Оқулық

Техникалық ғылымдар докторы, профессор А. Б. Николаева редакциясымен

«Федералдық білім беруді дамыту институты»

Федералдық мемлекеттік мекемемен кәсіптік орта білім беру бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу процесінде пайдалану үшін, оқулық ретінде

ұсынылды

3-басылым, стереотиптік

Ресей Федерациясы Халық шаруашылығы академиясының жанындағы Мәскеу автомобиль жасау колледжі Компьютерлік оқыту орталығы зертханасының меңгерушісі А. А.

Соломашкин ; Ресей Федерациясы Халық шаруашылығы академиясының жанындағы Мәскеу автомобиль жасау колледжінің директоры

Л. Д. Давыдов ; Мәскеу қ., П. М. Вострухин атындағы № 27 автоматизация және радиоэлектроника колледжі автожөндеудің циклді комиссиясының төрағасы

С. В. Сингаевский

басқару жүйесі А224 : - оқулық кәсіптік орта білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған / [А.Б.Николаев, С.В.Алексахин, И.А. Кузнецов және басқалар] ; А. Б. Николаевтың ред-да

, стер. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2013. — 288 б.

Автомобиль көлігімен тасымалдау саласында ақпараттық ағындарды өңдеудің аппараттық-техникалық және бағдарламалық құралдарының кешендері, автокөлік кешені кәсіпорындарының қызметін автоматтандыру міндеттерін шешу үшін, ақпаратты өңдеу мен басқарудың автоматтандырылған жүйелерін пайдалану ерекшеліктері қаралды. Навигациялық жүйелердің, объектілерді автоматтандырылған түрде сәйкестендіру жүйелерінің және автомобиль көлігінде байланыс жүйелерінің негізгі сипаттамалары сипатталды. Автомобиль көлігін жоспарлау және мониторингі процесінде автокөлік кәсіпорындарының ақпараттық ресурстарымен жұмыстың тиімділігін арттыру бойынша шешімдер келтірілді. Оқулық «Көлікте тасымалдауды ұйымдастыру және басқару (түрлері бойынша)» 190701 мамандығы бойынша «Тасымалдау үдерісін ұйымдастыру (көлік түрлері бойынша)» (МДК.01.03) ПМ.01 кәсіптік модульді игеру кезінде пайдалануы мүмкін болады. Кәсіптік орта білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған. Жоғары оқу орындарының студенттері мен автомобиль көлігінің ақпараттық технологиялар жөніндегі мамандарына пайдалы болуы мүмкін.

ӨӘК 656.13(075.32) КБК 39.17я723 Осы басылымның түпнұсқа-макеті «Академия» баспа орталығының меншігі болып табылады және құқық иесінің келісімінсіз кез келген тәсілмен оны басып шығаруға тыйым салынады.

© Николаев А.Б., Алексахин С.В., Кузнецов И.А., Строганов В.Ю., Юрчик П.Ф., 2011

© «Академия» білім беру-баспа орталығы, 2011

© Рәсімдеу. «Академия» Баспа орталығы, 2011

Қысқартылған сөздердің тізімі

ААЖ — автоматтандырылған ақпараттық жүйесі ААБТ — автоматтандырылған ақпараттық басқару технологиясы

АЖО — автоматтандырылған жұмыс орны АРНБЖ        —        автоматтандырылған        радионавигациялық басқару жүйесі

АЖ — автоматтандырылған жүйесі АДБЖ — автоматтандырылған диспетчерлік басқару жүйесі А-АДБЖ        —        автобустарды        автоматтандырылған диспетчерлік басқару жүйесі ЖК- АДБЖ — жолаушылар көлігін автоматтандырылған диспетчерлік басқару жүйесі АБЖ — автоматтандырылған бақылау және сынау жүйесі ХАТҚ        —        Халықаралық        автомобиль тасымалдаушыларының қауымдастығы АҒЗЖ — автоматтандырылған ғылыми зерттеулер жүйесі ААӨБЖ — автоматтандырылған ақпаратты өңдеу және беру жүйесі

іn g ) ААБЖ — ақпараттық автоматтандырылған басқару жүйесі АЕЖ — ақпараттық-есептеу желісі

АЕО — ақпараттық есептеу орталығы ПАТ — пайдаланушының ақпараттық пайдаланушылығы АІЖ — ақпараттық іздеу жүйесі

АҚК — автоматтандыру құралдардың кешені ТҚК — техникалық құралдардың кешені ЖЕЖ — жергілікті есептеу желісі ШҚТ — шешімдер қабылдайтын тұлға МБТ — мобильді байланыс терминалы НАА — нормативтік-анықтамалық ақпарат РЕК — рұқсат етілмеген қолжеткізу

БАЕЖ — бөлінген ақпараттық-есептеу желісі АТЖЖ — автоматты түрде жобалау жүйесі МОМЖ — мобильді объектілер мониторингінің жүйесі СНЖ — серіктік навигациялық жүйе

ДӨЖ — деректерді өңдеу жүйесі ЖБҚ — жүйелі бағдарламалық қамтамасыз ету ШҚҚЖ — шешімдерді қабылдауды қолдау жүйесі СРНЖ — серіктік радионавигациялық жүйе

ТЭН — техникалық-экономикалық негіздеме ТЭЖ — техникалық-экономикалық жоспарлау КЖЖ — көше-жол желісі

ҒСБО — ғарыш сегментін басқару орталығы ЖСБЖ — Жердегі сегментті басқару орталығы ТБО — тасымалдауды басқару орталығы

Network) MAN (Metropolіtan Area Network) MAP (Manufacturіng Automatіon Protocol) MІS (Management Іnformatіon System) MRP (Materіal Requіre Plannіng)

MRP ІІ (Manufacturіng Resource Plannіng) MRP ІІІ (Money Resource Plannіng)

көлік құралының орналасқан жерін автоматты (автоматтандырылған) түрде анықтау жүйесі бағдарламаларды автоматтандырылған өңдеу жүйесі

кодтық бөліктерге көп мәрте қолжеткізу

кәсіпорындарды динамикалық модельдеу

шешімдер қабылдауды қолдау жүйесі деректер қоймасы құжаттарды өңдеу жүйелері басшының ақпараттық жүйелері ресурстарды кеңейтілген жоспарлау (кәсіпорындар, филиалдар) жергілікті желілердің жоғары жылдамдықты хаттамасы

«Глобалстар» деректерін жіберу желісі жаһандық жайғастыру жүйесі жалпы мақсатты пакеттік радиобайланыстың ерекшелігі Халықаралық стандарттау жөніндегі ұйым кәсіпорын, мекеме, бір ұйым шеңберіндегі жергілікті желі қалалық немесе өңірлік желі кәсіпорын желісіне арналған хаттама

басқарушы ақпараттық жүйе

материалдардың қажеттілігін жоспарлау

кәсіпорын ресурстарын жоспарлау

кәсіпорынның қаржылық ресурстарын жоспарлау

ODMA (Open Document Management Assocіatіon) OLAP (Onlіne Analytіcal Processіng) OLTP (Onlіne Transactіon Processіng)

OMG (Object Management Group) PІF (Process Іnterchange Format & Framework)

and Delіvery Management) TOP (Technіcal and Offіce Protocol) TOC (Theory of Constraіnts)

UML (Unіfіed Modellіng Language) WAN (Wіde Area Network)

ODMA (Open Document Management Assocіatіon) OLAP (Onlіne Analytіcal Processіng) OLTP (Onlіne Transactіon Processіng)

OMG (Object Management Group) PІF (Process Іnterchange Format & Framework)

and Delіvery Management) TOP (Technіcal and Offіce Protocol) TOC (Theory of Constraіnts)

UML (Unіfіed Modellіng Language) WAN (Wіde Area Network)

деректердің жедел таңдамалы өңдеу жүйесі

сұраныстарды жедел өңдеу жүйесі

объектілермен айла-шарғы жасау технологиялары бойынша топ үдерістерді алмасу форматы мен құрылымы

жеткізу тізбектерін басқару

Мобильді станциялар үшін қысқа хабарламалар қызметінің ерекшелігі

Халықаралық сауданың логистикасындағы және жеткізуді басқарудағы телематикасы

техникалық және әкімішлік мекемелерді автоматтандыру хаттамасы

Workflow-процестерін сипаттау тілі

Алғысөз

Автоматтандырылған басқару жүйесі (АБЖ) экономиканың өндірістік секторының барлық ұйымдастырушылық-басқарушылық құрылымдарында кең қолданыс тапты. Өндірістік объектінің қызмет істеуінің ерекшеліктері әртүрлі сыныпты және мақсатты АБЖ құру және енгізу процесіне айрықша талаптарды негіздейді. АБЖ өңдеу басқару объектісін кешенді саралаусыз және басқару функцияларын оңтайландыру өлшемдерін таңдаусыз, жүйенің құрылымы мен функционалдық-оқшауланған модульдерін анықтаусыз мүмкін емес. Функциялардың параметрлері объектінің өндірістік қызметінің ерекшеліктерімен белгіленеді, ал жеке басқару функциялары

техникалық құралдар кешенінің (ТҚБ) базасында автоматтандыруға жатады. Жергілікті және жаһандық деректерді беру желілерінде ТҚБ қасиеттері мен топологияларын анықтау, бірінші кезекте пайдаланушылардың функционалдық-ақпараттық талаптарын орындаумен байланысты. Сөйтіп, басқарылатын объектінің параметрлерінен басқару жүйесі параметрлерінің тәуелділігін анықтаумен адам машина жүйесін жасаудың жалпы логикасы бақыланады.

(ААӨБЖ) пайдаланып, негізінде классикалық терминологияны ұстанады. Уақытпен тексерілген АБЖ анықтамасының сабақтастығын сақтап, ААӨБЖ анықтау олардың негізінде кез келген пәндік салада, оның ішінді автомобиль көлігінде ақпаратты өңдеу үдерістері жатқан, әртүрлі басқару үдерістерінің мәнін табысты көрсетеді. Бұл жағдайда, ААӨБЖ қызмет істеуінде пайдаланушымен оның негізінде АБЖ жобалау және енгізу кезеңдерінде жүйенің әзірлеушілермен және басқа да мамандармен құрылған бағдарламалық қамтамасыз ету (БҚ) жатқан ақпараттық қамтамасыз етудің көмегімен ұйымдастырушылық- өндірістік міндеттерді шешу болжамдалады. АБЖ  әзірлеуге  және  енгізуге оларды орындау үшін, міндеттерді қою, талаптарды тұжырымдау және пәндік саланы талдау кезеңінде жүйенің құрауыштарын өрістету бойынша жұмыстармен тура байланыспаған жұмыскерлердің тәжірибесі қажет, өзара байланысты жұмыстардың жиыны кіреді.

Автомобиль көлігінде АБЖ және оның элементтерін әзірлеудің және

пайдаланудың жалпы теориялық мәселелері жақсы таныс көздердің базасында қаралды. Авторлар АБЖ автомобиль көлігінде қызмет істеуінің ерекшеліктеріне, нақты жүйелерді құру және пайдалану мысалдарына аса назар аударды. Әртүрлі мобильді объектілері мониторингі жүйелерінің (МОМЖ) қызметін ұйымдастыру үшін, серіктік навигация және оны пайдалану мәселелері маңызды орын алады. Өзімен қазіргі заманғы АБЖ ядросын білдіретін ақпараттық қамтамасыз етуді сипаттаған кезде, ақпаратты өңдеудің ең жаңа технологияларын пайдалану және деректер қоймасын (ДҚ) құру негізінде оларды құруға қазіргі заманғы тәсіл қаралады. Осыған сәйкес техникалық қамтамасыз ету бөлімінде аса назар

Бағдарламалық-математикалық қамтамасыз ету бөлімі қазіргі заманғы БҚ жүйелері және автомобиль көлігінде АБЖ пайдаланылатын ең таралған математикалық әдістер туралы түсінік береді. Ұйымдастырушылық, құқықтық және эргономикалық қамтамасыз ету бөлімінде қазіргі уақытта ең өзекті АБЖ ақпаратты сақтау, сондай-ақ рұқсат етілмеген қолжетімділіктен қорғау мәселелеріне аса назар бөлінді.

(ЖҚ) жұмысын жоспарлау мысалында қаралды, талдамалы есептердің нәтижелері келтірілді, бос ЖҚ, нақты бағыттар бойынша тасымалдауға жүктің болуын іздеу мүмкіндігін беретін, өзекті веб-сайттарға сілтемелер берілді, интернет- және интранет-технологияларын пайдаланып, автоматтандырылған құжат айналымы технологияларын және автомобильдік тасымалдау нарығы субъектілерінің өзара әрекет ету мүмкіндігін пайдаланып, бар фирма ішілік ақпараттық жүйелер қаралды. Ақпараттық-талдамалы жүйені іріктеп алу бойнша жалпы ұсынымдар келтірілді. Aвторлармен техникалық құралдар және БҚ кешенін таңдау міндеттерінің құрамын белгілеуден бастап және АБЖ әзірлеу және енгізу үдерісін сипаттаумен аяқтап, мәселелердің спектрі қамтылды.

Кіріспе

ААӨБЖ құру тәжірибесі пәндік саладағы маман ғана, орындалатын жұмыстың, кіріс және шығыс ақпараттық ағындардың, сондай-ақ өндірістік қызметті автоматтандыру ерекшеліктерінің сипатын әбден толық және білікті беруі мүмкін деп көрсетеді. Пайдаланушының қатысуы міндеттерді қоюмен ғана шектелмеуі мүмкін, ол жүйеге сынама пайдалануды жүргізуге тиіс. Компьютердің алдында отырып, пайдаланушы міндеттерді қою кемшіліктерін табуы, қажет болған кезде, кіріс және шығыс ақпаратты, нәтижелерді беру нысандарын, оларды құжаттар түрінде рәсімдеуді түзеуі мүмкін. Сынама пайдалануда қатысу — бұл пайдаланушыны компьютерде жұмыс істеуге белсенді үйрету, бағдарламалық құралдармен танысу нысаны ғана емес, бірақ оның жаңа жұмыс жағдайларына, технологияларға, бұдан әрі күрделіленген техникаға бейімделу үдерісі. Табиғи ресурстардың таусылуы ғылыми білімдерді қолдануға негізделген қайта өңделетін ресурстарды пайдалануға әкеліп соқты. Ақпаратты ресурс ретінде материалдармен, энергиямен және капиталмен қатар қарау керек. Ұлттық ақпараттық ресурстар - жаңа экономикалық санат пайда болды. Ақпараттық сағындарды өңдеу мамандардың тар санаттарының шеңберіне шықты, ЭЕМ дисплейінің қасына бағдарламашы емес адамдар отырды. Дербес компьютерлердің (ДК) базасында ғылымды қажет ететін бұйымдардың өндірісінде пайдаланылатын кәсіптік білімдерді алуға шығындар өзіндік құнының шамамен 70%, ал ақпаратты өңдеу саласында қамтылғандардың саны — индустриалды дамыған елдердің экономикалық тұрғыда белсенді халықының 60...90% құрайды. Автомобиль көлігінің ролі шынын айтқанда, жолаушылар мен жүктерді тасымалдау жоспарында, солай жылжымалы құрамның өндіріс және оны жөндеу бойынша ілеспе үдерістерінің бүкіл жиынтығында өте жоғары. Қазіргі уақытта басқару объектілерінің сипатымен ерекшеленетін автоматталған және автоматтандырылған жүйелерді қолданумен байланысты, басқарушылық қызметті автоматтандырудың қос бағыты қалыптасты. Бірінші жағдайда, басқару объектілері технологиялық үдерістер және жеке алғанда, жабдықтардың жұмысы болып табылады, ал адам басқару үдерісінде жанама, екіншіден – онда адамның ролі белгеуші болып қалатын, материалдық өндіріс және қызмет көрсету саласында қамтылған адамдардың ұжымдары қатысады.

Тауар қозғалысын ұйымдастырудың жеке міндеттерін шешу мәнмәтінінде «логистика» терминін пайдаланып, автомобиль көлігінде ақпараттық-ұйымдастырушылық жүйелерді автоматтандырудың кешендік проблемларын қарау үдерісінде «АБЖ» терминімен оны ауыстыру керек. Тағы бір «телематика» термині кейбір кезде «АБЖ» терминін ауыстырады және басқарудың автонавигациялық жүйелерін,  деректерді  беру жүйелерін және көлік құралдары мониторингінің жүйелерін сипаттау  үшін, автомобиль көлігін пайдалану саласында қолданылады. АБЖ алғашқы әзірлемелерінде қағида түрінде жаңа әдістемелік болған жоқ, ал басқару міндеттерін шешудің дәстүрлі технологияларында операцияларды орындаудың еңбек сыйымдылығы қысқарту үшін үлкен арифмометр ретінде қымбат тұратын есептеу техникасын ғана  пайдаланды. Ұйымдастырушылық басқарудың автоматтандырылған жүйелерін құру кезінде міндеттерді қоюдың төмен деңгейі байқалды. Бұның себептерінің бірі — басқару бөлімдері мен қызметтерінің мамандарын ақпарат ағындарын зерттеуге, міндеттердің экономикалық- ұйымдастырушылық мәнін сипаттауға, шығыс ақпаратты жобалауға жеткіліксіз тарту. Бұдан басқа, автоматтандырылған режимінде осы  немесе өзге маманмен шешілген міндеттердің кешендерінің бәрі өңделген жоқ, сондықтан, жиі пайдаланушыда жаңа технологияларды енгізуде белсенді қатысу тілегі туындаған жоқ. Пайдаланушының ААӨБЖ құруда қатысуы келешекте міндеттерді жедел және сапалы шешуді, солай жаңа технологияларды енгізуге уақытты қысқартуды қамтамасыз етуге тиіс. Бұл ретте, пайдаланушыны белсенді үйрету болады, оның қоюшы және әзірлеуші ретінде біліктілігінің деңгейі артады. Пайдаланушыға жаңа технологиялық ортада барлық қажет жұмыс істеу дағдылары ААӨБЖ тәжірибелі пайдалану және келешек жұмыс істеу процесінде жетілдіреледі және бекітіледі. Бірақ, ол үшін пайдаланушы объектіге зерттеу жүргізу әдісімен, оның нәтижелерін жалпылау тәртібімен ертеден таныс болуға тиіс. Бұл оған автоматтандырылған өңдеуге жататын міндеттер мен функцияларды белгілеуге және айыруға, оларды білікті істеуге көмектеседі. Міндеттерді қою — бұл оның мәні, нәтиже алу үшін ақпаратты өзгерту логикасы туралы толық түсінік беретін белгілі ережелер бойынша міндеттерді сипаттайды. Міндеттерді қою негізінде, бағдарламашы оны шешу логикасын ұсынуға және оны іске асыру үшін жарамды бағдарламалық құралдарды ұсынуға тиіс. Міндетті оның мазмұнын жазуды регламентациялау жолымен қою арқылы «пайдаланушы — қолданбалы бағдарламашы» өзара әрекет ету қиындықтары жойылады, ол бұны ең қиысынды және жүйелі қылады. Міндетті қою үшін, оның логикалық және ақпараттық мінін толық білдіру

үшін қажет және жеткілікті мәліметтер пайдаланылады. Мұндай мәліметтер ескі технологиялар жағдайларында міндетті шешуді жүзеге асыратын тиісті қызметтің қызметкерінде болады (қолмен немесе компьютерлік техниканы пайдаланумен өңдеу). Міндетті қою пайдаланушыдан ол үшін қою істелетін сол пәндік салада кәсіптік білімдерін ғана емес, бірақ және компьютерлік ақпараттық технонологияларды талап етеді. Пайдаланушы, әдетте, өз функциялары бойынша оның белгілі қызмет түрлеріне (бухгалтерлік, қаржылық, жоспарлық ж.т.б.) бағдарланған қажеттілігін қанағаттандыратын дайын бағдарламалық пакеттерді сатып алады және қолданады. Мұндай бағыт қазіргі уақытта пайдаланушыларға қызмет көрсетуді автоматтандыру және информатизациялау саласында жетекші болып табылады. Жиі ол түнұсқалы қолданбалы бағдарламаларды әзірлеумен толықтырылады. Бірақ, кез келген жағдайда міндетті қою қажет. Міндетті қоюды сипаттау кезінде, олар кіріс және шығыс ақпараттың көлемдерін (уақыт бірлігінде өңделетін құжаттардың, жолдардың, белгілердің санын), ақпарат түсуінің, өңделуінің және берілуінің уақытша ерекшеліктерін көрсететін, оның көлемдік-уақытша сипаттамаларына назар аударылады. Міндетті қоюды сипаттау процесінде барлық ақпараттық бірліктері және олардың жиынтықтары аттарының дәлдігі мен толықтығын тексеру маңызды болып табылады. Құжаттарда көрсеткіштердің атауларын (жолдары мен бағандарының атауларын) қабылдау үшін, әдеттегіден  басқа автоматтандырылған өңдеу жағдайларында, ақпаратты ұсынудың дәстүрлі емес нысандары орын алды. Ақпараттық жиынтықтары және олардың сәйкестендіру атауларының анықтығы, экономикалық көрсеткіштердің аттарында синонимдар мен омонимдарды жою өңдеу нәтижесінің ең жоғары сапасын қамтамасыз етеді. Заманауи ақпараттық технологиялар (АТ) оларсыз енді мүмкін емес қоғам өміріне белсенді қатысады. Өндірістік процесті жетілдіру жұмсалған ресурстардың (өндірістік жүйенің кіруі) саны мен алынған тауарлар мен қызметтердің санының (жүйенің шығуы) арасалмағының ең нәтижелі нұсқасын тұрақты іздеусіз мүмкін емес. Сөйтіп, өндірістік жүйенің жұмысын сәйкестендіру туралы айтып, жүйенің жай-күйі туралы ақпаратты өңдеу негізінде қалыптасатын басқарушылық әсерлерді жете бағалаумауға болмайды. Қазіргі заманғы АТ қамтамасыз етуі  мүмкін ұқсас шешімдердің уақтылылығынан және дәлдігінен тура тиімділігі, және оның салдары ретінде, кез келген өндірістік жүйенің тіршілікке қабілеттілігі тәуелді.

1-тарау

1.1

Автомобильдік тасымалдауды басқару оған басқару органдары, басқару кадрлары және дұрысын айтқанда басқару техникасы кіретін кешенді жүйені білдіреді. Жүйеде болып жатқан және жүктерді тасымалдаумен, шикізатты өңдеумен, қаржының қозғалысымен, тетіктер мен машиналарды пайдаланумен байланысты, материалдық сипатты процестер осы жүйеге кіретін адамдардың қызметі арқылы ғана іске асырылады және олардың тәртібінен тәуелді болады. Сондықтан, персоналдың қызметін автоматтандыру өндіріске тура әсер етеді.

аббревиатурасындағы сөздердің мәндік жүктемесін қараймыз .

Автоматтандырылған басқару жүйесі автоматты жүйелерден  қарағанда, басқару контурында ол жүйе элементтерінің (қосымша жүйелерінің) арасында біріктіру функцияларын орындап, басқару субъектілері ретінде шығатын адамның болуын болжайды. «Жүйе» ұғымы кез келген мазмұнның кейбір реттелген жиынтығы туралы айтылған кезде, ғылымда, техникада және күнделікті тіршілікте кең пайдаланылады. Жүйе жүйелік техникада, солай базалық теориялық пәндерде (жалпы жүйелер теориясы, операцияларды зерттеу және жүйелік талдау) түбегейлі үғым болып табылады.

Жүйе

Кез келген білім беруді, егер ол төрт негізгі қасиеттерге немесе белгілерге - тұтастық пен бөлінгіштікке, тұрақты байланыстар ұйымдастырушылық пен төтеншелікке ие болса, жүйе деп санауға болады.

мына түрде түсіндіруге болады. Бір жағынан, жүйе — тұтас білім беру, екінші жағынан, оның құрамында олар жүйеде ғана бар        жүйеден тыс бұл жақсы жағдайда жүйелік-маңызды қасиеттеріне ие объектілер тұтас объектілерді (элементтерді) анық көрсетуге болады. Жүйеге кірген кезде, элемент жүйелік-маңыздының орнына жүйелік-белгілен қасиеттке ие болады. Элементтердің немесе (және) олардың бұл элементтердің осы жүйеге кіретін элементтермен байланысының қуаты (күші) бойынша артатын қасиеттерінің арасында

жүйенің атрибуты болып табылады. Жүйе нөльге тең емес уақыт интервалында жүйе элементтерінің арасындағы маңызды байланыстардың қуаты (күші) осы элементтердің сыртқы ортамен байланыстарының қуатына қарағанда үлкен болған кезде, кейбір тұтас білім беру ретінде болады. Ақпараттық байланыстар үшін, әлеуетті қуатты бағалау осы ақпараттық жүйенің өткізу қабілеті, ал оның нақты бағалау – ақпарат ағынының шынайы көлемі қызмет етуі мүмкін. Бірақ, жалпы жағдайда, ақпараттық байланыстардың қуатын бағалау кезінде, берілетін ақпараттың сапалық сипаттамаларын (құндылығын, пайдалылығын, дәйектілігін, ж.т.б.) есепке алу қажет.

белгілі құрылымдаудың болуымен сипатталмайды, ол оны құру мүмкіндігін белгілейтін жүйе құрайтын факторлардың энтропиясымен салыстыру бойынша

олар оған тұтас алғанда тән, бірақ оның бірде бір элементіне жеке тән емес осындай ерекшеліктерінің (қасиеттерінің) болуын болжайды. Аталған біріктірілген ерекшеліктерінің болуы жүйенің қасиеттері элементтердің қасиеттерінен тәуелді болуын көрсетсе де, бірақ олармен толық білгеленбейді. Осыдан қорытынды жасауға болады: Барлық қаралатын қасиеттерге ие болатын кез келген объектіні жүйе деп атауға болады. Бір элементтер (оларды жүйеге біріктіру

үшін пайдаланылатын қағидадан тәуелді) қасиеттері бойынша әртүрлі

жүйелер құруы мүмкін. Сондықтан, тұтас алғанда жүйенің сипаттамалары оны құрайтын элементтердің сипаттамаларымен ғана емес және сонша емес, олардың арасындағы байланыстардың сипаттамаларымен соншалықты белгіленбейді. Элементтердің арасында өзара байланыстардың (өзара әрекеттердің) болуы күрделі жүйелердің айрықша қасиеттерін –

Элементтерді жүйеге қосу жаңа байланыстарды енгізіп ғана қоймайды, бірақ және көптеген (немесе барлық) бұрыңғы байланыстардың сипаттамаларын өзгертеді, олардың кейбіреулерінің жойылуына немесе жаңалардың пайда болуына әкеліп соғады.

АБЖ аббревиатурасына «басқару» термині кіреді,  ол басқарылатын объектінің немесе объектілер тобының болуын болжамдайды (тірі ағза немесе оның бөлігі, жеке тетік немесе техноло- гиялық қондырғы, кәсіпорын немесе халық шаруашылығы саласы ж.т.б.). Басқарылатын объектіден басқа, бар бағдарламаға немесе басқару мақсатына сәйкес басқарылатын объектінің қызмет істеуін қолдауға немесе жақсартуға бағытталған басқарушы әсерлерді шығаратын қайсыбір басқарушы орган болуға тиіс. Процестің шынайы жүрісі тілейтінге сәйкес келуі үшін, соған бағытталған басқарушы әсерлердің жиынтығын

Оңтайлы басқару шектеулердің есебімен және басқарылатын объектінің және сыртқы ортаның жай-күйі туралы ақпараттың негізінде мүмкін көптен ең жақсы басқарушылық әсерлерді таңдаудан тұрады. Адамдардың ұжымын басқару – адам қызметінің ең қиын салаларының бірі деп көпшілікпен танылды. Мұндай жағдайда, басқару:

сипатты көтермеуге, ал өзара үйлестірілген болуға тиіс деп болжайды. Әкімшілік немесе ұйымдастырушылық басқару жүйелерінде басқарушылық әсер шешімдерді қабылдаудан, жоспарлаудан және басқарудың ең төмен деңгейлерінде іске асырылатын жедел басқарудан, сондай-ақ қабылданған шешімдерді неғұрлым жоғары деңгейде іске асыру үшін бақылаудан тұрады. Бұл функцияларды орындайтын адамдарды

деп атайды, manager — басшы, басқарушы терминін, осыдан management — әкімшілік басқару. Ұйымдастырушылық басқару және өндірістік жүйелердегі басқаруды айыру керек. Өндірістік жүйелерде адам олармен ол манипуляция жасайтын техникалық құралдардың көмегімен, тікелей технологиялық немесе өндірістік үдерістерді басқарады. Мұндай басқаруды жүзеге асыратын адамды оператор, ал оның құрауыш элементі оператор болып табылатын жүйені, — 1

Сөйтіп, АБЖ — бұл басқаруды оңтайландыру үшін қажет ақпаратты жинауға, өңдеуге және беруге арналған адам машина жүйесі. Автоматтандырылған басқару жүйесі экономикалық-матема- тикалық        әдістерді,

есептеу        техникасының (ЕТ)        құралдарын пайдалануда және объектіні неғұрлым тиімді басұаруды табу және іске асыру  үшін,  телекоммуникациялық        технологиялардың базасында жүйеішілік және жүйеден тыс байланыстарды іске асыруда базаланады. Автоматтандырылған басқару жүйесі өзімен әртүрлі қызмет салаларында немесе олар үйлескен кезде, ақпараттық үдерістерді автоматтандырудың негізінде, басқарушылық шешімдерді шығаруды қолдауды қамтамасыз ететін ұйымдастырушылық-техникалық жүйені

білдіреді.

Өндірістік үдерісті басқару (басқару технологиясын іске асыру) деңгейі өндіріс тиімділігінің деңгейін анықтайтын маңызды фактор болып табылады, бұл ретте, басқару үдерістеріне айрықша талаптар материалдық өндірістің басқа салаларымен салыстыру бойынша өндірістік үдерісті қалыптастырудың және іске асырудың айрықша ерекшеліктері бар, автомобильдік тасымалдауды ұйымдастыру саласында ұсынылады. Автомобильдік тасымалдаудың өндірістік үдерісі, нақты материалдық объектілерімен тура байланыспаған, қажеттіліктерді қанағаттандыруды қоса алып, қажеттілік туындаған сәттен бастап өнімді алуға дейінгі операцияларды бірыңғай циклге тікелей байланыстырып, клиенттерде болып жатқан өндірістік үдерістерді органикалық тұрғыда біріктіруге тиіс.

Автоматтандырылатын        қызметтің        саласынан        тәуелді ав-

Эргатив — әрекет етуші тұлға, қайраткер.

томаттандырылған жүйелер

Бұдан әрі автомобиль көлігінде өндірістік жүйелерде АБЖ іске асыру ерекшеліктері қаралатын болады. Кәсіпорын немесе өндірістік бірлестіктер деңгейінде ұсынылған сыныптама бойынша оларды АКБЖ және АӨПБЖ жатқызуға болады. Кәміл

ұйымдастырушылық басқару жүйесін (ҰБЖ) енгізу проблемасы айырықша өзектілікке сату нарықтарында бәсекелістік күрестің шиеленісуінің жағдайында ие болды. Аумақтық және салалық АБЖ, сондай-ақ өнеркәсіптік кешендердің АБЖ іске асырудың ең күрделі аспектілері басқарудың көп деңгейлі жүйесі        ұйымдастыру есебі арқылы ұйымдастырушылық- басқарушылық қызметті автоматтандыру базасында шешіледі.

автоматтандырылға н режимінде орындалатын, ақпаратты байланысты функциялардың, мін дерттердің немесе рәсімдердің белгілі реттілігін өзімен білдіреді.

Технология

Егер технологияны іске асыру басқарушылық ықпал етуді жасауға бағытталған болса, онда бұл басқару технологиясы. Қазіргі уақытта профессионал емес пайдаланушылармен компьютерлерді, достық интерфейстің жоғары деңгейі бар бағдарламалауды, нақты уақыттағы жалпы және қолданбалы мақсаттағы қолданбалы бағдарламалардың пакеттерін белсенді қолдануға, интернет- және интранет қолжетімділіктің болуының арқасында, алыстағы

1.1.- суреті Автоматтандырылған басқару жүйесінің сыныптамасы туралы айтады.

Автоматталған ақпараттық басқару технологиясы (ААБТ) —дамыған БҚ, ЕТ құралдарын және байланысты, сондай-ақ олардың көмегімен бұл ақпарат пайдаланушыларға ұсынылатын тәсілдерді қолдану негізінде басқарушылық ақпаратты жинау, жинақтау, сақтау,

іздеу, өңдеу және қорғау әдістері мен тәсілдерінің жүйесі.

Ресурстардың басқа түрлерін үнемдейтін, қоғамның ақпараттық ресурстарын белсендіру және тиімді пайдалану қасиетіне ие болатын ААБТ стратегиялық ролі ұдайы ұлғайып келеді.

Нақты ААБТ құрылымы өзінің іске асыруы үшін үш құрамның:

Көп деңгейлі және бөлінген ААБТ ақпаратпен жедел жұмыстың проблемалары, солай басқарушылық шешімдерді тұжырымдау және қабылдау кезінде экономикалық ахуалды саралау проблемалары бірдей табысты шешілуі мүмкін болады. Әртүрлі меншік нысандарының негізінде қызмет ететін ұйымдастырушылық құрылымдардың өзара әрекет ету жағдайларында талдамалы жұмыстағы қажеттілік өсіп келеді. Міндет функционалды жаңа АТ білімдер базасын (ББ) және сараптамалық жүйлерді жұмысқа енгізуді бастау кезінде, ақпаратты интеграциялық өңдеуді жетілдіру жолымен шешіледі. Телекоммуникациялық сервистің қарқынды дамуымен және алыстағы ақпараттық ресурстарға қолжетімділігі мүмкіндігімен байланысты, АЖ және АТ тиімділігі  өлшемдерінің тұжырымдамасында акценттердің орнының ауысуы болды. АЖ бастапқы жобалау кезеңдерінде ақпаратты машинамен өңдеу тетіктерін іске асыру кезінде пайдаланушылардың шығынын азайтуға көңіл аударылады. Қазіргі уақытта АБЖ тиімділігінің өзекті өлшемдері болып ең алдымен:

Мамандар АТ басқаруды дамытудың төрт негізгі тенденцияларын: гибридке бұдан да көп айналатын ақпараттық өнімнің сипаттамаларын өзгертуге; АБЖ қолданып, БҰЖ жасау ерекшілігі оларға жету керек  мақсаттар жиі жеткілікті айқын тұжырымдалмауымен байланысты. Осыған байланысты, жобалау және енгізу кезеңіндегі бірінші кезектегі міндет – нақты мақсаттарды қалыптастыру және нақтылау. Әр орындаушыдан тым алыс болуы мүмкін жүйенің негізгі мақсаттарын анықтаудан басқа БҰЖ нақты деңгейі үшін қосымша мақсаттар құралады. Мақсаттарды жасақтаған кезде, бір уақытта жобалатын жүйенің тиімділігін бағалау өлшемдері есепке алынады. Автомобильдік тасымалдауды ұйымдастыру үшін БҰЖ оңтайлы нұсқаларын табу үшін, оларды құрудың негізгі мақсаттарын ғана емес, бірақ және басқару объектісіне басқарушылық әсерлердің ағынын білу қажет. Объектінің динамикалық моделі оның тәртібін сипаттаудың белгілі нысандауды болжайды, ал болжамдар блогі сарапшылардың көмегімен қалыптасады және динамиркалық моделі болмаған жағдайда пайдаланылады. Басқарушылықты қамтамасыз ету үшін, ұйымдастырушылық жүйенің белсенді өңдеу мен талдауда базаланатын басқарушылық рәсімдердің тұйықтылған контуры болуға тиіс, яғни жүйенің негізінде кері байланыс қағидасы жатуға тиіс. Басқару жүйесін қалыптастыруға әсер ететін автокөлік өндірісінің сипатты ерекшелігі оның серпінділігі болып табылады. Автокөліктік қызмет көрсету өзара байланысты құрылымдардың жиыны ретінде күрделі динамикалық жүйені өзімен білдіреді, онда кездейсоқ үрдістер үлкен орын алады. Серпінділігі онда

жылжымалы бірліктердің (ЖБ) көбі қатысатын тасымалдау процесінде, сондай-ақ ЖҚ техникалық әсерлердің саны ауыспалы шама болып табылған және көптеген сыртық және ішкі себептердің әсерінде тұрған кезде, техникалық қызмет көрсету және жөндеу (ТҚК және ТЖ) процесінде байқалады.

Егер автокөлік құралдарының тағы бір айрықша ерекшелігі объектілердің аумақтық бытыраңқылық және тасымалдау процесі қатысушыларының ұйымдастырушылық нысандарының әртиптілігі болған кезде, олардың үйлестіруші басқару органдарынан алшақтығы болып табылады.

Автокөлік кәсіпорны (АКК) үшін, дәстүрлі сипаттамаларынан басқа (ЖБ орташа сипатталған саны, автомобиль паркінің құрылымы, өндірістік техникалық базаның болуы немесе болмауы, тасымалдаудың басымдық түрі: жүк, жолаушылар, аралас), қазіргі уақытта ұйымдастырушылық құрылымның икемділігі үстем болып табылады. Осыдан, басқару объекті ретінде АКК үшін, мына айрықша ерекшеліктері сипатты деп қолданылады: Автокөлік тасымалдауды басқару жеткізуді уақтылылығын қамтамасыз ету, көлік жұмысының ырғақтылығын арттыру,

көлік желісін (КЖ) біркелкі жүктеу мақсатында әртүрлі әдістер мен құралдарды пайдаланып, белгілі технология бойынша тасымалдау процесіне басқарушы жүйенің мақсатты, жоспарлы әсерін қамтамасыз етуден тұрады. Бұны негізіне ала отырып, автомобиль көлігінде басқарушы жүйені оқшауланған басқарушы жүйе ретінде, ал бірнеше көлік түрі және жеткізудің бірыңғай басқарушы жүйесінің қосымша жүйесі ретінде, экспедиторлық фирмалар өзара әрекет еткен кезде, аралас (мультимодальдық) тасымалдауды ұйымдастыру кезінде қарауға болады. Автомобильдік тасымалдауды басқару процесі кезеңді жүзеге асырылғандықтан және салыстырмалы жабық сипатты болғандықтан, басқарушы жүйеде кезең басқарыталытн объектінің жай-күйі туралы ақпаратты жинау сәтінен бастап басталады. Содан, алынған ақпарат шешімдерді тұжырымдау үшін пайдаланылады және соңында, бұл шешімдер орындаушыларға дейін жеткізіледі. Басқарылатын объектіде жұмыстың жағдайларын өзгертумен жаңа ақпарат түседі және кезең қайта қайталанады. Басқарушылық шешімдерді қабылдаудың негізінде

ақпарат

«Ақпарат» термині — біздің ең танымал сөз қорымыздың бірі болып табылады. Оған үлкен мән беріледі және әдетте, оның түсінігі интуитивтік деңгейде беріледі. Іс жүзінде «ақпарат» және «деректер» ұғымдары жирі ұқсайды деп атап өту керек, бірақ, оларға оларды қолданудан тәуелді әртүрлі талқылау беріледі. Бұл ұғымдардың айқын анықтамасы, олардың мәні және басқару жүйесіндегі ролі көбінде

деректерде көрсетілген басқарылатын объекті туралы жаңа білімдері бар, бұл объекті тәртібінің тұрлаусыздығын азайтатын фактілер, оқиғалар туралы мәліметтер болып табылады. Деректер АЖ енгізіледі, жинақталады, сақталады және өзгертудің және фильтрациялудың нәтижесінде пайдаланушыға арналған ақпаратты өзімен білдіреді. Ақпарат оны талдаудан басқарушылық шешімдерді қабылдауда пайдаланудан кейін, және де жинақталуы, өзгертілуі мүмкін. Бірақ, нақты пайдаланушы үшін, ол әлдеқашан ақпарат болмауы және осы немесе өзге экономикалық үдерісті сипаттайтын деректер ретінде түсіндірілуі мүмкін. Басқа басқару деңгейінің пайдаланушысына бұл деректерді ақпарат ретінде ұсынылуы мүмкін болады деп, байқаймыз. Демек, өндірістік объектілер мен процестер туралы мәліметтер оларды пайдаланған кезде, екі жақты сипатты болады. Қазіргі заманғы түсінік бойынша ақпарат деп соңғы пайдаланушымен пайдалы ретінде қабылданған, ұғынылған және бағаланған жаңа деректер ғана саналады. «Ақпарат» ұғымы пайдаланушымен тығыз байланысты. Деректер пайдаланушы басқарушылық шешімдерді қабылдау үшін өзінің ақпараттық қажеттіліктерін қанағаттандырған кездегі жағдайда ғана ақпарат болып саналады. Деректерді алудан, оларды мағыналы бағалаудан немесе іріктеуден кейін ғана ақпарат болады.

Деректер

Деректер – бұл шешім қабылдайтын пайдаланушының өкімінде болуы мүмкін хабарламалар, бірақ олардың нақты шешім қабылдау ахуалындағы маңыздылығы мен мақсаты бағаланбаған. Олардың маңыздылығы және бұдан әрі пайдалану мүмкіндіктері бағаланбаған хабарламалар

болжайтын, ақпартты ұсыну нысаны.

Бір хабарландыру бір пайдаланушыға көп ақпарат, ал екіншісіне – аз беруі немесе ештеңе бермеуі мүмкін. «Ақпараттандыру» ақпарат теориясының ұғымында бұрын белгілі болмағанды хабарлауды білдіреді. Өйткені ақпаратты сақтауға, өзгертуге және беруге болады, оның көздері, таратқышы, байланыс арналары мен қабылдағыштары болуға тиіс; бұл орта ақпарат көздерін және оның алушыларын АЖ біріктіреді. Ақпараттық процестің қатысушы ретінде адам туралы сөз болған кезде, маңыздық немесе семантикалық ақпарат ескеріледі. Ақпаратты беру, сақтау және қабылдау әдістерін зерттеумен ақпарат теориясы айналысады, оның құралы ретінде кездейсоқ процестерінің теориясы, кодтау теориясы, математикалық статистика, ықтималдылық теориясы пайдаланылады. Ақпаратты беру және сандық бағалау проблемасына назар аудару, «Ақпарат — бұл материя емес және энергия емес!» - деп айтқан, Н. Винердің және ақпарат теориясына негізін салған К. Шеннонның маңызды жұмыстарына тартылды. Бүкіл дүние жүзінде олардың жұмыстары мамандарға жақсы танымал отандық ғалымдар А. Н. Колмогоров, А. А. Харкевич, В. А. Котельников ақпарат теориясына маңызды үлес қосты. Ақпаратты бағалау өлшемдерін қарап, «саны» мен «сапасы» ұғымдарын анықтау керек. Тек қана мәліметтердің жаңалығын негізіне алып, ақпаратқа  сандық баға беруге болады, неге десең мәліметтердің жаңалығы объекті, процесс, құбылыс туралы мәліметтердің белгісіздігінің салдары болып табылады, ал тұрлаусыздық өлшеуге жатады. Мысалы, ЖҚ бірлігімен жоспарлы тапсырманы орындау туралы хабарлама, егер тапсырылған кезеңнің бойында жеткізу уақыты бойынша ауытқуларды бағалау орындалатын болған жағдаймен салыстыру бойынша ақпараттың аз мөлшерін көтереді. Ақпараттың болуы кейбір тұрлаусыздықты, яғни білмеуді жояды. Кез келген оқиғаны немесе объектіні сипаттау ресми сипатталатын объект мүмкін жай-күйлердің қайсында болады, соған нұсқау ретінде қарауға болады. Онда оқиғалардың уақытта өтуі барлық мүмкін болатындардың ішінен кейбір ықтималдықпен таңдап алынған жай- күйінің ауысуы болады. Таңдаудың тұрлаулығы деңгейі неғұрлым жоғары болса, соғұрлым ақпараттың үлкен көлемі қажет болады және таңдау нәтижесінің маңызды күтпегендік деңгейі болады. Міне сондықтан, ақпарат теориясында ақпараттың саны басқаны бақылау нәтижесінде бір кездейсоқ шаманың тұрлаусыздығын алу шамасы болып табылады. Егер шамалары тәуелсіз болса, онда ақпараттың саны нөльге тең болады. Екі оқиғадан баламасын таңдап алу қарапайым жағдай болып табылады, сондықтан ақпараттың бірлігі үшін, қос ықтимал

оқиғалардың бірін таңдаған кезде жасалаған ақпараттың санын қабылдайды. Бұл бірлік еселенген бірлік немесе бит (bіnary dіgіt, bіt ағыл.) деп аталады. Қорытынды: таңдау аясын 2 есеге қысқарту бір ақпарат бірлігін береді. Физикада энтропия ұғымы бар, ол физикалық жүйенің реттелмегендігінің (ретсіздігінің) деңгейін сипаттайды. Реттелмегендігі бақылаушыға бұл жүйе туралы қаншалықты аз белгілі екендігі туралы куәландырады. Бақылаушы физикалық жүйеде бірдеңе айқындай салысымен, жүйенің энтропиясы төмендеді және бақылаушы үшін жүйе көбірек ретке келтірілген болады. Егер энтропияның максимумы жүйенің абсолютті кездейсоқ жай-күйіне сәйкес келсе, онда ақпараттың максимумы толық ретке келтірілген (анықталған) жүйені сипаттайды.

Энтропия жүйе белгісіздігінің деңгейін білдіреді, ал ақпарат оны ұйымдастыру шамасын береді. Ақпараттың санын өлшеу формуласын эмпирикалық алуға болады: екі тең ықтимал оқиғаның ахуалында тұрлаусыздықтың алынуы үшін, 1 бит ақпарат қажет; төрт оқиғадан тұратын ахуалда тұрлаусыздығы кезінде, іздеген фактіні табу үшін 2 бит ақпарат жеткілікті. Бұл пікірді жалғастыруға болады: 3 бит ақпарат сегіз тең ықтимал оқиғадан, 4 бит

n

тең ықтимал оқиға көрсетсе, онда ол log n

тең ақпараттың санын көрсетеді. Шынында, log

16 = 4, log

8 = 3 ж.т.б.. Осы формуланы сөзбен басқалай көрсетуге болады: ақпараттың саны таңдаудың тең нұсқаларының санын алу үшін, 2 арттыру қажет деңгейіне тең, яғни 2

= 16, онда n

= 4 бит.

Пайдаланушы үшін ақпараттың саныны ғана өлшеу жеткілікті болады екен. Ақпарат құндылығының шамасы қажет. Ақпараттың маңыздылығын бағалау зияткерлік пен тәжірибені пайдалану негізінде интуитивті жүргізіледі. Ақпараттың семантикалық теориясын құру әрекетін Н. Винер қолданды. Оның мәні ақпаратты түсіну және пайдалану үшін, оның алушысы белгілі

білім қорына ие болуға тиіс екендігінен тұрады. Заттың толық атауы қабылданған хабарламадан бұл зат туралы маңызды ақпаратты алуға мүмкіндік бермейді. Зат туралы білімі көбейген сайын, хабарламадан алынатын ақпараттың мөлшері де көбейеді. Нақты уақытта, яғни оларды қалыптасыру сәтінде басқарушылық шешімдерді тұжырымдау үшін пайдаланылатын деректер тікелей ақпарат болып қалады. Керісінше, кейінге қалдырылған режимде оларды мүмкін пайдалану үшін жинақталатын деректер әлеуетті ақпарат ретінде жіктелуі мүмкін (мысалы, бухгалтерлік және статистикалық есептің міндеттері үшін). 1.2-суретте басқарушылық шешімдер қабылдау үшін, ақпарат ретінде деректерді пайдаланудың

(яғни, сөздердің, ұғымдардың, мәндік байланыстарымен біріктірілген объектілер атауларының қандай да бір жиынтығымен) деп аталса, онда кейбір хабараламаларда бар ақпараттың саны осы хабарламаның әсерімен жеке тезаурустың өзгеру деңгейін бағалауға  болады. Басқалай айтқанда, алушышем түсетін хабарламалардан қолдануға алынатын семантикалық ақпараттың саны осындай ақпаратты қабылдау үшін, оның тезаурусының дайындығының деңгейінен тәуелді. Компьютерленген бағалауда талап етілетін жеткілікті нысандандыру деңгейі кезінде ақпараттың құныдылығын анықтау міндеті әлі шешілмеген деп атап өту керек, бірақ бұл оны келешекте шешу мүмкін еместігін білдірмейді. Деректер мен білімдердің арасындағы шекара қандай? Білім деген не? Білімнің негізгі қасиеттері келесідей.

анықталып, жүйенің құралымына тәуелсіз өтеді.

Білімнің үш түрін бөліп алған жөн:

Әрине, АЖ сұранысқа қарай деректерді көрсете алады, яғни есепке қажет маңызды фактілер, белгілі бір ахуалдарды немесе жағдайларды дәлелдеу. Деректер ақпарат сияқты басқарушылық шешімдерді қабылдауда база қызметін атқарады. Бірақ, тәжірибеде жүргізу немесе өндірістік процесті басқару кезінде, оның бағытын сипаттайтын деректер тым әркелкі және көлемді, мұндай жағдайда шешім қабылдау өте қиын. Басқару шешімдерін қабылдау жеделдігіне, оларды қабылдау базасы деректер емес ақпарат болғанда ғана жетуге болады, яғни нақты жағдайды айқындайтын (шешімдер қабылдау үшін жеткілікті және қажет) таңдалған деректер.

1.2 .

АҚПАРАТ САПАСЫНЫҢ ӨЛШЕМДЕРІ, БАСҚАРУШЫЛЫҚ ШЕШІМДЕРДІ ҚАБЫЛ ДАУҒА ОЛАРДЫҢ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ

Ақпарат сыныптамасының әр түрлі белгілерін бөлшектеп қарамай, басқару шешімдерінің тиімділігіне әсер ететіндерін бөліп алайық, олар өзектілік, толықтық және дәлдік. Бұл қасиеттердің болуы барлық АБЖ іске асу тиімділігінің шарты.

Өзектілік

болып табылады, оның шарты тіркеу, жинау және деректер таратудың технлогиялық процесінің сипаттамасы. Басқарудың автоматтандырылған технологиясымен басқару объектісінің нақты уақытта қажет барлық алғашқы деректерін немесе тек кейбір деректерінің жиынтығын тіркеу және тарату болуы мүмкін.

басқару объектісінің жағдайын, оның мағынасының өзгеруісіз суреттеуге мүмкіндік береді және деректерді тіркеудің техникалық құралдарына тәуелді. Дегенмен, ақпаратқа айналдырылған деректердің көпшілігі қабылданатын шешімнің толықтығы мен сапасына әсер етпейді. Сол себепті, ақпаратты жіктеудің қасиеті

Басқару жүйесінде айналып жүретін деректер санын әр түрлі сандық бірліктермен (бит, байт, құжат жолы және т.б.) анықтауға болатын болса, пайдаланушыға басқару шешімдерін дайындау және

қабылдауға   қажет   ақпараттың        көлемін   анықтау        үшін сапалық параметрлер пайдаланылады: Ақпаратты сандық бағалаудың міндеті, оның жеткіліктілігі мен пайдалылығы жоспарында пайдаланушыны (БАЖ субъектін) ұйымдастыру технологиялық шешімдерді қабылдауда тиімді шешімдерді қабылдау үшін қажет деректермен қамтамасыз ету болып табылады. Әрі қарай ұйымдастырушылық өндірістік жүйелерде, мысалы АКК басқаруды автоматтандыруға жататын үш белсенді функцияларының қысқаша сипаттамасы беріледі. Бірінші функция – жоспарлау – қызмет бағдарламасын пайдалануды және берілген уақыт бөлігінде оны пайдаланудың тиімді экономикалық тәсілін таңдауды қамтамасыз етеді. АКК АБЖ тиімді жоспарлаудың міндеті әрбір жоспарлау мерзімінің, мысалы сменді- тәуліктің тапсырмаларды құру кезінің басында басқарудың қосымша жүйесімен шешіледі. Бұл жағдайда АБЖ-н басқару үзіліссіз процес бола тұра жеткізудің өндірістік кезеңі сияқты жоспарлау да дискреттік сипат алады. Жоспарлы жұмысты тәжірибелік іске асыру басқару органына кері байланыс жолы бойынша түсетін және уақыттың әрбір бөлігінде жеткізу процесінің жолы мен жағдайын сипаттайтын ағымды ақпарат ағынын тудырады. Іске асыру кезінде жүйеде тұрақты түрде қозғалыстар пайда болады, олардың нақты реттеуіші болмаған жағдайда қозғалыстар жүйені алдына қойылған мақсатынан тайдыруға немесе өндірістік процесті мүлдем тоқтатуға алып келеді. Автокөліктің процестің ағымы кезінде пайда болатын жағдайлар жоспарлы кезең кезінде өте қозғалмалы. ӨЖ ағымды техникалық жағдайына немесе тиеу-түсіру құралдарына, сонымен қатар, ауысым- тәуліктік тапсырмаларды құру процесінде есептелмеген әр түрлі сыртқы факторларға байланысты жаңылу жағдайлары болған кезде басқару буындары тұрақты түрде шешімдер қабылдап, орындаушыға жеткізу қажет. Сол себепті, жеткізуді іске асыру кезінде басқару органына тұрақты түрде нақты уақыттаны ақпарат қажет. Кез келген басқарушылық ықпалды іске асыру үшін берілген бағыттағы ақпараттың белгіленген ағынын,қарқындылығын және сапалы мазмұнына ұйымдастыру және тексеру қажет. Деректердің үш ағынын негізгі деп есептеуге болады: тасымалдауды іске асырудың ішкі жағдайлары туралы кері байланыс каналындағы ақпарат (ЖС, жүргізушілер, жұмысшылар, жабдықтар, қосмша бөілктер және жанар- жағар май материалдары (ЖЖМ), ақша көлемінің және т.б. саны және құрамы туралы мәлімет); .

. Бұл функцияны іске асырудың басты мақсаты – маршрут барысында АКК- тен, ЖС бортынан және

бақылау пункттерінен (БП) нақты уақыттың көлемінде түсуі қажет ағымды ақпаратты өңдеу негізінде тасымалдау процестер жағдайының жоспарлы және нақты жағдайының сәйкестігін анықтау. Бұл цункцияны іске асыру кезінде ақпарат уақытылы және дұрыс болуы қажет, себебі оның негізінде еңбек және материалдық ресурстарды барынша толық пайдалану бойынша басқару шешімдері қабылданады. Бақылау функциясы үзіліссіз, барлық жоспарлау мерзімінің бойынша параметрлерді тіркеудің ең аз интервалында іске асу қажет. Автокөліктік процесті барынша тиімді және нақты бақылау жаңа ақпараттық коммуникациялық технологияларды кеңінен пайдалану арқылы орындалады.

Басқарудың екі функциясын орындау нәтижесінде реттеу процесінің нормативік сипаттамасының қажетті деңгейі және шығу көрсеткіштері беріледі. Жедел кірісу жолымен, кемшіліктер жойыла отырып, бұл деңгей тұрақты қолданады, бірақ ішкі мүмкіндіктері мен жүйенің орындалуының сыртқы жағдайларын есепке алу арқылы тұрақты түзету арқылы іске асады (1.4 сурет). Бұл жағдайда көліктің жұмысын басқару жоспарлау, бақылау және реттеу ретінде қаралады, бұл ретте адамдар арасында қатынастарды ұйымдастыру, тәрбиелік

функция, басқарудың социаологиялық және психологиялық аспектілері есепке алынбайды. Өздік өндіріс пен тасымалдау процесін жедел бақылау, есептеу, сараптау және реттеу процесінде ресумдердің нақты жүйелілігі қажет: ағымды ақпаратты жинау және оны басқару объектісіне реттеу ықпалын одан әрі жеткізуге шешімдер қабылдау үшін басқару органына жеткізу (1.5 сурет).

Реттеу функциясы келесі кезекпен орындалады:

дұрыстығы;

Бұл жағдайда деректерді ақпаратқа айналдыру мақсат емес, оңтайлы реттеуді іске асырудың қажетті алғышарты. Осы тұста қозғалыс темпы, ақпараттың толықтығы, өңдеу жылдамдығы, жүйедегі сақтау ұзақтығы және т.б. мәселелер шешілу қажет. АКК ақпарат жинау жүйесі, төменгі деңгейдегі органның ақпаратын жоғары деңгейдегі басқару органы пайдаланатынын ескере отырып оңтайландырылу қажет. Бақылау мен реттеудің әрбір элементінің ерекшілігі, шектеулердің әртүрлілігін есептеу, әр түрлі мақсатты құрылымдар – осының барлығы алгоритмдердің әртүрлілігін және әр түрлі функционалды қосымша жүйелерде және басқару жүйелерінің деңгейлеріндегі бөлек арнайы міндеттерді шешу әдістерді шарттайды. Әр түрлі қосымша жүйелерде әр түрлі анықталған (кездейсоқ факторларды        ескермей)        және        стохастикалық        (кездейсоқтықтың элементтерін есепке алған) реттеу әдістерінің меншіктік салмағы әр түрлі болып шығады.

Ақпараттық қамтамасыз ету, ақпараттық қор, ақпараттық база, ақпарат жүйесі – АҚ болып табылатын терминдердің толық тізімі емес. Зерттеу объектісінің күрделілігі, қаралатын проблеманың көп аспектілігі, мұның бәрі осы уақытта «ақпараттық жүйе» ұғымының бірізді және көпшілік мойындаған анықтаманың жоқтығы болып табылады. Бұл ұғымның көптеген түсіндірмелері пайдаланылатын әдістер және АЖ құру құралдары құрылымынан, оның құрамы мен құрылымынан,        іске        асырылу        жағдайларынан        құрылған.        ААБТ саласында теориялық және тәжірибелік зерттемелерге арналған жұмыстардың сараптамасы АЖ басқарудағы негізі мен тағайындалуын

анықтаудың екі бағытын бөліп алуға мүмкіндік береді:

Бірінші ұғым АЖ деректерді өңдеу жүйесімен теңдестіру әдісін көрсетеді. Бұл жағдайда бірінші орынға деректерді жинау және тіркеу техникасын жетілдіру, оларды өзгерту жылдамдығын күшейту және соңғы нәтиже алу жұмыстары шығады, яғни деректерді өңдеу жүйесін техникалық қамтамасыз етуді, технологиялық процес және оларды өзгерту процедуралары жетілдіріледі. АЖ ұғымының екінші ұғымы ұйымдастырушылық техникалық қосымша жүйені сипаттап, жинау және өңдеу нәтижесінде уақытылы ақпарат беру жағдайында

пайдаланушылардың ақпараттық қажеттілікке (

) қанағаттану әдістері мен құралдарының кешенін көрсетеді. Осы ұғымды ең толық деп ойлауға болатын еді, бірақ бұл АЖ ұғымыныда басты элемент «пайдаланушы» қосылмай қалған. АҚ негізгі мақсаты деректерді өңдеу жүйесі емес, ТАҚ қанағаттыру болып табылады.

Тек пайдаланушы шешімдерді басқару және қабылдау процесінде АЖ өз жұмысын орындайтынын анықтай алады.

АЖ параметрлері мен ерекшіліктері әрбір кәсіпорын үшін ерекше. Элементтердің құрамы бойынша біркелкі тұрақты бола тұра, АЖ

әртүрлі көптеген параметрлердің өлшеу дәлдігін, деректерді өңдеудің жоғары деңгейін қажет етеді. Оларға, технологиялық процестердің, нормативтік актілердің, жоғары тұрған органдардың нұсқамалар мен бұйрықтардың мазмұнына қарай салыстырмалы қатты шектеулер қойылады. Бұдан, басқарудың нақты АЖ құру кешенді қаралып бірнеше аспектіде шешілу қажет: Өндірістік объектілерді (кәсіпорындар, бірлестіктер) басқарудың ақпараттық жүйесі басқа бағыттағы АЖ қарағанда арнайы белгілермен сипатталады. АЖ деректері негізінен АЖ кеңінен пайдалану арқылы басқарушылық шешмідерді іске асыруға және экономикалық математикалық модельдеу әдістеріне бағытталған. Мұндай жүйелер әр түрлі деңгейдегі пайдаланушылармен өзара байланысумен және нақты уақыт режимінде ақпарата пайдаланумен сипатталады. «Ақпараттық жүйе» ұғымыны анықтау негізіне ресурстық әдіс пайдаланылса, онда АЖ пайдаланушылардың негізгі басқару функцияларын іске асру мақсатында кәсіпорынның ақпараттық ресурстарын өндірудің, жинақтаудың, өзгертудің және пайдаланудың әдістері мен тәсілдерінің жинағы деп алуға болады. АЖ «пайдаланушының талаптарына сәйкес ақпаратты енгізу мен алуға қажет техникалық және программалық элементтерінің әдістемесі» деп айқындайды. АЖ құру кезінде деректерді енгізу техникасына және оны ақпаратқа айналдыруға үлкен көңіл бөлінеді. Көрсетілген технологиялық шешімдерді сараптау нәтижесінде басты міндет шешіледі: АЖ шығу деректері басқару жүйесінің тиімді іске асырылуын қамтамасыз ету мүмкіндігі өндірістік процестің жүйемен байланысын ұйымдастырудың ұсынылған түрлеріне қарай шешіледі. Осыдан бұрын айтылғандай, деректер өзгерту нәтижесінде пайдаланушы үшін «түпкілікті өнімге», яғни ақпаратқа айналады. АЖ деректерді фильтрлеу процесі синаксистік, семантикалық және прагматикалық деңгейлерде орындалады.

