Ә. Кекілбайұлы
Әбіш

Кекілбайұлы Ә.
Шығармаларының жиырма томдық толық жинағы.
Ғасырлар тоғысында. 16-том. – Алма­ты: “Жазу­
шы”, 2012.– 376 бет.

Бұл томға енген мақалалар мен сұқбаттарда еліміздің келешегін
жарқын, тәуелсіздігін баянды ету мәселесіне қатысты ой-толғамдар
қамтылған.
ІSBN 978-601-200-372-7 (16 т.)

© Кекілбайұлы Ә., 2012
© “Жазушы” баспасы, 2012

ББК 84 Қаз 7-44
Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі
Ақпарат және мұрағат комитеті
“Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару”

Ә. Кекілбайұлы
16-том

1993 жылы 3 шілде күні
Талдықорған облысы Бел жайлауында
Салқам Жәңгір хан мен Жалаңтөс батыр
басқарған Орбұлақ шайқасының 350 жылдығы

салтанатында сөйлеген сөзі.
Әлеумет!
Айналаға қараңызшы... Асқар тау, саумал ауа, көк май­
са – бәрі-бәрі: «өс, өн, өрбі, мейірлен, шаттан!» – дейтіндей

ғой. Бірақ бүгін бұл араға осынша ғажайып сұлулықты
қызықтауға, жомарт табиғаттың мынау шарасынан асып,
шалқып-төгіліп жатқан шарапаты мен рахатын тамашалау­
ға емес, тағзым етіп, тағылым алуға келіп тұрмыз. Біз

үшін бұл араның әр тасы киелі, әр бұтасы қасиетті. Олар
бұдан үш жарым ғасыр уақыт бұрын көз көріп, құлақ
естімеген ерен ерлікке куә болған. Сондағы атамекеннің
қамы үшін, ата-жұрттың бағы үшін арыстан боп алысып,

жолбарыс боп жұлысқан алты жүз сайыпқыранның бәрінің
бірдей аты есімізге түсіп тұрған жоқ. Бірақ бәріміздің де
бойымызды кернеп тұрған – солардың қаны, ойымызды
тербеп тұрған – солардың арманы, жадымыздағы солар­

дың өсиеті, жанымыздағы – солардың қасиеті. Бәлкім,
тіпті талайымыздың бет-әлпетімізде де солардың дидары
тұрған шығар. Ендеше, екі дүниеде де мейманасы асып,
нұры тасыды деген осы болады. Қайсыбірі осы арада

шейіт болған, қайсы біріне кейін басқа арадан топырақ
бұйырған қасиетті бабаларымыздың аруақтарының алдын­

Ғасырлар тоғысында
да солардың ерліктерінің арқасында аман қалып, өсіп-өніп,
он миллионнан асып отырған ызғындай ұрпақтың атынан
бас иіп тағзым етеміз. «Жарықтықтарым, жандарыңыз

жаннатта болғай, ел-жұртқа тілеп өткен тілектеріңіз
Жаратқан иенің жақсы құлағына шалынып, қабыл бола
бергей!» – дейміз.
Біздің бұлайша тебіренетіндігіміз – егемендік алған

еліміз бен тәуелсіз болған мемлекетіміздің тамырын те­
рең­ге тартқан телегей тарихымыздың ең бір маңызды,
мағыналы тарауы осы арадан басталған-ды.
Дүние жаратылып, су аққалы мынау салқар сахара­

ны әрлі-берлі кесе көктей көшіп-қонып жүрген ежелгі
жұртымыз талай рет дербес орда тігіп, өз алдына ел бол­
ды. Талай рет басқыншылық дауылы сапырып, шаңырағы
шайқалды. Бірақ еркіндікке ұмтылған асау арманын ешкім

өшіре алған жоқ.
Бұдан бес ғасырдай бұрын да қос құрлықты қоса
айқарған алып империя ыдырағанда біздің халқымыз
тап осы далада тап осылай орда тіккен-ді. Бірақ, ол за­

манда бұны құптағандардан гөрі ұқпағандар көп болды.
Әсіресе, Шыңғысхан империясының құлауы нәтижесінде
Евразияда шешуші ықпалға ие бола бастаған іргелі мемле­
кеттер осынау көл-көсір кеңістікті тікелей не жанамалай

өз ықпалдарында ұстауға тырысты. Ол үшін бұрынғы
көшпелі империяның орнында пайда болған діні, тілі,
саяси дәстүрлері жағынан да әр түрлі жікке бөлінетін
көшпелі хандықтарды бір-біріне айдап салды. Бұл жол­

да жаңа билеушілердің аталмыш кеңістікті бір өзі жеке
дара билейтін үстемдікке ие болу, күйреген империяның
күйтін күйттеп, ол үшін кек қайтару пиғылдарын асқан
шеберлікпен пайдалана білді. Көршілес жаңа импе­

риялардың мұндай әрекет саясаттарын түсінбеген кейбір
көшпелі мемлекеттер бір кезде Шыңғысхан қол астын­
да болған жерлерді түгелдей не ішінара қайтарып алу
мақсатында шындап кірісті. XV ғасырда Гоби мен Алтай

Ә. Кекілбайұлы
арасынан бас көтере бастаған Жоңғар хандығы сондай
пиғылдың бірден-бір ұясына айналды. Әйгілі тарихшы
Н. Бичуриннің пайымдауынша, Есен-ханнан Хара-Хулаға

дейінгі бір жарым ғасырлық бейбітшілік тұсында әдейі
көбейіп, байып алған ойраттар Шыңғыс хан империясын
қайта тірлту үшін Алтайдан Атырауға, Оралдан Үнді ше­
карасына дейінгі аймақты өзіне қаратып алуға ниеттенді.

Өзара араздасқан боп, бірін-бірі көрші елдердің жеріне
білдіртпей басып кіруге итермеледі. Әсіресе торғауыттар
мен қошауыттар жаңа мемлекетке бірігіп жатқан қазақ
тайпаларының Сырдария бойына жинақталуын пайдала­

нып, уақытша босап қалған Ертіс, Шідерті, Қамысты, Есіл
бойларын иемдене отырып, Еділ сағасына дейін жетті. Бұл,
академик Н. Веселовский айтқандай, тіпті де алауыз­дық­
тан бөліне-жарылу емес, «жаңа жерлер жаулап алу мен

Шыңғыс хан империясын қайтадан қалпына келтірудің
мықтап ойластырылған жоспары», – еді. Өріс мәселесін
бұлай шешкенмен, қытай базарынан аласталған ойрат­
тар сауда-саттықта басқаша жол іздеді. Ең таяу тұрған

Орта Азия базарына жетуге асықты. Бұл арада күшке
жүгінуге ниеттенді. 1640 жылы Тарбағатай құрылтайы
«Дала жосығын» қабылдап, Жоңғар хандығы мемлекеттік
құрылымын, шаруашылық үрдісін, ішкі-сыртқы саясатын

біржола миллитаристік сипатқа көшірді. Оған шығыстағы
цин қысымы, батыстағы сауда-саттық мұқтажы ықпал
етті. Ойлаған мақсатқа жетуге жаңа құрылып жатқан
қазақ хандығы көп кедергі келтірді. Ол бастапқы кезеңде

ойраттармен бейбіт қатынас ұстанды. Келе-келе олар да
гәпке түсінді. Әсіресе, ойрат тұтқынынан қашып құтылған
Салқам Жәңгір көрші елдерді шығыстан келер қауіптің
шын астарын айтып, бірігіп қорғануға шақыра бастады. Ба­

тыр қонтайшы ол ниетті жүзеге асыртпау үшін тұтқиылдан
соққы беруге бел байлады. Жаңа қорғаныс одағын құрып
үлгермеген Жәңгірге елу мың әскерлі қонтайшыны 1643
жылы бар болғаны алты жүз сарбазбен дәл осы арада то­

Ғасырлар тоғысында
сып алуға тура келді. Өйткені, тосын шабуылды тосын әдіс
қана тойтара алатын еді. Әдетте, жоңғарлар осылай тау-
тасты сағалап соғысып, ал қазақтар дұшпанын айдалаға

ала қашып, бытыратып барып, ұтылап тиісіп жүріп ұтып
кететін Батыр қонтайшы да бүйтіп өз әдістері өздерінің ал­
дынан шығады деп ойлаған жоқ еді. Жәңгір, бір жағынан,
жасақ жиып үлгере алмады, екіншіден, басқа амалы бол­

мады, үшіншіден, осылай жаңа одақтастарына тезірек
шешім қабылдауды мәжбүр етуді көздеді. Ол мақсатына
жетті. Әлемдік соғыс өнеріне жаңалық боп енердей мысал
тауып берді. Өзінен жүз еседей көп ауыр қолды қисапсыз

шығынға ұшыратты. Тек кейіннен көмек келуге жағдай
туғызып қана қоймай, қапысыз дайындалған жойқын
шабуылды тойтарып, төнгелі тұрған қауіпті көп жылға
кейін шегертті. Сол арқылы жас мемлекеттің қорғанысын

нығайтуға, көрші елдермен саяси ара-қатынастың сипа­
тын өзгертуге, ішкі ынтымақты, сыртқы ықпалдастықты
нығайтуға мүмкіндік алды. Сөйтіп, берісі Орталық Азияда,
әрісі жалпы Евразияда қалыптасып келе жатқан геосаяси

ара-салмақты түбірімен өзгертіп жіберді. Әрине, бұл жеңіс
жоңғар басқыншылығына түбегейлі тойтарыс бере ал­
ма­ды. Ол араға тоғыз жыл салып қайта жанданды. 1652
жылғы шайқаста он жеті жасар Қалдан Жәңгірмен жек­

пе-жекке шығып, жеңіп кетті. Одан кейін де бір ғасырға
созылған тайталастың тағдыры батысқа қарай баса
көктеген цин өктемдігіне ұласып, жоңғар хандығының
біржолата жойылуымен тәмамдалды.

Заман озды. Дүние өзгерді. Жау тоқтатқан Жәңгір,
орда бұзған Жалаңтөс, оларға ерген қазақ, қырғыз, өзбек,
тәжік, қарақалпақ, түрікмен батырлары жер көкірегі
мен ел көкірегінен тиесілі орындарын иемденді. Алай­

да, өшпейтін, өзгермейтін нәрселер бар. Анау көбең
жылқының сауырындай жалтылдап жатқан көкмайсаның
арасында бір кезде айлап-апталап бастарын ажалға тіккен
ардақтардың жанына түскен жыртықтай, тәніне түскен

Ә. Кекілбайұлы
тыртықтай боп атамзаманғы оқпана шұқырлар әлі жатыр.
Жер-анаңның көкірегін ойып түскен сол тыртықтарды
көріп ойсырамау, Ел-ананың ертеңі туралы ойланбау еш

мүмкін емес.
Өйткені, бұл арада екі әскер, екі қолбасы емес, екі
құбылыс ұстасты. Тәй-тәй басқан тәуелсіздікке жалғанды
жалпағынан басып қалған көкжал басқыншылық тап берді.

Сонда жаны Қарқараға келген азаттықты аман алып қалған
отаншылдық болды.
Бүгінде, міне, тағы да егемендік қаз тұрып, жаңа
тәу­ел­сіздік тәй-тәй басып келеді. Құдайға шүкір, тап

бер­гелі тұрған қауіптің әзір беті аулақ. Бірақ, қатпаған
қа­бырғаны қайыстырар, бекімеген бұғананы майысты­
рар қиындықтар мен ауыртпалықтар толып жатыр. Ең
бастысы – жаңарыстың шабандап, дағдарыстың табандап

тұрып алғаны. Біз қолымыздан келгенін істеп жатырмыз.
Дүрбелең кезеңде орнықтылықтан ауытқымадық. Уақыт
­оздырмай, әлемдік қауымдастыққа мүше болып алдық.
Жаңа мәртебемізге лайық жаңа жосығымызды қабыл­

дадық. Кей ісімізде мимырттық кездескенмен, көп ісімізде
ілгерілеу бар. Аяқ алысымызға алыс-жақын адамзаттың
ықласы артып отыр. Өзімізге қойғанда, жұрт қатарлы
ел болып кете алатынымызға еш күмән жоқ. Алайда, біз

ай астындағы жалғыз ел емеспіз ғой. Жан-жағымызда
алуан сипатты, қайшылықтары мол, қат-қабат өзгерістер
қатарынан жүріп жатыр. Ол біреулерді армандаған
тәуелсіздігіне жеткізсе, екінші біреулерді ғасырлар бойы

үйренісіп қалған ықпалынан айырды. Өзгеріс жүрген
жерде қиыншылықтар мен қиналыс та жүреді. Жер
бетіндегі қалыпты ара салмақ бұзылды. Жаңа ара салмақ
әлі қалыптасып үлгерген жоқ. Мұндай жағдай әлеуметтік

ауа райында қопарылмалы ахуал орнатары белгілі. Ондай
дүдәмалдық жағдайды өз мақсаттарына пайдаланып қа­
луға тырысатын күштер де аз емес. Кейбіреулер кешегіге,
екінші біреулер бәрін қойып тіпті баяғыға тартқыласа,

Ғасырлар тоғысында
үшінші біреулер жүріп жатқан құбылыстарды одан сайын
асықтырғысы келеді. Талайлар кешегі тоталитаризмді
құлатарда қолданылған жаппай мансұқтаушылықты

одан әрі өршіте түсуге құмар. Оның жас демократия мен
тәуелсіздікті де шайып кетуі ықтимал екенін ескермейді.
Тіпті егемендік, мемлекеттілік, тәуелсіздік, отаншылдық
деген ұғымдарды кертартылыққа теліп, жоққа шығаруға

тырысатындар да табылмай қалып жүрген жоқ. Нарық пен
демократия ондай-ондаймен қабыспайды деп қисындайды.
Бұл – шындыққа қиянат. Шынайы либерализм, нарық
пен демократия, шындап келгенде, екінші дүниежүзілік

соғыстан соң өрістеді. Сол екі ортада әлемдегі дербес
мемлекеттердің саны екі есе көбейді. Мамандардың
пайымдауынша, бұл процесс әлі өрістеу үстінде. Бәрін
қойғанда, либерализмнің де, демократияның да отаны

болған Батыс Еуропада тәуелсіздігі мен егемендігінен бас
тартып отырған ешкім жоқ. Өйткені, шынайы либерализм,
демократия адамдар бостандығын қандай мойындаса,
халықтар бостандығын да сондай мойындайды. Азат емес

қоғамнан азат азамат шықпайды. Ал азат азамат қоғамы­
ның бостандануын, отанының тәуелсіздігін жақтайды. Қол
жеткен азаттық пен тәуелсіздікті сыртқы әлімжеттікке,
ішкі алауыздыққа қолжаулық қып жіберткізбейді. Егер

табиғатта бар ұлттық, мемлекеттік, территориялық си­
паттар мен шек-шекараны ескеріп, есепке алмаса, оны өз
пайдасына жарата білмесе, нарықтың аты нарық болмас
еді. Бірақ ол айырмашылықтарды бір жақты желеулет­

кен оқшаулануды емес, қайта оларды жан-жақты мұқият
ескеретін ықпалдастықты жақтайды. Бәрінің де мүдделес
жақтардың үдесінен шығардай тиімді болғанын көздейді.
Демократия да табиғатта бар мүдде айырмашылығын жоқ­

қа шығарса, әділеттің емес, қиянаттың құралына айналар
еді. Бірақ бар айырмашылық – ерекшеліктердің текетірес
жолымен емес, бірін-бірі құрметтеушілік, бір-біріне
қиянат етпеушілік жолымен шешілуін көздейді. Ендеше,

Ә. Кекілбайұлы
демократия мен нарықтан біздің жас тәуелсіздігімізге тиер
зиян жоқ. Егер біз отаншылдықты өз еліміздің тәуелсіздігі
мен өз қоғамымыздың кемелдігіне қалтықсыз қызмет ету

деп түсінсек, онда сол тәуелсіздікті қамтамасыз еткен
жаңарысты одан әрі тереңдете түсуге мүдделі болуға
тиіспіз.
Ол үшін тек жақын кеңістіктегі жағдайлардың шы­

лауында кетпей, заманалық құбылыстарды да мұқият
қадағалай білгеніміз жөн. Санадан әлі кетіп болмаған
иемденгіш өркениет экономикалық көрсеқызарлық пен
саяси әлімжеттікті біржақты әспеттеп, өзгенің әлжуаздығы

мен мұқтаждығын кіріптарлыққа айналдырып, әуелі
аймақтық, артынан әлемдік үстемдікке ұмтылатын отар­
шылдықты туғызды. Ол жақ-жаққа бөлінген әлемдік
текетіреске ұштасты. Ондай текетірес жеке халықтардың

ғана емес, күллі адамзат пен планетаның болашағына
түбегейлі қауіп төндіргендіктен де, қазіргі ахуал орнап
отыр. Ендігі жерде халықтар мен мемлекеттер бір-
біріне кіріптарлықтан жан-жаққа бөлінетін одақтастық

жолына түсіп емес, бір-бірінің тәуелсіздігін мойындап,
мүдделерін қалтқысыз құрметтеп, бірдей тиімділік жолы­
мен ықпалдасу арқылы ғана құтыла алады. Тек сонда ғана
өздерін де, күллі өркениетті де аман сақтап қалады. Бүкіл

адамзат соңғы жылдарда болып жатқан өзгерістерден
осындай үміт күтіп отыр. Баршамыздың басымызды
қатерге тіккен «әлемдік үстемдік жолындағы одақтастар
тайталасы» осымен бітсе екен деген тілекте. Ал егер жас

тәуелсіздіктер азаттықтың алғашқы кезеңінің күшейе
түсер күйзелістеріне шыдамай, жан-жағымен бар жаққа
бірдей тиімді демократиялық – өркениеттілік тұрғыдағы
ықпалдастық орнатудың орнына жан-жаққа бөліне

жарылушылықтың былайғы әлем тарапынан секемшілдік
шақыратын жаңа бір түрлері мен қағидаларына бой алдыра
бастаса, өздерін тек сырт сипаты мен шекара-аумағы ғана
өзгерген сол баяғы кіріптарлық ахуалға, ал адамзатты бір-

Ғасырлар тоғысында
біріне сеніп болмас қырғиқабақтық ахуалға қайта оралтар
еді. Ендеше, егемендігімізді нығайту, тәуелсіздігімізді
баянды ету – біздің халқымыз бен қоғамымыз алдындағы

отаншылдық, қалған адамзат алдындағы адамгершілік
парызымыз.
Ол парызды ойдағыдай атқарып шығудың оңай емес
екені рас. Қазіргі күйзелістің тамыры терең, салдары

салқар. Жер кең. Байлық мол. Қарамыз аз. Одан туа­
тын қиындықтарды кешегі «орталықшыл экономизм»
шешудің орнына, одан сайын шиеленістіріп жібергені
мәлім. Өнеркәсібіміздің көбінесе сыртпен ұштасып, іштей

тұтаспай жатуы да, бір пұшпағымыздың шы­ғандап озып,
екінші пұшпағымыздың қалып қоюы да, бар байлықтың
бәрі бола тұра, ештеңеге қарқ бола алмай келгеніміз де
тегіннен-тегін емес. Бас-басына би болғысы келетін саяси

топтар, бас-басына бай болғысы келетін экономикалық
күштер осы жағдайларды пайдалана отырып, онсыз да
жолы жіңішке тәуелсіздіктің жолын одан сайын тарылтып
бағуда. Жарлының асын жапа-тармағай бісміллә құртады

дегендей, жан-жақтан сұғыну, жан-жаққа ала қашу да
азаймай тұр. Кешегі салалық өзімшілдіктің орнын енді
кәсіпорындық өзімшілдік басты. Оның үстіне ойда жоқта
отан жайлы ұғымын қайта қарауға мәжбүр болып отырған

миллиондаған жандардың өздері мен балаларының
болашағына бола заңды алаңдаушылығын пайдала­
нып, бөліне-жарылушылықты, жер, тіл, лауазым дауын
қопсытқысы келетіндер де баршылық. Қысқасы, шетін

мәселелер көп. Шешуге мүмкіндік тапшы. Ол мүмкіндікті
қамтамасыз ету үшін де уақыт қажет. Бұл орнықтылықты
талап етеді. Тәуелсіздікке жұлдызы қарсылар, ең алдымен,
сол орнықтылықты шайқалтуға құштар. Сәл нәрседен

ілік шығара қойғыш, дау туғыза қойғыш күштердің де
көздейтіні сол. Жанжал шығарып, жауапкершілігін жас
тәуелсіздікке арта салу – тоталитаристік кекшілдіктің
кәнігі тәсілі. Ондайдың шылауында кетіп, саяси әуле­

Ә. Кекілбайұлы
кілік пен әлеуметтік шыдамсыздыққа жол беріп алған
ай­мақтардың күндерінің қандай болып жатқанын кө­ріп
отырмыз. Ендеше, дәл бүгінгі таңда бізге керек отан­

шылдық пен елжандылықтың ең басты сипаттары:
сая­си қоқан-лоқының қай түріне де төтеп бере алатын
ұстамдылық, өз қамын өзі жеп, өз құлқын өзі түзей ала­
тын салихалылық, өзгелер мүддесіне түсіне қарайтын,

қолынан келсе қолғабыс жасап, қолынан келмесе, біреудің
басындағы жайсыздықты ушықтырмайтын ізгіліктілік,
ертең өзі қиянат көрмеу үшін бүгін өзгеге қиянат жасамау
керектігін ұмытпайтын көшелі көрегендік болса лазым.

Ал азаматтық жігер, әлеуметтік белсенділік, ұлттық
намысқа келсек, оны, ең алдымен, өз бойымыздағы кетік-
кемшінді түзетуге жұмсаған жөн. Қауырт келген өзгеріс­
тер бұл жағынан оязымыз мол екенін бұрынғыдан да

айқындай түсті. Ата-бабадан қалған кең байтақ да­ланың
асты мен үстіндегі бар байлықтың бәрін өндіріп, өңдеп,
ұқсатуға жетілмей тұрып, экономикалық тәуел­сіздіктің
іргесі өз-өзінен орныға салмайды. Өзгеріп жатқан дүние­

нің қай құбылысын да сырттай қызықтамай, бел шешіп
араласып, белсене ықпал ете алмай тұрып, тереземіздің
теңеліп кете қоюы да қиын. Ұлан-байтақ өлкеміздің
қай пұшпағын да өз үйіміздей көріп, ыстығына күйіп,

суығына тоңып, бір атаның баласындай бірге көгертіп,
бірге құлпыртуға білек сыбанып бірге кіріспеген жерде,
бірлік-береке жайындағы әңгіменің де тұзы жеңілдей
бермекші. Етек-жеңі Еуропа мен Азияны бірдей қамтып

жатқан ен байтақ Отанымызды жаңаша қорғап үйренбей
тұрып, заманамен қатар адымдап, қатар дамуымыз да
күмәнды. Демократия оңай бақ табу, нарық оңай мал табу
деп ұғатындардың мықтап қателесетінін уақыт өзі көрсетіп

беріп отыр. Біз бұған дейін бір-бірімізбен жарысып кел­
сек, енді күллі адамзатпен жарысқа түсуге тура келеді.
Намыс қуған дұрыс. Мансап, бақ, дәулет іздеген де теріс
емес шығар. Бірақ, ол жолда ұпайымыз түгел болуы үшін

Ғасырлар тоғысында
өзімізді өзіміз қамшылай, өзімізді өзіміз шыңдай білуіміз
керек. Сары уайым сапыратын уақыт кетті. Сарқылмас са­
быр, ұтымды әрекет, тыңғылықты ыждаһатты күйт­тейтін

уақыт жетті. Өйткені, әркім өз талайын өзінен көретін
тәуекел мен жауапкершілік кезеңі келді. Әйтпесе, есесі
кетеді. Опық жейді. Мұндай әңгімеден ешкім апшымауға
тиіс. Өйткені, қандай халық, қандай қауым болмасын,

өзінің тарихи дамуын өзінің тарихи отанында толығымен
қамтамасыз ете алған жағдайда ғана, ішкі күштермен
жарастықты ынтымақтаса, сыртқы күштермен тиімді
ықпалдаса алмақшы.

Біз таңғажайып қиял дүниесінде емес, кедір-бұдыр
шындық дүниесінде өмір сүріп отырғанымызды бір сәт
те ұмытпағанымыз жөн. Ешкімнің қызылына қызық­
пайтынымыз белгілі. Бірақ, ештеңеден де қапы соғып

қалмауымыз керек. Орнықсыз заманда озбырлыққа құрбан
болып аярлықтан алданып қалмауымыз үшін тыңғылықты
білік те, тегеурінді білек те, тәуекелшіл жүрек те керек...
Тек сонда ғана азаматтықтың ақ жолында мерт болған

арғы-бергі ата-бабаның лайықты ұрпағы, олар қорғаған
атамекеннің бүгінгі қожасы, әрі панасы, жасарып-
жаңғырып жатқан адамзат қауымдастығының терезесі тең
мүшесі бола аламыз.

Желдің өтінде, жаудың бетінде жүріп, сонау қадым
ғасырлар түкпірінен бүгінгі тәуелсіздік пен егемендікке
жол салып берген қаһарман бабаларымыздың шәйіт қаны
тамған шайқас орнында бас қосып, ерліктеріне тағзым

етіп, нар тәуекелдері мен береке-бірліктерінен тағылым
ала отырып, байласар пәтуамыз бен берер сертіміз осы
болса керек деп білеміз.

Ұлттық намыс туралы ойлансақ
Тарихта «кіндік кезең» деп саналатын тұстар бо­
ла­ды. Ондайда белгілі бір саяси құрылыстардың ғана
емес, күл­лі қоғамдық тіршіліктің тұтастай түгел өзгеруі

талап еті­леді. Біздің бүгінгі бастан кешіп отырған құ­
бы­лыстарымыз көп ретте сондай кіндік кезеңдерді еске
салады.
Бұл орайда жиі талас туғызып жүрген мәселе – ұлттық

мемлекет идеясы. Кейбіреулер ұлттық мемлекеттер көп
ұзамай тарих сахнасынан біржола кетеді деген сәуегейлік
айтады. Ал екінші бір ойшылдар, керісінше, кейінгі
өзгерістер ұлттық мемлекет идеясының өшуі емес,

өршуінің айқын көрінісі деп дәлелдейді. Қайсысы дұрысы?
Міне, алдымен осы жәйттің басын ашып алмайынша, бүгін
таңда көп сөз болып жүрген ұлттық намыс, ұлттық сана
дейтін ұғымдардың да мән-мағынасына қапысыз қаныға

қоймас едік.
Ендеше адамзат қоғамында болып жатқан әлгіндей
құбылыстарға байланысты біздің өз ұлттық болмы­
сымызда, ұлттық санамызда қандай өзгерістер болуы

ықтимал? Бұл сұрақтың кез-келген естияр азаматты енжар
қалдырмайтыны әбден түсінікті. Оған дұрыс жауап табу
үшін жалпы адамзат қоғамының өткен жолына тағы да көз
жүгіртуге мәжбүр боламыз. Өйтпейінше, біз алға басып

барамыз ба, не кейін шегініп келеміз бе, алған бағытымыз
дұрыс па, бұрыс па дейтін күдік-күмәннан арыла алмас

Ғасырлар тоғысында
едік. Ал, ұлттық сана дегеніміздің өзі де, әр адамның
жеке азаматтық санасы сияқты, әр ұлттың өз тіршілігін өзі
бағдарлауы, өзінің барар жерін, шығар биігін өзі белгілеуі,

өзінің алдына өзі мақсат қоя білуі ғой.
Олай болса, қазіргідей әрі-сәрі кезеңде біз адамзат
тарихының тағылымдарына қайта-қайта жүгінбеске ама­
лымыз жоқ. Жалпы, жер бетіндегі тіршілік миллиондаған

жылдармен есептелінеді. Соның тек кейінгі бір милли­
он жылында ғана саналы адам дүниеге келді. Алайда,
адамзат тарихы одан әлдеқайда әріден, жер бетіндегі
тіршіліктің пайда болуынан басталады. Ал жер дегені­

міздің өзі де – үлкен космостың кішкентай ғана бөлігі ғой.
Ендеше, тіршілік – тек жер тағдырымен шектелмейтін,
үлкен ғарыштық ұғымдағы құбылыс. Сондықтан да біз өз
ұлттық тарихымызды жалпы тіршілік тарихынан, адамзат

тарихынан бөле-жара қарастыра алмаймыз. Олай етсек, ер
жеткенімізді де, кер кеткенімізді атымен ажырата алма­
уымыз мүмкін. Осы тұрғыдан келгенде, мына бір жайды
мықтап еске ұстағанымыз жөн сияқты. Миллиардтаған

жылдармен өлшенетін тіршілік тарихы мен адамзат тари­
хында ұлт, мемлекет дейтін ұғымдардың шыққаны күні
кеше ғана еді. Дәлірек айтсақ, неолит заманынан бермен
қарайғы кезеңде еді. Оның әр жағындағы миллиондаған

жылдар бойы адамзат қалған тіршілік иелерінен ірге ажы­
ратып кете алмай, бүкіл табиғатпен бөліне-жарылмайтын
бір құбылыс саналып келді.
Жалпы, жан иелерінің қалған жаратылыстан оқшау­

ланып көзге түсіп тұратын жалғыз қасиеті – өз қорегін
өзі табуға тырысатындығы еді. Бұл қасиет бүкіл биоло­
гиялық индивидумдардың бәріне де тән. Қанша саналы
дегенімізбен бұл мәселеде адамдар да алғашқы кезеңде

басқалардан көп алысқа ұзап кете алмады. Олар да жер
бетінде өзінен-өзі өніп тұрған дайын ырзықты тауып
қоректенгенше қанағат етті. Ғалымда оны терімшілік
дәуір дейді. Шөптің басында, судың ішінде, өзін қор­

Ә. Кекілбайұлы
шаған ортаның кез-келген жерінде дайын күйінде тұрған
ырзықты жиып алып жеу – бағзыдағы бабаларымыз білген
бірден-бір экономикалық қарекет болатын. Ең таңғалатын

жағдай: сол миллиондаған жылдарға созылған адамдық
тіршіліктің тоқсан проценті осындай дайын тұрған табиғи
ырзықты сол әзір күйінде әжетке жарататын теріншілдік
дәуірге жатады. Ал оның бер жағындағы он проценттей

ғана мөлшерді иемденетін келте кезеңде біздің ырзық
айыру дағдымыз түбегейлі өзгерді. Бұрынғы табиғаттағы
дайын тұрған ырзықты дайын күйінде пайдалану ор­
нына табиғатпен қосыла отырып, өз ырзығыңды өзің

көбейте түсу жолында қаракеттене бастадық. Оған дейін
шөп басындағы дәнді теріп алып, соны қорек етсек,
енді оны өзіміз қолдан өсіруді, далада жүгіріп жүрген
мақұлықаттарды ұстап алып, тамақ етсек, енді оны қолға

үйретіп, етін азық, жүнін, терісін киім етуді кәсіпке
айналдырдық. Мұндай үрдістің шыққанына бар болғаны
тоғыз-он мың жылдай ғана уақыт болды.
Мінеки, неолит революциясы деп жүрген рево­лю­

циямыз да осы еді. Неолит революциясы адамдарды
бұрынғы биологиялық индивидиум және табиғи үйірдің
өкілінен әлеуметтік индивидиум және әлеуметтік ортаның
(социум) мүшесіне айналдырды. Бұл бірден жүзеге асқан

жоқ, біртіндеп жүзеге асты. Әуелі қан қуалаған тектік жол­
мен топтасу – рулардың шығуы, рулар бірлесіп, тайпалық
одақ құрауы сияқты алғашқы саяси қауымдасу кезеңі
басталды. Оның барлығы мемлекеттік құрылысқа келер

жолдар болғанымен, әлі мемлекеттік құрылыс емес еді.
Ендеше ол тұстардың бәрінде екі аяқты нәсіл этникалық
жолмен қауымдасудың да ең бір бастапқы кезеңінде
жүрген еді.

