Уоррен Баффет жолы
Robert Hagstrom
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
"The Warren Buffett Way" оның мансабын сипаттайды және инвестициялық техникалары мен әдістерінің қалай дамығанын, сондай-ақ бұл процестегі маңызды тұлғаларды мысалдармен көрсетеді. Сондай-ақ, ол теңдессіз нәтижелерге қол жеткізген негізгі инвестициялық шешімдерді егжей-тегжейлі баяндайды. Соңында, кітапта байлық деңгейіне қарамастан әрбір азаматқа қолжетімді құралдарды пайдалана отырып, тұрақты түрде ақша тапқан инвестордың ойлау жүйесі мен философиясы қамтылған. — Питер С. Линч, "One Up On Wall Street" және "Beating the Street" бестселлерлерінің авторы
Роберт Хагстром Уоррен Баффеттің стратегияларын және оның керемет табысқа жетуіне үлес қосқан әрбір ірі бағалы қағазды таңдаудың астарында жатқан "қалай және неге" деген сұрақтарды терең зерттейді. Оның "қарапайым" даналығы мен философиясы да осы жан-жақты, қызықты және оқуға жеңіл кітаптың бір бөлігі болып табылады. — Джон К. Богл, The Vanguard Group төрағасы
Уоррен Баффетт, сөзсіз, осы ғасырдың ең ұлы инвесторы — ол еркін нарықта үлкен байлық жинағаны үшін ғана емес, сонымен қатар өзінің маңызды ойларымен бізбен бөліскені және табысқа жету үшін өте маңызды парасаттылық пен батылдықты ашық көрсеткені үшін. Berkshire Hathaway менің ең үлкен, ең ұзақ инвестициям болды. Уоррен менің ең жақсы ұстазым болды. — Чарльз Д. Эллис, Greenwich Associates басқарушы серіктесі
Уоррен Баффетті жиі жай ғана "құндылық инвесторы" немесе "Бен Грэмнің шәкірті" деп сипаттайды. Хагстром нарықта өркендеуге арналған өте практикалық кеңестермен оқиғаның қалған бөлігін толықтырады. — Мартин С. Фридсон, Merrill Lynch басқарушы директоры
Қарапайым тілмен жазылған бұл кітап қазіргі заманның ең табысты қор инвесторының қандай ережелермен сол деңгейге жеткенін баяндайды. Бұл кітап негізгі инвестициялық табыстың негіздерін елемегендіктен сәтсіздікке ұшырап жүрген бақытсыз инвесторлар легионы үшін құдайдың сыйы болуы мүмкін. — Фил Фишер, "Common Stocks and Uncommon Profits" кітабының авторы
УОРРЕН БАФФЕТТІҢ ЖОЛЫ
Екінші басылым
Роберт Г. ХАГСТРОМ
Екінші басылымға алғысөз
Роберт Хагстром 1994 жылы "The Warren Buffett Way" кітабын алғаш жариялағанда, ол тез арада феноменге айналды. Бүгінгі күнге дейін 1,2 миллионнан астам данасы сатылды. Кітаптың танымалдығы оның талдауының дәлдігі мен кеңестерінің құндылығының дәлелі болып табылады.
Тақырып Уоррен Баффетт болған кезде, сандардың ауқымдылығынан бас айналу оңай. Көптеген инвесторлар жүздеген немесе бәлкім мыңдаған сандармен ойласа, Баффетт миллиондар мен миллиардтар әлемінде қозғалады. Бірақ бұл оның бізге үйрететін ештеңесі жоқ дегенді білдірмейді. Керісінше. Егер біз оның не істейтініне және не істегеніне қарап, оның астарындағы ойлау жүйесін түсіне алсақ, біз өз шешімдерімізді оның шешімдеріне негіздей аламыз.
Бұл — Роберт кітабының терең үлесі. Ол Уоррен Баффеттің іс-әрекеттерін, сөздерін және шешімдерін бірнеше жыл бойы мұқият зерттеп, содан кейін ортақ желілерді талдауға кірісті. Бұл кітап үшін ол сол ортақ желілерді он екі қағидаға — Баффеттің инвестициялық философиясын барлық жағдайларда және барлық нарықтарда бағыттайтын уақыт сынынан өткен принциптерге жинақтады. Дәл сол сияқты, олар кез келген инвесторға бағыт-бағдар бере алады.
Роберттің еңбегінің тұрақты құндылығы осы айқын фокусқа байланысты — кітап инвестициялық техникалар туралы айтқанымен, ол негізінен инвестициялық принциптер туралы. Ал принциптер өзгермейді. Мен Уорреннің мысқылмен күлімсіреп: "Сондықтан оларды принциптер деп атайды", — деп айтқанын естігендей боламын.
Соңғы он жыл бізге осы негізгі ақиқаттың жарқын көрінісін берді. Сол он жыл ічинде қор нарығының трендтері бірнеше рет өзгерді. Біз көптеген адамдарды байытқан жоғары ұшқан "көпіршікті", содан кейін нарық 2003 жылдың көктемінде түбіне жетіп, қайта көтеріле бастағанға дейінгі ұзаққа созылған, ауыр құлдырауды көрдік.
Осы жолдың бойында Уоррен Баффеттің инвестициялық тәсілі ешқашан өзгерген жоқ. Ол осы кітапта көрсетілген принциптерді ұстануды жалғастырды:
Акцияларды сатып алуды тұтас бизнестің бөлшектерін сатып алу деп қарастыру.
Шоғырланған, айналымы төмен портфель құру.
Тек өзіңіз түсінетін және талдай алатын нәрсеге инвестициялау.
Сатып алу бағасы мен компанияның ұзақ мерзімді құны арасында қауіпсіздік маржасын талап ету.
Berkshire Hathaway инвесторлары, әдеттегідей, осы тұрақты тәсілдің жемісін көруде. 2003 жылы қалпына келтіру басталғалы бері Berkshire Hathaway акциялары бір акцияға шамамен 20 000 долларға, яғни 30 пайыздан астамға өсті, бұл салыстырмалы кезеңдегі жалпы нарықтың кірістілігінен әлдеқайда асып түсті.
Құндылық инвесторлары үшін Бенджамин Грэмнен басталып, Уоррен Баффетт және оның замандастары арқылы Роберт Хагстром сияқты практиктердің келесі буынына жалғасатын ойлау тізбегі бар. Грэмнің ең танымал шәкірті Баффетт инвесторларға Грэмнің "Ақылды инвестор" кітабын оқуға жиі кеңес береді. Мен де жиі осы ұсынысты жасаймын. Және мен Роберттің еңбегі сол классикалық кітаппен бір маңызды қасиетті бөлісетініне сенімдімін: бұл кеңес сізді бай қылмауы мүмкін, бірақ сізді кедей қылуы екіталай. Егер дұрыс түсініліп, ақылмен жүзеге асырылса, мұнда ұсынылған техникалар мен принциптер сізді жақсырақ инвестор етуі керек.
БИЛЛ МИЛЛЕР CEO, Legg Mason Capital Management
Бірінші басылымға алғысөз
1989 жылдың басында жұмыс күндерінің бір кешінде мен үйде болғанда телефон шырылдады. Ортаншы қызымыз Энни (ол кезде он бір жаста болатын) телефонға бірінші болып жетті. Ол маған Уоррен Баффетт қоңырау шалып тұрғанын айтты. Мен мұның әзіл екеніне сенімді болдым. Қоңырау шалушы сөзін былай бастады: "Бұл Омахадан Уоррен Баффетт [мен оны басқа Уоррен Баффеттпен шатастырып алуым мүмкін дегендей]. Мен сіздің кітабыңызды жаңа ғана оқып бітірдім, маған қатты ұнады және мен Berkshire-дің жылдық есебінде сіздің бір сөйлеміңізді дәйексөз ретінде келтіргім келеді. Мен әрқашан кітап жазғым келетін, бірақ ешқашан қолым тимеді". Ол өте тез және үлкен ынтамен сөйледі, он бес немесе жиырма секундтың ішінде қырық шақты сөз айтып үлгерді, арасында бір-екі рет күліп те алды. Мен оның өтінішіне бірден келістім және біз бес-он минуттай сөйлестік деп ойлаймын. Оның сөзін былай аяқтағаны есімде: "Егер сіз Омахаға келіп, маған соқпай кетсеңіз, Небраскадағы атыңыз өшеді (жермен-жексен болады)".
Небраскада атымның өшкенін қаламай, мен шамамен алты айдан кейін оның ұсынысын қабылдадым. Уоррен Баффетт маған кеңсенің әр шаршы футы бойынша жеке экскурсия жасады (бұл көп уақытты алмады, өйткені бүкіл операция теннис кортының жартысынан азырақ жерге сыйып кететін), және мен барлық он бір қызметкерге сәлем бердім. Ол жерден компьютер немесе акция бағасын көрсететін машина табылмады.
Шамамен бір сағаттан кейін біз жергілікті мейрамханаға бардық, онда мен оның үлгісімен керемет стейк жеп, отыз жылдан бергі алғашқы шие қосылған коламды (cherry Coke) іштім. Біз бала кезіміздегі жұмыстар, бейсбол және бридж туралы сөйлестік, сондай-ақ бұрын инвестиция салған компаниялар туралы әңгімелестік. Уоррен Berkshire (ол ешқашан өз компаниясын Berkshire Hathaway деп атамайтын) иелік ететін әрбір акция мен операцияны талқылады немесе сұрақтарға жауап берді.
Неліктен Уоррен Баффетт тарихтағы ең жақсы инвестор болды? Ол жеке тұлға, акционер, менеджер және тұтас компаниялардың иесі ретінде қандай адам? Berkshire Hathaway жылдық есебінің ерекшелігі неде, неге ол оған сонша күш жұмсайды және одан не үйренуге болады? Осы сұрақтарға жауап беру үшін мен онымен тікелей сөйлестім және соңғы бес жылдық есепті, сондай-ақ оның төраға ретіндегі ең алғашқы есептерін қайта оқып шықтым (1971 және 1972 жылғы есептердің әрқайсысында тек екі бет мәтін болған). Сонымен қатар, мен соңғы төрт жылдан отыз жылға дейінгі уақыт аралығында Уоррен Баффеттпен әртүрлі қарым-қатынаста және әртүрлі көзқараста белсенді араласқан тоғыз адаммен пікірлестім: Джек Бирн, Роберт Денхэм, Дон Кео, Кэрол Лумис, Том Мерфи, Чарли Мангер, Карл Рейхардт, Фрэнк Руни және Сет Шофилд.
Оның жеке қасиеттеріне қатысты жауаптар өте ұқсас болды. Уоррен Баффетт, ең алдымен, өте риза адам. Ол өзінің істеп жүрген барлық ісін жақсы көреді: адамдармен қарым-қатынас жасауды, жылдық және тоқсандық есептердің үлкен көлемін, көптеген газеттер мен мерзімді басылымдарды оқуды. Инвестор ретінде оның тәртібі, шыдамдылығы, икемділігі, батылдығы, сенімділігі және шешім қабылдағыштығы бар. Ол әрқашан тәуекел жойылған немесе барынша азайтылған инвестицияларды іздейді. Сонымен қатар, ол ықтималдық пен болжам жасауға өте шебер. Менің ойымша, бұл қабілет оның қарапайым математикалық есептеулерге деген табиғи сүйіспеншілігінен, бридж ойынына берілгендігінен және сақтандыру мен қайта сақтандыру саласындағы жоғары тәуекелдерді қабылдау мен андеррайтингтегі ұзақ тәжірибесінен туындайды. Ол толық жоғалту ықтималдығы төмен және жоғары табыс алу мүмкіндігі айтарлықтай болған жағдайда тәуекелге баруға дайын. Ол сәтсіздіктері мен қателіктерін тізіп айтады және ақталмайды. Ол өзін келеке еткенді ұнатады және әріптестерін объективті түрде мақтайды.
Уоррен Баффетт — бизнестің ұлы зерттеушісі және тамаша тыңдаушы, ол компанияның немесе күрделі мәселенін негізгі элементтерін жоғары жылдамдықпен және дәлдікпен анықтай алады. Ол екі минуттың ішінде бір нәрсеге инвестиция салмау туралы шешім қабылдай алады және бірнеше күндік зерттеуден кейін ірі сатып алу жасау уақыты келді деп қорытынды жасай алады. Ол әрқашан дайын, өйткені ол жылдық есепте айтқандай: "Нұх кемені жаңбыр жауып тұрғанда бастаған жоқ".
Менеджер ретінде ол бөлім басшысына немесе компанияның бас атқарушы директорына ешқашан дерлік қоңырау шалмайды, бірақ олардың күннің немесе түннің кез келген уақытында бірдеңе хабарлау немесе кеңес сұрау үшін қоңырау шалғанына қуанады. Акцияға инвестиция салғаннан немесе бүкіл операцияны сатып алғаннан кейін ол жанкүйерге және ақылшыға айналады: "Berkshire-де біз 400% нәтиже көрсететін ойыншыларға қалай соққы жасау керектігін айтпаймыз", — деп бейсбол менеджментінен аналогия келтіреді.
Уоррен Баффеттің үйренуге және бейімделуге дайын екендігінің екі мысалы — көпшілік алдында сөйлеу және компьютерді пайдалану. 1950 жылдары Уоррен Дейл Карнеги курсына 100 доллар салды, бұл "көпшілік алдында сөйлегенде тізелерімнің дірілдеуін тоқтату үшін емес, тізелерім дірілдеп тұрса да көпшілік алдында сөйлеу үшін" болды. Berkshire-дің жылдық жиналысында 2000-нан астам адамның алдында Уоррен Баффетт сахнада Чарли Мангермен бірге отырып, жазбаларсыз дәріс оқиды және сұрақтарға Уилл Роджерс, Бен Грэм, Сүлеймен патша, Фил Фишер, Дэвид Леттерман және Билли Кристалға ұнайтындай мәнерде жауап береді. Көбірек бридж ойнау үшін 1994 жылдың басында Уоррен компьютерді пайдалануды үйренді, осылайша ол бүкіл ел бойынша басқа адамдармен ойнай алатын желіге қосыла алды. Бәлкім, жақын арада ол бүгінгі күні инвестициялық зерттеулер үшін компьютерлерде қолжетімді компаниялар туралы жүздеген деректерді іздеу және ақпараттық қызметтерді пайдалана бастайтын шығар.
Уоррен Баффетт сыни инвестициялық фактор — бизнестің ішкі құндылығын анықтау және әділ немесе тиімді бағаны төлеу екенін баса айтады. Ол жалпы қор нарығының жақында не істегеніне немесе болашақта не істейтініне мән бермейді. Ол 1988 және 1989 жылдары Coca-Cola-ның 1 миллиард доллардан астам акциясын сатып алды, бұл акция алдыңғы алты жылда бес еседен астам және алдыңғы алпыс жылда бес жүз еседен астам өскеннен кейін болды. Ол үш жылда ақшасын төрт есе көбейтті және Coke-пен алдағы бес, он және жиырма жылда бұдан да көп табыс табуды жоспарлап отыр. 1976 жылы ол GEICO-дан өте үлкен позицияны сатып алды, ол кезде акция 61 доллардан 2 долларға дейін төмендеген және жалпы түсінік бойынша акция сөзсіз нөлге кетеді деп болжанған еді.
Орташа инвестор Уоррен Баффеттің әдістерін қалай қолдана алады? Уоррен Баффетт ешқашан өзі түсінбейтін немесе оның "Құзыреттілік шеңберінен" тыс бизнестерге инвестиция салмайды. Барлық инвесторлар уақыт өте келе өздері кәсіби түрде айналысатын салада немесе зерттеуді ұнататын бизнес секторында "Құзыреттілік шеңберін" кеңейтіп, тереңдете алады. Өмір бойы көп рет дұрыс болудың қажеті жоқ, Уоррен айтқандай, оның қырық жылдық мансабындағы он екі инвестициялық шешім барлық айырмашылықты жасады.
Егер инвесторлар зерттеулерінде мұқият және тиянақты болуға мәжбүр болса, тек бірнеше холдингке шоғырлану арқылы тәуекелді айтарлықтай азайтуға болады. Әдетте Berkshire-дің қарапайым акцияларының 75 пайызынан астамы тек бес түрлі бағалы қағаздан тұрады. Осы кітапта бірнеше рет анық көрсетілген принциптердің бірі — ұлы бизнестерді олар уақытша қиындыққа тап болғанда немесе қор нарығы құлдырап, көрнекті франшизалар үшін тиімді бағалар пайда болғанда сатып алу. Қор нарығының, экономиканың, пайыздық мөлшерлемелердің немесе сайлаудың бағытын болжауға тырысуды доғарыңыз және мұны кәсіби түрде жасайтын адамдарға ақша шашуды тоқтатыңыз. Фактілер мен қаржылық жағдайды зерттеңіз, компанияның болашақ болжамын бағалаңыз және бәрі сіздің пайдаңызға болған кезде сатып алыңыз. Көптеген адамдар карталарына қарамай түні бойы покер ойнағандай инвестиция жасайды.
GEICO-ны 2,00 долларға немесе Wells Fargo немесе General Dynamics-ті олар күйзеліске ұшыраған кезде сатып алуға білімі мен батылдығы жететін инвесторлар өте аз болды, өйткені көптеген білімді адамдар бұл компаниялардың айтарлықтай қиындыққа тап болғанын айтқан еді. Алайда, Уоррен Баффеттің Capital Cities/ABC, Gillette, Washington Post, Affiliated Publications, Freddie Mac немесе Coca-Cola-ны (олар Berkshire Hathaway үшін 6 миллиард доллардан астам пайда әкелді немесе 10 миллиард долларлық акционерлік капиталдың 60 пайызын құрады) сатып алуы — бәрі де табыстылықтың күшті тарихы бар және басым бизнес франшизалары болған жақсы басқарылатын компаниялар еді.
Өз акционерлерінен бөлек, Уоррен Баффетт Berkshire-дің жылдық есебін жалпы жұртшылыққа жақсырақ инвестор болуға көмектесу үшін пайдаланады. Оның отбасының екі жағы да газет редакторларынан тараған, ал оның Элис тәтесі отыз жылдан астам мемлекеттік мектеп мұғалімі болған. Уоррен Баффетт жалпы бизнес және атап айтқанда инвестициялау туралы сабақ беруді де, жазуды да ұнатады. Ол жиырма бір жасында Омахадағы Небраска университетінде волонтерлік негізде сабақ берді. 1955 жылы Нью-Йорк қаласында жұмыс істеп жүргенде, ол Скарсдейл орта мектебінде қор нарығы бойынша ересектерге арналған білім беру курсын жүргізді. 1960 жылдардың аяғы мен 1970 жылдардың басында он жыл бойы ол Крейтон университетінде тегін дәрістер курсын оқыды. 1977 жылы ол Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссияға корпоративтік ақпаратты ашу бойынша кеңес беру үшін кіші Аль Соммер басқарған комитетте қызмет етті. Осы қатысудан кейін Berkshire жылдық есебінің ауқымы күрт өзгерді, 1977 жылғы есеп 1977 жылдың аяғы мен 1978 жылдың басында жазылды. Формат оның 1956 жылдан 1969 жылға дейін шығарған серіктестік есептеріне көбірек ұқсас болды.
1980 жылдардың басынан бастап Berkshire жылдық есептері акционерлерді компания холдингтерінің жұмысы мен жаңа инвестициялар туралы хабардар етті, сақтандыру және қайта сақтандыру индустриясының жағдайын жаңартты және (1982 жылдан бастап) Berkshire сатып алғысы келетін бизнестер туралы сатып алу критерийлерін тізімдеді. Есеп акцияларға дұрыс инвестициялаудың "істеу керек" және "істемеу керек" деген тұстарын қамтитын мысалдармен, аналогиялармен, әңгімелермен және метафоралармен жомарттықпен безендірілген.
Уоррен Баффетт ұзақ мерзімді перспективада ішкі құндылықты жылына 15 пайызға өсіру мақсатын қою арқылы Berkshire-дің болашақ қызметі үшін жоғары стандарт белгіледі, мұны 1956 жылдан 1993 жылға дейін өзінен басқа ешкім жасамаған. Ол компанияның әлдеқайда үлкен көлеміне байланысты бұл стандартты сақтау қиын болатынын мәлімдеді, бірақ айналада әрқашан мүмкіндіктер бар және Berkshire инвестициялауға дайын көптеген қолма-қол ақшаны сақтайды және ол жыл сайын өсіп келеді. Оның сенімділігі 1993 жылғы маусымдағы жылдық есептің 60-бетіндегі соңғы тоғыз сөзбен ерекшеленеді: "Berkshire 1967 жылдан бері ақшалай дивиденд жариялаған жоқ".
Уоррен Баффетт әрқашан инвестициялау туралы кітап жазғысы келетінін айтқан. Бұл бір күні болады деп үміттенеміз. Алайда, сол оқиғаға дейін оның жылдық есептері сериялық түрде жазған он тоғызыншы ғасыр авторларына (Эдгар Аллан По, Уильям Мейкпис Теккерей және Чарльз Диккенс) ұқсас мәнерде сол функцияны атқаруда. Berkshire Hathaway-дің 1977 жылдан 1993 жылға дейінгі жылдық есептері — сол кітаптың он жеті тарауы. Сонымен қатар, қазір бізде "The Warren Buffett Way" кітабы бар, онда Роберт Хагстром Баффеттің мансабын сипаттайды және оның инвестициялық техникасы мен әдістерінің қалай дамығанын, сондай-ақ бұл процестегі маңызды тұлғаларды мысалдармен көрсетеді. Кітап сонымен қатар Баффеттің теңдессіз нәтижелерін тудырған негізгі инвестициялық шешімдерді егжей-тегжейлі баяндайды. Соңында, онда байлық деңгейіне қарамастан әрбір азаматқа қолжетімді құралдарды пайдалана отырып, тұрақты түрде ақша тапқан инвестордың ойлау жүйесі мен философиясы қамтылған.
ПИТЕР С. ЛИНЧ
Алғысөз
Осыдан тура жиырма жыл бұрын, Legg Mason-да инвестициялық брокер болуға дайындалып жүргенімде, оқу материалдарының бір бөлігі ретінде Berkshire Hathaway-дің жылдық есебін алдым. Бұл менің Уоррен Баффеттпен ең алғашқы танысуым еді.
Berkshire-дің жылдық есептерін оқыған адамдардың көпшілігі сияқты, мен де Баффетт жазбаларының анықтығына бірден тәнті болдым. 1980 жылдардағы жас маман ретінде мен қор нарығына, экономикаға және бағалы қағаздарды үнемі сатып алу мен сатуға ілесуге тырысқанда басымның айнала беретінін байқадым. Дегенмен, Уоррен Баффетт туралы әңгімені немесе оның жазған мақаласын оқыған сайын, оның парасатты дауысы нарықтағы хаостан жоғары көтеріліп тұрғандай көрінетін. Оның осы тыныштандыратын әсері мені осы кітапты жазуға шабыттандырды.
"The Warren Buffett Way" кітабын жазу кезінде мен кездескен басты қиындық — Баффеттің "[менің] істеп жатқаным басқа ешкімнің құзыретінен тыс емес" деген сөзін дәлелдеу немесе жоққа шығару болды. Кейбір сыншылар оның табысына қарамастан, Уоррен Баффеттің ерекшеліктері оның инвестициялық тәсілін кеңінен қолдануға мүмкіндік бермейді деп санайды. Мен келіспеймін. Уоррен Баффетт ерекше — бұл оның табысының қайнар көзі — бірақ оның әдістемесін түсінгеннен кейін оны жеке тұлғалар да, институттар да қолдана алады. Бұл кітаптағы менің мақсатым — инвесторларға Уоррен Баффетті табысты ететін стратегияларды қолдануға көмектесу.
"The Warren Buffett Way" негізінде қарапайым тәсілді сипаттайды. Үйренуге арналған компьютерлік бағдарламалар жоқ, шифрын ашуды қажет ететін екі дюймдік қалың инвестициялық нұсқаулықтар жоқ. Сіз компанияның 10 пайызын сатып алуға қаржылық мүмкіндігіңіз болса да, немесе бар болғаны жүз акция алсаңыз да, бұл кітап сізге тиімді инвестициялық табысқа жетуге көмектеседі.
Бірақ өзіңізді Уоррен Баффеттпен салыстырмаңыз. Оның бес онжылдық бойы бизнестерге иелік етуі және инвестициялауы сіздің оның тарихи инвестициялық кірістерін қайталай алуыңызды екіталай етеді. Оның орнына, ағымдағы нәтижелеріңізді өз тобыңызбен салыстырыңыз, мейлі ол топқа белсенді басқарылатын пай қорлары, индекстік қор немесе жалпы нарық кірсін.
Бұл кітаптың түпнұсқа басылымы керемет табысқа ие болды және мен көптеген адамдардың оны пайдалы деп тапқанына қатты қуаныштымын. Дегенмен, "The Warren Buffett Way" кітабының жетістігі, ең алдымен, Уоррен Баффеттің арқасы. Оның тапқырлығы мен адалдығы дүние жүзіндегі миллиондаған адамдарды баурап алды; ал оның интеллектісі мен инвестициялық рекорды жылдар бойы кәсіби инвестициялық қауымдастықты, соның ішінде мені де таң қалдырды. Бұл теңдессіз комбинация Уоррен Баффетті бүгінгі күні инвестициялаудағы ең танымал үлгі етеді.
Мен бұл кітапты жазбас бұрын Уоррен Баффеттпен ешқашан кездескен емеспін және оны әзірлеу кезінде онымен кеңескен жоқпын. Кеңес алу, әрине, бонус болар еді, бірақ мен оның қырық жылдан астам уақытқа созылған инвестиция туралы ауқымды жазбаларын пайдалану бақытына ие болдым. Кітап бойында мен Berkshire Hathaway-дің жылдық есептерінен, әсіресе әйгілі Төраға хаттарынан кең көлемде дәйексөздер келтірдім. Мистер Баффетт бұл авторлық құқықпен қорғалған материалды пайдалануға рұқсат берді, бірақ тек кітапты қарап шыққаннан кейін ғана. Бұл рұқсат оның кітап бойынша ынтымақтасқанын немесе маған оның жария жазбаларында жоқ құпия құжаттарды немесе стратегияларды ұсынғанын білдірмейді.
Баффеттің істегенінің бәрі дерлік жария, бірақ ол шашыраңқы жазылған. Менің ойымша, инвесторлар үшін қажет және құнды нәрсе — оның ойлары мен стратегияларын Berkshire жылдар бойы жасаған сатып алулармен сәйкестендіріп, бір дереккөзде жинақталған мұқият зерттеу болды. Және бұл "The Warren Buffett Way" кітабының түпнұсқа басылымының бастапқы нүктесі болды.
Он жылдан кейінгі бұл өңделген басылым сол негізгі мақсатты сақтайды: Баффеттің соңғы әрекеттерін олар беретін инвестициялық сабақтар үшін зерттеу және қаржылық климаттағы өзгерістер оның стратегияларында өзгерістер тудырды ма, соны қарастыру.
Кейбір нәрселер тез айқындалды. Баффеттің қор нарығындағы белсенділік деңгейі соңғы жылдары айтарлықтай төмендеді; ол акцияларды сатып алғаннан гөрі тұтас компанияларды жиі сатып алды. Ол кейде облигацияларға — инвестициялық деңгейдегі корпоративтік, мемлекеттік, тіпті жоғары кірісті облигацияларға — қаттырақ көшті, содан кейін олар тартымдылығын жоғалтқанда, қайтадан шығып кетті.
Осы жаңадан сатып алынған компаниялардың кейбіреулері келесі тарауларда сипатталған, сонымен қатар сол компаниялардың сипаттамалары Уоррен Баффетт жолының қағидаларын қалай көрсететіні талқыланады. Алайда, бұл компаниялардың көпшілігі Баффетт сатып алғанға дейін жеке меншікте болғандықтан, олардың қаржылық деректерінің егжей-тегжейлері көпшілікке қолжетімді болмады. Сондықтан мен Баффеттің сол компаниялардың экономикалық жағдайлары туралы не ойлағанын сенімді түрде айта алмаймын, тек оның көргені өзіне қатты ұнағанын айтудан басқа.
Осы жаңартылған басылым үшін мен түпнұсқа кітапта ұсынылмаған кейбір материалдарды қосу мүмкіндігін пайдаландым. Мен Баффеттің портфельді басқару стилі туралы тарау қостым, ол оны "фокустық инвестициялау" деп атады. Бұл оның жетістігінің негізі және мен оны қатты ұсынамын. Мен сондай-ақ ақша психологиясы туралы тарауды қостым, эмоцияның дұрыс шешімдерге кедергі келтіретін көптеген жолдары туралы. Ақылмен инвестициялау үшін ақымақтық жасауға итермелейтін барлық азғырулардан хабардар болу қажет. Бұл екі себепке байланысты қажет: Егер сіз эмоционалды шұңқырларды қалай тану керектігін білсеңіз, оларға түсіп қалудан аулақ бола аласыз. Және сіз басқалардың қателіктерін танып, олардың қателіктерінен пайда таба аласыз.
Он жыл — сіздің жағдайыңызға және әлемге деген жеке көзқарасыңызға байланысты өте ұзақ уақыт немесе мүлдем ұзақ емес. Инвесторлар үшін біз айта алатын нәрсе — осы он жыл ішінде контекст өзгерді, бірақ негіздер өзгерген жоқ. Бұл жақсы, өйткені тағы он жылдан кейін контекст қайтадан өзгеруі мүмкін немесе мүлдем басқа бағытта өзгеруі мүмкін. Негізгі принциптерге сүйенетіндер сол сілкіністерден сүйенбейтіндерге қарағанда әлдеқайда жақсы аман қала алады.
Мен "The Warren Buffett Way" кітабын жазғаннан бергі он жыл ішінде қор нарығындағы шу деңгейі көтеріле берді, кейде құлақ тұндыратын айқайға ұласты. Телевизиялық комментаторлар, қаржы жазушылары, талдаушылар және нарық стратегтері инвесторлардың назарын аудару үшін бір-бірімен жарыса сөйлеуде. Сонымен қатар, көптеген инвесторлар күмәнді ақпарат пен жаңылыстыратын кеңестер алмасатын интернет-чаттар мен хабарлама тақталарына батып кеткен.
Дегенмен, осы қолжетімді ақпаратқа қарамастан, инвесторларға пайда табу барған сайын қиындап барады. Кейбіреулер тіпті жалғастыруға да қиналады. Акция бағалары еш себепсіз шарықтап кетеді, содан кейін дәл солай тез құлдырайды. Балаларының оқуы мен зейнеткерлікке шығу үшін инвестицияға жүгінген адамдар үнемі қорқынышта болады. Нарықта ешқандай қисын да, себеп те жоқ сияқты, тек ақымақтық бар.
Нарық ессіздігінен әлдеқайда жоғарыда Уоррен Баффеттің даналығы мен кеңесі тұр. Алыпсатарды инвестордан артық көретін ортада Баффеттің инвестициялық кеңесі миллиондаған адасқан инвесторлар үшін қауіпсіз айлақ екенін қайта-қайта дәлелдеді. Кейде бағытынан адасқан инвесторлар: "Бірақ бұл жолы бәрі басқаша", — деп айқайлайды; және кейде олардікі дұрыс болады. Саясат тосынсыйлар жасайды, нарықтар реакция береді, содан кейін экономика сәл басқаша реңкте жаңғырады. Жаңа компаниялар үнемі дүниеге келеді, ал басқалары жетіледі. Салалар дамиды және бейімделеді. Өзгеріс тұрақты, бірақ осы кітапта көрсетілген инвестициялық принциптер өзгеріссіз қалды.
Міне, 1996 жылғы жылдық есептен қысқа және күшті сабақ: "Инвестор ретіндегі мақсатыңыз жай ғана оңай түсінікті бизнестің бір бөлігін ұтымды бағамен сатып алу болуы керек, оның кірісі бес, он және жиырма жылдан кейін айтарлықтай жоғары болатынына іс жүзінде кепілдік берілген болуы тиіс. Уақыт өте келе сіз осы стандарттарға сәйкес келетін бірнеше компанияны ғана табасыз — сондықтан талапқа сай келетінін көргенде, сіз акцияның қомақты мөлшерін сатып алуыңыз керек".
Инвестициялау үшін қандай қаражат деңгейіңіз болса да, қандай салаға немесе компанияға қызығушылық танытсаңыз да, бұдан жақсы өлшем таба алмайсыз.
РОБЕРТ Г. ХАГСТРОМ Вилланова, Пенсильвания Қыркүйек 2004
Кіріспе
Менің әкем Филип А. Фишер Уоррен Баффеттің оның кейбір көзқарастарын қабылдағанына және олардың ұзақ әрі достық қарым-қатынасына үлкен мақтанышпен қарайтын. Егер әкем тірі болып, осы кіріспені жазса, ол инвестициялық жұлдызы соншалықты жарық жанып, өзінікін салыстырмалы түрде көмескі етіп жіберген санаулы адамдардың бірімен таныстығынан ондаған жылдар бойы алған жақсы сезімдерімен бөлісу мүмкіндігін қуана қабылдар еді. Әкем Уоррен Баффетті шын жүректен ұнататын және Баффеттің оның кейбір идеяларын қабылдағанын мақтан тұтатын. Әкем 96 жасында қайтыс болды — маған әкем мен Уоррен Баффетт туралы жазуымды сұраған күтпеген хат келгеннен тура үш ай бұрын. Бұл кіріспе маған кейбір нүктелерді байланыстыруға және әкем мен мистер Баффетке қатысты кейбір жайттарды қорытындылауға көмектесті. "The Warren Buffett Way" оқырмандары үшін мен инвестиция тарихының маңызды бөлігіне өте жеке көзқараспен қарауды және осы тамаша кітапты қалай тиімді пайдалану керектігі туралы ойларды ұсына аламын деп үміттенемін.
Мен мистер Баффетт туралы аз айтамын, өйткені бұл кітаптың тақырыбы сол және Роберт Хагстром оны әдемі әрі терең түсінікпен қамтиды. Менің әкемнің Уоррен Баффетке маңызды ықпал еткені белгілі және мистер Хагстром жазғандай, әкемнің ықпалы Баффеттің соңғы жылдардағы ойлау жүйесінде айқынырақ көрінді. Өз тарапынан, әкем Уоррен Баффетпен танысқан сайын, оның бойындағы инвестициялық табыс үшін маңызды, бірақ инвестициялық менеджерлер арасында сирек кездесетін қасиеттерге тәнті бола бастады.
Ол 40 жыл бұрын әкеме келгенде, бүгінгі стандарттар бойынша ақпараттық құралдар салыстырмалы түрде қарапайым болған әлемде, әкемнің ақпарат жинаудың өз жолдары болды. Ол ондаған жылдар бойы таныстар шеңберін баяу құрды — өзі құрметтейтін және оның не нәрсеге қызығатынын және не нәрсеге қызықпайтынын түсінетін инвестициялық мамандар — және олар онымен жақсы идеялармен бөлісе алатын. Осы мақсатта ол кез келген жас инвестициялық маманмен бір рет кездесемін деп шешті. Егер ол әсер алса, онымен қайта кездесіп, қарым-қатынас құруы мүмкін еді. Ол сирек жағдайда біреумен екі рет кездесетін. Өте жоғары стандарттар! Оның ойынша, егер сіз "А" (бес) алмасаңыз, сіз "F" (екі) алдыңыз. Және біреуге қарсы шешім қабылдағаннан кейін, ол жай ғана сол адамды мәңгілікке шығарып тастайтын. Қарым-қатынас құруға бір мүмкіндік. Уақыт тапшы еді.
Уоррен Баффетт жас кезінде әкемді бірінші кездесуде-ақ екінші кездесуге және одан кейін көптеген кездесулерге лайық деп таңдандырған өте аз адамдардың бірі болды. Әкем мінез бен шеберліктің сұңғыла сыншысы еді. Ерекше сыншы! Ол мансабын адамдарды бағалауға негіздеді. Бұл оның ең жақсы қасиеттерінің бірі болды және оның акцияларды талдауда бизнесті басқаруды сапалы бағалауға соншалықты көп көңіл бөлуінің негізгі себебі болды. Ол Уоррен Баффетті лайықты атақ пен даңққа ие болмай тұрып-ақ "А" деп таңдағанын әрқашан мақтан тұтатын.
Уоррен Баффетт пен әкемнің қарым-қатынасы әкемнің мистер Баффетті қателесіп "Говард" деп атаған кездейсоқ сәтсіздіктеріне де төтеп берді. Бұл ешқашан айтылмаған ерекше оқиға және бәлкім, әкем туралы да, Уоррен Баффетт туралы да көп нәрсе айтады.
Әкем қарқынды жұмыс істейтін үлкен ақылы бар кішкентай адам еді. Мейірімді болғанымен, ол жүйкесі жұқарған, жиі қобалжыған және жеке басына сенімсіз болатын. Ол сондай-ақ әдеттің адамы еді. Ол күнделікті ережелерді қатаң ұстанатын, өйткені олар оны сенімдірек ететін. Және ол ұйықтағанды жақсы көретін, өйткені ұйықтағанда ол қобалжымайтын және сенімсіз болмайтын. Түнде ойын тоқтата алмаған кезде (бұл жиі болатын), ол қой санаудың орнына есте сақтау ойындарын ойнайтын. Ол ойнаған ұйқы ойындарының бірі — ұйықтап кеткенше Конгресстің барлық мүшелерінің аттары мен округтерін жаттау еді.
1942 жылдан бастап ол Говард Баффеттің есімін жаттап алды және оны он жылдан астам уақыт бойы түн сайын қайта-қайта Омахамен байланыстырды. Оның миы Уоррен Баффетпен кездескенге дейін "Омаха", "Баффетт" және "Говард" сөздерін байланысты серия ретінде механикалық түрде біріктірді. Кейінірек, Уорреннің мансабы өрлеп, жұлдызы жанған кезде, әкемнің Баффетт пен Омаханы "Говардтан" толық ажыратуына толық екі онжылдық қажет болды. Бұл әкемнің ашуын келтіретін, өйткені ол өз ойын басқара алмайтын және ол Уоррен Баффетті жақсы көретін және олардың қарым-қатынасын бағалайтын. Әдеттің адамы әдеттегідей қиналды. Әкем Уоррен Баффеттің кім екенін жақсы білетін, бірақ кездейсоқ әңгімеде ол жиі: "Омахадан келген сол ақылды жас Говард Баффетт", — деп айтып қалатын. Ол мұны неғұрлым көп айтса, оны сөздік қорынан шығару соғұрлым қиын болды.
Бір күні таңертең олар кездесуі керек болғанда, әкем "Говардты" "Уорреннен" ажыратуға бел буды. Дегенмен, әңгіме барысында бір сәтте әкем Уорренге "Говард" деп сілтеме жасады. Егер Уоррен байқаса, ол ешқандай белгі бермеді және әкемді түзетпеді. Бұл 1970 жылдары ара-тұра болып тұрды. 1980 жылдарға қарай әкем ақыры Баффетке сілтеме жасайтын кез келген сөйлемнен "Говард" сөзін тазартты. Ол "Говардты" біржола артта қалдырғанына шын мәнінде мақтанды. Жылдар өткен соң мен одан мұны Уорренге түсіндірді ме деп сұрадым. Ол түсіндірмегенін айтты, өйткені бұл оны қатты ұялтқан екен.
Олардың қарым-қатынасы сақталды, өйткені ол әлдеқайда күшті нәрсеге құрылған еді. Менің ойымша, олардың қарым-қатынасының негіздерінің бірі — адалдық пен шеберлік иелерімен байланыс орнатудағы ортақ философиясы болды. Мистер Баффетт Berkshire Hathaway менеджерлерін қадағалауға қатысты: "Біз .400 нәтиже көрсететін ойыншыларға қалай соққы жасау керектігін айтпаймыз", — дегенде, бұл Фил Фишердің ойын кітабынан алынғандай естіледі. Ең жақсылармен байланыс орнатыңыз, бұл туралы қателеспеңіз, содан кейін оларға не істеу керектігін айтпаңыз.
Жылдар бойы әкем мистер Баффеттің өзінің негізгі принциптерінің ешқайсысына нұқсан келтірместен инвестор ретінде қалай дамығанына қатты таң қалды. Әр онжылдықта мистер Баффетт оның өткені туралы оқығанда ешкім болжай алмайтын нәрселерді жасады және оларды жақсы жасады. Кәсіби инвестициялауда адамдардың көпшілігі инвестициялаудың қандай да бір нақты стилін қолөнер түрінде үйренеді, содан кейін ешқашан өзгермейді. Олар төмен P/E акцияларын немесе жетекші технологиялық атауларды немесе басқа нәрселерді сатып алады. Олар сол қолөнерді құрады, содан кейін ешқашан өзгермейді немесе тек мардымсыз өзгереді. Керісінше, Уоррен Баффетт онжылдықтан онжылдыққа үнемі жаңа тәсілдерді қолданды — сондықтан оның келесі қадамын болжау мүмкін емес еді. Сіз оның 1970 жылдардағы франшизалық бағдарын оның бастапқы қатаң құндылық бағытынан болжай алмас едіңіз. Сіз оның 1980 жылдардағы нарықтық орташа P/E-ден жоғары тұтыну тауарларына бағдарын оның алдыңғы тәсілдерінен болжай алмас едіңіз. Оның өзгеру қабілеті — және мұны сәтті жасауы — жеке кітап болуы мүмкін. Көптеген адамдар ол сияқты дамуға тырысқанда — сәтсіздікке ұшырайды. Мистер Баффетт сәтсіздікке ұшыраған жоқ, әкемнің ойынша, өйткені ол өзінің кім екенін ешқашан ұмытқан емес. Ол әрқашан өзіне адал болып қалды.
Әкем ешқашан Редьярд Киплингтің әйгілі "Егер" (If) өлеңінен ұзақ уақытқа алыстаған емес. Үстелінде, тумбочкасында, жұмыс бөлмесінде — әрқашан жақын жерде. Ол оны қайта-қайта оқып, маған жиі дәйексөз келтіретін. Мен оны өзіме жақын ұстаудың бір бөлігі ретінде үстелімнің жанында сақтаймын. Сенімсіз, бірақ қайтпас қайсар бола отырып, ол сізге Киплингке ұқсас мәнерде мансабыңызға және инвестицияларыңызға өте байсалды қарауды, бірақ өзіңізді тым байсалды қабылдамауды айтар еді. Ол сізді басқалардың сынын ой елегінен өткізуге шақырар еді, бірақ оларды ешқашан төреші деп санамаңыз. Ол сізді өзіңізді сынауға шақырар еді, бірақ өзіңізді екі жаққа да тым қатты бағаламаңыз және өз көзіңізше сәтсіздікке ұшыраған кезде, өзіңізді қайтадан тырысуға мәжбүрлеңіз. Және ол сізді әлі түсініксіз келесі нәрсені жасауға шақырар еді.
Мистер Баффеттің дәл осы бөлігі, оның құндылықтары мен өткеніне сәйкес даму қабілеті — әлі түсініксіз келесі нәрсені жасауы — әкемді ең қатты таң қалдырды. Өткен шектеулерден, сөздерден, конвенциядан немесе мақтаныштан арылып, алға жылжу. Баффетт, әкемнің ойынша, Киплинг мәңгілікке қалдырған кейбір қасиеттерді бойына сіңірген.
Өкінішке орай, қоғамда әрқашан өз өмірін құра алмайтын тар ойлы, қызғаншақ бұзақылардың аз пайызы, бірақ абсолютті саны көп болады. Оның орнына олар балшық шашқанды жақсы көреді. Бұл адасқан жандар үшін өмірдің мақсаты — басқаша пайда таба алмайтын жерде ауырсыну тудыруға тырысу. Табысты мансап аяқталған кезде, кез келген жетістікке жеткен адамға балшық шашылады. Және егер біреуі жабысып қалса, ол қалады. Менің сенімсіз әкем әрқашан балшық барлығына, соның ішінде өзіне де шашылады деп күтетін, бірақ ол таңданатын адамдар үшін ол жабыспайды деп үміттенетін. Ал балшық шашылған кезде, ол өзі таңданатын адамдардан Киплингке ұқсас мәнерде сынды немесе айыптауды сезінбестен қарастыруды күтетін. Әрқашан Киплингтің көзімен!
Көпшілікке қарағанда ұзақ мансабында Уоррен Баффетт өзін керемет ұстады — оған аз балшық шашылды және ешқайсысы жабыспады. Шынында да дәлел. Киплинг риза болар еді. Әкем де солай болды. Бұл мистер Баффеттің негізгі құндылықтарына қайта оралады — ол әрқашан өзінің кім екенін және не туралы екенін жақсы біледі. Оны принциптерін бұзатын және жағымсыз қылықтарға әкелетін мүдделер қақтығысы азаптамайды. Лақтыратын балшық болмады, сондықтан балшық жабыспады. Және бұл Уоррен Баффеттің сіз еліктеуге тырысуыңыз керек негізгі бөлігі. Кім екеніңізді біліңіз.
Мен бұл кіріспені ішінара сізге осы кітапты қалай пайдалану керектігін ұсыну үшін жазып отырмын. Мансабым бойында адамдар менен неге әкем сияқты әрекет етпейтінімді немесе неге мистер Баффетт сияқты әрекет етпейтінімді сұрады. Жауап қарапайым. Мен — Менмін, олар емес. Мен өзімнің салыстырмалы артықшылықтарымды пайдалануым керек. Мен әкем сияқты адамдарды сұңғыла бағалаушы емеспін және Баффетт сияқты данышпан емеспін.
Бұл кітапты үйрену үшін пайдалану маңызды, бірақ бұл кітапты Уоррен Баффетт сияқты болу үшін пайдаланбаңыз. Сіз Уоррен Баффетт бола алмайсыз, егер тырыссаңыз, зардап шегесіз. Бұл кітапты Баффеттің идеяларын түсіну үшін пайдаланыңыз, содан кейін сол идеяларды алып, оларды өзіңіздің инвестициялық тәсіліңізге біріктіріңіз. Ұлылық тек сіздің өз идеяларыңыздан туады. Бұл кітаптағы түсініктер сіздің жеке тұлғаңызды түсініктерге сәйкестендіруге тырысудың орнына, оларды өз тұлғаңызға сіңірген кезде ғана пайдалы болады. (Бұрмаланған тұлға — егер сіз табиғатыңыздан бұрмаланған болмасаңыз, нашар инвестор). Қалай болғанда да, мен сіздің не оқысаңыз да немесе қанша тырыссаңыз да Уоррен Баффетт бола алмайтыныңызға кепілдік беремін. Сіз өзіңіз болуыңыз керек.
Бұл менің әкемнен, көптеген деңгейдегі шын мәнінде ұлы мұғалімнен алған ең үлкен сабағым — ол немесе басқа біреу болу емес, дамуды ешқашан тоқтатпай, өзім бола алатын ең жақсы адам болу. Уоррен Баффеттен алатын ең үлкен сабақ? Оған ұқсауды қаламай-ақ одан үйрену. Егер сіз жас оқырман болсаңыз, ең үлкен инвестициялық сабақ — өзіңіздің кім екеніңізді табу. Егер сіз ересек оқырман болсаңыз, ең үлкен сабақ — сіз өзіңіз ойлағаннан әлдеқайда жассыз және солай әрекет етуіңіз керек — сирек сыйлық. Егер бұл мүмкін болмаса, мистер Баффетт көптеген адамдар үшін зейнеткерлік жастан кейінгі кезеңде әлі де шебер дамымас еді. Уоррен Баффетті рөлдік модель емес, мұғалім деп ойлаңыз және бұл кітапты оның ілімдерінің ең жақсы түсіндірмесі, жақсы баяндалған және оңай үйренілетін құрал деп ойлаңыз. Сіз бұл кітаптан орасан зор нәрсе үйрене аласыз және бұл сіздің жеке табысты инвестициялық философияңызды дамытудың негізі бола алады.
КЕННЕТ Л. ФИШЕР
1-тарау. Әлемдегі ең ұлы инвестор
Жыл сайын Forbes журналы ең бай 400 американдықтың тізімін, элиталық Forbes 400-ді жариялайды. Тізімдегі адамдар жеке жағдайлары өзгерген сайын және салаларының өрлеуі мен құлдырауына қарай жылдан жылға келіп-кетіп жатады, бірақ кейбір есімдер тұрақты. Тізімді жыл сайын бастап тұратындардың қатарында байлығы өнімге (компьютерлік бағдарламалық қамтамасыз ету немесе жабдық), қызметке (бөлшек сауда) немесе сәтті ата-анаға (мұрагерлік) байланысты белгілі бір мегамиллиардерлер бар. Үздік бестікте тұрақты түрде жүретіндердің ішінде тек біреуі ғана байлығын инвестициялық тапқырлық арқылы жасады. Сол бір адам — Уоррен Баффетт.
1990 жылдардың басында ол бірінші орында болды. Содан кейін бірнеше жыл бойы ол Билл Гейтс есімді жас жігітпен бірінші және екінші орындарды алмасып отырды. Тіпті Forbes 400 байлығының көп бөлігі технологияның феноменалды өсуінен келген dot-com дүрбелеңі болған 2000 жылы да, жоғары технологиялық кез келген нәрседен күлімсіреп бас тартатын Баффетт төртінші орында нық тұрды. Ол әлі де үздік бестіктегі "байлық көзі" бағанында "қор нарығы" деп жазылған жалғыз адам болды. 2004 жылы ол екінші орынға қайта оралды.
1956 жылы Баффетт инвестициялық серіктестігін 100 доллармен бастады; он үш жылдан кейін ол 25 миллион доллармен аяқтады. Осы жазба кезінде (2004 жылдың ортасы) оның жеке таза байлығы 42,9 миллиард долларға дейін өсті, оның компаниясының акциялары бір акция үшін 92 900 доллардан сатылуда және дүние жүзіндегі миллиондаған инвесторлар оның әрбір сөзіне құлақ түруде.
Алайда Уоррен Баффетті толық бағалау үшін біз доллардан, мақтаулардан және беделден ары қарай өтуіміз керек.
ИНВЕСТИЦИЯЛЫҚ БАСТАМАЛАР
Уоррен Эдвард Баффетт 1930 жылы 30 тамызда Небраска штатының Омаха қаласында дүниеге келген. Оның атасы азық-түлік дүкенінің иесі болған (және бір кездері жас Чарли Мангерді жұмысқа алған); әкесі жергілікті қор брокері болған. Бала кезінде Уоррен Баффетт сандарға қатты қызығатын және күрделі математикалық есептеулерді ойша оңай шығаратын. Сегіз жасында ол әкесінің қор нарығы туралы кітаптарын оқи бастады; он бір жасында ол әкесі жұмыс істейтін брокерлік кеңседе тақтаны белгіледі. Оның алғашқы жылдары кәсіпкерлік жобалармен жанданды және ол соншалықты табысты болды, тіпті әкесіне колледжді тастап, тікелей бизнеске барғысы келетінін айтты. Оның айтқаны болмады.
Баффетт Небраска университетінің бизнес мектебінде оқыды және сол жерде жүргенде Колумбия университетінің профессоры Бенджамин Грэмнің инвестициялау туралы жаңа кітабын оқыды. Бұл, әрине, "Ақылды инвестор" (The Intelligent Investor) кітабы еді. Баффетт Грэмнің идеяларына қатты қызыққаны сонша, ол Грэммен тікелей оқу үшін Колумбия бизнес мектебіне құжат тапсырды. Қазір Sequoia Fund төрағасы Билл Руан сол сыныпта болған. Ол Грэм мен Баффетт арасында лезде менталды химия болғанын және сыныптың қалған бөлігі негізінен көрермен болғанын еске алады.
Баффетт Колумбияны экономика магистрі дәрежесімен бітіргеннен кейін көп ұзамай Грэм өзінің бұрынғы студентін Graham-Newman Corporation компаниясына қосылуға шақырды. Ондағы екі жылдық қызметінде Баффетт тәлімгерінің инвестициялық тәсіліне толығымен енді (Грэмнің философиясын толық талқылау үшін 2-тарауды қараңыз).
1956 жылы Graham-Newman таратылды. Сол кезде 61 жаста болған Грэм зейнетке шығуды ұйғарды, ал Баффетт Омахаға оралды. Грэмнен алған білімімен, отбасы мен достарының қаржылық қолдауымен және өзінің 100 долларымен қаруланған Баффетт шектеулі инвестициялық серіктестікті бастады. Ол жиырма бес жаста еді.
BUFFETT PARTNERSHIP, LTD.
Серіктестік бірлесіп 105 000 доллар қосқан жеті шектеулі серіктеспен басталды. Шектеулі серіктестер инвестицияларына жыл сайын 6 пайыз және осы межеден жоғары пайданың 75 пайызын алды; қалған 25 пайызы Баффетке тиесілі болды, ол бас серіктес ретінде серіктестік қаражатын инвестициялауға іс жүзінде толық еркіндікке ие болды.
Келесі он үш жыл ішінде Баффетт ақшаны жылдық 29,5 пайыздық мөлшерлемемен көбейтті. Бұл оңай шаруа емес еді. Доу-Джонс өнеркәсіптік орташа көрсеткіші сол он үш жылдық кезеңде бес түрлі жылда бағаның төмендеуін көрсетсе де, Баффеттің серіктестігі ешқашан құлдыраған жыл болған емес. Баффетт, шын мәнінде, серіктестікті Доудан жыл сайын он ұпайға асып түсу деген өршіл мақсатпен бастаған еді. Және ол мұны жасады — он емес — жиырма екі ұпайға!
Баффеттің беделі өскен сайын, одан ақшасын басқаруды сұраған адамдар көбейе түсті. Серіктестік үшін Баффетт бірнеше мемлекеттік және жеке компаниялардың бақылау пакетін сатып алды, ал 1962 жылы ол Berkshire Hathaway деп аталатын тоқырауға ұшыраған тоқыма компаниясының акцияларын сатып ала бастады.
Сол жылы, 1962 жылы, Баффетт серіктестік кеңсесін үйінен Омахадағы Kiewit Plaza-ға көшірді, оның кеңсесі бүгінге дейін сол жерде. Келесі жылы ол таңқаларлық сатып алу жасады.
Клиенттерінің біріне қатысты жанжалға байланысты American Express акциялары бір түнде 65 доллардан 35 долларға дейін төмендеді. Баффетт Бен Грэмнің сабағын жақсы меңгерген еді: Күшті компанияның акциялары ішкі құндылығынан төмен сатылғанда, батыл әрекет етіңіз. Баффетт серіктестіктің жалпы активтерінің 40 пайызын, яғни 13 миллион долларды American Express акцияларына салу туралы батыл шешім қабылдады. Келесі екі жылда акциялар бағасы үш есе өсті және серіктестер 20 миллион доллар таза пайда тапты. Бұл таза Грэм — және таза Баффетт болды.
1965 жылға қарай серіктестіктің активтері 26 миллион долларға дейін өсті. Төрт жылдан кейін нарықты өте алыпсатарлық деп тапқанын және құндылықтардың сирек кездесетінін түсіндіріп, Баффетт инвестициялық серіктестікті тоқтатуға шешім қабылдады.
Серіктестік таратылған кезде инвесторлар өздерінің пропорционалды үлестерін алды. Олардың кейбіреулері Баффеттің ұсынысымен оның Колумбиядағы ескі сыныптасы, ақша менеджері Билл Руанды іздеді. Руан олардың ақшасын басқаруға келісті, осылайша Sequoia Fund дүниеге келді. Басқалары, соның ішінде Баффетт, серіктестік кірістерін Berkshire Hathaway-ге салды. Сол кезде Баффеттің серіктестіктегі үлесі 25 миллион долларға дейін өскен еді, бұл оған Berkshire Hathaway-ді бақылауға алуға жеткілікті болды.
Оның мұнымен не істегені инвестициялық әлемде жақсы белгілі. Тіпті қор нарығына қызығушылығы аз адамдар да Баффеттің есімін таниды және оның таңғажайып жетістігі туралы бірдеңе біледі. Келесі тарауларда біз Баффетт бақылауға алған қырық жыл ішіндегі Berkshire Hathaway-дің жоғары траекториясын қадағалаймыз. Ең бастысы, біз оның жетістігінің негізін қалаған парасатты философияны ашу үшін беткі қабаттың астына үңілеміз.
АДАМ ЖӘНЕ ОНЫҢ КОМПАНИЯСЫ
Уоррен Баффетті сипаттау оңай емес. Сыртқы келбеті жағынан ол ерекшеленбейді, түрі көбінесе аталарға ұқсайды деп сипатталады. Интеллектуалды тұрғыдан ол данышпан болып саналады; дегенмен оның адамдармен қарапайым қарым-қатынасы шын мәнінде күрделі емес. Ол қарапайым, турашыл, ашық және адал. Ол күрделі құрғақ тапқырлық пен қарапайым әзілдің тартымды үйлесімін көрсетеді. Ол барлық қисынды нәрселерге терең құрметпен қарайды және ақымақтыққа жиіркене қарайды. Ол қарапайымдылықты қабылдайды және күрделіліктен аулақ болады.
Berkshire-дің жылдық есептерін оқығанда, Баффеттің Киелі кітаптан, Джон Мейнард Кейнстен немесе Мэй Уэсттен дәйексөз келтіруге қаншалықты ыңғайлы екеніне таң қаласыз. Мұндағы негізгі сөз — оқу. Әрбір есеп — алпыс-жетпіс беттік тығыз ақпарат: суреттер жоқ, түрлі-түсті графика жоқ, диаграммалар жоқ. Бірінші беттен бастап үзіліссіз жалғастыруға тәртібі жететіндер қаржылық қырағылықтың, халықтық әзілдің және ұялшақ емес адалдықтың сау дозасымен марапатталады. Баффетт өз есебінде ашық. Ол Berkshire бизнесінің артықшылықтарын да, кемшіліктерін де баса айтады. Ол Berkshire Hathaway акцияларына иелік ететін адамдар компанияның иелері деп санайды және егер ол олардың орнында болса, өзіне айтылғанын қалайтын нәрсенің бәрін оларға айтады.
Баффетт Berkshire-ді бақылауға алған кезде корпоративтік таза құн 22 миллион доллар болды. Қырық жылдан кейін ол 69 миллиард долларға дейін өсті. Berkshire Hathaway-дің баланстық құнын жылдық 15 пайыздық мөлшерлемемен арттыру Баффеттің көптен бергі мақсаты болды — бұл орташа американдық компания қол жеткізген кірістен әлдеқайда жоғары. Ол 1964 жылы Berkshire-ді бақылауға алғаннан бері өсім әлдеқайда көп болды: бір акцияға шаққандағы баланстық құн 19 доллардан 50 498 долларға дейін өсті, бұл жыл сайын 22,2 пайызға күрделі өсім. Berkshire табыс және капитал өсімі салықтарымен жазаланатынын, ал Standard & Poor's 500 кірістері салыққа дейінгі екенін ескерсек, бұл салыстырмалы көрсеткіш одан да әсерлі.
| 1.1-кесте |
| Berkshire-дің корпоративтік көрсеткіштері S&P 500-ге қарсы |
Жыл Berkshire-дің бір акцияға шаққандағы баланстық құнының жылдық % өзгерісі (1) Дивидендтерді қосқандағы S&P 500-дегі жылдық % өзгеріс (2) Салыстырмалы нәтижелер (1)–(2) 1965 23.8 10.0 13.8 1966 20.3 (11.7) 32.0 1967 11.0 30.9 (19.9) 1968 19.0 11.0 8.0 1969 16.2 (8.4) 24.6 1970 12.0 3.9 8.1 1971 16.4 14.6 1.8 1972 21.7 18.9 2.8 1973 4.7 (14.8) 19.5 1974 5.5 (26.4) 31.9 1975 21.9 37.2 (15.3) 1976 59.3 23.6 35.7 1977 31.9 (7.4) 39.3 1978 24.0 6.4 17.6 1979 35.7 18.2 17.5 1980 19.3 32.3 (13.0) 1981 31.4 (5.0) 36.4 1982 40.0 21.4 18.6 1983 32.3 22.4 9.9 1984 13.6 6.1 7.5 1985 48.2 31.6 16.6 1986 26.1 18.6 7.5 1987 19.5 5.1 14.4 1988 20.1 16.6 3.5 1989 44.4 31.7 12.7 1990 7.4 (3.1) 10.5 1991 39.6 30.5 9.1 1992 20.3 7.6 12.7 1993 14.3 10.1 4.2 1994 13.9 1.3 12.6 1995 43.1 37.6 5.5 1996 31.8 23.0 8.8 1997 34.1 33.4 .7 1998 48.3 28.6 19.7 1999 .5 21.0 (20.5) 2000 6.5 (9.1) 15.6 2001 (6.2) (11.9) 5.7 2002 10.0 (22.1) 32.1 2003 21.0 28.7 (7.7) Орташа жылдық өсім — 1965–2003 22.2 10.4 11.8 Жалпы өсім — 1964–2003 259,485 4,743
Дереккөз: Berkshire Hathaway 2003 жылдық есебі.
Жыл сайынғы негізде Berkshire кірістері кейде құбылмалы болды; қор нарығындағы өзгерістер және осылайша Berkshire иелік ететін негізгі акциялар бір акция құнының кең ауқымды ауытқуын тудырады (1.1-кестені қараңыз). Құбылмалылықты бағалау үшін 1998 жылғы нәтижелерді 1999 жылмен салыстырыңыз. 1998 жылы Berkshire құны 48 пайыздан астамға өсті. Содан кейін, 1999 жылы Berkshire өсімі мардымсыз 0,5 пайызға дейін төмендеді, бірақ S&P 500 21 пайызға өсті. Екі фактор қатысты болды: Berkshire нәтижелерін ұзақ мерзімді тұтыну тауарларының (Coca-Cola және Gillette) нашар қайтарымымен байланыстыруға болады, ал S&P өсімі Berkshire иелік етпейтін технологиялық акциялардың керемет көрсеткіштерімен қамтамасыз етілді.