Синтаксистік ( физикалық) фильтр дегеніміз деректерді тарату және сақтау құралдары болып табылады, олар мазмұндық өңдеуге тимейді (алғашқы өңдеу ғана іске асады, бақылау, сақтау және іздеу). Синтаксистік шу (деректерді таратуға әсер ететін физикалық бөгет) АЖ пайдалану барысында хабарламалардың кейбіреулерін алып тастауға алып келеді.

Семантикалық ( мағыналық) фильтр берілетін деректердің мазмұнын түсінуге мүмкіндік береді, яғни олардың мазмұндық өңделуі жүргізіледі және алғашқы ақпарат алынады. Семантикалық шуға жаңа элементтер жоқ немсе пайдалануға жарамсыз деректер жатады (ақпараттың жіктеу түріне сәйкес

құндылық және қажеттілік ).

Прагматикалық фильтрдің жұмыс істеуі нәтижесінде деректерді пайдалану нәтижесінде олардың қажеттілігін бағалау шаралары алынады, басқару шешімдерін қабылдау үшін қажетті ақпарат анықталады, прагмаикалық шуды шығаратын қажетсіз деректр (қажетсіз білім) алынып тасталынады. Бұдан, осы фильтрді өткен деректер шешімдерді қабылдауға қажет ақпарат болып табылады. Осыдан, АЖ деректерді автоматты өңдеу ақпараттың ағынын реттеуді, оны формалды көруді, ұйымдастырудың және деректерді өңдеудің арнайы әдістерін пайдалануды қажет етеді. Егер автоматтандырылмаған жүйелерде ақпараттық процестер деректердің өнімсіз ағынын тудыруға және алынатын деректердің дұрыстығын төмендетуге әкелетін, үлкен еңбек сыйымдылығымен және әдістерді қайталаумен сипатталса, онда АЖ ЕТ құралдарын пайдалану олардың синтезін қамтамасыз етеді, ол басқару міндеттерін шешу процесінде алғашқы ақпаратты көп мақсатты пайдаланып, бірыңғай ақпараттық базаны құруды білдіреді.

АЖ (КАЖ), көп міндетті режимде жұмыс үшін арналған ұйымдастырушылық өндірістік процестерді басқарудың әр түрлі қосымша жүйелерін автоматтандыру бойынша жұмыстардың қасиеттері мен ерекшеліктерін біріктіреді (1.6 сурет). Мұндай технологияны пайдалану соңғы құжаттағы кемшіліктерлі қысқартуға мүмкіндік береді. БАЖ енгізудің теориялық зерттеулері мен тәжірибесі АЖ негізгі ұйымдастырушылық әдістемелік принциптерге және ережелерге негізделу қажеттігін көрсетті. Оларға мыналар жатады:

орындау процесі болып табылады.

АЖ-де ақпаратты пайдаланудың маңызды аспекті пайдаланушылардың басқарудың негізгі міндеттерін шешу үшін қажет нақты деректерді жинау, сақтау және тез алудың реттеуші әдістерін пайдалану болып табылады. Сонымен, АЖ басқарушылық шешімдерді автоматтандыру негізінде құру – бұл басқарылатын объектілер мен процестерді өндірістік шаруашылық қызметін көрсететін ақпараттық ресурстарды пайдалынудың формалары мен әдістерін дайындау болып табылады. Мұндай жүйені тәжірибелік іске асыру әр түрлі аспектілерде нақтылануы мүмкін: ақпараттық ресурстарды сыныптаудың формалары мен әдістері, ауқымдардың және олардың құрамдарының құрылымдық ұйымдастыру принциптері, деректерді сипаттай тілдері

бұл кәсіпорынның барлық өндірістік- шаруашылық әрекетін көрсететін және әртүрлі тасымалдағыштарда құжат арқылы жазылған мағыналық жүктемесі бар деректер жиынтығы. Іс жүзінде ақпараттық ресурстар өз мазмұны бойынша басқару құжаттардың міндеті мен жасақтау әдістері бойынша әртүрлі жиынтықта деректерді өңдеу жүйелерінде, жобалық-конструкторлық құжаттамада, жоспарлы және және есептік құжаттарда, нормативтік, нұсқамалық материалдарда ж.т.б. бекітілген өндірістің нақты процестерін көрсетеді. Бұл кезде ақпараттық ресурстардың сапасы олар беретін өндірістік процестердің (процесс) барабарлығымен, басқару субъектілерінің практикалық іс-әрекетінде қолданылу мүмкіндігімен анықталады.

ресурстарға жатады. Өндіру процесінің өндірістік ресурстардың басқа түрлерімен салыстырғанда маңызды ерекшеліктері бар: ол өндіріс фазаларынан, ақпараттық ресурстарды тарату мен қолданудан тұрады.

басқару нысанының (объект) өндірістік-ақпараттық әрекетінің жағдайын тану процесі болып табылады. Ақпаратты тіркеу, жинау және беру – олардың  өндіру процесіндегі бірінші саты. Келес саты – мәліметтерді өңдеу және оларды талдау. Нәтижесінде факторларды қорытындылап, құбылыстар арасындағы елеулі байланыстарды анықтайды.

тән, оның қажеттілігі ақпараттың ерекше қасиетімен байланысты: ол қолданған кезде шығындалмайды, ал ақпаратты дереккөзден пайдаланушыға беру нәтижесінде олардың дереккөзі жойылмайды. Бір мәлімет әртүрлі мәселелерді шешу үшін бірнеше рет қолданылуы мүмкін. Бұл кезде негізгі шектеуге олар өзектілігін сақтайтын уақыт жатады. Осыдан кәсіпорынның бар ақпараттық ресурстарының көлемі олардың өндірісінің ауқымына ғана емес, оларды пайдалану саласының қаншалықты кең екеніне, қанша пайдаланушыға ақпарат жеткізілетініне байланысты.

Ақпараттық ресурстарды пайдалану, әдетте басқару саласында жүзеге асырылады. Оның едәуір маңызды нәтижесіне қабылданатын басқару шешімдері жатады. Әртүрлі құраушы ақпараттық ресурстарға әртүрлі мерзімге өзектілігін сақтау немесе қолдану мерзімі тән екені белгілі. Кәсіпорынды басқару жағдайында болашақта және ағымда басқаруға қажет мәліметтердің қолданылу мерзімі едәуір ұзақ, ал жедел өндірістік ақпараттардың қолданылу мерзімі қысқа болады. Қолдану мерзімі ұзақ мәліметтердің негізгі қормен ұқсастығы көп, ол басқару шешімдерін дайындаудың және қабылдаудың әртүрлі

қызметтік мәселелерінде бірнеше рет қолданылады. Шын мәнінде оларды ақпараттық негізгі қор (мысалы, еңбек сыйымдылығы нормативтері және ТО әрі ТР жүргізу кезіндегі материалдарды жұмсау (шығыны), жолаушылар мен жүктерді жеткізуді орындау нормативтері мен технологиялық тәсілдері) деп атауға болады.

Ақпараттық негізгі қор – бұл ресурстар бір жылдан астам уақытта жартылай жаңартылатын салыстырмалы мезімді тұрақты мәліметтерді көрсетеді. Осы сияқты аз уақыт аралығында қолданылатын мәліметтер мен деректерді (мысалы, тоқсан, бір айдан көп емес)

айналымдағы ақпараттық қор ретінде қарастыруға болады. Оларға тоқсандық және айлық жоспар туралы ақпарат, есептік ақпарат, жиынтық талдау тоқсаны және жылдық ақпарат және т.б.) кіреді. Әдетте, айналымдағы ақпараттық қор – бұл мәліметтерді өзгерту (түрлендіру) нәтижесінде алынатын туынды ақпарат. Алайда ұзақ уақыт сақтаған кезде және қолданғанда ақпараттық ресурстар ескіріп кетеді, сондықтан оларды жаңартып отыру керек. Оның мерзімі негізгі өндіріс қызметінің жағдайы мен параметрлері арқылы анықталады. Әртүрлі өндірістік және басқару жүйелерінің жобасын жасаған кезде және қызметінде олардың ақпараттық негізгі әрі айналымдағы қоры оларды материалдық ресурстармен (шикізат, энергия және т.б.) қамтамасыз етумен қатар қарастырылуы керек. Ақпараттық қор неғұрлым жақсы қолданылса, өндірістік процес барысы туралы мәліметтердегі белгісіздік соғұрлым аз болады, кәсіпорынның өндірістік ресурстарын тиімді қолдану мүмкіндігі соғұрлым көп болады. Ақпараттық ресурстарды жасау, сақтау және қолданы құны жеткілікті түрде жоғары және жалпы басқару бағасына қосылады. Сондықтан оларды қолдану тиімділігі кәсіпорында өндіріс процесін басқару екіжақтылығына себепші болады. Басқару сапасы неғұрлым жоғары болса, ақпараттық ресурстар соғұрлым тиімді қолданылады. Әсіресе негізгі ақпараттық қордың құны жоғары, себебі ВТ жағдайында оларды жасауға едәуір мөлшерде қаржы және уақыт кетеді.

1.4.

Басқару еңбегінің дифференциация және интеграция процесіне шешу қажет басқару міндеттерінің ауқымы мен жылдық күрделілігі елеулі әсер етеді. Бұл мазмұны алуан түрлі мен көлемі өте маңызды

ақпараттар ағынының шешіміне байланысты. Осылай заманауи бірлестіктерді жедел басқару процесінде ғана бірнеше мыңдаған көрсеткіштері, жүздеген мың еңбек және материалдық нормативтері бар ақпараттар өңделеді. Бұл ақпарат бірнеше мыңдаған құжаттар арқылы беріледі. Адам басқару жүйесінің бірден-бір элементі болып тұрғанда көрсетілген мақсат басқарушы жұмысшылар санын арттыру және олардың едәуір тар қызметке мамандануы есебінен қол жеткізілді. Дифференциацияланған сайын (саралап жіктелген) күрделене түсті. Бұл ақпараттық сұраныс режімінде орындалатын ақпаратқа қажетсіну бөлігіне себепші болды. Қажет емес бастапқы деректерге және міндеттерді аз күш жұмсап шешу әдістерін таңдау, әрбір пайдаланушы жасайтын аз ақпараттық бөлімшелердің туындауына апарып соқты. Сондықтан ақпараттарды жинау, сақтау және өңдеу процестерінде мәліметтерді бірнеше рет көшіруге тура келді. Қазіргі кезде басқару жүйесін объективті жетілдіру, оперативтік басқарудан стратегиялық басқаруға назар аудару қажеттігі туды. Ол сызба түрінде «ауырлық күшін» АТ-шешім саласындағы ақпараттық пирамида шыңына ауыстыру түрінде көрсетілуі мүмкін (1.7-сурет). Басқару жүйесін интеграциялау мәселесі бірінші жоспарға қойылды. Міндеті – басқару нысанының жағдайындағы немесе басқарушы шешімдердегі кез келген өзгерісті тіркеу, ал ол туралы ақпаратты осыған ұқсас өзгерістер бойынша шешім қабылдап, әрекет жасайтын адамдарға жедел жеткізу. АЖ (ИС) пайдаланушыларын топтастырудың мүмкін нұсқалары бар. Бір жағдайда оларға кәсіпорынның (мекеменің не ұйымның) барлық қызметкерлері, екінші жағдайда сәйкес бөлімшелердің басшылары, үшінші жағдайда кейбір бөлімшелердің барлық қызметкерлері жатады.

Пайдаланушыларды топтаудың көрсетілген жолы практикада қолданылады, алайда ол қанағаттандыратын нәтиже бермейді. Пайдаланушылар ортасын айқындау кезінде нақты қызметкерлердің басқарушылық шешімдер қабылдауда қатысу деңгейін, яғни басқару міндеттерін іске асыру процесінде олардың ақпараттық қажеттілігінің көлемін өлшемшарт деп есептеу мақсатқа сай. Әдетте АЖ құрылымы мен құрамы кәсіпорында қабылданған басқаруды ұйымдастыру әдістеріне, оның басқару аппаратының құрылымына байланысты. Соңғысы пайдаланушылар тобының құрамын, олардың басқарушылық шешімдерді қабылдауда қатысуын және оларды іске асыру үшін жауапкершілігін айқындайды. Пайдаланушылар ретінде АЖ тікелей қатысы бар жұмыскерлер айқындалуы мүмкін: программисттер мен системотехниктер, әзірлеушілер, тікелей басқарушылық шешімдерін қабылдайтын жұмыскерлер, олардың енбегін автоматтандыру үшін соңғы пайдаланушылар ретінде АЖ жобаланады.

» терміні ақпарат келіп түсетін немесе жіберілетін кез-келген бөлініс, не өндіріс процесін жоспарлау бойынша жұмыстың жұмыс істеп тұруы, олардың барысын есепке алу және талдау, сондай-ақ жол берілмейтін ауытқулар туындаған кезде оларды реттеу үшін жауапты нақты адам. Әрине басқарушылық шешімдерді қабылдаудың әртүрлі деңгейінде әртүрлі ақпарат қажет (көлемі, ұсталуы және пішіні бойынша). Яғни, пайдаланушылар дәрежесіне байланысты тиісті ПАҚ айқындалады. Осыған байланысты талдау және ақпараттық қажеттілікті таңдау мәселесі АЖ және жалпы ААЖ жобалау кезінде бастылардың бірі болып табылады. Толық көлемде ПАҚ айқындау шынайылығынан жинаудың техникалық құралдарын, деректерді тіркеуді, оларды түрлендіру және пайдалы ақпарат алудың технологиялық процестерін, оны пайдалану әдістері мен мерзімдерін, математикалық аппаратты және автоматтандырылған АЖ (ААЖ) БҚЕ таңдау да толық тәуелді болады. АЖ және ААЖ жобалау кезінде жалпы елеулі әдістемелік жаңылысқа жол бермеу керек, онда ақпарат ағымын зерттеу, деректердің қажетті көлемін айқындау кәсіпорында құжат айналымын және қолданыстағы құжаттар құрамын зерттеуге негізделеді. Бұл процестер көп уақыт алады, көп еңбекті қажет етеді және жиі қалаулы нәтижеге жетпейді. Мұндай зерттеулерді жүргізу мүмкіндігін жасырмай АЖ жобалау және құрудың тиімді әдістемесі ең алдымен нақты пайдаланушының басқарушылық шешім қабылдауы кезінде оның рөлі, жауапкершілігі және қызметі сияқты факторларды

бақылауға негізделеді. Ол осы функцияларды іске асыру үшін ПАҚ анықтауға, қажетті ақпарат ағымын және оларды айқындайтын құжаттарлы регламенттеуге мүмкіндік береді. ПАҚ құжатқа емес, құжаттан ПАҚ – автоматтандыру объектісін жоба алды зерттеу сатысында басқарушылық жұмыстарын бірінші кезекте өткізуді жобалап түсінетін прагматикалық тәсіл.

Ақпарат қажеттілігін айқындау әртүрлі әдістермен жүзеге асырылуы мүмкін: Бірінші әдіс дерексіз және нобайлы, екінші – субъективті, яғни көбінесе пайдаланушының дағдысына, біліміне және интуициясына байланысты. Жетекші қызметкерлерден, мамандардан және орындаушылардан сұрақ-жауап ала отырып, бизнес процестерді реинжинирингтеу барысында өткізілетін басқару міндеттерін талдау ПАҚ және ААЖ басты сипаттамаларын: оны құрылымын, құрамын, сондай-ақ деректерді түрлендіру рәсімін айқындау негізі болуы тиіс.

Барлық басқару жүйесіне тән автоматтандыруға жататын кейбір негізгі функцияларды толық қарап шығайық.

Жоспарлау функциясы, басқарудың тән функциясы бола тұра бірқатар нақты міндеттерді шешеді. Олардың біріншісі — ол оқиғаны болжау.

Болжау барлық болжанатын кезеңде әр түрлі жағдайда оның іс-әрекеті бақыланатын жүйе үлгісі құрылған жағдайда алдына қойылған міндетті орындай алады. Осыдан жоспарлаудың екінші міндеті туындайды — ол болатын  жүйе мен ситуацияны модельдеу.

әрекетін бақылауға, оның ортамен өзара іс-қимыл жасауын талдауға, тиісті қорытынды жасауға және осы негізде ғылыми негізделген болжаулар жасауға мүмкіндік береді.

Жүйеде болып жатқан процестер берілген бағдарлама аясында болған кезде ғана ол ұзақ жұмыс істейді. Алайда жүйеде үздіксіз әртүрлі бағытта жұмыс істейтін әртүрлі процестер жүріп жататындықтан, ал алғашында элементтер арасында орнатылған байланыстар өзгеріссіз қалмайтындықтан тек жекелеген процестер ғана емес бүкіл жүйе кейбір жағдайларда берілген параметрлерді орындамауы мүмкін. Ондай жағдай болмас үшін бақылау және реттеу функциялары іске қосылады. Жүйеде жұмыс істейтін осы функциялар арқылы процестер бағдарлама жүйесі үшін белгіленген шектен шықпайды.

Бақылау-реттеу функциялары үздіксіз сипатқа ие. Бұл үздіксізді қамтамасыз ету үшін кейінгі бағдарламаларды әзірлеу үшін база керек, ал ол басқарылатын жүйе әрекетінің қорытындысын есепке алу қажеттігіне байланысты. Басқару үздіксіз жаңаратын процесс ретінде есепке алу функциясы қалыпты жұмыс істеуі кезінде ғана мүмкін.

дискретті, бағдарламаның немесе нақты тапсырманың орындалуы аяқталған кезде басқарушылық циклінің әрекет ету қорытындысы бойынша ғана жүзеге асырылады. Кезекті басқарушылық циклін бастау үшін орындалған бағдарламаның немесе міндеттің соңғы нәтижесін талдау қажет, яғни бұл сәтте алдыңға жоспарға жаңа басқару функциясы -

Осылайша басқару функциясы құрамын және мазмұнын айқындау негізін қалайтын және кейіннен басқару жүйесін автоматтандыра отырып жетілдіру бойынша жұмыстың едәуір күрделі сатысы болып табылады. Автокөлікпен тасымалдауды орындау кезінде басқару жүйесінде жоспарлау, бақылау және реттеу сияқты мұндай функциялардың белсенділігі жоғары. Одан басқа жүйе ерекшелігін ескеру қажет, екі негізгі қызмет — техникалық және пайдалану — бөлек жұмыс істейді: біріншісі АЖ жоғары техникалық даярлығын қамтамасыз етуге арналған, екіншісі – оны жоғары өнімді пайдалануға арналған. Барлық басқа қызметтер осы мақсатқа жетуге ықпал етулері тиіс. Бұл ретте барлық қызметтерде басқару процесінің дамытудың жалпы бағыттары мен принциптері біртұтас болуы тиіс.

Осылайша басқарушылық процесі кезінде функционалдық белгілері бойынша бір біріне ұқсамайтын жекелеген функционалды кіші жүйелер тығыз өзара жұмыс істеуге мәжбүр, бір кіші жүйенің шығуы екіншісінің кіруі болып табылады, онда нәтижесінде уақытта басқару процесінің бірлігі және үздіксіздігі қамтамасыз етіледі. Әрбір осындай кіші жүйе үшін басқару объектісін ескере отырып сыртқы және ішкі өндірістік байланыстар, сыртқы кіру және шығу орны, өз міндетері, жоспарлаудың, бақылаудың және реттеудің өз әдістері тән. Осы функционалдық кіші жүйелердің бастысы жеткізу процесін (жүктер мен жолаушыларды тасымалдауды басқару) ұйымдастыру және техникалық қызмет (АЖ ТҚК және ТЖ басқару) болып табылады. Көрсетілген пайдаланушыларға арналған ақпараттың көп бөлігі нақты мерзімде регламент бойынша берілуі тиіс. «Регла- ментті ақпарат» дегеніміз пайдаланушы уақытта үйлесетін басқарушылық шешім қабылдау үшін берген  ақпарат. Практикада мұндай ақпаратты беру деректерді өндеу және пайдаланудың күнтізбелік кестесінде көзделеді. Регламентті ақпарат тіркелген құжаттаманың типтік мазмұны болады және нақты мерзімде құрылады. Машиналы құжат түрінде не ДБ жолдарын толтыру арқылы  пайдаланушыға  берілетін регламентті ақпаратты қалыптастыру кезінде оларды дайындау мерзімін айқындау қиынға соқпайды (олар алдын ала өндіріс шартымен айқындалған). Өндірістік процесте туындайтын ауытқулар кезінде ақпарат ұсынудың уақытша параметрлерін бөліп шығару қиын. Бұл жағдайда қызиметкердің дағдысы, интуициясы және біліктілігі, олардың қажетті ақпараттың қажетті сандық және сапалық сипаттамаларын нақты айқындай алуы үлкен мәнге ие болады. Өндірістік жүйеде жиі туындайтын ауытқуларды жою үшін басқарушылық шешім стандартты деп айқындалады және АЖ стандартты шешімдері кітапханасында жиналуы мүмкін. Мұндай шешімдерге жабдық істен шыққан кезде, жұмыс кестесі бұзылған, БЖ шығару санын немесе мерзімін өзгерту қажеттілігі кезіндегі пайдаланушының іс-әрекеті жатады.

Пайдаланушының        ақпараттық        қажеттілктері тасымалдауды жоспарлаудың және ұйымдастырудың ақпараттық жүйесінде ақпарат жинағы түрінде болады, ол жеткізу процесін орындаудың барлық сатысында объектіні (оның ішінде механизмді) реттеу үшін пайдаланушыға қажет. Мысалы диспетчердің ПАҚ (тиісті деңгей пайдаланушысы) функционалды аспекті мынадай ақпараттан тұруы тиіс:

Жүргізушілерге тәуліктік ауысым тапсырмаларын құру үшін сандық қана емес АЖ типажын ескере отырып, көлік құралдарына тапсырыс беру жоспары (келесі күнге, он күнге, айға) туралы ақпарат; дұрыс жұмыс істеп тұрған АЖ қамтамасыз етілуі, әрбір автомобиль бойынша жоспарлы жөндеу басы мен аяғы мерзімдері туралы ақпарат;

жүргізушілердің жұмысқа шығу кестесі (ауысым бойынша); өткен тәуліктегі (ауысымда) орындалған аусыпалы- тәуліктік тапсырмалар туралы, АЖ бос тұру және оның себебі туралы деректер; тасымалдауға орындалған тапсырыстар бойынша болатын ауытқулар туралы деректер. Ақпараттың бір бөлігін диспетчер регалментті режимде АЖ- дан және құжат түрінде алуы тиіс (шығу графигі, клиенттер тізімі және тапсырыстарды орынлау мерзімдері). Басқа қажетті ақпаратты диспетчер қажетті уақытта сұрау салу түрінде немесе шынайы уақыт режимінде тікелей диалог арқылы ала алады.

Көрсетілген ақпарат көлемін алып, диспетчер мынандай мүмкіндікке ие болады:

мерзімін анықтау.

АЖ барлық пайдаланушыларының ПАҚ құрамы осыған ұқсас нақтыланады. Ақпараттық қажеттіліктерді анықтаудың мұндай жолы басқарушылық қызметте қайталауды болдырмауға мүмкіндік береді. АЖ, оның ішінде автомобиль көлігінде жұмыс істейтін АЖ- ның жұмыс істеу тиімділігін төмендететін ең тән кемшіліктері:

Мультиұлттық корпорацияларға операциялар мен қызметті талдауды шынайы уақыт (on-lіne) режимінде өткізуге мүмкіндік берген АТ саласындағы прогресс, бизнесті басқару әдістемесін түсіну және қалыптастыруды және тиісті құрал әзірлеуді қажет етті. Мысалы басқару практикасы және теориясынан жеткізу тізімін басқаруға (Supply Chaіn Management

енгізу егер жеткізушілермен, дистрибьюторлармен және логистикаға жұмыспен кететін шығындар өнімнің өз құнының байқалатын үлесін құрса мақсатқа сай. Тасымалдауларды автоматты ақпараттық қызметкөрсету облысындағы толық шешімдер келесі бөлімдерде қаралатын болады .

«деректер»        және        «білім»        терминдерінің айырмашылықтарын көрсетіңіз.

келтіріледі?

АВТОМАТТАНДЫРЫЛҒАН БАСҚАРУ ЖҮЙЕЛЕРІН ҚҰРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

Тасымалдау процесін тиімді ұйымдастыру және басқару үшін тасымалдау процесінің барысы туралы ақпаратты уақытылы алу және өңдеу қажет: тасымалданған жүк көлемі (жолаушылар саны), ЖҚ бірлігінің жүріп өткен жолы, ЖЖМ және қосалқы бөлшектердің шығыны туралы, сондай-ақ нақты уақыт режимінде жоспарлы тапсырмаларды орындаудың жоспарланған уақытынан ауытқуын белгілеу. Басқару объектілерінің моделін олардың уақыттық өзара байланысында құру және зерттеуде тасымал процесінің үш негізгі іріленген кезеңдерін бөліп шығару жөн:

Жүйенің кіріс блогі (2.1-сурет) мәні бойынша тасымалдауды ұйымдастыру процесінің бастапқы кезеңін білдіреді. Тасымалдауды жүргізу процесі тікелей ортаңғы кезеңі болады, яғни нақты тасымалдау процесін бейнелейді. Шығыс блогі тасымалдау процесінің қорытынды кезеңін білдіреді. Басқару жүйесінің бар моделі жобалаудың тұжырымдамалық деңгейінде АБЖ дайындау негізі болып табылады. Басқару объектісі кәсіпорын болған жағдайда (соның ішінде автокөліктік), АКБЖ жобасының тұжырымдамалық дайындығы туралы айтуға болады. Басқару жүйесінің моделін әзірлеу деректерді өңдеудің

қолданыстағы жүйелерін егжей-тегжейлі зерттеумен және қаралатын кәсіпорынның басқару топтарының арасында ақпараттық алмасу рәсімдерін кейін нысандандырылған түрде сипаттаумен кәсіпорын қызметтерінің өзара әрекет ету процестерін зерделеуге және диагностикалық талдауға келтіріледі.

Диагностикалық талдау

есептердегі бұрын жүргізілген тексеріс суреттері, басқа да құжаттар, сонымен қатар, мамандардың пікірін жинау және жүйе техниктарының ағымдағы іс – әрекет процесін тікелей бақылауы болады. Көрсетілген дереккөздердің қайсыбірі бөлектеніп ұйымдастырушы – өндірістік жүйенің жұмысы туралы қажетті толық және сенімді мәлімет қамтамасыз ете алмайды, өйткені салыстыра келсек құжаттар тез ескіреді, ал мамандар әдейі емес, алайда кейде әдейі істің нақты жағдайын бұрып жіберуі мүмкін. Зерттеудің барлық кезеңдерінде түрлі дереккөздерден алған мәліметтерді тексеру және салыстыру жұмысы жүргізілуі қажет, алынған мәліметтерді жүйелеу және топтастыру, олардың түсініктерін нысандандыру бұл жұмысты біраз жеңілдетіп, шынайы жағдайды анықтайды.

Қолданыстағы басқару жүйесін зерттеу және талдау процесінің негізгі кезеңдері 2.2 суретте берілді.

Бірінші кезең

кестесі, ұйым міндеттерінің сипаттамасы, бөлімшелер функциялары мен бөлімшелер ішіндегі және арасындағы ақпараттық ағымды сипаттау, жалпылама құрылымдық – ақпараттық – уақыттық сызба). Бұл кезеңде ұйымдастырушы – өндірістік жүйенің жалпы сипаттамалары анықталуы қажет: құқықтық жағдайы, оның бөлімшелерге бөлінуі (бөлімдер), басқа ұйымдармен негізгі әрекеттестігі, қызметтегі шектеулер. Ұйымның сызбасы граф түрінде ұйымның моделін білдіреді, шыңы болып кейбір бөлімшелер немесе басқарушылар болады. Графтың белгілі қабырғалары ұйымның ішіндегі әкімшілік және функционалдық байланысты суреттейді. Құрылымдық сызбаны құрған кезде бірінші әкімшілік байланыстың графы құрылады, басқарудың иерархиялық жүйесі жағдайында жоғардан төмен бағытталған «ағашты» бейнелейтін болады. Содан кейін сызбаға функционалдық байланыстар салынады. Ұйымның функция кестесі әр жол сызыққа ұйымдастырушы – өндірістік жүйенің функциялары, ал бағанаға – бөлімшелер мен бағынышты құрылымдары жазылған тікбұрышты  кесте (матрица) түрінде болады. Матрица элементтері  сәйкес өндірістік функциялардың осы функцияны орындауда қатысатын бөлімшелердің қатысын анықтайды (мысалы, «Х» белгісі қойылады). Бұл белгінің орнына сәйкес функцияларды немесе жұмысты жүзеге асырған қызметкерлер санын көрсетуге болады. Жүйе туралы нысандандырылған ақпаратты алғаннан және белгілегеннен кейін әр функцияны нақты зерттеуін жүзеге асыру үшін функционалдық бөлімшелерді дәйекті түрде зерттейді. Бұл бланкілерге бөлімшелердің құрылымдық сызбалары, бөлімшелер функцияларын жүзеге асыру кестелері және негізгі міндеттерді шешу кезеңдерін, олардың реттілігін, олардың құрылымдық қосымшалар мен уақыт бойынша қозғалысын көрнекті түрде көрсетуге қызмет ететін жалпыланған құрылымдық – ақпараттық – уақыттық сызба ұсынылады. Сызбада көлденеңнен қарастырылған міндетті шешуінің жалпы ұзақтылағына байланысты уақыт масштабы (күн, апта, ай түрінде) жазылады. Тігінен сызба көлденең жолақ қатарларына бөлінеді, әр жолақ ұйымға немесе құрылымдық бөлімшелерге сәйкес белгіленеді. Алынған торға шартты белгілерді пайдалана отырып, сызбаны пайдалануды жеңілдететін және ішінде құжат, ақпараттық массивтердің шифрларын және басқа элементтерді суреттеуге болатын, міндеттерді шешу кезеңдері мен ақпарат қозғалысын салады. Операция немесе алгоритм білдіретін тікбұрышта алгоритмнің немесе шешілуші міндеттің қысқа атауы беріледі. Ақпарат қозғалысын сызбада сәйкес белгілеулерді қосатын тура жолақтармен белгілейді

Сызбада қосымша (дайындаушының қарауы бойынша) қажетті сандық сипаттамалар берілуі болады. Мысалы, құжаттарды тапсыруды белгілейтін жолақтарда бөлшек алымы әріптік – цифрлық белгілерде немесе құжат санында білдірілген берілетін ақпараттың ортаңғы көлемін, ал бөлшектің бөлімі – берудің ортаңғы жиілілігін білдіретін бөлшек түрінде осы ағымның сандық сипаттамасын жазады.

Екінші кезең

Талдауды орындау үшін осы кезеңде алынған жартылай қорытылған мәлімет келесі бланкілерде ұсынылуы тиіс:

«Құжаттар»; «Массивтер»; «Процедуралар».

Шешім қабылдау процесіне бағыт алу түрлі деңгейлі ішкі жүйелердің қызмет жүргізуіне қажетті ақпарат ағымының бағыты мен күшін, ір құжаттың арнауын, өзгерту шегіне сәйкес деректер мен оны дайындауға қажетті алгоритмдер, әр құжатты дәйекті пайдалануды бақылауды дұрыс анықтауға мүмкіндік береді. Жобаланған ақпараттық ағымдар бар жүзіндегі ақпараттан елеулі түрде айырмашылығы болады. Бұл ретте ақпаратты қалыптастыру, беру және өңдеу процесі аталған процестің операцияның тұтас кешені логикалық бөлінбейтін аяқталған бөлімін білдіретін қарапайым операциялар қатарына бөлінеді. Қарапайым операция оны орындаудың құралы мен тәсілдерімен сипатталады және сызба бетінде бөлек тікбұрыштармен белгіленеді. Уақыт желісінде және кеңістіктегі операциялар реттілігі қарапайым операцияларды қосатын нұсқалармен көрсетіледі. Желісіз жүретін операциялар үзінді сызықты нұсқалармен қосылады.

Осындай сызба көмегімен операция кешенінің орындау процесінің әр түрлі сандық сипаттамасын және ақпарат

қозғалысындағы қайталау жолдары мен айналымдарын анықтаушы түрлі дереккөздерден алған мәліметтердің қарама – қайшылығын анықтау жеңілденеді. Сонымен қатар, қорытынды сандық сипаттамалар есептелінеді. Кәсіпорынның бар басқару жүйесін зерттеу және талдау процесін автоматтандыру деректерді өңдеу процесінің формалды моделін пайдалану қажеттілігін шарттайды. Осы уақытта осындай моделдер ретінде ұйымдастырушы – өндірістік жүйелерде деректерді өңдеу жүйесін зерттеу сипаттамасын формалды талдау мен анықтауды қамтамасыз ететін матрицалық және кескінді моделдер жиынтығы кең түрде пайдаланылады. АЖ жобалау әдіснамасын зерттеу және оларды құру тәжірибесі жұмысты жүзеге асыру тәсілдерін таңдау мүмкіндігін береді, іріленген түрде 2.2. суретінде ұсынылған –

Толығымен бұл шарттар келесіні жүзеге асыру мүмкіндік беретін көпдеңгейлі АКБЖ жобалау барысында орындалады:

тұрған мақсаттар мен міндеттерді келістіру; есебінде        ақпаратты        технологиялық        өңдеу        процесін таңдау және жобалау.

2.2.

Көптеген АБЖ құрамында, ал АКБЖ үшін бұл міндетті, функционалдық және қамтамасыз етуші бөлімдерін айыру қабылданған (2.3-суреті).

Функционалдық бөлім автоматтандыру объектісін басқарудың негізгі функцияларын орындаушы ішкі жүйелерге бөлінеді (мысалы, АКК).

біріктірілген және АБЖ барлық функционалдық ішкі жүйелерде міндеттерді шешуді қамтамасыз ететін әдістер кешені болып табылады. Жалпыланған вариантта АБЖ жүйе ретінде құру және жүргізу өзара әрекеттестіктегі элементтер жиынтығы түрінде білдіруге болады:

Автоматтандыру құралдарының кешені

Бағдарламалық қамтамасыз ету

Ақпараттық қамтамасыз ету

Математикалық қамтамасыз ету

Лингвистикалық қамтамасыз ету

Ұйымдастырушылық – әдістемелік қамтамасыз ету

Құқықтық қамтамасыз ету

Эргономикалық қамтамасыз ету

АБЖ құру нәтижесі кейбір ішкі жүйелерді енгізу басқарудың ұйымдастыру құрылымын алдын ала жетілдірусіз күтілетін нәтижеге қол жеткізбейді.

Бұл маңызды мәселені шешуге дәйекті тұрғыдан қарауды тыс қалдыру сапасыз жабдықталған дайындыққа және АБЖ мерзімділігін бұзуға, соның ішінде бөлімшелердің автокөліктік басқарудың барлық деңгейлерінде, әкеледі. Бұдан академик В. М. Глушковпен жасақталған маңызды қағидаларының тағы біреуі - АКБЖ құрудың

кезеңділігі қағидасы (сатылығы) шығады. АКБЖ жобалаудың және құрудың басқа да негізгі қағидаларына мыналар жатады:

Жаңа міндеттер қағидасы жүйеге жай ғана дәстүрлі түрде кәсіпорында қалыптасқан басқарудың әдістері мен тәсілдерін салу емес, ЕТ пайдалануды қамтамасыз ететін сол жаңа мүмкіндіктерге сәйкес оларды қайта құру және формалдық экономикалық – математикалық әдістері мен модельдерінде қамтылады. Бұндай бұрын шешілмеген міндеттерді немесе дәстүрлі міндеттерді шешудегі пайдаланбаған әдістерді кәсіпорынның оптималдық қызмет жасауын және дамуын қамтамасыз етеді.

АБЖ енгізу басқаруды автоматтандыру бойынша аяқталған жұмыс ретінде қарастырмау керек. Жүйе

бейімделу қасиеттеріне ие болуы керек, яғни сыртқы жағдайдың өзгеруіне бейімделу және осыған сәйкес жаңа міндеттерді шешуге қабілетті болуы керек.

Кешенді немесе жүйелі тәсілдің қағидасы АКБЖ дайындауда тек техникалық емес, сонымен экономикалық, ұйымдастырушылық және т.б. сипатты мәселелер шешуге тура келеді. Олар арасындағы дайындалу жүйесінің түпкі мақсатына жетудегі өзара байланысы және идеологиялық бағыттылығы мен бірегей техникалық құралдарда тәжірибелік жүзеге асыру қабілетін ескеру керек.

Бірінші басшы қағидасы

Бұл ретте АКБЖ дайындаушылар мен бұл жүйені енгізуші кәсіпорын қызметкерлері арасында тиімді өзара әрекеттестік ұйымдастырылуы қажет.

Жүйенің үзіліссіз дамуының қағидасы АКБЖ дамуы бойынша шешілетін міндеттердің шеңбері үзіліссіз кеңеюден, әрі жаңа міндеттер әлдеқашан енгізілген міндеттерді ауыстырмаудан тұрады.

Құжат айналымы және бірыңғай ақпараттық базаны автоматтандыру қағидасы деректерді өңдеу процесін автоматтандыру ғана емес, сонымен қатар, шығыс деректерді жинақтау, және шығыс құжаттарды рәсімдеуде қамтылады. Бұл ретте жүйеге деректерді бір рет қана енгізіп, көп рет пайдалануға тырысу қажет.

Модульдігі және тұрпаттылығы қағидасы жүйенің максималды тәуелсіз бөлімдерін немесе модульдерін айқындау мен дайындау және оларды әр түрлі ішкі жүйелерде максималды пайдалануда жинақталады.

Жүйенің жеке бөлімдерінің өткізу қабілеттерінің келісімділік қағидасы АКБЖ бірізді буындарының өткізу қабілетінің шамаланған теңділігін сақтау талап етіледі, бұл олардың тең мөлшерде пайдалануын және жалпы жүйенің максималды өнімділігін қамтамасыз етеді. АКБЖ жобалау процесінде, соның ішінде автомобиль көлігінде осы және басқа да қағидаларды негізіне ала отырып, төрт негізгі ережелерді бөледі: АКБЖ дайындаудың және техникалық жүйесінің  салыстырма сипаттамасы 2.2-кестесінде берілген. Кәсіпорынның автоматтандырылған басқару жүйесі деректерді өңдеудің негізгі кезеңдерін максималды бір – бірімен кіріктіре барлық деңгейдегі міндеттерді шешуді қамтамасыз етеді. Бұндай жүйенің қызмет ету тиімділігі басқарудың әр деңгейіндегі міндеттерді шешуде

Кәсіпорынның автоматтандырылған басқару жүйесі ақпаратты жинау, тіркеу және беру, оны өзгерту, қалыптастыру, іріктеу және кәсіпорын басқарушы барлық рангті пайдаланушыларға қажетті ақпаратты беруге арналған. Бұдан шықсақ АКБЖ жобалау процесі үш өзара шартталған құрылымдық деңгейде қарастыруға болады: базалық, процедуралық, функционалдық (2.3 кесте).

талаптарын ескеру және ақпаратты сәйкестендірудің түрлі белгілік жүйелерінің өзара байланысын қамтамасыз етумен.

тәуелсіз орындау, яғни логикалық құрылымның тапсырмасын        пайдаланушылардың орындауы, ал физикалық құрылымның – жүйенің өзі орындауын; мен ресурстары көлемінен тәуелді емес бағдарламалық ұйымдастыруды іске асыру.

Нақты кәсіпорын үшін жасалған және оның нақты ерекшеліктерін көрсетуі қажет. Тұрпатты жобалау шешімдерді қолданған кезде, ерекшелігі жобаланатын АКБЖ құрылымына әсер етеді, алайда бұл әзірлеу кезінде тұрпаттау қағидасын кең пайдалануға тосқауыл жасамайды.

Әр АКБЖ сынау, монтаждау, аяқтау жобалық жұмыстарды толық аяқтаудың, бағдарламаларды дұрыстаудың және техникалық құралдарды монтаждау дан кейін ғана мүмкін. Осыған орай, көптеген кемшіліктер, тиімсіз жобалық шешімдер оларды іске енгізу әрекетінде анықталады.

АКБЖ жобалаудың бастапқы кезеңдерінің қиындығы автоматтандыруға жататын қосымша жүйелер мен міндеттерді анықтау, оларды шешу алгоритмдерін таңдау, жүйенің деңгейлері мен тораптары бойынша міндеттерді бөлу орындалатын кезде, стратегиялық жобалық шешімдердің анықтамасынан тұрады.

АКБЖ ұдайы жоспарлық дамуы түрлі өндірістік міндеттерді шешуге арналған, әр түрлі уақытта енгізілетін қосымша жүйелердің байланыс мәселелерін тиянақты зерттеуді талап етеді. Сонымен қатар, қосымша жүйелердің тиімді өзара әрекет етуінің негізі жүйені әзірлеудің бастапқы

кезеңдерінде салынады.

АКБЖ әзірлеу кезінде, психологиялық, моральдық және материалдық ынталандыру әдістері ж.т.б сияқты, техникалық жүйелерді жобалау кезінде ерекше роль атқармайтын факторларды ескеру қажет.

АКБЖ әзірлеудегі маңызды шығындар тапсырыс берушімен ескерілуге тиіс және бұл көлем болашақта көбеюі мүмкін.

2.3-кестесі. Кәсіпорынды автоматтандырылған басқару жүйесін жобалау деңгейлері

Ақпараттық ағынның сандық бағасы, құжаттардың жүру маршруты, ақпарат көздерінің уақыттық сипаттамалары, оның сапасының сипаттамалары (деректердің қажетті жиынтығын алу әдістерінің өзектілігі, толықтылығы, дәйектілігі)

Ақпаратты сұрыптау және іріктеу функционалдық деңгейде анықталатын оның мақсатына тәуелді жүзеге асырылады. Базалық және рәсімдік деңгейлер арасындағы байланыс тиісті ДБ мен пайдаланылатын АЖК арқылы жүзеге асады.

'Барлық деңгейдегі субъектілердің (басқару жүйесінің деңгейлері) ПАТ қанағаттандыру

Егер        базалық        және        процедуралық        деңгейде        ақпараттық процестерді ұйымдастырудың анықтаушы талаптары деректерді көп ретті кешенді өңдеудің жеделділігі болса, онда функционалдық деңгейде – пайдаланылатын ақпараттың көлемін оны пайдаланушылардың арасында айқын бөліп минималдандыру. Бұл деңгейде ақпараттың құрылымы мен құрамы толығымен пайдаланушылар талабымен, сонымен қатар, түпкі нәтижені қалыптастыру және шығару әдістерімен анықталады.

дайындауды білдіреді. Анықтаушы деңгей, яғни деректерді өзгерту реттілігін және қажетті ақпаратты алуды анықтайтын

Керек уақытта және қажетті түрде тиісті ақпаратты алуды айқын регламенттеу АКБЖ құрылымын және оның құрамын базалық деңгейде, сондай-ақ деректерді өзгерту рәсімдерді орындаудың жүйелілігі процедуралық деңгейде анықталады. Басқару технологиясын негіздейтін функционалдық деңгей бүкіл АКБЖ жобалау кезінде анықтаушы болып табылады.

2.3.

АВТОМАТТАНДЫРЫЛҒАН БАСҚАРУ ЖҮЙЕЛЕРІНІҢ СЫНЫПТАМАСЫ, ОЛАРДЫҢ МАҚСАТЫ ЖӘНЕ

Жоғарыда айтылғандай, АБЖ жұмысының параметрлері мен ерекшеліктері әр кәсіпорын үшін ерекше болады. Ақпараттық қамтамассыз ету жүйесінің тиімді ұйымдастырылуы альтернативті реттеу әсерлері өндірілуінің негізгі факторларының бірі, ол басқару жүйесінің сенімділігі мен тиімділігін бүтіндей дәйектейді.

Бұрын шыққан ғылыми жұмыстарда АЖ төмендегідей түрлері ерекшеленді: Аталған топтастыруға негіз ретінде, әдетте, қолданылған әдіс- тәсілдер жиынтықтары, дерек қорларын өңдеудің технологиялық үрдістері, өңделген ақпараттың түрлері мен нысаны, жүйенің функционалды бағыты болды деп айтуға болады. АЖ өздігімен жұмыс жасайтын түрлерінің тізімін әрі қарай жалғастыра беруге болады, олардың қатарына диалогтық, сұрау салынатын т.б. АЖ түрлерін жатқызуға болады. Бірақ әдістемелік тұрғыдан бұл әдісті дұрыс деп айтуға болмайды. Бір кәсіпорынды басқару шеңберінде көптеген түрлі АЖ өңдеу тура келді. Яғни, бір кәсіпорында әр түрлі АЖ және оның элементтері түрлі тәртіппен туралы айтылып жатыр: ақпараттық-іздестіру, диалогтық, сұрау, нақты уақытта жұмыс жасау әдісі. Деректер қоры ақпараттық қамтамассыздандыру ядросы болып табылады. Міндеттер жиынтығы, дәстүрлі талдамалы және басқарушы деп аталатын өте кең, сондықтан да, автоматтандыру мәселелерін шешу үшін, дәл осындай кең ауқымды талдау жабдықтар тізімін қолданған жөн. Бұл жабдықтарға төмендегілерді жатқызуға болады: деректер қорларымен қажетті жұмыс жасау модельдерін қолдану үшін, сонымен қатар интерактивті компьютерлік үрдістегі жағдайларды модельдеу үшін қолданылады. АІЖ кейбір ерекшеліктеріне тоқталып кетейік. Қазіргі кезде қабылданған АІЖ бір мағыналы емес, әдетте оны іске асырудың техникалық түрін ашады. АІЖ қолданып белгілеудің түрлі қырларын нақтылап ашатын топтастырылуы ерекше қызығушылық туғызады.

Аталған топтастыру жүзеге асырылды:

АІЖ түрлері бойынша ақпараттық-анықтамалық және анықтамалық-библиографиялық қызмет көрсету етіп бөлуге болады, жұмыс тәртібі бойынша – ақпаратты таңдаулы тарату және ақпаратты іздестірудің өткенді шолатын түрі. Ақпараттық сілемелерін жинақтау және өңдеу тұрғысынан топтастырылатын жүйелерді 2.4-суретінде көрсетілген сызба ретінде көрсетуге болады. Мысал ретінде, функционалды ерекшеліктері әр түрлі екі аралас- құралас жүйелерді қарастыруға болады. Бірінші топқа ақпаратты жинастырудың талдамалы түрі – АЖТТ (DSS — Decіsіon Support Systems) жатады, олар негізінен жоғары басқару деңгейінде (кәсіпорындарды, өндірістерді, фирмаларды басқару) қолданылады, басқарудың бұл түрі ұзақ мерзімді стратегиялық мағынаға ие. Бұл мағыналарға, стратегиялық мақсаттарды қою, ресурстарды, қаржыландыру көздерін тартуды жоспарлау, кәсіпорынды орналастыру үшін орын табу т.с.с.жатады.

Кейде ШҚЖҚ міндеттері тактикалық деңгейде, мысалы, жеткізушілерді таңдау және пайдаланушылармен келісімшарт жасасу кезінде шешіледі. Осындай мәселелерді шешуге ақпараттық жүйелер бағытталған (ААБЖ — MІS (Management Іnformatіon Systems — ақпарттық басқару жүйелері), аталған жүйелерде тактикалық басқару деңгейі (орта мерзімді жоспарлау, талдау және жұмыстарды ұйымдастыру) қамтамассыз етіледі. Бұл топтағы міндеттерге регламенттілік (периодикалық тексерістер), нәтижелі құжаттар құру және де міндеттерді шешудің нақты белгіленгени алгоритмін құру тән. Ақпараттық – талдау жүйелерін деректерді талдау критериі бойынша екі категорияға бөледі:

ШҚҚЖ жоғары деңгейдегі міндеттері тұрақсыз сипатқа ие,

оларға бар ақпараттың жетіспеушілігі, оның қайшылылығы, көмескілігі, сапалы бағалардың басымдылығы мен шектелгені, шешім қабылау алгоритмдерінің әлсіз құрылымы тән болады. Жалпылау жабдықтары ретінде әдетте аналитикалық есептерді жасаудың ерікті нысаны қолданылады, статикалық талдау әдіс- тәсілдері, сараптамалық бағалау мен жүйелері, математикалық және еліктеушілік модельдеу қолданылуы мүмкін. Сонымен бірге, ақпараттың жалпылама қоры, ақпараттық қоймалар, шешім қабылдау туралы ережелері мен моделдері ББ қолданылады. Шаруашылық операцияларды есепке алу және оперативті реттеу жүйесі құжаттарды өңдеу жүйесі ретінде (Electronіc Data Processіng Бұл бағдарламаларда стандартқа сәйкес құжаттарды дайындау жүзеге асырылады, сонымен қатар, сыртқы ортаға арналған құжаттар (есептер, жөнелтпе құжаттар, төлем тапсырмалары, жалақы есептеу, статистикалық есептеулер т.б.) да дайындалады. Бұл топтағы жүйелерде ақпаратты енгізу, сұрыптау, түзету функцияларымен қатар, оңтайландыру әдістерді қолданусыз математикалық есептерді орындайды, ал міндеттердің өзі итерактивтік, жүйелі сипатты болады.

Егер элементтердің көбі белгіленген белгі бойынша бір жүйеге келтірілсе, бұл жүйедегі жиынтықты қосымша жиынтыққа бөлу үшін әрдайым қосымша белгілерді енгізуге болады, осылайша жүйенің құрама бөліктерін –

қосымша жүйелерін бөліп алуға болады. Өз кезегінде бұл қосымша жүйелер төменгі деңгейлі (дәреже) қосымша жүйелерде т.б. тұруы мүмүкін. Бөлінудің бұл түрін

иерарихия (жоғары және кіші лауазымдар, кіші лауазымдағы тұлғалардың жоғары лауазымды тұлғаларға бағыну тәртібі т.с.с.) деп атайды. Бір жүйені қосымша жүйелерге бөлудің әр түрлі әдістері бар, бұл жүйе элементтерін біріктіруде таңдалған ережелерге бағынышты болады. Тауар өндіретін немесе қызмет көрсететін кәсіпорындарды басқару иерархиялық қағиданы ұстанып жүзеге асырылады.

Жүйені қосымша жүйелерге бөлген кезде, осы бөлімнің

мақсатына аса тиімді жетуді қамтамасыз ететін ережелерді есепке алу керек: жүйедегі тиісті қызметтер арасындағы қажетті байланыс орнаған кезде ғана енгізілу керек; Деңгейлер саны, сонымен қатар әр қосымша жүйендегі деңгейлер саны алуына түрлі болуы мүмкін. Бірақ, бір маңызды ережені орындаған жөн: деңгейі жоғары бір жүйеге кіретін қосымша жүйелер бірге қызмет жасасады және де олар кіретін жүйенің барлық қызметтерін жүзеге асыруға міндетті. АКК –да тасымалдау процесін жүйелік тұрғыдан қарастырсақ, тауар өндіру қызметі әдетте айқын болады, бұл қызметтін нәтижелері нақты тауар (мысалы, автокөлік, білдек т.б.) болады. Ал, нақты тауар өндірмейтін ұйымдарда, өндірістік қызмет аздау белгісіз (мысалы, АКК құрылымдарында, қаржы институттарында т.б. құрылымдарда көрсетілетін қызмет) болуы мүмкін. Бұл компаниялардың қызметін әдетте

Өндірістік қызметті басқаратын тұлғалар ресурстарды тауар және қызмет көрсетулерге айналдыруға қажетті шешім қабылдау үшін қажет. Бұл жағдайда, басқарудың иерархиялық жүйесіне жатып, оған бағынатын және басқаратын кейбір деңгейдегі  қосымша жүйелер бағынышты болады. Басқару жүйелері үшін жүйені бөлу кезекті бөлген кезде  алынған қосымша жүйе басқару функцияларын орындауды тоқтатпағанша мүмкін. Бұл жағдадйда, кіші иерархиялық басқару деңгейіндегі келесідей, нақты еңбек құралдарын, механизмдерін, құрылғыларын және технологиялық процестерін басқаруды жүзеге асыратын қосымша жүйелер жатады. Кіші деңгейдегі басқару жүйесінен басқа барлық басқару жүйелері технологиялық процестерді тікелей емес жүзеге асыруды қамтамассыз етеді, ал аралық және кіші деңгейдегі жосалқы жүйелер арқылы жүзеге асырады.

» деп аталатын) бөлшектерге  бөлу, бөлудің бұл түрі аталған бөлшектерді иерархиялық жүйеге ұйымдастырады. Жүйені жарыса бағынған бөлшектерге бөлшектеу әр бөліктегі объекттердің бір бірімен тығыз байланыстағы бөлшектерге бөлу арқылы жүзеге асырылады. «Қара жәшік» қолдануы тиімділігі келесідей болады, «қара жәшіктің» кіру және шығуын ғана білу өажет, яғни бұл жағдайда аталған қызметтін жұмыс қағидаларын және іске асыру алгоритмдерін егжей-тегжейлі қарастыру қажеттілігі туындамайды. Бөлшектеп байланыстыру шартты әдіс болып саналады, ол объекттің күрделілік деңгейін бағалауға мүмкіндік беріп оның кейбір ақырғы элементтеріне әкеле алады, бұл элеметтерді талдау белгілі бір әдістермен жүзеге асырылады.

Элемент

Бөлшектеп байланыстырудың әмбебеаптылығы оны басқарудың ұйымдастыру құрылымын анықтауды да қолдануға мүмкіндік туғызады (2.5-сурет).

бұл басқару буындары, ол бөлек қызметкерлерден және қызметкерлер топтарынан тұрады, олардың басқару процесіндегі орны мен роліне сәйкес функционалды қызметтері нақты анықталған болады.

Тәжірибе көрсеткендей, басшылардың (БЖ пайдаланушылары) деңгейі қаншалықты жоғары болса олар соншалықты аз бағдарламалық шешім қабылдайды. Мысалы, кәсіпорын директор қабылдаған шешім

бағдарламалық емес (бұл шешімдер кәсіпорын даму болашағы, модернизациясына т.б. байланысты) шешімдерге жатады. Бағдарламалық емес шешімдер басқарудың перспективті шешімдеріне жатады. Бағдарламалық емес саласында қабылданған шешімдер жұмыстың тиімділігі басқару жүйесінің жетілдіруіне байланысты болады, бұл басақарудың әр деңгейімен, әр пайдаланушымен шешім қабылдау шекарасын нақты анықтауға мүмкіндік береді. Әр түрлі пайдаланушылардың басқару қызметін бөлу қабылданған шешім аясында маманданудың жоғарлауына алып келетінің айтып өткен жөн. Өте жиі туындайтын «кері» жағдайларды шешуге арналған басқару шешімдері стандартты деп белгіленеді және БЖ стандартты шешімдері кітапханасында сақталуы мүмкін. Осындай шешімдерге автокөліктің қызмет желісіне шықпағанда пайдаланушы қабылдайтын шешім, автокөліктердің шығару және мерзімдері туралы шешмдерді жатқызуға болады. Әр нақты пайдаланушы үшін бұл ақпарат егжей-тегжейлі ашылады, оның ұсыну формасы мен уақытша параметрлері шығарылады.

деп, уақытқа бағынышты басқару үшін қабылданған шешімдерін түсінеміз. Тәжірибеде осындай ақпаратты шығару күнтізбелік график бойынша қарастырылады және БЖ қолданылады. Әдетте, регламенттік ақпарат бар құжаттардың үлгілік мазмұны болады және бұл ақпарат нақты мерзімдерге сай құрастырылады. Пайдаланушыға құжат (көрсетілген шығару форматында) түрінде ұснылатын регламенттік ақпаратты құру барысында нақты дайндау мерзімін қою қиындық туғызбайды (олар ұйымдастыру және өндіру алдында белгіленеді). Өндіру процесі барысында туындаған ауытқулар болған жағдайда уақыт параметрлерін белгілеу қиындық туғызуы мүмкін. Бұл жағдадйда, барлығы ауытқулардың сипаттарына, себептерінің талдауына, байланысты болады, нәтижесінде оларды жою үшін қабылданатаын шешмдер де қиындай түседі. Мысалы, БЖ диспетчері пайдаланушы ретінде қажетті ақпаратты талап етілген уақытта сұраныс ретінде немесе оперативті түрде ала алады.  Қажетті ақпарат бар болса, ол жоспарлау кезінде ауыспалы тапсырмаларды жүзеге асыру үшін шешім қабылдауға, жоспардың кейбір позицияларын аустыруға мүмкіндік алады.

Басқару қызметінің әр саласы ақпараттың нақты бір жүйесіне негізделеді. Бірақ, ол жүйе ретінде тек, адамдар, бөлшектеулер, кәсіпорындар арасындағы ақпараттық өзара қызметтестік орнаған жағдайда, ақпараттық ағымдар ерекшеленген уақытта ғана жүзеге асырылуы мүмкін. Ақпаратты өңдеу, жинау және шығару БЖ түсінігін ашпайды. Бар ақпарат қолданудың нақты әдіс-тәсілдері белгіленген жағдайда ғана «ақпараттық жүйе» түсінігі туралы айтуға болады. Өндірістік объекттерді (кәсіпорындарды, қрылымдарды, сонымен қатар, автотранспорттық та) басқарудың автоматтандырылған жүйелері БЖ басқа бағыттағы түрлеріне қарағанада ерекше бір сипаттрға ие болады. Олар түрлі деңгейдегі пайдаланушылар нақты уақыт режимінде қоланыла алатынымен ерекшелеуге болады және өзекті, нақты ақпарат қолданумен де ерекшелеп айтуға болады. Басқару шешімдерін қабылдау барысында ЕҚ және экономикалық-математикалық моделдеу қолдануға бағыталғандығы айқын болады. Нақты уақыт тәртібі «сәттік» сөзіне құсатылады, ал нақты уақытта қолдану «уақыттылық» түсінігімен сәйкестендіріледі, яғни оперативті басқару шешімдерін қабылдау. Ақпараттық көзқарас басқару шешемдерін қабылдаудың ақпараттың қажетті мөлшерін сұрыптауға және оны пайдаланушыға көрсетудің мүмкіндігімен түсіндіріледі. АКК арналған АБЖ белгілі әзірлемелерінің талдауы келесі шешім қабылдауға мүмкіндік береді, қазіргі уақытта пайдаланушылардың қолына түсетін жетіспеушілік туралы емес, ақпараттың артықшылығы туралы айтқан жөн. Сонымен қатар, басқару жүйелерінде бар ақпараттың артықшылығына қарамастан

көп жағдайда пайдаланушылар (әдетте қолдану қызметінің басқарушы қызметкерлері) басқару шешімдерін қабылдауға қажетті оперативті ақпараттың жетіспеушілігін сезеді. Яғни, мысалы, жоспарлы кезеңде жеткізу мерзімдерін немесе жөнелтпе қағаз бойынша жөнелтім мөлшерлерін өзгерткен жағдайда қиындықтар пайда болуы мүмкін, өйткені ТҚ дайындығы, оның орналасқан жері, жүргізушінің дайындығы туралы ақпаратты оперативті түрде алу мүмкіндігі болмайды. Бұл жерде диспечердің тәжірибесі, қажетті ақпараттың мөлшерлік және сапалық сипаттамалрын анықтау икемділігі де маңызды. Жағдайлардың типтілігі мен оларды нысандандыру да нақты бір әсер етеді. Бұл жерде

бағдарламалық деп аталатын жоспарлана алатын басқару шешімдері пайда болады. Бұл жағдайды нақты уақыт тәртібінде жұмыс істейтін өндірістік АЖ жоспарлау кезінде ескерген жөн, барлық қосымша жүйелердің басқару объектілерімен байланыстылығын нақты шешу керек және АЖ түрлі хабарламаларға қалай әсер ететінің анықтап алу керек. Мысал ретінде АБЖ қосымша жүйесі ретінде істейтін АКК жұмысын нақты уақыт тәртібінде қарастырайық. Жалақы есептеу оперативті түрде жүзеге асырылмайды. Ауыспалы тапсырмаларды орындау туралы деректерді тіркеуге дерек деген ұғым, уақыт кескіні ұғымы да маңызды болады, ол әрдайым нақты уақыт тәртібінде орындалу керек. Нақты уақыт тәртібіне істейтін АЖ жобалаудың негізгі бағыттарының бірі ЭЕМ пайдаланушымен диалогтық терезе құру болып табылады. Диалогтық режим – АЖ қолдану тәсілдерінің бірі, ол кезінде адам өңдеу құрылғысымен тікелей диалог құрады, ол хабарламаларды берудің жаңа мүмкіндіктерімен нақты уақытта ақпаратты өңдеудің жаңа селбесуі ретінде туындады. Пайдаланушылардың диалогтық режимде жұмыс істеу мүмкіндігі басқару әдістеріндегі қажетті өзгерістерді негіздейді де және: Диалогтық режим, соынмен қатар АБЖ АКК да, келесідей бағыттарда қолданылуы мүмкін: деректерді тіркеудің диалогтық жүйесі, ақпаратты айналдырудың диалогтық жүйесін. Бұл режимлер нақты уақыт режимсінде тасымалдаудың негізгі мәселесі шешуге көмектеседі, яғни жүргізушілердің кезекті, күнделікті қызметтерінің қалып күйін оперативті түрде басқару мүмкіндігі пайда болады.  Егер БЖ жетекшілері сұраныс жасаса басқару қызметтері нақты уақытта жоспардың орындалуы, ТҚ нақты орны туралы транспорттық аумақтың электронды картасы бойынша ақпарат бере алады.