Ондай тар ауқымнан шығып, үлкен мөлшерде топтасу,
сол топтастықты одан әрі дамытып, ұлғайта алатындай
саяси құрылымдар түзуге әкеп тірейтін әлеуметтесудің
жүзеге асқанына бар болғаны бес-алты мың жылдай ғана

Ғасырлар тоғысында
уақыт болды. Ал әуелі осындай өз алдарына дербес-дер­
бес құралған жиынтықтардың бір-бірімен өз еріктерінен
бірігуі, өз еріктерімен бірікпесе, күштілері әлсіздеріне

әлімжеттік жасай отыра біріктіруі басталғанына не бары
үш-төрт мың жылдай ғана уақыт өтті.
Сол екі ортада екі аяқты нәсіл танымастай өзгерді. Жер
белдеуінің бойынан бастап жер кіндіктеріне қа­рай қашқан

мұзға ілесе отырып, әуелі аң қуалады, кейін сол қуалаған
аңдарының кейбірін қолға үйретіп, молшы­лықты күйттеді.
Жол-жөнекей мұздан босаған жерлерде өсіп тұрған
өсімдіктердің дәнін жиып, тамырын сорып, миуасын теріп

жеп жүре, диқандыққа дағдыланды. Сөйтіп, бірте-бірте
адамдық күнкөрістің көп ғасырдан бері көзқанықты бо­
лып алған жолдарына көшті. Оған жету үшін де мыңдаған
жылдар керек болды.

Неолит революциясы географиялық ортаны игеруде
үлкен бетбұрыс жасады. Географиялық кеңістіктерді
игеру үстінде қалыптасқан жиынтық өзі игерген ортаның
жағдайларына иемделу барысында өз тіршілік үрдісін

қалыптастырды. Ол нәсілдік даралануды туғызды. Сол
арқылы көптеген этностардың, ұлттардың шығуы жүзеге
асты. Мінеки, осылайша биологиялық дамудың ішінен
этникалық даму шешуші орынға шықты. Ондай нәсілдік

дамуға өмір сүріп отырған ортаның тарихи-географиялық
сипаттары айрықша ықпал етті.
Өйткені, адам ұзақ уақыт бойына тек жер үсті да­йын
игілікті ғана пайдаланды. Сосын оны қолдан то­лықты­

ратын жолдарға егіншілікке, малшылыққа көшті. Сүйтіп,
күні кешеге дейін вегативтік кеңістіктерге ті­келей тәуелді
болып келді. Соңғы үш-төрт ғасырдан бұ­рынғы уақытты
вегативті кеңістікке тәуелділік заманы деп есептеуіміз

керек. Тек соңғы үш-төрт ғасырда ғана адам кеңістіктің
үстін ғана игеріп қоймай, астын да игеруге кірісті.
Ұлттық әралуандық қайдан пайда болды? Көп уақыт­
қа дейін адам нәсілеттілердің саны өте аз, ал жер бе­

Ә. Кекілбайұлы
тіндегі кеңістік соншама үлкен болды. Адамдар сол
өте үлкен кеңістіктерді шарлап кезіп жүрді. Аң аулау
үшін де, мал өсіру үшін де өте үлкен кеңістіктер керек

еді. Әрбір адам, не болмаса әрбір жан ұя өзінің қорегін
айыру үшін жүздеген, мыңдаған шақырым жерлерге
барып мал бағатын, аң аулайтын. Сөйтіп, кеңістіктің
көптігі мен одан алатын ырзықтың аздығы алғашқы адам

нәсілеттілер жиынтықтарының оңашалануларына жағдай
туғызды. Сондықтан олар бірнеше жүздеген, мыңдаған
оңаша-оңаша ұжымдарға бірікті. Сол ұжымдар мыңдаған
жылдар бойы белгілі бір кеңістікте, күнкөрістің белгілі

бір түрлерімен шұғылдана жүріп, тек қана өзара арала­
сып, өзара ықпалдасып, ортақ әрекеттесу арқылы саналы
тұрде тұрақты жиынтықтар жасады. Бұл тілдің, дәстүрдің,
тағдырдың бірлігіне, тіпті тарихтың бірлігіне әкеліп тіреді.

Осы жағдайлар болашақ этникалық бірліктің қалыптасуын
қамтамасыз етті.
Жаңағы айқын вегативтік кеңістікке тікелей тәуелді
кезеңде ұлттық ұю қалыптасып кете алмады. Ол кез­

де қаншама үлкен жиынтықтар болғанымен, олардың
тұқым, қан қуалайтын жүйелері ұмыт бола қоймаған-ды.
Оларды ұмытатындай белгілі бір аяда тым көп мөлшерде
жинақталып, өзара ию-қию араласып, жікті білдірмей

жымдасып кете алатындай жағдайлар әлі орнаған жоқ
еді. Сондықтан капитализмге дейінгі кезеңде негізінен
адамдардың ұйымдасу, қауымдасу үлгісінде тектік жол
бірден-бір ұйымдасушылдық қағидаға айналып отырды.

Феодал дегеніміздің өзі феод ұғымынан шыққан-ды.
Мұның өзі – белгілі бір бекзаданың төңірегіне топтасқан
бірнеше тектердін жиынтығы деген сөз. Қазақтардың да
тайпа дегені көршілес, қоңсылас жүрген рулардың белгілі

бір туыстық жүйемен топтасқан одағы ғой. Ондай туыстық
жүйе болмаған күннің өзінде әлгі руларды туыстас, тектес
деп санататындай қисындар бәрібір ойлап табылар еді.

Ғасырлар тоғысында
Оның барлығы біздің қазіргі пайдаланып жүрген ұлттың
мағынасына бәрібір жақындай алмас еді.
Ұлт болу үшін өз мемлекетіңнің болуы, тіліңнің,

жеріңнің тұтас болуы керек дейтін қағида бар. Ол әдетте
Сталинге телінеді. Бірақ олар оған дейін де нәсілтану
ғылымында бар сипаттамалар еді. Бәлкім, үстеме таптық
сипаттар қосақталуы аталмыш кескіндемені айтарлықтай

тұрпайыландырған шығар. Алайда ұлт болу үшін жер
тұтастығы, тағдыр тұтастығы, қарым-қатынастардың
тұрақты үрдісі болуы керектігі ақылға сиятындай шарттар
еді.

Осы ретпен келгенде, ерекше ескеретін бір жәйт: жа­
ңағы айтып отырған кейбір ұлттар вегативтік кеңістікті
ерте замандарда игеріп, оның табиғи мүмкіндіктерін
ертерек тауысып, оны қолдан толықтыратын жасамыс

тәсілдерге ертерек көшті. Соған қарап, жалпы төңірегімізді
қоршап тұрған дүниені бірін жаратылыс, екіншісін
жасамыс деп екі айырық салаға бөлетін қисын шықты.
Жаратылысымыз күн, су, ауа – «Құдайдың өзі жасаған»

ортамыз да, жасамысымыз – сол ортаның адамның қолы
араласып, қосымша сипаттар қосып, күрделілендірген түрі
еді. Мәселен, қала, егінжай, суландыру, қатынас, байланыс
жүйелері, т.б.

Адамзат қауымы сол жаратылыстық аядан жасамыстық
аяға бір уақытта жаппай көшкен жоқ. Біреулері бұған
мыңдаған жылдар бұрын, екінші біреулері бірнеше ғасыр
бұрын ғана кірісті. Ал, үшінші біреулерінің тіршілігінде

жасамыстық аядан гөрі жаратылыстық ая әлі күнге басым
түсіп келеді. Жер бетіндегі өркениеттің әр алуандығы, әр
ұлттық мәдениеттің өзіндік сипаты, әрбір ұлттардың са­
насында айта қаларлықтай айырмашылықтардың болуы –

негізінен, осы себептерден туындайды.
Мұны біреулердің еңбекшіл болғандықтан ерте дамып
кетті, екіншілері жалқау болғандықтан кейін қалып қойды
деп түсінуге бола ма?

Ә. Кекілбайұлы
Жоқ, болмайды. Белгілі бір биологиялық түр ретінде
адамның дамуы өзін қоршаған ортаға тікелей байланысты
екенін айттық. Өзін қоршаған ортада оның тіршілігіне

қажетті барлық жағдай туып тұрса, ол өзінің жаратылыс­
тық жағдайын көп өзгерте қоймайды. Жасамыстық жолға
да дендеп көше бермейді. Мінеки, көптеген ұлттардың
жиырмасыншы ғасырға дейін вегативтік кеңістікпен

қарым-қатынас тұтқынында қалып келгенінің сыры да
осында. Төңірегіндегі оңай ырзық айыратын табиғи
мүмкіндіктердің әлі сарқыла қоймағандығында. Бұдан
мыңдаған жылдар, бірнеше ғасырлар бұрын өз тұсындағы

саяси жағдайда өте үлкен ықпалға ие болған ұлттар
мен ұлыстардың кейін ондай ықпалдан өз-өзінен ай­
ырылып қалуының да негізгі себебі – жаратылыстық
мүмкіндіктердің молдығына мәз болып, жасамыстық

мүмкіндіктерге тым кеш көшкендігі. Осындай санаттағы
ұлттарға қазақтарды да қосуға болатын тәрізді.
Егіншіліктен біржолата ірге ажыратып, бірыңғай
малшылыққа көшу ежелгі экономикалық қатынастардағы

айтулы өзгеріс болды. Тек қана малшылықпен шұғыл­
данатын көшпелі тұрмыстың шығуы негізінен Орталық
Азияға тән құбылыс-ты. Орталық Азия халықтары көп
уақытқа дейін Евразияның ұлан-байтақ жазықтықтарын,

таулары мен құмдарын қыс қыстау, жаз жайлауына айнал­
дырып, ондаған ғасырлар бойы емін-еркін көшпелі дәурен
сүрді. Ондай шаруашылық үрдіс қазақ үшін тіпті бүгінгі
жиырмасыншы ғасырларға дейін созылды.

Бұл жағдай оның басындағы саяси-экономикалық өзге­
ру процестерін ойдағыдай өрістетпей, белгілі мөлшерде
баяулатып тастағанына бүгін көзіміз жетіп отыр. Біздің
күнделікті күнкөрісімізді қамтамасыз ете алатын вегативті

кеңістіктердің көп болуы, жан-басымыздың аз болуы,
өзіміз жүрген географиялық аяны тек бір-ақ бағытта, мал
өсіру бағытында ғана игеруге жағдай жасады. Сондықтан
ата-бабаларымыз малының өрісі мен суатын ғана ойлап,

Ғасырлар тоғысында
жеріміздің астындағы байлықпен ісі болмады. Ол түгілі
көз алдымызда ағып жатқан өзендердің бойына егін са­
лып, шалқып жатқан шалқар көлдерімізден балық аулап,

ырзық айыруға да онша ықыласты бола қойған жоқпыз.
Төрт түлік малды азық та қылдық, көлік те қылдық, көрік
те қылдық. Сөйтіп, даламыздың кеңдігі, тек үстіндегі
байлығының өзі қажетімізден асып түсуі бізді ұзақ уақытқа

дейін басқаша тіршілікке атымен алаңдата қоймады.
Қазақ халқы осындай молшылық, кеңшілік дәуренде
жүрген кезде адамзаттың қалған бөлігі өз төңірегіндегі
табиғи тіршілік ресурстарының сарқылып бара жат­

қандығын байқап, оны қолдан толықтыратын жолдарға
көше бастады. Егіншілікті, жерді қолдан суаруды
меңгерді. Ол үшін отырықшылыққа көшу керек болды.
Осыдан барып, біз мекендеп жатқан Орталық Азияның

өзінде отырықшы мемлекеттер пайда болды. Мұның өзі
келе-келе көшіп-қонып жүрген малшы мемлекеттердің
тіршілігіне көптеген қиындықтар әкеле бастады. Әсіресе,
бұрынғыдай емін-еркін көшіп-қонуға кедергілер көбейе

бастады. Рас, ондай отырықшы мемлекеттерге бастапқы
кезде оншалықты көп территория қажет бола қойған
жоқ. Өйткені, олардың экономикасының әуелдегі негізгі
көзі – егіншілік, ұсақ кәсіпшілік, сауда-саттық болатын.

Сондықтан да оларға көшпенділер сияқты бір құрлықты
түгел иемденуге тырысудың қажеті шамалы еді. Әрине,
ондай отырықшы мемлекеттердің шығуы көшпелілікті
тежеген жоқ. Қайта олардың жағдайын жақсартты.

Өйткені, көшпелілер өзінің үйреншікті шаруашылығымен
шұғылдана отырып, қажетті бұйымдары мен мүліктерін
көршілерінен алатын экономикалық айырбастың тұрақты
түрлерін қалыптастырды. Бұл көшпелі дәуірдің тағы да

ұзаққа созыла түсуіне әсер етті.
Азияда осындай жағдай үстемдік құрса, екінші бір
материктерде, мысалы Еуропада, бұрынғы аңшылар,
балықшылар, вегативтік кеңістікке тәуелділіктің алысқа

Ә. Кекілбайұлы
апармайтынын ерте аңғарды, табиғи мүмкіндіктің тап­
шылығының дәмін ертерек татты. Сондықтан олар табиғи
ортамен қарым-қатынастың жаңа түрлеріне жетілді. Та­

би­ғатты игерудің өнікті амалдарын тезірек үйренді. Ол
ғы­лымның жетілуіне, техниканың дамуына ықпал жаса­
ды. Ол екеуі жер үстіндегі табиғи байлықтарды азайтқан
үс­тіне азайта түсті. Енді жер астын да игеруге, қазба

байлықты да адамзат қажетіне асыру қарекетіне көшірді.
Осыдан барып өнеркәсіп шықты.
Индустрияның шығуы, капитализмнің келуі, қосымша
құнның адам нанбастай мол мөлшерде қордалануы осы­

дан үш-төрт ғасыр ғана бұрын жүзеге аса бастады Ондай
үрдістің Еуропадан басталуы да тегіннен-тегін емес
еді. Бұл құрлықтың климаттық жағдайы, тұрғындардың
жиілігі, қоныстануының заңдылықтары, жер шарының

қалған аймақтарынан әлдеқайда бөлек еді. Бірақ жер
шарының бір бөлігінде қорек айырудың, тіршілік етудің
жаңа және өте ықпалды, өнікті түрінің пайда болуы қалған
бөліктеріне де тікелей әсер ететіні түсінікті. Осыған бай­

ланысты соңғы үш-төрт ғасырдың ішінде, тіршілік, қорек
айырудың еуропалық үлгісі, қор жию тәсілдері дүниенің
төрт бұрышына түгел тарай бастады. Адамзат тіршілігінің
негізгі үрдісі кейінгі үш-төрт ғасырда еуропалық үлгілерге

мейлінше жақындай түсті десек, ақиқаттан аулақ кет­
пейміз.
Бүгінгі заманда жер бетінің түгелге жуық ұстанып
отырған қағидасы – осы айтқан Еуропалық, тиімділік

тәсілі.
Әрине, өз-өзінен бұлай бола қойған жоқ! Халқының
жиілігі, жер көлемінің тарлығы, климат жағдайы Еуро­
пада өнеркәсіптің ең алдымен шығуына себепші болды.

Ал өнеркәсіп территориялық тұрақтылықты талап етті.
Өйткені, жер асты байлығын игеру, жер үсті байлығын иге­
рудей емес, ауа-райына тәуелділікті азайтты. Климаттың
құбылуына байланысты бір құрлықтан екінші құрлыққа

Ғасырлар тоғысында
үдере көше жөнелетін, жаппай миграция тиылды. Енді
адамдар бұрынғыдай тек қуалау жолымен емес, бір
аяда ұзақ уақыт бірге тіршілік ететін мекендестік жо­

лымен де ынтымақтаса алатын болды. Ондай ынтымақ
этникалық жағынан ала-құлалау, әр алуандау болғанымен,
экономикалық мүдделестігі жағынан бір-біріне мейлінше
тәуелді жаңа этникалық-территориялық жиынтықтарды

туғызды. Ұлттар солай пайда болды. Территориялық
тұрақтануды рухани-экономикалық ықпалдасуға ұлас­
тырған бұндай күрделі жиынтықтардың ынтымағын
қалыптастыру үшін бұрынғыдан гөрі күрделірек және

пәрмендірек саяси құрылымдар керек болды. Мемлекеттік
білім институттары солай қалыптасты. Мемлекеттің
ұлттық санаға, ұлттық сананың мемлекеттілікке тікелей
байланысты болатындығы да сондықтан. Жаңаша кеңістік

игеру мен жаңаша шаруашылық құру территория мен
тұрғындары арасында жаңаша сабақтастық туғызды.
Дүниеге ұлттық мемлекет идеясы солай келді. Бұрынғы
бір дінді ту етіп ұйымдасқан әлемдік империялар енді

ұлттық-территориялық жаңа жіктелуге байланысты
қайтадан ыдырай бастады. Қасиетті Рим имериясы мен
оның қиыр батыс және қиыр теріскей аймақтары ара­
сында жерге таласудан шыққан отыз жылдық соғыс

өнеркәсіптің өркендеуіне байланысты жаңа күшейе
бастаған шет аймақтардың территориялық талабын
мойындаумен аяқталды. Осы заманғы ұлттық мемлекет
идеясының шығуына да сол 1648 жылғы Весталь бітімі

себепші болды. Содан басталған егемендену процесі
ғылым мен техниканың дамып, соған негізделген жаңа
өркениеттің өркендеуіне айта қаларлықтай ықпал етті.
Сөйтіп, әлемдік дамудың алдына шығып алған Еуропа

капитал мен бұйымды көптеп сыртқа шығарып, сырт­
тан көптеп шикізат әкелу мақсатымен дүниенің қалған
бөліктерін отарлауға кірісті. Дамыған Еуропа елдері
іргедегі көршілерін қосып алу жолымен көбейетін

Ә. Кекілбайұлы
бұрынғы империялардай емес, техниканың ­дамуы
арқасында алыс елдерді де өз ықпалдарына бағын­ды­ра
алған жаңа трансконтинентальдық империялар ту­ғызды.

Ондай мүмкіндікке бір емес, бірнеше елдердің қатарынан
ие болуы жер шарын қайта бөліске салатын дүниежүзілік
соғыстарды шығарды. Сондай бір дүниежүзілік соғыстың
империялардың пайдасына шықпауы XX ғасыр басын­

да АҚШ президенті Вудруф Вильсонды «халықтардың
өзін-өзі билеу құқын қамтамасыз ету» идеясын қайтадан
көтеруге мәжбүр өтті. Россиядағы большевизм монар­
хизмге қарсы күресте ол идеяны шебер пайдаланды.

Бірақ, көп ұзамай ұлттық тәуелсіздік қағидасын таптық
күрес қағидасы жолында құрбандыққа шалды. Ол жаңа
сипатты әлемдік текетіреске жол ашты. Бұл жағдай екінші
дүниежүзілік соғыс басталмай жатып, Рузвельт, Черчилль,

Сталинді «Атлант хартиясын» қабылдап, «ұлттардың
өзін-өзі билеуі» қағидасының заңдылығын қайтадан
мойындауға мәжбүр етті. Бірақ, екінші дү­ниежүзілік соғыс
ұлт-азаттық қозғалысының пайдасы­на шешілгенмен, «ақ

империализм» де, «қызыл империализм» де оны әлемдік
үстемдік жолындағы күрестің қа­руына айналдыруға тыры­
сты. Сөйтіп, «әлемдік империя» «әлемдік үстемдік» құру
идеясын қайтадан күшейтуге жан салды. Ол бұрынғыдан

да қатерлі, тіпті күллі планетаны құрдымға батыруы
мүмкін болатындай қауіпті дәрежедегі текетіреске
әкеп соқтырды. Ол текетірестің күйреуі де «әлемдік
үс­темдік» қағидасының емес, «ұлт­тық тәуелсіздік» қа­

ғидасының пайдасына шықты. Қазір жер бетінде екі
жүздей тәуелсіз мемлекеттер болса, мамандардың айту­
ынша, олардың саны келесі ғасырдың ортасына шейін
үш жүзге жетуі ықтимал. Демек, ұлттық мемлекет идеясы

әлдеқашан ескірді, ендігі әлем тәуелсіздену жолымен емес,
ықпалдасу жолымен өркендейді дейтін қисын – әлемдік
үстемдік ниетінен әлі бас тарта қоймаған империалистік
көлгірліктің айла-амалы. Ресурстар азайып, жасампаздық

Ғасырлар тоғысында
жойымпаздыққа ұласып кетуі ықтимал жағдайда әлемдік
ықпалдастық керек екендігін ешкім жоққа шығармайды.
Бірақ, ондай ықпалдастық «әлемдік үстемдік орнату»

жолымен емес, барлық жақтың мүддесі бірдей ескеріліп,
еш тараптың да мүддесіне қауіп төнбейтіндей, әлемдік
тәртіп орнату жолымен ғана жүзеге аса алады. Ондай
тәртіп халықтар мен мемлекеттердің кіріптарлығы емес,

тәуелсіздігін, томаға-тұйықтығын емес, ықпалдастығын,
жақ-жақ одақтастығы емес, дербес-дербес теңқұқылығын
жаппай даусыз мойындау арқылы ғана іске асады. Бұл
жолда әлемдік үстемдік жолында тап-тапқа бөлінген

әлемдік саяси текетірестер де сондай қауіпті болса, не
дін жолымен, не тарихи дәстүрлестік жолымен жақ-жақ
боп тайталасатын аймақтық саяси текетірестер де сондай
қауіпті. Олардың қай-қайсысы да әлемдік тәртіпке емес,

әлемдік тайталастыққа апарып соқтырады. Ондай теке­
тірес пен тайталаста бұғанасы бекіп, қабырғасы қатпаған
жас тәуелсіздіктер құрбандыққа шалынады. Мұндай
жаңа отаршылдық пен жаңа империализмнің табиғаттан

біржолата жоғалып кете қоймағанын аңғару қиын емес.
Бұл – тек жаңа тәуелсіздік алған елдерге ғана емес,
күл­лі адамзатқа бірдей қауіпті. Ондай жаңа текетірес,
жаңа ­тайталас адамзат пен табиғат арасындағы шек­

тен аса бұзылған қарым-қатынасты қайтадан қалпына
келтіруге кедергі болады. Әлемдік ашқарақтық та,
аймақтық ашқарақтық та келер ұрпақтардың сыбағасын
қаралай тонататынын былай қойғанда, қазіргі ұрпақтың

өзін экологиялық ядролық «ақырзамандарға» ұрындыруы
әбден мүмкін. Ондай саяси апаттардың да, табиғи алдын
алу да саяси-экономикалық потенциалдың негізгі қорын
қолдарына жиып алған кешегі не бүгінгі «күштілердің»

«мейірбандығына» иек арту кешірілмес аңғалдық
болар еді. Ендігі жердегі дүниенің саяси климатын
қалыптастыруда тәуелсіздікке қолдары осы ғасырда
жеткен, бірақ оны ойдағыдай жүзеге асыра алмай жатқан

Ә. Кекілбайұлы
жаңа мемлекеттердің жан-жақты ұғымталдығы, ықпалды
ұйымшылдығының атқарар қызметі өте зор. Ол үшін
әр тәуелсіз ел өз тәуелсіздігін ешкімнің жолында да,

еш­теңенің жолында да құрбандыққа шалмайтындай
нар тәуекелге бел байлауы керек. Сол жолда алыспен
де, жақынмен де, екі жаққа бірдей тиімділік жолымен
ықпалдаса білуге үйренісуі керек. Сондай тиімді және

қауіпсіз ықпалдастыққа, ынталы жұғымдылыққа ие болуға
тырысқан лазым. Ол үшін «болмай жатып болдым, тол­
май жатып толдым», – деп ойлататындай дүмбілездіктен
абай болып, күллі ұлтымен ыждаһатты шәкіртке айнала

білуі керек. Сонда оның ұстаздары – күллі адамзат пен
қазіргі табиғат қана болады. Оқитын пәндері – талай
жерде ауыз күйген аққаптал адамзаттың азапты тари­
хы мен ертеңі неғайбыл дәрежеге жетіп, еңсесі түскен

табиғаттың ая­нышты тағдыры. Екеуі де ұшқарылықты
емес, ұғымталдықты талап етеді. Тәуел­сіздік тек сонда
ғана жүгі ауған түйедей орнықсыз дү­ниеден өз орнын
тауып кете алады. Орнын тауып ала алмай тұрып, сол

орынға әбден жайғасып, орнығып үлгермей тұрып, кеуде
қағу – ер жететін емес, кер кететін қауымның ісі. Өйткені,
кешегі отаршылдық – біреудің алдында ғана тәуелді бо­
лып, қалған дүниемен сол арқылы жалғасу. Ал бүгінгі

тәуелсіздік – біреудің емес, күллі дүниенің ахуалына
тәуелді болу; сол тәуелсіздігіңді ескере отырып, күллі
дүниемен бірге әрекеттесіп, бірге ықпалдаса білу.
Бұл – жас тәуелсіздіктің адамзатпен дүниенің кешегі

жолы мен бүгінгі жағдайынан түйер бірінші қорытындысы
болуға керек-ті.
Өз тізгініне өзі ие болса алмайтын, өз қасиетін өзі
бағалап, өз мінін өз түзей алмайтын, өз мұңын өзі мұңдап,

өз жоғын өзі жоқтай алмайтын халық пен қауымның
бүгінгі дүниеде бітірері шамалы. Ондай ойы олақ, қолы
шолақ қауымды қарқ қылып тастайтындай көңілшек та­
рих пен жомарт табиғаттың қазір қарасы да көрінбейді.

Ғасырлар тоғысында
Өйткені, жер үсті тіршілік қай кездегіден де күрделі, қай
кездегіден де қат-қабат қайшылықтарға толы.
Қазір жер шары сол бұрынғы көлемінде. Бірақ жер

бетіндегі адамдардың саны әлдеқайда өсті. Халықтардың
бір-бірімен араласуы әлдеқайда күшейді. Бұрын, көп
бол­са, тек көршілерімен ғана қатынаса алатын кез-
келген ха­лық қазір күллі жер шарының кез-келген

бөлігімен кедергісіз араласа алатындай жағдайға жетті.
Бүкіл адам­­зат бір-бірінің тіршілігінен күнделікті ха­
бардар болып отыр. Соның арқасында қай тараптың да
тұтынушылық талабы айта қаларлықтай жоғарылады.