Өзіне тән ашықтықпен сөйлей отырып, Баффетт 1999 жылғы жылдық есепте "[S&P] индексінен шын мәнінде үлкен артықшылықтар өткеннің еншісінде" екенін мойындады. Алайда ол уақыт өте келе Berkshire көрсеткіштері S&P-ден "біршама" жақсырақ болады деп болжады. Және келесі үш жылда бұл осылай болды. Содан кейін 2003 жылы, Berkshire керемет жыл өткізсе де — баланстық құны 21 пайызға өсті — S&P одан да жақсы нәтиже көрсетті.
БАФФЕТТ БҮГІН
Соңғы жылдары, 1990 жылдардың аяғынан бастап, Баффетт қор нарығында 1980 жылдар мен 1990 жылдардың басындағыдай белсенді болған жоқ. Көптеген адамдар бұл белсенділіктің жоқтығын байқады және бұл нарықтың шыңына жеткенін білдіре ме деп ойлады. Басқалары қарапайым акцияларды жаңа ірі сатып алулардың болмауы жай ғана Баффетт сатып алғысы келетін акциялардың түрлері енді тартымды бағамен сатылмайтынын білдіреді деп болжады.
Біз Баффеттің "анық нәрселерді жеңілдікпен сатып алуды" қалайтынын білеміз. "Анық нәрселер" компания экономикасының болжамдылығымен анықталады. Компанияның экономикасы неғұрлым болжамды болса, оның бағалануына қатысты сенімділігіміз соғұрлым жоғары болады. Біз Баффетт иелік ететін акциялар тізіміне, сондай-ақ Berkshire ішіндегі толық иеліктегі компанияларға қарағанда, онда көрсетілген болжамдылықтың жоғары дәрежесіне таң қаламыз. Мәлімдеменің "жеңілдік" бөлігі акция бағасына қатысты екені анық.
Баффеттің жоғары болжамды экономиканы бизнестің ішкі құндылығынан төмен бағамен сатып алғысы келетінін біле отырып, біз оның сатып алушы ереуілі осы аренадағы таңдаудың жоқтығын көрсетеді деп қорытынды жасай аламыз. Егер Coca-Cola, Gillette немесе басқа ұқсас бизнестер бүгінде долларға елу центтен сатылса, Баффетт Berkshire портфеліне көбірек акция қосатынына сенімдімін.
Біз сондай-ақ Баффеттің тек өзінің "құзыреттілік шеңберінде" жұмыс істеу тәртібін білеміз. Бұл құзыреттілік шеңберін сіздің тәжірибеңіздің жиынтық тарихы деп ойлаңыз. Егер біреу белгілі бір салада белгілі бір бизнесті он жыл немесе одан да көп уақыт бойы сәтті басқарса, біз ол адам қолдағы тапсырма үшін жоғары құзыреттілік деңгейіне жетті деп айтар едік. Алайда, егер басқа біреудің жаңа бизнесті басқаруда бірнеше жылдық тәжірибесі болса, біз ол адамның құзыреттілік деңгейіне орынды түрде күмән келтіре аламыз. Бәлкім, Баффеттің ұтымды санасында Berkshire портфеліндегі бизнестерді зерттеу және басқарудағы оның жалпы бизнес тәжірибесі құзыреттілік деңгейін соншалықты жоғары қоятыны сонша, жаңа салаға қатысты ұқсас түсінік деңгейіне жету қиын болар еді.
Сондықтан Баффетт дилеммаға тап болуы мүмкін. Оның құзыреттілік шеңберінде ол сатып алғысы келетін акциялардың түрлері қазіргі уақытта жеңілдікпен сатылмайды. Сонымен қатар, оның құзыреттілік шеңберінен тыс, Баффетт талап ететін экономикалық сенімділіктің жоғары деңгейіне әлі жете қоймаған жаңа салаларда тез дамып келе жатқан бизнестер дүниеге келуде. Егер бұл талдау дұрыс болса, бұл соңғы бірнеше жылда қарапайым акцияларды жаңа ірі сатып алулардың неге болмағанын түсіндіреді.
Сатып алуға болатын акциялар мәзірі қысқарғандықтан, Уоррен Баффетт инвестициялық опцияларсыз қалды деп ойлау ақымақтық болар еді. Әрине, ол тіркелген кіріс нарығында белсенді болды, соның ішінде 2002 жылы жоғары кірісті облигацияларда маңызды позицияны иеленді. Ол мерзімді арбитраждық мүмкіндіктерді де бақылап отырады, бірақ Баффетке мағыналы кіріс алу үшін қажет капитал көлемін ескерсек, арбитраждық нарықтар бұрынғыдай жемісті болмауы мүмкін.
Бірақ Berkshire Hathaway акционерлері мүмкіндіктерден айырылып жатырмыз деп сезінбеуі керек. Акционерлер Баффетт жыл сайын жылдық есепте көрсететін меншік иесіне қатысты ең маңызды бизнес принциптерінің бірін жиі ұмытып кетеді. Төртінші қағида былай дейді: "Біздің артықшылығымыз [Berkshire-дің ішкі құндылығының орташа жылдық өсу қарқынын барынша арттыру] мақсатымызға қолма-қол ақша жасайтын және капиталға тұрақты түрде орташадан жоғары кіріс әкелетін әртараптандырылған бизнес тобына тікелей иелік ету арқылы жету болар еді. Біздің екінші таңдауымыз — негізінен нарықтық қарапайым акцияларды сатып алу арқылы қол жеткізілген ұқсас бизнестердің бөліктеріне иелік ету".
Berkshire-дің алғашқы жылдарында қарапайым акцияларға иелік ету экономикалық тұрғыдан ең тиімді болды. Қазір қарапайым акциялардың бағасы күрт өсіп, Berkshire-дің бөлінбеген пайдасының сатып алу қабілеті артқандықтан, Баффеттің мәлімделген артықшылығы болып табылатын тұтас бизнестерді сатып алу стратегиясы алдыңғы қатарға шықты.
Жеке фактор да бар. Біз Баффеттің өзінің операциялық менеджерлерімен қарым-қатынасынан қатты ләззат алатынын және Berkshire-дің операциялық бизнестер жинағын мақтан тұтатынын білеміз. Керісінше, ашық саудаланатын компаниялардың акционері болу арқылы ол бастан кешірген қиындықтар, атқарушы өтемақы және меншікпен бірге жүретін күмәнді капиталды қайта инвестициялау стратегиялары мәселелері бүгінде Баффетт үшін акционер болуды бұрынғыдан гөрі тартымсыз етуі мүмкін. Егер экономика сенімді болмаса, неге Баффетт ірі акционер болумен байланысты корпоративтік басқару фиасколарына төзуді таңдайды?
Баффетт Berkshire-дің операциялық бизнестерімен айналысатын жалғыз әрекет — атқарушы өтемақыны белгілеу және пайданы бөлу. Berkshire әлемінің ішінде бұл шешімдер өте ұтымды. Сыртта, қор нарығында, атқарушы өтемақы және капиталды қайта бөлу туралы басқару шешімдері әрқашан ұтымдылықты көрсете бермейді.
Бұл жеке инвесторлар үшін нені білдіреді? Баффетт қор нарығында белсенді емес болғандықтан, олар да автоматты түрде шегінуі керек пе? Баффеттің балама стратегиясы — бизнесті толығымен сатып алу, бұл көптеген инвесторлар үшін қолжетімсіз опция. Сонымен олар қалай әрекет етуі керек?
Екі айқын таңдау бар сияқты. Бірі — Berkshire Hathaway-ге инвестиция салу және осылайша осы көрнекті бизнестердің экономикасына қатысу. Екінші таңдау — инвестициялауға Баффетт тәсілін қолдану, Жаңа Экономика ландшафтына қатысатын компаниялардың бизнес үлгілерін мұқият зерттеу арқылы құзыреттілік шеңберіңізді кеңейту және алға жылжу.
Мен Баффеттің шешімдерін ұзақ уақыт бойы бағыттап келген іргелі принциптердің бұзылмағанына және олар әлі де мұқият инвесторлар үшін S&P 500-ден асып түсу мүмкіндіктерін беретініне сенемін. Бұл кітаптың мақсаты — сол принциптерді ойлы инвесторлар түсініп, қолдана алатындай етіп ұсыну.
2-тарау. Уоррен Баффеттің білімі
Уоррен Баффеттің инвестициялық рекордына өте аз адамдар жақындай алады және одан ешкім асып түсе алмайды. Нарықтың құлдырауы мен көтерілуінің төрт онжылдығында ол теңдессіз табыспен тұрақты бағытты ұстанды. Оның істегені жарқыраған емес, тіпті кейде мүлдем сәннен шыққан, бірақ ол қайта-қайта ерліктері уақытша, жарқ етіп сөнетін жұлдыздық сыйлаған басқалардан басым түсті. Ол бақылайды, күлімсірейді және өз жолын жалғастырады.
Баффетт өзінің инвестициялық философиясына қалай келді? Оның ойлауына кім әсер етті және ол олардың ілімдерін іс-әрекетке қалай біріктірді? Сұрақты басқаша қойсақ, бұл ерекше данышпанның соншалықты өзгеше болып шығуы қалай болды?
Уоррен Баффеттің инвестициялауға деген көзқарасы бірегей, бірақ ол төрт қуатты тұлғадан сіңірген философиялардың негізіне сүйенеді: Бенджамин Грэм, Филип Фишер, Джон Берр Уильямс және Чарльз Мангер. Олар бірге Баффеттің ресми және бейресми қаржылық біліміне жауапты. Алғашқы үшеуі — классикалық мағынадағы педагогтар, ал соңғысы — Баффеттің серіктесі, екінші "мені" және досы. Барлығы Баффеттің ойлауына үлкен әсер етті; олардың қазіргі заманғы инвесторларға да ұсынары көп.
БЕНДЖАМИН ГРЭМ
Грэм қаржылық талдаудың деканы болып саналады. Оған бұл атақ берілді, өйткені "оған дейін [қаржылық талдау] мамандығы болған жоқ және одан кейін олар оны солай атай бастады". Грэмнің ең танымал екі еңбегі — Дэвид Доддпен бірлесіп жазған және бастапқыда 1934 жылы жарияланған "Бағалы қағаздарды талдау" (Security Analysis); және бастапқыда 1949 жылы жарияланған "Ақылды инвестор" (The Intelligent Investor).
"Бағалы қағаздарды талдау" 1929 жылғы қор нарығының құлдырауынан бірнеше жыл өткен соң және елдегі ең нашар депрессияның тереңінде пайда болды. Басқа академиктер бұл экономикалық құбылысты түсіндіруге тырысқанымен, Грэм адамдарға қаржылық жағдайын қалпына келтіруге және тиімді іс-қимыл курсын жалғастыруға көмектесті.
Грэм Уолл-стриттегі мансабын Newburger, Henderson & Loeb брокерлік фирмасында курьер болып бастады, аптасына 12 долларға тақтаға облигациялар мен акциялардың бағасын жазатын. Курьерліктен ол зерттеу есептерін жазуға көтерілді және көп ұзамай фирмада серіктестікке ие болды. 1919 жылға қарай ол жылдық 600 000 доллар жалақы алды; ол жиырма бес жаста еді.
1926 жылы Грэм Джером Ньюманмен инвестициялық серіктестік құрды. Дәл осы серіктестік отыз жылдан кейін Баффетті жұмысқа алды. Graham-Newman 1956 жылы таратылғанға дейін 1929 жылғы дағдарыстан, Ұлы Депрессиядан, Екінші дүниежүзілік соғыстан және Корей соғысынан аман өтті.
1928 жылдан 1956 жылға дейін Graham-Newman-да жүргенде Грэм Колумбияда қаржы бойынша кешкі курстарда сабақ берді. Грэмнің 1929 жылғы дағдарыстан қаржылық жағынан күйрегенін білетіндер аз. Өмірінде екінші рет — біріншісі әкесі қайтыс болып, отбасын қаржылық қорғаусыз қалдырған кезде — Грэм байлығын қайта құруға кірісті. Академиялық орта оған ой жүгіртуге және қайта бағалауға мүмкіндік берді. Колумбия университетінің профессоры Дэвид Доддтың кеңесімен Грэм консервативті инвестициялау туралы классикалық трактатқа айналған "Бағалы қағаздарды талдау" еңбегін шығарды. Грэм мен Доддтың екеуін қосқанда он бес жылдан астам инвестициялық тәжірибесі болды. Кітапты аяқтауға төрт жыл кетті.
"Бағалы қағаздарды талдаудың" мәні — ақылға қонымды бағаларға негізделген қарапайым акциялардың жақсы таңдалған әртараптандырылған портфелі сенімді инвестиция бола алады. Қадам бойынша мұқият, Грэм инвесторға өз тәсілінің қисынын көруге көмектеседі.
Грэм күресуге тура келген бірінші мәселе — инвестицияны алыпсатарлықтан ажырататын әмбебап анықтаманың болмауы еді. Мәселенің күрделілігін ескере отырып, Грэм өзінің анықтамасын ұсынды.
"Инвестициялық операция — бұл мұқият талдау кезінде негізгі қарыздың қауіпсіздігіне және қанағаттанарлық кіріске уәде беретін операция. Бұл талаптарға сай келмейтін операциялар алыпсатарлық болып табылады".
Ол "мұқият талдау" дегенде нені меңзеді? Тек мынаны: "белгіленген принциптер мен дұрыс логикаға негізделген қорытындылар жасауға тырысатын қолда бар фактілерді мұқият зерттеу".
Грэм анықтамасының келесі бөлігі өте маңызды: Шынайы инвестицияның екі қасиеті болуы керек — негізгі қарыз қауіпсіздігінің белгілі бір дәрежесі және қанағаттанарлық кіріс мөлшерлемесі. Қауіпсіздік абсолютті емес, деп ескертеді ол; ерекше немесе екіталай оқиғалар тіпті қауіпсіз облигацияны дефолтқа ұшыратуы мүмкін. Керісінше, инвесторлар ақылға қонымды жағдайларда шығыннан қауіпсіз деп саналатын нәрсені іздеуі керек.
Қанағаттанарлық кіріс — екінші қажеттілік — тек кірісті ғана емес, сонымен қатар бағаның өсуін де қамтиды. Грэм "қанағаттанарлық" субъективті термин екенін атап өтеді. Инвестор ақылмен әрекет етіп, инвестицияның толық анықтамасын ұстанса, кіріс кез келген мөлшерде, қаншалықты төмен болса да бола алады.
Облигациялар нарығының нашар көрсеткіштері болмағанда, Грэмнің инвестициялау анықтамасы назардан тыс қалуы мүмкін еді. Бірақ 1929 және 1932 жылдар аралығында Доу-Джонс облигацияларының орташа көрсеткіші 97,70-тен 65,78-ге дейін төмендеген кезде, облигацияларды бұдан былай ойланбастан таза инвестициялар деп атауға болмайтын еді. Акциялар сияқты, облигациялар айтарлықтай құнын жоғалтып қана қоймай, көптеген эмитенттер банкротқа ұшырады. Сондықтан акциялар мен облигациялардың инвестициялық сипаттамаларын олардың алыпсатарлық аналогтарынан ажырата алатын процесс қажет болды.
Грэм дұрыс инвестициялау тұжырымдамасын "қауіпсіздік маржасы" деп атаған ұранға дейін қысқартты. Осы ұранмен ол барлық бағалы қағаздарды, акцияларды және облигацияларды инвестициялаудың бірыңғай тәсіліне біріктіруге тырысты.
Негізінде, қауіпсіздік маржасы бағалы қағаздар — қандай себеппен болмасын — нақты құнынан төмен сатылған кезде болады. Нарық деңгейіне қарамастан бағаланбаған бағалы қағаздарды сатып алу түсінігі 1930 және 1940 жылдары жаңа идея болды. Грэмнің мақсаты осындай стратегияны сипаттау болды.
Грэмнің пікірінше, облигациялар үшін қауіпсіздік маржасы тұжырымдамасын құру тым қиын емес еді. Компанияның болашақ кірісін дәл анықтаудың қажеті жоқ, деді ол, тек кіріс пен тіркелген төлемдер арасындағы айырмашылықты атап өту керек. Егер бұл маржа жеткілікті үлкен болса, инвестор компания кірісінің күтпеген төмендеуінен қорғалады. Егер, мысалы, талдаушы компанияның операциялық тарихын қарап шығып, соңғы бес жылда компания орташа есеппен жыл сайын тіркелген төлемдерінен бес есе көп табыс тапқанын анықтаса, онда бұл компанияның облигацияларында қауіпсіздік маржасы бар.
Нағыз сынақ Грэмнің тұжырымдаманы қарапайым акцияларға бейімдеу қабілеті болды. Ол егер акция бағасы мен компанияның ішкі құндылығы арасындағы айырмашылық жеткілікті үлкен болса, қауіпсіздік маржасы тұжырымдамасын акцияларды таңдау үшін пайдалануға болады деп пайымдады.
Бұл стратегия жүйелі жұмыс істеуі үшін, Грэм инвесторларға бағаланбаған акцияларды анықтау жолы қажет екенін мойындады. Бұл оларға компанияның ішкі құндылығын анықтау техникасы қажет дегенді білдірді. Грэмнің "Бағалы қағаздарды талдау" кітабында пайда болған ішкі құндылық анықтамасы "фактілермен анықталатын құндылық" болды. Бұл фактілерге компанияның активтері, оның кірістері мен дивидендтері және кез келген болашақ нақты перспективалар кірді.
Грэм компанияның құнын анықтаудағы ең маңызды фактор оның болашақ табыс табу күші екенін мойындады, бұл есептеу дәл болмауы мүмкін. Қарапайым тілмен айтқанда, компанияның ішкі құндылығын компанияның кірісін бағалау және кірісті сәйкес капиталдандыру факторына немесе мультипликаторға көбейту арқылы табуға болады. Компанияның кіріс тұрақтылығы, активтері, дивидендтік саясаты және қаржылық жағдайы осы капиталдандыру факторына немесе мультипликаторға әсер етті.
Грэм бізден ішкі құндылықтың түсініксіз ұғым екенін қабылдауды сұрады. Ол нарықтың баға белгілеуінен ерекшеленеді. Бастапқыда ішкі құндылық компанияның баланстық құнымен немесе оның нақты активтерінің сомасынан міндеттемелерді алып тастағандағымен бірдей деп есептелді. Бұл түсінік ішкі құндылық нақты деген ерте сенімге әкелді. Алайда, талдаушылар компанияның құны тек оның таза нақты активтері ғана емес, сонымен қатар осы активтер әкелетін кірістің құны екенін білді. Грэм компанияның нақты ішкі құндылығын анықтау маңызды емес екенін ұсынды; оның орнына инвесторлар шамамен өлшемді немесе құн ауқымын қабылдауы керек. Тіпті шамамен алынған құн да, сату бағасымен салыстырғанда, қауіпсіздік маржасын өлшеу үшін жеткілікті болар еді.
Инвестициялаудың екі ережесі бар, деді Грэм. Бірінші ереже — ұтылмау. Екінші ереже — бірінші ережені ұмытпау. Бұл "ұтылмау" философиясы Грэмді қарапайым акцияларды таңдаудың екі тәсіліне бағыттады, олар қолданылған кезде қауіпсіздік маржасын сақтады. Бірінші тәсіл — компанияны таза актив құнының үштен екісінен азына сатып алу, ал екіншісі — баға/табыс (P/E) қатынасы төмен акцияларға назар аудару.
Акцияны таза активтерінің үштен екісінен аз бағаға сатып алу Грэмнің қазіргі уақытты сезінуіне жақсы сәйкес келді және оның қандай да бір математикалық күтуге деген ұмтылысын қанағаттандырды. Грэм компанияның зауытына, мүлкіне және жабдықтарына ешқандай мән бермеді. Сонымен қатар, ол компанияның барлық қысқа және ұзақ мерзімді міндеттемелерін шегеріп тастады. Қалғаны таза ағымдағы активтер болады. Егер акция бағасы осы бір акцияға шаққандағы құннан төмен болса, Грэм қауіпсіздік маржасы бар және сатып алуға кепілдік беріледі деп пайымдады.
Грэм мұны инвестициялаудың мінсіз әдісі деп санады, бірақ ол инвестиция жасамас бұрын нарықтың түзетілуін күту ақылға қонымсыз болуы мүмкін екенін мойындады. Ол акцияларды сатып алудың екінші тәсілін әзірлеуге кірісті. Ол бағасы төмендеген және төмен P/E мультипликаторымен сатылатын акцияларға назар аударды. Сонымен қатар, компанияның белгілі бір таза актив құны болуы керек; ол өз құнынан азырақ қарыз болуы керек.
Жылдар бойы көптеген басқа инвесторлар ішкі құндылықты анықтау үшін осындай қысқа жолдарды іздеді. Төмен P/E қатынасы — Грэмнің бірінші техникасы — жалпы сүйікті әдіс болды. Алайда біз тек P/E қатынасына негізделген шешімдер қабылдау тиімді кірісті қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз екенін білдік. Бүгінгі күні инвесторлардың көпшілігі Джон Берр Уильямстың осы тараудың соңында сипатталған классикалық құндылық анықтамасына сүйенеді: Кез келген инвестицияның құны — оның болашақ ақша ағынының дисконтталған ағымдағы құны.
Грэмнің екі тәсілі де — акцияны таза актив құнының үштен екісінен азына сатып алу және төмен P/E мультипликаторы бар акцияларды сатып алу — ортақ сипаттамаға ие болды. Грэмнің осы әдістерге сүйене отырып таңдаған акциялары нарықта қатты ұнамсыз болды. Қандай да бір макро немесе микро оқиға нарықтың бұл акцияларды олардың құнынан төмен бағалауына себеп болды. Грэм "негізсіз төмен" бағаланған бұл акциялар тартымды сатып алулар екеніне қатты сенді.
Инвестициялаудың негізгі идеялары — акцияларға бизнес ретінде қарау, нарықтық ауытқуларды өз пайдаңызға жарату және қауіпсіздік маржасын іздеу. Бен Грэм бізге осыны үйретті. Жүз жылдан кейін де олар инвестициялаудың іргетасы болып қала береді. УОРРЕН БАФФЕТТ, 1994
Грэмнің сенімі белгілі бір болжамдарға негізделген. Біріншіден, ол нарық акцияларды жиі қате бағалайды деп есептеді, әдетте қорқыныш пен ашкөздік сияқты адами эмоцияларға байланысты. Оптимизмнің шыңында ашкөздік акцияларды ішкі құндылығынан жоғарылатып, артық бағаланған нарықты құрады. Басқа уақытта қорқыныш бағаларды ішкі құндылықтан төмендетіп, бағаланбаған нарықты құрады. Оның екінші болжамы "орташаға қайту" (reversion to the mean) деп аталатын статистикалық құбылысқа негізделген, бірақ ол бұл терминді қолданбады. Ол ақын Горацийден анағұрлым шешен дәйексөз келтірді: "Қазір құлағандардың көбі қалпына келеді, ал қазір құрметке ие болғандардың көбі құлайды". Статистик немесе ақын айтса да, Грэм инвестор тиімсіз нарықтың түзету күштерінен пайда таба алады деп сенді.
ФИЛИП ФИШЕР
Грэм "Бағалы қағаздарды талдау" кітабын жазып жатқанда, Филип Фишер инвестициялық кеңесші ретіндегі мансабын бастады. Стэнфордтың Жоғары бизнес әкімшілігі мектебін бітіргеннен кейін Фишер Сан-Францискодағы Anglo London & Paris National Bank-те талдаушы болып жұмыс істей бастады. Екі жылға жетпейтін уақыт ішінде ол банктің статистикалық бөлімінің бастығы болып тағайындалды. Дәл осы жерден ол 1929 жылғы қор нарығының құлдырауына куә болды. Жергілікті брокерлік кеңседегі қысқа және нәтижесіз мансабынан кейін Фишер өзінің жеке инвестициялық кеңес беру фирмасын ашуға шешім қабылдады. 1931 жылы 1 наурызда Fisher & Company клиенттерді тарта бастады.
1930 жылдардың басында инвестициялық кеңес беру фирмасын ашу ақымақтық болып көрінуі мүмкін еді, бірақ Фишер оның екі артықшылығы бар деп есептеді. Біріншіден, дағдарыстан кейін ақшасы қалған инвесторлардың барлығы дерлік бұрынғы брокерлеріне қатты ренжулі болды. Екіншіден, Ұлы Депрессия кезінде бизнесмендердің Фишермен отырып сөйлесуге уақыты жеткілікті болды.
Стэнфордта Фишердің бизнес сабақтарының бірі одан профессорымен бірге Сан-Франциско аймағындағы компанияларға мерзімді сапарларға баруды талап етті. Профессор бизнес менеджерлерін өз операциялары туралы сөйлесуге тартатын және жиі оларға шұғыл мәселені шешуге көмектесетін. Стэнфордқа қайтар жолда Фишер мен оның профессоры барған компаниялары мен менеджерлері туралы байқағандарын қорытындылайтын. "Әр аптадағы сол бір сағат", — деді Фишер, — "мен алған ең пайдалы жаттығу болды".
Осы тәжірибелерден Фишер адамдар (1) орташадан жоғары әлеуеті бар компанияларға инвестициялау және (2) өздерін ең қабілетті менеджментпен байланыстыру арқылы жоғары пайда таба алады деген сенімге келді. Осы ерекше компанияларды бөліп алу үшін Фишер компанияны бизнесі мен менеджментінің сипаттамалары бойынша бағалайтын ұпай жүйесін әзірледі.
Біріншісіне келсек — орташадан жоғары әлеуеті бар компаниялар — Фишерді ең қатты таң қалдырған сипаттама компанияның жылдар бойы сатылымды салалық орташа көрсеткіштен жоғары қарқынмен өсіру қабілеті болды. Бұл өсім, өз кезегінде, әдетте екі фактордың комбинациясы болды: зерттеулер мен әзірлемелерге айтарлықтай міндеттеме және тиімді сату ұйымы. Компания керемет өнімдер мен қызметтерді дамыта алады, бірақ егер олар "сарапшылық түрде сатылмаса", зерттеулер мен әзірлемелерге жұмсалған күш ешқашан кіріске айналмайды.
Фишердің пікірінше, нарықтық әлеуеттің өзі оқиғаның жартысы ғана; екінші жартысы — тұрақты пайда. "Егер жылдар бойы пайда сәйкесінше өспесе, әлемдегі барлық сатылым өсімі дұрыс инвестициялық құралды жасамайды", — деді ол. Тиісінше, Фишер компанияның пайда маржасын, сол маржаны сақтауға және жақсартуға деген ұмтылысын және соңында оның шығындарды талдау мен бухгалтерлік бақылауын зерттеді.
Фишердің айтуынша, ешбір компания өндіріс процесінің әрбір қадамының құнын түсіне отырып, бизнес жүргізу шығындарын бөлшектемейінше, өзінің кірістілігін сақтай алмайды. Ол үшін компания барабар бухгалтерлік бақылау мен шығындарды талдауды енгізуі керек деп түсіндірді. Бұл шығындар туралы ақпарат, деп атап өтті Фишер, компанияға өз ресурстарын ең жоғары экономикалық әлеуеті бар өнімдерге немесе қызметтерге бағыттауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бухгалтерлік бақылау компания жұмысындағы кедергілерді анықтауға көмектеседі. Бұл кедергілер немесе тиімсіздіктер компанияның жалпы кірістілігін қорғауға бағытталған ерте ескерту құралы ретінде әрекет етеді.
Фишердің компанияның кірістілігіне қатысты сезімталдығы тағы бір алаңдаушылықпен байланысты болды: компанияның меншікті капиталды қаржыландыруды қажет етпей-ақ болашақта өсу қабілеті. Егер компания тек акцияларды сату арқылы өсе алса, деді ол, айналымдағы акциялардың көп саны акционерлердің компанияның өсуінен алатын кез келген пайдасын жоққа шығарады.
Ол түсіндіргендей, компаниямен таныс адамдардан компания туралы мүмкіндігінше көп білу керек. Фишер мұны "scuttlebutt" (өсек-аяң/инсайдерлік сұрастыру) деп атаған жалпылама сұрау екенін мойындады. Бүгін біз оны бизнес жүзімі деп атауымыз мүмкін. Егер дұрыс қолданылса, Фишер scuttlebutt инвесторға көрнекті инвестицияларды анықтау үшін маңызды кеңестер бере алады деп мәлімдеді.
Фишердің scuttlebutt зерттеуі оны мүмкіндігінше көп дереккөздермен сұхбаттасуға итермеледі. Ол тұтынушылармен және сатушылармен сөйлесті. Ол бұрынғы қызметкерлерді, сондай-ақ компанияда жұмыс істеген кеңесшілерді іздеді. Ол университеттердегі ғылыми қызметкерлермен, мемлекеттік қызметкерлермен және сауда қауымдастығының басшыларымен байланыс орнатты. Ол бәсекелестермен де сұхбаттасты. Басшылар кейде өз компаниялары туралы тым көп ашуға тартынса да, Фишер олардың бәсекелестері туралы пікір айтудан ешқашан тартынбайтынын байқады.
Инвесторлардың көпшілігі Фишер компанияны түсіну үшін қажет деп санаған уақыт пен күш-жігерді жұмсауға дайын емес. Scuttlebutt желісін дамыту және сұхбаттар ұйымдастыру көп уақытты қажет етеді; қарастырылып отырған әрбір компания үшін scuttlebutt процесін қайталау шаршатуы мүмкін. Фишер жұмыс жүктемесін азайтудың қарапайым жолын тапты — ол иелік ететін компаниялардың санын азайтты. Ол әрқашан көптеген орташа бизнестен гөрі бірнеше көрнекті компанияға иелік етуді артық көретінін айтатын. Әдетте, оның портфельдері оннан аз компанияны қамтыды және көбінесе үш-төрт компания оның бүкіл үлестік портфелінің 75 пайызын құрады.
Фишер табысқа жету үшін инвесторларға бірнеше нәрсені жақсы істеу керек деп есептеді. Соның бірі — тек өздерінің құзыреттілік шеңберіндегі компанияларға инвестициялау. Фишердің өзі бастапқыда осы қателікті жіберген. "Мен өзім толық түсінемін деп есептеген салалардан тыс, мүлдем басқа қызмет салаларына; менде салыстырмалы білім базасы жоқ жағдайларға инвестиция сала бастадым".
ДЖОН БЕРР УИЛЬЯМС
Джон Берр Уильямс 1923 жылы Гарвард университетін бітіріп, Гарвард бизнес мектебіне оқуға түсті, сол жерде ол экономикалық болжам және бағалы қағаздарды талдаудың алғашқы дәмін татты. Гарвардтан кейін ол екі белгілі Уолл-стрит фирмасында бағалы қағаздар талдаушысы болып жұмыс істеді. Ол онда 1920 жылдардағы қызу күндерде және 1929 жылғы апатты құлдырау мен оның салдары кезінде болды. Бұл тәжірибе оны жақсы инвестор болу үшін жақсы экономист болу керек екеніне сендірді.
Сонымен, 1932 жылы 30 жасында және қазірдің өзінде жақсы инвестор бола отырып, ол Гарвардтың Өнер және ғылым жоғары мектебіне оқуға түсті. Экономикада болып жатқан жағдайлар акциялардың құнына әсер етуі мүмкін деген берік сенімге сүйене отырып, ол экономика бойынша жоғары дәреже алуға шешім қабылдады.
Докторлық диссертацияға тақырып таңдау уақыты келгенде, Уильямс сол кезде экономика факультетінің мүшесі болған, "шығармашылық жою" (creative destruction) теориясымен танымал австриялық экономист Йозеф Шумпетерден кеңес сұрады. Шумпетер Уильямсқа "қарапайым акцияның ішкі құндылығын" қарастыруды ұсынды, бұл Уильямстың білімі мен тәжірибесіне сәйкес келеді деді. Кейінірек Уильямс Шумпетердің цинизмге толы себебі болған шығар деп түсіндірді: Бұл тақырып Уильямсты факультеттің қалған мүшелерімен "қақтығысудан" сақтайтын еді, "олардың ешқайсысы менің инвестициялар туралы идеяларыма қарсы шыққысы келмейтін". Дегенмен, Шумпетердің ұсынысы Уильямстың әйгілі докторлық диссертациясына түрткі болды, ол "Инвестициялық құндылық теориясы" (The Theory of Investment Value) ретінде қаржылық талдаушылар мен инвесторларға содан бері әсер етіп келеді.
Уильямс диссертациясын жазуды 1937 жылы аяқтады. Ол оны әлі қорғамаса да — және бірнеше профессорлардың қатты наразылығына қарамастан — жұмысты Macmillan баспасына жариялауға ұсынды. Macmillan бас тартты. McGraw-Hill де солай етті. Екеуі де кітапта тым көп алгебралық белгілер бар деп шешті. Ақырында, 1938 жылы Уильямс Гарвард университетінің баспасынан баспагер тапты, бірақ басып шығару құнының бір бөлігін төлеуге келіскеннен кейін ғана. Екі жылдан кейін Уильямс ауызша емтихан тапсырды және Ұлы Депрессияның себептері туралы қызу даулардан кейін өтті.
"Инвестициялық құндылық теориясы" — нағыз классика. Алпыс жыл бойы ол Юджин Фама, Гарри Марковиц және Франко Модильяни сияқты көптеген атақты экономистердің өз жұмыстарын негіздеген іргетасы ретінде қызмет етті. Уоррен Баффетт оны инвестициялау туралы жазылған ең маңызды кітаптардың бірі деп атайды.
Бүгінгі күні дивидендтерді дисконттау моделі немесе дисконтталған таза ақша ағынын талдау ретінде белгілі Уильямс теориясы акцияның немесе облигацияның құнын бағалау жолын ұсынады. Көптеген маңызды идеялар сияқты, оны өте қарапайым қағидаға дейін қысқартуға болады: Бағалы қағаздың бүгінгі құнын білу үшін оның қызмет ету мерзімінде табатын барлық ақшасын бағалаңыз және сол жиынтықты ағымдағы құнға дейін дисконттаңыз. Бұл Уоррен Баффеттің акциялар мен компанияларды бағалау үшін қолданатын негізгі әдістемесі.
Баффетт Уильямс теориясын былайша тұжырымдады: "Бизнестің құны бизнестің қызмет ету мерзімінде күтілетін таза ақша ағындарымен анықталады, ол сәйкес пайыздық мөлшерлемемен дисконтталады". Уильямс оны былай сипаттады: "Сиыр сүті үшін; тауық жұмыртқасы үшін; ал акция, құдай-ау, дивидендтері үшін".
Уильямс моделі екі сатылы процесс. Біріншіден, ол компанияның ағымдағы және болашақ құнын анықтау үшін ақша ағындарын өлшейді. Ақша ағындарын қалай бағалауға болады? Жылдам өлшемдердің бірі — акционерлерге төленетін дивидендтер. Дивидендтер таратпайтын компаниялар үшін Уильямс теориялық тұрғыдан барлық бөлінбеген пайда ақыр соңында дивидендтерге айналуы керек деп есептеді. Компания жетілген кезеңге жеткенде, өсу үшін кірістерін қайта инвестициялаудың қажеті болмайды, сондықтан басшылық кірістерді дивидендтер түрінде тарата бастай алады. Уильямс былай деп жазды: "Егер дивидендтер түрінде төленбеген кірістердің барлығы сәтті қайта инвестицияланса, онда бұл кірістер кейінірек дивидендтер әкелуі керек; егер олай болмаса, онда олар жоғалған ақша. Қысқасы, акция одан ала алатын нәрсеңізге ғана тұрарлық".
Екінші қадам — белгісіздікке жол беру үшін сол бағаланған ақша ағындарын дисконттау. Біз компанияның не істейтініне, оның өнімдері қалай сатылатынына немесе басшылықтың бизнесті жақсарту үшін не істейтініне немесе істемейтініне ешқашан толық сенімді бола алмаймыз. Әрқашан тәуекел элементі бар, әсіресе акциялар үшін, дегенмен Уильямс теориясы облигацияларға да бірдей қолданылады.
Олай болса, дисконттау мөлшерлемесі ретінде нені қолдануымыз керек? Уильямстың өзі бұл мәселеде нақты емес, сірә, оқырмандары не сәйкес келетінін өздері анықтай алады деп сенген сияқты. Баффеттің өлшеу таяқшасы өте қарапайым: Ол ұзақ мерзімді (яғни он жылдық) АҚШ облигацияларының пайыздық мөлшерлемесін пайдаланады немесе пайыздық мөлшерлемелер өте төмен болған кезде жалпы қор нарығының орташа жиынтық кіріс мөлшерлемесін пайдаланады.
Тәуекелсіз мөлшерлемеге тең келетін нәрсені қолдану арқылы Баффетт Уильямстың түпнұсқа тезисін өзгертті. Сатып алуларын Бен Грэмнің қауіпсіздік маржасы барлармен шектей отырып, Баффетт тәуекелдің транзакцияның өзінде жабылғанына кепілдік береді, сондықтан ол дисконттау үшін тәуекелсіз мөлшерлемені қолдану орынды деп санайды.
Питер Бернштейн өзінің "Капитал идеялары" (Capital Ideas) кітабында Грэмнің жүйесі ережелер жиынтығы, ал Уильямстың дивидендтерді дисконттау моделі теория екенін жазады; бірақ "екі тәсіл де соңында сатып алу үшін акциялардың бірдей түрлерін ұсынады".
Уоррен Баффетт екеуін де қолданды және керемет табысқа жетті.
ЧАРЛЬЗ МАНГЕР
Уоррен Баффетт 1956 жылы Омахада инвестициялық серіктестігін бастаған кезде оның жұмыс істеуге 100 000 доллардан сәл астам капиталы болды. Сондықтан алғашқы міндеттердің бірі қосымша инвесторларды қосылуға көндіру болды. Ол көршілері доктор және миссис Эдвин Дэвиске өзінің әдеттегі мұқият, егжей-тегжейлі ұсынысын жасап жатқанда, кенеттен доктор Дэвис оның сөзін бөліп, оған 100 000 доллар беретінін хабарлады. Баффетт неге деп сұрағанда, Дэвис: "Өйткені сен маған Чарли Мангерді еске түсіресің", — деп жауап берді.
Кімді? Чарли?
Екі адам да Омахада өсіп, көптеген ортақ таныстары болса да, олар 1959 жылға дейін іс жүзінде кездеспеген. Сол уақытта Мангер оңтүстік Калифорнияға көшіп кеткен еді, бірақ әкесі қайтыс болғанда Омахаға келді. Доктор Дэвис екі жас жігіттің кездесетін уақыты келді деп шешіп, оларды жергілікті мейрамханадағы кешкі асқа жинады. Бұл ерекше серіктестіктің басталуы еді.
Заңгердің ұлы және федералды судьяның немересі Мангер Лос-Анджелес аймағында табысты заңгерлік тәжірибесін құрған еді, бірақ оның қор нарығына деген қызығушылығы қазірдің өзінде күшті болатын. Сол алғашқы кешкі аста екі жас жігіт сөйлесетін көп нәрсе тапты, соның ішінде бағалы қағаздар туралы. Содан бері олар жиі хабарласып тұрды, Баффетт Мангерді заңгерлікті тастап, инвестициялауға назар аударуға жиі шақыратын. Біраз уақыт ол екеуін де жасады. 1962 жылы ол заңгерлік тәжірибесін сақтай отырып, Баффеттікіне ұқсас инвестициялық серіктестік құрды. Үш өте сәтті жылдан кейін ол заң саласынан мүлдем кетті, дегенмен бүгінгі күнге дейін оның есімі берілген фирмада кеңсесі бар.
Мангердің Лос-Анджелестегі және Баффеттің Омахадағы инвестициялық серіктестігі тәсіл жағынан ұқсас болды; екеуі де негізгі құнға қандай да бір жеңілдікпен сатып алуға тырысты. (Олар сондай-ақ ұқсас нәтижелерге қол жеткізді, екеуі де Доу-Джонс өнеркәсіптік орташа көрсеткішінен әсерлі маржамен асып түсті). Олардың бірдей акцияларды сатып ала бастағаны таңқаларлық емес. Мангер де Баффетт сияқты 1960 жылдардың аяғында Blue Chip Stamps акцияларын сатып ала бастады және ақырында оның басқарма төрағасы болды. Berkshire мен Blue Chip Stamps 1978 жылы біріккен кезде, ол Berkshire-дің вице-төрағасы болды, бұл қызметті ол әлі күнге дейін атқарады.
Мангер мен Баффетт арасындағы жұмыс қарым-қатынасы ресми серіктестік келісімінде рәсімделмеген, бірақ ол жылдар бойы бұдан да жақын, симбиотикалық нәрсеге айналды. Мангер Berkshire басқармасына қосылғанға дейін де екеуі көптеген инвестициялық шешімдерді бірге қабылдады, жиі күн сайын ақылдасатын; бірте-бірте олардың іскерлік істері бір-бірімен тығыз байланысты болды.
Бүгінде Мангер Berkshire Hathaway вице-төрағасы қызметін жалғастыруда, сонымен қатар 80 пайызы Berkshire-ге тиесілі және көптеген бірдей инвестицияларды ұстайтын Wesco Financial компаниясының төрағасы қызметін атқарады. Барлық жағынан ол Баффеттің мойындалған бірлескен басқарушы серіктесі және екінші "мені" ретінде әрекет етеді. Екеуінің қаншалықты тығыз байланыста екенін түсіну үшін Баффеттің "Чарли екеуміз" мұны істедік, немесе солай шештік, немесе бұған сенеміз, немесе соны қарастырдық, немесе бұлай ойлаймыз деп қанша рет хабарлағанын санау жеткілікті — "Чарли-екеуміз" бір адамның аты сияқты.
Олардың жұмыс қарым-қатынасына Мангер тек қаржылық қырағылықты ғана емес, сонымен қатар бизнес құқығының негізін де әкелді. Ол сондай-ақ Баффеттікінен мүлдем өзгеше интеллектуалды перспектива әкелді. Мангер білімнің көптеген салаларына — ғылым, тарих, философия, психология, математикаға — құмарлықпен қызығады және осы салалардың әрқайсысында ойлы адамдар өздерінің барлық іс-әрекеттеріне, соның ішінде инвестициялық шешімдерге қолдана алатын және қолдануы керек маңызды тұжырымдамалар бар деп санайды. Ол оларды "үлкен идеялар" деп атайды және олар оның инвесторларға арналған әйгілі "менталды модельдер торы" (latticework of mental models) түсінігінің өзегі болып табылады.
Осы жіптердің барлығы — қаржылық білім, заң саласындағы білім және басқа пәндерден алынған сабақтарды бағалау — Мангерде Баффеттікінен біршама өзгеше инвестициялық философияны қалыптастырды. Баффетт әлі де арзан бағамен мүмкіндіктер іздеп жүргенде, Мангер сапалы компаниялар үшін әділ баға төлеуге сенді. Ол өте сенімді бола алады.
Керемет компанияны әділ бағамен сатып алу, әділ компанияны керемет бағамен сатып алғаннан әлдеқайда жақсы. УОРРЕН БАФФЕТТ
Баффетті See's Candy үшін баланстық құнынан үш есе көп төлеу шын мәнінде жақсы мәміле екеніне сендірген Мангер болды (толық оқиғаны 4-тараудан қараңыз). Бұл Баффеттің ойлауындағы тектоникалық өзгерістің басталуы болды және ол оны жаңа бағытқа итермелеген Чарли екенін қуана мойындайды. Екеуі де жеңілдетілген бағамен қолжетімді сапалы компанияны тапқан кезде, сіз мұнай таптыңыз — немесе Berkshire жағдайында одан кейінгі ең жақсы нәрсе: Coca-Cola (4-тарауды қараңыз) деп тез қосады.
Баффетт пен Мангердің бір-біріне жақсы сәйкес келуінің бір себебі — екі адам да парасатты бизнес принциптеріне ымырасыз көзқараспен қарайды. Сақтандыру индустриясындағы нашар кірістерге төтеп берген және біраз уақыт полистер жазудан бас тартқан Баффетт сияқты, Чарли де Wesco-ның бас атқарушы директоры қызметінде тәртіпсіз жинақ және несие индустриясымен бетпе-бет келгенде несие беруден бас тартты. Екеуі де жоғары сапалы бизнесті жүргізу үшін қажетті басқарушылық қасиеттерді көрсетеді. Berkshire Hathaway акционерлері өз мүдделерін қорғайтын және барлық экономикалық ортада ақша табуға көмектесетін басқарушы серіктестерге ие болғаны үшін бақытты. Баффеттің міндетті зейнетке шығу саясатымен — ол бұған сенбейді — Berkshire акционерлері болашақта бір емес, екі ақыл-ойдың пайдасын көруді жалғастырады.
ЫҚПАЛДАРДЫҢ АРАЛАСУЫ
1976 жылы Грэм қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Баффетт Грэмнің құндылыққа негізделген инвестициялау тәсілінің тағайындалған басқарушысы болды. Шынында да, Баффеттің есімі құндылық инвестициялауының синониміне айналды. Неліктен екенін түсіну оңай. Ол Грэмнің адал студенттерінің ең атақтысы болды және Баффетт Грэмге деген интеллектуалды қарызын мойындау мүмкіндігін ешқашан жіберген емес. Тіпті бүгінгі күнге дейін Баффетт Грэмді әкесінен кейін оның инвестициялық өміріне ең көп әсер еткен адам деп санайды.
Олай болса, Баффетт Грэмге деген интеллектуалды қарызын Washington Post Company (1973) және Coca-Cola Company (1988) сияқты акцияларды сатып алумен қалай үйлестіреді? Екеуі де Грэмнің сатып алуға арналған қатаң қаржылық сынағынан өткен жоқ, бірақ Баффетт екеуіне де қомақты инвестиция салды.
1965 жылдың өзінде-ақ Баффетт Грэмнің арзан акцияларды сатып алу стратегиясы мінсіз емес екенін түсіне бастады. Тәлімгерінің таза айналым капиталынан төмен сатылатын компанияларды іздеу тәсілін ұстана отырып, Баффетт кейбір нағыз ұтылушыларды сатып алды. Ол арзан бағамен сатып алған бірнеше компания (сондықтан олар Грэмнің сынағына сәйкес келді) арзан болды, өйткені олардың негізгі бизнесі зардап шегіп жатты.
Ең алғашқы инвестициялық қателіктерінен бастап Баффетт Грэмнің қатаң ілімдерінен алыстай бастады. "Мен дамыдым", — деп мойындады ол, — "бірақ мен маймылдан адамға немесе адамнан маймылға бірқалыпты түрде өткен жоқпын". Ол басқалардың сандық аспектілерімен салыстырғанда белгілі бір компаниялардың сапалық табиғатын бағалай бастады. Дегенмен, ол әлі де мәмілелерді іздеп жүрді, кейде қорқынышты нәтижелермен. "Менің жазам", — деп мойындады ол, — "қысқа желілі ауылшаруашылық құралдарын өндірушілердің (Dempster Mill Manufacturing), үшінші орындағы универмагтардың (Hochschild-Kohn) және Жаңа Англия тоқыма өндірушілерінің (Berkshire Hathaway) экономикасы бойынша білім алу болды". Баффеттің дамуы кешіктірілді, деп мойындады ол, өйткені Грэмнің оған үйреткені өте құнды болды.
Акцияларды бағалау кезінде Грэм бизнестің ерекшеліктері туралы ойламады. Ол басшылықтың мүмкіндіктері туралы да ойланбады. Ол өзінің зерттеуін корпоративтік құжаттармен және жылдық есептермен шектеді. Егер акция бағасы компанияның активтерінен төмен болғандықтан ақша табудың математикалық ықтималдығы болса, Грэм бизнесіне немесе басшылығына қарамастан компанияны сатып алды. Табысқа жету ықтималдығын арттыру үшін ол осындай статистикалық теңдеулерді мүмкіндігінше көп сатып алды.
Егер Грэмнің ілімдері осы қағидалармен шектелсе, Баффетт оны аса құрметтемес еді. Бірақ Грэм баса айтқан қауіпсіздік маржасы теориясы Баффетт үшін маңызды болғаны сонша, ол Грэм әдістемесінің барлық басқа ағымдағы әлсіздіктерін елемей қоя алды. Тіпті бүгінгі күні де Баффетт Грэмнің негізгі идеясын, қауіпсіздік маржасы теориясын қабылдауды жалғастыруда. "Мұны оқығаннан кейін қырық екі жыл өтсе де", — деп атап өтті Баффетт, — "мен әлі де бұл үш сөз дұрыс деп ойлаймын". Баффеттің Грэмнен алған негізгі сабағы — табысты инвестициялау акцияларды олардың нарықтық бағасы негізгі бизнес құнына айтарлықтай жеңілдікпен болған кезде сатып алуды қамтиды.
Баффеттің ойлау жүйесінің интеллектуалды негізіне айналған қауіпсіздік маржасы теориясынан басқа, Грэм Баффетке қор нарығының ауытқуларын бақылаудың ақымақтық екенін түсінуге көмектесті. Акциялардың инвестициялық сипаттамасы және алыпсатарлық сипаттамасы бар, деп үйретті Грэм, және алыпсатарлық сипаттамалар адамдардың қорқынышы мен ашкөздігінің салдары болып табылады. Инвесторлардың көпшілігінде бар бұл эмоциялар акция бағасының компанияның ішкі құндылығынан әлдеқайда жоғары және, ең бастысы, әлдеқайда төмен ауытқуына әкеледі, осылайша қауіпсіздік маржасын ұсынады. Грэм Баффетке егер ол өзін қор нарығының эмоционалды құйындарынан оқшаулай алса, логикаға емес, эмоцияға негізделген акцияларды сатып алатын басқа инвесторлардың қисынсыз әрекеттерін пайдалану мүмкіндігі бар екенін үйретті.
Грэмнен Баффетт тәуелсіз ойлауды үйренді. Егер ол дұрыс пайымдауға негізделген қисынды қорытындыға келсе, Грэм Баффетке кеңес берді, басқалар келіспегені үшін ол райынан қайтпауы керек. "Көпшілік сізбен келіспегені үшін сіз дұрыс немесе бұрыс емессіз", — деп жазды ол. "Сіз дұрыссыз, өйткені сіздің деректеріңіз бен дәлелдеріңіз дұрыс".
Фил Фишер көп жағынан Бен Грэмге мүлдем қарама-қайшы болды. Фишер дұрыс шешім қабылдау үшін инвесторлар бизнес туралы толық хабардар болуы керек деп есептеді. Бұл олар компанияның барлық аспектілерін зерттеуі керек дегенді білдірді. Олар сандардан ары қарап, бизнестің өзі туралы білуі керек еді, өйткені бұл ақпарат өте маңызды болды. Олар сондай-ақ компания басшылығының атрибуттарын зерттеуі керек еді, өйткені басшылықтың қабілеттері негізгі бизнестің құнына әсер етуі мүмкін. Олар компания жұмыс істейтін сала және оның бәсекелестері туралы мүмкіндігінше көп білуі керек. Ақпараттың әрбір көзі пайдаланылуы керек.
Фишерден Баффетт scuttlebutt (инсайдерлік сұрастыру) құндылығын үйренді. Жылдар бойы Баффетт бизнесті бағалауға көмектесетін байланыстардың кең желісін дамытты.
1993 жылы PBS арнасының Money World бағдарламасына қатысқан Баффеттен жаңадан бастаған ақша менеджеріне қандай инвестициялық кеңес беретіні сұралды. "Мен оған осыдан 40 жыл бұрын істегенімді істеуді айтар едім, яғни ашық саудаланатын бағалы қағаздары бар Америка Құрама Штаттарындағы әрбір компания туралы білу". Модератор Адам Смит қарсылық білдірді: "Бірақ 27 000 ашық компания бар ғой". "Ендеше", — деді Баффетт, — "А әрпінен бастаңыз".
Соңында, Фишер Баффетке бірнеше инвестицияға назар аударудың пайдасын үйретті. Ол инвесторларға жұмыртқаларын бірнеше себетке салу тәуекелді азайтады деп үйрету қате деп есептеді. Тым көп акцияларды сатып алудың қаупі, оның ойынша, барлық себеттердегі барлық жұмыртқаларды бақылау мүмкін болмай қалады. Оның пікірінше, бизнесті терең түсінуге уақыт бөлместен компанияның акцияларын сатып алу шектеулі әртараптандыруға қарағанда әлдеқайда қауіпті болды.
Джон Берр Уильямс Баффетке бизнестің ішкі құндылығын есептеу әдістемесін ұсынды, бұл оның инвестициялау тәсілінің негізі болып табылады.
Грэм мен Фишер арасындағы айырмашылықтар айқын. Грэм, сандық талдаушы, тек өлшеуге болатын факторларды баса айтты: негізгі активтер, ағымдағы кірістер және дивидендтер. Оның зерттеу жұмысы корпоративтік құжаттармен және жылдық есептермен шектелді. Ол тұтынушылармен, бәсекелестермен немесе менеджерлермен сұхбаттасуға уақыт жұмсамады.
Фишердің тәсілі Грэмге қарама-қайшы болды. Фишер, сапалық талдаушы, компанияның құнын арттырады деп есептеген факторларды баса айтты: негізінен, болашақ перспективалар және басқару қабілеті. Грэм тек арзан акцияларды сатып алуға қызығушылық танытса, Фишер ұзақ мерзімді перспективада ішкі құндылығын арттыруға әлеуеті бар компанияларды сатып алуға қызығушылық танытты. Ол таңдау процесін жақсартуы мүмкін ақпарат бөліктерін ашу үшін көп нәрсеге, соның ішінде кең көлемді сұхбаттар жүргізуге дайын болды.
Грэм мен Фишердің инвестициялық тәсілдері әртүрлі болғанымен, Баффетт олар "инвестициялық әлемде параллель" екенін атап өтеді. Еркін қайталауға рұқсат етсеңіз, мен параллель болудың орнына, олар Уоррен Баффетте тоғысады дер едім: Оның инвестициялық тәсілі бизнесті және оның басшылығын сапалы түсінуді (Фишер үйреткендей) және баға мен құндылықты сандық түсінуді (Грэм үйреткендей) біріктіреді.
Уоррен Баффетт бірде: "Мен 15 пайыз Фишермін және 85 пайыз Бенджамин Грэммін", — деген. Бұл ескерту кеңінен дәйексөз ретінде келтірілді, бірақ оның 1969 жылы айтылғанын есте ұстаған жөн. Осы аралықта Баффетт Фишердің таңдаулы бірнеше жақсы бизнесті сатып алу және сол бизнестерге бірнеше жыл иелік ету философиясына қарай біртіндеп, бірақ нақты ауысты. Менің болжамым бойынша, егер ол бүгін осындай мәлімдеме жасайтын болса, баланс 50/50-ге өте жақын келер еді.
Сөзсіз, Баффетті Фишердің ойлауына қарай жылжытуға ең көп жауапты болған Чарли Мангер еді.
Шын мәнінде, Мангер — Фишердің сапалық теорияларының белсенді көрінісі. Басынан бастап Чарли жақсырақ бизнестің құндылығын және ол үшін ақылға қонымды баға төлеудің даналығын терең түсінді. Бірге өткізген жылдарында Чарли жақсы бизнес үшін артық төлеудің даналығын уағыздауды жалғастырды.
Алайда бір маңызды жағынан Мангер Бен Грэмнің бүгінгі жаңғырығы болып табылады. Жылдар бұрын Грэм Баффетке инвестициялаудағы эмоцияның екі жақты маңыздылығын үйреткен еді — оған негізделген қисынсыз шешімдер қабылдайтындар үшін туындайтын қателіктер және сол тұзақтарға түсуден аулақ болатындар үшін туындайтын мүмкіндіктер. Мангер психология бойынша оқулары арқылы сол тақырыпты дамытуды жалғастырды. Ол мұны "қате пайымдау психологиясы" деп атайды, бұл ұғымды біз 11-тарауды толығырақ қарастырамыз; және табанды екпін арқылы ол оны Berkshire шешім қабылдауының ажырамас бөлігі ретінде сақтайды. Бұл оның ең маңызды үлестерінің бірі.
Баффеттің Бен Грэмге, Фил Фишерге, Джон Берр Уильямсқа және Чарли Мангерге берілгендігі түсінікті. Грэм Баффетке инвестициялаудың интеллектуалды негізін, қауіпсіздік маржасын берді және Баффетке нарықтық ауытқуларды пайдалану үшін эмоцияларын игеруді үйренуге көмектесті. Фишер Баффетке жақсы ұзақ мерзімді инвестицияларды анықтауға және портфельді ұзақ мерзімді басқаруға мүмкіндік беретін жаңартылған, жұмыс істейтін әдістемені берді және бірнеше жақсы компанияға назар аударудың құндылығын үйретті. Уильямс оған шынайы құндылықты есептеудің математикалық моделін берді. Мангер Баффетке ұлы бизнестерді сатып алудан және иелік етуден келетін экономикалық кірістерді бағалауға көмектесті. Баффеттің инвестициялық әрекеттеріне қатысты жиі кездесетін түсінбеушілік Баффеттің осы төрт адамның синтезі екенін мойындаған кезде оңай түсініледі.
"Жақсы ақылға ие болу жеткіліксіз", — деп жазды Декарт; "ең бастысы — оны жақсы қолдану". Дәл осы қолдану Баффетті басқа инвестициялық менеджерлерден ерекшелейді. Оның көптеген әріптестері өте ақылды, тәртіпті және берілген. Баффетт төрт данышпанның стратегияларын біртұтас үйлесімді тәсілге біріктірудегі керемет қабілетінің арқасында олардың бәрінен жоғары тұр.
3-тарау. "Біздің негізгі бизнесіміз — сақтандыру": Berkshire Hathaway-дің алғашқы күндері
Buffett Partnership 1965 жылы Berkshire Hathaway-ді бақылауға алған кезде акционерлік капитал екі есеге қысқарған және операциялардан түскен шығын 10 миллион доллардан асқан еді. Баффетт пен тоқыма тобын басқарған Кен Чейс тоқыма фабрикаларын қалпына келтіру үшін аянбай еңбек етті. Нәтижелер көңіл көншітпеді; меншікті капиталдың кірістілігі екі таңбалы санға жетуге тырысты.
Түнектің арасында бір жарық нүкте, болашақтың белгісі болды: Баффеттің компанияның қарапайым акциялар портфелін ептілікпен басқаруы. Баффетт басқаруды қолға алған кезде корпорацияда 2,9 миллион долларлық нарықтық бағалы қағаздар болды. Бірінші жылдың соңына қарай Баффетт бағалы қағаздар шотын 5,4 миллион долларға дейін ұлғайтты. 1967 жылы инвестициядан түскен долларлық кіріс меншікті капитал базасы он есе үлкен болған бүкіл тоқыма бөлімшесінің кірісінен үш есе көп болды.
Дегенмен, келесі онжылдықта Баффетт белгілі бір шындықтармен бетпе-бет келуге мәжбүр болды. Біріншіден, тоқыма бизнесінің табиғаты меншікті капиталдың жоғары кірістілігін екіталай етті. Тоқыма бұйымдары — бұл тауарлар (commodities), ал тауарлар анықтамасы бойынша өз өнімдерін бәсекелестердің өнімдерінен ерекшелеуде қиындықтарға тап болады. Арзан жұмыс күшін пайдаланатын шетелдік бәсекелестік пайда маржасын қысып тастады. Екіншіден, бәсекеге қабілетті болып қалу үшін тоқыма фабрикалары айтарлықтай күрделі жақсартуларды қажет етті — бұл инфляциялық ортада қорқынышты және бизнес кірістері мардымсыз болса, апатты болатын перспектива.
Баффетт қиындықтарды жасыруға тырыспады, бірақ бірнеше рет өз ойын түсіндірді: Тоқыма фабрикалары аймақтағы ең ірі жұмыс беруші болды; жұмыс күші салыстырмалы түрде ауыстырылмайтын дағдылары бар ересек жас тобы болды; басшылық жоғары ынта танытты; кәсіподақтар ақылға қонымды болды; және соңында, ол тоқыма бизнесі біраз пайда таба алады деп сенді.
Алайда Баффетт тоқыма тобының қарапайым күрделі шығындармен оң кіріс әкелуін күтетінін ашық айтты. "Мен корпоративтік кірістерімізге бір ұпайдың үлесін қосу үшін ғана қалыптан тыс кірістілігі бар бизнесті жаппаймын", — деді Баффетт. "Сондай-ақ мен тіпті ерекше табысты компанияның да бітпейтін шығындар күтіліп тұрған операцияны қаржыландыруын орынсыз деп санаймын. Адам Смит менің бірінші ұстанымыммен келіспес еді, ал Карл Маркс менің екінші ұстанымыммен келіспес еді; орта жол", — деп түсіндірді ол, — "мені жайлы сезіндіретін жалғыз позиция".
1980 жылы жылдық есеп тоқыма тобының болашағы үшін қорқынышты белгілерді ашты. Сол жылы топ Төраға хатындағы беделді бастапқы орнынан айырылды. Келесі жылы тоқыма бұйымдары хатта мүлдем талқыланбады. Содан кейін, сөзсіз нәрсе болды: 1985 жылы шілдеде Баффетт тоқыма тобының кітаптарын жапты, осылайша шамамен жүз жыл бұрын басталған бизнесті аяқтады.
Бұл тәжірибе толық сәтсіздік болған жоқ. Біріншіден, Баффетт корпоративтік қалпына келтіру туралы құнды сабақ алды: Олар сирек сәтті болады. Екіншіден, тоқыма тобы алғашқы жылдары сақтандыру компаниясын сатып алуға жеткілікті капитал жинады және бұл әлдеқайда жарқын оқиға.
САҚТАНДЫРУ БИЗНЕСІ
1967 жылы наурызда Berkshire Hathaway Омахада орналасқан екі сақтандыру компаниясының айналымдағы акцияларын 8,6 миллион долларға сатып алды:
«Біздің негізгі бизнесіміз — сақтандыру»
National Indemnity Company және National Fire & Marine Insurance Company. Бұл ғаламат сәттілік тарихының басталуы еді. Berkshire Hathaway тоқыма компаниясы ұзақ өмір сүрмеді, бірақ оны қамтыған Berkshire Hathaway инвестициялық компаниясы енді ғана қанатын жайып келе жатқан болатын.