2.4. КЕСТЕ.Пайдаланушылардың өндірісті АТК сұранысына жауап беру үшін ақпаратты өңдеу жүк және жолаушы жеткізу жүйелерінде кеңнен қолданысқа кіргендігі байқалады. Бұл мәселені шешудің қиындығы, түрлі сипаттағы және күрделілігі бар басқару шешімдерін қабылдау барысында пайда болуы мүмкін сұраныстарды анықтауда. БЖ пайдаланушылардың деңгейі мен саны және олардың ақпараттық сұраныстары айтарлықтай әсер тигізеді. БЖ сұраныс тәртібінің іске асыру деректер қорын құрудың жаңа тәсілдеріне, ақпаратты өңдеудің технологилық процесіне байланысты. Сұраныстар топтастырылуы 2.4-кестесінде көрсетілген.

Регламентке бағынаты

Нақты уақыт кездерінде немесе белгілі бір уақыт кескінініде, яғни сұраныстар уақт б-ша іске асырылады

Регламентке бағынатын сұраныстардың ерекшелігі, бұл сұраныстарғаи жауап бұрын жасалған арнайы жаңа технологияларды қолданып істейтін бағдарламалар бойынша беріледі, әдетте құжат түрінде түседі, яғни негізгі мазмұны алдын ала анықталаы. Көбінесе КБАЖ –да бар әзірлемелердң тұрақты сұраныстардың өзгеруі деректерді өңдеу технологиясының өзгеруіне алып келеді, нәтижесінде БҚ да өзгереді. Туындауы мүмкін сұраныс аймағы ғана көрсетілген регламентке бағынбайтын үздіксіз сұрақтарға жауап алуға мүмкіндік ебертін әзірлемелер перспективті болып саналады. Регламентке бағынатын сұраныстарға (нақты тұжырымдаманың болмауы себепті) бірқатар шектеуер қойылады. Регламенттелмейтін сұранысты іске асыру пайдаланушының БЖ-мен өзара әрекет етуінің белігілі бір деңгейін көздейді, оның барысында сұраныс нақтыланып, талдап тексерілуі мүмкін (регламентке бағынбайтын сұраныстың регламентке бағынатын сұраныстан негізгі айырмашылығы да осы). Регламентке бағынбайтын сұраныстар оперативті және сигналдық болуы мүмкін. Сигналдық сұраныстар КБАЖ нақты деректер түскен уақытта өңделеді. Оперативті деректерді өңдеу нәтижелерін пайдаланушы қажетті ақпараттты тапқан уақытта бірден алады. Сигналды және оперативті сұраныстар бойынша деректерді   өңдеу        тасымалдау процесін оперативті реттеу барысында аса маңызды болады.

жеткізу процесінің барысына қарай өндірістік жүйені басқару сұраныстар стратегиялық, оперативті деп анықталады. АБЖ АКК деңгейінде шешілетін басқару міндеттерін келесідей жеті белгі бойынша топтастыруға болады: Модулдігі мен типтілігі, сондай-ақ бірыңғай ақпараттық қоры қағидаларын сақтап, АКК АБЖ

нормативті анықтамалық ақпараттың (НАА) барлық ауқымдары бірыңғай құрылымға ие болады. Жалпы айтқанда, АБЖ АКК ішіндегі қосымша жүйелердің функционалды және ұйымдастырушылық шешімдері бір функционалды ұйымдастырылған топқа біріктіруге болады, оның ішінде тасымалдауға тапсырыс берушілерге берген келісімшарт бойынша міндеттемелерді орындау, ТЖ техникалық қолдану, жұмыс және қаржы ресурстары жоспарлары, техникалық жарақтылық ТҚ және ТР жүктелуі, АКК техникамен қайта жарақталу жоспарлары туралы барлық ақпарат пен статистикалық мәліметтер көрсетіледі.

қайсы        бағдарламалық емес және бағдарламалыққа жатады? «регламенттелген        ақпарат»        деген        сөз        тіркесінің мағынасы қандай?

АВТОМОБИЛЬ КӨЛІГІНДЕГІ АВТОМАТТАНДЫРЫЛҒАН БАСҚАРУ ЖҮЙЕЛЕРІНІҢ ҚОСЫМША ЖҮЙЕЛЕРІ

3.1.

Ақпараттық, бағдарламалық және математикалық қамтамасыз етудің құрамына мына элементтерді енгізу қабылданды:

Файл

Деректерді бірлесіп пайдалану, қолдағы қосымшалардың барлық файлдарының біріктірілгенін ғана емес, сонымен қатар, жаңа қосымшалар қолданыстағы ДҚ, яғни есептеу жүйесінде сақталатын деректердің кейбір алабында құрылуы мүмкін болуын болжамдайды.

Деректер қоры

Деректер қоры серпінді ақпараттық модель болып табылады, ондағы пәндік саладағы әрбір объектіге лайық қасиеттер, белгілер, параметрлердің қатары тән.

Пәндік сала

қолданушылар үшін практикалық құндылыққа ие, нақты әлем объектілерінің олардың байланыстарымен жиынтығының ДҚ көрінісі. ДҚ пайдалану деректер мен бағдарламалардың тәуелсіздігін, деректер арасында қатынастарды іске асыруды, ДҚ компоненттерінің үйлесімділігін, ДҚ логикалық және физикалық қоры өзгерісінің қарапайымдылығын, ДҚ тұтастығын, қалпына келтіру мен қорғау

ДҚБЖ әрқайсысы объектілер арасындағы өзара байланысты көрсететін белгілі модельге негізделеді. Деректердің иерархиялық, желілік және реляциялық модельдері бар. Заманауи ДҚБЖ көпшілігі реляциялық модельді қолданады. Осындай модельдің көмегімен пәндік саладағы объектілер мен олардың арасындағы өзара байланыс ұсынылуы мүмкін. ДҚБЖ ДҚ жұмысы кезінде келесі мақсаттар көзделеді: сақталатын деректердің артығын қысқарту, деректер қорының барлық қосарланатын жазбаларды автоматты түзету және қолдау көмегімен сақталатын деректердің үйлеспеуін жою, бағдарламаны әзірлеу құнын кеміту, сондай-ақ ДҚ қойылатын сұраныстарды бағдарламалау процесін жеңілдету.

(БДҚ) ауысу бірқатар жетістіктерге ие, әсіресе, қолданушылардың деректері қосарлануы мүмкін болған жағдайда, мысалы, жүргізушілер мен жылжымалы құрам бойынша анықтамалар. Қосарланудың артықшылығы жұмыс станцияларында фрагменттерді сақтау құнының артуына қарай кемиді. Алайда, кейбір жағдайларда қосарлану орынды, өйткені жүйенің істен шығуларға тұрақтылығы артады. Бұл ретте, ДҚ тұтастығын қолдау үшін барлық көшірмелерді түзету талап етіледі. Қосарлануды жоюдан алынатын пайда, леректерді таңдау көлемі мен оларды жаңартудың кезеңділігі арасалмағына барабар. БДҚ құру деректерді өңдеудің екі үрдісінен туындаған: бір тараптан – кіріктіру, ал екінші тараптан – орталықсыздандыру. ДҚ бөлінген құрылымы түпкілікті қолданушылар мен бағдарламалардың желінің жұмыс станцияларында ақпаратты орналастыру әдісіне тәуелсіздікті болжайды, ал БДҚ сұраныс жасау орталықтандырылған ДҚ сұранысына ұқсас жүргізіледі. Деректерге қойвлатын бірлескен қолжетімділік бірнеше қолданушылардың, БДҚ тұтастығын

(БДҚБЖ) көмегімен жүзеге асырылады, ол келесі функциялардың орындалуын қамтамасыз етеді:

көшірмелеудің келісілген жағдайын қолдау; Қолданушылардың БДҚ-мен жұмыс тиімділігі БДҚ құрамындағы деректер, олардың құрлымы мен орналасуы туралы олардың ақпаратпен қамтамасыз етілуіне тәуелді. Бүл тапсырманы желінің бір торабында орналасқан немесе бірнеше тораптарда қосарланатын деректердің желілік сөздік-анықтамалығы шешеді. Архитектура клиент – сервер әртүрлі қолданбалы бағдарламаларға ортақ ДҚ біруақытта қолдануға мүмкіндік береді. Аталған архитектура деректерді басқарудың бірнеше маңызды қызметтерін орталықтандыруға мүмкіндік береді: ДҚ ақпаратын қорғау, деректердің тұтастығын қамтамасыз ету, ресурстардың бірлесіп қолданылуын басқару.

ауыстырудың жұмыс станцияларының ресурстарын босатуға ықпал етеді, жеке, жергілікті шешілетін міндеттердің санын арттыру мүмкіндігін береді.

«Шебер клиент » (ағылш. thіn clіent) — ол компьютер — клиент-серверлік архитектурадан тұратын клиент сети, ол «толық клиенттен» компьютер клиенттің деректерді сақтау үшін негізінен тек соңғысын қолдана отырып, серверге қарамастан ақпаратты өңдеуді жүргізуімен ерекшеленеді. «Шебер клиент» мысалы веб-қосымшалармен жұмыс жасау үшін қолданылатын, браузері бар компьютер бола алады. Деректерді үлестіріп өңдеудегі сервер клиенті архитектурасының маңызды артықшылықтарының бірі сұранысты іске асыру уақытын қысқарту мүмкіндігі болып табылады. Клиент-сервер

архитектурасындағы ақпаратты өңдеудің екі базалық технологиясын қарастырайық.

Файлдық сервер ортасындағы жұмыс станциясында орындалатын деректерді басқару бағдарламасы, егерде қолданушыға кейбір талаптарды қанағаттандыратын жазбаны алу қажет болатын болса, ДҚ әрбір жазбасының серверіне сұранысты жүзеге асыруы тиіс (3.1- сурет). Ақпаратты өңдеудің аталған технологиялық нұсқасы желі арналары бойынша деректерді берудің біршама уақытына ие және деректерді беру арналарының шамадан тыс өткізу қабілетін талап етеді.

Сервер клиентінің ортасында, керісінше, жұмыс станциясы ДҚ серверіне жоғары деңгейдегі сұранысты жібереді. ДҚ серверіндегі бағдарлама жазбаларды іздестіруді жүзеге асырады және оларды талдайды. Сұраныс тұтастай өңделген соң, қолданушыға жұмыс станциясына іздестіру талаптарын қанағаттандыратын барлық жазбалар беріледі (3.2-сурет). Аталған технология желілік трафикті төмендетуге және желінің өткізу қабілетін арттыруға мүмкіндік береді. Бұл ретте, дискіге қолжетімділік операциясын есептеу және сервердің бір жүйесінде деректерді өңдеудің орындалуы есебінен, осы сұраныстар жұмыс станциясында өңделген жағдайға қарағанда, сервер сұраныстарды іздестіру мен өңдеуді біршама жылдам жүзеге асырады.

Деректерді басқару бағдарламасы

Жұмыс станциясы

Жұмыс станциясының сұраныстарын беру бағдарламасы

Деректер қорының сервері        Жұмыс станциясы

Ірі сыйымдылықтағы дискілік жадының жоғары жылдамдықтағы сенімді        механизмдерімен        және        мұрағаттаудың        сенімді        жүйесімен жабдықталған қуатты компьютер сервер бола алады, оның жұмысы көп міндетті көп қолданылатын операциялық жүйені (ОЖ) басқару арқылы жүзеге асырылуы тиіс.

Өңделетін деректердің көлемі біршама болатын жағдайда, ақпаратты сақтау мен шұғыл іздестіруді ұйымдастыру проблемасы, ағылшын тіліндегі әдебиеттерде көбінесе data іn jaіl, немесе «түрмедегі деректер» деп аталатын жағдайға алып келді. Басқа сөзбен айтатын болсақ, ақпарат бар, бірақ ол талдаушылар мен басшыларға қолжетімді емес. Аталған проблеманы шешудің маңыздылығы 1980 жылдардың ортасында

«деректер қоймасы » түсінігінің пайда болуына алып келді — ДҚ (Data Warehouse — DW) — пәндік-бағдарланған, уақытқа және басқарушы шешімдерді қабылдау процесін қолдауға арналған деректерді өзгерілмейтін жинауға байланған.

Деректер қоймасы

Деректер қоры кәсіпорындарда (компанияларда, холдингіде және т.т.) қолданылатын әртүрлі есепке алу жүйелерінен алынған шұғыл деректердің негізінде құралады.

Бизнес-процестерді автоматтандыруға емес, шешім қабылдау үшін ақпаратты мазмұнды талдауға жұмылдырылған.Осы қасиет тарихи деректерді сақтау мен жылдам қолжеткізудің болдырмайтын, деректерді енгізу мен өзгертуге жұмсалатын шығынды оңтайландыратындай түрде ұйымдастырылатын деректерді өңдеудің шұғыл жүйелерінен ерекшеленетін, қорды жасау архитектурасын және деректер моделін жобалау принциптерін анықтайды. Деректер қоймасы бірыңғай ақпараттық кеңістікте барлық талап етілетін уақыт аралығындағы ақпараттан тұрады, ол трендіні, маусымдық тәуелділіктерді және басқа маңызды талдау тәуелділіктері мен көрсеткіштерін анықтауға мүмкіндік береді. ДҚ салу мақсаты әртүрлі көздерден алынатын шұғыл деректерді кіріктіру, маңызды ету және келісу болып табылады. Талдамалы жүйелерде бірыңғай ақпарат қорын пайдалану қажеттілігі анық. Біл бірінші кезекте ШҚҚЖ жатады, онда талдаушылар көптеген

деректерді өңдеу жүйелерінен (ДӨЖ) байланыс арналары бойынша жиналған ақпаратты қолданады. ДӨЖ деректер жиналады, сақталады және белгіленген мерзімге жеткенде түсіріледі, бұл ретте әртүрлі ДӨЖ деректері бір-бірімен келісілуі мүмкін емес, олар туралы ақпарат әртүрлі құрылымдалуы мүмкін, оның нақтылығы дәрежесін анықтау біршама күрделі болады. Алдын ала өңдеусіз ДӨЖ алынған мұрағат деректерін  ДҚ пайдалану дұрыс емес.

бірыңғай анықтамалығы негізінде әртүрлі ДӨЖ кіріктірілуі жүзеге асырылады, яғни әрбір жаңа сұраныс бойынша әртүрлі ДӨЖ деректерді серпінді түсіру, оларды келісу, агрегациялау мен қолданушыға трансформациялау болжанады. Метадеректер — ақпараттың құрылымы, орналастырылуы және трансформациялануы туралы ақпаратты екі класқа бөлуге болады: ДҚ салу кезінде метадеректерді орталықтандыру принципін қолдану қажет, ол жеткілікті күрделі. Мысалы, техникалық метадеректерде дереккөздер және олардың құрылымы, деректер ағыны мен асыра жүктеу процестерін сипаттау туралы ақпарат болуы тиіс. Егерде алғашқы екі жинақта әдетте АЖ-мен бірге жеткізілетін болса, онда екіншісінде, әдетте, ДҚ құру жобасы аясында құрылады және деректерді асыра жүктеу

серверінде орналастырылады.

ДҚ қойылатын негізгі талаптар, қажет болғанымен, шұғылдық емес, ал ақпараттың нақтылығы, оны деректерді келусушіліксіз қамтамасыз ету мүмкін емес. Әртүрлі ДӨЖ бір сұранысқа бәрқатар себептер бойынша әртүрлі жауаптар бере алады: ДҚ жасау міндеті жеткілікті күрделі, көбінесе оның шешімі, ДБ жүйесінің гетерогенді қоймасының болуы күрделігінен өзге, бірқатар проблемаларына байланысты. Бірыңғай АЖ бөлінген шешімнен тұратын жағдайда, ақпаратты операциялық өңдеу жүретін, компьютерлік желі тораптарын, деректер талдауы орындалатын тораптан физикалық бөлген дұрыс. АТ саласындағы дайындалмаған қолданушылардың метадеректерді қолдануы, қатардағы қолданушыны дайындау деңгейіне сәйкес келуі тиіс, оларды берудің тиісті құралдарына қойылатын талаптарды анықтайды. Автоматтандырылған талдау жүйесінің және ДҚ қолданылатын ШҚҚЖ қалыпты жұмысын қамтамасыз ету үшін, деректердің құрылымы мен өзара байланысынан өзге:

Бірыңғай ДҚ құру деректерді статистикалық өңдеу технологиясын пайдалануды: тақырыптық айдарға алдын ала талдау жүргізу, құрамы мен құрылымын анықтауды болжайды (3.3-сурет). Алдын ала талдаудың бастапқы кезеңі – ақпарат үлгісі бойынша біртекті деректері мен топтастырылған топты бөлу. Егерде қазіргі уақытта бар деректерді талдау технологиясының талдамалы мүмкіндіктерін ұлғайту бойынша үлестіру, онда тізім

келесідей болады:

Бөлінген деректерді шұғыл талдау технологиясы (OLАP-технология), осы тізімде орташа жағдайды иемдене отырып, автоматтандырылған талдамалы жүйелер мен ШҚҚЖ барынша таралған. Осы технология қамтамасыз етеді:

Бизнестегі шешім қабылдауды қолдау үшін талдамалық қосымшалар түпкілікті қолданушы үшін әзірленген деректер моделіне негізделеді.

OLАP-технологияны қолданатын бағдарламалық өнімдер (БӨ), талдау үшін оңтайландырылған деректерді ұсуну моделін, осы деректерге қарапайым және интуитивті түсінікті қолжетімділік құралдарымен үйлестіреді. Талдамалық ақпаратты жеткізушілер (маркетингілік, қаржылық және басқа талдаушылар) болжау және жоспарлау міндеттерін шешу көмегі кезіндегі үрдіс пен айрықша жағдайды табады, «егерде» моделін жасайды. Пайдаланушылар – әртүрлі деңгейдегі басшылар мен менеджерлер – мысалы, шаруашылық қызмет мәселелеріне жауап бере алатын интерактивті есептерді, диаграммаларды жасайды (келесі тоқсанда өңірдегі тасымалдауға келісімшарттардың көлемі қалай болжануда немесе ПС аталған түрі бойынша алдағы жылдары тасымалдау көлемі қаншалықты өседі және т.т.).

OLAP-технологияның негізгі жетістіктеріне жатады: сұранысқа жауап беру уақыты, OLTP-технологияны қолдану кезіндегі қарағанда, біршама қосымша. ДҚБЖ таңдау кезінде, ДҚ желісінде жұмыс істеу жылдамдығы жабдықтың аппараттық мүмкіндіктеріне ғана тәуелді емес, сонымен қатар біршама дәрежеде БҚ тәуелді екенін есте сақтаған дұрыс. Классикалық желілік технологияда ДҚ серверде позицияланады. Бағдарламалар желі бойынша ДҚ жүгіне отырып, жұмыс станцияларында орындалады. Деректермен жұмысты жеделдету үшін индекстер деп аталатында құрылады. ДБ жергілікті жұмыс кезінде ерекше проблемалар туындамайды. Алайда, бірнеше қолданушылар біруақытта желі бойынша жазбаға жүгінуге тырысқан кезде, қиыншылықтар туындайды. Осы технологияның аясында бір немесе одан көп пайдаланушылар бір деректерді операциялай отырып, транзакцияны біруақытта орындай алмайды. Қолданбалы БҚ жұмыс кезінде, қоймадан тауарды босату одан әрі автомобильді жүктей отырып автоматтандырылған кезде, екі қолданушы, аталған жағдайда әртүрлі автомобильдерді түсіретін қоймашылар, қоймадан бір және аталған тауарды шығынға жазуға тырысады. Бірінші қолданушы «Тауардың қалдығы» жолын бұғаттаған және ол жазбаны аяқтағанға дейін, қалған қолданушылар күтулері тиіс. Қолданушылардың біреуінің жұмысында қате туындаған кезде (комьютерді қоректендірудің

іркілісі, бағдарламаның авариялық аяқталуы және т.т.) барлық қалғандарына жұмысты аяқтауға және әкімгер бүлінген индекс файлдарын қалпына келгенше дейін күтуге тура келеді (ең болмағанда – ДБ өзін). Базаның өзі және индекстер кезеңді файлдар болып табылатындықтан, деректердің ірі көлемі кезінде олармен жасалатын операциялар баяу орындалады. Сервер-клиенті технологиясының келуіне қарай жағдай біршама жақсарды. Үлестіретін жүйелер құрылатын болды. ДБ заманауи серверлері (Oracle, Sybase, Іnformіx, Іnterbase, және басқ.) сервердің жүктемесінің бөлігін көтеруге қабілетті. Осылайша, бағдарламаның клиенттік бөлігінен, сондай-ақ оқиғаға реакция ретінде серверліктен іске қосылатын сақталатын рәсімдердің орындалуы мүмкін. Алайда, пайдаланушылық параметрлердің жақсаруына қарамастан, желілік трафиктің кемуі мағыналы емес. Мысалы, ақпараттың біршама көлемін өңдеу қажет болатын болса, онда клиенттік бөлімге жеткілікті көп деректер беру қажет болады. Онымен қоса, барлық бағдарламалар жеткілікті қуатты жұмыс станцияларында орындалуы тиіс. Осы проблеманың қазіргі проблемасы – барлық математикалық өңдеулерді орталық компьютерлерге беру, онда клиенттерде тек қана деректерді енгізу мен кескіндеу ғана қалады.

3.2.

3.2.1.

Автомобиль көлігінде басқарудың автоматтандырылған жүйесінің техникалық құралдары кешенінің мақсаты мен құрылымы Қоғамды және бизнесті ақпараттандыру үшін бағдарламалық- апараттық құралдардың кең спектрі, соның ішінде ЕТ және байланыс құралдары қажет. Әртүрлі техникалық құралдар адамның үш қабылдау сезімдерін (есту, сезу, көру) барынша пайдалана отырып, статика мен динамикада ақпараттың үш негізгі түрлерін (сөйлеу, баспа мәтіні, кесте)

қабылдау мен беруді қамтамасыз етеді.

Ақпараттың әртүрлі адам-машина кіріс және шығыс ағындарын келісуді қамтамасыз ететін арбиған құрылғыларға қатысты байланысты (электронды планшет пен таблоны қоса, дисплей, пернетақта, тінтуір, джойстик, басқа да манипуляторлар мен басқалары). Техникалық байланыс құралдары сыртқы іскери ортада ақпараттың берілуін қамтамасыз етеді. Бұл ретте, байланыс жүйесінде таза байланыс құрылғылары ғана емес, сонымен қатар ақпараттық-коммуникациялық компьютерлер қолданылады. Кәсіпорында кәсіпкерліктің ауқымы мен ерекшеліктеріне қарай ақпаратты сақтау мен өңдеу үшін бірден бастап бірнеше мыңдаған компьютерлер қолданылуы мүмкін. Жүйелік позицияда корпоративтік желі қолданушылардың жұмысын қарастыра отырып, пирамиданың өзара әрекет ететін қабаттарын функционалды-бағдарланған ұсыну бойынша тәсіл ұсынылады (3.4-сур.). Оның негізінде ақпаратты сақтау мен өңдеу орталықтары ретінде қаралатын құрылғының қабаты жатыр. Көлік қосымша жүйесі өзара әрекет ететін құрылғылар арасында ақпараттық пакеттердің сенімді берілуін қамтамасыз етеді.

Жоғарыда қосымшалардың жұмысын ұйымдастыратын және көлік

жүйесін қолдана отырып, нақты құрылғының ресурстарын жалпы пайдалануға ұсынатын желілік ОЖ қабаты жұмыс істейді. ОЖ үстінде әртүрлі бағдарламалық қосымшалар жұмыс істейді. Әдетте ДҚБЖ корпоративтік ақпаратпен жұмысты қамтамасыз етудегі ерекше роліне байланысты корпоративтік желінің жеке қабатына бөледі. Келесі деңгейде жүйелі сервистер жұмыс істейді, ДҚБЖ функционалының көмегімен түпкілікті қолданушыларға қолайлы нысанда ДБ мен ДҚ ақпарат береді, сондай-ақ ақпаратты өңдеудің кейбір жалпы рәсімдерін орындайды. Осы сервистерге World Wіde Web (WWW) қызметі, электронды пошта жүйесі, ұжымдық жұмыс жүйесі және басқалары да жатады. Корпоративтік желінің көлік жүйесі бірқатар қосымша жүйелер мен элементтерден тұрады: корпорацияның жергілікті және ғаламдық желілері, олар өз кезегінде өндірістік кәсіпорыннның перифериялық қосымша желілерінен және осы қосымша желілерді байланыстыратын магистральдардан тұрады (3.5-сур.). Жекелеген жергілікті желілерді біріктіретін ғаламдық желі, әдетте жергілікті желінің ғаламдыққа қолжеткізу арналары бар жоғары жылдамдықтағы магистральдармен және барынша төмеңгі жылдамдықтағы магистральдармен иерархиялық құрылымнан тұрады. Қазіргі уақытта барынша жиі деректерді беру арналарының өткізу қабілетіне көтеріңкі талаптар туындайды. 1990 жылдардың басында Ethernet/Іnternet арналарының жеткіліксіз өткізу қабілеті байқалатын болды. Әліпбилі-цифрлық деректермен қатар желілер бойынша графикалық, дыбыстық және бейне деректер беріле бастады. Тіпті мультимедиялық ақпаратпен жұмыс істейтін, бірнеше дербес компьютерлердің өзі 10 Мбит/с өткізу қабілетімен желінің сегментін асыра жүктей алады. Ethernet негізіндегі хаттама өткізу қабілеті 30...40 Мбит/с қарағанда ұтымды болып табылмайды. 100 Мбит/с биттік жылдамдықта жұмыс істейтін, FDDІ бірінші жоғары жылдамдықтағы жергілікті желі хаттамасы әзірленді және қолданыла бастады. FDDІ сегменттерінің құны жеткілікті жоғары болып табылады, сондықтан да FDDІ хаттамасы негізінен ірі жергілікті желі магистральдарын салу және кәсіпорынның орталықтандырылған серверлерін қосу үшін қолданылды. Ethernet сегменттерінің FDDІ сегменттерімен байланысы үшін

Бірнеше сегменттер (коммутаторлар қолданған жағдайда) немесе қосалқы желілер (бағдарлауыштар немесе бағдарлауға қабілетті коммутаторлар қолданған жағдайда) бар болған жағдайда жергілікті желіні салу схемасы, желілік жабдық пен желілік коммутатордың

өндірушілері тырысатын схемалардың бейнесі болып табылады. Әрбір сегментте немесе қосалқы желіде желінің аталған сегментінде жұмыс істейтін қолданушыларға қажет, өткізу қабілетіне тәуелді екі хаттаманың біреуі қолданылады.

Функционалдық-аумақтық белгісі бойынша жіктемені орындай отырып, желіні үш негізгі түрге бөлу қабылданған: Ақпараттық жүйелер, мұнда деректерді беру құралы бір компанияға (кәсіпорынға) жатады және тек осы компанияның қажеттілігі үшін қолданылады, оларды кәсіпорын ауқымындағы желілері немесе

корпоративтік желілер (Enterprіse Network) деп атау қабылданған. Өндірістік кәсіпорындардың жұмысын автоматтандыру үшін MAP/TOP хаттамалары базасындағы жүйелер қолданылады:

3.2.2        Ақпараттық-телекоммуникациялық инфрақұрылым, есептеу желілері Бір-бірімен арнайы аппаратураның көмегімен байланысқан және мамандандырылған БҚ басқаруындағы компьютерлер тобы, кәсіпорын (ұйым) шегінде деректердің алмасуын қамтамасыз етеді,

деп аталатын құрылғы қажет . заманауи желілік адаптерлер 10... 100 Мбит/с жылдамдықта ақпаратты беруді қамтамасыз етеді. Бір бірінен барынша елеулі қашықтықта (әртүрлі қалалардағ мемлекеттерде) орналасқан компьютерлерді біріктірген кезде, ғаламдық желі туралы айтады. Қазіргі уақытта ЖЕЖ әлемдік ауқымды Интернет желісіне қосу  үрдісі байқалады. Жаһандану кезеңінде деректерді берудің барынша жалпы физикалық арнасы стационарлық телефон байланысы желілері бойынша арна болып табылады. Компьютерді телефон желісіне қосуға қажет құрылғы

модем деп аталады. Аталған жағдайда деректерді беру жылдамдығы, ЖЕЖ сегменттеріне қарағанда аз және байланыс арнасы мен модемнің түріне қарай мағыналы тәуелділікте тұр. Деректерді шапшаң беру үшін

телефонның интегралды қызмет көрсететін цифрлық желілері (ІSDN), тар жолақты және шудың көтеріңкі деңгейіне ие ұқсас желі арналарына қарағанда барынша жоғары дәрежеге келеді. Кәсіпорыннның ірі ЖЕЖ үшін магистралды іске асыру технологиясын таңдау, Ethernet, TokenRіng, FDDІ, FastEthernet тәрізді, төмеңгі деңгейдегі қолданылатын хаттамалармен анықталады және желіде қолданылатын коммуникациялық жабдық үлгілеріне мағыналы әсер етеді.

Магистраль

Желі бойынша деректерді беру белгілі ережелермен реттеледі.

Кейбір функцияларды атқаратын және қандай да болмасын деңгейдегі құрамға кіретін ашық жүйе бөлшектерінің өзара әрекеті жүзеге асырылатын ереже,

Компьютерлер арасында деректерді беру көп қадамды орындауды талап етеді. Мысалы, бір компьютерден екіншісіне файл беру үшін, файлды бірнеше бөлшектерге бөлу қажет, одан кейін осы бөліктерді белгілі түрде топтастыру қажет (3.6-сур.). Техникалық егжей-тегжейлігіне үңілмей ақ, мұндай желінің жұмысын келесі түрде көруге болады: желідегі әрбір компьютер орнақ арнаны бақылайды. Егерде ағымдағы хабар оған бағытталса, онда ол оны қабылдайды, егерде ол бірнәрсені беру керек болса, онда арна босатылады және хабарды бастайды. Пакеттерді беруге тырысу соқтығысқан жағдайда, ортақ арна бос болмаған жағдайда, бір компьютер басқаларын озып шықпағанша, онда белгілі уақыт аралығынан соң деректерді беруге тырысу қайта орындалады, ал ортақ арнаны басып алып, ол толық жылдамдықта жұмыс істей отырып, оны тұтастай пайдаланады. Желінің аталған түрі Ethernet деп аталады.

Файл қабылдайтын компьютер, құрылғы топтары бір-бірімен қалай ұйымдастырылғаны және байланысқаны туралы қосымша ақпарат, сондай-ақ синхрондау әдісі туралы ақпарат, деректерді беруге байланысты, қатені түзетуге мүмкіндік беретін ақпарат және т.т. ақпараттар алуы тиіс. Бұл процесс әдетте қадамдарға бөлінеді және әрбір қадам өздерінің ережелеріне сәйкес – өздерінің хаттамаларымен орындалады. ЖЕЖ жұмыс істей отырып, қолданушылар бір-біріне мәтіндік хабарлама жібере алады, желінің басқа компьютерлеріндегі жергілікті желілердегі файлдарға қолжетімділік алу, желінің басқа құрылғыларын (ресурстарын) қолдана алады. Желінің басқа компьютеріне қосылған принтерді пайдалану мысал бола алады. Хаттамадан өзге, магистральдың ұтымды құрылымын таңдау қажет, ол кабель жүйесі құрылымының негізіне салынады, оның құны желінің барлық құнының 15% және одан астамын құра алады. Магистральдың ұтымды құрылымы трафик (өткізу қабілеті, кідіріс, жауапты қосымшалар үшін басымдылықтар) пен құнын беру сапасының арасындағы ымыраны қамтамасыз етуі тиіс. Магистраль құрылымына байланыс желісінің максималды ұзындығын, резервтік арналарды пайдалану мүмкіндігін, кабель түрлерін және т.т. анықтайтын таңдалған технология маңызды әсер етеді. Өйткені ірі желінің магистралы қосалқы желілер арасындағы трафикті сүзетін және қайта тарататын, белсенді коммуникациялық жабдық (коммутаторлар мен бағдарлауыштар) негізінде дерлік үнемі салынады, ұтымды құрылым түсінігіне белсенді жабдықты таңдау кіреді. Бұл ретте, мәселе белгілі өндірушінің жабдығының белгілі моделін таңдаудан тұрған жоқ, мәселе қосалқы желілерді біріктіру және қажет емес желіаралық трафиктен кедергі белгілеу бойынша осы жабдықтың жұмыс режимін және жабдық түрін (бағдарлауыш, коммутатор) таңдауда болып тұр. Қазіргі уақытта стандарттыдан ерекшеленетін коммутаторлар мен бағдарлауыштартардың жұмысының бірнеше режимдері бар: коммутаторлармен виртуалды желі жасау, деректердің ұзақмерзімді ағындары үшін жеделдетілген бағдарлауыш және кейбір басқалары. Осы режимдер, заманауи желілердің магистральдарындағы жұмыс үшін барынша пайдалы, әрбір өндіруші өзінше іске асырады, дегенмен стандарттау бойынша жұмыстар жүруде, ал кейбір тәсілдер мен алгоритмдер стандартты іске асыруға ие. ЖЕЖ әртүрлі сегменттерінде деректер ағынының қарқындылығы біршама ерекшеленеді. Одан туындайтыны, сегменттерге және қосалқы желілерге оларға талап етілетін өткізу қабілетін ұсынатын экономикалық шешімге қажеттілік бар.

Ethernet технологиясы бойынша желілік хаттаманы іске асыру жеткілікті төменгі құнға ие, желінің коммуникациялық жабдығы бір-екі бағдарлауыштардан, коаксиальды кабельден және желілік адаптерден тұрады, оның құны олар орнатылатын компьютерлер құнымен салыстырғанда жоғары емес. Қолданушылар ағымдағы сәтте қуатты клиенттік станцияларда жұмыс істей отырып, аудио және бейнефрагменттерді беруді, мультимедиялық қосымшаларды таратуды орындай отырып, желінің өткізу қабілетінің жетіспеушілігін сезіне бастады. Ол одан әрі RІSC-, сондай-ақ Іntel- процессорлары ретінде құрылған серверлерден көрінеді. Осы саладағы негізгі шешім әртүрлі қосалқы желілерде жұмыс істейтін бірнеше желілік адаптерлерді қолдану болып табылады. ЖЕЖ салудың барынша жетілдірілген схемасы екі қолжетімді жылдамдыққа емес, желі компьютерлері үшін жылдамдықтардың барынша түбірлі иерархиялық желілеріне сүйенуі тиіс. Онда компьютерлердің сегментке біріктірілген, әрбір тобының және әрбір жекелеген компьютердің қажеттіліктерін барынша анық және аз шығынмен ескеруге болады. Желінің сегменттері арасындағы арна жұмыстарының жылдамдықтарын келісу үшін, бірақ сегменттен сегментке деректерді беруды ұйымдастыратын шоғылануларды емес, пакеттерді буферлейтін – коммутаторлар мен бағдарлауыштармен траифкті өңдейтін құрылғыны қолдану қажет. Заманауи қосымшалармен құрылатын трафиктің үлгісін талдау, олар үшін қызмет көрсету сапасы әртүрлі мағынадан тұратын және әртүрлі параметрлермен сипатталатын, абоненттердің негізгі бірнеше үлгілері үшін бөлуге мүмкіндік берді. Тұрақты битті жылдамдықтағы нақты уақыт трафигі әдетте тұрақты өту жолағын ұсынуды талап етеді, мұндағы қызмет көрсету сапасы түсінігіне ұсынылатын өткізу қабілетінің шамасы ғана емес, сонымен қатар, әрбір пакетті беру кідірісінің шамасы – әдетте кідірудің орташа уақыты мен оның түрленулерінің шамасы кіреді. Егерде компьютерлік трафик лүпілді сипатқа ие болатын болса және нақты уақыт трафигі болып табылатын болса, онда әдетте өткізу қабілетінің параметрлерін қамтамасыз ету жеткілікті, ал кідіріс шамалары туралы ойланбауға болады. Қосымшаның деректерді беруінің орташа жылдамдығын және қарқындылықтың максималды түсуін дәл бағалау жағдайы үшін, қызмет көрсету сапасы түсінігінің – жеткілікті ұзақ уақыт аралығы ішінде желімен абонентке берілетін өткізу қабілетінің жоғары және төмеңгі шегі ретінде жеңілдетілген түсініктемесін қолданады.

Модем көмегімен телефон желісі бойынша қосу жүргізілген кезде, желінің абоненттері белгілі қолайсыздықтарды басынан кешірді. Тұрақты өткізу қабілетіне ие арна айқын лүпіл кезінде трафикті жақсы бере алмайды. Мұндай жағдай арна коммутациясымен, соның ішінде интегралды қызмет көрсетудің цифрлық желісімен желіні пайдалану кезінде сақталады (ІSDN). Компьютерлік трафик (2 Мбит/с дейін) телефонмен, факс трафигімен, телетекст қызметімен және басқа қызмет трафиктерімен қатар берілуі тиіс. Желі топологиясының үш базалық схемасын қарастырайық (компьютерлерді желіге біріктіру): «ортақ шина», «сақина», «жұлдыз». «Ортақ шина» топологиясы (3.7-сур.) барлық компьютер желілері қосылған бір кабельді қолдануды болжайжы. Кабель шетіне арнайы тығындарды — терминаторды қояды. «Сақина» топологиясы (3.8-сур.) деректер бір компьютерден екіншісіне эстафета бойынша беріледі. Бұл жағдайда компьютерлер кезеңмен бірігеді, бірақ терминаторларға қажеттілік болмайды, өйткені кабель тұйық. Алайда кабельдің алшақтығы барлық желінің жұмысының тоқтауына алып келеді.

«Жұлдыз» топологиясы (3.9-сур.) әрбір компьютердің біріктіретін құрылғыға жекелеген кабель көмегімен қосылуы болжайды.

Желінің мұндай тополгиясы кезінде кабельдің шығыны алдыңғы екі нұсқаларға қарағанда біршама жоғары. Алайда ол үлкен сенімділікті қамтамасыз етеді, өйткені бір тізбектің алшақтауы тек қана бір компьютермен ақпарат алмасудың бұзылуына алып келеді. Деректермен жұмыс істеу кезінде бірінші орынға сенімділік қойылады, сондықтан да мұндай конфигурация үлкен шығындарына қарамастан жеткілікті танымал. Әртүрлі топологияларды пайдалана отырып орындалған бірнеше ЖЕЖ, бірыңғай желіге біріктіруге болады. Әртүрлі құрамдастырылған топологиялар қолданылады, мысалы, «шина—жұлдыз» немесе

«сақина—жұлдыз».

Ғимарат масштабы (немесе кампус) жергілікті желісінің деректерін берудің көлік жүйесін жобалау кезінде белсенді коммуникациялық жабдықтың әртүрлі түрлерін қолданады – күрделі иерархиялық құрылымға біріктірілген қайталағыштар, концентраторлар, коммутаторлар мен бағдарлауыштар (3.10-сур.). Алайда, желінің сегменттері мен тораптарын біріктіру анық жеткіліксіз, ЖЕЖ тораптарының арасында сенімді және икемді кедергілер құру үшін бағдарлауыштарды қолдану қажет. Коммутаторлар жаңа механизмін – технологиясын біріктіру-ажырату проблемаларын шешуге, ажыратқыштардың физикалық қайта коммутациялауын қолданбастан, басқа бағдарламалық жолға бір сегменттен екіншісіне қолданушыларды «ауыстыруға» мүмкіндік беретін, виртуалды желілер технологиясын (VіrtualLAN, VLAN) немесе виртуалды сегменттер технологиясын енгізді. Осылайша, коммутаторлар олар пайдаланылған, жергілікті желіні ғаламдықпен біріктіру үшін периферияға, желі орталығынан бағдарлауыштарды ығыстырды, өйткені коммутатордың бір портына есептелген баға/өнімділік көрсетқосымша, берілетін трафикке белсенді әсер ету бойынша коммутаторлардың функционалды мүмкіндіктерінің бағдарлауыштарына жақындау кезінде әлдеқайда төмен болды.

Ethernet сымсыз аналогына, Radіo-Ethernet деп аталатын жақында әзірленген стандарт жатады. Көптеген сымсыз ЖЕЖ лицензияланбайтын радиоқұрылғылар үшін арнайы бөлінген, 2,4 ГГц жиілікті диапазонын қолданады. Cіsco Aіronet сымсыз желінің кедергіден қорғалуын арттыру үшін, өнеркәсіптік және табиғи көздерден кедергінің зиянды әсерін кемітуге мүмкіндік беретін, спектрі жайылған радиотолқынды беру технологиясын қолданады (DSSS). Стандарттау жөніндегі халықаралық ұйым (ІSO) ашық жүйе архитектурасының тұжырырымдамасын, халықаралық стандарттарды әзірлеу кезінде қолданылатын – эталонды модельді шығарды. Осы модельдің негізінде есептеу желісі , көптеген әртүрлі аппараттық және бағдарламалық құралдардан тұратын, бөлінген есептеу ортасы ретінде шығады. Аталған орта тігінен логикалық деңгейлер қатарында ұсынылады, олардың әрқайсысына желінің бір тапсырмасы жүктелген (3.11-сур.). Көлдеңенінен ақпараттық-есептеу ортасы ашық жүйе құрылымының талаптары мен стандарттарына жауап беретін жергілікті желілерге (ашық жүйелерге) бөлінеді.

Желінің құрылғылары арасындағы әртүрлі деңгейдегі алмасу

әртүрлі бірліктік порциялармен: биттар, кадрлар, пакеттер, сеанстар мен қолданушылық хабарламалармен жүреді. Хабарламаны мультиплексирлеу байланыстың бірнеше желілері бойынша біруақытта хабарлама беруге, ал қосылыстарды мультиплексирлеу – әртүрлі қосылыстар (көліктік деңгей) үшін бірнеше хабарламаларды бір алғышартпен беруге мүмкіндік береді.

Ұсынылған деректер форматы келесі белгілері бойынша ерекшеленуі мүмкін: Компрессия, немесе қаптама, деректер деректердің беру уақытын қысқартады. Берілетін ақпараты кодтау оны қармаудан қорғауды қамтамасыз етеді .

А абоненттік жүйесі        В абоненттік жүйесі

Ғаламдық желідегі ЖЕЖ арасындағы байланыс көпірлер

арқылы жүзеге асырылады. Көпір әдетте, өзара әрекет етудің бірдей хаттамасын, хабар ортасының бірдей үлгісін және мекенжайдың бірдей құрылымын қолданатын, екі желі арасындағы байланыс ретінде анықталады (3.12-сур.).

Көпірлер

Біріктірілген көпір көпір ретінде де, жұмыс станциясы ретінде де біруақытта қызмет ете алады. Біріктірілген көпірді қолдану артықшылығы – жабдықты сатып алу шығасыларын төмендету. Алайда қолданбалы бағдарламаның жұмысындағы іркіліс екі желі арасындағы, сондай-ақ көпір арқылы файлдық сервермен байланысқан жұмыс станцияларының жұмыс сеанстарын алшақтықты үзеді. Корпоративтік желіні салу кезінде кейде телефон арналары қолданылады, бірақ мұндай коммутацияланатын желілер сенімді емес,

бөлінген байланыс желісін жалға алу өте қымбат, ал мұндай арнаның тиімділігі жоғары емес. Бұрын бір желіде 4 096 дейінгі виртуалды байланыс арналарын ұйымдастыруға мүмкіндік беретін, Х.25 хаттамасын қолдануды ұтымды таңдау деп есептеген. Ресей Федерациясының жалпыға қолжетімді ғаламдық желілері (SprіntNet, Іnfotel, Pochet және басқ.) Х.25 базасында салынды. Одан әрі даму Х.25 — Frame Relay, сондай-ақ АТМ үлгісіндегі жаңа хаттамалар. Егерде Ethernet және TokenRіng тексерілген технологиялар болып табылатын болса, онда ATM — салыстырмалы жаңа, бұл ретте желіні жобалаушылар елеулі бірретік күрделі салымдардың қажеттілігін жақсы түсінеді.

3.3.

Бағдарламалық құралдар деректерді өңдеуді қамтамасыз етеді және жалпы және қолданбалы БҚ және қамтамасыз етуді пайдалануға қажет құжаттардан – БҚ қолданушылардың нұсқаулығынан тұрады. Жалпы БҚ-ға ВТ пайдалану үшін сервисті көрсететін ОЖ, бағдарламалау жүйесі мен техникалық қызмет көрсету бағдарламалары, іркіліс кезінде қатені анықтау, бүлінген бағдарламалар мен деректерді қалпына келтіруді жатқызады. Компьютерлік индустрияның дамуымен бірге

«бағдарламалық        платформа»        (software-платформа)        және «бағдарламалық қамтамасыз ету» түсініктері енгізілген болатын. БҚ орындалатын функцияларына қарай екі ірі топқа бөлуге болады:

Жүйелік БҚ (ЖБҚ) — ол аппараттық құралдың «бағдарламалық қаптамасы», қалған бағдарламаларды жабдықпен тікелей өзара әрекеттен бөлуге және ақпараттық-есептеу жүйесінің ақпаратты аппаратты-техникалық құралдармен өңдеу процесін ұйымдастыруға арналған. Қолданбалы БҚ қолданушының белгілі міндеттерін шешуге арналған, ЖБҚ-ға ОЖ, ОЖ мүмкіндіктерін функционалды толықтыратын, әртүрлі сервистік құралдар, инструментальды құралдар

ДҚБЖ, бағдарламалау жүйесі, сараптама жүйесінің қаптамасы тәрізді бағдарламалар түрлері жатады. Интерфейстерді стандарттау қолданушы-маманның компьютермен үйлесімділігін қамтамасыз етеді, яғни компьютердің көмегімен деректердің ақпаратқа айналуы бойынша белгілі әрекеттерді (белгілі технологияны) орындау мүмкіндігі іске асырылған. Осылайша, ақпараттық-командалық орта өзімен бағдарламалық және ақпараттық қамтамасыз етудің жинақтығын және интерфейстің белгілі стандартын ұсынады.

Интерфейс

Қазіргі уақытта үш тіршілікке қабілетті және дамыған өнеркәсіптік графикалық интерфейстерді беру технологиялары бар: Тәжірибе бағдарламалық-аппараттық кешен эволюциясының осы құралдарды нақты қолданатын білім деңгейі мен біліктілікті арттыруға ұарай үздіксіз жүретінің көрсетеді. Бағдарламалық-аппараттық құралдың модульдігі - жүйенің эволюциялық дамуына апаратын кілт. АТ саласындағы халықаралық ұйымдар мен ірі фирмалар аппараттық және бағдарламалық интерфейстерді пайдалану мен әзірлеуді ұсынады. Техникалық құралдардың әртүрлілігі мен ОЖ платформа түсінігінің пайда болуына алып келді.

Платформа

Аппараттық платформаның негізі (hardware-платформы) — про- цессор. Процессордың түрі аппараттық құралдардың архитектурасын анықтайды, компьютердің үлгісі мен сипаттамасын анықтайды. ПК, жұмыс станциялары, шағын-компьютерлер, ірі компьютерлер мен суперкомпьютерлер үшін – аппараттық платформаның дамуының бірнеше бағыттары бар. Қазіргі уақытта басқарудың АТ қамтамасыз ету ІBM кеңінен ұсынылған - Іntel процессорларымен үйлесетін ПК. Одан өзге, ПК өндірушілерінің тағы бір маңызды өкілі Macіntosh маркалы

Тірі ағзаға ұқсас, кез-келген өнім (тауар немесе қызмет) өзінің ЖЦ ие (немесе, идеяның туу сәтінен бастап) және оның «өлімімен» немесе қолданудан алып тастаумен аяқталады. Бұл тұжырымдама біршама дамыды және БӨ құру процесін басқару кезінде барынша тиімді болып табылды. БӨ-нің жабылуы мүмкін, әрбір фазаның басы мен аяғы уақыт ішінде анықталуы мүмкін, ЖЦ ішінде оның тіршілігі барысында бірнеше фазаларды бөліп көрсетуге болады,

Зерттеу фазасы әзірлеу басшысы аталған өнімдегі қажеттілікті білген сәттен басталады. Осы фазада орындалатын жұмыс өнімге қойылатын талаптардың формалды талаптарын жоспарлаудан және осы тізбені дайындау жөніндегі күшті үйлестіруден тұрады.

Жүзеге асырылуын талдау фазасы зерттеу фазасының техникалық бөлігі болып табылады. Жұмыс практикалық бағалау мен жобаны іске асыру мүмкіндігін алу мақсатында болжанған өнімді зерттеуден тұрады.

Сондай-ақ:

БӨ әзірлеу бойынша жұмыстың жүзеге асушылығына талдау жүргізген соң көбінесе жиі тоқтатылады.

Құрылымдау фазасы әдетте кейбір алдын ала мақсаттар анықталған болғанда, жүзеге асырушылықты талдау фазасында басталады. Осы фазада әзірленген бағдарламалар алгоритмдері ресми ерекшеліктерде бекітіледі.

Бағдарламалау фазасы құрылымдау фазасында, БӨ жекелеген компоненттеріне қолжетімді негізгі компоненттеріне негізгі ерекшеліктер қолжетімді болған кезде басталады. Осы фаза БӨ түбегейлі ішкі құрылымдаудан, сондай-ақ бағдарламаны алгоритмдеу схемаларын жасаудан, бағдарламаларды құжаттандырудан, кодтаудан және ретке келтіруден тұрады.

Бағалау фазасы барлық компоненттер бірлескен және сыналған кезде басталады. Шығынды бағалау үшін бірнеше әдістерді қолдануға болады. Келісілмеген нәтижелер алынатын болса, онда осы келіспеушілікті жоюға қол эжеткізген дұрыс, ол үшін сараптамалық бағалау әдістері, алгоритмдік талдау әдісі, қадамдық талдау және т.т. қолданылады.

Қолдану фазасы БӨ АЖ берілген кезде басталады және әдетте 2 бастап 6 жылға дейін жалғасады. Қолдану фазасында персоналды оқыту, БӨ функционалдық мүмкіндіктерін енгізу, күйге келтіру, сүйемелдеу мен кеңейту орындалады. БӨ тұтынудан алынған кезде фаза анықталады. БӨ ЖЦ фазасын басқару функцияларына, яғни кез-келген кәсіплорынның (ұйымның) ұйымдық функцияларына байланыстыруға болады.

Жоспарлау тобы кәсіпорында (ұйымда) БӨ қажеттілігін анықтайды, оны іске асыру мүмкіндігін белгілейді және оның пайдаланудың соңына дейін бақылауды жүзеге асырады.

барлық аталған функцияларды, конфугурацияланған басқаруды, тарату мен әкімшілік қолдауды қамтамасыз ету үшін ЕТ құралдарын ұсынады.

Құжаттаманы шығару тобы қолданушыларды әртүрлі басшылықтар мен анықтамалық материалдармен қамтамасыз етеді.

Сынақ тобы БҚ ретінде, сондай-ақ қолданушыға бергенге дейінгі құжаттама ретінде әділ баға береді.

Қолдау тобы БӨ таралуын қолданушылардың оқуын, оның қолдану орнында орнатылуын және жекелеген топтар мен қолданушылардың арасындағы тұрақты байланысты қамтамасыз етеді.

Сүйемелдеу тобы қатенің түзетілуін және қолдану фазасындағы кейбір жақсартуларды қамтамасыз етеді. Барлық айтылғандар жаплы, сондай-ақ қолданбалы БҚ жатады. Қолданбалы БҚ АТ-ның әртүрлілігін анықтайды және жекелеген БӨ немесе БӨ-нің

қосымшалар деп аталатын пакеттерінен тұрады. Бірқатар қосымшаларды барлық қолданушылар қолдана алады, ал кейбір қосымшаларды қолдану жобалаушының біліктілігінің белгілі деңгейін талап етеді. Корпоративтік қосымшаларды құрудың стратегиялық проблемаларын қарастыра отырып, қосымшаның өзін емес, оған сәйкес қосымша құрылатын технологияны таңдау бәрінен маңызды. Ол қосымшалардың көп бөлігінің кәсіпорын қызметкерлерінің күшімен немесе басқа ұйымдардың күшімен, осы кәсіпорын үшін нақты

техникалық тапсырма бойынша құрылатындығына байланысты. Аталған кәсіпорынның қажеттілігіне күйге келтірілетін, дайын ірі қосымшаларды қолданған жағдайда, мысалы, SAPR/3, арнайы қосымша жасаумен салыстырғанда барынша сирек. Арнайы қосымшалар жиі түрлендіріледі, қосылады, қолданудан алынады, сондықтан да, оларды жасау технологиясының осындай қажеттілік туындаған кезде шапшаң әзірлеуді (мысалы, объектілік тәсіл негізінде) және шапшаң өзгеріс енгізуге жол беруі маңызды. Одан өзге, технологияның заманауи корпоративтік желінің барлық мүмкіндіктерін қолдана отырып, ақпаратты өңдеудің таратылған жүйесін салу мүмкіндігін береді. Интранет технологиясы бір уақытта таяудағы бірнеше жылға қосымшаларды жасаудың ең перспективалық технологиясы болып табылып, бұл талаптарды қанағаттандырады. Алайда Интранетті таңдау кезінде корпоративтік қосымшаларды құру үшін біршама проблема қалады, оларды стратегиялықққа жатқызуға болады, өйткені осы технологияны іске асырудың бірнеше нұсқасы бар: Mіcrosoft, Sun, ІBM, Netscape және басқалар. ЖЕЖ басқарудың заманауи бағдарламалық құралдары әртүрлі утилиттен тұрады, олардан басқару кешендері жинақталады. Әрбір утилита жекешеленген функцияны атқарады. Негізгі міндеттердің арасында, аталған БҚ, - олардың өнімділігі жоспарында серверлердің жұмысын бақылау, жүйелік БҚ мен желілік трафикті, пакеттер туралы статистикалық деректер беру, вирустардың болуын тексеру, ЖЕЖ бағдарламалық және аппараттық ресурстарын басқару, баспа кезегін басқару барынша жиі орындалады. ЖЕЖ басқарудың қолданбалы бағдарламасының бір пакетін екіншісінен ерекшелейтін негізгі ерекшеліктері тізбесіне жатқызуға болады:

Түпкілікті қорытындыда қосышалардың қасиетін қалған қабаттарға

және корпоративтік желінің қосымша жүйелеріне қойылатын талаптар анықталады. Сақталатын ақпараттың көлемі, олардың желі бойынша таралуы, трафиктің үлгісі мен қарқындылығы – барлық осы параметрлер, ДҚБЖ, ОЖ және коммуникациялық жабдықты таңдауға әсер етеді,қандай қосымшаның желіде жұмыс істейтіндігінің салдары болып табылады.

ЖБҚ негізгі компоненті — ОЖ — келесі функцияларды орындайды: Қазіргі уақытта соңғы функция кез-келген заманауи ОЖ үшін стандартты болып табылады. Соған қарамастан, оларды жіктеуді жүргізе отырып, аталған белгі бойынша екі топты бөлуге болады: Өздерінің функционалдық мүмкіндіктері бойынша барлық желілік ОЖ екі нақты айырмашылықтанатын класқа бөлінеді: бөлім (бөлімше) желілік ОЖ және корпоративтік желілік ОЖ. Оны қандай да болмасын кластағы қолданылатын ОЖ қатысты стратегиялық шешім қабылдау кезінде ескерген дұрыс.

кең шегіндегі мүмкіндіктерде көппроцессорлық және кластерлік платформаларды жақсы қолдауға негізделген. Ол үшін ОЖ бірнеше танымал әмбебап APІ қолдауы тиіс, олар мысалы, осы ортада ОЖ-ның Unіx, Wіndows, Lіnux, OS/2 қосымшаларында орындалуына мүмкіндік беруі тиіс. Осы қосымшалар тиімді орындалуы тиіс, одан

туындайтыны, аталған ОЖ көп тапсырмашылықты, мультипроцессорлықты және виртуалды жадыны ығысытыратын көпжіпті өңдеуді қолдауы тиіс. Маңыздылығы одан кем емес бірқатар сипаттамалар бар, оларды, мысалы, ОЖ тұрақтылық және қауіпсіздік дәрежесі тәрізді желілік ОЖ таңдау, қашықтатылған қолжетімділіктің бағдарламалық құралдарының болуы, гетерогенді ортада және т.т. жұмыс істеу қабілеті кезінде ескерген дұрыс. Желілік ОЖ қолданушылардың есептік жазбасында маңызды роль атқарады, ал есеп жазбасын өңдеу жүйесі қолданушыларды бір-бірінен, маңызды ОЖ компоненттерінен және желідегі қате жұмыстардан оқшаулайды. Сондықтан қолданушы тіркеу рәсімінен өткен соң ғана желілік ресурстармен жұмыс істей алады, онда жұмыс станциясын желіге қосу немесе тең құқықтарда немесе серверге клиент тәрізді қосу орындалады. Бір дәрежелі желіде кез-келген жұмыс станциясы кез-келген басқа және бірлесіп қолданылатын ресурстарға, парольмен қорғалмаған жағдайда қолжетімділікке ие. Мұндай желілерде қолданушының есеп жазбалары серверде емес, клиенттік (жергілікті) компьютерлерде болады. Mіcrosoft Networks клиенті ретінде тіркеу сондай-ақ станцияларды Wіndows NT (доменді қоса) желісіне қосу үшін қолданылады, мұндағы қолданушының есеп жазбасы серверде қолданылады. Бұл жағдайда әкімгер көрсеткен қолжетімділік құқығын сервердің әкімшісі белгілейді.екінші нұсқаны — NetWare Networks клиентін таңдау кезінде — машинаның Novell желісімен қосылуы белгіленеді, ал қолданушының есептік жазбасы тиісті серверде сақталады. Wіndows NT қолдана отырыпжелілік өзара іс-әрекетті қамтамасыз ету Unіx негізінде, әсіресе оның желілік қызметі мен ресурстарды басқарудың белгіленген механизмдерін іске асыруға қатысты салынған. Unіx жүйесінің қолданушыларының бірі барлық файлдарға толық бақылауға ие (суперқолданушы деп аталатын), ол әдетте root (тамыр) атауымен тіркеледі, ал ол үшін есептік жазба ОЖ инсталляциялау кезінде құрылады. Суперқолданушының есептік жазбасы Wіndows NT- дегі Admіnіstrator есептік жазбасына ұқсас. Әрбір қолданушыға белгілі құқықтар беріледі, оны ол User Manager утилитасының (немесе Wіndows NT Server жүйесінің User Manager for Domaіns) көмегімен есептік жазбану құру проесінде кеңейте немесе тарылта алады. Топтарға белгілі құқықтар беріледі және егерде топқа жаңа қолданушы қосылатын болса, онда топ ие болатын құқықтар мен рұқсаттар болады. Mіcrosoft Wіndows 2000/XP/Vіsta және Unіx қауіпсіздікті қамтамасыз етудің жеткілікті көптеген қоса салынған құралдары бар,

сондықтан да аталған ОЖ корпорациялар мен ұйымдардың жұмыс станциялары үшін орта ретінде жарамды. Дербес қалта компьютерлері үшін ОЖ жеке атап кеткен дұрыс (ҚДК). ҚДК үшін Pocket PC белгіленеді Mіcrosoft Wіndows Mobіle 6.0 / Mobіle 5.0 / Mobіle 2003 SE, ҚДК үшін Palm тұқымдасы — әртүрлі ОЖ, соның ішінде Motorola Dragonball EZ/VZ/і.MXL, Texas Іnstruments OMAP, Sony немесе Іntel XScale.

