сот арқылы даулап алсын. Жүз сомдық затын іздемейтін қайдан шыққан миллионер? – десті олар. – Көйлек менікі екені рас, – деді Дәмегүл де беріспей. – Миллионер де емеспін, бірақ жалақорлармен дауласуға ұятым жібермейді. Сотқа да шағынбаймын, екі метр шүберек жыртылып та қалады. Сәмет юристермен көйлекті өндіру жағын ақылдасып еді, олар «сатушылардың затын алғанын дәлелдеу үшін де айғақ керек. Дәмегүл

ДАЛА ТОЛҒАУЫ дүниесін іздеп отырған жоқ, сондықтан бұл жағын қозғамайық» деп тереңге бармады. – Әңгіме газет тілшісінің сатушыларды өтірік акті жасауға итермелеп, анықталмаған фактіні жазуында болып тұр. Ал, редактор оның қолында не бар, не жоқ тексермей, алдына әкелген фельетонды басуға рұқсат еткен. Бұл оның қызметкеріне сенгендігі болар, – деді Сәмет бірінші хатшыға тексерудің нәтижесін хабарлап. – Редакция партия ұйымының жиналысында фельетон авторы өз қателігін толық мойындады. Прокурор тексеруді кеш жүргізіп, қылмыстың бүркелуіне жол берді деді. Оған редактордың орынбасары қарсы шықты. – Суға кеткен тал қармайдының кері ғой, тілшінікі. Ал, редактор не дейді? Кемшілігін сезінді ме, өзі? Аудандық партия комитетін ұятқа қалдырғанын түсінді ме? – Қатты қысылды... түсінді әрине. Оныкі қызметкеріне сенгендігі ғой... – Сіздіңше қалай, – хатшы бөлім меңгерушісіне мысқылдай қарады. – Сенгендігі үшін жазаланбайды демекпісіз? Ендеше партияның сенімін ақтамағаны үшін не деуіміз керек. Мұндай адамгершілікті қою керек, жолдас. Партия ұйымы қандай жаза қолданды, әлде екеуіне де ескерту берумен шектелді ме? Сәмет тағы да күмілжи берді. Коммунистер тілшіге сөгіс жариялап, редакторға ескерту берген-ді. Хатшы соны білгендей, естігенде қабағын шытты. – Арыз иелері бұл шараға қанағаттанбайды, – деді ол. – Қайта құруды райком өзінен бастауға тиіс. Газет мәселесін бюрода талқылаймыз. – Сізден бір өтінерім, – Сәмет тұтығып сөйледі. Хатшы оның жүзінен терең толғанысты аңғарып, үнсіз тыңдады. – Сенімділік үшін қатыгез болмайық. Онсыз да адамдарда осы бір қасиетті нәрсе азайып баратқандай. Фельетон авторы да, редакторы да жас жігіттер, тәрбиелейік. – Тәрбиелесеңіз қайда жүрсіз? Осындайда өзіңізге сөз тілеп аласыз... Қатыгездік, сенім... Екеуі біріне-бірі қайшы ұғым, оның арасын ажырата білмесек не бітіріп отырмыз. – Хатшы Сәметтің әр уақытта адал сөйлеп, адамға бауыры езіліп тұратын қасиетін қадірлейтін еді. Осы жолы да жас жігіттердің тағдырына жанашырлығын ұқты. – Бюроға салып, талқылаудың өзі де тәрбие – деді ол даусын жұмсартып. – Бара беріңіз. Арыз жолдаған партия ұясының хатшысымен де, айыпталған коммуниспен де сөйлесіңіз.

Жақсылық Рахматулла * * * Дүйім елді аузына қаратып, «ақ дегені алғыс, қара дегені қарғыс» болған ауданның жалғыз қожасы бар, ол – бірінші хатшы. Қайта құру оның шексіз билігіне тас бөгет тұрғыза бастағанымен демократия әлі тентек ағасын тәртіпке салуға күші жете қоймаған, күші жетсе әдіс, айласы жетпейтін ақ ниетті бозбала тәрізді еді. Сонан да Тасарық аупарткомының біріншісі Үкібаевтың жұмыс тәсіліне көп өзгеріс кіре қоймаған болатын. Ол ендіге жерде елді айбармен де, айламен де емес, ақылмен басқару керектігін амалсыз мойындағанымен, «ауру қалса да әдет қалмайды» дегендей, кей-кейде баяғысынша арындап кететін өр мінезден арылмаған-ды. Асылғазин оның сол мінезіне тап келді. Жоқ, хатшының редакторға наразылығы Сәмет тексерген арыздан ғана туған жоқ, мұнан ертерек басталған. Ол әуелі газет дабылын зерттей жүріп, парамен ұсталған прокурордың көмекшісі туралы жазылған мақаланы «артық» санады. Бірер айдан кейін социалистік жарысқа басшылық жасамағаны үшін аупарткомның бюро мүшесі, кәсіподақ комитетінің председателі сынға ілікті. Осыдан соң «Тіл тас жарады, тас жармаса бас жарады», тілші жариялылықты пайдаланып бүгін мыналарды сынаса, ертең мұның өзіне мылтық кезенбесіне кім кепіл» деп қауіптенген Үкібаев редакторды алдына шақырды. Хатшы жараның аузын тырнаған мақалалардың дұрыс жағын мақтай отырып, аупарткоммен ойласпай басшы кадрлардың беделін түсіруге болмайтынын айтқанда ол кемшілігін түсініп, кешірім сұраудың орнына «беделін сақтай білмеген басшыдан не қайыр күтеміз» деп, ақылдымсып алдына түсті. Бұрынғы дәурені тұрса «құмырысқа жолыңды біл» дер еді. Амал нешік, хатшы тілсіздерге тіл берген қилы заманын іштей бір сыбап алды да «Аупарткомның мүшесін, бюроның мүшесін пленум сайлайды, олардың іс-әрекетіне де баға беретін пленум. Мұны білмеуің мүмкін, болашақта есіңде болсын» деп ескертумен тынды. Бірақ, Асылғазин оның кеңшілігін дұрыс қабылдамапты. Сауатты, жас кадр ретінде редактордың резервіне ұсынылған нұсқаушыны менсінбеуі соны дәлелдемей ме? «Аға, Асылғазин райкомды тыңдаудан кетіп барады, пленум баяндамасына көмектесуден бас тартты» деп алдына жылап келгенде, бұлтты аспанның найзағайы шарт етіп тұтанды. Басында саңылауы барға мұның бәрі сабақ болар, ойланған шығар, ақылға келген шығар деп, үміттеніп жүргенінде редактор тағы да жолдан шығып кетті. Жуырда өткен сессияда «редакцияға үй бөлмейсіздер, баспаханаға жаңа машина алуға көмектерің жоқ, берген уәдені ұмытып

ДАЛА ТОЛҒАУЫ кетесіздер» деп аупартком председателін жерден алып, жерге салды, бірінші хатшы отыр екен деп айылын жимады. Мұнан асқан тәртіпсіздік бола ма? Сәметтің осындай адамға ара тұрғаны Үкібаевты ренжітті. Алайда хатшы бағыныштылығынан гөрі сыйластығы басым адамының өтінішін жерге тастай алмай «қолға өзі келіп түскен бүлікшіні», қатаң жазалау ниетінен қинала-қинала бас тартты. Сәмет редактордың аупартком ақылына құлақ асқысы келмейтін «тентектігін» ұнатпағанымен батылдығына тәнті. Құда ма, құдағай ма, ол үшін бәрібір, терезесін тең ұстайды, көңіліне жақпай қалады екен деп көлгірсімей көкейіндегісін төгіп тастайды. Уәдесіне тұрмаған атқару комитетінің председателіне сауал хат ұсынып, депутаттардың қолдауымен редакцияға үй бөлуді сессия қарарына енгізді. Жастар ұйымына партиялық басшылықтың әлсіз пернесін анық басып, пленумда идеология хатшысының жұмыс стилін әшкерелеп берді, сол үшін жабық бюрода талқыға түсіп, өз пікірін дәлелдеп шықты. Мұның өзі жігіттің оттылығын, алғырлығын танытпай ма? Көп жылғы қызметінде коллективінің, ауданның игілігіне жеке басын оққа байлап, мүйізі қарағайдай адамдармен ашық айқасқа шыққан редакторды көргені осы болар. Бұрынғы Сәкең мен кейінгі Мұқабай аупартком аппаратындағылармен аяқ-табақ араласып, бірінші хатшының баяндамасын жазумен күн кешті, сонысымен білікті, беделді атанды. Әйткенмен, олардың бірде-бірі Асылғазиннің аз уақытта жеткен биігіне көтерілмеді. Бәлки, ол кездегі «саясат» солай болар, бірақ әркімнің өз басы, өз парызы бар емес пе? «Біздің де құдай сүйер қылығымыз жоқ, – деп кемшілігін мойындады Сәмет. – Партияның күшін басқаға үстемдік жасауға пайдаланамыз ғой, Асылғазиннің баяндама жазу міндетіме жатпайды дегеніне соншалық шамданатындай ретім бар ма? Журналистің міндеті – өмірді барлап, оқырманның көңілінен шығарлық, партияның талабын санаға сіңіре білерлік мақала жазу. Сол арқылы қоғамдағы ізгілік қатынасты қалыптастыру. Ол үшін тілшіге бостандық, жылы қабақ керек. Редактор жалтақ болса өзге қызметкерлер қандай болады? Асылғазин тілшінің беделін көтеріп, газеттің айбынын асырғысы келсе оның қай жері теріс? Әділіне келгенде бұл саясатқа да, адамгершілікке де оң. Ендеше, талабы таудай азаматтың басқан ізін аңдып, жазатайым сүрініп кетсе «сыбағасын беруге» жанықпау керек, қайта сүрінсе демеп, жығылмас жолын табуға көмектескен абзал. Ондай қамқорлық партия аппаратынан болмаса кімнен болады?». Сәмет қолындағы арыздарды анықтау барысында редакциядағы өзгерістерді көрді, журналистермен пікірлесіп, ықпалды оқырмандардан

Жақсылық Рахматулла сыр тартқан кезінде газеттің бүгінгі бағытқа шұғыл бет бұрып, ауданда жаңа, ұйымшыл күшке айнала бастағанын байқады. Сонымен бірге бөлім меңгерушісі редактордың қателігін де тапты. Ол «коллективтің мықтылығы – адамдардың бір-біріне деген адалдығында, қайырымдылығында. Басың кетсе де жалған сөйлеме, білмегеніңді білгеннен сұрауға намыстанба» деген талапты өзіне де, өзгеге де бірдей қояды. Бұл қандай тамаша қасиет десеңізші. Алайда, Асылғазин сол адамгершілік нұсқасын кімнің қалай қабылдағанын пайымдамайды, мінез-құлқына, шама-шарқына баға бермей үлкенге де, кішіге де бірдей сенім көрсетеді. Құмарлықтың факті жинауға олақтығын білмей, айтқанына сеніп, фельетонын жариялауға қол қойғаны да сол жомарттықтың салдары. Редакция бастауыш партия ұйымының жиналысында ол оның осындай жомарттығын жауапсыздыққа теңеді. Сонда, коммунистер ақ жүректігі, қызметкеріне сенгендігі үшін редакторына осыншалық ауыр кінә тағылғанына қатты ренжіді. Ал, Құмарлық болса соңғы сәтке дейін қателігін мойындауға намыстанып, өзінікін дәлелдеуге тырысты. Әңгіме оның негізсіз дәлелінде, болмаса редактордың жауапсыздығында тұрған жоқ еді. Журналистердің көбі осы бір оқиғадан кейін арада қалыптаса бастаған сенімділікті қалай сақтап қалудың жолын іздеп күйзелді, Сәметті де қинаған осы жағдай болатын. Сондықтан да ол өзінің бірінші хатшыға ықпалын пайдаланып, лаулап жануға айналған отты өршітпей өшіруге табан тіреді. * * * ... Асылғазин мен Құмарлық аупартком бюросынан шығысымен редакцияға қарай беттеді. Көлденең кездескен адам жасы бір-бірімен құралыптас жігіттердің тұнжыраңқы жүзіне, сылбыр жүрісіне қарап «шамасы екеуі бір нәрсеге келіспей қалған-ау» деуі әбден мүмкін. Бірақ, ол қате болжам болар еді. «Сұғанақ» фельетонының жайы қаралған бюрода редактор соққының зілін көтерді, «төрдегі басымды есікке сүйреді» деп, қызметкерін отқа итермеді. Болған іске берік болдың керімен өзін салмақты ұстады. Құмарлық өң мен түстің арасында қалқып жүргендей, жүректегі діріл жуық арада басылар көрінбейді. Олар көшенің қиылысынан өтіп, үн-түнсіз редакция үйіне жақындай берді. Жан әлемі тұлдырсыз даладай құлазыған Құмарлыққа мына үнсіздік бюродан алған сөгісінен бетер ауыр тиді. Басқа келіп-кетіп жатқан ойда тұрақ жоқ. Ол бейнебір ұясынан шошып ұшып шығып,

ДАЛА ТОЛҒАУЫ қайда қонақтарын білмей буалдыр аспанды тынымсыз шарлаған қорғансыз құс тәрізді... Редакторын тоқтатып «кешіре алсаң, кешір мені, құрбым» деп қолын ұсынғысы келеді. Оған батылы жетпей «Редакцияға не бетіммен барамын, осы жерден үйге қайта берейін» деп, тағы толқиды. Жол қысқара берді, жігіт бір тоқтамға келе алмай өзімен-өзі арпалысады. «Асылғазин неге үнсіз? Ол мұның ішіндегі толғанысты сезер ме екен... «Аузы күйген үрлеп ішеді» деген мақал осындай оқиғалардан кейін туған. Адамдар арасындағы мейірімді мұзға айналдыратын да осы сенімсіздік, ырысыңды құлататын дұшпан да сол. Ендеше, бұған редакцияда орын жоқ...» Асылғазин үнсіздікті бірінші бұзды: – Қалай, жігітім? Маңдайға салып жібергендей тосын сұрақ Құмарлықтың өкпе, бауырын солқ еткізді. «Қалайы несі?» Ол жол жағасындағы тырбиып өспей қалған жалғыз қара ағашқа қарағыштап бара жатып көңілсіз міңгірледі. – Жаман... – Қашан жақсы болады? Жақсы боларына сенесіз бе? «Мұнысы несі, тағы... Тартқан азабы аздай-ақ жығылған үстіне жұдырық сілтегені ме?» Бұл жолы Құмарлық есін жиып алды. – Сіз, менің жанымды жаралай бермеңіз өйтіп, – деді ол қыстығып. – Қателік үшін кешірім сұраймын, бірақ табаламаңыз. Онымен бұрын-соң әзілдеспегенін кеш ұққан Асылғазин: – Бәлле, мұныңа жол болсын. Табалап не көрінді, – деді ретсіз сұрақтарына ыңғайсызданып. – Құдай ақы, ондай ойым жоқ. Аңғал баладай бетіне таңдана қараған редакторына Құмарлық не дерін білмей састы. «Албасты басып, құрдастығын ұмытқанын қарасай...» – Мен... Асылғазин оны сөйлетпеді. – Біз әлі-ақ жақсы боламыз... Көр де тұр, достым, –деді қызуланып. – Көтер еңсеңді, біз әлі талай-талай қиындықпен белдесеміз... Тек сенімді жоғалтпа, болашаққа сене біл... Құмарлық оны іштей қайталады. «Сеніміңді жоғалтпа»...

Жақсылық Рахматулла АЛТЫН КҮРЕК Өзбекбай аудан орталығы Тасбөгетке сәске түсте келді. Ол «Самал» қожалығының шаруасымен банкіге, сосын одан шығып салық бөліміне бармақшы еді. Банк меңгерушісі Кенже әркездегідей тәтті пейілмен қарсы алды. Тумысында ашық жарқын, отты жанары ойнақшыған сүйкімді келіншек аман-саулық сұрасып үлгіргенше хатшы қызына шай алдыртып, оны әдемі гүлді кесеге өз қолымен құйып беріп, нақы бір алыстан келген сыйлы қайнағасын күткендей бәйек қақты. Сөз арасында мұның есеп шотындағы ақшаның мөлшерінен де хабар беріп қойды. Біраз мекеме қарызын қайтарып осыдан бір айдай бұрынғы қаржы бір жарым есеге өсіпті. Әсіресе жүз мыңдаған берешегі бар ірі шаруашылықтардан төрт-бес айдан бері қара бақыр да қайтпағаны көңілдің жазаңына кіреуке түсіргендей болды. Бірақ, дүние құрғыр бүгін болмаса ертең түгенделер-ау, ал, мына сыпайы, сұлу, сезімтал келіншектің алдында сыр беріп алса мұның кісілігі қайсы. – Өзеке, – деді Кенже оған күлімдеген жанарын бір төңкеріп. – Өткендегі бойынша сіздің өзгелерден аларыңыз әлі баршылық. Осында борышкер кәсіпорындардан келген бір-екі есепшіні шалғайынан ұстап «Самалдың» қарызын өтемесең көк тиын алмайсың деп қайтарып жібергем. Бүгін-ертең бір дерегі шығар, оған әсте қапа болмаңыз. Ендігі бір өтініш, егер жағдайыңыз көтерсе шотыңыздағы қаржыдан аздап пайдалана тұрсам қалай дейсіз, аудан басшысы жерден қаз, көктен сау шаруашылықтардың жағар-жанар майына ақша тап деп қысып барады. Жөн-жосықты білетін өзіңіздей ағаларға қолқа салмасам өзге амал таппай тұрғанымды қараңызшы. Көмектесіңіз, көке... Өзбекбайдың ойлануға мұршасы да келмеді және де есеп шоттағы теңгесін бүгін-ертең жұмсай қоятын да реті жоқ-ты. Сосын банк меңгерушісінің көңілін ауламаса болмайтын шығар. – Мақұл, Кенжеке, қолыңыздағы нәрсе ғой, қалай жұмсасаңыз да ықтиярлысыз, – деді ол бірден келісіп. – Ой, қандай мейірімді жансыз, Өзеке, – Кенже қуаныштан жайнап, жадырап сала берді. – Өзім де осылай деріңізді білген едім... Ақшаны тек өсімімен қайтаратын шаруашылыққа ғана босатамын. Әрі кеткенде үш айда бәрі орнына түседі. Кәне, ыстық-ыстық шай алыңыз, асықпай жайланып отырыңыз, ал тәбетіңіз тартса салқын шайды да ұйымдастырамыз. «Салқын шайдың» шарап екенін білетін Өзбекбай табанына шоқ басып алғандай ыршып түсті. Енді аялдаса мына пысық келіншектің

ДАЛА ТОЛҒАУЫ біржола ырқында кетеріне күмәні қалмай, шайын асығыс-үсігіс ұрттап, кесенің бетін алақанымен басты да орнынан тұрды. – Алда разы болсын, қалқам, пейіліңізге дән ризамын, шайдың ыстығы мен суығын ұйымдастыру менің жолым еді ғой, дәм бұйырса оның да сәті келер. Ал, мен кетейін, ағаңды жолдан қалдырма... – «Салқын шайдан» соншама шошығаныңыз не, Өзеке-ау? Біздікі ұсыныс, онда да екінің біріне бұйырмайтын ықылас, әйтпесе көлденең көкаттыға жалпақтай берер атымтай жомарттықтан құдай сақтасын, ондайым жоқ, шүкір. Кенже оның қыз алдында тұрған жас жігіттей абдырап, асыпсасып қалғанына қызыға әрі таңданыспен қарап, өзінің тым еркінси сөйлегеніне қысылғандай ақталып жатқанда Өзбекбай бөлмеден шығып та үлгерді. Банк меңгерушісінің ілтипатын пәлендей әбестікке жорымады, қайта жібектей жұмсақ мінезіне, орынды, оңды әзіліне сүйсініп, өзінің де жанына тұп-тұнық нұр құйылғандай әсерде қалды. Салық инспекциясының бастығы Күлжамалдың алдында отырғанда да әлгідегі қымбат сезімнен бір мысқал да ажырамай өзін сергек ұстады. Инспекция бастығын көптен бері білетін. Ол қаржы бөлімінде жетекші маман ретінде де, кейін осы қызметке ауысқанында да аудандық жиындарда шаруашылықтар мен кәсіпорындардың есеп-қисап жағдайын саралап, орнықты пікір қозғағанда үнемі ұйып тыңдайтын. Қимыл-қозғалысынан биязы сыпайылық, ибалық аңдалып тұратын осы бір қараторы қызға бүйрегі бұрып, әмсе тілектестік ниетте жүретін-ді. Кенженің үлкен-кішіні сұлу сөзбен, сиқырлы қабағымен билеп-төстеп дегеніне еріксіз көндіретін қасиеті болса, Күлжамалдың табиғаты оған мүлдем кереғар еді. Қоңыр мінезді, әңгіме-әзілге сараң қыз жүрегінде сырдың құпиясын білу екінің біріне бұйырмайтын бақ шығар. Бірақ, ол сонысымен көп кісіге ұнамды, көп іске пайдасын тигізетін беделді. Өзбекбай мұндағы шаруасын әп-сәтте бітірді. Күлжамал шаруа қожалығына қатысты салық төлеміндегі өзгерістерден дерек беретін кішкене екі-үш кітапшаны ұсынып: – Аға, осыларға жүгінсек қателеспейміз, – деді. Сосын сәл ойланып. – Дәл қазір мұның бәрімен танысуға мүмкіндігіңіз бола қоймас, ал, мұны сізге сыйлай алмаймын, өзіме керек. Туасы дүкендерден тауып асықпай қарағаныңыз мақұл, – деп ұсыныс айтты. – Әрине солай етемін. Кітабыңызды сыйласаңыз да алатын жөнім жоқ, оған қысылма, қарындасым. Ол кітапшалардың да, Күлжамал атаған газеттердің де атын, шыққан мезгілін қойын қағазына асықпай, мұқият жазды.

Жақсылық Рахматулла – «Самалдың» салыққа да, бюджетке де берешегі уақытылы төленген, – деді инспекция бастығы мұның иелігіндегі қожалықтың бет есебін парақтап жатып. Оның үнінен көңіл толғандық аңғарылды. – Енді әрі кетсе бір аптаның маңайында өзге мекемелермен алыс-беріс жасаған мәліметтерді тапсыруыңызды өтінеміз. Сонда тапқан пайдаңыздан алынатын төлемнің мөлшері өзгереді, оны кезінде білерсіз... – Құп, жақсы. – Ендеше сау болыңыз, аға, – Күлжамал орнынан көтеріліп, биязы жымиды. – Қашан келсеңіз де қызметіңізге әзірміз. – Рахмет, айналайын. Өзекең ат басын тіреп келген шаруасын біттіге санап, орталық алаңға қарай жаяу аяңдады. Ауа салқын тартып, аспанды сұрғылт бұлт басқан қыстың басы. Тасбөгеттің көшелерінде өткен-кеткен адамдардың қарасы сирек. Бұрын осындағы ауыл шаруашылығы басқармасы бастығының бірінші орынбасары қызметінде жүргенінде кеңседе де, сыртта да абырдабыр тіршіліктің көрігі қызып, оны-мұны күйттеген кәрі-жастың қатары қалың тәрізді еді, енді соның бәрі жым-жылас жоғалып, беймаза өмір ағысы бір ауық сабасына түскен дариядай бұйығы мінез тапқан сыңайлы. Әлде мұның көңілі солай ма. Не дегенде аудан орталығына оқта-текте бір келетін бұл үшін мұндағы тірліктің қызуы басылып, қызығы сарқылып қалғандай кейіп береді. Бірақ, онысы әділдікке, жөнге сыйыса қоймас. Өзбекбай аудан орталығынан қоныс аударған бір жылдың жүзінде кәдуілгі ду-ду сапырылысқан құба мезгілдің мінезі қасаң тартып, құны түскен жоқ шығар, қайта сол жауқашты уақыт бұл білмейтін сыр-сымбат, құпия тылсымымен терең тамырлап, өзгеше құбыла бастаған болар. Әлбетте солай. Аудандық әкімшілік үйінің алдындағы алаңқайда қашан көрсең де әр түрлі машиналар қаздай тізіліп тұратын, жалауы желбіреген ақ үйдің есігінен кіріп-шығып жатқан адамдардан көз сүрлігетін. Тіпті, көптен хабарсыз кеткен таныстарыңды да осында ұшыратып, қауқылдаса қауышып қалатынсың. Әр қилы жиналыс, бас қосу мен кездесулер бірінен кейін бірі өтіп, уақытыңның қалай зырлағанын да байқамайтын сәттер-ай, шіркін... Жанына қабаттаса келіп тоқтаған машинаның дыбысы Өзбекбайдың ойын бөліп жіберді. Бұл аудан әкімінің ақсұр «Волгасы» екен, ол бойын жиып алды. – Ассалаумағалейкум, Өзеке. – Машинадан түскен бойда інілік ізетпен қолын созған әкімге ол «уағалейкүмассаламағаликум Оңеке...» деп жадырай сәлемдесті. Кіммен кездессе де көкейіндегісін күлтексіз жайып салып, риясыз шүйіркелесе кететін бауырмал басшы лауазымына пәлденбей бұрынғысынша Өзбекбайды үйіріп әкетті.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Шүкір, ажарыңыз құдалықтан сыйлы қайтқандай мазалы көрінеді. Қапылған шаруаны бізге қалдырып тым-тырыс жатқаныңызға қайранмын. Ау, «інілеріміздің ат-көлігі аман ба, неден қиналып, немен демалып жүр» деп айында-жылында бір хабар алсаңыз нетті? Зейнеткерлікке шыққанның жөні осы екен деп елге ағалықтан, суға жағалықтан қаламыз ба? – Айып менен, Оңеке, жас ұлғайған сайын кедір-бұдырымыз көбейе беретін көрінеді ғой... – Тығыз жұмыспен облысқа бара жатырмын, – деді әкім енді кідіруге болмайтынын естіртіп. – Бүгін ғана сізді ауызға алғанбыз, кездескеніміз жөн болды. Мен сағат екілерде қайтып ораламын, уақыт тапсаңыз келіңіз, ақылдасатын мәселе бар. – Уақыт дегеніңіз жетеді, жұмыс дегеніңіз күтеді. – Онда жақсы, келістік... Ол түстен кейін Қарауылтөбе шаруашылығының директоры Мақсұтпен кездесуге уағдаласып қойған-ды. Ондағысы өзіндегі азын-аулақ бидайды електен өткізіп алмақшы болатын және де қолындағы шөбін жоңышқа тұқымына айырбастамақшы. Бұрын сол шаруашылықта көп жыл деректір болған бұған Мақсұттың қолдан келген көмектен тартынбасына сенген. Әкімнің машинасы жылжып кеткенде ол осы шаруасын есінен шығарып, өзінің баладай елпілдеп басшының ығына жығыла салғанына қысылды, дегенде «жайдан-жай шақырмаған шығар, жол үстінде не дей қойсын, барғаным дұрыс» деп уәдесін бекемдеді. Тасбөгетте тұратын үшінші ұлы Болаттың төрінде түскі асқа отырғанда да, үйден шығып әкімшілікке барар жол үстінде де «Неге керегім болды, не жайында ақылдаспақ?» деген сауалға жауап таппай, әжептәуір мазасызданды. Әкімнің заңгері мұны көргенде қуанып қалды. – Кімді айтсаң сол келеді деген, ертеңгісін құлағыңызды біраз шулатып ек. Біреу хабар берді ме, жоқ, жолыңыз түсті ме? – деді ол дағдысынша сұрақ қоя, тергей шегелеп. – Із шалдырмай кеттіңіз, салулы төсек, салқын үй, әй дейтін әже, қой дейтін қожа жоқ, рахат заманға көштіңіз білем? – Сол рахат өмірді құдай іләйім сізге де бұйыртқай, бірақ, базбір тәп-тәуір кісілер жасы келсе де қызметті қимай көп қызықтан құр қалып жүргенін сезбейді емес пе? Жасының қарайластығын, заманының ортақтығын желеулеп Өзбекбай да оның «сырқатын» сипап өтті. Ұзақ жыл аудан басшылығының бір құлағын қолында ұстап, зейнет демалысына шыққанымен «үлкен үйдің» ішінен шықпай жүрген Жақсыбай сөз төркіні өзіне ауғанын түсініп, кеңк-кеңк күлкімен ақталды.

Жақсылық Рахматулла – Иә, иә, ондайлар да бар, қажет болса үкімет сізді де кері шақырып алуы мүмкін. Заман жаңарғанымен жастарға көргені көп ақылшы да керек. Әйтпесе кейбір басымен алысып, қиялға семіргендер қара халықтың обалына қалады. Әдіс, айла, тәлім, тәрбиесіз тура жолдан тал түсте адасып, қаңғырып кеткендер қай кезеңде де болған. Сіз бен біздің керегіміз де осы тұста. Сондықтан тарих үшін, мына алмағайып уақыттың әжетіне жарарлық еңбегімнің барына сеніп, әзірше демалысты кейінге қалдырдым. Бұған не дейсіз? – Әкіміңіз көшеде кездесіп «келіп кет» деген соң алдымен көзкөргеніме сәлем берейін деп кіріп ем, тиісуге қара таппай ерігіп отырған әлпетіңіз бар екен, қақпақылға салып қояр емессіз ғой, Жәке. Әлде «қолда өскен бестінің тай аты қалмайды» дегендей, мені баяғы иі жұмсақ Өзбекбай деп тұрмысыз? Жаңылмаңыз, абайлаңыз... Тосын кісіге екеуінің сөз қағысы өрескілдеу, біріне-бірінің ертеден өкпесі, өші бардай көрінуі де әжеп емес, бірақ, ақиқатында олар осылайша әзілмен ырғасып, сілкілесіп үйреніскен сыралғы жандар болатын. Жақсыбай халықтық бақылау комитетінің төрағасы, аупарткомның бюро мүшесі болып бетіне жан қаратпай жүрген кездерінде Өзбекбай бір шаруашылықтың белді деректірі атанып, аузымен күс ілген асау аттай тарпаң, қынулы жігіт еді. Неше бір алқалы жиындарда, бұрқ-сарқ қайнаған аупартком бюросының мәжілісінде біреуді сынап-мінеуге келгенде алдына жан салмайтын тілмар, жай оғындай жосын, айыбын бұлтартпай бетіне басатын әккі прокурордай Жақсыбай мұны да талай рет құлама жардың ернеуіне сүйреп әкелуге әлектенгені бар. Алайда ондай-ондай жанталас сәттерде ұшқыр ақылымен қыспақтан сытылып шығып кететін Өзбекбайға оның пәрмені жүрмей қалатын, онысын өзі де мойындап «осы сенің оққағарың бар, мылтықтың аузына байлап-матап тосқанмен, шүріппені басуға келтірмейсің» деп, таңданысын жасырмайтын. Ондайда есесін жіберетін бұл ма «олай демеңіз басеке, аққа қара жұқпайды, әділ қазым бір алла өз пендесін от пен судан сақтамаса не үшін жаратқан» деп, әріден қозғап «өзің де құдайыңды ұмытпағаның мақұл ғой» дегендей салмақ тастайды. – Мен айтсам партияның талабын айтамын, әйтпесе ала алмай жүрген қысқа да кегім, ұзында өшім қайсы? Артықтау кетсем кешір, – деп халықтық бақылаудың жалаңтөс сардары оны бюродан кейін мәмілеге икемдейді. Сонда Өзбекбай «Ой, несіне ренжимін, мені сынаған Жақсыбай емес партия, ал, партияға пәлен деуге хақым жоқ. Жарға жығамын десе де, жарылқаймын десе де ерікті. «Жақсыбай партиялар» ұзағынан жасай берсін. Біздей деректірлер үшін сын-

ДАЛА ТОЛҒАУЫ нан пайдалы дәрі бар ма? Сіздерден ескерту алмаған күні ауырып қаламын» деп, мұрнының жотасын алақанымен бір сипап қойып күлмең қағатын-ды. Бірде бюро мәжілісінен соң аупарткомның бірінші хатшысы Нәлқожа есік алдына шықса екеуінің әлденені қызу әңгімелеп мәз болысып тұрғанын көреді. Және де олар хатшыны көргенде күлкілерін тез жиып, сөздерін сап тыйып монтия қалмай ма. Кейіннен оңашада басшы халықтық бақылау комитетінің төрағасына «бюродағы айқайың құр көзалдау екен, есіктен шыға деректірлермен әмпей-жәмпәй құшақтасып кететінің бар, арамтер болып несіне сынайсың?» деп қатты кейіпті. Жақсыбай не десін, «сыналғанның бәрімен қайта сыйласпасам шошайып жалғыз қаламын ба?» десе әміршісінің ықыласын суытып алудан қаймығып «менікі саясат қой, Нәке-ау, іші-бауырына кіріп пиғылын білсек кейін тоқпақтауға жақсы болмай ма...» деп уәж тауыпты. Халықтық бақылау комитеті партия мен Кеңестің жойылуымен бірге қызметін тыйғанда жаңа басшылар оны «мұндай жанқияр қашан да керек» десіп, әкімшіліктің төңірегінен аластамады. Әйткенмен, икемге илікпеген кез келген белсендіні сағын сындырып мөлтеңдетіп қоятын коммунистік өктемділіктің қаһары басылып, басшы да, қосшы да пікір айту еркіне ие бола бастағанда от тілді, орақ ауызды көсемдердің бағы тая берген-ді. Әкім алқасында ар-ожданға тиетін бейәдеп зеку естілмеді, сабырлы, салқын қанды талдау, түп-тамырын кеудеп дәлелдеу арқылы кінәсін лажсыз мойындату тәсілімен де ел басқаруға, біраз істің оябын табуға болатынына жұрттың көзі қанды. Әкім Оңалбектің сөз қадірін пір тұтып, салауатты кеңесті қалайтын мәдениеті, шыдамдылықтың шылбырын қиып жібергендей сәттердегі парасатты мінезі, күтпеген жерден түйдек-түйдек ой салатын тереңдігі Жақсыбайлардай кәнігі «большевиктердің» іш пыстанын ішінде бүлкбүлк қайнатқан гәбін сыртқа шығармай тұншықтырып жататын. Дегенде жас басшы тәжірибелі тарландардың еңсесін езіп, рухын күйретуден әмсе сақтанып, қайта оларды өзіне тарта түсіп, икемдеп отыруды ұмытпайды. Былайғы жұртшылық Жақсыбайды партия мен кеңестің арқасында мамырайқан дәурен сүргендердің легіне қосқанымен Оңалбек үшін бұл адам әр деңгейдегі басшылармен қызметтес, қилықилы мәселенің түйінін шешуге дәнекер болған, көп жағдайдың себеп, салдарын, тарихын білетіндігімен бағалы. Талапшылдығы күшті, үлкенкішіге сіңімді, ыстық-суыққа тез бейімделе қоятын пысық, елгезек қасиетіне қызығады. Осындай көнтері, қайыңқайқы адамды анда-санда арыз-шағымды шешуге, дау-дамайды басуға жұмсап қойып, заңдық білімі болмаса да заңгерлік атақ берген. Оның әлгіде Өзбекбайға «мен

Жақсылық Рахматулла тарих үшін қажетпін» дегені тым асылықтау, асқақтау айтылғанымен негізі, жөні бар. – Әкім бекерге шақырмаған шығар, о жағын өзінен білерсіз. Ал, «аруақ аттаған оңбас» дегенді ескеріп, алдымен маған кіргеніңе ризамын, – деді Жақсыбай жөнге көшіп, артынша. – Сағат үште Махамбетов ауылына барамыз. Үлкен жиналыс өтпекші, бәлки бірге жүрерсіз. Ол да өз ауылың ғой, жай-жапсарын біліп, ағайын-туыстарыңмен сәлемдесіп қайтпаймысыз, – деді қоштасуға қимайтындай. – Сәлемдескен, көрген, білгеннің сөкеттігі болмас-ау, бірақ жиналысыңа қатысатындай жөнім қайсы? Оның үстіне Қарауылтөбеге баруға келісіп қойғанмын. Ал, менің ұсынысым – әкіммен бірге біздің шаруашылықты да көріп демалып қайтыңыздар... – Бұл дөкейлердің жоспарында тұр, ертем десе мен дайын. Әкім бөлмесінде бір өзі екен, үстіндегі сырт киімін де шешпестен есіл-дерті алдындағы қағазға ауып, әлденені сыдырта жазып жатыр. – Келіңіз, Өзеке, мында жақын отырыңыз. – Ол бұған көзәйнектің қиығынан бір қарап, жанындағы орындықты қолымен мегзеді. Бұл жайғасып болғанша жазуын да доғарып, үстелдің шетінде жатқан темекі қорабына қол созды. – Демалып жатырмын деңіз, құдай сол демалысқа сіздей абыроймен шығуды жазса одан қымбат бақытты көксемес едім. Ел басы шаруа қожалықтарына үлкен үміт артып жүр ғой, таяуда Президент Қызылордаға келмекші. Облыс басшысы Шаухаманов «Ана жылы Қонаевқа дастарқан жайып, астына ақбоз арғымақ мінгізген Өзбекбайдың жұмысын үлкен кісіге көрсетсек қайтеді?» деп отыр. «Самалдағы» шаруаңызды балаңыз Мараттан сұрағанмын, бидайды да, жоңышқаны да молынан жинап алыпсыз. Судан қауіптеніп егістің өзге түрлеріне тәуекел етпепсіз. Мұның көрегендік болған, жағдайды бақастамай көрінген жерге тұқым сепкен біраз шаруашылық шөлде қалып, қыруар шығынға батты. Мынау, сіздің бұрынғы Кировіңіз, қазіргі Махамбетов ауылы соның кебін киді. – Әкім қажығандай даусын бәсеңдетіп, терең тыныс алды. Темекісін күлсалғыштың ернеуіне қойып, ашаң, салалы саусақтарымен көкшулан шашын тарамдап, арқасын орындыққа тірей шалқайды. – Дарияның жағасында отырып көкөнісін судан қалдырды, ол онымен кетсін, бидайын мал, жүгерісін жабайы шошқа жеді. Жеті кәсіпорынның тек Мұхамеджан мен Алданнан өзгесі ала жаздай ала өкпе болып шапқылағанымен түк шығара алмай шаршап қалды. Солай, сенерсіз, сенбессіз қазір ауылыңыздың қыстық тамағын кімнің мойнына артарымды білмей дағдарып отырмын.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Кировтен кейін үш жерде болғанымды өзіңіз білесіз, Оңеке. «Ауылың» деп, «бауырың» деп, өзгенің кінәсін маған телігеніңізді қабылдағым келмейді. Ал... Әкім зілсіз жымиып, оның сөзін кесті. – Ақталғыңыз келеді-ау, ә, Өзеке. Мен кеткенде олай емес еді, бүлдірген өздері дейсіз ғой. Қайда, не қызмет істесек те осы ауданның ішіндегі жақсы да, жаман да бәрімізге ортақ емес пе? Біреу бал жалап жатса, екіншіміз соның бармағына қарап тамсанып отырамыз ба? Көршінің өкшесі қисайып, жыртық етігінен башпайы жылтырап тұрса біздің қамқа мен торқадан киініп шалқақтап жүргеніміз кімге дәрі. – Ойпырмай, Оңеке, тым ауыр әңгіме болды мұныңыз... Енді не дейін, махамбетовтерге жаным ашығанымен қолымнан не келеді, әркім өз қотырын өзі қасып жатқан кез. Сіздің сол ауылдың азаматтарына жолдаған ашық хатыңызды газеттен оқығанда жүрегім сыздаған, жігіттердің оймақтай шаруашылықты осыншалық дәрежеге апарғанына ренжігенмін. Тарам-тарам арықтың арасына егін егіп, мал өсірген елдің басына ала-бөтен не зауал туа қойды? Жүдә ақылым жетпейді... – Мені де мазалайтын осы жай, – деді Оңалбек әдепкі арынын тежеп. – Ақыл алтау, ой жетеу, білгіштер, реформистер мен әпербақандар қаптаған қара масадан да көп. Сондықтан елге, жерге жанашырлығыңыз бөлек сізбен кеңесуді қалаған ем. Дәл осы арада шешіле салатын жайданжай жұмбақ емес бұл, күрмеуі қиын түйін. Оны көптің ортасында асықпай-аптықпай жіктеп-жіліктеп барып шешкен абзал. Иә, «жалғыз жүріп жол тапқанша, көппен бірге адас» деген, шаруашылықтың қисайған шаңырағын түзейтін де сол халық. – Жөн сөз. – «Жөн» десеңіз, жеке тірлік біте жатар, менімен бірге жүресіз, Махамбетовте өтетін жиынға қатысып, көптің мүддақасын тыңдаңыз. Реті келсе ой қозғап, пікір қосыңыз, несі бар, оның еш ерсілігі жоқ. Ертеде өзіңіз қолмен құрған шаруашылық, адамдары да таныс, жер, су жағдайы да алақаныңызда... Мұның барғанын ынты-шынтысымен қалаған әкімнің меселін қайтара алмай Өзбекбайдың тілі байланды. Білімді, ойлы жігіт алдыартын ақылмен орап, сылтау-себепке өткел бермей меккем құрсады. Енді оның айтқанынан қылаудай мін таппай шарасыз күйге түскеніне өкінгеннен не пайда? Сәлден соң әкімнің жәйлі «Волгасына» Жақсыбай екеуі қатар жайғасып Махамбетов ауылына бара жатты. Былай шыға Жақсыбай алдыңғы орындағы әкімге қарай иіле түсіп:

Жақсылық Рахматулла – Оңеке, алдымызда не күтіп тұрғанын бара көреміз, ал, қазіргі олжамыз Өзекең болды. «Бітер істің басына, жақсы келер қасына» дегендей, сапарымыздың ақыры қайырлы болатынын сезіп отырмын, – деді. – Біздің Жәкең ырым-жырымды көп айтатын тақуа болған. – Оңалбек артындағыларға иығын бұра әңгімені көңілді жалғастырып әкетті. – Партияның уағында жазатайым құдайды аузына алғандарды қызыл билетінен айырды, бата-тілек айтып бетін сипағанды маңынан қуды, ал, қазір өзі ораза тұтады, қайыр-садақаға да қолы ашық деп естимін. Бұл да болса екінің бірі жете бермейтін биіктік. Неге десеңіз. – Ол қолдау күткендей Өзбекбайға жүзін аудара сөйледі. – Біраз кадрлар суатқа бір ізбен барып, бір ізбен кері қайтатын үркек киіктердей дағдылы жолынан ауытқудан қорқа соғып, бүгінгі нарықтың қым-қуат тірлігіне араласпай ошарылып қалды. Ал, Жәкең сан шытырман соқпақтан өткен айлалы арлан тәрізді, әр кезде мылтықтың ұңғысы кезелген тұсты күні бұрын бағамдап, одан айналып өтеді де діттеген жеріне жетпей тынбайды. – Иә, «заманына қарай амалы» деген. Ыза жерден аттап өтетін Жәкеңдерді де мың құбылтып қойған уақыттың әлегі ғой. Әйтпесе біз құсап қазы-қарта, жал-жая жеп саяжайда жатпас па? Бірақ, кезінде құдайшылардың соңына құрық алып түсіп, енді қолына тәспі ұстағанын тәңірім қабылдаса жарар... – Әй, Өзбекбай, Оңекеңнің жол қысқарсын деп айтқан қалжыңын пайымдасаң нетті. Анау, құрдасың Әбсами екеуің қоғамның жұмысын ысырып қойып, қымыз-қымыран ішіп, домбыра шертіп жата беріңдер. Мен оған жатпын, бойда қуатым, сарқылмаса қызығым да, шұжығым да халыққа қызмет. Оңалбек заңгердің шамданып қалғанын аңдап, әңгіменің бағытын өзгертті. – Жиналыста пікір айтушыларды шектеп, уақыттан қыспаған абзал. Көңілдегісін ақтарсын, ауылдың келешегі ақиқат толғандырса халайық бір тоқтамға келер, «былай боламыз, мына жолмен жүргеніміз дұрыс» дер. Содан кейін барып, сол өздері қолай көрген дұрыс жолға бастайтын басшының атын атар. Кімді таңдайды, оны да өздерінің еркіне саламыз. – Бұл айта беретін демократияға келеді-ау, – деді Жақсыбай әкімді екі ұшты қостап. – Дегенмен осы күнгі бастығын да, мұның алдындағысын да өздері сайлап еді ғой, одан не шықты? Әркім өз әулетінің, руының намысын жыртып тұс-тұсқа лақса елден береке, бірлік кетеді. Бұл жағын да есептеген дұрыс шығар. – Әлбетте, ондай пәтуасыздыққа жол бермеу керек.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Оңеке деймін-ау, – Жақсыбай тағы бір ойдың құлағын көтерді. – Ауылдағылардан аузы күйген көпшілік осы жолы ауданнан сіздің орынбасарларыңыздың, немесе мекеме басшыларының біріне құда түссе қайтпексіз. Тіпті, мына Өзекеңді «тастап кетіңіз» десе ше? «Тәңір алғыр, тағы не пәлені бастады» деп Өзбекбай қозғалақтап қойды. – Жеребе ауданнан келгендердің біріне түссе маған да керегі сол, келісемін, сізді, не Өзекеңді атаса менің ойымнан шыққаны. – Оңеке, – Өзбекбай сөздің беталысынан шошынайын деді. – Жәкең екеуімізді әурелеп қайтесіз, ел ішінде қайраты ақылына сай неше алуан сайдауыттай жас та, көрген-білгені мол жасамыс та көп, кезек солардыкі. Мені ауызға алып, жұртқа пікір туғызбауыңызды өтінемін. – Көрерміз. Жастар жағы ауылдың билігін қолға алуға белін байлап тұрса сіздерге ақыл айтудан басқа не қалады? – Әп, бәрекелді, лайым солай болғай. Жақсыбай да әкімнің әлгідей сөз атымынан қаймығып қалған екен, соңғы түйінге жармаса кетті. * * * Машина даңғыраған үлкен жолдан бұрылып ауылдың сүрлеуіне түсті. Ауылмен екі аралықты жалғастырған осы жолды бір кезде Өзбекбай салдырғанын бүгінгі жастар білер ме екен. Дарияның тулаған ағысындай зулаған өмір-ай, десейші. Алпыс бесінші жылдың шілдесінде Киров атындағы колхозға төраға болып сайланғанда орда бұзар отыздың жуан ортасындағы әлеуетті жігіт шағы еді. Бұған дейін үш шаруашылықта агроном қызметінде істеп, біраз тәжірибе жинақтаған оны халықтың жатырқамай, жатсынбай қабылдағаны есінде. Содан бұл қызметті табан аудармай он жеті жыл атқарды. Осы жердің бұйырған дәмін татты, суын ішті, «көппен көрген ұлы той» демекші, елдің жақсылығына бірге қуанды, қайғысына бірге күйзелді, таңдырдың алға тартқан сыбағасын әрдайым тең бөлісуге тырысты. Құдайдан жасырмағанды кімнен жасырсын, кезінде осында келуге ықтиярсыз көндірген аупарткомның бірінші хатшысы Қонысбекке іштей ренжіп те жүрді. Кейін қат-қабат шаруаға ендеп кірген кезінде, ауылдың кәрі-жасымен түгел танысып ағайын-туыстай сыйласа бастаған мезетте, мойынға мінген міндеттің тереңінде күлбілтеленіп жатқан сол бір реніштің қаймақтай да мұзы, оймақтай да сызы қалмай түгел еріп, жоғалды. Шаруашылықтың бағы жанып, мұның абыройы аспандай берген сайын көз алдында өзін тәрбиелеп, алға жетелеген ағалардың мәртебесі биіктей түседі, олардың

Жақсылық Рахматулла алдындағы борышы қалыңдап, қарызы қомақтана бергендей болады... Оны қашан өтейді, немен қайтарады, бұл енді қырық жыл өтсе де жүректі оқтын-оқтын бұлқытып қойып, жанын сыздатып жүрген парыздың ең қасиеттісі, ең тереңі. Өткен күндерге еріксіз ой жүгірткен Өзбекбай өзі кемел жасқа келгенімен осынау ұзақ жыл атқа мінген шағында от пен судан қақпайлап, періштедей желеп-жебеген асыл ағаларының жақсылығын, бітім-болмысын бір сәтке де есінен шығарған емес. Ол өмір жолында құдіреті күшті тәңірдің тумысы бөлек тектілерді кездестіргеніне ғұмыр бойы риза. Олардың әрбірі бұл үшін сәулесі алысқа тараған шырағдан, тарихтың тұнып тұрған шежіресі, көшелі кісіліктің бекзаты. Кейінгі ұрпақ бұған қосыла ма, жоқ па ол өз құзіреті, ал Өзбекбайдың мұнан басқаша құбылтатын мінезі жоқ. Ол елу алтыншы жылы ауыл шаруашылығы техникумын тәмамдап, өзінің туып-өскен ауылына оралды. Әкесі Қали Ленин орденді малшы болатын. Осының алдында ғана ыңқыл-сыңқылы көбейіп, ғұмырының жарты ғасырын арнаған кәсібінен лажсыз қол суытқан. Бір жағынан бұған кемпірі Бибігүлдің «әл-қуатың барында бейнеттен қашқан жерің жоқ, құдай да, үкімет те бізге риза шығар, енді пенсияңа шығып, балаларыңның тапқан-таянғанын қанағат тұтсаңшы. Өзбекбай мен Әбутәліп аман тұрса, екеуміздің малымыз түгел» деген ақылы да қамшы болды. Өзбекбай отбасы ауыртпалығының енді бір өзіне қарағанын ұқты. Оған жолдаманы басқа жерге берген. Басқарма төрағасы Нұрыш бармақтай қара баланы қомсынбай қабылдады. Ол кезде Хрущевтің әмірімен ел жаппай жүгері өсіруге бет бұрған кез-тін. Төраға оқыған агрономды ауылда жүрген өзі қатарлы қыз-жігіттердің басын құрап, жүгеріші жастар бригадасын құруға жеккісі келді. Онысын жасырған жоқ, «жағдайыңды жасаймын, егістің билігін қолыңа ұстатамын, тек жүгерінің зобалаңынан құтқарсаң болды» деген, өзінің осы саяси науқанға ілесе алмай жүргеніне шағынып. Өзбекбай ләм деместен келісім берген. Алайда, екеуінің уәдесі аяқ астынан бұзылды. Ол үйіне келіп, ата-анасына Нұрышпен келісімін айтқанда Қали «жақсы бопты, балам, енді әулеттің иесі Ермаш туысыңа барып сәлем бер, кеңесін тыңдап, рұқсат сұрағаның жөн» деді. Ауылдың кәрі-жасы ол кезде әуелі ақсақалдардың, сосын беделді кісілердің батасын, келісімін алмайынша ойға алғанын бастамайды. Бұл ертеден келе жатқан тәртіп, қалыптасқан дәстүр болатын. Ермаш ауылнайлықтан ферма бастықтығына ауысқан, орта жастағы, қалың қабағы сұсты, әр сөзін саралап, салмақтап айтатын,

ДАЛА ТОЛҒАУЫ көргені де, көңілге түйгені де бірқанша, маңайына өтімді кісі-тін. Өзбекбайды тыңдап болғасын томаға тұйық қалпын бұзбай біраз ой теріп отырды. – Келешегіңді ойласаң, әзірше ауылға келме, – деді алдына жүгінген жігітке сынай қарап. – Қашан оң-солыңды түстеп, адам танығанша сыртта жүргенің мақұл. Мұнда ағайын-туыстың көңілін табамын деп білгеніңнен айрыласың, қадірің кетеді, «өзіміздің бала» атың қалмайды. Анау көрші ауылға бар. Оның деректірі Нағи сыйлы адам, өзі соғыс батыры, соған менен сәлем айта бар, басшылығын бермесе, қосшылығын берер. Аржағында бір нәрсе болса жерге тастамайды, тәрбиелеп адам етеді. Ертең мұндағы жүгерінің машақатымен алысып жүрген басқармаңа қайта барып менің сөзімді жеткіз, босатсын, жүгеріге қарайтын жүгіртпе агрономды өзі тауып алар. Ермаш «айттым бітті, кестім үзілді» дегендей, мұны сабырлы кейіпте шығарып салды. Әке мен шешеге де сол байлам қайтып түзеуге жатпайтын құранның аятындай болды. Кішкентайынан үлкеннің қас-қабағын бағып, ата-анасының алдын кесіп өтпейтін Өзбекбай жүгеріші жастар бригадасын құруға қаншама қызыққанымен амал жоқ, Нұрыштың рұқсатын әзер алып, соғыс батырының ауылына жөнелді. Мойындауы керек, ол дабысы алысқа тараған қызыл жұлдызды басқарманың өзін қалай қабылдайтынын ойлап жүрексініп, толқып барды. Зұлмат соғыста етегінен қан кешіп, Мәскеуден жер түбіндегі Берлинге дейінгі ажал аңдыған қиямет-қайым тар жол, тайғақ кешуден өткен адам үшін бұл кім, ең болмаса әскер қатарында да болмаған, бұйрықтың, тапсырманың не екенін білмейтін бозөкпе, піспеген көктүйнек. Ермаш туысының сәлемімен жұмыс берсін-ақ, өмірде әрі-сәрі қиындықтар ұшыраспай тұрмайды, бірде болмаса бірде шалыс басып сүріне қалса «соғыстың заңымен» жазалап жүрмесіне көзі жете ме? Адам болайын, қарияларыма нан табайын деп келіп, сорлап қалмаса нетті... Жоқ, бұл топшылағандай Нағи қанын ішіне тартып қазықтай қақайған қаһарманға ұқсамайды. Жүзінде жылы нұр бар, даусы қатқыл емес қоңыржай, өн-бойында өктемдіктің белгісі байқалмайтын, лебізі жағымды қарапайым ғана шағын адам екен. Зайыбы Күлбаршынның мінезі де жұмсақ, жатырқауды білмейтін ақкөңіл, есті әйел болды. Мұнымен бірге барған Жетен екеуін барынша сыйлап, «ішіңдер, жеңдер, қысылмаңдар» деп жалпылдап, жомарт пейілін жайды. – Оқыған маманға төбемізден жай береміз, – деді Нағи, кеңсеге келгенде Өзбекбайға, – «Білікті бірді, білімді мыңды жығады» деген. Дақылдың тұқымын сұрыптаудан бастап толып жатқан шаруаны ғылымға сүйеніп атқарсақ теріс пе? Әрі бұл көлденең шығынды азай-

Жақсылық Рахматулла тады, жердің тозуына жол бермейді, солай емес пе? Қысқасы, егіншілік мәдениетін көтеретін, өнім молшылығына жетуге себепкер болатын мына өзің тақылетті көзі ашық жастар. Әзірше бас агрономның қызметін атқара тұрасың, жұмысты алып кетерлік шамаң байқалса тағы көрерміз. Төраға іле-шала бас мамандарды жинап «Нәяты екі жүз гектар жоңышқаны қалай өсіруді білмей басымыз қатып жүр еді. Оған жүгері мен бидайдың көлемін көбейту тапсырмасы қосылып, алқымды қысып барады. Осының бәрін ұйымдастыратын оқыған-тоқығаны бар қолдыаяқтай пысық жігіт керек. Мына Өзбекбай Қалиұлын соған қолай көріп отырмын. Техникумды тәуір бітіріпті, өзі көрші ауылдың баласы, бірің аға, бірің замандас шығарсыздар, сыйласып, қарайласып жұмыс істеңдер» деді. Ол кісінің де басқарма төрағалығына сайланғанына алты айдай болыпты. Жұмыс әдепкі күннен-ақ өрттей қаулады. Өзбекбай мейманханадан берілген жатын жайына ілуде бір соққаны болмаса көбіне қырманда, егіншілер қосында түнейді, жұмсақ төсек, дәмді тамақ талғамайды, бұйырған ас-суын ішіп, қызметін жалғастыра берді. Табанынан оты шығып, жүгіріп жүрген қағылез агрономның пайымдылығын, білмегенін үйренуге деген ынта-ықыласын маңайындағылар ұнатты ма аз күнде байырғы танысындай сыр бөлісіп, шер тарқатысып, ақа-шақа араласып кетті. Батыр басқарма мұны аңғарып жүреді екен, екі айдай уақыт өткенде «үйсіз адамның күйі болмайды Өзбекбай, кемпір-шалыңды көшіріп ал, саған пәтер бөліп қойдық» деді. Бұл темірдей тәртіпті өзіне де, өзгеге де қойып, жұртты жұмысқа шарқ үйірген Нағидың сеніміне кіре бастағаны еді. Оның асау арғымақтай алып-ұшқан көңіліне күн шуағы қонып, төбесі көкке жеткендей әсерге бөленді, бірақ, басқарма қамқорлығының алдындағы жауапкершілігін де сезінбей қалмады. – Ермаш ағаның ақылын алғаным жөн болған екен, – деді ол әкесіне. – «Құласаң таудан құла» деген, батыр басқармамыз ұшы-қиыры жоқ жұмысқа салып қойды, аянатын, шегінетін жер жоқ. – Талабыңа Алла жар болғай. Адам асқар тауға құлау үшін шықпайды, өмірдің қызығын, арманының асылын көру үшін ұмтылады, – деді әкесі толғанып. Баласының бірер айда таралып, әдеттегіден қимылы ширап, ойөрісі кеңи түскеніне шүкіршілік еткен Қали мен Бибігүл ауылды түгел шақырып, қариялардан қоныс аударуға бата сұрады. – Жаратқан иеме екі дүниеде ризамын, – деген сонда Қали көпшілікке. – Тілегеніміз біреу болса пейілін тарылтпай жеті ұл сүйгізді, олардың үшеуі соғыстан оралмады, екеуін өзі қайтып алды. Ендігісі

ДАЛА ТОЛҒАУЫ мына Өзбекбай мен Әбутәліп. Кемпіріміз екеуміз қалған өмірімізді осылардың жолында мансұқ етеміз, қайда икемдесе солай қарай итеңдейміз. Қолдарыңда өскен Өзбекбайың азамат болып, қызметке тұрды. Қоныс-жайын сайлап, көшіріп әкетуге келді. Көшкенде Қоқан аспаймыз, мына тұрған «Қараөзекке» барамыз, батаңды бер, ақ жол тіле, ағайын. «Көкте, көгер, Қали, момынның ақысын құдай да жемейді, өзің жақсы болсаң қайда да құрметті боласың. Екі ұлыңның қызық, рахатын көр, аумиын» десті Ермаш бастаған ауылдастары. Сол жылы ылғи «ауданды жерге қаратып», төбесінен қиқу кетпей жүрген қараөзектіктер астықтың астында қалды, қойы егізден төлдеп, сиыры сүтті бұлақтай ағызды. Колхоздың жалпы жиналысында «Иттен сүйек қарыздар» болып, ел-жұрттың бетіне қарай алмай жүрген едік, – деді бас есепші Қазанғап. – Сегіз айда бүкіл борышты өтеп, жүз мың сом таза пайдаға шықтық. Тәртіп-талаптың қаттылығынан тапқан байлығымыз осындай. Күндіз күлкіден, түнде ұйқыдан айырған басқарма төрағасына алғысымызды айтсақ, бұл жеке басқа табыну емес, азаматтың мерейін көтеру, еңбегін елеу деп білейік». Жүз мың сом дегенің ол кезде қыруар қаржы болса, Нағи оны жүз тиынға баламады. «Жылына миллион сом пайда құрамасақ көзіміз ашылмайды, – деген еді ол сонда. – Он жылдық мектеп, жаңа балабақша, клуб, әйдік дүкен салу керек. Көшеге тас төсейміз, су құбырын тартамыз, үйленген жастарға әсем үй тұрғызып береміз. Қуатты тракторы мен жүрісті машиналар да ауадай қажет дүние. Ендеше, белді бекемдей түсіңдер, темір тәртіптің қысымы әлі алда». Шынында да төрт жылдың деңгейінде батыр басқарманың айтқаны айдай келді. Ол өзіне де, өзгеге де бірауық тыным бермеді, ойға шапты, қырға шапты мамандарды онда жұмсады, мұнда қуды, әйтеуір алған бетінен қайтпады. Ауылда мәдениет шырағын маздатар бірнеше ғимарат еңсе көтерді, кедейдің көйлегі жаңарды, алдына мал бітті, ұлын ұяға, қызын қияға қондырып көңілі көркейе түсті. Өзбекбайға Қараөзекте өткен жастық шағы әрдайым оттан да ыстық, судан да тұнық. Тамылжыған жаздың жаймашуақ күндеріндей жанын жадыратар сол кездерін ойға алса болды жүрегін шымырлатып тәтті бір сағыныштар кернейді, алыста қалған аяулы естеліктердің бір бетін қайталап ашқан сайын тірлікте бұрын-соңды байқалмаған өмірдің неше алған құпия-сырлары бедерленіп, айқындала, ашыла бергендей көрінеді. Ол қасиетті Досмағамбет бабасының қара шаңырағын бақыттың базарына кенелткен сүйікті жары Алмашпен осында жұп қосты.

Жақсылық Рахматулла Екі жастың көңілі мұнан көп бұрын, бірі техникумда, екіншісі дәрігерлік училищеде оқып жүргенде жарастық тапқан. Оған Өзбекбайдың жеңгесі Сараның қатысы болды. Сәкен Сейфуллиннің белгілі «Тар жол, тайғақ кешу» кітабында ұлт азаттық күресіне өмірін арнаған көптеген асқақ мұратты жандардың есімі аталса, солардың арасында Серікбай Ақаев та бар. Оның туған бауыры полковник Абдулла Ақаев елу жетінші жылға дейін Қызылордадағы әскери бөлімді басқарып тұрды. Аталас ағайыны болғандықтан Өзбекбай сол кісінің үйінде, ал Алмаш көршісі Ыдырыстыкінде жатып оқитын. Қайнысының жібі түзу, көркіне ақылы сай жар таңдауына тілектес Сара Алмаштың бойынан өзінің қадір тұтар қасиеттерінің біразын тапты. Ауыл жастарына тән ұяңдығы, үлкеннің алдында ізеттілігі, жан елжіретер бауырмалдығы қыз қадірін арттырып, талғампаз әйелдің назарын аударған-ды. Сонан ол жігіт пен қыздың арасын жалғайтын мөлдір сезімнің шырағын тұтатуға бар өнерін салды. Онысы заяға кетпеді, жыл жүзі ауғаннан кейін арманы тұнық жастардың арасында алғаусыз адал сүйіспеншіліктің гүлі қауыз жарды. Екеуі ата-ананың бәтесімен үйленді, алғашқы нәресте сүйді, балдай тәтті қуанышты сәттерді еншілеп, өмірдің ұзақ жолына бет түзеді. Кемпір мен шал немересі Маратты бауырына басты, онан кейінгі Мұрат та солардың билігіне көшті. Өзбекбай партияға осы жерде өтті. Қоғамдық жұмыс төркінінде жұмысшылар комитетін басқарды, алдымен ауылдық, сосын аудандық Кеңеске депутат, аупарткомның пленум мүшелігіне сайланды. Оны абырой мен бедел өзді-өздігінен тапқан жоқ, оған ісіне мығымдығы, ортасына жайлы қарым-қатынасы мінезінің жағымдылығы арқасында жетті. Жігерлі, тындырымды, ретті жерінде сөз кезегін жібермейтін өжет, орамды жасты басқарма төрағасы бірыңғай шаруа басты ғып жұмысқа жегіп қоймай «көрсін, білсін» деп, мәдени-көпшілік, саяси шараларды ұйымдастыруға, ауылға келген қызметі, өнері, ойы жоғары кісілермен араласуға икемдеді. Табиғатында зейінді Өзбекбай қай нәрсеге жанасып кетсе де оның мәнісін тез аңғарып, сырын оп-оңай меңгеріп алатын-ды. Осындай қасиетімен аудан басшылығындағы азаматтарға да оңды жігіт атанды. Тереңөзек аупарткомының бірінші хатшысы Нұрқасым Қараөзекке жиі келетін. Социалистік Еңбек Ері, әрі ауданның басшысы болса да ол кісі мүлдем қарапайым, жұртты қызметіне байланысты емес, адамгершілік қасиетіне қарай бағалайтын, парасатты, аузы батыл, санасы сергек, майдалығы жоқ, кесек бітімді азамат еді. Басқарма төрағасы Нағи екеуінің мінезінде, өмірге көзқарасында көп жарастық барын Өзбекбай әрдайым айырып жүрді. Екі мықтыға қызмет

ДАЛА ТОЛҒАУЫ жасаған кездерінде байқағаны – олар оңаша қалғанда біріне бірі терең сыйластықтан, жақын туыстарда ғана кездесетін бауырмалдық ізеттіліктен әсте айнымайтындығы. Бастан өткерген тарихты алмакезек қозғап, қиналғанда адал пиғылын ерен танытқан жолдастарын ілтипатпен еске алады, елдің келешегі жайлы мағыналы болжамдар айтады, ал біреуді даттап, әжуалап, кемсітіп сөйлегендерін көрген де, естіген де емес. Өзбекбай үшін жұлдызды ағаларының жанында отырып, әңгімесін тыңдау бір ғанибет шақтар еді, жансарайының пәркін ашқан таңғы қоңыр самалдай жағымды сұхбаттар оның ойын толыстырып, ұғымын кеңейте түсетін. Сыр елінің перзенті болмағанымен Нұрқасымның аудан мен облысқа бір кісідей қызметі сіңді. Үлкен жиындарда күлтелектемей, жоғары басшыларға жалтақтамай ауылдың ахуалын нақпа-нақ, боямасыз баяндап беретін және де кінәліні тұспалдамай тура нұсқайтын, кемшілікті түзетудің көкейге қонымды тәсілін алға тартатын. Сол ашықтығы, батылдығы көбіне-көп халықтың мүддесімен орайласып жатқандықтан оған «сенікі теріс» деп қасқайып қарсы тұратындар сирек. Ерді кебенек ішінен танитын халық «Нұрқасым олай депті, былай депті» дегендей, неше түрлі ұнамды аңыз-әңгімелерді таратып жатса онысы қисынға соғады. Партияның дәуірлеп тұрған тұсында ауылды ауылға, ауданды ауданға, облыстарды өлкеге біріктіру, қайта тарату, шаруашылықтарды шоғырландыру, кәсіптік салаларға бейімдеу тәрізді неше алуан жұмыстар жүрді. Жердің ерекшелігін, елдің атам заманнан бергі қалыптасқан тарихи дәстүрін, әдет-ғұрпын елеп-ескермей жасалған өзгерістер шаруа күйттеген халықтың тұрмысын күйзелтіп жатқанымен билік биігіндегілер жоспарлы бағытынан айнымады, бір ауыз шешіммен бүкіл аймақтың тағдырын қақпақылға салды. Өндірісі, кен байлығы, өзіндік су қамбасы жоқ Сыр бойының келешегіне күмән келтіру сол уақытта пайда болды. Партия көрегендерінің күш алғандығы соншалықты, «Қызылорда дербес облыс бола алмайды, оның жерін Шымкент пен Ақтөбеге бөліп беру керек» деген ұсыныстар Алматы мен Мәскеудің төріне тамыр жайды. Осы болжамдарды анықтау мақсатында Сырға Орталық Комитетінің хатшысы Беляев келді. Ол тексеру жұмысын әуелі ауданнан бастады. Мәртебелі өкілді әлбетте бірінші хатшы Бердіқұлов қарсы алды. Нұрқасым орысшаға жатық болмаса да Беляевпен ә дегеннен ұғысып, еркін сөйлесіп кетті. Орталық Комитет хатшысының жанарынан жасып, қимылынан құлап-сүрінген облыстың басшылары оның ермінезділігінен қауіптеніп алдын ала «Аңдамай сөйлеген ауырмай өледі» деген, өз арамыздағы шешендігіңді келгендерге та-

Жақсылық Рахматулла нытып алсаң өзің де, біз де қырылып қаламыз, байқа, екі елі ауызыңа ие бол» деп қайта-қайта шегелеген. Беляевпен кездескен заматта бұл ескертудің бәрі ұмыт болды. Шаруашылықтарды аралап жүргенде Нұрқасым құдай берген мінезден айнып, қылпылдап-жылпылдамады, егінді, суды, ауылдың жай-күйін бұлтақтамай баяндап, өкілдің ынтасы ауған жайларды көрсетті, мәнісін ашты, ойын өрді. Бір колхоздың егіндігін аралап келе жатқанда алдарынан ағаш көпір кездесті. Ол көпір деген аты болмаса екі басын қамти тасталған қос бөрене өткел еді. Машинаның алдыңғы орындығында отырған Беляев мұны көргенде әбіржіп, көлікті тоқтатады. Жерге аяғы тигенде жанындағы бірінші хатшыға «Міне, жолдас герой, сіздің социализм мен коммунизмнің арасын жалғастырған әрекетіңіздің сиқы осы» дейді өткелді иегімен нұсқап. Сонда Нұрқасым ойланып жатпастан «Мүмкін, жолдас Беляев, бірақ дәл қазір социализм көпірінен бізбен бірге өтуіңізге тура келеді. Басқа жол жоқ» деді. Оның тауып айтқан жауабына риза болған өкіл «Иә, амал не, бірге өтеміз» деп бөренеге аяқ басады. Сол сапарында Беляев ауылдардың мәдениетіне көңілі толмағанын да білдіріп, облысты тарату ойын бекемдей түскен. Осы жерде де Нұрқасымның «Сыр бойының халқы егін мен мал өсіруге ежелден бейімделген, егер облыс таратылса, күн көріс қамын күйттеген ел отыз жетінші жылғыдай анау Өзбекстан мен Қарақалпаққа ауып кетеді» деген сөзі оның бұл пікірін күрт өзгертті. Маркстік-лениндік қағидамен жүретін хатшы Қызылорданың шаруашылық жағдайына өзгеріс ендірем деп ұлттық мәселенің шапанын жыртып алса, мұның ақыры өзіне абырой әпермейтінін сезеді. Беляевтің көзқарасын бұруға ықпал жасаған Бердіқұловтың тереңдігіне тәнті болған Өзбекбай оны елін, жерін қорғаған ертедегі батырлардан кем көрмеді. Іштей «Нұрқасым мен Нағидай батыр атанбасам да, тәңірім маған жақсылардың жолын берсе игі» деп армандады, тілек тіледі. Ол Нұрқасымның ұрымтал тұстарда ешкімге есесін жібермей ұтқыр, дәлелді, дәмді сөйлеп, көпті өзіне аударып әкететін дарындылығына әр кезде қызықты. Алпыс екінші жылы Сырдария мен Тереңөзек аудандарының біріктірілуіне сәйкес партия конференциясы өтті. Осының алдында «Бердіқұлов басқа қызметке кетеді-мыс» дегендей сыбыс шығып, көпшілік алаңдап жүрген. Жел тұрмаса шөптің басы қимылдаған ба, конференцияда сол қауесет шындыққа айналды. Азулы хатшының тісі батқандардан күн ілгері топ құрылып Нұрқасымды сілкілеп алу тапсырылған екен. Әуелі дайындалғандардың арасынан батыр атағы бар, бір колхоздың төрағасы мінбеге шықты. Қанша де-

ДАЛА ТОЛҒАУЫ генде жалған айыптаудың уыты, әсері болған ба, оның дәлелдеріне көпшілік иланбай қалды. «Мен соғыста қан кешіп ел қорғадым, ерлігімді бағалап партия жылпостары жоқтан барды талап етіп, абыройымды төкті. Кімнің кім екенін ажыратпайды, ол үшін жауды күйреткен батыр да бір, кетпен ұстаған қатын да бір» деген еді ол. Мұнан кейін жазып берген қағазын ежелеп әзер оқыған сауыншы әйел «Бердіқұлов қартайған адам, еңбекші әйелдерге көз қырын салмайды, сауын фермасына барғанда қыз-келіншектердің көңіл күйін емес, қараң қалғыр қара сиырдың жағдайын сұрайды» деп кінәлады. Алайда хатшының қандай кісі екенін білетіндердің пікірі басым түсіп жатты. Бердіқұловқа сөз кезегі тигенде әлгі колхоз төрағасына «Жолдас, сен адам атып жұлдыз алсаң мен еңбектің ащы-тұщысын таңдайыма татып жұлдыз алдым. Қолым қаннан, арым арамдықтан ада, жұмыста қатал болсам, ол халықты ойлағаным. Ал, сіздің батырлығыңызды ескеріп, колхозды таратып жіберуге коммунистер келісіп жатса мен тоқтадым» дегенде жиындағылар жел шайқап өткендей дүр етіп, толқып барып басылды. Нұрқасым онан әрі «Қыз-келіншектерге қарамағаным рас болса, қартаяйын деген шығармын, бірақ қызметке қартайғаным жоқ әзірге» деп сауыншы отырған тұсқа әзілдей жымиғанда көпшілік өтімді сөзге көңілді қол соқты. Бердіқұлов туған жері Алматының іргесіндегі Калинин атындағы колхозға қоныс аударып, сонда әл-ауқаты сарқылғанша басқарма төрағасы болды. Өзбекбай көп жылдан соң жолы түсіп сәлем бере барғаныңда жақсы ағасы оны Сыр бойынан келген інісіндей хан көтеріп, құрмет көрсетті. Елдің жағдайын ежіктеп сұрап, өткенді құмарта есіне алды. «Сыр елінің жайсаң мінезіне, жоққа да, барға да қанағатшыл пейіліне, сондай киелі жердің азды-көпті дәмін татуды бұйыртқан тағдырыма ризамын» дегенді ол тереңнен тебіреніп. Нұрқасым дүниеден өткенде арысын ардақтаған жерлестері колхозға оның атын берді. Аудан басшылығы алмасқаннан кейін Қараөзектегі өмір ағысы өзгерді. Алпысыншы жылы ол ері мойнына кеткен Қарауылтөбе шаруашылығымен біріктірілді. Бұл қараөзектіктердің еркінен тыс, партияның күштеуімен болған жағдай-ды. Нағи әуелден жергілікті басшылардың шешіміне үзілді-кесілді қарсы шықты. «Екеуінің кәсібі екі басқа, – деді ол. – Қарауылтөбе тұқым шаруашылығына бейімделсе, Қараөзек мал өсіреді. Бірін сақтаймыз деп, екіншісін құртып аламыз». Бірақ, оның дәлелімен аупартком да, обком да санаспады. Облыстың партия комитетінің бірінші хатшысы Ғұбайділдә Қарауылтөбенің басқарма бастығымен кезінде бірге оқығандықтан ба, жоқ екі ауылдың

Жақсылық Рахматулла ерекшелігіне қанық болмағандығынан ба Нағидың ақылына құлақ аспады, қайта «Партия ешқашан да қателескен емес және қателеспейді де. Оның шешіміне күдік келтіргендер біздің қатарымызда жүрмейді. Әттең алтын жұлдызыңды құрметтеймін, немесе мынадай теріс көзқарасыңыз үшін сыбағаңызды берер едім. «Батыр бір оқтық» деген мәтелді ұмытпағайсыз» деп, өзіне қауіп байлады. Адалын айтамын деп арындап қалған Нағи хатшының ызғарынан ықпады, әділдік іздеп, араша сұрап Министрлер Кеңесінің төрағасы Қонаевқа қараөзектіктердің мүддақасын жеткізуге асықты. Бұл құпия тапсырманы орындау Өзбекбайға жүктелген-ді. Алайда үміт ақталмады, еңбек заяға кетті, ол астанаға барғанға дейін үкімет басшысы екі колхозды қосу құжатына қолын қойып, мөрін басып жіберген екен. Нағи колхоз басқармалығынан түсіп, облыстық мал бордақылау тресіне деректір болып тағайындалды. Әйткенмен «қырсық бір айналдырса, шыр айналдырады» емес пе, мұнда ол бір жылға жетер-жетпес уақыт қызмет істеді. Трестің бұрыннан қордаланып жабылған былығы мен шылығын жасырып қалуға ар-ұяты жібермеді, басшыларға болған жайды анықтап айтты. Мұнысы тағы да өзіне сор болып жабысты, «пиғылы бұзық» атанды. Артынша айып тағып партиядан шығарды, қызметінен аластады. Жағдай қиянға айналды, трестің мәселесіне заң орындары шұқшиып тергеу, тексеру, түсінік алу көбейді. Болмашы нәрсені желеулеп ар-намысқа тиетіндер шықты. Кезінде жанына жанасып жүретін көп жолдас енді Нағидан іргесін ашып, аулақтай түсті. Арыстай азамат мұның бәріне сыр бермей өзін қаншалық шалқақ ұстауға тырысқанымен іштей тынып уайым шекті, айдынды, ақжарқын мінезіне томаға тұйықтық енді. Өзбекбай тәрбиесін, тәлімін көрген ағаның жан сарайында шымырлап жатқан мұң-нала сезімін қалтқысыз қабылдап, оның дертін жазудың шарасын іздеп шарқ ұрды. Ол жағдайын түсіндіріп Орталық Комитетке хат жіберіп еді, одан қайран болмады. Соған налыған Нағи «Алматыда Юсупов тұрғанда мені ешкім есіркей қоймас» деді Өзбекбайға, бұл білмейтін сырдың ұштығын суыртпақтап. «Неге?» Мұның сауалына сырбаз жымиып бір кездегі оқиғаны шетпұшпақтай әңгімеледі. Сол жылы Бөрібай тұсынан сең буып, Сырдария өзені кемерінен асқанда Қызылорда маңы топан судың астында қалды. Жүздеген шақырым аймақ көлкіген көк теңізге айналып, елді мекендер малжанымен харап болды. Облыс орталығына лап қойған тасқынға тосқауыл қоюға төңіректегі бүкіл халықтың күші біріктіріліп, бұрынсоңды басқа түспеген зұлмат тірлік қыж-қыж қайнап жатқанда өлкелік комитеттің бірінші хатшысы Юсупов келмей ме. Бөрібайды бөгеудің

ДАЛА ТОЛҒАУЫ басы-қасында зыр қағып жүрген Нағиды сыртекі білетін ол келген бойда сыралғы құрдасын кезіктіргендей үйіріп әкетеді. Ұстараның жүзіндей қылпылдаған өзге дөкейлер шетке ысырылып, жайына қалады. Өлкенің әміршісі қайда барса да оны жанынан бір елі алшақтамай алып жүреді, дастарқан басындағы тілек шарабын жұлдызды басқарманың есенсаулығы үшін көтереді, әзіл-қалжыңын тежемей әңгіме-дүкен құрып, еркін отырады. Қызылорда қаласы түгілі байтақ Сыр бойы түгел су астында қалса да мәртебелі қонақтың көңілін табуға жанын салған ел басшылары қоғадай жапырылып, құрақ ұшады, жағынып жақсы атанудың неше алуан амал-айласын қарастырып бағады. Бөрібайдың бір қалтарысына хан ордасындай жиһаздап ақ үй тігеді, ішкі-сыртқы қызметке сылаңдаған сұлу қыз-келіншектерді қойып, әнші-күйшілерді жинайды. Кешке қарай апат аймағын аралап «шаршап» қайтқан хатшы оңаша отауға түскенде жұмаққа кіргендей сезінеді. Жезтаңдай жыраулар оның атақ-абыройын дәріптеп өлең арнайды, үкісі үлпілдеген перизаттар жүрек қылын дірілдете сызылтып ән салады, қыпша белі майысып бимен арбайды, күймен еліктіреді. Төрт құбыласы түгелденгендей масаттанған құдіретті қонақ алдына келген шараптан да, арақтан да тартынбайды, еркін сілтеп, Нағи бастаған бірер басшыларды да қабағымен қабатына алады, «ішпейтін ем, сырқатым бар еді» дегендерін лауазымына қарамай табан астында дастарқан басынан қуып жібереді. Сол отырыстың аяғында көкпарға жарамай қалғандар түгел есіктен шығып, қасында Нағи ғана қалыпты. Шамадан тыс ішілген шараптың қызуы Юсуповтың әйелге ынтығын қоздырмай ма, жанында үлбіреп отырған Нәзігүлдің аш беліне қайта-қайта қол жүгіртіп, әдептен ауа береді. Мұны байқаған Нағи хатшының абыройын ойлап, көңілін басқа жаққа бұруға әлектенеді, әйтсе де онысынан түк шықпайды. Келіншегі құрғыр да өлке билеушісінің еркіне ыңғайланып сиқырлы қылығымен наздана түседі, онсыз да лап етіп жануға қалған ләззат шырағын жанарымен шарпып, демімен үрлеп лаулатуға асығатын сыңайлы. Нағи серіктесіне қонақ кәде жасауға ұсыныс етеді. Екеуі тысқа шыққанда «Біздің ұйғырда үй иесі құрметті мейманының қалауын орындайды, соны білемісің, қазағым?» дейді ғой хатшы, әлгі келіншекте көңілі барын тұспалдап. «Ал, бізде сыйлы мейманға төрінің төбесінен орын береді, бірақ қойнына қатын салмайды» депті ол сонда, сөз есесін жібермей. Масаң болғанымен Нағи лебізін ауырлап қалған хатшы «Сырдың жігіттері сегіз қырлы деуші еді, онысы бекер болды. Әзілге олай, сезімге шолақ көптің бірі екенсің. Әйда, кет, қатының да, өзің де құры» дейді ызбарлана кейіп. Күні бойы елпілдеп көрсеткен қошеметсыйына алған алғысын естігенде Нағидың көңілі әлем-жәлем құлазып