Бұл құбылысты бағалау үшін сақтандыру компаниясына иелік етудің шынайы құндылығын түсінуіміз керек. Кейде сақтандыру компаниялары жақсы инвестиция болады, кейде олай емес. Дегенмен, олар әрқашан керемет инвестициялық құрал болып табылады. Полис ұстаушылар өз жарналарын (сыйлықақыларын) төлеу арқылы флоут (float) деп аталатын тұрақты ақша ағынын қамтамасыз етеді. Сақтандыру компаниялары бұл ақшаның бір бөлігін (резерв деп аталады) жыл сайынғы шағымдарды төлеу үшін өздерінің ең жақсы болжамдарына сүйене отырып бөліп қояды да, қалғанын инвестициялайды. Шағым төлемдерінің нақты қашан төленуі керектігін білу сирек мүмкін болғандықтан, өтімділіктің жоғары деңгейін қамтамасыз ету үшін олардың көпшілігі нарықтық бағалы қағаздарға — негізінен акциялар мен облигацияларға инвестициялауды жөн көреді. Осылайша, Уоррен Баффет екі орташа сау компанияны ғана емес, сонымен қатар инвестицияларды басқаруға арналған мықты құралды да иемденді.
Баффет сияқты тәжірибелі акция таңдаушы үшін бұл тамаша сәйкестік болды. Екі жылдың ішінде ол екі компанияның біріктірілген акциялар мен облигациялар портфелін 31,9 миллион доллардан шамамен 42 миллион долларға дейін ұлғайтты. Сонымен қатар, сақтандыру бизнесінің өзі де өте жақсы жұмыс істеді. Бір жылдың ішінде National Indemnity-дің таза кірісі 1,6 миллион доллардан 2,2 миллион долларға дейін өсті.
Баффеттің сақтандырудағы алғашқы табысы оны осы топқа агрессивті түрде кеңеюге итермеледі. Келесі онжылдықта ол қосымша үш сақтандыру компаниясын сатып алып, тағы бесеуін ұйымдастырды. Және ол бәсеңдеген жоқ. 2004 жылғы жағдай бойынша Berkshire 38 сақтандыру компаниясына иелік етеді, оның ішінде екі алып — Government Employees Insurance Company (GEICO) және General Re бар, олардың әрқайсысының бірнеше еншілес компаниялары бар.
Government Employees Insurance Company (GEICO)
Уоррен Баффет GEICO-мен алғаш рет Колумбия университетінде студент кезінде танысты, өйткені оның тәлімгері Бен Грэм директорлар кеңесінің төрағасы болған еді. Баффет туралы аңыздардың сүйікті бөлігі — жас студенттің сенбі күні таңертең компанияның кеңсесіне барып, есікті күзетші ашқанша қаққан таныс оқиғасы.
Содан кейін Баффет бес сағатын сол күні жұмыс істеп тұрған жалғыз адам — кейіннен компанияның бас директоры болған инвестициялық қызметкер Лоример Дэвидсоннан сақтандыру бизнесі туралы білім алуға жұмсады. Оның үйренгендері оны қатты қызықтырды.
GEICO бірнеше қарапайым, бірақ айтарлықтай революциялық тұжырымдамаларға негізделген болатын: Егер сіз тек жақсы жүргізу тарихы бар адамдарды сақтандырсаңыз, шағымдар аз болады; және егер сіз агенттерсіз тікелей тұтынушыларға сатсаңыз, үстеме шығындарды төмендетесіз.
Омахаға қайтып оралып, әкесінің брокерлік фирмасында жұмыс істеп жүрген өте жас Уоррен Баффет қаржылық журналға GEICO туралы есеп жазды, онда ол сол онжылдықтың ең қарапайым болжамы болуы мүмкін сөздерді айтты: «Өсудің негізгі бөлігі алда екеніне сенуге негіз бар». Баффет компанияға 10 282 доллар салып, келесі жылы оны 50 пайыздық пайдамен сатты. Бірақ ол әрқашан компанияны бақылап отырды.
1950 және 1960 жылдары GEICO гүлденді. Бірақ содан кейін ол сүріне бастады. Бірнеше жыл бойы компания бағаны төмендету және талаптарды жеңілдету арқылы тұтынушылар базасын кеңейтуге тырысты, сөйтіп екі жыл қатарынан резервтерге (шағымдар төленетін қаражат) қажетті соманы қате есептеді. Осы қателіктердің жиынтық әсері нәтижесінде 1970 жылдардың ортасына қарай бір кездері жарқын болған компания банкроттыққа жақын қалды.
1976 жылы акция бағасы 61 доллардан 2 долларға дейін төмендегенде, Уоррен Баффет сатып ала бастады. Бес жыл ішінде, оның негізгі бәсекелестік артықшылықтары өзгермеген күшті компания екеніне деген мызғымас сеніммен ол GEICO-ға 45,7 миллион доллар инвестициялады.
Келесі жылы-ақ, 1977 жылы, компания қайтадан табысты болды. Келесі екі онжылдықта GEICO бір жылдан басқа барлық жылдары оң андеррайтингтік коэффициенттерге ие болды — яғни ол шағымдарға төлегеннен гөрі сыйлықақылардан көбірек ақша алды. Теріс коэффициенттер ереже болып табылатын салада мұндай көрсеткіш сирек кездеседі. Және бұл артық флоут GEICO-ға Лу Симпсон есімді тамаша адам басқаратын инвестициялар үшін орасан зор ресурстар береді.
1991 жылға қарай Berkshire GEICO-ның жартысына жуығын (48 пайыз) иеленді. Сақтандыру компаниясының әсерлі көрсеткіштері мен Баффеттің компанияға деген қызығушылығы арта түсті. 1994 жылы Berkshire-дің бүкіл компанияны сатып алуы туралы маңызды талқылаулар басталып, бір жылдан кейін соңғы келісім жарияланды. Сол кезде Berkshire GEICO-ның 51 пайызына иелік етті және қалғанын 2,3 миллиард долларға сатып алуға келісті. Бұл сақтандыру индустриясының көпшілігі кірістілікпен күресіп, инвесторлардың көпшілігі одан аулақ жүрген уақыт еді. Барлық құжаттар дайындалып біткенде, 1996 жылдың басы болды. Сол сәтте GEICO ресми түрде Berkshire Hathaway-дің толық иелігіндегі бөлімшесіне айналды және Berkshire-дің басқа сақтандыру холдингтерінен тәуелсіз басқарылды.
Бір-екі қиындыққа қарамастан, Баффеттің GEICO-ның негізгі тұжырымдамасына деген сенімі ақталды. 1996 жылдан 2003 жылға дейін компания нарықтағы үлесін 2,7-ден 5 пайызға дейін арттырды. Ең үлкен қиындық 2000 жылы болды, ол кезде көптеген полис ұстаушылар басқа сақтандырушыларға ауысып кетті және өте үлкен, өте қымбат жарнамалық науқан (260 миллион доллар) болжанғандай жаңа бизнес әкеле алмады.
2001 жылы жағдай тұрақтана бастады, ал 2002 жылға қарай GEICO нарық үлесі мен кірістердің айтарлықтай өсуімен қайтадан жолға түсті. Сол жылы GEICO 6,9 миллиард доллар сыйлықақы жинады, бұл Berkshire толық иелікке алған 1996 жылғы 2,9 миллиард доллардан үлкен секіріс еді. 2003 жылдың сәуірінде компания бес миллионыншы полис ұстаушысын қосқанда маңызды кезеңге жетті. 2003 жылдың соңына қарай сол бес миллион полис ұстаушы жалпы сомасы 8,1 миллиард доллар сыйлықақы жіберді.
Полис ұстаушылар компанияда неғұрлым ұзақ қалса, оның пайда маржасы соғұрлым артатындықтан, GEICO тұтынушылармен ұзақ мерзімді қарым-қатынас орнатуға назар аударады. Баффет 1996 жылы компанияны қабылдаған кезде, осы бағытты ынталандыратын жаңа жүйе енгізді. Бонустар мен пайданы бөлісудің жартысы кемінде бір жыл болған полистерге, ал екінші жартысы полис ұстаушылардың өсуіне негізделген.
Орташа GEICO тұтынушысының сақтандырылған бірнеше көлігі бар, жыл сайын шамамен 1100 доллар сыйлықақы төлейді, бірақ жүргізу тарихын тамаша сақтайды. Баффет бір кездері атап өткендей, бұл формуланың экономикасы қарапайым: «Ақша сыртқа кеткеннен гөрі, ішке құйылып жатыр».
1976 жылғы 2 долларлық арзан күндерден кейін, Баффет 1996 жылы компанияның қалған бөлігі үшін бір акцияға 70 долларға жуық төледі. Ол бұған өкінбейді. Ол GEICO-ны шексіз әлеуеті бар бірегей компания деп санайды, ол үшін қомақты баға төлеуге тұрарлық. Бұл тұрғыда — егер сіз ең жақсы компанияларды қаласаңыз, олар қолжетімді болған кезде төлеуге дайын болуыңыз керек — Баффеттің серіктесі Чарли Мангер терең әсер етті.
Олардың тығыз жұмыс қарым-қатынасын біле отырып, Мангердің Berkshire-дің басқа үлкен сақтандыру шешімі туралы айтары көп болғанына сенімді болуға болады.
General Re Corporation
1996 жылы Баффет өзіне тиесілі емес GEICO-ның жартысын сатып алу үшін 2,3 миллиард доллар төледі. Екі жылдан кейін ол General Re деп аталатын қайта сақтандыру компаниясын сатып алу үшін осы сомадан жеті есе көп — шамамен 16 миллиард доллар Berkshire Hathaway акцияларын төледі. Бұл оның ең үлкен сатып алуы болды; кейбіреулер мұны Berkshire тарихындағы ең үлкен оқиға деп атады.
Қайта сақтандыру (Reinsurance) — бұл сақтандыру индустриясының жалпы жұртшылыққа жақсы таныс емес секторы, өйткені ол өмірді, үйді немесе автокөлікті сақтандырудың таныс өнімдерімен айналыспайды. Қарапайым тілмен айтқанда, қайта сақтандырушылар басқа сақтандыру компанияларын сақтандырады. Сыйлықақылар мен шығындардың қалай бөлінетінін көрсететін келісімшарт арқылы қайта сақтандырушы бастапқы компания тәуекелінің белгілі бір пайызын өз мойнына алады. Бұл бастапқы сақтандырушыға тәуекелдің жоғары деңгейін қабылдауға мүмкіндік береді, оның операциялық капиталға қажеттілігін азайтады және шығын коэффициенттерін реттейді.
Өз кезегінде, қайта сақтандырушы өзі қалағандай инвестициялау үшін алынған сыйлықақылардың үлесін алады. General Re-де бұл инвестиция негізінен облигацияларда болды. Бұл, шын мәнінде, Баффеттің компанияны сатып алу стратегиясының негізгі бөлігі болды.
Баффет оны сатып алған кезде General Re шамамен 19 миллиард доллар облигацияларға, 5 миллиард доллар акцияларға және 15 миллиард доллар флоутқа иелік етті. Компанияны және оның ауыр облигациялық портфелін сатып алу үшін Berkshire акцияларын пайдалану арқылы Баффет бір ұқыпты қадаммен Berkshire-дің жалпы холдингтерінің балансын 80 пайыз акциялардан 60 пайызға өзгертті. 1998 жылдың аяғында IRS (Салық қызметі) бірігу капитал өсіміне салық салынбайтынын хабарлағанда, бұл оның Berkshire-дің үлестік холдингтерінің 20 пайызын «сатып», баға құбылмалылығының ең нашар жағдайынан ептілікпен, салықсыз құтылғанын білдірді.
Бірігуден кейінгі жалғыз маңызды кадрлық өзгеріс General Re-дің инвестициялық бөлімінің жойылуы болды. Компания қаражатын қайда салу керектігін шешуге жауапты 150-ге жуық адам болған; олардың орнын бір ғана адам басты — Уоррен Баффет.
Berkshire General Re-ді сатып алғаннан кейін көп ұзамай компания ең нашар жылдарының бірін бастан өткерді. 1999 жылы GenRe (ол осылай аталады) табиғи апаттардан (Австралиядағы ірі бұршақ, Түркиядағы жер сілкіністері және Еуропадағы жойқын дауылдар сериясы), тарихтағы ең үлкен үй өртінен және жоғары деңгейдегі фильмдердің сәтсіздігінен (компания кассалық түсімдерді сақтандырған) туындаған шағымдарды төледі. Жағдайды ушықтыра түскен нәрсе, GenRe бірнеше сақтандырушылар мен қайта сақтандырушылар тобының бір бөлігі болды, олар жұмысшылардың өтемақысы мәселесіне тап болып, нәтижесінде көптеген сот процестеріне және екі жыл қатарынан (1998 және 1999) шамамен 275 миллион доллар шығынға ұшырады.
Кейінірек белгілі болғандай, мәселе GenRe-дің өз өнімін тым арзан бағалауында болды. Есіңізде болсын, түсетін сыйлықақылар түбінде шағымдары бар полис ұстаушыларға төленеді. Түскеннен гөрі көп төленгенде, нәтиже андеррайтингтік шығын болып табылады. Сол шығынның кез келген жылы алынған сыйлықақыларға қатынасы сол жылғы флоут құны деп аталады. Формуланың екі бөлігі тең болғанда, флоут құны нөлге тең — бұл жақсы нәрсе. Одан да жақсысы — нөлден төмен немесе теріс флоут құны, бұл сыйлықақылар шығын төлемдерінен асып түскенде орын алады, нәтижесінде андеррайтингтік пайда пайда болады. Бұл теріс флоут құны деп аталғанымен, шын мәнінде оң нәрсе: Сақтандырушыға капиталды ұстағаны үшін сөзбе-сөз ақы төленеді.
Баффет жиі айтқандай, флоут — керемет нәрсе, егер оның құны тым жоғары болмаса. Тым төмен сыйлықақылар немесе күтпеген жоғары шығындар флоут құнына кері әсер етеді; екеуі бір уақытта орын алғанда, флоут құны шарықтап кетеді.
GenRe-де дәл осылай болды, бірақ бұл бастапқыда толық айқын болмады. Баффет 1999 жылдың өзінде-ақ полистердің бағасы төмен екенін түсініп, оны түзетуге кірісті. Алайда мұндай өзгерістердің әсері бір түнде сезілмейді және 2000 жылы General Re 1,6 миллиард доллар андеррайтингтік шығынға ұшырап, 6 пайыздық флоут құнын көрсетті. Дегенмен, Баффет 2000 жылғы акционерлерге жолдаған хатында жағдай жақсарып келе жатқанын және оң үрдіс жалғасады деп күтетінін хабарлады. Содан кейін, қорқынышты, күтпеген болжам сәтінде ол: «Мега-апат болмаса, біз 2001 жылы флоут құнымыз төмендейді деп күтеміз», - деп қосты. Алты айдан кейін, 11 қыркүйекте, біз ешқашан мүмкін деп елестетпеген мега-апат ұлттың жанына орасан зор жара салды.
2001 жылдың үшінші тоқсанындағы есеппен бірге жіберілген акционерлерге хатында Баффет былай деп жазды: «Мега-апат таңқаларлық емес. Ол мезгіл-мезгіл болып тұрады және бұл біздің соңғымыз болмайды. Алайда біз адам қолымен жасалған мега-апаттар үшін баға белгілемедік және мұны жасамағанымыз ақымақтық болды».
Баффет 11 қыркүйектегі лаңкестік шабуылдардан Berkshire-дің андеррайтингтік шығындары жалпы 2,275 миллиард долларды құрады деп бағалады, оның 1,7 миллиард доллары General Re-ге тиесілі болды. Шығынның бұл деңгейі GenRe-де өзгерістерге түрткі болды. Полистердің дұрыс бағалануын және шағымдарды төлеу үшін жеткілікті резервтердің болуын қамтамасыз ету үшін неғұрлым агрессивті қадамдар жасалды. Бұл түзету шаралары сәтті болды. 2002 жылы, бес жылдық шығыннан кейін, GenRe өзінің алғашқы андеррайтингтік пайдасын хабарлады, бұл Баффетті 2002 жылғы жылдық жиналыста «Біз оралдық» деп жариялауға итермеледі.
Уоррен Баффет, белгілі болғандай, ұзақ мерзімді перспективаға қарайды. Ол өзінің сауда белгісіне айналған ашықтығымен GenRe-дегі проблемаларды көрмегенін бірінші болып мойындайды. Бұл қызықты және Баффетті бақылаушылар үшін біртүрлі ирониялық жағдай. Баффет сияқты тәжірибелі адамның проблемаларды байқамауы сақтандыру индустриясының күрделілігін көрсетеді. Егер бұл проблемалар айқын болғанда, Баффет GenRe үшін төлеген бағасын төлемес еді деп ойлаймын. Дегенмен, ол бәрібір жалғастырар еді деп сенемін, өйткені оның көзқарасы ұзақ мерзімге бағытталған.
Қайта сақтандыру индустриясы үлкен әлеуетті ұсынады және жақсы басқарылатын қайта сақтандыру бизнесі акционерлер үшін орасан зор құндылық жасай алады. Баффет мұны көпшіліктен жақсы біледі. Сондықтан, GenRe-дің баға белгілеу қателері қысқа мерзімде проблемалар туғызса да, және ол компаниямен бірге сол проблемаларды сатып алса да, бұл оның жақсы басқарылатын қайта сақтандыру компаниясы Berkshire үшін үлкен құндылық жасай алады деген негізгі қорытындысын жоққа шығармайды. Мұндай жағдайда Баффеттің инстинкті — компаниядан құтылу емес, проблемаларды шешу.
Әдеттегідей, Баффет компания менеджерлеріне полистерге ұтымды баға белгілеу және жеткілікті резервтер құру арқылы андеррайтингтік тәртіпті қалпына келтіргені үшін алғыс айтады. Олардың басшылығымен ол 2003 жылғы акционерлерге хатында General Re «Berkshire-дің болашақ кірістілігін басқаратын қуатты қозғалтқыш болады» деп жазды.
Осы жазба кезінде General Re AAA рейтингі бар екі ірі жаһандық қайта сақтандырушының бірі болып табылады. Екіншісі де Berkshire компаниясы: National Indemnity қайта сақтандыру операциясы.
Berkshire Hathaway Reinsurance Group
Бүгінгі таңда Berkshire ішіндегі National Indemnity сақтандыру операциясы Баффет 1967 жылы сатып алған компаниядан мүлдем өзгеше. Яғни, операция мен ауқым жағынан басқаша, бірақ негізгі философиясы жағынан емес.
National Indemnity-дің негізін қалаушы Джек Рингволттың кезінде болмаған бір аспект — қайта сақтандыру бөлімі. Бүгінгі таңда National Indemnity-дің Стэмфордтағы (Коннектикут) кеңсесінен басқарылатын бұл бөлім Berkshire кірістеріне қуатты үлес қосуда.
Қайта сақтандыру тобын Үндістанда туып, Үндістан технологиялық институтында және Гарвардта білім алған Аджит Джейн басқарады. Жақында ол 1982 жылы Berkshire-ге қосылған кезде қайта сақтандыру сөзінің қалай жазылатынын да білмегенін айтып әзілдеді, бірақ Джейн жыл сайын Баффеттің ең жоғары мақтауына ие болатын өте табысты операция құрды.
Berkshire-дің қаржылық күшіне сүйене отырып, қайта сақтандыру тобы басқа компаниялар, тіпті басқа қайта сақтандырушылар қашатын полистерді жаза алады. Олардың кейбіреулері ерекше болғаны соншалық, көзге түседі: Texas Rangers бейсбол командасының супержұлдызы Алекс Родригестің жарақатынан сақтандыру немесе интернет-лотореяның 1 миллиард долларлық төлемінен сақтандыру. Соңғысы туралы түсініктеме бере отырып, қайта сақтандыру бөлімінің вице-президенті: «Сыйлықақы ықтималдықтан жоғары болса, біз келісеміз», - деп атап өтті.
Қайта сақтандыру тобындағы андеррайтингтің негізгі бөлігі онша жарқыраған емес. Дегенмен, ол өте табысты. 2002 және 2003 жылдары кірістердің айтарлықтай өсуі орын алды. 11 қыркүйектен кейін көптеген компаниялар мен жеке тұлғалар сақтандыру өтемақысын ұлғайтты, көбінесе айтарлықтай мөлшерде, бірақ келесі екі жылда апатты шығындар болған жоқ. 2003 жылы Berkshire Hathaway Reinsurance Group 4,43 миллиард доллар сыйлықақы әкеліп, жалпы флоутын 14 миллиард долларға жеткізді.
Ең маңыздысы, сол жылы оның флоут құны теріс 3 пайызды құрады — яғни ешқандай шығын болған жоқ, керісінше пайда болды. (Бұл жағдайда, есіңізде болсын, «теріс» — бұл оң нәтиже). Себебі қайта сақтандыру тобы 2003 жылы 1 миллиард доллардан астам андеррайтингтік пайдаға (төлемдерден гөрі сыйлықақылар көп) ие болды. Салыстыру үшін, сол жылы GEICO-ның андеррайтингтік пайдасы 452 миллион долларды, ал General Re-дікі 145 миллион долларды құрады.
Баффеттің Джейн туралы: «Егер сіз біздің жылдық жиналыста Аджитті көрсеңіз, оған терең тағзым етіңіз», - деуі таңқаларлық емес.
Уоррен Баффет сақтандыру бизнесін басқаларға қарағанда терең түсінеді. Оның жетістігі көбінесе саланың тауарлық (commodity) табиғатын мойындаудан және сақтандыру компанияларын франшиза деңгейіне көтеруден туындайды.
Сақтандыру компаниялары бәсекелестерінен айырмашылығы жоқ өнімді сатады. Полистер стандартталған және оны кез келген адам көшіре алады. Сауда белгілері, патенттер, орналасқан жер немесе шикізат бойынша артықшылықтар жоқ. Лицензия алу оңай және сақтандыру тарифтері ашық кітап сияқты. Басқаша айтқанда, сақтандыру — бұл тауарлық өнім.
Тауарлық бизнесте нарық үлесін алудың кең таралған жолы — бағаны төмендету. Қарқынды бәсекелестік кезеңдерінде басқа компаниялар нарық үлесін жоғалту қаупінен гөрі, сақтандыру полистерін бизнес жүргізу құнынан төмен бағамен сатуға дайын болды. Баффет берік ұстанымда болды: Berkshire-дің сақтандыру операциялары тиімсіз аумаққа өтпейді. Бұл тек бір рет — General Re-де болды және Баффетті аңдаусыз қалдырды.
Баға бойынша бәсекелесуге құлықсыз Баффет Berkshire-дің сақтандыру компанияларын басқа екі жолмен ерекшелеуге тырысады. Біріншіден, қаржылық күш арқылы. Бүгінгі таңда жылдық кіріс пен пайда бойынша Berkshire-дің сақтандыру тобы мүлікті сақтандыру саласында AIG-ден кейін екінші орында тұр. Сонымен қатар, Berkshire инвестициялық портфелінің (35,2 миллиард доллар) оның сыйлықақы көлеміне (8,1 миллиард доллар) қатынасы салалық орташа көрсеткіштен айтарлықтай жоғары.
Саралаудың екінші әдісі Баффеттің андеррайтинг философиясын қамтиды. Оның мақсаты қарапайым: әрқашан сақтандырудың үлкен көлемін жазу, бірақ тек ақылға қонымды бағамен. Егер бағалар төмен болса, ол өте аз бизнес жасауға риза. Бұл философияны National Indemnity-ге оның негізін қалаушы Джек Рингволт сіңірген. Содан бері, дейді Баффет, Berkshire бұл андеррайтингтік тәртіптен ешқашан саналы түрде ауытқыған емес. Жалғыз ерекшелік — General Re, және оның төмен баға белгілеуі Berkshire-дің жалпы жұмысына бірнеше жыл бойы үлкен әсер етті. Бүгінгі таңда бұл жағымсыз жағдай түзетілді.
Сіз әрқашан ақымақ сақтандыру полистерін жаза аласыз. Ақымақ сақтандыру полистері үшін шексіз нарық бар. Және олар өте алаңдатарлық, өйткені сыйлықақы түскен бірінші күн — сіз жаңа ақшаны соңғы рет көріп тұрсыз. Содан кейін бәрі сыртқа кетеді. Ал бұл біздің өмірлік мақсатымыз емес. — УОРРЕН БАФФЕТ, 2001
Berkshire-дің жоғары қаржылық күші оның сақтандыру операцияларын саланың қалған бөлігінен ерекшелендірді. Бәсекелестер соңғы шығындардан қорқып нарықтан жоғалып кеткенде, Berkshire сақтандырудың тұрақты жеткізушісі ретінде қалады. Бір сөзбен айтқанда, Баффеттің Berkshire сақтандыру компанияларына енгізген қаржылық тұтастығы басқа жағдайда тауарлық бизнес болып табылатын салада франшиза құрды. Баффеттің өзіне тән тікелей мәнерімен: «Біздің негізгі бизнесіміз — сақтандыру», - деп атап өтуі таңқаларлық емес.
Berkshire-дің сақтандыру операциялары тудыратын ақша ағыны таңқаларлық: 2003 жылы шамамен 44,2 миллиард доллар. Баффеттің бұл ақшамен не істейтіні оны және оның компаниясын анықтайды. Және бұл бізді келесі тарауға жетелейді.
Бизнесті сатып алу
Berkshire Hathaway, Inc. — кешенді, бірақ күрделі емес. Ол (қазіргі уақытта) 100-ге жуық жеке бизнесті иеленеді — алдыңғы тарауда сипатталған сақтандыру компаниялары және сақтандыру операциясынан түскен кіріс ағыны арқылы сатып алынған әртүрлі сақтандыру емес бизнестер. Сол ақша ағынын пайдалана отырып, ол сондай-ақ ашық саудадағы компаниялардың облигациялары мен акцияларын сатып алады. Осының бәрінде Уоррен Баффеттің бизнеске деген қарапайым көзқарасы жатыр: ол оны толығымен сатып алуды қарастырып жатыр ма, әлде акцияларын сатып алу үшін бағалап жатыр ма, бәрібір.
Баффеттің пікірінше, екеуінің арасында түбегейлі айырмашылық жоқ. Екеуі де оны бизнестің иесі етеді, сондықтан екі шешім де, оның ойынша, осы иегердің көзқарасынан туындауы керек. Бұл Баффеттің инвестициялық тәсілін түсіну үшін ең маңызды нәрсе: Акцияларды сатып алу бизнесті сатып алуды білдіреді және бірдей тәртіпті талап етеді. Шын мәнінде, Баффет әрқашан компанияға тікелей иелік етуді жөн көрген, өйткені бұл оған бизнестегі ең маңызды мәселе деп санайтын нәрсеге — капиталды бөлуге әсер етуге мүмкіндік береді. Бірақ акциялар жақсырақ құндылықты білдіргенде, оның таңдауы — қарапайым акцияларын сатып алу арқылы компанияның бір бөлігін иемдену.
Кез келген жағдайда Баффет бірдей стратегияны ұстанады: Ол өзі түсінетін, тұрақты кіріс тарихы және қолайлы ұзақ мерзімді болашағы бар, қарызы аз және меншікті капиталдың жақсы қайтарымын көрсететін, адал және білікті адамдар басқаратын және, ең бастысы, тартымды бағамен қолжетімді компанияларды іздейді. Әлеуетті инвестицияларға иегерге бағытталған бұл көзқарас Баффеттің тәсілінің негізі болып табылады.
Ол акцияларды сатып алу компанияларды сатып алумен бірдей болатын осы иегердің көзқарасымен жұмыс істейтіндіктен, компанияларды сатып алу акцияларды сатып алумен бірдей екені де рас. Екі жағдайда да бірдей қағидалар қолданылады, сондықтан екеуі де біз үшін маңызды сабақтар береді.
Бұл қағидалар 5-тен 8-ге дейінгі тарауларда егжей-тегжейлі сипатталған. Жиынтығында олар мен «Уоррен Баффеттің әдісі» деп атаған нәрсені құрайды және олар ол компанияның акцияларын сатып алуды немесе бүкіл компанияны иемденуді қарастырған сайын дерлік санадан тыс қолданылады. Бұл тарауда біз олар ұсынатын сабақтарды жақсырақ түсіну үшін осы сатып алулардың кейбіріне қысқаша шолу жасаймыз.
Көптеген бизнестердің мозаикасы
Berkshire Hathaway, Inc. бүгінгі күні холдингтік компания ретінде жақсы түсініледі. Сақтандыру компанияларынан басқа, ол газетке, кәмпит компаниясына, балмұздақ/гамбургер желісіне, энциклопедия баспасына, бірнеше жиһаз дүкендеріне, батыс етіктерін жасаушыға, зергерлік дүкендерге, сурет жақтауларының материалдарын жеткізушіге, бояу компаниясына, формалар шығаратын және тарататын компанияға, шаңсорғыш бизнесіне, коммуналдық кәсіпорынға, бір-екі аяқ киім компаниясына және іш киімдегі танымал атауға иелік етеді.
Бұл компаниялардың кейбіреулері, әсіресе соңғы сатып алынғандары — Баффет әдеттегі Баффетке тән жолмен тапқан жауһарлар: Ол олар үшін Berkshire Hathaway жылдық есептерінде жарнама берді.
Оның критерийлері қарапайым: тұрақты табыс қуаты, меншікті капиталдың жақсы қайтарымы, аз қарызы және жақсы басшылығы бар қарапайым, түсінікті бизнес. Ол 5 миллиард доллардан 20 миллиард долларға дейінгі компанияларға қызығушылық танытады, неғұрлым үлкен болса, соғұрлым жақсы. Ол дағдарыстан шығуға (turnarounds), дұшпандық басып алуға немесе сұраныс бағасы анықталмаған белгісіз жағдайларға қызығушылық танытпайды. Ол толық құпиялылыққа және жылдам жауапқа уәде береді.
Біздің қалайтынымыз — өзіміз түсінетін, өзімізге ұнайтын адамдар басқаратын және болашақ перспективаларына қатысты тартымды бағаланған бизнесте болу. — УОРРЕН БАФФЕТ, 1994
Berkshire Hathaway-дің жылдық есептерінде және акционерлерге айтқан сөздерінде ол өзінің сатып алу стратегиясын жиі былай сипаттады: «Бұл өте ғылыми. Чарли екеуміз жай ғана отырып, телефонның шырылдауын күтеміз. Кейде қате нөмір түседі».
Стратегия жұмыс істейді. Осы жария хабарландыру арқылы, сондай-ақ қазіргі Berkshire компанияларының менеджерлерінің ұсыныстары арқылы Баффет табысты бизнестердің таңғажайып тізбегін сатып алды. Олардың кейбіреулері ондаған жылдар бойы Berkshire компаниялары болып табылады және олардың тарихы Баффет аңызының бір бөлігіне айналды.
Мысалы, See’s Candy Shops 1972 жылдан бері Berkshire еншілес кәсіпорны болып табылады. Бұл назар аударарлық, өйткені бұл Баффеттің Бен Грэмнің тек бағаланбаған компанияларды сатып алу туралы қағидасынан алғаш рет бас тартқан кезі. Сатып алудың таза бағасы — 30 миллион доллар — баланстық құннан үш есе көп болды. Сөзсіз, бұл жақсы шешім болды. Тек 2003 жылдың өзінде See’s-тің салыққа дейінгі кірісі 59 миллион долларды құрады — бұл бастапқы сатып алу бағасынан екі есе көп.
1997 жылы Berkshire-дің жылдық жиналысында, See’s-ті сатып алғаннан кейін 25 жыл өткен соң, Чарли Мангер: «Бұл біздің сапа үшін бірінші рет төлеген кезіміз еді», - деп еске алды. Оған Баффет: «Егер біз See’s-ті сатып алмағанда, біз Coke-ты сатып алмас едік», - деп қосты. Осы тараудың соңында бұл түсініктеменің толық мағынасы айқын болады.
Berkshire ізбасарларына жақсы таныс тағы бір компания — Nebraska Furniture Mart. Бұл орасан зор бөлшек сауда операциясы Баффеттің туған қаласы Омахада 1937 жылы басталды. Ресейлік иммигрант Роуз Блумкин жертөлесінен жиһаз сатумен айналысып, шағын дүкен ашу үшін 500 доллар салды. 1983 жылы Баффет баршаға танымал миссис Биге (Mrs. B) дүкенінің 80 пайызы үшін 55 миллион доллар төледі.
Бүгінгі таңда бір үлкен жер учаскесінде жалпы ауданы 1,2 миллион шаршы фут болатын үш бөлшек сауда бөлімшесін қамтитын Nebraska Furniture Mart елдегі кез келген басқа дүкенге қарағанда көбірек үй жиһаздарын сатады. Екінші орында 2002 жылы Канзас-Ситиде ашылған екінші Mart тұр. 2003 жылғы акционерлерге хатында Баффет 450 000 шаршы футтық бұл операцияның сәттілігін 104 жасында қайтыс болғанға дейін жұмыс істеген аңызға айналған миссис Бимен байланыстырды. «Оның берген даналығының бірі: "Егер сенде ең төмен баға болса, тұтынушылар сені өзеннің түбінен де тауып алады" деген сөз еді. Канзас-Ситидің халық сирек қоныстанған бөліктерінің бірінде орналасқан біздің дүкеніміз миссис Бидің сөзін дәлелдеді. Бізде 25 акрдан астам тұрақ болса да, кейде орын жетпей қалады».
1986 жылдың қаңтарында Баффет Scott & Fetzer компаниясын — жиырма бір жеке компаниядан тұратын конгломератты, оның ішінде Kirby шаңсорғыштары мен World Book энциклопедиясын жасаушыларды — 315 миллион доллар қолма-қол ақшаға сатып алды. Бұл сол кезге дейінгі Berkshire-дің ең ірі бизнес сатып алуларының бірі болды және содан бері Баффеттің оптимистік үміттерінен асып түсті. Бұл өте аз қарызбен меншікті капиталдан үлкен қайтарым жасайтын ұйымның үлгісі — және бұл Баффеттің сүйікті қасиеттерінің бірі. Шын мәнінде, ол Scott Fetzer-дің меншікті капитал қайтарымы оны Fortune 500 тізіміндегі ең үздік 1 пайыздың қатарына оңай қосатынын есептейді.
Scott Fetzer-дің әртүрлі компаниялары бірқатар мамандандырылған (кейбіреулер іш пыстырарлық дер еді) өнеркәсіптік өнімдерді жасайды, бірақ олардың шын мәнінде жасайтыны — Berkshire Hathaway үшін ақша. Баффет оны сатып алғаннан бері Scott Fetzer өз кірістерін арттыра отырып, кірісінің 100 пайызынан астамын Berkshire-ге қайтарды.
Соңғы жылдары Уоррен Баффет назарын акциялардың орнына компанияларды сатып алуға көбірек аударды. Баффеттің осы әртүрлі бизнестерді қалай сатып алғаны туралы тарихтың өзі қызықты. Ең бастысы, бұл оқиғалар жиынтығы бізге Баффеттің компанияларға деген көзқарасы туралы құнды түсінік береді. Бұл тарауда біз осы сатып алулардың үшеуіне ғана қысқаша тоқталамыз, бірақ бұл бәрі емес. Berkshire ішіндегі салалардың кең ауқымын көрсету үшін соңғы сатып алулардың бірнеше мысалы келтірілген:
Fruit of the Loom: Америка Құрама Штаттарында сатылатын ерлер мен ұлдар іш киімдерінің үштен бірін шығарады. 2002 жылы 835 миллион долларға сатып алынды, қабылданған қарыз бойынша есептелген пайыздарды есепке алғанда, таза құны 730 миллион долларды құрады.
Garan: Балалар киімін, соның ішінде танымал Garanimals желісін жасайды. 2002 жылы 270 миллион долларға сатып алынды.
MiTek: Құрылыс индустриясы үшін құрылымдық жабдықтар шығарады. 2001 жылы 400 миллион долларға сатып алынды. Бұл мәміленің қызықты тұсы — Berkshire қазір компанияның тек 90 пайызына иелік етеді. Қалған 10 пайызы өз компаниясын жақсы көретін және ішінара иесі болғысы келетін 55 менеджерге тиесілі; басшылық арасындағы бұл кәсіпкерлік рух — Баффет іздейтін қасиеттердің бірі.
Larson-Juhl: Тапсырыспен жақтау жасайтын шеберханаларға арналған жақтау материалдарының жетекші жеткізушісі. 2001 жылы 225 миллион долларға сатып алынды.
CORT Business Services: Кеңселер мен корпоративтік пәтерлерге сапалы жиһазды жалға береді. 2000 жылы 467 миллион долларға (83 миллион доллар қарызды қоса алғанда) сатып алынды.
Ben Bridge Jeweler: Төрт ұрпақ бойы бір отбасы иелік ететін және басқаратын Батыс жағалаудағы желі. Сатып алудың талабы Бридж отбасының компанияны басқаруда қалуы болды. 2000 жылы жария етілмеген бағаға сатып алынды.
Justin Industries: Батыс етіктерін (Justin, Tony Lama және басқа брендтер) және Acme брендімен кірпіш жасайды. 2000 жылы 600 миллион долларға сатып алынды.
Benjamin Moore: 121 жыл бойы бояу шығарып келеді. 2000 жылы 1 миллиард долларға сатып алынды.
Shaw Industries: Әлемдегі ең ірі кілем өндірушісі. 2000 жылы компанияның 87 пайызын, ал қалғанын 2002 жылдың басында жалпы сомасы 2 миллиард долларға сатып алды. Қазіргі уақытта Shaw сақтандыруды қоспағанда, 2003 жылғы кірісі 436 миллион долларды құрайтын Berkshire-дің ең ірі бизнесі болып табылады.
Clayton Homes
1966 жылы Теннессилік үлескер фермердің ұлы Джеймс Клейтон 25 000 доллар қарыз ақшамен жылжымалы үй бизнесін бастады. Төрт жыл ішінде Clayton Homes жылына 700 бірлік сатты. Қазір Clayton — 2003 жылы сатылымы шамамен 1,2 миллиард долларды құраған АҚШ-тағы ең ірі дайын үй өндірушілерінің бірі. Үй модельдері қарапайымнан (500 шаршы фут, бағасы 10 000 доллар) люкске дейін (1500 шаршы фут үшін 100 000 доллар, қатты ағаш едендері, тот баспайтын болаттан жасалған тұрмыстық техника және аралдық асүйлері бар) ауытқиды.
Clayton-ның АҚШ-та шамамен 976 бөлшек сауда нүктесі бар, оның ішінде 302 компаниялық дүкен, 86 компаниялық қоғамдық сату кеңсесі және 33 штатта 588 дайын үй қауымдастығы бар. Ол сондай-ақ қаржыландыру, несиеге қызмет көрсету және сақтандыру еншілес компанияларына иелік етеді және басқарады. Компания 1983 жылы ашық нарыққа шықты, ал Berkshire Hathaway оны 2003 жылдың тамызында 1,7 миллиард долларға сатып алды.
Джеймс Клейтон тәжірибесі мен білімін қиын жолмен жинады. Ата-анасы көрген ауыр жұмыстан (әкесі мақта терген, ал анасы жейде фабрикасында жұмыс істеген) құтылуға бел буған Клейтон Теннесси университетіндегі оқуын радиода гитарада ойнау арқылы қаржыландырды. Ақырында ол Ноксвилл телеарнасындағы апта сайынғы Startime эстрадалық бағдарламасының толық емес уақыттағы жүргізушісі болды және Долли Партон сияқты адамдармен бірге ән айтты. Содан кейін колледжде оқып жүргенде ол достарымен бірге ескі көлік бизнесін бастады, бірақ банк несиесін қайтарып алған кезде бизнес 1961 жылы банкротқа ұшырады. «Менің ата-анам біз түрмеге түсеміз деп ойлады, мен өзіме ешқашан бұзбайтын уәде бердім: Мен енді ешқашан банкке тәуелді болмаймын».
Clayton Homes-ты сатып алу — әдеттегі Баффет тарихы, яғни ол қалған бизнес әлемімен салыстырғанда ерекше. Оқиғаның бірінші қыры — Баффеттің салада тәжірибесі болған. 2002 жылы Berkshire тағы бір жылжымалы үй өндірушісі Oakwood Homes-тан қоқыс облигацияларын (junk bonds) сатып алған болатын. Баффет ашық мойындағандай, сол кезде ол салада кең таралған «сұмдық тұтынушылық қаржыландыру тәжірибелерінен» толық хабардар емес еді. «Бірақ мен үйрендім», - деп қосты ол. «Oakwood тез арада банкротқа ұшырады».
2003 жылдың ақпанына ауысайық. Теннесси университетінің қаржы профессоры Аль Оксье MBA студенттерінің тобын Омахаға Баффетпен кездесуге алып келді, Баффет мұны «екі сағаттық сұрақ-жауап» деп сипаттайды. Бұл Оксьенің бесінші сапары еді және келуші студенттердің Баффетке алғыс сыйлығын әкелуі дәстүрге айналған болатын. Бұл жолы сыйлық — өз компаниясын альма-матері орналасқан Ноксвиллде ашқан Джеймс Клейтонның өмірбаяны болды.
Кітапты оқып бітіргеннен кейін Баффет Джеймс Клейтонның ұлы, қазіргі бас директор Кевинге телефон соқты. «Кевинмен сөйлескенімде, оның қабілетті және турашыл адам екені белгілі болды. Көп ұзамай мен Джимнің кітабына, Кевинді бағалауыма, Clayton-ның ашық қаржылық көрсеткіштеріне және Oakwood тәжірибесінен үйренгендеріме сүйене отырып, бизнеске ұсыныс жасадым». Екі аптадан кейін Berkshire Clayton Homes-ты сатып алғанын жариялады. «Мен мәмілені телефон арқылы жасадым», - деді Баффет, «оны ешқашан көрместен».
2003 жылдың күзінде Баффет Теннесси университетінің MBA симпозиумына шақырылды. Ол Клейтон оқиғасын баяндап берді, содан кейін істі бастаған барлық студенттерге Berkshire Hathaway университетінің құрметті PhD докторлары (Phenomenal, hard-working Dealmaker — Феноменалды, еңбекқор мәміле жасаушы) атағын берді. Әр студентке Berkshire-дің бір B класындағы акциясы берілді, ал олардың мұғалімі Аль Оксьеге A акциясы табысталды.
McLane Company
1894 жылы Роберт Маклейн Азаматтық соғыстан кейінгі Оңтүстік Каролинаның кедейлігінен қашып, Техас штатының Кэмерон қаласына көшіп келіп, шағын азық-түлік дүкенін ашты. Жылдар өте келе ол оны көтерме азық-түлік және дистрибьюторлық бизнеске айналдырды. Оның ұлы, Роберт Д. Маклейн (ортаншы аты Дрейтонмен танымал) компанияға 1921 жылы қосылды. Дрейтонның ұлы кіші Дрейтон отбасылық бизнесте тоғыз жасынан бастап жұмыс істей бастады және жасөспірім кезіндегі көптеген сенбілерін қоймада еден сыпырумен өткізді. Колледжден кейін ол компанияға толық уақытқа қосылды.
Ақырында кіші Дрейтон әкесін компанияны мемлекетаралық тас жолға жақын жерге көшіруге, содан кейін 1962 жылы бизнесті компьютерлермен автоматтандыруға көндірді. 1990 жылы ол компанияны теннис бойынша серіктесі Сэм Уолтонға сатты, сөйтіп McLane Wal-Mart-тың еншілес кәсіпорнына айналып, Wal-Mart және Sam’s Club дүкендерін, сондай-ақ бүкіл ел бойынша ыңғайлы дүкендер мен фаст-фуд мейрамханаларын жержаңғақтан бастап пепперониге дейін барлық нәрсемен қамтамасыз етті.
2003 жылға қарай McLane Америка Құрама Штаттарындағы бұрыштық және ыңғайлы дүкендерге ең ірі дистрибьютор болды. McLane-нің баға белгілеу, жүк тасымалдау, жеткізу және сату нүктелерін өңдеуге арналған инновациялық бағдарламалық жүйелері және оның тамаша жеткізу қызметі компанияны үнемді және тиімді толық қызмет көрсететін жеткізу компаниясына айналдырды.
Мықты қағидаларға негізделген және тұрақты кірістілікті көрсететін тиімді, жақсы басқарылатын компания — Уоррен Баффеттің көргісі келетін нәрсесі. 2003 жылдың мамырында Berkshire McLane-ді 1,45 миллиард доллар қолма-қол ақшаға сатып алғанын және қосымша 1,2 миллиард доллар міндеттемелерді өз мойнына алғанын жариялады.
Сатып алу McLane-ді одан да үлкен өсуге орналастырды, өйткені ол компанияны супермаркеттер желілерімен және Target және Dollar General сияқты Wal-Mart бәсекелестерімен дистрибьюторлық келісімшарттар жасауға босатты. «Бұрын кейбір бөлшек саудагерлер McLane-нен қашатын», - деп жазды Баффет 2003 жылғы акционерлерге хатында, «өйткені ол олардың негізгі бәсекелесіне тиесілі еді. Бірақ McLane-нің керемет бас директоры Грейди Розье осы шоттардың кейбірін алып үлгерді — ол мәміле жабылған күні-ақ толық күшінде болды — және тағы да келеді».
The Pampered Chef
1980 жылы бұрынғы үй шаруашылығы мұғалімі және үйде отырған ана Дорис Кристофер отбасылық кірісті арттыратын, бірақ екі жас қызына уақыт бөлуге мүмкіндік беретін икемді кестесі бар толық емес жұмыс іздеді. Ол өзі білетін нәрсені — тамақ пісіру мен оқытуды — пайдалануды шешті және бұл оны үйдегі демонстрациялармен ас үй ыдыстарын сату идеясына әкелді. Сөйтіп, ол өмірін сақтандыру полисіне қарсы 3000 доллар қарыз алды, көтерме сауда орталығына барып, өзіне ұнаған 175 долларлық өнім сатып алды, содан кейін досынан демонстрациялық кеш өткізуді сұрады.
Кристофер бірінші кеш алдында қатты қобалжыды, бірақ ол керемет сәтті өтті. Барлығы жақсы уақыт өткізіп қана қоймай, бірнеше қонақ өздері де кеш өткізгісі келетінін айтты. Бұл тікелей сату және үйдегі кештер арқылы дәмді тағамдарға арналған ас үй ыдыстарын сататын The Pampered Chef компаниясының бастамасы болды.
Бизнесте тәжірибесі жоқ 34 жастағы Кристофер компанияны Чикагодағы үйінің жертөлесінде 3000 долларлық несиемен бастады. Бірінші жылы күйеуімен бірге жұмыс істеп, ол 50 000 долларлық сатылым жасады және ешқашан артына қарамады. 1994 жылы The Pampered Chef Inc. журналының АҚШ-тағы ең жылдам дамып келе жатқан 500 жеке компаниясының қатарына енді, ал Кристофер Working Woman журналымен 500 үздік әйел кәсіпкердің бірі ретінде танылды.
Дорис Кристофер өз бизнесін тамақ кезінде бірге отыру отбасыларды басқа тәжірибелер сирек теңесе алатындай етіп жақындастырады деген жалынды сеніммен бастады. Бұл философия The Pampered Chef-ті басынан бастап қалыптастырды және бағыттады, және ол сату тәсілінің өзегі болып табылады: отбасылық өмірдің сапасын ас үй өнімдерінің сапасымен байланыстыратын үй шаруасындағы әйелдерге арналған достық, практикалық ұсыныс.
Компанияның «ас үй кеңесшілерінің» көбісі (олар осылай аталады) үйде отырған аналар және сатылымдардың көпшілігі олардың үйлерінде «ас үй шоуларында» жүргізіледі. Бұл — қонақтар өнімдер мен рецепттерді іс жүзінде көретін, тағамды тез және оңай дайындау әдістерін үйренетін және стильмен және оңай күту туралы кеңестер алатын аспаздық демонстрациялар. Өнімдер — кәсіби сапалы ас үй құралдары мен қойма тағамдары; өнімдердің шамамен 80 пайызы компанияға ғана тән немесе оларды тек TPC өкілдерінен сатып алуға болады.
Бүгінгі таңда The Pampered Chef-тің АҚШ, Германия, Ұлыбритания және Канадада 950 қызметкері бар және оның өнімдерін үйдегі демонстрациялар кезінде 71 000-нан астам тәуелсіз кеңесші сатады. 2002 жылы Америка Құрама Штаттарында бір миллионнан астам ас үй шоуы өтіп, 730 миллион доллар сатылым әкелді. Компанияның алған жалғыз қарызы — бастапқы 3000 долларлық тұқымдық ақша.
2002 жылы Дорис Кристофер егер ол кенеттен құлап қалса немесе баяулауды шешсе, The Pampered Chef-ке резервтік жоспар қажет екенін түсінді. Сөйтіп, Goldman Sachs-тегі банкирлерінің кеңесімен ол Уоррен Баффетке жүгінді. Сол тамызда Кристофер және оның сол кездегі бас директоры Шейла О'Коннелл Купер Баффетпен Омахадағы штаб-пәтерінде кездесті. Бір айдан кейін Berkshire компанияны шамамен 900 миллион долларға сатып алғанын жариялады.
Сол тамыздағы кездесуді еске ала отырып, Баффет Berkshire акционерлеріне былай деп жазды: «Бұлар мен серіктес болғым келетін екі менеджер екенін шешу үшін маған шамамен он секунд қажет болды және біз тез арада келісім жасадық. Мен TPC кешінде болдым және бұл бизнестің неге табысты екенін көру оңай. Компанияның өнімдері, көбінесе меншікті, жақсы стильденген және өте пайдалы, ал кеңесшілер білімді және ынталы. Барлығы жақсы уақыт өткізеді».
Баффеттен болашақта қандай компанияларды сатып алатыны жиі сұралады. Біріншіден, дейді ол, мен тауарлық бизнестерден және сенімім аз менеджерлерден аулақ боламын. Оның үш өлшемі бар: Бұл ол түсінетін, жақсы экономикасы бар және сенімді менеджерлер басқаратын компания түрі болуы керек. Бұл оның акциялардан іздейтіні — және дәл сол себептермен.
Акцияларға инвестиция салу
Баффет сияқты тұтас компанияларды сатып алуға біздің азшылығымыздың ғана мүмкіндігі бар екені анық. Олардың тарихы бұл тарауға енгізілген, өйткені олар бізге Баффеттің ойлау жүйесі туралы нақты түсінік береді.
Ойлаудың сол тізбегі оның акцияларды сатып алу туралы шешімдеріне де қатысты және бұл қарапайым адамдар ұстана алатын кейбір мысалдарды ұсынады. Біз Уоррен Баффет сияқты ауқымда акцияларды сатып ала алмауымыз мүмкін, бірақ біз оның не істейтінін бақылау арқылы пайда таба аламыз.
2003 жылдың соңында Berkshire Hathaway-дің қарапайым акциялар портфелінің жалпы нарықтық құны 35 миллиард доллардан асты (Қосымшадағы А.27 кестесін қараңыз) — бұл бастапқы сатып алу бағаларынан шамамен 27 миллиард долларға өскен. Сол портфельде Berkshire Hathaway, басқалармен қатар, Coca-Cola-ның 200 миллион акциясына, Gillette компаниясының 96 миллион акциясына және Wells Fargo & Company-дің 56 миллионнан астам акциясына иелік етеді. Алкогольсіз сусындар, ұстара жүздері, көршілес банктер — бәрімізге таныс өнімдер мен қызметтер. Ешқандай эзотерикалық, жоғары технологиялық немесе түсіну қиын ештеңе жоқ. Бұл Баффеттің ең берік ұстанымдарының бірі: Сіз түсінбейтін компанияға немесе салаға инвестиция салудың мағынасы жоқ, өйткені сіз оның не тұратынын анықтай алмайсыз немесе оның не істеп жатқанын бақылай алмайсыз.
The Coca-Cola Company
Coca-Cola — газдалған алкогольсіз сусын концентраты мен сироптарын өндіруші, маркетолог және дистрибьютор ретінде әлемдегі ең ірі компания. Компанияның алғаш рет 1886 жылы Америка Құрама Штаттарында сатылған алкогольсіз сусын өнімі қазір әлемнің 195-тен астам елінде сатылуда.
Баффеттің Coca-Cola-мен қарым-қатынасы оның балалық шағынан басталады. Ол өзінің алғашқы Coca-Cola-сын бес жасында ішкен. Көп ұзамай ол атасының азық-түлік дүкенінен алты коланы 25 центке сатып алып, оларды өз ауданында әрқайсысын 5 центтен қайта сата бастады. Келесі елу жыл ішінде, Баффет мойындағандай, ол Coca-Cola-ның ғаламат өсуін бақылады, бірақ ол тоқыма фабрикаларын, универмагтарды, жел диірмендерін және ауылшаруашылық жабдықтарын өндірушілерді сатып алды. Тіпті 1986 жылы Cherry Coke Berkshire Hathaway жылдық жиналыстарының ресми алкогольсіз сусыны болатынын ресми түрде жариялаған кезде де, Баффет әлі Coca-Cola-ның бірде-бір акциясын сатып алмаған еді. Тек екі жылдан кейін, 1988 жылдың жазында Баффет Coca-Cola-ның алғашқы акцияларын сатып алды.
Coca-Cola-ның күші тек оның брендтік өнімдерінде ғана емес, сонымен қатар оның теңдессіз дүниежүзілік тарату жүйесінде. Бүгінгі таңда Coca-Cola өнімдерінің халықаралық сатылымы компанияның жалпы сатылымының 69 пайызын және кірісінің 80 пайызын құрайды. Coca-Cola Amatil-ден басқа, компанияның Мексикада, Оңтүстік Америкада, Оңтүстік-Шығыс Азияда, Тайваньда, Гонконгта және Қытайда орналасқан құюшыларда үлестік қатысуы бар. 2003 жылы компания 19 миллиардтан астам жәшік сусын өнімдерін сатты.
Иелік етуге ең жақсы бизнес, дейді Баффет, уақыт өте келе капиталдың үлкен көлемін өте жоғары қайтарым мөлшерлемесімен жұмысқа қоса алатын бизнес. Бұл сипаттама Coca-Cola-ға өте жақсы сәйкес келеді. Баффеттің неліктен әлемдегі ең танымал бренд атауы Coca-Cola-ны әлемдегі ең құнды франшиза деп санайтынын түсіну оңай.
Осы қаржылық күштің арқасында, сондай-ақ өнімнің өте танымал болуына байланысты, мен Coca-Cola-ны Уоррен Баффет әдісінің қағидаларын егжей-тегжейлі сипаттайтын 5-тен 8-ге дейінгі тарауларда негізгі мысал ретінде қолданамын.
The Gillette Company
Gillette — жүздер мен ұстаралар, дәретхана керек-жарақтары мен косметика, кеңсе тауарлары, электр ұстаралар, шағын тұрмыстық техника және ауыз қуысын күтуге арналған құрылғылар мен өнімдерді өндіретін және тарататын халықаралық тұтыну тауарлары компаниясы. Оның 14 елде өндірістік операциялары бар және өз өнімдерін 200-ден астам елдер мен аумақтарда таратады. Шетелдік операциялар Gillette сатылымы мен кірісінің 63 пайызынан астамын құрайды.
Кинг К. Джиллетт компанияны жиырмасыншы ғасырдың басында құрды. Жас кезінде Джиллетт байлығын қалай жасайтынын жоспарлаумен уақыт өткізді. Досы оған тұтынушылар бір рет қолданып, лақтырып тастайтын және басқасымен алмастыратын өнім ойлап табуды ұсынды. Crown Cork & Seal компаниясында сатушы болып жұмыс істеп жүргенде, Джиллетт бір реттік ұстара жүзі идеясын ойлап тапты. 1903 жылы оның жаңадан құрылған компаниясы 25 бір реттік жүзі бар Gillette қауіпсіз ұстарасын 5 долларға сата бастады.
Бүгінгі таңда Gillette — жүздер мен ұстаралардың әлемдегі жетекші өндірушісі және дистрибьюторы. Ұстара жүздері компания сатылымының шамамен үштен бірін, бірақ кірісінің үштен екісін құрайды. Оның жаһандық нарықтағы үлесі 72,5 пайызды құрайды, бұл ең жақын бәсекелесінен алты есе көп. Компанияның Еуропадағы нарық үлесі 70 пайыз, Латын Америкасында 80 пайыз. Сатылымдар Шығыс Еуропада, Үндістанда және Қытайда енді ғана өсе бастады. Gillette Америка Құрама Штаттарында сатқан әрбір жүз үшін шетелде бесеуін сатады. Шын мәнінде, Gillette бүкіл әлемде үстемдік ететіні сонша, көптеген тілдерде оның атауы «ұстара жүзі» сөзіне айналған.
Мен акцияларды емес, бизнесті сатып аламын, мәңгілікке иелік етуге дайын бизнесті. — УОРРЕН БАФФЕТ, 1998
Баффет Gillette-ке 1980 жылдары қызығушылық танытты. Уолл-стрит бақылаушылары компанияны басып алуға дайын, жетілген, баяу өсетін тұтынушылық компания ретінде көре бастады. Пайда маржасы 9 бен 11 пайыз аралығында болды, меншікті капиталдың қайтарымы жақсару белгісінсіз тегістелді, ал кірістің өсуі мен нарықтық құны әлсіз болды (4.1 және 4.2 суреттерін қараңыз). Қысқасы, компания тоқырауға ұшырағандай көрінді.
Бас директор Колман Моклер осы уақыт ішінде төрт басып алу әрекетіне тойтарыс берді, соның ішінде 1988 жылы Coniston Partners-ке қарсы қызу күрес болды. Gillette жеңді — әрең дегенде — бірақ бұл ретте 19 миллион Gillette акциясын бір акцияға 45 доллардан сатып алуға міндеттелді. 1986 және 1988 жылдар аралығында компания 1,5 миллиард долларлық меншікті капиталды қарызбен алмастырды және қысқа мерзімге Gillette теріс таза құнға ие болды.
Осы кезде Баффет Gillette директорлар кеңесінің мүшесі, досы Джозеф Сискоға қоңырау шалып, Berkshire компанияға инвестиция салуды ұсынды. «Gillette бизнесі — бізге ұнайтын түр», - деді Баффет.
«Чарли екеуміз компанияның экономикасын түсінеміз деп ойлаймыз, сондықтан оның болашағы туралы ақылға қонымды болжам жасай аламыз деп сенеміз». Gillette 1989 жылдың шілдесінде Berkshire-ге 600 миллион долларлық айырбасталатын артықшылықты акциялар шығарды және қаражатты қарызды өтеуге жұмсады. Баффет он жыл ішінде міндетті түрде өтелетін және Gillette-тің қарапайым акцияларына бір акция үшін 50 долларға (сол кездегі ағымдағы бағадан 20 пайызға жоғары) айырбастау мүмкіндігі бар 8,75 пайыздық айырбасталатын артықшылықты бағалы қағаз алды.
1989 жылы Баффет Gillette директорлар кеңесіне қосылды. Сол жылы компания өте сәтті жаңа өнім — Sensor-ды ұсынды. Бұл өзгерістің басы болды. Sensor сатылымымен Gillette-тің гүлденуі артты. Бір акцияға шаққандағы кіріс жыл сайын 20 пайыздық қарқынмен өсе бастады. Салыққа дейінгі маржа 12-ден 15 пайызға дейін өсті және меншікті капиталдың қайтарымы 40 пайызға жетті, бұл 1980 жылдардың басындағы қайтарымнан екі есе көп.
1991 жылдың ақпанында компания акцияларды 2-ге 1 қатынасында бөлуді жариялады. Berkshire өзінің артықшылықты акцияларын айырбастап, 12 миллион қарапайым акцияны немесе Gillette-тің айналымдағы акцияларының 11 пайызын алды. Екі жылдан аз уақыт ішінде Berkshire-дің Gillette-ке салған 600 миллион долларлық инвестициясы 875 миллион долларға дейін өсті. Баффеттің келесі қадамы сол 12 миллион акцияның құнын есептеу болды; 8-тарауда біз оның мұны қалай жасағанын көреміз.
Gillette-тің ұстара жүзі бизнесі жаһанданудың негізгі бенефициары болып табылады. Әдетте, Gillette төмен маржасы бар арзан жүздерден бастайды және уақыт өте келе жоғары маржасы бар жақсартылған қырыну жүйелерін енгізеді. Компания бірлік сатылымының артуынан ғана емес, сонымен қатар пайда маржасының тұрақты жақсаруынан да пайда көреді. Gillette-тің болашағы жарқын болып көрінеді. «Күн сайын түнде төсекке жатқанда, әлемде таңертең қырынуы керек 2,5 миллиард ер адам бар екенін білу жағымды», - дейді Баффет.
The Washington Post Company
The Washington Post Company бүгінде газет шығару, телехабар тарату, кабельдік теледидар жүйелері, журнал шығару және білім беру қызметтерін көрсету салаларында операциялары бар медиа конгломерат болып табылады. Газет бөлімі Washington Post, Everett (Вашингтон) Herald және 39 апталық газеттер тобы Gazette Newspapers-ті шығарады. Телехабар тарату бөлімі Детройт, Майами, Орландо, Хьюстон, Сан-Антонио және Джексонвилл (Флорида) қалаларында орналасқан алты телеарнаға иелік етеді. Кабельдік теледидар жүйелері бөлімі 1,3 миллиардтан астам абонентке кабельдік және сандық бейне қызметтерін ұсынады. Журнал бөлімі ішкі таралымы 3 миллионнан асатын және халықаралық деңгейде 600 000-нан асатын Newsweek журналын шығарады.
Төрт негізгі бөлімшеден басқа, Washington Post Company студенттерді колледжге түсу емтихандарына және кәсіби лицензиялау емтихандарына дайындайтын Stanley H. Kaplan Educational Centers — үлкен мектептер желісіне иелік етеді. Жоғары сынып оқушыларына Scholastic Aptitude Tests (SAT) емтихандарын жақсы тапсыруға көмектесетін түпнұсқа бағдарламасымен танымал Kaplan соңғы жылдары өз қызметін агрессивті түрде кеңейтті. Қазір оған K-12 сыныптарына арналған мектептен тыс сабақтар, әлемдегі жалғыз аккредиттелген онлайн заң мектебі, инженерлер мен CFA-ларға арналған тестке дайындық материалдары және бизнес, қаржы, технология, денсаулық сақтау және басқа мамандықтар бойынша бағдарламалары бар кампустық мектептер кіреді. 2003 жылы Kaplan-ның сатылымы 838 миллион долларды құрады, бұл оны Post компаниясының маңызды элементіне айналдырды.