Математикалық қамту мәлім болған көптеген нұсқалардан оңтайлы немесе үздік нұсқаны автоматтандырылған іздестіру әдістерін қолдануға мүмкіндік береді. Тіпті егер математикалық тұжырымдама анық ұсынылатын болса, тікелей шешімге мағыналы жағдайлар кедергі келтіреді, оның бірі алдын ала деректемелі ақпараттың жетіспеушілігі болып табылады. Онда әрбір кезеңде (қадам, итерация) іріктеу талаптары нақтыланатындай түрде, іріктеу рәсімін салу мағынаға ие. Басқа проблема міндеттің көп экстремалдығы. Функцияның ғаламдық экстремумын іздестіру өзімен оңтайландыруды қиын міндеттерінің бірінен тұрады. Критериалды функциялардың бірін мақсатты рангіге бөлу есебінен параметрлерді оңтайландыру үнемі қалаған нәтижеге жеткізе бермейді. Бұл жағдайда критериалды шектеулерді ауыстыра отырып, рәсімдік декомпозицияны немесе кезеңді жетілдіру әдісін қолдануға болады. Іздестіру кеңістігінің біртекті болмауы және жоғары өлшемділігі тәсілді декомпозициялау қажеттілігіне алып келеді. Аталған факторларға, әдетте, мақсатты функцияның ауыспалы мен желілік еместілігінің дискреттілігі қосылады. Ауыспалылардың саны әдетте бірнеше мыңға жетеді, ол толық асып кетуді пайдалану мүмкіндігін болдырмайды. Шешім ретінде оның кесектік-желілік аппросимакциясымен және тапсырманы Гомори кесілетін жазықтығы әдісімен оның мақсатты функциясын ауыстыру әдісі қолданылуы мүмкін. Алайда Гомори алгоритмдерін қолдану мүмкіндігі, дұрыс кесікті құрудың белгілі қиыншылықтармен және жаңа шектеулер есебінен тапсырма өлшемділігінің шапшаң өсуімен үйлесетіндігімен шектеледі. Одан өзге, алынған шешім өзімен оңтайлы шешімнің аппроксимациясын білдіреді. «Тармақтар мен шекаралар» әдістері идеясына негізделген әдістерді қолдану, қаралатын тапсырманың ерекшеліктеріне мағыналы тәуелді, алынған көпшілікті тарамдану ережесі мен бағалауын есептеу

ережелерін жасауды талап етеді. Болжанған әдістер мен алгоритмдер есептеуге қатысты барынша нәтижелі, барлық жағдайларда тарамдалу мен бағалауды есептеудің тиімді ережесін алу сәтті болады. Өзгергіштің ірі санынан тұратын тапсырманы шешу кезінде жақын әдістердің алынуы, бірінші кезекте декомпозициялау және эвристикалық тәсілдердің әртүрлілігін қолдана отырып, бағытталған іздестіру әдісі кеңінен таралған. Сонымен қатар, асыра есептеудің мүмкін болатын нұсқаларының санын мағыналы қысқартатын және алынатын нұсқаларды бағалау процесін жеңілдететін жаңа эвристикалық рәсімдерді іздестіруді сақсатқа сай деп есептеуге болады. Бұдан туындайтыны, мұндай рәсімдер тапсырманың физикалық мағынасына және оны шешу ерекшеліктеріне негізделуі тиіс (3.13- сурет). Жүйелік бағдаламалау кезеңінде шешілетін тапсырманың үлкен көлемділігі мен күрделілігі, аусыпалылардың дискреттілігі, тиісті математикалық модельдер мен әдістерді жеткіліксіз өңдеу, сондай-ақ мақсатты функцияның көрсетқосымшан алу күрделілігі жаңа әдістер мен алгоритмдерді әзірлеу қажеттілігін анықтайды. Аталған жағдайда жалғыз мүмкіндік жүйелі бағдарламалау кезеңінде тапсырманы шешудің декомпозициялық тәсілі болып табылатынын көрсетеді. Декомпозициялық тәсілдің негізгі идеясы қалған басқарылатын параметрлердегі шектеулер кезінде басқарылатын параметрлердің бірі бойынша кезеңді оңтайландырудан тұрады.

Мысалы, АБЖ жоспарлауға декомпозицияланған тәсілді пайдалану жобалаушылардың тапсырмасын маңыналы қысқартуға мүмкіндік береді. Тапсырманың мұндай тәсілі кезінде, жеке тапсырмаларды кезекпен шешуді және олардың арасындағы байланысты қамтамасыз ететін, коммуникациялық қосалқы желілерді жобалау мен қолданушылар үшін есептеу ресурстарын тарату компонентті түсіру принципіне сәйкес шешіледі. Бұл ретте, алынған шешім субоңтайлы болып табылады. Мұндай шешім алудың күрделігі бір жағынан әлсіз құрамдастырылған бастапқы деректердің елеулі көлемімен анықталады және еқосымша жағынан, АБЖ жобалаудың ортақ тапсырмасын шешу кезінде оны қосымша тапсырмаларға бөлу әдістемесін қолдану, онда әрбір қосымша тапсырманы оңтайландыру

і , і

= 1, ...,

, барлық қосымша тапсырмалардың көпшілігінен, осы қосымша тапсырмалардан жасалған, S* тапсырмасын оңтайлы шешуге алып келеді. Егерде жеке тапсырмаларды шешу кезінде әмбебап математикалық әдістерді пайдалану принципиалды мүмкін болады, онда үйлестіру рәсімін әзірлеу әрбір нақты жүйені жобалау кезінде қажет. АБЖ қосымша жүйелерінің әрқайсысын жобалау кезінде алынатын, шешімді

үйлестіру мәселелері барынша күрделі және қазіргі уақытта жеткіліксіз толық өңделген. АБЖ синтезінің әдіснамасы, есептеу жұмыстарының кқһөлемі бойынша жеткілікті еңбекті көп қажет етеді, өзара байланысты қосымша тапсырмалардың қатарын жобалаудың ортақ тапсырмаларын бөлуден, ақпараттық алмастыруды белгілеу мен оларды орындау кезеңділігінен тұрады.

Көптеген

s

=   =   {Xj

j

j } а р қ ы л ы д а б ы л д а р д ы ң б а р л ы қ ж и н а қ т ы л ы ғ ы н б е л г і л е й м і з . Кейбір екі тапсырмаларды шешу үшін S j

және S

, жобалаудың бір объектісін құру

кезінде        шешіледі,        көптеген

1        2

көпшілігі бос емес болғанда, онда,

әдетте, ақпараттық байланыстардың келесі түрлерін бөліп көрсетеді:

байланыстар;

Негізгі қиындық сипаттаудың қараайымдылығы мен жобаланатын АБЖ көптеген сипаттамаларын есепке алу қажеттілігі арасында ымыраны табудан тұрады. Бұл пр облеманы шешу иерархиялық сипаттаманы пайдаланудан тұрады, оның барысында жүйе модельдер тұқымдастарын ұсынады, олардың әрқайсысы абстракцияның әртүрлі деңгейінде оның тәртібін сипаттайды.

Лу Оңтайландырылған параметрлерді таңдау (АБЖ орташа сипаттамалары мен кіріс ағындары динамикасының есебімен

жобалау)

Имитациялық модельдеу мен нәтижелерді талдау

АБЖ жобалаудың инженерлік деңгейі

Жүйені мұндай стратифицирленген сипаттаудың тиімділігі үшін мүмкіндігінше әртүрлі деңгейдегі модельдердің ірі тәуелділігі қажет. Бөлінген құрылымды АСУП қызметін кем дегенде үш деңгейде сипаттау мақсатқа сай: ұйымдық, логикалық және физикалық. Бұрын қаралған мән-жайлар АБЖ жобалау тапсырмасын салудың құрылымдық-рәсімдік схемасын пайдалануға алып келеді (3.14-сур.).

Жоғары деңгейдегі S

тапсырмада функциялауға қойылатын берілген талаптар кезінде, одан әрі АБЖ математикалық моделін құрылымдауға мүмкіндік беретін, АСУП салудың жалпы принциптерін анықтау қажет. Екінші деңгейдегі тапсырмада танымал кіріс әсерлер мен қызмет етудің жалпы принциптері жағдайында АБЖ оңтайлы параметрлерін синтездеу талап етіледі. Үшінші деңгейдегі тапсырмада АБЖ таңдалған параметрлерін, имитациялық модельдеу әдісін қолдана отырып, берілген өлшемге сәйкесталдау талап етіледі. Аталған жағдайда жобалаудың енгізілген процесстері түсінігі тапсырмаларды шешудің қатаң кезеңділігін және қабылданатын шешімдерді нақьтылау дәрежесін көрсетеді. Сыртқы байланыстар тек жобалаудың ортасын ғана көрсетеді, ол жалпы жағдайда АБЖ синтезі процесіне орнатылуы мүмкін. Осы тәсіл кепілді шешімдер әдісін іске асырады. Мазмұндалғандарды жинақтай келе, АБЖ жобалаудың жүйелік деңгейдегі тапсырмасының құрамын және олардың өзара байланысы беруге болады. Барлық тапсырмалар

олардың шешімдеру нәтижелерін және жобалау процесінің итерациялығын үйлестіруді қамтамасыз ететін, кері байланыстармен қамтылған. АБЖ тәрізді, осындай ірі жүйелерді автоматтандыру құралдарын құру қажеттілігі, жобалаушылардың жеткілікті әмбебап және 3.15-суретте ұсынылған қосымша тапсырмаларды шешудің жоғары өнімді әдістерін құру қызығушылықтарын негіздейді.

3.4.

Ақпарат басқарушы жұмысшылардың еңбегінің өнімі мен мәні ретінде өзіндік құнға ие, ол деректерді жинау мен өңдеу жөніндегі қызметті орындауға қажет, басқарушы персоналдың жұмыс уақытының көлемімен анықталады. Ақпараттың пайдалылығы оның басқару персоналының қажеттілігін қанағаттандыру қабілеттілігімен анықталады. Қоғам дамуының заманауи деңгейінде материалдық өндіріс пен басқару жүйесі саласындағы ғылыми-техникалық прогресс елеулі қаржы, материалдық және басқа ресурстарды шоғырландыру мен орталықтандыру мүмкіндіктерін қамтамасыз етеді. Осы мүмкіндіктер индустриалды дамыған мемлекеттерде ұлтаралық бірлестіктер құру түрінде іске асырылады (мысалы, Еуропалық одақ, бірқатар еуропалық мемлекеттерді біріктіреді; еншілес фирмалар, әлемнің көптеген мемлекеттеріндегі ірі концерндердің филиалдары мен кәсіпорындары және т.т.).

Орталықтандырудың артықшылығы ірі ресурстар шешімдерін іске асыруға жіберу мүмкіндігі болып табылады, ол ірі капитал салымдарын талап ететін күрделі проблемаларды шешуге мүмкіндік береді. Орталықтандырылған жүйеде бірыңғай мақсаттарға қол жеткізуге бағытталған қосымша жүйелердің үйлестірілген, келісілген қызметті қамтамасыз ету салыстырмалы жеңіл. Жүйенің жекелеген бөлімдеріндегі шығындар оның басқа бөліктерінің жұмыс нәтижелерімен өтеледі. Көп деңгейлі орталықтандырылған жүйе функциялар мен ресурстарды шұғыл қайта бөлу есебі арқылы үлкен жасампаздық қабілетіне ие болады. Сонымен бірге, жүйелерде үлкен өлшемділікті орталықтандырудың өз кемшіліктрі бар. Көп деңгейлілік және осыған байланысты, бір деңгейден екінші деңгейге ақпаратты көп рет беру, жағдайды бағалаудың және басқарушылық шешімдерді іске асырудың жеделдігін төмендететін кідірісті тудырады, ақпаратты беру процесінде, солай аралық деңгейлерде оны өңдеу кезінде де бұрмалауға әкеліп соғады. Бірқатар жағдайларда қосымша жүйелердің дербестікке тырысуы орталықтандыру принциптеріне қарама-қайшы. Көпдеңгейлі

Орталықтандыру және орталықсыздандыру элементтерінің ұтымды үйлесуі кезінде жүйедегі ақпараттық ағындар, ақпарат негізінен өзі туындайтын деңгейде қолданылатындай ұйымдастырылуы тиіс, яғни АБЖ жобалау мен жаңғырту кезеңінде жүйе деңгейлері арасында деректерді        минималды        беруге        тырысқан        дұрыс. Орталықсыздандырылған бірдеңгейлі жүйелерде шұғыл деңгейі басқару жүйесі, жағдайды бағалауы туралы деректерді жинау кезінде, сондай-ақ қабылданған шешімді іске асыру кезінде үнемі жоғары. Аралас деңгейлерде шешілетін тапсырмалардың ақылға қонымды көлемдерінің арасалмағын белгілеу кезінде анықталатын жүйені орталықтандыру деңгейі, деңгейлер арасында өкілеттіктерді бөлудің танымал мағынадағы шарасы қызметін атқарады. Шешімнің негізгі массасының жоғары деңгейдегі тарапқа қарай ығысуы, яғни орталықтандыру дәрежесінің артуы, әдетте қосымша жүйенің басқарушылығын арттыруды жандандырады. Әдетте, ол басқарудың жоғары деңгейдегі иерархиясында ақпараты өңдеуді жақсартуды талап етеді. Орталықсыздандыру дәрежесін арттыру қосымша жүйенің дербестігін ұлғайтуға және жоғары деңгейде өңделетін ақпараттың көлемін азайтуға сәйкес. Әртүрлі құжаттар түрінде ақпарат алатын және беретін әкімшіден ерекше, басқа адамдармен келіссөздер барысында, оператор телекоммуникациялық құралдар мен басқа әдістер арқылы, әдетте, ақпаратты көрсететін әртүрлі техникалық құралдармен – цифрлық және графикалық табло, тілді, цифрлы және индикаторлы құралдары бар пульттармен, дыбыстық дабыл құралдарымен ұсынылған нысанда басқару жүйесінің жағдайы туралы мәліметті алады. Оператор қабылданған шешімдерді өндірістік процеске әсер ете отырып, басқарудың техникалық құралдарын пайдалана отырып іске асырады. Оператор шешім қабылдау процесін әкімгерге қарағанда, барынша жеңіл формалданады. Оператор үшін мүмкін болатын жағдайлар мен қабылданатын шешімдер жинағы әдетте айқын белгіленген; кез-келген жағдайда, олар әкімгерге қарағанда біршама тар. Қамтамасыз ететін қосымша жүйелерді әзірлеу және оларды бірыңғай басқару жүйесіне біріктіру кезінде талдау және формалды емес                әдістердің        үйлесімін        қолданады.        Талдамалық        әдістермен синтезделетін жүйенің функционалдық құрылымын, тапсырманы қою және оларды шешу әдістерін анықтайды. Формалды емес әдістерді адам мен        техникалық                құралдар                арасындағы                функцияларды        тарату, қолданушының ролі мен функционалдық міндеттерін анықтау кезінде қолданады. Осы міндеттер өзара байланысты, сондықтан да оларды

параллелді немесе кезеңді жақындату жолымен шешеді.

ету

Бөлімнің немесе үлкен емес кәсіпорынның ауқымды желілерімен салыстыру бойынша корпоративтік желіде қауіпсіздікті қамтамасыз ету, мүдделі тұлғалар үшін деректердің қолжетімділігіне келтіруі мүмкін материалдық шығындарды есепке алады және маңызды міндет болып табылады. Бұл жағдай қауіпсіздікті таза техникалық мәселелер санатынан ең басымды бизнес проблемалары бірінің санатына ауыстырады. Ақпараттық қауіпсіздік тұрғысынан ақпарат – бұл төменде келтірілген санаттарға сәйкес, мына талаптарды орындау

кепілдігі :

АЖ қатысты басқа да кепілдіктер төмендегі санаттарға сәйкес қолданылады: нормалардың шегінде қателерді қасақана енгізген кезде, жүйе алдын ала ескерілгендей, өзін көрсететін болады. Бірінші қорғау үлгілерінің бірі бойынша және барлық субъектілері мен нысандары бұрын алдын-ала бірнеше деңгейде бөлінген, содан кейін келесі шектеулер олардың өзара іс-қимыл туралы орнықса: Қоғамдық ғаламдық желілермен корпоративтік ақпаратты қорғау туралы айта келіп, олар ЖЕЖ аздық көрсеткіш немесе орталықтандырылған кәсіпорын АЖ салынған мейнфреймдер қарағанда шапқыншылығынан көп сезімтал екенін атап өткен жөн. Корпоративтік желінің ерекшелігі осы түрдегі желіге қауіп төндіреді, ал бірінші мұндай мүмкіндік магистральдық байланыс желілері бойынша берілетін деректерге зиянды қол жеткізуді болдырмау қиын болғанда жаһандық желілерге қосылу болып табылады. Бір, кеңістікте бақылау нүктесіне кейбір жетпейтін уақытта, мысалы, ТМД-пайдаланып бұл ешқандай кепілдіктер, хаттама анализаторы, деректерді жинау және декодтау кейіннен орта қайта бере қосылады. Мұндай қауіпті аймақтық арналардың барлық түрлеріне бірдей тән және Интернеттегі жеке, жалға алынған байланыс арналары немесе жалпыға қол жетімді аумақтық желілердің қызметтері пайдаланылатыны тәуелді емес. Сонымен қатар, көптеген пайдаланушылардың санкцияланбаған қолжетімділік әрекеттерінің ықтималдығын арттырады (СБҚ). Корпоративтік желінің тағы бір ерекшелігі - ауқымды, жұмыс станциялары, серверлер, пайдаланушылар, сақтау орындары, т.б. үлкен саны бар бағдарламалық қамтамасыз ету және AppA кері біртекті (гетерогенді) қоршаған түрлі компоненттерінің әлдеқайда күрделі prove¬rіt туралау конфигурациялары болып табылады. Сондай-ақ орталықтандырылған басқаруды жүзеге асырады және, тиісінше, жүйені бұзуға барлық ықтимал әрекеттерге барабар жауапты қамтамасыз ететін сенімді қорғанысты қалыптастыру әлдеқайда қиын. Шифрлеу кейбір түрінде негізделген іс жүзінде кез келген ІP қорғау әдісі екенін ескере отырып, қоғамдық желілер арқылы оларды жіберу деректерді қорғау проблемасы кейбір елдерде, үкіметтер деректерді қорғау базалық құралдарын пайдалану туралы шектеулерді жүктейді бұл факт obstoyatel¬stvom күрделене, олардың атап айтқанда құралдары шифрлау. Шифрлау құралдарын пайдалану бойынша мемлекеттік шектеулер бірнеше мақсаттарға ие: құралдарын пайдаланған кезде мемлекеттік құпиялардың ағылуын болдырмау, егер олар қоғамдық желілерге жіберілсе; Бұл, басқа шектеулер әсіресе бір желісі ретінде халықаралық корпоративтік желілерін құру негізгі қаражат шифрлауды пайдалану жаздыртқанын кейбір шектеулер және басқа да соқпауы мүмкін мәселенің корпоративтік деректер шешімін қиындатып жатыр. Бір жағынан деректерді қорғауды қамтитын масштабты тұтынудың жаппай тұтыну өнімдерінің бар болуы бір жағынан деректерді қорғауды жеңілдетеді, ал екінші жағынан, көбінесе сенімді қорғаныс көрінісін ғана жасайды. Компьютерлерді қоса алғанда, компьютерлердің күші де 128-биттік кілтпен шифрланған хабарды шифрлауға болатыны соншалықты өсті. Кәсіби және өте қымбат жүйелердің көпшілігі АҚШ- та қорғалады, сондай-ақ мемлекеттік шектеулерге бағынады. Шығару - экспортқа ұқсас шектеулер жоқ Ресейде немесе Еуропалық елдерде өндірілген немесе бейімделген қорғаныс құралдарын пайдалану. Сенімді шифрлау корпоративтік деректерді қорғау кезінде туындайтын жалғыз мәселе емес. Сондай-ақ сенімді пайдаланушының аутентификациясы мәселесін шешу қиын.

Клиенттік компьютерлер мен терминалдар кесімді  пайдаланушылар, ғимараттың кабель жүйесін басқару байланыстары, содан кейін корпоративтік желіге қашықтан қол жеткізу құралдарын пайдалана отырып, бұл проблема әлдеқайда күрделі болып - ЖЕЖ аутентификация пайдаланушылар сәтті Бұл мәселені шешу Егер уағдаластықтар көмектеседі. Мысалы, жалпыға қолжетімді желідегі ашық пішінде заңды пайдаланушылар берген парольдерді заңсыз қолданушылар ұстап алады және қолдануы мүмкін. Тіпті құпиясөздерді желі арқылы жібермейтін аса күрделі аутентификация схемалары бар болса да, түпнұсқалық растама схемас осал тұсы бар, қашықтағы пайдаланушыға құпия сөзді беру тәртібі. Бұл рәсім желіге кіру тәртібінен айырмашылығы сирек орындалады, ол үшін электрондық байланыс құралдарын немесе әдеттегі поштаны пайдалану құпия сөзді ұстауға қатысты жақсы кепілдіктер бермейді. Пайдаланушыларды сәйкестендірудің жаңа тетіктері үнемі дамып келеді. Ақпарат жоғалуының немесе жағымсыз өзгеруіне әкеледі проблемаларды қауіпсіздігін желіге қатысты, істен жіктеу және рұқсатсыз кіруден мәселесін, қарау кезінде. Ол аппараттық сәтсіздіктер (кабель жүйесі, диск жүйелер, серверлер, жұмыс станциялары, және

т.б.), (компьютерлік вирус, мұрағаттық деректер дұрыс сақтау, деректерге қол жеткізу құқықтарын бұзу арқылы байланысты жұқпалы) ақпаратты жоғалту, жұмыс пайдаланушылар болуы мүмкін және қызметкерлер. Жоғарыда айтылған бұзушылықтар ақпараттық қауіпсіздіктің әртүрлі түрлерін жасау қажеттілігін тудырды. Шартты түрде оларды үш класқа бөлуге болады: Физикалық қорғау құралдарының бірі - ақпараттың мұрағаттау және қайталану жүйесі. Ірі корпоративтік желілерде арнайы бөлінген мұрағаттық сервер автоматты түрде серверлер мен жұмыс станцияларының қатты дискілерінен желілік әкімші орнатқан ақпаратты автоматты түрде мұрағаттайды. Архивтелген серверлердің ең кең тараған үлгілері Wіndows үшін Іntel ARCserve  корпорациясының Storage Express System жүйесі болып табылады. Компьютерлік вирустармен күресу антивирустық бағдарламалармен жиі пайдаланылады, кем дегенде жабдықты қорғау (компьютердің стандартты кеңейту слоттары). Жақында бағдарламалық және аппараттық қорғау әдістерін үйлестіру үрдісі байқалды. Сондай-ақ, ол желі арқылы берілетін бумаларға арналған электрондық қолтаңбаны қалыптастыру арқылы «ашық кілт» технологиясы арқылы деректерді кодтау мүмкіндігін береді. Компьютерлік желілерде рұқсатсыз қол жеткізу және ақпаратты қорғау болдырмау мәселесі кіруді бақылау және пайдаланушы органның саралауды енгізу арқылы шешіледі немесе биометриялық ақпарат сәйкестендіру - СБҚ сәйкестілік үшін түрлі құрылғылар – СБҚ пайдаланушы идентификаторы мен құпия сөзін пластикалық карточкасы болып табылады жеке «кілт» атты (смарт карта магниттік немесе чип): жиі рұқсатсыз қол болдырмау үшін аралас тәсіл пайдаланылған қолмен, саусақ іздері, мөлшері және т.б. СБҚ ең танымал және айқын технологияларына жүгінеміз. Олардың қарауына өте қарапайым ереже: «тізбектің күші ең әлсіз байланыстың күшінен жоғары емес». оған қол жеткізу үшін құпия сөз орталық каталогында мәтіндік файлға жазылады Мысалы, егер ешқандай мәселе қаншалықты күшті жүйесі, онда ол құпия емес жүйе болып табылады. Өзін-өзі дәлелдеуге қарамастан, ақпаратқа шабуылдау кезінде жүйеге кірудің ең көп тараған жолы жүйенің ресми кіру сұрауы арқылы тіркелу болып қала береді.

Құпия сөздерді алудың тағы бір жалпы технологиясы - пароль теру терминалында терілген кезде пернетақта буферін көшіру. Шабуылдаушы осындай қолжетімділікке ие болса, мысалы, құпия сөзді үзу бағдарламаларын (трояндық ат) деп атаса, онда бұл әдіс тиімділігі өте жоғары. Мұндай бағдарламаның өзі жұмыс нәтижелерін алдын-ала анықталған серверлерге немесе анонимді қолданушыларға жібере алады, бұл хакерлердің парольдерді алу тәртібін айтарлықтай жеңілдетеді және кінәсін табу және дәлелдеуді қиындатады. Қазіргі вирусқа қарсы бағдарламалармен сканерлеу «трояндық» бағдарламаларды анықтауға көмектеседі, бірақ кеңінен қолданылатындар ғана. Бұл жағдайда, белгілі бір жүйеге шабуыл жасаған шабуылдаушылар жазған бағдарламалар сигналдарсыз антивирус бағдарламалары арқылы өткізіледі.

оператор немесе жүйелік әкімші білмей орындалатын файлдарды іске қосуға тыйым салатын арнайы драйверлерді пайдалану; жүйелік параметрлердегі кез-келген өзгерістерді және автоматты түрде басталған бағдарламалардың тізімін хабардар ететін мониторинг бағдарламаларын пайдалану;

Құпия сөздерді ұрлаудан күрделі қорғау үшін келесі шараларды қолдану қажет: Кәсіпорыннан (компаниядан) шығатын кез-келген ақпарат тасымалдаушыларына, мысалы, VT жөндеу немесе есептен шығару кезінде үлкен назар аудару қажет. Бұқаралық ақпарат құралдарының жұмыс беттерінде дереу қызығушылық танытатын немесе жүйені басып алуға жанама себеп болатын ақпарат болуы мүмкін. Компаниядан шыққан барлық ақпарат тасымалдаушылары механикалық түрде сенімді түрде тазалануы немесе жойылуы керек. Мәселен, мысалы, виртуалды жады пайдаланған кезде, кездейсоқ қол жетімді жадтың (RAM) кейбір мазмұны қатты дискіге жазылған, бұл теориялық тұрғыдан парольді тұрақты ортада сақтауға әкелуі мүмкін. Интернеттегі үшінші фирмалардың өндіретін ВТ жөндеуі ақпараттық қауіпсіздік қызметінің инженері жетекшілігімен жүзеге асырылуға тиіс. Бизнес-класс бағдарламалары мен жеке хат-хабарлар үшін бұл проблема криптографияның        көмегімен                шешіледі.        Сонымен                қатар,                Ресей Федерациясының Президентінің жанындағы Үкіметтік байланыс және ақпарат федералды агенттігінің (Ресейдің FAPSІ) лицензиясы жоқ жеке және        заңды        тұлғалардың        Ресейдің        мемлекеттік        құқық        қорғау органдарының құрамына кіретініне тыйым салынған. Криптоалгоритмдерге арналған классификация схемасы күріш. 3.16. Деректер бойынша шығарылатын әсерлердің сипатына байланысты алгоритмдер бөлінеді:

ақпаратты береді;

Егер криптографиялық деректер шифрланған блокты оқып шықсаңыз, онда барлық ықтимал кілттерді тек хабар мағыналы болғанша ғана өтуге болады. Қашықтан кіруді ұйымдастыру үшін кабельдік желілер мен радиоарналар жиі пайдаланылады. Көпірлер мен маршрутизаторларда қашықтан қатынау пакеттерін сегменттеуде қолданылады - олардың бөлінуі және параллельді екі сызық бойымен берілуі, бұл хакердің сызықтардың біріне заңсыз қосылған кезде деректерді «ұстап алмауға» мүмкіндік бермейді. Сыртқы құрылғылардан желілік трафикті тыңдау үшін кабель қосылымдарының тізімі бар (3.1-кесте). Ашық жүйелердің (ағылшын OSІ - Open Systems Іnterconnectіon) өзара іс-қимылының анықтамалық моделіне сәйкес желілік шабуылды олардың әсер ету дәрежесіне қарай жіктеуге болады (3.2-кесте).

Коаксиалды сым Орталық ядро кілтпен қорғалған: арнайы контакт қажет, орталық бөлікке енетін каштың бөлігін немесе кесетін бөлігі

Оптикалық талшық Қымбат жабдықтарға деген қажеттілікті тыңдау үшін және кабельге қосылу процесі байланыс үзілісімен бірге жүреді және кез келген бақылау деректер блогы кабель арқылы үздіксіз берілсе,

анықталуы мүмкін

Кесте 3.2. Желілік шабуылдардың тізбесі және пайдаланушыл ардың желілік өзара әрекеттесуі процесінде олардың әсерінің

Шабуылдардың негізгі класы «қызмет көрсетуден бас тарту» болып табылады және арнаның бүкіл өткізгіштік жиілігінде шуды орнату тұрақты

Арналық Сондай-ақ, «қызмет көрсетуден бас тарту» шабуылдары, бірақ бұрынғы деңгейден айырмашылығы үндестіру сәтсіз аяқталады

Оперативті жүйе белгілі бір пакет буферін сақтап, келесі келуді күтуі керек, ал шабуылдаушы пакеттерді жүйе жеткілікті түрде үлкен және, әрине, толық емес етіп жасайды

Нақты шабуыл класс «қызмет көрсетуден бас тарту», ТАЖ хаттамада біріктіруді белгілеу рәсімдерінің қасиеттерінде негізінделген, ол SYN Топан судың деп аталды (ағылшын су тасқынынан -. «Жоғары ағыны»). пакеті серверде радиация клиентке жіберу үшін сұрауды қабылдау растау, содан кейін клиент пен сервер арасындағы диалог басталады. Сонымен қатар, сервис түріне байланысты сервер 20-дан бастап бірнеше мыңға дейін клиенттер қолдана алады. Тіпті мұндай сұраулардың ағыны жеткілікті аздығы болса да, сервердің буфері қосылымдарды қажетсіз күте отырып толтырылады, тіпті жария пайдаланушылардың SYN сұраулары да онда салынбайды.

SYN-Flood шабуылы ол үшін ешқандай қосымша алдан ала әрекеттер қажет болмағандықтан жеткілікті кең атаралды, оны Интернеттің кез келген нүктесінен кез келген сервердің мекеменжайына өткізуге болады, ал қаскүнемді қадағалау үшін, қаскүнемнен бастап шабуыл жасалатын серверге дейін тізбекті құрайтын барлық провайдерлердің бірлескен әрекеттерін талап етеді.

саралау мүмкіндіктерін көбейту бойынша бөлуді сипаттаңыз.

АВТОКӨЛІК КӘСІПОРЫНДАРЫНДА АВТОМАТТАНДЫРЫЛҒАН БАСҚАРУ ЖҮЙЕЛЕРІНІҢ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ ҚОСЫМША ЖҮЙЕЛЕРІ

Соңғы жылдары көптеген жағдайларда автомобиль көлігімен атап айтқанда, сұрақтар АБЖ жеке меншік мәселелерін шешу үрдісі белгіленді: есептік және оңтайландыру міндеттерді, жеке басқару қосымша жүйелерін ж.т.б. енгізу. Іс жүзінде енгізу үшін. Басқарушы және басқарылатын объектілерді терең зерттеусіз және жүйелі талаптарды сақтаусыз дайын жобалық шешімдер ұсынылады.

міндеттерінің жиынтығы. Бұл шешімдер экономикалық және математикалық әдістерді және заманауи ЕТ пайдалануға негізделген. Көліктік басқарудың интеграцияланған алгоритмі үш маңызды өзара байланысты бірлікті қамтиды:

Автомобиль жолдары бойынша жүруді ұйымдастыру бизнесімен айналысатын мемлекеттік органдар мен коммерциялық компаниялардың телекоммуникациялық арналары бойынша алуға болатын автомобиль жолдарындағы жол жүрудің нақрты жағдайы (трафигі) туралы жедел деректер тасымалдауды басқарудың ақпараттық блогінің қызмет етуінің негізі болып табылады. Алынған мәліметтердің толықтығы мен сенімділігінен, көше-жол желісіндегі (КЖЖ) кездейсоқ процесінің нақты жағдайында көлік жоспарлау бойынша басқару шешімдерінің сапасы тәуелді. АБЖ-мен АКК дамытудың негізгі мақсаты - ЖҚ тиімділігін арттыру, оның ішінде жоспарлау функциясын орталықтандыру және көлік процесін жедел басқару. Осы шағын жүйеде ЖҚ өнімділігін арттыру және көлік шығындарын төмендету төмендегілермен қамтамасыз етіледі:

Ауысымдық-тәуліктік жоспарды (АТЖ) орындау ырғағы мен дәлдігін қозғайтын бұзушылықтарды болжау мынадай салаларда заманауи технологиялық шешімдерді қолдану арқылы қол жеткізуге болады: Әр клиентпен жұмыс істеу жоспары солай болуы керек Шабандоздарды орындамау ықтималдығын төмендету немесе әрбір клиент        үшін        белгіленген        мерзім        аралығындағы        ауытқулармен міндеттерді орындамау ықтималдығын төмендету мүмкіндігі. Мұндай жоспарлау кезек теориясының математикалық аппараттарының көмегімен жасалуы мүмкін, бірақ кейбір жағдайларда эвристикалық алгоритмдерге дейінгі көптеген ықтималдық модельдерін қолдану қажет. Бірақ барлық жағдайларда, әр клиенттің қызмет уақытын бөлу туралы заңдар туралы білу қажет, маршруттардағы автомобильдерді ауыстыру уақытын бөлу туралы заңдар қажет. Әрбір тапсырыс беруші үшін және әрбір маршрут бойынша жеткізілім процесінің статистикалық сипаттамаларын білсеңіз, әдеттегі стандарттарды қолдануға қарағанда нақты жұмыс көлемін дәлірек орындау үшін қажетті ЖҚ санын есептеуге болады. Шамамен, кейбір жағдайларда (әсіресе, клиентке кеңейтуді және келісімшарттық міндеттемелерге сәйкес мерзімін орындаудың міндетті шарттарын ескеретін болсақ), ЖҚ жұмысын бүкіл ауысым үшін жоспарлауға болмайды, бірақ оның бір бөлігі ғана. AБЖ АКК автоматтандырылған басқару жүйелері енгізілгеннен кейін тасымалдау процесін ұйымдастыруға жылдам араласу үшін нақты мүмкіндік пайда болады. Клиенттермен келісе отырып, қайта бағыттау мүмкін. Бұл жағдайда контроллер ЖҚ байланысты пайдалануды ескереді. Мұндай көзқарас қоғамдық көліктік қызметтермен және үздіксіз технологиялық циклмен байланысты емес клиентке мүмкін. АТЖ қалыптастыру кезінде, ЖҚ қайта бағыттау не жоғары басымдыққа ие болған жаңа қосымшалар, не болмаса клиенттің жұмыс істеу шарттары өзгерген кезде жоспардың кешіктірілуі мүмкін екенін ескеру керек. Әдетте, бұл АТЖ аз ғана бөлігін әсер етеді және әкімшілік

бірлік жұмысының маңыздылығын төмендету емес.

ЖҚ диспетчерлік басқаруды ұйымдастыру үшін қайта-қаржылық уақытта диспетчерлік орталық диспетчерлік кәсіп орынның және сызықтық бақылау станциялары арасындағы тегіс операциялық байланыс, сондай-ақ тауарларды жөнелту және алу тұрақты ұпай қамтамасыз ету үшін жеткілікті АКК үкіметтік техникалық құралдарын болуы тиіс. Диспетчерлік басқаруды жетілдіру жедел диспетчерлік қызметтің тікелей жүргізуші қызметкерлерімен байланысын ұйымдастыруды талап етеді. Дегенмен,

автоматтандырылған диспетчерлік бақылау жүйесін (АДБЖ) енгізу көптеген қиындықтармен, бірінші кезекте, қайталанбайтын жоғары шығындармен байланысты. Автокөлік құралдарымен АДБЖ әзірлеу және енгізудің типтік мысалы болып табылады, атап айтқанда құрылыстағы объектілерге темірбетон бұйымдарын жеткізуді жүзеге асыратын «Бірінші АвтоКомбинат» ААҚ (Мәскеу).

(ДЭЕМ) жұмыс істейді. Банкі бола тұра деректер көзі, КҚ бағалары, жалақы паркі кәсіпорын, жүргізушілердің жоспарлау,

тасымалдауды басқару орталығының (ТБО) диспетчері маршрутты жоспарлауды ЖҚ ұтымды жүктеу критерийі бойынша жүзеге асырады. Бұдан кейін, жол жүру құжаттары мен жоспарланған тапсырмаларды басып шығарған жүргізушілерге ауысым-күнделікті тапсырмалар жасалады. Сонымен қатар, құжаттарды ресімдеу автоматтандырылған (4.1-сурет). Техникалық және экономикалық көрсеткіштерді есептеу ДК-дағы арнайы бағдарламамен жүзеге асырылады. Есептеудің негізгі ақпараты - компьютерлік ақпараттық және есептеуіш орталықта (АЕО) үнемі жаңартылып тұратын ТҚ моделін және Мәскеу қалақшасының каталог-индикаторы. Құрылыс объектілері TҚ үлгісінің шыңдарымен байланысқаннан кейін, ұтымды бағыттар өзгертілген Дэйкстра—Минти әдісіне сәйкес рекурсивті есептеулер негізінде алгоритм бойынша есептеледі. Содан кейін жүктемені шешу міндеті мен тапсырма тапсырмаларын шешу алгоритмі қолданылатын ЖҚ жұмысын жоспарлау. Мәселелердің математикалық тұжырымдамасы жиынтығын олардың қасиеттеріне шектеу қойылған ең аз санына бөлу туралы мәселе деп аталады.

ЖҚ жұмысын ұйымдастыру қағидасы бірінші кезеңде орталықтандырылған жоспарлауға бағдарланған, ал келешекте жаңылыс ахуалдар болған жағдайда – ЖҚ белгілі құрылыс объектілеріне автомобильдердің бұрын бекітілуінен тәуелсіз жөнелтуге қайта бекітілді. Темір бетон бұйымдарын тасымалдауды жедел жоспарлау және басқару режимінде АДБЖ толық ауқымды өрістету жеткізу уақыты бойынша жөнелтуді айқын саралаумен жүйеде әрекет жасау уақытын қысқарту есебі арқылы жеткізудің нормадан жоғары мерзімдерін қысқартумен байланысты, көлік шығындарын қысқартуға мүмкіндік берді. Пайдаланушыларға меншік немесе тартылған автомобиль көлігімен жүктерді жеткізу үшін сипатты тасымалдауды жоспарлау схемасын қарап, тасымалдау процесін үйлестіру, соңғы шешім қабылдау диспетчермен немесе менеджермен жүзеге асырылған кезде, бейімделу, міндеттерді шешімдердің тұрақты алгоритмдердің қажеттілігі туралы айтуға болады. Мұндай жағдайда, тұтас алғанда жүйенің қызмет етуі жанама, мезеттік жаңылыс ахуалды жоюмен тікелей байланысты емес болуы мүмкін, шешім арқылы ең жақсы түрде қайта қалпына

келтіріледі. Ұқсас бейімделген икемді алгоритмдерді пайдалану зияткерлік жүйелердің классына жататын ШҚҚЖ режимінде (2.3 бөліг. қараңыз) диалогтық автоматтандырылған АЖ үшін сипатты. ШҚТ тікелей пайдалануына есептеліп жасалатын ақпараттық- талдамалы жүйелер жиі қолдануда өте оңай болады, бірақ қызметтері қатаң шектеледі. Мұндай статистикалық жүйелер

Динамикалық ШҚҚЖ регламенттелмеген өңдеуге бағдарланған, бұл ретте аналитиктердің осы жүйелермен жұмысы сұрауларды жасақтаудың интерактивтік жүйелілігінен және олардың нәтижелерін зерттеуден тұрады (4.2-сурет). Тасымалдау жүйесін, жеке алғанда сауда кәсіпорындардың қоймасындағы пайдаланушылық тауарларды тасымалдау жүйесін қарастырып (4.3-сурет)

тасымалдау үдерісінің барысы және барлық туындайтын жаңылыстар туралы жедел ақпарат.

Осы ақпараттың негізінде, диспетчер, ШҚҚЖ пайдаланып, бағдарларды өзгертуді жүргізеді (егер бұл мүмкін болмаса, резервтік ЖҚ шығарады немесе клиенттерді әкелу кестесінің өзгеруі туралы хабарландырады) және жүргізушілерге тиісті нұсқау береді.

AКК (АКК АБЖ) шаруашылық қызметін ақпараттық қамтамасыз етудің заманауи автоматтандырылған жүйесі есеп айырысу операцияларымен қатар тауарлардың автокөлік транзитінің барлық қатысушыларына, сондай-ақ тасымалдаушының ішкі қызметтеріне кешенді ақпараттық қызметтерді жүргізуге мүмкіндік береді (4.4- сурет). Осындай жүйенің жоғары сапалы жұмыс істеуіне қол жеткізу үшін деректерді айырбастау жүйесі арқылы жүзеге асырылатын жүйенің барлық элементтері арасында толыққанды ақпарат алмасуды жүзеге асыру қажет. Деректер алмасу жүйесі ағындарды бөлудің шоғырландыру және басқару құралдарынан, сондай-ақ кеңістіктің бір нүктесінен басқа нүктесіне ақпаратты беруді қамтамасыз ететін құралдардың кешенін өзімен білдіретін, желісінен тұрады. Компьютер және коммуникация мен бағдарламалық қамтамасыз пайдалана отырып көлік қызметін жүзеге асыру процесінде толық ауқымды АКК АБЖ жұмыс процесін автоматтандыру жүзеге асыру үшін қажетті алғышарт, т.б. жүктерді тасымалдау (менеджер, бухгалтер, бекіткіш, рекордтық отын және тасымалдаушының өзге де өнеркәсіптік құрылыстар, жүк жөнелтушінің, жүк алушының, оның жұмыс станциялары қатысушылар). Бұл жағдайда, ЖҚ жұмыстарды жоспарлау барлық операцияларда, разряд, жүкқұжаттарды толтыру, банкке төлем тапсырмаларын орындау, соның ішінде жүк жүкқұжатының өңдеу вексельдер, деректер тасымалдаушы және клиенттер атқарды жергілікті немесе таратылған- ДК банк анықтамалық ақпаратты пайдалана отырып, компьютерде жүзеге асырылады. Орташа алғанда, АКК құжаттарды автоматтандырылған өңдеу уақыты, қолмен өңдеу үшін бірнеше жұмыс күнінің орнына 2 ... 3 сағат. Банкке төлем тапсырмаларын тапсыру және тапсырыс берушіге тасымалдау жұмыстары үшін шот-фактуралар жұмыс күнінен кейінгі келесі күні жүзеге асырылады. АКК АБЖ пайдалану артықшылығы, ол тасымалдаушыға неғұрлым ашық, т бастапқы тіркелгі БД қабылдау, сондай-ақ, деректер базасында құжаттарды сенімді мұрағаттау және сақтау болып табылады. ЖҚ заманауи басқару дамыту жинақталған ақпарат негізінде рұқсат, тасымалдау клиенттермен және серіктестермен ақпарат алмасу аясын кеңейту.

ағымдарының сипаты Автокөлік құралдарын пайдаланудың екі негізгі түрі бар: арнайы автокөлік құралдарының автокөліктері (автокөлік кәсіпорындары, автосервистер, автотұрақтар) және басқа кәсіпорындар мен ұйымдардың өз көліктері. Екі жағдайда да ұйымдар көлік құралдарының флотында кәсіпорындарды басқару, тасымалдауды бақылау және бақылау, драйверлердің жұмысы, машиналардың жұмыс істеуі және тағы басқалар алдында тұр. АКК және басқа ұйымдарда тасымалдауды басқару және басқару процесіне байланысты келесі бөлімдер (қызметтер) жұмыс істейді: Көлік құралдарын бақылау мен есепке алуды автоматтандырудың дерексіз жүйесін пайдалану негізінде құжат айналымының жеңілдетілген схемасы (негізгі ақпараттық ағымдардың сұлбасы) көрсетілген. 4.5. Орындалған        жұмыстардың        түріне        байланысты пайдаланушылармен (клиенттермен) есеп айырысу тасымалданатын жүктің түріне тікелей байланысты, контейнерлер, қашықтықтар, тіпті белгілі бір тапсырыс берушіден немесе мекемеден. АКК орындалатын қызметтер үшін әртүрлі тарифтер қолданыла алады, ал бағдарламалық қамтамасыз ету модульдік пр-ванспен салынып, жұмыс құнын есептеу үшін кез- келген алгоритмге оңай теңшеленуі керек. Шоттарды толтыру, олар

үшін регистрлерді жүргізу, бақылау төлемдері, клиенттермен өзара есеп айырысу - бұл барлық АКК АБЖ автономды түрде жұмыс істеуі немесе әмбебап бухгалтерлік бағдарламаға көшу үшін тиісті деректерді жасауы керек. Суретте. 4.6 Oracle E-Busіness Suіte мамандандырылған БҚ мысалында бағдарлама модульдерінің өзара іс- қимылының жеңілдетілген диаграммасы.

модульдердің өзара әрекеттесуі АКК АБЖ НАА базасының болуы міндетті шарт болып табылады. Жүйенің негізгі каталогтары гараж нөмірлерін, отын маркаларын, есептеу түрлерін, жүк түрлерін, клиенттер, сондай-ақ сапар билетінің түріне астам-тәуелділік табыс ставкаларын және жүргізушілер жалақы туралы ақпаратты қамтиды тарифтер, топтық тарифтер (автомобиль маркасы) және есептеу түрін, сонымен қатар, бұл ақпарат Тапсырыс берушінің байланысты болуы мүмкін және жүк түрі. Барлық тарифтер файлдарда күні бойынша сақталады, бұл кейін алынған саяхат парақтарын дұрыс есептеу мүмкіндігін береді. Белгілі бір жүрісі (блокта әзірленген сағаттардың саны) өткізгеннен кейін, дұрыс жұмыс жасау - техникалық қызмет көрсету, күрделі жөндеу, қозғалтқышты ауыстыру кезінде жоспарлы техникалық қызмет көрсету қажет. Техникалық бөлім (операциялық бөлім, техникалық қызмет) әдетте осындай жұмыстарды жүргізудің арнайы кестесін жасайды және олардың нақты іске асырылуын бақылайды. Жұмыстарды жоспарлау және бақылау функциялары АКК АБЖ да қолданылуы мүмкін. АКК АБЖ бағдарламалық жасақтамасының негізгі талаптарының бірі - жүргізушілердің жалақысы, автокөлік құралдарының нашарлауы және автоматтандырылған бухгалтерлік жүйелердегі басқа ақпарат туралы мәліметтерді есептеу және аудару. Әрине, бұл тәсіл толыққанды есепке алу (1C,

Гектор , «Инфин» және т.б.) бар әзірлеушілерге оңайырақ. Қолданыстағы мамандандырылған бағдарламалық қамтамасыз етудің негізгі кемшілігі АКК басқару аппаратының орнына жеке қызметтерді автоматтандыруға бағдарлануы мүмкін. қызығушылық ғылыми және техникалық «Гектор» орталығы әзірлеген бағдарламалық қамтамасыз ету болып табылады және пайдаланушы

арқылы формуланы енгізу салдарынан мүмкіндігі икемді конфигурациясы шығынының кез келген ресурс есептеу алгоритмдерін береді. Есеп генераторы Сізге кез-келген қажетті құжаттарды (түрлі нысандарға арналған саяхат парақтары, олар үшін регистрлер және т.б.) оңай жасауға мүмкіндік береді. Осы икемділік пен әмбебаптықтың арқасында қолданыстағы бағдарламалық жасақтаманың көптеген кемшіліктері АКК қызметтерінің автоматтандыру жүйесінде еңсере алады. түрлі  санаттағы  талаптарын  қанағаттандыратын  клиенттерінің                        бір жылы-Формациялық базалық көлік қызметі жүйесінде мәліметтердің стандартты өкілдігі бар, айтарлықтай жылы маршруттау және жеткізу желінің        схемасын                жобалау                бойынша                жұмысын        жеңілдетеді, біріншіден,        (жүк                жөнелтушілердің,                        клиенттерге,                        жүк тасымалдаушылар) пайдаланушының бір тапсырмаға екіншісіне көшу, және екіншіден, оның мүліктің барлық өзара іс-қимылын жеңілдету ортақ   принципті        көзқарас   және        бірыңғай   алгоритмдері                көлік жоспарлау процесінің пайдалануға мүмкіндік береді майысқан. аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлеу қазіргі деңгейі, басқарудың әртүрлі деңгейлеріндегі жедел деректер БД техникалық қызмет көрсетуді орындау, сондай-ақ жұмысқа және операциялық        ақпараттық        режимінде        ретроспективті        талдау пайдаланушыға бере алады ғана емес (3.1.2 бөлімшелерін қараңыз). Жиналған ДС ақпаратты кешенді көзқарас, оның жалпылау және агрегаттау, Hypercubіc презентация және көпөлшемді талдау міндеттері жүйелер жедел аналитикалық өңдеу (OLAP), онда деректерді зияткерлік талдау (ДЗТ) жүйелерін бірге - Data Mіnіng жеңгендер-ұшыру лайықты орын ұйымдық-басқару жүйелерінің жоғарғы және орта деңгейіндегі құрылымдар.

Көп өлшемді массивтерді ұсынудың екі жолы бар:

Бірнеше өлшемде гиперкубені бір мезгілде талдау көп өлшемді талдау ретінде анықталады. Әрбір өлшеу әрбір деңгейі тиісті өлшем біріктіру үлкен дәрежесін сәйкес келеді қатарынан қорыту деңгейдегі бірқатар, тұратын, бағыты деректер шоғырландыру қамтиды. Осылайша, «Орындаушы» «Кәсіпорын - бөлім - бөлім - қызметкер» қорыту деңгейінен тұратын консолидация бағыты бойынша анықталуы мүмкін. Өлшеу «Уақыт» біріктірудің екі бағытын қамтуы мүмкін: «жылдық - тоқсан - күн» және «апта - күн», өйткені уақыт айлар бойынша айлармен және апталармен сәйкес келмейді.

Бұл жағдайда әр өлшеулердің қажетті деңгейін ерікті түрде таңдауға болады. Бұрғылау жұмыстары шоғырланудың жоғары қадамдарынан төменгі деңгейге дейін қозғалысқа сәйкес келеді, айналдыру төменгі деңгейден жоғарыға дейін қозғалуды білдіреді (4.7-сурет). Төмен өнімділігі - көп жағдайларда, корпоративтік ДС олардың негізгі кемшілігі көп өлшемді деректер базасына (барлық деректер гиперкуба сақталады онда (MOLAP- жүйесі) салыстырғанда, тіпті, Реляциялық деректер базасында (ROLAP-жүйесі) арқылы іске асырды. жұлдызды схема дерекқорын құрылысын пайдаланып кезде ғана (тізбек ЖЕЖ топологиясы бірімен шатастыруға болмайды) жақсы көрсеткіштері ROLAP-жүйелері MOLAP өнімділігі жүйелеріне дейін дөңгелектенеді болады теңшеледі. Өз кезегінде, ROLAP реляциялық деректер қоры деректерді қорғаудың әлдеқайда жоғары деңгейін және қатынау құқықтарын дифференциациялаудың жақсы мүмкіндіктерін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, ROLAP және MOLAP деректер жүйелерін құрылымдауды біріктіретін гибридтік жүйелер (HOLAP- жүйелер) деп атауға болады.

OLAP-жүйелерді енгізу кезінде құралдарды таңдау бойынша біржақты ұсыныстар болмайды. Сіз тек бірнеше негізгі сәттерге назар мен кәсіпорын (ұйым) қажеттіліктеріне ұсынылатын мүмкіндіктер салыстыруға болады: ол бұрын құрылған (ROLAP-жүйелерін жағдайда) деректер базасын, немесе гиперкуба түрінде ДС қатаң көрсетілген құрылымын құру қажеттігін жиналған деректерді талдау мүмкін; ГАЖ-технологиялармен байланыс бар-жоғы, графикалық мүмкіндіктері бар ма, нәтижелерді экспорттау тетіктері стандартты форматта белгіленеді ме? Тәжірибе көрсетіп отырғандай, тұрақты жұмыс істейтін жүйесінен гетерогенді өнімдерін интеграциялық - ең маңызды мәселелердің бірі,

және        кейбір        жағдайларда        оның        шешімі        үлкен        проблемалар байланысты болуы мүмкін.

Жол жүру және тасымалдау құжаттамасын өңдеуді жүзеге асырылатын көлік жұмысы үшін және көлік бірлігінің (КБ) және күндізгі (ауысымдық, рейс) жүргізушінің жалпы нәтижелілігі, сондай- ақ, КБ және жүргізушінің келесі қорытынды көрсеткіштерін есептеуді жүзеге асыру үшін коммерциялық және есеп айырысу операцияларын орындау кіреді:

Тұтынылатын отын көлемі (гаражда) зауытына автомобиль қайтарады жұмыс плюс заттай немесе талондары түріндегі берілген отын мөлшерінде, және минус балансында кету кезінде автомобильдің отын багы орналасқан көлік саны, тең. Жанармайдың нақты тұтынуымен қатар жол тізімінің нысаны отын шығынын жеке автокөліктер үшін белгіленген нормаларға сәйкес бекітуді көздейді. әрбір көлік құралының және жүргізуші үшін, және осы қосымша сәйкес жинақ немесе құны толып отын көлемін анықтау немесе жалақы жеңілдігін жасауға тариф бойынша тұтыну нақты отын тұтыну салыстыру. Жақында        дейін        жанармайды        тұтынуды        жоспарлау        Ресей

Федерациясының Көлік министрлігі Автомобиль көлігі департаменті бекіткен автомобиль көлігі стандарттарының негізінде жүзеге асырылды. Қазіргі уақытта көптеген ұйымдар ведомстволық және өндірістік нормаларды қолданады. автоматтандырылған жүйесі икемді конфигурациясы, автокөлікпен za¬vіsіmostі отын шығыны ставкаларын параметрлері отын түрі, prі¬tsepov, арнайы құрал- жабдықтар, жазда және қыста отын шығынын және басқаларды пайдалану. Егер ұйымыңыз отын депосы бар болса, жүргізушілер болады болуы тиіс тікелей АКК толтырыңыз. Әйтпесе, олар ақшаны, купондарды, жанармай сатып алу үшін басқа төлем құралдарын ала алады. Бұл қаражаттың есебін жүргізу және есептен шығару қажеттілігі пайда болады. Жағармай құю станцияларындағы бағалардың тұрақты өзгеруі жағдайды қиындатады. Тоннамен тасымалданатын жүктердің көлемі тауарға қосылатын үстеме және басқа құжаттардың негізінде жүктелген тауардың нақты салмағы (жалпы салмағы) бойынша анықталады. Даналық, ұзақ, және көлемді жүктер (ағаш, құм, саз, әк, т.б. ...) Осы мақсатта қайта су коэффициенттері үшін құрылған, мөлшерленген қолдану арқылы білдіру айналдыруға болады; тоннокилометрия тасымалданатын жүктердің санын (массасын) тауарларды тасымалдау қашықтығына көбейту арқылы анықталады. Жол жүру және тасымалдау құжаттары сонымен қатар күндізгі жұмыс нәтижесі (ауысым, рейс) негізінде жүк тасымалдаудың өзіндік құнының параметрлерін анықтау үшін негіз болып табылады. Оларға, атап айтқанда: Жалпы шығынның негізінде тасымалдаушы тасымалдаушыдан тауарларды тасымалдауды жүзеге асыратын және жүк-экспедиторлық операциялар мен қызметтерді ілеспе тасымалдау үшін алынатын алым анықталады. Көлік жұмысының құнын есептеу нәтижесі жүкқұжаттың тиісті бөлігінде жазылады және төлем құжатын төлеушіге беру үшін

негіз болып табылады.

Жолжүкті және көлік шот-фактураларын өңдегеннен кейін жүк жөнелтімінің үшінші данасы төлем тапсырмасымен бірге тапсырыс берушіге жіберіледі, ал төртінші данасы тасымалдаушының мұрағатына транзиттік парақпен бірге беріледі. Жол жүру құжаттары мен тасымалдау құжаттары туралы ақпаратты өңдеу тасымалдаушының қызметіне операциялық және техникалық есепке алуды, бақылауды және талдауды, сондай-ақ мемлекеттік басқару және бақылау үшін статистикалық және бухгалтерлік есеп беруді қамтамасыз етеді. Қазіргі уақытта ресейлік мамандандырылған бағдарламалық қамтамасыз ету нарығында жұмыс істеу үшін көлік және туристік құжаттар, бірқатар фирмалар өз өнімдерін ұсынады стандартты шешімдер түрінде. 4.1-кестеде функционалды бағдарлау бойынша кейбір операциялық сипаттамалары бар БӨ көрсетеді. Әрбір көлік үшін тасымалдау жоспарына сәйкес белгіленген үлгідегі маршруттық парақ жұмыстарды есепке алудың негізгі құжаты және сонымен қатар тауарды тасымалдау құқығын куәландыратын құжат.

4.1-кестесі. Жол және тасымалдау құжаттамасын өңдеуге арналған мамандандырылған бағдарламалық қамтамасыз ету

жүргізушілер жалақысының есебін айыру

Ия

Ия

Жоқ Ия

тапсырыс берушілерге арналған шоттардың үзінді- көшірмесі Ия Ия Жоқ Ия

материалдардың қозғалысының қоймалық есебі Жоқ Ия Ия Жоқ

негізгі құралдардың амортизациясы және оларды қайта бағалау Ия Ия Жоқ Ия

Өз ара есеп айырысу: тапсырыс берушілермен Ия Ия Ия Ия

Ия Ия Ия

Жаңармай есебі Ия Ия Ия Ия

Май есебі Жоқ Жоқ Жоқ Жоқ

Ресурстардың тозуы туралы есеп Жоқ Ия Ия Жоқ

Көліктер жалдауы Жоқ Жоқ Ия Жоқ

Арнайы техника есебі Жоқ Ия Ия Ия

Саяхат парақтарының әртүрлі түрлері бар:

Көлік жұмыс транспорт асырылады жүк тонна және (0,001 дейін) ткм бірқатар көрініс табады. Жүк көлемін есептеу тоннамен жүргізіледі және контейнерлер мен контейнерлерді ескере отырып, тасымалданатын тауарлардың нақты салмағы бойынша анықталады. Тасымалданған жүктердің жалпы көлемінен және жүк айналымының жалпы көлемінен жүк және жүк айналымы коммерциялық негізде жүзеге асырылатын заңды және жеке тұлғалар үшін жіберіледі. Жүк көліктерінің жалпы ұзындығы есепті кезеңнің барлық күнтізбелік күндері көлік құралдарын (тіркемелерді қоспағанда) тасымалдайтын барлық көлік құралдарының жалпы жүгірісінің сомасы ретінде есептеледі. Күнтізбелік күн үшін жалпы жүгірістің мәні саяхат парақтарында жазылған спидометр көрсеткіштерімен анықталады. Жүк бойынша жүгіріс әрбір жүк үшін (тіркемелерді қоспағанда) жүкпен жүретін жүк сомасы ретінде есептеледі. Тұтастай алғанда, жол жүру құжаттары мен тасымалдау құжаттамаларын автоматтандырылған өңдеуге арналған барлық бағдарламалар келесі функцияларға ие болуы керек: Драйверлердің,        командалардың        жұмыстары        туралы        жедел ақпараттарды қалыптастыру, клиент жоспарын жүзеге асыру.

«1С: Кәсіпорын 7.7» алдын-ала орнатылған бағдарламалық пакеті бар «ИКС: Aвто» мамандандырылған бағдарламасын қолданудың мысалы келесі мүмкіндіктердің болуы: автокөліктердің жұмысын қамтамасыз ету үшін автокөліктер мен тіркемелерді, сондай-ақ жүгірісті, жұмыс уақытын, қажетті жанармай мен басқа жанармайды шығару және тиеу; тапсырыстарды        орындаудың        қаржылық        нәтижелері (клиенттерге арналған кірістер және отын мен жалақы қорларына арналған шығындар); Сонымен қатар, АБЖ АКК шеңберінде бірыңғай дерекқорды қалыптастыру негізінде мамандандырылған бағдарламалық қамтамасыз ету мынадай функционалдық міндеттерді орындайды:

фактураларды беру; Диспетчердің жұмыс станциясының бағдарламалық жасақтамасы пайдаланушыға ыңғайлы қызмет көрсетуі керек, ал пайдаланушылардың жұмыс режимінде жергілікті желіде қосымша мүмкіндіктер пайда болады: Атап айтқанда, жоғары дәрежелі сенімділік және оқуға арналған құрылғылар бар электрондық кілттерді идентификаторларды (іButton типті) пайдаланатын АКК өндіріс процестерін автоматтандыру жүйесі ерекше қызығушылық тудырады. ІButton кілттері дискілік металл батареясына ұқсайды. Диаметрі шамамен 17 мм, қалыңдығы 3-тен 6 мм-ге дейін. Сәйкестендіру металл беті кілтке тиіп кеткен кезде пайда болады құрылғы. Іс оқырманға 1 миллион қол тигізуге арналған. Осы жүйенің бағдарламалық жасақтамасын орнатқан кезде, ол бірегей код бар оқырманға байланысты. Бұл код осы жіберілген рұқсат құжаттарының қатарына сәйкес келеді. Өтулердің нөмірленуі оларды жасау сәтіне қарай автоматты түрде жасалады. Ваучерді алған кезде драйвер кілтін контактілі құрылғыға тигізеді және монитор тізіміндегі жолақтарды толтыру үшін тілқатысу терезесі пайда болады. Деректер базасында бар барлық қол жетімді ақпарат (драйвер және оның машинасы туралы) автоматты түрде жолдың тиісті өрістеріне енгізіледі. Диспетчер жүкқұжат шығарады, содан кейін жазылған отынның мөлшері туралы ақпарат драйверге тиесілі іButton

кілтінің еске оқылады (ақпарат кілт пен оқырманның бір сәтте жанасуымен жазылады). ЖҚС станциясында іButton кілті үшін оқырман орнатылды, оның негізгі жадынан ақпарат оператордың компьютеріне берілді, оған сәйкес оператор отын қалдырады.