Сұраныс көбейді. Ол қайда да бұйым өндірудің не­
ғұрлым тез, неғұрлым тиімді жолдарын меңгеруге итер­
мелейді. Аймақтық экономикалық қатынастан әлемдік
экономикалық ықпалдастық үстем түсе бастады. Бұрынғы

территория бөлісудің орнына экономикалық ресур­
старды бөлісу үрдіске енді. Ол үшін күллі планеталық
экономикалық бірыңғайлық, технологиялық бірыңғайлық
орнату қажеттілігі туды. Ол үшін ресурстар ғана емес

шаруашылық жүргізу тәжірибесі де ортақтаса бастады.
Кейінгі үш жүз жылдың ішінде жер астындағы бай­
лықты игеру арқылы көп салалы экономика пайда бол­
ды. Сонымен бірге сан қилы жаңа технология өмірге

келді. Оның ешқайсысы да тек бір ұлттың, бір аймақтың
игілігі боп қала алмайтын еді. Түптеп келгенде, бұрынғы
байырғы егіншілігіміз, аңшылығымыз, малшылығымыз да
технологиялық бір ыңғайлылық қағидасын жоққа шығара

алмаған-ды. Жердің астынан кен өндіру, оны өңдеу, одан
жаңаша бұйымдар жасау, сөйтіп жасамыс тіршілікті
соншама күрделендіру, үлкен индустриялық өркениетке
әкелді. Қазір адамзат ол индустриялық өркениет дәуірінің

өзін де артқа тастап келе жатыр деуімізге әбден болады.
Өйткені, индустриялық өркениет дәуірі қазір жердің
үстіндегі, астындағы байлықтың өлшеусіз азаюына және

Ә. Кекілбайұлы
бұл бағытпен жүре берсек, көп ұзамай біржолата сарқып
алуға душар ететіндей ахуалға әкеліп тіреді.
Мінекей, Қазақстан осындай тұста тәуелсіздік алып,

дербес мемлекет құрып отыр. Бұдан бұрын да әлденеше
рет өз мемлекетіміз болған. Ол кейде өз алдына отау тігіп,
оңаша хәл кешсе, кейде көршілерімізге кіріптар болып,
бағынышты күй кешті. Талай рет басқалармен қосылып,

жиынтық мемлекеттер құрамында болды.
Қалай болған күнде де, мыңдаған жылдарғы мемле­кет­
тік дәстүріміз бар. Бірақ, өркениетті мемлекет бо­луға енді
ғана бет бұрдық. Ондай беталыс жиырма­сыншы ғасырдан

ғана басталды деп айтуға әбден бо­лады. Он тоғызыншы
ғасырда қазақ даласында же­ке­леген кендер қазылғанмен,
жекелеген өнеркәсіп орын­дары ашылғанымен, ол ұлттық
шаруашылық үрдісімізді түбегейлі өзгерте алатындай ық­

палға ие бола алған жоқ-ты. Оның үстіне, жараты­лыстық
аядан кетіп, жасамыстық аяға көшуіміз көп жағдайда
күштеп жасалынған-ды. Қазақтар көп жағдайда жаңа
кәсіпті өз еркімен игерген жоқ, екіншіден оны өз еркімен

игеруге мүмкіндігі де болған жоқ. Мінеки, соның салда­
рынан біздің ұлттық санамызда белгілі бір мөлшерде өзін
үлкен индустриядан аулақ ұстау, не болмаса оған жатсына
қарау салқыны орын алып келді. Екінші жағынан, біздің

даланың байлығын игеретін күштер жергілікті халықты өз
істеріне араластырғысы келмеді. Мүмкіндігінше, одан шет
қалдырды, ғылыми-техникалық өзгерістерден аулақтау
ұстау саясатын жүргізді.

Бұған көзіміз қазір жетіп отыр.
Қазақстанның көп салалы экономикасында жергілікті
халықтың үлесіне тигені тек мал шаруашылығы ғана.
Қалған салаларда оның үлес салмағы тым қо­раш. Қыс­

қасы, қазақтар өз жерінде болып жатқан ин­дуст­риялық
революциядан тысқары тұрды. Оның жәй-жапсарынан
көзқарақты кісілер ретінде хабардар бол­ғанымен, қолма-

Ғасырлар тоғысында
қол араласып, жетекші тұлғаға айнала алмады деп айтуға
әбден қақылымыз.
Бұл жалпы отаршылдық атаулының ұстанатын ортақ

саясаты еді.
Ол заңдылық қазақ даласын да айналып өте алмады.
Біз қазір саяси тәуелсіздігімізді нығайтып жатырмыз.
Ол жолда табыссыз да емеспіз. Бірақ экономикалық

тәуелсіздігіміз турасында тап бұлай батыл айта алмаймыз.
Өйтетіні – біздердің күнкөріс айыру үрдісіміз қалған адам­
зат жеткен биіктен әлі де болса төмен тұр. Мұны ашық
мойындамасақ, өзімізді өзіміз алдарқатып, әлі де талай

уақыт жолдан қаламыз.
Осыған орай, әртүрлі әңгімелер айтылады. Қазақ қандай
жолмен ілгері басуы керек? Қандай бағыт ұстансақ,
тезірек ел болып кете аламыз? Бұл мәселеде де ешкімге

ұқсамайтын атымен жаңа үрдіс табу өте қиын. Өйткені, та­
рихи дамудың дағдыларын күллі адамзат қалыптастырады.
Ал ұлт – оның бір бөлшегі ғана. Демек, кез-келген халық
өзін-өзі аман сақтап қалуы және ілгері дами білуі үшін

бүкіл адамзаттық тәжірибеге жүгінуге мәжбүр болады.
Осы реттен келгенде, адамзаттың даму жолдарын
мейлінше зерделеп, жете білуіміз қажет. Еуропалық тех­
нология, осы заманғы үрдіс пен рационалды мәдениет,

жалпы өркениет өзінен-өзі туа салған жоқ. Сол айту­
лы Еуропаңыздың өзі де өзгелер тәжірибесін мықтап
үйренді. Қатыгез табиғат жағдайында кеңінен өріс алған
құрылыс салу, қолдан жер суару, дақылдарды қайтадан

егу, өндіру, кеңістікті игеруді мөлшерлей білу, әуелі Еу­
ропа емес, Афроазияда, Мысыр мен Қосөзен алқабында
пайда болды. Отырықшы Азия ойлап тапқан математика,
қыш өңдеу, қолдан құрылыс материалын жасау, жалпы

механика, жалпы медицина, астрономия өз отандастары­
нан гөрі басқа құрлықтарға көбірек қызмет етті. Демек,
Еуропалық мәдениет деп жүргеніміздің өзі де – оған
дейінгі күллі адамзат мәдениетінің ғасырлар сұрыптаған

Ә. Кекілбайұлы
ең тиімді, ұтымды жолдары. Соны қапысыз үйрену арқылы
қалыптасқан мәдениет.
Ендеше, ол неге тек еуропалықтарға ғана тән болуы

керек? Неге ол тәуелсіздік алып, өз жерінің үстіндегі
байлықты да, астындағы байлықты да игеруге енді-енді
кірісіп жатқан басқа халықтарға өнеге бола алмайды?
Болғанда қандай?...

Мұндай ұлттық томаға-тұйықтықты тәуелсіздік деп
ұғу – өскісі келген халықтың емес, өшкісі келген ха­лықтың
ісі. Әркім әр қырдың астында дәурендеп жүретін кез кетті.
Өз игілігіңді өзің игере алсаң – игергенің, игер­месең – өзге

игеріп қояды. Өз ырзығыңды өзің же­сең – жегенің, жей
алмасаң – өзге жеп қояды. Өзің қапы қалмауға тырыспасаң,
өзге қапыңды тауып кететін заманда отырмыз.
Сондықтан басқалар білгенді біліп, басқалар меңгер­

ген­ді меңгермесең, кіріптарлық пен басыбайлылықтан
бәрібір азат бола алмайсың. Оның үстіне сен неғұрлым
аз халық болсаң, солғұрлым тез жетіліп, солғұрлым көп
үйренуің керек. Өйтпесең, өз ұпайыңды өзің түгендей

алмайсың. Осы заңдылықты ескермей, кейінге тартуы­
мыз, әлі де кең жүріп, кең тұруға тырысуымыз көсегені
көгертпейді. Ұлттық намыс, ең алдымен, елгезектігіміз
бен ыждаһатымыздан көрінуге тиісті.

Өзгелер тәжірибесін дұрыс талдап, дұрыс бағалай
білу – тәуелсіздікке үйренудің ең басты тағылымы. Біздің
бастан кешіп отырған жағдайымызды көптеген мемлекет­
тер екінші дүниежүзілік соғыстан кейін өз бастарынан

өткерді. Солар не істеді?
Бұрынғы дәстүр аумағында қалып, өткеннің ізімен
жүруге тырысқан елдер әліге дейін өзіндік экономи­
ка жасақтай алған жоқ. Көбіне-көп шикізатын сатып,

санының аздығын, шикізатының молдығын пайдаланып,
күнкөріс айырғанына мәз болып отыр. Ал басқалармен
батыл жарысқа түсіп, өздерін өздері рухани шыңдауға
дәті тұра білген елдер өз байлығының аздығы ғана емес,

Ғасырлар тоғысында
тіпті жоқтығына қарамастан, осы заманғы технология­
ны алдымен игерудің арқасында әлемдік экономиканың
көшбасшысына айнала алды. Мысалы, біздермен бір

құрлықты мекендейтін, өзімізбен нәсілдес жапондарды
алайықшы. Олар қоныстанған аралдарда шикізат атымен
жоқтың қасы. Біздегі мүмкіндіктерден түгелдей ада. Соған
қарамастан жапонның іскерлік ақылынсыз қазіргі әлемдік

экономиканы көзге елестету еш мүмкін емес.
Осындай рухани кемелділікке жетуге біздің мүмкін­
дігіміз бар ма? Әрине.
Біз бұрынырақ тәуелсіздік алған басқа елдерге қа­

рағанда, жаппай сауаттымыз. Көбіміз техниканы өзіміз
жасамағанмен, оны пайдалануға дағдыланып қалдық.
Жеріміздің астында қанша байлық бар екендігінен жет­
кілікті хабардармыз. Қалған елдердің өнеге-үлгісін

күн­де көріп отырмыз. Оның үстіне қазір бұрынғы ата-
бабаларымыздың өңі түгілі түсіне енбеген соны мүм­кін­
діктерге иеміз. Біріншіден, бізде технологиялық мағ­лұмат
бар. Екіншіден, соны жүзеге асыратын шикізат мол.

Үшіншіден, жаңа технологияны игеруге жеткілікті мөл­
шерде жасамыстық тіршілікке икемделген тәжірибеміз
және бар. Қазір жасамыстық жағдайға бейімделмесек,
өмір сүре алмайтындай кезеңде тұрғанымызды жақсы

түсінеміз. Өйткені, өркениет тұрмысымызға әлде-қашан
енген. Оның артықшылығымен пайдаланудың дәмін
әлдеқашан татқанбыз.
Өркениетті ел боламыз дегенді де осыған сүйенін

айтамыз. Ендеше, бұрынғы ұстанып келген үрдістеріміз
бен дәстүрлеріміздің күні не болады? Олардың барлығын
мансұқтап, бір күннің ішінде басқа адам болып шыға
қоюымыз мүмкін бе? Бұл арада да басқалардың тәжіри­

бесіне зерделей қарағанымыз абзал. Жер бетінде бұрын
аңшы болмаған, егінші, малшы болмаған ешбір жұрт
жоқ. Немістер де, ағылшындар да, жаңа мысалға келтіріп
кеткен жапондар да, әуелде солай күн көріп, солай қорек

Ә. Кекілбайұлы
айырды. Бірақ, олар жаңа мамандықтарды игеру үстінде
өздерінің мыңдаған жылдар бойы жасаған мәдени
мұраларын ұмытып, заманалар бойы қалыптасқан ұлттық

психологиясын түгелдей өзгертіп жіберген жоқ. Олардың
бойына жаңа психология, жаңа үрдіс сол мыңдаған жыл­
дар бойы қалыптасқан ұлттық ерекшеліктерімен жара­
сым табу арқылы сіңді. Егер немістер өздері жайлаған

ортадағы қатаң табиғатта үлкен төзімділікке, тапқырлыққа
дағдыланбаса, аң аулаған, егін салған кездегі бойларына
дарыған қасиеттерді, сол тұста тапқан амал-тәсілдерін
жаңа индустриялық үрдісті игеруде де тиімді пайдалан­

баса, бүгінгі биікке көтеріле алар ма еді?! Иә болмаса,
жапондар шашыраңқы тар аралдардағы тапшылық салда­
рынан жоқтан бар жасауға, алақандай жерге бүкіл әулетін
асырайтындай егін салып, тастың үстіне гүл өсіретіндей

ұсынықтылыққа жетіскен іскерлігін пайдалана отырып
қана осы заманғы ең озық технологияны меңгерді. Сол
сияқты, заманалар бойы сүйектеріне сіңген үйішілік,
қауымдық, ұжымдық мінез-құлықтарынан да айныған

жоқ. Мәселен, жапондар күні бүгінге дейін өздері жұмыс
істейтін фирмасын өзінің қасиетті қара шаңырағы, өзінің
ата-қауымы сияқты қастерлейді. Олар да үлкен рулық-
феодальдық жолдан өткен халық. Сондағы ру басыларын,

батырларын, ақылды азаматтарын, сеньорларын қалай
сыйлаған болса, қазіргі өз фирмаларының, ұжымдарының
басшыларын да тап солай сыйлайды. Не болмаса, бұрынғы
самурайлықтың бусидо деп аталған моральдық жосығы­

ның көп қағидаларын қазіргі еңбек мәдениетін, кәсіби
этиканы қалыптастыруда орынды пайдаланды. Қысқасы,
өздерінің бір заманғы қауымдық психологаясын түгелімен
далаға лақтырып тастамай, оны мына жаңа жағдайға икем­

дей білді. Өмірдің жаңа заңдылықтарын игеруде әжетке
асыра білді.
Біздің қазақ қауымында да мындаған жылдар бойы жан-
жақтан әр алуан діндердің, нәсілдердің, мәдениеттердің

Ғасырлар тоғысында
шырқ айнала қоршап тұрған тайталас ортасында өмір
сүргендіктен ықпалдастыққа ыңғайласа қалыптасқан
жақсы-жақсы дәстүрлер бар. Ол – кеңпейілділік-мейір­

бандықпен қоса аршылдығымыз. Атаның сүйегін қорлат­
пайтын, өз жерін, өз суын сүйетін, мыңдаған шақырымға
созылып жатқан маң даланы бір басының меншігіндей
қасиеттеп, қастерлеп отыратын үрдістеріміз ешқашан

ес­кіруі, тозуы мүмкін емес. Оның үстіне қазақтың көп
нәрсеге қызыққыш, көп нәрсені білгісі келетін елгезектігі,
ыссылы-суықты табиғат өзгерістеріне оңай икемде­
ле қоятын, жағдай талғамайтын төзімділігі және бар.

Осын­дай қасиеттердің қандастарымызға осы заманғы
индустриялық, тіпті индустриядан кейінгі атымен соны
технологияны тез, жан-жақты игеруге пайдасын тигізері
сөзсіз.

Біздер бұрын ел қорғаған батырларымызбен мақтана­
тын едік. Біраздан бері «өз ортамыздан пәлен министр,
түген профессор шықты», – деп қуанатын бол­дық. Бұл
біздің намысшылдығымыз. Ендеше, сол намыс­шыл­

дығымызды жаңа заманға лайық жаңа үрдістер игерудің
психологиялық қаруына неге айналдырмаймыз?! Біз
неге іскер адамдарымызға, білгір мамандарымызға
мақ­танбауымыз керек? Қазір ғой, қандай елге барсақ

та, ең алдымен, ол елдің комфортын, сән-салтанатын,
шығаратын бұйымдарын, кісі құрметтеу, қызмет көрсету
мәдениетін ауызға аламыз. Қазір адамды, қауымды
бағалаудын қағидалары да өзгеріп кетті. Сол жаңарған

қағидалар қазақтар үшін жат болар ма еді? Жоқ, жат
болмас еді. Қазақтар да бір кезде адамдарды көргенді-
көргенсіз, тәрбиелі-тәрбиесіз деп бөлетін. Не болмаса,
кісі бағалағанда, оның ұстаған шаруашылығына, мінген

атына, киген киіміне, құрып отырған тұрмысына қарап
бағалайтын. Неге біз жаңа іскерлікті игеруді, немесе жаңа
мамандықтарды меңгеруді осындай бәсекеге айналдыр­
маймыз?! Біздің халқымыздың табиғатында бәсекешілдік

Ә. Кекілбайұлы
бар. Біздің намысшылдығымыздың өзінде де әлгіндей
бәсекешілдік жатыр. Неге біз осы бәсекешілдігімізді жаңа
заманға ыңғайлануға пайдаланбаймыз?!

Ондай бәсекешілдік әуелден басыбайлыққа көндігіп
қалған көнбіс қауымдарға емес, емін-еркін дәурендеп
қалған азаттықшыл халықтарға ғана тән құбылыс. Ал
өз-өзінен төлдеп, өз-өзінен көбейіп жататын мал үстінен

ырзық айырып қалған көшпенді қауымда адамдар көбіне-
көп кісіге кіріптар бола бермеген. Ашуланса, ағайынымен
де ат құйрығын үзісіп, нағашысына не қайнына тайып
тұратын әдет те содан шығып жүрген шығар. Ылғи

қозғалыс үстіндегі көшпелі шаруашылық өз аяғына
жалынған мал болмаса, қозғалмайтын қор жинауға
құлықты емес еді. Демек, дүниеге кіріптарлық та сүйекке
сіңбеген. Ендеше, біздің бабаларымызға басты мұрат –

басының қадірін асыру ғана болған сияқты. «Жігітке жүз
өнер де аз», «сегіз қырлы, бір сырлы» дейтін қағидалар
тегіннен-тегін тумаса керек. Өйткені, жорық үстіндегідей
ылғи жол үстіндегі тіршілікте де барлық өнер өз бойыңнан

табылмаса, басқа біреуге амалсыз кіріптар болуға тура
келетін еді. Сондай кіріптарлықтан қашып, қай өнер, қай
қасиетте де ұятқа қалмауға тырысатын намысқойлық
көшпенді тұрмыстың бір сарындылығы салдарынан жан-

жақты жасампаздыққа ұласа алмай, бір басының бағасын
ғана асыруға тырысатын бәсекешілдік пен баққұмарлықты
асқындырып алған жерлері де бар шығар.
Ол да – түптеп келгенде, рухани максимализмнің

көрінісі. Оны күншілдікке айналдырып жіберіп жүрген
де бір сарынды экономикалық үрдіс пен содан өрбіген
күйкі әлеуметтік тағдыр. Ежелгі экономикалық үрдіс жаңа
экономикалық үрдістің тегеурініне төтеп бере алмады.

Ескі экономикалық үрдіс қалыптастырған ескі әлеуметтік
үрдіс жаңа экономикалық үрдістің алдында кіріптарлыққа
ұшыратты. Зордың өзін қорға, жақсының өзін жаманға
айналдырмаса, кіріптарлықтың аты кіріптарлық болар

Ғасырлар тоғысында
ма еді?! Бұндай мәселеде, себеп пен салдардың ара-жігін
ажыратып алмасақ, қасиетімізді қасиетсіздікке жорып, өз
бәсімізді өзіміз түсіріп алуымыз да ғажап емес.

Егер мәселеге осы тұрғыдан келсек, қазақтың «ма­
лым – жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы»,
«қоянды қамыс өлтіреді, ерді намыс өлтіреді», – дейтін
рухани максимализмі біздің әрі шұғыл, әрі түбегейлі

шыңдалуымыз бен шамырығуымыздың бірден-бір
моральдық қозғаушы күші бола алар еді.
Жалпы, дәстүр-дәппен, әдет-ғұрыппен, мың жылдап
қалыптасқан дағдымен күресу – есуастық. Бірақ, оның

бәрін жаңа жағдайға лайықтамай, жаңғыртпай, жақсарт­
пай, сол қалпында ұстануға тырысу – өз аяғыңды өзің
тұсап, өз қолыңды өзің кісендеумен бара-бар жанықастық.
Олай болса, көшті-қондымен өткізген өткенімізді

біржақты бағалауға болмайды. Біз онымен қоштассақ,
қимай қоштасамыз, жамандығына немесе бізге жасаған
қиянатына бола қоштаспаймыз. Адамзаттың саны өсіп,
табиғи ресурстар азайып, әлемдік ықпалдастық әркімді

өз қалауымен дәурендей беруіне жібере қоймайтын
осы заманғы ортақ дағдыластыққа бағынбасқа амал
қалмағандықтан қоштасамыз.
Ендеше, оның бойындағы қазір қолбайлау болатындай

қасиеттерді жағдайға ыңғайлап жетілдіреміз, ал бұрын
жасампаздығын жағдай болмағандықтан ойдағыдай та­
ныта алмай келген жақсы қасиеттерін жарқыратып аша
түсеміз.

Біздіңше, ондай жақсы қасиеттерімізге тұрмыстағы
шүкіршілдік пен қанағатшылдыққа баулынған тұты­
нушылық минимализмді, соның арқасында кіріптарлыққа
бас ұра қоймайтын рухани максимализмді – аршылдық

пен намысшылдықты, бірақ салқар кеңістікте оқшаулана
беруге жол бермейтін, у ішсең, руыңмен ішуге мәжбүр
ететін қауымшылдықты, оған басыбайлықпен бас ұр­

Ә. Кекілбайұлы
ғызбай, өзіңді-өзің тежей білу арқылы жүгінетін абырой-
әжеттілікті жатқызуға болар еді. Әрине, ол қасиеттердің
өзі де заман талабымен үйлесімділікті қажет етері сөзсіз.

Көшпенді өмірдің сондай бір жақсы жоралғысы –
жаңаруға, жаңа ортаға құмарлық. Тар аяда тұйықталмай,
кеңге ұмтылған еркіндікке құштарлық. Кеңістікті бойлай
өтіп, бұрын бармаған-баспаған жаңа өлкелерге жетуге

ынтыққан тәуекелшілдік. Соныдан тайсалмайтын, жаңа­
дан жасқанбайтын елгезектік. Кеше ол мінез жұртымызға
бұрын көрмеген жаңа кеңістіктерді игеруге көмектессе,
енді бұрын ұстанбаған жаңа үрдістерді меңгеруге

көмектесері сөзсіз.
Ұлттық психологиямыздағы мұндай қасиет те байырғы
тұрмысымыздың дәйім қозғалыс үстіндегі динамикалық
сипатынан туындап жатса керек. Алайда, бұл қасиеттің

даулы да, даусыз да тұстары бар. Қауіпті де, қауіпсіз де
қасиеттері бар. Қауіптенбейтін жері – ошарылып отырып
қалуға, тоқмейілсіп тоқырап қалуға жол бермейтіндігі.
Құбылмалы табиғаттың ыңғайын тауып, өзі жүрген ор­

тамен ықпалдаса қарекеттенуге итермелейтіндігі. Қауіп
шақыратын жері – кеңістіктегі тұрақсыздықтың рухани
тұрақсыздыққа ұрынуы, елгезектіктің ұшқарылыққа
ұласуы ықтимал екендігі. Ол, әсіресе, қауымның өз билігі

өзінде болмаған жағдайда өзінен-өзі безінуге, өзін-өзі
мұқатуға әкеліп соғатынын күні кешегі тарих әбден
дәлелдеп берді.
Біздің жаңа заманға икемделгіштігіміз сондай: кейде

өз қауымымызда атымен жоқ қырсықтарды өзіміз іздеп
таба қойғышпыз. Мәселен, отызыншы жылдары таптық
қатынастар әлі кеңінен етек жая қоймаған біздің арқайын
қауым тап жауларын құрту жолындағы күресте басқа

жұрттың бәрінен озып кетті. Оның қасында мына тың
мамандықтарды, жаңа кәсіптерді игеру, өз өлкеңнің игілік-
дәулетіне иелік жасауда жұрттан қалмайтындай икемділік

Ғасырлар тоғысында
пен белсенділік таныту, сапалы бұйым шығару, жұрт
алдында ұялмайтындай қызмет көрсете білу жолындағы
бәсекешілдігіміз әлдеқайда орынды емес пе?!

Ұлттық жауапкершілігіміздің бүгін таңдағы бірден-
бір өзегі – экономикалық тәуелсіздікті қалыптастыру
болса лазым. Ұлттық намысымыз сол экономикалық
тәуелсіздікті қалыптастыратын қасиеттерді бойымызға

тездетіп дамытуға түрткі болғаны дұрыс. Егер бізде сон­
дай сана, сондай намыс неғұрлым тез қалыптасса, онда
біз дегенімізге солғұрлым тез жете аламыз. Егер біз он­
дай сана мен намысқа жету жолында әлі де самарқаулық,

керенаулық көрсететін болсақ, әлемдік дамудың қазіргі
қарқынына ілесе алмай, артта қаламыз да, алға қойып
отырған мақсаттарымыз жүзеге аспайды. Сондықтан
бүгінгі таңда қай жолмен жүреміз, қалай тұрамыз, неміз

жақсы, неміз жаман дейтін әңгімелердің көбін қалыптасып
отырған шындықтың біздің алдымызға қандай міндеттер
мен мүмкіндіктер тосып отырғандығымен тығыз қа­
быстыра білуіміз керек. Барлық нәрсе ақылға сыйым­

ды болсын. Өйткені, жабайы табиғаттың өркениетке
айналуының өзі жер бетіндегі барлық құбылыстың ақылға
сыйымдылыққа ыңғайлануына байланысты еді. Жер
бетіндегі барша тіршілік ақылға сыйымдылыққа ыңғайлай

құрылған сияқты.
Құдай, жасаған, жаппар хақ, құдірет деген ұғымдар
да содан шыққан болуы керек. Әйтпесе, бет-бетіне ағып
жатқан су, шашылып жатқан тас, шашырап жатқан мал,

беталбаты лағып жүрген жан-жануарлардың арасында
белгілі бір ықпалдастық байланыстар барын, солардың
қай-қайсысында да белгілі бір жүйелілік барын байқамаса,
адам сол заңдылықты жасаушы күшті, Құдайды іздеп,

ғасырлар бойы миын шаршатпаған болар еді.
Сондықтан, біз де өз тіршілігімізді ақылға сыйым­ды­
лыққа бағыттауымыз керек. Ал ақылға сыйымдылық –

Ә. Кекілбайұлы
жұрт сияқты өмір сүре білу, олардың алдында имен­
шектейтіндей қор да болмау, сескендіретіндей зор да
болмау, басқалардың қадір-қасиетін сыйлай білу, өзіңді

басқаларға сыйлата алардай қадір-қасиетке ие бола алу.
Меніңше, ұлттық сана мен ұлттық намыстың негізгі
мәні, міне, осында жатқан сияқты.
Қысқасы, арға тартпай – арман тұл, намыс қумай –

мақсат тұл.
1992 жыл.

Аспан мен Жер арасындағы тіректің бар сыр-
сипатына түсініп болдық деуге әлі ерте. Тіршіліктің түп
бастауы қайда? Ол қайда салқар арнаға айналды? Бастауы
бар құбылыстың ақыры да бола ма? Ендеше, мұншама

жүйелі дүниеге осынша сындарлы сипат дарытып отырған
күш қандай?
Барлығына тыңғылықты жауап тауып болған жоқпыз.
Табамыз деп дәмету де бәлкім, күпірлік шығар.

Әзірге түсінгеніміз: адамзат дүние жаратылып, су
аққалы өзін табиғаттан бөле-жарып қарай алмаған. Қалған
табиғаттан айырмашылығын түсінсе де, астам тұрмын деп
ойлай алмаған. Ал ондай күпірлікке бой алдырған кезде

өз басына өзі тауан тілеп алған. Сөйтсе, астамшылық –
азғындық екен. Сондай астамшылықтан тыйдыра ала­
тын Заңдылықты Тәңірі деп, Тоба деп, Жаратқан деп,
Құдай деп таныған. Әр асқанға бір тосқан – мәңгілік

жарасымның мәңгілік кепіл қағидасы. Одан туындайтын
мың сан қисынды аз күн тіршілік кешетін пенде шіркіннің
түйсігіп, түсініп, меңгеріп, бұлжымас қағидаға айнал­
дырып, бұлтартпай ұстанып үлгере бермеуі де ықтимал.

Алайда, сол түп бастау Жарасым мен Зандылықтың жер
үсті Сақшылары жоқ, тіпті болмаған деп ойлау ақылға
сыймас нәмарттық болар еді.
Ондай Абзал Ақыл Иегері болған! Болғанда қандай!

Бола бермек те!
Қолыңыздағы кітап сондай Дара Парасат, Дара Рух,
Дара Шарапат, Дара Шапағат иесі хақында ел жадындағы
кептерді баян етеді.