Компания Minneapolis Star Tribune, бірнеше әскери газеттерді және Los Angeles-Washington News Service-тің 50 пайызын шығаратын Cowles Media-ның 28 пайызына иелік етеді.
Бүгінгі таңда Washington Post Company — жылдық сатылымы 3,2 миллиард долларды құрайтын 8 миллиард долларлық компания. Жетпіс жыл бұрын компанияның бір ғана бизнесте — газет шығаруда болғанын ескерсек, оның жетістіктері әсіресе әсерлі.
1931 жылы Washington Post оқырмандар үшін бәсекелесетін бес күнделікті газеттің бірі болды. Екі жылдан кейін Post газет қағазының ақысын төлей алмай, сыртқы басқаруға берілді. Сол жазда компания кредиторларды қанағаттандыру үшін аукционда сатылды. Миллионер қаржыгер Юджин Мейер газетті 825 000 долларға сатып алды. Келесі екі онжылдықта ол операцияны пайда тапқанға дейін қолдады.
Газетті басқару Мейердің қызы Кэтринге үйленген Гарвард түлегі, дарынды заңгер Филип Грэмге өтті. 1954 жылы Фил Грэм Юджин Мейерді бәсекелес газет Times-Herald-ты сатып алуға көндірді. Кейінірек Грэм 1963 жылы қайғылы қазаға ұшырағанға дейін Newsweek журналын және екі телеарнаны сатып алды. Washington Post-ты бір газеттен медиа және коммуникациялық компанияға айналдырған Фил Грэм деп есептеледі.
Фил Грэм қайтыс болғаннан кейін Washington Post-ты бақылау оның әйелі Кэтринге өтті. Ірі корпорацияны басқару тәжірибесі болмаса да, ол қиын бизнес мәселелерімен бетпе-бет келіп, тез арада көзге түсті.
Кэтрин Грэм табысты болу үшін компанияға қамқоршы емес, шешім қабылдаушы қажет екенін түсінді. «Мен заттардың бір орында тұрмайтынын тез түсіндім», - деді ол. «Сіз шешім қабылдауыңыз керек». Washington Post-қа қатты әсер еткен екі шешім — Бен Брэдлиді газеттің бас редакторы етіп жалдау, содан кейін Уоррен Баффетті компанияның директоры болуға шақыру болды. Брэдли Кэтрин Грэмді Пентагон құжаттарын жариялауға және Уотергейт тергеуін жүргізуге шақырды, бұл Washington Post-қа жүлделі журналистика беделін әкелді. Баффет Кэтрин Грэмге табысты бизнесті қалай жүргізу керектігін үйретті.
Баффет Кэтрин Грэммен алғаш рет 1971 жылы кездесті. Сол кезде Баффет New Yorker журналының акцияларына иелік ететін. Журналдың сатылуы мүмкін екенін естіп, ол Кэтрин Грэмнен Washington Post оны сатып алуға мүдделі ме деп сұрады. Сату ешқашан жүзеге аспаса да, Баффет Washington Post баспагеріне қатты тәнті болды.
Сол жылы Кэтрин Грэм Washington Post-ты ашық нарыққа шығаруды шешті. Акциялардың екі класы құрылды. А класындағы қарапайым акциялар директорлар кеңесінің көпшілігін сайлады, осылайша компанияны тиімді бақылады. А класындағы акциялар Грэм отбасының қолында болды және әлі де солай. В класындағы акциялар директорлар кеңесінің азшылығын сайлады. 1971 жылдың маусымында Washington Post 1 354 000 В класындағы акцияны шығарды. Бір қызығы, екі күннен кейін федералды үкіметтің қоқан-лоққыларына қарамастан, Кэтрин Грэм Бен Брэдлиге Пентагон құжаттарын жариялауға рұқсат берді.
Келесі екі жылда газеттегі бизнес жақсарып келе жатқанда, Уолл-стриттегі көңіл-күй бұзыла бастады. 1973 жылдың басында Доу-Джонс өнеркәсіптік орташа көрсеткіші төмендей бастады. Washington Post акциясының бағасы да төмендеп кетті; мамыр айына қарай ол 14 тармаққа төмендеп, 23 доллар болды. Сол айда IBM акциялары 69 тармақтан астам төмендеді, алтын унциясы 100 доллардан асты, Федералды резервтік жүйе есептік мөлшерлемесін 6 пайызға дейін көтерді, ал Доу 18 тармаққа төмендеді — бұл үш жылдағы ең үлкен шығын. Осы уақыттың бәрінде Уоррен Баффет тыныш қана Washington Post акцияларын сатып алып жатты (4.3-суретті қараңыз). Маусым айына қарай ол орташа бағасы 22,75 доллардан 467 150 акция сатып алды, құны 10 628 000 доллар.
Кэтрин Грэм бастапқыда отбасы мүшесі емес адамның Post акцияларына соншалықты көп иелік ету идеясынан қобалжыды, тіпті акциялар бақылау құқығын бермесе де. Баффет оны Berkshire-дің сатып алуы тек инвестициялық мақсатта екеніне сендірді. Оны одан әрі сендіру үшін ол бір күні компанияны басқаратын ұлы Донға Berkshire акцияларына дауыс беру сенімхатын беруді ұсынды. Бұл мәселені шешті. Кэтрин Грэм жауап ретінде Баффетті 1974 жылы директорлар кеңесіне қосылуға шақырды және көп ұзамай оны қаржы комитетінің төрағасы етті.
Кэтрин Грэм 2001 жылдың шілдесінде құлап, басынан ауыр жарақат алып қайтыс болды. Уоррен Баффет Вашингтондағы Ұлттық соборда өткен жерлеу рәсімінде қызмет көрсетушілердің бірі болды.
Фил мен Кэтриннің ұлы Дональд Э. Грэм — Washington Post Company директорлар кеңесінің төрағасы. Дон Грэм 1966 жылы Гарвардты ағылшын тарихы мен әдебиеті мамандығы бойынша үздік бітірді. Оқуды бітіргеннен кейін ол екі жыл әскерде қызмет етті. Түбінде Washington Post-ты басқаратынын білген Грэм қаламен жақынырақ танысуды шешті. Ол Вашингтон қалалық полициясына қосылудың ерекше жолын таңдап, тоғызыншы учаскеде патрульдік полиция қызметкері ретінде он төрт ай жұмыс істеді. 1971 жылы Грэм Washington Post-қа Metro тілшісі болып жұмысқа орналасты. Кейінірек ол Лос-Анджелес бюросында Newsweek тілшісі ретінде он ай жұмыс істеді. Грэм 1974 жылы Post-қа оралып, спорт бөлімі басқарушы редакторының көмекшісі болды. Сол жылы ол компанияның директорлар кеңесіне қосылды.
Баффеттің Washington Post-тағы рөлі кеңінен құжатталған. Ол Кэтрин Грэмге 1970 жылдардағы ереуілдер кезінде табандылық танытуға көмектесті, сонымен қатар Дон Грэмге бизнесті үйретіп, оған менеджменттің рөлін және оның иелері алдындағы жауапкершілігін түсінуге көмектесті. «Қаржы саласында», - дейді Дон Грэм, «ол мен білетін ең ақылды жігіт. Екінші кім екенін білмеймін».
Оқиғаға кері жағынан қарасақ, Post-тың Баффет үшін де үлкен рөл атқарғаны анық. Баффеттің мансабын жылдар бойы бақылап келе жатқан қаржы журналисі Эндрю Килпатрик Washington Post Company инвестициясы «Баффеттің шебер инвестор ретіндегі беделін бекітті» деп санайды. Berkshire 1973 жылы бастапқы сатып алғаннан бері Washington Post акцияларының ешқайсысын сатқан жоқ. 2004 жылы В класындағы акциялар 900 доллардан астамға сатылып, Нью-Йорк қор биржасындағы ең қымбат екінші акция болды. Berkshire холдингтері қазір 1 миллиард доллардан асады, ал Баффеттің бастапқы инвестициясы елу еседен астам өсті.
Wells Fargo & Company
1990 жылдың қазан айында Berkshire Hathaway Wells Fargo & Company-дің 5 миллион акциясын бір акцияға орташа есеппен 57,88 доллардан, жалпы инвестициясы 289 миллион долларға сатып алғанын жариялады. Осы сатып алу арқылы Berkshire айналымдағы акциялардың 10 пайызын иемденіп, банктің ең ірі акционері болды.
Бұл даулы қадам болды. Жылдың басында акция бағасы 86 долларға дейін көтерілді, содан кейін инвесторлар Калифорния банктерін жаппай тастап кеткендіктен күрт төмендеді. Сол кезде Батыс жағалау қатты рецессия құрсауында болды және кейбіреулер коммерциялық және тұрғын үй ипотекасына толы несие портфельдері бар банктер қиындыққа тап болды деп болжады. Кез келген Калифорния банкіне қарағанда ең көп коммерциялық жылжымайтын мүлікке ие Wells Fargo әсіресе осал деп саналды.
Berkshire хабарландыруынан кейінгі айларда Wells Fargo үшін күрес ауыр салмақтағы жекпе-жекке ұқсады. Бір бұрышта Баффет Wells Fargo құны өседі деп 289 миллион доллар тіккен бұқа болды. Екінші бұрышта қысқа сатушылар (short sellers) жыл басынан бері 49 пайызға төмендеген Wells Fargo одан әрі құлдырайды деп бәс тіккен аюлар болды. Инвестициялық әлемнің қалған бөлігі артқа сүйеніп, бақылауды жөн көрді.
1992 жылы Berkshire екі рет көбірек акция сатып алып, жыл соңына қарай жалпы санын 63 миллионға жеткізді. Баға бір акция үшін 100 доллардан асты, бірақ қысқа сатушылар әлі де акция құнының жартысын жоғалтады деп бәс тігуде еді. Баффет өз позициясын толықтыруды жалғастырды және 2003 жылдың соңына қарай Berkshire нарықтық құны 4,6 миллиард доллар және жалпы жинақталған сатып алу құны 2,8 миллиард доллар болатын 56 миллионнан астам акцияға иелік етті. 2003 жылы Moody’s Wells Fargo-ға AAA несие рейтингін берді, бұл елдегі осы ерекшелікке ие жалғыз банк.
Парасатты инвестор
Баффеттің инвестициялық философиясының ең ерекше қасиеті — акцияларды иемдену арқылы ол қағаз қиқымдарына емес, бизнеске иелік ететінін анық түсінуі. Компанияның операциялық функцияларын — оның өнімдері мен қызметтерін, еңбек қатынастарын, шикізат шығындарын, зауыт пен жабдықтарды, күрделі қайта инвестициялау талаптарын, тауарлық-материалдық қорларды, дебиторлық берешекті және айналым қаражатына қажеттіліктерді түсінбестен акцияларды сатып алу идеясы, дейді Баффет, ақылға қонымсыз. Бұл менталитет акция иесіне қарағанда бизнес иесінің көзқарасын көрсетеді және инвесторда болуы керек жалғыз менталитет. «Парасатты инвестор» (The Intelligent Investor) кітабының қорытындысында Бенджамин Грэм: «Инвестициялау барынша іскерлік сипатта болғанда ең парасатты болады», - деп жазды. Бұл, дейді Баффет, «инвестициялау туралы жазылған ең маңызды тоғыз сөз».
Акцияларды ұстайтын адамның бизнес иесі немесе сатылатын бағалы қағаздарды ұстаушы болу таңдауы бар. Өздерін жай ғана қағаз қиқымына иелік етеміз деп қабылдайтын қарапайым акция иелері компанияның қаржылық есептілігінен өте алыс. Олар нарықтың үнемі өзгеріп отыратын бағасы бизнестің балансы мен кіріс туралы есебіне қарағанда олардың акцияларының құнын дәлірек көрсететіндей әрекет етеді. Олар акцияларды ойын карталары сияқты суырады немесе тастайды. Баффет үшін қарапайым акция иесі мен бизнес иесінің қызметі тығыз байланысты. Екеуі де бизнеске иелік етуге бірдей қарауы керек. «Мен жақсы инвестормын, өйткені мен бизнесменмін», - дейді Баффет, «және жақсы бизнесменмін, өйткені мен инвестормын».
УОРРЕН БАФФЕТТІҢ ӘДІСІ
Бизнес қағидалары
Бизнес қарапайым және түсінікті ме?
Бизнестің тұрақты операциялық тарихы бар ма?
Бизнестің қолайлы ұзақ мерзімді перспективалары бар ма?
Менеджмент қағидалары
- Менеджмент ұтымды ма?
- Менеджмент өз акционерлерімен ашық па?
- Менеджмент институционалдық императивке қарсы тұра ма?
Қаржылық қағидалар
- Меншікті капиталдың қайтарымы қандай?
- Компанияның «иегер кірістері» қандай?
- Пайда маржасы қандай?
- Компания сақталған әрбір доллар үшін кемінде бір доллар нарықтық құн жасады ма?
Құндылық қағидалары
- Компанияның құны қандай?
- Оны құнына айтарлықтай жеңілдікпен сатып алуға бола ма?
Инвестициялық нұсқаулықтар
Бизнес қағидалары
Енді біз мәселенің өзегіне — Уоррен Баффеттің инвестициялау туралы ойлау жүйесінің мәніне келдік. Уоррен Баффет қор нарығымен соншалықты тығыз байланысты, тіпті нарыққа қызығушылығы жоқ адамдар да оның аты мен беделін біледі. Басқалары, газеттің қаржылық беттерін кездейсоқ оқитындар, оны акциясы бір данасы үшін 90 000 доллардан жоғары сатылатын ерекше компанияның басшысы ретінде білуі мүмкін. Тіпті нарық жаңалықтарына ынтамен мұқият назар аударатын көптеген жаңа инвесторлар да оны ең алдымен керемет акция таңдаушы деп санайды.
Әлемдегі ең әйгілі және ең табысты инвестордың шынымен де керемет акция таңдаушы екенін ешкім жоққа шығармайды. Бірақ бұл жағдайды айтарлықтай төмендетеді. Оның нағыз дарыны — компанияларды таңдау. Мен мұны екі мағынада айтып отырмын: Біріншіден, Berkshire Hathaway өзінің әйгілі акциялар портфелінен басқа, көптеген компанияларға тікелей иелік етеді. Екіншіден, жаңа акцияларды сатып алуды қарастырған кезде, Баффет негізгі бизнеске, егер ол бүкіл компанияны сатып алатын болса, қалай қарайтын болса, солай мұқият қарайды, бұл ретте көп жылдар бойы қалыптасқан негізгі қағидалар жиынтығын қолданады. «Инвестициялау кезінде», - дейді ол, «біз өзімізді нарық талдаушылары емес, макроэкономикалық талдаушылар емес, тіпті бағалы қағаздар талдаушылары емес — бизнес талдаушылары ретінде қарастырамыз».
Егер біз уақытқа кері қайтып, Баффеттің барлық сатып алуларын қарап шықсақ, ортақ белгілерді іздесек, оның шешімдеріне басшылық еткен негізгі қағидалар немесе тенеттер жиынтығын табамыз. Егер біз осы қағидаларды бөліп алып, жақынырақ қарау үшін жайып салсақ, олардың табиғи түрде төрт санатқа топтасатынын көреміз:
Бизнес қағидалары. Бизнестің өзіне тән үш негізгі сипаттама.
Менеджмент қағидалары. Жоғары буын менеджерлері көрсетуі тиіс үш маңызды қасиет.
Қаржылық қағидалар. Компания сақтауы тиіс төрт маңызды қаржылық шешім.
Құндылық қағидалары. Сатып алу бағасы туралы өзара байланысты екі нұсқаулық.
Баффеттің барлық сатып алулары барлық қағидаларды көрсете бермейді, бірақ топ ретінде бұл қағидалар оның инвестициялық тәсілінің өзегін құрайды. Олар сондай-ақ барлық инвесторлар үшін бағдаршам бола алады. Бұл тарауда біз бірінші топты — бизнестің сипаттамаларын қарастырамыз және Баффеттің кейбір инвестициялық шешімдері осы қағидаларды қалай көрсететінін зерттейміз.
Баффет үшін акциялар — бұл абстракция. Ол нарықтық теориялар, макроэкономикалық тұжырымдамалар немесе секторлық үрдістер тұрғысынан ойламайды. Керісінше, ол инвестициялық шешімдерді тек бизнестің қалай жұмыс істейтініне негізделе отырып қабылдайды. Ол егер адамдар инвестицияны бизнес негіздерінің орнына үстірт себептермен таңдаса, олар қиындықтың алғашқы белгісінде қорқып қашуы ықтимал, сөйтіп ақша жоғалтуы мүмкін деп санайды. Баффет қарастырылып отырған бизнес туралы қолынан келгеннің бәрін білуге назар аударады, негізінен үш салаға көңіл бөледі:
Бизнес қарапайым және түсінікті ме?
Бизнестің тұрақты операциялық тарихы бар ма?
Бизнестің қолайлы ұзақ мерзімді перспективалары бар ма?
Мен тіпті ақымақ та ақша таба алатындай жақсы бизнесте болғым келеді. — УОРРЕН БАФФЕТ, 1988
Қарапайым және түсінікті бизнес
Баффеттің пікірінше, инвесторлардың қаржылық табысы олардың өз инвестицияларын қаншалықты түсінетініне байланысты. Бұл түсінік — бизнеске бағдарланған инвесторларды жай ғана акция сатып алатын «ұр да жық» инвесторлардың көпшілігінен ажырататын ерекше қасиет. Бұл «сатып алу немесе сатып алмау» шешімі үшін өте маңызды, себебі: Түпкілікті талдауда, барлық зерттеулерінен кейін инвесторлар өздері сатып алып жатқан бизнестің уақыт өте келе жақсы жұмыс істейтініне сенімді болуы керек. Олар оның болашақ кірістері туралы болжамдарына сенімді болуы керек, ал бұл олардың оның бизнес негіздерін қаншалықты жақсы түсінетініне тікелей байланысты. Болашақты болжау әрқашан қиын; ал сіз ештеңе білмейтін салада бұл орасан зор қиынға соғады.
Жылдар бойы Баффет бизнестің кең ауқымына иелік етті: жанармай құю станциясы; ауылшаруашылық техникасы бизнесі; тоқыма компаниялары; ірі бөлшек саудагер; банктер; сақтандыру компаниялары; жарнама агенттіктері; алюминий және цемент компаниялары; газеттер; мұнай, минералды және тау-кен компаниялары; тамақ, сусын және темекі компаниялары; теледидар және кабельдік компаниялар. Бұл компаниялардың кейбірін ол бақылады, ал басқаларында ол азшылық акционер болды немесе болып табылады. Бірақ барлық жағдайда ол бұл бизнестердің қалай жұмыс істейтінін жақсы біледі. Ол Berkshire холдингтерінің әрқайсысының кірістерін, шығыстарын, ақша ағынын, еңбек қатынастарын, баға белгілеу икемділігін және капиталды бөлу қажеттіліктерін түсінеді.
Баффет Berkshire бизнестері туралы білімнің жоғары деңгейін сақтай алады, өйткені ол өз таңдауын қаржылық және зияткерлік түсінігі аясындағы компаниялармен әдейі шектейді. Ол мұны өзінің «құзырет шеңбері» (circle of competence) деп атайды. Оның логикасы сенімді: Егер сіз өзіңіз түсінбейтін саладағы компанияға (толығымен немесе оның кейбір акцияларына) иелік етсеңіз, оқиғаларды дәл түсіндіру және сол арқылы дұрыс шешім қабылдау мүмкін емес. «Құзырет шеңберіңіздің ішінде инвестициялаңыз», - деп кеңес береді ол. «Шеңбердің қаншалықты үлкен екені маңызды емес, оның шекараларын қаншалықты нақты анықтағаныңыз маңызды».
Сыншылар Баффеттің өзіне қойған шектеулері оны технология сияқты ең үлкен инвестициялық әлеуетті ұсынатын салалардан шеттетеді деп дауласады. Оның жауабы: Инвестициялық табыс сіздің қанша білетініңізге емес, білмейтін нәрсеңізді қаншалықты шынайы анықтағаныңызға байланысты. «Инвестор үлкен қателіктерден аулақ болса, өте аз нәрсені дұрыс жасаса жеткілікті». Орташадан жоғары нәтижелерге қол жеткізу, Баффеттің үйренгені бойынша, көбінесе қарапайым нәрселерді жасаудан келеді. Ең бастысы — сол нәрселерді ерекше жақсы жасау.
Coca-Cola Company
Coca-Cola бизнесі салыстырмалы түрде қарапайым. Компания шикізат сатып алады және оларды біріктіріп, құюшыларға сатылатын концентрат шығарады. Содан кейін құюшылар концентратты басқа ингредиенттермен араластырып, дайын өнімді шағын маркеттер, супермаркеттер және сауда автоматтары сияқты бөлшек сауда нүктелеріне сатады. Компания сонымен қатар алкогольсіз сусындарды тұтынушыларға шыныаяқтар мен стакандарда сататын субұрқақ (fountain) бөлшек саудагерлеріне алкогольсіз сусын сироптарын ұсынады.
Компанияның атаулы бренд өнімдеріне Coca-Cola, Diet Coke, Sprite, PiBB Xtra, Mello Yello, Fanta алкогольсіз сусындары, Tab, Dasani және Fresca кіреді. Компанияның сусындарына сондай-ақ Hi-C брендінің жеміс сусындары, Minute Maid апельсин шырыны, Powerade және Nestea кіреді. Компания Америка Құрама Штаттарындағы ең ірі құюшы Coca-Cola Enterprises-тің 45 пайызына және тек Австралияда ғана емес, Жаңа Зеландия мен Шығыс Еуропада да мүдделері бар австралиялық құюшы Coca-Cola Amatil-дің 35 пайызына иелік етеді.
Coca-Cola-ның күші тек оның атаулы бренд өнімдерінде ғана емес, сонымен қатар оның теңдессіз дүниежүзілік тарату жүйесінде. Бүгінгі таңда Coca-Cola өнімдерінің халықаралық сатылымы компанияның таза сатылымының 69 пайызын және кірісінің 80 пайызын құрайды. Coca-Cola Amatil-ден басқа, компанияның Мексикада, Оңтүстік Америкада, Оңтүстік-Шығыс Азияда, Тайваньда, Гонконгта және Қытайда орналасқан құюшыларда үлестік қатысуы бар.
The Washington Post Company
Баффеттің атасы бір кездері Небраска штатының Вест-Пойнт қаласында апталық Cuming County Democrat газетіне иелік еткен және оны басқарған. Әжесі газетке көмектесіп, отбасылық баспаханада қаріп терген. Әкесі Небраска университетінде оқып жүргенде Daily Nebraskan газетін басқарған. Баффеттің өзі бір кездері Lincoln Journal газетінің таралым менеджері болған. Егер Баффет бизнес мансабын бастамағанда, ол сөзсіз журналистикамен айналысар еді деп жиі айтылады.
МЫСАЛ: BENJAMIN MOORE, 2000
2000 жылдың қарашасында Уоррен Баффет пен Berkshire Hathaway бояу компанияларының Mercedes-і саналатын Benjamin Moore & Co. үшін шамамен 1 миллиард доллар төледі. 1883 жылы Мур ағайындылары Бруклиндегі жертөлесінде негізін қалаған Benjamin Moore бүгінде Америка Құрама Штаттарындағы бесінші ірі бояу өндірушісі және сапасы жағынан теңдессіз беделге ие.
Баффет акцияның сол кездегі ағымдағы бағасынан 25 пайыз үстемеақы төлегені хабарланды. Бір қарағанда, бұл Баффеттің темірдей қағидаларының біріне қайшы келетін сияқты көрінуі мүмкін: ол тек баға қауіпсіздік маржасын құрайтындай төмен болғанда ғана әрекет етеді. Алайда, біз Баффеттің сапа үшін төлеуден қорықпайтынын да білеміз. Одан да қызығы, мәміле жарияланғаннан кейін акция бағасы 50 пайызға өсіп, бір акция үшін 37,62 долларға жетті. Бұл бізге Баффеттің тағы бір бағаланбаған компанияны тапқанын немесе инвестициялық әлемнің қалған бөлігі Баффеттің қырағылығына бәс тігіп, бағаны одан да жоғарылатқанын — немесе екеуін де білдіреді.
Benjamin Moore — Баффетке ұнайтын компания түрі. Бояу бизнесі қарапайым және түсінуге оңай. Америка Құрама Штаттарындағы ең ірі бояу өндірушілерінің бірі және оныншы ірі арнайы бояу өндірушісі Benjamin Moore Америка Құрама Штаттарындағы ең жақсы, мүмкін ең үздік сәулеттік бояуды жасайды. Компания тек бояуының сапасымен ғана танымал емес; сәулетшілер, дизайнерлер және құрылысшылар Benjamin Moore түстерін өз салалары үшін алтын стандарт деп санайды. Шын мәнінде, компания алғашқы компьютерленген түс сәйкестендіру жүйесін жасап шығарды және ол әлі күнге дейін салалық стандарт ретінде танылады. Шамамен 3200 түспен Benjamin Moore кез келген реңкті сәйкестендіре алады.
Баффет сондай-ақ тұрақты операциялық тарихы бар компанияларды сатып алуға бейім, нәтижесінде компанияны сатып алғаннан кейін ол көп нәрсені өзгертуге тура келеді деп күтпейді. Оның жұмыс тәсілі — қазірдің өзінде табысты және әлі де өсу әлеуеті бар компанияларды сатып алу. Benjamin Moore-дың қазіргі табысы мен нарықтағы мәртебесі ондаған жылдар бойы компанияның тұрақты өнім сапасын, өндірісін, бренд күшін және қызметін көрсетеді. Құрылғанына 121 жыл өткен соң, компания 900 миллион долларлық сатылымнан шамамен 80 миллион доллар пайда әкеледі.
Benjamin Moore-ға қарап, Баффет жақсы басқарылатын компанияны да көрді. Бірнеше жыл бұрын Moore-дың бөлшек сауда стратегиясына қатысты сұрақтар болғанымен, компания Америка Құрама Штаттары мен Канадада брендті жаңарту бағдарламасын қолға алды. Benjamin Moore өзінің Signature Store бағдарламасымен тәуелсіз дүкендердегі бөлшек сауда қатысуын арттырды және Манхэттендегі Janovic сияқты белгілі бір бөлшек сауда дүкендерін толығымен сатып алды. 2000 жылы Berkshire сатып алар алдында компания өз жұмысын жақсарту үшін шығындарды қысқарту және оңтайландыру бағдарламасынан өтті.
Мұның бәрі қолайлы ұзақ мерзімді перспективаларды құрайды. Benjamin Moore — тауарды франшизаға айналдырған компанияның классикалық мысалы. Баффеттің франшиза анықтамасы — өнім қажет немесе қалаулы, жақын алмастырғышы жоқ және реттелмейтін бизнес. Құрылыс индустриясындағы адамдардың көпшілігі Moore-дың осы үш санатта да шебер екенімен келіседі. Компанияның қатаң өнім стандарттарын сақтайтын және жаңа өнімдерді әзірлейтін 100-ден астам химиктер, химиялық инженерлер, техниктер және қолдау қызметкерлерінің арсеналын ескерсек, Benjamin Moore бояуларының тез бұзылатын тауарға айналу қаупі аз.
Барлық Moore өнімдері өтетін тұрақты және қатаң сынақтар Benjamin Moore-дың салалық стандарттарды белгілеуді жалғастыратынының белгісі. Ақырында, Benjamin Moore өнімдері арзан болмаса да, олардың сапасы инфляция туралы кез келген түсінікті жеңетін баға белгілеу күшіне ие.
1969 жылы Баффет өзінің алғашқы ірі газеті Omaha Sun-ды апталық газеттер тобымен бірге сатып алды; олардан ол газеттің бизнес динамикасын үйренді. Оның Washington Post-тың алғашқы акциясын сатып алмас бұрын газет жүргізуде төрт жылдық тәжірибесі болған.
Wells Fargo
Баффет банк бизнесін өте жақсы түсінеді. 1969 жылы Berkshire Illinois National Bank and Trust Company-дің 98 пайызын сатып алды және оны 1979 жылға дейін, Банк холдингі туралы заң Berkshire-ден өз үлесінен бас тартуды талап еткенге дейін ұстады. Сол он жылдық кезеңде банк Berkshire-дің басқа бақыланатын холдингтерінің қатарынан орын алды және Баффет оның сатылымы мен кірісін жыл сайын Berkshire-дің жылдық есептерінде хабарлап отырды.
Джек Рингволт Баффетке сақтандыру бизнесінің қыр-сырын түсінуге көмектескендей (3-тарауды қараңыз), Illinois National Bank төрағасы болған Джин Абегг Баффетке банк бизнесі туралы үйретті. Ол несиелер жауапкершілікпен берілсе және шығындар қысқартылса, банктер табысты бизнес екенін білді. Жақсы басқарылатын банк кірістерін өсіріп қана қоймай, сонымен қатар меншікті капиталдан қомақты қайтарым ала алады.
Кілт сөз — «жақсы басқарылатын». Баффет білгендей, банктің ұзақ мерзімді құны оның менеджерлерінің іс-әрекеттерімен анықталады, өйткені олар екі маңызды айнымалыны бақылайды: шығындар мен несиелер. Жаман менеджерлер ақымақ несиелер бере отырып, операциялық шығындарды арттыруға бейім; жақсы менеджерлер әрқашан шығындарды қысқарту жолдарын іздейді және сирек тәуекелді несиелер береді. Wells Fargo-ның сол кездегі төрағасы Карл Рейхардт банкті 1983 жылдан бері басқарып, әсерлі нәтижелерге қол жеткізді. Оның басшылығымен кірістердің өсуі мен меншікті капиталдың қайтарымы орташа деңгейден жоғары болды және операциялық тиімділік елдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды. Рейхардт сонымен қатар берік несие портфелін құрды.
Тұрақтылық
Уоррен Баффет кез келген сәтте «қызу» болып тұрған акцияларға аса мән бермейді. Ол ұзақ мерзімді перспективада табысты және пайдалы болады деп санайтын компанияларға инвестиция салуға көбірек қызығушылық танытады. Болашақ табысты болжау сөзсіз кепілдік бермесе де, тұрақты тәжірибе салыстырмалы түрде сенімді көрсеткіш болып табылады. Компания жылдан жылға бірдей өнім түрлерімен тұрақты нәтижелер көрсеткенде, бұл нәтижелер жалғасады деп болжау қисынсыз емес.
Әрине, егер ешқандай үлкен өзгеріс болмаса. Баффет түбегейлі бағытын өзгертіп жатқан компанияларды сатып алудан аулақ болады, өйткені олардың алдыңғы жоспарлары сәтсіз болған. Оның тәжірибесі көрсеткендей, бизнестегі үлкен өзгерістер үлкен бизнес қателіктерін жіберу ықтималдығын арттырады.
«Қатты өзгерістер мен ерекше қайтарымдар әдетте үйлеспейді», - деп байқайды Баффет. Өкінішке орай, жеке тұлғалардың көпшілігі керісінше жағдай шындық сияқты инвестициялайды. Тым жиі олар корпоративтік қайта құру үстіндегі компаниялардың акцияларын сатып алуға асығады. Баффеттің айтуынша, қандай да бір түсініксіз себептермен бұл инвесторлар ертеңгі күн не әкелуі мүмкін деген ойға соншалықты елітіп, бүгінгі бизнес шындығын елемейді. Керісінше, Баффет оның тәсілі «өзгерістің жоқтығынан пайда табу» екенін айтады. «Маған ұнайтын бизнес түрі осы».
Баффет сондай-ақ қиын мәселелерді шешіп жатқан бизнестерден аулақ болуға тырысады. Тәжірибе оған дағдарыстан шығу жобалары (turnarounds) сирек сәтті аяқталатынын үйретті. Энергияны қиын бизнесті арзан бағамен сатып алудан гөрі, жақсы бизнесті ақылға қонымды бағамен сатып алуға жұмсау тиімдірек болуы мүмкін. «Чарли екеуміз қиын бизнес мәселелерін шешуді үйренген жоқпыз», - деп мойындайды Баффет. «Біздің үйренгеніміз — олардан аулақ болу. Біз қандай да бір жетістікке жеткен болсақ, бұл жеті футтық кедергілерден секіру қабілетіне ие болғанымыздан емес, аттап өтуге болатын бір футтық кедергілерді анықтауға назар аударғанымыздан».
The Coca-Cola Company
Бүгінгі таңда басқа ешбір компания Coca-Cola-ның тұрақты операциялық тарихымен теңесе алмайды. Бұл 1880 жылдары сусын өнімін сатумен басталған бизнес. Бүгін, 120 жылдан кейін, Coca-Cola сол сусынды сатуда. Компания мезгіл-мезгіл байланысты емес бизнестерге инвестиция салса да, оның негізгі сусын бизнесі негізінен өзгеріссіз қалды.
Бүгінгі таңдағы жалғыз маңызды айырмашылық — компанияның мөлшері мен географиялық ауқымы. Жүз жыл бұрын компания бүкіл Америка Құрама Штаттарын қамту үшін он саяхатшы сатушыны жұмысқа алды. Сол кезде компания жылына 116 492 галлон сироп сатып, жылдық сатылымы 148 000 долларды құрады. Елу жылдан кейін, 1938 жылы, компания жылына 207 миллион жәшік алкогольсіз сусын сатты (сатылымды галлоннан жәшікке ауыстырғаннан кейін). Сол жылы Fortune журналындағы мақалада: «Coca-Cola-мен салыстыруға болатын және Coca-Cola сияқты өзгермейтін өнімді сататын, он жылдық рекорды Coca-Cola-ныкіне ұқсас кез келген компанияны атау қиын болар еді», - деп жазылған.
Бүгінгі таңда, сол мақала жарияланғаннан кейін жетпіс жылға жуық уақыт өткен соң, Coca-Cola әлі де сироп сатуда. Жалғыз айырмашылық — санның өсуі. 2003 жылға қарай компания 200-ден астам елде 19 миллиардтан астам жәшік алкогольсіз сусын сатып, жылына 22 миллиард доллар сатылым жасады.
The Washington Post Company
Баффет Berkshire акционерлеріне Washington Post-пен алғашқы қаржылық байланысы 13 жасында болғанын айтады. Әкесі Конгрессте қызмет етіп жүргенде, ол қағаз тасу бағытында Washington Post пен Times-Herald екеуін де жеткізген. Баффет басқаларға осы қос жеткізу бағытымен Фил Грэм Times-Herald-ты сатып алғанға дейін екі газетті біріктіргенін еске салғанды ұнатады.
Әрине, Баффет газеттің бай тарихынан хабардар болды. Және ол Newsweek журналын болжамды бизнес деп санады. Ол компанияның телеарналарының құндылығын тез түсінді. Washington Post жылдар бойы өзінің хабар тарату бөлімінің керемет көрсеткіштерін хабарлап келді. Баффеттің компаниямен жеке тәжірибесі және оның табысты тарихы оны Washington Post тұрақты және сенімді бизнес орындаушысы деген сенімге әкелді.
Gillette
Gillette сияқты өз саласында ұзақ уақыт үстемдік еткен компаниялар аз. Ол 1923 жылы ұстаралар мен жүздердің жетекші бренді болды және 2003 жылы да жетекші бренд болды. Осы позицияны көптеген жылдар бойы сақтап қалу компаниядан жаңа, жетілдірілген өнімдерді ойлап табуға жүздеген миллион доллар жұмсауды талап етті. Уилкинсон 1962 жылы алғашқы қапталған тот баспайтын болаттан жасалған жүзді жасап шығарса да, Gillette тез қалпына келді және содан бері қырыну өнімдерінің әлемдік жетекші инноваторы болып қалу үшін аянбай еңбек етті. 1972 жылы Gillette танымал екі жүзді Trac II-ні; 1977 жылы айналмалы басы бар Atra ұстарасын жасап шығарды. Содан кейін, 1989 жылы компания тәуелсіз ілінген жүздері бар танымал Sensor ұстарасын жасап шығарды. Gillette-тің тұрақты жетістігі оның инновациялары мен жаңа өнімдерін патенттік қорғауының нәтижесі болып табылады.
Clayton Homes
2002 қаржы жылында Clayton өзінің жиырма сегізінші жыл қатарынан пайда тапқанын хабарлады, 126 миллион доллар, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 16 пайызға жоғары, кірісі 1,2 миллиард доллар болды. Саладағы басқалар бастан кешкен қорқынышты проблемаларды ескерсек, бұл көрсеткіш одан да ерекше. 1990 жылдардың аяғында 80-нен астам зауыт пен 4000 бөлшек саудагер бизнестен шығып қалды, бұл екі соқтығысқан күштің құрбаны болды: Көптеген өндірушілер тым тез кеңейіп, сонымен бірге тым көп әлсіз несиелер берді, бұл сөзсіз жаппай қайтарып алуға, содан кейін жаңа тұрғын үйге сұраныстың төмендеуіне әкелді.
Clayton-ның бизнес жүргізу тәсілі басқаша болды (олардың саясаты туралы толығырақ 6-тарауда). Оның дұрыс басқаруы және қиын кезеңдерді шебер игеруі компанияға бәсекелестер банкротқа ұшырап жатқанда да кірістілікті сақтауға мүмкіндік берді.
Қолайлы ұзақ мерзімді перспективалар
«Бізге салынған капиталдан жоғары қайтарым беретін акциялар ұнайды», - деді Баффет Berkshire-дің 1995 жылғы жылдық жиналысына қатысушыларға, «және оның солай жалғасу ықтималдығы жоғары болған жерде». «Мен ұзақ мерзімді бәсекелестік артықшылыққа қараймын», - деп қосты ол кейінірек, «және бұл тұрақты нәрсе ме, соған қараймын». Бұл оның франшизалар деп атайтын нәрсені іздейтінін білдіреді.
Баффеттің айтуынша, экономикалық әлем франшизалардың шағын тобына және тауарлық (commodity) бизнестердің әлдеқайда үлкен тобына бөлінеді, олардың көпшілігі сатып алуға тұрарлық емес. Ол франшизаны өнімі немесе қызметі (1) қажет немесе қалаулы, (2) жақын алмастырғышы жоқ және (3) реттелмейтін компания ретінде анықтайды.
Жеке және бірлесіп, бұлар Баффет «ор» (moat) деп атайтын нәрсені жасайды — компанияға басқалардан айқын артықшылық беретін және оны бәсекелестік шабуылдарынан қорғайтын нәрсе. Ор неғұрлым үлкен болса, соғұрлым тұрақты болса, оған соғұрлым ұнайды. «Инвестициялаудың кілті», - дейді ол, «кез келген компанияның бәсекелестік артықшылығын және ең алдымен сол артықшылықтың ұзақ мерзімділігін анықтау. Айналасында кең, тұрақты орлары бар өнімдер немесе қызметтер инвесторларға сыйақы беретіндер болып табылады». (Ордың қандай болатынын көру үшін 8-тараудағы Larson-Juhl тарихын оқыңыз).
Франшизаның ұзақ мерзімділігін іздеңіз. Мен үшін ең маңыздысы — бизнестің айналасындағы ордың қаншалықты үлкен екенін анықтау. Маған ұнайтыны, әрине, үлкен қамал және пираньялар мен қолтырауындары бар үлкен ор. — УОРРЕН БАФФЕТ, 1994
Адамдар қалайтын өнімнің жалғыз көзі болып табылатын франшиза нарық үлесін немесе бірлік көлемін жоғалтудан қорықпай бағаны үнемі көтере алады. Көбінесе франшиза сұраныс тұрақты болғанда және қуаттылық толық пайдаланылмаған кезде де бағасын көтере алады. Бұл баға белгілеу икемділігі — франшизаның айқындаушы сипаттамаларының бірі; бұл франшизаларға салынған капиталдан орташадан жоғары қайтарым алуға мүмкіндік береді.
Тағы бір айқындаушы сипаттама — франшизалар инфляцияның әсеріне жақсырақ төтеп беруге мүмкіндік беретін экономикалық гудвиллдің (economic goodwill) көп мөлшеріне ие. Тағы бірі — экономикалық сәтсіздіктерден аман қалу және әлі де төзімді болу қабілеті. Баффеттің қысқаша сөз тіркесімен айтқанда: «Ұлы компанияның анықтамасы — 25-30 жыл бойы ұлы болатын компания».
Керісінше, тауарлық бизнес бәсекелестерінің өнімдерінен іс жүзінде айырмашылығы жоқ өнімді ұсынады. Жылдар бұрын негізгі тауарларға мұнай, газ, химиялық заттар, бидай, мыс, ағаш және апельсин шырыны кіретін. Бүгінгі таңда компьютерлер, автомобильдер, авиакомпания қызметі, банк ісі және сақтандыру тауарлық типтегі өнімдерге айналды. Жарнамалық бюджеттердің қомақты болғанына қарамастан, олар өнімді мағыналы түрде саралай алмайды.
Тауарлық бизнестер, әдетте, төмен қайтарымды бизнестер және «пайда мәселесіне негізгі үміткерлер». Олардың өнімі негізінен басқалардан еш айырмашылығы жоқ болғандықтан, олар тек баға негізінде бәсекелесе алады, бұл пайда маржасын қатты төмендетеді. Сондықтан тауарлық бизнесті табысты етудің ең сенімді жолы — төмен шығынды жеткізуші болу.
МЫСАЛ: JUSTIN INDUSTRIES, 2000
2000 жылдың шілдесінде Berkshire Hathaway Техаста орналасқан Justin Industries компаниясының 100 пайызын 600 миллион долларға сатып алды. Компанияның екі бөлімшесі бар: Батыс етіктерінің төрт брендін қамтитын Justin Brands және кірпіш пен басқа құрылыс өнімдерін жасайтын компаниялары бар Acme Building Brands.
Ковбой етіктері мен кірпіштер. Бұл Berkshire-дің ең қызықты және ең түрлі-түсті сатып алуларының бірі. Және бұл Уоррен Баффет туралы көп нәрсені айтады.
Көп жағынан Justin Баффет іздейтін барлық бизнес күшті жақтарын бейнелейді. Оның қарапайым және түсінікті екені анық; етіктер мен кірпіштерде ерекше күрделі ештеңе жоқ. Ол керемет тұрақты операциялық тарихты білдіреді, жеке компанияларға қарасаңыз, мұны көресіз; олардың барлығы ондаған жылдар бойы бір бизнесте болды және көпшілігінің тарихы кем дегенде бір ғасырға созылады. Ақырында және ең бастысы, Баффет қолайлы ұзақ мерзімді перспективаларды таныды, өйткені ол жоғары бағалайтын бір аспект бар: негізінен тауарлық салаларда өнімдер франшиза мәртебесіне қол жеткізді.
Justin Brands
Қазіргі Justin компаниясы 1879 жылы, сол кезде 20 жаста болған Х.Дж. (Джо) Джастин Чишолм соқпағының жанындағы Техас штатының Спэниш Форт қаласындағы шағын дүкенінен ковбойлар мен ранчо иелеріне етік тігуді бастаған кезде құрылды. Джо 1918 жылы қайтыс болғанда, оның ұлдары Джон мен Эрл істі қолға алып, 1925 жылы компанияны Форт-Уэртке көшірді. 1948 жылы Джоның немересі кіші Джон туыстарын (Энид тәтесінен басқа) сатып алып, келесі елу жыл бойы бизнесті басқарды.
Кіші Джон Джастин Форт-Уэртте аңызға айналған тұлға болды. Ол үш бәсекелес компанияны сатып алу арқылы Батыс етіктерінің империясын құрды, 1968 жылы Acme Bricks-ті сатып алу келісімін жасады және Форт-Уэрт мэрі қызметін атқарды. Ол 1999 жылы зейнетке шықты, бірақ құрметті төраға болып қалды, сондықтан 83 жасында 2000 жылдың сәуірінде Уоррен Баффетті қалада қарсы алған сол кісі болды.
Жұмысшы ковбойларға арналған берік, ұзаққа шыдайтын етіктерімен танымал Justin Boots флагмандық бренд болып қала береді. Бірақ Justin Brands басқа атауларды да қамтиды.
Nocona: 1925 жылы Энид Джастин негізін қалаған. Джо Джастиннің жеті баласының бірі Энид әкесінің компаниясында он екі жасынан бастап жұмыс істей бастады. Жиендері отбасылық бизнесті 1925 жылы Техас штатының шағын Нокона қаласынан Форт-Уэртке көшіргеннен кейін, Энид бастапқы жерде бәсекелес компания құрды. Барлық қиындықтарға қарамастан, ол табысқа жетті. Жылдар бойы қатал бәсекелес болған екі компания 1981 жылы Justin атауымен біріктірілді. Сол кезде 85 жаста болған Энид денсаулығының нашарлауына байланысты бірігуге құлықсыз келісті.
Chippewa: 1901 жылы ағаш кесушілерге арналған етік жасаушы ретінде негізі қаланған, бүгінде берік жаяу жүру етіктері мен сапалы сыртқы жұмыс етіктерін жасайды. Оны Justin 1985 жылы сатып алды.
Tony Lama: Тарихы 1911 жылдан басталады, ол кезде АҚШ армиясында етікші болған Тони Лама Эль-Пасода аяқ киім жөндеу және етік тігу шеберханасын ашты. Етіктер тез арада жақсы үйлесімділігі мен ұзаққа шыдайтын сапасын бағалайтын жергілікті ранчо иелері мен ковбойлардың сүйіктісіне айналды. Соңғы жылдары көпшілік үшін Tony Lama атауы бағасы 500 долларға жуықтайтын удав, аллигатор, тасбақа және түйеқұс сияқты экзотикалық былғарыдан қолмен тігілген жоғары сапалы етіктердің синониміне айналды. 1990 жылы төраға және бас директор кіші Тони Лама басты бәсекелесі Justin-мен бірігуге келісті.
Батыс стиліндегі етіктерді екі топ сатып алады: оларды күнделікті киетіндер, өйткені олар басқа ештеңе киюді елестете алмайды; және оларды сән ретінде киетіндер. Бірінші топ — Justin тұтынушылар базасының жүрегі, бірақ екінші топ кішірек болса да, сән үрдістері өзгерген сайын сату көлеміне әсер етеді.
Ральф Лорен және Келвин Кляйн сияқты атақты дизайнерлер өз каталогтарында Батыс стильдерін көрсеткенде, етік сатылымы өседі. Бірақ сән өте құбылмалы және компания 1990 жылдардың аяғында қиындықтарға тап болды. 1994 жылғы шыңнан кейін Батыс етіктерінің сатылымы төмендей бастады. 1999 жылы Justin акциясының бағасы 13 доллардан төмен түсті.
Кіші Джон Джастин 1999 жылдың сәуірінде зейнетке шықты және Tandy Corp.-тың бұрынғы басшысы Джон Роуч қайта құруды басқаруға келді. Бір жылдан сәл астам уақыт ішінде жаңа басшылық әсерлі өзгерістер жасады — жаңа аяқ киім өнімдерін қосты, қайталанатын дизайндарды жою үшін бар желілерді біріктірді және өндіріс пен таратуда тиімділікті енгізді. 2000 жылдың сәуірінде оңтайландырылған компания бірінші тоқсанның нәтижелерін жариялады: аяқ киім сатылымы 17 пайызға өсіп, 41,1 миллион долларға жетті, ал таза кіріс пен жалпы маржа айтарлықтай өсті.
Екі айдан кейін Berkshire Hathaway компанияны сатып алу туралы келісімге келгенін жариялады, бұл Bear Stearns талдаушысы Гэри Шнайдерді: «Бұл қызметкерлер үшін жақсы жаңалық. Басшылық барлық өзгерістерді өткен жылы жасады. Олар шығындарды азайту үшін қажетті қатаң шараларды қабылдап қойды», - деп түсініктеме беруге итермеледі.
Бүгінгі таңда Justin-нің етік бөлімінде 4000 сатушы бар және Батыс аяқ киім нарығының шамамен 35 пайызына ие; Батыс киімдеріне маманданған дүкендерде сөрелердегі етіктердің шамамен 70 пайызы — Justin брендтері. Бағалардың көпшілігі шамамен 100 доллардан басталады. Жоғары баға санаттарында (бірнеше жүз доллар және одан жоғары) Justin нарық үлесінің шамамен 65 пайызына ие.
Acme Building Brands
Justin Industries-тің басқа бөлімшесі де бір ғасырдан асқан пионер Техас компаниясы. 1891 жылы Техас штатының Милсап қаласында негізі қаланған Acme 1968 жылы кіші Джон Джастин оны сатып алған кезде Justin компаниясына айналды. Бүгінгі таңда Acme — елдегі ең ірі және ең табысты кірпіш өндірушісі.
Алыс қашықтыққа тасымалдау шығындары тым жоғары болғандықтан, кірпіш аймақтық өнім болып табылады. Acme өз аймағында (Техас және айналасындағы бес штат) нарық үлесінің 50 пайызынан астамымен үстемдік етеді. Алты штаттық аумақта Acme-нің 31 өндірістік нысаны бар, оның ішінде 22 кірпіш зауыты, жеке сату кеңселері және жеке жүк көліктері паркі бар. Құрылысшылар, мердігерлер және үй иелері кірпіштерге тікелей компаниядан тапсырыс бере алады және олар Acme жүк көліктерімен жеткізіледі. Acme жылына бір миллиардтан астам кірпіш сатады, олардың әрқайсысында Acme логотипі басылған және әрқайсысына 100 жылдық кепілдік берілген.
Кірпішке сұраныс тұрғын үй құрылысының басталуына байланысты, сондықтан пайыздық мөлшерлемелер мен жалпы экономикадағы өзгерістерге ұшырайды. Тіпті ауа-райының қолайсыздығы да сатылымға әсер етуі мүмкін. Дегенмен, Acme 1990 жылдардағы техно-дүрбелең кезінде етік компанияларына қарағанда жақсы жұмыс істеді және бүгінде Justin-нің негізгі ақша табушысы болып табылады. Кірпіштерінен басқа, Acme Building Brands құрамына Featherlite Building Products Corporation (бетон қалау) және American Tile Supply Company (керамикалық және мәрмәр плиткалар өндірушісі) кіреді.
Berkshire мәмілесі
Жылдар бойы Justin Уолл-стрит тарапынан назардан тыс қалды. Екі ғана бөлімшесі бар ол конгломерат болу үшін жеткілікті үлкен емес еді. Дегенмен, екі түрлі санатта жұмыс істеу оны жұмбақ нәрсеге айналдырды. Джон Джастин 1999 жылы зейнетке шығар алдында атап өткендей: «Аяқ киім бизнесін түсінетін талдаушылар құрылыс материалдары бизнесін түсінбейді және керісінше».
Уоррен Баффет екеуін де түсінеді. Біріншіден, Berkshire қазірдің өзінде бірнеше аяқ киім компанияларына иелік еткен, сондықтан оның саланы үйренуге жылдары болды. Ең бастысы, ол адамдар қажет етуін ешқашан тоқтатпайтын өнімдер жасайтын тұрақты, орнықты бизнестерді түсінеді.
Және уақыт дұрыс болды. 100 жылдан астам сапа беделі бар компания қиын кезеңдерге тап болды; оның акция бағасы соңғы бес жылда 37 пайызға төмендеді және компанияны екі бөлікке бөлу қысымы болды. Баффеттің қарапайым, төмен технологиялық бизнестерге деген белгілі артықшылығы мұны тамаша сәйкестік етті.
Баффет Форт-Уэртте Джон Джастинмен алғаш кездескенде, қала оған Омаханы еске түсіретінін айтты; ол мұны үлкен қошемет ретінде айтты. Ол компанияның екі құрамдас бөлігіне қараған кезде, ол өзі таңдайтын тағы бір нәрсені көрді: франшиза сапасы. Justin-нің екі бөлімшесі де жоғары сапа, жақсы маркетинг және ұтымды позициялау үйлесімі арқылы өздерін франшизаға айналдыра алды.
Acme көптеген адамдар тауар (commodity) деп санайтын өнімді сатады. Шынында да, кім өзі қалайтын кірпіш брендін атай алады? Acme тұтынушылары атай алады. Футбол аңызы Трой Айкман қатысқан шебер маркетингтік науқан арқылы Acme өзін соншалықты танымал етті, жақында техастықтардан сүйікті кірпіш брендін атауды сұрағанда, респонденттердің 75 пайызы Acme деп жауап берді. Бұл бренд санасы тұтынушы кірпішті алып, оған басылған Acme логотипін көрген сайын күшейе түседі.
Етіктер де өздерін франшиза ретінде көрсетті. Кез келген Батыс киімдерінің бөлшек сауда нүктесінде бірнеше минут болыңыз, сонда сіз «Мен ковбой етігін іздеп жүрмін» дегеннен гөрі, тұтынушылардың «Менің ұлыма жаңа Justin керек» немесе «Маған Tony Lama-дан не бар екенін көрсетіңіз» дегенін жиі естисіз. Олар етіктерді атымен атағанда және жоғары сапа үшін жоғары баға төлеуге дайын болғанда, бұл — франшиза.
1999 және 2000 жылдары жаңа басқару тобының жақсартуларынан кейін Justin назар аудара бастады. Bear Stearns талдаушысы Гэри Шнайдердің айтуынша, көптеген сатып алушылар, соның ішінде еуропалықтар тарапынан кең қызығушылық болды, бірақ Баффеттің ұсынысы компания байыпты қарастырған бірінші ұсыныс болды.
Berkshire ұсынысы бір акция үшін 22 доллар қолма-қол ақша болды. Бұл жабылу акциясының бағасынан 23 пайыздық үстемеақыны білдірді, бірақ Баффет қобалжыған жоқ. «Бұл бір ғана жақсы бизнес емес, бір уақытта екі жақсы бизнес алу мүмкіндігі болды», - деп атап өтті ол. «Шын мәнінде, екі еселенген табыс. Бірінші класты менеджменті бар бірінші класты бизнестер, және бұл біздің іздегеніміз». Сондай-ақ, ол ештеңені өзгертуді жоспарламағанын қосты. «Біз бастапқыда жақсы жұмыс істеп тұрған бизнесті сатып аламыз. Егер оларға Форт-Уэртте мен қажет болсам, біз оны сатып алмас едік». Мәміле жарияланған күннің ертеңіне Justin акциясының бағасы 22 пайызға өсті, ал Уоррен Баффет Омахаға жаңа түйеқұс терісінен жасалған Tony Lama етігімен оралды.
Тауарлық бизнестің пайда табуының жалғыз басқа уақыты — жеткізілім тапшылығы кезеңдері, бұл факторды болжау өте қиын болуы мүмкін. Шын мәнінде, тауарлық бизнестің ұзақ мерзімді кірістілігін анықтаудың кілті, Баффеттің айтуынша, «жеткізілім тапшы жылдардың жеткізілім мол жылдарға» қатынасы. Алайда бұл қатынас көбінесе бөлшектік болып табылады. Berkshire-дің тоқыма бөліміндегі ең соңғы жеткізілім тапшы кезеңі, деп әзілдейді Баффет, «таңертеңгі уақыттың жақсы бөлігіне» созылды.
The Coca-Cola Company
Berkshire 1989 жылы Coca-Cola компаниясының 6,3 пайызына иелік ететінін жариялағаннан кейін көп ұзамай, Баффет Atlanta Constitution газетінің бизнес жазушысы Мелисса Тернерге сұхбат берді. Ол Баффетке жиі қойылатын сұрақты қойды: Неліктен ол компанияның акцияларын ертерек сатып алмады? Жауап ретінде Баффет шешім қабылдаған кезде не ойлағанын айтып берді.
«Айталық, сіз он жылға кетіп бара жатырсыз», - деп түсіндірді ол, «және сіз бір инвестиция жасағыңыз келеді және сіз қазір білетін барлық нәрсені білесіз және сіз жоқта оны өзгерте алмайсыз. Сіз не туралы ойлайсыз?» Әрине, бизнес қарапайым және түсінікті болуы керек. Әрине, компания жылдар бойы бизнестің үлкен тұрақтылығын көрсетуі керек. Және, әрине, ұзақ мерзімді перспективалар қолайлы болуы керек. «Егер мен нарықтың өсуін жалғастыратынын білетін, көшбасшының көшбасшы болып қала беретінін білетін — мен бүкіл әлем бойынша айтып отырмын — және бірліктердің үлкен өсімі болатынын білетін сенімділік тұрғысынан бірдеңе ойлап тапсам, мен жай ғана Coke сияқты ештеңені білмеймін. Мен қайтып келгенде олар қазіргіге қарағанда әлдеқайда көп бизнес жасайтынына салыстырмалы түрде сенімді болар едім».
Бірақ неге дәл сол уақытта сатып алу керек? Баффет сипаттаған Coca-Cola-ның бизнес атрибуттары бірнеше ондаған жылдар бойы болған. Оның назарын аударған нәрсе, ол мойындағандай, 1980 жылдары Роберто Гойзуэтаның басшылығымен Coca-Cola-да болып жатқан өзгерістер болды.
Кубада өскен Гойзуэта Coca-Cola-ның алғашқы шетелдік бас атқарушы директоры болды. 1980 жылы компанияның 91 жастағы патриархы Роберт Вудрафф оны 1970 жылдары компанияны мазалаған мәселелерді түзету үшін шақырды. Бұл Coca-Cola үшін қайғылы кезең болды — құюшылармен даулар, компанияның Minute Maid тоғайларындағы мигрант жұмысшыларға қатыгездік көрсетті деген айыптаулар, экологтардың Coke-тың «бір реттік» ыдыстары елдің өсіп келе жатқан ластану проблемасына ықпал етті деген мәлімдемесі және Федералды сауда комиссиясының компанияның эксклюзивті франшиза жүйесі Шерманның монополияға қарсы заңын бұзды деген айыбы. Coca-Cola-ның халықаралық бизнесі де теңселіп тұрған еді.
Гойзуэтаның алғашқы әрекеттерінің бірі Coca-Cola-ның елу үздік менеджерін Палм-Спрингстегі (Калифорния) жиналысқа жинау болды. «Маған не қате істеп жатқанымызды айтыңыз», - деді ол. «Мен бәрін білгім келеді және ол шешілгеннен кейін мен 100 пайыз адалдықты қалаймын. Егер біреу риза болмаса, біз сізге жақсы есеп айырысу жасап, қош айтысамыз».
Гойзуэта менеджерлерін ақылды тәуекелдерге баруға шақырды. Ол Coca-Cola-ның реактивті емес, әрекетті бастаушы болғанын қалады. Ол шығындарды қысқарта бастады. Және ол Coca-Cola иелік ететін кез келген бизнестен активтердің қайтарымын оңтайландыруды талап етті. Бұл әрекеттер бірден пайда маржасының өсуіне әкелді. Және Уоррен Баффеттің назарын аударды.
The Washington Post Company
«Үстем газеттің экономикасы», - деп жазды бірде Баффет, «керемет, әлемдегі ең жақсылардың бірі». АҚШ газеттерінің басым көпшілігі тікелей бәсекелестіксіз жұмыс істейді. Сол газеттердің иелері жыл сайын алатын ерекше пайдалары газеттерінің журналистік сапасының нәтижесі деп сенгісі келеді. Шындық, деді Баффет, егер ол қаладағы жалғыз газет болса, тіпті үшінші сұрыпты газет те жеткілікті пайда таба алады. Бұл оны барлық артықшылықтары бар классикалық франшизаға айналдырады.
Жоғары сапалы газеттің ену деңгейі жоғары болатыны рас, бірақ тіпті орташа газет те, деп түсіндіреді ол, қоғамдастық үшін «хабарландыру тақтасы» ретінде маңызды. Қаладағы әрбір бизнес, әрбір үй сатушы, қоғамдастыққа хабарлама жеткізгісі келетін әрбір жеке тұлға мұны істеу үшін газеттің таралымына мұқтаж. Газет иесі, шын мәнінде, жарнама бергісі келетін қаладағы әрбір бизнестен роялти алады.
Франшиза сапасынан басқа, газеттер құнды экономикалық гудвиллге ие. Баффет атап өткендей, газеттердің капиталға қажеттілігі төмен, сондықтан олар сатылымды оңай пайдаға айналдыра алады. Тіпті қымбат компьютерлік баспа машиналары мен жаңалықтар бөлімінің электрондық жүйелері де төмен тіркелген жалақы шығындары арқылы тез өтеледі. Газеттер сондай-ақ бағаларды салыстырмалы түрде оңай көтере алады, осылайша салынған капиталдан орташадан жоғары қайтарым алады және инфляцияның зиянды әсерін азайтады. Баффет әдеттегі газет бағасын екі есеге арттырып, оқырмандарының 90 пайызын сақтап қала алады деп есептейді.
6-тарау. Инвестициялық нұсқаулықтар: Басқару қағидалары
Жаңа инвестицияны немесе бизнесті сатып алуды қарастырған кезде, Баффет басқару сапасына қатты назар аударады. Ол Berkshire сатып алатын компанияларды немесе акцияларды өзі сүйсінетін және сенетін адал әрі білікті менеджерлер басқаруы тиіс екенін айтады.
«Бизнестің болашағы қаншалықты тартымды болса да, біз сүйсінерлік қасиеттері жоқ менеджерлермен біріккіміз келмейді», — дейді ол. — «Біз ешқашан жаман адаммен жақсы мәміле жасай алған емеспіз».
Ол өзі сүйсінетін менеджерлерді тапқанда, Баффет мақтауға жомарт келеді. Жыл сайын Berkshire-дің жылдық есебіндегі Төрағаның хатын оқитындар Баффеттің түрлі Berkshire компанияларын басқаратын адамдар туралы жылы лебіздерін табады.
Акциялары қарастырылып жатқан компаниялардың басшылығына келгенде де ол дәл осылай мұқият болады. Атап айтқанда, ол үш қасиетті іздейді:
- Басқару ұтымды (рационалды) ма?