4.3.

ӨНДІРІСТІК-ҚАРЖЫЛЫҚ        ҚЫЗМЕТТІ        ЕСЕПКЕ АЛУДЫ        ЖӘНЕ                САРАЛАУДЫ

Вагон-көлік үшін бухгалтерлік есеп және басқару міндеттерін табысты шешу негізі тұрақты бір жүйе ретінде автоматты бақылау жүйесінің толық жұмыс істеуі үшін жеке кәсіби бағдарламалық қамтамасыз ету әрбір клиент үшін және өтініш үйлестіре отырып, автоматтандырылған басқару бақылау- ды компанияларға кешенді тәсіл қойды. Бұл масштабтағы алғашқы жүйелер материалдық және техникалық қауіпсіздік элементтері үшін шот-фактураларды автоматтандырылған есепке алуды қарастырды: Bіll Of Materіal, кейінірек 80-ші жылдардың басында. - Материал жоспарлауды талап етеді (MRP) - материалдық қажеттіліктерді жоспарлау. Мысалы, АКК үшін, қосалқы станцияға қызмет көрсету графигіне негізделген материалдарға сұранысты жоспарлау және қоймалардағы компоненттердің бар болуы бізге автоматтандырылған басқару жүйелерін құру тұжырымдамасын қолдануға мүмкіндік берді. 1984 жылы MRP ІІ - Өндірістік ресурстарды жоспарлау тұжырымдамасының негізгі ережелері қабылданды. Бір жағынан, жүйені пайдалану шығыстарды азайтуға және жұмсалған уақытты қысқартуға мүмкіндік береді өз кезегінде аяқталмаған жұмыс істеп шығындарды, жұмысты азайту және жоғары маржа өнімдерін алуға болады (өндірушіден) өнімдерін өндіру үшін Vaі, екінші жағынан, нарыққа өнімдерін көбірек, олардың уақыт жеткізуді ұйымдастыру және сұраныстың өзгеруіне икемді жауап көмектеседі.

1990 жылдар кезеңінде Enterprіse Resource Plannіng (кәсіпорын ресурстарын жоспарлау), vozmozhno¬stey астам МRР ІІ pred¬prіyatіya ескере қарастыру және ресурстардың барлық жоспары мүмкіндік береді - ақпаратты Әкімшілік жұмысы және беру өнімділігін оңтайландыру үшін телекоммуникация объектілерін дамытуға сынып ERP кешенді есептеу жүйесін қолданылған филиалдармен өзара әрекеттесу. APІCS сөздігі (американдық өндіру және түгендеу бақылау Қоғам) айтуынша, мерзімді «ERP-жүйесі» екі мағынада upotreb¬lyatsya болады: бірінші, сату жүзеге асыру үшін қажетті кәсіпорын ресурстарын

сәйкестендіру және жоспарлау үшін ақпараттық жүйені, өндірістік, клиенттік тапсырыстарды іске асыруға және есеп: (неғұрлым жалпы контексінде) бірінші, бойынша қолданылатын кәсіпорынның, сату жүзеге асыру үшін қажетті koto¬rye, өндіру, және бухгалтерлік есеп барлық ресурстарды тиімді жоспарлау және басқару үшін әдістемесі Пайдаланушыларға тапсырыс беру, тарату және қызмет көрсету саласындағы тапсырыс (

www.erp-onlіne.ru/erp/).

Қазіргі уақытта DEM (Dynamіc Enterprіze Modelіng) класы деп аталатын жүйелер перспективалы болып саналады. Осындай жүйелердің негізі кәсіпорынның өндірістік процестерді жылдам қайта құрумен өндірісті үздіксіз дамытуда кәсіпорын қызметінің динамикалық мониторингінің принципі болып табылады. ERP класс жүйелерімен R / 3 (SAP), MK (Computer Assocіates), Baan ІV (Baan), BPSC (SSA), ORACLE Applіcatіons (ORACLE), MFG / PRO (QAD), Sіte Lіne (Symіx) және кейбір қамтиды басқалары. Олардың барлығы шамамен бірдей шағын жүйелерге ие: 4.2-кесте. Бизнесті жоспарлау деңгейлеріне келісімді сипатты міндеттер мен шешімдердің сипаты

Қазіргі уақытта ірі компаниялар (BAAN және SAP) шағын компаниялар сатып алатын және олардың шешімдерін өздерінің БӨ біріктіретін күрделі ERP-жүйелерді жеткізу бағытында бағдарламалық жасақтама нарығында жұмыс жасайды. Бұл Mіcrosoft (COM, DCOM) және OMG (CORBA) ұсынған әзірленген компоненттік БҚ технологиясымен жеңілдетіледі.

Ұзақ мерзімді ( 3-тен 5 жылға дейін) Жаңа нарықтарға немесе әсер ету саласын кеңейту, өнім сынып (мысалы, ауыр жүк отбасы), шикізат пен облыс өндірістік ресурстардың көзін байланысу жалпы, өндіріс түрін таңдау, технологиясы және автоматтандыру жүйелерінің түрін дамыту

қанағаттандыру: жасалған келісімшарттар бойынша жұмыстар, тасымалдауды ұйымдастырудағы шағын өзгерістер, мемлекеттік есеп беру нысандарын орындау. Осы деңгейдегі шешімдер: шарттардың портфолиосын қалыптастыру, қосалқы мердігерлермен келісім-шарттарды жасау, көлемді

Қысқа мерзімді (немесе жедел - бірнеше күннен бірнеше айға дейін) Күнтізбелік жоспарларды орындау (ауысым- күнделікті тапсырмалар), нақты өндірістік шығындарды есептеу, өндірістік кестелерді бақылау. Осы деңгейдегі шешімдер: кәсіпорынның

күнделікті қызметіне қажетті құжаттарды Бизнесте жоспарлау мен басқарудың үш деңгейі бар: ұзақ мерзімді, орта мерзімді, қысқа мерзімді (немесе операциялық). Негізінен ERP- жүйелер соңғы екі жоспарлау түріне бағдарланған. Жоспардың әрбір деңгейіне арналған типтік тапсырмалар 4.2-кестеде келтірілген. 4.2-кестеде келтірілген тапсырмалар интеграцияланған жүйеде автоматтандыру құралдарын пайдалану қажет емес. Сондықтан кәсіпорын деңгейінде аралдың немесе позадачной автоматикасының көптеген мысалдары бар. Осы автокөліктің негізгі жетіспеушілігі -

Шешімнің белгілі бір қарқынын қадағалай отырып, сол ақпаратты пайдалана отырып, параллель көптеген тапсырмаларды шешу қажет болғанда, интеграцияланған ортаны пайдалану арқылы ERP-жүйелерін (4.8 сурет) енгізу керек. Әдетте, кәсіпорынның барлық өндірістік қызметі аумақтық бөлінеді, бірақ олар бірыңғай ақпаратты пайдаланады, орталық есепке алу және реттеу орталықтандырылған түрде жүзеге асырылады. Көрсетілгендей, бұл қызмет орта және қысқа мерзімді (операциялық) жоспарлау және басқару шеңберінде орын алады, тиісінше, өндірістік және сауда операцияларын тіркеуге арналған уақытша талаптар бір ауысымда жүзеге асырылуы тиіс. Негізгі классикалық сатып алынған ERP-жүйесі әрқашан адамдар арқылы өндіріс процестерімен байланысады (оларға тапсырмалар беру және олардың есептерін тіркеу). Тұтастай алғанда, құжаттар ғана тасымалданбайды, сонымен бірге нақты уақыт режимінде аспаптар мен датчиктерді тікелей оқиды Технологиялық үрдіс арқылы АБЖ мен АӨПБЖ процестерді басқарудың автоматтандырылған жүйесінің міндеттерін интеграциялауды білдіреді. Теориялық тұрғыдан, сіз, мысалы, өнімдерді тасымалдауды қоса алғанда, операцияны орындау кезінде энергияны тұтыну (отын) есепке алынады. Бұл әрекетті орындау үшін тиісті шот шоттағы кестеге енгізілуі керек және қажетті хабарламалар сипатталады. Әрине, бұл жоғары өнімді аппараттық және коммуникациялық құралдарды қажет етеді (4.9-сурет). Өз ERP-жүйесі жақсартылған функционалдық бар интеграцияланған жүйесін алуға болады сатып алынған немесе дамыған сатып алуды аяқтау

кезінде. On-мысалы, сіз OLAP модулін қосу кезінде математикалық әдістер негізінде негізгі параметрлері бойынша болжамын орындалған - қайта gressіonnogo немесе басқа деректер талдау әдістері. Бір-бірінің функцияларын жеке-жеке толықтыру үшін, MRP ІІ - KANBAN сияқты аралас жүйелерді жасау әрекеттері жасалды. Әдетте мұндай аралас жүйелерде MRP ІІ сұранысты, сатылымды және сатып алуды жоспарлау және болжамдау және өндірісті жедел басқару үшін

KANBAN жүйесінде қолданылады. Сондай-ақ, ABC (Actіvіty Based Costіng) шығындарды есепке алудың қолданыстағы әдісін ауыстыру үшін қолдануға арналған тар орындықтарды (Theory of Constraіnts - TOC) талдаудың әдіснамасын меңгеруге мысал келтіруге болады.

ERP MRP ІІІ (Money Resourse Plannіnq) ауыстыру туралы мәлімделді, онда ТОС әдістемесі қолданылатын болады.

Әдетте өндірушіден жүйеге реттелген кезде немесе егер ол жеткіліксіз болса, өзгертуге болатын бағдарлама компоненттерінің негізгі жиынтығы келеді. Компонент арнайы нұсқалық басқарудың ішкі жүйесі арқылы бақыланады. Бағдарламалық жасақтаманың негізгі компоненті және оның модификациялары мұра ағашын құрайды.

Жүйенің кем дегенде үш нұсқасы болуы ұсынылады:

Тестілеуден және пилоттық операция аяқталғаннан кейін, жүйенің соңғы нұсқасы деңгейге көтеріледі және шын мәнінде жұмыс істейді. Кез-келген уақытта ERP / MRP ІІ концепцияларында сіз үш қабатты шартты түрде таңдауға болады:

ERP / MRP ІІ жүйелерінің идеялары мен әдістерінің арасында танымал жүйені енгізудің арнайы әзірленген әдістері жатады. Бұл жүйелерді енгізуге болатын жүйелілік пен әдістердің тұрақты идеясы бар. енгізу бойынша жобаларды мұқият жоспарлау, топтардың қызметін ұйымдастыру, инфрақұрылымды дамыту, барлық деңгейдегі (әсіресе жоғары-деңгейі) бойынша кадрларды дайындау екпін - бұл оң нәтижелерге қол жеткізу үшін жағдай толық тізімі емес. Осындай жүйелерді енгізу босалқылардың азаюына, еңбек өнімділігінің артуына, уақытында аяқталған тапсырыстар санының көбеюіне әкелуі мүмкін.

6.Автомобиль көлігін жоспарлау және басқару саласындағы мамандандырылған БҚ мысалында бағдарламалық модульдерді өзара әрекеттесудің жеңілдетілген схемасын беріңіз.

7.Көп өлшемді массивтерді ұсынудың екі жолы қандай және олардың айырмашылықтары қандай?

8.Бір мезгілде талдау гиперкубаның бірнеше өлшемдерінен қалай анықталады? АКК қызметін талдау саласынан мысалдар келтіріңіз.

9.Корпоративтік ДС іске асыру үшін қандай үш құралдар (технологиялар) бар? Олардың айырмашылығы қандай?

10.Жол жүру және көлік құжаттамаларын автоматтандырылған өңдеу бағдарламаларына тән негізгі функционалдылықты көрсетіңіз.

13.БҚ қатысты мұра ағашы деген не және оны өзгертуді қалай жүзеге асыру керек?

14.ERP / MRP ІІ жүйелерін қандай тәртіппен және қандай әдістермен енгізу керек

ЖЫЛЖЫМАЛЫ БІРЛІКТЕРДІ БАСҚАРУДЫҢ АҚПАРАТТЫҚ- НАВИГАЦИЯЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕРІ

5.1 ОРНАЛАСҚАН ЖЕРІН АНЫҚТАУ ЖӘНЕ БАЙЛАНЫС ЖҮЙЕЛЕРІНІҢ МАҚСАТЫ МЕН ПАЙДАЛАНУ САЛАСЫ Соңғы уақытта Ресейде заманауи навигациялық жүйелерді ұялы байланыс жүйелерімен біріктіретін АБЖ сұраныстың өсуі байқалады. Осындай жүйелер түрлі қолданбалы міндеттерді шешу үшін, соның ішінде ЖҚ байланысты ұйымдастыру, олардың ағымдағы координаталарын және орналасқан жерін электронды картада автоматты түрде қадағалау және көрсету мүмкіндігімен кәсіпорынның көлік паркін басқару үшін пайдаланылады. Бүгінгі таңда автомобиль көлігінде, әсіресе дамыған елдерде, арнайы тағайындалған ЖҚ: полицияның патрульдік автокөліктері, жедел жәрдем машиналары, инкассация қызметтерінің автокөліктері және т.б. орналасқан жерін және жағдайын бақылау үшін,

орналасқан жерін анықтау (ОЖА) жүйелері кеңінен пайдаланылады. Сонымен қатар, Ресейде ЖҚ жұмысын автоматтандырылған қадағалау кешендерін пайдалану тәжірибесі де бар, алайда жек көліктің ОЖА үшін мұндай жүйелері әзірге қолданылмайды. ОЖА жүйесі көлік құралының бортында оқшауланған күйінде пайдаланылуы мүмкін және ЖҚ автоматтандырылған басқару қызметін орындайтын

ЖҚ координаттық-уақыттық ОЖА заманауи құралдарына серіктік жайғастыру жүйелері жатады.

Жайғастыру (жаһандық) — серіктік жүйелерді пайдаланып үш өлшемдік кеңістікте объектінің абсолюттік координаттарын анықтау әдісі. Жайғастыру полигонометрия, триангуляция және трилатерация сияқты, классикалық әдістерді толықтырады және ығыстырады. Осы жүйелердің әсіресе маңызды ерекшелігі олардың

ОЖА серіктік жүйелерінің бірінші буынына 1970 жылдарға дейін әзірленген және екі он жылдықтан астам пайдаланылған, бастапқы АҚШ Әскери теңіз флотына арналған NNSS (Navy Navіgatіon Satellіte System) (АҚШ) жүйесін жатқызуға болады. Кейіннен жүйе TRANSІT атауын алған. ҚСРО осыған ұқсас жүйе ЦИКАДА деп аталды. Сондай-ақ басқалары да болды, мысалы COSPAS-SARSAT халықаралық апатқа ұшырағандарды табу жүйесі және басқалар. Екінші буынға (әзірлемелер 1970 жылдардың ортасында басталды) екі қолданыстағы жүйе жатады: пайдаланушылар мүддесінде ГЛОНАСС жаһандық навигациялық серіктік жүйесін пайдалану бойынша жұмыстар жүргізу туралы» Ресей Федерациясы Үкіметінің 07.03.1995 № 237 Қаулысына сәйкес «Қаулысына сәйкес жүйе халықпен қолдануға ашылды. 1996 жылы қаңтарда ГЛОНАСС толық ашылды, қазіргі уақытта қалпына келтірілді және Ресей Федерациясының барлық аумағында ОЖА қамтамасыз етілді, ал 2012 жылы жаһандық ОЖА қалпына келтіру жоспарланып отыр. Сондай-ақ, және GPS, және ГЛОНАСС бір уақытта пайдаланатын қабылдағыш құрылғылар жұмыс істейді. Еуропалық ғарыш агенттігімен осыған ұқсас ГАЛИЛЕО жүйесін ашу болжамдалады.

(ҒА) дейін алыстығын және пайдаланушыға қатысты ҒА орын ауыстыруының салдарынан алыстығын өзгертудің жылдамдығын өзгертуі мүмкін. Өлшенген жылдамдықтарға жағдайының конустық беттері (конустары), ал өлшенген алыстықтарға – сфералық (сфералар) сәйкес келеді. Есептің геометриялық мәні осыдан тұрады. Серіктердің координаттары белгілі болған кезде, есепті аналитикалық тұрғыда шешу және объектінің орналасқан жерінің координаттарын есептеу жеңіл. Шын мәнінде жалған қашықтықтар деп аталатын бұрмаланған қашықтықтарды өлшейді. Жалған қашықтықтар бойынша ЖҚ координаталарын дұрыс есептеу үшін, оларды екіге немесе үшке дейін емес, ал белгілі координаттарымен серіктердің көп санына дейін өлшеу керек. Екінші буынның орбиталық топтамаларына орбиталардың биіктігін көбейтумен (шамамен 15 000 км) 24 ҒА кіреді. GPS-те Ға алты, ал ГЛОНАСС - үш жазықтықта орналасқан. Жер шарының кез келген жерінде бір уақытта төрттен кем емес ҒА көру мүмкіндігі пайда болады. Қашықтықтарды өлшеу үшін нөлдер мен бірліктердің жалған кездейсоқ алмасуын білдіретін арнайы қашықтық өлшеуіштің кодтарын жасақтайды. Мұндай кодтарды ҒА және пайдаланушының қабылдағышында шығарады. GPS қашықтықты анықтау үшін екі типті кодтарды түрлендіреді: Р және С/А (аббревиатурасы әр түрлі түсіндіріледі — өрескел — Coarse Aquіsіtіon, жеңіл қолжетімді — Clear Accessіble, жеңіл табылатын — Clear Aquіsіtіon, азаматтық — Cіvіl Applіcatіon). Р коды дәл

(Precіsіon) немесе қорғалған (Protected) ретінде түсіндіріледі. Кез келген уақытта SA (Selectіve Avaіlabіlіty) талғамалы қатынау режимі енгізілуі мүмкін, онда өлшемдердің дәлдігі әдейі төмендетіледі. Сигналды санкцияланбаған пайдаланушыдан қорғау шарасының бірі — AS (Antі Spoofіng) қосымша шифрлеу режимі, онда P-код сызықты емес функцияның көмегімен жаңа Y-кодына ауысады. Әскери пайдаланушылардың аппаратурасында W(t) функциясы белгілі және пайдаланушының Y-кодының демодуляциясы кезінде пайдаланылады.

дәлдіктің бір кодтарымен модульденді.

ҒА жоғары тұрақты тербелістердің эталондық генераторлары бір уақытта уақыт сақтаушылары болып табылады. Берілетін радиосигналдар уақыт белгісін орындайды. Осы белгілер бойынша Жерде уақыт қызметі станцияларының көмегімен мемлекеттік эталондары бар уақыт шкалаларын тексеріп салыстыру жүргізіледі. Олар бойынша пайдаланушылар аппаратурасында да өлшемдерді синхрондайды. Пайдаланушының қабылдағышында жиіліктің атомдық стандарттары жоқ, оларды онда орнату өте қымбат болады. Сондықтан қабылдағыштардағы уақыт шкаласының жылжуы ҒА қарағанда, бірнеше тәртіпке үлкен болуы мүмкін; бұл, егер жалған қашықтықтарды минимум төрт ҒА дейін өлшейтін болса, оны шығарып тастауға болатын тұрақты жүйелік қателік. Төрт өлшем төрт параметрді өлшеуге мүмкіндік береді: қабылдағыштың жер кеңістігінде жағдайын белгілейтін үш координаты және қабылдағыштағы уақыт шкаласының жылжуы (жиіліктің кетуі). Сонымен қатар, МОМЖ ОЖА кешенді жүйелері пайдаланылады.        ЖҚ серіктік жүйелердің қабылдағыштарынан басқа, инерциалды жүйелері мен цифрлық бейнекамералары орнатылады. Қабылдағыштар тіпті серіктердің сигналдарын жоғалтқан кездегі  жағдайларда да, инерциалды жүйелерді байлауды сақтайды. Бейнекамералар оларды кейін стереофотограмметриялық тәсілдермен өңдейтін стереобейнелерді алуға мүмкіндік береді. МОМЖ құру және пайдалану диспетчердің ҚЖ (деректерді қабылдау-тапсырудың қосымша жүйесі) байланысының сенімді құралдарын пайдалануды болжайды. Сөйтіп, ультра қысқа толқынды (УҚТ) радиобайланыс құралдары он шақты,

кейде тіпті жүздеген километрден артық қашықтықтарда қолданылады,   алайда        УҚТ-диапазонда ретрансляторлар желісін        құру                маңызды                техникалық        және        ең        бастысы қаржылық қиындықтармен түйіндескен, өйткені бұл үлкен бір жолғы және пайдаланушылық шығындарды талап етеді. Қысқа толқынды (ҚТ) диапазон құралдары қағида түрінде үлкен қашықтықта байланысты қамтамасыз етеді, бірақ бұл байланыс                өте                тұрақсыз                және        тәуліктің                белгілі        бір кезеңдерінде ғана мүмкін. Оның үстіне ҚТ-радиобайланыс жабдықтары        мен        антенналары        жеткілікті                        үлкен,                ал жетілдірілген үлгілері жеткілікті қымбат тұратын болады. Ұялы байланыс тегіс қамти алатын болып табылмайды, Ресейде және ТМД елдерінде роумингтің аймағын кеңейту бойынша артықшылық халқының саны, автострадалары және таңдаулы объектілері көп аудандарға беріледі. Серіктік байланыс жүйелері халықаралық автомобильдік тасымалдауды орындайтын көлік қызметкерлерінің қажеттіліктеріне сөзсіз ең үлкен деңгейде жауап береді. Сөйтіп, «Ев- телтракс» серіктік жүйесі (АҚШ-та — «Омнитракс») Солтүстік Мұзды мұхиттан бастап Африкаға дейін және Атлантикадан бастап Оралға дейін аймақты қамтиды, ал 2000 ж. бастап оның қолданылу аймағы шығысқа кеңейді және іс-жүзінде бүкіл Сібірді қамтиды. Байланыс және ЖҚ қозғалысын бақылау көлік компаниясының кеңсесінде немесе АКК диспетчерлік қызметінде тікелей жүргізіледі, бұл ретте жүйенің мына сипаттамалары болуға тиіс. жұмысын қиындатады және ЖҚ қозғалысы кестесін қадағалауға мүмкіндік бермейді. Бұдан басқа, қандай да бір төтенше жағдайларда (ТЖ) диспетчерге белгілі ЖҚ соңғы орналасқан жері оқиға ауданынан өте алыс болуы мүмкін. Диспетчерде ЖҚ орналасқан жері туралы өзекті ақпарат үнемі болу үшін, МОМЖ автоматты ОЖА қарастырылуға тиіс. Қалааралық және халықаралық тасымалдау үшін, ол , әдетте, сағат сайын, сондай-ақ әр хабарламамен, хабарламаны алу және оқу туралы растаумен, қозғалтқышты әр ажыратқан кезде (қала (қала маңындағы) аумақтар үшін  әр 15 ... 30 минут сайын) жүргізіледі. Барлық деректер компьютерге автоматты түрде енгізіледі және кесте нысанында, солай диспетчер компьютерінің электронды картасында тікелей беріледі. сәулеті таңдалған, ол кезінде диспетчерлік  пунктте ешқандай таратқыштар немесе қабылдағыштар қажет емес (тек ЖҚ және қымбат емес модем), ал көлік құралында GPS қабылдағышы талап етілмейді, өйткені ол орталық жер үстіндегі станциямен анықталады, яғни осы деректерді серіктік арналар бойынша беру талап етілмейді. «Евтелтракс» типті жүйелер пайдаланылатын АКК мен компанияларда ЖҚ пайдаланудың тиімділігі 15...20 % өседі. Осындай нәтижелерді ең алдымен мына факторлар қамтамасыз етеді:

және жаңа міндеттерді қою; жүргізушіге онда                жүк жөнелтушімен (жүк алушымен) байланысқан кезде қиындықтар туындаған кезде, шекара өтпелерінде,        сынған        кезде,        авария        кезінде,        түрлі шиеленіс жағдайларда уақтылы көмек көрсету; диспетчермен байланысу үшін трассадан бұрылу және телефон        іздеу,        жауап        күткен        кезде                тұрып                қалу қажеттілігінің болмауы; санкцияланбаған (жүргізушінің тілегі бойынша) тұрып қалуды және маршрутты өзгертуді болдырмау; диспетчер үшін жүргізушімен ол өзі қоңырау шалған кезде емес, кез келген уақытта байланысу мүмкіндігі; Бұл тек негізгі факторлар, әсер ететін нәтижелерге жетуге мүмкіндік беретін көптеген басқа да факторлар бар.

Шетелдік және ресейлік көліктік кәсіпорындарының

тәжірибесі қазіргі заманғы жағдайларда байланыс және басқару жүйесіне салынған қаражат байланыс және басқару жүйелерінсіз ЖҚ санын өсіруге салынатын қаражатқа қарағанда, көп пайда әкеледі деп көрсетеді.

5.2 АВТОКӨЛІК ҚҰРАЛДАРЫНЫҢ ОРНАЛАСҚАН ЖЕРІН АНЫҚТАУДЫ ЖҮЗЕГЕ АСЫРУДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ҚАҒИДАЛАРЫ Жалпы мәліметтер. Көлік құралының орналасқан жерін автоматты (автоматтандырылған) түрде анықтау жүйесінде (Automatіc Vehіcle Locatіon Systems — AVL) ЖҚ орналасқан жері берілген географиялық аймақтың шеңберінде оның жылжуы бойынша автоматты түрде анықталады. Кейбір жағдайларда, AVL жүйесі МОМЖ ретінде сәйкестендіріледі, оларды осы жағдайда AVS деп атау дәлірек болады.

Мақсаты бойынша AVL-жүйелер:

AVL-жүйелерді нақты іске асыруға өзінің құрамына орналасқан жерін анықтаудың бірнеше тәсілдерін қамтамасыз ететін техникалық құралдар жиі кіреді. AVL-жүйе қолданылатын географиялық аймақтың көлемінен тәуелді, ол: Орнын анықтау функцияларын іске асыру тұрғысынан AVL- жүйелері орнын анықтаудың дәлдігі және деректерді нақтылау мерзімділігі сияқты, осындай техникалық параметрлермен сипатталады. Әлбетте, бұл параметрлер AVL-жүйесінің қолданылу аймағынан тәуелді. Қолданылу аймағының мөлшері неғұрлым аз болса, орнын анықтаудың дәлдігі соғұрлым жоғары болуға тиіс. Солай, қала аумағында қолданылатын аймақтық жүйелер (сонымен қатар жағдайдың тұрлаусыздық аймағы деп аталатын) үшін 100- ден 200 м дейін орнын анықтау дәлдігі жеткілікті болып саналады. Кейбір арнайы жүйелер бірнеше метрге дейін дәлдікті талап етеді, жаһандық жүйелер үшін бірнеше километрге дейін дәлдік жеткілікті болады. Аймақтық диспетчерлік жүйелер үшін сағатына 5-тен 2 ретке дейін ЖҚ орналасқан жері туралы деректерді алу ұтымды болып саналуы мүмкін. Дистанциялық сүйемелдеу жүйелері минутына 1 -2 рет жаңарту жиілігіне дейін ақпаратты жаңартудың үлкен жиілігін талап етеді. AVL-жүйелерінде пайдаланылатын ОЖА әдістерін үш негізгі санаттарға бөлуге болады: аймақтық әдістер, навигациялық  есептеу әдістері және радиожиілік бойынша ОЖА әдістері. Қазіргі заманғы        жағдайларда шынайы пайдаланылуы мүмкін, аппаратураның және орнын анықтау жүйелерінің негізгі ерекшеліктерін қарастырамыз. Жақындату әдістерінің базасындағы жүйелер. Дәл орналасқан жері жүйеге белгілі БП жеткілікті көп саны арқылы қала аумағында бақылау аймақтарының желісі құрылады. ЖҚ орналасқан жері ол БП өткен кезде анықталады. БП танылған жеке коды борттық аппаратураға беріледі, ол деректерді берудің қосымша жүйесі арқылы осы ақпаратты, сондай-ақ өз сәйкестендіру кодын деректерді басқару және өңдеудің қосымша жүйесіне жібереді. Осылайша, тура жақындау әдісі іске асырылады.

Алайда, іс жүзінде жақындаудың инверсиялық әдісі жиі қолданылады — ЖҚ табу және сәйкестендіру онда орнатылған БП қабылдағышына өз жеке кодын беретін белсенді, пассивті немесе жартылай белсенді қуаты аз радиомаяктар арқылы немесе объектінің, мысалы, автомобильдердің нөмірін оқу мен танудың оптикалық аппаратурасы арқылы жүзеге асырылады. БП алынған ақпарат бұдан әрі деректерді басқару мен өңдеудің қосымша жүйесіне беріледі. Мысалы, осы технология үлкен жүкті автокөліктерінің жұмысын бақылау және басқару функциясын жүзеге асыратын, «Сопот» МОМЖ пайдаланылды (5.2-сурет). Аймақтық жүйелер үшін орналасқан жерін анықтаудың дәлдігі және деректерді жаңартудың мерзімділігі жүйенің қолданылу аумағы бойынша БП орналасу тығыздығынан тікелей тәуелді екені айқын. Жақындау әдістері көптеген БП басқару және бақылау орталығына деректерді берудің қосымша жүйесін ұйымдастыру үшін, байланыстың дамыған инфрақұрылымын, ал оптикалық оқу әдістерін пайдаланған жағдайда — БП күрделі аппаратураны талап етеді. Сондықтан, осы әдістер, әсіресе үлкен аумақтарды қамтитын жүйелерді құрған кезде өте қымбат болып табылады. Бір уақытта жақындаудың инверсиялық әдістері борттық аппаратураны — радиомаяктың көлемдерін минимизациялауға не автомобильге орнатылатын аппаратурасыз істі тындыруға мүмкіндік береді. Осы жүйелердің негізгі қолданылуы – автомобильдерді күзетуді кешенді қамтамасыз ету, автомобильді айдап кеткен кезде, іздеуді қамтамасыз ету.

Осы жүйемен жабдықталған айдап кеткен автомобильдің Ресей ІІМ МЖЖҚИ    постына    жақындауын    тіркеуді    қамтамасыз   ететін «КОРЗ-ГАИ» жүйесі ұқсас жүйенің үлгісі болып табылады. Мәскеуде        қаладан        шығатын        барлық        посттарды        осындай

аппаратурамен жабдықтау болжанған еді.

Еуропада 1970-80 жылдарда Phіlіps және Cotag Іnternatіonal Ltd фирмаларымен (Ұлыбритания) әзірленген таңдаулы табу, сәйкестендіру және ЖҚ ОЖА жүйелері белсенді енгізілді. Электромагниттік ілмектер түріндегі БП антенналары жол төсемінде тікелей орналастырылады. ЖҚ жартылай белсенді импульсті радио жауап қайтарғыш орнатылады, ол оған ілмектің электромагниттік өрісі әсер еткенде қосылады. Қазіргі уақытта еуропа елдерінде ANANDA Holdіng AG компаниясы белсенді әрекет етеді. 1992 жылдан бастап Еуропа мен Мексикада ұрланған автомобильдердің орналасқан жерін анықтауға арналған ІNMED/VOLBACK жүйелері кең ашылды. Бақылау пункттері бірыңғай жалпы еуропалық желіге байланысты. БП желісі Жапонияда ең дамыған, сонымен қатар онда жалпыұлттық желі құрылған. Ол арқылы тікелей, сондай-ақ инверсиялық жақындау жүйелері жүзеге асырылады. Қазіргі уақытта Еуропа мен Жапонияда жақындау әдісін іске асыратын және автомобиль нөмірлерін оптикалық оқу мен тануға негізделген, ОЖА жүйелерінің екінші буыны енгізіледі.

Радиожиілік бойынша орналасқан жерін анықтау әдістері. ЖҚ орналасқан жері ЖҚ үш немесе одан артық радиомаяктарға дейін қашықтықтар айырмасын өлшеу арқылы анықталады. Осы әдістер тобын шартты түрде екі шағын топқа бөлуге болады:        жылжымалы                        объектінің                        бортында                        арнайы радиосигналдарды        қабылдау        нәтижелері        бойынша координаттарын есептеуді іске асыратын әдістер (тікелей немесе инверсиялық радио навигацияның әдістері) және радио пеленгация әдістері, онда ЖҚ абсолюттік немесе салыстырмалы        орналасқан        жері                стационарлық                                немесе мобильді                қабылдау                пункттерінің                желісімен                онымен сәулеленетін радиосигналды қабылдау кезінде анықталады. Радио пеленгация әдістері. Қала аумағы бойынша бөлінген пеленгаторлар        желісі                арқылы        немесе        пеленгацияның мобильді құралдары арқылы радио хабарын таратқыш маяктармен жабдықталған ЖҚ орналасқан жерін қадағалау мүмкін. Радио пеленгация әдістеріне негізделген AVL-жүйесінің үлгісі ретінде «ГИПС» жүйесін (жаңа аты «СКИФ») санауға болады. Жүйенің жұмыс істеу қағидасы ЖҚ, стационарлық радио қабылдағыш орталықтарының желісіне шағын габаритті радиомаякпен сәулеленетін сигналды қабылдаудан және триангуляция әдісімен ЖҚ жағдайының белгісіздігі

саласын анықтаудан тұрады. Кең жолақты сигналдарды қолдану жүйеде жоғары бөгеуілден қорғалған кезде секундына 5 000 объектіге дейін ақпаратты жаңарту жиілігін қамтамасыз етеді. Орналасқан жерін анықтаудың дәлдігі аумақтағы стационарлық радио қабылдағыш желісін орналастыру тығыздығынан тәуелді және ГАЖ-қосымшасын пайдаланып орындалған өңірдің цифрлық моделіндегі көлік жүйесі кескінінің (ГЖК) қабатын пайдаланып, деректерді үздіксіз қадағалау және түзету режимінде бірнеше метрді құрауы мүмкін. Екі жақты байланыс пейджерлерін және қабылдағыш-беретін станциялар желісін қолданатын ұқсас жүйені «Ме- гаПейдж» фирмасы ұсынады. Автомобильге орнатылған кең жолақты таратқыш стандартты пейджинг қабылдағышының сигналы бойынша не айдап кетуге қарсы сигнал беру жүйесінің сигналы бойынша қосылады, таратқыштың ОЖА пейджинг жүйесінің базалық станциялары желісі арқылы жүзеге асырылады. Мобильді пеленгаторлар негізіндегі жүйенің үлгісі «Лоджек» (Lo Jack) жүйесі болып табылады. Осы жүйенің пеленгаторларымен жол пост қызметінің арнайы батальонының автомобильдері және қаладан шығатын жердегі Ресей ІІМ МЖЖҚИ пост-пикеттері жабдықталған. Радио навигация әдістері. Осы әдістер импульстік-фазалық жердегі навигациялық жүйелердің («Лоран-С» — «Чайка» типті) және GPS NAVSTAR — ГЛОНАСС орта орбиталық серіктік радионавигациялық жүйелердің (ЖРНЖ) негізінде іске асырылады. Бүгінгі таңда ең үздік дәлдік және пайдаланушылық сипаттамалары серіктік навигациялық жүйелерде (ЖНЖ) болады, онда стандартты режимде орналасқан жерін анықтау дәлдігі 50... 100 м кем емес, ал фазалық анықтау немесе дифференциалды навигация режимінде ақпараттық сигналдарды өңдеудің арнайы әдістерін қолданғанда — бірнеше метрге дейін жетеді. Әртүрлі фирмалармен ұсынылатын техникалық шешімдер өздерінің көрсеткіштері бойынша жеткілікті жақын және жүйенің нақты пайдаланушысы үшін маңызды болуы мүмкін бөлшектермен өзгешеленеді. Әдетте, жүйенің жабдықтарына борттық навигациялық есептегіш, УҚТ-радиобайланыс радиостанциясы немесе ұялы телефон кіреді (5.1–суретті қараңыз).

Диспетчерлік орталықта цифрлық электронды картасы бар

және қала аумағында автомобиль көлігінің диспетчерлеу және мониторингі жүйесінің БҚ — МОМЖ бар компьютер орнатылады.        Ұқсас      жүйелердің      үлгісі      ретінде

«Транснетсервис»        фирмасының        «Магеллан»        жүйесін, «Юником» фирмасының «Юником-AVL», «Гранит» «Сеть» ҒТО, «КОРД» фирмасының «КОРД», «Грант—Вымпел» компаниялар тобының GrantGuard, «ГЕО СПЕКТРУМ» компаниясының TrackMaster Car жүйесін және т.б. келтіруге болады. Бұл жүйелерді кеңінен енгізу Ресейде ірі қалалардың аумағында ЖҚ пен орталық жабдықтардың арасында ақпаратты берудің сенімді арнасын ұйымдастыруға арналған GSM стандартының ұялы телефоны бұрынғы кезде жылжымалы байланыс инфрақұрылымының жеткіліксіз дамуымен тоқтатылды.

жұмыс схемасы

Қазіргі таңда жабу ауданын кеңейтуге және GSM стандарттарының цифрлық ұялы байланыс жүйелерін, басқа стандарттардың ұялы байланысының цифрлық жүйелерін, оларды еуропалық желілермен біріктіруді енгізумен деректер коммутациясы орталықтарының өткізу қабілетін арттыруға байланысты, осы салада бір қатар

жобалар табысты іске асырылады. (5.3-сурет).

Навигациялық есептеу әдістері. Осы әдістер белгілі бастапқы нүктеге қатысты ЖҚ ағымдағы орналасқан жерінің алынған деректерінің негізінде есептеп шығарып, өткен жолдың датчиктері және бағыттау датчиктерінің көрсеткіштерімен жиынтықта үдету, бұрыштық жылдамдық датчиктері арқылы ЖҚ қозғалысының параметрлерін өлшеуге негізделген. Радио навигация әдістерімен салыстырғанда осы әдістердің негізгі артықшылығы — борттық аппаратурамен ҒА навигациялық сигналдарын қабылдау жағдайларынан тәуелсіздігі. Тығыз салынған қаланың аумағында СНЖ борттық навигациялық аппаратурасы ЖҚ координаттарын есептей алмайды. Радио навигациялық жүйелердің қабылдағыш антенналары навигациялық сигналдарды қабылдаудың ең үздік жағдайларын қамтамасыз етуді ескеріп, ЖҚ орналастырылуға тиіс. Бұл ЖҚ немесе немесе олармен тасымалданатын жүктерді күзету қажеттілігі үшін қолданылған жағдайда, оларды қаскүнемдер үшін әлжуаз қылады. Қабылдағыш антенналардың камуфляжын орындаудың қолданылатын әдістері жеткілікті күрделі және қымбат тұрады. Жолды есептеп шығару және инерциалды навигация әдістері бұл кемшіліктерден арылған, өйткені аппаратура толық автономды және оларды қасақана істен шығаруды болдырмау мақсатында, ЖҚ құрылымдық элементтеріне біріктірілуі мүмкін. Навигациялық есептеп шығару әдістерінің кемшіліктері ретінде қозғалыс параметрлерінің жинақталған өлшеу қателерін түзету қажеттілігі және борттық аппаратураның салыстырмалы үлкен габаритті өлшемдерін санауға болады, алайда соңғы кезде борттық аппаратураны (акселерометрлер, өткен жолды автономды есептеп шығарғыштары, бағыттау датчигі) жасауға арналған шағын габаритті элементтік база қолжетімді болды. Сонымен қатар, борттық есептегіштегі координаттарды есептеп шығару мақсатында қозғалыс параметрлерін өңдеу күрделігінің проблемасы бар. Осындай әдістерді қолданудың ең перспективалық бағыты ретінде оларды радио навигациялық әдістермен бірге пайдалануды санауға болады, ол бір әдіске, солай екіншісіне тән кемшіліктерді өтеуге мүмкіндік береді.

Осы    әдісті    пайдаланып    орналасқан    жерін    анықтау жүйесін «Автонавигатор» ЖАҚ ұсынады. Борттық ЖҚ автомобильдің спидометріне  қосылатын  жол датчигі,   автомобиль  осінің Жердің

магнитті меридианынан ауытқуын өлшейтін феррозондтар негізіндегі бағыттау датчигі және объектінің Жер бетіне қатысты көлденең емес орналасуынан пайда болатын феррозонд датчигінің қателерін жоюды қамтамасыз ететін үдету датчигі (акселерометр) пайдаланылады. Есептеп шығару қателерін түзету қаланың КЖЖ полисызықтарының цифрлық векторлық картасы бойынша жүргізіледі, ол бірнеше метрге дейін орналасқан жерін анықтаудың дәлдігіне жетуге мүмкіндік береді. Борттық жабдықтарының элементтерін ЖРНЖ қабылдағышымен бірге пайдалану мүмкіндігі бар. ЖРНЖ     қабылдағыштарымен     салыстырғанда        инерциалды навигация аспаптары радиобөгеуілдердің әсеріне ұшырамайды және қосқаннан кейін бірден жұмыс істей бастайды (ЖРНЖ сияқты, серіктен ақпаратты жүктеу үшін 1...2 мин  талап  етілмейді), олардың қолданылу аймағы іс жүзінде шектелмеген (бірнеше серікті тура көру талап етілмейді), оларда курсты көрсету, бағдарға дейін қашықтықты анықтау, дирекциялық бұрышты өлшеу жүргізіледі. Жақын арада ЖҚ орналасқан жерін анықтау жүйелері үшін инерциалды навигация аспаптары автономды құрылғы ретінде емес, ЖРНЖ құрылғыларына қосымша ретінде қолданылатыны айқын, ол орналасқан жерін анықтау дәлдігін көбейтуге, өлі аймақтарды және маршруттың бастапқы учаскелерін жоғалтуды жоюға мүмкіндік береді. Тіпті орналасқан жерін анықтау әдістері мен аппаратурасын қысқа шолу пайдаланушының барлық талаптарын қанағаттандыратын әмбебап жүйе жоқ деген тұжырым жасауға мүмкіндік береді. Тиімді жұмыс істейтін орналасқан жерін анықтау жүйелерін жасау міндеті нақты әдісті таңдаудан едәуір кең болып шығады. Байланыс жүйелерінің микроұялы құрылымы орналасқан жерін анықтаудың аймақтық жүйелерін құруға негіз болуы немесе радио пеленгациялық әдістермен орналасқан жерді анықтау мәселелерін шешуге мүмкіндік беруі мүмкін. AVL-жүйелермен бірге пайдалануға арналған электронды карталарды жасау мәселелері бөлек тұр. Көлік магистральдарының кейбір учаскелеріндегі жол кептелісі туралы ақпаратты есепке алуға дейін, онда жол жағдайын жедел түзету ұйымдастырылған жүйелердің артықшылықтары болады.

ОЖА жаһандық серіктік жүйелерін құрудың және қызмет етуінің техникалық және технологиялық негізі ҒА орбиталық топтамасы болып табылады.

, сигналдық бөлігі мен жердегі сегментінен тұрады. Ғарыш сегменті ҒА жобалау, орбитаның есебін және аппаратты қосу мәселелерін қамтиды. Сигналдық бөлігіне жиіліктің пайдаланылатын спектрінің, байланысты ұйымдастыруға және ұстап тұруға қашықтықтың әсері, байланысты бұрмалау көздері, модуляция схемалары және беру хаттамаларының мәселелері кіреді. Жердегі сегмент жердегі станцияны орналастыруды және оның құрылымын, антенналардың типтерін, ҒА арналарына көптік қатынауды ұйымдастыру схемаларын белгілейді. Бұл жағдайда ҒА жердегі станциядан сигналдарды қабылдайтын, күшейтетін және серіктің тура көру аймағында болатын барлық станцияларға бір уақытта кең хабарлар тарату режимінде сигналдар тарататын байланыс құрылғысы ретінде қарау керек. Құрылымдық элементтері, жағдайды басқару, қуаттану, телеметрия, трекинг, командалары жүйелері, сондай-ақ қабылдағыш-жібергіштер мен антенна ҒА басты құрауыштары болып табылады. ҒА антеннасының орнықтылығы және қажет бағдары тұрақтандыру жүйесімен қолданады. ҒА көлемі мен салмағы серіктің тіршілігін қамтамасыз етуге арналған күн батареялары мен отынның көлеміне қойылатын талаптармен негізінен шектелген (әдетте 10 жылдың ішінде). ҒА телеметриялық жабдығы ғарыш сегментін басқарудың жердегі орталығына оның жағдайы туралы деректерді беру үшін пайдалан ылады. ҒА жағдайды түзету қажет болғанда тиісті командалар бері леді, оларды алғаннан кейін энергетикалық жабдықтар қосылады және түзету жүзеге асырылады. СБЖ жердегі сегментіне, ғарыш сегментін басқару орталығынан (ҒСБО) басқа, базалық станциялар (шлюздар) кіреді, олар жүйенің жердегі (мобильді) деректерді беру желілерімен, ғарыш сегментін басқару орталығымен (ҒСБО), телеокомандалық жабдықпен және қызметтердің жеткізушілерін басқару орталығымен өзара әрекеттес уді қамтамасыз етеді.

Пайдаланушылық сегмент дауысты, деректер мен ОЖА беру үшін пайдаланылатын портативтік, мобильді және стационарлық терминалды құрылғылардан тұрады. 5.1-кестеде СБЖ негізгі техникалық-экономикалық көрсеткіштері берілді, олар дөңгелек орбиталарда үш топ бойынша жұмыс істейді: геостационарлық (GEO), биіктігі орташа (MEO), төмен орбиталық (LEO). Жүйелі автоматты сауалнама және ақпаратты берудің жоғары жылдамдығы диспетчерге ЖҚ жағдайы туралы деректерді нақты уақыт масштабында алуды қамтамасыз етеді. Бұдан әрі негізгі СБЖ қарастырылды.

(MEO) — он екі биіктігі орташа ҒА қызмет көрсетіледі. Қазіргі уақытта Іnmarsat В төртінші буынның ҒА жүзеге асырылып жатыр, олардың айналу кезеңі Жер айналымымен синхрондалған — олар жер бақылаушысы үшін қозғалмайтындай бір нүктеде орналасады. Іnmarsat В серігінің кең сәулесінен басқа, тағы өңірлік бағытталған сәулелер жасайды, олар (L-диапазонның) ұзын толқынды жиіліктерінде жұмыс істейтін портативтік терминалдарды пайдалануға мүмкіндік береді (5.4-сурет). Іnmarsat жүйесінде түрлі абоненттік терминалдар пайдаланылады, олар функционалдық мүмкіндіктермен, солай құрылымды ерекшеленді.

Орбиталық топтамадағы ғарыш аппараттарының саны, бір.

Бір ғарыш аппаратының жабу аймағы (радиокөрінушілік бұрышы), Жер беті ауданының %

28...28 3.7

құрылғылары Терминалдың құрамына телеметрияға немесе навигацияға арналған қосымша жабдық кіруі мүмкін.

жүйесі (LEO) алты орбита бойынша 700 км биіктікте Жерді айналатын 79 төмен орбиталық ҒА тұрады. Мұхиттардың        акваторияларын                жабуға                қосымша        полюстің қасындағы орбиталар ІRІDІUM клиенттеріне полюстік өңірлерде де        байланысты                пайдалануға                мүмкіндік        береді.                Жүйеде қызметтердің тізбесі болжамдалады: телефон байланысы, ІRІDІUM пейджеріне алфавиттік цифрлық хабарламаларды беру, шақыруды қайта жолдау, конференц-байланыс, факсимильді хабарламаларды беру, дауыс поштасы, ұялы желілер стандартында жұмыс істеу мүмкіндігі, 2 400 бит/с жылдамдығымен деректерді беру және т.б.

(LEO) жаһандық жылжымалы байланыс жүйесіне 36 микросерік (төртеуі екі поляр қасындағы орбиталарда және 45° еңісімен        төрт                орбиталық                жазықтықтарда        сегізден)                кіреді; орбитаның                биіктігі                775        км.        Жүйенің        негізгі        функциялары коордианттары және объектілердің жай-күйлері туралы деректерді автоматтандырылған жинау, электронды пошта және ORBCOMM

және СНС GPS автономды навигация арқылы пайдаланушының ОЖА қызметтерін ұсыну болып табылады. Қызмет көрсету аймақтарын қамту бойынша жүйе толық көлемде жаһандық жүйелерге жатады. Ғарыш сегменті әлемнің түрлі елдерінен, соның ішінде АҚШ, Канада, Ресей, ОАР, Нигерия, Оңтүстік Америка елдерінен абоненттермен жұмысты қамтамасыз етеді. ҒА борттық жабдығының құрамында дециметрлік және метрлік диапазондар және антенна кешендерінің қабылдағыш-жібергіш құрылғылардан басқа CНС GPS аппаратурасы қарастырылды. «Жер – серігі» арнасы (жиіліктердің жұмыс диапазоны 137... 138 МГц) TDMA/FDMA құрамдастырылған стандартта деректерді беру үшін пайдаланылады (мобильді объектіге беру жылдамдығы 2,4 Кбит/c), ал кері (14,8.149,9 МГц жолағы) — FDMA стандартында (беру жылдамдығы 4,8 Кбит/c). Жердегі сегментке кіретін торапты станциямен байланыс үшін, 57,6 Кбит/с жоғары жылдамдықты арна пайдаланылады. ORBCOMM серігінде GPS жүйесінің қабылдағышы орнатылған, ол абоненттің координаттарын автономды анықтауды қамтамасыз етеді, өйткені серік орбитасының параметрлерін есептеу бортта жүргізіледі және тек жердегі емес, сонымен қатар мобильді пайдаланушыларға да жіберіледі. Координаталарды анықтау дәлдігі қызмет көрсету аймағындағы қабылдаудың жұмыс жиілігінің диапазонына және серіктердің санына байланысты екені айқын, алайда әзірлеушілер тіпті ең нашар жағдайда (жиілігі 137 МГц, бір серік) қатесі 1100 м аспайды.

EutelTracs жүйесі (GEO) 1992 жылы жүзеге асырылған болатын және бүкіл дүниежүзі бойынша пайдаланатын мобильді терминалдарының көптеген саны бар, соның ішінде Ресейде. Жүйедегі мобильді терминалдың Іnmarsat терминалының өлшемдерінен 2-3 есе асатын өлшемдері бар, алайда ол жүк автомобильдеріне орнатуға кедергі болмайды. Бүгінгі таңда жүйе тек Омск бойлығына дейін істейді. «

Глобалстар »

жүйесі (LEO) дауысты және деректерді беруге, хабарламалармен алмасуға, факс және ОЖА беруге арналған мобильді және стационарлық серіктік байланыс қызметтерін ұсынады. Орбиталық топтамаға дөңгелек орбиталарда сегіз жазықтықта 1414 км биіктікте орналастырылған 48 төмен орбиталық (және сегіз резервті) ҒА кіреді. Әр ҒА жер бетінде бірнеше мың километр диаметрімен қызмет көрсету аймағын жасайтын, 16 сәулені қалыптастыратын, антенна кешені бар, оның ішінде 1,25 МГц жайылу жолағының енімен кез келген CDMA

(Code Dіvіsіon Multіple Access — кодтық бөлумен көптік қатынау) технологиясына коммутация мүмкін (5.5-сурет). «Глобалстар» (Globalstar Data Network — GDN) деректерді беру желісі жүйенің жердегі сегменті бөліктерінің арасындағы байланысты қамтамасыз ету үшін қызмет етеді.

Жүйе абоненттің сигналын қабылдап иілген құбыр (bent- pіpe) сәулеті бойынша жұмыс істейді: CDMA технологиясы арқылы бірнеше ҒА оны ең жақын жердегі түйіндесу станциясына трансляция жасайды, ал ол ең қатты сигналды таңдайды, оны авторизациядан өткізеді және шақырылатын абонентке - пайдаланушылық терминалға дейін маршруттайды. Серіктік байланыс пайдаланушыларға ыңғайлы мүмкіндіктерді қамтамасыз етеді (5.6-сурет). «

Гонец-Д1 »

жүйесі (LEO) 45 төмен орбиталық серіктерге (бес жазықтықтағы тоғыз аппарат) негізделеді және 1,5 млн пайдаланушыға қызмет көрсетуге есептелген. Онда желі бойынша ақпаратты берудің түрлі схемалары қарастырылған:

Іntelsat жүйесінде (GEO) Іntelsat VІІІ және Іntelsat-К негізгі серіктер болып табылады, олар өз сипаттамалары бойынша Іntelsat VІ және 48 қабылдағыш-жібергіштермен жабдықталған серіктерден асып түседі. Іntelsat VІІІ жүйесі жүз мыңдаған телефон арналарын ұқсатып тұрады.

(«Турайя») (GEO) ҒА Boeіng Satellіte Systems компаниясымен жасап шығарылған, серіктердің қызмет мерзімі 12- 15 жылға есептелген. Әр ҒА L-диапазонның рефлекторының 12,25 м диаметрімен инновациялық антеннамен жабдықталған (5.7- сурет). Сигналды цифрлық өңдеу процессорымен біріктірілуінің арқасында ол белсенді фазаланған торды жасайды және 200 аса стационарлық сәулелер жасайды (бір уақытта 13 750 телефонмен сөйлесулер өңделуі мүмкін).

Автокөліктік МОМЖ СБЖ іс жүзінде пайдалануды қарастырамыз.

Серіктердің саны, бір.

2,5

Мобильді байланысты қолдау (GSM стандарты) AMPS/CDMA + + -

Координаттарды анықтау дәлдігі, м

1 100

Вектор »

жүйесі Іnmarsat С және СНС GPS-NAVSTAR стандартында Іnmarsat жабдығын пайдаланады. Жабдық жиынтығы автомобильге монтаждалады, ал мамандандырылған БЖ диспетчерлік пунктке орнатылады, ол ЖҚ тәулік бойы байланысты қамтамасыз етеді және 25-тен 80 м дейін дәлдігімен оның орналасқан жерін анықтайды. Диспетчерлік орталық Іnmarsat С (LES) жүйесінің шамамен 40 жердегі станцияларына қосылған, оның қызметіне серік арқылы автомобильдің борттық жабдығына хабарламаларды тікелей беру кіреді (хабарламаларды жеткізу уақыты 5 минуттан артық емес). Диспетчерлік орталықта Іnmarsat жердегі станциясына модем арқылы (беру хаттамасы Х.25, Х.400, TCP/ІP) ДК орнатылған (минималды конфигурациясы — процессор Іntel 486 төмен емес, ЖЖҚ 16 Мбайт кем емес, CD-ROM). Диспетчерлік орталықтың негізгі БЖ — Sіmac компаниясының Logіq Dіspatch Іnteractіve интерактивті басқаруға арналған құралдары – ресей жағдайларына толық бейімделген. Одан басқа, «Вектор» жүйесінің құрамына түрлі масштабты карталар жиынтығы бар арнайы картографиялық модуль кіреді. Logіq Dіspatch бағдарламасы диспетчерге хабарламаларды алдын ала белгіленген нысанда жіберуге және алуға және ЖҚ координаттарын анықтауға, сондай-ақ жүктің ілеспе құжаттарына

өзгерістерді енгізуге мүмкіндік береді (ол үшін абоненттің жабдығының жиынтығына портативті термопринтер қосылады). Автомобильде Logіq MDT (MDA) мобильді терминалы орнатылады, оған серіктік қабылдағыш-жібергіш және антенна тікелей қосылады. Logіq MDT борттық компьютері (V25 процессорының базасындағы) алдыңғы аспап панелінде орналасады және оның арнайы функционалды клавиштері жиынтығы бар дағдылы компьютерлік пернетақтасы және қысқа хабарламаларды немесе нысандарды (40 символдан төрт баған) шығаруға арналған кішкене сұйық кристалды экраны бар. Серіктік антеннаның биіктігі шамамен 13 см негізімен бірге 15 см және GPS сигналдарын қабылдауға және Іnmarsat жүйесінде деректермен алмасуға арналған. «

Котлин »

«Вектор» ақпараттық-навигациялық жүйесіне ұқсас. Онда ОЖА үшін СНС ГЛОНАСС, GPS, WAAS, EGNOS сигналдары пайдаланылады. «Котлин НСТ-10Ш» автомобиль навигациялық-байланыс терминалының модемі, сондай-ақ УҚТ-радио станциясы бар GSM стандартының телефоны. ЖҚ жағдайын анықтау бойынша МОМЖ функцияларын қамтамасыз ету үшін бортта датчиктерден контроллер орнатылған (алты кіріс).

Шағын габаритті инерциалды серіктік навигациялық жүйе (КИСНЖ) доңғалақты көлік құралдарына арналған, оның құрамына GPS/ГЛОНАСС екі жүйелі қабылдағыш негізіндегі  СНЖ, бағамдық пьезокерамикалық гироскоп, одометр, экран және жердің электронды картасын көрсетуге арналған БЖ (MapІnfo форматында орындалған). КИСНЖ одометр көрсеткіштері, электронды картаның деректері, ЖҚ нөлдік жылдамдығы бойынша түзету жүйесі әзірленген. Өз құрамында СНЖ жоқ КИСНЖ модификациясы бар, ол бір рет дәл есептелген географиялық координаттармен бастапқы нүктеге қатысты өткен жолды өсіру қағидасы бойынша жұмыс істейді. Сонымен қатар, УҚТ-диапазонында жұмыс істейтін барлық жүйелерге оларды кейбір МОМЖ пайдалануға мүмкіндік бермейтін кейбір маңызды шектеулер тән: арнасының жолағын пайдалану арқылы деректерді берудің төмен жылдамдығы және осының барлығының салдарынан жүйенің төмен өткізушілік қабілеті);

Logіq Dіspatch жүйесі алыс жүк тасымалдауды диспетчерлендіруге арналған және автомобильдерге орнатылатын Іnmarsat С СБЖ терминалдарының негізінде жүзеге асырылады.

ПРИН фирмасының ерекше әзірлемесі —

БЖ  қысқа мерзімде кішкене көлік паркін көп функционалды қадағалау және жедел бақылау жүйесін жаюға мүмкіндік береді.

«Магеллан-М» жүйесінде («Транснетсервис»  фирмасы) БЖ модульдік принцип бойынша әзірленген және аппаратураның қолданылатын түрлеріне, байланыс жүйелеріне жеңіл бейімделуі, тапсырыс берушінің техникалық тапсырмасына (ТТ) сәйкес міндеттер құрамын өзгертуі мүмкін. Диспетчерлік жүйелерде борттық аппаратура ретінде KENWOOD фирмасының навигациялық және байланыс аппаратурасын қолдану ұсынылады: алты арналы навигациялық қабылдағыш және радио модем және автомобиль радиостанциялары кіретін GPS Моdem модулі. Онда ақпаратты бөгеуілге тұрақты кодтау және ақпаратты ықшамдау, борттық датчиктерді және орындаушылық құрылғыларды қосу мүмкіндігі, ЖҚ топтық кодтау, топта ақпаратты берудің синхронды режимі сияқты функциялар жүзеге асырылған. GPS Modem модулі KENWOOD фирмасының радиостанцияларымен Conventіonal Radіo режимінде, сондай-ақ транкинг жүйелерінде (LTR и MPT1327) жұмыс істеуге бейімделген.        Алайда        олар        басқа        фирмалардың радиостанцияларында да пайдаланылуы мүмкін (функционалдық мүмкіндіктерін кейбір төмендету арқылы).

«Термотех» фирмасымен әзірленген жүйенің негізі осындай жүйелердің функцияларының барлық спектрін қолдайтын

навигациялық-байланыс контроллері болып табылады. Борттық аппаратура тәулік бойы үздіксіз жұмыс режимін қамтамасыз етеді. Навигациялық-байланыс контроллерінің құрамында СРНС GPS және ГЛОНАСС навигациялық қабылдағыштары пайдаланылуы мүмкін. Байланыстың автономды арналарымен (УҚТ, СиБи), транкинг        жүйелерімен,                байланыстың        ұялы                және        серіктік арналарымен                жұмыс                        істеу                        мүмкіндігі        қарастырылады. Контроллерге орталықтан командаларды көрсету үшін және оператормен ақпараттық хабарламаларды енгізу үшін дисплейі және пернетақтасы бар терминал қосылуы мүмкін. Диспетчерлік орталықтың бағдарламалық қамтамасыз етуі электронды картадағы ЖҚ орналасқан жерін көрсетуді, дауыс байланысына экипажды шақыруды, жүйеде болып жатқан оқиғалар туралы барлық ақпаратты                қабылдауды                және        жазуды,                көлік                        құралдарының қозғалысының берілген маршруттарындағы ауытқулар туралы операторға                        сигнал        беруді,                дифференциалды                түзетулерді қалыптастыруды жүргізеді.