Ә. Кекілбайұлы
Жаппай бірдейлікті әспеттеген кезеңде Даралық ата­
улы мансұқ етілді. Айрықшалық атымен ғайбатталды.
Айырықша икем, айрықша ықылас, айрықша қабілет,

айрықша ыждаһат, айрықша қасиет атаулы түгел жоққа
шығарылды.
Сондай жаппай иманнан безген кісәпір заманда Атырау
мен Арал, Орал мен Копет-Даг арасын алып жатқан ұлан-

байтақ өлкенің ежелгі тұрғындары Қасиетті Бекет-Атаға
бағыштап бір ауыз қиянат сөз айта алмаған, зәредей де
қиянат қылық жасай алмаған. Бұл өлкедегі әр шаңырақ
қуанған кезінде де, құлазыған кезінде де алдымен Бекеттің

атын ауызға алған. Бір кезде осынау кең-байтақ өлкеге
жан-жақтан көз алартқан басқыншыны Оның атын айтып
ұрандап, оның ұрпағына ту көтеріп, қол бастатып тойтарыс
берген. Біздің талай әкелеріміз бен ағаларымыз кешегі қан

майданда да жан алқымға келгенде Одан медет сұрап, көз
жұмғанда да артындағы шиеттей ұрпақты Оған аманат қып
қалдырғаны кәміл.
Жақсы заманда да, жаман заманда да Оған деген ел

сүйіспеншілігіне қылау түсіп көрген жоқ.
Өйткені, Ол тірісінде – елінің жел жақтағы Панасы,
ық жақтағы Саясы бола білген Азамат. Жаудан елді
арашалаған Батыр. Дауда әділетті арашалаған Қази.

Озбырлықтан обал мен сауапты арашалаған Пірәдар.
Оның қыранның қанаты талар қиян даланы жайлаған
Ата Жұртының, Ата Мекенінің барлық шекарасында
қырандар түлек түлететін қия шыңдардан өз қолымен тас

қашап, тауды үңгіп, жер асты ғимараттар салып, мешіт-
медреселер ашуы да ескі аңыздардағы Прометей мен
Фархадтарды, Киелі кітаптардағы Мұса мен Әзірет Әліні
еске түсіретіндей ерен ерек. Шөл кезіп, ерні кезерген еліне

асасының ұшымен тас шұқып, кәусар бұлақ тауып берген
Мұса пайғамбарымдай Маңғыстау мен Үстірттегі Бекет-
Атаға байланысты жердің бәрінде де балдай бұлақ, көк
құрақ, маңыраған арқар, таутеке. Олар – Елдіктің шебі.

Ғасырлар тоғысында
Елдіктің төрі. Оларды жауға алдырған жұрт Ел болып тұра
алмайды. Ондай Елдік Намыс пен Иман ұяларын қастер
тұта білмеген жан иесі қатарға кіріп, адам санатына еніп,

қалтырамай жер басып жүре алмайды.
Елі мен Жерін шексіз сүйген Асыл Азамат, Абзал Адам­
ды Елі де шексіз сүйеді.
Бекет-Атаның басты құдіреті – міне, осында. Өйткені,

ол көзінің тірісінде қиянатқа жол бермес Әділдіктің,
күпірлікке жол бермес Адалдықтың, қараулыққа жол
бермес Шапағаттылықтың, қатыгездікке жол бермес
Мейірімділіктің, арсыздыққа жол бермес Парасаттың

асқан үлгісін танытып, үлкен-кішіні, алыс-жақынды, дос
пен дұшпанды түгел мойындатқан адам.
Адалдықтан асқан құдіреттіліктің, әділеттіліктен асқан
әулиеліктің болуы мүмкін бе?!

Мейірімнен асқан кие, Парасаттан асқан қасиет болушы
ма еді, тәйірі?!
Ендеше, сондай асыл перзент таба алған, тауып қана
қоймай, асылдығы мен абзалдығына бола Өз Перзентін

өзі Пір тұтқан халқыңнан қалай айналмассың!
Ондай ұлдарын өлімге қимайтын Елдің өзі де өлмейді.
Өткендегілерінің өсиетін, тірідегілерінің арман-ниетін
айырықша қастерлеп, өмірлік мұрат еткен Өнегелі Ел өліге

бас игенмен, өлімге бас июші ме еді?!
Ендеше, сондай асқақ жұртының ақар-шақар шың
басындай тәкәппар жүрегінен мәңгілік жәннат тапқан
Әл­сізге Медет, Күштіге Айбар, Зарыққанға Жебеу, Та­

рыққанға Демеу, Асқанға Тосқан, Сасқанға Сая, Ұрпаққа
Ұстаз, ұлысқа Ұран, Ел Иесі, Жер Киесі – Пір Атаға қанша
тағзым қылсаң да, артық емес деп білеміз.
Өйткені, атасыздық – отансыздық, отансыздық –

опасыздық, опасыздық – имансыздық. Ал имансыздық
еліңнен, жеріңнен безінтіп қоймай, өзіңнен де безіндірері
сөзсіз. Өзінің қадірін білмеген, ненің қадірін білуші еді?!

Ә. Кекілбайұлы
Ештеңенің қадірін білмеген, ешкімді де қарық қылмайды.
Құдай тек сондайдың бетін аулақ қылғай!
Ал Өткенде Жақсылардың болғанына сенетін адам

Бүгінде Жақсылардың барына сенеді.
Ал Жақсылардың барына сенетін адам өзі де Жақсы
болуға тырысады.
Ал Жақсы болудың Жақсылық жасаудан басқа жолы

жоқ.
Ал Жақсылық жасаудың Жаман Атқа ілігуден аулақ
болудан басқа жолы жоқ.
Ләйім, әрқайсымызды, бәрімізді, жалпақ жұрт жама­

ғатымызды Жаманаттан, Жаман Аттан сақтағай!
Жақсы Тілегімізді жөн тыңдап, жөн түсінер Жақсы
Құлақтар мен Жайсаң Жүректер көбейе бергей!

«Манас» дастанының мың жылдығына
Бүгін біздің қай-қайсымыздың да көңіліміздің төріне
ықлым замандар қойнауынан мызғымастан мың жасаған
айтулы Дастан мен ол жырлаған атақты Батыр тіріліп

келіп отыр. Олар бізді тағы да тақуа тарихпен бетпе-
бет қалдырып, арғы-бергімізді сарапқа салдырмақшы.
Мұндайда уақыт пен кеңістіктің жік-шекарасының бәрі өз-
өзінен ұмытылып, бәрімізді бір тектен ербітіп, бір тамыр­

дан тарататын түп бастауларға, түбегей бірлік пен түбегей
тұтастыққа тереңдей үңілуге мәжбүрміз. Өткенге бойлаған
сайын арамыз жымдасып, айырмамыз азая түсетіндей.
Бәріміздің де, арғы-бергіде талайды тамсандырып, та­

лайды табындырған небір сүлейлерді тудырған екі аяқты
нәсілден екендігімізді қапысыз ұғына түскендейміз. Бірақ,
осынау әбден басы ашық ақиқаттың өзіне бар-бар уақытта
мадиықтанып, масаттана қоймайтынымыз тағы рас. Қайта

оған қаралай ұялып, қаралай арланатын, ара-тұра таусыла
тарығып, дағдара торығатын шақтарымыз да аз емес.
Өйткені, әуелден табиғаттан айрықша жаратылғаны­
мен, талайды бастан кешіріп, талай жерде ауызы күй­

генімен, айнала болмыстың қырық қатпар құпиясы мен
ұңғыл-шұңғылын үңіле зерттеп, жансыз ортаның бей­
тарап самарқаулығынан туындайтын қияметі мен жан­
ды ортаның жаны ашымас қысастығынан балалайтын

қиянатының қыр-сырын түгел біліп, кемел мен кесірді,
естілік пен есуастықты, абзалдық пен арамдықты айна-
қатесіз айыра алатындай биік парасатқа бірден-бір ие

Ә. Кекілбайұлы
Адамзаттың өз ақылына өзі мойынұсынбай, өз білгенін өзі
жүзеге асыра алмай, әлге дейін әуре-сарсаңда жүргеніне
қалай қынжылмассың?! Дүние жаратылып, су аққалы өзі

жер-жебіріне жеткізе мансұқтаумен келе жатқан талай
жексұрындық пен кесепатты, озбырлық пен зұлымдықты
өзі қойдай қоздатып, түйедей боталатып жатқанына қалай
күйінбессің?! Ендеше, сондай өзгелерді түгіл өзін-өзі аяп,

өзін-өзі желеп-жебеуге жетіле қоймаған желбас нәсілден
өрбитіндігіңе несіне жетісіп масаттанбақсың, несіне
жетісіп мақтанбақсың?! Қалайша өз бармағыңды өзің
тістеп, қаралай пұшайман болмассың?!

Солай бола тұрса да, сарсаңға түскен санаңды сабасына
оралтып, сергелдең болған сезіміңді сабырға шақырып,
тәркке ұшыраған тәуекеліңді тәубеге келтіретіндей, медеті
мол мерейлі жәйттер де баршылық. Мәселен, Құдайдың

ғана қолынан келердей талай таңғажайып адамның да
қолынан келіп жатады екен. Айтсаң ақылың жетпестей,
ойласаң қиялың жетпестей талай ғаламат алты қат аспан
үстінде де емес, жеті қат жердің астында да емес, тап өз

іргеңде, тап өзің басып жүрген топырақта да жүзеге асып
жатады екен. Ондайда басқа тараптарда емес, тап осында,
басқа сипаттарда емес, тап осылай жаратылғаныңа шексіз
риза болады екенсің. Төбең көкке жеткендей боп, қуанады

екенсің.
Бүгін де, міне, тап сондай риясыз сезімге бөленіп
отырмыз. Өйткені, тек бір жұрт, бір ұлт, бір ағайын-аумақ
қана емес, күллі адамзат нәсілін шаршысына толтырып

шаттандыра алатындай, өз құдіретін өзіне түсіндіріп
ма­саттандыра алатындай айрықша себептің, айтулы
оқиғаның әлемет әсеріне емін-еркін кенеліп отырмыз.
Жә, әуелі жырға дес берелікші: «Баяғының аңызы –

айтсақ кірер маңызы. Ежелгінің аңызы – ескергенге
ма­ңызды. Кейі жалған, кейі шын – кейінгілер көңілі
үшін... Көбі өтірік, көбі шын – көпшіліктің көңілі үшін
кө­термелеп айтамыз, көкжал Ердің жөні үшін. Жанында

Ғасырлар тоғысында
болған кісі жоқ, жалған сөзбен ісі жоқ, Төрінде жатқан кісі
жоқ, өтірікпен ісі жоқ, – бабалардың аңызы, бастамасқа
болар ма? Аталы сөз маңызы айтпай ішке қонар ма?

Шежіреден ұққан сөз, өсіп-өрбіп шыққан сөз; кәрілерден
алған сөз, халық аузында қалған сөз; аңыздарға толған
сөз, ат көтермес болған сөз; азғындарға жуымай, азаматқа
қонған сөз... Өрендерден қалған сөз, еншіге жұрт алған

сөз, ой-жүрекке қонған сөз, толқыта іште толған сөз; жауға
аттанған батырдың жан серігі болған сөз; естігеннің мейірі
емін-еркін қанған сөз; шешен біткен шерткен сөз, мешеу
көңілін еріткен сөз; боран соққан қырменен, қиқу-айқай

шуменен, сүрінбейтін тілменен, қарлықпайтын үнменен,
арқар өрген белменен, бұлт айдаған желменен, тайталаса
жарысып, бірге жасап келген сөз, баласына атасы мәңгі
еншіге берген сөз; мөлдіретіп моншақтай жұрт саралап

терген сөз...» Пәлі, пәлі...
Жақпар құзды жапыра құлаған тау суындай тасқындай
төгілмей ме?!
Атаңа қоқи, айырқалпақ жомоқшы-ай! Аузың қандай

айтқыш еді?! Көзің неткен көргіш еді?! Көңілің неткен
түйгіш еді?! Тер шығатын теріден емес, қан шығатын та­
мырдан емес, жас шығатын жанардан емес, жай әншейін
жел шығатын желпілдек ауыздан желпіне шыққан бір

кеп­ті құзғынның да ғұмыры жетпес ұзаққа, құмайдың да
аяғы жетпес қиырға алып қашып, мың жыл, мың бел, мың
асқар асырып жүрген де осындай перен қасиетің ғой...
Расында да, ықылым заманаларға куә болған, талай

ұрпақтың тілін ашып, талай ұрпақтың көзін жұмдырған,
мың жасап, миллиондардың көкірегінде тұнған жырдың
Тынық мұхиты – «Манас» атты Ата Дастанның әлі күнге
құлағымызды елітіп, көңілімізді еліктіріп, жүрегімізді

еріте жөнелетіндей ерекше сиқыры неде екен?!
Бәлкім, аспан астын бір өзі толтырып жатқан ақ жау­
лықты Ана Алатаудай апайтөс алып бітімінде шығар...

Ә. Кекілбайұлы
Бәлкім, көкжиектің көрпесін қалай тартқыласа да, қайда
тартқыласа да, бәрібір сирағы шығып қала беретін салқар
Сары Арқадай көл-көсір көлемінде шығар.

Расында да, «Манас» ежелгі үндінің «Махабхарата­
сынан» екі жарым есе, ежелгі гректің «Иллиадасы» мен
«Одиссеясын» бірге қосқандағысынан жиырма есе көп.
Бүгінде қолда бар алпыс бес нұсқаның ең сүбелілерінің

бірі Саяқбай Қаралаев жырлайтын нұсқа жарты миллион
жолдан асады.
Көлемі қара жердің төрт тарабын түгел көмкергендей,
еңсесі бұлғақтаған Бұланайдың да төбесінен қарайтындай

осыншама заңғар дастанның өн бойында көңілден
шықпайтындай олпы-солпы бір шумағы, бір жолы жоқ,
таңғалдырмайтындай, тамсандырмайтындай селкем-ша­
лыс бір сөз, бір теңеуі жоқ. Мазмұны ақар-шақар сеңгірдің

сексиме тұмсығынан жемтігін болат серіппедей бір-ақ
ытқып, бауырға ап, баса қалғысы кеп тұрған тау тағысы­
ның бұлшық етіндей тып-тығыз. Бітімі жылтырай семірген
жолбарыстың жылмағай жонындай жұп-жұмыр. Жер

бетіндегі Алатаудың қанша көркем болғанмен опырайған
ойқы-шойқысы, жапырайған жалба-жұлбасы, ебілі-себіл
елбе-желбесі жеткілікті. Жыр сомдаған Манастау қанша
заңғар, қанша алып болса да, мөлдіретіп меруерттен, жал­

тыратып жақұттан, лапылдатып лағылдан құя салғандай.
Көздің жауын алардай көркем, сұғы өтердей сұлу. Қайтіп
таңдай қақпассың?! Қайтіп басыңды шайқамассың?!
Мың жыл бойына ең сұңғыласы мен ғұламасын, тапқыры

мен айтқырын Ата Дастанға жұмылдырып, мың қайтара
қырнап-жонып, мың қайтара елеп-екшеп, мың қайтара сы­
лап-сипап, мың қайтара әрлеп-нәрлеп, әлемде теңдесі жоқ
Жыр Асқарын сомдап шыққан ақпа-төкпе Ата Қырғыздың

аруағынан қайтіп айналмассың, ақылына қайтіп бас
ұрмассың!..
Мың жасаған Ата Дастанның алдына жүгініп, аузына
үңіліп, мың күн тыңдасаң да, ынтығың еш басылмасы,

Ғасырлар тоғысында
ықласың еш тарқамасы хақ. Өйткені, көзіңнің сорасын
сорықтырмай, көңіліңнің жарасын айықтырмай, жанын­
ды шүберекке түйгізіп, қылп-қылп еткен ақ алмастың

жүзімен жалаңаяқ жүгірткендей, төбе шашынды тік
тұрғызып кірпігіңе шық тізгізіп, ет-жүрегіңді елжіретіп,
ойыңды он саққа, қиялыңды қырық саққа тентіретіп,
албастының алдына барғандай, көзбаушының көзінде

қалғандай, қараптан-қарап арбалып, қараптан-қарап
қармалып қалатының да, жорғадай тепеңдеп, жортақтай
секеңдеп, жолбарыстай атылып, арыстандай «ах» ұрып,
лапылдай жанып, лекілдей құйып, теректей теңселіп,

желектей жайқалып, шалғындай шайқалып, обырдай
омақасып, жанқастадай жағаласып, жағын сауып, жалы­
нын төгіп, еркіңе қоймай, еліктіре елпілдетіп, желіктіре
желпілдетіп, елжірете еңкілдетіп, қақпақылдай қаққылап

алып жөнелетін жойқын жомоқшының аузынан аузыңды,
көзінен көзіңді ажырата алмай, шырмауықтай шырмалып
қалатының да тегіннен-тегін емес.
Сүйегіңді сүліктей сорып, жүрегіңді жегідей жеп,

баурап алып бара жатқан ақтүтек жыршының көмейінен
ағыл-тегіл ақтарылып жатқан аласапыран сөздің шұрайы
да, ол бейнелеген көріністердің көз тартар шырайы да
емес. Қаз-қалпында қайта орнай қалған бағзы заманның,

баба заманның мың жыл бойына сейілудің орнына қойыла,
азаюдың орнына қалыңдай түскен бабаулаған зары мен
­батпан-батпан мәні. Талайды көріп, талайға төзіп келе
жатқан тарланбоз жұртыңның тақсыретті тарихы мен

тауқыметті тағдыры. Мың жыл бойына бабалардың ба­
сын қатырып, қанын қайнатып, жүйкесін шамырықтырып
келген екіұдай хәлдер мен екіұдай жолдардың шиыр­
лары мен шытырмандары енді сенің де ойыңды ойсы­

ратып, қиялыңды қысыратып, жүрегіңді шымшылай
бастайды. Бағзының кебінен бүгінгінің уайымымен ула­
нып, бүгінгінің кейпінен ежелгінің өксігі мен өкінішін
аңғарасың. Қызылды-жасыл табиғат пен қырғын-қызық

Ә. Кекілбайұлы
думандар, ұланасыр тойлар мен ызы-қиқы шайқастар, сал­
танатты сайрандар мен өжеңдеген даулар, ғашықтықтың
буы мен батырлықтың дуылы – бәрі-бәрі көрген түстей

ғайып боп, көкірегіңде көлкілдеп көне қыжыл оянады.
Қайтадан қамырығып, қайтадан арғы-бергінің айықпай
келе жатқан ащы запырандарына күмп бересің. Қайтадан
қаралай мысың құрып, қайтадан ескірмеген ежелгі кептер

есіңе түседі...
Сонда ол жағыңды таянып, жанарыңды шылайтындай,
қабырғаңды қайыстырып, бұғанаңды майыстыратындай
неткен кеп, неткен гөй-гөй...

Иә, мың жыл бойына ауыздан түспей, жырланып келе
атқан Ата дастанның болмыс-бітіміне кейінгі ұрпақ,
кейін­гі сананың қосқан жапсырма сипаты қандай көп
болса, ол алғаш рет ауызға іліккенге дейін халық басы­

нан өткен кептің сүйек пен сүйек, етпен ет сіңісіп кеткен
түбегей сипаттары да тап сондай көп. Бәлкім, соңғысы
алдыңғысы­нан да басым түсер. Өйткені, әу баста қиялды
қозғап, сезімді тербеп, жаңа бір жойқын дастанның туу­

ына түрткі болған түп себеп те сол мың жылдан бұрынғы
терең қатпарларда жатыр ғой. Осының басын ашып,
дәнін аршып айтудың орнына біреулер дастанды қырғыз
халқының арғы-бергіде басынан өткен оқиғаларының

әншейін жиынтығындай көрсе, біреулер әуелде сондай бір
ғана оқиғадан өрбіп, сосын кейінгі болып өткен оқиғаларға
жалғаса салған, өз-өзінен ұзарып, өз-өзінен ұлғайып
жатқан ұлан-ғайыр әлқиссадай көреді.

Жоқ, олай емес. «Манас» – бір жұрттың басында арғы-
бергіде болып өткен оқиғалардың басын қалай болса,
солай біріктіре салған далима дастан емес. Ол – бабалар
тұсында бас алып, аталар аяғына жеткізе алмай, әкелердің

әлі келмей, тек жер басып жүрген жаңа ұрпақтың тұсында
ғана біржолата жүзеге асуы ықтимал асыл мұрат, асқақ
мақсаттың туу, өрбу, орнығу жолының рухани шежіресі.
Түптеп келгенде, төрт кезеңнен тұратын дастандық дәуір­

Ғасырлар тоғысында
дің әр кезеңінде де бір сипатты құбылыс қайтадан көрініс
беріп, қайтадан бір жол, бір жүйемен өрбиді. Әр кезеңде
әр кейіпкер жеке дара бастан кешетін бір сипаттағы ұқсас

коллизиялардың драматизмі сатылап күшейіп, одан ту­
ындайтын концепциялық пайым да сатылап тереңдей
түседі. Бұл бүкіл бір ұлттың ғасырлар бойы жүзеге асыра
алмай келе жатқан ең басты мүддесінің ұрпақ ауысқан

сайын күрделіленіп, ұрпақ ауысқан сайын өткірленіп келе
жатқандығының көрінісі. Уайымның арманға, арманның
үмітке, үміттің сенімге айналуының қырық қатпар қиын
да қызық құбылма жолы. Бұл мақсат – ұрпақтан ұрпаққа

ұласып келе жатқан аңсарлы мақсат. Бұл тақырып –
ұрпақтан ұрпақ өрбітіп келе жатқан өзекті пәтуа. Ұлттық
сананың уызы мен мәйегі, ұлттық құлықтың уыты мен
жұлыны. Сонда қырғыздардың ұлттық парасатының

бірден-бір өзегі болған бұл пәтуа қай кезеңнен бас алды,
ұлттық поэзиясының бірден-бір тіні болған бұл тақырып
қай кездерде ауызға ілікті?
Бұл сауалға жауап іздесең, әңгіме әріге кетеді. Дүние

жаратылып, су ағатын әлімсаққа барып бір-ақ тіреледі.
Ға­рыш жаратылғанына 18 миллиард жыл болса, біз ба­
сып жүрген жұмыр жердің жаратылғанынан бері төрт
жарым миллиардтай жыл өтіпті. Санасыз тіршіліктің

пайда болғанына үш жарым миллиард жыл толса, саналы
тіршілік бар болғаны қырық мың жылдай уақыт бұрын
ғана пайда болыпты. Оның отыз мыңдайын үйірлестік
үрдісте өткізген екіаяқтылар тек соңғы он мың жылдықта

ғана қауымдастық үрдіске көшіпті. Біреуі су жағалап,
балық аулап, біреулері ну жынысқа сүңгіп, аң қуалап,
біреуі желек басынан мәуе теріп, біреуі шөптің басын
үшіп, дән жинап, экваторға жуық бойлықтар бойынан

басталған бұл құбылыс қашқан мұзбен бірге көшкен
аңдарға ілесіп, ен байтақ Еуро-Әсия кеңістіктеріне де
жетті. Мұнда да әркім өзі үйренген қарекетпен қорек
айырып, соған лайық қоныс иемденді. Дән теріп, миуа

Ә. Кекілбайұлы
жинаған терімшілер мен балық аулаған балықшылар
отырықшы боп дария сағалап, бірте-бірте диханшылық
пен кәсіпкерлікке көшті. Аң қуалаған аңшылар бірте-бірте

малшыларға айналып, жұлдызға қарап, жол бағдарлап,
топырақ жалап, жер танып, жел иіскеп өріс, шөп иіскеп
қоныс тапты. Алдарындағы сатырлаған төрт аяқтылардың
өрісі мен қонысын ойлап, аспандағы бұлттың аңысын

аңдады. Суының молайып, шөбінің көбеюіне байланы­
сты бірде күнгейге, бірде теріскейге ағатын өзендердің
алаптарына, біресе Еуропаның, біресе Әсияның ен байтақ
жазираларына алма-кезек ауып қонып, екі құрлықты

көктей өтіп, екі мұхиттын арасында жөңкілді де жүрді.
Көшкені сайрандай, қонғаны мейрамдай қызық дәуреннің
басы шадыман болғанымен, аяғы шырғалаңға ұласты. Та­
рих пен табиғаттың нағыз еркебұландарындай көрінетін

көшпенділердің ең ұзақ үстемдік құрған аймағы – қазіргі
біз өмір сүріп жатқан кеңістік. Сібір мен Орталық Азия
таулары мен далалары. Оған куә – «Манас» дастанының
өзі. Ондағы көсілте баяндалатын көл-көсір хикаялар­

да суреттелетін дәстүрлер мен салттар, мінездер мен
құлықтар мотор мінген мына біздерге де әбден таныс,
әбден түсінікті. Кейіпкерлері де ежелгі дүниеден тіріліп
келген бейтаныстай емес, тап қазір кіріп келген есіктес

көршіңдей тіптен етене. Тартып жүрген тауқыметтері мен
кешіп жүрген кептері де бес саусақтай белгілі. Сөйтсек,
қазір жүзеге асыра алмай күйзеліп жүрген жәйттеріміздің
бәрі мың жыл бұрынғы бабаларымыздың да өзегін өртеген

күйіктер екен.
Бір ғұлама айтқандай, Еуро-Әсияның әр алуан жер
бедері әр алуан үрдіспен өмір сүріп, әр алуан мәдениет
түзетін әр алуан этностардың қалыптасуына жағдай жа­

сады. Табиғи әр алуандық олардың бейбіт өмір сүруіне
көмектеспесе, кедергі келтірген жоқ. Жаны бар пайым.
Бірақ, ай астында баянды не бар? Тек кім-кім де өзі
үйренген аяда өзі үйренген әдіспен ырзық айыра алған

Ғасырлар тоғысында
замандарда ғана жағдай солай болғаны рас. Ал бас
өсіп, ауыз көбейіп, үйреншікті аяда үйреншікті әдіспен
күн көру қиындай бастағанда, әлгіндей қоян-қолтық

қоңсыластықтың да шырқы бұзыла бастады. Тіпті бір
үлгімен өмір сүретін үрдістердің өзі бір-біріне ауыз сала­
тынды шығарды. Әсіресе, бұл көпшенділерге жәйсіз тиді.
Олар енді бұрынғыдай түк шыққан жердің бәрі қонысым,

су түскен жердің бәрі суатым деп, аяғы жеткен жердің
бәрін иемденетін әдеттен бой тартуға мәжбүр болды Оны
самсаған сары қолы бар көп тайпалардан гөрі әлім-берім
аз тайпалар ертерек сезінді. Белгілі бір жинақы кеңістікке

кіндіктен байланып, қауымдастықтың берік түрлеріне
көшуге тура келді. Бұрынғыдай жөңкіле жөнелген жойқын
нөпірлерге қосыла салып, арқадан қаққанның алдына
түсіп, маңдайдан сипағанның соңына ілесіп, жетекте кет­

кендер тарихтың дәлізінде қалып, шамасына қарай шарқ
ұрып, жағдайына лайық жайлы қоныс таба білгендер көп
нәсілді адамзаттың құтхана мешітінен өз құжырасын
иемденді. Соны алдымен түсініп, алдымен ыждаһат қыл­

ған қауымдардың бірі қырғыздар болған сыңайы бар.
Сондықтан да, олардың аты тарих сахнасына өзімен
тұстас шыққан тайпалардың көбіндей, әр қауымның
құрамына бір сіңіп, өз дербестігін жойып алмай, бүгінгі

тарихқа да аман жетті. Қырғыздардың аты қытай
деректерінде біздің дәуірімізге дейінгі 201 жылдардан
бастап ұшырасып, біздің дәуіріміздің VІ-Х ғасырлары
арасында жиі кездеседі. Олар жайлы деректер VІ-ІХ

ғасырлардағы орхон-енисей тас жазбаларында да мол жо­
лығады. Сондай құлпытастардың бірінде қырғыздар­дың
Орхон мен Тола бойындағы ұйғыр патшалығын құлатқаны
жазылған. Бұл қытай жылнамалары айтуынша, 847

жылы болған оқиға. Демек, В. Бартольд айтқан «қырғыз
мемлекеттілігінің дәуірлеуі» тап осы кезеңге сәйкес
келеді. Қырғыздардың отырықшы, көшпенді көршілеріне
көп тиісіп, көп жеңіске жететіні де осы тұс. Бұрынғыдай

Ә. Кекілбайұлы
емес, бастары бірігіп, ауыздары қосылатыны да тұс. Сол
қырғыз кейінгі мұсылман тарихшыларының ХVІ-ХVІІ
ғасырлардағы еңбектерінде Батыс Тәншәнді жайлайтын,

жау келгенде қатын-баларын құз-қияға шығарып жіберіп,
тар шатқалдарда бекініп, көршілерінің шапқыншылығына
батыл тойтарыс бере алып жүрген аса жауынгер халық
ретінде бейнеледі.

Біздіңше, ұлы дастанның оқиғалық төсегін қыр­ғыз­
дардың ІХ-ХІ ғасырларда Алтайда жүріп ұйғырлармен,
қидандармен шайқасқанымен де, ХV-ХVІІ ғасырларда
Тәншәнде жүріп көрші хандықтармен шайқасқанымен де

біржола байланыстыруға болмайды. Сол сияқты ондағы
айтылған әр соғыс, әр шайқасқа, әр кейіпкерге нақты
тарихтан нақты балама іздеудің де жөні жоқ. Дастан екі
мың жыл бойына тарих назарында келе жатқан халықтың

басынан өткен оқиғаларды кезек-кезегімен көзінен тізіп
баяндап шыққан көркем шежіре емес. Сол екі мың жылдық
халық тағдырының негізгі өзегі болған іргелі ел, тұтас
жұрт болып, әлемдік болмыстан өз орнын табу жолындағы

күрделі күресті тұтастай шолып, күрделі тарихи процестің
әлеуметтік-философиялық тұңғиықтарына бойлаған тари­
хи пайымдық, тарихи уайымдық эпос. Оның басты сары­
ны – баста тұрған дәуренді дәріптеу емес, бастан ауған

дәуренді жоқтау, оның қайта оралуын аңсау.
Қырғыз тарихындағы ондай кіндік кезеңнің бұдан мың
жыл бұрын орхон-енисей бойларындағы ұлы жорықтар
мен ұлы жеңістерге сәйкес келетінін материалдық

ескерткіштер тайға таңба басқандай дәлелдеп тұр. Ұлттық
идея дегеніміздің өзі – іргелі ел болуға, өз мекеніңді
өзің иемденіп, өз болмысыңды өзің шыңдауға ұмтылу
екені белгілі. Қырғыздардың бұндай ниетті нақты жүзеге

асыруға да әлгі кезеңде кірісіп, алғашқы нәтижелерге
жеткендігі мәлім. Ендеше, істегенін ауызбен бекітіп,
артық ұрпаққа өсиет қып қалдыратын көшпенділердің
ондай дәстүрін ол кезде ұмытып кете қоюы мүмкін бе?