- Басшылық акционерлермен ашық па?
- Басшылық институционалдық императивке қарсы тұра ала ма?
Баффеттің менеджерге айта алатын ең жоғары мақтауы — оның үнемі компания иесі сияқты әрекет етіп, ойлауы. Иелері сияқты әрекет ететін менеджерлер компанияның басты мақсатын — акционерлік құндылықты арттыруды — назардан тыс қалдырмайды және сол мақсатқа жеткізетін ұтымды шешімдер қабылдауға бейім келеді. Сондай-ақ, Баффет акционерлерге толық және шынайы есеп беру жауапкершілігін байыппен қабылдайтын және оның «институционалдық императив» деп атағанына — салалық әріптестеріне соқыр еруге — қарсы тұруға батылдығы бар менеджерлерді қатты бағалайды.
Корпоративтік заң бұзушылықтардың таңқаларлық жаңалықтары ашылған сайын, мұның бәрі жаңа деңгейдегі өзектілікке ие болды. Баффет әрқашан тек жоғары парасатты адамдармен бизнес жүргізуді талап етеді. Кейде бұл ұстаным оны корпоративтік әлемдегі басқа танымал есімдермен қайшылыққа түсірді. Бизнес ортада парасаттылық, адалдық және сенімділік сияқты қасиеттер туралы айту әрдайым сәнді бола бермейтін. Шын мәнінде, кейде мұндай әңгімелер аңғалдық және бизнес шындығынан алшақ деп сынға алынатын. Баффеттің корпоративтік адалдық туралы ұстанымы қазір керемет стратегия болып көрінуі — әділдіктің тәтті жемісі. Бірақ оның мотивациясы стратегиялық емес: ол оның мызғымас құндылықтар жүйесінен туындайды. Және Уоррен Баффетті ешкім ешқашан аңғал деп айыптаған емес.
Осы тараудың соңында біз Баффеттің этикалық корпоративтік мінез-құлық мәселелеріне, әсіресе басшылардың шамадан тыс өтемақыларына, қор опциондарына, директорлардың тәуелсіздігі мен есеп беруіне және бухгалтерлік қулықтарға қатысты жауаптарына тереңірек үңілеміз. Ол акционерлердің мүдделерін қорғау үшін не өзгеруі керектігін айтады және инвесторларға менеджерлердің сенімділігін қалай бағалауға болатыны туралы идеялар береді.
РАЦИОНАЛДЫЛЫҚ
Баффеттің пікірінше, басқарудың ең маңызды әрекеті — компания капиталын бөлу. Бұл ең маңызды, өйткені капиталды бөлу уақыт өте келе акционерлік құндылықты анықтайды. Компанияның кірісімен не істеу керектігін шешу — бизнеске қайта инвестициялау немесе ақшаны акционерлерге қайтару — Баффеттің ойынша, логика мен ұтымдылық жаттығуы.
«Рационалдылық — Баффеттің Berkshire-ді басқару стилін ерекшелейтін қасиет және ол басқа корпорацияларда жиі жетіспейтін қасиет», — деп жазады Fortune журналынан Кэрол Лумис.
Бұл мәселе әдетте компания белгілі бір жетілу деңгейіне жеткенде, оның өсу қарқыны бәсеңдеп, даму және операциялық шығындар үшін қажет болғаннан көбірек қолма-қол ақша жасай бастағанда маңызды болады. Сол кезде сұрақ туындайды: Бұл кірістер қалай бөлінуі керек?
Егер ішкі қайта инвестицияланған артық ақша меншікті капиталдың орташадан жоғары қайтарымын — капитал құнынан жоғары қайтарымды — бере алса, онда компания барлық кірісін сақтап, қайта инвестициялауы керек. Бұл жалғыз қисынды жол. Капиталдың орташа құнынан төмен деңгейде компанияға қайта инвестициялау үшін кірісті сақтау мүлдем қисынсыз. Бірақ бұл өте жиі кездеседі.
Орташа немесе орташадан төмен инвестициялық қайтарымды қамтамасыз ететін, бірақ қажеттіліктен артық ақша жасайтын компанияның үш нұсқасы бар: 1. Мәселені елемей, орташадан төмен мөлшерлемемен қайта инвестициялауды жалғастыру. 2. Өсімді сатып алу. 3. Ақшаны акционерлерге қайтару.
Дәл осы жол айрығында Баффет басшылыққа қатты назар аударады. Дәл осы жерде менеджерлер ұтымды немесе ұтымсыз әрекет етеді.
Сіз құмарлықпен жұмыс істейтін, жоғары мінезді қабілетті менеджерлерге ие болсаңыз, сізге ондаған немесе одан да көп адам есеп берсе де, түскі ұйқыға уақытыңыз қалады. УОРРЕН БАФФЕТ, 1986
**МЫСАЛ: SHAW INDUSTRIES, 2000–2002**
2000 жылдың соңында Уоррен Баффеттің Berkshire Hathaway тобы әлемдегі ең ірі кілем өндірушісі Shaw Industries-тің 87 пайызын бір акцияға 19 доллардан немесе шамамен 2 миллиард долларға сатып алуға келісті. Баға 12,19 долларлық сауда бағасынан 56 пайызға жоғары болса да, Shaw акциясының бағасы бір жыл бұрын әлдеқайда жоғары болған еді. Баффет үстеме бағаны төледі, өйткені компанияда ол көргісі келетін көптеген қасиеттер болды: Бизнес қарапайым және түсінікті, тұрақты операциялық тарихы бар және қолайлы ұзақ мерзімді перспективаларды көрсетті.
Кілем өндірісі иіру, бояу, түйіндеу және тоқу сияқты алып және күрделі машиналарды ескерсек, қарапайым емес, бірақ негізгі алғышарт қарапайым және түсінікті: мүмкіндігінше жақсы кілемдер жасап, оларды тиімді сату. Shaw қазір үйлер мен коммерциялық мақсаттағы түйінді және тоқылған кілемдердің шамамен 27 000 стилі мен түсін шығарады. Ол сондай-ақ еден жабындарын және жобаларды басқару қызметтерін сатады. Оның 100-ден астам өндірістік зауыттары мен тарату орталықтары бар, жылына 600 миллион шаршы ярдтан астам кілем шығарады және шамамен 30 000 жұмысшыны жұмыспен қамтиды.
Баффет адамдарға кілемдер мен еден жабындары ұзақ уақыт бойы қажет болатынына және Shaw оларды қамтамасыз ету үшін сол жерде болатынына сенді. Бұл Баффеттің талаптарының бірі — тамаша ұзақ мерзімді перспективаларды білдіреді.
Алайда Баффетті шынымен қызықтырғаны компанияның жоғары басшылығы болды. 2000 жылғы акционерлерге арналған жылдық есебінде ол Shaw мәмілесі туралы түсініктеме берді. «Мәміленің негізгі ерекшелігі — президент Джулиан Саул мен бас директор Боб Шоудың Shaw-дың кем дегенде 5 пайызына иелік етуді жалғастыруы болды. Бұл бізді бизнестегі ең үздіктермен байланыстырады, оны Боб пен Джулианның рекорды көрсетеді: Олардың әрқайсысы 1998 жылы күш біріктірмес бұрын үлкен, табысты кілем бизнесін құрған».
1960 жылдан 1980 жылға дейін компания инвестициядан орташа жылдық 27 пайыз қайтарым берді. 1980 жылы Боб Шоу компаниясының 214 миллион долларлық сатылымын он жылда төрт есеге арттыратынын болжады; ол мұны сегіз жылда жасады.
Боб Шоу өз компаниясын жақсы басқарғаны және Баффеттің тәсіліне сай келетіні анық. «Сіз кірістен өсуіңіз керек», — деді Шоу. «Егер сіз мұны философияңыз ретінде қабылдасаңыз — қарыз алу арқылы емес, кіріс арқылы өсу — және балансыңызды басқарсаңыз, онда сіз ешқашан үлкен қиындыққа тап болмайсыз».
Бұл ойлау түрі Баффетке өте жақын. Ол басшылықтың ең маңызды әрекеті — капиталды бөлу және бұл бөлу уақыт өте келе акционерлік құндылықты анықтайды деп санайды. Баффеттің ойынша, мәселе қарапайым: Егер артық ақша ішкі қайта инвестицияланып, капитал құнынан жоғары қайтарым бере алса, онда компания өз кірісін сақтап, оларды қайта инвестициялауы керек, Шоу дәл осылай жасады.
Боб Шоу тек жақсы қаржылық шешімдер қабылдап қана қоймай, нарықтық жағдайлардың өзгеруіне бейімделу арқылы күшті өнім және бизнес шешімдерін қабылдады. Мысалы, 1986 жылы DuPont даққа төзімді жаңа талшықтар шығарғанда, Shaw барлық машиналарын қайта жабдықтады. «Сату — бұл жай ғана адамдармен кездесу, оларға не керегін анықтау және қажеттіліктерін өтеу», — деді Шоу. «Бірақ бұл қажеттіліктер үнемі өзгеріп отырады. Сондықтан, егер сіз бизнесті бес жыл бұрынғыдай немесе тіпті екі жыл бұрынғыдай жүргізсеңіз — сіз қате жасап жатырсыз».
Шоудың күшті басқаруы компанияның тұрақты операциялық тарихында көрініс тапты. Ол өзгермелі нарық жағдайларын, технологиядағы өзгерістерді және тіпті ірі сауда нүктелерінен айырылуды жеңіп, әлемдегі нөмірі бірінші кілем сатушысына айналды. 2002 жылы сол кездегі Shaw-дың ең ірі сатушыларының бірі Sears кілем бизнесін жапты. Бірақ басшылық бұл қиындықтарды табысқа кедергі емес, жеңу керек сынақтар ретінде қабылдаған сияқты.
2002 жылы Berkshire Shaw-дың өзіне тиесілі емес қалған бөлігін сатып алды. 2003 жылға қарай Shaw 4,6 миллиард доллар сатылым әкелді. Сақтандыру сегментін қоспағанда, бұл Berkshire-дің ең ірі компаниясы.
Әдетте, орташадан төмен қайтарымға қарамастан қайта инвестициялауды жалғастыратын менеджерлер жағдай уақытша деген сеніммен солай жасайды. Олар басқарушылық шеберлікпен компанияның кірістілігін жақсарта алатынына сенімді. Акционерлер басшылықтың жақсарту туралы болжамдарына арбалып қалады.
Егер компания бұл мәселені үнемі елемейтін болса, қолма-қол ақша барған сайын бос ресурсқа айналып, акция бағасы төмендейді. Экономикалық қайтарымы нашар, қолма-қол ақшасы көп және акция бағасы төмен компания корпоративтік рейдерлерді тартады, бұл көбінесе қазіргі басшылық мерзімінің аяқталуының басы болады. Өздерін қорғау үшін басшылар жиі екінші нұсқаны таңдайды: басқа компанияны сатып алу арқылы өсімді сатып алу.
Сатып алу жоспарларын жариялау акционерлерді қуантады және корпоративтік рейдерлерді тоқтатады. Алайда, Баффет өсімді сатып алуды қажет ететін компанияларға күмәнмен қарайды. Біріншіден, бұл көбінесе тым қымбат бағамен келеді. Екіншіден, жаңа бизнесті біріктіріп, басқаруы керек компания акционерлерге қымбатқа түсетін қателіктер жіберуге бейім.
Баффеттің ойынша, орташадан жоғары мөлшерлемемен қайта инвестициялауға болмайтын өсіп келе жатқан ақша үйіндісі бар компаниялар үшін жалғыз ақылға қонымды және жауапты жол — бұл ақшаны акционерлерге қайтару. Бұл үшін екі әдіс бар: дивидендті көтеру немесе акцияларды кері сатып алу.
Дивидендтерден түскен қолма-қол ақшамен акционерлер жоғары қайтарым алу үшін басқа жаққа қарауға мүмкіндік алады. Сырттай қарағанда, бұл жақсы мәміле сияқты көрінеді, сондықтан көптеген адамдар дивидендтердің өсуін компаниялардың жақсы жұмыс істеп жатқанының белгісі деп санайды. Баффет бұл тек инвесторлар қолма-қол ақшасы үшін компания кірісті сақтап, қайта инвестициялаған жағдайда алатыннан көбірек ала алса ғана дұрыс деп санайды.
Жылдар бойы Berkshire Hathaway өз капиталынан өте жоғары қайтарым алды және барлық кірісін сақтап қалды. Осындай жоғары қайтарыммен, егер акционерлерге дивиденд төленсе, оларға зиян келер еді. Berkshire-дің дивиденд төлемейтіні таңқаларлық емес. Және бұл акционерлерге өте қолайлы. Иелер сенімінің түпкілікті сынағы — басшылыққа кірістің 100 пайызын қайта инвестициялауға рұқсат беру; Berkshire иелерінің Баффетке деген сенімі жоғары.
**МЫСАЛ: FRUIT OF THE LOOM, 2002**
2002 жылы Уоррен Баффет банкротқа ұшыраған Fruit of the Loom компаниясының негізгі бизнесін (киім-кешек) 835 миллион доллар қолма-қол ақшаға сатып алды. Сатып алу арқылы Berkshire екі күшті активке ие болды: көрнекті менеджер және елдегі ең танымал және сүйікті бренд атауларының бірі. Сондай-ақ ол шамамен 1,6 миллиард доллар қарызды және акционерлер, жеткізушілер, бөлшек саудагерлер мен тұтынушылар арасындағы жағымсыз тарихты иеленді.
АҚШ-тағы барлық ерлер мен ұлдар іш киімінің үштен бірін сататын компания 1851 жылы Род-Айлендтегі шағын фабрика ретінде басталды. Келесі ғасырда ол елдегі жетекші іш киім және футболка өндірушісіне айналды. Алайда ол тігін өнеркәсібіне қауіп төндірген экономикалық қиындықтардан құтыла алмады және 1985 жылы қаржылық қиындыққа тап болған компанияларды сатып алумен танымал қаржыгер Уильям Фарлидің қолына өтті.
Жиі «жалтыраған» және «әсерлі» деп сипатталатын Фарли компанияны бірнеше жылдық өсуден кейін апатты құлдырауға алып келді. Бәрі теріс кеткендей болды. 900 миллион долларлық агрессивті сатып алу бағдарламасы компанияны шамадан тыс қарызға батырды — 1996 жылы ұзақ мерзімді қарыз қарапайым акционерлер капиталының 128 пайызын құрады — және күтілген кіріс өсімін қамтамасыз етпеді. Жеткізушілерге ақы төленбеді және олар шикізат жөнелтуді тоқтатты. Фарли өндірістік операциялардың 95 пайызын оффшорға көшіріп, АҚШ-тағы оннан астам зауытты жауып, шамамен 16 000 жұмысшыны қысқартты, нәтижесінде сапаны бақылау және уақытылы жеткізу бойынша күрделі мәселелер туындады. Жеткізудегі кідірістерге қарсы тұру үшін ол өндірісті мердігер фирмаларға таратып, үстеме жұмыс шығындарын орасан зор арттырды. Ол Fruit of the Loom үшін холдингтік компания құрып, оның штаб-пәтерін Кайман аралдарына көшірді, сөйтіп шетелдік сатылымдардан АҚШ салықтарын төлеуден жалтарды, бірақ қоғаммен байланыста үлкен бас ауруын тудырды.
Фарли қазір заңсыз болып табылатын айла-шарғымен өзі таңдаған басқарманы, егер ол дефолтқа ұшыраса (және ол ұшырады), 65 миллион долларлық жеке банк несиесіне кепілдік беруге көндіргенде жағдай ушыға түсті. Бұған дейін оның өтемақысын шамамен 20 миллион долларға белгілеген және негізгі басшыларға қолайлы болу үшін қор опциондарын қайта бағалаған басқарма кейін несиенің 10 миллион долларын кешірді.
Шығындарды қысқарту әрекеттеріне қарамастан, компания қарызға белшесінен батты. 1999 жылы Fruit of the Loom 576 миллион доллар шығынға ұшырады, бұл сарапшылардың күткенінен жеті есе көп еді; ал жалпы маржа мардымсыз 2 пайызға дейін төмендеді, бұл 1,4 миллиард доллар қарызға қызмет көрсету үшін қажетті 100 миллион доллар пайыздық шығынды жабуға жеткіліксіз болды. Сол жылы Институционалдық инвесторлар кеңесі Fruit of the Loom-ды елдегі ең нашар жұмыс істейтін жиырма компанияның қатарына қосты. Акция бағасы құлдыраған кезде акционерлер түршігіп кетті: 1997 жылдың басындағы бір акция үшін 44 доллардан 1999 жылдың соңында 1 долларға дейін түсті; сол бір 1999 жылы акциялар құнының 90 пайызынан астамын жоғалтты.
Сондықтан компания 1999 жылдың желтоқсанында 11-тарау бойынша банкроттықтан қорғауға өтініш бергенде ешкім таң қалмады. Компанияның акциялары одан әрі төмендеп, 2001 жылдың қазан айында 0,23 долларға дейін түсті.
Сонымен, Уоррен Баффет неге қызығушылық танытты? Екі себеп: дұрыс басқару кезінде өсу әлеуетін ұсынатын өте күшті бренд және ақ боз атты адамның келуі.
Джон Б. Холланд 1996 жылы зейнетке шыққанға дейін жиырма жылдан астам уақыт бойы Fruit of the Loom компаниясында жоғары беделді басшы болған, оның ішінде бірнеше жыл президент және бас директор қызметін атқарған. 2000 жылы ол операцияларды қайта құру міндетімен атқарушы вице-президент ретінде қайтарылды.
Холланд Баффет талап ететін басқару қасиеттерінің тамаша үлгісі болып табылады. Фарли туралы «нашар басқару» деген қысқаша сілтемеден басқа көпшілік алдында үндемесе де, Баффет өз басқармаларын тәтті өтемақы мәмілелеріне көндіретін басшыларға және оған жол беретін басқармаларға деген жиіркенішін жасырған емес. Керісінше, ол Холландқа деген сүйіспеншілігін ашық айтады.
Ол өз ойын Berkshire акционерлеріне былай түсіндірді: «Джон Холланд Fruit-тің ең табысты жылдарындағы операцияларына жауапты болды... [Банкроттықтан кейін] Джон қайта жұмысқа қабылданды және ол операцияларды күрделі қайта қарауды қолға алды. Джон қайтып келгенге дейін жеткізулер ретсіз болды, шығындар өсті және негізгі тұтынушылармен қарым-қатынас нашарлады... Ол ескі Fruit of the Loom-ды қалпына келтіріп жатыр, бірақ әлдеқайда бәсекелес ортада. [Сатып алу ұсынысымызда] біз өте ерекше шарт қойдық: Джон біз қабылдағаннан кейін де бас директор қызметін жалғастыруға дайын болуы керек. Біз үшін Джон мен бренд — Fruit-тің негізгі активтері».
Холланд тізгінді қолға алғаннан бері Fruit of the Loom шығындарын азайту үшін ауқымды қайта құрылымдаудан өтті. Ол жүк тасымалдау шығындарын қысқартты, үстеме жұмысты азайтты және тауарлық-материалдық қор деңгейін ретке келтірді. Ол қосалқы бизнестерден құтылды, тиімсіз өнім желілерін жойды, өндіріс процесінде жаңа тиімділіктер тапты және тапсырыстарды уақытында орындау арқылы тұтынушылардың қанағаттануын қалпына келтіруге тырысты.
Нәтиже бірден байқалды. Кіріс өсті, операциялық шығындар азайды. 2000 жылы жалпы кіріс 1999 жылмен салыстырғанда 160,3 миллион долларға — 222 пайызға өсті, ал жалпы маржа 11 пайыздық тармаққа артты. Компания 2000 жылы 44,2 миллион доллар операциялық шығын туралы хабарлады, бұл 1999 жылғы 292,3 миллион доллар шығынмен салыстырғанда әлдеқайда аз. Жақсарудың одан да айқын дәлелі — төртінші тоқсанның нәтижелері: 2000 жылы 13,5 миллион доллар операциялық шығын (оған АҚШ-тағы төрт зауыттың жабылуына байланысты бір реттік біріктіру шығындары кірді), ал бір жыл бұрын бұл көрсеткіш он алты есе көп — 218,6 миллион доллар болған еді.
2001 жылы оң үрдіс жалғасты. Жалпы кіріс тағы 72,5 миллион долларға өсті, бұл 2000 жылмен салыстырғанда 31 пайызға артық, ал жалпы маржа 7,7 пайыздық тармаққа өсіп, жыл қорытындысы бойынша 22,7 пайызды құрады. Бұл компания 2001 жылды 70,1 миллион доллар операциялық кіріспен аяқтағанын білдіреді, ал 2000 жылы 44,2 миллион доллар шығын болған еді.
Әрине, компания тап болған орасан зор проблемалар бір түнде толық шешілмейді және Fruit of the Loom әлі де қатал бәсекелес салалық ортада жұмыс істеуі керек, бірақ әзірге Баффет компанияның жұмысына риза.
Егер біреу қарызға батқан банкрот компанияны сатып алуды әлі де таңқаларлық қадам деп санаса, Баффеттің шешіміне үшінші себеп те болды, ол ешкімді таң қалдырмауы керек: Ол компанияны өте қолайлы қаржылық шарттармен сатып ала алды. Толық ақпаратты 8-тараудан қараңыз.
Іш киім өндірушісін сатып алу ескі әзілдерге көп мүмкіндік береді және сөз шебері Баффет мұны барынша пайдаланды. 2002 жылғы акционерлер жиналысында оған айқын сұрақ қойылғанда, ол аудиторияны жартылай жауаппен мазақтады: «Егер мен іш киім киетін болсам (ал мен оны сирек киемін)...» Жиналғандарға Баффеттің боксер немесе бриф киетінін өздері шешуге қалдырды. Ол іш киімде неге «қолайлы төменгі сызық» (bottom line - қаржылық нәтиже және бөксе мағынасындағы сөз ойыны) бар екенін атап өтті: «Бұл икемді нарық». Соңында ол Чарли Мангердің оған компанияны сатып алуға қосымша себеп бергенін байсалды түрде айтты: «Жылдар бойы Чарли маған: 'Уоррен, біз әйелдер іш киіміне кірісуіміз керек' деп айтып жүрді. Чарли 78-де. Қазір немесе ешқашан».
Егер дивидендтердің нақты құны кейде дұрыс түсінілмесе, кірісті акционерлерге қайтарудың екінші механизмі — акцияларды кері сатып алу — одан да түсініксіз. Иелерге келетін пайда көп жағдайда тікелей емес, сезілмейтін және бірден байқалмайтын болып келеді.
Басшылық акцияларды кері сатып алғанда, Баффет сыйақы екі еселенеді деп санайды. Егер акция өзінің ішкі құнынан төмен сатылып жатса, онда акцияларды сатып алудың бизнес мағынасы бар. Егер компанияның акция бағасы 50 доллар және оның ішкі құны 100 доллар болса, онда басшылық өз акцияларын сатып алған сайын, жұмсалған әрбір 1 доллар үшін 2 доллар ішкі құнды иемденеді. Мұндай мәмілелер қалған акционерлер үшін өте тиімді болуы мүмкін.
Сонымен қатар, дейді Баффет, басшылар нарықта компанияның акцияларын белсенді түрде сатып алғанда, олар корпоративтік құрылымды кеңейтуге деген ұқыпсыз қажеттіліктен гөрі, өз иелерінің мүдделерін бірінші орынға қоятынын көрсетеді. Мұндай ұстаным нарыққа жақсы сигналдар жіберіп, акционерлердің байлығын арттыратын жақсы басқарылатын компанияны іздейтін басқа инвесторларды тартады. Жиі акционерлер екі рет марапатталады; біріншіден, бастапқы ашық нарықтағы сатып алудан, содан кейін инвесторлардың қызығушылығының бағаға оң әсерінен.
**Coca-Cola** Таза ақша ағынының өсуі Coca-Cola-ға акционерлерге дивидендтерді көбейтуге және ашық нарықта өз акцияларын кері сатып алуға мүмкіндік берді. 1984 жылы компания өзінің алғашқы кері сатып алуын мақұлдап, 6 миллион акцияны сатып алатынын жариялады. Содан бері компания 1 миллиардтан астам акцияны кері сатып алды. Бұл 1984 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша айналымдағы акциялардың 32 пайызын құрады, бір акцияның орташа бағасы 12,46 доллар болды. Басқаша айтқанда, компания он жылдан кейін нарықтық құны шамамен 60 миллиард доллар болатын акцияларды сатып алуға шамамен 12,4 миллиард доллар жұмсады.
1992 жылдың шілдесінде компания 2000 жылға дейін компанияның айналымдағы акцияларының 7,6 пайызын құрайтын 100 миллион акциясын кері сатып алатынын жариялады. Бір қызығы, ақша жасау қабілетінің күштілігі арқасында компания мұны шетелдік нарықтарға агрессивті инвестициялауды жалғастыра отырып жүзеге асыра алды.
**American Express** Баффеттің American Express-пен байланысы қырық жыл бұрынғы, 1963 жылы оның қиын жағдайдағы акцияларын батыл сатып алуынан және инвестициялық серіктестеріне тез арада астрономиялық пайда әкелуінен басталады (толық оқиғаны 1-тараудан қараңыз). Баффеттің компанияға деген сенімі төмендеген жоқ және ол оның акцияларын сатып алуды жалғастырды. 1994 жылғы үлкен сатып алуды артық ақшаны пайдалану туралы басшылықтың жақсы және жаман шешімдерімен байланыстыруға болады.
Төлем карталары мен жол чектерін шығаратын компания бөлімшесі — American Express Travel Related Services — пайданың басым бөлігін қосады. Ол әрқашан қомақты иегер кірісін жасап, өз өсімін оңай қаржыландырып отырды. 1990-шы жылдардың басында ол операциялар үшін қажет болғаннан көбірек қолма-қол ақша жасай бастады — дәл осы сәтте басшылықтың әрекеттері Баффеттің қатаң сынағына тап болады. Бұл жағдайда American Express басшылығы жақсы жұмыс істемеді.
Сол кездегі бас директор Джеймс Робинсон артық ақшаны басқа байланысты бизнестерді сатып алу арқылы компанияны қаржылық қызметтер алпауытына айналдыруға жұмсауды шешті. Оның алғашқы сатып алуы, IDS Financial Services, табысты болды. Бірақ содан кейін ол Shearson Lehman-ды сатып алды, ол табысты болмады. Уақыт өте келе Shearson өз операцияларын жүргізу үшін көбірек ақшаны қажет етті. Shearson 4 миллиард долларды жұтып қойғанда, Робинсон Баффетпен байланысып, ол 300 миллион долларлық артықшылықты акцияларды сатып алуға келісті. Компания жолға түскенше, ол қарапайым акцияларды сатып алуға мүлдем қызығушылық танытпады.
1992 жылы Робинсон кенеттен қызметінен кетіп, орнына Харви Голуб келді. Ол өзіне брендтің танымалдылығын арттыруды бірінші кезектегі міндет етіп қойды. Баффетке таныс сарынмен ол American Express картасын сипаттау үшін франшиза және бренд құндылығы сияқты терминдерді қолдана бастады. Келесі екі жылда Голуб компанияның нашар жұмыс істейтін активтерін жойып, кірістілік пен меншікті капиталдың жоғары қайтарымын қалпына келтіре бастады. Оның алғашқы әрекеттерінің бірі — орасан зор капитал қажеттіліктері бар Shearson Lehman-нан құтылу болды.
Көп ұзамай American Express өзінің ескі табысты қалпына келе бастады. Компанияның ресурстары Голубтың American Express картасын «әлемдегі ең құрметті қызмет көрсету брендіне» айналдыру мақсатын берік қолдады және компанияның әрбір хабарламасы «American Express» атауының франшизалық құндылығын атап өтті.
Кейін Голуб компания үшін қаржылық мақсаттар қойды: бір акцияға шаққандағы кірісті жылына 12-15 пайызға және меншікті капиталдың қайтарымын 18-20 пайызға арттыру. Көп ұзамай компания қайтадан артық ақша жасай бастады және қажеттіліктен артық капитал мен акцияларға ие болды. Содан кейін, 1994 жылдың қыркүйегінде компания нарықтық жағдайларға байланысты өзінің қарапайым акцияларының 20 миллионын кері сатып алуды жоспарлап отырғанын жариялады. Бұл Баффеттің құлағына жағымды әуендей естілді.
Сол жазда Баффет Berkshire-дің артықшылықты акциялардағы үлесін қарапайым акцияларға ауыстырды және көп ұзамай ол одан да көп сатып ала бастады. Жыл соңына қарай Berkshire 27 миллион акцияға ие болды. 1995 жылдың наурызында Баффет тағы 20 миллион акция қосты; 1997 жылы тағы 49,5 миллион; және 1998 жылы тағы 50,5 миллион. 2003 жылдың соңында Berkshire American Express акцияларының 151 миллионнан астамына, компанияның шамамен 12 пайызына иелік етті, оның нарықтық құны 7 миллиард доллардан асты — бұл Баффет төлегеннен жеті есе көп.
**The Washington Post Company** Washington Post өз иелері үшін қомақты ақша ағынын жасайды, бұл оның негізгі бизнесіне қайта инвестициялауға болатыннан көп. Сондықтан оның басшылығы екі ұтымды таңдау алдында тұр: Ақшаны акционерлерге қайтару және/немесе ақшаны жаңа инвестициялық мүмкіндіктерге тиімді салу. Біз білетіндей, Баффет компаниялардың артық кірісті акционерлерге қайтарғанын қалайды. Кэтрин Грэм президент болған кезде Washington Post Company өз саласында акцияларды көп мөлшерде кері сатып алған алғашқы газет компаниясы болды. 1975 пен 1991 жылдар аралығында компания өз акцияларының 43 пайызын бір акцияға орташа есеппен 60 доллардан сатып алды.
Компания сондай-ақ дивидендті көбейту арқылы ақшаны акционерлерге қайтаруды таңдай алады. 1990 жылы қомақты ақша қорына тап болған Washington Post акционерлеріне жылдық дивидендті 1,84 доллардан 4,00 долларға дейін, яғни 117 пайызға арттыруға дауыс берді (6.1-суретті қараңыз).
Артық ақшаны иелеріне қайтарудан бөлек, Washington Post бірнеше табысты бизнес сатып алуларын жүзеге асырды: Capital Cities-тен кабельдік меншіктер, ұялы телефон компаниялары және теледидар станциялары. Қазір компанияны басқаратын Дон Грэмге ұсыныстар үздіксіз түсіп тұрады. Қолайлы инвестициялық шығындармен қомақты ақша ағындарын дамыту мақсатын одан әрі жалғастыру үшін ол сол ұсыныстарды бағалаудың нақты нұсқауларын әзірледі. Ол «бәсекелестік кедергілері бар, ауқымды күрделі шығындарды қажет етпейтін және ақылға қонымды баға белгілеу күші бар» бизнесті іздейді. Сонымен қатар, ол «біз білетін бизнестерге басымдық береміз» және таңдау мүмкіндігі болғанда, «біз инвестициялық долларларымызды жұқалап шашқаннан гөрі, бірнеше үлкен бәс тігуге бейімбіз» деп атап өтеді. Грэмнің сатып алу тәсілі Баффеттің Berkshire Hathaway-дегі стратегиясына ұқсайды.
Соңғы жылдары газет бизнесінің динамикасы өзгерді. Бұрын экономика бәсеңдеп, жарнама берушілер шығындарды қысқартқанда, газеттер жол ақысын көтеру арқылы кірістілікті сақтай алатын. Бірақ бүгінгі жарнама берушілер тұтынушыларына жетудің арзан жолдарын тапты: кабельдік теледидар, тікелей пошта және газет қосымшалары. Газеттер енді монополия емес; олар баға белгілеу икемділігінен айырылды.
Сонда да Баффет Post-тың басқа медиа компанияларға қарағанда жақсы жағдайда екеніне сенімді. Оның оптимизміне екі себеп бар. Біріншіден, Post-тың ұзақ мерзімді қарызы оның қолма-қол ақша қорларымен толығымен жабылды. Washington Post — іс жүзінде қарызы жоқ жалғыз қоғамдық газет. «Нәтижесінде, — деп түсіндіреді Баффет, — олардың активтері құнының төмендеуі левередж әсерінен күшейген жоқ». Екіншіден, ол Washington Post Company ерекше жақсы басқарылғанын атап өтеді.
**The Pampered Chef** The Pampered Chef негізін қалаушы, төрағасы және бас директоры Дорис Кристофер өз капиталын жақсы бөлді — барлық кеңейту мен өсуді ішкі кірістер арқылы қаржыландырды. Ол іс жүзінде барлық пайдасын компанияға қайта инвестициялады және нәтижесінде кеңею сатылымның орасан зор өсуіне әкелді. 1995 пен 2001 жылдар аралығында The Pampered Chef бизнесі таңқаларлық 232 пайызға өсті, салыққа дейінгі пайда маржасы 25 пайыздан жоғары болды. Компанияның жалғыз қарызы Кристофердің өмірді сақтандыру полисінен алған бастапқы 3000 долларлық жарғылық капитал болды.
Сырттай қарағанда, Дорис Кристофер ұқыпты және табысты менеджер және ол істі мықты қолға алған. Ол өз өкілдеріне жақсы, бірақ бәсекеге қабілетті қарай отырып, басқарушылық интуициясын көрсетеді. The Pampered Chef-тің бүкіл ел бойынша тікелей маркетологтары бизнестің негізгі табыс көзі және компанияның 12 миллионнан астам тұтынушыларымен жалғыз тікелей байланысы болып табылады. Сату күші сатқан тауарларынан 18-ден 20 пайызға дейін және компанияға әкелген ас үй кеңесшілерінің сатылымынан 1-ден 4 пайызға дейін комиссия алады.
АШЫҚТЫҚ
Баффет компанияларының қаржылық көрсеткіштерін толық және шынайы хабарлайтын, қателіктерін мойындап, жетістіктерімен бөлісетін және акционерлермен барлық жағынан ашық болатын менеджерлерді жоғары бағалайды. Атап айтқанда, ол Жалпыға бірдей қабылданған есеп қағидаларының (GAAP) артына жасырынбай, компания жұмысын жеткізе алатын менеджерлерді құрметтейді.
Қаржылық есеп стандарттары тек салалық сегмент бойынша жіктелген бизнес ақпаратты ашуды талап етеді. Кейбір менеджерлер осы минималды талапты пайдаланып, компанияның барлық бизнестерін бір салалық сегментке біріктіреді, бұл иелерге олардың жекелеген бизнес мүдделерінің динамикасын түсінуді қиындатады.
«Хабарлануы керек нәрсе, — деп талап етеді Баффет, — бұл қаржылық сауатты оқырмандарға үш негізгі сұраққа жауап беруге көмектесетін деректер (GAAP, GAAP емес немесе қосымша GAAP болсын): (1) Бұл компания шамамен қанша тұрады? (2) Оның болашақ міндеттемелерін орындау ықтималдығы қандай? және (3) Қолда бар мүмкіндіктерді ескере отырып, оның менеджерлері қаншалықты жақсы жұмыс істеп жатыр?»
Berkshire Hathaway-дің өз жылдық есептері жақсы мысал бола алады. Олар GAAP міндеттемелерін орындайды, бірақ одан әлдеқайда ары барады. Баффет Berkshire бизнестерінің әрқайсысының жеке кірістерін және иелер компанияның экономикалық көрсеткіштерін бағалау кезінде құнды деп санайтын кез келген қосымша ақпаратты қосады. Баффет өз акционерлеріне осындай ашық түрде есеп бере алатын бас директорларды бағалайды.
Ол сондай-ақ сәтсіздікті ашық талқылауға батылдығы бар адамдарды бағалайды. Ол қателіктерін көпшілік алдында мойындайтын менеджерлер оларды түзетуге бейім деп санайды. Баффеттің айтуынша, жылдық есептердің көпшілігі жалған. Уақыт өте келе әрбір компания үлкенді-кішілі қателіктер жібереді. Тым көп менеджерлер, оның пікірінше, шынайы түсіндірме берудің орнына шамадан тыс оптимизммен есеп береді, бұл қысқа мерзімде өз мүдделеріне қызмет етуі мүмкін, бірақ ұзақ мерзімді перспективада ешкімнің мүддесіне сай келмейді.
Баффет Чарли Мангерге тек жетістікке назар аударудың орнына қателіктерді зерттеудің құндылығын түсінуге көмектескені үшін ризашылық білдіреді. Berkshire Hathaway акционерлеріне арналған жылдық есептерінде Баффет Berkshire-дің жақсы да, жаман да экономикалық және басқарушылық көрсеткіштері туралы ашық айтады. Жылдар бойы ол тоқыма және сақтандыру бизнесінде Berkshire тап болған қиындықтарды және осы бизнестердегі өзінің басқарушылық сәтсіздіктерін мойындады.
Оның өзін-өзі сынауы өткір және аяусыз. 1998 жылы General Re қайта сақтандыру компаниясымен бірігу айтарлықтай қиындықтар әкелді, олардың көпшілігі бірнеше жыл бойы анықталмай қалды және тек 2001 жылғы Дүниежүзілік сауда орталығындағы жарылыстан кейін ғана белгілі болды. Бірігу кезінде, деп кейінірек айтты Баффет, ол қайта сақтандыру компаниясы басқа Berkshire сақтандыру компанияларынан талап ететін тәртіппен жұмыс істейді деп ойлаған. «Мен қатты қателестім», — деп мойындады ол 2002 жылы. «Ол компанияны қалыпқа келтіру үшін көп нәрсе істеу керек болды».
General Re мәселесі тек сақтандыру тәжірибесімен шектелмеді. Компанияда сауда және туынды құралдармен айналысатын бөлімше де болды, бұл бизнесті Баффет бірігу кезінде тартымсыз деп санаған (бірақ пакеттің бөлігі ретінде болдырмау мүмкін емес еді) және бірнеше жылдан кейін қаржылық апатқа әкелді. 2003 жылы ол акционерлерге мынадай тікелей кешірім хатын жазды: «Егер мен Gen Re Securities-ті жабу үшін жедел әрекет еткенімде, сіздерге 100 миллион доллардай үнемдей алатыныма сенімдімін. Чарли оны жабу үшін тез қимылдар еді — бұған күмән жоқ. Ал мен болсам, екіұдай болдым. Нәтижесінде, біздің акционерлер бұл бизнестен шығу үшін қажет болғаннан әлдеқайда жоғары баға төлеп отыр».
Сыншылар Баффеттің қателіктерін жария түрде мойындау тәжірибесі оңайырақ екенін алға тартады, өйткені ол Berkshire-дің қарапайым акцияларының үлкен үлесіне ие болғандықтан, жұмыстан шығарылу туралы ешқашан уайымдамайды. Бұл рас. Бірақ бұл ашықтық менеджерге акционерге қаншалықты пайдалы болса, соншалықты пайдалы деген Баффеттің сенімінің іргелі құндылығын төмендетпейді. «Көпшілік алдында басқаларды адастыратын бас директор, — дейді ол, — түбінде оңашада өзін-өзі адастыруы мүмкін».
**Coca-Cola** Роберто Гойзуэтаның бас директор қызметіне кіріскен кезде Coca-Cola-ны күшейту стратегиясы акционерлерді нақты қамтыды. «Біз алдағы онжылдықта акционерлерімізге және олардың инвестицияларын қорғау мен арттыруға толығымен адал боламыз», — деп жазды ол. — «Акционерлерімізге инвестицияларынан орташадан жоғары жалпы қайтарым беру үшін біз инфляциядан асатын кіріс әкелетін бизнестерді таңдауымыз керек».
Гойзуэта бизнесті өсіруі керек болды, бұл күрделі салымды қажет етті, сонымен қатар ол акционерлік құндылықты арттыруға міндетті болды. Пайда маржасын және меншікті капиталдың қайтарымын арттыру арқылы Coca-Cola дивидендтерді көбейте алды, сонымен бірге дивиденд төлеу коэффициентін төмендетті. Акционерлерге дивидендтер 1980-ші жылдары жылына 10 пайызға өсіп отырды, ал төлем коэффициенті 65 пайыздан 40 пайызға дейін төмендеді. Бұл Coca-Cola-ға акционерлерді ренжітпей, өсу қарқынын сақтауға көмектесу үшін компания кірісінің үлкен пайызын қайта инвестициялауға мүмкіндік берді.
Coca-Cola — тарихи экономикалық көрсеткіштері жоғары, даусыз үздік компания. Алайда соңғы жылдары бұл өсу деңгейі бәсеңдеді. Кейбір акционерлер дүрбелеңге түсуі мүмкін жерде, Баффет олай етпеді. Шын мәнінде, ол ештеңе істемеді; ол бірде-бір акцияны сатқан жоқ. Бұл оның компанияға деген сенімінің айқын дәлелі және өз қағидаларына адал болудың айқын көрінісі.
ИНСТИТУЦИОНАЛДЫҚ ИМПЕРАТИВ
Егер басшылық қателіктермен бетпе-бет келу арқылы даналық пен сенімге ие болатын болса, неге көптеген жылдық есептер тек жетістіктерді жар салады? Егер капиталды бөлу соншалықты қарапайым және қисынды болса, неге капитал соншалықты нашар бөлінеді? Жауап, Баффеттің білуінше, ол «институционалдық императив» деп атайтын көрінбейтін күште жатыр — корпоративтік басшылықтың басқа менеджерлердің мінез-құлқына еліктеуге бейімділігі, ол мінез-құлық қаншалықты ақымақ немесе қисынсыз болса да.
Ол мұны бизнес мансабындағы ең таңқаларлық жаңалық болғанын айтады. Мектепте оған тәжірибелі менеджерлер адал, ақылды және автоматты түрде ұтымды бизнес шешімдерін қабылдайды деп үйреткен. Бизнес әлеміне шыққаннан кейін ол «институционалдық императив іске қосылғанда ұтымдылық жиі жоғалып кететінін» білді.
Баффет институционалдық императив бірнеше маңызды, бірақ өкінішке орай жиі кездесетін жағдайларға жауапты деп санайды: «(1) [Ұйым] өзінің ағымдағы бағытындағы кез келген өзгеріске қарсы тұрады; (2) жұмыс қолда бар уақытты толтыру үшін кеңейетіні сияқты, корпоративтік жобалар немесе сатып алулар қолда бар қаражатты жұту үшін пайда болады; (3) көшбасшының кез келген бизнес құмарлығы, қаншалықты ақымақ болса да, оның әскерлері дайындаған егжей-тегжейлі қайтарым мөлшерлемесі және стратегиялық зерттеулермен тез қолдау табады; және (4) әріптес компаниялардың мінез-құлқы, олар кеңейіп жатса да, сатып алып жатса да, басшыларға өтемақы белгілеп жатса да немесе басқа нәрсе істесе де, ойланбастан қайталанады».
Баффет бұл сабақты ерте үйренді. 1967 жылы Berkshire сатып алған National Indemnity басшысы Джек Рингволт Баффетке императивтің жойқын күшін ашуға көмектесті. Сақтандыру компанияларының көпшілігі жеткіліксіз қайтарым немесе одан да жаманы, шығын әкелетініне кепілдік беретін шарттармен сақтандыру полистерін жазып жатқанда, Рингволт нарықтан шеттеп, жаңа полистер жазудан бас тартты. (Толық оқиғаны 3-тараудан қараңыз.) Баффет Рингволт шешімдерінің даналығын мойындап, соған ерді. Бүгінгі күні Berkshire-дің сақтандыру компаниялары әлі де осы қағида бойынша жұмыс істейді.
Көптеген бизнестерді басқаратын институционалдық императивтің артында не тұр? Адам табиғаты. Көптеген менеджерлер ақымақ болып көрінуді және басқа «лемминг» компаниялар әлі де тоқсандық табыс таба алып жатқанда, өз компаниясын ұятты тоқсандық шығынға ұшыратуды қаламайды, тіпті олардың теңізге қарай бет алғаны анық болса да. Бағытты өзгерту ешқашан оңай емес. Көбінесе компанияның бағытын өзгертуден гөрі, басқа компаниялардың соңынан сәтсіздікке қарай сол жолмен жүру оңайырақ.
Шыны керек, Баффет пен Мангер жаман жаңалықтар туралы ашық айту еркіндігіндегідей, мұнда да қорғалған жағдайға ие: Олар жұмыстан шығарылу туралы уайымдамайды және бұл оларға дәстүрлі емес шешімдер қабылдауға еркіндік береді. Дегенмен, күшті қарым-қатынас дағдылары бар менеджер иелерді кірістегі қысқа мерзімді шығынды және компания бағытындағы өзгерісті қабылдауға көндіре алуы керек, егер бұл уақыт өте келе жоғары нәтижелерді білдірсе. Институционалдық императивке қарсы тұра алмау, Баффеттің білуінше, көбінесе компания иелеріне емес, оның менеджерлерінің түбегейлі өзгерісті қабылдауға дайындығына байланысты.
Тіпті менеджерлер компаниялары түбегейлі өзгеруі керек немесе жабылу мүмкіндігіне тап болуы керек деген ұғымды қабылдаған күннің өзінде, бұл жоспарды жүзеге асыру көптеген менеджерлер үшін тым қиын. Көпшілігі ағымдағы мәселенің қаржылық фактілерімен бетпе-бет келудің орнына жаңа компания сатып алу азғыруына беріледі.
Неліктен олар бұлай істейді? Баффет басшылықтың мінез-құлқына ең көп әсер ететін үш факторды бөліп көрсетеді. Біріншіден, көптеген менеджерлер белсенділікке деген құмарлығын бақылай алмайды. Мұндай гиперактивтілік көбінесе бизнесті басып алудан көрініс табады. Екіншіден, көптеген менеджерлер өз бизнесінің сатылымын, кірісін және басшылардың өтемақысын өз саласындағы және одан тыс басқа компаниялармен үнемі салыстырады. Бұл салыстырулар сөзсіз корпоративтік гиперактивтілікке шақырады. Соңғысы, Баффет көптеген менеджерлер өздерінің басқарушылық қабілеттерін асыра бағалайды деп санайды.
Тағы бір жиі кездесетін мәселе — нашар бөлу дағдылары. Баффет атап өткендей, бас директорлар көбінесе әкімшілік, инженерия, маркетинг немесе өндіріс сияқты компанияның басқа салаларында үздік болу арқылы өз лауазымына көтеріледі. Капиталды бөлуде тәжірибесі аз болғандықтан, бас директорлардың көпшілігі өз қызметкерлеріне, кеңесшілеріне немесе инвестициялық банкирлеріне жүгінеді. Мұнда шешім қабылдау процесіне институционалдық императив ене бастайды. Баффет атап өткендей, егер бас директор сатып алуды ақтау үшін инвестициядан 15 пайыз қайтарымды қажет ететін әлеуетті сатып алуды қаласа, оның әскерлері оған бизнестің іс жүзінде 15,1 пайызға қол жеткізе алатынын қаншалықты тез хабарлайтыны таңқаларлық.
Институционалдық императивтің соңғы ақталуы — ойланбастан еліктеу. Егер А, В және С компаниялары бірдей нәрсені істеп жатса, онда D компаниясының бас директоры біздің компаниямыздың да солай әрекет етуі дұрыс деп пайымдайды.
Баффеттің ойынша, бұл компанияларды сәтсіздікке ұшырататын ашкөздік немесе ақымақтық емес. Керісінше, бұл императивтің институционалдық динамикасы, ол сәтсіз мінез-құлыққа қарсы тұруды қиындатады. Нотр-Дам студенттерінің алдында сөйлеген сөзінде Баффет отыз жеті сәтсіз инвестициялық банк фирмасының тізімін көрсетті. Олардың барлығы, деп түсіндірді ол, Нью-Йорк қор биржасының көлемі он бес есе өскеніне қарамастан сәтсіздікке ұшырады. Бұл фирмаларды табысқа жетуге деген қатты ынтасы бар, IQ деңгейі өте жоғары еңбекқор адамдар басқарды. Баффет кідірді; оның көздері бөлмені шолып шықты. «Осы туралы ойланыңыздар», — деді ол қатаң түрде. — «Олар қалайша мұндай нәтижеге қол жеткізді? Мен сізге қалай екенін айтамын, — деді ол, — құрдастарына ойланбастан еліктеу».
**Coca-Cola** Гойзуэта Coca-Cola-ны басқарған кезде, оның алғашқы қадамдарының бірі алдыңғы бас директор дамытқан байланыссыз бизнестерден құтылу және компанияны негізгі бизнесіне — шәрбат сатуға қайтару болды. Бұл Coca-Cola-ның институционалдық императивке қарсы тұру қабілетінің айқын көрінісі болды.
Компанияны бір өнімді бизнеске дейін қысқарту сөзсіз батыл қадам болды. Гойзуэтаның стратегиясын одан да керемет еткен нәрсе — оның бұл әрекетті саладағы басқалар мүлдем керісінше әрекет етіп жатқан кезде жасауға дайындығы болды. Бірнеше жетекші сусын компаниялары өз пайдаларын басқа байланыссыз бизнестерге салып жатты. Anheuser-Busch сыра бизнесінен түскен пайданы ойын-сауық парктеріне салды. Шарап пен спирттік ішімдіктерді өндіруші және таратушы Brown-Forman өз пайдасын фарфор, хрусталь, күміс және жүк сөмкелері бизнесіне салды, олардың барлығының қайтарымы әлдеқайда төмен еді. Seagram Company, Ltd., жаһандық спирттік ішімдіктер мен шарап бизнесі, Universal Studios-ты сатып алды. Coca-Cola-ның басты сусын бәсекелесі Pepsi жеңіл тамақ бизнесін (Frito-Lay) және Taco Bell, Kentucky Fried Chicken және Pizza Hut сияқты мейрамханаларды сатып алды.
Гойзуэтаның әрекеті компанияның назарын ең үлкен және ең маңызды өніміне аударып қана қоймай, сонымен қатар компания ресурстарын ең табысты бизнесіне қайта бөлуге жұмыс істеді. Шәрбат сатудың экономикалық қайтарымы басқа бизнестердің экономикалық қайтарымынан әлдеқайда асып түскендіктен, компания енді өз пайдасын ең жоғары қайтарымды бизнесіне қайта инвестициялады.
**Clayton Homes** Өз қолымен жасалған проблемалардан тұншыққан салада Clayton өзінің күшті басқаруымен және ақылды бизнес моделімен ерекшеленеді. Құрастырмалы үйлер қазір Америка Құрама Штаттарындағы жалпы тұрғын үй бірліктерінің 15 пайызын құрайды. Көп жағынан олардың тарихи жағымсыз бейнесі жоғалып барады. Үйлер көлемі мен ауқымы жағынан жергілікті жерде салынған үйлерге көбірек ұқсап келеді; құрылыс сапасы үнемі жақсарып отырды; олар жалға берілетін үйлермен бәсекеге қабілетті; олардың салықтық артықшылықтары бар, өйткені иелері астындағы жерге иелік етуі міндетті емес; және ипотекалар қазір басқа ірі ипотекалық компаниялар мен Fannie Mae сияқты мемлекеттік агенттіктер тарапынан қолдау табады.
Дегенмен, олар жергілікті жерде салынған үйлерге қарағанда айтарлықтай арзан болғандықтан (2002 жылғы орташа бағалар: 164 217 доллармен салыстырғанда 48 800 доллар), негізгі нарық экономикалық ауқымның төменгі жағындағы тұтынушылар болып қала береді. 2002 жылы 22 миллионнан астам американдық орташа отбасылық табысы 26 900 доллар болатын құрастырмалы үйлерде тұрды.
Көптеген өндірушілер 1990-шы жылдары өздері тудырған екі жақты қысымға тап болды және олардың көпшілігі сәтсіздікке ұшырады. Бұл екі жақты қысымның бір тұтқасы осы үйлердің қабылдануы мен танымалдылығының артуы болды, бұл саладағы көптеген адамдарды шамадан тыс кеңеюге итермеледі. Басқа қысым факторы қарапайым ашкөздік болды.
Үйлер бірнеше өндірушілерді ұсынатын тәуелсіз дилерлер немесе компанияға тиесілі сауда нүктелері болып табылатын бөлшек саудагерлер арқылы сатылады. Дәл сол жерде, сол учаскеде сатып алушылар әдетте қаржыландыру операциясын, көбінесе өндіруші/бөлшек саудагердің еншілес кәсіпорнын табады. Өз алдына бұның ешқандай қателігі жоқ; бұл автокөлік дилерлігі сияқты естіледі және іс жүзінде солай жұмыс істейді. Мәселе мынада: несие тарихына қарамастан, дефолтқа ұшырауы мүмкін несиелер негізінде сату келісіміне қол қоя алатын кез келген адамға сатуды итермелеу салада індетке айналды.
Көптеген бірліктерді сату бөлшек саудагерлер үшін лезде пайда және сатушылар үшін үлкен комиссиялар жасайды. Бұл сондай-ақ ұзақ мерзімді перспективада орасан зор экономикалық проблемаларды тудырады. Өкінішті шындық сол, көптеген үйлер экономикалық жағдайы нашар адамдарға сатылады және қайтарып алу деңгейі жоғары, бұл жаңа үйлерге сұранысты азайтады. Соңғы бірнеше жылда жұмыссыздық деңгейі өскен сайын, несие бойынша кешіктірулер де өсті. 1990-шы жылдардағы тауарлық-материалдық қордың артық ұсынысын және жалпы шығындарды азайтқан тығыз экономикалық уақытты ескерсек, бұл тұтастай алғанда сала үшін өкінішті жағдайды құрайды.
Мәселенің көп бөлігін құрастырмалы үй бизнесінде жиі кездесетін өте әлсіз несиелермен байланыстыруға болады. Неліктен олардың бәрі бұлай істейді? Өйткені олардың бәрі солай істейді және әр компания басқаша әрекет етсе, нарықтағы үлесін жоғалтудан қорқады. Бұл, қысқаша айтқанда, институционалдық императивтің қарғысы. Clayton толығымен иммунитетке ие болған жоқ, бірақ ол ең өрескел қателіктерден аулақ болды.
Ең бастысы, Clayton өз сатушыларына басқаша өтемақы төлейді. Сатушылар мен менеджерлердің комиссиялары тек сатылған үйлердің санына ғана емес, сонымен қатар берілген несиелердің сапасы мен орындалуына негізделген. Сату қызметкерлері несие төлемдері өткізіп алынған кезде қаржылық ауыртпалықты бөліседі және несие жақсы орындалған кезде кірісті бөліседі. Мысалы, 24 000 долларлық жылжымалы үйді сату және қаржыландырумен айналысатын сату менеджерін алайық. Егер тұтынушы төлемдерді жасай алмаса, Clayton әдетте 2 500 доллар жоғалтады, ал менеджер шығынның жартысына дейін жауапты болады. Бірақ егер несие орындалса, менеджер оның да жартысына дейін бөліседі. Бұл әлсіз несиелерден аулақ болу жауапкершілігін сату қызметкерлеріне жүктейді.
Бұл әдістеме өз жемісін берді: 2002 жылы «Clayton ипотекасы бар үй иелерінің тек 2,3 пайызы ғана 30 күнге кешіктірілген». Бұл салалық кешіктіру деңгейінің шамамен жартысы. 1990-шы жылдардың соңында 80-нен астам зауыт пен 4 000 бөлшек саудагер жұмысын тоқтатқанда, Clayton тек 31 бөлшек саудагерді жапты және бірде-бір зауытты жапқан жоқ. 2003 жылға қарай, Баффет суретке енген кезде, Clayton жалпы экономикадағы және атап айтқанда жылжымалы үй индустриясындағы құлдыраудан бәсекелестерінің кез келгеніне қарағанда күштірек және жақсырақ орналасқан күйде шықты.
Уоррен Баффет Clayton Homes-ты сатып алды, өйткені ол Джим Клейтонның бойынан күшті басқарушылық дағдылары мен көп ақылы бар еңбекқор, өз күшімен көтерілген адамды көрді. Клейтон бір рет емес, екі рет өзінің бизнес моделін әсіресе зиянды институционалдық императивтен аулақ болатындай етіп құру арқылы саладағы құлдырауға төтеп бере алатынын көрсетті.
**The Washington Post Company** Баффет бізге тіпті үшінші дәрежелі газеттер де қомақты пайда таба алатынын айтты. Нарық газеттен жоғары стандарттарды талап етпейтіндіктен, өз стандарттарын енгізу басшылыққа байланысты. Және дәл басшылықтың жоғары стандарттары мен қабілеттері бизнестің қайтарымын оның құрдастар тобымен салыстырғанда ерекшелей алады. 1973 жылы, егер Баффет Post-қа салған 10 миллион долларын Gannett, Knight-Ridder, New York Times немесе Times Mirror-ға салғанда, оның инвестициялық қайтарымы осы кезеңдегі газет бизнесінің ерекше экономикасын көрсете отырып, орташадан жоғары болар еді. Бірақ Washington Post-тың құрдастар тобынан артық алған 200-300 миллион долларлық нарықтық құны, дейді Баффет, «өте үлкен бөлігінде Кэйдің [Кэтрин Грэм] басқа медиа компаниялардың көпшілігінің менеджерлері қабылдаған шешімдермен салыстырғанда басқарушылық шешімдерінің жоғары табиғатынан келді».
Кэтрин Грэмнің Post акцияларының үлкен көлемін арзан бағамен сатып алуға ақылы жетті. Сондай-ақ оның кәсіподақтарға қарсы тұруға, шығындарды азайтуға және газеттің бизнес құндылығын арттыруға батылдығы болды, деді ол. Washington Post акционерлері Кэтрин Грэмнің компанияны осындай қолайлы жағдайға қойғаны үшін бақытты.
УОРРЕН БАФФЕТ БАСҚАРУ, ЭТИКА ЖӘНЕ РАЦИОНАЛДЫЛЫҚ ТУРАЛЫ
Berkshire акционерлерімен және шын мәнінде бүкіл әлеммен барлық қарым-қатынасында Баффет адал және турашыл менеджерлерді іздейтінін үнемі атап өтті. Ол бұл бүгінгі әлемдегі міндетті корпоративтік құндылықтар ғана емес, сонымен қатар ұзақ мерзімді перспективада компанияның түпкілікті табысы мен кірістілігін анықтайтын шешуші мәселелер деп санайды. Басшылардың өтемақысы, қор опциондары, директорлардың тәуелсіздігі, бухгалтерлік қулықтар — бұл мәселелер Баффеттің жанына қатты батады және ол өз сезімдерін білдіруден тартынбайды.
**Бас директордың ашкөздігі және институционалдық императив** 2001 жылғы акционерлерге хатында Баффет былай деп жазды: «Чарли екеуміз соңғы бірнеше жылда жиі кездесетін жағдайдан жиіркенеміз, онда акционерлер миллиардтаған шығынға ұшырап жатқанда, осы апаттардың атасы болған бас директорлар, промоутерлер және басқа да жоғары лауазымды тұлғалар орасан зор байлықпен кетіп қалды. Шынында да, бұл адамдардың көбі инвесторларды акцияларды сатып алуға шақырып, сонымен бірге өз әрекеттерін жасыратын әдістерді қолдана отырып, өз акцияларын сатып жатты. Өкінішке орай, бұл бизнес көшбасшылары акционерлерді серіктес емес, ақымақтар ретінде көреді... Корпоративтік Америкада өрескел мінез-құлықтың жетіспеушілігі жоқ».
Адамдарды бағалағанда үш қасиетті іздейсіз: парасаттылық, зияткерлік және энергия. Егер біріншісі болмаса, қалған екеуі сізді құртып тынады. УОРРЕН БАФФЕТ, 1993
Бухгалтерлік жанжалдар Америка Құрама Штаттарында, әсіресе компанияның 401(k) жоспарында акция ұстаған кез келген адам үшін дабыл қақты. Акционерлер сұрақтар қойып, компаниялары өз істерін адал және ашық басқарып жатыр ма деп ойлана бастады. Біз бәріміз жүйеде үлкен проблемалар бар екенін түсіне бастадық: Бас директорлар жеке ұшақтар мен сәнді кештерге компания ақшасын пайдалана отырып, үлкен жалақы алып жатты, ал директорлар көбінесе басшылық қабылдаған кез келген шешімді мақұлдап отырды. Бірде-бір бас директор басқалардың орасан зор жалақылары мен сәнді өмір салтына қосылу азғыруына қарсы тұра алмайтындай көрінді. Бұл институционалдық императивтің ең жойқын түрі.
Баффеттің айтуынша, жағдай көп жақсарған жоқ. 2003 жылғы акционерлерге хатында ол тоқтаусыз болып көрінетін «ашкөздік індетін» қатты сынады. Ол былай деп жазды: «Бас директорлардың шектен шығуы 1990-шы жылдары қатты үдеді, өйткені ең ашкөздер — бұл атақ үшін қызу бәсекелестік болды — алған өтемақы пакеттері басқа жерлерде тез көшірілді. Корпоративтік Американың өзін-өзі реформалауға қаншалықты байыпты екенін бағалауда бас директордың жалақысы қышқыл сынақ болып қала береді. Әзірге нәтижелер көңіл көншітпейді». Бұл қор опциондары жоқ және әлі де жылына 100 000 доллар төлейтін адамның сөзі.
**Қор опциондары** Осы жоғары жалақыларға қоса, ашық саудаланатын компаниялардың басшылары әдетте корпоративтік кірістерге байланысты, бірақ басшының нақты жұмыс нәтижесіне сирек байланысты болатын белгіленген бағадағы қор опциондарымен марапатталады.
Бұл Баффеттің ұстанымына қайшы келеді. Қор опциондары талғамсыз таратылғанда, дейді ол, орташадан төмен нәтиже көрсететін менеджерлер тамаша нәтиже көрсеткен менеджерлер сияқты жомарт марапатталады. Баффеттің ойынша, сіздің командаңыз жеңіске жетсе де, сіз .350 соққышыға .150 соққышымен бірдей төлемейсіз.