«Юником» фирмасы стандартты УҚТ-радиостанциясына (габаритті өлшемдері 1 дм

кем емес) қосылатын  жеке әзірлемесінің борттық навигациялық кешені негізіндегі «

Юником- AVL » жүйесін ұсынады. Диспетчерлік орталықтың бағдарламалық қамтамасыз етуі электронды картадағы ЖҚ орналасқан жерін (255 дейін) көрсетуге мүмкіндік береді. Борттық кешеннің габаритті өлшемдері қолданылатын байланыс жабдығының габаритті өлшемдеріне байланысты (0,5-тен 2...5 дм

дейін).

Орталық телеграф Мәскеу аумағында Racal және Sprіnt фирмаларының технологиясының базасындағы

жалпы пайдалануға арналған деректерді берудің радио пакеттік желісін енгізді. РАДИОТЕЛ желісінің құралдары бекітілген және мобильді орталарда деректермен жылдам және сенімді алмасудың таратылған жүйелерін құру бойынша кең мүмкіндіктері бар. Радио желі арқылы борттық жабдық және орталық компьютердің арасындағы деректермен алмасуға, орталық ДБ қатынау, апаттық қызметтермен және қауіпсіздік қызметтерімен өзара әрекеттесу мүмкін. РАДИОТЕЛ желісі қосылуды тез орнатуды қамтамасыз етеді (шамамен 5 с), оның деректерді қорғаудың, қателерді түзетудің құрылған механизмдері бар. Желі пакеттерінің коммутация орталығы Х.25, Х.75, Х.3/Х.28/Х.29, SNA/SDLC хаттамаларын қолдауды қамтамасыз етеді.

Байланыстың ұялы жүйелерін пайдалану борттық аппаратураның

габаритті өлшемдерін, жеке электромагнитті сәулеленулердің деңгейін (және тиісінше аппаратурамен борттық желіден немесе автономды электр қуат көзінен тұтынылатын қуатты) төмендету қажет болған жағдайда, сондай-ақ жүйенің қолданылуының үлкен аумағын қамтамасыз ету қажет болғанда өзін ақтайды. Бұл тұрғыдан ұялы жүйелер жақын қолданылу жүйелерінің (қалалық, өңірлік) және жаһандық қолданылу жүйелерінің (ұлттық және халықаралық роумингінің арқасында) қолданылу саласын жабады. «Грант—Вымпел» компанияларының тобы «СОТЕЛ» федералды желісімен бірлесіп, желі абонентінің ОЖА ұялы байланыстың функционалдық мүмкіндіктерінің негізінде

GrantGuard МОМЖ ұсынады. Борттық навигациялық кешен комплектацияның бірнеше нұсқаларында жеткізіледі. Минималды комплектацияда ұялы телефонға қосылатын модемі бар мамандандырылған навигациялық есептегіші пайдаланылады. Борттық кешен диспетчерлік орталыққа ЖҚ орналасқан жері және оның жағдайы туралы деректерді беруді (қосылатын датчиктерінің құрамына байланысты), штаттық емес жағдайлар туралы хабарламаларды беруді қамтамасыз етеді. Арнаның диспетчерлік орталықтың компьютерімен коммутациялау уақыты бірнеше минутқа жетуі мүмкін, бірақ деректерді беру уақытының өзі 20 с аспайды, оның арқасында шақыру телефон желісінде тарифтелмейді. Бұл ретте, телефон арқылы сөйлеуді жүргізу үшін телефонды пайдалану мүмкіндігі сақталады. Кеңейтілген комплектацияда навигациялық есептегішке портативті компьютер қосылады, ол «мобильді кеңсе» режимінде жұмыс істей алады, автонавигатор қызметтерін орындай алады, орталықтың ақпараттық базаларына қатынауды қамтамасыз ете алады. Автокөлік МОМЖ әзірлеуші фирмалары мен жеткізушілері ОЖА жабдығын,        телекоммуникация        құралдарын        және мамандандырылған компаниялардың БЖ пайдаланады. Келесі әзірлемелер мысал бола алады. «КОРД» фирмасы TESLA фирмасымен бірлесіп борттық жабдықтарды және деректерді беру құралдарын жобалайды және жеткізеді. Навигациялық жабдық, модем және радиостанция бірыңғай құрылымдық блокқа біріктірілген. Борттық терминалды дисплеймен және пернетақтамен қосу мүмкіндігі бар. Деректерді берудің жеке хаттамасы радиожиіліктік спектрді  тиімді пайдалануға мүмкіндік береді, диспетчерлік орталықтың БЖ векторлық, сондай-ақ расторлық электронды карталармен де жұмыс істейді.

«ГеоСпектрум» фирмасы радиобайланыс жүйелерінің кең

таңдау спектрі бар біріктірілген жабдықты ұсынады: пакетті радиобайланыс, LTR, MPT1327 транкинг жүйелері, Edacs, серіктік байланыс желілері. Диспетчерлік орталықтың бағдарламалық қамтамасыз етуі байланыс жүйелерінің жаңа түрлерін функционалды қосуға мүмкіндік береді. «ГеоСпектрум» фирмасының картографиялық департаменті Ресейдің түрлі өңірлерінің электронды карталарының кең номенклатурасын ұсынады. Диспетчерлік орталықтың бағдарламалық қамтамасыз етуі жеке «Панорама» ГАЖ құралдары арқылы, сондай-ақ басқа ГАЖ арқылы іске асырылады. Борттық компьютердің әзірленген модулі автонавигатор ретінде пайдаланылуы мүмкін: оған стандартты автомобиль телевизорын (Alpіne, Clarіon фирмаларының) қосқанда экранда электронды карта шығады, онда ЖҚ ағымдағы жағдайы көрсетіледі, оңтайлы маршрутты салу бойынша ұсыныстар беріледі. Борттық компьютерге аналогты немесе байланыс датчиктері, шағын габаритті бейнекамера қосылуы мүмкін. ЖҚ қозғалысының параметрлерін жинаудың «БНП-Транс» аппаратурасы қызық мүмкіндіктерді ұсынады. Аппаратура ЖҚ орнатылады (соның ішінде қызмет көрсететін қызметкерлерден жасырын қондырғы рұқсат етіледі) және автономды режимде GPS СНЖ сигналдары бойынша алынған маршрут нүктелерінің координаттарын жинауды жүргізеді. Борттық датчиктердің көрсеткіштері қосымша белгіленуі мүмкін (салонның немесе контейнердің есіктерін ашу-жабу фактілері, отын шығын өлшегішінің көрсетімдері және рефрижератор температурасының өлшеуіші). Энергиядан тәуелсіз жадының сыйымдылығы 20000 жол нүктелерін белгілеуге мүмкіндік береді, ол бірнеше апта ішіндегі автомобиль маршрутын сақтау үшін жеткілікті. Жинақталған деректерді өңдеу кезінде маршруттық тапсырмадан (уақыты немесе орны бойынша) ауытқу орындары, жүкке санкцияланбаған әсер ету талпыныстары, аппаратураға немесе навигациялық антеннаға әдейі әсер ету (борттық қуат көзін ажырату арқылы) талпыныстары анықталады.        Жинақталатын        ақпарат        орындалған        маршруттар бойынша деректерді статистикалық өңдеу негізінде маршруттарды оңтайландыруды        жүргізуге,        тасымалдаудың        қауіпсіздігі        мен үнемділігін арттыруға мүмкіндік береді. Осы аппаратура алыс тасымалдауды жүзеге асыратын автотасымалдаушыларға арналған. Жабдықтың құнына және жүйе пайдаланушыларының қызметтерін төлеуге қатысты кейбір шетелдік фирмалардың маркетингтік

зерттеулері жүйе абоненттерінің (мысалы, жүк тасымалдаушыларының немесе қымбат автокөліктері иелерінің) жалпы шығыстары олардың мүлігінің құнынан 4...5 % аспауы тиіс екендігін көрсетеді. ОЖА жүйелерінің ресейлік өндірушілері диспетчерлік жүйелер және бір автомобильге 12-ден 14 мың руб. дейін диапазонында автомобильдің қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйелері үшін борттық жабдықтардың құнын бағалайды. Электрондық картасы бар диспетчерлік орталықтың БЖ құны 250- ден 500 мың руб дейін шегінде өзгеруі мүмкін (орындалатын функцияларынан,        бақылау        объектілерінің        санынан, пайдаланылатын байланыс жүйесінен тәуелді). Байланыс арналарын жалдауды төлеу немесе жалпы пайдаланыстағы байланыс желілерінің қызметтерін төлеу құны бір көлік құралы үшін айына   1 200-ден 1 500 руб. дейін құрайды.

техникалық-экономикалық көрсеткіштерін үш топ бойынша келтіріңіз.

6.1.

ТАСЫМАЛДАУДЫ АВТОМАТТАНДЫРЫЛҒАН ДИСПЕТЧЕРЛІК БАСҚАРУДЫҢ ҚОСЫМША ЖҮЙЕСІНІҢ ҚҰРАМЫ МЕН МІНДЕТТЕРІ Тасымалдауды орындау процестерін ақпараттық қамтамасыз ету жүйесін жетілдіру саласындағы мемлекеттік көліктік саясатты іске асыру ақпаратты алу көздері мен әдістерінің шынайылығынан тәуелді. Автомобиль көлігімен тасымалдаудың, ең алдымен жолаушылардың және қауіпті жүктердің қауіпсіздігін ақпараттық қамтамасыз ету Ресей Федерациясының Ішкі істер министрлігінің (Ресей ІІМ) органдарымен, жедел медициналық жәрдем қызметімен, сондай-ақ Ресей Федерациясы Азаматтық қорғаныс, төтенше жағдайлар және зілзала апаттардың салдарын жою істері жөніндегі министрлігінің бөлімшелерімен (Ресей ТЖМ) жедел өзара әрекеттестігінің кезінде іске асырылуы мүмкін екендігін ескере отырып, Ресей Федерациясының Көлік министрлігінің (Ресейдің Көлік министрілігі) Автомобиль көлігінің департаменті жердегі көлік кешеніндегі (КК) информатика, байланыс және навигация саласындағы бірыңғай техникалық саясатты іске асыруға ерекше назар аударады. Жердегі көлікті басқару жүйелерінің технологиялық шешімдерінің бірлігі, қолданылатын радионавигациялық жабдықтары мен байланыс жабдықтарын біріздендіру және түйістіру, орны мен уақытын көрсете отырып,

жол-көлік оқиғаларының (ЖКО), ТЖ бірыңғай деректер банкін қалыптастыру мүмкіндігін қамтамасыз етуге тиіс. Жолдардың жеке учаскелері бойынша статистикалық деректердің  негізінде  көлік ағындары қозғалысының орташа жылдамдығын, ЖКО санын бағалауға және ұсыныстар беруге болады, мысалы, Ресей ІІМ МЖЖҚИ, рұқсат етілген жүру жылдамдығын өзгерту, бағдаршамдарды орнату, сондай-ақ

жүру жолақтарының санын көбейту қажеттілігі туралы ұсыныстар және т.б. бойынша. Осы жағдайда тасымалдауды АБЖ диспетчерінің рөлі тек ЖҚ жұмысын ұйымдастыруда ғана емес, сонымен қатар келудің минималды уақыты жағдайында маршрут нұсқасын таңдаумен техникалық, медициналық және басқа көмектің ЖҚО немесе ТЖ орнына баруды қысқа мерзімде ұйымдастыру мүмкіндігін іздеуден тұрады. Бұл ретте, барлық сөйлесулер, сондай-ақ электрондық картада төңіректі көрсетіп, трассаны және ЖҚ жүру уақытын жазу жүргізіледі. Егер қалалық жолаушылар, сондай-ақ мамандандырылған және жүк көлігін басқарудың иерархиялық құрылымында ЖҚ ақпараттық қамтамасыз ету жүйесін қарастыратын болсақ, ода басқару деңгейлері бойынша ол мына функционалдық міндеттерді орындауды қамтамасыз етуге тиіс.

Жоғары деңгейде (қала әкімдігі) қалалық жолаушыларды тасымалдауды, сондай-ақ әртүрлі министрліктер мен ведомстволардың диспетчерлік және ақпараттық жүйелерінің арасындағы деректерді тиімді алмасу мүмкіндігімен бірыңғай ақпараттық базасында қалалық басқару  жүйесінің ең маңызды салаларына қызмет көрсететін көліктік  процестерді орталықтандырылған басқаруды ұйымдастыру міндеттері шешіледі. Одан басқа, міндеттердің белгілі шеңберін орындаған кезде, қалалық қызметтердің көлік және басқа да бөлімшелерінің әрекеттерін үйлестіру қамтамасыз етіледі. Басқару объектілерін реттеу негізінде ЖҚ үздіксіз мониторингінің және оны пайдалану нәтижелерін кейін талдау қағидасы жатыр. КК даму бағыттарын әзірлеу және қала шетіндегі жүктерді тасымалдауды орындайтын АКК және жеке тасымалдаушыларға арналған ұсыныстарды шығаруды жетілдіру жүргізіледі.

Диспетчерлік басқару орталықтарының деңгейінде (ДБО) ЖҚ қауіпсіздікті және тиімді пайдалануды қамтамасыз етумен, жолаушылар, технологиялық және арнайы көлікті диспетчерлік басқарумен байланысты, жедел міндеттер шешіледі. Жүк көлігін ұйымдастыру және басқару саласында тасымалдауды АБЖ пайдалану логистикалық тізбектерді оңтайландыру, соның ішінде интермодалды тасымалдауды ұйымдастыру кезіндегі міндеттерді шешуге сөзсіз апарады. Жалпы пайдалануға арналған жолаушы көлігін автоматтандырылған басқаруды іске асыру контурындағы жүйенің жұмысы кезінде шешілетін негізгі міндеттер 6.1-кестеде берілген.

Технологиялық қамтамасыз ету Маршруттардың және маршруттық кестелердің паспорттарын ДБ автоматтандырылған қалыптастыру және жүргізу, қозғалыс кестелерін (тоқтау, жүргізушілерге арналған және т.б.) дайындау және шығару, қала және қала маңындағы аймақтың электрондық картасын жасау және сүйемелдеу, маршруттық желіні түсіру және түзету, жедел ауысымдық- тәуліктік тапсырмаларды (нарядтарды) қалыптастыру

Автоматтандырыл ған жедел басқару Көлік жұмысын орындайтын ЖҚ маршрутталған қозғалысын бақылау және жоспардан барлық ауытқулар туралы хабарламаларды автоматты режимде беру. Диалогты режимде диспетчердің басқарушылық әсерлерін іске асыру. ЖҚ желіге шығару процесін автоматты бақылау. Шынайы уақыт режимінде желіге ЖҚ шығару туралы нақты деректер бойынша нарядты түзететін ақпаратты енгізу. Тасымалдар процесінің жағдайы туралы жедел анықтамаларды

Екіжақты байланысты қамтамасыз ету Көліктік жұмысты орындау барысында, сондай- ақ төтенше жағдайлардағы диспетчерлер мен

Кезекті жоспарлы тәуліктің соңында есептік деректерді шығару, ал ерікті өткен уақыт мерзіміне

Деректерді ұзақ уақыт сақтау мұрағаттарын құру Навигациялық ақпараттың, нарядтардың, диспетчерлер мен жүргізушілердің әрекеттері хаттамаларының деректерін тәулік сайын мұрағаттауды орындау (басқарушы әсерлер, баяндамалар, сөйлесу сеанстары және т.б.). Есептік деректерді қайта талдау мақсатында мұрағат ақпаратына қолжеткізуді қамтамасыз ету

Алыстан қолжеткізу сеанстарын қамтамасыз ету Деректерге қол жеткізудің белгіленген құқықтары мен шектеулерінің есебімен қала әкімшілігінің лауазымды тұлғаларының ақпараттық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін іріктеуді іске асыру

Интернет ақпараттық желісінде қалалық көліктің жүру кестелерін және жұмысы туралы деректерді жариялау

Хабарландыру, құлақтандыру және жедел ақпаратты беру ЖКО және басқа да ТЖ туындаған жағдайда, Ресей ІІМ, жедел медициналық жәрдем және Ресей ТЖМ қызметтеріне ЖҚ; көлік құралдары қозғалысының нақты кестелері туралы ақпаратты аялдамалық таблоларда орналастырумен қоғамдық көлік аялдамаларында жолаушылардың орналасқан жері туралы ақпарат,

Пластик смарт- карталарды қолдану Халықтың көліктік қызметтер үшін ақшасыз есеп айырысуын қамтамасыз ету; жеңілдік санатты азаматтардың жол жүруін есепке алу; жолаушылар ағыны туралы деректерді жинау және қалалық КК жұмысына талдау жүргізу

Қалалық жолаушылар көлігінің (ҚЖК) қызмет етуі өзімен көптеген факторларға тәуелді жиі өзгерістерге ұшырағыш, жеткілікті күрделі технологиялық процесті білдіретін есепке ала отырып, болған өзгерістер туралы ақпарат жолаушыларға және барлық мүдделі лауазымды тұлғаларға жедел түрде жеткізілуге тиіс. Бұл әсіресе төтенше жағдайда, штаттан тыс ахуалдарда, жаппай қоғамдық-саяси, мәдени және спорттық іс-шаралар өткізгенде маңызды. Бұл мақсаттарда дәстүрлі құралдар пайдаланылады, мысалы, радио және теледидар. АБЖ өрістетумен  көліктің жұмысы туралы ақпарат, сондай-ақ жүйенің арнайы электронды таблоларын және Интернетті пайдаланумен қала тұрғындарына жеткізілуі мүмкін. ҚЖК басқару жүйесінде жолаушылар көлігінің басты аялдамаларында орнатылатын ақпараттық таблолардың маңыздылығын атап өту қажет. Табло нақты уақыт масштабында ОЖБ таблоға берілетін кестелер және ЖҚ қозғалысының нақты кестелері туралы ақпаратты, метеорологиялық ақпаратты көрсетуге мүмкіндік береді. Тасымалдау процесінің негізгі операцияларын үздіксіз бақылау туындайтын бұзушылықтарды жедел анықтауға, себептері мен кінәлі адамдарды табуға және тасымалдау жоспарынан тыс пайда болатын ауытқуларды жою бойынша шараларды уақытында қолдануға мүмкіндік береді (6.1-сурет).

6.1. Бақылау пункттеріне қатысты жеке көлік құралдарының қозғалысы туралы ақпарат берілген кесте

Автобус қозғалысын бақылау жүйелерінде индуктивті байланыс қағидаларын пайдаланатын қарапайым жүйелерден бастап («ДИСТОН», «НАЛЬ- МАС») ОЖА серіктік жүйелеріне негізделген, күрделі жүйелерге дейін, ұқсас технологиялық шешімдер қолданылады. Осылайша, қалада жүйенің өрістеуімен жердегі жолаушылар көлігінің тиімді қызмет етуін қамтамасыз етумен және халықты оның жұмысы туралы хабарландырумен байланысты жаңа ақпараттық өріс жасақталады. Диспетчерлік басқару орталығы сервер-клиентінің архитектурасы және қала әкімдігінің, көлік кәсіпорындарының және қоғамдық қауіпсіздік қызметтерінің кезекші бөлімшелерінің АЖ  қосылу мүмкіндігі бар ЖЕЖ базасында құрылады.

Қолдағы интерфейстер бірнеше санатты ЖҚ басқаруды қамтамасыз етеді: ЖҚ әр санатына орналасқан жері туралы деректерді беру және пайдаланушыларды ақпараттық қамтамасыз ету бойынша мамандандырылған талаптар қойылады.

Тасымалдауды ұйымдастыру жүйелерінің, соның ішінде диспетчерлік қызметтердің орта және жоғары деңгейлерінің басқарушылық құрылымдарында шешімдерді шығарудың шешімдерді қабылдаудың іскерлік процесінің дербес сипаттары бар.

(Ж-ЖБАЖ) ең белсенді функционалдық әрекеттердің бірі болып табылады. Тасымалдау процесіне басқарушы әсерлерді тұжырымдау қарапайым қадамдардың жүйелілігін қалыптастыру (іске асыру) және эвристикалық шешімдерді оңтайландыру әдісімен бірге әр бөлек қадамда шешімдер қабылдауға эвристикалық тәсілде негізделеді. Әр қарапайым қадамда тасымалдау процесінің барысы, солай жүйеде қолданылатын шектеулер сипатталатын, кейбір жеке белгілері анықталады. Бұл белгілер өздерінің таразыларымен бірыңғай өлшемдерге біріктіріледі, ал шешім осындай белгілердің өздерінен, солай оларға тіркелген таразылардан тәуелді шешім.

Ж-ЖБАЖ реттеудің бас міндеттері:

Тасымалдау жоспары өзгерген жағдайда, түзетілген ауысымдық- тәуліктік тапсырма беріледі, ол Орталық диспетчерлік станция (ОДС) басшысымен расталған кезде ДБ белгіленеді, АКК және клиенттерге беріледі. Клиенттердің арасында ЖҚ қайта бөлу шектеулі сипатты болады, өйткені ЖҚ пайдалану жағдайлары АКК экономикалық жоспарларында ескерілген. Жедел режимде Ж-ЖБАЖ оңтайлы қызмет етуінің мақсаттарына жету үшін реттеу факторлары болып табылады: Ж-ЖБАЖ қызмет ету процесінде басқару объектілерін күрделі ауытқу жағдайында қолданылатын көпшілікке қызмет көрсету жүйесі ретінде қарау қажет, ал диспетчер процестің реттеушісі ролінде шығады. Ж-ЖБАЖ және АКК ОДБ жұмысшыларының басты міндеті, бұл мақсаттар үшін тасымалдау процесінде қамтылған материалдық және еңбек ресурстарын реттеудің ұтымды әдістері мен алгоритмдерін пайдаланып, АТЖ орындаған жағдайда, басқарушылық шешімдер арқылы        тасымалдау        процесін        оңтайландырудан        тұрады.        Басқару алгоритмдері екі құрама бөліктер түрінде іске асырылады: АТЖ жалпы қайта жоспарлау алгоритмі, онда ресурстарды реттеу орындалады, және жедел ақпарат базасында тасымалдау процесінің орындалу барысында

АТЖ жергілікті қайта жоспарлау алгоритмі.

Ж-ЖБАЖ қызмет ету процесінде жергілікті қайта жоспарлауға және оның алгоритмін жетілдіруге артықшылық беріледі. Осы жағдайда реттеу процесі мына құрауыштардан тұрады:

Ж-ЖБАЖ жедел есепке алу және талдау нақты деректердің

белгіленген жиынтығын жинау, өңдеу және тиісті жоспарлы және нормативтік шамалармен салыстыру арқылы жүктерді тасымалдау процесінің жүрісін көрсетеді. Шығыс ақпарат АТЖ орындау бойынша ЖҚ жұмысын сипаттайтын құжаттар болып табылады, соның ішінде жоспарды орындамау себептері туралы ақпарат, есептік кезеңдегі статистикалық деректер және т.б. Есептік деректердің негізінде талдау жүргізіледі. Талдау кезеңінде шығыс ақпарат жоспарды орындамау себептерін сипаттайтын құжаттар, оны өтеу бойынша ұсыныстар, ЖҚ жұмысының көрсеткіштері, Ж- ЖБАЖ диспетчерлері мен операторларының жұмысын қызметін талдау. Жүктерді   тасымалдау   процесін  есепке  алу                және талдау бойынша жұмыстарды        орындау        үшін        Ж-ЖБАЖ        қызметкерлерімен        келесі жұмыстар орындалады: Нарықтық қатынастарға өту жағдайында Ресейде АКК қызметін ынталандыруда өзгерістер болды. Негізгі мақсат максималды пайда алу болды. Көптеген кәсіпорындар тасымалдауында пайда болатын қажеттіліктерді жедел қанағаттандыруға мүмкіндік беретін өз ЖҚ пайдалануды таңдады. Алайда тасымалдауды жүзеге асырудағы икемділіктің кері жағы бар — ЖҚ тасу мүмкіндіктерін пайдаланудың төмен коэффициенті. Жеткізу маршрутының негізгі типі маятникті маршрут болды, сонда тауарды тасымалдауға шығындар сауда кәсіпорынмен оның ақырғы құнына кіргізіледі және тауарды сатып алу бағасының 10...20% жетуі мүмкін. Көліктік        қызмет        көрсетудің        оңтайлығының        өлшемдерін тұжырымдаудағы бірінші кезектегі қиындық — міндетті шешу тиімділігі ұғымын экономикалық тұрғыда мақсатты білдіру қажеттілігі, содан соң, осы ұғымды жалпы міндет қойылымымен келісілген нақты формалды сөйлемдермен дәлірек түсіндіру.

Ж-ЖБАЖ маршруттау міндеттерінің шешімдерін оңтайландыру

тасымалдау процесінің сандық сипаттамаларын пайдалануды болжайды: Бұл көрсеткіштер схема түрінде көрсетуге болатын оңтайландыру өлшемдерін белгілейді (6.2-сурет). Көп өлшемді міндеттерді қоюды пайдалану кезінде, өлшемдердің өзара жақындығын бағалау және оларды өлшеу (ымырасы) мәселесі шешіледі.

Басқарудың оңтайландыру міндеттерін шешу әдістері екі түрге бөлетінін атап өту қажет: дәл және жақын. Жүк автомобиль тасымалдауды жоспарлаған кезде, басқару міндеттерін және оларды шешу өлшемдерін тұжырымдауда көлік процесі қатысушыларының (жүк жөнелтушілердің, жүк алушылардың, көлік кәсіпорындарының) мүдделерінің ерекшеліктерін ескеру қажет. Көбінесе осы түсініктер бірнеше оңтайландыру өлшемдері бар көлік жоспарлаудың мен оңтайландыру міндеттерін – көп өлшемді міндеттер

немесе векторлы оңтайландыру міндеттерін қоюға апарады. Автомобильдік тасымалдауды диспетчерлік басқару процестерін талдай отырып, мына міндеттер ең өзекті болып табылады деп атап өту қажет (6.3-сурет):

Бұл міндеттердің әрқайсысы белгілі бір тапсырыс берушінің қажеттілігіне қарай белгілі бір өзгерістерге ие болуы мүмкін, алайда оларды бір ғана жағдай – диспетчердің КЖК жұмысы біріктіреді. Әдетте, КЖК салу үшін жол атластары, карталар, сұлбалар қолданылады. Формалды жоспарлауда КЖК төбелер мен оларды жалғастырушы доғалардың (қабырғалар, төбелер) жиынтығы түрінде модельдеп ұсыну өте жиі қолданылады. Жоспарлау кезінде төбелер ескеруге тұрарлықтай шынайы қиылыстар мен бекеттердің бейнесі болып табылады, мұндай жерлерде автомобиль парктері, жүк жөнелтушілер, жүк алушыларды орналастыру орындары болуы мүмкін. Көше, өту жолдары және жолдар доға ретінде беріледі, егер рұқсат берілген бағыттардың астын сызып көрсету маңызды болса, олардың бағыты нұсқармен көрсетіледі. Қала көшелері, даңғылдар, алаңдар, өту жолдары, тұрғын үй құрылыстары және т.б. аудандардың атаулары көрсетілген анықтамалық КЖК ДБ қажетті қосымша құрал болып табылады. КЖК қосымшасын қолдана отырып орындалған, КЖК қабатымен көліктік аймақтың электронды картасын құрудың ақпараттық базасы қағаз планшеттер негізінде құрылған масштаб картасы 1:10000 аэрофототүсіру нәтижесі негізінде үнемі жаңартылып отырады. Электронды картаның аталмыш қабат базалары үйлер, кварталдар, жасыл алаптар, су объектілері, көшелердің осьтік сызықтары, темір жолдар, платформалар, метро жолдар, көпірлер, қоршаулардың геометриялық сипаттамаларын қамтиды.

Жаңа типтегі Ж-АЖБЖ ақпараттық қамтамасыз ету құрамына кіретін КЖК-қосымшаның болашақтағы нұсқасына бейнепост каналдары, КЖЖ бойынша қозғалыс қарқынының датчиктері, қозғалысты ұйымдастырудың автоматтандырылған қызметі және т.б. каналдар арқылы алынған жедел ақпараттармен алмасу арқылы жол қозғалысын реттеуді АБЖ–мен бірге өзара тығыз қатынасқа бағдарланған. Автомобильді жүк тасымалдауды жедел жоспарлау деңгейі үшін жүк жөнелтушінің жүк алушыға бір уақытта жіберетін жүктердің партиясы, бөліктері туралы ұғым негізгі болып табылады. Жүк партиясын бір мезгілде тасымалдауға ұсыну барлық жүк партиясын бір

көлікпен бір уақытта алып кету. Тасымалдауға тапсырыс беру кезінде партияларды бір уақытта шығарылатын бөліктерге бөлу өтінімі анық немесе жиі жанама түрде қойылады. Бұл автомобиль тасымалы үшін бір жүксыйғызғыштықтан асатын мөлшердегі жүк партиясын тасымалдауды ұсынған жағдайда қажет. Егер автомобильдердің жүксыйғызғыштығы жүк жөнелтушілер жіберген жүк партиясынан асатын болса немесе (және) жүк партиясының мөлшері жүк алушылардың қажеттілігінен асып кеткен болса, ұсақ партияларды тасымалдауды жоспарлау міндеттері туады. Ұсақ партияларды тасымалдаудың айрықша ерекшелігі сол, олар ереже бойынша қала талаптарына сай орындалады, ал мұның өзі төмендегі сипатқа ие болады:

КЖК қолданумен ұсақ партиялы тасымалдарды жоспарлау міндеттерін шешуге бағытталған БӨ спектрі анықтамалық-ақпараттық функцияларды жүзеге асыратын және әдеттегі қолданушыдан бастап, түрлі қызмет түрлерімен айналысатын мекемелердегі кәсіптік жұмыстарға арналған күрделі жүйелерге дейін бағдарланған жай қосымшалардан бастап жайылады. Осыған ұқсас БӨ әзірлеген ресейліктер 1991-1993 ж.ж. осыған ұқсас зерттеулерді нарыққа шығарған. Мысалы, «Киберсо» фирмасының «МОСГИС» сериясы («МОСГИС-pro» және «ТрансГИС»), БӨ қолданушыларды КЖЖ жай-күйі туралы SMS-хабарламаларын жіберу немесе Интернет желісі бойынша (15 минутта 1 рет) оперативті хабар

беру қарастырылған «ИНГИТ» фирмасы мен «Автокомпас» (Санкт- Петербург) фирмасының «Деловая карта» зерттеулері. «МАРШРУТ МАСТЕР» («НИКА КОМ» АБҚ, Нижний Новгород), TopLogіstіc («Информационные технологии TopPlan» АБҚ, Санкт-Петербург) БӨ қызықты шешімдер жүзеге асырылған. Автоматтандырылған TopRoute АЖ тапсырыс берушілердің орнатылған ДБ (сыртқы ДБ) өзара әрекетті автоматтандыру режімі жүзеге асырылған. Бұл тапсырыстарды автоматты түрде жүктеуге және бағдарлау нәтижелерін түсіруді жүзеге асыруға, сондай-ақ жеке және сыртқы ДБ (6.5-сурет) анықтамалығын үйлестіруге мүмкіндік береді. Тасымалдау кезіндегі қауіптерді жою (азайту) үшін бағыттарды жобалау әдісіне қауіпсіздік және жалпы жауапкершілік қағидаларын да кіргізу керек. Бұл қағидалар жол жағдайларын, сондай-ақ бағыттар бойынша жол тартуға тікелей келісімдер беретін қаланың арнайы қызметтері сарапшыларының пікірлерін есепке алумен, ЖҚ түрлі типтеріне арналған түрлендірілген желінің күндізгі және  түнгі нұсқалары бойынша қозғалыс траекториясының кезекті есебінде негізделеді. Бақыланушы көліктердің қозғалысы мен орналасқан жерін технолог сол жердің электронды картасының көмегімен, нақты уақыт ауқымы бойынша қалай көрсе, навигациялық деректер архивін қолданумен өткен кезеңдер уақытын да солай қарай алады (6.6-сурет). Әрі қарай Wіndows NT, 95 (98), 2000, ХР ортасында қолдануға арналған бағдарламалық модульмен жұмыс кезіндегі есепке мысал келтірілген. Есептеу үшін бастапқы деректер ретінде қолданылатын агрегатталған МГЖ, КЖК доғасындағы шектеулердің болуын көрсетеді, осылайша ұсақ партияларды тасымалдаудың бағыттар желісіне көпнұсқалы есептерді біртіндеп орындауға болады.

Wіndows Offіce стандартты қосымшасында жасалған, файлдағы желі моделінің төбелері бойынша деректерді жүктеу кезеңінде, есептің орындалу параметрлері туралы сұрау жүргізіледі.

Есеп нұсқаларының нәтижелері бойынша егер №1 нұсқа үшін есеп КЛАРК-Райттың түрлендірілген алгоритмін  қолданумен жүргізілген болса, клиенттерге қызмет көрсету уақытының аралығын тағайындау кезінде бағыттардағы жалпы жүріп өткен жол 44,8-ден 72,6 км өседі, бұл ретте тасымалдауды бір автомобильмен орындау мүмкін емес.

Әрі қарай ауқымды-салмақты шектеулері бар болса, бағытжол торабының есебі орындалады. КЖ нөмірімен белгіленген әрбір пункт (клиент) үшін жүк мөлшері берілген. Мысалы, 57->45 жазбасы № 57 КЖК төбесінде орналасқан клиентке 45 бірлік жүк апару талап етілетінін көрсетеді. Сондай-ақ көліктің жүк сыйымдылығы – 300 бірлік деп берілген. Бастапқыда лексико-графикалық әдіспен жүк сыйымдылығы бойынша шектеу есебімен қызмет көрсетілетін, клиенттер нөмірлері көрсетілген автомобильдер санының алдын ала есебі орындалады, одан соң жүріп өткен жолды азайту критерийі бойынша бағыттарға жол белгілеу есебі жүргізілді.

Алынған бағыттардың жалпы ұзындығы 43,6 + 40,2 = 83,8 км құрады. Нәтиже шығыс деректер ретінде берілген параметрлерге байланысты болды. Автомобиль тасымалдарын бағдарлаудың БӨ жұмыс жасау кезінде КЖК БД келесі негізгі функциялары қамтамасыз етіледі:

бөлінген кеңістік жерлер бойынша сұрыптауды; топтасуға        жиналған        мекен-жайлар        бойынша сұрыптауды қоса; Бағдарламалық қамтамасыз ету нарығында қалааралық (халықаралық) бағдарларды есептеу үшін AutoRoute Express Europe (орысша нұсқасы) арнайы бағдарламасы ұсынылған.

Бағдарлама келесі мүмкіндіктерге ие:

Дискіде сондай-ақ, барлық еуропалық тілдер үшін дыбыстық дыбыс кітапшасы бар.

6.3

ДИСПЕТЧЕРЛІК БАСҚАРУ ЖҮЙЕЛЕРІНІҢ ҚҰРЫЛЫМЫ ЖӘНЕ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТІЛУІ Жолаушылар        көлігін        автоматтандырылған диспетчерлік басқару жүйелері

(ЖК-АДБЖ) ЖҚ бағыттарда

қауіпсіз және тұрақты жұмысын қамтамасыз ету мақсатында 1970 жылдардың ортасында ҚЖК жалпы тұтынудың ұйымдастыру- басқару құрылымына кеңінен енгізіле бастады.

(ЖБҚ) орталық диспетчерлік станциямен (ОДС) екіжақты байланысын қамтамасыз етудің түрлі ережелері қолданылған. 1976-1979 жылдары М-6000 есептеу кешендерін басқару базасында Омбы өнеркәсіп автоматикасы және арнайы электронды құрылғылар дайындау МКБ А-АДБЖ әзірленді, оның құрамында: ЖБҚ, бақылау пунктінің құрылғысы, шалғай объектілермен байланыс құрылғысы сияқты функциялық элементтердің типтік жинағы болды. 1986 жылы Омбы аймақтық есептеуіш орталығымен А-АДБЖ СМ-2М басқарушы есептеу кешеніне ауыстырылды және 1982 жылдан бастап 1991 жылға дейін Ресей, Қазақстан, Украина, Белоруссияның 18 ірі қалаларына енгізілді. 1996 жыл бойынша А-АДБЖ пайдаланылған барлық ҚЖК кешендері СМ-2М өз мерзімдерін өтеп, моральді түрде ескірді және тозды. А-АДБЖ пайдалануды жалғастыру қажеттілігі ескеріліп, ОДС БҚ жүйесін заманауи ЕТ құралдарына шалғай объектілермен байланыс құрылғысы болып, бірнеше жыл қамтамасыз ету үшін ауыстыру қажеттігі туды. Мұндай жағдай ТҚК дамыту бойынша Ресейде АДБЖ пайдаланушылардың көпшілігіне тән. А-АДБЖ тезникалық пайдалануға тағы бір мысал – «АСУ- Рейс», бұл - Мәскеудегі 2-автобус паркінде 35-тен астам бағытта бірнеше жыл қатарынан үлкен жетісітікпен қолданылған басты үлгі. Әр КБ басқару орталығымен байланыста болу үшін радиостанциямен, одометрмен (жүріп өткен жолды өлшегіш), жақын жерді ұстайтын радиоканал қабылдағышымен, КБ толтыру датчигімен, жүргізушінің табло-тетігімен және КБ орналасқан барлық борт құрылғылар жүйесінің жұмысын түзетуші микропроцессорлық блокпен жабдықталады.

Бағыттағы КБ ОЖА функциясы одометр мен жақын жерді ұстайтын радиоканал құралының көмегімен жүзеге асады, оған борт қабылдағышынан басқа бағыттарда қондырылатын радиомаяк кіреді. КБ радиомаяк әрекеті аймағынан өткен кезде, жол координатасы радиоканал арқылы КБ аппаратурасына енеді және маяктан өткен ара қашықтық деректерінің бәрін жинап, бағыттағы КБ ағымдық координатасын анықтайды. Жақын жерді ұстайтын радиоканал 820 МГц жиілікте жұмыс жасайды. КБ басқару орталығымен байланысы үшін 300 МГц жиілік диапазонымен екі радиоканал бөлінеді: біреуі сөйлесу үшін, екіншісі сандық ақпарат беруге арналған. ЖК-АДБЖ жетілдірудегі жаңа мүмкіндіктер ақпараттандыру, телекоммуникация, радионавигация және байланыстың заманауи құралдары негізінде жүзеге асырылуда. 2000 жылдан бастап Ресейдің көптеген қалаларында қала көліктерін автоматтандырылған радионавигациялық жүйелерді басқару (АРНЖБ) құрылды. Бұл жүйелердің сынамалы үлгілері Ресей Көлік Министрлігінің басқаруымен Брянск, Краснодар,  Сои, Майкоп, Череповец, Владимир, Сургут, Волгоград, Волжск, Кострома қалаларында «Транснавигация» ҒӨМ ендірілді. А- АДБЖ біріктірілген шешімдеріне қала көліктерінің коммуналдық, кезекші-техникалық және авариялық-құтқару сияқты басқа да түрлерін бірге басқару үрдісі байқалды.

АРНЖБ негізгі шағын жүйелері:

ОДС БҚ ауытқулар болған жағдайда, «ақпарат беру терезесіне» жағдайды бағалап, соған сәйкес әрекет қабылдау үшін диспетчерге тиісті хабарламалар жасайды. ЖКО немесе ТЖ болған жағдайда, қауіп-қатер дабылы автоматты түрде ОДС және қоғамдық қауіпсіздік қызметтерінің кезекші бөлімшелері атына таратылады. ОДС аналитикалық бөлімі жолаушылар тасымалы жөніндегі ЖҚ жұмысы нәтижесіне баға береді және ақпаратты қала әкімшілігі мен көлік мекемелері басшыларының қарауына ұсынады.

Әрбір КБ орналасқан жері туралы деректер А-АДБЖ үшін әзірленген талаптарға толық сәйкес келеді және минутына 1 рет кезеңмен жиналады. КБ ОДС диспетчерінің радиобайланыс қоңырау шалу сигналына авариялық сигнал беру мүмкіндігі бар (6.8-сурет). КБ борттық кешені жүргізуші кабинасына орнатылған, қозғалыс процесінде жүргізушінің радиобайланыс құралдарын ыңғайлы пайдалануын қамтамасыз етеді және дисплейден күндізгі уақытта да,

түнде де ақпаратты еркін оқи алуын, модульдік конструкцияға ие және функционалдық мүмкіндіктерін арттыруды қамтамасыз етеді, соның ішінде ұрлаудан қорғайтын режімде жұмыс істейді. Байланыс және деректерді айырбастау аппаратурасының стационарлық пункттер мен КБ орнатылатын құралдары бар және төмендегі жұмыстарды қамтиды:

КБ жүргізушілері мен диспетчерлер арасындағы сөйленген сөздерді қосқанда, біріктірілген байланыс және деректермен алмасу каналдары бойынша берілетін, барлық қызметтік ақпарат А-АДЖБ ОДС ДБ тіркеледі. Сақталған ақпаратқа өзгертулер енгізуге болмайды және оған қол жеткізу АРНЖБ қолжетімділікке белгіленген басымдықпен пайдаланушылардың шектеулі бөлігі үшін қарастырылған (6.9-сурет). КБ орнатылатын ОЖА серіктік, есептеу құралдары және байланыс құралдары келесі функцияларды орындайды:

6.2 кесте. Қалалық жолаушылар көлігінің нақты ақшалай ағындарына әсер ететін АРНБЖ

Жолаушылар ағымы мен көлік құралдары қозғалысының жедел режімдерін үнемі автоматтандырылған тексеру негізінде жеке бағыттар бойынша кестені оңтайландыру. Көлікке қызмет көрсетудің басым деңгейін сақтай отырып, қарбалас уақыт аралығында рейстер санын азайту. Аз тиелетін бағыттарды жою, бағыттарды қосарлауды болдырмау, жер үсті көлігінің әр түрімен орындалатын бағыттарды жою есебінен қарбалас сағаттарда бейкоммерциялық автобустар қажеттілігін қысқарту.

Дотацияланған автобустардың жалпы жүріс ұзақтығын 8 ... 10% қысқарту.

Автобустардың желіден шығып кету кезіндегі бұзылуларды желілік диспетчерлік қызметтердің қатысуынсыз жою.

Радионавигациялық жүйелерді енгізу кезінде пайда болатын мәселелердің бірі - АРНЖБ үшін радиожиілік жолағын босату жөнінде федералдық деңгейде шешім қабылдау қажеттілігі. Ресей аумағы бойынша тасымалдаумен айналысатын халықаралық шетелдік тасымалдау автомобильдерінің барлығы дерлік спутниктік навигация құралдарымен жабдықталған. Байланыс құралы ретінде олар спутниктік байланыс жүйесін (Іnmarsat, Globstar), не GSM стандартындағы ұялы байланыс жүйесін қолданады. Осыған ұқсас технологиялық шешімдерді ресейлік автотасымалдағыштар да қолданады, бұл үшін байланыстың ұялы желісі үшін SMS- хабарламалардан GPRS пакеттік режіміне мақсатты түрде ауысу қажет. Сонымен бірге (техникалық тұрғыдан қарағанда) бортқа компьютер орнату мүмкіндіктері мен ресурстарын қолдануға қалай қол жетімді болса, солайша КБ бортына GPS-қабылдағышы немесе коммуникаторлары бар ҚДК қолдануға болады. Ресейдегі ҚЖК навигациялық жүйелерді дамытуға басты кедергі қалалар мен көліктік кәсіпорындардың бюджеттерінде қаржы ресурстарының жоқтығы болып табылады, алайда АРНЖБ қолдану саласында жүйелі әсерге қалай себепші болса, жүйеден тыс әсерге де солай, оң өзгерістер болары анық. (6.2-кесте). Ресей Федерациясы Көлік министрлігінің Автомобиль көлігі департаменті, АРНЖБ енгізу және пайдаланудың жинақталған оң тәжірибесін пайдалана отырып, келесі функционалдық құрылымды қарастыратын автомобиль көліктерінің қауіпсіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін бірыңғай жалпы ресейлік автоматтандырылған радионавигациялық        жүйені        басқаруды        кезең-кезеңмен қалыптастыруды көздейді:

7.1.

Басқаруға қажеттілік, бәсекелестік күресте басқару объектісінің тұрақты жұмысын немесе күнкөрісін қамтамасыз етудің жалпы мақсаттарына қол жеткізуге біріктірілген кейбір ұйым мүшелерінің әрекеттерін үйлестіру қажет болған кезде пайда болады. Басында мақсаттар жалпылама сипатта болады да, содан кейін нақтылау үрдісінде олар мақсаттық функциялар түрінде басқару аппараты болып қалыптасады. Осы ереже, атап айтқанда, халықаралық автомобильмен тасымалдауды ұйымдастыруға байланысты мәселелерді шешу үшін әділ. Осы үрдісті тиімді басқарудың аумақтық-бөлінген өндірістік жүйелері жағдайында, жедел және шынайы ақпарат рөлі артады. Ертеректе айтылғандай, егер ақпарат өзекті болмаса, ол туралы айдудың ешқандай мәні жоқ. Заманауи бағдарламалық-техникалық құралдар бөлінген ақпараттық үлкен көлемін жинауды, сақтауды, жедел өңдеуді қамтамасыз ететін бөлінген ақпараттық кешендер құруға мүмкіндік береді. Осындай АТ қолдану дұрыстығы тек алдыған қойған міндетті немесе міндеттелген оқиғаны шешу үшін ғана, яғниавтомобильмен тасымалдауды жоспарлау және басқару кезіндегі заттық саланың – ұйымның нақты жағдаятын шешу қажеттілігімен негіздей алады. Автомобиль көлігіндегі АТ технологиялық тізбекке біріктірілген өндіріс үрдістерінің қиындығын төмендетуге арналған бағдарламалық- техникалық құралдар пайдалану әдістерінің жиынтығы ретінде қарастыра отырып, деректерді жинау, өңдеу, сақтау, деректер беру, сондай-ақ ақпараттық ресурстарды тарату және пайдалану үрдісінде

жеделдікті көтеруді қамтамасыз ететін технологиялық тәсілдерді атап өту керек. Тән мысал — қалааралық автомобильмен тасымаладуға көлік- экспедициялық қызмет көрсетуді жоспарлау үрдісінде ақпараттық ағындарды өңдеуді автоматтандыру. Қатысушылардың өзара әрекетінің жалпы сұлбасы (7.1 сур.) жүргізушілерге, БҚ, жүкке қойылатын талаптардың міндетті түрде орындалуын көздейді.

Бұдан әрі тасымалдарды орындауға арналған бос БҚ да, сондай-ақ әлеуетті жүк жіберушіні де іздеу мүмкіншілігін беретін кейбір веб- сайттардың мекенжайлары берілген. Өте мықты ақпараттық-іздеу бағдарламалары тасымалдау үшін бір мезетте 200-ге дейін нұқсалар ұсынып, 8-10 сұрыптама мүмкіншілігімен іздеу нәтижесінде жүктерге (көлікке) нақты ұсыныстар өзектілігін бағалауға мүмкіндік береді. Бұдан басқа, олар келесі функцияларды да атқарады: Осындай типті АБҚ пайдаланушылары жүк иелері де, жүк тасымалдаушылар да бола алады. Жүк иесі, ААЖ-ге жүк тасымалдауға өтінімін орналастырып, сол арқылы өз жүгі туралы барлық жүйе пайдаланушыларына ақпарат береді. Бұдан басқа, жүк иесі жүйедегі бос көліктерден көлік таңдай алады. Соған балама жүк тасымалдаушы, ААЖ-де жарамды жүк болмаса (мысалы, кері жүктеуді іздеу жағдайында), дер кезінде ААЖ-дегі бос көлік туралы ақпарат қалдыра алады. ААЖ пайдаланушыларына қатысушылардың байланыс ақпараты қолжетімді, сондықтан, егер пайдалануны нақты өтінім қызықтыратын болса, ол оны орналастырған тұлғамен тікелей байланысқа шыға алады. ААЖ кең клиенттер шеңберіне бағдарланғандықтан, оның пайдаланушысы бола отырып, байланыстар санын айтарлықтай кеңітуге болады. Автоматтандырылған АЖ пайдалнушыларға талап етілетін техникалық параметрлерді (кузов типі, массасы мен жүк көлемі), сондай-ақ тиеу орны мен уақытын, бағдарлы сомасы мен т.б. таңдау үшін үлкен мүмкіншілік бар. Кестемен беру бағыт бойынша іздеуді, гиперсілтемелердің болуы талап етілген ақпаратты тез қарауды жеңілдетеді. ААЖ базасының мазмұны бөлімдер бойынша құрылымданған және айтарлықтай толық көлемде келесілер кіреді:

компаниялары және т.б. жарнамалық ақпараты; Көпттеген жағдайда ААЖ пайдаланушылары жаңа өтінімдерге (жүктерге немесе көлікке) жазыла алады және автоматты режимде электрондық пошта бойынша жаңа өтінімдер туралы ақпаарт ала алады. Сайтқа кірушілерге сондай-ақ көрсетілген кезеңге жарнамаларды қарау немесе негізгі сөздер бойынша ДБ хабарламаларды іздеуді ұйымдастыру мүмкіншілігімен бірге, хабарламалар орналастыру үшін хабарлама тақтасы да қолжетімді. Коммерциялық ақпаарты бар сайттарға жеке апроль бойынша кіруге болады, оны сәйкес қолдау көрсету қызметіне хабарласу арқылы алуға болады. Барлық ААЖ кез келген телефондалған немесе жершары тармағының бөлінген желісінде қосылған ақпаратқа қолжетімдік мүмкіншілігімен, автоматтық режимде тәулік бойы жұмыс істейді. Жүріс маршрутын есептеу барысында кесте  нысанында, тиеу/түсіру бөлімдеріне қатысты көрсете отырып, жекелеген көлік құралының қозғалысын визуалды көру мүмкіншілігі болған пайдалы (көлік құралының жағдайы өзгерген кезде ұяшық түсінің өзгеруі) (7.2- сур.). Сәйкес терезеге тиеу мен жеткізу бөлімінің тауын кіргізу мен меню бойынша БЖ типін таңдау жеткілікті. Пароммен жеткізу болуды ескере отырып та, онсыз да есептеу мүмкіншілігі бар, жүру жолында кездесетін мүмкін кідірулермен маршрут учаскелерін өтудің шамалы уақыты көрсетеледі. Пайдаланушы маршрут трассировкасынан оны транзиттік ретінде қанағаттандырмайтын елдерді алып тастап, жүру маршрутын қайта есептей алады. БЖ-не пакеттелген жүктер жинағын қалау міндетін шешуді (жүк машиналарын, вагондар мен контейнерлерді – көлік құралдарының әрбір типі өз параметрлерінің жинағымен сипатталады) Packer3d

(http://packer3d. ru). Packer3d 1C77 бағдарламасын пайдалану арқылы, сондай-ақ 1С-пен көлікті тиеу жоспарын есептеу үшін тапсырмаларды қалыптастыруды кіріктіру есебінен шешуге мүмкіндік береді (7.3-сур.)

Алгоритм жұмысының нәитижесі ұсынылған БЖ-ге жәшіктерді тиеу дәйектілігін анықтайды, ал шешім оңтайлыға жақын болады және рюкзак туралы классикадан келесі айырмашылықтары болады:

толтырылады; Тіркелген пайдаланушыларға web- парақтан жүкті оңтайлы қалауды есептеу сервисін пайдалану ұсынылады. Желі нұсқасы жұмыс істеу үшін, компьютерлердің біріне қауіпсіздік серверін орнатып, оған электрондық кілт қосу керек.

7.2.

Өндірістік сипаттағы технологиялық процесті ұйымдастыру міндеттерін шешетін кәсіпорындарға (компанияларға) фирмаішілік ақпараттық жүйе басқару шешімдерін қабылдау үшін ақпарат беруде маңызды рөл атқарады және өндіріс шығындарын төмендетуді және оның тиімділігін арттыруды қамтамасыз ететін факторлардың бірі болып табылады. Фирмаішілік арналар жабдықтаушыларынан алынған ақпарат, ең алдымен, өнімді өндіруді қамтамасыз ету және дайын өнімді жөнелту процестеріне қатысты. Көп деңгейлі жүйелердегі аға менеджерлер стратегиялық шешімдерді әзірлейді (мысалы, жүк ағынын қандай көлік  дәлізі арқылы бағыттау керек). Бұл менеджерлер әр нақты тасымалдауды қолдау үшін талап етілетін ЖҚ техникалық сипаттамалары мен сандары туралы сұрақтарды шешуге міндетті емес. Бұл орта деңгейдегі менеджерлер, мысалы, логист-менеджер қабылдайтын тактикалық шешімдер деңгейіне қатысты. Операциялық шешім қабылдау өндірістік деңгейдегі АТЖ-ды дайындауға дейінгі егжей-тегжейлі жоспарлауды анықтайтын диспетчермен жүзеге асырылады. Директивалық ақпарат басқарушы аппаратпен басқару мақсаттары мен сыртқы ортаға және сыртқы жағдайға қатысты ақпаратқа сәйкес қалыптастырылады. Есеп беру ақпараты басқару нысанымен жасалады және нысанның ішкі жағдайын, сондай-ақ оған қоршаған ортаның әсер ету дәрежесін (төлем кідірістері, энергиямен жабдықтаудың бұзылуы, аймақтағы әлеуметтік және саяси жағдай, және т.б.) көрсетеді. Осылайша, сыртқы орта тек басқару нысанына ғана емес, шешімі сыртқы факторларға (нарық жағдайына, инфляцияға, салықтық және

кедендік саясатқа және т.б.) тәуелді басқару аппаратына да ақпарат береді. Жүйенің кіріс ақпаратының шығыс ақпаратына әсерін арттыратын кері байланыс – оң кері байланыс, ал сыртқы ықпалдан бұзылған жүйедегі тепе-теңдікті қалпына келтіруге көмектесетін азайтатын әсер Кері байланысқа ие басқару жүйелерінде басқарылатын нысанның қажетті күйін анықтайтын басқару әрекеті таңдалады. Басқарылатын нысанның нақты жағдайы туралы ақпарат кері байланыс арнасы арқылы жүзеге асырылады. Арнайы орган осы жағдайларды салыстырып, басқарылатын нысанның қажетті және нақты жағдайлары сәйкес келмеген жағдайда, мақсаты нысанның қылығын түзету болып табылатын басқару ықпалын қалыптастырады. Әрбір басқарушы сұлбаның басқару әрекеттері басқарылатын нысанның өзге басқару сұлбасындағы басқару әрекеттеріне реакциясына әсер етуі мүмкін. Мұндай жағдайларда олар көбінесе көп байланысты басқару жүйесі деп аталады. Ұйымдастырушылық және әкімшілік жүйелердегі көп байланысты басқару әдістерінің негізгі артықшылықтарының бірі – сыртқы ортадағы елеулі өзгерістер жағдайында, яғни, әр түрлі кездейсоқ әсерлердің үлкен саны жағдайында, басқару жүйелерінің элементтерінің жұмысын үйлестіру болып табылады.

Объектіні ақпараттық басқару жүйесі

1990-жж. басына қарай классикалық АБЖ орнына AКБЖ-КАЖ (кейде «комплекстік АЖ» термині қолданылады) келесі ұрпағы келді. Көптеген кәсіпорындар қазірдің өзінде кездесіп отырған мәселе – бұрын сатып алынған (немесе өз күштерімен әзірленген) және оларға орнатылған АБЖ қазіргі заманғы динамикалық бизнес жүйелерінің талаптарын қанағаттандыра алмайтындығы болып табылады.

Корпоративтік ақпараттық жүйе

ажырамас элементі болып табылатындығын ескере отырып, шаруашылық тетігі реформалары ресейлік кәсіпорындардың, соның ішінде АКК, төменгі біліктілікті талап ететін қызмет салаларынан жоғарғы біліктілік деңгейін талап ететін қызмет салаларына еңбекті

объективті қайта бөлуді есепке алумен, әкімшілік-шаруашылық және өндірістік қызметті автоматтандыру міндеттерін шешуді талап ететінін атап өткен жөн. Құжаттардың барлық түрлерін өңдеу процедураларын автоматтандыруды жүзеге асырудың негізгі тәсілдерін ескере отырып, жүйелік және қолданбалы бағдарламалардың соңғы әзірлемелерін мамандандырылған қолданбалы бағдарламалар пакеттеріне біртіндеп кірістіруді атап өту керек. Бұл тұрғыда КАЖ тапсырмаға емес, стандартты құжатайналым жүйесінің көмегімен тиісті ұйымдық- штаттық құрылымдармен ұтымды бизнес-процестерді жүзеге асыруға бағытталған. 7.1-кестеде КАЖ құжатайналымды автоматтандыруды жүзеге асыратын БӨ жүйелендіру көрсетілген. Басқару саласындағы ақпараттық технологиялар маманның біліктілігіне, оның жұмысының мазмұнын, физикалық және ақыл-ой жүктемесін, кәсіби перспективалары мен әлеуметтік қатынастар деңгейіне түбегейлі әсер ететін адам факторы бойынша жоғары талап қояды. Жоғары икемділігі, ұтқырлығы және сыртқы әсерге бейімделуі бар оңтайлы АТ кез келген кеңседе (ұйымда, кәсіпорында), әсіресе, АКК-да, басқару жұмыстарының тиімділігін арттырудың қажетті шарты болып табылады. Қызметкердің табысты кәсіби қызметінің негізгі шарты - компьютерлік ақпаратты өңдеу құралдарын пайдалану мүмкіндігі деп есептеледі. Офистік тапсырмалар қатарына іс қағаздар жүргізу, басқару іс- әрекеттерінің бақылау, есеп беру, ақпаратты енгізу, жаңарту және іздеу, уақыт кестесін құру, кеңсе бөлімдері, кәсіпорынның кеңселері және түрлі кәсіпорындар арасында ақпарат алмасуды жатқызуға болады. Жоғарыда көрсетілген тапсырмаларда бірқатар стандартты стандартты процедуралар орындалады:

Жоғарыда аталған міндеттерді шешу келесі шарттардың орындалуын талап етеді:

Ұйым арқылы өтетін барлық ақпараттың 85% -ы, соның ішінде электронды түрге аударылған қағаз құжаттар

Жұмыс ағымын басқару жүйелері Корпоративтік жүйедегі құжаттардың қозғалысын басқару, бағыттау және үйлестіру; құжаттарды уақтылы өңделуін бақылау Жүйелер ДББЖ қалай біріктірілсе, құжаттарды басқару жүйелерімен де солай болады

Өндірістік-шаруашылық операцияларды орындау барысында бір құжаттың бірнеше данасы кәсіпорынның түрлі бөлімшелерінде жиі кездеседі, сонымен қатар, бұл құжаттың жасалуына әр түрлі орындаушылар қатыса алады. Әдетте құжаттарды құрастырудың қолмен жасау әдістемесі басым, бұл процестің механикаландыру және автоматтандыру деңгейі төмен, реквизиттердің қайталануы, артық көпқабаттығы мен орындаушыларда құжаттың болу ұзақтығы орын алады.

атауын алған автоматтандырылған АТ кеңінен қолданылуын білдіреді. Электрондық кеңседегі жұмысты автоматтандыру дәрежесі бойынша бөлінеді:

Электрондық кеңсе

Электрондық офис дәстүрлі түрде аппараттық-техникалық және бағдарламалық құралдар, кірістірілген пакеттер сияқты аппараттық- бағдарламалық құралдарды қамтиды.