Ғасырлар тоғысында
Жоқ. Олай болса, тасқа қашап дерек қалдырған айтулы
оқиғаның сөзбен баяндалатын рухани дерегі қайда? Ол
бүгінгі «Манастың» алғашқы нұсқалары болуы әбден

мүмкін. Дастанның негізгі сюжеттік-фабулалық арқауы
да сол кезең оқиғаларына сайма-сай келеді. Стильдік-
көркемдік төсегінің ең терең қабаттары да сол кезеңнің
эстетикалық-дүниетанымдық сипатымен астасып жатыр.

Ал, концепциялық уытының тінін түзіп тұрған негізгі
идея сол кезең оқиғаларының басты мақсаты болғаны та­
рихтан белгілі. Ендеше трилогияның, әсіресе, Манастың
жеке өзіне байланысты алғашқы бөлігінің идеялық,

фабулалық, көркемдік төсегінің сол кезенде туған тұңғыш
нұсқалардан өрбіп жатуы әбден ықтимал. Бір ұлттың бір
мың жыл бойы жырлап келе жатқан негізгі шығармасының
географиялық аясы мен кейіпкерлік құрамы кейінгі ғасыр

құбылыстарына орай түбегейлі өзгеріске ұшыраса, онда
тұрған таңданатындай ештеңе жоқ. Бәрі өзгерсе де бастап­
қы кіндік идея өзгерген жоқ, оған түрткі болған кіндік
оқиға мен кіндік кейіпкер өзгерген жоқ. Өйткені, ол идея

әлі күнге түгелімен жүзеге асып болған жоқ. Сондықтан да,
әу баста ұлы жорықта ұлы жеңіске жеткен ұлы қолбас­шы­
ны жоқтаудан шығуы ықтимал әйгілі дастанның басынан
аяғына дейін өткенді дәріптей отырып, бүгінгіні қомсыну,

ертеңге үміттене отырып, көлденеңнің кесепатынан сес­
кену сарыны басым түсіп жатады. Бұл дегеніне жеткен
жұрттардың емес, жете алмай жүрген жұрттардың тарихи
санасына, көркемдік танымына тән сипат. Трилогияның

алғашқы бөлімімен кейінгі бөлімдерінің көркемдік
болмысы мен композициялық құрылымында, бейнелеу
қағидаларында айта қаларлықтай айырмашылықтар болуы
да тегіннен-тегін емес. Манасқа байланысты бөлімдегідей

емес, «Семетей» мен «Сейтекте» оқиғалар архаикалық
героикадан, ұлан-асыр кең қарымдылықтан арылып,
негізгі кейіпкерлердің таза жекебастық арақатынасына,
содан туындайтын трагедиялар мен драмалар төңірегіне

Ә. Кекілбайұлы
топтастырылған. «Манас» эпикалық қарымы күллі ғаламға
бара-бар нағыз үлкен эпос, үлкен эпопея болса, «Семетей»
мен «Сейтек» – бір әулет, бір буынның шындығымен орай­

ласып, бұл заманның тілімен айтсақ, «романдандырылған»
«шағын эпос». «Манастың» финалынан басқа бөлімінде
ұлан-асыр той-думан мен аламан-асыр шайқастар, аза мен
қуаныш, жеңіс пен желпініс, тағдырдың тауқыметі мен

рахаты қойқосақ түсіп, қосарланып отырса, «Семетей» мен
«Сейтекте» бір күдік пен бір үміт итжығыс түсіп жататын
сезім сергелдеңі мен сананың сарпылысы молырақ. Сал­
дарына қарап, себебін таппақ, зардабына қарап зауалын

таптырмақ рухани әуре-сарсаң көбірек. Бір кезде бабалар­
ды жеңістерге жеткізіп желпіндірген оптимистік «кіндік
идея» енді ұрпақтан ұрпақ ауысқан сайын ұлт көкірегіне
шер болып жабысып, шемен болып байланған түпсіз

уайым, тұңғиық дертке, өліспей беріспейтін өр мақсатқа
айнала түсіпті.
Халық тақсіреті қайдан өрбиді? Біреуді аз, біреуді
көп, біреуді жарлы, біреуді бай қып жарататын алақол

дүниеде қоздамай тұрмайтын сыртқы қысастық пен
ішкі келеңсіздіктерден өрбиді. Әйгілі дастан өзге жерде
келімсек саналып, келекеге ұшырап, өз жерінде саны
аздықтан санатқа ілікпей, аяққа басылып есесі кетіп, езіліп

жүрген қырғыздардың аянышты тағдырын суреттеуден
басталады. Жат жерде де ебін тауып, байып алған Жақып,
малына қорған, дәулетіне қожа болатындай мұрагер
іздесе, батыр Балта тойғанға мәз боп, тоғышар­лана

бастаған алыстағы ағайынды арттағы атамекенге қайта
бастап апарып, туған жұртымен қайта қауыштыра ала­
тын сайыпқыран көсемді аңсайды. Бесіктен белі шықпай
­жатып: «қожаны көрсе қорқытып, саба толы қымызды

қолына берсе бір жұтып», «анау-мынау ас болмайтын»,
«жарым шелек арақты жалғыз ішсе мас болмайтын»
алып Манасқа бай Жақып «Дүниенің парқын білмейді»
деп күйінсе, адал тілек, ақпейіл Ақбалта батыр: «Дауыл

Ғасырлар тоғысында
келсе, жел тимес, қалың тоғай бұл болар; даушы келсе,
мал бермес, қара көкжал ұл болар; аман болса бұл бала,
өлгеніңді тірілтер, өшкеніңді жандырар», – деп сүйінеді.

Ерен туған ер Манас ел сенімін ақтады. Алтайдың
астын үңгіп алтынын алып, алқабын толтыра егін салып,
адырын қаптата мал жайып әбден байып алған қырғыз­
дарды үйренген қоныстан кеткісі келмей, кежегелері кейін

тартса да, әлдеқашан ұмыт қалған ата-қонысына бастап
апарды. Бөгесін болғысы келгендерді топырлата қырды.
«Бет қойысар дау шықса, белдесетін жау шықса, қарауыл
шығар дөңі жоқ, қақтығыс болса қапыста, қол сиятын

жері жоқ» жайдақ тегіс пен тар қолатқа кідіртпей, «көк
толқыны шайқалған, көк желегі жайқалған, көк майсасы
найқалған; шыбығы бар шынардай, шынарлары мұнардай;
тынық аққан бұлағы, пейіштен артық сияғы; қарабура

шатқалы, аспан сүйген асқары, жер сауыры Таласқа»
бір-ақ жетіп тоқтайды. Бір кезде Оразды ханы өлген
қырғызды оқыста басып, «бірін айдап Оралға, бірін айдап
Еренге, біреуін көміп тереңге, біреуін қуып Қаңқайға»,

қан талапай еткен Қоқанның қоңқай ханы Әлеукеден өш
алып, жан-жаққа шашылып кеткен қандастарын қайта
жинай бастайды. Туыстас түркі нәсілдерін билеп отырған
жақсылар мен жайсаңдардың жасы үлкендеріне өзі барып,

жасы кішілеріне ат жүгіртіп, адам жіберіп, білек қосысар
бірлікке, ірге тұтастырар ынтымаққа шақырады. Ағайын
қатағанның ардағы Қосай дәу айқара құшағын ашып,
алдынан шықса, Алайдағы қалша ағайынның Саурық

ханы қиырдан келіп, жер шұрайын иеленіп, ел шырайын
түгендей бастаған батырға өзі келіп соқтықты. Қалмақ
ханы Текес үдере көшкен қырғыз көшін қиын мен қияда
­торуылдаса, Мәнжі ханы Қитуша ел шетіне дүрбелең

салып, тыныштық бермеді. Ел қамын ойлаған Манас
иілгенге иілді, шүйілгенге шүйілді. Ата жұрттың қайта
қаулап өсуіне, атамекеннің қайта гүлдеп құлпыруына
септігі тиер қам-қарекеттің қандайынан болса да тайын­

Ә. Кекілбайұлы
байды. Оның бұл қылығын жақтырмайтындар алыстағы
жаттан да, іргедегі жақыннан да көптеп табылды. Өзгені
қойып, туған әкесі Жақып елдің басын қоспақ боп, ердің

ауызын алмақ боп, күні-түні іргесін атқа, төрін қонаққа
таптатып жатқан баласына: «Ойымнан кетпес сор қылдың,
Манас; сансыз малды қор қылдың, Манас; аты жоққа ат
беріп, тоны жоққа тон беріп, қартайып қалған кезімде,

шын мүшкілді сен қылдың, Манас. Қаптаған мың-мың
мал қайда? Аялы Алтай жер қайда? Қабырғалас тұрушы
ек, қара Қытай ел қайда?» – деп килігіп, сақалын жуып,
шашын жұлады. Елдіктің жолына қимай, көгенінің босап

қалған бұршағы мен желісінің ағытылған ноқтасын санап,
азаттықтың жолындағы кемді күнгі қиындыққа шыда­
май, басы байлаулы, аяғы тұсаулы болса да, қарыны тоқ,
көй­легі көк жатқа кіріптар күндерді сағынатын мүсәпір

мүскіндер, шамасы, ол заманда да табылыпты. Қара бас­
тың қамы үшін, шеке қышытар таж бенен тақым қышытар
тақ үшін өз жұртына өзі өрт салып, өзгелермен жер
түбінен жең ұшынан жалғасатын жаудан бетер жәді­гөй

жексұрындар ол заманда да аз болмапты. Алыс Қаңқай­
дағы Есеннің сойылын соғатын көзкөмендер Таласта
жатып, аңғал Манасқа у қосып, арақ беріп, өз тізгінін
қолына енді алғалы тұрған сорлы жұртты бұрынғыдан

бетер сорлатып кете жаздайды.
Тым таныс құлықтар мен тым таныс қылықтар емес пе?!
Елдіктің жолына қашанда қаптаған кедергі тұрғы­
зылыпты. Азаттықтың жолына қашанда аран ор аз қа­

зылмапты. Сырттағы дұшпан іштегі алаяқтың аярлығын,
тоңмойын тоғышардың топастығын, даңққұмар дара­
қының даңғойлығын қашанда қапысыз пайдаланып
бағыпты. Бәрі де елім деп еңіреген ерлердің соңына шоқ

алып түсіп, азаттық деп арпалысқан асылдарды аяғынан
шалып бағыпты.
Сондайдағы қазылатын ор мен құрылатын тордың
аты – Тоғышарлық екен. Дүние жаратылып су аққалы

Ғасырлар тоғысында
барша келеңсіздік пен кесепаттың тақымынан түспей
келе жатқан торшолақтың аты да – Тоғышарлық екен.
Тоғышарлық арыса мүсәпір, тойынса кісәпір болмай тұра

алмайды екен. Манас өзімен ұстасқан жаудың бәрін жеңе
алғанымен ғана емес, бақ пен ырзықтың, атақ пен даңқтың,
құрмет пен махаббаттың, сый мен салтанаттың бәрін
көрсе де, кісәпірлікке ұрынбай, тоғышарлықты да жеңе

алғанымен қасиетті. Ол өр десең өр, ер десең ер. Бірақ,
жау алдында өр де, дос алдында жер. Ел мүддесі дегенде
өз мүддесін, ел намысы дегенде өз намысын ойланбастан
құрбандыққа шалып жіберетін мәрт. Ұрын барғанында

қараңғыда қол салғанына қитықтанып: «Нөкөрүм аты да
Манас, жөкөрүм аты да Манас, баскарчым аты да Манас,
баканчым аты да Манас, басып жүрген қызматкар жал­
чимдын аты да Манас, башымды кантип көмөйүн, аты

Манас экен деп, айтканга кантип көнөйүн; атамдын үйүн
бүлгабай азыр кетип жөнөгүн!» деп атып тұрған қиқар
қалындығының қолындағы пышаққа абайсыз қарналып
қала жаздағанда, ашу қысып: «Санирабийганы көөдөнге

Манас тепкени, Рабийга сулуу кыз көмөлөнүп кеткени;
баатыр Манас бабандын баатырлыгы эмей неткени; алиги
көргөн кан кызы Атемирдин жалғызы атасынын төрүнде
абыдан жеди таяқты, ал жерде башын үзмөкчү, ажар,

көркүн, тұрпатын, тартып көрүп сымбатын арстан Манас
аяды; беш кабырға кыйрады, бетин басып ыйлады, Манас
басып чыкканча жеңине каны сыйбады» – демекші, шала
бүлініп, әскеріне барып, болашақ қайнатасының астанасын

шауып ала жаздайтын асау Манас достан да, дұшпаннан
да алданғанымен, досқа да, дұшпанға да ашуланғанымен,
астамсып көрген емес, күшім жетеді екен деп зорлыққа,
айлам жетеді екен деп аярлыққа барған емес. Бірақ, ол жүр­

ген ортаның бәрі Манас емес еді. Даңқты даңғойлықпен,
мәрттікті мастықпен, намысты найсаптықпен шатыстырып
алып, аярлықты айып, астамдықты ұят, кісәпірлікті кінә
санамай, бәрін де белден басып жүре беретін бетсіздер

Ә. Кекілбайұлы
де толып жатқан-ды. Сондай бір бетпақ Көкетай ұлы
Боқмұрын өгей әкесінен қалған оңай олжаға мастанып,
атын шығармақ боп ас береді. Оған шартараптың досын,

жатын түгел шақырып, Манасты шақырмайды.
Бір-біріне қаны қатып жүрген қас дұшпандарды бір
тойға түгел жинап, бір төрге қатар отырғызам деп, сауық-
сайранды қызыл-шеке қан майданға айналдырып ала

жаздайды. Қорыққанынан Манасқа ат шаптырып, соның
айбарына арқа сүйеуге мәжбүр болады. Бірақ, онсыз да
бір-біріне тісін басып жүрген бақас елдердің онсыз да
сызат арасы бәйге мен бәсекенің салдарынан одан сайын

ырсиып ашылып кетеді. Жүрек сыздар сөз айтылып, сүйек
сырқырар іс істелінеді. Талай шаңырақ ортаға түсіп, та­
лай жылқы талауда кетеді. Талай арудың етіне дақ, талай
ердің бетіне дақ түседі. Қарқараның шыбынсыз төсіне

қақыра­дай ордалар қонып, дала мен тауды жайлаған бар­
ша халықтың барлық көріктісі мен келістісі, күштісі мен
жүйрігі, ділмары мен дүлдүлі түгел жиналып, ай бойы
көшпенділер әлемінің барлық байлығы мен барлық салта­

натын көрсетіп баққан ұлы думан көшпенді әлемнің барша
кесепаты мен кесірін де түгел ашып, өз пердесін өзіне
сыпыртып, енді қордалана бастаған берекені бір күнде
тәрк, енді іргелі ел бола бастаған қауымды бір күнде ғарып

қылып кете барады. «Көкетайдың асы – көп жанжалдың
басы» атанған ұлы жиын мәнжілер мен қырғыздардың
арасындағы ұлы майдан, ұлы шайқасқа ұласып, сол
жорықта қырғыздар мен қазақтар бас батырларының бәрін

мерт қылып, бас қолбасшысын аяр жаудың алдап келіп,
артынан ұрған улы айбалтасынан жазылмастай дертті
қылып, мол олжамен қоса мол қасіретке батып оралады.
Сөйтіп, Манас сынды ел қамын ойлап, жанын шүберекке

түйіп, басын отқа тігіп жүрген есіл сабаздардың көптен
көксеген мақсатының түбіне көлденеңнен құйысқанға
қыстырылып, қажет десеңіз дос пен жаудың, пайда мен
зиянның ара-жігін ажырата алмай жүріп-ақ ат шығарып,

Ғасырлар тоғысында
абырой асырмақ болып, өлінің аруағын, тірінің ар-
намысын бір басының дақпырты жолында құрбандыққа
шалып жіберуден тайынбайтын бір әумесердің бір

әулекілігі жетіп тынды.
Ондай дарақы да даңғой Боқмұрындардың топстығы­
нан туындап, жақсы істі жарты жолда қалдыратын ойда
жоқ қырсықтарды ішіне қыл айналмайтын шыжбыңбай

Шынқожалар, бақастықтан бауырынан безетін көр көңіл
Көбештер, мал құмарлықтан баласын баз кештіретін
жәдігөй Жақыптар, кекққұмарлықтан неден де болса
тайынбайтын қияңқы Қияздар, қаралай күңкілдеп, сасық

өкпе-бопсаға бола досын омақастыра салатын үңіреңбай
Үмітейлер, тақ үшін тұтас елін түгел сатып жіберуге пейіл
баққұмар, сонысынан да қанұмар Ханшоралар одан сай­
ын асқындырып жібереді екен. Ордадан Манас кеткесін

ортадан мәніс кетті. Ұлы есім мен ұлы іске сатқындық
басталды. Әке баласын сатты. Іні ағасын сатты. Нөкер
көсемін сатты. Мекер төсегін сатты. Босаға төрді сатты.
Төр беті жабылып үлгермеген көрді сатты. Дәулет әдетті

сатты. Әдет абырой-әжетті сатты. Азғындық басталды.
Азғындықтан аман қалудың жалғыз жолы – ел ауып, жер
ауып аласталу болды. Сол кепке ұшыраған ана Қаныкей
мен әже Шиырлы азған елден алыс қашып, асылдан қалған

тұяқ Семетейді жетілдірді. Семетей ат жалынан тартып
міне, елге оралды. Семетеймен бірге елге сенім оралды.
«Манастың ұрпағы жалғасса, ісі де жалғасады»,– деп ой­
лады жұрт. Бірақ, Манастың қолына жармасқан қорқау

Семетейдің де қолына жармасты. Манастың аяғына
оралған аяр Семетейдің де аяғына оралды. Манастың ал­
дына ор қазып, артына тор құрған күншілдік пен топастық
Семетейдің де алдынан ор қазып, артынан тор құрды. Аяр­

лар алдап соққан аңғал Семетей әке күмбезінің қасында
әкесі жеген опықты жеді. Сөйтіп, атаның кебін әке киіп,
әкенің кебін құрсақтағы бала киетін күн қайта туды. Тағы

Ә. Кекілбайұлы
да азғындар елде қалып, асылдар аласталды. Оспадардың
озбырлығынан қолды болған айдай сұлу Айшүректің
құрсағында кеткен шарана елінің қайда, жерінің қайда

екенін біліп қойды. Семетейге қуанған ел, Сейтекке де
қуанды. Сейтек бірақ Семетей оралғандағыдан да көбірек
таланып, көбірек арыған жұртқа, одан да гөрі араны ашы­
лып, одан да гөрі арсыздана түскен ағайынға оралды. Се­

метей әкесімен алысқан дұшпанмен, үйреншікті жаумен
айқасқа түссе, Сейтекке әкесі түгілі жеті бабасы естіп
білмеген, кездесіп көрмеген жер түбінен келген жебірмен
шайқасуға тура келді.

Бұл ретте, «Сейтек» дастанының философиялық ауқы­
мы, болмыстың ең терең, ең терең, ең тұңғиық, ең шы­
тырман құбылыстарын ең ұрымтал тұстарынан қамтып,
ұтымды аша алатын ұтқырлығы мен тапқырлығы жағынан

әлемдік ауыз әдебиеті түгілі жазба әдебиеттің ең үздік
туындыларымен қатар тұра алатындай сүлей шығарма
екендігін айрықша бөліп айтуды парыз деп білеміз. Бағзы
мен бүгіннің арасындағы қыл көпірдей бұл туындының

бар сипаты мен бар қасиетін түгел тану үшін нағыз осы
заманның бостан танымы мен сергек пайымы, нәзік талға­
мы мен жіті зердесі қажет болатыны даусыз. «Сейтектің»
әр тарауы, онда баяндалатын әр оқиға адамдық болмыстың

бар құпиясын нағыз сұңғыла зерттеушінің көзімен терең
барлап, кемел кескіндеп, дәл пайымдай алған бір-бір
тәмсіл. Ең күрделі құбылыстың математикалық дәлдікпен
есептелген өте дөп философиялық тұжырымы. Тек екі-

ақ оқиғаны – Семетейдің ғайып боп кетуі мен Сейтектің
Сарыбаймен шайқасын алайықшы. Екеуі де әлемдік
әдебиет пен күнделікті тұрмыста айтыла-айтыла ауыз
жауыртқан үйреншікті ұғымнан туындаған кең қарымды

философиялық метафора. Көзапара бір жағынан бір жен­
дет найзасын сумаңдатып, екінші жағынан екінші жендеті
қанжарын жалаңдатып, «әне-міне дегенше, қасына жетіп

Ғасырлар тоғысында
келгенше, басын кесіп алғанша, құмарлары қанғанша,
қарамай алды-артына еріп кеткен секілді, қимылдамай,
үндемей, көз ілеспей жоқ болды, сүйегін таппай сабаздың

жаны шығып жау азғын ет-жүрегі от болды...». «Семетей»
дастанының соңында басты кейіпкер тап осылай ғайып
болады. Ал «Сейтек» атты келесі кітапта ол елсіз таудың
арасында қолды боп кеткен тұлпарына мініп, иесіз қалған

сұңқарын ұстап, аң аулап жүрген жерінде Қарадәудің
көзіне түседі. Оның атын атап шақырғанына қарамай,
үңірейіп тұрған қара үңгірге кіріп кетеді. Бұны естіп,
көруге барған Бақай да тап осындай көрініске куә болады.

Әйелі Айшүрек пен баласы Сейтек те жалбарынып елге
қайтара алмайды. Ақыры анасы Қаныкей барып, тағы боп
кете жаздаған баласын алдына алып, ақ мамасын аузына
салып, үйіріне қосады. Оны бұндай күйге ұшыратқан

перілердің дуасы емес, жанын жегідей жеген ұят еді. Бір
жағынан, алданып атын жатқа беріп, бес қаруынан қаралай
айырылғанынан, екінші жағынан қас дұшпанының құрған
тұзағына өзі барып түскенінен, үшінші жағынан жақсы

досы Құлшараны қаралай отқа түсіргенінен, төртіншіден,
адалдық пен аңғалдықтан сенімін, ана сүтін ақтай алмай,
орта жолда опық жеп қалғанынан, алтыншыдан, осын­
ша қиянат пен қараулыққа барып отырған ағайыннан,

жетіншіден, мұнша әділетсіздікті көріп отырып, қол ұшын
бере алмайтын елінен ұялғандықтан өз-өзінен ғайып
бо­лып еді. Тірілей жерге кіреді деген осы еді. Мұндай
пұшайман хәлден анасы келіп, ақ сүтін кешіп, қайтадан

сенім артса ғана арыла алар еді. Семетейдің бір басындағы
бұл күйзеліс бүкіл ел басындағы күйзеліс еді.
Ал, Сарыбай – арғы-бергі әдеби санадағы ең қор­
қы­нышты, ең жиреншікті құбыжықтардың ең жаңа, ең

үрейлі түрі. Өйткені, ол бұрынғы аңыздарда кездесетін
бір жері болмаса, бір жері адамға ұқсайтын құбыжық
емес, барлық қасиеті, барлық мінезі, барлық құлқы мен
қылығы құбыжықтыққа айналып кеткен адам. Жалмауыз

Ә. Кекілбайұлы
сияқты адамдар ауылда да толып жатыр. Олардың да
салып жат­қан ойраны аз емес. Ал мынау дәл адам сияқты
жалмауыз сонау жеті қиян жер түбінен келіп отыр. Со­

нысын бұлдап Манас жұртының түгелімен көзін құртып,
барын өзі иемденбек. Жер бетінде жалғыз өзі қалып, бәріне
өзі ие болғанша соңына сары масадай самсаған қол ертіп,
жолындағыны түгел жойып, сайранды сала бермек. Теқ

адамдарды ғана емес, аққан суды, өскен шөпті, жүгірген
аңды өз қалауынша өзгертпекті сылтауратып, түп-түгел
қырып салмақ. Сөйтіп, жер үстін, аспан астын жалғыз
жалмауыз жайлаған жапан түзге айналдырмақ. Оған ешкім

жеке төтеп бере алмайды. Жеке айқасып жеңе алмайды.
Алыс боп, жақын боп, ағайын боп, жат боп, кәрі боп,
жас боп, әйел боп, еркек боп, жабыла жүріп тойтармаса,
ешкімге де, ештеңеге де дес берер емес. Қияндағы Қайып

қызы Құялдының Алатауға ат сабылтып кеп, Сейтекке қол
ұшын беретіндігі де сондықтан. Дастанның соңғы тарау­
ын төбе шашың тік тұрып, тұла бойың түршігіп отырып
оқисың. Ықылым замандар хикаясының ақырғы бетін

баяғы қатыгездіктерден емес, бүгінгі қатыгездіктерден
үрейлене отырып, жабасың. Иә, кейінгілердің соры
алдыңғылардан гөрі де қалыңдай түскен сыңайы бар.
Бірақ, одан сескенер Сейтектер жоқ. Біржола өліп біткені-

бітпегені әлі беймәлім жаңа Жалмауыздың мүрдесінің
жанында жаңа шайқастарға сақадай әзір тұр.
Міне, мың жылдан бері айтылып келе жатқан кеп әлі
тәмамдалған жоқ. Онда көтерілген көкейкесті әңгіме

Алатаудың ар жағы мен бер жағында қайтадан қозғалып
жатыр. Мұндай сын сағатта бабалардың барша жүрек
сырын, рухани шырынын, ақылы мен даналығын түгел
сығып ап, бір арна, жүйеге құя білген ұлы Халықтың ұлы

дастанын шұқшия оқып, арын, жанын тазартып, селқос
сезімін оятып, дағдарған санасына қозғау салу – әрбір
көзқарақты азаматтың қасиетті парызы болса керек.

Ғасырлар тоғысында
Көз алдыңа көне дастанды сұңқылдай соғып отырған
айырқалпақ жомоқшы қайта оралды.
Ол көне сарынмен жаңа бір кепті баяндап отырғандай:

Ақар-шақар ала шың
Ата қоныс төрі еді:
Бағзыдан жеткен баба жыр –
Елдіктің асыл дерегі.

Қайта гүлдеп солған бақ,
Үзілген үміт тірілді.
Сөнген от қайта алаулап, –
Дүние тағы дүбірлі.

Тарих тезі теңселді –
Теңестірер мұрсат бер!
Сейтек сермер семсерді
Сертке тағар ұрпақ бер!

Үміттің оты үдегей,
Арымай көңіл көр-жерден,
Айналып соғып жүрмегей
Семетей кешкен сергелдең.

Мойымай тілеп, сұрайын,
Мойныма салып бұршақты:
Құр тұрғызба, Құдайым,
Манастар туған құрсақты.

Жаһанды жайпар жау-жарақ
Жабыла төнсе – жасқанбас,
Жарты әлем тола жамағат
Жамырай сүйсе – мастанбас.

Асқар Манас, Ай Манас,
Өртенбесін өзегің,
Азат елмен аймалас,
Келді тағы кезегің!

Манаурап барып батқан күн
Маңғазданып қайта атсын,
Бағзыдан жанға батқан мұң,

Ә. Кекілбайұлы
Байызы қанып, жай тапсын,
Асқар Манас, Ай Манас
Жаңа ұрпақпен аймалас.

Асқар Манас, Ай Манас,
Азат жұртпен аймалас!
Асқар Манас, Ай Манас...
Алла әумин дегей...

О тоба, дүниеде тап мұндай да таңғажайып дана дастан
барына шүкір. Ол дастанды жаппай жаттап, жаппай жыр­
лап жүрген дархан халық барына шүкір.
Оны қасиеттеп, әспеттей берер жаңа нәсіл, жаңа ұрпақ

К 150-летию со дня рождения Абая
Человек-загадка... Таким себя считал сам Абай.
­Неслыханно жестокой и глубокой была его трагедия:
искренне недоумевал – любит или не любит свой народ.

Если любит, то почему не нравится ему, все, что делается
вокруг. Если не любит – к чему жить среди, почему не
спастись бегством, уйдя куда глаза глядят...
Не один Абай оказался в этих степях в такой ситуации.

По-разному искали путь спасения из подобного тупика:
сверхверой в сверхчеловека – Заратуштра; неустанным
поиском бессмертья – Коркыт; добровольным отказом от
этого бренного мира, не дожидаясь даже смерти – Ход­

жа Ахмед Яссави; бегством всем народом в иной, более
безопасный край – Асан Кайгы; битвой до смерти, до по­
следнего – Махамбет...
Абай был не только продолжателем их исканий, он

нашел вполне приемлемое не только для своего, но и по­
следующих времен решение вечного для наших степей
подлинно гамлетовского вопроса. Чем и восхищается
сегодня все человечество. Феномен Абая – не только им

самим, но и всеми последующими поколениями, еще не
достаточно разгаданная загадка. Бесполезно искать раз­
гадку в личности одного Абая или в обстоятельствах его
времени.