Berkshire-де Баффет менеджерлерді нәтиже үшін марапаттайтын өтемақы жүйесін қолданады. Марапат кәсіпорынның көлеміне, жеке тұлғаның жасына немесе Berkshire-дің жалпы пайдасына байланысты емес. Баффет бөлімшенің жақсы жұмысы Berkshire акциясының бағасы көтерілсе де, төмендесе де марапатталуы керек деп санайды. Оның орнына басшылар өздерінің жауапкершілік аймағына негізделген өнімділік мақсаттарына қол жеткізудегі табыстарына қарай өтемақы алады. Кейбір менеджерлер сатылымды арттырғаны үшін, басқалары шығындарды азайтқаны немесе күрделі шығындарды қысқартқаны үшін марапатталады. Жыл соңында Баффет қор опциондарын таратпайды — ол чектер жазады. Кейбіреулері өте үлкен. Менеджерлер қолма-қол ақшаны қалауынша пайдалана алады. Көбісі оны Berkshire акцияларын сатып алуға жұмсайды.
Тіпті қор опциондары басшылар өтемақысының заңды аспектісі ретінде қарастырылғанда да, Баффет олардың компания балансында қалай есепке алынатынына назар аударуды ескертеді. Ол оларды шығын ретінде қарастыру керек деп санайды, сонда олардың есептелген кіріске әсері анық болады. Бұл даусыз болып көрінетіндей айқын; өкінішке орай, барлық компаниялар бұлай ойламайды.
Баффеттің ойынша, бұл шамадан тыс төлемді дайындықпен қабылдаудың тағы бір қыры. 2003 жылғы акционерлерге хатында ол былай деп жазды: «Бас директорлар немесе олардың өкілдері өтемақы комитеттерімен кездескенде, тым жиі бір тарап — бас директор — қандай мәміле жасалатынына екіншісіне қарағанда әлдеқайда көп мән береді. Мысалы, бас директор әрқашан 100 000 акцияға немесе 500 000 акцияға опцион алу арасындағы айырмашылықты орасан зор деп санайды. Алайда өтемақы комитеті үшін айырмашылық маңызды емес болып көрінуі мүмкін — әсіресе, көптеген компанияларда болғандай, ешқандай грант есептелген кіріске әсер етпесе. Мұндай жағдайда келіссөздер жиі 'ойын ақшасы' сапасына ие болады».
Баффеттің бұл тақырыпқа қатысты күшті сезімдерін оның Amazon-ның 2003 жылдың сәуірінде қор опциондарын шығынға жатқыза бастайтыны туралы хабарландыруына берген жауабынан көруге болады. Баффет бас директор Джефф Безосқа бұл «ерекше батылдықты» талап ететінін және оның шешімі «танылып, есте қалатынын» жазды. Бір аптадан кейін Баффет Amazon-ның 98,3 миллион долларлық жоғары кірісті облигацияларын сатып алды.
**Заңсыз бухгалтерлік есеп және күмәнді қаржыландыру мәселелері** 2001 жылдың екінші жартысында күнделікті газет оқыған кез келген адам корпоративтік заң бұзушылықтардың өсіп келе жатқан толқынынан хабардар болмай қалуы мүмкін емес еді. Бірнеше ай бойы біз американдық өнеркәсіптің ең танымал есімдері қатысқан жанжалдардың бірінен соң бірі шыққанын үреймен бақыладық. Барлығы «бухгалтерлік жанжал» деген жалпы терминнің астына біріктірілді, өйткені теріс қылықтар бухгалтерлік қулықтарға негізделген және бухгалтерлік есептерді тексеруге тиіс сыртқы аудиторлардың өздері іс-әрекеттерге қатысушылар ретінде аталды.
Бұл әрине бухгалтерлік есептен әлдеқайда кең; бұл ашкөздік, өтірік және қылмыстық әрекеттер туралы. Бірақ бухгалтерлік есептер — қиындық белгілерін іздеуге жақсы орын. 2002 жылғы акционерлерге хатында Баффет инвесторларға жылдық есептерді оқуда мұқият болуды ескертті. «Егер сіз соңғы жылдары қаржылық есептерді оқыған болсаңыз, — деп жазды ол, — сіз 'про-форма' кіріс есептерінің тасқынын көрдіңіз — кестелерде менеджерлер әрқашан аудиторлары рұқсат еткеннен әлдеқайда асып түсетін 'кірістерді' көрсетеді. Бұл презентацияларда бас директор өз иелеріне 'мұны санамаңыз, ананы санамаңыз — тек кірісті майлы ететін нәрсені санаңыз' дейді. Жиі осы жаман нәрселердің бәрін ұмытыңыз деген хабарлама басшылықтың беті бүлк етпестен жылдан жылға жеткізіледі».
Әрине, ұзақ мерзімді перспективада операциялық проблемаларды бухгалтерлік айла-шарғылармен жасыратын басшылықты қиындық күтіп тұр. УОРРЕН БАФФЕТ, 1991 [БҰЛ ЕСКЕРТПЕНІҢ КҮНІНЕ НАЗАР АУДАРЫҢЫЗ.]
Баффет жанжалдардан қатты жиіркенді. «Орын алған өрескел заң бұзушылықтар миллиондаған акционерлердің сеніміне қиянат жасады». Ол корпоративтік этиканың нашарлауына 1990-шы жылдардың қызу күндерін, өзі «Ұлы Көпіршік» деп атаған тез баю кезеңін кінәлайды. «Акция бағалары көтерілген сайын, — дейді ол, — менеджерлердің мінез-құлық нормалары төмендеді. 90-шы жылдардың соңына қарай жоғары жолмен жүрген бас директорлар ауыр трафикке тап болмады. Тым көп адамдар сандарды бұрмалап және орташа бизнес жетістіктері үшін ұятсыз жалақы алып, өзін нашар ұстады». Және тым көп жағдайда акционерлердің мүдделерін қорғауға міндетті олардың компанияларының директорлары сәтсіздікке ұшырады.
**Директордың немқұрайлылығы және корпоративтік басқару** Мәселенің бір бөлігі, деп болжайды Баффет, директорлар кеңесінің жоғары басшылық сұраған нәрсені ойланбастан мақұлдауға ұятты бейімділігі. Бұл тәуелсіздік пен батылдық мәселесі — директорлардың жоғары басшыларды ренжіту қаупіне қарамастан өздерінің фидуциарлық жауапкершілігін құрметтеуге дайындығы немесе оның жоқтығы. Бұл дайындық немесе оның жоқтығы бүкіл елдегі мәжіліс залдарында көрініс табуда.
«Шынайы тәуелсіздік — яғни бірдеңе дұрыс емес немесе ақымақтық болған кезде күшті бас директорға қарсы шығуға дайын болу — директор үшін өте құнды қасиет», — деп жазады Баффет. — «Бұл сондай-ақ сирек кездеседі. Оны іздейтін жер — мүдделері қатардағы акционерлердің мүдделерімен сәйкес келетін жоғары дәрежелі адамдардың арасы». Баффет Berkshire Hathaway кеңесінің мүшелерінен не іздейтінін сипаттау арқылы өз ұстанымын ашады — «өте жоғары парасаттылық, іскерлік зеректік, акционерлерге бағдарлану және компанияға шынайы қызығушылық».
БІЗ ШЫНЫМЕН БАСҚАРУҒА БАҒА БЕРЕ АЛАМЫЗ БА?
Баффет менеджерлерді өзінің үш өлшемі — рационалдылық, ашықтық және тәуелсіз ойлау бойынша бағалау қаржылық нәтижелерді өлшеуден гөрі қиын екенін бірінші болып мойындайды, себебі адамдар сандарға қарағанда күрделірек.
Шынында да, көптеген сарапшылар адам әрекетін өлшеу бұлыңғыр және дәл емес болғандықтан, біз басқаруды қандай да бір сенімділікпен бағалай алмаймыз, сондықтан бұл жаттығу бекер деп санайды. Ондық үтірсіз, олар өлшейтін ештеңе жоқ дегенді меңзейтін сияқты. Басқалары басқарудың құндылығы компанияның өнімділік статистикасында, соның ішінде сатылымдарда, пайда маржасында және меншікті капиталдың қайтарымында толық көрініс табады және басқа өлшеу таяқшасы қажет емес деген пікірді ұстанады.
Екі пікірдің де белгілі бір негізі бар, бірақ ешқайсысы бастапқы алғышарттан басым түсетіндей күшті емес. Басқаруды бағалауға уақыт бөлудің себебі — бұл сізге түпкілікті қаржылық нәтиженің ерте ескерту белгілерін береді. Егер сіз басқару тобының сөздері мен әрекеттеріне мұқият қарасаңыз, олардың жұмысының құндылығын компанияның қаржылық есептерінде немесе күнделікті газетіңіздің қор беттерінде пайда болғанға дейін өлшеуге көмектесетін кеңестер табасыз. Бұл сізден біраз қазбалауды талап етеді және бұл жүрегі әлсіздерді немесе жалқауларды тоқтатуға жеткілікті болуы мүмкін. Бұл олардың жоғалтуы және сіздің ұтуыңыз.
Қажетті ақпаратты қалай жинауға болады? Баффет бірнеше кеңес береді. Ол бірнеше жыл бұрынғы жылдық есептерді қарап шығуды, басшылықтың сол кезде болашақ стратегиялары туралы не айтқанына ерекше назар аударуды ұсынады. Содан кейін сол жоспарларды бүгінгі нәтижелермен салыстырыңыз: Олар қаншалықты толық жүзеге асырылды? Сондай-ақ бірнеше жыл бұрынғы стратегияларды биылғы стратегиялармен және идеялармен салыстырыңыз: Ойлау қалай өзгерді? Баффет сондай-ақ сізді қызықтыратын компанияның жылдық есептерін сол саладағы ұқсас компаниялардың есептерімен салыстыру өте құнды болуы мүмкін екенін айтады. Дәл көшірмелерді табу әрқашан оңай емес, бірақ салыстырмалы өнімділікті салыстырудың өзі түсінік бере алады.
Оқу көкжиегіңізді кеңейтіңіз. Газеттер мен қаржылық журналдарда сізді қызықтыратын компания және жалпы оның саласы туралы мақалаларға назар аударыңыз. Компания басшыларының не айтатынын және басқалардың олар туралы не айтатынын оқыңыз. Егер төраға жақында сөз сөйлегенін немесе презентация жасағанын байқасаңыз, инвесторлармен байланыс бөлімінен көшірмесін алып, мұқият зерттеңіз. Соңғы ақпаратты алу үшін компанияның веб-беттерін пайдаланыңыз. Ойға келген барлық жолмен антенналарыңызды көтеріңіз. Ақпаратқа сергек болу әдетін неғұрлым көбірек дамытсаңыз, процесс соғұрлым жеңілдейді.
Мұнда өкінішпен айту керек, сіз зерттейтін құжаттар үрленген сандарға, жартылай шындыққа және қасақана шатастыруларға толы болуы мүмкін. Біз мұны жасады деп айыпталған компаниялардың аттарын білеміз; олар американдық бизнестің алаяқтар галереясы және олардың кейбір көшбасшылары өз әрекеттерін қайта қарау үшін түрмеде көп уақыт өткізуде. Кейде манипуляциялар соншалықты шебер жасалады, тіпті сот-бухгалтерлік сарапшылар да алданып қалады; онда ешқандай арнайы білімі жоқ инвестор ретінде сіз не көріп тұрғаныңызды қалай толық түсіне аласыз?
Өкінішті жауап: сіз түсіне алмайсыз. Сіз жылдық есептер мен баланстарды оқуды үйрене аласыз — және үйренуіңіз керек — бірақ егер олар өрескел алдау мен өтірікке негізделген болса, сіз оны анықтай алмауыңыз мүмкін.
Мен қарап отырған компанияның жылдық есептерін оқимын және бәсекелестердің жылдық есептерін оқимын. Бұл негізгі дереккөз материалы. УОРРЕН БАФФЕТ, 1993
Біз бәрін қарапайым ұстағанды ұнатамыз, сонда төраға отырып алып, жылдық есептерді оқи алады. ЧАРЛИ МАНГЕР, 1993
Мен сізге жай ғана бас тарту керек деп айтқым келмейді. Зерттеуіңізді жалғастырыңыз және қиындық белгілеріне сергек болуға тырысыңыз. Уоррен Баффеттің бізге бірнеше құнды кеңестер беруі таңқаларлық емес:
- «Әлсіз бухгалтерлік есеп көрсететін компаниялардан сақ болыңыз». Атап айтқанда, ол қор опциондарын шығынға
- жатқызбайтын компаниялардан сақ болуды ескертеді. Бұл басқа да айқын емес айла-шарғылардың бар екендігінің айқын қызыл
- жалауы.
- Тағы бір қызыл жалау: «түсініксіз ескертпелер». Егер сіз оларды түсінбесеңіз, дейді ол, бұл сіздің кемшілігіңіз деп
- ойламаңыз; бұл басшылық сіздің білгеніңізді қаламайтын нәрсені жасырудың сүйікті құралы.
- «Кіріс болжамдары мен өсу үміттерін жар салатын компанияларға күмәнмен қараңыз». Ешкім болашақты біле алмайды және
- мұны істеймін деп мәлімдеген кез келген бас директор сіздің сеніміңізге лайық емес.
Қорытындылай келе, Баффет турашыл, акционерлерімен және қызметкерлерімен ашық менеджерлермен жұмыс істегісі келеді. Оның бизнес жүргізу шарты ретінде этикалық мінез-құлыққа деген мызғымас талабы корпоративтік жанжалдар басталғаннан бері қосымша маңызға ие болды. Алайда, ол мұндай ұстанымның өзі инвесторларды алаяқтықтан туындаған шығындардан қорғамайтынын бірінші болып мойындайды.
Мен өз ескертуімді қосуым керек: Мен осы кітапта сипатталған Уоррен Баффет жолының қағидаларын ұстану сізді 100 пайыз қорғайды деп уәде бере алмаймын. Егер компания шенеуніктері алаяқтық есеп немесе басқа заңсыз айла-шарғылар арқылы инвесторларға ашықтан-ашық өтірік айтса және олар бұған шебер болса, оны уақытында анықтау қиын, көбінесе мүмкін емес болуы мүмкін. Түбінде қылмыскерлер түрмеге түседі, бірақ ол кезде акционерлерге зиян келтіріліп қойған болады; ақша жоқ. Менің айтарым мынау: Егер сіз Баффет үйреткен инвестицияларға мұқият, ойластырылған көзқарасты қабылдасаңыз және үй тапсырмасын орындауға уақыт бөлсеңіз, сіз қателескеннен гөрі жиі дұрыс боласыз және тақырыптар мен қауесеттердің жетегінде кеткендерге қарағанда сөзсіз жиі дұрыс боласыз.
7-тарау. Инвестициялық нұсқаулықтар: Қаржылық қағидалар
Баффет басқарушылық шеберлікті де, экономикалық өнімділікті де бағалайтын қаржылық қағидалардың барлығы әдеттегі Баффеттік принциптерге негізделген. Біріншіден, ол жылдық нәтижелерге тым байыпты қарамайды. Оның орнына ол төрт немесе бес жылдық орташа көрсеткіштерге назар аударады. Жиі, ол атап өткендей, табысты бизнес қайтарымы планетаның күнді айналып шығуына кететін уақытпен сәйкес келмеуі мүмкін.
Сондай-ақ оның әсерлі жыл соңындағы сандарды шығаратын, бірақ нақты құндылығы аз бухгалтерлік көзбояушылыққа төзімі аз. Оның орнына ол бірнеше уақыт сынынан өткен қаржылық принциптерге сүйенеді:
- Бір акцияға шаққандағы кіріске емес, меншікті капиталдың қайтарымына назар аударыңыз.
- Құндылықтың шынайы көрінісін алу үшін «иегер кірісін» есептеңіз.
- Жоғары пайда маржасы бар компанияларды іздеңіз.
- Сақталған әрбір доллар үшін компания кем дегенде бір доллар нарықтық құндылық жасады ма?
МЕНШІКТІ КАПИТАЛДЫҢ ТАБЫСТЫЛЫҒЫ (ROE)
Әдетте, сарапшылар компанияның жылдық жұмысын бір акцияға шаққандағы кіріске (EPS) қарап өлшейді. Олар өткен жылмен салыстырғанда өсті ме? Олар мақтануға тұрарлықтай жоғары ма? Өз тарапынан Баффет бір акцияға шаққандағы кірісті түтін пердесі деп санайды. Көптеген компаниялар меншікті капитал базасын ұлғайту үшін өткен жылғы кірістің бір бөлігін сақтап қалатындықтан, ол бір акцияға шаққандағы кірістің рекордтық көрсеткіштеріне қуануға ешқандай себеп көрмейді. Егер компания бір уақытта меншікті капитал базасын 10 пайызға өсіріп жатса, бір акцияға шаққандағы кірісті 10 пайызға арттыратын компанияда ешқандай керемет нәрсе жоқ. Бұл, деп түсіндіреді ол, ақшаны жинақ шотына салып, пайыздардың жинақталуына және күрделенуіне мүмкіндік беруден еш айырмашылығы жоқ.
Экономикалық өнімділіктің сынағы, Баффеттің пікірінше, компанияның бір акцияға шаққандағы кірістің тұрақты өсіміне ие болуы емес, меншікті капиталға жоғары кіріс мөлшерлемесіне қол жеткізуі («орынсыз левереджсіз, бухгалтерлік айла-шарғысыз және т.б.»). Компанияның жылдық жұмысын өлшеу үшін Баффет меншікті капиталдың табыстылығын — операциялық кірістің акционерлік капиталға қатынасын қолданғанды жөн көреді.
Алайда бұл қатынасты пайдалану үшін біз бірнеше түзетулер енгізуіміз керек. Біріншіден, барлық нарықтық бағалы қағаздар нарықтық құны бойынша емес, өзіндік құны бойынша бағалануы керек, өйткені тұтастай алғанда қор нарығындағы құндылықтар белгілі бір компаниядағы акционерлік капиталдың қайтарымына қатты әсер етуі мүмкін. Мысалы, егер қор нарығы бір жылда күрт көтеріліп, сол арқылы компанияның таза құнын арттырса, шын мәнінде керемет операциялық нәтиже үлкенірек бөлгішпен салыстырғанда төмендеп қалар еді. Керісінше, бағаның төмендеуі акционерлік капиталды азайтады, бұл орташа операциялық нәтижелер шын мәніндегіден әлдеқайда жақсы болып көрінетінін білдіреді.
Екіншіден, біз ерекше баптардың осы қатынастың алымына тигізуі мүмкін әсерлерін де бақылауымыз керек. Баффет барлық күрделі кірістер мен шығындарды, сондай-ақ операциялық кірісті арттыруы немесе азайтуы мүмкін кез келген төтенше баптарды алып тастайды. Ол бизнестің нақты жылдық өнімділігін бөліп көрсетуге тырысады. Ол басшылықтың қолда бар капиталды ескере отырып, бизнестің операцияларынан қайтарым жасау міндетін қаншалықты жақсы орындайтынын білгісі келеді. Бұл, дейді ол, басшылықтың экономикалық өнімділігінің ең жақсы өлшемі.
Сонымен қатар, Баффет бизнес аз немесе мүлдем қарызсыз меншікті капиталдан жақсы қайтарымға қол жеткізуі керек деп санайды. Біз компаниялар қарыздың меншікті капиталға қатынасын арттыру арқылы меншікті капиталдың табыстылығын арттыра алатынын білеміз. Баффет мұны біледі, бірақ Berkshire Hathaway-дің меншікті капиталдың табыстылығына жай ғана көбірек қарыз алу арқылы бірнеше ұпай қосу идеясы оны таң қалдырмайды. «Жақсы бизнес немесе инвестициялық шешімдер, — дейді ол, — левередждің көмегінсіз-ақ қанағаттанарлық экономикалық нәтижелер береді». Сонымен қатар, жоғары левереджді компаниялар экономикалық бәсеңдеу кезінде осал келеді.
Баффет бізге бизнес үшін қандай қарыз деңгейлері орынды немесе орынсыз екендігі туралы ешқандай ұсыныс бермейді. Әртүрлі компаниялар ақша ағындарына байланысты қарыздың әртүрлі деңгейлерін басқара алады. Баффеттің бізге айтатыны — жақсы бизнес левередждің көмегінсіз меншікті капиталдан жақсы қайтарым ала алуы керек. Инвесторлар меншікті капиталдан жақсы қайтарымды тек айтарлықтай қарызды пайдалану арқылы ала алатын компаниялардан сақ болуы керек.
**Coca-Cola** Компанияны жандандыру жоспары «1980-ші жылдарға арналған стратегияда» Гойзуэта Coca-Cola меншікті капиталдан қолайлы қайтарым бермейтін кез келген бизнестен бас тартатынын атап өтті. Кез келген жаңа бизнес кәсіпорны инвестицияны ақтау үшін жеткілікті нақты өсу әлеуетіне ие болуы керек. Coca-Cola тоқырауға ұшыраған нарықта үлес үшін күресуге енді қызығушылық танытпады. «Бір акцияға шаққандағы кірісті арттыру және меншікті капиталдың қайтарымын арттыру әлі де ойынның атауы болып табылады», — деп жариялады Гойзуэта. Оның сөздері іспен жалғасты. Coca-Cola-ның шарап бизнесі 1983 жылы Seagram's-қа сатылды.
Компания 1970-ші жылдары меншікті капиталдан 20 пайыздық құрметті қайтарым алса да, Гойзуэта бұған таң қалмады. Ол жақсырақ қайтарымды талап етті және компания орындады. 1988 жылға қарай Coca-Cola-ның меншікті капиталдың табыстылығы 31,8 пайызға дейін өсті (7.1-суретті қараңыз).
Кез келген өлшем бойынша, Гойзуэтаның Coca-Cola-сы алдыңғы бас директордың қаржылық жетістіктерін екі-үш есеге арттырды. Нәтижелерді компанияның нарықтық құнынан көруге болады. 1980 жылы Coca-Cola-ның нарықтық құны 4,1 миллиард доллар болды. 1987 жылдың соңына қарай, тіпті қазан айындағы қор нарығының құлдырауынан кейін де, нарықтық құны 14,1 миллиард долларға дейін өсті (7.2-суретті қараңыз). Жеті жыл ішінде Coca-Cola-ның нарықтық құны орташа жылдық 19,3 пайыздық қарқынмен өсті.
**The Washington Post Company** Баффет 1973 жылы Washington Post акцияларын сатып алғанда, оның меншікті капиталдың табыстылығы 15,7 пайыз болды. Бұл көптеген газеттер үшін орташа қайтарым және Standard & Poor's Industrial Index-тен сәл ғана жақсырақ еді. Бірақ бес жыл ішінде Post-тың меншікті капиталдың табыстылығы екі есе өсті. Сол кезде ол S&P Industrials-тан екі есе жоғары және орташа газеттен 50 пайызға жоғары болды. Келесі он жыл ішінде Post Company өзінің үстемдігін сақтап, 1988 жылы меншікті капиталдың табыстылығы 36,3 пайыздық жоғары деңгейге жетті.
Бұл орташадан жоғары қайтарымдар компанияның уақыт өте келе қарызын әдейі азайтқанын байқағанда одан да әсерлі болады. 1973 жылы ұзақ мерзімді қарыздың акционерлік капиталға қатынасы 37,2 пайызды құрады, бұл газет тобындағы екінші ең жоғары қатынас. Таңқаларлық жағдай, 1978 жылға қарай Кэтрин Грэм компанияның қарызын 70 пайызға азайтты. 1983 жылы ұзақ мерзімді қарыздың меншікті капиталға қатынасы төмен 2,7 пайыз болды — бұл газет тобының орташа көрсеткішінің оннан бірі — соған қарамастан Post сол компаниялардан 10 пайызға жоғары меншікті капиталдың қайтарымын жасады.
«ИЕГЕР КІРІСІ»
Инвесторлар, деп ескертеді Баффет, бір акцияға шаққандағы бухгалтерлік кіріс бизнестің экономикалық құндылығын анықтаудың соңғы нүктесі емес, бастапқы нүктесі екенін білуі керек. «Түсіну керек бірінші нәрсе, — дейді ол, — барлық кірістер бірдей жаратылмайды». Активтері пайдаға қатынасы жоғары компаниялар, деп атап өтеді ол, жасанды кірістер туралы хабарлауға бейім. Инфляция активтерге бай бизнестерден алым алатындықтан, бұл бизнестердің кірістері сағым тәрізді сапаға ие болады. Демек, бухгалтерлік кірістер сарапшыға олар компанияның күтілетін ақша ағынына жақындаған жағдайда ғана пайдалы.
Бірақ тіпті ақша ағыны да, деп ескертеді Баффет, құндылықты өлшеудің мінсіз құралы емес; жиі ол инвесторларды адастырады. Ақша ағыны — жылжымайтын мүлік, газ кен орындары және кабельдік компаниялар сияқты басында үлкен инвестициялары бар және кейінірек аз шығындары бар бизнестерді өлшеудің қолайлы әдісі. Екінші жағынан, өндірушілер сияқты тұрақты күрделі шығындарды қажет ететін компаниялар тек ақша ағынын пайдалану арқылы дәл бағаланбайды.
Компанияның ақша ағыны әдетте салықтардан кейінгі таза кіріс плюс амортизация, тозу және басқа да ақшалай емес шығындар ретінде анықталады. Бұл анықтаманың мәселесі, деп түсіндіреді Баффет, ол маңызды экономикалық фактіні: күрделі шығындарды қалдырып кетеді. Компания экономикалық жағдайын және бірлік көлемін сақтау үшін жаңа жабдықтарға, зауытты жаңартуға және басқа да жақсартуларға жылдық кірістің қанша бөлігін пайдалануы керек? Баффеттің айтуынша, АҚШ бизнесінің шамамен 95 пайызы амортизация мөлшерлемелеріне шамамен тең күрделі шығындарды қажет етеді. Сіз күрделі шығындарды бір жылға немесе одан да көп уақытқа кейінге қалдыра аласыз, дейді ол, бірақ егер ұзақ уақыт бойы қажетті жақсартуларды жасамасаңыз, бизнесіңіз сөзсіз құлдырайды. Бұл күрделі шығындар компания үшін еңбек және коммуналдық шығындар сияқты шығын болып табылады.
Ақша ағыны сандарының танымалдылығы 1980-ші жылдардағы левереджді сатып алу кезеңінде артты, өйткені бизнестер үшін төленген шамадан тыс бағалар компанияның ақша ағынымен ақталды. Баффет ақша ағыны сандарын «бизнес пен бағалы қағаздардың маркетологтары ақталмайтынды ақтау және сол арқылы сатылмайтынды сату үшін жиі пайдаланады» деп санайды. «Кірістер қоқыс облигациясының қарызына қызмет көрсетуге немесе ақымақ акция бағасын ақтауға жеткіліксіз болып көрінгенде, ақша ағынына назар аудару қаншалықты ыңғайлы болады». Бірақ қажетті күрделі шығындарды алып тастауға дайын болмасаңыз, ақша ағынына назар аудара алмайсыз, деп ескертеді Баффет.
Ақша ағынының орнына Баффет «иегер кірісі» деп атайтын нәрсені қолданғанды жөн көреді — компанияның таза кірісі плюс амортизация және тозу, минус күрделі шығындар сомасы және қажет болуы мүмкін кез келген қосымша айналым капиталы. Бұл математикалық тұрғыдан дәл өлшем емес, деп мойындайды Баффет, себебі болашақ күрделі шығындарды есептеу жиі шамамен бағалауды қажет етеді. Дегенмен, Кейнстен дәйексөз келтіре отырып, ол: «Мен дәл қателескеннен гөрі, бұлыңғыр түрде дұрыс болғанды қалаймын», — дейді.
**Coca-Cola** 1973 жылы «иегер кірісі» (таза кіріс плюс амортизация минус күрделі шығындар) 152 миллион доллар болды. 1980 жылға қарай иегер кірісі 262 миллион доллар болды, бұл жылдық 8 пайыздық күрделі өсу қарқыны. Содан кейін 1981 жылдан 1988 жылға дейін иегер кірісі 262 миллион доллардан 828 миллион долларға дейін өсті, бұл орташа жылдық 17,8 пайыздық күрделі өсу қарқыны (7.3-суретті қараңыз).
Иегер кірісінің өсуі Coca-Cola акциясының бағасында көрініс тапты. 1973 жылдан 1982 жылға дейінгі он жылдық кезеңде Coca-Cola-ның жалпы қайтарымы орташа жылдық 6,3 пайыздық қарқынмен өсті. Келесі он жылда, 1983 жылдан 1992 жылға дейін, жалпы қайтарым орташа жылдық 31,1 пайыздық қарқынмен өсті.
ПАЙДА МАРЖАСЫ
Филип Фишер сияқты, Баффет те егер басшылық сатылымды пайдаға айналдыра алмаса, керемет бизнестер нашар инвестиция болатынын біледі. Оның тәжірибесінде, жоғары шығынды операциялардың менеджерлері үстеме шығындарды үнемі арттырудың жолдарын табады, ал төмен шығынды операциялардың менеджерлері әрқашан шығындарды қысқартудың жолдарын табады.
Баффеттің шығындардың өсуіне жол беретін менеджерлерге төзімі аз. Жиі дәл сол менеджерлер шығындарды сатылымға сәйкес келтіру үшін қайта құрылымдау бағдарламасын бастауға мәжбүр болады. Компания шығындарды қысқарту бағдарламасын жариялаған сайын, ол бұл компания шығындардың компания иелеріне не істей алатынын түсінбегенін біледі. «Шынымен жақсы менеджер, — дейді Баффет, — таңертең оянып: 'Бүгін мен шығындарды қысқартатын күн' деп айтпайды, дәл оянғанда тыныс алуды жаттықтыруды шешпейтіні сияқты».
Баффет кез келген бизнес операциясы үшін дұрыс штат санын түсінеді және сатылымның әрбір доллары үшін шығындардың тиісті деңгейі бар деп санайды. Ол Wells Fargo-дағы Карл Рейхардт пен Пол Хазенді қажетсіз шығындарға қарсы тынымсыз шабуылы үшін ерекше атап өтті. Олар «қажеттіліктен артық адам санына ие болудан жиіркенеді» дейді ол және «'Пайда қысым астында болған кездегідей, рекордтық деңгейде болған кезде де шығындарға қатты шабуыл жасайды'».
Баффеттің өзі шығындар мен қажетсіз шығындарға келгенде қатал болуы мүмкін және ол Berkshire-дің пайда маржасына өте сезімтал. Әрине, Berkshire Hathaway — бірегей корпорация. Kiewit Plaza-дағы корпоративтік қызметкерлерге софтбол командасын жинау қиынға соғар еді. Berkshire Hathaway-де заң бөлімі, қоғаммен немесе инвесторлармен байланыс бөлімі жоқ. Бірігулер мен сатып алуларды жоспарлайтын MBA білімі бар қызметкерлері бар стратегиялық жоспарлау бөлімдері жоқ. Компанияның салықтан кейінгі үстеме корпоративтік шығыны операциялық кірістің 1 пайызынан азын құрайды. Мұны ұқсас кірістері бар, бірақ 10 пайыз корпоративтік шығындары бар басқа компаниялармен салыстырыңыз, дейді Баффет; акционерлер корпоративтік үстеме шығындардың кесірінен өз үлестерінің құнының 9 пайызын жоғалтады.
**The Pampered Chef** Айтылғандай, Дорис Кристофер өз компаниясын отбасының өмірді сақтандыру полисіне қарсы алған 3000 доллар қарызбен құрды және ол ешқашан қосымша қарыз алмады. Бүгінде оның компаниясының сатылымы 700 миллион доллардан асады. Тұтынушылар өнімдер үшін жеткізілімге дейін төлейді, сондықтан компания қолма-қол ақшасы оң бизнес болып табылады. Орландодағы (Флорида) тікелей сату консалтингтік фирмасы Luce & Associates президенті Алан Люс салыққа дейінгі пайда маржасын 25 пайыздан жоғары деп бағалады.
**Coca-Cola** 1980 жылы Coca-Cola-ның салыққа дейінгі пайда маржасы төмен 12,9 пайыз болды. Маржа бес жыл қатарынан төмендеп, компанияның 1973 жылғы 18 пайыздық маржасынан айтарлықтай төмен болды. Гойзуэтаның бірінші жылында салыққа дейінгі маржа 13,7 пайызға дейін өсті; 1988 жылға қарай, Баффет Coca-Cola акцияларын сатып алғанда, маржа рекордтық 19 пайызға жетті.
**The Washington Post Company** Post Company 1971 жылы ашық компания болғаннан кейін алты ай өткен соң, Кэтрин Грэм Уолл-стрит қауіпсіздік сарапшыларымен кездесті. Бірінші кезектегі міндет, деді ол оларға, компанияның қолданыстағы операцияларынан түсетін пайданы барынша арттыру болды. Теледидар станциялары мен Newsweek-те пайда өсуін жалғастырды, бірақ газеттегі кірістілік теңесті. Негізгі себеп, деді ол, жоғары өндірістік шығындар, атап айтқанда жалақы болды.
Post Times-Herald-ты сатып алғаннан кейін компаниядағы пайда күрт өсті. Кәсіподақтар газетке ереуіл жариялаған сайын (1949, 1958, 1966, 1968, 1969), басшылық жабылу қаупін төндіргеннен гөрі олардың талаптарын төлеуді таңдады. Осы уақыт ішінде Вашингтон, Колумбия округі, әлі де үш газетті қала болды. 1950 және 1960 жылдар бойы жалақы шығындарының өсуі пайданы төмендетті. Бұл мәселе, деді Грэм ханым сарапшыларға, шешілетін болады.
1970-ші жылдары кәсіподақ келісімшарттарының мерзімі аяқтала бастағанда, Грэм ханым кәсіподақтармен қатаң ұстанымда болған еңбек келіссөзшілерін тартты. 1974 жылы компания Газет гильдиясының ереуілін жеңді және ұзақ келіссөздерден кейін баспагерлер жаңа келісімшартқа отырды.
1970-ші жылдардың басында Forbes былай деп жазды: «The Washington Post Company-дің жұмысы туралы айтуға болатын ең жақсы нәрсе — ол кірістілік бойынша джентльмендік C бағасын алды». 1973 жылы салыққа дейінгі маржа 10,8 пайыз болды — бұл компанияның 1960-шы жылдары тапқан тарихи 15 пайыздық маржасынан әлдеқайда төмен. Кәсіподақ келісімшарттарын сәтті қайта қарағаннан кейін Post-тың жағдайы жақсарды. 1978 жылға қарай пайда маржасы 19,3 пайызға дейін өсті — бес жыл ішінде 80 пайызға жақсарды.
Баффеттің бәсі ақталды. 1988 жылға қарай Post-тың салыққа дейінгі маржасы 31,8 пайыздық жоғары деңгейге жетті, бұл оның газет тобындағы орташа 16,9 пайызбен және Standard & Poor's Industrial орташа 8,6 пайызбен салыстырғанда қолайлы болды. Соңғы жылдары компанияның маржасы біршама төмендегенімен, олар салалық орташа көрсеткіштен айтарлықтай жоғары болып қала береді.
БІР ДОЛЛАРЛЫҚ АЛҒЫШАРТ
Баффеттің мақсаты — сақталған кірістің әрбір доллары кем дегенде бір доллар нарықтық құндылыққа айналатын компанияларды таңдау. Бұл сынақ уақыт өте келе компания капиталын оңтайлы инвестициялай алған менеджерлері бар компанияларды тез анықтай алады. Егер сақталған кіріс компанияға инвестицияланып, орташадан жоғары қайтарым берсе, оның дәлелі компанияның нарықтық құнының пропорционалды түрде өсуі болады.
Уақыт өте келе, әрине. Қор нарығы ұзақ уақыт бойы бизнес құндылығын айтарлықтай жақсы қадағаласа да, кез келген бір жылда бағалар құндылықтан басқа себептермен кеңінен ауытқуы мүмкін. Сақталған кірістер үшін де солай, деп түсіндіреді Баффет. Егер компания сақталған кірісті ұзақ уақыт бойы өнімсіз пайдаланса, түбінде нарық, орынды түрде, оның акцияларын көңіл қалдырарлықтай бағалайды. Керісінше, егер компания толықтырылған капиталдан орташадан жоғары қайтарымға қол жеткізе алса, акция бағасының өсуі сол табысты көрсетеді.
Баффет егер ол акционерлерге бағдарланған қабілетті менеджерлер басқаратын, қолайлы ұзақ мерзімді экономикалық перспективалары бар компанияны таңдаса, оның дәлелі компанияның нарықтық құнының өсуінде көрініс табады деп санайды. Және ол жылдам сынақты қолданады: Нарықтық құнның өсуі кем дегенде сақталған кіріс сомасына сәйкес келуі керек, долларға доллар. Егер құндылық...
Біз бірінен соң бірі бухгалтерлік жанжал туралы білген сайын, инвесторлар үшін осы қаржылық салаларға үңілу одан да маңызды бола түсті. Бұл күш-жігер арқылы сіз шындықты толық ашатыныңызға кепілдік жоқ, бірақ ештеңе істемегеннен гөрі жалған сандарды байқау мүмкіндігіңіз әлдеқайда жоғары болады. Баффет атап өткендей, «Әрқашан 'сандарды жасаймыз' деп уәде беретін менеджерлер бір сәтте сандарды ойдан шығарады». Сіздің мақсатыңыз — айырмашылықты айтуды үйренуді бастау.
8-тарау. Инвестициялық нұсқаулықтар: Құндылық қағидалары
Осы уақытқа дейін сипатталған қағидаларда қамтылған барлық принциптер бір шешім нүктесіне әкеледі: компанияның акцияларын сатып алу немесе сатып алмау. Сол сәтте кез келген инвестор екі факторды таразылауы керек: Бұл компания жақсы құндылық па және оны сатып алуға жақсы уақыт па — яғни баға қолайлы ма?
Қор нарығы бағаны белгілейді. Инвестор компанияның бизнесі, басшылығы және қаржылық ерекшеліктері туралы барлық белгілі ақпаратты таразылағаннан кейін құндылықты анықтайды. Баға мен құндылық міндетті түрде тең емес. Уоррен Баффет жиі айтатындай: «Баға — бұл сіздің төлейтініңіз. Құндылық — бұл сіздің алатыныңыз».
Егер қор нарығы шынымен тиімді болса, бағалар барлық қолжетімді ақпаратқа лезде бейімделер еді. Әрине, біз мұның болмайтынын білеміз. Акция бағалары қисынды емес көптеген себептермен компания құндылықтарынан жоғары және төмен ауытқиды.
Түнде төсекке жатқанда акция бағасы туралы ойлау жаман. Біз құндылық пен компания нәтижелері туралы ойлаймыз; Қор нарығы сізге нұсқау беру үшін емес, қызмет ету үшін бар. УОРРЕН БАФФЕТ, 2003
Теориялық тұрғыдан, инвесторлар шешімдерін баға мен құндылық арасындағы айырмашылықтарға негіздейді. Егер баға бір акцияның құнынан төмен болса, ұтымды инвестор сатып алуды шешеді. Егер баға құндылықтан жоғары болса, кез келген ақылға қонымды инвестор бас тартады.
Компания өзінің экономикалық өмірлік циклі арқылы өткен сайын, зерек инвестор компанияның құндылығын нарықтық бағаға қатысты мезгіл-мезгіл қайта бағалап, сәйкесінше акцияларды сатып алады, сатады немесе ұстап тұрады.
Қорытындылай келе, ұтымды инвестициялаудың екі құрамдас бөлігі бар: 1. Бизнестің құндылығын анықтау. 2. Баға дұрыс болғанда ғана — бизнес өз құндылығына айтарлықтай жеңілдікпен сатылып жатқанда ғана сатып алу.
БИЗНЕСТІҢ ҚАНША ТҰРАТЫНЫН ЕСЕПТЕҢІЗ
Жылдар бойы қаржылық сарапшылар компанияның ішкі құндылығын анықтау үшін көптеген формулаларды қолданды. Кейбіреулер әртүрлі қысқартылған әдістерді ұнатады: төмен баға/кіріс қатынасы, төмен баға/баланстық құн және жоғары дивиденд кірістілігі. Бірақ ең жақсы жүйе, Баффеттің айтуынша, алпыс жылдан астам уақыт бұрын Джон Берр Уильямспен анықталған (2-тарауды қараңыз). Баффет және басқалары Уильямстың «Инвестициялық құндылық теориясы» кітабында ұсынылған дивидендтік дисконттау моделін бағалы қағаздың құндылығын анықтаудың ең жақсы жолы ретінде пайдаланады.
Уильямстың сөзін басқаша айтқанда, Баффет бизнестің құндылығы — бұл бизнестің өмір сүру кезеңінде күтілетін таза ақша ағындарының (иегер кірісінің) жиынтығы, тиісті пайыздық мөлшерлемемен дисконтталған деп айтады. Ол мұны әртүрлі инвестиция түрлерінің себетін өлшеуге арналған ең қолайлы өлшем деп санайды: мемлекеттік облигациялар, корпоративтік облигациялар, қарапайым акциялар, көпқабатты үйлер, мұнай ұңғымалары және фермалар.
Математикалық жаттығу, дейді Баффет, облигацияны бағалауға ұқсас. Облигациялар нарығы күн сайын облигацияның болашақ купондарын қосады және сол купондарды ағымдағы пайыздық мөлшерлемемен дисконттайды; бұл облигацияның құндылығын анықтайды. Бизнестің құндылығын анықтау үшін инвестор бизнестің болашақта белгілі бір кезеңде жасайтын «купондарын» бағалайды, содан кейін сол купондардың барлығын бүгінгі күнге дейін дисконттайды. «Осылай бағаланғанда, — дейді Баффет, — қамшы өндірушілерінен бастап ұялы телефон операторларына дейінгі барлық бизнестер экономикалық тең құқылы болады».
Қорытындылай келе, бизнестің ағымдағы құндылығын есептеу дегеніміз, біріншіден, бизнестің өмір сүру кезеңінде орын алуы мүмкін жалпы кірісті бағалау; содан кейін сол жиынтықты бүгінгі күнге дейін дисконттау. (Есіңізде болсын, «кіріс» үшін Баффет иегер кірісін — 7-тарауда сипатталғандай күрделі шығындарға түзетілген таза ақша ағынын пайдаланады.)
Болашақ жалпы кірісті бағалау үшін біз осы уақытқа дейін сипатталған талдау принциптерін қолдана отырып, компанияның бизнес сипаттамалары, қаржылық денсаулығы және менеджерлерінің сапасы туралы білгендеріміздің барлығын қолданар едік. Формуланың екінші бөлігі үшін біз тек дисконттау мөлшерлемесі қандай болуы керектігін шешуіміз керек — бұл туралы сәл кейінірек.
Баффет бір нәрсеге сенімді: Ол болашақ кірісі облигациялардың кірісі сияқты болжамды, сенімді компанияларды іздейді. Егер компания тұрақты кіріс қуатымен жұмыс істесе және бизнес қарапайым әрі түсінікті болса, Баффет оның болашақ кірісін жоғары сенімділікпен анықтай алатынына сенеді. Егер ол бизнестің болашақ ақша ағындары қандай болатынын сенімді түрде болжай алмаса, ол компанияны бағалауға тырыспайды. Ол жай ғана бас тартады.
Бұл Баффет тәсілінің ерекшелігі. Ол Microsoft-тың динамикалық компания екенін мойындаса да және Билл Гейтсті менеджер ретінде жоғары бағаласа да, Баффет бұл компанияның болашақ ақшалай кірісін қалай бағалау керектігін білмейтінін мойындайды. Бұл оның «құзыреттілік шеңбері» дегені; ол технология саласын ондағы кез келген компанияның ұзақ мерзімді кіріс әлеуетін болжау үшін жеткілікті жақсы білмейді.
Бизнесті дұрыс бағалау үшін, ең дұрысы, қазіргі уақыт пен қиямет күні арасында бөлінетін барлық ақша ағындарын алып, оларды тиісті дисконттау мөлшерлемесімен дисконттау керек. Бизнесті бағалау дегеніміз осы. Теңдеудің бір бөлігі — сол ақша ағындарының орын алатынына қаншалықты сенімді бола алатыныңыз. Кейбір бизнестерді болжау басқаларға қарағанда оңайырақ. Біз болжамды бизнестерге қарауға тырысамыз. УОРРЕН БАФФЕТ, 1988
Бұл бізді формуладағы екінші элементке әкеледі: Тиісті дисконттау мөлшерлемесі қандай? Баффеттің жауабы қарапайым: тәуекелсіз деп саналатын мөлшерлеме. Көптеген жылдар бойы ол ұзақ мерзімді мемлекеттік облигациялар үшін сол кездегі ағымдағы мөлшерлемені пайдаланды. АҚШ үкіметінің алдағы отыз жылда купонын төлейтініне сенімділік іс жүзінде 100 пайыз болғандықтан, біз мұны тәуекелсіз мөлшерлеме деп айта аламыз.
Пайыздық мөлшерлемелер төмен болған кезде, Баффет дисконттау мөлшерлемесін жоғарылатады. Облигациялардың кірістілігі 7 пайыздан төмен түскенде, Баффет дисконттау мөлшерлемесін 10 пайызға дейін көтерді және бүгінде ол әдетте соны пайдаланады. Егер пайыздық мөлшерлемелер уақыт өте келе жоғарыласа, ол дисконттау мөлшерлемесін ұзақ мерзімді мөлшерлемеге сәтті сәйкестендірді. Егер олай болмаса, ол қауіпсіздік маржасын қосымша үш тармаққа арттырды.
Кейбір академиктер ешқандай компания, оның күшті жақтарына қарамастан, болашақ ақшалай кірісті облигация сияқты сенімділікпен қамтамасыз ете алмайды деп дауласады. Сондықтан, олардың талап етуінше, неғұрлым қолайлы дисконттау факторы компанияның болашақ ақша ағындарының белгісіздігін көрсету үшін қосылған тәуекелсіз қайтарым мөлшерлемесі плюс меншікті капиталдың тәуекел сыйақысы болар еді. Баффет тәуекел сыйақысын қоспайды. Оның орнына ол тұрақты және болжамды кірісі бар компанияларға бірбеткей назар аударуға және бірінші кезекте айтарлықтай жеңілдікпен сатып алудан келетін қауіпсіздік маржасына сүйенеді. «Мен сенімділікке үлкен мән беремін», — дейді Баффет. — «Егер сіз солай істесеңіз, тәуекел факторы туралы бүкіл идея мен үшін мағынасыз болады».
**Coca-Cola** Баффет 1988 жылы Coca-Cola-ны алғаш сатып алғанда, адамдар: «Coke-тағы құндылық қайда?» деп сұрады. Неліктен Баффет 6,6 пайыздық кіріс кірістілігі бар компания үшін баланстық құнынан бес есе көп төлеуге дайын болды? Өйткені, ол бізге үнемі ескертетіндей, баға бізге құндылық туралы ештеңе айтпайды және ол Coca-Cola жақсы құндылық деп есептеді.
Бастапқыда компания капиталдық салымдарды салыстырмалы түрде аз пайдалана отырып, меншікті капиталдан 31 пайыз қайтарым алып отырды. Ең бастысы, Баффет Роберто Гойзуэтаның басқаруы жасап жатқан айырмашылықты көре алды. Гойзуэта нашар жұмыс істейтін бизнестерді сатып, түскен қаражатты жоғары өнімді шәрбат бизнесіне қайта инвестициялап жатқандықтан, Баффет Coca-Cola-ның қаржылық қайтарымы жақсаратынын білді. Сонымен қатар, Гойзуэта нарықта Coca-Cola акцияларын кері сатып алып, сол арқылы бизнестің экономикалық құндылығын одан әрі арттырды. Мұның бәрі Баффеттің құндылық есебіне кірді. Есептеуді онымен бірге жүргізіп көрейік.
1988 жылы Coca-Cola-ның иегер кірісі 828 миллион долларға тең болды. Сол кездегі отыз жылдық АҚШ қазынашылық облигациясы (тәуекелсіз мөлшерлеме) 9 пайыздық кірістілікке жақын саудаланды. Сондықтан Coca-Cola-ның 1988 жылғы иегер кірісі 9 пайызға дисконтталғанда 9,2 миллиард доллар ішкі құндылықты берер еді. Баффет Coca-Cola-ны сатып алғанда, нарықтық құны 14,8 миллиард доллар болды, бұл 60 пайызға жоғары, бұл кейбір бақылаушыларға ол артық төледі деп ойлауға негіз болды. Бірақ 9,2 миллиард доллар Coca-Cola-ның сол кездегі ағымдағы иегер кірісінің дисконтталған құнын білдіреді. Егер Баффет жоғарырақ баға төлеуге дайын болса, бұл Coca-Cola құндылығының бір бөлігі оның болашақ өсу мүмкіндіктері екенін түсінгендіктен болуы керек.
Компания қосымша капиталсыз иегер кірісін өсіре алған кезде, иегер кірісін тәуекелсіз қайтарым мөлшерлемесі мен иегер кірісінің күтілетін өсімі арасындағы айырмашылыққа дисконттау орынды. Coca-Cola-ны талдай отырып, біз 1981 жылдан 1988 жылға дейін иегер кірісі жылдық 17,8 пайыздық қарқынмен өскенін көреміз — бұл тәуекелсіз қайтарым мөлшерлемесінен жылдамырақ. Бұл орын алғанда, сарапшылар екі кезеңдік дисконттау моделін пайдаланады. Бұл модель компания белгілі бір жылдар бойы ерекше өсімге ие болғанда, содан кейін баяу қарқынмен тұрақты өсу кезеңі болғанда болашақ кірісті есептеу тәсілі болып табылады.
Біз бұл екі кезеңдік процесті компанияның болашақ ақша ағындарының 1988 жылғы ағымдағы құнын есептеу үшін пайдалана аламыз (8.1-кестені қараңыз). Біріншіден, 1988 жылдан бастап Coca-Cola иегер кірісін он жыл бойы жылына 15 пайызға өсіре алады деп болжайық. Бұл ақылға қонымды болжам, өйткені бұл мөлшерлеме компанияның алдыңғы жеті жылдық орташа көрсеткішінен төмен. Оныншы жылға қарай біз бастаған 828 миллион доллар иегер кірісі 3,349 миллиард долларға дейін өсер еді. Әрі қарай он бірінші жылдан бастап өсу қарқыны жылына 5 пайызға дейін баяулайды деп болжайық. 9 пайыздық дисконттау мөлшерлемесін (сол кездегі ұзақ мерзімді облигация мөлшерлемесі) пайдалана отырып, біз 1988 жылы Coca-Cola-ның ішкі құндылығын кері есептей аламыз: 48,377 миллиард доллар (бұл есептеудің егжей-тегжейлерін осы кітаптың соңындағы Ескертпелер бөлімінен қараңыз).
| **8.1-кесте** |
| **Coca-Cola компаниясының екі кезеңдік «дивидендтік» дисконттау моделін қолдана отырып дисконтталған иегер кірісі |
| (бірінші кезең - он жыл)** |
| Жыл | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | | :--- | :--- | :--- | :--- | :--- | :--- | :--- | :--- | :--- | :--- | :--- | | Алдыңғы жылғы ақша ағыны | $828 | $952 | $1,095 | $1,259 | $1,448 | $1,665 | $1,915 | $2,202 | $2,532 | $2,912 | | Өсу қарқыны (қосу) | 15% | 15% | 15% | 15% | 15% | 15% | 15% | 15% | 15% | 15% | | Ақша ағыны | $952 | $1,095 | $1,259 | $1,448 | $1,665 | $1,915 | $2,202 | $2,532 | $2,912 | $3,349 | | Дисконттау факторы (көбейту) | 0.9174 | 0.8417 | 0.7722 | 0.7084 | 0.6499 | 0.5963 | 0.5470 | 0.5019 | 0.4604 | 0.4224 | | Жылына дисконтталған құн | $873 | $922 | $972 | $1,026 | $1,082 | $1,142 | $1,204 | $1,271 | $1,341 | $1,415 | | **Ақша ағындарының ағымдағы құнының қосындысы** | **$11,248** | | | | | | | | | |
| Қалдық құн | | | :--- | :--- | | 10-шы жылдағы ақша ағыны | $3,349 | | Өсу қарқыны (g) (қосу) | 5% | | 11-ші жылдағы ақша ағыны | $3,516 | | Капиталдандыру мөлшерлемесі (k - g) | 4% | | 10-шы жылдың соңындағы құн | $87,900 | | 10-шы жылдың соңындағы дисконттау факторы (көбейту) | 0.4224 | | **Қалдықтың ағымдағы құны** | **37,129** | | **Компанияның нарықтық құны** | **$48,377** |
*Ескертпелер: Болжалды бірінші кезеңдегі өсу қарқыны = 15,0%; болжалды екінші кезеңдегі өсу қарқыны = 5,0%; k = дисконттау мөлшерлемесі = 9,0%. Доллар сомалары миллионмен көрсетілген.*
Бірақ егер біз консервативті болуды шешіп, әртүрлі өсу қарқыны болжамдарын қолдансақ не болады? Егер біз Coca-Cola иегер кірісін он жыл бойы 12 пайызға, содан кейін 5 пайызға өсіре алады деп болжасақ, 9 пайызға дисконтталған компанияның ағымдағы құны 38,163 миллиард доллар болар еді. Он жыл бойы 10 пайыздық және одан кейін 5 пайыздық өсіммен Coca-Cola-ның құны 32,497 миллиард доллар болар еді. Ал егер біз барлық уақытта тек 5 пайыз деп болжасақ, компания әлі де кем дегенде 20,7 миллиард доллар тұрар еді [$828 миллион бөлінген (9-5 пайыз)].
**Gillette** Berkshire, 4-тарауда айтылғандай, 1989 жылдың шілдесінде 600 миллион долларлық айырбасталатын артықшылықты акцияларды сатып алды. 1991 жылдың ақпанында акциялардың 2-ге 1 бөлінуінен кейін Berkshire артықшылықты акцияларын айырбастап, 12 миллион қарапайым акцияны, Gillette-тің айналымдағы акцияларының 11 пайызын алды.
Енді Berkshire 8,75 пайыз кірістілігі бар айырбасталатын артықшылықты акцияларға қарағанда 1,7 пайыз кірістілігі бар Gillette қарапайым акцияларына ие болғандықтан, оның Gillette-ке салған инвестициясы енді бағалау әлеуеті бар тіркелген кірісті бағалы қағаз емес, тікелей меншікті капитал міндеттемесі болды. Егер Berkshire қарапайым акцияларын сақтап қалғысы келсе, Баффет Gillette-тің жақсы инвестиция екеніне көз жеткізуі керек еді.
Біз Баффеттің компанияны түсінгенін және компанияның ұзақ мерзімді перспективалары қолайлы екенін білеміз. Gillette-тің қаржылық сипаттамалары, соның ішінде меншікті капиталдың табыстылығы мен салыққа дейінгі маржа жақсарып келе жатты. Бағаларды көтеру мүмкіндігі, сол арқылы меншікті капиталдың табыстылығын орташадан жоғары мөлшерлемелерге дейін арттыру компанияның өсіп келе жатқан экономикалық ізгі ниетін білдірді. Бас директор Моклер Gillette-тің ұзақ мерзімді қарызын мақсатты түрде азайтып, акционерлік құндылықты арттыру үшін аянбай еңбек етті.
Қысқасы, компания сатып алудың барлық алғышарттарына сай келді. Баффет үшін қалғаны — Gillette-тің тым қымбат емес екеніне көз жеткізу үшін компанияның құндылығын анықтау.
Gillette-тің иегер кірісі 1990 жылдың соңында 275 миллион доллар болды және 1987 жылдан бері жылдық 16 пайыздық қарқынмен өсті. Бұл компанияның өсуін толық бағалау үшін тым қысқа мерзім болса да, біз белгілі бір болжамдар жасай бастай аламыз. 1991 жылы Баффет Gillette-ті Coca-Cola-мен салыстырды. «Coca-Cola мен Gillette — әлемдегі ең жақсы компаниялардың екеуі, — деп жазды ол, — және біз олардың кірістері алдағы жылдары қомақты қарқынмен өседі деп күтеміз».
1991 жылдың басында отыз жылдық АҚШ мемлекеттік облигациясы 8,62 пайыздық кірістілікпен саудаланды. Консервативті болу үшін біз Gillette-ті бағалау үшін 9 пайыздық дисконттау мөлшерлемесін қолдана аламыз. Бірақ Coca-Cola сияқты, Gillette-тің әлеуетті кіріс өсімі дисконттау мөлшерлемесінен асып түседі, сондықтан біз тағы да екі кезеңдік дисконттау моделін қолдануымыз керек. Егер біз он жыл бойы 15 пайыздық жылдық өсімді және одан кейін 5 пайыздық өсімді болжасақ, Gillette-тің 1990 жылғы иегер кірісін 9 пайызға дисконттағанда, Gillette-тің шамамен құны 16 миллиард долларды құрайды. Егер біз болашақ өсу қарқынын 12 пайызға дейін төмендетсек, құны шамамен 12,6 миллиард доллар болады; 10 пайыздық өсімде құны 10,8 миллиард доллар болар еді. Иегер кірісінің өте консервативті 7 пайыздық өсімінде Gillette-тің құны кем дегенде 8,5 миллиард долларды құрайды.
**The Washington Post Company** 1973 жылы Washington Post-тың жалпы нарықтық құны 80 миллион доллар болды. Дегенмен Баффет «көптеген қауіпсіздік сарапшылары, медиа брокерлері және медиа басшылары WPC-тің ішкі құндылығын 400-ден 500 миллион долларға дейін бағалар еді» деп мәлімдейді. Баффет бұл бағалауға қалай келді? Баффеттің пайымдауын қолдана отырып, сандарды қарап шығайық.
Біз сол жылғы иегер кірісін есептеуден бастаймыз: Таза кіріс (13,3 миллион доллар) плюс амортизация және тозу (3,7 миллион доллар) минус күрделі шығындар (6,6 миллион доллар) 1973 жылғы 10,4 миллион доллар иегер кірісін береді. Егер біз бұл кірісті сол кездегі ұзақ мерзімді АҚШ мемлекеттік облигациясының кірістілігіне (6,81 пайыз) бөлсек, Washington Post-тың құны 150 миллион долларға жетеді, бұл компанияның нарықтық құнынан екі есе дерлік көп, бірақ Баффеттің бағалауынан әлдеқайда аз.
Баффет бізге уақыт өте келе газеттің күрделі шығындары амортизация және тозу шығындарына тең болатынын, сондықтан таза кіріс иегер кірісіне жақындауы керек екенін айтады. Мұны біле отырып, біз жай ғана таза кірісті тәуекелсіз мөлшерлемеге бөліп, 196 миллион долларлық бағалауға қол жеткізе аламыз.
Егер біз осы жерде тоқтасақ, иегер кірісінің өсуі инфляцияның өсуіне тең болады деген болжам жасалады. Бірақ біз газеттердің ерекше баға белгілеу күші бар екенін білеміз: Көпшілігі өз қауымдастығында монополия болғандықтан, олар бағаларын инфляциядан жоғары қарқынмен көтере алады. Егер біз соңғы бір болжам жасасақ — Washington Post нақты бағаларды 3 пайызға көтеру мүмкіндігіне ие — компанияның құны 350 миллион долларға жақындайды. Баффет сондай-ақ компанияның 10 пайыздық салыққа дейінгі маржасы оның 15 пайыздық тарихи орташа маржасынан төмен екенін білді және ол Кэтрин Грэмнің Post-тың осы маржаларға қайта қол жеткізуіне бел байлағанын білді. Егер салыққа дейінгі маржа 15 пайызға дейін жақсарса, компанияның ағымдағы құны 135 миллион долларға артып, жалпы ішкі құндылықты 485 миллион долларға жеткізер еді.
**Wells Fargo** Банктің құндылығы оның таза құны мен жұмыс істеп тұрған кәсіпорын ретіндегі болжамды кірісінің функциясы болып табылады. Berkshire Hathaway 1990 жылы Wells Fargo-ны сатып ала бастағанда, компания өткен жылы 600 миллион доллар табыс тапқан болатын. Сол жылы отыз жылдық АҚШ мемлекеттік облигациясының орташа кірістілігі шамамен 8,5 пайыз болды. Консервативті болып қалу үшін біз Wells Fargo-ның 1989 жылғы 600 миллион доллар кірісін 9 пайызға дисконттап, банкті 6,6 миллиард долларға бағалай аламыз. Егер банк алдағы отыз жылда жылына 600 миллион доллардан артық бір тиын таппаса да, ол кем дегенде 6,6 миллиард доллар тұрар еді. Баффет 1990 жылы Wells Fargo-ны сатып алғанда, ол оның акциясы үшін 58 доллар төледі. 52 миллион акция айналымда болғандықтан, бұл компания үшін 3 миллиард доллар төлеумен тең болды — оның құндылығына 55 пайыздық жеңілдік.
Сол кездегі инвестициялық ортадағы пікірталас Wells Fargo-ның барлық несиелік проблемаларын ескергенде, кіріс қуаты бар ма деген сұрақтың төңірегінде болды. Қысқа мерзімді сатушылар жоқ деді; Баффет иә деді. Ол Wells Fargo-ға иелік ету белгілі бір тәуекелді тудыратынын жақсы білді, бірақ ол өз талдауына сенімді болды. Оның қадамдық ойлауы инвестицияның тәуекел факторын таразылайтын әрбір адам үшін жақсы үлгі болып табылады.
Ол өзі білетін нәрседен бастады. Сол кездегі Wells Fargo төрағасы Карл Рейхардт банкті 1983 жылдан бері басқарып, әсерлі нәтижелер көрсетті. Оның басшылығымен кіріс пен меншікті капиталдың қайтарымының өсуі орташадан жоғары болды және операциялық тиімділік елдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі болды. Рейхардт сондай-ақ сенімді несие портфелін құрды.
Содан кейін Баффет инвестицияға қауіп төндіретін оқиғаларды елестетіп, үш мүмкіндікті ойлап тапты, содан кейін олардың орын алу ықтималдығын елестетуге тырысты. Шын мәнінде, бұл ықтималдықтар жаттығуы.