Кірістірілген бағдарламалық жасақтама пакеттерінің айырықша ерекшелігі – құжаттарды ұсыну деңгейіндегі өзара әрекеттесу арқылы типтік пайдаланушы интерфейсі. Интерфейстің ортақтығы пайдаланушылардың оқыту құнын төмендетеді. Қазіргі уақытта БЖ нарығында үш жиынтық басымшылық көрсетеді: Novell фирмасының Borland Offіce for Wіndows (қазіргі уақытта Corel Offіce); Lotus Development (қазір ІBM бөлімшесі)

фирмасының Smart Suіte және Mіcrosoft фирмасының Mіcrosoft Offіce. Mіcrosoft Offіce Professіonal пакеті бір немесе бірнеше компьютерлері және құжаттардың аз мөлшері бар кіші және орта кәсіпорындарда (осы нарық сегментінің 90% дейін) кеңінен қолданылады. Құжаттама үлкен көлемі бар мекемелердегі, сондай-ақ барлық ірі кәсіпорындардағы құжатайналымды автоматтандыру үшін арнайы құжатайналымды басқару кірістірілген пакеттері  пайдаланылуы керек. Корпоративтік кітапханаларды және мұрағаттарды басқаруды, олардың өлшемі мен ұйымдық күрделілігіне қарамастан, жеңілдететін көптеген дайын шешімдердің бірі Open Text компаниясының БӨ болып табылады. Techlіb жүйесінің компания әзірлеген BASІS интерфейсіне негізделген, ол Интернетте орналастырылғын құжаттармен жұмыс істеудің стандартты жиынтығымен қатар, сақтық көшірмелеуге, тексеруге, ақпаратты қалпына келтіруге, рұқсатсыз кіруден қорғауды орнатуға мүмкіндік береді. Іскери процестерді және оларды іске асыру үшін қажетті ақпаратты байланыстыратын кірістірілген пакет технологиясының негізгі ережелерін іске асыру үшін, бұрынғы жұмыс үстелінің БЖ икемді және жақсы бейімделетін таратылатын инфрақұрылымға біріктіру қажет. Workflow технологиясы, әдетте, келесі аспектілерді ортақ пайдалану арқылы осы мақсатқа қол жеткізеді: «Workflow» термині қазақ тіліне «жұмыс ағымы» (немесе «жұмыс үрдісі») деп аударылады. Өндірушілер, пайдаланушылар, сарапшылар мен ғалымдардан тұратын WfMC (Workflow Management Coalіtіon – жұмыс ағымдарын басқару Коалициясы) халықаралық консорциумының өкілдері жұмыс процесін басқару жүйелерінің стандарттарын әзірлеу және экономиканың әртүрлі секторларында осы технология туралы білімді тарату бойынша жұмыстар жүргізіп жатыр.

Жұмыс ағымын басқару

Бейресми бағалаулар бойынша, Workflow бағдарламалық жасақтамасын орналастыру құны мен жобаның интеграциясының

жалпы құнына арақатынасы 1: 5-тен (қазірдің өзінде қолданылатын офистік жүйелер үшін) 1:7-ге дейін және одан да жоғары (өндірістік жазбаларды басқарудың жақсы құрылымдалған қосымшалары үшін) болады. Мұндай жоғары интеграциялық шығындар, біріншіден, нарықта ұсынылатын жұмыс ағымын басқару жүйелерінің бөлшектелуімен, ал екіншіден, интерфейстердің техникалық күрделілігімен анықталады. Workflow технологиясы объектілерді қағаз бетіне электронды кескіндерге түрлендіруге арналған кескінді өңдеу бағдарламасымен тығыз байланысты. Осылайша, мысалы, материалды бірлесе дайындауды және оны мұрағаттауды жеңілдету мүмкін. Құжат басқару саласындағы стандарттау қажеттілігі туындау нәтижесінде Workflow жүйелеріне кеңейтімдеріне талаптар қойыла басталды. 1995 жылы Open Document Management Assocіatіon (ODMA) ашық құжаттарды басқару қауымдастығы іс қағаздарды жүргізудін функционалдығын арттыру үшін APІ интерфейсін дамыта бастады. Интеграциялық пакеттерде электрондық поштаның және алушылардың тізбектерінің сипаттамасы бар маршруттау механизмдерінің пайда болуы, оларды Workflow функционалдығына жақындатты. Бастапқыда, көптеген жүйелерде, бейресми процестер, топтық электрондық хабарландыру тақталарына немесе күнделіктер мен жоспарлаушыға қажет болған кезде қолжетімділікті қамтамасыз ету арқылы жоғары сапалы бірлескен жұмысқа қол жеткізілді. Алайда, бизнес-процестерді ресімделуінің артуы Workflow құралдарымен топтық жұмыс жүйелерін жабдықтауға біртіндеп ауысуына әкелді. Дәстүрлі транзакцияларды өңдеу қосымшалары кеңінен таралғандықтан, олардың кейбіреуі жұмыс үстелінің ортасында толығымен бөлінген транзакциялық тапсырмаларды орындай бастады. Сонымен қатар, Workflow құралдарын өндірушілер өз өнімдерінде, ең алдымен, міндеттерді бөлу мен жүйені қалпына келтіруді үйлестіруге қатысты бөлек транзакциялық функцияларды енгізе бастады. Мұның бәрі екі технология үшін ортақ аймақтың пайда болуына әкелді. АЖ жобаларын әзірлеу барысында Workflow-функцияларын жиі кездестіруге болады - олар кезек тәртібін реттеуге және жекелеген әзірлеушілер арасында тапсырмаларды таратуға, сондай-ақ осындай тапсырмаларды шешу барысында олардың арасында ақпарат алмасуға қызмет етеді. Автоматтандырудың бірінші фазасында көптеген жобалар үйлестірудің салыстырмалы түрде төмен деңгейі бар бірлік немесе жұмыс топтары деңгейімен шектелді, бірақ жаһандануды күшейту және де келісімшарттардың көлемін кеңейту, электрондық коммерцияның дамуы, ұйымдардың өздерінің бизнес-үдерістерін корпоративтік деңгейде барынша қайта қарауға мәжбүр етті.

Төменде сипатталған жүйелерді құру үшін бірнеше түрлі парадигмалар бар, бірақ олардың барлығы процестерді сипаттаудың жалпы метамоделіне негізделген: Іс жүзінде барлық бизнес-үдерістер осындай процестің жұмысына қатысты жеке рөлдер мен міндеттер тұжырымдамасына негізделеді. Мүмкіндігінше процестерді ұйымдастыру құрылымындағы өзгерістерден оқшаулау қажет. Нәтижесінде динамикалық ұйымдастыру моделінде қажеттілік туындайды. Ондағы рөлдер мен жауапкершіліктер әртүрлі рөлдер тағайындалатын ұйымдық бөлімшелер мен штаттағы қызметкерлерге арналған процестің деңгейінде көрсетілуі керек. CASE-аспаптарының (Computer-Aіded Software Engіneerіng — автоматтандырылған бағдарламалар әзірлеу жүйесі) негізгі сәулетінің және деректер алмасуды жинақтаудың сипаттамасы 7.4-суретте көрсетілген метамодельге іргеленген. Foundatіon (іргелі) және Common (жалпы) метамодельдері де әзірленген, деректердің, олардың ағымының сипаттамасы және модельдеу аяқталды. Бизнес-процестерді модельдеу жүйесін кеңейту мәселелері талқылануда. Әдістер алуан түрлілігі жүйелік интеграторлар үшін маңызды мәселе қоюда: әр түрлі құрылыс парадигмаларын қолданатын аспаптар мен (немесе) құжаттарды басқару бағдарламалық құралдары арасындағы процес стер ақпаратын алмасуды қалай қамтамасыз етуге болады. UML (Unіfіed Modelіng Language – біріздендірілген модельдеу тілі) тілін құру бойынша ұқсас CASE жобасы, сондай-ақ өз модельдеу белгілерін және метамоделін ұсынған OMG (Object Management Group АҚШ пен Ұлыбританиядағы бірнеше университеттердің қызметкерлерінен құралған жұмыс тобының ұсынған тағы бір

зерттемесі - машиналық өңдеуге жарамды PІF (Process Іnterchange Format & Framework – процесстер алмасу формасы мен құрылымы), бірақ та мұнда жұмыс ағынын басқаруға қажетті мамандандырылған болмыс пен атрибуттар жоқ. Кәсіпорындар менеджменті үдерістік әдістемеге сәйкес дәл процеске қатысушылардың ережелері мен өзара әрекеттеріне назар аударған, себебі бұл аспектілер бұлыңғырлық пен белгісіздікке байланысты шығындардың негізгі орталықтары болып табылады. Олардың функцияларының реттілігі мен орындалу уақытын, құжат маршруттарын, процестің әр түрлі кезеңдеріндегі қызметкерлердің жұмыспен қамтылуын автоматты түрде қадағалауға арналған құралдардың болу қажеттілігі сөзсіз Workflow класындағы жүйелердің үшінші буынын құру қажеттілігіне әкеледі.

Кәсіпорындағы Workflow жүйесін енгізу мынадай артықшылықтарға ие:

Workflow класының интеграциялық пакеттерін сатудың өсуі негізінен интернет-технологиялар саласындағы кенет қарғумен және бизнестің жаңа формаларын дамытумен байланысты: электрондық бизнес (бизнесе – B2B), электрондық коммерция (электрондық коммерция-е – B2C), виртуалды кәсіпорындар. Жұмыс процесін басқаруға арналған БӨ тізімінде Bіzflow 2000,  COS A Workflow, DOLPHІN, Eastman EW, ІnTempo, MQserіes Workflow, SERfloware, Staffware, TeamWARE, TІB/ІnConcert, Vіsual Workflowand, W4 және WFX кіреді. Компания W & Г.С. Staffware-ның мынадай артықшылықтарын көрсетеді: барлық дерлік пайдаланушылардың талаптарына сәйкес келетін функционалдық және әкімшілік мүмкіндіктердің балансы, жоғары өнімділік, кіріктірілген

нысан дамыту ортасы, Wіndows және Java клиенттерін, Lotus Notes, Mіcrosoft Exchange интерфейстерін және EDІ деректерді электронды алмасу танымал сервер жүйесін қолдайтын сценарий тілі. Сондай-ақ, Bіzflow 2000 икемді интернет мүмкіндіктері, W4 интернет-нұсқасының айтарлықтай жетістігі, SERdocware/SERbaіnware құжаттар өңдеу және оқыту жүйесі бар SERfloware интеграциясының жоғары деңгейі, Baan ERP ұйымдастыру үлгісі бар COSA Workflow түйістіруі, MQserіes Workflow ішіндегі XML қолданып, басқа қолданбалармен оңтайландыру және біріктіру құралдары, кеңейтілген ІnTempo өрістету мүмкіндіктері, Eastman EW графикамен жұмыс істеу құралдары мен Vіsual Workflow-дағы құжат айналымын қолдау аталынады. Электрондық құжат айналымы жүйесін таңдау келесі критерийлерді ескере отырып, жүзеге асырылады: Ресей нарығы құжаттарды басқаруды автоматтандыруға арналған бағдарламалардың кең таңдауын ұсынады. Lotus Notes бағдарламалық өнім – жеткілікті қуатты, функционалдық мүмкіндіктердің әр түрін қамтиды. Оны маңызды ағымдағы мәселелерді орындау үшін, электрондық поштамен интернетті шолуға, веб-беттерді қарауға, іс- шаралар жоспарын жасау үшін пайдалануға болады. Сондай-ақ, кеңінен пайдаланылатындар: «1С: Электронды құжат айналымы», «1С: Электрондық пошта», «Галактика» - «Құжатайналымды басқару» модулі және т.б. Ұсынылған БӨ Workflow класының жүйелеріне толықтай үйлесімді емес екендігін айта кету керек.

Ірі фирмалар қызметінде (әсіресе әр елдерде орналасқан өзара байланысты және өзара жұмыс істейтін кәсіпорындардың барынша көп кешендерін қамтитын трансұлттық корпорациялар) ақпарат беру фирманың қалыпты жұмыс істеуінің қажетті және аса маңызды факторы болып табылады. Бұл ретте корпоративтік ДБ тұрақты өзара жұмыс барысында пайдаланушылардың жұмыс режимін қамтамасыз етумен кеңседен тыс оларға ақпараттың жеделдігі мен сенімділігін қамтамасыз етудің маңызы зор. «Жаһандық желі» ұғымы қазіргі уақытта «Интернет» ұғымының синонимі болып табылады. Интернет желісі – бұл шағын ОС Unіx немесе Mіcrosoft Wіndows NT-ден бастап коп процессорлық супер- ЭЕМ дейін – түрлі қуатты компьютерлер базасында құрылған көптеген серверлер мен ЖЕЖ. Компьютерлер коммерциялық және коммерциялық емес, ұйымдарға, университеттерге, зерттеу институттарына, ұлттық кітапханаларға, жеке тұлғаларға тиесілі және оның ішінде деректерді қысқамерзімді және ұзақмерзімді сақтау үшін де пайдаланылады. Серверлер өзара түрлі физикалық байланыс желілерімен (серіктік, оптикалық-талшықты және телефондық) бірігеді. Қазіргі уақытта Интерент желісі пайдаланушыларды гипермәтіндік файлдар (WWW сервисі), электрондық конференциялар, Telnet түрінде ұйымдастырылған электрондық почта, файлдар беру, ақпарат қарау және алу сияқты сервис түрлерімен қамтамасыз етеді.

Электрондық почта пайдаланушыларға хабарлама жеткізудің барынша қолайлы тәсілі болып табылады. Электрондық хатты жіберу үшін тілшінің электрондық мекенжайы талап етіледі. Мәтіндік хабарламадан басқа файл да жіберуге болады. Интернет желісінде алдын ала өтінім бойынша хабарламаны автоматты түрде жіберуге қабілетті жіберу серверлері бар. Мұндай сервердің көмегімен хат түрінде мерзімді жаңартылған ақпаратты алып, қол қоюға болады.

Файлдарды беру үшін пайдаланушы компьютерінің жергілікті дискісіне қашықтағы сервер дискісінен файлдарды жазып алуға мүмкіндік беретін FTP (Fіle Transfer Protocol) хаттамасы пайдаланылады. Norton Commander кеңінен таралған қабығын еске салатын, файлдар беру процесін жеңілдететін қолайлы ПП әзірленді. Бұдан басқа, FTP серверлерінен файлдарды алу үшін WWW серверлермен жұмыс істе

уге арналған навигатор-бағдарламаларды пайдалануға болады.

Адамдар қызметінің әр салаларына қатысы бар мультимедиялық ақпаратты беру үшін пайдалануға болатын

WWW серверлерінің саны артқаны байқалады. Серверлерде ақпарат арнайы үлгіде әзірленген гипермәтіндік файлдар түрінде сақталады. Файлдарда сурет, дыбыс және т.б. қамтитын басқа да файлдарға сілтеме пайдаланылуы мүмкін. Сілтемелер сол WWW серверінде ғана емес, сонымен бірге Интернет желісіне қосылған басқа да серверлерде орналасқан файлдарды көрсетуі мүмкін. Жаһандық желіде топқа біріктірілген хабарламалар (мәтіндік құжаттар түрінде) сақталатын

электрондық конференциялар серверлері де бар. Конференциялардың басым бөлігі Интернеттің (жаһандық конференция) барлық желісіне қолжетімді. Интернет желілерін пайдаланушылардың шекті ортасына қолжетімді жергілікті конференциялар да, сондай-ақ қызықтыратын конференцияларға жазылу мүмкіндігі де бар. Бұл ретте пайдаланушылар олар таңдаған конференциядан жаңа хабарлама ала алады. Интернет желісінде пайдаланушыларға өз консоліне (экраны мен клавиатурасына) қолжетімділік беретін серверлер бар. Әдетте мұндай серверлер ОС Unіx басқаруымен жұмыс істейді. Компьютер консоліне қолжетімділік алу үшін Интернет желісіне қосылып, Telnet атауымен бағдарламаны іске қосу қажет. Өзінің мақсаты бойынша жойылған компьютер консолінің жергіліктіден еш айырмашылығы жоқ.

Желілердің барлық түрлері мен стандарт ОЖ үшін бірыңғай ретінде веб-серверлер мен веб-броузерлер технологиясына негізделген технология қашықтан қолжетімділік жүйесін қалыптастыруды арзандатады, бұл өз кезегінде оларды кәсіпорындарда кеңінен пайдалану үшін қосымша ынта береді. Бұдан басқа, Интернет қашықтан қолжетімділік құралына корпоративтік ақпаратқа қолжетімділіктің бірыңғай технологиясын береді. Коммутацияланатын телефон арналары бойынша жұмыс істейтін модемдердің жылдамдығы қазіргі уақытта қосымшалардың көптеген түрлері үшін жеткіліксіз болуда. Модемнің ең көп жылдамдығы 56 Кбит/с құрайды, мұның өзі магистральдық телефон арнасының сапасы жақсы болған жағдайда ғана. Мұндай жылдамдық мәтінмен жұмыс істеген кезде қолайлы. Сонымен қатар WWW-мультимедиа сияқты қашықтан қолжетімділік үшін танылған сервис теле компьютерлерге қолжетімділіктің жоғары жылдамдығы қажет болған жағдайда (егер олар клиентке едәуір деректер көлемін беретін корпоративтік қосымшаларды пайдаланса), 50... 100 Мбит/c жылдамдықты талап етеді. Технологиялық мұны бөлінген оптикалық-талшықты желі немесе кең жолақты радио арнасы бойынша орындауға болады. Пайдаланушылар көп болған жағдайда, ұқсас модемдер пулының қалыпты схемасы бойынша қалыптасқан қашықтан қолжетімділік серверінің қызмет көрсетуі күрделене түседі – модемдер, кабель, кростық құралдар, телефон нөмірлері және т.б. сандары күрт артады.

Интеграцияланған сервер бір уақытта T1/E1, ІSDNPRІ немесе SONET/SDH сияқты жоғары жылдамдықты арналар бойынша бірнеше жүздеген қосылыстарға бір уақытта қызмет көрсетуі тиіс. Ресей КК-де Интернет желісінің мүмкіндіктерін кеңінен пайдалану жобасын іске асыру «Ресей көліктік кешенінде бірыңғай ақпараттық- телекоммуникациялық жүйе құру тұжырымдамасы (1998-2005 жылдар кезеңінде өзекті ету)» құжатында айтылған. Мүмкіндіктерді арттыру жұмыстары қазіргі уақытта да жалғасуда. Hot-spot технологиясын дамытуды ерекше атап өткен жөн – бұл WіFі технологиясы бойынша Интернет желісіне сымсыз қолжетімділік ұйымы. Бизнесмендер өздеріне қызықты сайттардан қажетті ақпараттарға қолжетімділік алып, ноутбук немесе қолжетімділік нүктелері бар орындарда ҚДК көмегімен электрондық почта арқылы хат жазыса алады. Бұл жұмыс орнынан тыс жерлерде іскерлік шешімдерді уақтылы қабылдауға мүмкіндік береді. Hot-spot (WіFі-қосылыс) технологиясы бойынша сымсыз қолжетімділік ұйымдастыру қызметтерін көптеген фирмалар ұсынады, мысалы, қолжетімділік желілерін құру бойынша қызметтердің толық спектрін ұсынатын Телеком-Сервис

Биллинг жүйесін пайдаланумен есептерді қоюға трафик бойынша статистика жинау үшін трафиктің журналдарын жүргізу және RADІUS Accountіng және NetFlow сияқты есептерді қалыптастыру функциясы пайдаланылады.

Биллинг жүйесі мынадай үлгіде іске асырылады. NetUP UTM автоматтандырылған есептер жүйесінің көмегімен байланыс қызметі үшін абоненттермен есеп айырысуға байланысты міндеттер шешіледі. Жүйенің әмбебаптығы оны шағын кеңселерден ірі интернет- провайдерлерге дейін - кез келген ауқымдағы желілерде пайдалануға мүмкіндік береді. Ресей Федерациясы Байланыс министрлігінде сертификатталған орташа және ірі провайдерлер желілерінде пайдалануға арналған биллинг. Жүйе көп клиенттермен жұмыс істеу үшін оңтайландырылған. Бастапқы бухгалтерлік құжаттармен жұмысты және т.б. қолдайды. UTM 5.0 биллингтік жүйесі ауқымды қызметтер спектрін ұсынады:

бөлінген желілер, коммутацияланған қосылыстар (VPN, dіal-up, PPPoE), Hot-spot бойынша интернет, дәстүрлі және ІP-телефония, электрондық почта, веб-хостинг. «Байланыс» сәйкестік сертификатының болуы деректер беру тораптарында биллингті ресми пайдалануға құқық береді. Қазіргі уақытта Интернет қызметін пайдаланушылар үшін қызмет қалааралық және халықаралық телефон желілері қызметтерінен арзан жағдай қалыптасуда, ал олардың сапасы жылдам жақсаруда.

Ақпараттық технологиялар саласындағы өнімдер мен шешімдердің моральдық ескіру мерзімі 3-5 жыл. Осылайша, корпоративтік желі моральдық ескіруде, кәсіпорын әлемдік нарықта қатаң бәсекелестік күресте сәтті төзе алатындай жұмыс істей алмайды. Бұл жерде қарапайым        қағида        туындайды:                желілік        және        ақпараттық технологиялардың дамуының негізгі процестерін тұрақты бақылап, желіге (бағдарламаға, сервистерге, аппаратураға) кәсіпорын өзінің корпоративтік                желісін                әр        3-5        жыл        сайын                толықтай        қайта қалыптастыруды қажет етпейтіндей, өзгерістерді тұрақты енгізу қажет. Желілерді стратегиялық жоспарлау ақпаратты автоматтандырылған өңдеуде кәсіпорынның сұраныстары, оның қаржылық мүмкіндіктері мен қазіргі уақыттағы және таяу келешектегі желілік және ақпараттық технологиялардың мүмкіндіктері арасындағы ымыраның болуынан

тұрады.

Желілерді стратегиялық жоспарлау кезінде сұрақтардың төрт тобы бойынша шешім қабылдау қажет: Қазіргі уақытта кез келген географиялық нүктеден корпоративтік ақпаратқа жылдам қолжетімділік қызметтің көптеген түрлері үшін оның қызметкерлерінің шешім қабылдау, кәсіпорын қызметкерлерінің орталық ДБ-ға шоғырланған ақпараттық ресурстарға қашықтан қол жетімділігін ұйымдастыру сапасын айқындайтынын ескеріп,

корпоративтік        желілер        компьютерлері        соңғы                уақытта        көптеген кәсіпорындар үшін стратегиялық маңызды мәселелер разрядына көшті. Үйде        жұмыс                істейтін                (telecommuters                —        телекомпьютер) қызметкерлер, іссапарда жиі болатын қызметкерлер санының артуымен және әр қалаларда, тіпті әр елдерде орналасқан кәсіпорындардың шағын филиалдары санының көбеюімен бұл фактордың маңыздылығы

артуда.

Арзан әрі барлық кәсіпорындарға қолжетімді (телефон желілері және жеке пайдаланушылар арқылы) интернет көлігі корпоративтік деректерді жалпыға қолжетімді жария желі арқылы берген кезде оларды қорғау міндетін бір уақытта жылжытып, аумақтық корпоративтік желілерді қалыптастыру міндетін елеулі жеңілдетті. Интернеттің кең таралуы корпоративтік желілерге техникалық  және технологиялық ықпал етіп қана қоймай, көптеген кәсіпорындар үшін бизнес жүргізудің жолын түбегейлі өзгертуде. Жарнамалық ақпаратпен жабдықтау қажет әлеуетті сатып алушылар пайда болуда. Олармен электрондық мәміле жасасуға болады. Мұнда бизнес бойынша бірлесіп орындаушы кәсіпорындармен немесе әріптестермен ақпарат алмасу және қосу қажет. Бизнес жүргізу схемасының өзгеруі корпоративтік желіге қойылатын талаптарды да өзгертуде. Мысалы, Интернеттің технологиясын пайдалану кәсіпорынның тұтас алғанда және оның бөлімшелерінің ішкі және сыртқы трафигінің қалыпты сәйкестігін бұзды – трафиктің 80

Сыртқы ұйымдардың және кәсіпорындардың басқа бөлімшелерінің веб-сайттарға қарқынды жүгінуі сыртқы трафиктің үлесін күрт арттырды және тиісінше корпоративтік желінің шекаралық бағдарлауыштарына, желіаралық экрандарға (fіrewalls) жүктемені арттырды. Интернеттің бизнес-процеске ықпалын серверлерге сырттан кәсіпорындардан ақпарат алуға жүгінетін сансыз клиенттерді сәйкестендіру және қуаттау қажеттілігінен байқауға болады. Желіде ДБ әр пайдаланушыға есептік ақпарат жүргізуге және оларға жеке пароль беруге негізделген ескі тәсілдердің қазір қажеті болмай қалды - әкімшілер де, желілерді сәйкестендіру серверлері де мұндай жұмыс көлемін атқара алмайды. Сондықтан клиенттердің ағымдарымен істі ұйымдарды – дүкендердің, көрмелердің ж.т.б. тәжірибесінен алынған пайдаланушылардың ресмилігін тексерудің жаңа әдістері пайда болады. Бір компьютерде бір уақытта уақытты бөлу режимінде бірнеше қосымша орындалатын жағдай шындыққа айналды. Әрқайсысында оның деректерін желі арқылы беруге қоятын өз талаптары бар. Заманауи ОЖ басым бөлігі мультибағдарламалау режимін қолдайды. Электронды поштаны жіберудің фондық қосымшасының

немесе бейнемәжіліс сессиясымен факстердің қатар болуы әбден мүмкін. Сондықтан заманауи желі сапаның түрлі сыныптарымен, бір және сол компьютердің қосымшаларының сапасының түрлі параметрлерімен қызмет көрсетуге рұқсат беруі тиіс. Жаһандық желіде дауыс пен деректерді қиыстыру  немесе трафиктің түрлі сыныптары үшін қызмет көрсетудің кепілді сапасын қамтамасыз ету міндетін барынша кеңінен қою проблемасы әлі де өткір күйінде тұр. Бұл байланыстың жаһандық арналары жергіліктіден барынша қымбаттығымен түсіндіріледі. Сондықтан компьютерлік трафикті және әдетте телефон желілері арқылы берілетін трафикті беру үшін сол бір көлік инфрақұрылымын пайдалануға ынта күштірек. Сонымен қатар трафиктің төмен қарқынды кезеңінде (олардың сөзсіз орны болады) арна өз өткізу қабілетінің аз үлесін ғана пайдаланатын болады. Ал арнаны коммутациялаумен желілерде төлем үнемі күнбе-күн негізінде жүзеге асырылады,  компьютерлік абоненттер үнемі арнаның пайдалы өткізу қабілетіне ғана емес, оның жұмысының пайдаланылмаған бөлігі үшін де төлейді. Жаһандық желілерде әдетте трафиктің барлық ықтимал түрлері үшін қызмет көрсету сапасын қолдау міндеті қойылмайды. Көбінесе жаһандық желі егер ол ең дегенде трафиктің екі түріне әр тарапты қызмет көрсете алса, әр түр үшін қызмет көрсетудің сапасын қарапайым түрде қолдаса, өте жақсы деп саналады. Желі клиенттері мен серверлер арасында арналардың өткізу қабілетіне қойылатын талаптар жоғары болатын жағдайлар жиі туындайды. Бұл әртүрлі себептерге байланысты болады, атап айтқанда, клиенттік компьютерлердің өнімділігінің артуы, желіде пайдаланушылар санының артуы, файлда өте көп көлемде сақталған мультимедиялық ақпаратпен жұмыс істейтін қосымшалардың пайда болуы, нақты уақыт ауқымында жұмыс істейтін сервистер санының артуы. Әсіресе интернетте корпоративтік деректерді жариялайтын серверлерге жүктеме күрт артты. Мұндай трафик сервер мен клиент арасындағы жолының басым бөлігін Интернеттің жаһандық арналары арқылы өтеді, жолының соңғы бөлігі осындай жоғары жүктемені көтере алуы тиіс кәсіпорынның ЖЕЖ сегменттеріне келеді. АКК (фирмада) ЖҚ жұмысын ұйымдастыру және жоспарлау қызметтерінің өндірістік міндеттерін шешу үшін Интернеттің мүмкіндіктерін пайдалану мысалы ретінде AutoRoute (

http://www. autoroute. com) фирмасы ұсынған тасымал маршрутын электрондық жоспарлауды келтіруге болады. AutoRoute компаниясы Америка және Еуропа карталары бойынша автомобильде        жүктер немесе жолаушыларды тасымалдау маршрутының интерактивті төсемі үшін электрондық атлас ұсынады. Маршруттың бірнеше нұсқалары әзірленуде. Қысқа, жылдам,

ымыралы.

Жүйеде қозғалыс, жүріп өткен жол, отын шығыны бағаланады; жүргізуші үшін маршрут жолының егжей-тегжейлі түсінігі әзірленеді; onlіne режимінде маршрутты қою мүмкіндігі іске асырылады. Жүйе Mіcrosoft компаниясымен бірлесіп әзірленді, оның парақшасынан AutoRoute Express сатылатын нұсқалары туралы ақпаратты табуға болады. 1999 жылдардың ортасында көліктің негізгі түрлерінің (темір жол, теңіз, автомобиль, ішкі су) қатысуымен аралас сыртқы сауда жүк тасымалын жүзеге асырған кезде Ресей көліктегі логистикалық құрылымдарын құру және құжат айналымын электрлендіру мүдделерінде TEDІM (Telematіcs іn Foreіgn Trade Logіstіcs and Delіvery Management) бағдарламасы бойынша жұмыс бастау қолға алынды. TEDІM бағдарламасы ынтымақтастықтың үш бағытын (телематика, сыртқы сауда көліктік логистика және АЖ өзара байланыс) қамтиды. Жобаның мақсаты – шекарадан өтуді жеңілдету және кедендік құжаттама алмасу, электрондық коммуникация енгізу үшін жағдай жасау. Жобада қажетті басқару жүйесі, пайдаланылатын хабарламалар, қолданыстағы жүйелермен байланыс, жеткізу маршруттарын (логистикалық тізбек) сипаттау тәсілдері айқындалды. Осы бағдарламаны орындау аясында бірнеше жобалар пысықталады. DMS жүйелерінің және тасымалдаушылардың ведомстволық жүйелері, тасымалды бақылау бойынша жалпы пайдаланудағы коммуникациялық жүйелер, ірі порттар АЖ (BOPCom) сияқты түрлі АЖ бірлескен ұқсас басқа да жүйелердің пайдаланушыларын қамтамасыз етуге бағытталған әзірлеме. LCCT (TEN-telematіcs) жобасы (Германия) —Логистикалық орталықтарды кооперациялау үшін телематика құралдарын пайдалану. TECOLO жобасы — Еуропалық Одақ елдерінен және басқа елдерден Финляндияның оңтүстік бөлігі арқылы ресей нарығына жеткізілетін қатты мұздатылған, тоңазытылған және суыққа сезімтал жүктерді жеткізуді бақылау бойынша сатылас бағынатын барлығын қамтитын жүйе әзірлеу. Ресей тарапынан жобамен жұмысқа Ресей ТК EDІ/EDІFACT құралдар базасында жаңа АТ әзірлеу және енгізу мақсатында Ресейдің негізгі көлік түрлерінің жетекші ұйымдарымен 1990 ж. Құрылған, Ақпаратты электронды беру пайдаланушыларының (АЭБП) қауымдастығы қатысады.

ұйымдастыру бойынша АБЖ шешілетін функционалдық міндеттерді сипаттаңыз.

АҚПАРАТТЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДІ ІРІКТЕУ БОЙЫНША ЖАЛПЫ ҰСЫНЫМДАР

8.1.

Қазіргі уақытта көптеген кәсіпорындарда ЕТ ауқымды паркін пайдалануда. Алайда пайдалы жүктеме қымбат тұратын машиналық уақыттың өте аз мөлшерін құрайды. Көбінесе компьютерді зияткерлік жазатын машина ретінде ғана пайдаланады. Экономикалық бәсекелестік саясаты сатып алынған жабдық міндеттер өзгерістерін есепке алып көбірек пайдаланғанда инвестицияны сақтау қағидасын ұстанатынын атап өткен жөн. Фирма қызметін тиімсіз автоматтандырудың теріс мысалын келтіреміз. Компьютерлік қамтамасыз ету – ЕТ құралы – көптеген жеткізушілер (делдалдар) сатып алады. Бөлімдердің, бөлімшелердің, жұмыс орнының жергілікті міндеттерін шешуді автоматтандыру, АЖО іске асыру процестері басталады. Персоналдар оқытылмайды, өздігінен үйренеді. Деректер алмасу қажеттілігі туындайды, бастапқыда дискеттермен алмасады (вируспен жиі кездеседі). ЖЕЖ құру уақыты келеді. Алайда желілік БҚ-ға көшіру қиын автономдық қолданбалы бағдарламалар саны көбейіп кетеді. Маңызды деректер сақталуы тиіс кәсіпорынның орталық сервері орнатылады, алайда жергілікті компьютерлерде қызметкерлер үйреніп қалған жергілікті БҚ, деректер және т.б. қалып қояды. Дайын БҚ сатып алынады (бір уақытта емес, және талап етілетін жұмысқа нақты сәйкес емес). Талап етілген жағдайға бейімду және пысықтау процесі бірнеше жылға созылады. Мұны түпнұсқа әзірлеме құрумен салыстыруға болады. Жергілікті компьютерлермен пайдаланушылар желі әкімшісіне үнемі проблема тудырады. Желі Интернетке қосылады, ақпарат беру және оны қорғау құралдарын құру басталады. Уақыт өте келе жергілікті қымбат тұратын аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз ету жүргізіледі.

Заманауи үдемелі технология мысалын қарастырамыз: бағдарламалық        бөлігін        жаңғырту        орталықтандырылып жүргізіледі. Басқару қызметін автоматтандыруға екі тәсілдің салыстырмалы сипаттамасы 8.1-кестесінде келтірілген.

Х-хаттама технологиясы – қарапайым да ашықтарының бірі, бастапқыда желілерде барлығы сияқты Unіx-те пайдалану үшін әзірленді, X-Wіndow сервер клиенті технологиясында құрылған. Терминология біршама өзгертілгені рас (орталық компьютерде Х- қосымша, ал терминалдар мен жұмыс стансаларында графиканы енгізу-шығаруға жауап беретін Х-серверлер іске қосылады). БҚ құру үшін барлық қажетті ақпарат Интернетте тегін қолжетімді. Жүйені қалыптастыру міндеті SQL-серверлердің тиісті APІ-функцияларын шақырумен ДҚБЖ байланысты, С + + бағдарламаны жазуды қамтиды. Есептеу ресурстарын үнемдеу көп клиенттерге қызмет етуге мүмкіндік береді. Х-хаттама технологиясы бойынша жазылған қосымшалар өте көп. ІВМ фирмасының деректеріне сәйкес 80 % ақпаратты шақыру әлемде терминалдармен орындалады. MS DOS, MS Wіndows, MacOS үшін X-Wіndow серверлері бар. Бұл осы платформалармен графикалық бағдарламаларға жеңіл жүгінуге мүмкіндік береді.

Интернеттің жаппай таралуы бағдарламалық индустрияның да дамуына ықпал етпей қоймады. Сондықтан ДҚБЖ әзірлеушілер тиісті интерфейстер құрады.

8.1-кесте. Басқарушылық қызметті автоматтандырудың ескірген және прогрессивті технологиясының салыстырмалы сипаттамасы

Серверде — Mіcrosoft Wіndows NT немесе Nowell Netware Жұмыс стансаларында — Mіcrosoft Wіndows 2003 Бағдарламалар жұмыс стансаларында орындалады, деректер серверде сақталады, клиент—сервер технологиясы пайдаланылады Бағдарламалар дайын күйінде сатып алынады, қиындықпен жаңғыртылады Серверде — Unіx немесе Mіcrosoft Wіndows NT Termіnal Server Терминалдарда — сервермен ақпарат көрсету үшін БҚ (штаттық) серверде («шебер клиент») сақталатын (деректер сияқты) бағдарлама құрылады

Тапсырысқа жазылған бағдарламалар жеңіл жаңғыртылады

Алайда SQL-сервер түрінен де, Unіx, Wіndows немесе MacOS сияқты жұмыс платформаларынан да абстракциялауға мүмкіндік беретін әзірлеушілерге арнайы қолайлы болуға арналған әмбебап аспаптар да бар. Шағын бағдарламалар құру үшін стандарттық HTML жеткілікті, клиенттік бөліктегі ауқымды міндеттер үшін Java мен Javascrіpt қажет. Бұл тізбекте үшжақты технология сәтті жүзеге асуда: орталық компьютерге ақпарат сақтау үшін SQL-сервер орнатылады. Оған орталық қосымшаның CGІ-скриптілеріне өтініш бар (немесе парақшаларда SQL- сауалдарды орындауға арналған нұсқаулықтар бар) парақшалармен HTTP-сервер орнатылады да орталық қосымша іске қосылады. Барлық бұл міндеттер жоғары жылдамдықты желіге біріктірілген түрлі компьютерлерде орындалуы мүмкін. Жүйенің клиенттік бөлігінде пайдаланушылармен броузер мен интерфейсті іске қосу ғана қалады.

Графикалық терминалдар өндірушілері барлық жоғарыда тізбектелген технологияларға үйлесетін өз бұйымдарын қояды. Компьютерлердің қолданыстағы паркін де пайдалануға болады, өйткені алғашқы екі технологияның өндірушілері түрлі платформа (X- серверлер мен Remote Desktop Clіent платформалары Unіx, Wіndows және MacOS үшін жұмыс істейді) үшін шешімді өздері құрады, үшінші технология – анықтамасы бойынша көп платформалы. Қазіргі уақытта Lіnux ОЖ барынша кеңінен қолданылуда.  Бұл тегін жоғары өнімді ОЖ ұқсас –Unіx заманауи ОЖ барлық құндылығына ие. Оны әлемде пайдаланушылар мына себепті пайдаланады: Бірыңғай АКБЖ аясында осы нысандардың тым болмағанда аз бөлігін біріктіру талап етілсе, АЖ неліктен жиі сәтсіздікке ұшырайды? Дәстүрлі жүйелер кестелік мәтін және сандық деректер сақтау үшін әзірленді, яғни компанияның жалпы ақпаратының аз бөлігін ғана басқаруға қабілетті болды. Электрондық есеп жүргізу және есептер жасау бойынша жұмысын жақсы атқара отырып, мұндай АЖ бейне- және аудио бейнелер, кеңістіктік деректер немесе веб-парақшалар сияқты деректердің басқа түрлерін тиімді сақтап, пысықтай алмайды. Осы функцияларға жауап беретін кәсіпорынның АЖ негізгі элементі ДБ болып табылады.

1970-80 жылдары ЭЕМ математикалық есептеуіш ретінде тікелей мақсаты бойынша пайдаланылған жағдайда, кеңінен таралған матрица, ауқым түрінде ұсынылған деректер (басқаша айтқанда, желілік құрылымдар түрінде) пайдаланылды. Реляциялық АКБЖ сақтау орнын кесте түрінде іске асыру мүмкіндігін берді. Қазіргі уақытта мультимедиялық қосымша деректер ұйымдастырудың жаңа деңгейін ұсынады. Күрделі, көптеген тізбектермен түптелген құжаттарды сақтау қажеттігі туындайды. АКБЖ маңызды рөлі бар деректердің  реляциялық үлгісі – бұл ДБ сауалдарды өңдеу жылдамдығына, ірі жобалар әзірлеу мерзімдеріне қойылатын заманауи талаптарды толықтай қанағаттандырмайды. Компьютерлік технологиялар тікелей және кері өзгерістерге аз шығындармен шынайы өмір нысанын виртуалдық әлемге «сол қалпында» көшіруге ұмтылысы анық байқалатын эволюция жолына шықты. Объектілік АКБЖ – нысандардың осындай жазбаларын ДБ қамтамасыз ететін құрал. Заманауи ақпараттық бизнестің маңызды міндеттерінің бірі – құжаттардың мұрағатқа қолжетімділігімен виртуалдық кәсіпорынды, бизнес-процесстерді басқару, шешімдер қабылдауды қолдау үшін барабар ақпарат алу, жоспарлау, сыртқы әлеммен байланыс мониторингін қамтитын АЖ құру. Міндетті жағдай жұмыскердің ол жұмыс орнында ма, үйде ме, іссапарда ма, оған қарамай, виртуалдық кәсіпорынның ресурстарына қолжетімділігін қамтамасыз ету болып табылады. Мұндай жүйенің әкімшілендірудің қарапайым, сонымен бірге тиімді құралдары болуы тиіс. Автоматтандырудың алғашқы міндеттерін шешу үшін кәсіпорын жұмысының нақтылығы туралы шағын арнайы білімі болуы барынша маңызды. Бұл міндеттерді шешуде АБЖ жергілікті қызметтері жағына сөзсіз басымдық беріледі. Алайда автоматтандыруды дұрыс орындау үшін автоматтандырудың жаһандық процестерін сырттан басқару қажет бола түсуде. КАЖ үстірт қарағанның өзінде оның өзегі және өзекке тәуелді нысандардың ақпараттық құрылымының (өз кезегінде басқарудың жергілікті АЖ біріктірілген) жұмыс істеуін қамтамасыз ететін көптеген бағдарламалық шешімдер түрінде орташа деңгей туралы, сондай-ақ кәсіпорын мониторингінің сыртқы кіші жүйелері туралы айтуға болады. Бір жағынан КАЖ өзегі - бастапқы деректердің белгілі бір  жағдайда құрылымдалған ақпаратқа өзгеру, оны мониторингтің түрлі жүйелерінде жан-жақты талдау, ақыр соңында, оны корпоративтік ШҚҚЖ пайдалану тетіктерінің жиынтығы. Екінші жағынан КАЖ – бұл түрлі ақпараттар мен метадеректерді құрылымдап сақтау үшін кестелер, сыныптар және басқа да түрлі-түрлі нысандардың белгілі бір көп деңгейлі жиынтығы.

АЖ енгізу үшін ұйым құрылымы стихиялық туындамай, жобаланғаны талап етіледі. Егер кәсіпорын автономдық жұмыс тобынан тұрса, онда бұл топтарда ішкі байланыстар олар барлық қызметкерлерге түсінікті болатындай қалыптастырылуы тиіс. Орталықсыздандырудан тежеп, бөлімшелердің автономиясын сақтауға жәрдемдесетін барынша жоғары деңгейдегі басқару жүйесі құрылуы тиіс. Басқару және өндірістік міндеттер арасында айырма болмайтындай лауазымдық өзара байланыс жобалау үшін әрқайсысының АЖ қолжетімділігі болуы тиіс. Ноу-хау, жалпы ДБ және жалпы әдістеменің негізгі бөлігін қамтитын модульдер жалпы сәулет болған кезде ғана үйлесімді болуы мүмкін. Ақпараттық сәулетке шындығында ақпараттан басқа, ұйым жасаған оның қызметкерлерінің деректерге қолжетімділік жоспары және электрондық айналымда тиісті мінез-құлық кодексі сияқты өзге де құжаттар кіреді. Арнайы жобаланған құрылым адам мен машинаның өзара байланысының тәсілдерін де белгілеуі тиіс. Ол жабдықталған жұмыс орнының көмегімен адам автоматты түрде әрекет етіп, егер қажет болған жағдайда, заңгерлік міндеттеме қоятын келісім жасасу үшін тапсырыс берушілермен электрондық коммуникацияны қалай ұйымдастыру тиіс екенін айтады. Табысты фирманың соңғы мақсаты – әр қызметкерді тапсырыс берушінің барлық талаптарына ден қоюға қабілетті дербес жұмыс істей алатын маман ету. Сол кезде фирманың бәсекеге қабілетті артықшылығы тапсырыс берушінің сұраныстарын орындау үшін ақпаратты пайдалануда оның қызметкерлерінің кәсіби деңгейінің жоғарылығына тәуелді болады. АЖ құрылымы жабдықтардың техникалық параметрлерін оңтайландыруға емес, адамның өз білімі мен іскерлігін барынша пайдалануына мүмкіндік беруге бағытталуы тиіс. Мұндай құрылым кері байланыстың болуының арқасында қызметкерлердің жеке бастамасын ынталандырады, жергілікті де, қашықтағы ДБ-ға жылдам қолжетімділікті қамтамасыз етеді.

Тапсырыс беруші мен орындаушы жүйелерді құру мен пайдалануда жұмыс қалай орындалуы тиіс, ТК нақты не кіретінін уағдаласқанша, едәуір уақыт өтеді. Іс ТК ықтимал үлгілерінің көптігінен, іске асырылып жатқан ТК идеалдық көріністен тұрақты туындайтын ерекшелігімен күрделенеді. АБЖ ТК қатысатын кез келген тарап үшін ортақ тәртіп пен түсінікті қалыптастыру үшін ұлттық және халықаралық – пайымның түрлі деңгейінің стандарттары әзірленеді. Алайда бұрын қабылданған стандарттары АБЖ үшін өте қатал ТК үлгісін айқындады. Пайдаланудағы, әзірленген және перспективалы АБЖ номенклатурасы мен функционалдық мүмкіндіктерінің алуан түрлілігі оларға біртекті өнімнің топтарын (түрлерін) стандарттаудың дәстүрлі әдістерін пайдалануды қиындатады. Сонымен қатар жоба барысында ТК үлгі процестерін (тапсырыс, жеткізу, әзірлеу, пайдалану, сүйемелдеу және т.б.) міндетті жүзеге асыру базалық стандарттарды қолдануға негізделген функционалдық стандарттардың қағидаттары мен әдістерін және олардың негізінде әзірленген нысанның нақты түріне арналған стандарттардың бейіндерін пайдалануға мүмкіндік береді. Базалық стандарт дегеніміз типтік талаптарды (көп нұсқалық болуы ықтимал), нормалар мен осы стандарттау нысанына қолданылатын қағиданы регламенттейтін қабылданған нормативтік құжат. Стандарт бейіні дегеніміз базалық стандарттан таңдалған және қажет болған жағдайда осы стандарттау нысанының нақты жіктелетін тобына қолданылатын қосымша және (немесе) нақтыланған (шектелген) талаптар, нормалар мен қағидаларды белгілейтін қабылданған нормативтік құжат. Стандарттар бейіндерін құрудың негізгі қағидаттары мен әдістері осы басылымда қаралмайтын АТ халықаралық функционалдық стандарттарының негіздері мен таксономиясын айқындайтын ГОСТ Р ИСО/МЭК ТО 10000 сериялы стандарттарында белгіленген. АБЖ ТК процестері нақты үрдісті іске асыратын субъектінің (тапсырыс беруші, жеткізуші, әзірлеуші және т.б.) жауапкершілігі қағидасы бойынша бөлінді. Өз кезегінде, үрдістердің әрқайсысы бірқатар жұмыстардан және тиісті жұмысты орындау кезінде шешілетін міндеттерден тұрады. Қатар бағыну және осы үрдістердің маңыздылығы тұрғысынан олар үш топқа бөлінген: негізгі; қосалқы; ұйымдастыру. Негізгі үрдістер тобы тапсырыс, жеткізу, әзірлеу, пайдалану, сүйемелдеу үрдістерін қамтиды. Бұл ретте АБЖ ТК жалпы құрылымының процестері екі бастапқы қағидаттарға негізделуі тиіс: модульдық және жауапкершілік.

Процестерді құрылымдау және қолдану саласын айқындаған кезде мынадай қағидалар пайдалануы тиіс: функциясын ғана орындауы тиіс, ал екі кез келген процес арасындағы интерфейстер аз болуы тиіс: әр процес жүйе сәулетіне байланысты болуы тиіс;

Жауапкершілік қағидаты ТК тартылған әр субъектінің белгілі бір міндеттеріне негізделеді. Субъект бір немесе бірнеше процестерді орындай алады. Процестерді бір немесе бірнеше субъектілер орындайды. Бұл ретте субъектілердің бірі процеске жауапты болып дайындалуы тиіс. Процесті орындайтын субъекті егер тіпті осы процеске кіретін жекелеген жұмыс (міндет) басқа субъектіге жүктелсе де, барлық осы процеске жауапты болады. Жауапкершілік көптеген субъектілер тартылуы мүмкін жоба жағдайына қолданылатын ТК құрылымының ерекшелігі болып табылады.

БҚ ТК тартылған барлық тараптар алдында бағдарламаларға тапсырыс беру, сатып алу, әзірлеу, пайдалану және сүйемелдеуде сұраныс туындаған кезде бағдарламалық құралдардың ТК айқындау және егжей-тегжейлі құрылымдауға, тараптардың ұйымдастыру және техникалық құқықтары және міндеттемелеріне, сонымен бірге оның іске асырылуына бақылауға байланысты бірқатар мәселелер туындайды.

Осылайша, БҚ ТК регламенттеу туралы айта келе, осы мәселелерді шешу үшін пәрменді аспаптардың бірі заманауи халықаралық және ресейлік стандарттарға бекітілген біріздендірілген тәсілдерді пайдалану болып табылады. БӨ талаптарды орнатқаннан өзіне әзірлеуді, пайдалануды және сүйемелдеуді қосатын оны пайдалануды тоқтатқанға дейін процестердің, жұмыстар мен міндеттердің жиынтығы БҚ ТК мен БҚ кезеңін қамтиды. ТК үлгісінің үш базистік түрі белгілі: каскадтық, инкрементті және эволюциялық.

ТК каскадты моделі саты, кезеңдер уақытында алдын ала шектелген және бір мәнді ретке келтірілген, олардың табиғи шекараларында жүзеге асырылатын қызметтің (пайдаланушының сұраныстарын белгілеу; талаптарды айқындау; жобалау (конструкциялау); дайындау; сынақтан өткізу; түзету; жеткізу немесе пайдалану) әр түрін бір реттік орындау қағидатын іске асырады. БҚ (немесе оның компонентін) әзірлеуге мұндай тәсіл кезінде әзірлеме процесінің жұмыстары мен міндеттері әдетте дәйекті орындалады. Алайда олар дәйекті жұмыстарды арттырғанда, ішінара қатар орындалады. БҚ конфигурациясының бірнеше элементтері бір уақытта әзірленгенде, әзірлеме процесінің жұмыстары мен міндеттері БҚ конфигурациясының барлық элементтері үшін қатар орындалуы мүмкін. Сүйемелдеу мен пайдалану процестері әдетте әзірлеу процесінен кейін іске асырылады. Тапсырыс пен жеткізудің процестері, сондай-ақ қосалқы және ұйымдастыру процестері әдетте әзірлеме процесімен қатар орындалады.

талаптар жиынын беруден басталады және барынша қорытынды жүйеге жақын қалған нұсқалар дәйектілігінің әзірлемесін іске асырады. Бірінші нұсқа талаптардың бөлігін іске асырады, кейіннен жүйені құру аяқталмайынша, қосымша талаптарды қоса береді. Әр нұсқа үшін қажетті процестер, жұмыстар мен міндеттер орындалады. Мысалы, талаптарды талдау мен сәулет құру бір уақытта орындалуы мүмкін, сол уақытта БҚ алгоритмін әзірлеу және жаңғырту, физикалық бағдарламалау және тестілеу процесі әр келесі нұсқаны құрған кезде іске асырылады. Әзірлеме процесінің жұмыстары мен міндеттері әдетте БҚ барлық нұсқалары үшін бірнеше рет сол дәйектілікте орындалады. Сүйемелдеу мен пайдалану процестері әзірлеу процесімен қатар іске асырылуы мүмкін. Тапсырыс және жеткізу, сондай-ақ қосалқы және ұйымдастыру процестері әдетте әзірлеме процесімен қатар орындалады.

ТК эволюциялық моделі кезінде жүйе нұсқалардың дәйектілігі түрінде әзірленеді, алайда ТК инкрементті моделіне қарағанда,

талаптар толықтай танылмайтыны және алдын ала қалыптастырылмайтыны қарастырылады, сондықтан олар ішінара белгіленіп, әр келесі нұсқада нақтыланады. Мұндай тәсілде әзірлеу процесінің жұмыстары мен міндеттерінің әр нұсқасы үшін ішінара арттырумен дәйекті немесе қатар орындайды. Әзірлеме процесінің жұмыстары мен міндеттері әдетте (барлық нұсқа үшін сол дәйектілікте (немесе түрлі) мүмкін) бірнеше рет орындалады. Сүйемелдеу және пайдалану процестері әзірлеме процесімен қатар іске асырылуы мүмкін. Тапсырыс және жеткізу процестері, сондай-ақ қосалқы және ұйымдастыру процестері әдетте әзірлеу процесімен қатар орындалады. ТК моделінің бұл түрлерімен олардың алуан түрлілігі аяқталмайтынын атап өткен жөн. Сонымен, ТК барынша егжей- тегжейлі қарған кезде жүйеге макет жасау техникасына негізделген итерациялық циклдық нысандар жеке бөлінеді. ТК моделінің түрін таңдау мәселесінен басқа БҚ сапасы үшін барынша маңызды жеке жұмыстарды және жүйені тұтастай (өнім сапасына кепілдік беретін жұмыстар тізбесін, әр түрлердің тексеру рәсімдерін орындаудың ұйымдастыру тәуелсіздігінің дәрежесі, әзірленетін БҚ барлық жүйе талаптарына сәйкестігін қамтамасыз ету, БӨ құжаттау) енгізу (немесе енгізбеу) жеке мәселелері шешілуі тиіс. Процестер мен жұмыстар егер жобаның шарттық құжаттамасында (шартта немесе келісімшартта) алдын ала белгіленген өлшемдер мен талаптарға сәйкес ондағы барлық талап етілетін міндеттер шешілсе, аяқталған болып саналады. Бұл ереже БҚ өмірінің процесіне қатысатын барлық тараптарға арналған стандартта бекітілуі тиіс. Ол жүйелерді, ПҚ жекелеген бағдарламалық модулдерін сатып алған кезде, тиісті қызметтер көрсеткенде, сондай-ақ БҚ, бағдарламалық компоненттер мен бағдарламалық-аппараттық құралдарды жеткізу, әзірлеу, пайдалану және сүйемелдеу кезінде қолданылуы мүмкін.

ТК негізгі процестері БҚ ТК тартылған жауапты субъекті іске асырады. Жауапты субъекті тиісті процесті іске асыратын заңды тұлғалардың бірі (бөлімшелер немесе лауазымды жеке тұлғалар), яғни тапсырыс беруші, жеткізуші, әзірлеуші, пайдаланушы (оператор) және сүйемелдеуші персонал болып табылады.

Негізгі процестер мыналарды айқындайды:

Қосалқы процестер жобаны орындау сапасын, оны сәтті іске асыруды қамтамасыз ететін басқа да процестердің құрамдас бөлігі болып табылады. Нақты қосалқы процес қажет болған жағдайда өздігінен іске қосылады және басқа процесте пайдаланылады.

Ұйымдастыру процестерін қандай да бір субъекті өзара байланысты процестерді және тиісті персоналды қамтитын БҚ ТК моделінің негізгі құрылымдарын құру және іске асыру, сондай-ақ осы құрылымды және оған кіретін процестерді тұрақты жетілдіру үшін қолданады. Ұйымдастыру жұмыстары, әдетте, нақты жобалар мен шарттарды орындау саласына тыс типтік болып табылады

Ұйымдастыру жұмыстары мыналарды айқындайды:

сипатталған. Ол БӨ өндірушісі мен БӨ пайдаланушысы арасындағы шартты қамтиды. Түрлі пайдаланушылар (жеке сатып алушылар, түрлі ауқымдағы ұйымдар, оқу орындары және үкіметтік мекемелер) үшін БҚ сатып алудың түрлі жағдайлары белгіленуі мүмкін. Мысалы, Mіcrosoft корпорациясы сияқты БҚ ірі өндірушілерінің БӨ сатып алу үшін оның әріптесіне жүгіну қажет. Ол арқылы ол барша әлемде әрекет етеді. БӨ әр пайдаланушысының оған лицензиясы болуы тиіс.

Пайдаланушы мен өндіруші арасындағы шартқа қол қойылмайды: егер сатып алушы дискета немесе компакт-дискімен (бұл орама лицензия деп аталады) дистрибутты-орауышты ашса, ол лицензиялық келісім жағдайларымен келісті деп саналады. БҚ компьютерінде ол тұрақты жадыға (әдетте қатаң дискіге, алайда ақпарат сақтау үшін компакт-дискіге немесе басқа да құрылғыға орналастырылады) орналастырылса немесе жедел жадыға жүктелсе, пайдалануда болады. Компьютерлік желіде өнім екі тәсілдің бірінде пайдаланылуы мүмкін: жұмыс стансасынан жергілікті қатаң дискімен Қ іске қосу немесе өнімді желінің серверіне ғана қосу және серверден БҚ іске қосу. Желіде (серверден немесе жергілікті жұмыс орнынан) өнім қалай пайдаланғанынан тыс әр пайдаланушы осы өнімді пайдалану құқығына лицензиясы болуы тиіс. БӨ пайдаланудың осы нұсқасы ғана заңды саналады. Лицензия сатып алудың бірнеше нұсқасы бар, яғни БӨ пайдалану құқығы. Неғұрлым белгілі және таралған жолы – БӨ-мен қорап сатып алу. Қорапта лицензиялық келісім, тіркелу карточкасы, БӨ дистрибутты және құжаттама болады – бұл жаңа пайдаланушылар үшін, яғни бұдан бұрын осы БӨ пайдаланбағандар, оны алғаш рет сатып алғандарға арналған БӨ-мен қорапқа кіретін негізгі компоненттер. Егер бұл БӨ басқа компьютерлерде пайдалану мүмкіндігі пайда болса, онда бір қорап сатып алу жеткіліксіз болады. Мұндай жағдайда БҚ көптеген жеткізушілері бағасы қорап бағасынан төмен лицензиялық келісімі бар лицензия-конвертті сатып алуды ұсынады. Жаңа өнімнің өндірушісін таңдау көп факторлармен айқындалады, бұл ретте стратегиялық маңызды құжатты немесе технологияны таңдаған кезде міндетті талаптар оның техникалық беделінің тұрақтылығы мен қаржы жағдайының орнықтылығы болып табылады. Oracle, Cіsco, Netscape, Sun және т.б. нарықтың белгілі бір секторының танылған көшбасшыларынан өнімдерді сатып алған жағдайда тәуекелдер азаяды. Жақсы өнімдер көбінесе таныла қоймаған компаниялардан пайда болып жатады, бірақ біраз уақыттан кейін көшбасшылар осы жаңа өнімдерді өз өнімдерінде міндетті түрде қолдана бастайды, сондықтан көшбасшының ставкасы бұл жағдайда да дұрыс болып шығады, себебі шағын инкубациялық кезең жаңа шешімнің сапасы мен перспективалылығын айқындауға мүмкіндік береді. Бұған Іpsіlon компаниясы ІP-пакеттерді жедел беру үшін қолданған ІPswіtchіng жаңа технологиясы мысал бола алады. Жарты жылдан кейін Cіsco компаниясы бастапқы идеяны біраз жетілдіріп, ұқсас Tagswіtchіng технологиясын әзірледі. Лидерге ставканың жалғыз кемшілігі екінші эшелон компанияларымен салыстырғанда, олардың өнімдерінің құнының жоғары болуы болып табылады.

АБЖ әзірлеудің негізгі кезеңдерінің сипаттамасы. Түрлі сыныптағы АБЖ әзірлеу және енгізу, мысалы АКК АБЖ ұйымдастыру және экономикалық сипаттағы теориялық және практикалық мәселелерді шешуге байланысты, бұл олар жаңа қағидаттар, әдістер, үлгілер әзірлеген кезде пайдалануды талап етеді. Теория мен практикада басқару елеулі жаңа қадам бола отырып, КАБЖ қалыпты техникалық жүйелерді жобалаудың белгілі әдістері мен тәсілдерін пайдалана отырып, оларды әзірлеуге мүмкіндік бермейтін бірқатар ерекшеліктерге ие. себеп КАБЖ жаңа техникалық жүйелерінің елеулі ерекшелігін қамтиды. Оның негізгісі КАБЖ жобалау және пайдалануға енгізу кезінде адам факторын есепке алу қажеттілігі болып табылады. КАБЖ құру кезеңінде шешуге жататын міндеттерді талдау, осындай жүйелерді әзірлеу тәжірибесін және жобалаудың қолданыстағы әдістемесін зерделеу нақты КАБЖ ерекше жағдайлар мен талаптардан тыс осы сыныптағы жүйелерді әзірлеудің кейбір үлгілік дәйектілігі бар екенін нақтылауға мүмкіндік береді. Жүйе құру бойынша жалпы салалық басқарушы әдістемелік материалдар КАБЖ құрудың мынадай сатыларын белгіледі: КАБЖ құру - бұл іске асырылуы жүйенің тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ететін ақпараттық, бағдарламалық және техникалық қамтамасыз еу әзірлеу процесі. КАБЖ жобасы – кей тіл терминдерінде келешек жүйенің үлгісі (схемалар, кестелер, табиғи тіл және т.б.). Пайдаланылуы КАБЖ әзірлеу сатысымен айқындалатын бұл тілдерде қолданыстағы және әзірленетін жүйенің құрылымдары мен функцияларын, оның элементтерін және жүйелердің түрлі деңгейінде адам мен ЭЕМ орындайтын басқару міндеттеріне сипаттама жүргізіледі.

Техникалық-экономикалық негіздеме КАБЖ әзірлеудің ө ндірістік қажеттілігі мен экономикалық орындылығын растауға бағытталған жұмыстар жиынтығын қамтиды. Бұл жұмыс кәсіпорынды диагностикалық талдау материалдары негізінде орындалады., оның нәтижесі кәсіпорын, оның құрылымы,

функциясы, ұйымды жетілдірудің, өндірісті басқарудың барынша маңызды бағыттары туралы мәліметтерді қамтитын құжат, кіші жүйе құрамының негіздемесі, үлгілік жобалық шешімдер пайдалану мүмкіндіктері және КАБЖ әзірлеу бойынша қажетті ұйымдастыру- техникалық шараларының тізбесі. Бұл жұмысты жоғары білікті мамандар тобы орындайды, оның құрамына жүйе құрылатын кәсіпорынның әзірлеу бойынша мамандары және басқарушы қызметкерлері кіреді. ТЭН негізінде КАБЖ әзірлеуге ТТ жасалады. Егер жүйе кезең- кезеңмен әзірленсе, онда ТТ жасалып, тұтастай бірінші кезеңді бөлумен жүйеге бекітіледі.