Абай – титан духа и мысли. Тайнопись явлений столь
восхитительного масштаба расшифровывается лишь со­
кровенными секретами самого бытия. Ибо в этом мире,
оказывается, ничего не происходит так запросто, как самое

Ә. Кекілбайұлы
Если верить подсчетам ученых: за ничтожные доли
микросекунды узнают друг друга комплементарные еди­
ницы нуклеиновых кислот и жди появления на свет нового

живого существа. А огромная Вселенная, выходит, воз­
никла всего-навсего за многомиллионную долю секунды
в результате беспрецедентного взрыва, произошедшего
восемнадцать миллиардов лет тому назад из-за чрезмер­

ного накопления уплотненных сверхмощных зарядов
первоэнергии.
Все, остальное, получается, требует времени и усердия.
И немалого. Не полтора века, а многие тысячелетия пона­

добились, чтобы сегодня мир восхищался Абаем.
Потребовалось, например, населению североазиатских
широт дольше всех вести кочевой образ жизни. До конца
исчерпать потенциал существования за счет вегетативного

поля. До конца испить чашу упоения и горечи от слитно­
сти с природой, всецело зависимой от климата. Поэтому
почти постоянно конфликтовать с остальной природной и
моральной средой. Кто так постоянно рискует, тот и про­

воцирует остальных на сопротивление. Неистово истощая
самого себя мобильными, однообразными жизнедеяниями,
настойчиво закаляет своих противников и умом, и силой.
Непрекращающиеся флуктуации вызывают адекватные,

даже превосходящие контр-флуактации. Форс-контрфорс.
Такова формула взаимоотношений кочевников с осталь­
ным миром. Невозможна стабильность. Значит, исключа­
ется возврат к прежнему раскладу вероятностей. Вместо

этого – перманентная угроза исчезновения. И упорное
противостояние с остальным миром, и слепое следование
его давлению в одинаковой степени могут обернуться для
любого социума или индивидуума самоаннулированием.

Оттого и всем живым существам, и анаэробной бактерии,
и осознающим себя индивидуумам, приходится учиться
селективно отвечать на раздражения среды, постоянно
приспосабливаться к непредвиденным ситуациям. Про­

Ғасырлар тоғысында
явить самоорганизующую волю, складывающуюся из на­
следственности, опыта имманентной для системы способ­
ности производить оценки. В мире, еще малопознанном и

не подвергнутом сплошной интеллектуализации, самоори­
ентация и самомобилизация полагались не на аргументы
и анализ, а на интуицию, даже инстинкт, на конкретные
раздражители человеческих чувств. Кочевой мир напря­

мую контактирующий с природной и космической стихией
больше всех нуждался в системе самоорганизующих и
самобилизующих самоустановок. В прорицателях и про­
роках, в их всеобъясняющих и всеобъемлющих учениях.

Этим и обусловлено то, что именно им созданы почти
все мировые религии: иудаизм и ислам – на юге, тенгри­
анство и зороастризм – на севере. Они также были заин­
тересованы не менять их на каждом шагу, а менять только

на предельной точке самоисчерпания устоявшегося и то
по особому предзнаменованию небесного разума. Только
тогда, когда был крайне необходим решительный прорыв
за пределы привычного и прижившегося...

Аналогичным экстремальным состоянием степного
общества вызван к жизни и феномен Абая. Не только
неистребимым стремлением сверхталантливой личности
самоутвердиться, но и настоятельной потребностью цело­

го народа выжить и уцелеть выпестован гений Абай, не­
вольно напоминающий своими духовными мытарствами
Моисея и Заратуштру.
Не на чужбине, как при Моисее, а у себя на родине

стали гонимыми соплеменники Абая. И не в начале эт­
нического самоутверждения, а после многотысячелетней
гегемонии на евроазийских просторах пришлось им спол­
на мыкать горе. Вдребезги разбилась могучая кочевая

империя, простиравшаяся на всем пространстве, некогда
занятом палеоокеаном Татис. Распались и появившиеся на
ее месте разрозненные ханства, как мелкие и быстро меле­
ющие озера на дне чаши вчерашнего безбрежного океана.

Ә. Кекілбайұлы
Задыхались как рыбы в луже, народы, чувствовавшие себя
прежде акулами, вечно штурмующими кочевые раздо­
лья. Таковой была участь казахов, последними терявших

былую удаль степной воинствующей государственности.
Их ханство под мощным и разносторонним давлением
извне было сперва раздроблено на мелкие части, потом
каждая из них из-за дефицита самодостаточности была

цинично удушена. Стремление вернуть былое, потрясав­
шее степь в течение почти двух столетий, не увенчалось
успехом.
Спасать народ, как Моисей и Заратуштра, спешным

выводом за пределы гибельного пространства было уже
поздно. Это не удалось даже Асану-Кайгы который еще че­
тыре века назад, до Абая, предвидел такой мрачный исход.
Беда не в том, что непостоянно центростремительно

степное общество, а в том, что кочевничество как исте­
рический феномен уже самоисчерпалось. Вегетативное
поле давно перестало быть ареной самодостаточного
существования. И не стало больше служить основным

критерием геополитических устремлений. Человеческий
аппетит насыщался не только за счет биосферы, но и гео­
логических пластов. Назревала попытка нового передела
жизненного пространства.

Казахская степь, издревне считалась осевой областью
истории, главным коридором всех великих переселений
народов – массовых миграций евразийского населения с
Востока на Запад, с Запада на Восток. К концу прошлого

века европейской глобалистикой она стала квалифициро­
ваться как хартленд (Срединная земля), недосягаемая для
морских флотилий, уже тогда стала объектом вожделе­
ния всех крупных держав и проблемой особой остроты в

мировой геополитике. Ибо, как определил политгеограф
Холфорд Маккиндер еще в 1904 году, «кто управляет
Восточной Европой, тот управляет хартлендом. Кто управ­
ляет хартлендом, тот командует «миром-островом». Кто

Ғасырлар тоғысында
управляет «миром-островом», тот командует всем миром».
Это обстоятельство потом вынудило сверх-державы на
две мировые горячие, одну холодную войны, на создание

трансконтинентального оружия и превратило казахскую
степь в страшный ядерный пуп земли.
Каким-то сверхглубинным чутьем Абай предчувство­
вал, что его край и народ становятся не переферией, а

самым центром при новом переделе жизненного про­
странства. Как быть при этом народу еще не слезшему
с коня война-пастуха? Как быть степняку, навсегда рас­
прощавшемуся с пикой и еще не научившемуся держать в

руке ничего, кроме плетки из сыромятной шкуры? Каким
головоломным был этот вопрос для тогдашнего степняка
легко догадаться, если до сих пор многим еще не ясно,
что степному населению при новом мировом разделении

труда и благ остается лишь один выбор: либо как степная
флора и фауна, стать жертвой ситуации, либо участвовать
как партнер, теперь вобравшейся уже в твой дом, мировой
интеграции. Либо быть отброшенными другими в сеть

явной или подспудной резервации, в вечные заложники
традиционного быта и жизнедеятельности, либо вклю­
читься в жестокую конкуренцию самоутверждения и
самореализации каждым.

Нужен был новый поводырь растерявшейся толпе, ука­
зывающий вразумительный выход из этого, в буквальном
смысле перевернувшегося для них ногами верх зловещего
мира.

Таким для казахов явился Абай. И он почти до сорока
лет тщетно старался исправить неисправимое. Праведное
правление возможно только там, где среда сама идет на­
встречу доброй воле. А там, где она живет вся в прошлом,

а реальная власть заинтересована долго держать ее в
таком затюканном состоянии, пока она окончательно не
деградирует, нет другого выбора, чем идти против всех,
даже против родных людей, родного народа. Невзирая на

Ә. Кекілбайұлы
их роптания. Рискуя честью при жизни и доброй памятью
о себе после смерти. Но из-за искреннего сострадания и
любви к людям и народу.

В таком глубоко трагичном состоянии жил и творил
Абай в течении целой четверти века. Ибо он первым из
всех степных властелинов дум отважился открыть глаза
народа на все усиливающуюся неадекватность его образа

жизни с неотступными уже процессами мировой истории.
Поэтому из его глаз текли горячие слезы любви, а с уст
срывались одно яростнее другого слова неприкрытой не­
нависти к предвзятости, в сетях которой с каждым годом

все больше и глубже запутывается его народ.
Не изменить жизнь, не изменяя самого себя. Не обрести
родину всем, не обретая каждым в отдельности самого
себя. Быть как все, жить как все, научиться всему тому,

что умеют все другие. Знать язык других, научиться их
искусству и умению – это возвышает, а не унижает, делает
равными с ними и менее зависимыми, чем жить и ничего
не знать и не уметь. Такое естественно, кощунственно

звучит для слуха тех, кому и так надоело издевательство
других. Нет большего святотатства для ума степняков
тысячелетиями живших общиной, не признающих ничего
другого, кроме этого нет, чем призывы: «Сам корми себя»,

«Не уповай на других, усердствуй сам». На подобное тогда
никто, кроме протестантов на Западе и поздних реформа­
торов конфуцианства на Востоке, никак не осмелился на
белом свете, твердо помня, что во всех пяти священных

книгах обогащение трактуется как источник зла.
А Абай, не только отдельными высказываниями в сти­
хах и «Словах назиданий», а всем творчеством и всем об­
разом своего поведения, начисто отвергает не только дого­

сударственный реципрокный, но и протогосударственный
редистрибуционный обмен продуктами и приветствует
самореализацию человека в труде и самоутверждение
через него. Нет для него ничего отвратительнее, чем со­

Ғасырлар тоғысында
В «Шестом слове», однозначно критикуя примитивный
эгалитаризм, паразитирующий конформизм, тотальную
обобществленность благ и богатств, приводящих к вуль­

гарному социализму, Абай признает только общность
цели, идеалов и понятий их ценности.
Абай против чрезмерной абсолютизации власти и со­
циальной распущенности масс. Соль общественной гар­

монии ищет в честном труде каждого. Горячо убеждает
своих соплеменников в том, что пока каждый не добьется
достаточного самообеспечения своим трудом, и народу
не знать подлинного равенства и свободы. Только тогда

человеческое дитя может быть другом по отношению
к дру­гому себе подобному. Только тогда он другому,
себе подобному не кажется либо хищным угнетателем и
кровопийцей, либо ленивым завистником и дармоедом.

Иначе нет человеку большего врага, чем сам человек,
а казаху, чем сам казах. Поэтому, как понимает Абай,
удаль воина ничто в сравнении с прилежанием ученого,
усердием ремесленника, терпением торговца и упорством

дехканина. Труд – мера всего и единственная гарантия
человеческого счастья. Вот что составляет концептуальное
ядро всего того, что написано им как поэтом и мыслите­
лем. Чем малочисленнее и слабее народ, тем прилежнее

приходится трудиться и учиться у других. Иначе не быть
им достойным партнером в мире всеобщей конкуренции.
Мало призывать людей к милости к падшим и слабым,
необходимо мобилизовать их к самосовершенствованию

самых падших и слабых. Вот в чем смысл патриотизма
и гуманизма в абаевском миропонимании. Не случайно,
что второй после лени люто ненавидит Абай спесь. По его
трактовке, лень рождет дармоедство, а спесь – невежество.

Невежество и спесь оборачиваются несмываемым по­
зором для сильных, непоправимой бедой и гибелью – для
слабых.

Ә. Кекілбайұлы
Таким образом, Абай, как справедливо отметил Прези­
дент Назарбаев, еще в прошлом веке осмыслил и осознал
жизнеспасительную суть нынешних перемен, на целый век

опередил не только своих соплеменников, но и мыслите­
лей многих народов, только в нынешнем веке вставших
на путь реформ и модернизации.
Мало кто был в состоянии по достоинству оценить его

дерзкий вызов и понять его спасительное значение и суть.
Себе Абай, как не раз сам признавался в этом, казался
одиноким изгнанником в родных степях, среди своих же
сородичей.

Нам он видится прикованным к скале недопонимания
Прометеем, как и последний, ничуть не проклинавшим
кровожадных стервятников, заживо вынимающих из его
тела печень и сердце, смотрящим на свой еще недостаточ­

но смышленный народ не злобным укором, а с глубоким
состраданием и жалостью.
Для нас, как и он, рискнувших изменить мир, изменяя
себя, нет более верного и надежного единомышленника

и наставника.
Для остального мира нет более убедительного вырази­
теля наших сокровенных дум и чаяний.
И сегодня, как никогда, мы осознаем, что не слова наши,

а дела, подтверждающие жизненность его многострадаль­
ных мыслей, должны лечь живыми цветами у подножия
его вечной памяти.
И тогда как следует спасем и до Абая, и после Абая

сполна мыкавший горе наш все еще не избавившийся от
косности и предвзятости, веками устоявшихся, народ.
1995 г.

тарихнамалық эссе
Тәуелсіз даму – өткенді мұхият зерделемей, ке­
ле­шекті кеңінен болжамай, жүзеге аса қоймайды. Сон­
дықтан да қалың жұртшылық бүгінгі ұлттығымыз бен

мемлекеттігіміздің тарихи бастауларына айрықша ықы­
лас аударуда. Тек күні кеше ел жолында жан қиған боз­
дақтарымызбен қоса ұлан-ғайыр атамекенімізді қорғап
қалған бағзы бабаларымызға, рухани тұрлаулығымызды

қалыптастырған ойшылдарымыз бен пірәдарларымызға
­ризагер ұрпақтың атынан тағзым етіп, құрмет көрсетуде.
Ондай қастерлі есімдер мен мүбәрак жәдігерліктер ен-
байтақ еліміздің қай шалғайында да халық назарынан

қақыс қалып жатқан жоқ. Далба тауында атақты Бұхар
Қабанбайға Мінәжат орны салынды. Жендеттік пен шолақ
белсенділік жер төмпешікке айналдырған Махамбет қабірі
ат басын бұрып, іздеп барар зиярат орнына айналды. Еділ

бойында Құрманғазы сағанасы еңсе көтерді. Мұндай
жан қуантар жақсы құбылыстар, әсіресе, халқымыздың
қай ғасырда да қасиетті қара орыны саналған ежелгі
Қаратаудың екі бетінде өте көп. Күнгейі біршама көзге

ілігіп, зерттеліп келсе, теріскейі енді-енді назарға іліге
бастады. Ғалым Мелиоранский Шаш уалаятының бас пі­
рәдары санаған Қызылкөл маңындағы Баба Түкті Шаш­ты
Әзіздің күмбезі жаңартылды. Тұран даласында мұсылман

дінін таратуда тиянақ бекеті болған Баба-Атаның
көне ғимараттары археолог күрегі мен жәдігерлікті
жаңғыртатын зерделі құрылысшы қалағын сағынып тұр.

Ә. Кекілбайұлы
Қыр мен Сыр арасындағы қарым-қатынастың кіндігі
болған Көне Созақ шаһары әлі ат басы бұрылмаған тың
тұрақ. Ол тек транзиттік сауда бекеті ғана емес, ұлттық

мемлекеттілігіміздің бесігі болған саяси орталық. Оның
көне топырағына көмілген құпия мен сыр өте көп. Тек
кілтін тауып, қаныға білу керек. Сондай бір ыждаһатты
зерделеуді талап ететін нысана – Қарабура мазары. Ол

туралы ел аузында айран-асыр қалдыратын аңыз көп.
Кешегі солақай заманда әулие деген сөзден ат-тонымызды
ала қаштық. Олар жайында ойлануға да құлқымыз болған
жоқ. Халықтың ғасырлар бойы өшпей келе жатқан ерекше

ықыласының сыры неде екеніне де назар аудармадық. Оны
біржолата надандыққа, санадағы мешеулікке сайыдық.
Ауызша мәдениет өкілдерінің ақиқаттың өзін аңызға
айналдыруға мәжбүр болғанын түсінбедік. Өйтпесе, ел

өмірінде елеулі маңызға ие болған небір ерекше тұлғалар
мен оқиғалар әлдеқашан естен шығып кетер еді.
Халық ондай ұмытылмас тұлғаларды қандай тауқымет
тартса да, естерінен шығарған жоқ. Енді соның сырына

салихалықпен қарамай, әншейін көп ертегінің бірі ғой деп
салғыртсынсақ, тарихи санамыз тайыздана түспесе, молай­
майды. Онда біздің этникалық, саяси қалыптасуымыздың,
әсіресе, бастапқы кезеңдерінің қыр-сыры қалтарыста қала

береді.
Ендеше, ең болмаса, аты ұранға айналып, бір тайпа
елдің туына айналған тұлғаларға байланысты ақиқаттарды
аңыздан аршып алуға күш салмасақ болмайды. Ол, әрине,

бір сәтте жүзеге аса салмайды. Ұзақ уақытты, көп әрекетті
қажет етеді.
Бұл, әсіресе, қазір керек. Елдігіміз бен жер-суымызды
неше қилы таласқа салғысы келетін кертартпа солақайлық

арылмай тұрғанда керек. Кеше неге олай болғанын, бүгін
неге бұлай болатынымызды да дәлелдеу үшін өткеннің
куәгерлігі керек. Сол бағзының бүгінге дейін ұрпақтан
ұрпаққа ұласып келе жатқан жалғастығы керек.

Ғасырлар тоғысында
Бәлкім, халқымыздың «Ағайын бір – өліде, бір – ті­
ріде», – дейтіні де сондықтан шығар. Өйткені, орасан
қуаныш пен орасан қайғы жан-жағыңды еріксіз түген­

детеді. Талабың оңға басу үшін тәуекеліңе тәуекел қосар
күш керегі даусыз.
Адам ғана емес, тұтас халық та солай. Басына қиын
міндет түскенде ол да алды-артын тегіс барлап, жан-

жағынан таяныш-тірек іздейді.
Біз қазір де дәл сондай өткелектің өтінде тұрмыз. Тарих
бүгінгі ұрпақтың мойнына бабаларымыздың да иығына
түсе қоймаған ауыр жүк артып отыр. Абыройлы атқарып

шығу үшін өлінің шарапатына, тірінің қолғабысына
жүгінбеске шара жоқ.
Азаттық жегенің аузында, жемегенің алдыңда, қарқа­
лазы боп шалқып жүруге емес, болғаның мен болмағыңды,

бүгінгің мен болашағыңды өзің қарастырып, өзің
қамдастырып жүру үшін керек. Кісіге қол жайып, күніңді
басқаға қаратпауың үшін керек.
Азаттықтың дәмін бір татқан оны аңсамай тұра алмай­

ды. Аңсағанына жетпей тынбайды.
Біз бүгін бұрын да азат болған жұрттың ұрпағы
болғасын азат болып отырмыз. Сондай дәуренді бастан
кешкен бабалардың рухына сеніп, тәуекелге бел буып

отырмыз.
Ежелгі Қаратау – халқымызды жаңа бір құбылыс
ретінде қалыптастырып, қияға қанат қақтырып ұшырған
құтты ұя. Теріскей мен Күнгейдің, Шығыс пен Батыстың

ортасындағы қыр арқа қырбық шоқылар жан-жақтан
тарам-тарам ағылып келген әр төркін нәсілдердің басын
қосып, бір жүйектен дәм, бір жүлгеден нәр татырып, қоян-
қолтық араластырып, бір бүтінге айналдырып, қайтадан

өрелі іске жұмылдырып, өрісті жолға шығарып отырған.
Біздің түп-төркініміз болып есептелетін қай нәсіл де осын­
дай кепті бастан кешкен. Алты жалаулы Алаш атанғанда

Ә. Кекілбайұлы
да осылай еттік. Үш жалаулы Алаш атанғанда да осылай
еттік. Үш жалаулы Қазақ атанғанда да осылай еттік.
Ежелгі Қаратау соны еріксіз еске салады. Оның теріскей

бетіндегі ұшан далаға ұласар жердегі ескі Созақ шаһары да
соны еске салады. Сол шаһардың ту байлар тұлғасындай
қайта бой көтерген Қарабура мазары да соны еске салады.
Қарабура... Әлденеше ғасыр бойы ауыздан түспей келе

жатқан есім. Қиналғанда медет болар Қуат. Шамданғанда
қайрат бітірер Ұран. Қалай болғанда да, бүгінгі қазақтың
ұлт болып ұйысуына ғасырлар бойы нақты үлес қосып ке­
ле жатқан нақты құбылыс. Оның халқымыз дамудың жаңа

жолына түсіп, күллі адамзатқа танылып, жаңа заманға
көшіп жатқан тарихи кезеңде қайтадан ауызға алынып,
кеңінен ұлықталып жатуы да әбден заңды.
Қарабураны мыңдаған жандар тарихи тұлға деп, нақты

адам деп, нақты адамдардың нақты баласы деп біледі.
Бірақ оның хатқа түскен өмірбаяны жоқ. Тегі, ортасы,
өмір сүрген заманы – бәрі тек тұспалдап мөлшерленеді.
Бірақ одан оның тұлғасы аруақтанбаса, әлжуазданбайды,

биіктемесе, аласармайды. Оның Қарабура атануы да, Қожа
Ахмет Жасауиды ақ жауып, арулаған, демек бір тайпа ел
емес, күллі түркі дүниесі мойындарлық рухани Пір сана­
луы да тегіннен-тегін емес.

Ол бір кездегі бабаларымыздың нақты тарихи тағдыр­
ларын еске салады.
Шежіреге айтқызсаңыз, ол – Тама батырдың бала­
сы. Ал, Тама батыр атақты Қырымның қырық батыры

дастанының бір тарауы Қарадөң балалары топтамасында,
Мұрын жыраудың айтуынша, былайша өрбиді: Қарадөң
батыр, оның баласы – Жұбаныш, оның баласы – Сүйеніш,
оның баласы – Ер Бегіс, оның баласы – Ер Көгіс, (кейде

Тоғыс деп та аталады), оның баласы – Тама, одан – Тана
туады. Жырау бір топтаманы осы арадан үзіп, Нәрік-хан
мен оның баласы Шора батыр туралы жеке жырлайды.

Ғасырлар тоғысында
Ал қазақ аузындағы шежіреде Тамадан – Қарабура,
Қарабурадан – Нәрік, Нәріктен – Шора, Шорадан –
Есенгелді, Есенгелдіден – Атамшыл, Атамшылдан – То­

Неплюевтің 1747 жылдың 8 шілдесіндегі Сыртқы істер
коллегиясына жолдаған ақпарында Есет тарханның
жасы сексенде екені айтылады, ал 1750 жылғы 5 шілдеде
берілген Қырғыз Шектінің батыры Бәйімбеттің асына

қатысқанына қарағанда жасы тоқсанды тақымдап барып
қайтыс болғанға ұқсайды. Бұл мәліметке қарағанда, Есет
1667 жылы туған болып шығады, Оның оныншы атасы
болып табылатын Қарабура, шамамен, ІV ғасырдың орта

шенінде өмір сүрген кісі болып шығар еді. Олай болса,
қазір бір тайпа елге атау болып отырған Тама сол XІV
ғасырдың аяқ шамасында немесе XV ғасырдың бас ша­
масында дүниеге келгенге ұқсар еді.

Олай болуы қисынға келе ме?
Бұған тек тарихқа сүйеніп қана жауап таба аламыз. Ал
ел аузындағы шежіреде аталатындардан нақты тарихи де­
ректер қалдырған сүйекті тұлға – Нәрік ұлы Шора батыр.

Оның есімі жырда да, аңызда да Қазанға байланыстыры­
лып айтылады. Қазақтың Шора батыр және Нәріктің ұлы
Шора дастандары қазақтың тама тайпасын бір кезде Қазан
маңын жайлаған ел қып бейнелейді. Сондықтан Шора

мен Нәрік-ханның басқа да балалары бар болғаны 114
жыл өмір сүрген Қазан хандығының тарихында өшпес із
қалдырған тарихи тұлғалар ретінде бауырлас татар халқы
да зор мақтаныш тұтады.

Ендеше, бұл мәселеде көп нәрсенің түйінін шешетін
Қазан қаласын 1177 жылы бұлғарлардың Сайын деген
ханы салдырған деп есептеледі. Бұлғар мемлекетінде
Сайын деген хан болды деген басқа мәлімет жоқ. Бұл

арада да Сайын деген лақап ат иеленген Бату сөз болып
отыруы әбден мүмкін. Ендеше, бұл қаза Батудың ұлы

Ә. Кекілбайұлы
Сартак үшін салдырылған деген сөздің жаны бар болып
шығады. Қайткен күнде де ол 1376 жылы Ақсақ Темір
шапқыншылығына ұшырағанға дейін назарға көп іліге

қоймайды.
Қираған қаланың қайтадан қалпына келуіне Тоқтамыс
ханнан кейін Қыпшақ хандығын біршама қайтадан
күшейткен Ұлы Мұхамбет хан көп әсер етеді.

Ұлы Мұхамбет – Мәскеу патшалығын қалтыратқан ең
соңғы Алтын Орда ханы. Ол 1444 жылы Нижегород пен
Рязаньды шауып, Суздаль түбінде орыс әскерін тас-талқан
етіп жеңді. Ұлы князь Василий Васильевичті қолға түсірді.

Бірақ, кейін Алтын Ордадағы ішкі алауыздықтық Ұлы
Мұхамбетке орыс падишасымен мәмілеге келуге мәжбүр
етті. Патша тұтқыннан босаған кезде Ұлы Мұхамбеттің
баласы Қасым сұлтанға Мещер өлкесін тарту етті. Көп

уақытқа дейін Қасым хандығы деп аталған жеке ұлыстың
астанасы болған Қасымов хандығы деп аталған жеке
ұлыстың астанасы болған Қасымов қаласы дүниеге солай
келді. Бірақ, Тоқтамыс пен Едіге көбесін күйретіп кеткен

Алтын Орда бәрібір қалпына келе алмады. Әр тараптың
сыртқы ықпалының ыңғайына жығылған шонжарлар
ішкі алауыздықты күшейтті. Қыпшақ даласында ықпалы
күшейе бастаған кіші Мұхамбет Ұлы Мұхамбетті жұмбақ

жағдайда саясат сахнасынан кетуге итермеледі. Біреулер,
оны үлкен ұлы Махмутектің қолынан қаза тапты деседі.
Біреулер кіші Мұхамбет өлтірді деседі. Біреулер, дәурені
өткен билеуші бір кезде өзі тұтқыннан босатқан орыс

падишасына барып бас сауғалады деседі.
Не де болса, Ұлы Мұхамбеттен соң Алтын Орданың
қайтадан басы құралады деген үміт азайып, оның орнында
пайда болған ең үлкен Хандық – Қыпшақ хандығының

өзі тоз-тоз боп ыдырай бастады. Кіші Мұхамбет Дон мен
Жайық арасына оған шектес Шибан, Түмен хандықтарына
ықпал жүргізе алды. Сейдахмет хан Днепр мен Дон
ара­сын, Ұлы Мұхамбеттің аталас інісі Хажы Герей Дон

Ғасырлар тоғысында
мен Қырым арасын биледі. Ұлы Мұхамбеттің үлкен ұлы
Махмутектің үлесіне Самарадан Сура өзені аралығындағы
өлке тиді. Ол өз ұлысына бір кезде қирап қалған Қазан

қаласын астана етіп, қайтадан қалпына келтіре бастады.
Махмутек кенже інісі Қасыммен араз болды. Қасым Ме­
щерде қалып өз хандығын құрды. Қалған бауырларының
қысастығынан қауіпсіз болу үшін орыс падишасымен

ықпалдасты. Махмутек бар болғаны үш жыл билік құрды.
Оның орнына келген Ибрагимді Қазанның түпкілікті
тұрғындары ұната қоймады. Қазан шонжарлары Қасымды
таққа шақыруды қолай көрді. Бұл Қазанның саяси өміріне

Мәскеу ықпалының араласуына жол ашты. Қайтыс болған
Василий Васильевичтің ұлы Үшінші Иван Қазан тағына өз
одақтасын апару үшін Ибрагим ханға қарсы соғыс ашты.
Екі жылға созылған соғыс Ибрагимді жеңілуге мәжбүр

етті. Бейбіт келісім жасалып, Ибрагим Руське қарсы
әрекеттерден тиылуға уәде берді. Бірақ, ол араға тоғыз жыл
салып, Вятка шабуыл жасады. Тағы да жеңілді, Қазандағы
алауыздық қайта қозды. Біреулер таққа Ибрагимнің үлкен

ұлы Әлиді, біреулер екінші ұлы Мәмет Әминді қойғылары
келді. Ноғай Ордасының араласуымен Әли таққа отырды.
Жеңілген Мәмет Әмин Үшінші Иванға барып паналады,
Кашир қаласын иеленді. Үшінші Иван әлдеқандай сылтау

тауып, 1487 жылы соғыс ашып, Қазанды үш апта бойы
қоршауға алды. Әли жеңіліп, берілуге мәжбүр болды. Ол
Вологдаға жер аударылды, таққа Мәмет Әмин отырды.
Бұл хан орыс падишасының айтқанынан шықпады. Әйел

құмар болды. Соның салдарынан шон-жарлармен тіл
табыса алмады. Олар 1496 жылы Сібірдің Мамық ханын
таққа шақырды. Мамықты Ноғай Ордасы жақтады. Бірақ,
Мамық та Қазан диуанымен тіл табыса алмады. Олар

Мәскеумен астыртын сөз байласып, қашып кеткен Мәмет
Әминнің өзін емес, баласы Әбділ-Латифті шақыртты. Ол
үш жыл билік құрды. Бірақ, дүниеқоңыздыққа жол берді.
Қазандықтардың шағымы бойынша, Иван Васильевич

Ә. Кекілбайұлы
оны 1502 жылы тұтқынға алып, Белоозеро деген жерге
ауда­рып, орнына әкесі Мәмет Әминді қайта қойды. Мәмет
Әмин Вологдаға жер ауып кеткен ағасы Әлидің әйеліне

үйленді. Ноғай ханшасы қайнысын патшаға қарсы шығуға
көндірді. 1505 жылы орыс елшісі мен саудагерлерін
өлтіріп, Төменгі Новгородті қоршауға алды. Бұл Иван
Васильевичтің өлген кезі еді. 1507 жылы жаңа патша

Үшінші Василий қалың қолмен Қазанға аттанды. Мәмет
Әмин райынан қайтып, қайтадан мойынұсынды, 1517
жылы Әбділ-Латиф, 1518 жылы Мәмет Әмин өлді. Сүйтіп,
Ұлы Мұхамбет ұрпағы атымен тақтан тайды.