Жақсылық Рахматулла қалады. «Аяз әліңді, құмырсқа жолыңды біл» дегенді ұмытып өлкенің билеушісіне ауылдағы құрдасындай тым еркінсіп кеткеніне бармағын тістейді. Айтылған сөз атылған оқ, енді оны екеуі де қайтара алмайды. «Қап, – дейді Нағи күйіп-пісіп. – Сол қылмыңдаған найсаптың көзін әуелде неге құртпадым. Ау, бірімен-бірі тіл табысып жатса тоқалын қызғанған қауқарсыз шалдай менікі не қазымырлық?». Ол аяғын шалыс басып үйге беттеген хатшының соңына ілесті. Кенет мәртебелі қонақ табалдырықтан аттай бере маңдайшаға шекесін сарт еткізіп соғып алғаны. Нағи асып-сасып қолтығынан сүйемелдеуге ұмтылып еді, анау қолын кейін серпіп жіберіп ішке өтті. Босағада сызылып тұрған Нәзігүлмен бірер келіншек болған жайдан шошып кетіп, іше-шала «Аға, ағалап» Юсуповты қаумалап әкетті. Әне-міне дегенше дәрігер келді, хатшының көмекшісі Нағидан өзгелерді түгел сыртқа шығарып жіберді. Төсекте маңдайына қолын қойып тым-тырыс жатқан «ауруға» ем-домын жасаған дәрігер «қапа болмаңыз, уайымдамаңыз, ештеңе етпейді, азанға дейін құлан-таза айығып кетесіз» деп басу айтты. Ал, Нағи болса осының бәріне бір өзі айыпты адамдай таң атқанша көз ілмей шықты. Юсупов ертеңіне қала басшыларына қысқа тапсырмалар берді де сызданған қалпында аттанып кетті. Нағиға көз қырын да салмады. «Бастықпен араңыздан мысық жүгіріп өтті ме, не болды? Кеше әмпей-жәмпей ауыз жаласып отырғандарыңызға қарап тасқын шайған құрылыстарды қалпына келтіруге біраз қаржы алатын болдық деп дәметіп ем, Юсуповтың аузынан көмек түгілі жылы сөз де шықпады, бұл қалай? – деді қала парткомының жетекшісі аңтарылып. – Мысық та, ит те жүгіре қойған жоқ, – деді оған Нағи сыр алдырмай. – Уәде бермесе білгені бар шығар. Бөрібайды өлкенің көмегінсіз өзіміз жөндейміз де. – Әй, қайдам, бастықтың қабағы қатты, мүйіз сұрап жүргенде құлақтан айрылмасақ нетті. Қызылорда сапарының қорытындысын шығаруға мұршасы болмады ма, жоқ өзінің қылығы елге жайылып, абыройсыз боламын деп секемденді ме Юсупов сол кеткеннен мол кетті. Арада көп уақыт өтпей ол республика Орталық Комитетінің бірінші хатшылығына сайланды. Нағидың Алматыдан қайырым күтпейтініне осындай себеп бар-ды. Қараөзек пен Қарауылтөбенің бірігуі еш нәтиже бермеді. Жаңа басшы табыстың негізгі көзі мал шаруашылығының қалыптасқан жүйесін ыдыратып алды. Өзбекбайдың пайымдауынша мамандар арасында шаруақорлық, есепшілік бірте-бірте селкеу тартып, пайдакүнемдік, ұсақтық пиғыл көрініс бере бастады. Басқарма қатықсыз қара көже

ДАЛА ТОЛҒАУЫ ішіп, ішегі шұрқыраған қарауылтөбеліктерді әлдендіруге бүйрегі бұрды да тұрды. Анау деді, мынау деді, әйтеуір бір себеп тауып қойдың құттысын, сиырдың сүттісін солардың мұқтажына икемдеді. «Мал көрмеген қуалап өлтіреді» дегендей, өмірінде маңдайына тышқақ лақ бітпеген тыраш диқандар малдың жайын білген бе, бақташының сиыры бар бір жазда өттен қырылды, қойшының қозысы қотыр, жылқышының құлыны соқыр болып, шаруаның қыры қашты. Қараөзектіктердің аспандаған абыройын бір пәсте еңіске қарай құлдыратқан пәтуасыз тірліктер өзге салалардан да қылаң берді, етегіне сүрінген бастықты жөндем ақылмен демейтіндер сұйылып, пыш-пыш өсек таратып, сырттай әжуалайтындар көбейді. Ауданға арқа тіреп одырайғанымен ауылдағы көптің көкейіндегісін тыңдауға олақ басқарма төрағасының меселін жықты, өрекпіген көңілдің желігін басып, миын атала қылып жіберуге айналды. Жоспардың орындалуына қатты қарайтын партия Қараөзектегі берекесіздікке амалсыз бетін бұрды, аупартком бюросы басқарма төрағасынан бұрын партия ұйымының жетекшісін, одан коммунист мамандарды сын табысына балықтай шыжғырып «саяси тәубасына» келтірді, одан болмаған соң бірер ферма бастығының «жал-құйрығын күзеп» соңына қызыл жағалыны салды. Отызыншы жылдардағы қуғынсүргіннің дәмін татқандар жағдайдың мұндай беталысынан секемденіп ашық аспаны тұмандана түскен ауылдан ың-шыңсыз жылыстауға желеу іздей бастағанда аупартком пәрменімен екі ұжымшар қайта бөлінді. Ал, Нағидың жағдайы не болды деңіз? Қызыл билеттен айрылған жұлдызды азаматқа аудан мен облыста жылы қабақ танытқан басшы табылмады, қайта «бәледен машайық қашыпты» дегендей, бағы бүтін кезде үзеңгі жолдас болғандар ақыл бермек былай тұрсын оның хәлін сұраудан да тайқыды. Ондайда Нағи «Дүниеде бірде алдын, бірде артын берер опасыз» деген осы-ау, «Өзбекбай, басыңа күн түскенде шілдің боғындай шашырап кетер жарамсақ, достардан сақтанғайсың» деп іштегі дертін қозғайтын. Мұнысы әрі «менің тағдырымнан сабақ ал» дегенді ұқтыратын. Прокурор тергеушісінің қайта-қайта шақырып, қисыны келмейтін сұрақтармен шатастыруға әлектенгені Нағидың төзімін тауыса түсті. Енді ол бейсауыт жүрістен, әңгіме-сөзден тыйылып, оңаша, елеусіз қалуға тырысты. Бір күні «Өзбекбай шырағым, – деді ол терең күрсініп, – Інілік ізетіңе ризамын, маған жүгіріп келе бермей қызметіңді дұрыс атқар, жұрт аяғымен емес аузымен жүреді, сөзге ілікпе. Менің Қазақстан басшыларынан көңілім қалды, не де болса Мәскеуге жүгінгім бар. Соғыс уағында мына жұлдызды маршал Малиновскийдің қолынан

Жақсылық Рахматулла алып едім, қазір сол қорғаныс министрі ғой, мұңымды жеткізе алсам кешегі батырын көп шәуілдектің талауына тастамас, көмектесер деп үміттенем». «Солай етіңіз, құдай біледі, жолыңыз болады, – деді сонда Өзбекбай тілеулі көңілінің қуанышын жеткізуге асығып. – Тездетіп жүріп кетіңіз, өзім шығарып саламын». Ресей астанасына мемлекеттік қауіпті қылмыскердей жасырын аттанған Нағи арада бір ай өткенде кеудесіне тағы бір қызыл жұлдыз таққаннан бетер шаттанып оралды. «Қорғаныс министріне қалай жолыққанымды айтып жатпайақ қояйын, тоқетері мәселем үш күнде шешілді. Партия билетімді қайтып аламын, арамзалардың аузына құм құйылған шығар. Енді маған алаңдама, айналайын, келешегіңді ойла», – деді ол Өзбекбайға мейірім шуағын төгіп. Өн-бойын қарыған қақаған қыстың аязындай зілмаурын күндердің мұзы жібіп, көңілдің ажары ашылды. Жанған оттай лапылдаған ұрма, қызу қанды жас жігіттің мінезіне ұстамдылық, ақ пен қараны айыруға пайымдылық әкелген бұл оқиға жылдар өтсе де көмескі тартпай, жүректегі аяулы сырдың бірі болып қалды. Қараөзектің қойнауынан мал, жайлауынан сән, егінінен мән кетіп, ауызбірліктің сүттей ұйыған қаймағы іріді. Үлкеннің алдынан көлденең өтпейтін жастар сәл нәрсеге шарбаяқтап бетімен лақса, іскер мамандар бастықтарға жақпай қалудан сақтанып, көз жеткен ісінің барысын түзеуден тартыншақтады, басқарма мүшелерінің өзі біріне-бірі алакөзденіп қыңыр шапты. Әлбетте, бұл ахуал Өзбекбайдың көңіл-күйіне әсер етті, күнделікті жұмысынан алған жан рахаты жартыкештеніп айналасына селсоқ, самарқау қарайтын мінез тапты. Оның да, өзгелердің де қуанышы мен үміті, ауылдың абыройын әуелетіп биікке шығаруға деген құштар-қайраты жұлдызды басқармамен бірге кетіп, енді тіршіліктің қызығы ұйық басқан бұлақтың көзіндей сібіздеп сарқыла түскендей ме, өзі. «Қыдыр қырықтың біріне ғана қонады» деген анық-ау, ауылдың ырысы Нағи екен де» деп, Қали мен Бибігүл Қараөзектің тамырына құрт түскен ағаштай күннен-күнге солып бара жатқанын өздері құдіреттей қадір тұтатын адамымен байланыстарын әңгімелегенде Өзбекбай бұған үнсіз келісетін. «Енді не болмақ?» деп екі ұдай ойда жүргенінде мұның өзі міндетіне пысықтығын білетін ауатком мен ауыл шаруашылығы басқармасының басшылары «Жетікөл» мал бордақылау шаруашылығына бас агрономдық қызметке баруға кеңес берді. Бұл ұсынысты өзі де, кемпір-шалы да құп алды. Қараөзектіктер туысындай аяқ-табағы араласып, әңгіме-сөзі жарасып кеткен момын шаруа отбасымен қимай қоштасты.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ «Жетікөл» шаруашылығының тірлігіне белін буып кіріскен Өзбекбайға жаңа қоныстың дәм-тұзы ұзағынан бұйырмады, оны аупартком бюросы коммунист агроном ретінде өзге күріш шаруашылығына жіберді. Сырдария мен Тереңөзек аудандары біріктірілген жылы мұндағы диқандар қырманын қызылға бөктіруге әлдері келмей қалыпты. Егіннің суын білгенімен дәрісін тауып берудің жөнін білмеген бе, әлде жиынтерімді кешеуілдетіп, егінді сабағында шашып, қарға-құзғынға жегізген бе, қалай дегенде де көңіл толарлықтай әрекет болмаған. Күрішті ең көп егетін, өнімді ең көп беретін облыстың «күріш фабрикасы» атанған шаруашылық коммунистерінің жауапкершілігін көтеру шарасын белгілеген обком бюросының қаулысымен кадрларға зобалаң туғанда бас агрономдық қызметке келген Өзбекбайға жоғарыдан да, төменнен де «не істей қояды екен?» деп аңдысын аңдыған міншіл-сыншыл көздер инедей қадалды. Құдай қарасты ма, жоқ ауылдың тайлы-тұяғына шейін арқа еті арша, борбай еті борша болып, егіннің шаруасын жайғауға жанын салған бейнетінен бе екі жыл қатарынан күріш бітік шықты, шаруашылықтың да, үй-үйдің де қамбасына астық сыймай кетті. Күріштің көлемі үш жарым мың гектарға ұлғайып, жұмыстың делебесін қоздырып, жүгін батпандатқан бас агрономның сол күзгі дедек қағып жүгірген кейпін, ала-сапыран ой-қиялын сипаттаудың өзі қиын-ды. «Мына түрімен орақтың аяғына жетсе жақсы, әй қайдам, мың жерден жас болғанымен жаны темірден жаралмаған шығар» дескендер баршылық еді, дегенде ауылдың көшелі қариялары «Қалидың бармақтай ұлы сырықтай азаматтардың істемегенін істеп жүр, өзі болайын деп тұрған бала екен» деп сүйінгенін білдіріп жатты. Аупарткомның бірінші хатшысы Қонысбек не болса соған күйіппісіп, әшейіннен-әшейін кісіге соқтықпайтын, сөздің жөнін, істің төркінін айыра білетін алды тар, арты кең адам-ды. Күріштің дәні қамырланып, реңкі қаракүрең тарта бергенде шаруашылықты көруге келді. Деректір сырқаттанып жатқандықтан жол басшылыққа Өзбекбайды ертіп, егінді аралады. Ол ойлаған: «үлкен кісінің бізден де басқа жұмысы жетерлік қой, күріштің шет жағын шолып қайтар» деген. Бірақ былай шыққан соң бұл жорамалы теріске шықты. Шаруа адамындай ықшам киініп алған хатшы күріштікке жеткен бойда өзге дүниені ұмытты, бар ықылас-пейілі жайқалған егінге ауды, дақылдың бойын, басын, суын өлшеді, диқандардан тұқым жерге түскен күннен бастап істелген әр жұмыстың бүге-шүгесіне дейін тәптіштеп сұрады, өзінің пікірін, ақылын айтты. Ұрыспай-сөкпей қателігін дәлелмен көрсетіп мойындатқанына Өзбекбай риза болды. Қонысбек екі күн қатарынан таң ала кеугімде келіп, көз байланғана дейін егіннің ұлтарақтай бөлігін

Жақсылық Рахматулла қалдырмай түгел аралап шыққанда бас агроном хатшының күріш жағдайына әбден қанық екеніне шүбәсіз сенді. «Япырмай, оқыдық, күндіз-түні басы-қасында жүрміз деп бекер мардымсиды екенбіз. Мына кісінің білімі де, тәжірибесі де бөлек қой» деді қайран қалып, әрі өзінің бойындағы байқалмай жүрген қабілеттің шама-шарқын барлап. Шаруашылықтың жағдайымен танысудың соңында өткен жиналыста хатшы көрген-білгендеріне тоқтала келе «Жақсы маманы бар ауылдың дастарқанынан нан үзілмейді. Сіздердің бас агрономыңыз Өзбекбай тиянақты маман, ізденуге, үйренуге ықыласты жігіт екен. Енді жас деп қомсынбай егінді соның нұсқауымен өсіруге талап қылған жөн» дегенде мақтауды күтпеген ол нарттай қызарып кетті. Алғашқы ұстазы Нағи ризалығын қас-қабағымен аңғартқаны болмаса бетіне бадырайтып айтқан емес, ал, бұл кісі тамам көптің көзінше көтермеледі. – Қазантаевтың көңілінен шыққан адамды көрмеп едік, – деді партком хатшысы бұған ертесіне, қостағаны не қызғанғаны белгісіз. – Саған ықыласы қатты ауыпты, өзгеміз далада қалдық, ойнаған-күлгеніміз сенің арқаң болды. Орден тағасың, костюміңнің омырауын тесіп дайындала бер. – Олай демеңіз. Егіннің шығымына қарай ойын білдіргені шығар. Астық молайып жатса абырой бәрімізге ортақ, коммунистерді мақтаса оған да ортақ болар. Бөле-жаратын не бар. – Оның рас, – деді хатшы, өзінің сәл-пәл пендешілікке салынғанына ыңғайсыздана күліп. – Партия ұйымының саяси-тәрбие жұмысы осал болса тәуір күрішті кім өсіреді. Алда аупартком конференциясы шақырылады, сені жарыссөзге қосамын, әлгі көзқарасыңды сонда айтып жіберсең жетіп жатыр. Өзбекбай конференцияға күріш шаруашылығы партия ұйымынан емес, мүлдем өзге жерден, бас агроном ретінде емес, колхоз басқармасының төрағасы ретінде шақырылды. Қазантаев келіп кетісімен ұзамай «күріш фабрикасының» бас агрономын аупарткомның екінші хатшысы шақыртты. Ол мұның еңбек жолынан мағлұматы барын аңғартып: – Жұмысты Нағидың қарамағында бірден бас агрономдықтан бастапсың, бала, – деді. – Батырдың сынынан өткен адамға сенуге болады. Шақыртқан себебім де сондықтан. Мәселе мынадай, Сырдария ауданы Тереңөзекпен қосылғаннан бастап көп шаруашылық жоспарын орындамай қиын жағдайға ұшырады. Аупартком бюросы иті кері жүгірген бір-екі ауылдың басшысын орнынан алды. Соның бірі анау 50 жылдық шаруашылығы. Егіні де, малы да бар, шаруасы шағын

ДАЛА ТОЛҒАУЫ жер. Ақылды басшы болса халық соңынан ереді. Соған деректір етіп жіберсек қалай көресің? Күшің келе ме, тек коммунистік адал сөзіңді айт. Үш ұйықтаса түсіне кірмеген ұсынысты естігенде не дерін білмей, өзіне сынай қадалған хатшыдан жүзін тайдырып әкетті. Қас пен көздің арасында не дей қойсын. Деректірлік билігі болмаса да қызметіне өкпесі жоқ, ойындағысы орындалып жатыр, абыройсыз да емес. – Партияның айтқанын екі етуге қақым жоқ, бұйырсаңыз барамын. Ал, қалауды маған салсаңыз онда осы жұмыстан қозғамауыңызды өтінемін, – деді ол сәлден кейін Елеуге тура қарап. – Немене, барғың келмей ме? – хатшының үнінен таңданыс байқалды. – Ел басқаруға жүрегің дауаламай ма? Деректірлік қызметке сұранып бара алмай жүргендер қара-құрым, ықыласты болмасаң зорламаймыз. Күрішіңді баптап, қауыныңды қақтап жүре бер, онда. Екінші хатшы онан әрі қыстаған да, құптаған да жоқ, сенімен сөз тамам дегенді ұқтырып әңгімені қысқа қайырды. Аудандық комсомол комитетінің хатшылығына Сейілбек деген сылыңғыр, сыптағай жігіт келген-ді. Ол Өзбекбайды сырттай біледі екен, деректірлікке келіспегенін қоштамады. «Сіздей жастардың қызметі өсіп жатса кейінгілерге үлгі ғой. Бекер болған, ойланып көрейін деуіңіз керек екен» деп өкіне басын шайқады. Және де бұл ұсыныс біріншіден туып отырғанын, мұның кежегесі кейін тартқанын естігенде Қазантаевтың ренжитінін жақауратты. Өзбекбай ауданнан оралысымен үйреншікті жұмысына беріліп кетті. Астықтың түсімі молайған сайын онда өзінің де үлесі барын іштей түйсініп, бейнетінің қайтарымынан жаны жай тапқандай мейірленді. Орнықты пікірі, ізеттігі мен ретті тұста алған бетінен қасарысып қайтпай қалатын табандылығы бар өжет маманды бұл кезде ауылдың кәрі-жасы түгел танып-білген, мінезіне үйренісіп үлгерген. Біреудің басындағы қуанышы мен күйінішін бөлісуге ынты-шынтысымен араласып, пәтін тауып көмектесе кететін қайырымдылығын, жасы үлкендермен шүйіркелесіп, оны-мұны сұрағыштай жүретін зеректігін ұнатқан. Деректір мен партком хатшысы бақталастықтан, ала көңіл арамзалықтан ада жігітті бөлектемей қайда барса да жанына ертіп жүрді, шаруашылықтың бүгі мен шігін жымдастырып жіберуге ақылы мен жігерін қатар жұмсайтын қағылез қол баладай икемді, өткір, қадала кетсе қара тасты да ерітіп жіберерлік қабілеті бар, майда тілді, мәйінмеккем маманнан өлсе айрылсын ба олар. «Дарақ бір жерде көктеп, көгереді, лауазым іздеме, абырой ізде. Бірер жылдан кейін аман-есен зейнеткерлік жасқа жетсек осы елдің билігі саған көшеді, ақылды алсаң

Жақсылық Рахматулла жылы орныңды суытпа, аудандағылардың сөзіне ерме», деп оның алаң көңілін байытып қоюға тырысты. Өзбекбайдың да бөтен ойы жоқ-ты, білген кәсіптен көз жазып билік қуса ертеңгі күні осындай абыройға жете ме, жетпей ме? Фашистерді аяғына жығып батыр атанған алатаудай арысы Нағидың өзіне опа бермеген қызмет бұған опа бере ме, бірде болмаса бірде үркек аттай жалт етсе, ер үстінен ұшып түспесіне көзі жете ме. Саясаттың құйтырқысын танып-білем дегенше кім бар, кім жоқ, одан да кәнігі істің бұйдасынан айрылмай бұйырған несібесін теріп жеп жүргені сенімді ғой. Шілденің қайнаған ортасында бұл екінші хатшының алдын тағы көрді. «Ильич» атындағы колхозға партком хатшысы болып барасың, – деді ол әжік-күжік әңгімеге уақыт алдырмай, төтесіне көшіп. – Директор болудан тайқыдың, енді саяси жұмыспен айналыс». Партияның талабынан сескенген Өзбекбай: – Бірер ай мәулет беріңіз, астықты жинап алайын, – деді табан тірейтін желеуім осы болар деген үмітпен. – Сонан соң қайда жіберсеңіз де құлмын. – Бізге құл емес, пілдей саяси жетекші керек, шырағым. – Екінші хатшы мұның аңдаусыз айтқан сөзіне бұлқан-талқан ашуланды. – Басыңнан шырақ жанып тұрған бір сенбісің. Олай икемдеймін, былай икемдеймін жетекке жүрмейсің, біле білсең әкең де мұндай қамқорлық жасамас. Тереңөзектің астығы бас агрономсыз орылмай қала ма? Жожоқ, бұл сыныққа сылтау іздеу, саяси соқырлық. Партияның міндетін бір жақты түсінетін адам бір тайпа коммуниске не деп ақыл айтады, қой, кадр таңдауда тағы да шатасқан екенбіз, келген жолыңмен қайта бер. Бойын зіл басқандай ауырлап шыққан Өзбекбай хатшыдан кейін Сейілбектің бөлмесіне кірді. «Агрономдық мамандығыңды расында қимай жүрмісің, болмаса басшылық жұмысқа барудан қорқасың ба, шыныңды айтшы Өзеке, – деді ол бұның екінші хатшымен арадағы әңгімесін тыңдап алған соң. – Қонекеңнен жүдә ұят болды ғой. Менің тілімді алсаң Елекеңе қайта бар, әділ, талабы күшті болғанымен адамшылығы мол, кең пейіл кісі ол, кешірім сұра, біріншіге өзің кір, егінді жинап алысымен Ильичке баратыныңды ауызба-ауыз түсіндір, әйтпесе басшылардың арасында теріс пікір туады, ал пікір бір өзгерсе оны қайта қалпына келтіру қиын». – Екі хатшының арасында елпектеп жағдай айтып жүргенім қалай болады? Қызмет істеуден қашпаймын, бірақ мамандығымды қимайтыным рас. Деректірлік те, парторгтық жұмыс та маған қол еместей көрінеді. Мүмкін, ағамыз айтқандай, саяси сауатым аз шығар.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Өзің біл, – деді Сейілбек екі ұштылау. – Әр нәрсе кезінде, қолайы келгенде тәуекелге барған да мықтылық. Әркім ішкі рухына бағынады, амал не, біріншіге кіргенді жөн көрмесең не дейін. Бірақ Елекеңнің айтқанын көңіліңе алма, ірінің аузы майпақ сөзге сараң келеді, қайта тымыраймай ішіндегісін ақтарып салғанына шүкір де, ол да өмірдің сабағы. Өзбекбай күріштің суын тежеп, ораққа дайындала бастаған егіншілердің ортасына келгенде екі өкпесін қысқан қилы-қилы ойлардан мұнтаздай тазарып, дағдылы күйбең тіршіліктің ыстық лебінен жадырай түсті. Әр бригаданың егініне бөлек-бөлек талдау жасап, орақты қайсысынан бастайтынын ақылдасып апта бойы үй бетін көрмеді. Түсте диқандардың әзіл-оспағын рахаттана тыңдап, қара шайды ұзағынан сіңдіре сілтеп бей-жай отырғанында, ауылдан салып ұрып деректір келді. – «Қақақтаған тауық тумай қоймас» деген, екінші хатшы телефон шалды. «Анау қыңыр агрономыңды тауып, маған жібер. Ер кезегі үшке дейін, аупартком соңғы рет шақырады, осыдан тіл алмаса жұмыстан босататыныңды қадап айт. Соны қолтығыңның астынан шығарғың келмей жүрген сен» деді. Бастықтың қарқыны жаман, сірә, үлкеннің тапсырмасы шығар, енді қарайлайтын жөнің жоқ, көріп жүрміз ғой, олар сені мен менің арамызда бола беретіндей себепсылтауға илікпейді, солқылдамайды, бірден қиып тастайды. Отқа айдаса лажсыз пісесің, суға салса амалсыз түсесің, мұнан әрі маған да қиын, – деді ол үй сыртында екеуден-екеу тұрғанда біреу сөзімді естіп қалмасын дегендей алқына сыбырлап. Бұрын «көнбе, жылы орныңды суытпа» деп үгіттейтін бастығының екпіні басылып, қойдай жуасығанына қарағанда екінші хатшы тізесін тәп-тәуір батырғанға ұқсайды. Өзбекбай киімін де ауыстырмастан түс әлетінде екінші хатшының алдында отырды. – Райкомның есігінен қаратпайтындай адамсың, – деді ол бұған. – Біріншіге айтып түсіндіре алмадым. Күріштің арқасында күрмек су ішеді деген, астықтың арқасында мұндағыларға жақсы көрініп жүрсің. Ал, келісесің бе, сені Киров колхозына бастық еткіміз бар. «Ал, Өзбекбай бекем бол, ыңыршағы айналып, тоз-тозы шыққан колхозға жіберіп әуселеңді байқамақшы. Көнбей көр енді қызыл билетіңді сыпырып алсын, – деді ол өзіне өзі. – Қашып құтылмас, тасып төгілмес тұйыққа тірелдің деген осы». – Күріштің арқасында күрмек болып жүрсем онда бас агрономдықты да қоямын, – деді Өзбекбай бойын жиып. – Бастық болуды мақсат етпе-

Жақсылық Рахматулла ген ем, талабым тартпаса не істеймін. Сенім көрсеткендеріңізге шексіз ризамын, ал Кировке... – Ім-м, аржағын айтып бас қатырмай-ақ қой. Агроном мырза. – Екінші мұның сөзін кілт үзіп орнынан ширақ тұрды. – Кәне бері жүр, сені Қазантаевқа тапсырып құтылмасам болмайды екен. Екінші оны соңына ертіп бірінші хатшының бөлмесіне кірді де: – Мен адам танысам мынау әлі шикі өкпе екен. Өзіңіз тілдеспесеңіз жылы сөзімді айтып тауыстым, – деді ол табалдырықтан аттаған бойда, төрдегі біріншіге қарап.– Кадр партияның алтын қоры десек, бұл күміске де, мысқа да жатпай ма деп қорқамын. – Сабыр етіңіз, жастардың ондай-ондай қызбалығы болады, түсіністік жақсы. – Өзіңіз қараңызшы Қонеке, қалай ренжімеске, Кировтен де бас тартты, бұған ауыл емес аудандық дәрежедегі қызмет керек-ау, шамасы. Саяси түсінігі нашар осындай кадрларды көтереміз деп облыстан таяқ жейміз, – деді де ол шығып кетті. – Мұнда отыр. Ал, Өзбекбай халің қалай, үлкен қарияларың күйліқуатты ма? Келін мен балалар аман ба? Қонысбектің әр сөзі Өзбекбайдың құлағына майдай жақты. Нағиды көргендей арқасы кеңіп, бірте-бірте алдындағы кісінің жылы шуағынан қам көңілдің қатпары жазыла берді. – Кировке барғаның мақұл, – деді ол. – Көмектесемін. Алып кетесің. Тек мына жағдайды жадыңда ұста: біріншіден, көзің жетпеген іске ұрынба, алдымен мені құлақтандыр, екіншіден, ауылдың сыйлы кісілерімен жақын бол, жел жағынан шықпа, үшіншіден, дүниеге қызықпа, арыңды таза ұста. – Жақсы, Қонеке, сенім білдірсеңіз тәуекел, барайын. Өзбекбай өзінің қалай келісім бергенін де білмей қалды. Біріншінің жігерін қайрап, үмітін жандандырған әңгімесі көп күдік-күмәнды бойынан сылып тастағандай болды. Ол шақта шаруашылық жетекшісін обком, одан әрі республика басшылығы бекітетін. Түстен кейін Өзбекбай ауылына қайтты да үйішіне жағдайды айтты. – Сіздермен келісіп алмай уәде бердім, ренжімеңіздер, – деді әкесі мен шешесіне кешірім сұрағандай. – Ата қонысты көксеп, тым болмаса іргесіне жетіп жайғассақ деп армандайтын едіңіздер, соны ескергенім ғой. – Ой, айналайын ақылыңнан. – Кемпірінен бұрын елпілдеп қоштай жөнелген әкесіне үй-іші түгел жадырай қарасты. – Баласының бастық болып атқа мінгенін қай ата-ана жек көрсін, тағы ауылға жақындайтын

ДАЛА ТОЛҒАУЫ жөні келсе бек ризамыз. Жарықтық Жапбас бабам түсіме еніп жүр еді, бекер болмады, немересін жебеп-жатқаны екен де. – Беу, отағасы, өзді-өзіміз арқа-жарқа болмай қуанышымызға көрші-қолаңды да ортақтастырмаймыз ба, шалдардың басын қосуға қамдансаң нетті. «Бәтемен ер көгерер» демеуші ме едің... Әр кездегідей соңғы сөзге ие Бибігүл қауқылдаған қартын жөнге салып жіберді. Өзбекбай анасының ойлы жүзіне, орайлы лебізіне қашан да тәнті, қиналғанын да, қуанғанын да сездірмей ұстамдық мінезінен айнымай айналасын ақылмен жүгіндіретін қасиетіне бір қанбай-ақ келеді. Бажайлап қараса оның осы кезге дейін сәл нәрседен жасқаныпжасып, асып-сасып, күйзеле күңіренгенін, жақтырмаған кісісіне ажырайып қарағанын немесе шайпау-селкем қылықпен келіні мен немерелерін ықтырып ғайбаттаған қатыгездігін көрмепті. Ауылдағы безбүйрек қаныпезер деген адамның өзі Бибігүлдің төрелігіне жүгінеді, айтпаған емеурінінен түсініп, құлдық ұратынын байқайды. Сонда бұл кісіге өзгелерде жоқ алабөтен құдірет-кие туа бітті дарыған ба? Ондай тектілік баласы мен немерелерінің қайсысына қонар екен?... Өзбекбай аупарткомның қолына ұстатқан «пакетін» обкомның ауыл шаруашылығы бөлімін басқаратын Зәуірбековке тапсырғанда «Хатшыңыз қоңыраулатып жатыр. «Дефицит» кадр болдыңыз, біріншінің қабылдауын күтесіз» деді ол. Бір сағаттың шамасында Зәуірбеков біріншінің пәрменін жеткізді. – Жолың ашық жігіт екенсің, – деді іштарта күлімсіреп. – Мұстақым Біләлұлы өзіңді біледі екен, «Тереңөзектің бас агрономына қарсылығым жоқ, қызметіне кірісе берсін» деді де құжатқа қолын қойды. Тығыз шаруасы болғандықтан қазір қабылдамайды, ол кісімен енді ауылда кездесесіз. Сізге қатысты қағаздарды өзім реттеп, Алматыға жіберемін, ондағылар кейде шақырмай-ақ бекітеді. Обкомның бірінші хатшысы Мұстақым Біләлұлы Тереңөзекке күріш орағы қызып жатқанда келген. Өзбекбай екінші бригаданың қырманында болып, түнгі сағат он екілерде егістік алқаптағы комбайндардың жұмысын көруге барған. Бригада жігіттері мемлекетке астық тапсыру жоспарын таң атқанша орындап шығудың қамымен қатты қимылға кіріскен-ді. Соңғы танаптардың күріш дестесін бастыруға беттеген комбайндардың соңынан ілескен астық таситын трактірлердің қозғалысына қарап тұрғанында ту сыртынан түскен машина жарығы көңілін бөлді. Өткір ақ сәуледен көзін көлегейлеп қырындай берген Өзбекбай түн қатып жүргенді «Деректір шығар» деп топшылаған. Бірақ машинадан бері беттеген жалғыз қараның тұлғасына, қимылына назар салғанда ол жорамалынан тез қайтты. Екеуі бір-біріне бетпе-бет

Жақсылық Рахматулла келіп, сәлемдесу рәсімін жасасқанда бас агрономның бойын ыстық толқын шайып өткендей болды. Алдында обкомның бірінші хатшысы тұрған еді. – Түсім молайсын, – деді ол кәдуілгі тілектестердің біріндей көңілді дауыспен. – Сіз кім боласыз? – Бас агрономмын, айтқаныңыз келсін аға. »бітер істің басына жақсы келер қасына» деген, бригада міндеттемесінен шыққалы тұр. – Бас агроном болсаң нағыз керек адам екенсің. Міндеттемеден шығамыз де. Сонда нақ бүгін орындала ма? Өзбекбай астықтың есебін қолмен қойғандай айтып берді. – Қырманға үш қорап күріш жіберсек мәреден өтеміз. Бригаданың әлі бастырылмаған жері бар, әзірге гектарына алпыс центнерден таза дән түсуде. Біздің ойымызша бригада облыста бірінші орынды жеңіп алады. Ол өзінің аздап желпініп кеткеніне ыңғайсызданып, әңгімесін кілт үзді. Хатшы түнгі даланың ұйқысын бұзған комбайндардың үніне құлағын түріп сәл кідірді де: – Солай болса әрине жеңіс сіздердікі, – деді келісіп. – Басқалардың көрсеткіші қалай, шаруашылық бойынша облыстың алдына шығуға мүмкіндік бар ма? Бас агроном да толып жатқан дәлелге жүгінді. Әр бригаданың қазіргі берген, беруге тиісті астығын өлшеп қойғандай жіктеп-жіліктеп жайып салды. «Ары кеткенде бір жетіде міндеттеменің төбесі көрінеді. Бар егінді төкпей-шашпай қырманға түсіріп алсақ, – деді ол сақтана сөйлеп. – Уақыттан ұтылсақ та өнімнің мөлшері жағынан ешкімге есемізді жібермейміз. Бұған сенуіңізге болады. – Мәселе сонда, Досмағамбетов жолдас, – деді хатшы. – Астық болып жатса тым асығыстық жасамай оны мұқият жинап алыңыздар. Міндеттемені бірінші орындағаныңызбен артыңызда халыққа береріңіз болмаса ондай атақ құмарлық кімге керек? Көзбояушылық абырой әпермейді, деректір мен парторгқа да осыны жеткізіңіз. Обкомның бірінші хатшысы Өзбекбайдың жанында екі сағаттай болып, үркер төбеден ауғанда қайтты. Науқан аяғында бұлар күріштің гектар түсімінен республиканың бас бәйгесін иемденді. Әне, Мұстақым Біләлұлының мұны «білетіндігі» осыдан тұғын. Алпыс бесінші жылғы шілденің соңғы күні кировтік колхозшылар мұны қатарына алып, басқарма төрағалығына бір ауыздан сайлады. Себебі олар мұның өмір жолына, іскерлік қабілетіне сырттай қанықтын. Сол жиналысқа қатысқан аупарткомның екінші хатшысы Елеу, комсомол жетекшісі Сейілбек, «Тереңөзек» күріш шаруашылығының

ДАЛА ТОЛҒАУЫ деректірі Әділ Атақаев халықтың Өзбекбайды жылы қабылдағанына куә болысты. – Шынымды айтсам, Өзбекбайдың сайланбағанын тілеп ем, – деді Әділ жиналыстың аяғында аудан басшыларына көкейіндегісін әзілмен жеткізіп. – Мұндай маманнан айрылғаныма өкінемін, дегенде жігіттің өскені маған да абырой. «Өзі болған келін төркінін танымастың» кері келмесе кәнеки... – Тезірек өсіріп жібергеніңізге қуаныңыз, – деді Елеу оған. – Немесе орныңды беріп құтылатын едің. Бұл өзі байқамаппын, үндемей жүріп мықтылардың көзіне түскіш екен. – «Атқа мінген ажалға мінгенмен бара-бар» депті бабаларымыз. Онысы қызметі өскеннің досынан бақталасы көп болады дегені шығар. Елдің көз алдында жүресіз, сыншы да, мінші де табылады ғой. Абайша айтқанда «ақырын жүріп анық басуыңызға» тілектеспін, – деді Сейілбек. * * * Өзбекбай содан табаны күректей он жеті жыл бойы осы шаруашылықты басқарды. Осынау ұзақ та, қысқа уақыттың өлшеуінде елмен бірге алуан-алуан өткелден өтті, өзегін өртеп, жанын жалынға қарыған сәтсіздіктерді де, көңілін көкке көтеріп, қуанышын кемерінен асыра шалқытқан бақытты шақтарды да бастан кешті. Өлшеулі ғұмыр дариясының бетінде берде оңға, бірде солға шайқала ағыспен бірге құлдыраған, бірде аузынан ақ көбігі бұрқыраған жараулы бурадай адуынды толқындарды қамшыдай тіліп, алға заулаған қайың қайық тағдыры оны иірімге шым батырып, құрдымға сүйреп кетпей бәлежаладан қақпайлап, әйтеуір екінші бір ғажайып құпиялы жағалауға жеткізуге асыға түседі. Ол дөңгелеп өтіп бара жатқан құбылысқа бей-жай қарап жайбарақат отырмайды, қайық-тағдырының ернеуіне жармасып жанұшыра әрекет қылады, терлеп-тепшіп құлаштай қос ескекті қайыстай кере тартады, буырқанып-тасып, ширығып-шапши ақтарылған алмағайып қатерлі кезеңнен бабасына сиынып бауыры бүтін өтіп кетуге ақыл-айласын сарып етеді. Тұс-тұсынан анталап, кейде сылаңдаған су перісіндей құмарлығын қоздырған, кейде алтын-күмісін судай сапырып дүние-байлыққа, найсап сезімнің азғыруына иланбай жетер жағалауға арым адал, иманым таза қалпында жетіп жығылайын деген тілеумен емпеңдеп келеді. Сол қилы қипатты жолда самайға ақ, маңдайға әжім кірді, қары талып, беломыртқа сыздады, жүрек атқақтай соғып, бауыры езілді. Бірақ сонда да омырылып сынып, опырылып

Жақсылық Рахматулла түскен ештеңесі жоқ, көңіл дегеніңіз баяғыша қаз мойынын доғадай иіп, төрт аяғын сәндене басқан сұлу торы аттай ажарын-әрін бермеген, қуатын сарқып демікпеген қалпында әлі арманшыл, әлі үмітшіл. Арман мен үміт шіркін бұлдырықтай заулап қашықтай берген шақтарда бойдағы от-жалынның да қауқар-қызуы басылып, көңілдің керім жайлауына кәріліктің қоңырқай қазы қанатын жаяр, ол да өзінше өмір болар, алайда тағдыр-қайықтың ескегінен қарысқан қолыңды босатпай бірде буалдыр, бірде ап-айқын көрінген аңсарлы жағалауға жетуге деген ынтызар ойдан арыла алмайсың, кері бұрылуға, яки қалаулы тұсты қолайттап аялдап қалуға ықтиярың жоқ, өйткені жұмыр басты әр пенденің кәтіпті жол басшысы, әмірі күшті қол басшысы бар, ол – құдіреті шексіз бір алла. Иә, тіршілігінде «жаратқан ием жар бола гөр» деген текті тілекке табынбайтын кім бар дейсің. Өзбекбай «құдайсыздар» партиясының қатарында жүріп, соның нұсқауымен қаншама тірлік қылса да жанымен бірге жаралған тәңір құдайының еркінде туғанына шек келтірмеді. Намазға жығылып, сәждаға басын имегені болмаса мұсылмандық парызын ұмытпай, әлсінәлсін тәубасына келуден әсте жаңылған мезеті жоқ. Сонан да шығар, жер басып жүрген дәуренінде кісілік келбетіне көлеңке түсірер қылаудай күпірлікке баспады. Сана шырағының сәулелі жолымен ақырын-ақырын аптықпай адымдап ілгерілей береді. Бір басына лайықты абырой мен бедел үзеңгі жолдас күндердің тарту-таралғысындай жансаулығын сергітеді. * * * Найқала заулаған машинаның ішіндегі Өзбекбайдың өткенді оймен шарлауына себеп болған ауылға он үш жылдан кейін жолы түсуі бұл да тағдырдың жазуы шығар... * * * ...Колхоз басқармасының төрағалығына сайланғаннан соң Өзбекбай саржамбас болып төсектен енді тұрған дімкәс баладай қалт-құлт еткен шаруашылықты әрлендірудің емін іздеді. Ауылдың сөзі өтімді, ниеті адал азаматтарын топтап, ақсақалдардың алдына жүгіндірді. Кімнің кім екенін айырып үлгірмеген жас жігіттің көрегендігіне ықылас аударған қариялар «Шырағым, шаруаның қыбын таппағанымыз болмаса бұрында ағайындық ауызбірлігі жоқ ел емес едік. Алғашқы қадамыңды көптің ақылын тыңдаудан бастағаныңа қуанып отырмыз. Секеңдеп атқа мінген