Бірінші ықтимал қауіп — қарыз алушыларға және өз кезегінде олардың несие берушілеріне «ойран салатын» ірі жер сілкінісі. Екінші қауіп кеңірек болды: «жүйелі бизнестің қысқаруы немесе қаржылық дүрбелең, ол қаншалықты ақылды басқарылса да, әрбір жоғары левереджді институтқа қауіп төндіреді». Әрине, бұл екеуін де толығымен жоққа шығаруға болмайды, бірақ Баффет ең жақсы дәлелдерге сүйене отырып, екеуінің де ықтималдығы төмен деген қорытындыға келді.
Үшінші қауіп және сол кезде нарықтың ең көп назарын аударған қауіп — Батыстағы жылжымайтын мүлік құнының шамадан тыс құрылыс салдарынан құлдырауы және «кеңеюді қаржыландырған банктерге орасан зор шығындар әкелуі» болды. Бұл қаншалықты маңызды болар еді?
Баффет жылжымайтын мүлік құнының айтарлықтай төмендеуі Wells Fargo сияқты жақсы басқарылатын банк үшін үлкен проблемалар тудырмауы керек деп пайымдады. «Кейбір математиканы қарастырыңыз», — деп түсіндірді ол. Баффет Wells Fargo несие шығындары үшін орташа есеппен 300 миллион доллар жұмсағаннан кейін жылына 1 миллиард доллар салыққа дейінгі табыс табатынын білді. Ол егер банктің 48 миллиард долларлық несиелерінің 10 пайызы — тек коммерциялық жылжымайтын мүлік несиелері ғана емес, банктің барлық несиелері — 1991 жылы проблемалық несиелер болса және несиенің негізгі құнының орташа есеппен 30 пайызын құрайтын шығындарды (пайыздарды қоса алғанда) тудырса, Wells Fargo әлі де шығынсыз шығатынын есептеді.
Баффеттің пікірінше, мұның орын алу мүмкіндігі төмен болды. Бірақ Wells Fargo бір жыл бойы ақша таппай, тек шығынсыз шықса да, Баффет тайсалмас еді. «Ондай жыл — біз оны ықтималдық емес, тек төмен деңгейдегі мүмкіндік деп санаймыз — бізді қынжылтпас еді».
Баффет акцияларды олардың құндылығына 50 пайыздық жеңілдікпен сатып ала алған кезде Wells Fargo-ның тартымдылығы күшейе түсті. Оның бәсі ақталды. 1993 жылдың соңына қарай Wells Fargo акциясының бағасы 137 долларға жетті, бұл Баффеттің бастапқыда төлегенінен үш есе дерлік көп.
ТАРТЫМДЫ БАҒАМЕН САТЫП АЛЫҢЫЗ
Түсінікті, тұрақты экономикасы бар, акционерлерге бағдарланған менеджерлер басқаратын бизнестерге назар аудару — бұл сипаттамалардың барлығы маңызды, дейді Баффет, бірақ өздігінен инвестициялық табысқа кепілдік бермейді. Ол үшін ол алдымен ақылға қонымды бағамен сатып алуы керек, содан кейін компания оның бизнес үміттерін ақтауы керек. Екіншісін бақылау әрқашан оңай емес, бірақ біріншісін бақылауға болады: Егер баға қанағаттанарлық болмаса, ол бас тартады.
Баффеттің негізгі мақсаты — орташадан жоғары қайтарым алатын бизнестерді анықтау, содан кейін бұл бизнестерді көрсетілген құн. Грэм Баффетке акцияны оның бағасы мен құны арасындағы айырмашылық **қауіпсіздік маржасын** (margin of safety) құраған кезде ғана сатып алудың маңыздылығын үйретті. Бүгінгі күні, оның серіктесі Чарли Мангер кейде үздік компаниялар үшін артық төлеуге шақырса да, бұл қағида оның басты бағдары болып қала береді.
Қауіпсіздік маржасы қағидасы Баффетке екі жолмен көмектеседі. Біріншіден, ол оны бағаның төмендеу қаупінен қорғайды. Егер ол бизнестің құны оның бір акцияға шаққандағы бағасынан сәл ғана жоғары деп есептесе, ол акцияны сатып алмайды. Оның пайымдауынша, егер компанияның ішкі құндылығы сәл төмендесе, ақыр соңында акция бағасы да төмендейді, тіпті ол төлеген бағадан да төмен түсуі мүмкін. Бірақ баға мен құн арасындағы маржа жеткілікті үлкен болса, құнның төмендеу қаупі азырақ болады. Егер Баффет компанияны оның ішкі құндылығының 75 пайызына (25 пайыздық жеңілдікпен) сатып ала алса және кейіннен құн 10 пайызға төмендесе, оның бастапқы сатып алу бағасы әлі де жеткілікті табыс әкеледі.
Қауіпсіздік маржасы сонымен қатар ерекше қор табыстарына мүмкіндік береді. Егер Баффет орташадан жоғары экономикалық табысы бар компанияны дұрыс анықтаса, оның акциясының құны ұзақ мерзімде тұрақты түрде өседі. Егер компания меншікті капиталдан тұрақты түрде 15 пайыз табыс тапса, оның акциясының бағасы меншікті капиталдан 10 пайыз табатын компанияға қарағанда жыл сайын көбірек қымбаттайды. Сонымен қатар, егер Баффет қауіпсіздік маржасын пайдалана отырып, осы үздік бизнесті оның ішкі құндылығынан айтарлықтай жеңілдікпен сатып ала алса, нарық бизнес бағасын түзеткен кезде Berkshire қосымша бонусқа ие болады.
«Нарық та Құдай сияқты: өз-өзіне көмектескендерге жар болады. Бірақ Құдайдан айырмашылығы, нарық не істеп жатқанын білмейтіндерді кешірмейді».
(Мәтін 134-бетте жалғасады.)
Керемет инвестициялық мүмкіндіктер үздік компаниялар акцияның дұрыс бағаланбауына әкелетін ерекше жағдайларға тап болған кезде пайда болады. — УОРРЕН БАФФЕТ, 1988
МЫСАЛ: LARSON-JUHL, 2001
2001 жылдың соңында Уоррен Баффет сурет жақтауларына арналған материалдарды көтерме сатушы Larson-Juhl компаниясын 223 миллион доллар қолма-қол ақшаға сатып алу туралы қол алысып келісім жасады. Бұл Баффеттің сүйікті сценарийі еді: жақсы экономикасы, мықты менеджменті және өз саласында керемет беделі бар, бірақ тартымды бағаны тудырған қысқа мерзімді құлдырауды бастан кешіріп жатқан іргелі компания.
Бизнес 100 пайыз Крейг Понциоға тиесілі еді, ол бизнеске деген талантымен қатар дарынды дизайнер болатын. Колледжде оқып жүргенде ол Larson Picture Frame өндірістік орындарының бірінде жұмыс істеп, кейін 1981 жылы компанияны сатып алды. Жеті жылдан кейін ол бәсекелесі Juhl-Pacific компаниясын сатып алып, қазіргі Larson-Juhl компаниясын құрды. Понцио Larson-ды 1981 жылы сатып алғанда, оның жылдық сатылымы 3 миллион доллар болса, 2001 жылы Larson-Juhl сатылымы 300 миллион доллардан асты.
Бұл — Баффет сүйсінетін нәтиже түрі. Ол сондай-ақ компанияның операциялық құрылымын жоғары бағалайды. Larson-Juhl тапсырыспен жақтау жасайтын шеберханалар қолданатын материалдарды өндіреді және сатады: жақтауларға арналған сәнді молдингтер, төсем қағаздар (паспарту), әйнек және түрлі фурнитура. Жергілікті дүкендер қолжетімді жақтау молдингтерінің үлгілерін көрсетеді, бірақ қоймада ештеңе ұстамайды. Клиент жақтау стилін таңдағанда, дүкен молдинг қорына тапсырыс беруі керек. Міне, осы жерде Larson-Juhl ерекшеленеді. Америка Құрама Штаттары бойынша шашыраңқы орналасқан жиырма үш өндірістік және дистрибьюторлық нысандар желісі арқылы ол тапсырыстарды рекордтық уақытта орындай алады. Көп жағдайда — салалық сарапшылардың айтуынша, 95 пайыз жағдайда — материалдар келесі күні жеткізіледі.
Осындай ерекше қызмет деңгейімен өте аз дүкендер жеткізушілерін ауыстырады, тіпті бағалар жоғары болса да. Бұл Larson-Juhl-ға Баффет «ор» (moat) деп атайтын нәрсені — бәсекелестерден айқын және тұрақты артықшылықты береді.
Бұл «орды» одан әрі нығайта түсетін жайт, Larson-Juhl молдинг саласындағы ең жоғары сапа үлгісі ретінде кеңінен танымал. Жақтау шеберханаларының операторлары молдинг материалын бір футтық қадаммен тапсырыс беріп, содан кейін оны клиенттің жобасына қажетті нақты өлшемге кеседі. Егер молдинг жарылып кетсе немесе таза кесілмесе, олар өздері мақтан тұтатын тығыз бұрыштарға қол жеткізе алмайды. Олардың айтуынша, Larson-Juhl молдингі әрқашан мінсіз бұрыштар жасайды. Сапа жөніндегі бұл бедел Larson-Juhl-ды өз саласындағы ең ірі ғана емес, сонымен қатар ең беделді компанияға айналдырды.
Larson-Juhl өзінің 18 000-нан астам тұтынушысына мыңдаған жақтау стильдері мен әрлеу түрлерін сатады. АҚШ-тағы жетекші жеткізуші бола отырып, ол Еуропа, Азия және Австралияда отыз үш нысанды басқарады.
Қорыта айтқанда, Larson-Juhl-да Баффет іздейтін көптеген қасиеттер бар. Бизнес қарапайым және түсінікті, компанияның ұзақ және тұрақты тарихы бар; бастапқы құрамдас компаниялардың бірінің тарихы 100 жылға созылады. Оның болашағы болжамды және ұзақ мерзімді перспективалары қолайлы. Тапсырыспен жақтау жасаудың құрамдас бөліктері — молдинг, әйнек, төсемдер — технологияның өзгеруімен ескіріп қалуы екіталай, сондай-ақ сүйікті өнер туындыларына ерекше күтім жасауға деген тұтынушы сұранысы да жоғалып кетпейді.
Алайда, дәл осы уақытта Баффеттің қызығушылығын тудырған нәрсе — компанияны тартымды бағамен сатып алу мүмкіндігі болды, бұл оның пікірінше уақытша болған табыстылықтың төмендеуінен туындады.
2001 қаржы жылында (тамыз айында аяқталған) Larson-Juhl 314 миллион доллар таза сатылымға және операциялардан 30,8 миллион доллар қолма-қол ақшаға ие болды. Бұл алдыңғы жылдармен салыстырғанда біршама төмен еді: 2000 жылы 361 миллион доллар сатылым және 39,1 миллион доллар қолма-қол ақша; 1999 жылы 386 миллион доллар сатылым. Баффеттің құнды есептеуге жалпы көзқарасын біле отырып, біз оның Larson-Juhl-ға жасаған қаржылық талдауын жақсы болжай аламыз. Оның стандартты 10 пайыздық дисконттау мөлшерлемесін қолданып, оны өте ақылға қонымды 3 пайыздық өсу қарқынына түзетсек, компанияның 2001 жылғы құны 440 миллион доллар болар еді (30,8 миллион бөлінген [10 минус 3 пайыз]). Сондықтан 223 миллион долларлық сатып алу бағасы өте жақсы құндылықты білдірді. Сонымен қатар, Баффет компанияның іргелі экономикасы сау екеніне және төмен көрсеткіштер сол кездегі күйзеліске ұшыраған экономикаға қысқа мерзімді реакция екеніне сенімді болды.
Жиі болатындай, Larson-Juhl Berkshire-ге өздері келді. Баффет әңгімені былай сипаттайды: «Крейгтің қоңырауына дейін мен Larson-Juhl туралы ешқашан естімеген болсам да, онымен бірнеше минут сөйлескеннен кейін біз келісімге келеміз деп ойладым. Ол бизнесті сипаттауда ашық болды, оны кім сатып алатынына алаңдады және бағаға қатысты шынайы болды. Екі күннен кейін Крейг және оның бас директоры Стив МакКензи Омахаға келді және тоқсан минут ішінде біз келісімге келдік». Бірінші байланыстан қол қойылған келісімшартқа дейін мәміле небәрі он екі күнді алды.
Coca-Cola
Роберто Гойзуэта 1980 жылы Coca-Cola-ны басқаруды қолға алғаннан бері компанияның акция бағасы жыл сайын өсіп отырды. Баффет өзінің алғашқы акцияларын сатып алғанға дейінгі бес жыл ішінде баға жыл сайын орта есеппен 18 пайызға өсті. Компанияның жағдайы соншалықты жақсы болды, Баффет ешқандай акцияны төмендетілген бағамен сатып ала алмады. Дегенмен, ол алға ұмтылды. Бағаның, ол бізге ескерткендей, құндылыққа еш қатысы жоқ.
1988 жылдың маусымында Coca-Cola бағасы бір акция үшін шамамен 10 долларды құрады (сплитті ескергенде). Келесі он ай ішінде Баффет орташа есеппен 10,96 доллар бағамен 93 400 000 акция жинады — бұл кірістен он бес есе, ақша ағынынан он екі есе және баланстық құннан бес есе көп еді. Ол мұны жасауға дайын болды, өйткені Coke-тың экономикалық гудвилі ерекше деңгейде еді және ол компанияның ішкі құндылығы әлдеқайда жоғары деп есептеді.
1988 және 1989 жылдары, Баффеттің сатып алу кезеңінде, Coca-Cola-ның қор нарығындағы құны орта есеппен 15,1 миллиард долларды құрады. Бірақ Баффет оның ішкі құндылығы жоғары екеніне сенімді болды — 20 миллиард доллар (5 пайыздық өсуді болжағанда), 32 миллиард доллар (10 пайыздық өсу), 38 миллиард доллар (12 пайыздық өсу), мүмкін тіпті 48 миллиард доллар (15 пайыздық өсу болса). Сондықтан Баффеттің қауіпсіздік маржасы — ішкі құндылыққа жеңілдік — консервативті 27 пайыздан 70 пайызға дейін болуы мүмкін еді. Сонымен бірге оның компанияға деген сенімі өзгерген жоқ: Coca-Cola акциясы бағасының нарықтық табыс мөлшерлемесінен асып түсу ықтималдығы жоғарылап, жоғарылап және жоғарылап бара жатты (8.1-суретті қараңыз).
Сонымен Баффет не істеді? 1988 бен 1989 жылдар аралығында Berkshire Hathaway 1 миллиард доллардан астам Coca-Cola акциясын сатып алды, бұл Berkshire-дің қарапайым акциялар портфелінің 35 пайызын құрады. Бұл батыл қадам болды. Бұл Баффеттің өзінің жетекші қағидаларының біріне сүйеніп әрекет етуі еді: Табысқа жету ықтималдығы өте жоғары болған кезде, үлкен бәс тігіңіз.
Gillette
1984 жылдан 1990 жылға дейін Gillette акциясының орташа жылдық өсімі 27 пайызды құрады. 1989 жылы акция бағасы 48 пайызға өсті, ал 1990 жылы, Berkshire өзінің артықшылықты акцияларын қарапайым акцияларға айырбастағанға дейінгі жылы, Gillette акциясының бағасы 28 пайызға өсті (8.2-суретті қараңыз). 1991 жылдың ақпанында Gillette акциясының бағасы бір акция үшін 73 долларға жетті (сплитке дейін), бұл сол кездегі рекордтық көрсеткіш еді. Сол кезде компанияның айналымда 97 миллион акциясы болды. Berkshire айырбастау жасаған кезде жалпы акциялар саны 109 миллионға дейін өсті. Gillette-тің қор нарығындағы құны 8,03 миллиард долларды құрады.
Gillette үшін өсу болжамдарыңызға байланысты, айырбастау кезінде компанияның нарықтық бағасы құндылыққа қатысты 50 пайыздық жеңілдікпен (меншік иесінің кірісінің 15 пайыздық өсімінде), 37 пайыздық жеңілдікпен (12 пайыздық өсім) немесе 25 пайыздық жеңілдікпен (10 пайыздық өсім) болды.
*8.1-сурет. Coca-Cola компаниясының қарапайым акцияларының бағасы S&P 500 индексімен салыстырғанда (басталу күнінде $100-ге индекстелген).*
The Washington Post Company
Құндылықтың ең консервативті есебінің өзі Баффеттің Washington Post компаниясын оның ішкі құндылығының кем дегенде жартысына сатып алғанын көрсетеді. Ол компанияны оның құнының төрттен бірінен азына сатып алғанын айтады. Қалай болғанда да, Баффет Бен Грэмнің жеңілдікпен сатып алу қауіпсіздік маржасын жасайды деген тұжырымын қанағаттандырды.
The Pampered Chef
Баффеттің Pampered Chef компаниясының бақылау пакетін 800 000 мен 900 000 доллар аралығында сатып алғаны хабарланды. Салыққа дейінгі маржа 20-дан 25 пайызға дейін болғандықтан, бұл Pampered Chef салыққа дейінгі кірістен 4,3-тен 5 есеге дейін және таза кірістен 6,5-тен 7,5 есеге дейін мультипликатормен сатып алынғанын білдіреді (толық салық салынатын кірісті болжағанда).
Кірістің өсуі 25 пайыз немесе одан жоғары болғанда және таза кіріс табыстың жоғары үлесінен бастап табыстың еселігіне дейінгі мөлшерде қолма-қол ақшаға айналатын болса, сондай-ақ капиталдың қайтарымы өте жоғары болса, Pampered Chef-тің айтарлықтай жеңілдікпен сатып алынғанына күмән жоқ.
(Мәтін 138-бетте жалғасады.)
*8.2-сурет. Gillette компаниясының қарапайым акцияларының бағасы S&P 500 индексімен салыстырғанда (басталу күнінде $100-ге индекстелген).*
МЫСАЛ: FRUIT OF THE LOOM, 2002
2001 жылы Fruit of the Loom банкроттық соттың бақылауымен жұмыс істеп тұрған кезде, Berkshire Hathaway компанияның киім-кешек бөлігін (оның негізгі бизнесін) 835 миллион доллар қолма-қол ақшаға сатып алуды ұсынды. Банкроттық туралы келісімнің бөлігі ретінде Fruit of the Loom бәсекелес ұсыныстар үшін аукцион өткізуге міндетті болды. 2002 жылдың қаңтарында сот Berkshire-дің жеңімпаз болғанын жариялады, ал сатудан түскен қаражат несие берушілерге кетті.
Berkshire ұсынысы кезінде Fruit of the Loom-ның жалпы қарызы шамамен 1,6 миллиард долларды құрады — 1,2 миллиард доллар қамтамасыз етілген несие берушілер мен облигация ұстаушыларға және 400 миллион доллар қамтамасыз етілмеген облигация ұстаушыларға. Келісім шарттарына сәйкес, қамтамасыз етілген несие берушілер өз талаптары үшін әр долларға шамамен 73 цент, ал қамтамасыз етілмеген несие берушілер шамамен 10 цент алды.
1999 жылы банкроттыққа өтініш бермес бұрын компанияның активтері 2,35 миллиард долларды құрады, содан кейін қайта құру кезінде ақша жоғалтты. 2000 жылдың 31 қазанындағы жағдай бойынша активтер 2,02 миллиард долларды құрады.
Сонымен, қарапайым тілмен айтқанда, Баффет 2 миллиард доллар активі бар компанияны 835 миллион долларға сатып алды, бұл ақша 1,6 миллиард долларлық өтелмеген қарызды төлеуге жұмсалды.
Бірақ мұнда жақсы бір қулық болды. Fruit of the Loom банкротқа ұшырағаннан кейін көп ұзамай Berkshire оның қарызын (облигациялар мен банк несиелерін) номиналды құнының шамамен 50 пайызына сатып алды. Банкроттық кезеңінде аға қарыз бойынша пайыздық төлемдер жалғасып, Berkshire-ге шамамен 15 пайыз табыс әкелді. Іс жүзінде Баффет өзіне қарыз компанияны сатып алды және ол қарызды өтеді. Баффет мұны былай түсіндірді: «Біздің иелігіміз Fruit-тің аға қарызының 10 пайызына дейін өсті, бұл бізге номиналды құнның шамамен 70 пайызын қайтаруы мүмкін. Осы инвестиция арқылы біз бүкіл компанияны сатып алу бағасын жанама түрде аз мөлшерге төмендеттік».
Clayton Homes
Berkshire-дің Clayton-ды сатып алуы оңай болған жоқ; сату бағасына қатысты заңды шайқас басталды.
Бір акцияға 12,50 доллар ұсынған Баффеттің 2003 жылғы сәуірдегі Clayton үшін ұсынысы банкирлер бір ай бұрын акцияларға белгілеген 11,49-дан 15,58 долларға дейінгі ауқымның төменгі шегінде болды. Clayton басшылығы сол кездегі саланың құлдырауын ескергенде мәміле әділ деп дәлелдеді. Бірақ Clayton акционерлері Berkshire ұсынысы Clayton акцияларының нақты құнынан әлдеқайда төмен екенін айтып, сотта шайқас бастады. Бірігуге қарсы өзінің 5,4 пайыздық үлесімен дауыс берген Orbis Investment Management Ltd. бас кеңесшісі Джеймс Дж. Дорр былай деп күңкілдеді: «Сізден сатып алғысы келетін адам Уоррен Баффет екендігінің өзі сізге сатпау керектігін, кем дегенде оның бағасына сатпау керектігін білдіруі тиіс». Құндылық инвесторы үшін бұл өте жоғары мақтау болса керек.
Уоррен Баффет өз ұсынысын қорғады. Акционерлердің дауыс беруі кезінде ол былай деп жазды: «мобильді үй бизнесі нашар жағдайда болды және жыл сайын кемінде 1 миллиард доллар қаржыландыруды қажет ететін және сатылымы төмендеп жатқан Clayton сияқты компанияларға қаражат табу қиынға соға берер еді». Clayton кеңесі мұнымен келіскен сияқты. Содан кейін, Clayton-ға деген адалдығының дәлелі ретінде Баффет өз ұсынысынан бері компанияға 360 миллион доллар қаржы бөлгенін қосты. Баффет пен Clayton басшылығы ақырында акционерлер шайқасында аз ғана басымдықпен жеңіске жетті.
Уоррен Баффет 105 миллион долларды «аз мөлшер» деп сипаттай алатын санаулы адамдардың бірі, бірақ іс жүзінде осы пайыздық төлемдерді ескергеннен кейін компанияны сатып алудың таза бағасы 730 миллион долларды құрады.
Berkshire ұсынысы банкроттық сотында қаралып жатқан кезде, Omaha World-Herald тілшісі Morningstar сарапшысы Трэвис Паскавистен мәміле туралы сұрады. Ол Fruit of the Loom сияқты компаниялар әдетте баланстық құнына сатылатынын, бұл жағдайда ол 1,4 миллиард доллар болатынын атап өтті. Сондықтан 835 миллион долларлық (түпкілікті 730 миллион доллар) ұсыныспен Berkshire компанияны арзан бағаға алып жатқан еді.
БАРЛЫҒЫН БІРІКТІРУ
Уоррен Баффет акцияларға инвестиция салу іс жүзінде өте қарапайым екенін бірнеше рет айтқан: Адал және білікті адамдар басқаратын және ішкі құндылығынан арзанға сатылып жатқан керемет компанияларды табыңыз. Осы жылдар ішінде бұл ескертуді естіген және оқыған көптеген адамдар іштей: «Әрине, егер сіз Уоррен Баффет болсаңыз, қарапайым. Мен үшін онша оңай емес», — деп ойлағаны сөзсіз.
Екі пікір де шындық. Сол керемет компанияларды табу уақыт пен күш-жігерді талап етеді және бұл ешқашан оңай емес. Бірақ келесі қадам — бағаның дұрыс екенін шешу үшін олардың нақты құнын анықтау — дұрыс айнымалыларды қоюдың қарапайым мәселесі. Міне, осы тарауларда сипатталған инвестициялық қағидалар сізге жақсы қызмет етеді:
- Бизнес қағидалары** сізді салыстырмалы түрде болжамды компанияларға назар аударуға бағыттайды. Егер сіз тұрақты
- операциялық тарихы және қолайлы перспективалары бар, негізінен бірдей нарықтар үшін бірдей өнімдер шығаратын
- компанияларды ұстансаңыз, олардың болашақта қалай жұмыс істейтінін сезінесіз. Егер сіз өзіңіз түсінетін бизнеске назар
- аударсаңыз да солай болады; әйтпесе, жаңа өзгерістердің әсерін түсіндіре алмайсыз.
- Менеджмент қағидалары** сізді жақсы басқарылатын компанияларға назар аударуға бағыттайды. Үздік менеджерлер
- компанияның болашақ табысында үлкен айырмашылық жасай алады.
- Бірге алғанда, **бизнес және менеджмент қағидалары** компанияның болашақ табыс әлеуеті туралы жақсы түсінік береді.
- Қаржылық қағидалар** компанияның нақты құнын анықтау үшін қажетті сандарды ашады.
- Құндылық қағидалары** түпкілікті жауапқа келу үшін қажетті математика арқылы сізді жетелейді: Барлық білгендеріңізге
- сүйене отырып, бұл жақсы сатып алу ма?
Екі құндылық қағидасы өте маңызды. Бірақ қалған он қағиданы толық шеше алмасаңыз, қатты уайымдамаңыз. Тым көп ақпараттан сал болып қалмаңыз. Қолыңнан келгеннің бәрін жаса, баста және алға жылжи бер.
9-тарау. Тіркелген кірісі бар бағалы қағаздарға инвестиция салу
Уоррен Баффет инвестициялық әлемде қарапайым акцияларға қатысты шешімдерімен жақсы танымал және ол Coca-Cola, American Express, Washington Post және Gillette сияқты компаниялардағы «сатып ал және ұста» позицияларымен әйгілі. Алайда оның қызметі акциялармен шектелмейді. Ол сондай-ақ қолма-қол ақшаны, облигацияларды және артықшылықты акцияларды қамтитын қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді тіркелген кірісі бар бағалы қағаздарды сатып алады. Шын мәнінде, тіркелген кіріске инвестиция салу — егер бағаланбаған мүмкіндіктер болса — Баффеттің тұрақты бағыттарының бірі. Ол жай ғана кез келген уақытта салықтан кейінгі ең жоғары табысты қамтамасыз ететін инвестицияларды іздейді. Соңғы жылдары бұл қарыз нарығына, соның ішінде корпоративтік және мемлекеттік облигацияларға, айырбасталатын облигацияларға, айырбасталатын артықшылықты акцияларға және тіпті жоғары кірісті (қоқыс) облигацияларға енуді қамтыды.
Осы тіркелген кірісті транзакциялардың ішіне үңілсек, біз таныс нәрсені көреміз, өйткені Баффет акцияларға инвестиция салу кезіндегідей тәсілді қолданады. Ол қауіпсіздік маржасын, міндеттемелерді және төмен бағаларды (арзан мәмілелерді) іздейді. Ол күшті және адал менеджментті, капиталды жақсы бөлуді және пайда әлеуетін талап етеді. Оның шешімдері қызу трендтерге немесе нарықтық уақыт факторларына тәуелді емес, керісінше Баффет бағаланбаған активтер немесе бағалы қағаздар бар деп есептейтін нақты мүмкіндіктерге негізделген ақылды инвестициялар болып табылады.
Баффеттің инвестициялық стилінің бұл аспектісі қаржылық баспасөзде көп назар аудармайды, бірақ бұл жалпы Berkshire портфелінің маңызды бөлігі. Тіркелген кірісі бар бағалы қағаздар 1992 жылы Berkshire инвестициялық портфелінің 20 пайызын құрады; бүгінде, 14 жылдан кейін, бұл пайыз шамамен 30 пайызға дейін өсті.
Бұл тіркелген кірісті инвестицияларды қосудың себебі қарапайым: Олар сол кездегі ең жақсы құндылық болды. Berkshire Hathaway портфелінің абсолютті өсуіне және өзгеретін инвестициялық ортаға, соның ішінде өзіне тартымды болып көрінетін ашық саудадағы акциялардың болмауына байланысты, Баффет жиі тұтас компанияларды сатып алуға және тіркелген кірісі бар бағалы қағаздарды алуға жүгінді. Ол 2003 жылғы акционерлерге жазған хатында айтарлықтай бағаланбаған акцияларды табу қиын екенін жазды, «бұл қиындық біз орналастыруымыз керек қаражаттың көбеюімен айтарлықтай күшейе түсті».
Сол 2003 жылғы хатында Баффет Berkshire бұрын қолданған капиталды бөлу тәжірибесін жалғастыратынын түсіндірді: «Егер акциялар тұтас бизнестен арзанырақ болса, біз оларды агрессивті түрде сатып аламыз. Егер таңдалған облигациялар 2002 жылдағыдай тартымды болса, біз қайтадан осы бағалы қағаздарды жинаймыз. Кез келген нарықтық немесе экономикалық жағдайда біз стандарттарымызға сәйкес келетін бизнесті сатып алуға қуаныштымыз. Ал сәйкес келетіндер үшін — неғұрлым үлкен болса, соғұрлым жақсы. Біздің капиталымыз қазір толық пайдаланылмай жатыр. Бұл ауыр жағдай, бірақ ақымақтық жасау сияқты ауыр емес. (Мен тәжірибеме сүйеніп айтып тұрмын.)»
Белгілі бір дәрежеде тіркелген кірісті инвестициялар Berkshire Hathaway портфелі үшін әрқашан қажет болады, өйткені Berkshire сақтандыру компанияларына шоғырланған. Сақтанушылар алдындағы міндеттемелерін орындау үшін сақтандыру компаниялары активтерінің бір бөлігін тіркелген кірісі бар бағалы қағаздарға салуы керек. Дегенмен, Berkshire басқа сақтандыру компанияларымен салыстырғанда сақтандыру инвестициялық портфелінде тіркелген кірісі бар бағалы қағаздардың айтарлықтай аз пайызын ұстайды.
Жалпы айтқанда, Баффет ақшаның болашақ сатып алу қабілетін және сәйкесінше облигациялардың құнын жоятын инфляцияның жақындауынан қорыққан кезде тіркелген кірісті инвестициялардан (сақтандыру портфельдері үшін қажетті нәрселерден тыс) аулақ болуға тырысты. 1970 жылдардың аяғы мен 1980 жылдардың басында пайыздық мөлшерлемелер көптеген бизнестердің кірістеріне жақындаса да, Баффет ұзақ мерзімді облигацияларды таза сатып алушы болған жоқ. Оның ойында әрқашан бақылаусыз инфляция мүмкіндігі болды. Мұндай ортада қарапайым акциялар нақты құнын жоғалтар еді, бірақ айналымдағы облигациялар одан да үлкен шығынға ұшырар еді. Гиперинфляциялық ортада облигацияларға көп қаражат салған сақтандыру компаниясы өз портфелін жойып жіберу қаупі бар.
Баффет пен облигацияларды бір сөйлемде ойлау сіз үшін жаңа идея болуы мүмкін болса да, оның компанияны немесе акцияларды бағалаудағы қағидаларды қолданатыны таңқаларлық емес. Ол пайда табу әлеуетін көретін мәмілеге ақша салатын және тәуекелдің мәміле бағасына енгізілгеніне көз жеткізетін қағидаға негізделген инвестор. Тіпті тіркелген кірісті транзакцияларда да оның бизнес иесі ретіндегі көзқарасы эмитент компанияның менеджментіне, құндылықтарына және жұмысына жіті назар аударатынын білдіреді. Тіркелген кірісті инвестициялауға деген бұл «облигация-бизнес ретінде» тәсілі өте ерекше, бірақ ол Баффетке жақсы қызмет етті.
ОБЛИГАЦИЯЛАР Washington Public Power Supply System
1983 жылы Баффет Washington Public Power Supply System (WPPSS) облигацияларына инвестиция салуды шешті. Бұл транзакция Баффеттің облигацияларды сатып алудан түсетін ықтимал табысты бүкіл компанияны сатып алған жағдайдағы табыспен салыстыру тұрғысынан ойлауының айқын мысалы болып табылады.
1983 жылдың 25 шілдесінде WPPSS (қара юмормен «Whoops» — «Ойбу» деп айтылады) 4 және 5-жобалар деп аталатын екі ядролық реактордың аяқталмаған құрылысын қаржыландыру үшін пайдаланылған 2,25 миллиард долларлық муниципалдық облигациялар бойынша дефолт жариялады. Мемлекет жергілікті энергетикалық органдар WPPSS-ке бұрын сатып алуға уәде берген, бірақ ақырында қажет болмаған электр энергиясы үшін төлеуге міндетті емес деп шешті. Бұл шешім АҚШ тарихындағы ең ірі муниципалдық облигациялар дефолтына әкелді. Дефолттың көлемі және одан кейінгі сәтсіздік бірнеше жыл бойы мемлекеттік энергетикалық облигациялар нарығын күйзелтті. Инвесторлар коммуналдық облигацияларын сатуға асығып, бағаларды төмендетіп, ағымдағы кірістілікті жоғарылатты.
WPPSS 4 және 5-жобаларының үстіндегі бұлт 1, 2 және 3-жобаларға көлеңке түсірді. Бірақ Баффет бір жағынан 4 және 5-жобалардың, екінші жағынан 1, 2 және 3-жобалардың шарттары мен міндеттемелері арасындағы айтарлықтай айырмашылықтарды байқады. Алғашқы үшеуі жұмыс істеп тұрған коммуналдық қызметтер болды және сонымен бірге мемлекеттік агенттік Bonneville Power Administration-ның тікелей міндеттемелері еді. Алайда, 4 және 5-жобалардың проблемалары соншалықты ауыр болды, кейбіреулер олар Bonneville Power-дің несиелік жағдайын әлсіретуі мүмкін деп болжады.
Баффет WPPSS 1, 2 және 3-жобаларының муниципалдық облигацияларына иелік ету тәуекелдерін бағалады. Әрине, бұл облигациялар дефолтқа ұшырау қаупі және пайыздық төлемдер ұзақ мерзімге тоқтатылу қаупі болды. Тағы бір фактор — бұл облигациялардың құны қанша болуы мүмкін екендігінің жоғарғы шегі. Ол бұл облигацияларды номиналды құнынан жеңілдікпен сатып ала алса да, өтеу мерзімі келгенде олар әр доллар үшін жүз центке ғана бағалануы мүмкін еді.
4 және 5-жобалар дефолтқа ұшырағаннан кейін көп ұзамай Standard & Poor's 1, 2 және 3-жобалар бойынша рейтингтерін тоқтатты. 1, 2 және 3-жобалардың ең төменгі купондық облигациялары долларына қырық центке дейін төмендеп, салықсыз 15-тен 17 пайызға дейін ағымдағы кірістілікті көрсетті. Ең жоғары купондық облигациялар долларына сексен центке дейін түсіп, ұқсас кірістілікті көрсетті. Еш тайсалмастан, 1983 жылдың қазанынан келесі жылдың маусымына дейін Баффет WPPSS шығарған 1, 2 және 3-жобалардың облигацияларын агрессивті түрде сатып алды. 1984 жылдың маусым айының соңына қарай Berkshire Hathaway номиналды құны 205 миллион доллар болатын WPPSS 1, 2 және 3-жоба облигацияларының (төмен купонды және жоғары купонды) 139 миллион долларына иелік етті.
WPPSS арқылы, деп түсіндіреді Баффет, Berkshire салықтан кейін жыл сайын 22,7 миллион доллар табыс табуды күтетін (WPPSS жылдық купондарының жиынтық құны) және сол кірістерді Berkshire-ге қолма-қол ақшамен төлейтін 139 миллион долларлық бизнесті сатып алды. Баффет осы уақыт ішінде баланстық құннан жеңілдікпен сатылатын және левереджсіз капиталдан салықтан кейін 16,3 пайыз табыс табатын бизнестердің аз болғанын атап өтті. Баффет егер ол салықтан кейін 22,7 миллион доллар (салыққа дейін 45 миллион доллар) табатын левереджсіз операциялық компанияны сатып алуға кіріссе, бұл Berkshire-ге 250-ден 300 миллион долларға дейін түсер еді деп есептеді — егер ол ондайды таба алса. Өзі түсінетін және ұнататын күшті бизнесті тапса, Баффет сол соманы қуана төлер еді. Бірақ, ол атап өткендей, Berkshire дәл сондай кірісті алу үшін WPPSS облигацияларына сол бағаның жартысын төледі. Сонымен қатар, Berkshire бизнесті (облигацияларды) баланстық құннан 32 пайыздық жеңілдікпен сатып алды.
Артқа қарап, Баффет WPPSS облигацияларын сатып алу ол күткеннен де жақсы болғанын мойындайды. Шынында да, облигациялар 1983 жылы жасалған бизнесті сатып алулардың көпшілігінен асып түсті. Содан бері Баффет WPPSS төмен купонды облигацияларын сатты. Номиналды құннан айтарлықтай жеңілдікпен сатып алынған бұл облигациялар бағасы екі есе өсті, сонымен бірге Berkshire-ге жыл сайын 15-тен 17 пайызға дейін салықсыз табыс төледі. «Біздің WPPSS тәжірибеміз жағымды болғанымен, ұзақ мерзімді облигациялар туралы теріс пікірімізді өзгертуге еш әсер етпейді», — деді Баффет. «Бұл бізге тек қиындықтары нарық тарапынан айтарлықтай қате бағалануға әкелген басқа бір үлкен стигмаланған шығарылымға тап болуға үміттендіреді».
RJR Nabisco
1980 жылдардың соңында қаржы нарықтарына жаңа инвестициялық құрал енгізілді. Ресми атауы — жоғары кірісті облигация, бірақ инвесторлардың көпшілігі, сол кезде де, қазір де оларды «қоқыс облигациялар» (junk bonds) деп атайды.
Баффеттің пікірінше, бұл жаңа жоғары кірісті облигациялар өздерінің алдындағы «құлаған періштелерден» — қиын кезеңдерге тап болып, рейтингтік агенттіктер тарапынан төмендетілген инвестициялық деңгейдегі облигацияларға Баффеттің берген атауы — өзгеше болды. WPPSS облигациялары құлаған періштелер еді. Ол жаңа жоғары кірісті облигацияларды құлаған періштелердің бұрмаланған түрі ретінде сипаттады және олар шығарылғанға дейін-ақ қоқыс болды деді.
Уолл-стриттің бағалы қағаздар сатушылары жоғары пайыздық мөлшерлемелер инвесторларға дефолт қаупін өтейтінін көрсеткен бұрынғы зерттеулерге сілтеме жасай отырып, қоқыс облигацияларға инвестиция салудың заңдылығын алға тарта алды. Баффет бұрынғы дефолт статистикасы мағынасыз екенін алға тартты, өйткені олар қазіргі шығарылып жатқан қоқыс облигациялардан айтарлықтай ерекшеленетін облигациялар тобына негізделген. Қоқыс облигациялар мен құлаған періштелер бірдей деп болжау қисынсыз еді. «Бұл Джонстаунда ұсынылған нұсқаны ішпес бұрын Kool-Aid-тен болған тарихи өлім деңгейін тексерумен бірдей қателік болды».
1980 жылдар өте келе, нарықты жаңа ұсыныстар басқан сайын жоғары кірісті облигациялар одан сайын «қоқысқа» айнала түсті. «Қоқыс облигациялардың тауларын», — деп атап өтті Баффет, — «мән бермейтіндер ойланбайтындарға сатты және екі жақта да тапшылық болған жоқ». Осы қарыз маниясының шарықтау шегінде Баффет қарызға батқан компаниялар пайыздық төлемдерін өтеуге қиналғаны белгілі болған кезде белгілі бір капиталдық кәсіпорындардың сәтсіздікке ұшырауға кепілдік берілгенін болжады. 1989 жылы Southmark Corporation және Integrated Resources екеуі де облигациялары бойынша дефолт жариялады. Тіпті қоқыс облигациялармен құрылған АҚШ-тың бөлшек сауда империясы Campeau Corporation да қарыз міндеттемелерін орындауда қиындықтарға тап болғанын хабарлады. Содан кейін 1989 жылдың 13 қазанында жоғары кірісті облигациялармен қаржыландырылуы тиіс болған 6,8 миллиард долларлық менеджмент пен кәсіподақ басқарған сатып алудың нысанасы UAL Corporation қаржыландыру ала алмайтынын жариялады. Арбитражшылар UAL қарапайым акцияларындағы позицияларын сатты және Dow Jones өнеркәсіптік индексі бір күнде 190 тармаққа төмендеді.
UAL мәмілесінен көңіл қалу, Southmark және Integrated Resources-тегі шығындармен қоса, көптеген инвесторларды жоғары кірісті облигациялардың құндылығына күмән келтіруге итермеледі. Портфель менеджерлері қоқыс облигациялар позицияларын тастай бастады. Сатып алушылар болмағандықтан, жоғары кірісті облигациялардың бағасы құлдырады. Жылды керемет табыстармен бастағаннан кейін, Merrill Lynch-тің жоғары кірісті облигациялар индексі инвестициялық деңгейдегі облигациялардың 14,2 пайыздық кірісімен салыстырғанда мардымсыз 4,2 пайызды қайтарды. 1989 жылдың соңына қарай қоқыс облигациялар нарықта мүлдем сұранысқа ие болмай қалды.
Бір жыл бұрын Kohlberg Kravis & Roberts негізінен банк қарызы және қоқыс облигациялармен қаржыландырылған RJR Nabisco-ны 25 миллиард долларға сатып алуға қол жеткізген болатын. RJR Nabisco қаржылық міндеттемелерін орындап жатқанына қарамастан, қоқыс облигациялар нарығы құлдыраған кезде RJR облигациялары басқа қоқыс облигациялармен бірге төмендеді. 1989 және 1990 жылдары, қоқыс облигациялардың «аю нарығы» (құлдырау) кезінде Баффет RJR облигацияларын сатып ала бастады.
Осы уақыт ішінде қоқыс облигациялардың көпшілігі тартымсыз болып көрінуін жалғастырды, бірақ Баффет RJR Nabisco әділетсіз жазаланды деп есептеді. Компанияның тұрақты өнімдері қарыз төлемдерін жабуға жеткілікті ақша ағынын тудырды. Сонымен қатар, RJR Nabisco бизнесінің бөліктерін өте тартымды бағамен сатуда табысты болды, осылайша қарыздың меншікті капиталға қатынасын азайтты. Баффет RJR-ге инвестиция салу тәуекелдерін талдады және компанияның несиесі облигацияларын сатып жатқан басқа инвесторлар қабылдағаннан жоғары деген қорытындыға келді. RJR облигациялары 14,4 пайыз кіріс әкелді (бизнестік табыс), ал төмендетілген баға капитал өсіміне мүмкіндік берді.
Сонымен, 1989 бен 1990 жылдар аралығында Баффет 440 миллион долларлық жеңілдікпен RJR облигацияларын сатып алды. 1991 жылдың көктемінде RJR Nabisco қоқыс облигацияларының көпшілігін номиналды құны бойынша өтеу арқылы айналымнан шығаратынын жариялады. RJR облигациялары 34 пайызға өсіп, Berkshire Hathaway үшін 150 миллион доллар капитал өсімін қамтамасыз етті.
2002 жылы Баффет басқа да жоғары кірісті корпоративтік облигациялардың үлкен топтамаларын сатып алып, осы бағалы қағаздардағы активтерін алты есеге, 8,3 миллиард долларға дейін арттырды. Жалпы соманың 65 пайызы энергетика саласында болды және шамамен 7 миллиард доллары Berkshire сақтандыру компаниялары арқылы сатып алынды.
2002 жылғы акционерлерге жазған хатында өз ойын сипаттай отырып, Баффет былай деп жазды: «Berkshire басшылығы осы құралдардың эмитенттерімен байланысты несиелік тәуекелдер сәйкесінше төмендеді деп есептемейді». Және бұл есепке алынбаған (оқыңыз: бағаланбаған) тәуекелдерге бармайтын адамның сөзі. Осыған орай ол былай деп қосты: «Чарли екеуміз, егер бізге лайықты өтемақы төленетінін сезбесек, тіпті кішкентай тәуекелдерге баруды жек көреміз. Біздің бұл жолда баратын ең алыс жеріміз — қораптағы жарамдылық мерзімі өткеннен кейін бір күн тұрған сүзбені жеу».
Тәуекелін бағалаумен қатар, ол әдетте бағалы қағаздарды олардың құнынан әлдеқайда төмен, тіпті күйзеліс бағаларымен сатып алды және актив құны іске асырылғанша күтті.
Бұл облигацияларды сатып алудың ерекше қызықты жері — Баффет бұл компаниялардың көпшілігінің үлестік қатысуын (акцияларын) сатып алмас еді. Алайда, 2003 жылдың соңына қарай оның жоғары кірісті инвестициялары шамамен 1,3 миллиард доллар табыс әкелді, ал сол жылы компанияның таза кірісі жалпы 8,3 миллиард долларды құрады. Жоғары кірісті нарық шарықтаған кезде облигациялардың кейбірі кері шақырылды немесе сатылды. Баффеттің сол кездегі түсініктемесі қарапайым болды: «Кешегі арамшөптер бүгінгі гүлдер ретінде бағалануда».
Level 3 Communications
2002 жылдың шілдесінде үш компания Брумфилдте (Колорадо штаты) орналасқан Level 3 Communications компаниясының он жылдық айырбасталатын облигацияларына жалпы сомасы 500 миллион доллар инвестиция салды. Облигациялардың купоны 9 пайыз және айырбастау бағасы 3,41 доллар болды. Бұл компанияға сатып алуларды жүзеге асыруға және капитал жағдайын жақсартуға көмектесу үшін жасалды. Үшеуі: Berkshire Hathaway (100 миллион доллар), Legg Mason (100 миллион доллар) және Longleaf Partners (300 миллион доллар).
Технологияны көп қажет ететін компаниялар Баффеттің әдеттегі сатып алу нысаны емес; ол технологиялық компанияларды дұрыс бағалаудың жолын білмейтінін ашық мойындайды. Бұл Level 3 үшін қымбат мәміле болды, бірақ ол оларға қажет кезде қолма-қол ақша мен сенімділік берді. Өз тарапынан Баффет үлестік позициясы бар табысты (9 пайыз) инвестицияға ие болды. Сол кезде Баффет инвесторлар қор нарығынан жыл сайын 7-ден 8 пайызға дейін табыс күтуі керек деп айтқан болатын, сондықтан 9 пайызбен ол ойынның алдында болды.
Бұл оқиғаның Баффетке тән тағы бір қыры бар — басқарушылық адалдық пен жеке қарым-қатынастардың күшті құрамдас бөлігі. Level 3 Communications Омахада орналасқан Peter Kiewit Sons құрылыс компаниясынан бөлініп шыққан еді; Баффеттің досы кіші Уолтер Скотт Kiewit-тің құрметті төрағасы және Level 3-тің төрағасы болып табылады. Жиі Омаханың бірінші азаматы деп аталатын Скотт қаланың хайуанаттар бағының, өнер мұражайының, инженерлік институттың және Небраска ойындары мен парктері қорының қозғаушы күші болды. Скотт пен Баффеттің тығыз жеке және кәсіби байланыстары бар: Скотт Berkshire кеңесінде отырады және екі адам Kiewit Plaza-да бір-бірінен бірнеше қабат қашықтықта орналасқан.
Баффет Скотты жақсы білсе де және оны жоғары бағаласа да, ол инвестицияның әділ және ашық болғанын, екі адам арасындағы қарым-қатынас мәмілеге орынсыз әсер етті деген сұрақ туындамауын қалады. Сондықтан Баффет Longleaf Partners-ке кеңес беретін Southeastern Asset Management төрағасы және бас атқарушы директоры О. Мейсон Хокинске мәмілені ұйымдастыруды және шарттарды келісуді ұсынды.
2003 жылдың маусым айының ортасына қарай, бір жылдан кейін, Баффет, Legg Mason және Longleaf Partners 500 миллион долларды жалпы 174 миллион Level 3 қарапайым акцияларына айырбастады (айырбастауға ынталандыру ретінде қосымша 27 миллион акцияны қосқанда). (Longleaf жылдың басында 43 миллион долларды айырбастап қойған, содан кейін қалғанын, 457 миллион долларды маусым айында айырбастады.)
Баффет 36,7 миллион акция алды. Маусым айында ол 16,8 миллион акцияны 117,6 миллион долларға сатты, ал қарашада қосымша 18,3 миллион акцияны 92,4 миллион долларға сатты. Шынында да, Level 3 қарыз төлемдерін орындады және 2003 жылдың соңына қарай Баффет 16 ай ішінде ақшасын екі есеге көбейтті. Оның үстіне, оның облигациялары 45 миллион доллар пайыздық табыс әкелді және ол әлі де Level 3-тің 1 644 900 акциясын ұстап қалды.
Qwest
2002 жылдың жазында Berkshire Денверде орналасқан, бұрын US West деп аталған қиын жағдайдағы телекоммуникациялық компания Qwest Communications және оның реттеуші операциялық еншілес кәсіпорны Qwest Corporation шығарған жүздеген миллион долларлық облигацияларды сатып алды. Сол кезде Qwest-тің 26 миллиард доллар қарызы болды және 1999, 2000 және 2001 жылдардағы қаржылық есептілігін қайта қарау үстінде еді. Банкроттық туралы қауесеттер тарап жатты. Qwest корпоративтік облигациялары долларына отыз бес-қырық центтен, ал оның операциялық компаниясының облигациялары долларына сексен центтен саудаланды. Кейбір облигациялар 12,5 пайыз кіріс әкелді және нақты активтермен қамтамасыз етілді; басқа, тәуекелі жоғары облигациялар қамтамасыз етілмеді. Баффет екеуін де сатып алды.
Сол кездегі сарапшылардың көпшілігі Qwest активтерінің құны ағымдағы сауда бағасын ескергенде Баффеттің инвестициясын өтеп алуға жеткілікті екенін айтты. Және, егер пайыздық төлемдер болмағанда, Qwest-тің ақша ағыны жақсы болар еді. Компанияның ең құнды активі 14 штаттағы жергілікті телефон қызметінің франшизасы болды, бірақ Баффет Ameritech-тің бұрынғы бас директоры Дик Нотебаерт басшылыққа келгенде компания өз мәселелерін шешетініне сенді.
Amazon.com
2002 жылдың шілдесінде, Баффет бас директор Джефф Безосқа акция опциондарын шығын ретінде есепке алу шешімі үшін мақтау хатын жазғаннан кейін бір апта өткен соң, Баффет Amazon-ның 98,3 миллион долларлық жоғары кірісті облигацияларын сатып алды.
Баффет адалдық пен күшті құндылықтарды көрсететін менеджерлерді анық бағалайды және ол ұзақ уақыт бойы акция опциондарын шығынға жазуды жақтап келеді, бірақ ол Amazon.com облигацияларын сатып алғанда қайырымдылық миссиясында болған жоқ. Berkshire-дің автокөлікті сақтандыру бөлімшесі Government Employees Insurance Company жоғары кірісті облигацияларға салынған инвестициядан 16,4 миллион доллар пайда табуға мүмкіндік алды, егер Amazon 1998 жылы шығарылған 264 миллион долларлық 10 пайыздық аға ноталарды қайта сатып алса, тоғыз айда 17 пайыздық табыс әкелер еді. Сол жаздың соңында Баффет Amazon-ның 6 7/8 пайыздық айырбасталатын облигацияларының қосымша 60,1 миллион долларын сатып алды. 1000 долларлық облигация үшін 60,00 доллар бағасын алсақ, кірістілік сау 11,46 пайызды құрар еді, ал өтеу мерзіміне дейінгі кірістілік пайыздық төлемдер есептелгеннен кейін одан да жоғары болар еді.
Баффеттің өзі түсінетін нәрселерді ұстанатыны және технологиядан аулақ жүретіні белгілі. Оның Интернетпен байланысы үш онлайн әрекетпен шектеледі: Ол кітаптар сатып алады, Wall Street Journal оқиды және бридж ойнайды. Баффет тіпті 2000 жылғы акционерлерге жазған хатында өзінің технологиядан қашқақтауын келеке етті: «Біз кірпіш, кілем және бояу сияқты озық салаларға ену арқылы 21-ғасырды қабылдадық. Қобалжуыңызды басуға тырысыңыз».
Сонымен, оны Amazon облигациялары неге қызықтырды? Біріншіден, деді ол, олар «өте арзан» болды. Екіншіден, ол компанияның өркендейтініне сенді. Баффет сондай-ақ Amazon.com-ның бөлшек сауда компанияларына салған басқа инвестицияларына ұқсас профилі бар екенін байқаған болуы мүмкін. Amazon.com өз кірісін төмен бағамен үлкен көлемдегі сатылымдар арқылы жасайды және оның маржасы төмен болса да, компания тиімді және табысты. Баффет Безостың мега-бренд құрғанына және компанияны өте қиын кезеңдерден алып шыққанына сүйсінеді.
АРБИТРАЖ
Арбитраж, оның ең қарапайым түрінде, бір нарықта бағалы қағазды сатып алуды және бір мезгілде сол бағалы қағазды басқа нарықта сатуды қамтиды. Мақсат — баға айырмашылығынан пайда табу. Мысалы, егер компанияның акциясы Лондон нарығында бір акция үшін 20 доллар және Токио нарығында 20,01 доллар деп бағаланса, арбитражшы Лондонда компанияның акцияларын сатып алып, бір мезгілде сол акцияларды Токиода сату арқылы пайда таба алады. Бұл жағдайда капитал тәуекелі жоқ. Арбитражшы жай ғана нарықтар арасындағы тиімсіздіктен пайда табады. Бұл транзакция ешқандай тәуекелді қамтымайтындықтан, ол орынды түрде тәуекелсіз арбитраж деп аталады. Тәуекелді арбитраж, керісінше, қандай да бір жарияланған құндылықтан пайда табу үмітімен бағалы қағазды сату немесе сатып алу болып табылады.
Тәуекелді арбитраждың ең көп таралған түрі — акцияны қандай да бір болашақ құнға жеңілдікпен сатып алу. Бұл болашақ құн әдетте корпоративтік бірігуге, таратуға, тендерлік ұсынысқа немесе қайта құруға негізделеді. Арбитражшы тап болатын тәуекел — акцияның болашақ жарияланған бағасының іске аспай қалуы мүмкін екендігі.
Тәуекелді арбитраж мүмкіндіктерін бағалау үшін, деп түсіндіреді Баффет, сіз төрт негізгі сұраққа жауап беруіңіз керек. «Уәде етілген оқиғаның шынымен орын алу ықтималдығы қандай? Ақшаңыз қанша уақытқа байланып қалады? Жақсырақ нәрсе болу мүмкіндігі қандай — мысалы, бәсекелес сатып алу ұсынысы? Егер оқиға монополияға қарсы әрекет, қаржыландыру ақаулары және т.б. салдарынан орын алмаса не болады?»
Инвестициялауға болатын идеялардан гөрі қолма-қол ақшасы көп болған кезде, Баффет артық ақшасын пайдаланудың тиімді жолы ретінде арбитражға жиі жүгінді. 1981 жылғы Arkata Corporation транзакциясы, онда ол компания левереджді сатып алудан өтіп жатқан кезде 600 000-нан астам акция сатып алды, жақсы мысал болды. Алайда, көптеген арбитражшылар жылына елу немесе одан да көп мәмілеге қатысуы мүмкін болса, Баффет тек бірнеше, қаржылық жағынан ірі транзакцияларды іздеді. Ол қатысуын жарияланған және достық мәмілелермен шектеді және ықтимал басып алулар немесе гринмейл (бопсалау) перспективалары туралы алыпқашпа сөздерге қатысудан бас тартты.
Ол жылдар бойы арбитраждық өнімділігін ешқашан есептемесе де, Баффет Berkshire салыққа дейін шамамен 25 пайыздық орташа жылдық табысқа қол жеткізді деп бағалады. Арбитраж көбінесе қысқа мерзімді қазынашылық вексельдерді алмастыратындықтан, Баффеттің мәмілелерге деген тәбеті Berkshire-дің қолма-қол ақша деңгейіне байланысты өзгеріп отырды.
Алайда қазіргі уақытта ол арбитражбен ауқымды түрде айналыспайды, керісінше артық ақшасын қазынашылық вексельдерде және басқа қысқа мерзімді өтімді инвестицияларда сақтайды. Кейде Баффет қолма-қол ақшаға балама ретінде орташа мерзімді, салықтан босатылған облигацияларды ұстайды. Ол қысқа мерзімді қазынашылық вексельдерді орташа мерзімді облигацияларға ауыстыру арқылы, егер қолайсыз уақытта сатуға мәжбүр болса, негізгі қарызды жоғалту қаупі бар екенін түсінеді. Бірақ бұл салықсыз облигациялар қазынашылық вексельдерге қарағанда салықтан кейінгі жоғары табысты ұсынатындықтан, Баффет ықтимал шығын кірістегі ұтыспен өтеледі деп есептейді.
Berkshire-дің арбитраждағы тарихи табысымен акционерлер Баффеттің неге бұл стратегиядан ауытқығанына таң қалуы мүмкін. Шынында да, Баффеттің инвестициялық табысы ол елестеткеннен де жақсы болды, бірақ 1989 жылға қарай арбитраж ландшафты өзгере бастады. Левереджді сатып алу нарығы тудырған қаржылық шектен шығулар жүгенсіз ынта-жігер ортасын құрды. Баффет несие берушілер мен сатып алушылардың қашан есін жиятынына сенімді болмады, бірақ ол басқалар есірген кезде әрқашан сақтықпен әрекет етті. 1989 жылдың қазанында UAL сатып алуының күйреуіне дейін де Баффет арбитраждық транзакциялардан бас тарта бастаған еді. Тағы бір себеп, Баффеттің өте үлкен портфелі үшін шынымен өзгеріс әкелетін көлемдегі мәмілелер жай ғана жоқ болуы мүмкін.
Қалай болғанда да, Berkshire-дің арбитраждан шығуы айырбасталатын артықшылықты акциялардың пайда болуымен жеңілдеді.
АЙЫРБАСТАЛАТЫН АРТЫҚШЫЛЫҚТЫ АКЦИЯЛАР
Айырбасталатын артықшылықты акция — бұл акциялардың да, облигациялардың да сипаттамаларына ие гибридті бағалы қағаз. Жалпы алғанда, бұл акциялар инвесторларға қарапайым акцияларға қарағанда жоғары ағымдағы кіріс береді. Бұл жоғары кірістілік бағаның төмендеу қаупінен қорғауды ұсынады. Егер қарапайым акция төмендесе, айырбасталатын артықшылықты акцияның жоғары кірістілігі оның қарапайым акциялар сияқты төмен түсуіне жол бермейді. Теориялық тұрғыдан алғанда, айырбасталатын акция оның ағымдағы кірістілігі ұқсас кірістілігі, несиесі және өтеу мерзімі бар айырбасталмайтын облигацияның құнына жақындағанша бағасы төмендейді.
Айырбасталатын артықшылықты акция сонымен қатар инвесторға қарапайым акциялардың өсу әлеуетіне қатысу мүмкіндігін береді. Ол қарапайым акцияларға айырбасталатындықтан, қарапайым акция өскенде, айырбасталатын акция да өседі. Алайда, айырбасталатын акция жоғары кірісті қамтамасыз ететіндіктен және капитал өсіміне әлеуеті бар болғандықтан, ол қарапайым акцияға үстеме бағамен бағаланады. Бұл үстеме баға артықшылықты акцияның қарапайым акцияларға айырбасталу мөлшерлемесінде көрініс табады. Әдетте, айырбастау сыйлықақысы 20 пайыздан 30 пайызға дейін болуы мүмкін. Бұл айырбасталатын акция құнын жоғалтпай қарапайым акцияларға айырбасталуы үшін қарапайым акция бағасы 20-дан 30 пайызға дейін өсуі керек дегенді білдіреді.
Жоғары кірісті облигацияларға инвестиция салғаны сияқты, Баффет мүмкіндік басқа инвестициялардан жақсырақ болып көрінген кезде айырбасталатын артықшылықты акцияларға инвестиция салды. 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдары Баффет Salomon Brothers, Gillette, USAir, Champion International және American Express сияқты компаниялардың айырбасталатын артықшылықты акцияларына бірнеше инвестиция салды.
Басып алу топтары осы компаниялардың бірнешеуіне қарсы шықты және Баффет компанияларды дұшпандық басқыншылардан құтқаратын «ақ сері» ретінде танымал болды. Алайда Баффет өзін тегін құтқарушы ретінде қабылдаған жоқ. Ол бұл сатып алуларды жай ғана пайда табу әлеуеті жоғары жақсы инвестициялар ретінде көрді. Сол кезде бұл компаниялардың артықшылықты акциялары оған басқа жерден таба алмайтын жоғары табысты ұсынды.
Айырбасталатын артықшылықты бағалы қағаздарды шығаратын компаниялардың кейбірі Баффетке таныс болды, бірақ басқа жағдайларда оның бизнес туралы ерекше түсінігі болмады және оның болашақ ақша ағындары қандай болатынын сеніммен болжай алмады. Бұл болжамсыздық, деп түсіндіреді Баффет, Berkshire инвестициясының қарапайым акция емес, айырбасталатын артықшылықты шығарылым болуының нақты себебі. Айырбастау әлеуетіне қарамастан, оның көзқарасы бойынша артықшылықты акцияның нақты құндылығы оның тіркелген кірісті сипаттамаларында болды.
Бір ерекшелік бар: MidAmerican. Бұл айырбасталатын артықшылықты және қарапайым акцияларды, сондай-ақ қарызды қамтитын көп қырлы транзакция. Мұнда Баффет айырбасталатын артықшылықты акцияны оның тіркелген кірісті қайтарымы үшін де, болашақ үлестік қатысуы үшін де бағалайды.
MidAmerican
2000 жылдың 14 наурызында Berkshire Де-Мойн қаласында орналасқан MidAmerican Energy Holdings Company газ және электр коммуналдық кәсіпорнының 34,56 миллион айырбасталатын артықшылықты акциясын және 900 942 қарапайым акциясын шамамен 1,24 миллиард долларға немесе бір акция үшін 35,05 долларға сатып алды.