Бұл екі арада Түркия күшейді. Ол мұсылман дүниесін­
дегі ықпалды елге айнала бастады. Қырым хандығын
өз жағына шығарып, солар арқылы Қазан билігіне
араласуға күш салды. Мәмет Әминнің орнына келген

Шах-Әлиге қарсы Қазан шонжарларын азғырды. 1521
жылы оны тақтан тайдырып, орнына Қырым ханының
інісі Сахип-Герейді қойғызды. Ол 1524 жылы орнына
баласы Сафа-Герейді қалдырып, Қырымға барып келуге

кеткенде, орыстар көп әскермен келіп, Қазанды қамайды.
Қазандықтар бітімге келуді ұсынып, жас бала Сафа-
Герейді өздеріне хан қылып қалдыруды өтінді. Бірақ,
көп ұзамай қырымдықтардың алауыздық әрекеттерінің

жандана бастағанын байқап, Мәскеу патшасы Сафа-Герей
мен шонжарлардың ант беруін талап етті. Қазан қайтадан
ереуілдеді. Патша әскері жеңіске жетіп, Сафа-Герей елден
қуылды. Патша бұрынғы хан Шах-Әлидің інісі Жан-Әліні

таққа отырғызды. Қазандықтар 1535 жылы оны да қуып
шығып, орнына Сафа-Герейді қайта қойды. Сафа-Герей
Қазанға ықпалы күшті Ноғай Ордасының аузын алуға
тырысты. Едігенің немересі Жүсіптің қызы Сүйінбикеге

үйленді. Мәскеу патшасы Иван Грозный ол кезде әлі сәби
еді. Анасы Елена Глинская Шах-Әлиді қайта отырғызуға
күш салды.

Ғасырлар тоғысында
Нәрік ұлы Шора, міне, осы кезде тарих сахнасында
шығады. 1545 жылы 29 шілдеде Ұлы князьге Қадыш төре
мен Шора Нәріковтің жұмсауымен Галич боярының бала­

сы Васька Бортев келіп, Қазанға әскер жіберуді сұрайды.
Ал 1546 жылы 17 қаңтарда патша сарайына Қазандағы
елші Игнатий Яхоньтьевтан Рудак Бултаев арнайы хат
әкеледі. Онымен бірге Гамет шейх, Абүйірхан, Сейіт және

Қадыш пен Шора мырзалар келіп, Сафа-Герейді қуып
шыққандарын мәлімдеп, орнына астрахандық Шах-Әлиді
таққа отырғызуды сұрайды (Ноғай істері, 4 жазынды, 43
парақ)

Қазандықтар Шах-Әлиді қуана қабылдады. Бірақ, көп
ұзамай, қырымдықтардың азғыруымен, қайтадан қудалай
бастады. Хан жағында азғантай топ қалды. Әсіресе, Шора
Нәрікұлы ханды қастандықтан сақтандырып, бір ұлы

жиынның үстінде, жұртқа байқатпай қашырып жібереді.
Сафа-Герей үшінші рет кеп таққа отырады. Шах-Әлидің
жақтастарын қуғындай бастады. 1546 жылы 15 тамыз
күні Қазанда Шора, Баубек, Қадыш және басқаларды

өлтіреді. Шах-Әлиге жақтас болған Шора Нәріковтың
бауырлары және де басқа шонжарлардан тұратын жетпіс
алты адам Мәскеуге қашып барып, бас сауғалайды. Патша
қыс жа­қындап қалғандықтан, Қырымға қарсы жорықты

кейінге қалдырады. Кейін әлденеше рет барып, Қазан
төңірегіндегі елді шапқанмен, Сафа-Герей берілмеді.
Үш жылдан соң ­барып дүние салады. 1549 жылы орны­
на Сүйінбикеден туған ұлы Өтеміш хан сайланды. Бұл

жағдайда қырымдықтар өз ықпалын күшейте түсті. Иван
Грозный жорыққа шығуға мәжбүр болды. Қазанның
қақ түбінен Свияжск қамалын салып, болашақ жорыққа
әзірлене бастады. Қазандықтар орыс тұтқындарын бо­

сатып, Шах-Әлиді хан қоюға көнді. Ол да Сүйінбикеге
үйленіп, Ноғай Ордасынан көмек дәметуте мәжбүр болды.
Алайда, көп ұзамай, қастандық жасады деген сылтау­
мен, Сүйінбике мен Өтемішті Мәскеуге жіберткізеді.

Ә. Кекілбайұлы
Бұл жағдайды одан сайын қиындатып жіберді. Шах-Әли
Свияжскіге қашып, Қазанда астрахандық сұлтан Жәдігер-
Мұхамбет хан сайланды. Ол Түркия ықпалындағы билеуші

еді. Иван Грозный 1552 жылы маусымда шешуші жорыққа
аттанады. Бұл жорыққа 1546 жылы қол астына қашып
барған Қазан шонжарларын мейлінше пайдаланғысы
келіп, оларға жақсы жағдай жасап баққан-ды. Алайда, ол

есебінен түк шықпады. Сол кездегі «Синод жылнамасын­
да» жазылғандай, «Қазан қашқыны Шапқын төре Руське
қызмет етуге қашып келгенде, Ағзам оған Мәскеуден
үлкен үй берді. Оңбаған бес жыл қызмет етіп, жылап-

сықтап Қазанға қайтаруды сұрады. Қайтып барған соң
әйелінің айтқанына еріп, қазандықтар жағына шығып
кетті».
Сол тұстағы орыс құжаттарының көрсетуінше, екі

ортада әлденеше рет елші боп жүрген Шапқын мырза
Қазанды аларда патшаға қарсы соғысады. Сол жылғы
22 тамызда Қазаннан қашып шыққан жансыз Қамай
мырзаның айтуынша, Жәдігер патша, дінбасы Күлшәріп-

молла, Ноғай Изенеш мырза, Шапқын, Аталық, Ислам,
Әлікей Нәріковтер, Түмендік Кебек пен Дербісәлі халықты
христиандарға қарсы үгіттеп, ашындырып үлгереді. Бұл
тізімдегі Шапқын, Аталық, Ислам, Әлікей деген адамдар

Шораның бауырлары болып шығады. Әлгі мәліметте
«бұл төртеуі Нәріков» деген фамилияға төртеуі бірдей
тіркесе айтылса, басқа мәліметтерде жеке-жеке де айты­
лады, 26 тамыздағы Қазан Кремлі үшін болған соғыста

қазандықтар ержүрек князь Ислам Нәріков, Сүйіншәлі
баһадүр және басқа қаһармандарынан айырылды»,– деп
жазды Карамзин. Әлікей (кейде Алексей) Нәріков ту­
ралы да деректер ұшырасады. Олардың бәрі де Қазан

қорғанысында ерекше көзге түседі. Қамай деген мырзаның
айтуымен, қорғандағылардың жер астымен өзеннен барып
су алатын жерін байқап қалып, сол кәрізді қопару арқылы
патша 2 қазанда Қазан Кремліне басып кіреді. Астананы

Ғасырлар тоғысында
қорғаған сайыпқырандар қатаң жазаланады. Аталмыш
Нәріковтердің сол шайқаста түгелдей мерт табуы әбден
мүмкін. Ал, олардан қалған ұрпақ қайда? Олардың кейбірі

басқа түрік халықтарының құрамына, кейбірі орыс дво­
ряндарына кіріп кетуі ықтимал. Ал, бәр-бәрінің қазақ құ­
рамына кеп қосылмағаны шежіреде-ақ көрініп тұр. Қа­зақ
шежіресінде Нәріктің Шорадан басқа балалары аталмай­

ды. Демек, олардан қалған тұқымдар жүрсе, олардың тегі
ата­лар еді. Ал, Шорадан өрбитін Шотқара, Есенгелді,
Жа­бал, Жөгі ұрпақтары қазақ шежіресінен өз орындарын
тапқан.

Әңгіме, бірақ, бұнда да емес. Орыс құжаттарына қарап-
ақ, мынадай қорытындыға келуге болады. Қазіргі тамалар
сонау Алтын Орда заманында белгілі ықпалға ие болған.
Соған қарағанда, Шораның үлкен атасы, Нәріктің өз атасы

боп саналатын Тама ол кезде де жеке кісі емес, күллі бір
тайпа ел болғанға ұқсайды. Өйтпесе, Қазан хандығының
өмірінде әлгіндей үлкен ықпалға ие болу үшін, орыс
патшасымен тікелей қатынасқа шығып, сол кездегі

мұсылман билеушілерінің Қырым хандары, Ноғай Ордасы
әмірлері сынды әлуетті әулеттеріне ашық қарсы шығып,
астрахандықтар әулетін ашық жақтау үшін тек бір ғана
әулеттің емес, ең кемі бір рулы елдің қолдауы қажет еді.

Нәрік балаларының Шах-Әлі мен Жәдігерге жақ
болуында да мән бар еді. Қырым хандығы да, Ноғай
хандығы да Қазан хандығына өз ықпалын жүргізуге ты­
рысты. Қырымдықтар түрік сұлтандарына арқа сүйесе,

ноғайлықтар орыс падишасын одақтас етуге тырысты.
Өйткені, ол кезде орыс-ноғай ара-қатынастары кеңінен
өрістегенді. Ноғай Ордасының үлкен билеушісі, Едігенің
немересі Жүсіп Бату балаларына аталық боп, хандарды

өз қолдарынан қойған үрдіске басып, Қазанға да өз ада­
мын қойып, «маңғыт ықпалын» нығайта түсуге тырысты.
Қырымнан шыққан Сақып-Керей, Сафа-Герейлерді емес,
Астрахан әулетінен шыққан Шах-Әлі, Жан-Әлі, Жәдігерді

Ә. Кекілбайұлы
қостауында да сондай ой бар-тұғын. Қазан жорығынан
соң Астраханды алғанда да, ағасы Жүсіп Жаңбыршыны
жақтаса, інісі Алшы, Смайыл өз жиені Дербісәліні

таққа отырғызғысы келді. Әркім өз сыбайласын билікке
ұмтылдырды. Шораның Шах-Әліні, оның бауырларының
Жәдігерді жақтауларына қарағанда, Ноғай ұлысындағы
орысшыл Алшы Ысмайылды емес, мұсылманшыл Жүсіпті

жақтағандарын байқаймыз. Орыс патшалары бұрынғы
одақтастарының Қазан мен Астрахан соғысындағы мұндай
пиғылын кешірмеді. Астраханды ала сала, Ноғай ұлысына
қол салды. Ысмайылды қолдап, Жүсіпті жеңіліске

ұшыратты. Сол тұста тамалар да шығысқа қарай ойысып,
одан әрі Ноғай Ордасы мен Дешті Қыпшақтың киген
кебін кисе керек. Бір тобы қазандықтардың, екінші тобы
Кавказға ығысқан ноғай, қыпшақтардың, үшінші тобы

башқұртқа айналған ноғай қыпшақтардың, төртінші тобы
қазақтарға келіп қосылды. Бүйтіп, бірнеше ұлттардың
құрамында жүретіндей көп халық бір әулеттен емес, бір
рулы ел, бір тайпадан ғана шыға алса керек. Ендеше, Ал­

тын Орда мен Ресей тарихында айтулы орын иемденген
Нәрік балалары – Тама деген кісінің шөбере-шөпшектері
емес, Тама деген тайпаның билеуші шонжарлары болса
керек.

Өйткені, Қазан хандығында ақсүйек қауым, қарашы,
ұлан және сейіттер ғана саясатқа араласқан. Қарашылар
ханға да ықпал ете алған. Ұландар – әскери тап, се­
йіт­тер – дін адамдары боп аталған. Шора орыс құ­жат­

тарында «князь» деп көрсетіледі, Шах-Әлінің бірден-бір
қамқоршысы боп көрінеді, орыс падишасына елшілікке
келумен қоса, інілерін де елшілікке жібереді. Әдетте
мұндай «қарашы» атақ әр рудың ең атақты әулеттерінің

ең үлкеніне ауысып отырған. Ендеше, Нәрік әулеті
тамалардың сондай текті атасы болса керек. Ол тұста
Қазан хандығында «қараша» атану көбіне-көп Шырын,
Барғын, Арғын және Қыпшақ тайпаларының үлесіне ти­

Ғасырлар тоғысында
ген. Соған қарағанда, ол кезде тамалар әлгіндей тайпалық
одақтардың біреуінің құрамында іргелі орын иемдене
алатындай, немесе дербес ру ретінде де хан сарайына

ықпал ете алатындай көп қауым болғанға ұқсайды. Олай
болса, Таманың, оның баласы Қарабураның XV ғасырда
тууы мүмкін емес. Өйтсе, одан туған балалар үш атаға
жетпей жатып, хан орданы билеп-төстейтіндей ықпалға

ие боларлық дәрежеде көбейе алмас еді.
Ендеше әкесі Тама мен баласы Қарабураның қай ша­
мада дүниеге келуі мүмкін? Егер біз аталмыш аймақта
Дон, Днепр, Днестр, Азау, Сибаш, Кавказ, Тамань, Танаис

деген топонимдердің сонау скиф-сак замандарынан бар
екенін және олардың кейбірі этнонимге, немесе этноним­
нен (ел атауынан) топонимге (жер-су атауына) айналып
кеткен сөздер екенін ескерсек, әлгі тұспалымыздың

жаны жоқ еместігіне көзіміз жете түсер еді. Бір кезде
Кавказ асып, Таяу Шығыстан келген тайпалар мұздың
терістікке шегінуіне байланысты климаттық өзгерістер
тұсында далалыққа айналған аймақтарда аңшылықты

тастап, малшылыққа көшті. Мал санының көбеюі суат
және өріс іздейтін тұрақты көші-қондар маршрутта­
рын қалыптастырды. Жыл маусымына байланысты
өзгерістер бойлық бойынша көші-қонды қалыптастырды.

Бұл – әсіресе, Евразияға айрықша тән құбылыс. Егер
біз жылқының күнгей Европа жазықтарында қолға
үйретілгенін ескерсек, атты көшпенділер Азау мен Аты­
рауды айналып, Қазақстан мен Орта Азия, сол арқылы

Сібір мен Алтайға өткенін байқар едік. Бүгін Дон дала­
сында жүрген малшылар ұзамай Сібір мен Алтайдан ба­
рып бір-ақ шығып жүрді. Олар бір қоныстан бір қонысқа
үйреншікті кәсіптерімен қоса үйреншікті дәстүрлерін

де алып барды. Тіпті жаңа аймақтардың жер-суына
да өздеріне тән атты қойды. Сол топонимдерге қарап-
ақ көшпелілер миграцияларының аралық кездері мен
бағыттарының қандай болғанын анықтауға болады. Олар

Ә. Кекілбайұлы
орта жолда жергілікті этностармен араласып, жаңа ұлт,
жаңа нәсілдерге айналады. Соған қарамастан ежелгі эт­
нонимдер мен топонимдерді сақтап қалады.

Қазіргі алшын руына кіретін көптеген рулар біздің
тұсымыздың бірінші мыңжылдығында көбіне-көп Ал­
тай жағында жүрді. Бірақ, одан бұлар тек осы арада
қалыптасты деген қорытынды шықпайды. Олардың

кейбірінің атаулары сонау Страбон заманынан Шығыс
Европа топонимдеріне тән атаулар болуы көп жағдайды
аңғартқандай. Демек, олардың ата-бабалары немесе
құрамдас бөліктерінің кейбіреулері өткен замандарда

аталмыш өлкелерден табиғи миграция жолынан ауысып
келуі ықтимал. Дәл сондағыдай климаттық өзгерістер
енді кейін қарай көшуге мәжбүр ететіні де түсінікті.
Алтайдағы алшын рулары бір жағынан табиғаттың, екінші

жағынан тарихтың дүмпуінен V–VІІ ғасырдан бастап
батысқа қарай жылыса бастады. Әуелі Жетісуға келіп
ірге тепті. Сондағы жергілікті тайпалармен ықпалдасып,
жаңа одақ құрады. Шығыстан кидандармен, қарлықтармен

бірге ығысып келген тамалар мен табындар Жетісуға
келіп, үйсіндермен бірге жаңа мемлекет құрамына кірді.
Ол жөніндегі мәліметтер Қазақстан емес, башқұрттың
құрамындағы тама, табындар шежіресінде жақсы сақ­

талынған. Олар өздеріміздің түп атамыз үйсін Майқы
би деп есептейді. Шыңғысханды хан сайлағанда қазіргі
қазақ руларынан үйсін Майқы би мен қоңырат Санғыл би
қатысыпты дейді. Сол кездегі үйсін одағында шығыстан

көшіп келген тамалар мен табындар да болса керек. Сол
кезде үйсіндерге Шыңғысхан берген елді – Жетісуды
башқұрт табындары мен тамалары да отандары санап,
үйсін тамамыз, үйсін табынбыз деп жүрген. Сол кездегі

ұрандары – «салауатты» көп уақытқа дейін ұран тұтқан.
Кейін олар Қарахан мемлекетінің құрамына кірген. Оған
башқұрт табындардың шежіресі куә. Башқұрттағы қара
табындар ата-тегін былай таратады: Майқы биден Елек

Ғасырлар тоғысында
би туады, Елек биден Бура (боғра) би туды, одан Қара хан
туады. Қара Ғазиз табындардың атасы болып табылады.
Ал тарихта Қарахан Жетісуда түркілердің жаңа мемлекетін

құрады. Одан Бура (боғра) хан туады. Оның ұлы Елек
хан XІ ғасырда пұтқа табынатын түріктерді мұсылманға
кіргізеді. Кейін табындар қыпшақтарға араласып, Қара
теңіз бойына көшіп барады. Ар жағында олар да Алтын

Орда мен Дешті Қыпшақ киген кепті киеді.
Дәл осындай жағдайлы башқұрт тамьяндар шежіресі­
нен де ұшырастыруға болады. Олар да шыққан тегіміз
Майқы би, шыққан жеріміз Жетісу, бұрын үйсін тамьян

болғанбыз деп есептейді. Ендеше, олар да сол кезде та­
бындар кірген мұсылман дініне кіргізген билеушілерді
ата-бабаларына сайып, пір тұтты ғой.
Әлбетте...

Ендеше, Таманың XV ғасырда тууы еш мүмкін емес
қой. Қара Ғазизден қара табындар тарады деген қисынның
тамалардың да этникалық санасына өз салқынын тигізбеуі
мүмкін бе?

Мүмкін емес. Тамалардың ұранының Қарабура болуы –
соның айғағы. Біздіңше, Қарабура – тамаларға мұсылман
дініне кіріп, Қарахан мемлекетінің құрамында болған
кезден қалған ұран. Содан кейін олар қыпшақтармен,

қаңлылармен, печенегтермен араласып, Қырым, Қара­те­
ңізге көшті. Соңдарынан келген монғолдармен арала­сып,
әуелі Алтын Орда құрамына, сосын одан қалған жұрнақ
мемлекеттердің құрамында болды. Алтын Орда мен Дешті

Қыпшақ ыдырағанда тамалар да ноғай, башқұрт, татар,
қазақ, қарақалпақ, өзбек, қырғыз халықтарына сіңіп, тоз-
тоз тарап кетті. Әр халықтың құрамына қандай күйде кірсе,
содан бергі ата-бабаларын нақтылап тарата алады да, одан

арғы тегін әр қилы аңыздарға айналдырып жібереді.
Қарабура – Таманың баласы болуы мүмкін бе?
Мүмкін емес. Өйткені, тамалар X ғасырдан бұрын да
бар этникалық атау. Ал, Қарабура – адам болсын, жоқ

Ә. Кекілбайұлы
тек ұран ғана болсын, мейлі X–XІ ғасырларды дүниеге
келген Қарахан мемлекетіне байланысты құбылыс.
Көшпелілер мұсылман дініне кіруіне байланысты және

одан кейінгі оқиғалардың әсерімен ежелгі ұрандары мен
еншілерін, таңбалары мен айырым белгілерін өзгертіп
отырған. Оған қандай мемлекеттің құрамында қандай
маңызға ие болғаны әсер еткен. Бір мемлекетте тақтың

оң жағынан орын тиіп, санның жілігі бұйырған тайпаға
екінші мемлекетте тақтың сол жағынан орын тиіп, қолдың
жілігі бұйырары ықтимал. Пұтқа табынатын кезде мифтік
аруақтарды пір тұтқандар дінге кірген соң әулиелер мен

әулие әлуеттес билеушілерді, кейін өз руынан шыққан
көрнекті қайраткерлерді пір тұтқан.
Ескі аңыз бойынша, Шыңғысты ақ киізге көтеріскен
үйсін Майқы биге, хан «бұдан былай ұраның – салауат,

құсың – бүркіт, ағашың – қарағаш, таңбаң – сүргі бол­
сын», – депті. Қоңырат Саңғыл биге «ұраның – қоңырат,
құсың – қыран, ағашың – алма ағаш, таңбаң – ай болсын», –
депті. Ал сол, үйсіннің ұраны кейін «Бақтияр», бірде

«Қабылан», «Сиқым», «Ребек», «Жаныс», «Төле­ген»,
«Ботпай», «Шымыр», «Қойкелді», «Қарасай», «Жауатар»,
«Бәйтерек», «Айрылмас» деп атақты бабалардың аттары­
мен алмастырылды. Қоңырат та «Алатау», «Мүлкамал»

деп ұрандатты.
Ендеше, Қарабура жәй ұран ғана болса, ол ұран,
қайталап айтамыз, тамалардың Қарахан мемлекетінің
құрамында болып, мұсылман дініне кіруіне байланысты

сол кездегі падишалардың құрметіне берілген болып
шығар еді.
Егер тарихта болған нақты адам болса, онда оған
мұндай есім әлгіндей заманда дүниеге келуіне байланы­

сты берілген боп шығады. Демек, ол X–XІ ғасырларда
туған болып табылады. Кейін ерекше қасиеттерімен көзге
түсіп, өз тайпаластарының әуелі піріне, артынан ұранына
айналуы мүмкін. Мәселен, «Қабанбай», «Ағатай», «Бе­

Ғасырлар тоғысында
кет», «Қарасай», «Баймұрат», «Бақтыбай», «Дәуімшар»,
«Қойкелді» деген ұрандар осылай пайда болды ғой.
Бұл реттен келгенде де Қарабура Таманың өз кіндігінен

тууы қандай мүмкін болмаса, нақты деректерге қарағанда
XV ғасырларда өмір сүрген. Нәріктің де Қарабурадан
тууы еш мүмкін емес. Өйткені, Нәрік XV ғасырда Қаратау
бойынан соңынан ызғындай рулы ел ертпей, салт басты

сабау қамшылы көшіп барып, Қазан хандығының шон­
жары бола салмайды. Ал, XV ғасырда Еділ бойында өмір
сүріп, Қаратауға келіп дүние салған дейін десек, онда
Қарабура Қожа Ахмет Жасауидың жаназасын шығаруы

еш мүмкін емес.
Ендеше, тамалардың ұранына айналып, көне Созақта
күмбезі тұрған Қарабура Қарахан мемлекетінде туып, Қара
мен Боғра хандардың құрметіне осындай атқа ие болған

перзент болса ғана, түркі дүниесіне дін таратушылардың
алғашқы легіне ілесіп, есімі Қожа Ахмет Жасауимен бірге
атанатындай сый-құрметке ие болуы мүмкін.
Тарихқа сүйенсек, Алтын Орда маңғыттары Қаратау

бойындағы Баба Түкті Шашты Әзізді әулие тұтып,
Маңғыстауда да, Еділ бойында да осылай атанатын киелі
орын тұрғызып, басына барып түнеген. Тіпті кейбіреулері
арғы бабамыз Қожа Ахмет Баба Түкті Шашты Әзіз деп,

Түркістандағы ұлы күмбез бен Қаратаудың теріскейіндегі
ескі әулиені біріктіріп, бір кісіге теліген. Бұның бәрі,
олардың бабаларының мұсылман дініне Қаратау бойында
кіргендерін анғартады.

Қайткен күнде де, тамалардың Жетісу мен Қаратауда
жүргенде мұсылман дініне кіргені рас. Сол кезде
«Қарабура» деген ұранға ие болғаны рас. Еділ бойында да,
Орал тауларында да сол ұранмен жауға шапқандары да рас.

Сол ұранға сеніп, талай ерлік істерге барып, бірнеше ба­
уырлас халықтардың тарихында өшпес із қалдырғандары
да рас. Ендеше, Қарабура есімінің бүгінге дейін ел есінде
қалып, ерекше қастерленуінің тарихи негізі бар.

Ә. Кекілбайұлы
Дүниеде құм табиғаттас нәсілдер де болады. Олар
ойда орны, қырда ізі қалмай, шаң боп шашылып кетеді.
Көп болса да, басы бірікпейді. Құдай содан сақтасын! Өз

тағдырыңа өзің ие болу үшін жаныңның азығы, санаңның
қазығы болғаны лазым. Сонда ғана желімдей ұйысып,
аз да болса, саз боласың. Ұлт санасына ұйтқы солай
қордаланады.

Қазақ санасының сондай ұйтқысы – бабаларға тағзымы
мен ағайынға бауырмалдығы. Соның арқасында ғана баба­
лар жайлаған өріс пен қоныстың ізінен мыңдаған жылдар
бойы адаспай, көшіп-қонып, мекендеп келеміз. Соның

арқасында ғана бір-бірімізден көз жазбай, көңіл суыт­
пай бірге келеміз. Ондай қасиеттерді ескі деп лақтырып
тастағанда, орнына табылар жаңа қайсы? Ол санатыңды
нығайтып, санаңды байыта ала ма? Жаңарам деп отырып,

жаңылып, шыңдалам деп жүріп, шырғалаңға ұшырап, шәт-
шәлкейің шыққаннан сақтасын.
Ендеше, дүниеден өткен мыңдаған жандардың тірлігіне
қуат, дүниеге келмек мыңдаған жандардың өмірлеріне

өнеге болмақ қасиетті есімді қастерлей білгеніміз өте
ғанибет.
Қарабура... Қара... Бура... Памир мен Қаратау арасын
жайлап жатқан ежелгі мәдениетке ерекше тән құбылыс.

Киелі ұғым. Қара – көптің белгісі. Бура – күштің белгісі.
Шабынған Бура бейнесін ескі жартастардағы суреттерден
де, ежелгі қалалар орнынан табылған мүсіндерден де,
ескі ғимараттардың ою-өрнектерінен де табуға болады.

Эфталиттер мен хазарейлер, кушандықтар мен қаңлылар
соқтырған ескі теңгелерден де қанатты, қа­нат­сыз бу­
ыршындар бейнесі ұшырасады. Алтайдан келген қа­ра­
қытайлардың бұл өлкеде өз билігін орнықтыру үшін бұл

тұспалға жүгінуі де тегіннен-тегін емес. Кие – күш. Күш –
кие. Кие дарымай ер көсегесі көгермейді. Кие дарымай ел
көсегесі көгермейді. Біздің тәй-тәй басқан тәуелсіздігіміз
бен қаз-қаз тұрған азаттығымыз аруақтанып, асқақтай

Ғасырлар тоғысында
Өлі риза болмай, тірі байымайды деседі. Аруақ разы
болмай тұрып, абырой асар ма? Абыройсыз айбар бітер
ме?!