ДАЛА ТОЛҒАУЫ азаматымызды қойдай тізіп алдымызға тартқаның көңілді көншітті, әуелі осыларға білгеніңді айт, қыңыр-қисықтығын қойсын, тізе қосып тірлік етейік, маған адал көмекші болсын, бола алмаса бір жағына шықсын дегенің шығар, оны түсіндік. Халықтың қарынын тойдырам деген талабыңа кесе-көлденең тұратын кім бар, баста ісіңді, көрсет білгендігіңді, әділдіктен айныма, жазықтыны аяма, жазықсызды жылатпа. «Кемеге мінгеннің жаны бір», ендігі жерде жақсы мен жаманымыз ортақ, бір шаңырақтан ерген бір әулеттің тату-тәтті жұрағатындай сыйласып, сырласып әрекет қылсақ бітпейтін, жетпейтін нәрсе жоқ» десті. Осы тоқтамға бата жасап, уағдаласқаннан кейін басқарма мүшелерімен кеңесіп әр саланы басқаратын орта буын мамандарды електен өткізді, міндетін, қызмет аясын айқындады. Талаптың қатая бастағанын аңдап, шаруаны шырайналдырып кетуге жүрегі дауаламағандар «Мен болдым, орнымды басқаға беруге ықтиярлымын» деп, биліктен өздері бас тартты. Олардың орнына бұрын әрқилы себеппен «көзі ашылмай, шетқақпай» болған ынталы, ықыласты жігіттер келіп, шаруашылық құрылымын жер, су, жайылым ерекшелігіне байланысты шұғыл өзгерте бастады. Шаруашылықты жүргізудің тәжірибесін батыр басқарма Нағи мен күріштің сырын білетін тереңөзектік деректік Әділден үйренген Өзбекбай егін мен малдың жағдайын түзеуге қинала қойған жоқ. Ит тұмсығы батпайтын қалың жиделі тоғайы, сексеуілі сыңсыған құм төбелі, жазық далалығы мол колхоз аймағын оңнан да, солдан да Шіркейлі, Жаңадария, Жаңарық су жылғалары орап өтіп жатты. Табиғаттың байлығын майпаздап мәнімен пайдаланса шағын ауылды ас-қатықтан тарықтырмай, тұрмысын көтеруге мүмкіндік шаш-етектен. Маса-сонасы дуылдаған тоғайдың жазда малға құт болмасын байыптап ол қойды құмда, сиыр мен жылқыны сабатты көл жағасында ұстауды қолай көрді. Бұл ойын, әрине, көнекөз қарттар жағы алдымен мақұлдады. Егіннің тағдыры алдағы күзде шешілетін еді, өйткені тамызда жоңышқа мен бидай орылып, қауын-қарбыздың алды пісе бастаған. «Болары болып, бояуы сіңген тірлікті жөндейміз деп елді жұтатып алармыз, неде болса барына береке. Азғантай дүниені ұры-қарыдан қорғап, далаға шашып-төкпей жинауға қамданайық» деді Өзбекбай басқарма мүшелеріне. Партком хатшысы Асанов оның пікірін саяси жағынан нықтап, ауылда селтеңдеп бос жүрген кәрі-құртаң коммунистерді егін жинауға тарту қажет деді. – Әл-қуаты, шаруаға епсегі бар бір-жар қарттар болмаса таяққа сүйеніп, кебісін сүйреткен күллі кемпір-шалдан не қайыр? Алақандай егінді жігіттердің өздері-ақ еңсереді. Қарияларды мазаламайық, олар

Жақсылық Рахматулла балабақша іске қосылғанша немере-шөберелерін жұбатып, отбасына бас-көз болса да қанағат. – Онда өзің біл, – деді хатшы Өзбекбайға. – Егін жинауды екпінді майданға айналдырсақ дегенім ғой, социалистік жарысқа Кировтің ақсақалдарына шейін қосылыпты деп газетке шығып жатсақ облыс дүрлігер еді... – Парторг жолдас, болмайтын жерден «майдан» ашып, бедел алмайық. «Майданды» мен білсем даладан емес, ауылдан ашуға тура келеді. Неге десеңіз, халық жамбасына сыз өтіп жер кепеде отыр, алдымызда қарлы-жауынды күндер бар. Тайлы-тұяғымыз қалмай жұмысқа шықсақ мұндағы жыртығымызды кім бүтіндейді, отын-суды кім табады, ешкі-лағымызды кім бағады? Мектеп үйінің төбесі шұрық-тесік, «Қыстың қамын жазда ойла» деген емес пе? Асанов өзінен сегіз жас кіші бастықтың келмей жатып тықақтап дәлелді сөзбен матап тастағанына намыстанды. Болмашы жерде белсенділік көрсетемін деп басқарма мүшелерінің алдында беделін түсіріп алғанын білсе де оны елемегендік кейіппен «Мәселені жанжақты қарағаныңа қосыламын. Егін жинаудың қорытындысын да, қысқа дайындықты да парткомда қараймыз. Мектеп, кеңсе, клуб үйлерін жөндейтін бригада құрған дұрыс» деді отырғандарға, бәрібір парткомның бақылауынсыз тыпыр етпейсіңдер дегенді ұқтырып. – Мұныңыз дұрыс болды. Тіпті жол салу жайын да кеңескеніміз жөн. Партком хатшысы кекірейген кісімшілігі жоқ, біреуге ренжісе онысын артынша ұмытып кететін момын адам еді. Өзбекбай «Мұныңыз дұрыс» дегенде арқасының құрысы жазылды. – Әлбетте, әлбетте кеңесеміз. Жолды бір жақты етпесек ертең жаңбыр жауғанда ми батпақтан қарыс қадам баса алмай омалып қаламыз әлі. * * * Өзбекбай жақсылардың шарапатын көп көрді, өзі де қысылып, қиналғанға, титімдей болса да басқаларға шапағатын тигізуге тіленіп тұрды. «Адамның күні – адаммен» балам, кім болса да сәлеміңді, жылы сөзіңді ықыласпен бер. Жақсылық та, жамандық та өзіңнен» дейтін ақыл патша анасының өсиеті жүрегінде жасынан жатталып, санасына сынаптай сіңді. Құдайға шүкір, сол әдетінен жаңылысып, кісінің көңіліне кіді салмағандығынан болар осы жасқа келгенше «Е, соны қойшы» дегендей бір ауыз сөзді естіген емес, енді естімейтін де шығар...

ДАЛА ТОЛҒАУЫ * * * ...Асфальтты айдында ақ қайықтай сылаңдаған «Волга» жылдамдығын тежеп қапталдағы жолға бұрылғанда аудан әкімі «Өзеке, осы жол Тәнекеевтің арқасында салынған» дейді жұрт, рас па, сіздің кезіңіздегі жағдай ғой» деп, оны өткенге жетелей берді. Осы арада Жақсыбай: – Біз білген аудан мен облыс дөкейлерінің Өзбекбайға ықыласы түспегені кем де кем. Тілдесуге келгенді иліктіреді, жанаса кеткеннің жайын табады, үзікті жалғайтын, кетікті жамайтын өнері бар, обкомды пайдаланып Кировтің жолына төсегені рас, – деді мұның алдынан желіп. – Ағамыздың сондай қасиетін құдай бүгінгі деректірлердің біріне бермегенін айтам да. – Әкім үнінен күйзелістің нышаны аңғарылды. – Қолында бардың бетінен сүйіп, бабын табудың орнына шәңгі саятай кекірейіп кері жүрсең кім жуысады, саған. Мына Махамбетов ауылында Өзекеңнен кейін беті жылтыраған төрт басшы істеді, қазіргісі соңғысы. Солардың «мынау менен қалған белгі» деп ауыз толтырып айтатын несі бар? Келді, кетті, сайда саны, құмда ізі де қалмады. Обкомның хатшысы жол салуға жәрдемдессе алдымен халықты, сосын оның басшысын сыйлағаны. Баратқанның балтасын, келе жатқанның кетпенін алып қаларлық өтімділігі жоқ деректір қарқылдаған қарғамен тең. – Тәнекеевтің жол салуға қатысы бары анық. – Өзбекбай тағы да ерні жыбырлай бастаған Жақсыбайға кезегін жіберіп алудан сақтанып Оңалбек кідірген бойда әңгімесін өрді. – Колхозға бастық болғаныма ай толмаған-ды, күтпеген күні обкомның екінші хатшысы Тәнекеев келді. Бұрын жүзбе-жүз кездесіп, тілдеспеген едім, қабағы жазық, өте сыпайы кісі екен, жаңа орныма құтты болсын айтты, шаруа барысын, әсіресе, колхозшылардың отбасы тұрмысын, дәрігерлік қызмет, клуб, кітапхана жағын көбірек сұрап, ауылды аралап шықты. Мініп келген көлігі борпылдақ ақ топыраққа күмп-күмп түсіп, қойтаңдап әрең жүрді. Бұрқылдаған шаң машинасының ішін басып кетті. Демалуға мүмкіндік болмаған соң көліктен түсіп жаяулатуға тура келді. Қиқы-жиқы жер кепелерден өтіп, тоқал тамдарға барғанымызда: – Япыр-ай, – деді Тәнекеев басын шайқап. – Облыстың орталығынан таяқ тастам жерде тұрған ауылдың кейпі мынадай болса қияндағылар қалай күн көріп отыр? «Ет, сүт, астық» деп ұрандап шаба бермей халықтың мәдениетіне неге қарамаймыз. Тәуір бастық алдымен осы жағына назар аударса керек. Сіз жаңадан келдіңіз, жұртқа жаныңыз ашыса, бала-шағаның келешегін ойласаңыз анау жер кепелерді құртыңыз,

Жақсылық Рахматулла үй салып, жол салып дегендей адамша өмір сүруге ұмтылыңыз. Қаржы жетпесе көмектесеміз, бірақ алдымен өз мүмкіндігіңізді есептеңіз. Меніңше, – ол кідіріп барып сөзін жалғады. – Тездетіп жолды жөндеген жөн. Топырақ күрейтін тракторыңыз болса жолдың сұлбасын түсіріңіз, ал тас төсеуге жәрдемдесемін. – «Көмектесемін, жәрдемдесемін» деген жылы сөз құлағыма майдай жағып бара жатты. Хатшыны жеңіл түстік шаймен шығарып салысымен екі-үш қарияның басын қосып, мән-жайды баяндадым. Ұбапшұбап бәріміз ауылды іргедегі үлкен жолмен жалғайтын ескі сүрлеуді көрдік, пәтуаластық. Ал, ертеңіне алқам-салқам жалғыз бульдозерді топырақ үюге әзер шығардым. Апта өтті, ай өтті үш шақырымдай жолдың көтермесі бітетін түрі жоқ, тракторы түспегір митыңдап жұмысты оңдырар емес. Сосын көмекке кәрі-жасты шақырдық, осы жерде партияның көмегі тиді, партком хатшысы комсомолдардың басын біріктіріп сенбілік, жексенбілік ұйымдастырды, жарыс жариялады. Бұл шара клуб, мектеп, емхана, кітапхана үйлерін жөндеуге де әсер етті. Көптің күші қойсын ба, қара күзге салым жолдың көтермесі да дайын болды. Мен шауып Қызылордаға, обком хатшысына келдім, «жолды тас төсеуге әзірлеп қойдық» дедім. Тәнекеев телефон арқылы бір кісімен тілдесті. «Өткендегі келісім бойынша Кировтің жолына тас төсеу керек. Азғантай тірлік, жігіттеріңізді жауып жіберсеңіз он-он бес күнде ағайындардың батасын аласыз. Басында басқарма төрағасы болады. Келістік пе? Онда іске сәт...» деді Тәнекеев анаған. – Облыстық милиция бастығымен уағдаластық. Қайырымды жігіт, сізге жол бақылау инспекторын жібереді, тас төгілер жерді соған көрсетесіз. Жұмысты бітіргеннен кейін маған айтасың, – деді ол. Сонау оңтүстіктегі Қаратаудан бергі жерде қиыршық тас жоқ, оған мәшине жалдаса төлеміне шаш жете ме? Бұл қандай тірлік болды? Колхоздың қауқары хатшыға белгілі, сонда тапқан-таянғанымызды жолға жұмсасақ астық орнына тас жейміз бе? Әлде хатшы бәрін тегін істете ме. Бұл неғылған «батпан құйрық, айдалада жатқан құйрық?». Осындай күдік-күмәннің басын ашуға тағы тәуекел ете алмай күйбеңдеп қалғанымды ол сезді білем: – Халқымызда «тас түскен жеріне ауыр» деген мақал бар. Және «Уәде – құдайдың аты» деген мәтелдің де салмағы зіл. Милиция бастығы екеуміз кировтіктердің сауабын алуға келіскенбіз, бәрі тегін істеледі. Жолдың ашылуына шақырсаңыз болды, басқаны ойлап бас қатырмаңыз, – деді күлімсіреп. Аспаннан тілегенім жерден табылғандай қуанышпен хатшыға рахметімді жаудырып, алдынан айдыным биіктеп шықтым.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Ту-у, столдың күшін-ай, ә, – деді Жақсыбай терең дем алып. – Болмасты болдыратын, толмасты толтыратын қайран құдіретім-ай... Партия қайда болса, жеңіс сонда. – Билік жақсы адамдардың қолында тұрса ғана пайдалы. Бәрінен Тәнекеевтің уәдеге беріктігін айтпаймысыз... Оңалбек оны кінәратсыз түзеп Өзбекбайдан әңгіме аяғын күтті. – Ертесіне облыстан инспектор Өмірсеріков келіп, тас төселетін жолдың нобайын көрді де «Жақсы істі қолға алыпсыздар, біздің міндетіміз Қызылорданың жолынан өткен машиналарға салық салу, бүгіннен бастап тас түсе бастайды. Бейнетіміз рәсуа болмас үшін сізден де, бізден де бір-бір адам тұрып жүргізушілерге нұсқау берсін, жеңіл сусын ұйымдастырайық. Амандық болса он бес-жиырма күнде жұмысты бітіреміз» деді. Жаппар құлда жан бар ма, адамды бөлдім, айран, ашытпа, қауын-қарбыз жеткізілді, оны әр бригада кезекпен әкелетін болды. Сәті келсе жұмыс үйлесе кетеді емес пе, тас әкелген машиналардың қарасы үзілмеді, тура жиырма бес күнде көтерменің бетін қоян жон қиыршық төбешіктер түгел жапты, оны жаюды өзіміз атқардық. Кейіннен жағдай жақсарғанда асфальттадық. Міне, Тәнекеевтің көмегімен болған тірліктің жай-жапсары осындай, – деді Өзбекбай. – Жол ашарға хатшы мен милиция бастығын шақырдыңыздар ма? Ат мінгізіп, шапан жаптыңыз ба? Соны неге айтпайсыз? – Олар да, аудан басшылары да келді ғой, – деді ол Жақсыбайдың сауалын жауапсыз тастамай. – Халықтың алғысын алды, нан-тұз ұсындық, одан артық құрмет бола ма? Іші боқ, сырты түк ат өледі, шапан тозады, ал, «батамен ер, жауынмен жер көгереді» дегенді неге айтқан бабаларымыз... Сырттан келсе де Сыр еліне жап-жақсы қызметімен танылған обкомның бірінші хатшысы Бектұрғанов та, Тәнекеев те жаман болған жоқ. Кировке тигізген көмегі олардың мыңнан бір ісінің түйірдей бөлігі десем асылық айтпаспын. * * * «Иә, жақсымын жолдас болсаң жетерсің мұратқа, жаманға жолдас болсаң қаларсың ұятқа» деген ақиқат сөз. Ортақ тіршілікте ниеттес, тілектес адамдар мінез, қасиет жағынан жарасып, ұғынысады, ізетімен қадірлесіп, сыйласып қарым-қатынас жасайды, дос, жолдас, аға, іні, қимас құрдас болады. Мейлі ол бастық, мейлі қатардағы қызметкер, мейлі жай пенде болсын адамзат бірінсіз-бірі күнелте алмайды, біреуге біреу тәуелді, біреудің жоғын біреу түгелдейді, біреу жоғалтады, біреудің бір нәрсесі артық, не кем. Шыли жақсы, шыли жаман кісі жоқ,

Жақсылық Рахматулла жер жиһанның патшасы Іскендір Зұлқарнайдың өзі «төрт құбылам тең тұр» дегендей күпірлікке бара алмаған. Сонан да ол шама-шарқынша маңындағылармен жақсы қатысуға тырысады. Әр жылда, әр түрлі қоғамдық құбылыстар кезеңінде жолы тоғысқан ел басшыларының мұны шаруашылық жетекшісі ретінде ғана біліп қоймай адамгершілік қасиетіне, мезгіл талабын танымына орай бағалап, жас айырмасына қарамай «Біздің Өзекең» деп іштартуы сондықтан шығар. Сол ниетте болмаса ауданның дырдай әкімі Оңалбек бүгінгідей құрметтеп жанына ертер ме?.. Елу мың тұрғыны бар елде мен құсаған зейнеткер деректірлер аз емес қой... Бұл да сыйластықтың белгісі, Кировтің атынан безіп, соғыс батыры Махамбетов Жаппасбайдың есімін алған ауылдың кәрі-жасына кішкене болса да білген ақыл-кеңесін айтар деп үміт артқаны да. Сонда не демекші? «Жер кепеден шығарып, көк шатырлы үйге кіргізіп ем, көшеңе шейін асфальттап, жарық тарттым, арығыңды қаздырып есігіңнің алдына су әкелдім, ақ қыштан оюлап он жылдық мектеп, әйдік мәдениет ғимаратын, сәулетті балабақша, асхана, буы бұрқыраған монша салдырдым. Мәшина-тракторіңе аула, сиырыңа жылы қора, астығыңа ыза теппейтін қойма тұрғыздым. Бір миллион сомды құрамайтын колхоздың мүлік қоры бес миллионға жетті. Он жеті жылда он бес азамат үкіметтің жоғарғы наградасын алды. Қазір солардың көзі тірісі қариялық жасқа келді, дүниеден өткен марқұмдардың соңында азды-көпті ұрпағы қалды. Ау, сол көктетіп, көгерткен ауылымды не істедіңдер, айналайын. Мал қайда, мүлік қайда, егін қайда, береке-бірлік қайда? Махамбетовтіктер нарықтың қылбұрауына шыдамай аш-жалаңаш қалуға айналды деген не сұмдық? Ынтымағыңа іріткі салған кім, бүтініңді бүлдірген не? Газет-журналда жақсы атың аталмайды, аудан әкімі ағайынгершілікке шақырып ашық хат жазады, сонда да бетіңе қан жүгірер емес. Неден түңіліп, неден қаймықтың?» дей ме? Деген кезде оны кейінгі жас перілер түсінсе жақсы, ал түсінбей «заман басқа, заң басқа, ағасы. Кезіндегі еңбегіне рахмет, ендігіңе жол болсын. Жекешелендіру тауқыметін басқа түскен біледі, бүгін қисайсақ, ертең түзелеміз. Ендігі бейнетті бізге қалдырыңыз» деп, шабаланып-шаптығып берсе кірген есігіңнен қайтып шыға алмай қалмаймысың... Қой, Оңалбек ондай-ондай әдепсіз сөзді есіттірмес, өзі де жұрттың жүйкесіне тиетін дәмсіз әңгімеге бармас. Пікірін сұраса білгенін қаузар, сұрамаса суырылып ортаға шықпас... Алдында не күтіп тұрғанын кім болжаған? Ауылдың байырғы дәулеті судай шашылып, экономикасы мен мәдениеті өз тұстастарынан кейін қалғанын әкім мен заңгер айтпаса да білетін Өзбекбай жол бойы терең толғаныстан арылмаған...

ДАЛА ТОЛҒАУЫ * * * ... Өзбекбай тоқсан екінші жылы зейнет демалысына ой кемелі бұлыңғыр тартып жаңа қоғамның талабына ілесе алмағандықтан емес, ұлы Мараттың бастаған ісін аяқсыз қалдырмау мақсатында шықты. Қатардағы агрономнан беделі аудан басшысының біріне айналған әкесінің мұндай шешімге келуіне ықпал еткендей не істеді, Марат? Марат сексенінші жылы жоғары оқу орнын бітірісімен инженер-механик мамандығымен Қызылорда аймақтық машина сынау стансасына жұмысқа тұрды. Содан лаборатория меңгерушісі болды. Мамандығын ұнатқандықтан ба, жоқ үлкен-кішімен тез араласып, көңілін ашық ұстайтын мінезінен бе қызметін тәуір атқарды, қоғамдықсаяси жұмыстан да тартынбай аудан, облыс жастарының жиынында аты аталып жүрді. Ол кезде компартия төңірегінде адам түсінбес өзгерістер қылаң бере бастаған-ды. Маркс пен Лениннің ғылыми коммунизміне шүбә келтіргендер көбейіп, Мәскеу «құдайлары» бірінен кейін бірі орын алмастырып жатты. Демократия, жариялылық күнненкүнге бел алып бара жатты, тұрмысты да, компартияны да даттап, ғайбаттап «бәрін түбірінен қайта құрамыз» дегендей дауыстар қаттықатты шықты. Бұл аудан мен ауылға жетіп кәрі де, жас та «енді не болар екен?» десіп, елеңдеген алакүлік күйге түсті. Аупарткомның бірінші хатшылығына сайланған Нәлқожа саяси жұмыстан да, шаруашылық жайынан да біраз тәжірибесі бар тоқтасқан кісі-тін. «Біз үшін аудан халқының ауызбірлігін бұзбай обкомның тапсырмасын орындау заң, – деді ол маңайындағыларға. – «Демократия», «жариялылық» деп желігіп арам тер болмаңдар. Екі елі аузыңа бір елі қақпақ қой, саясатқа ілесемін деп абыройыңды төкпе, ағынға қарсы жүзген ақылдылық емес. Үкімет бүгін болмаса ертең төгілген-шашылғанды бір пәсте жинап алады». Хатшы аудандық комсомол комитетін басқаруға кеңседегі дәмегөйлерді елемей ауылдан Маратты шақырды. Бұл шешімін Өзбекбайға айтып еді, ол: – Ел басқарудың ауыртпалығын сізден артық білмеспін, бірақ бастан өткеріп жүрміз, оңай емес, әрі заман ұстараның жүзіндей құбылып бара ма, қайдам, – деді ұлының болашағына толғанып. – Үйренсін, көрсін, бұл жұмыс оның келешегіне пайдалы. Балаң сыпайы, мәнді сөйлейтін ұстамды көрінеді. Бүгінгі көп жастардың бойынан ондай жинақылықты табу қиын... Нәлқожа әр ойдың басын бір шалып, тоқтамға келе алмай отырған Өзбекбайды өз ұсынысын қолдайды деп арқа сүйеген. Марат аупартком басшысының ұсынысына жығыла кетпей «Ақылдасайын, ойлануға уақыт беріңіз» депті. Мұны естігенде ұлына іштей

Жақсылық Рахматулла риза болды, десе де партияның айтқанын орындатпай тынбасына әбден қанық әке «Жұмыс істейтін өзің, барайын, бағымды сынайын десең қарсылығым бар ма... Қайда жүрсең де абыройыңды сақта, тайғанақтамай тура сөйле, көрінгенге жалпақтап қадіріңді кетірме, лауазымның буына елітіп астамшылық жасама, «Қызмет қолдың кірі» дегеннің астарында не жатқанын барла» деді. Мұнысы марқұм әкесі Қали мен ағайыны Ермаш әдепкі бастығы Нағи мен Елеудің бір кезде өзіне айтқан өсиетімен төркіндес жатты. Марат жастар одағын бес жыл басқарды. Партияның ішіндегі алауыздық барған сайын тереңдеп, Мәскеу билігі әлсірей берген-ді. Аудандағы комсомол ұйымына ие болмақ былай тұрсын «құдіретті» Орталық Комитет өзінің коммунистеріне пәрменін жүргізуден бір жола айрылды. Мұның ақыры Кеңестік одақ сабағында жатып піскен қауындай қақ-қақ айрылды. Мың күн сынбаған шөлмек осылайша бір күнде быт-шыты шықты. Қазақ халқы аңсаулы тәуелсіздігіне жетті, ақ түйенің қарыны жарылды. Марат күйреген жастар ұйымынан аупарткомға қызмет ауыстырды. Алайда мұнда ұзақ бауыр басып қалмады, қызмет сатысынан өтіп, жоғары лауазымға көтерілуді бұрыннан да армандай қоймайтын жігіт қоғамдық құрылымның өзгерісін болжады ма, өзінен өзі нілдей бұзылып, аудан басшысына арызын тастады да шаруа қожалығын ашты. Өзбекбай тұңғыш рет Маратқа қатты ренжіді. «Мынау не деген пәруайсыз? – деді ол ашуға булығып. – Жұрттың баласы бесіктен белі шықпай жатып биліктің бұйдасына жармасады. Ал, біздікі болса дардай қызметін тастап далаға қашады. Әй, сенен ештеңе шықпас. Ең болмаса «осылай да, осылай» деп күнбұрын мән-жайын неге айтпайды? Әлде мұнысы «өз қолым өз аузыма жетті, енді сендерсіз де таңым атып, тауығым шақырады» дегені ме?». Аудандағы дуалы ауыз кісілердің әу-жайын барлап көрсе, олар да өкпелі. Аудан басшысы «Сіздің ақылыңыз шығар дедім де жолын кеспедім. Ұлыңыз қателесті, бірақ жас неме оны басына таяқ тигенде болмаса әзір мойындамайды» деп, мұның ішкі наласын онан әрі қоюлатты. Ал, Марат болса отаны бөлек, тірлігі бөлек, құдды бір әке-шешесін қайтып көрмеске бекінгендей жым-жырт қалды. Өзбекбай мұнан әрі шыдамады. – Балаңыздың жаңалығын естідіңіз бе? – деді анасына шағынып. – Жайлы орнынан су шыққандай қызметінен безіп шаруа қожалығын құрып жатыр, артымда ием бар-ау, солармен кеңескенім мақұл-ау демеді

ДАЛА ТОЛҒАУЫ де. Сонда оған біздің құнымыз көк тиын болмағаны ма? Ағасының «үлгісін» көрген өзгелері не істемейді? Сірә, абырой бермес бұлар... – Қой, соншалық түңілетіндей ештеңе бола қойған жоқ. – Бибігүл қаттылау сөйлеп оны тоқтатып тастады. – Маратжаным ақылсыз емес, кеңседе селтеңдеп текке жүргенімше бір шаруамен айналысайын деді. Мен келісім бердім. Бәйтен көпірдің жанында жатқан бабаң мен әжеңнің бейітіне жақын тұстан жер алды, онысы әруақты сыйлағандық емес пе? Амандық болса үй тұрғызбақшы, егін салып, мал өсірмек. Сен болсаң көзіңді ашқалы машиненің үстінен түспей өкіметтің жұмысымен дедектеумен келесің, үйдің шаруасымен айналысқан кезің жоқ. Ол да болса құдайдың берген абыройы шығар, бірақ бала-шағаның қамын да ойлау керек қой, мал ұстап, егін екпесең, оны қалай жайғамақсың? Маратжан осы кемісіңнің орнын толтыруға талаптанса айып па? «Талабың өрлесін» деудің орнына «менімен келіспеді» деп кінәраттағаныңа не жөн? Ойласайын, ақылдасайын деген ниетпен бір емес үш рет келді, күтті, бірінде Алматыға кеттің, бірінде облыс пен ауданға астың, үйде болмадың. Ендігі өкпең артық, онан да өзің бар, жұмысын көр, кетпен ұстамаған өңшең ақсаусақ немерелер ненің мәнісін біліп жатыр дейсің, ақылыңды айт, көмектес. Өзбекбай самсөз отырып қалды, ана сөзі әділ еді. «Бәсе, Маратжан келген екен ғой, кейуанасының батасын алмай қиыс баспайтынын неғып ойламағам?.. Алдымен ішіндегісін маған айтса беті қайтатынын сезіп кездесуден қаймыққаны рас, әйтпесе шетел кеткенім жоқ, жүрмін ғой осы төңіректе. Кісі болсын, ауыл мен ауданнан асып ел танысын, мен жетпеген биікті көрсін дегеннен бөтен не жазығым бар? Көз майын тауысып оқыған мамандығын тастап комсомолға барды, онан партия қызметіне ауысты, енді осы жолмен кете берер деп жүргенімізде бұлт етіп былай шықты. Мұнысына дос-дұшпан не дейді? «Өзбекбайдың баласы қызметке жарамай кетпен ұстап кетіпті дей ме? Әйтпесе әкесі отыз жыл деректір болса да тамағын асырай алмай ұлына мал баққызып қойыпты дей ме? Шаруашылықпен талай жылдан шұғылданғандардың да аузынан ақ май ағып жатқанын көргенім жоқ, олардың қасында тәжірибесі, тәлімі жетпейтін жастар кім? Ертең мынау біз көрмеген дозақ екен деп бет-бетімен бас сауғалап кетпесіне кімнің көзі жетеді? Не болғанда да бұл өзі тосын іс болды. Ал, Өзбекбай, балаң үшін амалың жоқ отқа да, суға да түсесің, тағдырдың жазғанына көнбеске шараң бар ма?..» Үш-төрт күн өткенде ол «Самал» шаруа қожалығына ат басын бұрды. Егістік алқаптың шетіне келе мәшинеден түсіп төңіректі шолды. Аумағы он бес-жиырма гектардай жер айдалып, қарықталған екен.

Жақсылық Рахматулла Топырақтың реңкі тәуір, өңделуі жақсы, су жолдарын жүргізуде де ақау байқалмайды. Мұны көргенде күмән бұлты торлаған көңілі орнығайын деді. Сонау бір шетте бес-алты адам кетпенін сілтеп тірлік қызығына түскен, бәрінің басында ақ орамал. Мұны көргенде көкейдегі күдік шайтаны лып ете қалды. «Е, бұлар комсомол қыздарды жинап әкеліп асарлатып жатқан болды. Өздері шамасы қоста картаны соғып отырған шығар...» Осы сәтте әлгілердің арасынан бірі бөлініп, бұған қарай жүрді. Жақындай түскенде таныды, басына орамал байлаған өзінің Мараты. Ойда жоқта келген әкесіне ризалығын күлімдеген көздерінің ыстық нұрымен аңғартып, жылдам адымдап келеді. – Ассалаумағалейкум, көке. Өзбекбайдың жұмсақ қолы ұлының салалы, қаттылау қос алақанына сүңгіп кетті. – Аманбысың? Әке мен бала бірауыз үнсіз тұрысты. Бұл үнсіздіктің астарында бірінің уыты әлі тарқай қоймаған өкпесі, екіншісінің кінәсін мойындап кешірім өтінген балалық көңілі жатты. Бірақ олар тілге келіп, ақтарыла ағылмай-ақ бірін-бірі жүрегімен ұғысты. Марат жерді, үй салынатын, қора соғылатын орындарды көрсетіп жүріп дамылсыз сөйлей берді. Жоспарын, жобасын бүкпесіз жайды, арасында қабатына алған құрдастарына мінездеме беріп үлгерді. Мақсаты үлкен, заман ағымына лайықты, үкіметтен алатын жеңілдіктері де баршылық екен. Тыңдаса, бірер жылда шаруа қожалығы мемлекеттік шаруашылықтың тәуір фермасының дәрежесіне айналатындай... Өзбекбайдың арқасының құрысы жазылды, енді не істеп, не қойғанда жөн болатынын мысалдап айта жөнелгенде, ұлының үлкен ашық жанарында үміт оты ұшқын шашып, сұлу қараторы өңіне жаздың жайсаң ажары енді. Игі істің жүгін иыққа артқан жеті жігіттің бәрі жоғары білімділер еді, әрі оларды Өзбекбай бұрыннан да танитын. Ынтасы, ынтымағы қас-қабағынан байқалып тұр. Вагон-үйде теледидар бар, ас-қатығы да мазалы.. – Адамның адамдығы сөзінің тұрақтылығында. Жаңа жұмысты бастаған екенсіңдер, қадам оң болсын, сүрінсеңдер де, жығылсаңдар да қиындықты бірге көріңдер, алған беттен қайтсаңдар, абыройдан жұрдай болдым деңдер. Ал, мен қолымнан келген көмегімді аямаспын. Өзбекбайдың сөзін жігіттер ойлана тыңдады. «Уәде береміз, сіздерге ұят келтірмейміз» деп, жамырап ант-су ішкен жоқ, «деректірсіз ғой, бізге атақ керек, мынаған жәрдемдесіңіз» деп те өтініш жасамады.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Тәуекел, көке. Ден сау болса тірліктің берекесін кетірмеспіз, – деді Марат. – Сіздің де жұмысыңыз қиын, адамдар алақұла, өсек-аяңнан қашық жүрейік. Біреу болмаса біреу Қарауылтөбенің күшін «Самалға» аударып жатыр демесін. Ұлының пайымдылығына көңілі көншісе де: – Шаруа қожалығын маған сеніп құрған жоқсың, ендеше өз қамыңды өзің ойла. Науада сілкінуге қауқарың келмей бара жатса, қарап қалмаспын. Бәріне төреші – уақыт. Азаматтық абыройың сыналар іске бет бұрдың, жайыңа жүрмей мені де өзіңе қосақтадың, балам. Бір арбаға жегілген туымдас жылқыдай хәлге жеткізген құдайдың әмірі болар...» деді Өзбекбайдың жүрек тілі. Оны сыртқа шығармаса да Маратының түсінгеніне шүбә келтірмеді. – «Бейнеттің көзін тапсаң, зейнеттің өзін табасың» деген аталарымыз. Мұның мәнісі, – деді Өзбекбай ұлының жүзіне сынай қарап. – Күшіңе сенбе, ақылыңа сен деген. Не істегің келсе алдымен соны қалай істеу керегін әбден сараптап, салмақтап ал. Және де тоғыз ай толғатпай жылдам ойла. Шаруашылық жұмысы табиғат мезгіліне бағынышты, уақытты кезінде пайдаланбасаң жоспар-жобаң жайына қалады. Мына азғантай егісіңе әзірше техникаң да, жұмыс қолың да жетеді. Малың да аз, малшың адал болса, одан қинала қоймассың. Солай, айналайын, алла бетіңнен жарылқасын. Марат әке батасын терең толғаныспен қабылдап, бетін сипады. Осы мезетте дүниенің бар жақсылығы кеудесіне сауылдай құйылып жатқандай шаттыққа кенелді. «Асу бермес асқар таудай айбыны, шалқып жатқан ақыл-дария айдыны» деп бір ақынның әкесіне арнаған өлең жолдары есіне оралды. Өзекең мінген мәшине құм төбенің беткейін сәукелелеген тораңғыл ағаштарының тасасына еніп, көзден ғайып болғанша орнынан тапжылмады. Қарауылтөбеліктер екі жыл қатарынан мол астыққа кенеліп күріш тұқымын сатудан республикадағы үлгілі шаруашылық тұғырына көтерілгенде «Самалдың» да атағы тұс-тұсқа тарай бастады. Облыс әкімі Шаухаманов пен аудан әкімі Оңалбек жаңа құрылымды игерген жастардың жұмысына тәнті болып бүкіл Сыр бойындағы фермерлер мен шаруа қожалық жетекшілерін осында жинап, үлкен мәслихат өткізді. Республика мен шетелден келгендерге мақтана көрсететін шаруашылыққа айналғанда «осының ақыры қалай болар екен?» деп іштей дегбірсізденіп жүрген Өзбекбайдың да көңілі басқадар тапқандай-ды. Әйткенмен дария ғұмыр тағдыры және бір тірліктің сыбағасын алдына тартты. – Өзеке, – деді Оңалбек оңаша ұшырасуда сырлас жүректің құпиясын ашып. – Ауданның жағдайын нарық талабына үйлестіру барған

Жақсылық Рахматулла сайын ауырлап барады. Қаржы сарқылды, жаңа техника мен жанаржағар май алу қиындады, табылған заттың бағасы жан шыдатар емес. Ендігі міндет қолдағы барды ыдыратпай жинақы ұстау, өл, тіріл, әйтеуір есебін тауып жоғыңды қамдастыру қажет болып тұр. Сол талапты ұйымдастыратын ауыл шаруашылығы басқармасына тәжірибесіне білімі сайлы, ішке де, сыртқа да сөзі өтімді өзіңіздей кісі керек. Әкімдік көптің қолдауымен ғой, мына заманда жаныңда жөн білетін естияр ағаның, етек-жеңі жинақы, жігерлі інілердің жүргенін қалайсың. Қарауылтөбенің басшылығын басқаға жүктейік, сіз ауданға келіңіз. Ол әкімді қатты қадірлейтін. Өскеменде оқып, сонда облыстық жастар ұйымында, одан Мәскеуде академияны бітіріп, Одақтық комсомол комитетінде жауапты қызмет істеген, кейін обкомның шақыруымен туған жерге келіп, облыстық жастар одағына жетекшілік еткен, облыстық партия комитетінің хатшысы, аудандық кеңестің төрағасы, аупарткомның бірінші хатшысы қызметтерін атқарған, кісілік келбеті республикадағы зиялы азаматтарға көптен таныс бұл жігіттің басына құдай дүниедегі бар бақытты аямай үйіп-төгіп бере салған. Оңалбек ауданға әкім болғалы Өзбекбайды алғыр, аршынды ойлылығымен, талғам-талапшыл қасиетімен тәнті етіп-ақ келеді. Кісі киік емес, адамға үйірсек, үлкенмен де, кішімен де көлгірсіп, құбылмай, терезесі тең тұрып сөйлеседі. Өзгені тыңдай да, өзін тыңдата да біледі. Біреудің қабағынан мұң байқалса, соны сейілтуге жан-тәнімен кірісіп кететін ақын жүректігі басым. «Атың барда желіп жүріп жер таны, досың барда қадірлесіп ел таны» дегендей, жасынан әр жерде, әр ұлттың арасында маңызды қызметтерде болғандықтан ба тілеулесі көп. Сонан да бұл оның ықыласын аттап өткен емес. – Қажетсіз, көмегіңіз керек десеңіз, не айтайын, ауданға ауысамын да, – деді Өзбекбай оған. Сөйтіп, құрдасы Әбсәми әзілдегендей «Жұрт қиындықтан жүрегі шайлығып, пенсияға қашып жатқанда, бұл жігіттей желігіп ауданды басқаруға келді». Марат көптен бері көз ауруынан зардап шегетін. Көзәйнек киюден запыстасы шығып жүрген ұлын Өзбекбай Петерборға апарып емдетіп қайтты. Ауыл шаруашылығы басқармасындағы қызметі бір ұжымды басқарғаннан ауқымды болғанымен нәтижесі ә дегеннен байқала қоймайтын, ақыл-кеңестік мағыналы жұмыс екен. Ал, ақыл-кеңесті қағып алар құйма құлақ деректірлер табылса жақсы, табылмаса кеңседе айтқаның ауылға жетпей айдалада қалады. Аудан ақылшыларының талабы шаруашылық ыңғайына сәйкес келмей жататын кездері де болады. Ондайда басқарма мен деректірдің арасында түсініспеушілік туады,

ДАЛА ТОЛҒАУЫ бірінің дәлелін бірі жоққа шығарып әкімнің алдына дейін баратын сәті де кездеседі. Өзбекбай мұндай ұғыспаушылық әдетке өзін де, өзгелерді де жіберген жоқ, тапсырма берсе оның орындалатынына ауыл басшысын сендірді, себеп-сылтауға шеберлерді бұлтартпас айғақпен ауыз аштырмады. Тап-тұйнақтай пікірімен, жүздескен-тілдескеннің жанжүйесін балқытып әкететін жұмсақ үнімен аспанкөкіректердің арынын басты, жастардың ой өрісін кеңітті, айналасына ізгілік инабатын таратты. Аудан әкімі дағдылы кеңестің аяғында «Өзеке, сіз қала тұрсаңыз, шаруа бар» деді бір күні бұған. – Машина сынау стансасының деректірі Өндірбаев зейнет демалысына шығуға өтініш жасады. – Оңалбек көкейіндегісін тұспалдап, орағытпай бірден бастады. – Ауылға, ауданға бір адамдай еңбегі сіңген азамат. Қарада тұрып ғылыми жұмыспен айналысқысы келеді, институт басшыларымен де келісіп қойыпты. Мен рұқсат еттім. Енді оның орнына Маратты ұсынғалы отырмын. Жұмысты сол жерден бастады, комсомол, партия мектебінен өтті, қазіргі шаруашылығы да тәуір. Жастарды тәрбиелеуіміз керек қой, машина сынаушылар өз кадрын қолдайтын болар. – Қамқор ниетіңізге мен қосыламын-ау, – деді Өзбекбай сабырмен. – Бірақ ұсынысыңызға сол баланың өзі қалай қарар екен? «Самалды» «фазенді» жасаймын деп, жүгірісі жаман. «Әке-балаға сыншы» деген, Мараттың мінезі жұмсақтау, жұртқа ауызбен ақыл айтқаннан гөрі өзі жүгіруге бейім. Қайдан білейін, көңілшектікке салынып көптің талабынан, сіздің сеніміңізден шықпай жүрсе ұят бола ма?.. – Анасынан бастық болып туған кім бар? – Оңалбек оның күмәніне қосылмады. – Сіз де айқай-шусыз талай шаруаны түгендеп жүрсіз. Бүгінгі басшылықтың жөні бөлек, жұртты кішіпейілділікпен жеңбесең дөң айбат, дарақы билікпен немесе алдап, арбайтын жәдігөйлікпен иландыратын заман өлген. Ақиқатына жүгінсек, бәріміздің мініміз жетіп жатыр. Мараттың көңілшектігі кемшілігі емес, жастығы, қатыгездіктен алла сақтасын. Екеулеп үгіттеп байқалық, келісімін берсе, ауылдағы баскөтерер кісілердің қолдайтынына сенемін. – Мақұл ендеше... Марат әкесінің ұсынысын қинала отырып қабылдады. – Машина сынаушылар түгел қолдап жатса қарсылығым жоқ, – деді ол. – Алайда менің де сізден өтінерім бар. Егер сайланып кете қойсам «Самалды» өзіңізге тапсырамын, «аудандық ауыл шаруашылығы басқармасын билеп отырған әкесіне арқа сүйенеді» деген өсек-аяңға ілікпейін.