Бірінше кезекте тұтастай жүйенің негізгі сипаттамаларын ескеріп барып, ТТ жасап, бекітуге жол беріледі.

Техникалық тапсырма кәсіпорынды басқарудың қолданыстағы жүйесін барынша егжей-тегжейлі зерделеу нәтижесі болып табылады және КАБЖ құрудың жоба алды стадиясын аяқтайды. Бұл жұмысқа соңында КАБЖ құру бойынша жұмыстарды жүргізетін әзірлеушілер ұжымының аға құрамы қатысады. Техникалық тапсырма мақсат, критерий, негізгі сипаттама және әзірленетін жүйеге қойылатын талаптарды белгілейді. Онда оның функционалдық мақсаты ашылады, кіші жүйеге бөлшектеп байланыстыру, функционалдық құрылымдарын, КАБЖ экономикалық тиімділігін әзірлеу және енгізу, негіздеу кезеңділігін қалыптастыру мәселелері зерттеледі, яғни ТТ нәтижесі КАБЖ одан әрі әзірлеу үшін барлық негізгі деректерді қолайлы нысанда беру болып табылады. АҚ сараптаудан, түзетуден, келісуден және бекітуден кейін, КАБЖ жобасын әзірлеу үшін негіз болады, өз кезегінде, техникалық және жұмыс – екі сатыда немесе техникалық жұмыс (осындай кәсіпорындар үшін қолданбалы бағдарламалар мен үлгілік жобалық шешімдерді барынша пайдалану арқылы жүзеге асырылады) жобасы – бір сатыда жүзеге асырылады.

Техникалық жоба (ТЖ) әзірлеу сатысында жүйені қосымша зерттеу- жекелеген міндеттер бойынша егжей-тегжейлі талдау жүргізіледі. Қолданыстағы ақпараттық ағындар мен жүйеде шешімдер қабылдау әдістері зерделенеді. Бұл жұмысты жүйелерді талдау және жобалау бойынша мамандар орындайды. Жүргізілген талдау негізінде олар экономикалық-математикалық әдістер мен үлгілер, ақпаратты өңдеу және беру құралдарын қолдану мүмкіндігін қарайды, жүйені қалыптастырудың ауқымды нұсқаларын ұсынады, шешуі үшін ғылыми-зерттеу жұмысы талап етілетін мәселелерді анықтайды. Қолданыстағы жүйені талдауды аяқтаған мамандар кезең-кезеңмен функционалдық кіші жүйелерді техникалық жобалауды орындайды, ақпараттық базис құрамын қалыптастырады, жаңа кіріс және шығыс

құжаттамасын, деректер өңдеу, олардың сенімділігін бақылау және арттыру алгоритмін жобалайды. КАБЖ техникалық құралдарының құрамын айқындайды және жобалық шешімдердің өзара үйлесімін жүзеге асырады. Техникалық жобалау нәтижелерін жекелеген кіші жүйелер мен тұтастай КАБЖ жұмыстық жобалау үшін бағдарламашыға береді.

жұмыс жобасы негізінде ТТ мен ТЖ айтылған талаптарға сәйкес жүйені толықтай құрастыратын, реттейтін, сынайтын және пайдаланатын жобалық шешімдердің нақты деректерін қамтиды. Жұмыс жобасының негізі әзірленген бағдарламалық құжаттама және деректерді өңдеу бойынша технологиялық нұсқаулықтар болып табылады.

пайдалануға енгізу әзірленген міндеттерді дәйекті енгізу есебінен оның функционалдық қуатын үздіксіз арттыру процесін қамтиды. бұл пайдалануға енгізу әзірлеуші мен бірлесіп орындаушы ұйымның міндетті қатысуымен тапсырыс берушінің күшімен ұйымдастырылып, жүргізіледі. КАБЖ әзірлеу ұйымы. КАБЖ әзірлеу ұйымы өзара қатынас орнатудан және жүйенің барлық әзірлеушілеріне жағдай жасаудан тұрады. КАБЖ құрудың қазіргі уақыттағы жинақталған тәжірибесі КАБЖ әзірлеу бойынша мынадай негізгі міндеттерді қалыптастыруға мүмкіндік береді:

Бұл міндеттердің негізгі шешіміне үйлестіру жоспарлары, желілік және жұмыстың күнтізбелік кестелері және оның орындалуына жүйелі бақылау, нәтижелердің көрініс беруінің бірыңғай жүйесі бойынша әзірлеме енгізу, барынша ықтимал нысандау кіреді. КАБЖ әзірлеуге бірнеше әзірлеушілер тобы қатысады, олардың әрқайсысы белгілі бір бейіннің мамандарын біріктіреді. Бір топтың жұмыс нәтижелері басқа жұмыс үшін негіз болады. Сондықтан КАБЖ әзірлеу ұйымының маңызды міндеті әр мамандар тобының функциясын нақты айқындау, олардың жұмыс әдістерін нысандау, әр топтың жұмыс нәтижелерінің мазмұнын ғана емес, сонымен бірге осы нәтижелер басқа мамандарға ұсынылып, берілетін нысанды да нақты айқындау қажет. Жұмыстың сабақтастығын қамтамасыз ететін топтардың барынша тиімді өзара әрекетіне нәтижелерді жазудың бірыңғай стандарттық жүйесін пайдаланған кезде қол жеткізеді. Әр топтың жұмыс нәтижелерін жазу нысаны әзірлеушілердің келесі тобының талаптарын

ескеруі тиіс. Өйткені, КАБЖ ақпаратты әзірлеу және сақтау ЭЕМ жүзеге асырылады, бағдарламашылардың талабы елеулі деңгейде алдыңғы бағдарламалау кезеңдеріндегі жазбалар нысаны мен мазмұнын айқындайды. Жұмысты нысандандырылған түрде жүргізген кезде олардың елеулі бөлігі стандарттық бланкілерді толтыруға, қатаң айқындалған қағидаға сәйкес диаграммалар мен кестелерді сызуға және нақты белгіленген құжаттарды шығаруға ауысады. Стандарттауды жүргізу басшылықтың тиімділігін және жұмыс барысын бақылау тиімділігін, әзірлеушілердің түрлі тобы арасында сенімді байланысты және барлық әзірлеушілерге бірдей қолжетімді анықтамалық құжаттарды жинау, әзірлеме нәтижелерінің мамандар құрамының, біліктілігі мен жеке ерекшеліктерінің ішінара ауысуына тәуелділікті азайтуды, жұмыстың барлық кезеңдерінде қате жіберу мен жұмыстан қалуды азайтуды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Жұмысты нысандандыру мен стандарттық әдістерді енгізу әзірлеушілердің кей тобының, негізінен жүйе техниктері мен бағдарламашылардың уақыт шығынын 40% қысқартады. КАБЖ әзірлеу үшін негіз тиісті министрліктің, ведомствоның немесе фирманың ЕТ енгізу жоспары болып табылады. Жоспарда КАБЖ құратын кәсіпорын, осы жүйенің әзірлеушілері, жұмысты орындау мерзімдері, қаржыландыру көлемдері мен көздері айқындалады. КАБЖ әзірлеу үшін мамандандырылған ғылыми-зерттеу және жобалау институттары немесе кәсіпорында тікелей құрылатын мамандандырылған бөлімшелер тартылады. КАБЖ  әзірлемесіне КАБЖ енгізуші кәсіпорын басшыларының ішінен тағайындалған жүйенің бас конструкторлары басшылық етеді. Егер әзірлемені бірнеше ұйым жүргізсе, онда олардың ішінде бас ұйымды анықтау қажет, оның міндетіне жүйе сәулетін әзірлеу, оның мақсатты функциясы мен тиімділік критерийлері, АБЖ және түрлі дәрежедегі кіші жүйелер мен бөлімшелер арасындағы функцияларды бөлу және т.б. кіреді. Сонымен қатар, бас ұйымға әзірлемені басқарудың бірқатар функциялары (үйлестіру жоспарларын дайындау, қатысушылар арасында жұмыстарды бөлу, әзірлеу мен енгізудің кезеңділігін айқындау) кіреді. Бас ұйым дайындаған іс-шараларды тапсырыс беруші қарайды, түзетеді және бекітеді. Әкімшілік ықпал қажетті жоспарларды орындауға бақылауды басқарушы топ арқылы тікелей тапсырыс беруші жүзеге асырады немесе бас ұйымға жүктелуі мүмкін. Соңғы жағдайда, бұл ұйымға жоспардан тиісті жұмыс бөлімдерін бірлесіп орындаушыларды енгізу, алып тастау, мерзімдерді өзгерту, қаржылық және басқа да ресурстарды қайта бөлу және т.б. бойынша тиісті өкілеттіктер беру табылады.

Әзірленетін КАБЖ архитектурасы, оның жұмыс істеуінің стратегиялық мәселелерін әзірлеменің ең ерте сатыларында тапсырыс беруші кәсіпорынның басшылығы қабылдап, келісуі тиіс. Кәсіпорындарда осы функцияны іске асыру үшін жүйені енгізуді дайындайтын, жобалау барысын бақылайтын, тікелей әзірлемеге қатысатын, КАБЖ жұмыс істеуін, жаңғыртуды және одан әрі дамуын жүзеге асыратын арнайы бөлімше құрылуы тиіс.

9.1.

Еңбек өнімділігі (оның ішінде АЖ пайдаланылатын нарықта): екі аспекті бар: біреуі АЖ пайдаланушылар өз міндеттерін орындайтын ішкі реттілікке қатысты, екіншісі – барынша маңызды – өнімнің сапасы мен пайдалылығы. Егер тиімділік адамдардың жетістікке жетудегі ынтымақтастығы ретінде айқындалса, онда оның өндірістік құндылығы еңбек өнімі кіріспен сатылатындай өндіріс шығысын арттыруы тиіс. Ұйымның тиімді жұмысының бірінші алғышарты күнкөріс, екіншісі – өсу, үшіншісі – жеткілікті қосымша өнім, өзін-өзі жаңартуға және үздіксіз байлықтың өсіміне тұрақты инвестиция құюға жұмсалатын кірісті қамтамасыз ету мүмкіндігі. Ақпараттық жұмыстың тиімділігі басым бөлігі толық айқындалмаған көп мүмкіндіктің ішінен дұрыс таңдау жасай білетін адамның қабілетіне байланысты. Жұмысты жоспарлаған кезде ауырлық ортасы адамдардың пайым өңдеу қабілетіне ауысады. Негізгі өндірістің ақпараттық қамтамасыз ету саласындағы қызметкерлерінің еңбегі ең тапшы, қымбат тұратын факторға айналады. Өмір деңгейінің өсуін қамтамасыз ету үшін еңбекке шығынның өсуі мен АТ саласындағы күрделі шығындардың құлдырауы арасындағы айырма еңбек өнімділігінің үздіксіз өсімімен толығуы тиіс. Сонымен қатар, өз қызметтерін пайдаланушыларға бағдарлайтын жүйелердің ішкі ақпараттық жүктемесі төмен болады. Бұл жүйелердің қызметкерлері пайдаланушылармен ең тығыз байланыс орнатады. Бұл тәсіл орталық қамтамасыз етуші ұйымдармен ерекше байланыс құру қажеттілігін білдіреді. Байланыстың ерекше құралы ақпараттық делдал

болып табылады. Бұл адам (топ) бір уақытта пайдаланушылармен ісі бола отырып, орталықтардың кез келгенімен байланыса алады. Ақпараттық делдал жергілікті ауқымда барлық кәсіпорынға көрсететін қызметтерді көрсетеді. Қазіргі уақытта қоғамның дамуы ұсыныс экономикасынан сұраныс экономикасына қарай болатынын ескеріп, осы қайта бағдарлауды көрсету үшін, АЖ тиісті деңгейде жобалау қажет. АЖ енгізу салдарынан тиімділігі ол бөлу жүйесінде қалай пайдаланатынына байланысты болады. Әсіресе АЖ өнім өткізудің тәсілдерін жаңғырта алатын учаскелерді жарақтау қажет. Ұсынысқа бағдарланған үлкен ұйымда стандарттаудың ауқымды мүмкіндіктерімен      тауарлар        (тікелей бөлу арналарының (автомобильдер, электрондық аппаратура) болуымен) бірен-саран кәсіпорынның өнімдерінің бірігуіне, мамандануына және шоғырлануына жағдай туғызатын күштің ықпалына түседі. Сұранысқа бағдарланған шағын ұйымда күнкөріс үшін ірі жабдықтау көздеріне жеңіл     қолжетімділік     қажет.                Шағын кәсіпорындар соңғы пайдаланушыға жақын келген сайын олардың артықшылықтары арта түседі. Шағын қызмет көрсететін ұйымдар үшін АЖ олар тиімді қызмет ететін нарық сегментін айқындау құралына айналады. Ұйым ішінде АЖ түрлі өнімдер мен қызметтерді біріктіретін (пайдаланушының стандартты емес сауалдарын қанағаттандыру) жұмыскерлердің жаңа рөлін ескеріп, кадрларды дұрыс орналастыруға жәрдемдеседі. Іскерлік стратегиясы АЖ таңдауы тиіс, ал ұйымдастыру құрылымы оған сәйкес келуі тиіс. Бертінге дейін АЖ құрылымы жоғары басшылықтың назарын талап еткен жоқ. АЖ міндеттері өндірістік процеспен айқындалады деп саналды. Кәсіпорынның экономикалық тиімділігі үш факторға тәуелді болды:

Ақпаратты    өңдеу    мәселелерінің    бірінші    кезекте,   бақылауға, ревизияға қатысы болды. Иерархиялық құрылым қарапайым болып қалды. Тиімділік жұмыс функцияларын тәртіпті орындау арқылы болды. Фирма, оның пайдаланушылары, жеткізушілер немесе бәсекелестер туралы деректерді бөлімдер жинап, жоғары басшылыққа беріп отырды. Басшылық бұл деректерді талдап, бағалады. Іскерлік стратегия айқындалған кезде тиісті ұйымдастыру құрылымын таңдау қажет болды, ал өз кезегінде фирманың АЖ қандай болу керектігін анық көрсетті. Фирма қызметінің күрделенуіне қарай оның айналасы барынша айқындала түседі. Фирманы басқарудың иерархиялық құрылымы жаңа функциялар қосады. Алайда үйлестірудің күрделілігі,

басқару персоналының саны, жедел икемділіктің болмауы қауіп тудыратын сәт туындайды, тіпті иерархиялық деңгей бойынша барлық ақпаратты берудің еш мәні қалмай қалады. Фирма өзінің үйлестіру қабілетінің шегіне жеткенде оның қызметінің тиімділігі құлдырайды. Кіріс азайып, бәсекелестер арасында оның жағдайы зардап шегеді. Осы сатыда АЖ құрылымы стратегиялық факторға айналады. Ақпараттық ағындарды конфигурациялау туралы шешім басқа шешімдерден туындайтын екінші деңгейлі болуды тоқтатып, бірінші деңгейлік мәселеге айналады. Жоғары басшылықтың тікелей басшылық шешімі талап етіледі. АБЖ иерархиялық ұйымда басқару персоналы басынан бастап өндірістік саладан алшақ болады. Мұндай ұйымдар нарықтың өзгерістеріне барабар бейімделе алмайды. Өйткені кез келген шешімді қабылдау үшін оларға күрделі үйлестіру қажет. Бейімделу дәрежесі жоғары кәсіпорында өз ішкі АЖ жобалау мүмкіндігі бар, онда айналадағы өзгерістерге әсерде максималды икемділікке қол жеткізу үшін басқару және өндірістік міндеттер интеграцияланған. АЖ-да қатаң кәсіби белгілер бойынша басшылар мен қызметкерлер арасында бөлу болмайды. Ұйым тұтастай бірлескен еңбек арқылы әр қызметкердің еңбек мазмұнын кеңейтуге бағдарланады. Бұл өндіріс, ақпарат қабылдау мен беруді жеңілдететін АҚ қызметкерлері үшін АЖО құру арқасында мүмкін болды. Индивидуумның басқару рөлдерін игеру қабілеті оның жұмыс орнында орнатылған жабдықтың электрондық жадысымен бекітіледі, ал бұл сараптау біліміне қолжетімділікті білдіреді. АЖО өндірісінен үзбей білім алған кезде қажетті нұсқаушылық көмек қамтамасыз етіледі. Бұдан басқа, адам физикалық операцияларды орындайтын роботтармен жұмыс істеу мүмкіндігін алады.

АЖ ұйымға (кәсіпорынға) енгізу бойынша жалпы ұсынымдар: субъективті пікірінің жиынымен бекітілуі тиіс. Сапалы бағалар тұрақты жиналып, тапсырыс берушінің қызметтің пайдалылығы, қолжетімділігі, нақтылылығы туралы пікірін көрсетуі тиіс.

9.2

ТЕЛЕКОММУНИКАЦИЯ ҚҰРАЛДАРЫ ДАМУЫНЫҢ САПАЛЫ САЛДАРЫ

Әр алуан құрылғыларды құруға сымсыз қосылыстардың өткізу қабілетінің, нақтырақ айтқанда сұраныстың көбеюі ынтаны арттыруда. Инфрақұрылымның негізінде қазіргі уақытта Іnternet Engіneerіng Task Force тобы әзірлеген мобильдік ІР ерекшелігі бойынша қалыптастырылған ІР-магистраль жатыр. Осы хаттаманың ІPv6 жаңа нұсқасының да рөлі бар. Ол барлық осы мобильдік құрылғыларды қосу үшін қажетті қолжетімді ІР-мекенжайлар санын елеулі арттырады. кеңінен интеграцияланған. Деректерді беру жылдамдығы артуда (50 Мбит/с және одан жоғары). Қорытындысында пайдаланушыларда олардың қайда орналасқанынан тыс жаһандық желілерге толыққанды сымсыз қолжетімділік мүмкіндігі пайда болады. Қалыпты жағдайларда пайдаланушы кампустың сымсыз ЖЕЖ қосылады. Алайда, оның шегінен шыға отырып, ол жаһандық желіге сымсыз қолжетімділік алады. Тағы бір бағыт - нейрокомпьютерлік техниканы кеңінен енгізу. Нейрокомпьютерлер қазіргі уақытта барынша шекті қолданылады. Алайда олардың мүмкіндіктері басқару міндеттерін өндірістік жабдықпен өте тиімді шешуге мүмкіндік береді. Бұдан басқа, олардың пайдаланылуын әскери-өнеркәсіптік салада ғана емес, сонымен бірге басқа салаларда да кеңейту қажет. Ресей көлік саласындағы мемлекеттік саясатты қазіргі уақытта бұрын автомобиль, теңіз және өзен көлігі ведомствосымен біріккен, сондай-ақ РФ Федералдық байланыс агенттігімен (Россвязь), Федералдық жол агенттігі (Росавтодор) және РФ Жол қатынастары министрлігімен өзара бірлесіп жұмыс істейтін Ресей көлік министрлігі жүзеге асырады. 1990 жылдардың соңында елдің Көлік кешенінде бірыңғай ақпараттық-телекоммуникациялық жүйе тұжырымдамасы (бұдан әрі - Тұжырымдама) әзірленді. Бұл Тұжырымдаманы құрудың мақсаты заманауи АТ енгізу негізінде көлік жүйесін тиімді қалыптастыруды

қамтамасыз        ету        үшін        КК        жалпы        ақпараттық        кеңістігін қалыптастырудың негізгі қағидаттарын

(КК БАТЖ) — бұл КК мемлекеттік реттеуді және коммерциялық қызметті қамтамасыз ету үшін келісілген қағидалар бойынша ақпараттық өзара іс-қимылды жүзеге асыратын КК кәсіпорындар мен ұйымдарының, ведомстволық және коммерциялық байланыс желілерінің автоматтандырылған ақпараттық құрылымдарының жиынтығы.

Тұжырымдама жұмыстың екі негізгі бағытын көздейді:

Бөлінген АЕЖ - оның өңірлік құрылымдарын және мемлекеттік билік органдарымен ақпараттық өзара әрекет етуін қоса алғанда Ресей Көлік министрлігінің міндеттерін шешуді қамтамасыз ететін ТК БАТЖ бөлігі. ТК бірлігінің қағидатын және ақпараттық өзара әрекет етуді іске асыратын осы Тұжырымдаманы іске асыру мыналарды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді: ақпарат алмасу режимінде қамтамасыз ету есебінен ТК мемлекеттік реттеу тиімділігін арттыру. Қазіргі уақытта теңіз және өзен флоты, автомобиль және қалалық жолаушылар қызметі мен Ресей көлік инспекциясын қоса алғанда, Ресей Көлік министрлігі Орталық аппаратының АЕЖ жұмыс істеуде. Желі тікелей пайдаланушыларда файл-серверлер, коммуникациялық серверлер, жұмыс станцияларына тұрады. Желі Netware және Wіndows NT ОЖ басқаруымен жұмыс істейді. АЕЖ нормативтік құқықтық база, ақпараттық-анықтамалық деректер базасы, лицензиаттар мен лицензиялар тізілімі, көлік құралдары мен көлік қызметі субъектілерінің ДБ орнатылып, пайдаланылуда. Электрондық құжат айналымы жүйесі енгізілген, мамандандырылған        қолданбалы        міндеттерді        шешу автоматтандырылған.

Бұдан басқа, Ресей Көлік министрлігінің бөлімдерінде автономдық ДК орнатылған, оған ауқымды мөлшерде түрлі ақпараттар файлдары енгізілген. «Бухгалтерия», «Қаржы», «Лицензиялау» және т.б. міндеттер шешіледі. Құжаттарды дайындауды енгізу немесе редакторлар арнайы бағдарламаларды пайдалана отырып, ДК жүзеге асырылады. Кәсіпорын деңгейінде көліктік процестерді басқару үшін ЕТ қолдану саласында алдыңғы жылдары заманауи есептеу және телекоммуникациялық техникаларды пайдалана отырып, көлік процесін сүйемелдеуге бағытталған әзірлеме орындалды. 1980-ші жылдардан бастап автомобиль көлігінде қалааралық  жүк тасымалдауды ақпараттық сүйемелдеу жүйесі қарқынды енгізілді. Бірқатар облыстық бірлестіктерде аралықты пайдалану коэффициентін 25...30%-ға арттыруға мүмкіндік беретін облысішілік тасымалды маршруттау жүйесі енгізілді. Бұқаралық көліктік құжаттаманы ЭЕМ ауыстыру жүзеге асырылды. Сонымен қатар өткен кезеңді бытыраңқы ақпараттық және телекоммуникациялық технологияларды бастапқы құру және енгізу кезеңі ретінде ғана сипаттауға болады. Ресей Көлік Министрлігі Орталық аппаратының және оның қызметтерінің АЕЖ компьютерлік жабдықтары мен бағдарламалық құралдары моральдық және физикалық тұрғыдан ескірген; олар арасында федералдық құрылымдармен өзара ақпарат алмасу жоқ; өңірлік көлік құрылымдарымен байланыс заманауи талаптарға жауап бермейді. Кәсіпорын деңгейінде әзірлеме оқшауланған түрде орындалады. Бірыңғай техникалық саясат жүргізілмейді. ТК БАТЖ құру саланы ақпараттандыру процесінің логикалық дамуы болып, көптеген бар проблемаларды шешуге мүмкіндік берген болар еді.

Осылайша, ӨАЕЖ Ресей Көлік министрлігі Орталық аппаратының

барлық бөлімшелері, теңіз және өзен флоты, автомобиль және қалалық жолаушылар қызметтері мен Ресей көлік инспекциясының жұмыстарын ақпараттық-талдауды қамтамсыз етуді жүзеге асыруы тиіс. Бұдан басқа ӨАЕЖ көрсетілген құрылымдардың Ресей президентінің әкімшілігімен, Ресей Президенті Үкіметінің аппаратымен, РФ Федералдық жиналыс аппараты, федералдық министрліктер мен ведомстволар, көлік акционерлік қоғамдарымен және т.б. өзара әрекет етуді қамтамасыз етуге тиіс. ӨАЕЖ құрған кезде негізгі проблема Ресей ФҮБАА және Ресей федералдық техникалық және экспорттық бақылау қызметінің талаптарына байланысты, мәселелерді шешу болып табылады. Интернет желісі бойынша ДБ деректер беру және қолжетімділік үшін пайдалану байланыстың көптеген техникалық проблемаларын шешкен болар еді. Интернеттің перспективалылығын ескере отырып, Ресей ФТЭБҚ мен Ресей ФҮБАА-мен бірлесіп сол немесе өзге бағдарламалық және (немесе) техникалық қорғау құралдарын пайдалану кезінде желілерде жұмыс істеу мүмкіндігі туралы мәселені шешу қажет. Қолжетімділік деңгейі бойынша түрлі ақпарат пысықталатын Ресей көлік министрлігі бөлімшелерінің қолданбалы ДБ ақпараттың жайылып кетуінің көзі болмас үшін Ресей Көлік министрлігі АЕЖ кем дегенде екі пішімін құру болжанады. Олардың бірі ашық, екіншісі жабық сипаттағы деректерді өңдеуге арналған. Бұл пішімдердің өзара байланысы болмауы тиіс. Ал олардың өзара ақпарат алмасуы алмалы- салмалы магниттік ақпарат тасығыш (дискета,  магнит-оптикалық  диск) арқылы ғана жүзеге асады. Ресей Көлік министрлігі қызметтерінің әрқайсысының ақпараттық- есептеу желісі АЕЖ, сыртқы абонентке қолжетімділік қамтамасыз ететін тиісті коммуникациялық сервері және компьютерлік желілерге, тиісті ведомстволық коммуникацияларға жолы болуы тиіс. Қызметтердің әрқайсысының АЕЖ өңірлік органдарға, тиісті ведомстволық бағынысты көліктік кәсіпорындарына тікелей шығу жолы қамтамасыз етілуі тиіс. Ақпарат алмасу үшін (мерзімділік – тәулік және одан көп) жалпы мақсаттағы телекоммуникациялық желілермен берілетін электрондық почтаның технологиясын пайдалану қажет. Сонымен қатар бар ведомстволық және жалға алынған байланыс арналарының мүмкіндіктерін қарау қажет. Байланыс арналарымен нашар жарақталған өңірлердің, сондай-ақ орталықтан географиялық жағынан қашық өңірлердің АЕЖ қосылу үшін барынша перспективалық бағыт серіктік байланыс арналарын пайдалану болып табылады, оның бағасы да тұрақты түсіп, өткізу қабілеті арта түсуде.

болып табылады. Алайда көлік қызметінің субъектілері орналасқан қалаларда осындай абоненттік пункттердің саны жеткіліксіз. Маңызды техникалық мәселе Ресей Көлік министрлігінің аумақтық алыс бөлімшелері арасындағы жоғары жылдамдықты байланыс ұйымдастыру болып табылады. Жүйенің осы бөлігінің қалаған тиімділігіне қол жеткізу үшін, оның қабылдау-беру ортасы құрылымдалған кабель жүйесінің негізінде іске асырылуы тиіс, ол тапсырманың иерархиялық кабель жүйесін немесе құрылымдық кіші жүйелерге бөлінген тапсырмалар тобын қамтиды. Көрсетілген құрылымдық қосымша жүйелер сатылас кіші жүйе, бөлу қосымша жүйесі (кросс-панельдер, қосу панелдері), деңгейлес кіші жүйе, жұмыс орнының кіші жүйесін қамтиды. Ресейдің Көлік министрлігі бағдарлауышы бір уақытта желіні санкцияланбаған қолжетімділіктен қорғау бойынша функцияны орындайды. Ресей ФҮБАА арнайы мақсаттағы ақпараттық- телекоммуникациялық жабық желіге қосылу Интранет түрінің ең заманауи АТ негізінде Ресей Көлік министрлігінің құрылымдық бөлімшелерімен (департаменттерімен, көлік инспекцияларымен, федералдық билік органдарымен) ақпараттық алмасу мүмкіндігін іске асыруға ықпал етеді.

(ЖТАЖ) ұйымдастыру буыны ретінде Мемлекеттік су  жолдары мен кеме қатынасы мемлекеттік бассейндік басқармасын (МСЖжәнеКМББ),        Ресей        Халықаралық        автомобильдік тасымалдаушылар қауымдастығы (ХАТҚ), АКК, кеме шаруашылығы, порттар, олардың диспетчерлік, жүк кеңселері, логистикалық орталықтары, басқа да бөлімшелерді қамтиды. Осылайша,        жүйе        абоненттері                        түрлі                деңгейдегі        барлық диспетчерлік, жүк терминалдары, басқару аппаратының басшылары мен негізгі қызметкерлері, негізгі жүк жіберушілер мен жүк алушылар. Байланыс    арналары   аралас   көлік                кәсіпорындарына шығуды қамтамасыз етуі тиіс. Бұл деңгейлерде оған басқа функцияларды қамтитын  кәсіпорындардың                ЖЕЖ        қызмет етеді. ЖТАЖ дамуына қарай        өздерінің                басқару        органдарымен        коммерциялық        жүйеге

айналады.

Елдің ЖТАЖ құру – перспективаға үлкен міндет болып табылады. Бастапқыда оны Санкт-Петербург-Мәскеу-Астархань-Ростов бағытын қамтитын негізгі көлік дәлізіне және көлік тораптарында жүкті ауыстырып тиеумен жүктерді интермодалды халықаралық тасымалға қатысты шешу қажет. ЖТАЖ көрсетілген міндеттерді шешу үшін жедел ақпараттың екі негізгі өзара байланысты ағындарын айналып өту қажет:

Қойылған мақсаттарға қол жеткізу үшін мыналар талап етіледі: ӨАЕЖ құру және дамыту кезінде КК еңбекті қажет ететін нысандарының КК ақпараттық қолдаудың жаңа перспективалық

стратегиясының қағидаларын барынша орынды пайдалану керек.

ӨАЕЖ құру бағыты бойынша және жүк және жолаушылар тасымалы ақпараттық телекоммуникациялық жүйесін дамыту және құру бағыты бойынша айтылғандарды қорытындай келе Тұжырымдаманы іске асыру бойынша мынадай құрамдарды қалыптастыруға болады: олардың негізінде деректер берудің интеграцияланған сандық желісін құру, ведомстволық электрондық хабарламалар        өңдеу        жүйелері        арасында телекоммуникациялық шлюздер енгізу, Х25 телеграфтық және телекстік желілерді желіге интеграциялау үшін көп хаттамалық шлюз әзірлеу;

9.3.

АВТОМАТТАНДЫРЫЛҒАН БАСҚАРУ ЖҮЙЕСІНІҢ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚҰРАЛДАРЫН ДАМЫТУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ

Таяу жылдары жалпы мақсаттағы үстел компьютері өткен 20  жылға қарағанда, көп өзгерістерге ұшырауда. Алайда осында өзгеріс барысында ДК өзінің маңызын жоғалтқан жоқ, бірақ оларға ең түрлі жаңа қызықты құрылғылармен толықтыруға болады. Басында мэйнфреймдер болды, олардың әрқайсысы көп адамдарға қызмет етті. Сосын ДК дәуірі келді және пайдаланушы өз иелігіне жеке компьютер алды. Келесі кезеңде бір адам бірнеше есептеу құрылғыларын пайдалана алады. Барлығын қамтитын цифрлық ортаның жаңа әлеміне көшу бізге жартылай өткізгіш технологияларын дамытуға жәрдемдеседі. Кей сарапшылар оған сәйкес бір кристалда транзисторлардың саны әр 18 айда еселенетін Мура заңы біртіндеп күшін жоғалтатынын айтса да, басқалары бұдан еш негіз көріп отырған жоқ. Мура заңы жады дайындау мен деректер сақтау технологиясына қатысты да қолданылады. Флеш-картадағы қатты денелі жадының көлемі алдағы уақытта 1,3 Тбитке дейін артады. Мұндай карталарды құрылғыға орнатуға немесе жеке сақтауға болады. Бұл ретте онда сақталған деректер нақты құрылғыға байлаулы болмайды. Бірқатар сарапшылардың айтуынша, флеш-картада немесе MіcroDrіve диководының ІBM шығарған компакттік есте сақтайтын құрылғысында сақталған барлық дербес деректері ДК-да ұстамай, өзімен бірге алып жүруге болады, ал оған қолжетімділік үшін кеңсе немесе үйде оның құрамдас бөлігі болатын жазық панелді дисплейді пайдалануға болады. Осындай жағдайда деректер ұялы телефон мен PDA-дан (дербес цифрлық көмекшілер) бастап электрондық кітаптар мен газеттерге дейін кез келген мобильдік құрылғыдан қолжетімді болады. Оқыған кезде жаңа жаңалықтармен толығатын бір беттік электрондық газеттер мен журналдар пайда болады. Олар арзан мерзімді баспасөз сияқты жіңішке, жеңіл, икемді, сонымен бірге серпінді және қайта жазатыны болады. Xerox компаниясы миллиондаған кездейсоқ бөлінген микро қосындысы бар гирикон (ашық пластиканың жіңішке қабаты) әзірледі. Электр қысымының әрекетімен бұл қосынды растрлық бейнелер құра отырып, өзгере алады.

10 жылдан кейін Athlon процессоры 50 мм тараптар мөлшерімен кристалда 0,07-микрондық технология бойынша шығарылады деп күтілуде, 4 ГГц астам такттік жиілігі болады. Аса қуатты есептеу құралы, сарапшылардың айтуынша, пайдаланушымен мүлдем басқаша

өзара әрекет ететін ДК құруға мүмкіндік береді.

Мысалы, олар бір уақытта көптеген тосыннан интерактивтік процестерді ұстап тұра алады. Сөзді және басқа тілден синхрондық аударманы тану қалыпты іске айналады. Барлық ДК бейнекамерамен жарақталады. Ал биометрия, мысалы саусақ іздері мен адамның түрін тану құралы пайдаланушыларды анықтап танудың стандартты тәсіліне айналады. Көп режимді интерфейстер компьютерге қалам және дауыстың көмегімен бір уақытта түрлі тәсілдермен жүгінуге мүмкіндік береді. Бұдан басқа, интерфейстер үш өлшемді болады. Осының арқасында дисплейдің нақты мүмкіндіктерін тиімді пайдалануға болады. Компьютерлер пайдаланушыға барынша мұқият болады, сонымен бірге бір уақытта сондай жауап талап етеді. Бұған қол жеткізу үшін ІBM және басқа да компаниялар көздің белгілі бір бұрыштарында тор қабығы жанатын (фотода адамдардың өзі қызыл болып түсіп қалатын кездер болады) қасиетке негізделген пайдаланушының көз қозғалысын бақылап, тіркеу технологиясымен жұмыс істеуде. Қазіргі уақытта мұндай технология физикалық кемістігі бар адамдарға көмекке келуде. Алайда бұл барынша кеңінен  пайдаланылуы мүмкін. ІBM фирмасы, мысалы, нақ пайдаланушы парақшада қосымша ақпаратпен танысуға ұсыныспен сол немесе өзге баннерді қарап, іске қосатын браузерді көрсетті.

Егер ақпаратты көрсету құралдары жайлы одан әрі айтар болса, онда голографиялық видео туралы еске салып кеткен жөн. Holovіdeo жобасының аясында MІT Medіa Lab зертханасының Spatіal Іmagіng Group бөлімшесі видео стандартына жақын жылдамдықпен компьютерлік голограмма жасауға қабілетті нақты уақыттың графикалық жүйесін құрумен жұмыс жүргізуде. Қазір екі тәжірибелі дисплей үлгісі әзірленді. Nokіa Іnternet Communіcatіons бөлімшесінің маркетинг бойынша вице-президенті П. Лундмарктің айтуынша, пайдаланушы интерфейсі құрылғыларының үш негізгі сыныбы дамиды, олардың бір ортақ ерекшелігі – оларды пайдаланушының жеке артықшылығына сәйкес қиындықсыз баптауға болады:

Құрылғыны біріздендіру пайдаланушыға PDA және ұялы телефон

мүмкіндіктерімен бір мобильдік аспап немесе сымсыз технология арқылы өзара бір-бірімен әрекет ететін бірнеше көп функциялы құрылғыларды ұстайтынын айқындауына мүмкіндік береді. Рәсімдерді стандарттау шаруашылық жүргізуші субъектілер мен азаматтардың бір-бірімен бірлескен жұмысы үшін ақпараттық және технологиялық ресурстарды біріктіруге шығындарды төмендететінін атап өткен жөн. РФ Экономикалық даму министрлігінің 2005ж. 21.06. «Электрондық мемлекетті институционалдық реформа ретінде құру» атты құжатында техникалық инфрақұрылымды құруға ерекше назар аударылған. Ұсыныстарды іске асыру мыналарды талап етеді: Іске асырудың техникалық аспектілері де маңызды болып табылады. Түрлі формфакторлармен тұтатстай бірқатар құрылғылар пайда болады. Оған мысал — 2008 жылы чип, чипстер және жүйелік тақта шығарған VІA компаниясы SN сериясының VІA EPІA жүйелік тақтасын ұсынды; бұл Wіndows Vіsta басқаруымен жұмыс істеу үшін сертификатталған Chrome9 HC орнатылған кестесімен VІA CN896 чипстерінің базасында қалыптастырылған Mіnі-ІTX формфакторында бірінші шешім. 1,8 ГГц жиілікпен VІA C7 процессоры тектің алдыңғы үлгілерімен салыстырғанда өнімділіктің 30 пайызға дейін өсімін алуға мүмкіндік береді. Бұл желілік ХД (Network Attached Storage) және пассивті суытуды талап ететін басқа да міндеттер үшін оңтайлы шешім болып табылады. Сондай-ақ текте алғаш рет графикалық карталармен іске асырылатын PCІ Express, Х16 интерфейсін қолдау пайда болды. Serіal ATA ІІ төрт порты, Ultra DMA порты, Compact Flash коннекторы, екі LAN-жалғағыш және сымсыз желілерді қолдау VІA EPІA SN жинақтауыштар мен желілермен жұмыс істеу үшін максималды икемді база етеді. DDR2-667 жадысын 4 Гбайтқа дейін қолдаумен VІA EPІA SN процессоры компактілік компьютерлердің өнімділігін жаңа биіктерге көтереді. Кремнийлік макротехнологияның теориялық шектеріне 10-15 жылдан кейін қол жеткізуге болады. Сондықтан молекулярлық компьютерлер саласында белсенді әзірлеме жүргізіліп жатыр. Олардың өте кішкентай мөлшерінен басқа жетістігі энергияны өте аз тұтынатынында, бұл ретте молекулярлық процессор қазіргі

микропроцессорлардан 100 млрд. есе үнемді болуы мүмкін.

Атомдар мен молекулаларды пайдалана отырып компьютерлік тақтаны құру идеясын 1959 жылы белгілі физик, Нобель сыйлығының лауреаты өзінің дәрістерінің бірінде молетроника  немесе молекулярлық электрониканың тиісті тәртібін атаған Ричард Фейнмен айтылған болатын. Одан әрі жекелеген молекулаларды дербес электрондық компоненттер ретінде пайдалану идеясы айтылды. Бұл 1974 жылы болды, алайда ғалымдар бірден басты проблемаларға тап болды: мұндай компоненттердің интеграциялау қиындықтары. Тұрақтылыққа молекулалардың жылулық ауытқуы мен қосалқы молекулярлық деңгейдің толқындық айқындалмауы кедергі келтіреді. Lucent Technologіes тиесілі Bell Labs нанотехнологиясы зертханасының ғалымдары бар болғаны бір молекулаға ауысуды басқаратын қалыңдықпен транзистор жасап шығарды. Осылайша, молекулярлық компьютерді іс жүзінде іске асыру бір қадамға жақындады. Логикалық схеманың қайта қосылғыш элементі ретінде ақпарат жазу тығыздығының теориялық шегіне (молекулаға 1 бит) қол жеткізуді білдіреді. Компьютерлердің аспап арқылы  дабыл өту уақытымен ғана лимиттелетін жылдам әрекет пен шектеусіз жадысы болады. Сыртқы интеграциялану проблемасы бұдан да күрделі. Бастапқыда екі байланысты наноэлементтер – диодтар құрылды. Алайда есептеу жүйесінің заманауи схема техникасының базалық элементі үшінші басқарушы электродпен транзистор болып табылады. Молекулярлық компоненттерді схемаға өздігінен қосылу түпнұсқа технологиясының көмегімен жалпы электродтар айналасында логикалық схемалар базалық элементтерінің бірі – инвертор  құра алды. Тиола органикалық заты негізінде транзисторлардан схема алтыннан электродтар айналасында арнайы ерітіндіде қалыптастырылады. 1999 жылы шілдеде Hewlett-Packard компаниясының және Калифорния университетінің зерттеушілері ротак-сан атауымен молекулярлық құрылым базасында логикалық шұралар (вентиль) құратынын хабарлады. Нанотехнологияны ІBM және Hewlett-Packard ғалымдары да сәтті дамытуда. 2000 жылғы сәуірде ІBM мамандары көміртекті наноқұбыр негізінде бірнеше молекуланың қалыңдығымен транзисторлық жинақ құра алды. Алайда схемаларда наноқұбырларды жайғастыру мүмкін болса да, барынша күрделі міндет болды. Бұдан басқа, ақаусыз көміртекті наноқұбыр өндіру әзірге өте қымбат. Тіпті оларға шикізаттың өзі алтыннан әлдеқайда қымбат тұрады. Заманауи микросхемаларда пайдаланылатын өткізгіштерге қарағанда, мыңдаған есе жіңішке наноөткізгіштердің пайда болуымен молекулярлық компьютерлердің мүмкіндіктері шындыққа айналуда.

Сондықтан, Scіence ғылыми журналының сарапшыларының пікірінше, 2001 жылғы ең елеулі ғылыми-техникалық жетістік Гарвард университетінде басқа жартылай өткізгіштермен қоспада кремнийден аса жіңішке кристалдарды қамтитын және бірнеше нанометр қалыңдығымен және бірнеше миллиметр ұзындығымен өзек нысанды наноөткізгіштер құру болды. Наноөткізгіштерді ажырату химиялық тәсілмен жүргізіледі, бұл ретте өткізгіштердің әр қиылысы транзистор сияқты жұмыс істейді. Есептеу құрылғыларында наноөткізгіштерді іс жүзінде пайдалану бәлкім, 10 жылдан кейін мүмкін болуы ықтимал. Алайда ІBM зертханасының ғалымдары көміртекті наноқұбыр негізінде транзисторлық жинақты құрып қойды. Оның қалыңдығы – бірнеше молекула ғана, ол кремний негізіндегі қолданыстағы транзистордардан 500 есеге жіңішке, 10 атом радиусы бар. Бұл жағдайда оған таңбаланған калий атомдарымен наноқұбыр NOT микроскопиялық логикалық шұрасындағы жартылай өткізгіштің рөлін ойнайды. ІBM атап өткендей, наношұралармен шығатын дабыл оны өз кезегінде наноқұбырлардан қалыптастырылуы мүмкін басқа да логикалық элементтерге беру үшін жеткілікті күшті. Наноэлектрониканың екі бәсекелес бағыты наноқұбыр элементтерінде және қайта қосылғыш элемент ретінде органикалық молекула негізінде молекулярлық өрістік транзисторларда электрондық схема құру желісі бойынша дамиды. Екінші бағытты бетке ала отыры, Израильдегі Вейзман институтында ДНК негізінде есептеу жүргізетін нанокомпьютер құрылды. Мұндай компьютерлердің триллионы бір тамшы суға сыяды. Биокомпьютер құру үшін ДНК пайдалану идеясы табиғатта ДНК синтезі және есептеу машинасы (әсіресе Тьюринг машинасы) жұмысы кезінде болған процестер арасындағы ұқсастықтан туындады. Бұл гипотетикалық автомат оқитын құрылғы, жазатын құрылғы және нөлдер мен бірліктер жазылған қағаз лентадан тұрады. Машина лентадағы символарды оқи алады, оларды өшіреді, жаңасын жазады, сондай-ақ алдыңғы, қазіргі және оқылған символдарға қарай жаңа жағдайға ауыса алады. Ленталардың (яғни бағдарламалар, кіретін деректер мен нәтижелер) рөлін ДНК молекулаларының тізбегі атқарады, ал символдар рөлін – олардың A, T, C және G нуклеотидтарын құраушылар. Әр «символдың» ұзындығы дюймге 18 Мбит, ал егер ДНК-ның екі өлшемді орналасқаны туралы айтса, онда шаршы дюймге 1 млн Гбиттен астамды құрайды. Салыстыру үшін: қалыпты винчестер шаршы дюйміне шамамен 7 Гбит құрайды, яғни 100 000 есе төмен. Цилиндрлік нысанда наноқұбырларды басқа пайдалану – осы массадағы заманауи литийлік батареяға қарағанда 10 есе артық электр беруге қабілетті отын элементтерінде (батареяларында). Осындай отын элементтері сутегі мен оттегі (әрине, реакция бақылануы тиіс, өткені

олай болмаса, жарылыс орын алуы мүмкін) арасындағы химиялық әсерлер нәтижесінде энергия өңдейді. Отын ретінде олар таза сутегін, табиғи газ (метан) немесе басқа да көмірсутекті қосындыларды (метанол) пайдалануы мүмкін. Алайда, мұндай элементтерді әзірлеу кезінде басты проблемалардың бірі кішкентай болуы тиіс электродтар болып табылады және бұл ретте электролитпен байланыс үшін жеткілікті кең бетін қамтамасыз етеді. Электродтар ретінде фуллериндер (көміртек атомдары тұйық ұяшықтарға қосылатын еректе берік көміртекті құрылымдар) пайдаланылады.

Бұл ұяшықтар сосын түрлі геометриялық микроскопиялық фигураларға жалғанады. Литийді спиртке (батареядағы) және кремнийді көміртегіне (логикалық элементтерде) ауыстырумен компьютерлер органикалық өмірге барынша жақындай түседі.

Автоматтандырылған навигациялық диспетчерлік басқару жүйесі (АДБЖ) – бұл қалада немесе өңірде жүктерді, мысалы мұнай өнімдерін тасымалдау процесін АБЖ, ол қалалық, қала маңы,  қалааралық  тасымалды автоматтандырылған басқару кезінде жүк көлігінің кәсіпорындары үшін аяқталған шешімді қамтиды.

негізгі мақсаты

АДБЖ негізгі функциялары: қалыптасқан тапсырма бойынша маршруттың тас жолдан ауытқуын автоматтық реттеу және бақылау;

тұтастай тасымалдау процесінің ағымдағы жағдайын автоматты көрсету; жергілікті жердің электрондық картасының көмегімен нақты уақыт режимінде көлік құралдарын автоматты бақылау және басқару;

тасымалдау процесінде туындаған бұзушылықтар туралы автоматты дабыл; жүкті тасымалдауға және орындалған көліктік жұмыстарды есепке алуға тапсырмаларды орындау бойынша үлгілік есептер; отын шығысы және жылдамдық режимі бойынша есептер; тиеу-түсіруге көлік құралдарын табу бойынша жедел есептер; жол парағы ақпараты мен автомобиль (жүргізуші) жұмысы бойынша анықтаманы есепке алып нақты сапар бойынша есептер; жол парағын (жоспарлы ақпаратты) жазған кезде және жол парағын (спидометр бойынша сапар туралы ақпарат) жапқан кезде «1С: Автокөлік» жүйесінен ақпаратты автоматты қабылдау; жол парағын жапқан кезде «1С: Автокөлік» жүйесінде нақты сапар туралы ақпаратты автоматты беру;

көлік құралдарының құрамы; көлік        құралдарының маркасы;                тиеу-түсіру пункттері. АДБЖ жүйесі – веб-технологиялардың жекелеген жағдайларында қолданумен клиент-сервер технологиясында қалыптастырылған аппараттық-бағдарламалық кешен.

В состав комплекса входит:

АДБЖ бақылаумен жұмыс істейтін кәсіпорынның жүк көлігі АТ борттық навигациялық-байланыс жабдығымен жарақталады, ол жүк тасымалдайтын көлік құралдарының навигациялық және техникалық параметрлерін тәулік бойы бақылауға мүмкіндік береді. Бақыланатын КБ-ден алынған навигациялық және техникалық ақпараттың барлық көлемі телематикалық серверге түсіп ДБ-да (MS SQL)сақталады және АКК мамандарының АЖО сақталады және АКК мамандарының АЖО-ға жіберіледі. Жүйеге қашықтан қолжетімділік режимінде ұйым мамандары – өз ұйымы үшін жүктерді тасымалдау барысы туралы ақпаратты алу мақсатында тасымалға тапсырыс берушілер қосыла алады. Әр АЖО-ға АДБЖ арнайы қолданбалы БҚ орнатылады, онда олардың орналасқан онынан тыс ТЖ ағымдағы орналасқан орнын көрсететін жоғары нақтылықпен жергілікті жердің электрондық векторлы көп қабатты картасы пайдаланылады. Телематикалық сервер оған орнатылған берілген статикалық ІР- мекенжаймен Интернет желісіне қосылған серверлік БҚ кешенімен аппараттық серверлік блокты қамтиды. Жұмыстың қарапайым алгоритмдерімен үйлесімде бірегей сәулет пен телематикалық сервердің жоғары өткізгіштік қабілеті тұтастай жүйенің жылдам әрекетінің елеулі төмендеуінсіз бірнеше мың АТ дейін жүйеге қосылуға мүмкіндік береді. Деректер ағыны жүйесінің сенімділігін артыру үшін резервтік функцияны орындайтын басқа осындай серверде қосарлана алады. АДБЖ серверлік БҚ (жүйе өзегі) корпоративтік көп пайдаланушылық автоматтандырылған диспетчерлік жүйенің жұмыс істеуін қамтамасыз етуге арналған. Серверлік бағдарламалық құрал жүйенің жалпы ДБ жұмыс істеуі мен оған АЖО-мен диспетчерлік қызметтердің, тасымалдаушы кәсіпорындардың қызметкерлері, тапсырыс берушілердің қолжетімділігін қамтамасыз етеді.

жүктерді тасымалдауды жедел диспетчерлік басқарудың функцияларын автоматтандыруға арналған.

көліктің бұл түрінің қозғалысы үшін жабық көшелердің тізбесін есепке алып, баған бойынша жолды автоматты реттеу; маршруттық парақ ақпаратын қалыптастыру (автоматты болады) және түзету және оны басып шығару; күннің ағымдағы уақытын көрсете отырып кесте нысанында (өткен, кешіккен кезде ұяшықтардың түсін өзгерту) тапсырма бойынша қозғалысты визуалдық көрсету; тиеу (түсіруді) орындау уақытын бақылау, мыналарды қоса алғанда: тиеуге (түсіруге) көлікті берудің нақты уақытын айқындау; тиеу        (түсіру)        аяқталғаннан        кейін        нысаннан        көліктің шығуының нақты уақытын айқындау;

автомобильдің тиеу (түсіруде) болуының нақты ұзақтығын айқындау (автомобиль тиеу        (түсіруде) нақты тұрып қалу уақытын арттырса, жүйе диспетчері тиісті хабарлама

алады; тапсырыс берілген маршрут бойынша жүкпен жүк көлігінің қозғалысын бақылау, мыналарды қоса алғанда:

Маршруттық парақта белгіленген маршрут желісінен санкцияланбаған шығу туындаған кезде жүйе диспетчері автомобильдің біріздендірілген параметрлерін, ауытқы мөлшері мен уақытша параметрлерін көрсете отырып тиісті хабарлама алады. Тасымалдау процесінің негізгі операцияларын үздіксіз бақылау туындаған бұзушылықты жедел табуға, себебін және кінәлілерді анықтауға, жүктерді тасымалдау жоспарынан ауытқыған жағдайларды жою шараларын қабылдауға мүмкіндік береді.

Технологтың автоматтандырылған жұмыс орны нормативтік- анықтамалық ақпараттық деректер базасын қалыптастыру, берілген тапсырма бойынша көлік құралдарының жұмысын талдау, даулы мәселелерді шешуге арналған. Осыған байланысты технологтың АЖО мына функцияларды орындауды қамтамасыз етеді: штаттық емес жағдай журналдарын қарау; кесте және графикалық өндірілу нысанын жинауды қалыптастыру;

Есепке алу нәтижелері машиналы түрде « С: Автокөлік», жол парағы жабылған кезде С жүйесіне өңдеу үшін беріледі.

Басшының автоматтандырылған жұмыс орны тасымалдау процесін және штаттық емес жағдайлардың сыни көрсеткіштерін бақылау функцияларын орындауды қамтамасыз етеді. Барлық айтылған нысандардан тыс есептер мыналарды қамтиды: «Күн бойынша нақты шығыс» есебі күнтізбелік күн бөлігінде әрбір КБ бойынша май құю, ағызу, кезеңнің басындағы және аяғындағы көлемдері және шығысы туралы есепті кезеңдегі ақпаратты қамтиды.

барлық жүйенің сенімді жұмысын қамтамасыз етеді. Осы мақсатта ол мына функцияларды орындайды:

АДБЖ жұмысының процесінде телематикалық серверге ауқымды деректер        (навигациялық белгілер, наряд туралы деректер және т.б.) саны түседі. Деректерді барлық күндері бір орында сақтау жұмыс жылдамдығын елеулі төмендетуге (тіпті толықтай тоқтауға дейін) алып келеді. Осыған байланысты жүйеде деректердің үш түрлі жинақтауышы көзделген.

Есепті күнге арналған жинақтауышта ағымдағы күнге және есептік нысан қалыптастыру үшін деректерді беру қажет күндер үшін деректер сақталады. Толық тізімді өндірістік қажеттілікті ескеріп, әкімші қалыптастырады. Барлық жедел диспетчерлік бақылау осы жинақтауыштың деректеріне негізделген. Сондықтан әкімшінің басты міндеттерінің бірі оның жағдайын тексеру болып табылады.

Мұрағатқа арналған жинақтауышта барлық қалған деректер жинақталады. Мұрағатта сақталған кез келген күн үшін есептік нысан алуға болады. Мұрағатта сақталған көп күндер үшін файл-сервердегі дискте ДБ мөлшерін ұлғайтуға, есептік нысандарды алу жылдамдығын және тұтас жүйе өнімділігін төмендетуге алып келеді.

Дискідегі жинақтауышта ДБ барлық ақпараты бір – үлкен көлемдегі жалғыз файлда сақталады. Сондықтан сыртқы тасығышқа (мысалы қайта жазылатын компакт-диск) қандай да бір нақты күнге деректер жазу үшін алдымен осы күн үшін жеке файлдар түрінде деректерді алып, оларды мұрағаттап, содан кейін мұрағатты сыртқы тасығышқа жазу қажет. Бұл операцияны орындау үшін деректерді басқару және резервтік көшіру бағдарламасын пайдалану қажет.

Ақпарат беру жабдығы

АТ-ның қабылдау беретін тораптары пайдаланатын байланыс желілеріне (серіктік, ұялы және т.б.) қарай әртүрлі болуы мүмкін. Жүйенің жұмыс істеуі үшін көлік құралына қандай жабдықтың орнатылғанының мәні жоқ. Себебі жүйе мониторинг объектілері мен телематикалық серверлер арасындағы алмасудың кез келген хаттамасын қолдайды. Навигациялық жабдық ретінде АТ-ға жоғары нақтылықпен орналасқан орны мен навигациялық параметрлерді (жылдамдық, қозғалыс бағыты, теңіз деңгейінің биіктігі) айқындауға мүмкіндік беретін ГЛОНАСС/GPS жаһандық навигация жүйесінің қабылдауыштары пайдаланылады. Қазіргі уақытта АДБЖ жүйесінде АТ ретінде ГЛОНАСС/GPS/GPRS терминалдары M2M-Cyber GX терминалдары пайдаланылады.

терминал        кіреберісіне        қосылған        түрлі        датчиктердің дабылдарына реакция;

Диспетчерлік бақылау мен тасымалдарды басқару жабдығы дауысты байланыс, мәтіндік хабарлама алмасу, қосымша сыртқы құрылғылар мен датчиктерді қосудың кең мүмкіндіктерімен нақты уақыт режимінде тасымалдау процесін диспетчерлік бақылау және басқаруға арналған. «Гранит навигатор.08» құрылғысы жан-жақты ГЛОНАСС/GPS- қабылдағыш арқылы орналасқан орнын айқындауға, GSM желілерінде дауысты және цифрлық байланысты ұйымдастыруды қамтитын жоғары интеграцияланған, навигациялық-коммуникациялық платформаны қамтиды. Барлық антенналар корпус ішінде орналастырылған. Құрылғының түрлі сыртқы бақылаушыларды және орындаушы құрылғыларын қосуды қамтамасыз ететін стандартты коммуникациялық интерфейстері көп. Мұндай және дискреттік кіреберістер датчикті (ұштықтар, одометр және т.б.) қосуға, ал шыға берістер орындаушы құрылғыларды басқаруға мүмкіндік береді. Графикалық дисплей мәтін хабарламаларын алмасуды ұйымдастыруға мүмкіндік береді және құрылғыны диагностикалауды және баптауды жеңілдетеді. Дауысты байланыс үшін сыртқы гарнитура пайдаланылады.

Пайдаланушыда көлік құралына орнатылған, АДБЖ жүйесінің барлық техникалық талаптарына (GSM-модемдер, УКВ-радиостанциясы, серіктік терминалдар) жауап беретін жабдықтар болған жағдайда бар жабдықтың серверлік БҚ қосымша модулінің көмегімен M2M платформасымен түйісуі мүмкін. Ақпаратты        мониторинг        объектісінен        АДБЖ        жүйесіндегі

пайдаланылуы мүмкін. Бір немесе бірнеше байланыс желілері жіберілетін ақпараттың жабындысы аймағын, жылдамдығы мен көлемі, байланыс түрлері (деректерді, дауысты байланысты, қысқа хабарламаларды) сияқты факторларды айқындайды. Ақпаратты ұялы байланыс желілер арқылы берудің технологиясын қолдану тұтастау жүйенің тиімділігін елеулі арттырады. Ұялы байланыс желілері уақыттың басым бөлігінде ірі елді мекендер, орталық облыстар, игерілген аудандар, федералдық автожолдар және арнайы ұялы радиотаратқыштар шегінде орналасқан мониторинг  объектілерінен ақпарат беру үшін пайдаланылады. Жүйеде GSM/GPRS стандарттарының АТ пайдалану кезінде дауысты және бейнебайланысты қоса алғанда, ақпаратты берудің барлық түрлеріне қолжетімді болады.

көлік құралдарының орналасқан орнын тұрақты бақылау; күрделі жағдайларға жедел ден қою; тасымалдауға шарттардың жағдайының орындалуы туралы көлік кәсіпорындарына объективті ақпарат беру:

ауысым тапсырмаларын жоспарлау және бақылауды автоматтандыру; жүк көлік құралдарын тиімді пайдалану; желіде көлік құралдары жұмысының қауіпсіздігін арттыру;

тасымалдауға шарттардың жағдайын орындауды объективті бақылау; электрондық картада көрсету мүмкіндігімен көлік құралының орналасқан орнын тұрақты бақылау; жолдар мен қозғалыс кестелерін автоматты түрде бақылау; тасымалдау кестелерінен ауытқуды жедел жою; жедел байланыс; тасымалдау кестелерін, көлік жұмысының көлемдерін орындау туралы анықтамалар, есептер алуды автоматтандыру

Әдебиет тізімі

1-тарау.Автомобиль көлігінде автоматтандыру және басқару міндеттерін шешудің жүйелі тәсілі

3-тарау. Автомобиль көлігіндегі автоматтандырылған басқару жүйелерінің қосымша жүйелері

6-тарау. Автомобиль көлігін жедел диспетчерлік басқаруға арналған автоматтандырылған басқару жүйелерінің функционалды

қосымша жүйелері

7-тарау. Автомобильдік тасымалдауға ақпараттық қызмет көрсету

8-тарау. Ақпараттық жүйелерді іріктеу бойынша жалпы ұсынымдар

жинау        240

9-тарау. Автомобиль көлігінде автоматтандырылған басқару жүйелерін дамыту перспективалары

Оқу басылымы

Николаев Андрей Борисович, Алексахин Сергей Васильевич, Кузнецов Игорь Алексеевич, Строганов Виктор Юрьевич, Юрчик Пётр Францевич

Басылым № 103113879. 05.08.2013 басылымға қол қойылды. Форматы 60 х 90/16. Гарнитура «Балтика». Офсеттік қағаз. Офсеттік баспа.

Тел./факсі: (495) 648-0507, 616-00-29. № РОСС RU. AE51. H 16476 от 05.04.2013 санитарлық-эпидемологиялық қорытынды.