Ендеше, талайды тарихтың тар өткелегінен сүрінтпей
өткізген бабалар шапағаты бізге де тигей!
Баба аруақ баршамызға жар болғай!
«Қарабура» деп ұрандаса болды, жауға жеке шапқан

батырдың өзі қаптағайлаған қалың қол боп көрінеді екен.
Есет пен Қарабас, Есеттен туған Ботакөздердің ерлігі
жөнінде осындай аңыз бар.
Қаратау бойындағы қара орында қалған пірлерінің атын

артындағы ұрпақ ғасырлар бойы аузынан тастамай келеді.
Сан сапырылысты бастан кешкен халықтың басы
қосылып, санаты түзеліп келеді. Соның бір белгісі –
елімізге ежелден пір болған ардақты есімдер мен орындар

қайтадан ұлттық түлеуіміздің ұйтқысы бола бастады. Ба­
баларымыз бұдан бір жарым мың жыл бұрын шығыстан
қаптап келген қалың жаудың бетін қайтарған. Талас
бойындағы кәрия шаһар қайтадан Тараз атанды. Түркі

нәсілдің түп астаналары Баласағұн мен Сайрамның көне
жұрты оқымыстыларымыздың көзіне қайта ілікті. Түркі
дүниесіндегі дін-мұсылман тірегі Түркістанның мерей­
тойы тойланбақ. Қожа Ахмет Жасауи мұралары қайтадан

жарық көрді. Баба Түркі Шашты Әзіз күмбезі бой көтерді.
Бауырларынан бір-бір тайпа ел өрбіген Бәйдібек пен
Құрбан аталарымыз да осынша ұлықталуға лайық.
Созақтағы Қарабура салтанаты да – сол санаттағы

оқиға. Ол да халқымыздың ұлттық болмысын марқайтқан
мақтанышты құбылыс.
Ел болып, ес жиылады деген осы.

Ой түбінде жатқан сөз
Жылдар шіркін құба жонның құланындай зымы­
рап өтіп барады. Арман сабаздың көбейе түспесе, азая
түсер түрі жоқ. Абай айтатын «сағаттың шықылдағы» да

бұрынғыдан гөрі жиірек соғып, қаттырақ естілетіндей.
«Алдағы жолың арттағы жолыңнан аз болмаса, көп емес»
деп үсті-үстіне қайталап тұрғандай.
Мұндайда көңіл жазған қайдан байыз таба алсын!

Сан тарапты шарқ ұрып, сан гәптің басын шарпиды.
Бұрынғыдай жолығысқа бара жатқан бозбаладай ай­
на алдында көлеңдеп, өзіңді-өзің қызықтамайсың. Қа­
рақан басыңды емес, қарлас, қарындас, қандас, қауым­

дас төңірегіңді ойлап тебіренесің. Әсіресе, өзіңнен
ке­йінгілерді еске алып, абыржисың. «Бізді қойшы. Біраз
жерге келдік қой. Бұйырғанын көрдік қой. Бұйырмағанды
бізден кейінгілерге бұйыртса да, шүкірлік. Тек олар бізге

бұйырғаннан да мақұрым қап жүрмесе жарар еді...» Сол
бір күмән талай гәптің тұсында көкірегіңде тікендей
қадалып тұрып алады.
Осыдан біраз жыл бұрын өз балаларымызға: «Тек соғыс

болмаса екен... Кешкі ас үстінде таңдағы ас есіңе түсіп,
түйіліп әзер жұтып өскен біздің өзіміз біраз дәуренді
сүріппіз. Сендердің кім болатындарыңды кім білген?!
Шырқап кететін шығарсыңдар!» – деуші едік. Енді, міне,

күнде жұмыстан қайтқанда, құлыншақтай құлдырап алды­
мыздан жүгіріп шығып, мойнымызға асылатын бүлдіршін
немерелерімізге ондайды айтып, желпіне алмаймыз.

Ғасырлар тоғысында
Сөйтсек, шынында да, бақытты өмір сүру үшін тек
зеңбірек күркілдеп, бомба жарылып жатпайтындығы
жеткіліксіз көрінеді. Бақыттың соғыстан басқа да

«дұшпаны» аз емес секілді. Соның ең үлкені бүгінгіге
мәз болып, ертеңгіге бола бас ауыртпайтын ұшқарылық
па деп қорқамын.
Қалай ғана таңғалмассыз! Небір зіл батпан зілзалаларды

бастан кешіре отырып, қандай көбелек көңіл, ұшқалақ
болғанбыз?! «Біз де, міне, миллион тұрғыны бар қа­
лада тұрамыз», – деп күллі алматылықтар боп, кеуде
соққанымыз күні кеше ғана емес пе еді?! Ал сонда біздің

көз алдымызда бұдан туындайтын миллион деген санды
цифрмен жазғандағы бір-біріне тіркескен көп дөңгелектей
көп проблема самсап келе қалды ма? Жоқ. Миллион
адам­да миллион ауыз, миллион жүрек бар екенін ойладық

па? Жоқ. Сөйтсек, бір миллион адам тұратындай кеңістік
мейлінше көгалдандырылған күннің өзінде тәулігіне 25-
30 мың тонна оттегін шығара алады екен. Ал ол керекті
мөлшерден 300-400 есе аз. Ондай мөлшерде оттегімен

қамтамасыз ету үшін қаладағы құрылыс тұрғызылған
көлемнен 100 есе көп, шамамен, 15-20 мың шаршы
километрді алып жатқан қосымша көгал кеңістік керек
көрінеді. Мұндай қаладағылар жылына ең кемі 400-500

миллион текше метр су тұтынады. Ондай су ең кемі 20 мың
шаршы километр кеңістіктен жиналады екен. Миллион
адамы бар ығы-жығы қалада тұратын адам, ең болмаса,
аптасына бір рет табиғат аясына шығып, емін-еркін де­

малмаса, жүйке ауруына ұшырамақшы. Ал ондай сейіл жа­
сайтын рекреациялық аймаққа тағы да 15-20 мың шаршы
километр жер қажет боп шығады. Оның үстіне, мұншама
қыруар жанды етпен, сүтпен, көкөніспен қамтамасыз ету

үшін қанша гектар жерге мал ұстап, қанша гектар жерге
егін салуға тура келетінін ескеріңіз.
Оны айтасыз, табанымыздың астындағы қара жердің
күнара «мөңкіп» тұратынымен де шаруамыз болмады.

Ә. Кекілбайұлы
Алматыда сейсмикалық жағынан қауіпі аз аймақ – Абай
проспектісінен жоғары жатқан тау бөктері ғана. Одан
төменгі Ташкент көшесіне дейінгі алап сейсмикалық

жағынан қауіпті аймақ, ал Ташкент көшесінен Бұрындайға
дейін аса қауіпті аймақ болып табылады. Сонда әлгі
сейіл-серуен жасайтын көгал нуы, ет-сүт, жеміс-жидек
өндіретіндей құнарлы топырағы, мөлдір суы мен таза

ауасы бар тау бөктерін аман сақтаудың орнына самсатып
үй тұрғызудан, бықсытып асфальт төсеуден, құжынатып
машинаға толтырудан басқа амал қалмады. Сөйтіп,
өз нәпәқамызды өзіміз тәрк қып, өз демімізге өзіміз

тұншығуға мәжбүр боламыз. Мұндай жерде денсаулықтың
қайдан көсегесі көгере қойсын?! Астана басымен Алматы,
мәселен, бала ауруы мен бала өлімі жағынан алыстағы
ауылдармен бара-бар түсуде.

Бұл да аз болғандай, әлгіндей өз-өзінен безгегі ұстап,
қалтырап-дірілдеп тұратын «геологиялық фундаментіміз»
өңкей сусыма қиыршық, малта тас қабаттардан тұрады.
Сондай сәбидің еңбегіндей қаралай бүлкілдеп, әзер тұрған

әлсіз жыныстардың астында буы бұрқырап жер асты ыс­
тық көлі жатыр. Осындай қырық қатердің үстінде орнала­
сып қалған қаланы миллион адамнан асқанша дамытып,
соза беру үшін де нағыз жүрек жұтқан... жауапсыздықтан

басқа ештеңе керек емес шығар.
Күллі бір республиканың, күллі бір ұлттың бүкіл
интеллектуалдық потенциалы, күллі ғылыми-әлеуметтік
ойының «қаймағы» жиылған астананың ахуалы осындай

болғанда, қалған аймақтардың қарқ боп жатпайтындығы
айтпаса да түсінікті.
Өйткені, ең болмаса, өз бастарына жақсылық жасай
алмаған республикалық штабтар қалған кең байтақ терри­

торияны әлгіндей «экологиялық жанықастықтан» қайдан
аман алып қала алсын! Қала алмады да...
Онсыз да экологиялық оңтайлы қонысқа орналаспаған
республиканың бар болғаны он проценттік таулы аймағы

Ғасырлар тоғысында
кен өндіру, түсті металлургия, химия өнеркәсібінің ен­ші­
сіне тиді. Теріскейіндегі мал өсіруге таптырмайтын шүйгін
жазықтарды түп-түгел жыртып салып, бүкіл құ­нарын

желге ұшырдық. Азғантай өзендердің алқабын бірыңғай
техникалық дақылдар егіп, гербицид пен пес­тицидке
бөк­тірдік. Әуелден де өсімдік жамылғысына кедей шөл
мен шөлейт алқаптарда кен қазып, қара металлургия

өркендетіп, шаң мен түтінді бұрқыраттық. Жиырма милли­
оннан астам гектар жерді беталды соқаға тырнатсақ, сонша
жерді әскери полигондарға беріп, ең қатерлі қаруларды
сынайтын Қазақстанның көп жері күкірт, сынап, кадмий,

таллий, литий, уран, хлор сынды улы химикаттардың
молдығынан онсыз да денсаулық үшін қатерлі аймақ
екендігі аз болғандай, көмір мен бокситті, темір рудасы
мен фосфоритты ғана емес, радиактивті стратегиялық

шикізаттардың өзін ашық карьер қазу жолымен өндірдік.
Бұның бәрінің табиғи ортаны мекендейтін халықтың
денсаулығына тигізіп жатқан әсері қандай? Ол жайында
қам жеген ешкім болған жоқ. Қайта оның орнына бізден

өндірілген кен, астық, мұнай, шикізат тиелген эшелондар
тізбегінің жер шарын қанша рет орап алуға жететінін ай­
тып мақтандық. Ештеңенің есебі бар деп білмедік. Бәрін
таусылмас­тай, сарқылмастай көрдік. Сөйтіп жүргенде

кү­ні кеше көл-көсір көсіліп жатқан Аралдың айдыны
жоға­лып, Балқаштың шалқары тартылып бара жатқанын
бір-ақ кө­ріп, есімізді әзер жинадық. Ол үшін: «Бәрі сендер­
ден болды», – деп, көршілерімізге саусағымызды кезендік,

алдымен өзіміздің озбыр «көлтаусарларға» айналып
алғанымызды сезбедік. Кешегі тау жатқан миллиондаған
гектар жер қыртысы көкке аунап, бойындағы ылғалынан
­айырылса, еріндері кезеріп, ауадан жандәрмен бу тартпай

ма? Ол бу айналадағы өзен, көл, тоғандардан ұшпаса, қай­
дан ұшады? Бұрын алда-жалда бір ауыл зорға ұшырасатын
самиян сар далада бірінің оты біріне көрінетіндей қып,
­самсатып қалалар, поселкелер, селолар салдық. Олардың

Ә. Кекілбайұлы
арасына ат құрғатпайтындай қып теміржол, тас жол тарт­
тық. Түтінін будақтатып, заводтар, фабрикалар, комбинат­
тар тұрғыздық. Олардағылардың да өзені бар екенін былай

қойғанда, әлгіндей құжынаған елді мекендердегі аса көп
шоғырланған тіршілік көздерінен қанша энергетикалық
қуат жылу мен газ бөлініп шығатынын, оларды қайтадан
салқындату үшін маңайындағы кеңістіктен қаншама

оттегі мен ылғал соратынын неге ескермейміз? Ол
ылғалды Қазақстан аспаны, Қазақстан үлкен көлдері мен
топырағынан сормағанда, жер түбіндегі Миссисипи мен
Ніл Дариядан сорып әкеледі ғой дейсіз бе? Бір ұшқанда

ауадағы миллиондаған тонна оттегіні өртеп кететін әуе,
ғарыш кемелері ашық айдындардың қанша ылғалын бу
қылып аспанға ұшырып, шаң қылып, өзі жаққан ауаның
орнына шашып кететінін кім есептеп жатыр? Бұның бәрі

азғантай айдындарымызды үстінен сорып тартса, астынан
ешкіемердей еміп, байқалтпай суалтып жатқан қанша
«айдынды» білеміз? Бір кезде Қазақстан шөлдерінің
астында жер асты мұхиты жатыр екен деп бөстік. Сөйттік

те, кез-келген жерден артезиан құдықтарын қазып, малы­
мызды да, жанымызды да, өндірісімізді де содан суардық.
Ал жер асты суының тек атмосфералық ылғалдан ғана
түзілмей­тіні, оның көбі негізінен планетаның өзімен

бірге жаратылғаны, сондықтан жер астынан ашылған су
қорының қайтадан қалпына келе салмайтыны қайсымыз­
дың қаперімізге кіріп-шықты? Табиғаттың өзі әуелде
тым қатыңқы жаратқан азғантай ауыз су қорымызды

тіптен рәсуа пайдаланудамыз. Сондықтан да тек Арал
мен Бал­қаш қана емес, Жайық, Ертіс, Сыр, Тобылдан
бастап барлық өзендеріміз, көлдеріміз, бұлақтарымыз,
құдықтарымыз тартылып, жылдан-жылға шөп өнімі кеміп,

ұлан-байтақ даламыздың бұрынғыдан бетер шөлейттене
түскенін әлі ескермей келеміз. Суға қалай бей-берекет
қарасақ, жеріміздің құнарына да солай бей-берекет қа­
радық. Бабаларымыз аттың тұяғынан қорғаштаған жерді

Ғасырлар тоғысында
шынжыр табанды, резина табанды доңғалақтарға сұраусыз
таптаттық. Ғалымдардың есептеуінше, 18 сантиметрлік
құнарлы қабат жасау үшін табиғатқа 7000 жыл уақыт

керек екен. Ал біз оны санаулы айларда, астын үстіне
шы­ғарып, аударып салып, санаулы жылдарда өз нәрінен
айырып, тонна-тонна бедірейіп жатып алар бетпақ түз­ге
айналдырдық. Сөйтіп, елді де, жерді де қорегінен айыр­

ғанымызды аңғармадық. Аңғармағанымыз тек бір бұл ғана
емес. Біз тіпті қашқан аң басын тығып паналайтын­дай
оңаша жер қалдырылмай, төтен игеріліп жатқан өлке­
міздегі экономикалық өзгерістердің ешқандай таби­ғат

қор­ғау саясатынсыз қалай болса солай жүргізіліп отыр­
ған­дығынан, оның экологиялық зардаптарының шын мөл­
шерін, ешқайда ешкім біліп жарымайтындығынан атымен
бейхабар келдік. Олар өздерінен де жоғарыдағыларға сенді.

Ал олар шетінен атеист болғандықтан Тәңірдің өзіне
де шекелерінен қарады. Сонда мұндай ештеңенің алды-
артын ойламай, көре-тұра баса-көктеп жөнелетін «өзім
білемдік» күллі адам нәсілінің тағдырын қатерге тіккен

қан­құйлы қылмыс болмағанда не болады?! Экономика­
да­ғы «экологиялық жендеттік» синдромы осылай пайда
болды. Бүгінгі таңдағы ресми есеп бойынша республи­
када ауаға жылына тек энергетика, қара және түсті ме­

таллургия кәсіпорындары тарапынан 5,4 миллион тонна,
автотранспорт тарапынан 2,9 миллион тонна улы зат
ұшады екен. Бұл, әрине, дәл есеп емес. Басқаны қойып,
Алматының өзінде ауаның зақымдануын бақылап оты­

ратын орталық­тың әлі күнге дейін жоқ екенін ескерсек,
қандай дәл мәлі­мет жөнінде сөз болуы мүмкін? Ал Ал­
маты, Жамбыл, Өскемен, Лениногор, Зырян, Теміртау,
Шымкент қалаларындағы ауаның ауа емес, улы газдардың

қойыртпағына айналып кеткендігін анықтау үшін еш­
қандай аспаптың қажеттігі де шамалы. Қарашығанақ,
Теңіз кен орындарын игерудегі асығыстықтың салда­

Ә. Кекілбайұлы
рынан күллі Каспий маңы ауасындағы күкіртті сутегі,
күкіртті ангидрид мөлшері ешқандай ғылым білмейтін
шексіздік дәрежеге жетті. Қысқасы, басқа жерде қолдан

жасалған сутегі бомбасынан қорқып отырсақ, мұнда
жер қойнауынан өз-өзінен атқылап жатқан дәл сондай
қатерлі «қырып-жойғышты» шыбын шаққан ғұрлы
көрмей, жайбарақат отырмыз. Екібастұз өзімізді қойып,

көрші мемлекеттерді тұншықтыруда. Сыр, Талас, Шу
бойындағы талайға «Алтын жұлдыз» тақтырған химиялық
тыңайтқыштар көрші өңірлерді тосап боп басып, дала
жусандарын көктей солдыруда. Мұндай жағдайда таза су

қайдан қат болмасын? Бүгінгі таңдағы республикадағы
пайдаланылып отырған ауыз су сапасы жағынан сын
көтерерлік дәрежеде емес. Ауа қалай уланып жатса,
топырақ та солай былғанып жатыр. Ол екі ортада су қалай

былғанбасын?! Мәселен, Ертіс суындағы мыс пен цинк
шекті мөлшерден ондаған есе асып түседі. Жайық, Елек,
Сырдария, Бадам, Нұралардан ауыз шаюдың өзі қауіп.
Каспий маңында құс ұша алмай, итбалық пен бекіре

ауруға шалдығып, жағаға шығып, теңкиіп-теңкиіп өліп
жатыр. Шымкент, Жамбыл, Ақтөбе, Шығыс Қазақстан
облыстарының бұлақтары мен құдықтарының өзінен
сескенбей су ішу мүмкін емес. Тоғыз жүз елді мекен жер

түбінен тасымалдап әкелініп, лас ыдыстар мен құдықтарға
уақытша құйылып алынған өлі су ішеді. Мұндай жағдайда
ауру қайтып көбеймейді? Халықтың өмірі қысқарып, өлімі
жиілеуде. Бұл – көрер көзге өз-өзінен мен мұндалап тұрған

келеңсіздіктер. Әйтпесе республиканың әр аймағының
экологиялық жағдайының толық ғылыми сипаттамасын
жасау, күллі территориямыздың эколого-биогеохимиялық
режимін түзу ісі әлі қолға да алынбай отыр. Сондықтан

күллі республиканың экологиялық жағдайы жағынан
қатерлі аймаққа айналып отырғанын көп жұрт бүгінге
дейін біле бермейді. Олар экологиялық жағдайсыздық

Ғасырлар тоғысында
жайында сөз болса тек Арал, Балқаш, Дегелеңді ғана
ауызға алады. Онда да тек бұрын Бүкілодақтық баспасөз
айтқан деректер төңірегінен шырқ айналып шыға алмайды

содан келеді де, Дегелеңдегі белгілі полигон жабылса,
республика территориясындағы радиактивті ситуация
қауіпсіз бола салады деп ойлайды. Байыбына барар болсақ,
барлық стратегияны шикізат өндіретін кен орындарының

радиактивті әсері бар басқа да минералдар өндіретін
кен орындарының, радиактивті заттар пайдаланатын
ғылыми өндіріс орындарының технологиялық режимін
жан-жақты тексеру, космос, әскери қару-жарақ, сынау по­

лигондарын, минералдық шикізаттарды тасымалдау мен
қоймалаудың экологияға әсерін жан-жақты анықтау ісін
тыңғылықты қолға алмайынша, біз республика көлемін­
дегі радиактивті ситуацияның шын ахуалын толық біле

алмаймыз. Оның үстіне, бір ауылымыздың қасындағы
әлгіндегі «қатерлі сынақты» сөндіргенмен, екінші ауы­
лымыздың қасындағы дәл сондай, немесе одан бір де
кем емес «қатерлі сынақтың» отын одан сайын маздата

түсуіміз ықтимал. Қатерлі «экологиялық нүктелермен»
бұлайша бір-бірлеп күресу кей жағдайда қоғамдық пікірді
онсыз да әшкере боп қалған объектілерге ғана аударып,
жұртты былайғы кесапаттардан әлі де бейхабар ұстауға

жағдай жасауы да мүмкін. Мәселен, Маңқыстаудағы бір
кездесуде оқырмандар экология жайында сөз болғанда
Арал, Балқаш, Байкал, Чернобыль жайында ғана үсті-
үстіне сұрақ жаудырды. Баспасөз бетінде не көп айтыл­

са, тек соны ғана сұрастырды. Сөйтсе, олар алдында
ғана халық депутаттығына кандидат болып ұсынылған
атом өнеркәсібінің ірі басшы қайраткерімен кездесіпті.
Бірақ оған тап іргелеріндегі атом электр станциясының

технологиялық қауіпсіздігі, онда пайдаланылған судан
жиналған жасанды көлдің жергілікті фауна мен флораға,
әсіресе, бүкіл аймақ нәрем айырып отырған жер асты су­

Ә. Кекілбайұлы
ларына ықпалының қандай болатындығы жайында сауал
қою ешкімнің де есіне келмепті. Алыстағы экологиялық
апатқа алаң бола отырып, іргедегі экологиялық қауіпті

елемепті. Экологиялық санамыздың деңгейі, міне, осын­
дай. Бір кезде ештеңеге қиналмайтын «экологиялық
мәңгүрттік» енді не жайында көп айтылса, сол жайында
өлімін сатып, ұрынып-берініп, қалған тараппен шаруа­

сы болмайтын «экологиялық алаңғасарлыққа» ауысқан
бұндай санамен дүкенде күні кешеге дейін тіреліп тұрған
«бөбектер азығы» консервілерінің 31 процентінде,
кол­басалардың 21 процентінде, көкөніс, жеміс-жидек

консервілерінің 26 процентінде, сәбилерге арналған сүт
кухнясы тағамдарының 42,5 процентінде пестицид шекті
мөлшерден әлденеше рет асып түсетінін білмей келдік:
«Өзіміз неге аллергияға ұшыраймыз?», «Балаларымыз неге

аллергияға ұшырайды?» – деп қайран қалып, жүйкеміздің
сәл нәрсеге бола неге бүліне қалатынына түсіне алмадық.
Сөйтсек, көпке дейін балалар өлімі жөнінен дүние жүзінде
44-орынды иемденіп, өмірдің ұзақтығы жөнінен 47 және

48-орынды Шри Ланкамен бірге бөлісіп келгенімізді
де байқамаппыз. Мұндай экологиялық бейхабарлық
әлеуметтік ынжықтыққа ұрындырмай қоя ма? Кей аудан­
дарда әйелдер: «ауыз суды тазарт», – деп талап қоюдың

орнына, су таза болмағандықтан бала көтеру зияндылығын
айтқан үгітке сеніп, бала көтермейтін операциялар
жасатқан. Сонда бүгін аналық ләззаттан, ертең ауыз судан,
бүрсігүні қоректен, одан арғы күні ауа мен тыныстанудан

бас тартуға тура келетіндей күйге жетер болсақ, мұндай
тіршіліктің өзі түбірінен мәнсіздік болып шықпай ма?!
Біздіңше, халықты бүйтіп экологиялық бейхабарлықта
ұстап, төтеден тап болған кездейсоқтықтар тұсында

әлгіндей ертеңгі ұрпақтың көрер жарығын қырқатын
әрекеттерге итермелеу тура қырғын соғысқа бара бар
моральдық қылмыс саналуға тиісті. Ондай «экологиялық

Ғасырлар тоғысында
бейхабарлық» тактикасы өлкелердің экономикалық ресур­
сын төгіп-шашып, ысырап пайдаланатын «экономикалық
бейбастақтықты» көлегейлеуге қажет болған тәрізді. Біз

өз жерімізде бүгін кен ашылса, ертең басқа жаққа көшіп
кететіндей, неғұрлым тез қазып ап, эшелондарға тиеп
үлгергенше асығатын мінез шығардық. Одан мемлекет­
ке түсетін пайданы жақсы білеміз. Өндіруші, өңдеуші

өнеркәсіп салаларына түсетін пайданы жақсы білеміз.
Ал сол шикізатты шығарып отырған өлке мен ондағы
халықтың мұндай мол байлықтан қандай қайыр көретінін
ойлап, ешкім басын ауыртпапты. Сөйтіп мәз боп жүргенде

өзіміздің «қалай дотацияға отырып, күндердің күнінде
кісі үстінен күн көріп келгендер атанып шығуымыз»
кәдік екені қиялымызға да кірмепті. Сөйтіп, шикізат ти­
елген эшелондардың уақтылы жөнелгенін қанша мұқият

қадағалағанымызбен, өзіміздің мәдени әлеуметтік даму­
дан қаншалықты кенжелеп қалғанымызбен еш шаруамыз
болмапты.
Малшы аудандар туралы көп кісіге айтқызсаңыз, бұл –

сондағы тұрғындардың мәдениеті төмендігінен. Басқаны
былай қойғанда, атақты композитор Соловьев-Седой
біраз жылдар бұрын кезекті мәдениет онкүндігінен кейін
республиканы аралап шығып: «Біз қазақ бауырларға

қалай тұрмыс құруды үйретуіміз керек екен»,– дегенде
біреулеріміз бас шұлғып, біреулеріміз апшып қалып
ек. Сөйтсек, қазақ ауылдарындағы тұрмыстың мәдени
деңгейі, расында да, қанағаттанарлық жағдайда емес екен.

Үйреткен, әрине, жөн. Ең дұрысы, жақсы тұрмыс құрудың
экономикалық жағдайын жасау ғой. Бір республикадағы,
тіпті бір аймақтағы екі кәсіпорынның әлеуметтік да­му­
ындағы әлгіндей ала-құлалықтың сыры олардың эко­

номикалық ахуалының бірдей еместігінде. Мәселен,
жуырда Шевченко қаласындағы бір одақтық маңыздағы
кәсіпорынның демалыс аймағын аралап көрдік. Ондағы

Ә. Кекілбайұлы
профилакторий іргесіндегі малшыларға арналған профи­
лакторий түгілі қазір екінің бірі көзге шұқып айта беретін
«үкіметтік» санаторийлеріңіздің өзін шаңына ілестірмейді.

Сонда немене, әлгі кәсіпорын осынша байлықты басқа
жақтан көшіріп әкелді ме? Жоқ, осындағы территориядан
тапты. Ендеше сол игілікті осындағы тұрғындармен неге
бірге бөліспейді? Одақтық ведомствоның өз бюджеті

болғанмен, өз территориясы жоқ қой. Өз экономикалық
мүддесін осындағы аймақтық тұрғындарының әлеуметтік
мүддесімен неге үйлестірмейді? Айталық, республика
өз тұрғындарын театрмен, музыкамен, циркпен, музей­

мен, концерт орындарымен қамтамасыз ету жағынан
бүкілодақтық деңгейден әлдеқайда төмен тұр. Ал бізде
одақтық салалық өнеркәсіп орны орналаспаған бірде-бір
облыс жоқ. Бірақ, оларда әлгіндей одақтық ведомство са­

лып берген бірде-бір театр, филармония, цирк жоқ. Сонда
территория мен ондағы халық өз іргесінен алынып жатқан
мол дәулеттен не көреді?! Көретіні сол, сол дәулетті иге­
ру үстінде одақтық кәсіпорындар жіберген экологиялық

қателіктерді түзету үшін жергілікті бюджеттен ондаған
театр салуға болатын қаржы жұмсауға мәжбүр болады.
Мәселен, өткен сайлау тұсында Гурьев сайлаушыларына
Каспий маңындағы экологиялық жағдайды түзеу үшін 23

миллион сомнан астам қаржы бөлуге уәде берілді. Мұндай
экологиялық қолайсыздық талай жерден табылады. Бірақ
бүйтіп ондаған миллион сомды қоржынынан бір күнде
суырып бере алатын депутат қалаған мөлшерде табыла

бермейді ғой. Табылғанда да, ол әлдеқашан қиюы кетіп
қалған істі бірден түзеп бере ала ма? Біздің көптеген аудан­
дарымыз экологиялық, әлеуметтік, экономикалық жағынан
бірдей тұралаған. Ондағы жұрт көп нәрседен күдерін үзген.

Тіпті, айналада не боп жатқанынан атымен алаң болмай,
аш құлақтан тиыш құлақ отыра беруге әбден үйренген.
Мұндай жағдайда жақсы тұрмыс құруға деген ынтаның

Ғасырлар тоғысында
өзі жоғалады. Ондай жердің театры да, филармониясы
да, циркі де, музейі де, түптеп келгенде, бір бөтелкенің
ішіне сыйып кетеді. Содан кеп, аймақтық экология былай

қалып, үй-ішілік экологияның ойран-ботқасы шығады.
80-ші жылдардың басында біздің елімізде, ғалымдардың
айтуынша, жан басына шаққанда 17-19 литр этанол (таза
спирт) ішіліпті. Москва мен Ленинградта ол көрсеткіш 20-

25 литрге жетіпті. Егер орта есеппен әр адам 17 литрден
астам этанол ішсе, онда сәбилердің тең жартысы әлжуаз
боп, әрбір алтыншы бөбек ақыл-есі кем боп туады екен.
Егер 25 литрден ішілсе, «үш ұрпақ заңы» дейтін меха­

низм іске қосылады екен. Ол деген сөз, атасы сау болса,
әкесі жартылай сау, баласының денсаулығы төрттен бір
мөлшерінде, ал немересінің денсаулығы бар болғаны
он алтыдан бір мөлшерінде болады деген сөз. Немесе

ішкіштер әулетінің төртінші ұрпаққа жетпей тұқымы
тұздай құрып бітеді деген сөз. Статистиканың айтуынша,
біздің еліміздегі 285 миллион тұрғынның 135 миллионы
сау, 150 миллионы әлжуаз, дімкәс, оның 50 миллионы