Жақсылық Рахматулла Өзбекбайдың жүрегі бүлк ете қалды. «Ім-м, – деді ұлының тұспалын болжап. – Деректірлікке ілінсем сенің пенсияға шығуыңа тура келеді. Тұғырдан тайдың, қартайдың дегені ғой, мұнысы. Ал Өзбекбай, не айтасың, бұған?». Ол ұзақ ойланбады. «Болсын, – деді келісіп. – Сен ел басқаруға жарап жатсаң мен үшін қуаныштың көкесі сол... Экологиялық жеңілдікпен зейнеткерлікке шығып, шаруамен айналысамын. Саған салмағым түспейді, ісіңе араласпаймын, не көрсең де тағдырыңнан көресің». Маусымның аяғында деректірлік билікке сегіз адам шарға түсіп, Марат көпшілік дауыспен жеңіске жетті. Содан көп ұзамай бұл уәдесін ұстап Оңалбектің қимағанына қарамай дербес зейнеткер қатарына қосылды. Ұлы мұның болжамынан асып түсті, нарықтың қыспағына шыдас бермей әп-әйдік шаруашылықтар бірнеше кәсіпорынға бөлініп берекесі қашып жатса, машина сынау стансасының мұрты да бұзылмады, екпіні қатты жастар астықты да, малды да қатар көбейтіп, ауылдың мұқтажын өтеудің жолынан жығылмады. * * * – Келіп те қалдық, – Жақсыбай ой желісін шорт үзді. – Халық көп жиналыпты-ау... Мәшинеден түскенде байқалды, расында да клубтың алды ығыжығы адам, қауқылдасып, қол қысысып сәлемдескендер Өзбекбайға жылы ұшырай қарасады, көбі байырғы таныстары. Арасында «Жақсының жолы ашық, жомарттың қолы ашық» деген, Өзекеңнің келуін жақсы ырымға балап тұрмын» дегендер де табылып жатты. Ауылдың қадірлі қариясы Баттал әкімге «Аруақты атаның ұрпағысың ғой, шырағым, жоғымызды білгендей тауып әкелдің, күпті көңіл енді сабасына түсті» деп, ағынан жарылды. – Ауылға иелік етер жігіттер шықпаса осы екі кісінің бірін таңдаңыздар, – деді Оңалбек оның астары әріде жатқан сөзіне жайдары жауап қайырып. – Бірақ, Өзекең пенсиядағы кісі, патша көңілі біледі. Ал, Жақаң болса әлі мемлекет адамы, қызметке таласуға құқы да, қалжасы да бар, осы жағын аңғарарсыздар. – Ойбай, оныңыз не, Оңеке-ау? Сайлауға түспей-ақ осылайша есептен шықпай жүргеніме тәубе. Тәжірибелі адам керек болса оған Өзекең ыңғайлы. Әкім нақ қазір қолынан жетектеп деректірлік орындыққа отырғыза салатындай шыж-быж еткен Жақсыбайға: – Оу, өзіңіз тіпті қалжыңды түсінуден қалғансыз ба, ағайындар төбемізді көрген соң көңілі қалмасын деп көтермелеп жатқан жоқ па?

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Мұнысына да рахмет. Әйтпесе сіз бен мен құсаған сары тіс, шор аяқты қайтсін, өздерінде қынаптан суырған қылыштай додабұзар жігіттері тұрғанда, босқа шаршамайық, – деді Өзбекбай. – Қайдан білейін, ойыннан от шығады. – Ойын емес, шыным, – деді Оңалбек ішке кіріп, орындыққа жайғасқаннан кейін жанындағы Жақсыбайды онан әрі әзілмен тұқырып. – Халық қалап жатса келіспегеніңізге қарай ма, сайлай салады. Кезінде өзіңіз де талай кісіні шырылдатып көптің алдына жығып бергенсіз. – Айналайын, Оңеке, – Жақсыбай басқалар есітіп қалмасын дегендей жалына сыбырлады. – Жұрттың есіне сала көрмеңіз. Шынымен сайлап жіберіп масқара болармын, бүйткенше пенсияға шыққаным артық. Өзбекбай әңгімеге емініп қатыспай жиналысты басқарушының хабарламасына зейін қойып отырған. Әкім оны да іліп өтті. – «Көп айтса көн, жұрт айтса сен» деген. Алда-жалда махамбетовтіктердің таңдауы сізге түсіп жатса қапы қалмаңыз. – Қапы қалудан кеттік қой, – деді ол жайбарақат қалпында. – Сосын қызмет іздеп келмегенім өзіңізге мәлім, ал ақылдасуға емес, басқа есеппен ертіп келген болсаңыз онда ағаңның өкпесіне қаласыз. – О, не дегеніңіз, өзге ойда болсам әуелден-ақ айтпаймын ба? – Оңалбек жолсеріктеріне алма кезек қарады. – Шындығында екеуіңіз де деректір болғанды жек көрмейтіндей сыңайдасыз-ау... Соншалық күйгелектеудің қажеті қанша?.. Деректір сайлауы шу дегеннен жорға тартты. Күнбұрын келісімдегі адамдар туралы әркім өз пікірін дәлелдеп жиналып созыла берді. Күтпеген жерден Өзбекбайдың есімі аталғанда көпшілік сыбыр-гүбірден тыйылып, кең залдың ішінде мүлгіген тыныштық ұйыды. Әуелгі есепке кірген Сәдірхан мен Мұхамеджан дауысқа түсуден айныса, енді берер үміткерді белсенділер әжетке жаратпай тастады. Мінберге шыққан әр кісі деректірлік қызметтің ұңғыл-шұңғылын қазбалап, міндетін тереңдетіп әкеткенде «мынадай көсемдердің талғамынан шығу ақырет қой, басқан ізіңді аңдып отыратын қарауылы қаптаған жерге бастық болғанша жайыма жүрейін» деді ме ауылдың «қаймақтары» бой көрсетуден қаймықты. – «Мың қосшыға – бас басшы» деген бар. – Батталдың даусы сенімді, қуатты шықты. – Демократияны анархияға айналдырып, бас-басымызға би болдық. Жекешелендіруді халықтың мүддесінен алшақтатып, өз пайдамызға қарай икемдедік. Кішкене ауыл жеті кіші кәсіпорынға бөлінді. Ақыр соңында мектеп пен балабақшаға, емхана мен мәдениет үйіне иелік етер қамқоршы, кәрі-құртаң, кемпір-шалдың отын-суы мен ас-қатығына жәрдемдесетін, көңіл-күйін сұрайтын, жақсылы-

Жақсылық Рахматулла жаманды әр қилы басқосуда ағалық жасар қайырымды жетекші таппай жәутеңдеп қалдық. Кәсіпорын басшылары бірін-бірі тыңдай бермейді, дүние-мүлікті бөліп-бөліп алды да бет-бетімен тірлікке көшті, тапқан пайдасы қандай, онан ауылдың әлеуметтік жағдайын көтеруге не берді, бұ жағы жұмбақ. Мұндай кәсіпорындарды да бір қолға бағындыратын қауымдастық немесе серіктестік құрсақ, оған тәжірибесі мол, көргені көп, осы ортаның арғы-бергі сырына қанық естияр жанды басшы етсек, әне, сонда ғана көзіміз ашылады. Біреудің өзі жақсы, біреудің сөзі жақсы, айналып келгенде ағайын-туыстың бәрі алтын, бәрі күміс деп бес-алты жылда біраз азаматты хан көтеріп, таққа мінгіздік. Анығын айтайық, солардың бірде-бірі қызметін оңдыра алмады, машине мінгеніне бөркі қазандай болып әбден дандайсып кетті. Деректірлік лауазым саудаға салар зат емес, енді ырың-дырың бөстекі сөзді қояйық. Мені тыңдасаңыздар, бұл жұмыс бір ғана кісінің қолынан келеді, ол – анау Өзбекбай. Бір уақта ауылды жер кепеден шығарып тәуір үйге кіргізген, дәл осы клубқа дейін тұрғызып, ортамызға мәдениеттің пілтесін тұтатқан, шаруашылық атын республикаға дейін танытқаны үшін орден алған Досмағамбетовты бәріміз де сыйлаймыз. Басымен алысқан баладан, жөн білетін аға артық. Өзбекбай көптің тілегінен аттап кетпес, келісер. Жұрт дуылдата қол соғып, «дұрыс әңгіме, Өзекеңді сайлаймыз», «Бізге содан артық деректір керегі жоқ» десіп, дүрлігіп кетті. Жағдайдың дәл мұндай беталсын күтпеген Өзбекбай жым-жырт отыруды жөнсіз санап, ортаға шықты. – «Ізетке найза бойламайды» деген, құрмет көрсетіп, сенім білдіріп жатқандарыңызға басымды иемін. Жақсы сөзге тебіренбес кім бар. – Ол қаншама ұстамды болуға тырысса да, толқып тұрды. – Сіздер алпыс бестің жазында мені басқарма төрағалығына сайлағанда отызға толмаған кезім еді. Білмегенімді білдіріп, талабыма демеу болған сол кездегі жақсылардың арқасында үлкен-кіші тірлік жасадық. Ол бір менің емес, көптің олжасы. Біраз жыл орталарыңызда жүрдім, қазір сондағы көзкөргендердің қатары қурайдай селдіреп, орнын жасыл құрақтай жастар басты. Көңіл, арман, үміт өзгергенімен заман аунады, жер түледі, көзқарас, пиғыл жаңарды. Сіздердің алдарыңызда қазір баяғыдай тауды тіліп, тасты бұзар жиырма сегіздегі емес, елу сегіз жастағы Өзбекбай тұр. Осыны неге есепке алмайсыздар, ағайын? Көптің айтқанына келеңсіз ғана жүрмейді, халыққа қарсы тұрар күш қайда? Әйтсе де, лажы болса ақиқаттан аттамаған абзал, мені қайта деректір етіп сайлағанда үдеңізден табыла қойсам жақсы, ал табылмасам ше, заулаған уақыттың легіне ілесе алмай шау тартқан аттай барлығып қалсам ше? Сонда мы-

ДАЛА ТОЛҒАУЫ нау, көген көз ұл мен қыздың бетіне қалай қараймын? Қой, қисыны келмейді... Қинамаңыз, қиылмаңыз туыстар, әр нәрсенің жолы бар. Қызметті кейінгілерге берейік, сенейік соларға. Жұрт оны ықылас қоя тыңдағанымен соңғы түйінге келгенде алған бетінен қайтпады, әкім арағайындық жасап, ойға жетелегенде де «Өзекеңнің келіскен-келіспегеніне қарамаймыз, маханбетовтіктердің құрметін бағаламаса оны азаматтығы білсін. Біз осы адамды деректір деп танимыз» деген ұйғарымға тоқтасты да жапатармағай қол көтеріп, қаулы алып тынды. Осылайша Өзбекбай ауылға он екі жылдан кейін қайта басшы болды. – Құтты болсын, бес күн жалғанда адамға халықтың сенімінен артық қандай бақ, дәулет керек, – деді әкім оған. – Қадіріңіз қартаймасын, абыройыңыз ортаймасын. – Осылай боларын түс көргендей жорып ем. – Жақсыбай өзінеөзі тәнті болып. – Пайғамбар жасына келгенше ер кісі қайратынан қайтпайды, тұғырынан ілкім түспейді. Зейнеткермін дейтін едің, қазірден бастап жауапты адамсың, енді сұраймыз, тапсырма береміз. Және де басқалардан гөрі талап қатаңдау болады. Білмей қалдым, қателесіппін дейтіндей сылтау-сыдыртпа жүрмейді. – Бәрекелде, – деді оған Өзбекбай. – Жас деректірлерге тісің батпай әбден ішқұса болып жүргендей жайыңыз бар екен де... Өзбекбайдың қамшы салдырмайтынын ұмытқансыз ба? Биліктің бағасы айқаймен емес, ақылмен өлшенбес пе?... Оңалбек «Байқайсыздар ма, ағалар, бүгін бір сәтті күн болды-ау», – деді олардың қалжың, қағысын аңғармаған сыңаймен. Әкімнің қоңыр үнінен жанға жайлы леп ескендей еді. * * * ... Содан жылжып жылдар өтті, екі жылда Маханбетов ауылына көп жаңалық келді. Әр кәсіпорыннан жиналған сегіз миллион теңге қарыз өтелді, әлеуметтік қажеттілікке орай кәсіпкерлік өндіріс ұялары пайда болды. Ең жақсысы – елдің азық-түлігі молайды, пейілі тоғайды. «Әкейдің қарқынына ілесемін деп кейде қиналып қаламын. Асығыпаптықпай, күйіп-піспей бүкіл жұмысын жайғап жатады, жаңалықты елден бұрын табады. Сірә, «әкеден бала бір мысқал кейін туады» деген рас-ау» депті Марат құрдастарына. Мұны құлағы шалған Өзбекбай оған «әңгіме жаста емес, баста. Әттең партияның кезінде болсақ социалистік жарысқа сені шақырып, әуселеңді байқар едім. Өмір – бәсеке, ол әкеге

Жақсылық Рахматулла де, балаға да ортақ. Осыны ұмытпа» дейді ғой ұлының ойын алысқа жетелеп. Ал, бұған Марат не десін, асқар тауының аласармай тұрғанын медет тұтады да... * * * Дария ғұмыр ағысы толқындай тулап, жөңкіле жосып тым алыс, тым жақын тылсым дүние мұхитына қарай тынымсыз зымырайды. Өзбекбай ұлы Маратпен бірге екі ауылдың бар бейнетін иыққа артып, қызуы шоқтай маздаған үмітті тіршіліктің ырқымен, қайың қайық тағдырының ескегін қолынан сусытып алмай аңсаулы жағалауына жетуге асығулы. Үзілмеген армандар әкеден балаға, баладан кейінгі ұрпаққа жалғанса өмірдің жалғандығын тәрк етер-ау. Түстіктен тәуелсіздіктің алтын күрегі соқты. Ол жер бетіндегі сіріндіні быт-шыт уатып, тіршіліктің жандүниесін жаңарта бастады. Осынау жаңа мен ескінің өлара шағында ғаламның кішкентай бір нүктесінде өмір сүріп жатқан әке мен баланың қазақы қалпы да ұланғайыр өзгерістердің алдында тұрған еді.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ ҚОҒАЛЫ – Кіруге рұқсат па, аға? Талғат жартылай ашылған есіктен кіріп келе жатқан тобылғы торы, жанарында ибалық пен батылдықтың ұшқыны маздаған қызға қарап, жазып отырған қаламсабын қағаз үстіне тастай берді. – Кел, кел, Гүлнәр айналайын, төрлет... – Мазаңызды алғаным үшін, кешіріңіз, аға... Ол әдеппен жымиды. Өзінен үлкен кісінің орнынан тұрып сәлем алғанына кәдімгідей қысылып қалғаны білініп тұр. – Келгенің тіпті жақсы, – дейді Талғат оның бұнысын байқамаған болып. – Иә, жағдайың қалай. Әке-шешең бақуат па? – Жақсы. Шеберханада жүр едім, сізге мектептің жағдайын айтайын деп... Осыдан үш ай бұрын мектеп директоры Өмірбек келіп шаруашылық есепте тұратын оқу үйін күрделі жөндеуге қаржы бөлінбей жүргенін айтып, көмектесуді өтінген еді. Талғат бұл мәселе жөнінде совхоз деректірі Ибрагиммен сөйлесіп көрді. – Білім ордасына қамқорлық жасау міндетіміз ғой, – деген сонда деректір, жағдайдан хабардар екенін білдіріп. – Мектеп үйі ескі, класс бөлмелері тар, ал оқитын бала саны көп. Туасы таяу жылдарда жаңа мектеп салмасақ болмайтын шығар. Мұнан кейінгі кезекте клуб, бала бақша, стадион құрылысы тұр. Бәрі қажет. Ал, ол қаржысыз шешіле ме?.. Талғат деректірдің осыншама құрылысты салу үшін ауылдың экономикасын көтеріп, мол қаржы табу керек деген ойын құптады. Сонда қалай, шаруашылық мемлекет алдындағы миллион сомнан астам қарызын өтеп, қосымша қор жинап, жаңа құрылыс салғанша ескі мектепті естен шығарамыз ба? Деректірдің бұл сұраққа жауабы әзір екен. – Амал жоқ, Өмірбектің өтінішін орындауға тура келеді, – деді ол қиналып. – Қарыз сұраймыз, біздің қырсыздығымызға балалар кінәлі емес қой... Деректір уәдесін орындап, мектеп үйін жөндеу жұмыстарын бастағанда, депутат Гүлнәрға да бірқатар шаруа жүктелген еді. Содан бері де біраз уақыт өтті. Міне, енді атқарылған жұмысты баяндауға қыздың өзі келіп отыр. Талғат ойыңды айта бер дегендей қызға қарады. – Мектеп жаңа оқу жылына дайын, – деді ол. – Комиссия жөндеу жұмысының сапасына жақсы баға берді... Десе де, ескі үй ескілігін көрсетіп тұр, қанша сылап-сырлағанымен сәні кірер емес, бірақ бұрынғыдан тәуір.

Жақсылық Рахматулла – Жаңасын саламыз, – деді Талғат қыз көңілін жұбатып. – Әуелі етек-жеңімізді жиып алайық, мен есептеп көрдім, екі жыл қатарынан мемлекетке жүз мың центнерден астық берсек қарыздан құтылып, пайдаға шығады екенбіз. Әне, сонда ауыл қалашығы сәнді ғимараттарға толады. – Жүз мың центнер беруге болады-ау... – Гүлнәр әлденеге мазасызданып, сөзін бөлді. Талғат «иә, неге тоқтадың, ойыңды ашып айт» дегендей оған тағы қарады. – Жүз мың центнер астық сатуға көшсек, ол үлкен абырой ғой, аға, – деді қыз сөзін жалғап. – Алайда ол межеге жету қазіргі жағдайда қиын тәрізді... Мен егіншінің жұмысын көріп жүрмін, алатын өнімі сіңірген еңбегін өтей алмайды. Есенәлиев, Қожауов басқарған бригада диқандарымен сөйлесе қалсаңыз алдымен агрономдарға, сосын басшыларға наразы. Себеп, егістік алқапқа қамқорлық жоқ. Қазір пайдаланылып жүрген танаптар тозып, бүлінген. Топырақ құнарын арттыратын ауыспалы егістің көлемі аз. Қайда қарасаңыз да көзбояушылықты көресіз. – Қыз қабағын шытып тағы да кідірді. – Күріш егістігінің көлемі ақпарда кем жазылған. Содан шілдеде су тапшылығы туады. Екіншіден, есепте жоқ гектарлар механизаторларға қосымша жүк болады. Оларға еңбекақы көрсетілген жұмыс көлемі бойынша төленеді де, артық өнім диқанның үлесіне тиеді. Және де артық жерді өңдеуге, егінін жинауға қаншама күш, қосалқы шығын жұмсалып жатыр десеңізші. Бір сөзбен айтқанда басшымыздан бастап бәріміз бірімізді-біріміз алдап жүрміз. Осындай жағдайда жүз мыңды қалай аламыз? Қарыздан қашан құтылып, сіз айтқан құрылыстарды қашан саламыз? – Үлкен әңгіме қозғадың-ау, шырағым-ай, – деді Талғат еңсесін тіктеп. – Деректір жаңадан келді, істің анық-қанығын білгенше ол не дей қойсын. Пікіріңізді жазып беріңіз. Басшымен кеңесіп, бұл жағдайды арнайы талқылайық, елге, жерге жанашыр кісілермен ақылдасайық. Гүлнәр шығып кетті де, Талғат еріксіз ойға шомды. ... Ол механизатор қызды бұл ауылға келместен бұрын білуші еді. Бірер мәрте ауданда өткен жиналыста көрді. Топ алдындағы сөзін де тыңдады. Сол кездің өзінде қыздың бейнеті мол кәсіпке жүрексінбей барып, ел аузына іліге бастаған болмысына іштей сүйсінген. Міне, тағдыр жолы мұны Гүлнәрдің туған жеріне бастап әкелді, енді ол атағына сырттай қанық қарындастың өмірін тереңірек білуге, онымен қызметтес боп, ауылдың қуанышы мен ренішін бірге бөлісуге мүмкіндік алды. Сондағы көңілге түйгені – механизатор әулетінде өсіп, ата-анасы мен ауылдың тәрбиесіне қанып жетілген балаң қыз өзі

ДАЛА ТОЛҒАУЫ қалаған мамандықты өзге кәсіптен ала-бөтен құрметтейді екен. Кісіге тура қарамайтын ұяңдығы байқалғанымен көзі жетіп, көңілі сенген мақсатын орындауға келгенде ештемеден тайсалмайтын өжеттігі де байқалады. Қыстың бораны мен көктемнің жауынында, шілденің аптабы мен күздің қара суығында күн-түн демей ер азаматтармен қатар жүруі соның дәлелі емес пе? Талғат қыздың осындай қасиетін бағалап, оны түрлі көпшілік жұмысқа баули бастады. Топтың алдында пікір айтуға үйренбеген қызды әдепкіде механизаторлардың слетін ұйымдастырып, мектеп бітірушілермен кездесулер өткізуге жұмсады. Аудан мен облыста жиі болатын әр алуан жиындарға жиі жіберіп отырды. Және де бекерге барып қайтпай көп алдында ойын, ұсынысын білдіруді тапсырды. Осының бәрі Гүлнәрдің қоғамдық белсенділігін оята бергендей-ді. Талғат табиғатында қандай жағдайда да кісімен терезесін тең ұстап, ашық әңгімелесе білетін адамдарды ұнататын. Гүлнәрдің бойындағы бүгінгі еркіндік оның сол ұстанған жолымен орайласып жатты. «Ауыл экономикасын көтерудегі кедергінің бірі – көзбояушылық» деді-ау, жаңа мына бала. Сол сөзімен ел басқарып жүрген ағаларының алдында тұрған үлкен істі мегзеп кеткен жоқ па? Парторг алдындағы жұмыс күнделігінің бетіне «Әлекееваның ұсынысы бойынша...» деп жаза бастады. * * * Октябрь колхозы аудандағы ертеден келе жатқан шаруашылық болатын. Тұрғылықты халықтың ежелгі кәсібі – дария суын жетелеп апарып жазыққа егін салу, азын-аулақ мал өсіру еді. Бертін келе, ол совхозға айналып, оған жыр алыбы Жамбылдың есімі берілді. Енді мұнда бірыңғай егіншілік орнықты. Мың гектардай алқаптың жері инженерлік әдіспен тегістеліп, тақта-тақтаға бөлінді, арықтар темір тоспалармен ауыздықталды. Бұл күрішшілердің қол еңбегін жеңілдетіп, дақылды агротехника дейтұғын ғылыми шараларға сай өсіруге жағдай туғызды. Осыдан алғашқы жылдары совхоз мемлекетке алпыс бес мың центнерге дейін астық сатты. Бірақ, жыл өткен сайын дақылдың түсімі көбеюдің орнына кеми берді. Шаруашылық басшысы жиі ауысып, деректірлік жұмсақ орындықтың сиқы қашты. Әр бастық өзінше тәртіп орнатып, білгенін істеді. Жер тамырының соғысын біліп, байлықтың көзін ашатын кәнігі диқандарды тыңдар құлақ болмады. «Айттым бітті, кестім үзілді» деген шексіз билігі бар деректір де, ауданнан келетін уәкілдер де кет-

Жақсылық Рахматулла пен ұстаған диқан мен таяқ ұстаған малшыға қодаңдауын қоймады. Жоспарды, оған қоса көтеріңкі міндеттемені орындауды заң деп білді. Астықты көп бергенді «партияның шын солдаты» деп, ал әртүрлі себепке байланысты жоспарын орындай алмай қалғандарды адам санатына қоспады. Еңбек бөлісіндегі осындай теңсіздіктер көп адамды ақиқат жолынан адастырып, әлеуметтік әділетсіздікке ұрындырды. Гектар көлемін көрсетпей, аз жерден «рекордты» өнім жинаған базбір пысықтардың бір жылда қалтасы қалыңдап, тұрмысы түзелді, дастарқаны аққа толып, кеудесіне нан пісті, ал маңдай терін сыпырып, адал еңбек еткендердің айлығы айлығына жетпей жоқшылықтың зардабын шекті әрі жиналыс сайын нақақтан-нақақ сыналды. Әр түрлі құйтырқылықпен егіннен көз көріп, құлақ естімеген өнім жинау бәсекесі жердің бағын тайдырды. Инженерлік тегістеуден өткізілген танаптарды ауыспалы егіске көшіріп уақыт кетіргеннен гөрі жаңадан жер игеріп бір жыл болса да пайдаға қарық болған артық деген көзқарас орнықты. Мамандардың қолында билік болмады. Агротехника заңдылығын сақтаудың орнына олар оқтын-оқтын өзгеріп жататын жоспарларды қалайда орындаудың талабымен жалған әдістерге барды. Топырақ, су уланды, одан өскен дән де тәтті дәмін жойды. Бірыңғай егіншілікке көшкен қоғалыкөлдіктер сегіз жылда осынау құрдымға тартып бара жатқан асыра сілтеудің, көз бояушылықтың зардабымен аурушаң баладай аяғын әрең басып тұрды. Жері, суы, күш-көлігі бірдей көршілес Тереңөзек ауылының диқандары жылына жүз мың центнер күріш өндіріп, қазаны қаспақтанып жатқанда бұлар қатықсыз қара көже ішті. Мамандығы мұғалім болса да Захман істің көзін білетін деректір еді. Үш-төрт жылда ол қыры кеткен шаруаның кем-кетігін түгендеп, елдің бетін күрішке бұра білді. Алайда, қар жастанып, мұз шайнап жүрген қайратты жігіт әлдекімдерге жақпады да биліктен ығысып қалды. Оның орнына келген деректір өндіріс жүйесін қайта құрмақ болып орта буын кадрларға қырғидай тиді. Көңіліне жақпағанды қудалады, ақыл айтқанды дұшпан көрді. Егіншіліктің сырын үйренуге талпынған жоқ, диқандардың тұрмысын көтеруге ықылас та білдірмей, мәшинеге мініп, қыдырумен дәурен кешті. Шаруашылықтың саяси жетекшісі болса «сен тимесең мен тименге» көшіп, соның шылауында кетті. Саяхатшыл деректір басшыларға жаққанымен ауылға сіңісіп кете қоймады. Шаруаның қыры кетіп, бірліктің пәтуасы қалмады. Осының бәрін көріп, біліп отырған елдің бас көтерер үлкендері бұдан әрі шыдамады, сыпайылықты былай қойып, ауданға қиғылық салды. «Көп

ДАЛА ТОЛҒАУЫ қорқытады, терең батырады» деген, амал жоқ, аудан дөкейлері ауылдың талабымен амалсыз санасты. Аудан басшылары енді Жамбылға «суға салса батпайтын, отқа салса күймейтін» деректір іздеп жан-жаққа сұрау салып көріп еді, ондай кісі ауыл шаруашылығы басқармасының өзінде жүр екен. «Жас десең жас, пысық десең пысық, Жамбылға мұнан артық кім барады? Бұл жолы іздегенімізді таптық» десті әкімдер. Енді кадрды елеп-екшеп отырғандар «жақсы басшының қабатына жаңа хатшы қосу керек» деген ұйғарымға келді. Бірақ, «астында мәшинесі, қолында мөрі жоқ» қызметке баруға тәуекел етушілер шыға қоймады. Осы жерде «бас кеспек болса да тіл кеспек жоқ» деп, ойын ортаға жайып салып отыратын, «бір бет» мінезімен жақпай жүрген Жүнісовтың есімі аталған болатын. * * * Жүнісов орта мектеп бітірген соң жастықтың арман арғымағын ерттеп мініп, педагогикалық институтқа барды. Оқу бітіргеннен кейін сонау Ақмола қаласында бірер жыл жұмыс істеді. Содан Ақарықта қалған анасы Бердікгүлге қарайлап Сырға, елге оралды. Туған жерге табан тіреп, ұстаздық қызметіне алаңсыз кіріскені сол еді, ауылға келіп-кетіп жүрген комсомол басшылары оның жаңалыққа жаны құмар жастармен қарым-қатынасын ұнатты білем, аппаратқа жұмысқа шақырды. Талғат мансапқа құмар емес-ті. Бірақ жұбайы Қадиша анасымен екеулеп мұны аудан орталығына баруға иліктірді. Осыдан былай оның ұстаздық мамандығы өмірбаянында жазылғаны болмаса, ауыз-екі айтылудан қалды. «Комсомол хатшысы Жүнісов, саяси жетекші Жүнісов, атқару комитетінің төрағасы Жүнісов, кәсіподақ Жүнісов...» дегендей атауларға өзінің де құлағы үйренді. Алайда, «Басшының міндеті – ақыл айту, бұйыру, өзгенің міндеті – оны орындау» дегендерге әуел бастан жұлдызы қарсы болған жігіт адамдардың бір-бірінен айырмашылығы лауазымында емес, адамгершілік қасиетінде деп түсінді. Және де осы сенімнен жығылмады. Соғыстың алдында өмірге келген Жүнісовтың әкесі майданнан оралысымен дүние салды да, шаңырақ тауқыметін анасы көтерді. Талғат бұғанасы қатпай жатып еңбекке араласты. Табанын талай тас тілді, маңдайынан күн өтті. Ұлының халі қабырғасына батқан анасы «Өмірдің өзі майдан ғой, құлыным. Аш-жалаңаш жүрсек те деніміз сау болсын. Алла қолдаса мың күн көрген бейнетің бір-ақ күнде ұмытылады, шыдамды бол, балам!» дейтін.

Жақсылық Рахматулла Мектепте жүргенде оншалықты аңғармапты, қызметке араласқалы бергі жолына ой жүгіртсе бір күні де қиындықсыз өтпепті. Талғат комсомол жұмысына барған сәттен-ақ жан тыныштығын ұмытқан еді. Ол аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшысы қызметін атқарды. Алайда, «атқарды» деген аты болмаса жастармен бірге жүргенінен гөрі аупартком нұсқауымен қайда жұмсаса сонда шапқылаған жүрісі көп еді. Кейде комитеттің кезекті мәжілісін өткізбек түгілі пленум шақыруға да уақыт таппайтын. Бір шаруашылықта жоспар орындалмай жатса, «барып кел, жағдайды біліп кел, мәліметін алып кел» деп мұны жібереді. Тапсырманы орындап, енді кеңсесіне кіре бергенде тағы бір шұғыл бұйрық алдын орайды. «Жоғарыдан уәкіл келетін болды. Кәне, комсомол, көзге түсер кезең осы, ұмтыл. Пәленшеге бар, қонақ күтуге әзірленсін, өзің малын жайғас, дастарқанын әзірле» дейді аупарткомдағылар. Науқанды жұмыс та көп, келетін уәкіл де, әртіс пен жазушы да көп. Оларды құрметтеп күтіп алып, шығарып салуға астында зырқыраған мәшинесі бар, қол-аяғы жеңіл Талғаттай қағылез жігіт керек. Қолбала болып онда-мұнда жүгіре-жүгіре заразап болған Талғат кезекті бір әңгімеде «Комсомол жұмысы қалып қойды. Хатшы емес, қонақ күтушіге айналдым» деп үшінші хатшыға қыңқылдап еді, ол өзіне тарпа бас салды. «Патша басымен біріншінің өзі уәкілдің шылауында жүргенде сенікі не кергу, шырағым? Мұндай мырыңыңды менен басқа ешкім естімейтін болсын» деді түсін суытып. Бұл қайтадан «мамандығына» жегілді. Бірақ, «қап түбінде біз жатпас» дегендей еркіндікті сүйген жігіт ақыры тәуекелге бел буған. Партия конференциясында сөз алып, өзін толғандырып жүрген ойын айтты да тастады. Осыдан кейін, «басшылардың ығымен жүрмей, жел жағынан шықтың... Енді комсомол мен қоштаса бер» десті бірқатар үзеңгілестері. Әділ сөзін айтса да мұның аяғы не боларын білмей жүрген Талғатты екі айдан соң ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі шақыртты. «Жасың комсомолдан өтіп барады, – деді ол солғын сөйлеп. – Орынды жастарға босату керек. Бюро сенің еңбегіңді, белсенділігіңді дұрыс бағалап, совхоз партия ұйымын басқаруға ұсынды». Жүнісов қуанды. Тіпті қайда, қашан бару керектігін де сұраған жоқ. Ол арыз-шағым өрттей қаулап жатқан Абай совхозына осылай келді. Келген күннен ауыл өмірін білуге, адамдармен жақын араласуға барын салды. Ұзамай оң сөзін айтып, адалымен кеңесетін аға, жолдас, іні тапты. Партия жұмысы да шаруашылықтың, оны басқарып отырған кісінің аужайына қарай өзгере береді екен. Жиналыстың күн тәртібін

ДАЛА ТОЛҒАУЫ бекітіп, оны өткізу үшін деректірдің келісімі керек. Мемлекет мүлкін ішіп-жеп, алшаңдап жүрген мамандардан жауапкершілік сұрауға кіріскенде ауданнан телефон шалына бастайды. Телефон соғушы анаумынау емес, аупартком немесе ауаткомның белді қызметкері болып шығады. Оның бер жағында көңіл жақындары да базыналық жасап, өтініп жатқаны... Жас хатшы мұның бәріне де иліге қоймады. Өтініш, тілек білдіргенге де, бұйырып, күш көрсетуге тырысқанға да жағдай айтып, қипақтамай, шындықты нақпа-нақ баяндап береді де, «Міне, осылай. Мен арыма қайшы келе алмаймын» деп әңгімені келтесінен бір-ақ қайырады. Осы ақиқат жолы Жүнісовты талай рет от пен судан аман алып шықты. Аупарткомның бірінші хатшысынан былайғы адамға жөнді сәлемін бермейтін деректірдің партия жиналысында есебін тыңдап, бет-жүзіне қарамай сынағанда Талғат қимылы көпшілікті таң қалдырды. Артынша аудан басшысы телефон соғып, мұнысына кейістік білдіргенде, көптің пікірін арашаға ұстады және шаруашылық жетекшісі халық арасында беделсіз екенін ашық айтып, өз пікірін дәлелдеуге тырысты. Бірақ, анау бұған «бағытыңыз дұрыс. Адалдық, тазалық – партия кадрының ең абзал қасиеті. Ауылды жікке, топқа бөліп, бүлдіріп жүргендерді тәртіпке шақырғаныңыз жөн болған екен» демеді, қайта «Алтау ала болса ауыздағы кетеді». Бармай жатып басшыға ауыз салғаның қалай? Балалықты таста, кеңесіп, келісіп жұмыс істеңдер» деді зілденіп. Қолдаушысы мықты деректір өзін сынаған алқалы жиынның шешімінен аяғын тартқан жоқ. Баяғыша шалқып-тасып жүре берді. Егін орағы аяқталып қалған кез болатын. Қырман басындағы қызыл мүйісте отырған Талғатқа маманның бірі жайсыз хабар жеткізді. Деректір бір механизатормен төбелесіп қалыпты. Таяқ жеген жігіт шағым айтуға ауданға кетіпті. «Ал, деректір өлердей мас көрінеді, астық бастырып жүрген біраз кісі мәшинеге зорға мінгізіп, үйіне жөнелтіпті» деді әлгі кісі. Ол бұл хабарға сенерін де, сенбесін де білмеді. Әйтсе де, жанындағыларға сыр бермей. «Істің жай-жапсарын өзіміз анықтап, кінәліні өзіміз жазалаймыз. Анау азамат ашуын бассын, ел-жұртқа күлкі болмайық» деп хабар айтушыны таяқ жеген механизатордың соңынан жіберді. Болған жағдаймен құлақтанып қалған ауылдық Кеңес төрағасы мен партком мүшесінің бірін деректірдің үйіне жұмсады. «Артық сөз айтып, отбасының берекесін алмаңыздар. Деректір үйіне барып па, біліңіздер. Демалсын, кейін сөйлесерміз» деді оларға.

Жақсылық Рахматулла Ертеңінде елең-алаңда қырманға келген Талғат деректірге жолықты. Бет-аузы күлтілдеп іскен, шекесіне қызыл дақ түсіпті, оны білдірмеуге тырысып, бас киімін қисайта киіп алыпты. Ол Талғатпен салқын сәлемдесті де, егінжайға баратынын айтып, мәшинесіне отырды. Екеуінің кездесуі қас қағымда болғаны сондай, бұл оған бір ауыз сөз айтып үлгере алмады. Сол күні ол деректірмен де, механизатормен де сөйлесті. Деректір болған жайды мойындамағаны былай тұрсын, «Сіз осы тырнақ астынан кір іздегенді қашан қоясыз. Ағайын арасындағы майда-шүйдеге араласпағаныңыз жөн» деп мұның өзіне одырайды. Механизатор болса төбелесіп қалғанын жасырмады, «бас жарылса бөрік ішінде» деген. Деректір ат-тон айыбын жауып, кешірім сұрады. Болған іс болды, оны қайтып қозғамай-ақ қойыңыз» деді ол. Жазбаша да, ауызша да шағым болмағандықтан оқиғаны жылы жауып қоюға тура келді. Оның бер жағында партком мүшелерінің көбі: «басшының бір еркелігін көтермесек елдігіміз қайсы» деп мәселені жиналыста қарауға ырық бермеді. Кейін ол сол дәрменсіздігінің сазайын тартты да. Бір жиналыста ауылдағы жас мұғалім мұны принципсіздігі үшін оңдырмай сынады. Ол да осы Гүлнәр тәрізді періштедей таза, қулық-сұмдықты білмейтін, аңғал әрі ашық мінезді жан тұғын. «Ағаға қарап іні өсер...» деген сөз бар. Біздің үлгі алар үлкеніміз өздеріңіз. Біріңіз мас болып жұдырық жұмсап, екіншіңіз қылмысты бүркемелеп тастасаңыздар, өзгеден не үміт, не қайыр...» деген еді ол. Сонда бұл ұялғанынан жерге кіріп кете жаздаған. Осыдан былай қарай жас жігіт пен қыртысы қырық қатпар шаруашылық басшысының арасы ашыла түсті. Жазықсыз жәбір көріп, көмек сұраған кісілер көбейген сайын екеуінің әңгімесі де шиеленісе түсті. Бұл «адамды қорламаңыз, жіберлемеңіз» десе, деректір «Жылтыр сөзбен коммунизмге бара алмайсыз, жігітім. Үгіт-насихатыңызды мен сияқты деректір болғанда пайдаланарсыз» деп, бұрылып кетеді. «Мың асқанға бір тосқан» деген рас-ау. Жоғарыдағы мықтыларға май асатып, ауылдағы жұртына қан құстыруға айналған деректір бір күнде бақ құсын қолынан ұшырып алды, арыз тексеруге келген ревизормен шатасамын деп өз былығын өзі қоқытты. Тексеру барысында мемлекет байлығын талан-таражға салған көп қылмысы ашылмай қалды. Егер аудан басшылары істің бетін бері бұрмағанда, ол жауапқа тартылып кетер ме еді, әлде қайтер еді. «Аш құлақтан тыныш құлақ» дегендей деректір орнынан босады да бықсыған шала тұтанбады.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Деректірді орнынан түсірген аупартком бюросы Талғаттың да маңдайынан сипамады. Бюро мүшелерінің бірі оны «кадр тәрбиесін бетімен жібердің» деп айыптады. Кінәлі ме, жоқ па, басшылардың алдында оны дәлелдеудің жөнсіздігін қызба мінезді жас жетекші сол сәтте ұмытты. «Кадрды тәрбиелей алмағаныма кінәлімін, бірақ деректірді қанатының астына алып, дандайсытып жіберген аупартком да кінәлі» деп жасқанбай қарады. Оның сөзі жараның аузын тырнап алғандай болды. Бұрын-соңды мұндай сөзді естімеген бюро мүшелері дуылдасып кетті. Алайда, көпшілік «бюроны менсінбей сөйлегені үшін партиядан шығарып жіберейік» деген базбіреулердің ұсынысын қостамады. Бюро мәжілісі қайнаған судай бұрқ-сарқ етіп басылды. Мәжіліс төрағасы: «Деректір Сіз басқарған ұйымда есепте тұрады. Оның тағдырын аупартком емес, ауылдағы коммунистер шешуге тиіс. Мұны білмесеңіз қалай жұмыс істейсіз? Аңдамай сөйлеп, арындап кетесіз... Шаруашылықтың кемшілігіне де, оны басқарған кадрдың жауапсыздығына да партия ұйымы тікелей кінәлі. Сол үшін қатаң жаза беруге болады, бірақ жастығыңызды ескереміз...» деп ақтық сөзін айтты. Талғатты енді көрші ауылға кәсіподақ комитетінің төрағасы етіп жіберді. Қызметім төмендеді деп намыстанған жоқ, бұл саланы да білуге ықылас қойды. Партия ұйымының хатшысы болып жинаған азды-көпті тәжірибесі кәдеге асып, мұнда да іскер жігіт деген атқа іліге бергенде халық оны ауылнайлыққа лайық көрді. Бұл қызметте де ұзақ отыра алмады, бірақ... Бірде аупарткомның ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі шақыртты. – Абай атындағы ауылда жіберген қателіктен қорытынды шығарып келесің, – деді ол Талғатқа сынай қарап. – Аупарткомға қарсы шыққан мінезді қойған боларсың... Иә, «бекіре балықтың басы тасқа тимей қайтпайды» деген сөз бар, жастық кісіге не істетпейді... Ақсақал (ол біріншінің атын атамай әмсе осылай айтушы еді) кешірімді адам, қателескен кадрға да сенім білдіре алады. Сені Жамбыл ауылына жіберсек деп едік. Байқа, бұл соңғы мүмкіндігің, солай, жігітім! – Мен қайда жұмсасаңыздар сонда барамын, – деді Талғат оның намысқа тиердей әңгімесін одан әрі естуге шыдамы жетпей. – Тек жұмыс істеуге ерік беріңіздер. Талғат жаңа ортада жұмыс істеу оңай болмасын білді. Абайға алғаш барғанда жастық қызбалықпен кез келген іске араласа кетіп, артынша опық жеп қалушы еді. «Әр жердің өз ерекшелігі бар, оны еле-

Жақсылық Рахматулла мей бәрі де «кітапқа жазылғандай, қаулыда көрсетілгендей» болсын деп сірескеніңмен дегеніңе жетпейсің. Әсіресе, рушылдық, жершілдік байланыстар сақталып, оның ықпалы жүретін жерде лауазым күшімен ұжмақ орнату қиын. Ұзақ жылдан бері тұрмысқа еніп, сананы шырмап алған теріс құбылыстарға қарсы күресудің тәсілін табу керек. Насихат пен үгіттің қаруын көптің ортасындағы сыйлы азаматтардың қолына ұстату қажет. «Жалғыз ағаш орман емес», бұқараның жанын түсінбеген басшы да сол жалғыз ағашпен тең». Талғат саяси жетекшілікке екінші мәрте келгенде осылай сан ойланып, сан толғанды. Ол жұмысты бастағанда «Парткомның келісімінсіз аяқ баспайсыз» деп деректірдің шамына тимеді. Партком мүшелерін қайта іріктеуге де асыққан жоқ. Кімнің неге қабілетті екеніне көз жеткізбей тұрғанда әділ шешім қалай туады. Үш-төрт айдағы білгені коммунистердің көбі қоғамдық өмірден шет қалыпты. – Партия мүшесі ең әуелі көптің арасында, жеке отбасында үлгі көрсететін адам. Партбилетті қалтасына салып алып тәртіпсіздік жасап, жұмысқа шықпаса, жиналыста ортақ іске пайдалы ұсыныс айтпай ұйықтап отырса, кемшілікке көз жұмып қараса ондай адамды коммунист деп айтуға бола ма? Өкініш сол, бізде мұндайлар бар, – деді Талғат кезекті бір жиналыста. – Сондықтан, бірінші міндет өзімізді-өзіміз қолға алайық. Сонда Ленин орденді Бейсен ақсақал сөз алды. – Хатшының талабын құптап отырмын, – деді ол, – аулымыздың айнасы да, абыройы да коммунистер деп жүрміз. Олай болса «Жамбыл олай, Жамбыл бұлай», «Жамбылда береке жоқ» деген сөзге күйетін де, жанатын да әуелі солар ғой. Белден күш, қолдан іс кетіп, тілге қарап қалған қарттар дым білмейді, түк сезбейді демеңдер, олар бәрін көріп, біліп отыр. Бірлігіміз, ынтымағымыз сұйылып барады. Ол болмаған жерде береке бола ма? Келген бастықтарды сынап-мінеуге, қит етсе үстінен шағым жазуға дайын тұрамыз. Ал, өзіміз қалаймыз, туған ауылдың дәм-тұзын ақтап жүрміз бе. Бірлесе осы сұрақтың төңірегінде ойланып көрейікші. Талғат егіс бригадирі Жаңбырбайды да осы жолы таныды. Зор тұлғалы, қалың қабақты жігіт ардагер сөзін тірілтті. – Соңғы жеті-сегіз жылда коммунистің адалдығы жайында бүгінгідей аталы сөзді естіген емеспін. Жиналыс өтіп, қаулы қабылданып жатады, оған өкпеміз жоқ, бірақ әңгіменің бәрі жұмыс қақында болады, ал сол жұмысты орындайтын адамдардың жағдайы қалай, көйлегі көк пе, тамағы тоқ па, отбасы аман ба, көңіл күйі дұрыс па, оны біліп жатқан тірі пенде жоқ. «Үндемеген үйдей бәледен құтылады» деп, былық пен

ДАЛА ТОЛҒАУЫ шылыққа төзе береміз. Соның бірі өзіммін. Бұл – менің осалдығым. Ендігі тұста олай болмайды, Қоғалының тағдыры бәрімізге ортақ. Адал еңбекті ауылдың дәулетін көтеруге, бала-шағаның тоқшылықта болуына жұмсайық. Бірлік бар жерде береке бар... Осы жиналыстан соң Талғат Жаңбырбай мен Гүлнәрді жанына ертіп ауылды аралады. Оларға ауылдық кеңестен кісілер ерді. Мұның пайдалысы, ауыл белсенділері адамдардың үйдегі тірлігімен танысты, олардың әл-ауқатын, тұрмысын көрді. Осыдан кейін-ақ жаңадан келген хатшының ізгі қадамына тілеулестік білдірушілер көбейіп жатты. «Көргенді бала екен, – десті қарттар жағы. – «Кіммен тұрсаң сонымен көгер» деген, елге келген соң оның жай-жапсарын білмесе несі адам». Әр шаңырақтың талап-тілегін, жағдайын дәптерге түртіп алған Гүлнәр кеңсеге келгеннен кейін: – Білмейді екенбіз, – деді таңданысын жасыра алмай, – үйінде бірде-бір кітабы жоқ, газет-жорналға жазылмайтын коммунистер бар деп кім ойлаған... Жаңбырбай да көңілге түйгенін айтты. – Жатақханаға әп-әйдік монша берілген, бірақ шаштаразы жоқ. Алдымен осыны да реттеген жөн-ау... Ауыл мұқтажын шешу туралы партком мүшелерінің ұсыныстарын оқығанда деректір сыр берді. – Мына жазғандарыңды түгендеуге шаштың түгі жетпес. Бәрін бізге қаратып отырған екенсіздер де... Көше салу, құрылыс жүргізу қаржысыз орындалмайды. Алдымен жұмысты ретке келтіріп алалық, сосын көре жатармыз. Арада көп өтпей бұрынғы деректірмен ортақ тіл таба алмай шеттеп жүрген Жаңбырбай мінезі ашық Талғатқа үйірсек болып алды. Ал, жаңадан келген деректірді агроном ретінде іш тарта бастады. Сөйтіп жүргенде басшының сөзі көңіліне жақпады. Мұндайда кішірейе қалатын Қожауов қайда, деректір екен демей әдетінше қарсыласа кетті. – Көптің талабы орындалмайтын болса, онда несіне әуреге салдыңдар. Халықтың құлағын көтермей «өз қотырымызды өзіміз қасып» жайымызға жүрмедік пе? Талғат сөз ушықтырмай қақтығыстың алдын алды. Кеңесіп әлеуметтік даму жоспарын жасаймыз. Қаржы таппасақ, мемлекеттен қарызға алу жағын ойласармыз. Ең әуелі, қызмет көрсету саласын мықтап қолға алу керек. Деректір жолдас, «қалауын тапса қар жанар» деген ғой, сіздің ықыласыңызға иек артамыз. Бірақ деректір бұл сөзді қозғаған жоқ. Екі күннен кейін моншадағы төсек-орынды алғызып, жөндеуге тапсырма бергенін естігенде,

Жақсылық Рахматулла Талғат оны «қайтымы жылдам жігіт болды» деп бағалады. Күзге салым ауылды көркейту айлығы жарияланып, спорт кешенін жабдықтауға, көшелерге тас жолдарын тартып, көшет отырғызуға, үйлерді жөндеуге техника, материал бөлінді. Әкімшілік тұрмысы төмен үйлер мен ардагерлерге тегін отын дайындап беріп, азықтүліктен қарасты. Бірақ экономикасы бауырын көтере алмаған шаруашылық мәденитұрмыстық қажеттікке қаржы таба алмай қатты қиналды. Оның бер жағында, басшылар жаңарғанымен шаруашылық өндірісінде бірден өзгеріс байқала қоймады. Бұрынғысынша әр бригада жерді қалауынша пайдаланды. Қаржының қайтарымы бар ма, жоқ па, оған басын ауыртқан деректір де, агроном да, экономист те болған жоқ. Бригадир Жаңбырбай шаруашылықтың су жолдары жүйесін өзгерту жайында бір емес, бірнеше рет ұсыныс жасады, бірақ оны әкімшілік қабылдамай тастады. Диқандар егіске суды сонау бір қиянда жатқан Шіркейлі каналынан алды. Күріш бас алып, қауызына дән тола бастағанда әрдайым судан қорлық көрді. Осы қиындықтан құтылу үшін совхозға сағасын бірден дариядан алатын еншібас канал қажет еді. Бір кезде іскер атанған деректір Захман бұл мәселені ауданның алдына қойып, пікірін өткізгендей болған. Мемлекет тарапынан мол қаржы бөлініп, Жаңарық каналының құрылысы да басталған еді. Алайда, ол жамбылдықтардың егістігіне он шақырым қалғанда тоқтап қалды. Құрылыс десе жар құлағы жастыққа тимейтін Захман жоқ, оның ерттеулі атына мінгендер босқа күн өткізді. Игілікті істі қайта қозғап, құрылысты қайта жүргізу жаңа деректірдің үлесіне тиген кезде ол аудандық мекемелерді жағалап, басшыларының оң қабақ бермегенін байқады да үнсіз қоя қойды. Аузы батыл Жаңбырбай кездескен жерде «Жаңарықтың жағдайы қалай?» деп тықыраңдай бергесін «Бөлінген қаражат басқа мақсатқа жұмсалып кетіпті. Келген басшылармен жағаласа бергенше, каналды қолыңмен қазсаң да аяқтамадың ба?» деп бригадирдің өзіне соқтықты. Талғат деректір билігіне араласпаушы еді. Бірақ ол ауылдың болашағына қатысты мәселеге мән бермей тұра алмады. – Жаңбырбайдың бригадасы қиындыққа қарамастан күріштен мол өнім жинап жатыр. Бұл облыстағы үздік көрсеткіш, – деді Талғат деректірмен оңаша әңгімеде. – Оның жақсы ұйымдастырушы екеніне шүбә келтірмейміз. Олай болса, оның арық құрылысына жанашырлығын орынсыз деп айта алмаймыз. Абзалы, бұл мәселені көппен кеңесіп шешпесе болмас...

ДАЛА ТОЛҒАУЫ «Күрішін егуді біліп жайына неге жүрмейді Қожауов? Совхоздың шаруасына ие болар адам бар ғой!» деп әдепкіде ашуланған деректір хатшының сөзінен кейін сабасына түсті. – Егіннен бұрын малдың жағдайы жаныма батып тұр, – деді шағынып. – Малдың өлім-жітімі көп. Малшылардың сөз әлпеті жаман. Бұрынғы деректірді жамандағым жоқ, ол да өзіміздей азамат қой, әйткенмен ферма тарап кетуге айналған екен, не бар, не жоқ, біліп болмайды. Деректірдің бұл сөзі тегін емес еді. Жыл аяғында жүргізілген санақта екі жүз елу сиыр зым-зия жоқ болды, сондай мөлшерде өлімжітімге ұшырағаны және бар. Фермадағы былықтың бетін ашуға жедел комиссия құрылып іске кірісті. Бұл хабарды естіген облыстық партия комитеті қарап жатпады. Мал басын аман сақтаудағы партия комитетінің жұмысы жайлы Талғаттың есебін бюрода талқылауды ұйғарды. Бірақ бюро мәжілісі басталғанда партком хатшысы болып істегеніне төрт ай болған Жүнісовтен гөрі жауапкершілікті совхоз деректірі мен аудандық ауыл шаруашылығы басқармасының бастығынан сұраған жөн деген пікір туды. Осы бюрода «отқа салса күймейтін, суға салса батпайтын» деректір есеп кітапшасына жазылған қатаң сөгіспен қызметінен босаған болатын. «Деректір болғанына бір жыл толмай жатып ол қыруар малды қалай құртып үлгірді? Егер ферма меңгерушілерімен ауыз жаласып ішіп-жесе айыптылар заң жолымен неге жазаланбайды? Мүмкін, бұрынғы совхоз басшыларының қылмысқа қатысы бар шығар? Сонда партия комитеті қайда қарап отырған? Мұнда бір сыр бар... Қылмыстың қайталанбауы үшін сол сырдың бетін ашу керек...» Осындай пікірге келген партия комитеті тексеру комиссиясының жұмысын одан әрі жалғастыруды қажет деп тапты. Жүнісовтің бұл әрекеті сол күні-ақ аудан басшыларының құлағына тиді. Ертесіне хатшы «кінәлілер жазасын алды, іс жабылды. Парткомның ендігі қимылы «жау кеткенде қылышыңды боққа шаппен» барабар. Комиссия таратылсын. Коммунистерді обком мен аупартком бюросының қаулыларын орындауға жұмылдыру керек» деген нұсқау алды. Ол бұған қанағаттанбай, мәселенің анық-қанығын ашып алғанымыз жөн тәрізді, тексеріп көрейік» дегенде оның обком бюросынан сүттен ақ, судан таза шыққанына наразы болып жүрген аудан басшысының бірі «Әй, Жүнісов, – деді даусын көтеріп. – Мен не деп тұрмын, сен не деп былжырап тұрсың? Саған аудандық, облыстық партия комитетінің шешімі

Жақсылық Рахматулла аз ба? Жоқ, демократиялық централизмді ұмытқың келе ме? Жоғары органның шешімі төменгі ұйымға заң деген емес пе? Отпен ойнама, бала, өртеніп кетесің...» Талғат амалсыз комиссияны таратты. – Бұл хабарды естіген соң Жаңбырбай Жүнісовке келіп: Ауданды билеп-төстеп отырғандардың ішінде қылмыстың себебін ашудан жалтаратын адамдар бар. Өйткені, олардың да ары таза емес. Әйтпесе біздің белімізді басып мәселені неге аупартком бюросында, одан обкомда қарады. Осыдан соң әділдік бар дегенге кім сенеді, – деді қатты түңіліп. Талғат бұл жайды басқаша ойлайды екен. – Жоғары органдардың шешіміне сәйкес мал шаруашылығының тіршілігін ашық партия жиналысында талқылаймыз, сөйтіп кеңейтілген жоспар жасаймыз. Сол кезде ойыңызды бүкпей айтасыз – деді ол бұл істі мүлде жауып тастауға қарсы екенін аңғартып. Жүнісов сөзінде тұрды. Комиссия шығарып дабыра қылмай-ақ мал шаруашылығындағы қиындықтардың бетін Бейсен, Жаңбырбай, Гүлнәр тәрізді коммунистер арқылы ашып алды. Ауылға жаңадан деректір болып келген Ибрагим екеуі кеңседе ұзақ отырып, ферманың өткен әр жылына талдау жасады, малдың әр басына жұмсалған қаржы мен оның қайтарымын шотқа салды. Есептеп көргенде соңғы бес жылда ет, сүт сатудың жоспары бірде-бір рет орындалмаған екен. Ферма жылына жеті жүз мың сомның үстінде шығын беріп, күріштен түскен болмашы пайданы жұтып жібереді екен. Мал тұқымы ала-құла. Бір кездері қымбат бағаға сатып алынған сүтті, етті сиырлар жекенің меншігіне өтіп кеткен де, табындарда атасы зеңгі баба демесең ешкінің сүтін беретіндер қалған. Мал азығы үшін дайындалған жемшөп ақпанның аяғына жетпей таусылып, ауыл көршіге алақан жаятын көрінеді. Шаруашылықта жоңышқа, жүгері егілмейді, егілген кезде онан жөнді өнім алынбайды. – Алдымен жоңышқа егелік, – деді Ибрагим. – Бұл әрі малға таптырмайтын азық, әрі күріштік жерді тыңайтады. – Дұрыс. Мал тұқымын асылдандыру, ферманың күш-қуатын нығайту туралы ойыңызды қостаймын, – деді Талғат оған. – Менің айтпағым малшылардың қатарын жастардан, байырғы шаруалардан толықтырып, еңбек ақысын көтермесе дым шықпайды. Жақсы идеяның бәрі тамақ бола бермейді. Деректір Талғатты құптады. – Иә, бұл орайлы мәселе. Малды бас пайдасына жұмсап, ағайынтуысына жетектетіп жібере беретін дарақы бақташыларды басқа шаруаға ауыстырамыз. Парткомның бұл ұсынысына екі қолымды көтеремін. Ал, өз тілегімен малға баратын коммунистер бар ма?

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Бар. Олармен күні ертең кездестіруіме болады. Сол күннің ертеңінде қос Еңбек Қызыл Ту орденді механизатор Қаһар мен Гүлнәрдің ағасы, аудан жеңімпазы Сағынтай деректірдің алдында отырды. Бұлардың қатарына тағы да бес жігіт қосылды. Ибрагим мал шаруашылығына баруға тілек білдірген жастардың шаңырақ басына бір бұзаулы сиыр мен бес қой бергізді және екі жылда жаңа пәтермен қамтамасыз етуге уәде байласты. Ол уәдесін жұтпады. Совхозда құрылыс жұмыстары жолға қойылды. Бұдан бұрын бес жылда бес пәтер салынса, енді жылына тоғыз үй салынды. Ибрагим Талғаттан сегіз жас кіші еді. Онжылдықты осы Жамбылда бітіріп, ауыл шаруашылығы институтында оқыды. Оқуды бітіріп, инженер-механик мамандығын алған соң туған ауылына келген. Өндірісте екі жыл істеді де, аудандық партия комитетіне қызметке шақырылды. Осында көпшілікпен жұмыс істеуді үйренді, мінезі сабырлы, сөзі орнықты жігіт бірте-бірте үлкен-кішінің назарын өзіне аударды. Жамбылға деректір тұрақтамай, кадр таңдаудан аупарткомның де беделі түсе бастағанда ауыл қарттары оны ел басқаруға шақырды. Бұл ұсынысқа қарсылар да, қолдаушылар да аз болған жоқ. Қарсы болғандар «Әбибуллаев әлі ысылмаған бала, шаруашылықты алып кете алмайды» десті, қолдаушылар «Ақыл-жастан, ол жас болса да адамдармен тіл табыса алады, өткір жігіт. Кім анасынан бастық болып туды дейсің, бәрін өмір үйретеді» десті. Екі жақтың да пікірлерін таразылай келіп аудандағылар халықтың қалауына қарсы шықпады. Талғат жас деректірдің келген бетте қолға алған екі ісіне сүйінді. Бірі бітпес әңгімеге айналған Жаңарық каналының құрылысын одан әрі жүргізудің көзін табуы еді де, екіншісі ауыл қарттарының басын қосып, совхоздың экономикасын, халықтың әлеуметтік жағдайын жақсарту үшін ақыл-кеңес сұрауы еді. Оның бұл ісі көптің көкейінен шықты. Әйтсе де деректір де, бұл да жоспарды орындаудағы көптен қалыптасқан дағдыны, оның әлеуметтік зардабын біле тұра кеселді асқындырмай емдеуге бел буып кірісе алмады. Жоғары жақтан түсіп жатқан сансыз тапсырмалардың тасқыны басқару механизмін өз ырқынан шығармады. Жоспарды қалайда орындау міндеті оларды өз ағымына ілестіре берді. Дәл осы тұста Гүлнәр егінші-механизатор атынан батыл ұсыныс жасады. Қыздың бұл көтерген мәселесі Талғаттың ағынға қарсы жүзуге іштей дайындалып жүрген талабына қанат бітірді. Партия қызметінде азды-көпті тәжірибе жинақтаған хатшы алдағы күрестің оңай болмасын да сезді.

Жақсылық Рахматулла Деректір олардың инженерлік жүйедегі жерді қайта жөндеу, қосымша инженерлік жүйе жасауға қаржы табу, ақырында барлық егіншінің артық күріш егуіне тыйым салу туралы ұсынысын ой елегінен өткізіп көрді. «Бүлінген жерді қайта қалпына келтіру оңай ма? Ол үшін су тоспаларын да, канал желілерін де жаңарту керек. Жаңартып қоймай топырақтың құнарлылығын арттыру үшін пайдаланылып отырған танаптардың белгілі бөлігіне үш-төрт жыл қатарынан жоңышқа егу қажет. Күріштің көлемін қысқартпай бұл шараларды бірден бастауға кім келіседі? Қазір мемлекетке тоқсан мың центнер астық беруге көшіп, атағы қайта шыға бастаған жамбылдықтар өнімді есептегі егіс көлемін аялап күту арқылы емес, артық шығын жұмсап өлермендікпен молайтып отыр. Гүлнәрдің «Бәріміз көзбояушылыққа барамыз» деуі сондықтан. Иә, бұл жағдай осылай ың-шыңсыз кете бермейтіні де рас. Түбінде үлкен қылмысқа апарып соғары сөзсіз. Сол кезде өткен қателіктерді қайталағаны үшін алдымен басшыдан жауап сұралмай ма? Сұралғанда қандай, оңды-солды пайдаланған жерге кеткен барлық шығынның орнын толтыруды талап етеді. «Бұрыннан осылай екенін өздерің көріп, біліп жүрсіңдер» деп ауданның қай басшысына кінә тағады. Жоқ, олай дей алмайды. Деген күнде «Кәне, нағыз адал адам сен болсаң кемшілікті неге түземедің, кім қолыңды қақты?» дер еді. Сонда бұл дәлел таппай жер шұқып қалмай ма? Туасы, тұйықтан шығар жол біреу, ол – қателіктерді ауылдастарға ашып айтып, оны жөндеудің жолын бірлесіп шешу... Ол ойлана келе хатшы мен механизатор қыздың ұсынысы дұрыс деген шешімге келді. Деректірдің көзқарасын білгеннен кейін Талғат мәселені партком талқысына салуды жөн көрді. * * * Жиналыс баяу басталып, аяғы қызу тартысқа ұласып кетті. Сыртта көз байланып, ауыл үстін қараңғылық басты. Жұмыстан шаршапшалдығып келсе де, көпшілік Гүлнәрдің ұсынысын ықыластана тыңдады. Оған әуелі деректір үн қосты. Сол-ақ екен, сөз тиегі ағылып кете берді. – Жерді бүлдіргенді, ақпарға қосып жазғанды жауапқа тартсақ, онда осында отырған біразымыз қылмысты болып шығамыз, – деді сөйлегендердің бірі. – Жалған көрсеткішпен даңққа бөленгенше, шындықпен отқа күйген артық. «Мың асқанға бір тосқан», істеген ісімізді мойнымызбен көтереміз, – деді екінші біреу.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Болар іс болды. Ендігі мәселе ауру асқынбай тұрғанда емдеу, – деді еңбек ұйымдастырудың мердігерлік әдісіне көшкен бригада жетекшісі Қожауов. – Мың жарым гектар тегістелген жерді тиімді пайдалансақ, мемлекетке ең кемінде жүз мың центнер өнім өткізе аламыз. Біздің, бригада коллективі гектар түсімділігін алпыс центнерге молайтуға уәде беріп отыр. Даңғайыр диқан Жақаев айтпақшы «Егінші – мәрт, жер – жомарт». Екіншіден, экологиялық жағдайды жақсартуды ойласқан жөн. Гүлнәр дұрыс айтады. Өнімді көп береміз деп улы тыңайтқышты есепсіз көп пайдаланатын болдық. Оның есебіне астықтың сапасын жойдық, қоршаған ортаны зақымдадық. Мысал ретінде айтайын, гербицид қолданылған күріштікті суарған судың ақабасы көл-көлшікке барып құйылып жатыр. Ол суда балық та, құс та өспейді, оны мал да ішпейді. Бұл сұмдық қой... Күріштікке гербицид шашқанда ұшақтан ұшқан тозаңды жел айдап әкеліп ауылдың үстіне қонады да, жайқалған бау-бақшаны күйдіріп жібереді. Мұны ойдан шығарып отырғаным жоқ, бәріміз көріп жүрген жағдай. Тағы бір айтарым, гербицидті екі жүз гектарға қолданғанда орта есеппен сексен мың сом қосымша қаржы жұмсалады екен. Көрдіңіз бе, қаншама зиян? – Гербицидтің залалы көп, оны өзімізде білеміз, – деді отырғандардың бірі бригадирдің сөзін бөліп. – Айтыңызшы, Қожауов, оны пайдаланбасақ арамшөптен қалай құтыламыз? – Бір-ақ жауап, – деді бригадир, – агротехникаға сүйенеміз, жерді жыртқаннан бастап егінді жинап алғанға дейін агрономның әмірін бұлжытпай орындаймыз. «Жібекті түте білмеген жүн етеді» деп қазекем бекер айтпаған. Жерді баптай білмесек, еңбегіміз еш болмақ. – Ұсынысыңызды айтыңыз. Жаңбырбай хатшының бұл сұрағына мүдірмеді. – Әлгіден бергі айтқаным ұсыныс емес пе? Қолда бар жерді дұрыс пайдаланамыз. Ауыспалы егіске жаппай көшеміз. Әр бригада кемінде үш жүз гектар жоңышқа ексін. Содан соң, ғылым мен озат тәжірибеге ықылас қоятын кез келді. Агрооқудың сапасын жақсарту ләзім. – Ал, гербицид туралы өз пікіріңізде қаламысыз? – Иә, біздің бригада биылдың өзінде одан бас тартты. Улы тыңайтқышқа жұмсаған қаржыны еңбекақыны өсіруге пайдаланған жөн. – Жөн. Құлаққа кірер сөз айтты. – Гүлнәр мен Жаңбырбайдың сөзі бір жерден шықты-ау. – Е, екеуі бір бригадада істемей ме. Бар мәселені қыздың құлағына құйып жүрген өзі шығар.

Жақсылық Рахматулла – Тек Гүлнәр емес, біздегі жұмысшылардың көбі солай ойлайды, – деді Қожауов. Жиналыста мынадай ұйғарым болды. «Шаруашылықта орын алып келген көзбояушылықты түбірімен жою. Мамандардың агротехника шараларын орындаудағы жауапкершілігін арттыру, ауыспалы егісті шұғыл дамыту. Қожауов басқаратын жетінші бригаданың күрішті гербицидсіз өсіру тәсілін зерттеп, оны ішінара өзге бригадаларға тарату, инженерлік жүйедегі алқаптарды қайта жөндеп, жаңадан бір жарым мың гектар жерді тегістеуді ұйымдастыру...» * * * Қаулы алу, міндет бөлісу оңай болғанымен, оны орындаудың жолы қиын болып шықты. Аудандық ауыл шаруашылығы басқармасы жамбылдықтардың дабылымен инженерлік жүйеге келтірілген алқаптың сапасын тексеруге комиссия жіберді. Комиссия бір аптада талай кемшіліктің бетін ашты. Шаруашылықта агротехникалық шаралар қағаз жүзінде қалған. Бұған тікелей совхоз басшылары кінәлі болған. Аупартком бюросынан Ибрагим де, Талғат та қайтты. Десек те бюро мүшелері шындықтан аттап кете алмады. Ауылдың бұрынғы егістік жерін қайта жөндеу және оның көлемін жаңадан екі мың гектарға дейін ұлғайту қажеттігі қаулыда хатталды. * * * Арада бір жыл өтті. Ауылда еңбек ұйымдастырудың жаңа белгілері байқала бастады. Жас деректірдің батылдығы, келешекті пайымдай білетін зеректігі көп мәселені дер кезінде шешуге ықпал етіп жатты. Гүлнәр ұсынысы ауылдастарына жаңа серпін берді. Артық жер егуге бейімділердің қатары сирексіді. Ескі егістік танаптары жоңышқалыққа айналды. Бұл екі жақты тиімді болды. Біріншіден, топырақ құнарлылығы артты. Екіншіден, екі мың бас сиыр малына арналған жемшөп қоры молайды. Жаңадан мың гектар жерге инженерлік құрылыс жұмыстары жүргізілді. Ал, Жаңбырбай басқарған бригада күріштің түсімділігін алпыс бір центнерге арттырды. Келер жылы бұл көрсеткіш жетпістің үстіне шығып кетті. Гүлнәр Әлекееваның өмірінде де жаңалықтар болды. Ол «Еңбекте үздік шыққаны үшін» медалымен наградталып, механизатор әйелдер арасындағы республикалық жарысқа қатысып, Кәмшат Дөнентаева атындағы жүлдені иемденді. Сөйтіп, сонау бір жылы ағасы Сағынтай айтқан игі тілектер орындала бастады.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ * * * ... Гүлнәр мектеп бітірісімен механизаторлар даярлайтын курсқа барып, оны үздік тәмамдаған соң шағын тракторды айдады. Артық айтып не керек, ол алғашқы сәттен су жаңа тракторды ұршықша иіріп кете алған жоқ. Оның қаз тұрып, қадам басуына Сағынтай көмектесті. Сағынтай дала кемесі атанған таудай алып тракторды жүргізетін. Және бір күн жүрсе, он күн жөндеп, майға былғанып, жататындардан емес. Қарындасының техникаға деген құштарлығын оятқан да өзі еді. Енді Гүлнәр тракторға отырған күннен Сағынтайдың мазасы кетті. Гүлнәрды басқа бригадаға бөлсе «Ойпырмай, тракторы бұзылып, далада қалмаса нетті?» деп, жар құлағы жастыққа тимей алаңдайтынды шығарды. Ол әдепкіде қарындасына қол ұшын берді, тракторы бұзылса жөндесті, бала жүрегі қиындықтан шайлығып, тарықса, жөн сілтеп, ағалық ақылын айтты. Сонда тың өлкені даңқымен дүбірлеткен Кәмшатты жиі-жиі есіне салып: «Айтпады деме, әлі-ақ сен де Сыр бойының маңдай алды механизаторы боласың» деді. Бірде Гүлнәр жақсы бір сөз айтты. – Атақ-даңқ үшін еңбегімді пұлдамаймын, аға, – деді ол. – Тәуекел деп тракторға отырған соң халыққа пайдамды тигізсем деймін... Бұл сөзге Сағынтай іштей сүйсінді. – Дұрыс, – деді іштегі қуанышын сездірмей. – Адам орден, ақша үшін өмір сүрмейді. Отан соғысына қатысып, оқ пен оттан дін аман оралған әкеміз Жағыпар, колхоздың арығын қазысып, егінін салған, малын жайғасып, төлін түлеткен анамыз Орынкүл батыр атанбаса да адал ісімен көктеп, көгерген жандар, менің бір жылғы жұмысым олардың қиын-қыстаулы бір сағаттық бейнетіне татымайды. Қиналған кезімде ылғи да осыны еске аламын, ауылдағы ата-ананың үлгісін ойлаймын. Кәмшаттай бол десем, даңқ үшін емес, сондай қаһармандыққа жет дегенім... Арада бірер жыл өткен соң бауыр басқан кішкене тракторын сіңлісі Ұлтайға тапсырды да, ағасы мінген алыпқа ер-тоқым салды. Бұл кезде ол Қызылорда совхоз-техникумында сырттай оқып жүр еді. * * * Қуаңшылық Сыр бойын да жайлады. Бір тамшы су қасқалдықтың қанындай болған зауалды шақ туды. Жаз ортасында механизаторлармен бірге Гүлнәр да бригаданың шөпшілер қосына көшті. Әйтсе де қыз жүрегін жайқалған күріштік, ондағы күн-түн кетпенін иығынан таста-

Жақсылық Рахматулла май атыз жағалап жүрген ақ қалпақты диқан ағалары мен ақ жаулықты аналар сағындыра берді. Шабындық пен күріштіктің арасы әудем жер. Ол шөпшілер тыныстаған сәтті пайдаланып, егіншілерге тартып кетуші еді. Сонда оны мұнда бауыр басқан ұжымның ыстық құшағы еріксіз тартады. Әсіресе күрішті гербицидсіз өсіру тәжірибесі сыналған Досмамбетов, өзінің ақылшы-ұстазы Мырзабек Мыханов тәрізді байырғы диқандармен бір ауық әңгімелесудің өзі неге тұрады. Гүлнәр егіншілерге түс әлетінде жетті. Шілденің ми қайнатқан күні тіршілікті тарының қауызына сыйғызып жібергендей қуырып-ақ тұр. Бір қызығы, мұндай күндері егіншілер қабақ шытпайды. Қайта маңдайынан бұршақтай құйылған ащы терін алақанымен бір сүртіп тастап, «көк тәңірі қалауымды берді» деп қуана қунақ қағады. Қызыл қырманның жанындағы дала қосында Мырзабек, Әбдікерім, Оқәди, бригадир Жаңбырбай бар, бір топ күрішшілер әңгімелесіп отыр еді. Олардың үстіне Гүлнәр келіп кірді. Сәлемдесу рәсімінен кейін Жаңбырбай: – Жақсы келдің, қызым, – деді қуанып. – Менің насихатым жетпей жатыр. Түсіндірші өзің, ауданның уәкілін сыйламау жөн бе? Мән-жайдан бейхабар Гүлнәр оған аңтарыла қарады. – Мәселе былай, – деді бригадир төтесіне көшіп. – Жаңа осында ауданнан келген уәкіл болды, жанында Талғат бар. Келген мәнісі аудан басшылары облыс басшыларын биыл жылдағыдан мемлекетке көп астық сатуға уәде беріп қойғанға ұқсайды. Соған орай әр совхозға қосымша тапсырма бөлініпті. Жамбылдықтар міндеттемеден тыс біраз күріш бермек болыпты. Уәкіл соны айтып, бригадаларға үстеме жоспар қабылдатып жүр екен. Оның сөзін тыңдап болмастан мына ағаларың – «Ауданның басшысы жоғарыға уәде берген болса, қоймасында сақтап жүрген астығы бар шығар!» деп қарап отыр. Бұдан кейін де хатшы «Ақылдасайық, мүмкіндікті есептейік. Ауданның абыройын түсіргеніміз ұят болар» деп көріп еді. Мына Әбекең аяқ астынан көтерілмесі бар ма. Япыр-ау, бала емес, шаға емес, жастарға ақыл берер кәрияға лайық па осынысы, айтшы, кәне?! Әбдікерім еңсесін тіктеп, Жаңбырбайға: – Әй, бригадирім-ай, – деді назаланып. – «Батырым, байрағым» – деп өзің жоқта ұстыныңды көтеретін едік, мына сөзің қай сөз? Ауданнан келіп дікектейтін баяғы жалаңтөс белсенділердің заманы өткен жоқ па? Келсін, оған қуанбасақ ренжімейміз. Бірақ алдымен адамның жағдайын біліп, пікірлеспейтін бе еді. Әне, содан кейін бұйымтайын айтса ешкім оған өкпелемейді ғой.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Жаңбырбай қысылып қалтасынан көлдей орамалын алып бетін сүрткіштей берді. «Аталы сөзге арсыз ғана тоқтамайды, Әбекеңдікі жөн-ау!» деп ойлады Гүлнәр іштей. – Осы белден басу қашан тоқталады? – Әңгімеге Мырзабек араласты. Облысқа, алқалы жиынға барғанда не бітіріп қайтасыңдар? Мұндағы елдің мұң-мұқтажын, талап-тілегін жеткізбеймісіңдер, түге? Ынжық дейтін ынжық емессіңдер, талап қойғанда құстай сайрайсыңдар. Күрішті көп беру үшін су керек. Ол қайда, жоқ. Әлде тағы да артық жер егіп, мемлекетті алдауымыз керек пе? Жоқ, өз басым ондай тірлігіңе бара алман... Егіннің жайын еккен біледі. Гектарына алпысты берсем де тақияма тар келмесі хақ. Уәкіл айтқан жүз центнерді сор жерден ешкім де бере алмайды. Аудан орталығында отырып алып «сен пәлен өнім бересің» деп әмірін жүргізетін кісі қолындағы қалам-қағазын тастап, біздің ортамызға келсін. Оған келіспейді екен, сыртымыздан билептөстеуді қойсын. Топ жетекшісі Оқәди бұл сөзге басын изеді де: – Сіз қалай дейсіз, аға? Ауданның міндеттемеден тыс тапсыр деп жатқан қосымша өнімін бере аламыз ба? – деді. Бұл сауалға Жаңбырбай ойланып барып жауап қайырды. – Жыл басында төрт жүз тоқсан гектар күріштіктің әр гектарынан алпыс бір центнерден өнім береміз деп келістік. Сол келісімде тұрамыз... Мен егіншілерді жоқтан бар жаса деп қинай алмаймын. Расау, ол сөзіне сынай қараған үлкен-кішіні көзбен шолып өтті. – Қырық күнде мың құбылатын жоспар мен міндеттемеде абырой қалмады. Оны құбылтатын сіз бен біз емес, аудандағы, одан қала берді, өзіміздегі әкімдер. Жоспар жерінде жасалсын, халықтың ықыласымен белгіленген міндеттемені өзгертуге қақымыз жоқ. Сан қусақ сападан қол үземіз деп ауданда да, ауылда да жиналыс сайын зар қақсап келеміз. Бұл сөзіміз біреулерге ұнамай да жүр. «Қожауовтан басқамыз ақымақпыз, коммунизм орнататын жалғыз сол» деген күңкілді де естідік. Әңгіме осы жерге келгенде көпшілік Жаңбырбайға басу айта бастады. – Сенің кім екенің бізге белгілі, Жәкесі, ашуыңды бас. Сен тіпті бізден де асырып жібердің. Жоғарыда отырғанның бәрі ақымақ емес, ессіз адам ел басқармасы белгілі. Астықты көбейтіңдер десе халықтың қамы шығар. Болған үстіне бола берсе өзімізге пайдалы, оны түсінбейтін кім бар, тек қарапайым халықпен санаспай ақтанау болып шабатындарға тұсау салынса дейміз бе... – Иә, Мәкеңдікі дұрыс. «Ақыл – жастан» деген жаманды-жақсылы аудан түгілі облысқа танылып қалдыңдар. Небір алқалы жиын-

Жақсылық Рахматулла ға қатысып келесіңдер. Сондайда ойларыңды жалтақтамай тура айтқандарың абзал, – деді Оқәди. Қызу әңгіменің жалыны бригадирді қарып өтіп, Гүлнәрді де шарпыды. Тыңдап отырса Әбдікерім, Мырзабек және Оқәди аудан уәкілі мен совхоздың саяси хатшысының алдында Жаңбырбайдың үндемей қалғанына ренжігендей екен. Гүлнәр жағдайды естіді, енді үн-түнсіз отыратын жөні жоқ, көпшілік мұның да ойын білгісі келеді. Сонда не демек? Ешкімнің нұсқау, жарлығынсыз да бригада жыл сайын міндеттемесін артығымен орындап келеді. Биыл да солай болады, оған миттей күмәні жоқ. – Астықты уәкіл үшін емес, ауылдың дәулетін көтеру үшін береміз ғой, – деді Гүлнәр. – Совхоз астығын жүз мың центнерге жеткіземіз деп уәде байластық. «Ел құлағы елу» деген. Ол сөзіміз көпке тарап кетті... Әбдікерім қулана жымиып жанындағы Мырзабекке бұрылды. – Қызымыз қайда-қайда бастап барады, ә? – Жақсы сөз – жарым ырыс, қарағым. Сөзіңнен міндеттемеден артық өнім берейік дегенді ұғып отырмыз. Көпшілік болып ұмтылып көрейік. Бізден басқа бригадаға да түсіндіріңдер, көп біріксе «жүз мыңың» неге тұрады, орындалады. Артық пайда ауылдың дастарқанында қалады. Мырзабектің бұл сөзі қостың ішіндегі көңілсіздікті сейілтті. Жаңбырбай арқасынан жүк түскендей алдындағы суып қалған кесесіне қолын созды. Оқәди сөз арасында Гүлнәрдан жоңышқаның түсімін, механизаторлардың егін орағына әзірлігін сұрап отырды. Сол күні Гүлнәр шабындыққа үлкен ой үстінде оралды. Өткен бір беделді жиналыстан кейін аудан басшысының бірі мұны кабинетіне шақырып, ұзақ ақыл-кеңес берген еді. «Совхоз деректірі қалай? Партком хатшысы жөнінде пікіріңізді білсем деймін... Бригадиріңіз Қожауовтың алыпқашты бас асау мінезі бар еді. «Артық жер егіп көзбояушылыққа барамыз, ауылдағылар мұны білсе де білмеген болады» деп көптің құлағын көтеріп жүрген сол ма? Ұжымның сүттей ұйыған бірлігін ірітетін кадрларды бетімен жіберіп алдық... Сізді обкомның мүшесі етіп сайладық.. Сол сенімді ақтау абзал... Жассыз. Болашағыңыз алда. Әлеуметтік әділетсіздік деп жүрген көбік ауыз көкмылжыңдарға ермеңіз, қайта олармен күресіңіз». Абажадай кең бөлменің төрінде отырған басшының қабағы қатыңқы, аузынан шыққан әр сөзде бір түрлі ызғарлы астар сезілгендей. Ол мұз үстінде тұрғандай дірілдеп кетті. Басынан артық сөз асырмайтын өжеттігі ауылда ғана екен де... «Партияға қабылдаған бастауыш ұйым, жоғарыға жетелеп, сенім көрсеткен де еңбекші қауым, ауылда-

ДАЛА ТОЛҒАУЫ старым ғой, аға. Оларды ақылшы ағамдай көремін. Қожауов еңбегімен сыйлы жігіт, адал, өсек-өтірікпен ісі жоқ. Ал,жерге қамқорлық керек, жалған табыс теңсіздікті туғызады десек мұның қандай өтірігі бар? Біз табан тіремегенде совхоздың тегістелген жері бір-ақ жылда ақ шаңдаққа айналар еді, оған қосымша жаңа танаптар ашылмас еді... Қазір тоқсан мың центнер күрішті тек сол айқайдың арқасында беріп отырмыз» деп ойындағысын жайып салатын орайы келіп тұр емес пе? Гүлнәр өзін осылайша қайрағанымен, белгісіз күш еңсесін басып тұрғандай ләм дей алмады. Басшының лебізінен «Трактор айдауыңды біліп тек жүр. Обкомның мүшесімін деп желпініп, басыңды жарға соға берме» деген тұспалды анық түсінді. Түсінді де екіұдай ойға қалды. «Партия жарғысында коммунист өзін толғандырған мәселені ашық айтуға, әділетсіздікпен ымырасыз күресуге міндетті» деп ашық жазылған. Олай болса, бұл қай жерден қателік жіберді? Қателік жіберсе, көтерген ұсынысы қолдау таппас еді ғой. Жоқ, біреулер әдейі болған жағдайды теріс жеткізді ме? Соңғы жорамал дұрыс-ау, әйтпесе, басшы ондай әңгімені айтып уақыт алдыра ма?!.» Гүлнәр біразға дейін жігері жасып, көңілсіз жүрді. Басшы пікіріне іштей қарсылық сөзімнен айыға алмады. «Билікті тек аудандағылар айтады, ол дұрыс па, әлде қате ме, ауылдағылардың оны талқылауға құқы жоқ. Неге олай?» деген сұраққа жауап таппай қиналды. Енді міне, тағы да сол сұрақ алдынан шықты. Бүгінгі дала қосындағы айтылған сөздер құлағынан кетер емес. Жаңбырбай мұның келгенін пайдаланып, оларды тәртіпке шақырғандай болып еді, Мырзабек пен Әбдікерім оның өзін «мақтамен бауыздады». Айтылған ауыр-ауыр әңгімеден ұққаны басшылар бір басқа, қарапайым еңбекші бір басқа ойлайды екен. Сонда мұның ақыры неге апарып соқпақ? Гүлнәр ауданнан шақырту қағаз күтті. Бригададағы бейбастақты ондағылар елеусіз қалдырмайды. Өзімен салқын сөйлескен басшының сұсты жанары өңменінен өтіп «Сізге теріс пікір туғызушылармен күресіңіз дегенім қайда? Бригададағы ат төбеліндей он шақты адамға ықпалыңызды жүргізе алмағансыз. Жоғары жақтың пікіріне қарсы шықты деген не сұмдық. Кәне, партбилетті тапсырыңыз, обкомға өзіміз-ақ хабарлаймыз» десе, біткені ғой бәрі. Ол бекер уайымдапты. Аудандағылар тым-тырыс қалды. Совхоз әкімшілігі мен партком уәкілге үстеме жоспар орындалады, бірақ оны пайдалану билігін өзімізге беріңіздер деген сөзден айнымапты. Жемшөп әзірлеудің екпіні басылар-басылмастан күріш орағы келді. Көптен бері нарядсыз жұмысқа көшкен ұжым егінді өз күшімен жинауға үйренген еді. Гүлнәр маусымда екі міндетті қатар атқарады.

Жақсылық Рахматулла Түске дейін «Енисей» комбайнына отырса, түстен кейін тракторына екіүш тіркеме қорапты жалғап, қырманға астық тасиды. Жұмыс қыза түсті. Егіні жиналған звено мүшелері тобын бұзбай көршісіне көмекке барады, отызға тарта адамның бірде-бірі шашау шықпайды. Олар маусым кезінде үй бетін көрмейді, ыстық тамақ егінжайдың басына әкелінеді. Демалыс сағаттарында оқитын газет-жорналы да осында. Әркімнің өткен күнгі атқарған ісі таңсәріде көрсеткіш тақтаға жазылады. Мың центнер күріш бастырған, жүз гектар күріш орған озаттар комбайнына қызыл жұлдызша тағылады. Бұл жас деректірдің ойлап тапқаны. Озат астық тасымалдаушыларға да дәл осындай құрмет көрсетіледі. Гүлнәр тракторының кабинасындағы жұлдызшалардың тізбегі он бес мың центнер астық тасымалдағанын білдіреді. Биыл су тапшылығынан зардап шексе де күріш бітік өсті. Мырзабек пен Әбдікерім жиналған егіннің гектарына жетпіс центнерден бере бастады. Гүлнәр тракторына оншақты күнде он шақты жұлдызша қадап үлгірді. Әйтсе де жас диқанды совхоздың, қала берді ауданның жағдайы мазалай берген. «Шаруашылық жүз мыңдықтар қатарынан көріне ала ма? Сырдариялықтар екі жүз елу мың центнер астық тапсыру жоспарынан шыға ма? Аудан басшылары жоғарыға уәде берсе, бізге сеніп берген болар. Қызылорда облысының басына түскен қуаңшылық республиканың барлық аймағын қамтып отыр. Газеттерде тың өлкесінде жауын-шашын аз, бидайдың шығымы нашар деп бекер жазылып жатпаса керек». Осындай қауырт күндердің бірінде Гүлнәр орнына шәкіртін қалдырды да, Талғатпен бірге өзге бригадаларды аралады. Есенәлиев пен Рахымбековтің басқаруындағы егіншілер науқанды аяқтап қалыпты. Өнім аздау, орақта қарқын баяу. Осында Ұлтай мен Рахиманы кездестірді. Екі қыз орта мектепті бітірген бойда Гүлнәрдің үлгісімен механизаторлар даярлайтын курста оқып, трактор жүргізуге шыққанды. Екі-үш жылда олар ұстазымен иық тірестіре бастады. – Көрдің бе? – деді Ұлтай әпкесі Гүлнәрға тракторындағы жұлдызшаларды нұсқап. – Аз, не бәрі жетеу... Сенде қанша? Гүлнәр орақ басталғалы жеті мың центнер астық тасығанына назырқанып тұрған бауырын мақтады. – Мықтысың, мына қимылыңмен науқан аяқталғанша он бес жұлдызды ойнап жүріп аласың. Менің де шамам сол жобада. Ал, жағдай қалай? – Комбайндар жиі бұзылып, қинап-ақ тұр. Әйтпесе, астық тасымалдауда кідіріс жоқ, – деді Рахима Досжанова.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – Қосалқы бөлшектер жетіспейді. Жатканың пышағы, жағармай дегендерің де қат болып тұр. Инженерге айта-айта сөзімнің де, өзімнің де қадірім кетті. Деректірге бару ұят, біреуді даттағандай боласың, – деді бригадир Есенәлиев мұңайып. – Деректірге айтудан ұяласың да обкомның мүшесіне айтудан ұялмайсың. Жұмыс жүрмей жатқанда, ондай «сыпайылықтың» не қажеті бар? Ол Талғаттың бұл сөзіне не дерін білмей, қызарақтап, жүзін төмен салды. – Өнім қалай? Үстеме тапсырма алдыңыздар, оны орындау керек. Ендігі жерде артық өнім өзімізде қалады. Әлекеева бригадирлердің шаршаулы жүздеріне сынай қарап, жауап күтті. – Гектарына елу центнерден айналып тұр деді. – «Ақмаржан» жастар тобының жетекшісі Жұмабек Рақымбеков қолындағы блокнотына көз жүгіртіп тұрып, – аудан елу бестен кем болмасын деген. Талғат қабағын шытты. – Рас, көрсеткішті көтеруді сұрадық, солай ету қажет болды. Ал бірақ сізді артық жоспар алуға итермелеген кім? Тумысында ақ көңіл, аз сөйлеп, көп ойланатын жігіт мына сұраққа мүдіріп қалды. Оның есесіне жанындағы: – Тәке-ау, ауданның уәкілі көнді ме соған. «Бересің де, бересіңнің» астына алып, есімізді тандырды емес пе. – Зиябіл Есенәлиев ақталғандай болды. – Біздің диқандар елу бесті береді. – Сіздің үстемеңіз қанша? – Алпысты айтып едік. – Көрдіңіз бе, уәде басқа, нәтиже басқа. Сөз бен істің арасы аспан мен жердей. Резервті іздестіру қажет, сабанды қайта бастырып, керек десеңіз қолмен масақ теруді ұйымдастырған жөн. – Жақсы. Барлық шараны ұйымдастыруды қолға аламыз. – Іске тезірек кіріскен жөн, – деді Талғат Есенәлиевтің сөзін түйіндеп. Сол күннің кешінде орталықта кезектен тыс партия комитетінің мәжілісі шақырылды. Оған барлық бас мамандар, бригадирлер қатысты. Деректір Әбибуллаев астық жинаудың жағдайына талдау жасады. Мемлекетке жүз мың центнер астық межесін орындаудың мүмкіндігі айтылды. Гүлнәр да пікірін білдірді. – Науқанның соңғы аптасын екпінді еңбек күндеріне айналдыру қажет, – деді ол. Тапсырылған жұмысты орындап шықпайынша, орнымыздан қозғалмауға тиіспіз. Тағы бір ескерер жағдай, орақшыларды

Жақсылық Рахматулла ынталандыру, оларға мәдени-тұрмыстық қызмет көрсету жұмысында көптеген ағаттықтар бар. Ауылдық кеңес атқару комитеті мен кәсіподақ комитеті бұл ағаттықтарды түзетуі қажет. Гүлнәр үйіне түннің бір уағында келді. Қызының күнге тотығып, шаң басқан жүзіне көзі түскен Орынкүл жеңіл күрсінді. – Бітетін түрлерің бар ма? – Аз қалды, апа. Маған қыздар хабарласқан жоқ па? – Мектептен Ғазиза келіп жетті. Жақында жастардың кешін өткізбекші ме, соған ақылдаспақ көрінеді. Ол анасының дайындап қойған тамағын ішіп отырып, орта мектептің мұғалімі Ғазиза Кәрімова апайға берген сөзін еске алды. * * * ...Қыркүйектің бірінде компартияның ертеден белгілеген «Білім күні» өтті. Оған алдын ала бір топ ардагерлер мен бұрынғы мектеп түлектері шақырылған еді. Олардың ішінде Гүлнәр да бар еді. Ол білім ордасының қасиетті табалдырығын алғаш аттағалы тұрған бүлдіршіндерге арнап құттықтау лебіз білдірді. Сонда Ғазиза «Биылғы оқу жылынан бастап балаларға кәсіптік бағдар беру сағаттарын өткізуді жоспарлап отырмыз. Әдетте, жоғары кластарда оқу жылының аяғында ғана мамандық таңдау сабақтары жүргізілуші еді. Мұнымыз біздің тым жайбасарлық екен. Енді мұндай шараларды сабақ басталған кезденақ ұйымдастыруға тиіспіз» деген еді. Оның ойын Гүлнәр айтқызбай түсінді. Сондықтан да ол оқушылармен кездесуге тек ауылдың емес, аудан мен облыстың белгілі адамдарын шақыру керек. Мәшине сынау станциясында Амангелді деген кісі бар, Тасбөгет қалашығындағы су маманы Бақытжан, «Бірінші Май» совхозында байырғы шопан, бүгінгі ардагер апамыз Айша бар. Үшеуі де еңбек батыры атағын алған кісілер» деп әңгімені таратып әкеткен. Қыздардың бұл әңгімесін естігенде, Талғат артық сөзге келмей бірден қолдады. – Жұрт жиналыстан жалыққаны соншалық мінберге шығып әжептәуір әңгіме бастасаң қалғып-мүлгіп отырады, – деді ол, – сірә, адамдардың ойындағысын таппай жүрміз. Айтарымыз күріш, ет, сүт, шөп, жем... Кім озды, кім қалды?.. Және де сол сөзді жалпы жиналыста да, кеңестің сессиясы мен кәсіподақтың отырысында да дәлме-дәл қайталай береміз. Оны былай қойып, мейрам күндерінде жұмыстың жайын қозғамасақ бойымызға ас батпайды. Осыдан кейін жұрт бізден қалай қашпасын? Обкомның бірінші хатшысы Еркіннің сөзін тыңдап,

ДАЛА ТОЛҒАУЫ риза боп қалдым. Айтпақшы, сол жиналысқа өзің де қатыстың ғой, Гүлнәр, есіңде ме? Пайдасыз жиналысты азайтып, нақты мәні бар мәселелерді көбірек сөз ету керек шығар. Адамның көңіл-күйін зерттеп, олардың жүрек қалауын табу қажет болар. – Иә, Талғат аға, дұрыс айттыңыз. Жиналыста ел көкейіндегі мәселелер сөз болу керек ғой. – Ана кездегі деректірдің ісі көңілге қонады, – деді Қамар оның қиялын жетелеп. – Жарыс озаттарын қайыққа мінгізіп, көл бетінде сейіл құрғаны ауыздан-ауызға тарап кетті. Осындай жаңа дәстүрді өмірімізге енгізсек қандай жақсы. Күнде көріп жүрген ауыл азаматтарынан гөрі аудан шамшырақтарының әңгімесін тыңдау пайдалы да қызықты болатын шығар деп ойлаймын. Мен өз басым Гүлнәр мен Ғазизаның талабына қуанамын. – Онда күрішті жинап алысымен дереу іске кіріселік. Жалпы, ұлтымыздың салт-санасын өрістетудің жаңа үлгісін табу қажет. Қазақ тілінің мәртебесін көтеретін уақыт туды. Гүлнәр мен Қамар бұл сөзге үнсіз бас изесті. * * * «Сірә, сол жұмыстың иінімен ақылдаспақшы болған шығар, – деп ойлады ол анасына ыдыс-аяқты жиыстыруға қолғабыс ете жүріп. – Орақ та аяқталуға таяды...» – Таңертең ерте тұрамысың, Гүлім-ау? – Иә, апа. – Ұлтай да, сен де бір сағат тізе бүгуден қалдыңдар, үйге кіргендеріңнен шығуларың жылдам, әкең екеуміз уайымдап-ақ бітеміз... Гүлнәр төсегіне жайғаса бере: – Апа, «бейнеттің зейнеті болады» демеуші ме едіңіз, – деді ұйықтап жатқан балаларды оятып алмайын деген сақтықпен сыбырлай сөйлеп. – Мейлі ғой, күнім... Қатарларыңнан кем болмағандарыңа шүкір... – Таң бозарып атып келе жатқанда Жағыпардың екі қызы тізіліп ауладан шықты. Аула іргесінен басталатын егінжай жақтан нан исі келеді. * * * Сол кезде Қоғалыкөлдің құндызы Гүлнәр еңбек ететін бригада әр гектар күріштен алпыс бес центнерден таза өнім жинап, облыс жеңімпазы атанды. Ұзамай жерлестері Әлекееваны облыс депутаттығына сайлады.

Жақсылық Рахматулла * * * Сексен бестің сәуірінен кейін Сыр бойында ұлы өзгерістер басталды. Халық ішінде «Пәлен жылдан бері Арал мен Қаратаудың арасындағы елді ашса алақанында, жұмса жұдырығында ұстаған небір май желке әкімдер ішкен-жегенін құсып жатыр дейді». «Әлгі сауда бастығының үйіне тінту жүргізсе, миллион сомның құнды заты шығыпты». «Бір ауданның бірінші хатшысы пара алған жерінен қолға түсіпті», дегендей әңгімелер желді күнгі өрттей қаулады. Бұл ойдан шығарылған дақпырт та емес еді. Демократия еркіндігін пайдаланған адамдар талай уақыттан бері өрмекшінің торындай шырмалып жатқан былықтардың бетін аша бастады. Біріне-бірі кезектен қонақ болып, бірін бірі марапаттап, сән құрған «зиялы» қауымның жұмақты күндері көзден бұл-бұл ұшты. Бұл сияқты өзгерістер күндердің күнінде Сырдария ауданына де келіп жетті. Ауданның он екі шаруашылығы облыс орталығын ет, сүт, көкөніс, картоп өнімдерімен қамтамасыз етуші еді, солардың ішінде көбісі міндетін орындай алмай мемлекетке жыл сайын миллион сомға дейін қарыз болып қалатын. Бірақ олардағы шын жағдай жалған ақпар беру арқылы бүркемеленіп келді. Әлеуметтік, тұрмыстық жағдайды жақсарту. Елді мекендердегі халыққа қажетті қызмет көрсету, оқуағарту орындарының мұқтажын өтеу ескерусіз қалды. Он алты мың тұрғыны бар аудан орталығында еңсесі биік бірде-бір клуб немесе кинотеатр, мәдениет үйі, әйелдер босанатын үй, балалар емханасы, сауда орталығы болмады. Сонда да болса аудандағылар күнделікті күйбеңмен тіршілік етіп жатты. Уақтылы конференция, пленум мен сессия өтеді, мінбеге шыққан пленум мүшесі де, депутат тәп-тәуір сөйлейді. Том-том қаулылар мен қарарлар қабылданады. Алайда, бұлар аудан дәулетін көтеріп, мәдениетін жақсартуға қылаудай пайдасын тигізбеді. Сонда не істеу керек? Осы сұрақ ауданға жаңадан келген басшы Нәлқожаның түн ұйқысын төрт бөлді. Көп ұзамай аупарткомның пленумы шақырылды. Талай шешендер шығып сөйледі. Соның ішінде Жамбыл атындағы совхоз коммунистерінің жетекшісі Жүнісовтің лебізі жұрт көңілін серпілтті. – «Біреудің өзі жақсы, біреудің көзі жақсы» дегендей, «Мәке», «Сәке» деп бірімізге біріміз жағынып, айлығымызды алып жүріп жатырмыз. Жылына бір рет жазған баяндаманы, қаулы-қарардың цифрын өзгертіп, фактісін жаңартып, бірнеше жыл пайдаланамыз. Адамға дем берер сөзіміз де, көрсетер үлгіміз де жоқ. «Сен жамансың» десек

ДАЛА ТОЛҒАУЫ «басбұзар», ауданға жаны ашымайтын «бұзық» болып тізімге ілігеміз. Ел басқарып отырған ағаларының күйкі тіршілігі кейінгі жастардың бойына жұқпасына кім кепіл? Орталық Комитеттің сәуір пленумы қоғамды қолайсыз құбылыстардан сауықтыруды нұсқады. Ол біздің көптен көңілде жүрген ойымызға дөп келеді, – деді ол. Залда отырғандардың кейбіреулері «Жүнісовтің заманы туды» десті. Сол пленумнан кейін өткен совхоз коммунистерінің жиналысында партком мүшелері Гүлнәр да, Жаңбырбай да бұрынғы әдетінше ойларын қағазға қарамай-ақ айтты. – Сәуір Пленумы былық-шылықтан арылуға, адамгершілікті пәк ұстауға үйретеді, – деді Гүлнәр. – Қандай бір лауазымды кісі болмасын өзін бұқарадан жоғары қойса бюрократ, тоғышар, оң ісімізге қарсы адам. – Ауданнан, не болмаса совхоз деректірі мен парткомнан жарлық күтіп жалтақтамай, өз ұжымымыздың міндетін өзіміз шешейік. Бұл олардың билігін төмендету емес, қайта беделін көтеру, адамдардың еркін қимылдауына мүмкіндік беру. Экологиялық қиындықтарды жеңуге ұмтылайық. Шындықтың көзіне тура қарамай іс бітпейді. Қулық-сұмдық, өсек-өтірікпен арымды былғағым келмейді. Мен бұрын қандай бағыт ұстасам, сол бетімнен қайтпаймын, – деді Жаңбырбай. * * * – Қызың тағы бір өнерді бастап жүрген көрінеді. Орынкүл шалының әлденеге көңілі толмағанына таңданды да: – Шал-ау, ол қандай «өнер»? – деп сұрады. – Былтыр бір мезгіл трәктір айдап, бір мезгіл кәмбайын жүргіземін деді ме, деді. Арыстандай қайраты бар жігіт шыдамас тірлікті сұрап алды ма, алды. – Екі жұмысты атқарса несі бар. Ондай қыздан қайта айналып кетпейсің бе. – Кемпірінің бұл сөзіне шалы қитыға түсті. – Жаңбырбаймен бірігіп «ауылдың басшылары жердің түте-түтесін шығарды, біреулер артық күріш егіп, арам мал тапты. Әділдік қайда?» деп ауданды шулатты ма, шулатты. Сонда аудандағы ағайындар «балаға ақылыңды айтпайсың» деп ренжіді ме, ренжіді. Япырмау, осы қызың не боп барады, кімге тартып белсенді болған? – Әділдікке, адалдыққа басыңды бер деп үйреткен өзің ғой. Саған тартқан да... – Әнеугүні жиналыста «көп басшы қайда құрылуға тиіс, тоғышар менмен бастықтарға қарсы күресеміз» депті. Абайлап сөйлеуді білмейді.

Жақсылық Рахматулла Кімді тұспалдап отыр, ә? Сражадиннің баласы деректіріміз Ибрагимнің бойында не мін бар? Парторгтің кінәсі не? Ауыл кеңесінің төрағасы да өзіміздің қолда өскен бала. – Япырмай, ә? – Ана бұл сөзге кәдімгідей ойланып қалды. Артынша: – Басшыларды жамандаса реті солай болған шығар. Кемшіліксіз жұмыс болсын ба? – деп, өзінше уәж тапқан болды. – Қош, енді қызың біригәданың бар астығын бір өзім тасимын дейтін көрінеді. Қалай үлгірмекші бір өзі? – Е, тасимын десе есебі бар да. – Әй, білмеймін... бір біригәданың күрішін бір трәктірмен тасыса зорықпай несі қалды? Қызбалыққа салынып, алда-жалда сөзінен шыға алмаса меселі қайтпай ма? – И-и-и, сен-ақ қара аспанды төндіре береді екенсің... «Талапты ерге нұр жаусын» демеймісің одан да... * * * ...Науқан басталардан бір ай бұрын Гүлнәр бригада ұжымының алдында аз шығын жұмсап, мол пайда табуға болатынын айтқанда: – Бізге керегі де сол. Не ойың бар? – деген-ді Жаңбырбайдың көзі шоқтай жайнап. – Совхоздан қосалқы көлік сұрамаймыз. Астық бастыратын үш комбайншының күрішін бір өзім тасымалдасам деймін. Қарт диқан Мықанов қызға қадала қарады. Қуаныш Сәбиев пен Оқәди Әлдекеев біріне-бірі көз қиығын жүгіртіп, бас шайқасты. Олардың жүзінен «жылда төрт-бес көлік әзер үлгіретін жұмысты қалайша жалғыз трәктірмен атқармақ? Қайта құрылу керек деген ұранға еліктеп көзжұмбайлыққа ұрынып отырмаса қайтсін» дегендей күмәнді байқауға болатын еді. Мұны Гүлнәр да сезбей қалған жоқ. – Күдіктенбеңіздер, ағалар! – деді ол сенімді түрде. – Трәктірге үштөрт тіркеме қорапты тізбектеймін. Әр комбайнға бір-бір тіркеме бөлу керек. Мен қырманға барып қайтқанша, олар дайын тұрады, бәрін жинап аламын да, орнына бос қораптарды қалдырып кетемін. – Бұл конвейерлік тасымалдау болды ғой. Үлгіресің бе? – Жиырма күнге шыдамасақ не болғанымыз... Қыз жауабы Жаңбырбайға да, басқаларға да ұнады. – Бәрекелді! Бұл азаматтың сөзі, – деді ұстазы Мықанов даусын кенеп. – Жақсы. Сен шыдасаң, біз шыдайық, – десті комбайншылар дабырлап.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Бұл әдіспен астық тасымалдау алғашқы аптада қиынға соқты. Гүлнәр трәктіріне дән толы төрт-бес қорапты тіркеп көріп еді, «алыбы» мыңқ етпеді. Әттең жол нашар, ойлы-қырлы, бұралаң. Егер түзу, тегіс жол болса «К-700» он арба тіркесең де тарта беретін түрі бар. Кәмбайныңды танаптан шығармай үйренген базбір механизаторлар екі-үш күннен кейін бөнкіріндегі дәнді егістік жиегіндегі тіркеме қорапқа апарып төгуді қиынсына бастады. Гүлнәрға уәдесін беруін берсе де «Олай-бұлай жүріп уақыттан ұтылады екенбіз, май шығыны да болады» деп күңкілдегендер табылды. Олардың күңкілі Жаңбырбайдың: – Бас-басыңа бір-бір мәшинеден бөліп қойсақ, одан шығын болмай ма екен? Сөзді қой, жиырма-отыз қадам жерге бұрылсаң табаның түсіп қалмайды, – деген айқайынан кейін сап басылды. Екінші аптада тасымалдаушы мен комбайншылардың арасындағы үйлесімсіздік жойылды. Содан он сегіз тәулік бригәда ұжымы күрішті жинап үлгірді. * * * Сексен бесінші жылы жамбылдықтар ерледі. Совхоз мемлекетке жүз бес мың центнер ақ маржанын тапсырды. Ал, Жаңбырбайдың өрендері бұрын-соңды жетпеген биігінен көрінді. Қырман алтын дәнге толды. Дән болғанда қандай, шіркін, әр түйірі баданадай. Гүлнәр тағы да Мәскеудің ақ үйінен берілетін алтын медальді алды. Қыздың құрметіне облыс орталығы Ақмешітте даңқ жалауы желбіреді. Қыздың бейнесі Сыр бойының атақты адамдарының суреті ілінген тақтадан орын алды. Екі мәрте Еңбек Ері атанған Ыбырай ескерткіші жанында оны қала оқушылары құттықтады. Ал, Гүлнәрді қанаттандырған бригадир Жаңбырбай болса Қызыл Ту орденімен марапатталды. Міне, Қоғалының адамдары бейнеті қыж-қыж қайнаған өмірде осылайша абыройға кенелді. * * * Қоғам өмірін демократияландыру, сын және өзара сынды күшейту, жариялыққа есігін жауып алған әкімшілік басқару аппараттарын жаңарту, адам факторын жандандыру талаптары күнделіктиі тіршілікке соны жаңалықтар әкелді. Ендігі жерде деректірден бастап бас мамандар халықтың алдында істеген жұмысы үшін есеп бере бастады. Бұрын құдай емес, құдайдан былай емес деп жүрген кісілердің пендешілігін көпшілік келелі

Жақсылық Рахматулла жиындарда: «Жолдас Пәленшеев, сіз ғой, кетпен шаппайсыз, мал да бақпайсыз, алатын айлығыңыз да белгілі, ендеше зәңкитіп он бөлмелі үй тұрғызуға, көлбеңдетіп мәшине мінуге қаржыны қайдан аласыз? Дүкенге тәуір шай, ұн мен ет түссе алдымен сіздің үйге бөлінеді, балаларыңыз ләгірден, әйеліңіз курорттан қалмайды. Мұқтажымызды айта қалсақ, кекірейіп асау аттай осқырынып боласыз... Сонда сіздің бізден артық жеріңіз қайсы?» деп қатты сынап жатты. «Демократия деп көрінгенді төбемізге шығарып болдық. Жаман да болсақ, дипломды маманбыз» деп деректір мен партком хатшысына шағынған атқамінерлер де көбейді. Шаруашылықта Қожауовтың жолымен біригәделер шектік жүйемен жұмыс істеуге, мердігерлік әдіске көшіп еді, біраз жұмысшы азын-аулақ айлық алып қалды. «Ау, күріштен миллион сом таза пайда алып жүрген совхозға қайыршылық орнады ма? Тапқанымыз тамағымыздан артылмайды, бұл не масқара» деп кеңсенің шаңын қағушылар кездесті. Бұрын ауыл зиялылары үндемеуші еді. Енді олар да: – сендерге күріш пен сүт, ет болса болды, мектеп пен бала бақшаның қамын ойламайсыңдар... Мұғалім мен кітапханашының, дәрігер мен тәрбиешінің тұрмысы қалай, үйі бар ма, мал ұстап, егін салуға шамасы жете ме? Онда тірі пенденің шаруасы жоқ, – деп қиғылыққа басты. Совхозда да өткен ашық партия жиналысында партия комитетінің есебі тыңдалды. Онда сөйлеген аудан басшысы Нәлқожаның сөзі жұртқа ой салды. Гүлнәр толқыды. Үйге келісімен өзінің бөлмесіне кіріп, түннің бір уағына дейін жазу үстеліне отырды. «...бәріміз еркін болып алдық. Қысылып-қымтырылу, басшының көңіліне келеді-ау, мұным ұят болар, ағайын-туғанның өкпесіне қалармын деу жоқ, ашығын айтып қарап отыратын мінез таптық. Сынау оңай, сол кемшілікті жөндеудің жолын көрсету қиын... Демократия, жариялылық – бұл әрбір жанның тіршілік өлшемі. «Демократия, не айтсам да өзім білемін, не істесем де еріктімін» деу әбестік, астамшылық. Халықтың ойы мен мақсатына қайшы келетін өзім білермендік бізге жат... «Әркімнің еңбегіне қарай, әркімнің қабілетіне қарай» деген қағиданы ұмытып бара жатқандаймыз. Қайта құру оны жаңғыртып санаға екті... Міндет көп. Не істедім сонда? Күріштікті инженерлік жүйеге келтіру, жол салу, жастар тәрбиесі, механизаторлар мектебінің ұстазы... Иә, азаматтық борыш, депутаттық аманат тек осылармен өтеле ме? Жоқ, өтелмейтін тәрізді. Ендеше Жаңбырбай ағаның айтқаны дұрыс... «Мектеп тозды, клубымыздың төбесі құлағалы тұр. Айтуға арланамыз... Оларды жаңадан салуға совхоз да, аудан да қаржы

ДАЛА ТОЛҒАУЫ бөлгісі келмейді. Осыны іске асыратын Гүлнәр мен мына біздер емеспіз бе?..» деген еді ол. Әділ сын... Көп нәрсені жұрттан кейін барып көреді екенмін. Бұл білімімнің таяздығынан, рухани жұтаңдығымнан шығар. Онда бүгінгі өзгеріске қалай, қайтіп үлес қосамын?...» Бірде бұған «ауылнайдың қудалануына ұшырадым. Қол ұшын бер қызым! – деп Сәлімгереев деген кісі келді. Гүлнәр бірер зейнеткер коммунисті, ауылдық депутатты қосып кәмисиә шығарып тексергенде, олар «Ауыл тұрғыны Сәлімгереев екі жылдан бері ауылдық кеңсе кітабында үш сиыры, он ешкі мен бір қойы бар деп тіркелсе де шын мәнісінде жеті сиыры мен баспағы, жүзге жуық уақ малы бар екенін анықтады». Пайғамбар жасына келген кісіге кәмисиәнің шешімін оқып бергенде, ол «бірің-біріңді қолдайсың, сенсеңдер өкіметтен жасырып жүрген тышқақ лағым жоқ. Болған күнде оны өткізем бе, өткізбейім бе, өзім білемін» деп қатты ашуланады. Соның артынша тұрғындардың жиыны өткізіліп, оған совхоздың басшылары түгелдей шақырылды. Ауыл тұрғындары еркін сырласты. Әлгі, қара басын көп күйттеп кеткен малсақ кісі қатты ұялыс тапты. Арада үш айдай уақыт өткенде Гүлнәр сол кісімен ыңғайын тауып сөйлесті. – Адам күні адаммен. Олай болса жеке мүддені басқалардың мүддесінен жоғары қоюға болмайды. Бізде әр үй мал, құс өсіреді, баубақша салады, ол мол болса тұрмыс түзеледі, керегін мемлекеттен емес, ауылдастарынан сатып алады. Бұл – жақсы. Бізде әр үйде мал мен құс жеткілікті емес. Ал, ол дүкенде тапшы. Ендеше оны мүмкіндігі бар адамдардан сатып алу керек қой әрине, тегін емес. Шаруашылық малы барларға жемшөп, жайылымдық жер бөледі. Осындай қамқорлыққа орай тұрғындар да өнімінің бір бөлігін мемлекетке сатады. Төрт жүздей қожалықтың әрбір екінші үйі тәулігіне бір келогрәм сүт өткізгеннің өзінде айына екі жүз, ал жылына жеті тоннадан астам өнім болмақ. Бір литр емес, үш-төрт литрге дейін сүт сатуға жағдайы барлар көп қой... Сол сияқты әр жылда кемінде жарты тонна ет бере алатындар да жетерлік. Қаншама байлық бұл. Әлгі қарт қатты ойланған екен... Гүлнәрдің айтқанына бірден құлап түсті. – Көп жаса, балам. «Жер астынан жік шықты, екі құлағы тік шықты» деп әкеңдей кісіні жазғырма. Көппен көрген ұлы той. Ел беріп жатса, мен қайда барамын, азын-аулақ малды о дүниеге айдап кетем бе? Тек түсінбей қалғаным ғой, – деді ол қабағына жылы шуақ жүгіріп...

Жақсылық Рахматулла Соңғы жылдары жамбылдықтардың тасы өрге домалап тұр. Мемлекетке жүз мың центнер астық беру қалыпты межеге айналды. Кейінгі кездері мұндағы әр жұмысшының орташа айлық жалақысы үш жүз сомға дейін көтерілді. Ауыл адамдары күріш өсірумен қатар мал ұстауға, бау-бақша егуге жаппай бетбұрыс жасады. * * * Гүлнәр облыс орталығында өткен келелі бір жиында ауданның және өз ауылының әлеуметтік мәселелерін қозғады. Мәжілісті басқарып отырған облыс басшысы Еркін «Елім, халқым» деп еміренген өрімдей жастың әр сөзін мұқият тыңдады. – Отанның азаматы болу үшін алдымен өз шаңырағыңның, өз ауылыңның азаматы бола білу керек. Бүгінгі Әлекееваның сөйлеген сөзін аудандағы қайта құруға берілген баға деуге тұрады. Аудан орталығынан кинотеатр, сауда орталығын салуды, Қоғалыдағы ескі клубты қайта қалпына келтіріп, жаңадан орта мектеп құрылысын тұрғызуды таяу арада аяқтау қажет. Құрылыстарға қаржы бөлуде кедергі болмасын, – деді ол, қорытынды сөзінде Гүлнәрдің талаптарын түгелдей мақұлдап. Облыс басшысы екі сөйлемеді. Аталынған құрылыстар аудан орталығында да, совхозда да мерзімінде пайдалануға берілді. * * * – Сіз қайта құруды қалай түсінесіз? – Ол – ескі мен жаңаның күресі деген сөз. – Сіз осында туып өстіңіз. Туған ауылды көркейту үшін бір кісідей еңбек етіп келесіз. Көп жыл бойы біригәдә ұжымын басқарып жүрсіз. Сонда сіз бұрын күрессіз өмір сүрдіңіз бе? – Жоқ, күрессіз өмір бар ма, сірә... Алға қойған мақсатқа жету үшін қиындық атаулыға қарсы белдесуге тура келеді. Көрдік қой талайын. Әділеттілік үшін жүз шайысып, үзеңгілес замандаспен кетіскен кездеріміз де болды. Қиянаттың қара табанына түсуге шақ қалған күндерім де болды... Күрессіз өмір бар ма, сірә? Сонда мен қарап отырсам, ұжымның, ауылдың игілігі үшін айтысып, тартысқан екенмін. Біреуді нақақтан күйдіріп, отқа итерген жерім жоқ... «Ағынсыз су тез бүлінеді, күрессіз өмір де солай» дейді біздің ақсақалымыз Шажанбаев. Бұл естіп жүрген сөзіміз. Бірақ, ойланған кісіге оның мәні үлкен.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ – «Тапсырылған жұмысымды орындап, тек жүрсем болғаны. Қайта құрудың маған керегі не, ол бастықтарға қатысты мәселе» дейтін замандастарымыз бар емес пе? Сіз мұндай көзқарасқа қалай қарайсыз? – Бірер мысал айтайын. Гүлнәрдің ұсынысымен ауыспалы егіске көшіп, жүз елу гектардай сортаң жерге жоңышқа еккен болатынбыз. Жоңышқалық жер күріш талаптарына жапсарлас. Бірде күн көтерілмей егіс басына барсам, Сақыбай деген ағамыз менен бұрын келіпті. Арық басында кездесіп, егінді бірге араладық. Күріш көгі тәуір, қаулап тізеге жетіп қалған. Жұмысына ұқыпты диқанға іштей риза болып келе жатырмын. Енді күріштіктің шетіндегі жоңышқалыққа көзім түскенде әлгі көтеріңкі көңілім су сепкендей басылып қалды. Жоңышқалықта бір қора сиыр жүзіп жүр. Өз көзіме өзім сенбей диқанға қарадым, ол мұртын сипап қойып «Кешелі бері осында, жарылып өлсе қуырдаққа қарық болып қалар едік» деп күлген болды. Қаным қайнап кетті. «Ұятың аздау екенсің, Сақыбай, – дедім, жасы үлкен болса қайтейін, көзін бақырайтып қойып. – Көре тұра қалай дәтің барады, неге айдап жібермедің?» Ол ұялудың орнына «сен, біригәдір жолдас, жөн-жосықсыз зіркілдеме бүйтіп. Мен қорықшы емеспін, күрішшімін. Сиыр айдағаным үшін соқыр тиын да төлемейсің» деп ажырайды маған. «Жаны ауырмастың қасында басың ауырмасынның» кері бұл. Сиырды өзім айдап салдым. Күрішке орақ түсті. Адам қолы жетіспейді. Жоңышқаның қорықшысы мен сушысы ораққа шықты. Көпшілік болып Сақыбайдың күрішін де жинадық. Жаңа жыл қарсаңында коллектив еңбек ұйымдастыру жөніндегі есебімді тыңдады. Біргәдір ретінде не істедім, не қойдым, бәрін айттым. Сонда диқан ағамыз аяқ астынан кеп тас-талқан болып бүлінсін. «Қожауов қайта құрылмаған кадр. Өткенде жұмысқа шықпай қалған қорықшыны қолдап, менің намысыма тиді, орынсыз тілдеді. Мұндай тоғышар адам қалай басшы болмақшы?» деді сөз алып. Көпшілікке болған жайды нақпа-нақ баяндадым. Ұжым түсінді. Әйткенмен ол өз пікірінде қалды, Демократия ғой, әркім көңілдегісін ашық айта алады, оған пәлендей өкпелеген жоқпын. Тағы бір мысал. Бір жақын ағайыммен сөзге келіп қалдым. Баласы шофер болатын. Біригәдә механизаторы Гүлнәр барлық астықты қырманға жалғыз тасимын деп құлшынып шықты да біз оның бастамасын қолдадық. Күріштік пен қырманның арасы жақын. Гүлнәр үш комбайнның жинаған дәнін тасымалдап жүр, бір аптадан кейін жақын туысым келіп ақыл қосты. «Шофер ініңді бауырыңа тартудың орнына кеудесінен итеріп шөп жинауға жіберіпсің. Сонда кімнің сойылын соққаның, Жаңбырбай? Жағыпардың қызы ақшаны күреп алғанда өз бауырың аузын қу шөппен сүрте ме? Су да жақынына ағады, баламды

Жақсылық Рахматулла күріш тасуға ал, шөпке Гүлнәр барсын» деді. Оған баласының жұмысқа салақтығын айтып көріп ем «онда бүгіннен бастап мен сені, сен мені көрмейтін болайық» деп ат құйрығын бір-ақ кесті. Туғаным деп әділеттен тайсам адамдығым қайсы? Келер жылы әлгі шофер інішек басқа біригәдәға ауысты. Өзі арыз беріп кетті. Көрдіңіз бе, арамызда елдің елдігін бұзатын осындай жандар да бар. Жаңбырбай блокнотына бірдеңелерді тез-тез жазып жатқан ауданнан келген ақ сары өңді жас жігітке жымия қарап отыр. Жорналістің білгісі келген жайды әңгімелеп беруге уақыты да, көңіл қошы да бар. ... Бүгін елең-алаңнан тұрып, атына мінді де малды ауылға тартты. Өткен жылы сонау Белоруссиядан сатып алған екі жүз бас қашардың бабын табу бес жүз гектар күрішті күтуден қиын болды. Көкала майса, салқын сабатты өлкеде өскен мал. Сырдың қысы суық, жазы ыстық табиғатына үйрене алмай жүдеп-жадады. Әр түрлі ауруға шалдығып, малшыны да, маманды да аяғынан тік тұрғызды. Біргәдірдің өзінен бастап егіншілерге дейін күндіз-түні бақташылардың қасында болды. Бірі шөп тасыды, бірі қораның қиын тазалады, бірі жемі мен суын берді. Ақпанның ортасында боран соғып, үрінді қар қораны басып тастады, ол аз болғандай, шөпті турап ұсақтап беретін агрегат бұзылды, жылы су келетін құбырлар істен шықты. Сол кезде Жаңбырбайдың маңдайынан суық тер бұрқ ете түсті. «Әй, қайдам, осыдан аман қалмассың...» деп уайымдап еді, жоқ, асыл тұқым малдар ол ойлағандай осал болмады. Шөлейт жердің құнарлы шөбін сағыздай созып, қоңына қол батырмай қысты ұзатты. Көктем келді. Диқандар күріштің қара суын бастырып болысымен шалғысын қайрап жоңышқа оруға әзірленіп жатты. Осы кезде қабағынан қар жауған бақташы келді. «Е, не жау тиді соншама?» деп еді күрішші Мырзабек оның суыт жүрісін жақтырмай. Бақташы Мәлік: «Қарасан келгірлердің бабын таба алмадым. Шөпке қарамай далаға көзін сүзіп мөңіреп тұр. Жайлауға шығармай болатын емес» деді. Мұның алдында «Бір орнында тұрған малдың тұяғы көстеудей болып өсіп кетеді екен. Желдеп, таза ауа жұтпаса денесін қотыр басады екен» дегенді құлағы шалып, көңіліне алаң кірген біригәдір енді шыдамады. Бақташыны қайтарып жіберді де көл жағалауынан көлеңкелі бастырмалар салуға кірісті. Ағаштың қаны жерге тамбай тұрған кезі. Бастырмаларға керекті құрылыс материалдарын табу едәуір қиындық туғызды. Табынды жайлауға шығарған егіншілер «бейнеттен құтылғанымыз рас па, жоқ па» деп отырғаны сол еді, бақташының баласы жетті ентігіп. «Әлгі қарасан келгірлер ауылдың шөбін татып алар емес, көк жоңышқа, бал құрақ орып бермесе аштан өлетін түрі бар» деп сәлем айтып жіберіпті бақташы. Мұны естіген Мырзабек басындағы

ДАЛА ТОЛҒАУЫ қалпағын жерге алып ұрды. «Ауылдың шөбін жемейтін қайдан шыққан текті пәлелер олар. Бәлки, сүтке талқан былғап берерміз. Сандалмасын, бақташы Мәлік, бір күн ашықтырса топырақ жейді» деді күйініп. Жаңбырбай ойлана келе табынға көк балауса шөп тасуды Гүлнәрға тапсырды. Қашарлардың алды бұзаулады. Тұмса бұраулағанына қарамай тәулігіне жеті-сегіз литрден сүт бере бастағанда бригадир де, өзгелер де жымыңдасып қалды. «Алты айғы бейнет ақталатын түрі бар» деп Мырзабек райынан қайтса, Жаңбырбай «енді совхоздан сүт сұрамаймыз, бригәданың қажетінен артылған өнімді сатамыз, одан қалса құртірімшік жасаймыз» деп желпінді. * * * Бригәдір келгенде сауын аяқталып, мал өріске шығып кетіпті. Ол сауыншы келіншектің есеп кітапшасын ашып, сүттің шамасын байқады. Көрсеткіш әр қилы, бір күні жоғары, бір күні төмен. Бұл малдың күйінен хабар береді. – Гүлнәр кеткелі көк шөп аздау келіп тұр, – деді сауыншы ақталғандай. – Және бұзаулы сиырларға бір мезгіл беретін жем де түгесілді. – Жем жағынан ұяттымыз. Совхоз сауын сиырлар пермесін жарылқай алмай отыр. Дегенмен іздестіріп көреміз. Бақташыға айт, малды ыстықта тақырға қумай, көбіне-көп бастырмада ұстасын. Ал, көк шөпті кешіктірмей жеткіземіз. Ұжым Гүлнәрді Бүкілодақтық он тоғызыншы партия конференциясына делегаттыққа кандидат етіп ұсынған еді. Бұл ұсынысты совхоз, аудан іліп әкетті. Облыстық партия комитетінің пленумында жамбылдық қыздың айы оңынан туып, коммунистердің келелі жиынына Сыр бойынан баратын тоғыз делегаттың бірі болып сайланды. Бұл хабарды естіген бригада ұжымы «Гүлнәр жоқта оның орнын жоқтатпаймыз» десті. Сиырға шөп тасу Ертабарға жүктелген-ді. «Сөзі бар болсын оның, – деді Жаңбырбай бос астауларды көзімен шолып, – Гүлнәрға не бетімізді айтамыз». Ол бастырмаларды мұқият қарап шығып, көлге беттеді. Жетегіндегі атының ауыздығын алып, шылбырын бос жіберді. Торы төбел суды кешіп барып ерінін бірер тигізіп, тартып алды, суды ішпеді. Жиекке тізесін бүгіп, алақанын суға толтырып қарағанда жылқының әлгі сырын біле қойды. Саусақтарына жұққан көк жағал дақты тыжырына отырып әзер кетірді. «Су борси бастапты, шамасы көлге құятын судың сағасын бекітіп тастаған болды. Онысы несі антұрғанның» деп

Жақсылық Рахматулла бақташыны кейіді. Атына мініп, киіз үйдің алдында мұның қимылын алыстан бақылап ербиіп тұрған келіншекке бұрылды. – Бақташыға айт, – деді жақындай бере қатқыл сөйлеп. – Көл суы борси бастапты. Кешке өзіне сасық судан шай қайнатып бер, қарағым... Біргәдірдің морт мінезіне қанық келіншек жүзін төмен салып, етегіне оралған сары үрпек баласының шашын сипай берді. «Ұялғаны жақсы, – деп ойлады Жаңбырбай былай шыға оның кейбіреулерше ежіреймей иба сақтағанына іші жылып, – күйеуіне сасық судан шай қайнатып берсе ғой, көрер едім әуселесін, малға арам су ішкізетін мықтының... Шілдеде мал түгілі адамның өзі сусыз бір күн шыдас бере ме?» Сонау бір жылы Жаңбырбай қой бағуға тіленіп барып, Сарысуда қаталап өлуге айналған кезін еске алды. ... Әкесі Құдабай қырық екінің күзінде соғысқа кеткенде бұл тәй-тәй басып жүрген бала екен. Туысы Қожау от пен оқтың астында жеті жыл жүріп, дін аман елге оралғанда «әкелеп» алдынан жүгіріп шыққаны есінде. Хабар-ошарсыз кеткен Құдабайдың шаңырағын шайқалтпаған Қожау мұны туған ұлынан кем көрмей бауырына басты, білген ақылын үйретті. Жоқшылық тауқыметін тартқан әулет «Интернационалды» тастап, Октябрь колхозындағы ағайындарына көшкенде Жаңбырбай оң-солын танып қалған еді. Осында ол орта мектепті бітірді, одан Қазалыдағы ауылшаруашылығы техникумында оқыды. Қожау колхоздың жылқысын бақты, анасы Ажаркүл егінін салды. Техникумды бітіріп ауылға келген жігіт әділетсіздікпен алғаш рет бетпе-бет кездесті. Ол кезде ауыл шаруашылығынан арнайы білімі бар маман бірен-саран еді, соған қарамастан колхоз бастығы «оқыған баладан, оқымаған бөлем артық» деп, оны қайда болса сонда қуды. Алпыс екінші жылы басқармаға Өмірзақ есімді жігіт келді. Ол «білімі бар мыңды жығады, білегі бар бірді жығады» деп қолы күстеніп қи тазалап, шаң жұтып жүрген маман атаулыны маңына жинады. Жаңбырбай машина-трактор ауласының меңгерушісі қызметін атқарды. Алайда ауылдық жерде атқа мінерліктің өз заңы бар. Басқарма бастығы өзгерген сайын атқа мінерлер мен мінуге дәмегөйлердің арасында көзге түсу бәсекесі басталып кететін-ді. Алғашқылары аттан түспеу үшін, кейінгілері атқа міну үшін жаңа бастықты үйіне шақырады. Алдына бас қояды, үстіне шапан жабады, жығылып жастық, иіліп төсек болады. Бірінің сыйы бірінен асып түседі. Әрине, олардың бәріне бірдей бөліп беретін қызмет жоқ. Сондықтан бастық «ерекше көзге түскендерге» ғана илігеді. Ал, сәлемнен басқа

ДАЛА ТОЛҒАУЫ көрсетер сыйы жоқ Жаңбырбайларды сәл жерден жаңылса қағып түседі. Жаңбырбайдың «көзге түсу бәсекесінен» бойын аулақ ұстайтынына қанық құрдастары басқармалыққа Мәмбетов сайланғанда «Ал, Жәке жұмысыңды өткізуге қамдан» деп қағытты. Әзілдеп айтса да солардікі шындыққа айналды. Ол жұмыстан босады. Босағанымен тұрмай бастықпен аражігін ашып кетті. Екеуінің арасында мынадай қақтығыс болды. – Не үшін босануым керек? – деді бұл бастыққа. – Өркөкірек жігіт көрінесің. Мен ондайларға қызмет бермеймін, – деді ол тікесінен. – Өркөкірек болып біреудің кеудесін басқаным жоқ, сізге ұнау үшін әртіс болуым керек пе? – деді бұл да қаймықпай. Мәмбетовтың талағын тарс айырған да осы болды. – Бала, сөзіңді жөндеп сөйле. Кім саған әртіс бол деген, ә? Олай болмайды, мен сендей бейбасқа үкімет адамымен қалай сөйлесуді үйретемін, – деді ол қалшылдап. – Мен сізге артық айтқан жоқпын, босқа күйдірмеңіз. Жұмыстан босайтындай кінәм не, соны білгім келеді? – деді Жаңбырбай оның айқайын кәперіне ілмей. – Кәне, шық! – деді ол қолымен есікті нұсқап. – Сенімен тәжікелесіп тұратын уақытым жоқ. Жұмыстан босатты деп құдайыңа шағын. Сол кездегі партком хатшысы Жөкенов дау-дамайды сүймейтін, есті кісі еді. Партияға жақында қабылданған Жаңбырбай мен колхоз бастығының шәлкем-шалыс келіп қалғанын біліп, екеуін бітістіруге ұмтылды. Қызметінен бір айырылып, оның үстіне бастықтың бөлмесінен қуып шыққанына қатты күйінген Жаңбырбай «жасың кіші ғой, сен-ақ жығыла сал, білмегенді кешірмесең білгендігің қайсы» деп сипай сөйлеген хатшыға іштегі өкпесін жайып салды. – Қызмет жағымпаз бен парақордікі болды, біздей сіңірі шыққан кедейге кетпен мен таяқ тисе де шүкіршілік. Бұл сонда қай заман? Жазықсыз жұмыстан шығарды, себебін сұрап барсам арсылдап бетімнен алды. Ал, сіз болсаңыз маған ара түсудің орнына сондай тоғышардың аяғына жығыл дейсіз... Саяси жетекші уәжден ұтылғандай, тым-тырыс отырып қалды. Кеңседен шыға бере Сыздықпен кездеспегенде ол әділеттілікті іздеп дүниені кезуге ант бергендей еді. Оның жағдайына қанық бас есепші қолынан жетелегендей ертіп бөлмесіне кіргізді. – Жасым елуден асты. Осы жасымда бастықты жеңіп мырық болғанды көрмедім, – деді ол. – Мәмбетовтың ақ дегені алғыс, қара дегені

Жақсылық Рахматулла қарғыс болып тұр. Онымен тіресіп абыройыңды кетіресің. Сырт жұрт жөн сілтер ақсақалы жоқ берекесіз ел деп бізді мұқатады. Ашуыңды бас. Алты жылдан бері демалысқа шыққан жоқсың, екі жылдың тиесілі күнін алып, тынығып қайт. Сен келгенше дауыл басылар, аспан ашылар. Ол осы ақылға тұрды. Демалыстан келгесін бұған қызметті Мәмбетов емес, ауылдың ақсақалы Сражаддин мен Сыздық ұсынды. Басқарма бастығымен келісіп қойған ба, «әзірше қырманның меңгерушісі бол» десті олар. – Қызмет таңдап жүргенім жоқ, тек жазықсыз жұмыстан шыққаныма қорланамын. Сіздер ұйғарсаңыздар кетпен шабамын, отын тасимын, екі қолға бір жұмыс, – деді бұл қадірлі қарттардың қамқорлығына жүрегі елжіреп. Қырман көтеріліп, науқанның у-шуы басыла бергенде басқарма орнынан түсті. Оның артынан хатшы басқа жұмысқа ауысты. Не болды, не қойды, оны аудан басшылары ғана білді, ауылдағылар үшін бастықтардың келіп-кетуі жұмбақ күйінде қалды. Енді басқарма бастығы мектеп директоры Жұмабайға тиді, партком хатшылығына жоғары партия мектебін бітірген Жортбасов сайланды. «Басшылар ауысса Қожауов та қызметін өзгертеді» деген қалжың сөз тағы да рас болды. Ол гараж бастығы қызметіне тағайындалды. Колхозда отыз мыңдай қой бар еді. Жетпісінші жылы төл көп алынып, жаңадан қосылған отарларға ие болатын шопан табылмай, басқарманың басы қатты. Күзде партком хатшысы «Бәрін қойып, осы қойға барсаң қайтеді?» деді Жаңбырбайға. Мамандығына сай қызметке қолы әрең жеткен жігіт бұл ұсыныстан ат-тонын ала қашты. – Өзіңдей азаматтар үлгі көрсетпесе мына елді қозғау қиын екен, – деді Жортбасов шындығына көшіп. Осы кезде Жаңбырбай да өзін ұстай алмады. – Менің оқығаным, көргенім темір-терсек, май, шаң... мамандығыма, үш қайнаса сорпасы қосылмайтын қойыңыз не? Атамаңыз... мүмкін бастықтың не сіздің ағайын-туысыңызға менің орным керек болар... Онда несіне күлтектейсіздер, әкемнен бәсірге алған қызмет жоқ, бүгінақ босатып беремін, – деді екпіндеп. Әңгіменің бұлайша насырға шапқанын күтпеген хатшы: – Әй, әй, Қожауов аспай сөйле, гаражыңда кімнің ақысы бар? Барғың келмесе зорлық жүрмейді, шолақ ойлап, жөнсіз қитықпа, – деді қызынып. – Әлбетте, көз танып, қол үйренген кәсіп дұрыс. Бірақ біреудің суға батып бара жатқанын көрсең мен жүзу білмеуші едім деп тұра беремісің. Жұмыста да сондай сәттер жиі болады, кейде тәуекелге

ДАЛА ТОЛҒАУЫ барып беймәлім кәсіпті игеруге тура келеді, оны бастан кештің де... Көзің ашық, көңілің жүйрік жігітсің, сонау елуінші жылдарды есіңе алшы. Жастар тың көтеруге барды. Соның бәрі егінші мен малшы деймісің, әр алуан мамандықтың иесі еді ғой. Өмірінде сиыр көрмеген қаланың қызы шелек ұстап сауыншы болды, зауыт пен фабриканың ауласынан аттап шықпаған жігіттер маң далаға келіп мәшине айдады, тірәктір жүргізді, елсіз, сусыз өңірге өмір орнатты, дөңгелетіп колхоз құрды, жайнатып қала салды. Жастықтың қуатымен құмды, дауылды, қарлы боранды жеңген сол ұрпақтың ерлігін баламыздың баласына мұра етер сені мен біз. Ал, сен қой бағуды қорлық көріп, болымсыздың әңгімесін айтасың. Жортбасовтың сөзі еттен өтіп, сүйекке жетті. Намысқой жігіт сол күні мең-зең күй кешті, түнде әлсін-әлсін ұйқысы бұзылды. Ерінің қасқабағын бағып, ішіндегісін айтқызбай табатын өмірсерігі Тынымкүл бұл жолы жаңылды, Жаңбырбай ертесіне «қойға барамыз, жинала бер» дегенде аңдаусызда ыстық шай ұрттап алғандай көзі ұясынан шығып кете жаздады. Колхоздың жалпы жиналысында ол орнынан тұрып «Біз үй ішімізбен қой бағуға барамыз. Қожауовқа еретінің қолыңды көтер» деді көпшілікке. Тұлғасы алпамсадай жігіттің мұнысы кілемге алшаңдай шығып «кәне менімен белдесуге қайсың барсың, кел бері» деген палуанды еске түсіретін еді. Жым-жырт тыныштықты бұзып, бірге бітірген кластасы, автомеханик Қасқырбай: – Егер, сен ақиқатында қойға барсаң онда мен де шығамын, – деді гүжілдеп. Ірі қара пермесінің бастығы Махмұд пен ақ егіс біргәдірі Әбділда құрдастарының ауанына жығылды. – Қарашы бұларды, – деді Әбділда даусын көтере қалжыңдап. – Бізді Сырдың масасына талатып тастап, өздері қырда қозы жеп, қарындарын қасып жатпақ қой. Болмайды оларың, хатшы жолдас, тізімге Махмұд екеумізді де жазыңыз. Әліптің артын бағып солқылдақтық жасап жүргендер белсенділерге ойланбай қосылды. Ол кездегі перме бастығы, бүгінгі диқан Мырзабек қарамағына келген сайдың тасындай жігіттерге ақыл мен айланы қатар жұмсап, дегенін екі еткізбейді. Техника тіліне машық әмбебап шопандар қараңғы үйде қамалып отырмады, ойға, қырға шапқылап жүріп бірбір движок сатып алды, әр үйде электр шамы жанып, теледидар хабарлары көрсетіле бастады.

Жақсылық Рахматулла Қыстан аман шыққан мал асықпай жылжып Сарысудың жазығына жетті. Осында Жаңбырбайлар өмірінде көрмеген азапты көріп, айдың, күннің аманында қырылып қала жаздады. ...Сырда қалған малшылар көші он тәулікке дейін келіп жетпеді. Әне келеді, міне келеді деп күн артынан күн өтті, бірақ мәшинелер із-түзсіз жоғалды. Жапан түзде жалтақтаумен көз талды, қаталап шөлдеген қой маңырап, ит қыңсылап үрей үстіне үрей жамады. Міністегі түйеден өзге тіршілік иесінің жаны қыл үстінде тұрды. Мұндай боларын кім білген, аз күнге шақтап алып шыққан ауыз су таусылды. Торғай паналар бұтасы жоқ Сарысудың қатыгез даласында Мырзабектің әмбебап жігіттері төніп келген ажал тұзағынан құтылудың шарасын таппай қор болды. Бірақ, бірде-бір осалдық көрсеткен жоқ. Жаңбырбай түнгі аспанға қарап шалқалай жатқан. Бір кезде сол сансыз жұлдыздардың арасымен зымырай ұшқан жарықты көрді. «Ғарыш кемесі-ау, – деді күбірлеп. – Ішінде адам бар шығар». Оны Махмұд та көріп жатыпты. – Біз тұрған жерден Байқоңыр космодромы қанша шақырым? – Ешкім жауап бермеген соң ол: – Сонау ұшып жүрген кемедегілер бізді көрер ме екен? – деді жас баладай әуестікпен тамсанып. – Көрсе қайтеді? – Әбділда әдетінше әзілдей бастады. – Қой бағып, құйрық жеген қазағымның жатысын-ай деп риза бола ма?.. Жоқ, Октябрь колхозының төрт батыры су таппай сұлап жатыр, дереу көмек беріңдер деп басқарманың, болмаса парторгтың үйіне телефон соғады деймісің? – Телефон демекші, – деді Махмұд оның кекесінді сұрағын елеусіз қалдырып, – сонау-у мың, миллиард шақырым ғарышта жүрген космонавтар жермен сөйлеседі, жүдә, оларды теледидардан көріп, даусын ести аламыз. Ғылымның сондай кереметі алақандай Сарысудағы малшыға шапағатын тигізбегенін айтам да. Рация болса ғой бүйтіп «рахаттанып» жатпас едік... – Қайдағы жоқты айтасың бала құсап, – деді Қасқырбай күңкілдеп. – Одан да суды қайдан табамыз, соны ақылдассаңдаршы. Жаңбырбай «Бір қарекет қылмай болмайды. Сарысудың етегінде скважина бар деуші еді, ертелеп жолға шығайын» деп жатып талып ұйықтап кетті. Ол таң қараңғысында түйесін мініп, жолға шықты. Сағымды даламен итіңдеп көп жүрді. Қостан елу-алпыс шақырым ұзаған кезде астындағы қара атан табан жолдан кілт бұрылды. Жаңбырбай бұйдасын тартып жөнге салып еді, жануар қайта бұрылды. «Бұл не білді?» деген оймен енді атанына ерік берді. Ұзамай көне сүрлеу бұзылған скважинаға келіп тірелді. Осы жерде оймақтай ғана шүңеттің түбінде

ДАЛА ТОЛҒАУЫ жылтырап жатқан суды көрді. Шөлдеп әлсіреген адамның көзін шел басып, мұрны дым иіс сезбей ме, екі-үш мәрте талмап жұтқанша судың борсып кеткенін байқамады. Қара атан торы төбел сияқты кірпияз емес қой, танауы тыржиып, салпы аузынан шыққан құрттарды пысқырына атып, өлі суды ішті. Жаңбырбай тұрағына оралып, су толы ыдыстарын жадыдан түсіргені сол еді, алыстан мотордың әлсіз дүрілі естілді. Күннен далдалап көлеңке жасаған кішкене күркеден созалаңдап құрдастары шықты. Гүріл демде жақындай берді, енді бір сәтте сағым арасынан мәшинелердің тізбегі көрінді. Бұралып жатқан иттер ұлуға әлі жетпей аянышты қыңсылады, ұйлығып жатқан қойлар маңырауға күші келмей ауыздарын ашып, су тасыған мәшинелерге қарай қыбырлады. Алдыңғы көліктің кәбинесінен атып шыққан жүргізуші «Өліп қалған шығар деп ем, аман екенсіңдер ғой» деп Жаңбырбайды құшақтап, қорс-қорс жылады. Оның егілгенін көргенде бұл «Маңдайынан беріп жіберер ме еді иттің. Үш күннен бері қайда жүрсің, ей?» деп жағасынан ала кетуге оқталды да, ол райдан лезде қайтты. Бұлардың қойға барған ерлігін аудан мен облыс көлемінде тілге тиек етіп, күпілдеп жүрген оқымысты парторг пен адамды жұмсарда майлы ішектей айналдыратын перме бастығы сол сәтте қолына түскенде ғой, құрттаған суды аузына құяр ма еді, әлде қайтар еді... Бірақ, олар көпке дейін Сарысуға ат ізін салмады. * * * ...Жаңбырбай қалың өскен тораңғыл тоғайдың арасымен жүріп отырып, канал жалына шықты. Мұнан бес жыл бұрын бірі келіп, бірі кетіп жатқан бастықтардың бүйіріне шаншудай қадалған Жаңарық каналы осы. Хатшы Жүнісов те, бұл да оның тоқтаған құрылысын жүргізу үшін ауыл мен ауданның арасын шаңдатып талай жортты. Бірақ «Жаңарықты Жамбылға жеткізем десеңдер алдымен жолдағы құм төбелерді көшіріңдер, әйтпесе суды сендер емес, құм ішеді» деп қасарысқан суландыру жүйесі мамандарының көңілін таба алмады. Сражаддиннің ұлы Ибрагим деректір болды да бәрі оп-оңай шешілді. Бұл екеуіне қасарысқан су пайғамбары құмды көшірмей-ақ құрылыстың жобасын бекітіп, қаржыны босатуға қол қойды. Ал, көктемде каналға су жығылды. Екі-үш жылда совхоздың сөгілген керегесін көктеп, уығын ұштаған, киізін бүтіндеп, шаңырағын көтерген Ибрагим жас та болса жарамды жігіт еді, ол қызметі жоғарылап кетті де бұл көпке дейін аяулы адамын ұмыта алмай көңілі құлазып жүрді.

Жақсылық Рахматулла Бірде «Жақсының көзі болсын, Жаңарықты Ибрагимның атымен атайық» деп толқып еді, хатшы Жүнісов «Халықтың санасында қалыптасып қалған атауды өзгерту тарихқа қиянат, болмаса жөні келіпақ тұр» деп қиналды. Сөзінің өтпей қалғанына ренжісе де кейіннен «оның ақылы жөн екен-ау, каналдың алғашқы сорабын тартқан Жаңарық колхозшылары ғой» деп сабасына түсті. Жаңарықтың бір тармағы Майарықтың шығысы шоқ-шоқ тораңғылды, жиделі тоғай, батысы тор көз дәптердің бетіндей сызылған кең алқап, біригәданың күріш алқабы. Көз жетер кеңістікті көмкеріп жатқан егістік жақтан қоңыр леп еседі. Ол канал беліндегі тоспадан өтіп, торы төбелін жиде ағашының көлеңкесіне қаңтарды да жаяулап атыз бойымен егістің ішіне келіп кірді. Енді біргәдір диқан мен агрономның мәліметіне қашан көңілі толып, көзі жеткенше күріштің әр тақтасын ерінбей аралайды. Бұл сенбегендік емес, он сегіз жыл бойы қалыптасқан дағды, жер мен дәнге деген құрмет, құштарлық. Әр келгенде тым болмаса «бүгін ашытпаң дәмсіздеу екен» деп бір мін тауып кететін біргәдір ақ киіз қалпағын шалқайта киіп тұрған Оқәдиге «Отанның күріші реңсіздеу ме қалай?.. «Бала соққан кездіктің басы жарықтың кері келмесін» деді бұл жолы. Отан – Жаңбырбайдың перзенті, Ауғанстанда интернационалдық борышын өтеп келді де, басқа жаққа бұрылмай Оқәдидің звеносына сұранды. Жұмысы ұнамаса басқа түгілі баласының да «екі аяғын бір етікке тығатын» қатаңдығын білетін диқан оның астарлы сөзінен «Бала үйде менікі, түзде сенікі» дегенді ұқты. Жаңа «Кәне, ашытпаның бағасын беріп кетесің бе, қайтесің?» демекші еді, ренжіген кісінің қолынан су ішпеуге бар біргәдірге ләм демей үнсіз қала берді. Жаңбырбай егістің шетін ала орналасқан шөпшілер қосына талма түсте жетіп, торы төбелінің тізгінін тартты. Осында ол өзін іздеп жүрген жас журналистпен танысты. Алақандай блокнотын қолынан тастамай бұл қосқа кірсе кірді, шықса шықты. Сиырға көк шөп тасуға бөлінген Ертабарды «тәртіпке» салғанда да қасында қадалып тұрды. Сірә, атақты Қожауовтың жұмысшымен тіл табу өнерін де көргісі келген болар. Күн бесінге ауа тамыз аптабының беті қайтып, көлеңке ұзарды. Жібектей есілген жұмсақ жел жоңышқалық үстін желіп өтіп, Жаңарық каналына қарай есті. Марқұм Сражаддин «Ара екеш ара да шырыны бар гүлге қонады» деуші еді. Сол айтқандай біригәденің бағы өрлей бастағанда келімдікетімді кісілер де көбейді. Жаңбырбай әдейілеп ат басын бұрып келгенді,

ДАЛА ТОЛҒАУЫ мейлі ол кім болса ол болсын, жатырқамай қарсы алады. Әсіресе әріптесіне бүйрегі бұрып, төбесінен жай беруге бар. Оған жасаған қызметі қайтарымды, жұмсаған уақыты да адал. Өйткені шаруасымен таныстыра жүріп келген кісінің пікірін тыңдайды, жаңалығы, үлгісі болса жадына түйеді. Ал аудан, облыс, астанадан келетін уәкілдердің жөні бөлек. Біргәдір оларды үш топқа бөледі. Алғашқысы – астында арқыраған мәшинесі, қолында билігі барлар. Олар мәселені қолма-қол шешеді, болмаса шешетіндерге әмірін жүргізіп, артында із қалдырады. Екіншісі – астында көлігі, қолында мөрі болғанымен мұқтажыңды өзі шеше алмайды, бірақ шешуге дәмелендіріп қояды. Мұндай уәкілден келер-кетер пайда да, зиян да шамалы. Үшінші топтағылар мүлдем пайдасыз уәкілдер. Олардың көбі біреу зорлап жібергендей шаршапшалдығып, зарланып келеді. Келеді де алдымен астыңдағы мініп жүрген көлігіңе ауыз салады. Сосын, тиіп-қашып оны-мұны көрген болады, көргенімен жайына тұрмай жөн-жосықсыз бірдеңелерді айтқан болады. Сөйтіп жүріп түскі не кешкі асқа ілігеді. Тамағын ішіп, аяғын босатқан соң «ал, қайтайын, мәшинеңмен жеткізіп сал» дейді шіреніп. Онсызда құтылудың амалын таппай тұрған Жаңбырбайға керегі осы сөз, талабын қолма-қол орындайды. Ол журналистердің сырын да ала бастағандай. Ілуде бірі болмаса көбі жұмыс туралы мәліметпен қанағаттанушы еді. Бүгінде олар да өзгере бастады. Енді ақпардағы санды місе тұтпай «ұсыныс, пікіріңізді айтыңызшы» деп қыңқылдайтынды шығарды. «Бұл да болса уақыттың талабы-ау!» – дейді Қожауов іштей. Біргәдір қарсы алдында отырған жігіттің кейпіне қарап, әлгі ойынан өзі ыңғайсызданды. Тілші әккі емес, жүректің соғысын тыңдаған дәрігердей жан екен. – Жақында Москвадағы Халық шаруашылығы Жетістіктері көрмесінде ішкі шаруашылық есепке байланысты семинар-кеңес өтті, күріш өсіретін аймақтың өкілдерімен бірге оған мен де бардым. – Жаңбырбай жағымды қоңыр үнмен әңгімені жалғап отыр. – Әркім өз пікірін білдіріп жатыр. Күріштің тағдыры жеріне қарай түрліше. Бірінің сөзіне қарап «біздің тірлігіміз әлі жабайы екен-ау» деп өз-өзіңе қарның ашады, екіншінің сөзін тыңдасаң «ә, бұлар да өзіміз қатарлы болды» деп тоғайып қаласың. Жер түбінен барғасын сен де ойыңды айтқың келіп арқаң қозады, бірақ отырғандардың мысы басып, қорғалақтай бересің... Бір мезетте кеңесті басқарушы «Кәне, жолдастар, енді қызылордалық лауреатты тыңдайық» демесі бар емес пе. Орнымнан тұрып, тілімнің жеткенінше Сырдария егіншілерінің жайын айттым. Келгендерге бізде қолданыла бастаған екі тәжірибе ұнағандай болды. Біріншісі, «Красно-

Жақсылық Рахматулла дар, Хорезм облыстарының үлгісімен мердігерлікті алғашқылардың бірі болып меңгергеніміз. «Совхозбен шарттасып бес-он жылға жерді, негізгі өндіріс құралдарын жалға алдық та күріштен өзге бидай, жоңышқа, көкөніс өсіруге мықтап кірістік. Онан түскен өнімнің бір бөлігін базарға өткіздік. Бұл пайданың көзі екен. Жұмысшылардың айлық жалақысы артты әрі жыл аяғында қосымша ақыға бір-бір бұзаулы сиыр алды. Табыстың көзін білгесін мал бордақылауды місе тұтпай, сауын сиыр ұстауға көңіл бөлдік..» дедім ағымнан жарылып. Сонда оқымыстының бірі «Сіздікі кішігірім колхоз болды ғой. Осынша жұмысты қанша адам атқарады?» деп сауал қойды. «Әдепкіде қырық адам едік, қазір жиырма кісіміз» дегенімде ол «Ендеше кооперативке көшіңіздер. Өндірген шикізатты өздеріңізде өңдеп, дайын тауар ретінде сатыңыздар. Ол үшін өнеркәсіптік цехтар ашу қажет» деп ақыл берді. Көрдіңіз бе, олар қалай ойлайды? Ауылда, тіпті ауданда жоқ шағын кәсіпорындар ашыңдар дегені құлаққа тосын естілгенімен әбден орынды ғой... Бұл сапардан күріш ақтайтын, ұн тартатын, көкөніс бұқтыратын, сүттен құрт, ірімшік жасайтын цехтар ұйымдастыруды ойлап қайттым. Оны қолдана бастадық... Екіншіден, оларға экологиялық ісіміз ұнады. Аралдың қасіреті әлемге аян. Сонау елуінші жылдың аяғында күрішке улы тыңайтқышты қолдану көрші өзбек бауырларда болмаса дәл біздің жамбылдық диқандардың түсіне кірмеген іс. Сырдарияның суы да ақ жалданып ағып жатушы еді. Бертін келе «табиғаттың бермесін тартып аламыз» деген белсенділер шықты. Басқа жерді айта алмаймын, бізде күріш егісіне жаппай бетбұрыс жасалды. Суда өніп, суда пісетін бұл дақыл аз уақытта жазық далалықтардан аттап жасыл тоғайлардың орнын басты. Дария жағалауындағы мыңдаған гектар жиделі, тораңғылды өңірдің белін қайыстырып ауыр техникалар жүріп өтті. Сыр сымбатынан айырылды, жайлауынан мал жеріді, қойнауынан аң, құс ауды. Сонда да қанағатсыз көңілде тойым болмады, егіннің түсімін арттырудың жолын іздестірдік. Ол улы тыңайтқыштарды қолдану жолы еді. Қарапайым адамдар оның зиянын кейін барып түсінді... Түсінгенімізден не пайда, санымызды кеш соғып қалдық. Дария суын ішкен адам қалпақтай ұшып ауыратын болды, арасында беті бері қарамай кеткендері де бар. Кезінде мұны айтуға тыйым салынды, тек сексен бесінші жылдан бері көзіміз ашылды. Дария суында зиянды заттардың қоспасы қалыпты мөлшерден бес есе артық екен. – Жаңбырбай сұқ саусағын безеп қойды. – Иә, иә, бес есе. Соңғы он жылда облыстағы әрбір мың тұрғынның жетпісі ракпен ауырған. Асқазан, ішек, бүйрек кеселдері үш есе өсіпті.

ДАЛА ТОЛҒАУЫ Аралды құтқару комитетінің бұл деректерінің өзі орташа көрсеткіш деп ойлаймын. Тек біздің ауылдан «қыл тамақтан» кеткен талай адамды білемін... Қан қысымы көтеріліп, жүрек талмасына шалдыққандар толып жатыр. Ауданымыз бала өлімі жөнінен «жүлделі» орында. Осының бәріне кім кінәлі? Бұған құдай да, пайғамбар да емес, мына өзіміз кінәліміз. Табиғаттың тепе-теңдік заңын бұздық... Аралға су бермей теңізді жұтаттық, оның ұлтанынан көтерілген тұзды дауыл жасыл желек атаулыны құртып жіберді. Ол аз болғандай егінге улы тыңайтқыш септік. Сөйтіп жұтатын ауа, ішетін су, жейтін тамағымыз уланды. Оу, тілші жолдас, ойлаңызшы, сонда біз ауырмағанда кім ауырады? Егер жағдай осылай болып кете берсе Арал мен Қаратаудың арасын жайлап жатқан шаруақор, момын халықтың тағдыры не болмақ!? Москвадағы кеңес өтіп жатқан күндері ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор Евгений Величкомен таныстым. Ол Кубаньдағы ауылшаруашылығы институтында күрішті химикатсыз өсірудің жолын зерттепті. Бізде де білікті ғалымдар, мамандар жеткілікті. Ендеше, солардың экологиялық қауіп-қатерге қарсы амал таппағаны қалай? Гүлнәрдің ұсынысымен қабылданған партком қаулысын орындауға көшкенде арамызда «Дәрісіз күріш өсіру – ақылсыздың ісі» деп бізді айыптаушылар да табылды. Егер Жүнісов пен деректір Ибрагим табан тіремегенде игілікті бастаманың баянды болуы екіталай еді. Олар біригәда жағына шығып сөзімен де, ісімен де жәрдем көрсетті. Соның арқасында соңғы екі-үш жылда біригәда бойынша гектар түсімділігін елуден жетпіс центнерге дейін жеткіздік. Міне, сонда ғана қарсыластарымыз қол көтерді. Совхоздың маңдайын ашқан Ибрагим ауданға қызметі жоғарылап кеткенімен орнына келген Жарқынбек те жақсының жолымен жүрді. Жеті-сегіз айдан соң оны да жоғарылатып жібердік, қазір РАПО-ны басқарады. Ендігі деректіріміз Бимұрзаевты өзіміз сайлап алдық. Қалаулы басшы үмітімізді ақтағандай, келген бойда жұмысқа бел шешіп кірісіп кетті. Біздегі тәжірибені кеңейтіп, совхозды жалдық-мердігерлік әдіске көшірді. Жұртты тілімен алдамай-ақ адалдығымен иліктірді. Тыңайтқышты ұрлап-жырлап пайдаланып, гектарына пәлен центнерді қайырып тастайтын бірлі-жарым пысықтардың еңсесін басты. Жаңбырбай енді байқады, әңгімеге еліткен тілші жігіт жазуын қойып, аңырап қалыпты. Жанарынан жастыққа тән албырт сезімдер ұшқын атады. Оның осы қалпынан «айта берсе, тыңдай берсем екен» деген құштарлықты байқауға болады...

Мазмұны Рухтың оралуы..........................................................................................3 Жүріп келем.............................................................................................46 Иә, бауырым............................................................................................47 Айеке........................................................................................................48 Қаралы күн..............................................................................................55 Кеудемнен тәтті арманым жылап ұшты..............................................61 Айжамалға!.............................................................................................68 Қасқырдың киесі.....................................................................................90 Арланның ажалы..................................................................................130 Сырдағы еліктер...................................................................................146 Қараторғай.............................................................................................158 Қолшатыр..............................................................................................195 Сәулелердің ішінен сені іздеймін.......................................................267 Хикаяттар Жала мен жаза....................................................................................... 310 Алтын күрек..........................................................................................364 Қоғалы................................................................................................... 415

Рахматулла Жақсылық