Екі жылдан кейін, 2002 жылдың наурызында, Berkshire 402 миллион долларға айырбасталатын артықшылықты акциялардың тағы 6,7 миллион данасын сатып алды. Бұл Berkshire-дің MidAmerican-дағы дауыс беру үлесін 9 пайыздан асырды және экономикалық үлесін 80 пайыздан сәл асырды.
2002 жылдан бері Berkshire және оның кейбір еншілес компаниялары шамамен 1,728 миллион долларлық 11 пайыздық аударылмайтын сенімгерлік артықшылықты бағалы қағаздарды сатып алды, оның 150 миллион доллары 2003 жылдың тамызында өтелді. Қосымша 300 миллион долларды MidAmerican төрағасы және бас директоры Дэвид Сокол және MidAmerican-ның ең ірі жеке акционері Уолтер Скотт салды. Шын мәнінде, Баффетке бастапқыда Скотт келген болатын; бұл олардың 50 жылдық достығында бірге жұмыс істеген алғашқы ірі мәмілесі еді.
Баффеттің MidAmerican үшін төлеген бағасы шкаланың төменгі жағында болды, есептерге сәйкес ол бір акция үшін 34-тен 48 долларға дейін болды, сондықтан ол белгілі бір жеңілдікке қол жеткізе алды. Дегенмен, Баффет өзін және Berkshire-ді MidAmerican-ның болашақ өсуіне міндеттеді, олар MidAmerican-ның 15 миллиард долларға дейінгі құбырларды сатып алуын қолдайтын болды. Өсу стратегиясының бөлігі ретінде MidAmerican Баффеттің көмегімен күйзеліске ұшыраған энергетикалық саудагерлерден құбырларды сатып алды.
Осындай сатып алулардың бірі бірден дерлік орын алды. 2002 жылдың наурызында Баффет Талсада орналасқан Williams Company-ден 935 миль қашықтыққа күніне 850 миллион текше фут газ тасымалдайтын Kern River Gas Transmission жобасын сатып алды. Баффет қарызды қабылдауды және қосымша 1 миллиард доллар күрделі шығындарды қосқанда 960 миллион доллар төледі.
MidAmerican сонымен қатар 2002 жылдың соңында Dynegy-дің Northern Natural газ құбырын шамамен 900 миллион долларға, плюс қарызды қабылдаумен арзан бағаға сатып алды. Содан кейін, 2004 жылдың қаңтар айының басында Berkshire АҚШ қорларын 7 пайызға арттыратын Алясканың Солтүстік беткейіндегі табиғи газ қорларын игеретін жаңа табиғи газ құбыры шығындарының шамамен 30 пайызын немесе 2 миллиард долларды салатынын жариялады. MidAmerican төрағасы Сокол Баффеттің көмегінсіз инвестиция MidAmerican үшін ауыр болатынын айтты.
Басқа, бірақ байланысты транзакцияда Berkshire еншілес кәсіпорны MEHC Investment Inc. Williams-тың 275 миллион долларлық артықшылықты акцияларын сатып алды. Бұл артықшылықты акция әдетте директорларды сайлауда қарапайым акциялармен бірге дауыс бермейді, бірақ бұл мәміледе Berkshire Hathaway MidAmerican кеңесінің 20 пайызын сайлау құқығына, сондай-ақ белгілі бір маңызды транзакцияларды мақұлдау құқығына ие болды.
Сол жаздың соңында Баффет Lehman Brothers-пен бірге Williams-қа Williams бастапқыда шамамен 2,8 миллиард долларға сатып алған Barrett Resources-тің барлық дерлік мұнай және газ активтерімен қамтамасыз етілген 19 пайыздан астам мөлшерлемемен бір жылдық 900 миллион долларлық аға несие берді. Баффеттің несиесі әлі де инвестициялық деңгейдегі компания болып табылатын Williams-қа банкроттықтан құтылу үшін қажет болған 3,4 миллиард долларлық қолма-қол ақша мен несие пакетінің бөлігі болғаны хабарланды. Мәміле шарттары қатаң болды және шарттар мен алымдарға толы болды, бұл мәміле бойынша пайыздық мөлшерлемені 34 пайызға дейін жеткізуі мүмкін еді. Дегенмен, Баффет инвестициялық деңгейдегі компанияға қиын жағдайдан шығуға көмектесіп қана қоймай, сонымен бірге өзін жағдайдың жоғары тәуекелінен қорғады деп дауласуға болады.
MidAmerican Баффеттің сол кездегі қоршауда қалған энергетика саласына жасаған жалғыз қадамы болмаса да, бұл сөзсіз күрделі, көп қырлы инвестиция болды. Баффет компанияның нарықтағы сол кездегі құнынан қымбат екеніне сенді. Ол менеджменттің, соның ішінде Уолтер Скотт пен Дэвид Соколдың үлкен сеніммен, адалдықпен және ақылмен жұмыс істейтінін білді. Ақырында, энергетика саласы тұрақты бизнес бола алады және Баффет оның одан да тұрақты және табысты болатынына үміттенді.
MidAmerican-да Баффет үлестік әлеуеті бар тіркелген кірісті инвестицияны сатып алды. Барлық басқа инвестициялары сияқты, ол меншік иесіне тән көзқарасты ұстанды және өзін компанияның өсуіне арнады. Ол Williams-тың тіркелген кірісті құралдарынан ақша тапты, сонымен бірге өзін ковенанттармен, жоғары мөлшерлемелермен және активтермен (Barrett Resources) қорғады. Нәтижесінде, 2003 жылдың қазанына қарай MidAmerican Ұлыбританиядағы электр энергиясының үшінші ірі дистрибьюторына айналды және Айова штатындағы 689 000 адамды электр энергиясымен қамтамасыз етті, ал Kern River және Northern Natural құбырлары Америка Құрама Штаттарындағы табиғи газдың шамамен 7,8 пайызын тасымалдады. Жалпы алғанда, компанияның 25 штатта және басқа да бірнеше елде шамамен 19 миллиард доллар активтері және 6 миллиард доллар жылдық кірісі болды және Berkshire Hathaway-ге жылына шамамен 300 миллион доллар табыс әкелді.
Баффет айырбасталатын артықшылықты акцияларды бірінші кезекте тіркелген кірісті бағалы қағаздар ретінде, екінші кезекте бағаның өсу құралы ретінде қарастыратынын есте ұстаған жөн. Сондықтан Berkshire-дің артықшылықты акцияларының құны ұқсас айырбасталмайтын артықшылықты акцияның құнынан кем болмауы керек және айырбастау құқықтарына байланысты, бәлкім, одан да көп болуы мүмкін.
Баффет әлемдегі ең ұлы құндылық инвесторы ретінде кеңінен танымал, бұл негізінен акцияларды, облигацияларды және басқа бағалы қағаздарды және тұтас компанияларды олардың нақты құнынан әлдеқайда арзанға сатып алуды және актив құны іске асырылғанша күтуді білдіреді. Сондықтан бұл көгілдір фишкалар (blue-chip) акциялары болсын немесе жоғары кірісті корпоративтік қарыз болсын, Баффет өзінің бірдей қағидаларын қолданады. Құндылық инвесторы мәмілелер бар жерге барады.
Баффет әдетте қарапайым акциялардың ұзақ мерзімді инвесторы ретінде қабылданса да, оның қоршауда қалған салаларға кіріп, өңделмеген алмастарды таңдап алуға қабілеті, төзімділігі және капиталы бар. Ол адал, ақылды менеджерлері және ақша әкелетін өнімдері бар нақты компанияларды таңдайды. Ол сондай-ақ сол уақытта ең қолайлы құралдарды таңдайды. Әдетте, ол дұрыс болып шығады, ал қателескенде, оны мойындайды. Нәтижесінде, оның 2002 және 2003 жылдары тіркелген кірісті құралдарға қатты бет бұру шешімі сөзсіз дұрыс болды. 2002 жылы Berkshire-дің тіркелген кірісті инвестициялардан түскен жалпы іске асырылған табысы 1 миллиард долларды құрады. 2003 жылы бұл сан үш есеге жуық өсіп, 2,7 миллиард долларға жетті.
10-тарау. Портфельді басқару
Осы уақытқа дейін біз Уоррен Баффеттің он екі қағидаға біріктірілген уақыт сынынан өткен қағидаларға негізделген инвестициялық шешімдер қабылдау тәсілін зерттедік. Біз оның акциялар мен облигацияларды сатып алу және компанияларды иемдену үшін осы қағидаларды қалай қолданғанын бақыладық. Және біз оның инвестиция туралы философиясын қалыптастыруға көмектескен басқалардың түсініктерін түсінуге уақыт бөлдік.
Бірақ әрбір инвестор білетіндей, қандай акцияларды сатып алу керектігін шешу — істің жартысы ғана. Екінші жартысы — портфельді басқарудың үздіксіз процесі және мұндай шешімдермен сөзсіз бірге жүретін эмоционалдық толқулармен күресуді үйрену.
Бұл жерде де Уоррен Баффеттің көшбасшылығы бізге жол көрсететіні таңқаларлық емес.
Голливуд бізге ақша менеджерінің қандай болатыны туралы визуалды клише ұсынды: екі телефонмен бірден сөйлесіп, жан-жақтан жыпылықтап тұрған компьютер экрандарына көз жүгіртіп, жанталаса жазбалар жазып жатқан, сол компьютердегі жыпылықтаулардың бірі акция бағасының болмашы төмендеуін көрсеткенде шашын жұлатын адам.
Уоррен Баффет мұндай қарбаластан мүмкіндігінше алыс. Ол үлкен сенімділіктен туындайтын сабырлылықпен әрекет етеді. Оған бірден ондаған компьютер экранын қараудың қажеті жоқ, өйткені нарықтағы минут сайынғы өзгерістер оны қызықтырмайды. Уоррен Баффет минуттармен, күндермен немесе айлармен емес, жылдармен ойлайды. Оған жүздеген компанияларды қадағалаудың қажеті жоқ, өйткені оның инвестициялары тек таңдаулы бірнешеуіне шоғырланған. Ол «фокустық инвестициялау» (focus investing) деп атайтын бұл тәсіл портфельді басқару міндетін айтарлықтай жеңілдетеді.
СТАТУС-КВО: ЕКЕУІНІҢ БІРІН ТАҢДАУ
Портфельді басқарудың қазіргі жағдайы, басқалардың тәжірибесінде, екі бәсекелес стратегия — белсенді портфельді басқару және индекстік инвестициялау арасындағы арқан тартысқа түскен сияқты.
Белсенді портфель менеджерлері үнемі көптеген қарапайым акцияларды сатып алу және сату жұмыстарымен айналысады. Олардың міндеті — клиенттерін қанағаттандыруға тырысу. Бұл нарықтан үнемі асып түсуді білдіреді, осылайша клиент кез келген күні айқын өлшемді қолданғанда — менің портфелім жалпы нарықпен салыстырғанда қалай жұмыс істеп тұр — жауап оң болады және клиент ақшасын қорда қалдырады. Шыңда қалу үшін белсенді менеджерлер алдағы алты айда акциялармен не болатынын болжауға тырысады және өз болжамдарын пайдалану үмітімен портфельді үнемі өзгертіп отырады.
Индекстік инвестициялау, керісінше, «сатып ал және ұста» пассивті тәсілі болып табылады. Ол Standard & Poor's 500 сияқты белгілі бір эталондық индекстің мінез-құлқына еліктеу үшін әдейі жасалған қарапайым акциялардың кең әртараптандырылған портфелін жинауды және ұстауды қамтиды. Бұған қол жеткізудің ең қарапайым және ең кең таралған жолы — индекстелген өзара қорлар.
Екі тәсілдің жақтаушылары қайсысы түпкілікті жоғары инвестициялық табыс әкелетінін дәлелдеу үшін ұзақ уақыт бойы күресіп келеді.
«Біз тек бірнеше көрнекті компанияларға назар аударамыз. Біз — фокустық инвесторлармыз». — УОРРЕН БАФФЕТ, 1994
Белсенді портфель менеджерлері өздерінің акцияларды таңдау дағдыларының арқасында кез келген индекстен жақсы нәтиже көрсете алады деп дауласады. Индекстік стратегтердің жағында соңғы тарих бар. 1977 жылдан 1997 жылға дейінгі жиырма жылдық кезеңдегі нәтижелерді қадағалаған зерттеуде Standard & Poor's 500 индексін жеңе алған үлестік өзара қорлардың пайыздық саны күрт төмендеді: алғашқы жылдардағы 50 пайыздан соңғы төрт жылда әрең 25 пайызға дейін. Ал 1998 жылдың қараша айындағы жағдай бойынша белсенді басқарылатын қорлардың 90 пайызы нарықтан төмен нәтиже көрсетті (S&P 500-ден орта есеппен 14 пайызға төмен), яғни тек 10 пайызы ғана жақсырақ жұмыс істеді.
Бүгінгі таңда кеңінен қолданылатын белсенді портфельді басқарудың индекстен асып түсу мүмкіндігі өте аз. Біріншіден, ол өте тұрақсыз алғышартқа негізделген: Не екеніне қарамастан, жақын арада пайдамен сатуға болады деп болжаған нәрсені бүгін сатып алу. Бұл логикадағы өлімге әкелетін қателік — қаржы әлемінің күрделілігін ескерсек, болжамдар мүмкін емес. Екіншіден, белсенділіктің бұл жоғары деңгейі инвесторлардың таза кірісін азайтатын транзакциялық шығындармен бірге келеді. Осы шығындарды ескергенде, белсенді ақшаны басқару бизнесі өз құлдырауын өзі жасағаны белгілі болады.
Индекстеу, баламалы шығындарды тудырмайтындықтан, көптеген жағынан белсенді басқарылатын портфельдерден жақсырақ. Бірақ тіпті ең жақсы индекс қоры да, ең жоғары деңгейде жұмыс істегенде, сізге жалпы нарықтың кірісін ғана береді. Индекс инвесторлары нарықтан жаман жұмыс істей алмайды, сонымен қатар жақсы да жұмыс істей алмайды.
Ақылды инвесторлар өздеріне сұрақ қоюы керек: Мен орташа деңгейге қанағаттанамын ба? Мен жақсырақ жасай аламын ба?
ЖАҢА ТАҢДАУ
Белсенді және индекстік тәсілдер арасында таңдау болса, Уоррен Баффет еш ойланбастан индекстеуді таңдар еді. Бұл әсіресе тәуекелге төзімділігі өте төмен инвесторлар үшін және бизнес экономикасы туралы өте аз білетін, бірақ қарапайым акцияларға инвестиция салудың ұзақ мерзімді пайдасына қатысқысы келетін адамдар үшін дұрыс.
«Индекс қорына мерзімді түрде инвестиция салу арқылы», — дейді ол Баффетке тән стильде, — «ештеңе білмейтін инвестор іс жүзінде көптеген инвестициялық мамандардан асып түсе алады». Алайда Баффет үшінші балама бар екенін тез атап өтер еді — индексті жеңу мүмкіндігін айтарлықтай арттыратын белсенді портфель стратегиясының мүлдем басқа түрі. Бұл балама — фокустық инвестициялау.
ФОКУСТЫҚ ИНВЕСТИЦИЯЛАУ: ҮЛКЕН КӨРІНІС
Мәніне дейін қысқартқанда, фокустық инвестициялау мынаны білдіреді: Ұзақ мерзімді перспективада орташадан жоғары табыс әкелуі ықтимал бірнеше акцияны таңдаңыз, инвестицияларыңыздың негізгі бөлігін сол акцияларға шоғырландырыңыз және кез келген қысқа мерзімді нарықтық ауытқулар кезінде тұрақты болуға күш табыңыз.
Келесі бөлімдер процестегі жеке элементтерді сипаттайды.
«Көрнекті компанияларды табыңыз»
Осы жылдар ішінде Уоррен Баффет қай компаниялардың ақша салуға тұрарлық екенін анықтаудың жолын әзірледі; ол үлкен парасаттылық ұғымына негізделген: Егер компания жақсы жұмыс істеп тұрса және оны ақылды адамдар басқарса, ақыр соңында оның акция бағасы оның ішкі құндылығын көрсетеді. Осылайша, Баффет назарының көп бөлігін акция бағасын қадағалауға емес, негізгі бизнестің экономикасын талдауға және оның менеджментін бағалауға аударады.
Алдыңғы тарауларда сипатталған Баффет қағидаларын құралдар белдігі ретінде қарастыруға болады. Әрбір қағида — бір талдау құралы және жиынтығында олар жоғары экономикалық табысқа ең жақсы мүмкіндігі бар компанияларды бөліп алу әдісін қамтамасыз етеді. Баффет өзінің құралдар белдігін жоғары өнімділіктің ұзақ тарихы және тұрақты менеджменті бар компанияларды табу үшін пайдаланады, ал бұл тұрақтылық олардың болашақта да бұрынғыдай жұмыс істеу ықтималдығы жоғары екенін білдіреді. Міне, фокустық инвестициялаудың жүрегі осында: инвестицияларыңызды орташадан жоғары өнімділік ықтималдығы ең жоғары компанияларға шоғырландыру.
**ФОКУСТЫҚ ИНВЕСТОРДЫҢ АЛТЫН ЕРЕЖЕЛЕРІ** 1. Инвестицияларыңызды күшті менеджмент басқаратын көрнекті компанияларға шоғырландырыңыз. 2. Өзіңізді шын мәнінде түсіне алатын компаниялар санымен шектеңіз. Оннан жиырмаға дейін жақсы, жиырмадан асса қиындық тудырады. 3. Жақсы компанияларыңыздың ішінен ең жақсысын таңдап, инвестицияңыздың негізгі бөлігін сонда салыңыз. 4. Ұзақ мерзімді ойлаңыз: кем дегенде бес жылдан он жылға дейін. 5. Құбылмалылық болып тұрады. Жалғастыра беріңіз.
«Аз — бұл көп»
Баффеттің ештеңе білмейтін инвесторға берген кеңесін еске түсіріңіз — индекс қорларында қалу. Біздің мақсатымыз үшін оның келесі айтқаны қызықтырақ:
«Егер сіз бизнес экономикасын түсіне алатын және маңызды ұзақ мерзімді бәсекелестік артықшылықтарға ие бес-он ақылға қонымды бағаланған компанияны таба алатын, бірдеңе білетін инвестор болсаңыз, дәстүрлі әртараптандырудың (кең негізделген белсенді портфельдер) сіз үшін мағынасы жоқ».
Дәстүрлі әртараптандырудың несі дұрыс емес? Біріншіден, бұл сіз жеткілікті білмейтін нәрсені сатып алу мүмкіндігін айтарлықтай арттырады. Фокустық портфельдерімен танымал болған Филип Фишер (ол бұл терминді қолданбаса да) Баффеттің осы саладағы ойлауына қатты әсер етті. Фишер әрқашан өзі жақсы түсінетін аз ғана көрнекті компанияларға иелік етуді, өзі нашар түсінетін көптеген орташа компанияларға иелік етуден артық көретінін айтатын.
Баффет қағидаларын қолданатын «бірдеңе білетін» инвесторлар назарын бірнеше компанияға аударғаны дұрыс. Бірнеше деген қанша? Тіпті қазіргі қаржының жоғары діни қызметкерлері де орта есеппен он бес акция 85 пайыз әртараптандыруды беретінін анықтады. Орташа инвестор үшін оннан жиырмаға дейін деген заңды дәлел келтіруге болады. Егер ол ондаған акциялары бар үлкен портфельге қолданылса, фокустық инвестициялау құлдырайды.
«Жоғары ықтималды оқиғаларға үлкен бәс тігіңіз»
Фил Фишердің Баффетке әсерін басқа жолмен де көруге болады — оның күшті мүмкіндікке тап болған кездегі жалғыз ақылға қонымды әрекет үлкен инвестиция жасау деген сенімі. Уоррен Баффет бұл ойды қайталайды: «Сіз жасаған әрбір инвестициямен сол акцияға таза құныңыздың кем дегенде он пайызын салуға батылдығыңыз бен сеніміңіз болуы керек».
Неліктен Баффет идеалды портфельде оннан аспайтын акция болуы керек дейтінін түсінесіз, егер әрқайсысы 10 пайыз алуы керек болса. Дегенмен, фокустық инвестициялау он жақсы акцияны тауып, инвестициялық пулыңызды олардың арасында тең бөлу сияқты қарапайым мәселе емес. Фокустық портфельдегі барлық акциялар жоғары ықтималды оқиғалар болса да, кейбіреулері сөзсіз басқалардан жоғары болады және оларға инвестицияның үлкен үлесі бөлінуі керек.
Блэкджек ойыншылары мұны интуитивті түрде түсінеді: мүмкіндіктер сіздің пайдаңызға қатты болған кезде, үлкен бәс тігіңіз.
1-тарауда сипатталған Баффеттің шектеулі серіктестік үшін American Express сатып алу шешімін бір сәтке еске түсіріңіз. Жанжал қаупі компанияның акция бағасының жартысына жуық төмендеуіне әкелгенде, Баффет серіктестік активтерінің 40 пайызын осы бір компанияға салды. Ол дау-дамайға қарамастан, компанияның мықты екеніне және ақыр соңында акция бағасы тиісті деңгейіне оралатынына сенімді болды; осы уақытта ол керемет мүмкіндікті көрді. Бірақ бұл оның жалпы активтерінің жартысына жуығына тұрарлық па еді? Бұл үлкен бәс болды және ол жақсы ақталды: Екі жылдан кейін ол қатты қымбаттаған акцияларды 20 миллион доллар пайдаға сатты.
«Сабырлы болыңыз»
Фокустық инвестициялау — кең әртараптандырылған жоғары айналымды тәсілге қарама-қайшылық. Фокустық инвестициялау барлық белсенді стратегиялардың ішінде уақыт өте келе индекстік кірістен асып түсуге ең жақсы мүмкіндікке ие болса да, ол инвесторлардан басқа стратегиялар жеңіп жатқандай көрінген кезде де портфельдерін сабырлы түрде ұстауды талап етеді.
«Мен 50 немесе 75 нәрсемен айналыса алмаймын. Бұл — инвестициялаудың Нұх кемесі әдісі — соңында сізде хайуанаттар бағы болады. Мен мағыналы ақшаны бірнеше нәрсеге салғанды ұнатамын». — УОРРЕН БАФФЕТ, 1987
Қанша уақыт жеткілікті? Сіз болжағандай, қатаң ереже жоқ (бірақ Баффет бес жылдан аз уақыттың бәрі ақымақтың теориясы деп айтар еді). Мақсат — нөлдік айналым емес (ешқашан ештеңе сатпау); бұл қарама-қарсы бағыттағы ақымақтық, өйткені бұл жақсырақ нәрсе пайда болған кезде оны пайдалануға кедергі келтіреді. Жалпы ереже ретінде біз айналым коэффициентін 20 мен 10 пайыз аралығында ұстауға тырысуымыз керек, бұл акцияны бес жылдан он жылға дейін ұстауды білдіреді.
«Баға өзгерістерінен дүрбелеңге түспеңіз»
Фокустық инвестициялау орташадан жоғары нәтижелерге ұмтылады және академиялық зерттеулерде де, нақты тарихи мысалдарда да бұл ұмтылыстың сәтті екендігіне күшті дәлелдер бар. Алайда, жолдың ойқы-шойқы болатынына күмән жоқ, өйткені бағаның құбылмалылығы фокустық тәсілдің қажетті жанама өнімі болып табылады. Фокустық инвесторлар бұл келеңсіздікке төзеді, өйткені олар ұзақ мерзімді перспективада компаниялардың негізгі экономикасы кез келген қысқа мерзімді баға ауытқуларын өтейтінін біледі.
Баффет — келеңсіздіктерді елемеудің шебері. Оның серіктесі Чарли Мангер де сондай, ол бірде күрделі пайыздық кестені және покер ойнаудан алған сабақтарды қолдана отырып, бағаның құбылмалылығын көтере алса, үш акцияға иелік ету жеткілікті болатынын есептеді. «Мен соққыларды психологиялық тұрғыдан көтере алатынымды білдім, өйткені мені соққыларды көтеруге сенетін адамдар тәрбиеледі».
Мүмкін сіз де соққыларды көтере алатын адамдардың ұрпағы шығарсыз. Бірақ сіз ондай сәтті туылмасаңыз да, олардың кейбір қасиеттерін меңгере аласыз. Бұл сіздің қалай ойлайтыныңызды және өзіңізді қалай ұстайтыныңызды өзгерту туралы саналы шешім қабылдау мәселесі. Жаңа әдеттер мен ойлау үлгілерін меңгеру бір түнде болмайды, бірақ бірте-бірте өзіңізді дүрбелеңге түспеуге және нарықтың құбылмалылығына жауап ретінде асығыс әрекет етпеуге үйрету мүмкін — және қажет.
БАФФЕТ ЖӘНЕ ЗАМАНАУИ ПОРТФЕЛЬ ТЕОРИЯСЫ
Уоррен Баффеттің фокустық инвестициялаудың іргелі идеяларына деген сенімі оны көптеген басқа қаржы гуруларымен, сондай-ақ жиынтығында заманауи портфель теориясы деп аталатын тұжырымдамалар пакетімен қарама-қайшылыққа қояды. Бұл кітап Баффеттің ойлауы туралы болғандықтан және Баффеттің өзі бұл теорияны қолдамайтындықтан, біз оны сипаттауға көп уақыт жұмсамаймыз. Бірақ сіз инвестициялау туралы білуді жалғастыра отырып, бұл теория туралы естисіз, сондықтан оның негізгі элементтерін қамту маңызды. Содан кейін біз Баффетке әрқайсысы бойынша өз пікірін білдіруге мүмкіндік береміз.
Заманауи портфель теориясы — үш қуатты ақыл-ойдың қаржы туралы үш негізгі идеясының жиынтығы. Чикаго университетінің экономика мамандығының аспиранты Гарри Марковиц алғаш рет кіріс пен тәуекел арасындағы байланысты сандық түрде көрсетті. Ковариация деп аталатын математикалық құралды қолдана отырып, ол акциялар тобының бірлескен қозғалысын өлшеді және оны бүкіл портфельдің тәуекелділігін анықтау үшін пайдаланды.
Марковиц инвестициялық тәуекел кез келген жеке акция бағасының қаншалықты өзгеретініне емес, акциялар тобының бір бағытта қаншалықты өзгеретініне байланысты деген қорытындыға келді. Егер олар солай жасаса, экономикалық өзгерістер олардың барлығын бір уақытта төмендету мүмкіндігі жоғары. Жалғыз ақылға қонымды қорғаныс, деді ол, әртараптандыру болды.
Шамамен он жылдан кейін Калифорния университетінің (Лос-Анджелес) тағы бір аспиранты Билл Шарп Марковицтің тәсілін жеңілдететін құбылмалылықты өлшеудің математикалық процесін жасады. Ол оны Капитал активтерін бағалау моделі (Capital Asset Pricing Model) деп атады.
Сонымен, бір онжылдықтың ішінде екі академик кейінірек біз заманауи портфель теориясы деп атайтын нәрсенің екі маңызды элементін анықтады: Марковиц дұрыс сыйақы/тәуекел балансы әртараптандыруға байланысты деген идеясымен және Шарп тәуекелді анықтауымен. Үшінші бөлік — тиімді нарық теориясы (EMT) — Чикаго университетінің жас қаржы доценті Юджин Фамадан келді.
Фама 1960 жылдардың басында акциялар бағасының өзгеруін зерттей бастады. Қызу оқырман ретінде ол сол кездегі қор нарығының мінез-құлқы туралы барлық жазбаша жұмыстарды сіңіріп алды және акциялар бағасы болжанбайды деген қорытындыға келді, өйткені нарық тым тиімді. Тиімді нарықта ақпарат қолжетімді болған кезде, көптеген ақылды адамдар бұл ақпаратты агрессивті түрде қолданады, бұл бағалардың бір сәтте, ешкім пайда тауып үлгерместен бұрын түзетілуіне әкеледі. Кез келген сәтте акция бағалары барлық қолжетімді ақпаратты көрсетеді. Сондықтан болашақ туралы болжамдардың тиімді нарықта орны жоқ, өйткені акция бағалары тым тез реттеледі.
Баффеттің тәуекелге көзқарасы
Заманауи портфель теориясында акция бағасының құбылмалылығы тәуекелді анықтайды. Бірақ бүкіл мансабында Баффет акция бағасының төмендеуін әрқашан ақша табу мүмкіндігі ретінде қабылдады. Оның ойынша, бағаның төмендеуі іс жүзінде тәуекелді азайтады. Ол былай деп атап көрсетеді: «Бизнес иелері үшін — және біз акционерлерді осылай қабылдаймыз — академиктердің тәуекел анықтамасы мақсаттан алыс, тіпті абсурдтарға әкеледі».
Баффеттің тәуекелге қатысты басқа анықтамасы бар: зиян келтіру мүмкіндігі. Және бұл акцияның бағалық мінез-құлқы емес, бизнестің ішкі құндылығының факторы. Қаржылық зиян бизнестің болашақ пайдасын дұрыс бағаламаудан, сонымен қатар салықтар мен инфляцияның бақыланбайтын, болжанбайтын әсерінен туындайды.
Сонымен қатар, Баффет тәуекелді инвестордың уақыт көкжиегімен тығыз байланысты деп санайды. Егер сіз бүгін акцияны ертең сату ниетімен сатып алсаңыз, деп түсіндіреді ол, онда сіз тәуекелді транзакцияға кірдіңіз. Акция бағасының қысқа мерзімде жоғары немесе төмен болатынын болжау ықтималдығы тиын лақтыруды болжау ықтималдығымен бірдей; сіз уақыттың жартысында ұтыласыз. Алайда, дейді Баффет, егер сіз уақыт көкжиегіңізді бірнеше жылға созсаңыз (әрқашан ақылға қонымды сатып алу жасадыңыз деп есептегенде), онда мүмкіндіктер сіздің пайдаңызға айтарлықтай өзгереді.
Баффеттің әртараптандыруға көзқарасы
Баффеттің тәуекелге көзқарасы оның әртараптандыру стратегиясын басқарады және бұл жерде де оның ойлауы заманауи портфель теориясына мүлдем қарама-қайшы. Сол теорияға сәйкес, кең әртараптандырылған портфельдің негізгі пайдасы — жеке акциялардың баға құбылмалылығын азайту. Бірақ егер сіз Баффет сияқты баға құбылмалылығына алаңдамасаңыз, онда сіз портфельді әртараптандыруға басқа қырынан қарайсыз.
Ол көптеген сарапшылар Berkshire стратегиясын қауіптірек деп айтатынын біледі, бірақ ол бұған көнбейді. «Біз портфельді шоғырландыру саясаты тәуекелді азайтуы мүмкін деп санаймыз, егер ол инвестордың бизнес туралы ойлау қарқындылығын және оны сатып алмас бұрын оның экономикалық сипаттамаларына деген жайлылық деңгейін арттырса». Тек бірнеше таңдаулы компанияларға әдейі назар аудара отырып, сіз оларды мұқият зерттеп, ішкі құндылығын түсіне аласыз. Компанияңыз туралы неғұрлым көп біліміңіз болса, соғұрлым аз тәуекелге барасыз.
«Әртараптандыру надандықтан қорғаныс ретінде қызмет етеді», — деп түсіндіреді Баффет. «Егер сіз нарыққа қатысты сізге жаман ештеңе болмайтынына көз жеткізгіңіз келсе, сіз бәріне иелік етуіңіз керек. Мұнда тұрған ештеңе жоқ. Бұл бизнесті қалай талдау керектігін білмейтін адам үшін өте дұрыс тәсіл».
Баффеттің тиімді нарық теориясына көзқарасы
Баффеттің EMT-мен проблемасы орталық нүктеге негізделген: Ол Баффет оларды шақырғандай, барлық қолжетімді ақпаратты талдайтын инвесторлар үшін ешқандай ереже қарастырмайды, бұл оларға бәсекелестік артықшылық береді.
Соған қарамастан, EMT әлі күнге дейін бизнес мектептерінде діни түрде оқытылады, бұл факт Уоррен Баффетке шексіз қанағат сыйлайды. «Әрине, EMT-ны жұтып қойған студенттер мен аңғал инвестициялық мамандарға жасалған қиянат бізге және Грэмнің басқа ізбасарларына ерекше қызмет болды», — деп мысқылдады Баффет. «Өзімшілдік тұрғысынан біз EMT-ны мәңгілік оқытуды қамтамасыз ету үшін кафедраларға демеушілік жасауымыз керек шығар».
Көптеген жағынан заманауи портфель теориясы бизнесті бағалау туралы білімі мен түсінігі шектеулі инвесторларды қорғайды. Бірақ бұл қорғаныс құнмен келеді. Баффеттің айтуынша: «Заманауи портфель теориясы сізге қалай орташа болу керектігін айтады. Бірақ менің ойымша, кез келген адам бесінші сыныпта орташа болуды қалай істеу керектігін түсіне алады».
БАФФЕТВИЛЛЬДІҢ СУПЕР ИНВЕСТОРЛАРЫ
Барлық уақыттағы ең ұлы инвестициялық кітаптардың бірі 1934 жылы, Ұлы депрессияның шарықтау шегінде жарық көрді. Бенджамин Грэм мен Дэвид Доддтың «Қауіпсіздік талдауы» (Security Analysis) әмбебап классика болып саналады және бес басылымнан және алпыс бес жылдан кейін әлі де басылып шығуда. Оның қазіргі инвестиция әлеміне әсерін асыра бағалау мүмкін емес.
Оның алғашқы жарияланымынан елу жыл өткен соң, Колумбия бизнес мектебі осы негізгі мәтіннің мерейтойына арналған семинарға демеушілік жасады. Мектептің ең танымал түлектерінің бірі және Грэмнің құндылық тәсілінің ең әйгілі қазіргі заманғы жақтаушысы Уоррен Баффет жиналғандар алдында сөз сөйледі. Ол өз сөзін «Грэм-және-Доддсвиллдің супер инвесторлары» деп атады және ол өз кезегінде құрметтеген кітабы сияқты классикаға айналды.
Ол заманауи портфель теориясының орталық дәлелін қайталаудан бастады — қор нарығы тиімді, барлық акциялар дұрыс бағаланған, сондықтан жылдан жылға нарықты жеңген кез келген адам жай ғана жолы болғыш. Мүмкін солай шығар, деді ол, бірақ мен мұны жасаған кейбір адамдарды білемін және олардың жетістігін жай ғана кездейсоқ сәттілік деп түсіндіруге болмайды.
Және ол дәлелдерді келтіруге кірісті. Сол күні ол ұсынған мысалдардың барлығы сәттілікке емес, бір дереккөзден — Бен Грэмнен үйренген қағидаларды ұстанғандықтан нарықты үнемі жеңе алған адамдар болды. Олардың барлығы, деді ол, Грэм-және-Доддсвилл «интеллектуалды ауылында» тұрады.
Екі онжылдыққа жуық уақыт өткен соң, мен Грэм анықтаған тәсілді үлгі ететін және Баффеттің аз ғана акциялары бар фокустық портфельдің құндылығына деген сенімімен бөлісетін бірнеше адамға жаңартылған көзқараспен қарау қызықты болуы мүмкін деп ойладым. Мен оларды Баффетвиллдің супер инвесторлары деп ойлаймын: Чарли Мангер, Билл Руан, Лу Симпсон және әрине Баффет. Олардың өнімділік жазбаларынан біз көп нәрсе үйрене аламыз.
Чарли Мангер
Berkshire Hathaway-дің инвестициялық өнімділігі әдетте оның төрағасымен байланысты болса да, біз вице-төраға Чарли Мангердің көрнекті инвестор екенін ешқашан ұмытпауымыз керек. Berkshire-дің жыл сайынғы жиналысына қатысқан немесе Чарлидің ойларын Outstanding Investor Digest журналынан оқыған акционерлер оның қандай керемет интеллект иесі екенін түсінеді.
«Мен онымен шамамен 1960 жылы кездестім», — деді Баффет, — «және мен оған заң хобби ретінде жақсы, бірақ ол одан да жақсырақ жасай алатынын айттым». Естеріңізде болса, Мангер ол кезде Лос-Анджелесте гүлденген заң тәжірибесіне ие болды, бірақ біртіндеп күш-қуатын өз атындағы жаңа инвестициялық серіктестікке ауыстырды. Оның талантының нәтижелерін 10.1-кестеден көруге болады.
«Оның портфелі өте аз бағалы қағаздарға шоғырланған және сондықтан оның рекорды әлдеқайда құбылмалы болды», — деп түсіндірді Баффет, — «бірақ ол құндылықтан жеңілдік алу тәсіліне негізделген». Серіктестігі үшін инвестициялық шешімдер қабылдау кезінде Чарли Грэм әдістемесін ұстанды және тек ішкі құндылығынан төмен сатылатын компанияларға қарады. «Ол өнімділіктегі үлкен шыңдар мен құлдырауларды қабылдауға дайын болды және ол психикасы шоғырлануға бейім адам болып табылады».
Баффеттің Чарлидің өнімділігін сипаттауда тәуекел сөзін қолданбайтынына назар аударыңыз. Тәуекелдің әдеттегі анықтамасын (баға құбылмалылығы) қолдана отырып, біз оның он үш жылдық тарихында Чарлидің серіктестігі нарықтан екі есе дерлік стандартты ауытқумен өте қауіпті болды деп айтуымыз керек еді. Бірақ сол он үш жыл ішінде нарықтың орташа жылдық кірісін 18 тармаққа жеңу қауіпті адамның емес, көреген инвестордың әрекеті болды.
| **10.1-кесте. Charles Munger Partnership** |
| **Жылдық пайыздық өзгеріс** |
| Жыл | Серіктестік (%) | Dow Jones өнеркәсіптік индексі (%) | | :--- | :--- | :--- | | 1962 | 30.1 | -7.6 | | 1963 | 71.7 | 20.6 | | 1964 | 49.7 | 18.7 | | 1965 | 8.4 | 14.2 | | 1966 | 12.4 | -15.8 | | 1967 | 56.2 | 19.0 | | 1968 | 40.4 | 7.7 | | 1969 | 28.3 | -11.6 | | 1970 | -0.1 | 8.7 | | 1971 | 25.4 | 9.8 | | 1972 | 8.3 | 18.2 | | 1973 | -31.9 | -13.1 | | 1974 | -31.5 | -23.1 | | 1975 | 73.2 | 44.4 | | **Орташа табыс** | **24.3** | **6.4** | | **Стандартты ауытқу** | **33.0** | **18.5** | | **Минимум** | **-31.9** | **-23.1** | | **Максимум** | **73.2** | **44.4** |
Билл Руан
Баффет Билл Руанмен алғаш рет 1951 жылы, екеуі де Колумбияда Бен Грэмнің «Қауіпсіздік талдауы» сабағын алып жүргенде кездесті. Екі сыныптас байланыста болды және Баффет Руанның инвестициялық өнімділігін жылдар бойы сүйсініспен бақылады. Баффет 1969 жылы инвестициялық серіктестігін жапқан кезде, ол Руаннан кейбір серіктестердің қаражатын басқаруға дайын ба деп сұрады және бұл Sequoia қорының бастамасы болды.
Бұл өзара қор құру үшін қиын уақыт еді. Қор нарығы екі деңгейлі нарыққа бөлініп жатты, ыстық ақшаның көп бөлігі Nifty-Fifty деп аталатын (IBM және Xerox сияқты үлкен атаулы компаниялар) жаққа ауытқып, «құндылық» акцияларын артта қалдырды. Руан тайсалмады. Кейінірек Баффет: «Менің серіктестерім таңқаларлық дәрежеде онымен бірге қалып қана қоймай, ақша қосып, қуанышты нәтижелерге қол жеткізгенін айтуға қуаныштымын», — деп түсіндірді.
Sequoia қоры нағыз пионер болды, фокустық инвестициялау қағидаларымен жұмыс істейтін алғашқы өзара қор. Sequoia холдингтерінің жария жазбасы Билл Руан мен оның Ruane, Cuniff & Company-дегі серіктесі Рик Куниффтің тығыз шоғырланған, төмен айналымды портфельді басқарғанын айқын көрсетеді. Орташа алғанда, қордың 90 пайызынан астамы алтыдан онға дейінгі компаниялар арасында шоғырланған. Соған қарамастан, портфельдің экономикалық әртүрлілігі кең болды және болып қала береді.
Билл Руанның көзқарасы көптеген жағынан ақша менеджерлері арасында бірегей. Жалпы айтқанда, менеджерлердің көпшілігі портфельді басқару туралы алдын ала ойластырылған түсініктен бастайды, содан кейін портфельді әртүрлі акциялармен толтырады. Ruane, Cuniff & Company-де серіктестер ең жақсы акцияларды таңдау идеясынан бастайды, содан кейін портфельдің осы таңдаулардың айналасында қалыптасуына мүмкіндік береді.
Ең жақсы акцияларды таңдау, әрине, зерттеудің жоғары деңгейін талап етеді және бұл жерде де Ruane, Cuniff & Company саланың қалған бөлігінен ерекшеленеді. Фирма Уолл-стриттің брокерлері ұсынған зерттеу есептерінен бас тартады және оның орнына компанияны өзінің қарқынды зерттеулеріне сүйенеді. «Біздің фирмада атақтарға көп мән бермейміз», — деді бірде Руан, — «[бірақ] егер біз солай етсек, менің визиткамда Билл Руан, зерттеуші талдаушы деп жазылар еді».
Бұл бірегей тәсіл олардың акционерлеріне қаншалықты жақсы қызмет етті? 10.2-кестеде Sequoia қорының 1971 жылдан 2003 жылға дейінгі инвестициялық өнімділігі көрсетілген. Осы кезеңде Sequoia орташа жылдық табысы 18 пайызды құрады, ал Standard & Poor's 500 индексі 12,9 пайызды құрады.
| **10.2-кесте. Sequoia Fund, Inc.** |
| **Жылдық пайыздық өзгеріс** |
| Жыл | Sequoia қоры | S&P 500 индексі | | :--- | :--- | :--- | | 1971 | 13.5 | 14.3 | | 1972 | 3.7 | 18.9 | | 1973 | -24.0 | -14.8 | | 1974 | -15.7 | -26.4 | | 1975 | 60.5 | 37.2 | | 1976 | 72.3 | 23.6 | | 1977 | 19.9 | -7.4 | | 1978 | 23.9 | 6.4 | | 1979 | 12.1 | 18.2 | | 1980 | 12.6 | 32.3 | | 1981 | 21.5 | -5.0 | | 1982 | 31.2 | 21.4 | | 1983 | 27.3 | 22.4 | | 1984 | 18.5 | 6.1 | | 1985 | 28.0 | 31.6 | | 1986 | 13.3 | 18.6 | | 1987 | 7.4 | 5.2 | | 1988 | 11.1 | 16.5 | | 1989 | 27.9 | 31.6 | | 1990 | -3.8 | -3.1 | | 1991 | 40.0 | 30.3 | | 1992 | 9.4 | 7.6 | | 1993 | 10.8 | 10.0 | | 1994 | 3.3 | 1.4 | | 1995 | 41.4 | 37.5 | | 1996 | 21.7 | 22.9 | | 1997 | 42.3 | 33.4 | | 1998 | 35.3 | 28.6 | | 1999 | -16.5 | 21.0 | | 2000 | 20.1 | -9.1 | | 2001 | 10.5 | -11.9 | | 2002 | -2.6 | -22.1 | | 2003 | 17.1 | 28.7 | | **Орташа табыс** | **18.0** | **12.9** | | **Стандартты ауытқу** | **20.2** | **17.7** | | **Минимум** | **-24.0** | **-26.4** | | **Максимум** | **72.3** | **37.5** |
Лу Симпсон
Уоррен Баффет 1970 жылдардың аяғында Government Employees Insurance Company (GEICO) акцияларын сатып ала бастаған кезде, ол сақтандыру компаниясының қаржылық денсаулығына тікелей пайда әкелетін тағы бір сатып алу жасады. Оның есімі Лу Симпсон еді.
Принстонда экономика магистрі дәрежесін алған Симпсон 1979 жылы Баффет оны GEICO-ға шақырғанға дейін Stein Roe & Farnham және Western Asset Management компанияларында жұмыс істеді. Қазір ол компанияның Капитал операциялары жөніндегі бас директоры. Жұмысқа қабылдау сұхбатын еске түсіре отырып, Баффет Лудың «инвестициялау үшін мінсіз темпераментке» ие болғанын еске алады. Лу, деді ол, өз зерттеулеріне сенімді және «тобырмен бірге немесе оған қарсы әрекет етуден ешқандай ләззат алмайтын» тәуелсіз ойшыл болды.
Кітапқұмар Симпсон Уолл-стрит зерттеулерін елемейді және оның орнына жылдық есептерге үңіледі. Оның қарапайым акцияларды таңдау процесі Баффеттікіне ұқсас. Ол тек қабілетті менеджмент басқаратын және ақылға қонымды бағамен қолжетімді жоғары табысты бизнестерді сатып алады. Лудың Баффетпен тағы бір ортақ тұсы бар. Ол портфелін тек бірнеше акцияға шоғырландырады. GEICO-ның миллиард долларлық үлестік портфелі әдетте оннан аз акцияға иелік етеді.
1980 және 1996 жылдар аралығында GEICO портфелі нарықтың 17,8 пайыздық кірісімен салыстырғанда 24,7 пайыздық орташа жылдық табысқа қол жеткізді (10.3-кестені қараңыз). «Бұл керемет сандар ғана емес», — дейді Баффет, — «бірақ, ең бастысы, оларға дұрыс жолмен қол жеткізілді. Лу үнемі жеке алғанда оған тұрақты шығын әкелуі екіталай және жиынтығында тәуекелсіз дерлік бағаланбаған қарапайым акцияларға инвестиция салды».
Фокустық стратегия кейде бірнеше әлсіз жылдарға төзуді білдіретінін атап өткен жөн. Тіпті Супер инвесторлар да — сөзсіз білікті, сөзсіз табысты — қысқа мерзімді төмен өнімділік кезеңдеріне тап болды. 10.4-кестеге қарасақ, олардың бірнеше қиын кезеңдерден өткенін көреміз.
Егер Мангер, Симпсон және Руан бүгінгі күні бір жылдық немесе тіпті бір тоқсандық өнімділіктің құндылығын ғана көре алатын ортада мансабын бастаған жаңа менеджерлер болса, олармен не болар еді деп ойлайсыз? Олар, бәлкім, жұмыстан шығарылар еді, бұл олардың клиенттері үшін үлкен шығын болар еді.
| **10.3-кесте. Лу Симпсон, GEICO** |
| **Жылдық пайыздық өзгеріс** |
| Жыл | GEICO акциялары (%) | S&P 500 (%) | | :--- | :--- | :--- | | 1980 | 23.7 | 32.3 | | 1981 | 5.4 | -5.0 | | 1982 | 45.8 | 21.4 | | 1983 | 36.0 | 22.4 | | 1984 | 21.8 | 6.1 | | 1985 | 45.8 | 31.6 | | 1986 | 38.7 | 18.6 | | 1987 | -10.0 | 5.1 | | 1988 | 30.0 | 16.6 | | 1989 | 36.1 | 31.7 | | 1990 | -9.1 | -3.1 | | 1991 | 57.1 | 30.5 | | 1992 | 10.7 | 7.6 | | 1993 | 5.1 | 10.1 | | 1994 | 13.3 | 1.3 | | 1995 | 39.7 | 37.6 | | 1996 | 29.2 | 37.6 | | **Орташа табыс** | **24.7** | **17.8** | | **Стандартты ауытқу** | **19.5** | **14.3** | | **Минимум** | **-10.0** | **-5.0** | | **Максимум** | **57.1** | **37.6** |
ПОРТФЕЛІҢІЗГЕ ӨЗГЕРІСТЕР ЕНГІЗУ
Фокустық портфель мезгіл-мезгіл баға негізінде қор нарығынан артта қалғандықтан ғана, сіз өнімділікті мұқият тексеру жауапкершілігінен босатыласыз деп ойламаңыз. Әрине, фокустық инвестор қор нарығының қыңырлығының құлы болмауы керек, бірақ сіз әрқашан портфеліңіздегі компаниялардың барлық экономикалық қозғалыстарынан хабардар болуыңыз керек. Бірдеңені сатып алу, басқа нәрсені сату дәл дұрыс әрекет болатын кездер болады.
Сатып алу шешімі: Оңай нұсқаулық
Баффет инвестиция қосуды қарастырған кезде, ол алдымен жаңа сатып алудың жақсырақ екенін білу үшін өзінде бар нәрсеге қарайды. «Баффеттің айтып отырғаны іс жүзінде кез келген инвестор үшін өте пайдалы», — деп атап көрсетеді Чарли Мангер. «Қарапайым адам үшін сізде бар ең жақсы нәрсе сіздің өлшем таяқшаңыз болуы керек».
Бұдан кейін болатын нәрсе — портфеліңіздің құнын арттырудың ең маңызды, бірақ кеңінен еленбейтін құпияларының бірі. «Егер сіз сатып алуды қарастырып жатқан жаңа нәрсе сізде бар екені белгілі нәрседен жақсы болмаса», — дейді Чарли, — «онда ол сіздің шегіңізге жеткен жоқ. Бұл сіз көрген нәрсенің 99 пайызын сүзіп тастайды».
Сату шешімі: Баяу қозғалудың екі жақсы себебі
Фокустық инвестициялау — міндетті түрде ұзақ мерзімді инвестициялау тәсілі. Егер біз Баффеттен идеалды ұстау мерзімі қандай деп сұрасақ, ол «мәңгілік» деп жауап берер еді — егер компания орташадан жоғары экономиканы құруды жалғастырса және менеджмент компанияның кірісін ұтымды түрде бөлсе. «Әрекетсіздік бізге ақылды мінез-құлық болып көрінеді», — деп түсіндіреді ол.
Егер сіз нашар компанияға иелік етсеңіз, сізге айналым қажет, әйтпесе сіз ұзақ уақыт бойы орташа деңгейден төмен бизнестің экономикасына иелік етесіз. Бірақ егер сіз жоғары компанияға иелік етсеңіз, ең соңғы істегіңіз келетін нәрсе — оны сату.
Портфельді басқаруға деген бұл жалқау тәсіл акцияларды үнемі белсенді түрде сатып алуға және сатуға дағдыланған адамдарға оғаш көрінуі мүмкін, бірақ оның капиталды орташадан жоғары қарқынмен өсіруден басқа екі маңызды экономикалық пайдасы бар:
- Ол транзакциялық шығындарды азайтуға жұмыс істейді. Бұл соншалықты айқын болғандықтан оңай еленбейтін парасаттылық
- динамикасының бірі. Сіз сатып алған немесе сатқан сайын, таза кірісіңізді төмендететін брокерлік шығындарды тудырасыз.
- Ол салықтан кейінгі кірістерді арттырады. Акцияны пайдамен сатқан кезде сізге капитал өсіміне салынатын салықтар әсер
- етеді, бұл сіздің пайдаңызды жейді. Шешім: Оны сол күйінде қалдырыңыз. Егер сіз кірісті орнында қалдырсаңыз (бұл іске
- асырылмаған кіріс деп аталады), ақшаңыз күштірек күрделенеді. Жалпы алғанда, инвесторлар бұл іске асырылмаған кірістің
- орасан зор құндылығын жиі бағаламайды — Баффет мұны «Қазынашылықтан пайызсыз несие» деп атайды.
Өз ойын дәлелдеу үшін Баффет бізден жыл сайын бағасы екі есе өсетін 1 долларлық инвестиция сатып алсаңыз не болатынын елестетуді сұрайды. Егер сіз инвестицияны бірінші жылдың соңында сатсаңыз, сізде 0,66 доллар таза пайда болады (сіз 34 пайыздық салық тобындасыз деп есептегенде). Енді сіз 1,66 долларды қайта инвестициялайсыз және ол жыл соңында екі есе өседі. Егер инвестиция жыл сайын екі есе өсе берсе және сіз сатуды, салық төлеуді және түскен қаражатты қайта инвестициялауды жалғастырсаңыз, жиырма жылдың соңында 13 000 доллар салық төлегеннен кейін 25 200 доллар таза пайдаға ие боласыз. Екінші жағынан, егер сіз жыл сайын екі есе өсетін 1 долларлық инвестицияны сатып алып, оны жиырма жылдың соңына дейін ешқашан сатпасаңыз, шамамен 356 000 доллар салық төлегеннен кейін 692 000 доллар пайда табасыз.
Салықтан кейінгі жоғары кіріске қол жеткізудің ең жақсы стратегиясы — портфельдің орташа айналым коэффициентін 0 мен 20 пайыз аралығында ұстау. Екі стратегия төмен айналым мөлшерлемелеріне ең қолайлы. Бірі — индекстік өзара қорды ұстану; олар анықтамасы бойынша төмен айналымды. Инвестициялаудың белсенді стилін қалайтындар екінші стратегияға жүгінеді: фокустық портфель.
| **10.4-кесте. Баффетвиллдің супер инвесторлары** |
| | Өнімділік жылдарының саны | Төмен өнімділік жылдарының саны | Қатарынан төмен өнімділік жылдарының саны | Төмен өнімділік жылдары барлық жылдардың пайызы ретінде | | :--- | :--- | :--- | :--- | :--- | | Мангер | 14 | 5 | 3 | 36 | | Руан | 29 | 11 | 4 | 37 | | Симпсон | 17 | 4 | 1 | 24 |
ФОКУСТЫҚ ИНВЕСТИЦИЯЛАУДЫҢ ҚИЫНДЫҒЫ
Осы уақытқа дейінгі мақсатым Уоррен Баффет үлкен табыспен қолданатын фокустық инвестициялау тәсілін қабылдауға дәлел келтіру болды. Егер мен бұл тәсілдің сөзсіз салдары жоғары құбылмалылық екенін ашық айтпасам, сізге толық қызмет көрсетпеген болар едім. Портфеліңіз тек бірнеше компанияға бағытталған кезде, олардың кез келгеніндегі бағаның өзгеруі айқынырақ байқалады және жалпы әсері күштірек болады.
Бұл құбылмалылыққа орынсыз күмәнданусыз төтеп беру қабілеті сіздің жан тыныштығыңыз үшін және сайып келгенде қаржылық жетістігіңіз үшін өте маңызды. Онымен келісу көбінесе инвестициялаудың эмоционалды жанама әсерлерін түсіну мәселесі болып табылады, бұл 11-тараудың тақырыбы.
Ақша мәселелері — ең эмоционалды мәселелер және бұл ешқашан өзгермейді. Бірақ сонымен бірге сіз үнемі сол эмоциялардың құрбаны болмауыңыз керек, әйтпесе ақылға қонымды әрекет ету қиындайды. Ең бастысы — эмоцияларыңызды тиісті перспективада ұстау, ал егер сіз негізгі психологияны түсінсеңіз, бұл әлдеқайда оңай.
ТАБЫСТЫҢ ҚИЫНДЫҒЫ
Уоррен Баффеттің қиындығы психология емес; ол инвестициялаудың эмоционалды жағын кез келген адам сияқты және көпшіліктен жақсы түсінеді. Оның қиындығы — басқалар одан күтетін кіріс деңгейін сақтау. Екі фактор қатысады: Біріншіден, соңғы жылдары Баффет өзінің баға критерийлеріне сәйкес келетін көптеген акцияларды таппады. Бұл нарықтың проблемасы. Екіншіден, сіз 100 миллиард долларлық компанияны басқарып отырғанда, инені қозғау үшін экономикалық қайтарымның айтарлықтай деңгейі қажет. Бұл өлшемнің проблемасы.
Баффет мұны былай түсіндіреді: «Бірнеше жыл бұрын жақсы 10 миллион долларлық идея біз үшін кереметтер жасай алатын. Бүгінгі күні осындай он идеяның жиынтығы және әрқайсысының құнының үш есе өсуі Berkshire-дің таза құнын тек төрттен бір пайызға арттырады. Енді айтарлықтай табысқа жету үшін бізге «пілдер» қажет — ал оларды табу қиын». Бұл 2002 жылдың басында болған. Berkshire-дің таза құны содан бері өсуін жалғастырды және, шамасы, бұл пілдерді бүгінде табу одан да қиын.
Инвесторлардың көпшілігі үшін жақсы жаңалық — олар піл мылтықтарын алып тастай алады. Тағы бір жақсы жаңалық — қалтасының көлеміне қарамастан, фокустық инвестициялаудың негіздері әлі де қолданылады. Жұмыс істеуге қанша ақшаңыз болса да, сіз Баффеттің істегенін істегіңіз келеді: Жоғары ықтималды оқиғаны тапқан кезде, үлкен бәс тігіңіз.
11-тарау. Ақша психологиясы
Бізді не қозғайтынын зерттеу шексіз қызықты. Әсіресе, адамдар әдетте суық сандар мен жансыз деректер үстемдік етеді деп қабылдайтын инвестициялау әлемінде оның соншалықты күшті рөл атқаратыны мені қызықтырады. Инвестициялық шешімдерге келгенде, біздің мінез-құлқымыз кейде тұрақсыз, жиі қарама-қайшы және кейде ақымақ болады. Кейде біздің қисынсыз шешімдеріміз тұрақты түрде қисынсыз, ал кейде ешқандай заңдылық байқалмайды. Біз түсініксіз себептермен жақсы шешімдер қабылдаймыз және ешқандай дәлелді себепсіз жаман шешімдер қабылдаймыз.
Ең қорқыныштысы және барлық инвесторлар түсінуі керек нәрсе — олар көбінесе өздерінің жаман шешімдерінен хабарсыз болады. Нарықтар мен инвестициялауды толық түсіну үшін біз өзіміздің қисынсыздығымызды түсінуіміз керек. Бұл инвестор үшін балансты және кірістер туралы есепті талдай білу сияқты құнды.
Бұл күрделі, жұмбақ, қызықты зерттеу. Адам өмірінің ақшаға деген қарым-қатынасымыздан гөрі эмоцияға толы аспектілері аз. Ал шешімдерді ең қатты басқаратын екі эмоция — қорқыныш пен ашкөздік. Қорқыныш немесе ашкөздік немесе екеуі де түрткі болған инвесторлар акцияларды жиі ақымақ бағамен, компанияның ішкі құндылығынан әлдеқайда жоғары немесе төмен сатып алады немесе сатады. Басқаша айтқанда, инвесторлардың көңіл-күйі акция бағасына компанияның іргелі көрсеткіштеріне қарағанда айқынырақ әсер етеді.
Адамдардың акцияларды сатып алу туралы шешімдеріне түрткі болатын нәрселердің көпшілігін тек адам мінез-құлқының қағидаларымен түсіндіруге болады. Нарық, анықтамасы бойынша, барлық акция сатып алушылар қабылдаған ұжымдық шешімдер болғандықтан, психологиялық күштер бүкіл нарықты итеріп және тартып тұрады деп айту артық емес.
Сондықтан нарыққа табысты қатысуға үміттенетін кез келген адам эмоцияның әсерін ескеруі керек. Бұл екі жақты мәселе: өзіңіздің эмоционалдық профиліңізді мүмкіндігінше бақылауда ұстау және басқа инвесторлардың эмоцияға негізделген шешімдері сізге алтын мүмкіндік беретін уақыттарға дайын болу.
Инвестициялаудағы эмоцияның әсерін дұрыс бағалаудың бірінші қадамы — оны түсіну. Бақытымызға орай, қолда жақсы ақпарат бар. Соңғы жылдары психологтар динамика ақша болған кезде адам мінез-құлқының белгіленген қағидалары қалай жұмыс істейтініне назар аударды. Экономика мен психологияның бұл қоспасы мінез-құлық қаржысы (behavioral finance) деп аталады және ол енді ғана университеттердің піл сүйегінен жасалған мұнараларынан түсіп, инвестициялық мамандар арасындағы хабардар әңгіменің бір бөлігіне айналуда — егер олар иықтарынан асыра қараса, күлімсіреген Бен Грэмнің көлеңкесін табады.
НАҒЫЗ ИНВЕСТОРДЫҢ ТЕМПЕРАМЕНТІ
Бен Грэм, біз білетіндей, студенттерін инвестор мен алыпсатардың арасындағы негізгі айырмашылықты үйренуге қатты шақырды. Алыпсатар, деді ол, баға өзгерістерін болжауға және одан пайда табуға тырысады; инвестор тек компанияларды ақылға қонымды бағамен сатып алуға ұмтылады. Содан кейін ол әрі қарай түсіндірді: Табысты инвестор көбінесе белгілі бір темпераментке — сабырлы, шыдамды, ұтымды — қол жеткізген адам. Алыпсатарлардың темпераменті қарама-қарсы: мазасыз, шыдамсыз, қисынсыз. Олардың ең жаман жауы қор нарығы емес, өздері. Олардың математика, қаржы және есеп саласындағы қабілеттері жоғары болуы мүмкін, бірақ егер олар эмоцияларын басқара алмаса, инвестициялық процестен пайда табуға жарамайды.
«Инвестициялаудағы табыс IQ 125-тен жоғары болғаннан кейін онымен корреляцияланбайды. Сізде қарапайым интеллект болғаннан кейін, сізге керегі — инвестициялауда басқа адамдарды қиындыққа ұшырататын түрткілерді бақылау темпераменті». — УОРРЕН БАФФЕТ, 1999
Грэм нарықтың эмоционалды батпағын кез келген қазіргі психолог сияқты, мүмкін одан да жақсы түсінді. Оның нағыз инвесторларды дағдыларымен қатар темпераменті арқылы да тануға болады деген тұжырымы алғаш айтылған кездегідей бүгін де шындық.
Инвесторлар келесі сипаттамаларға ие:
- Нағыз инвесторлар сабырлы.** Олар ақылға қонымды және ақылға қонымсыз барлық күштердің әсерінен акция бағалары,
- соның ішінде өздері иелік ететін акциялар да төмендейтінін және көтерілетінін біледі. Бұл орын алғанда, олар
- байсалдылықпен әрекет етеді; олар компания инвестор ретінде оларды қызықтырған қасиеттерді сақтап қалса, баға қайта
- көтерілетінін біледі. Осы уақытта олар дүрбелеңге түспейді.
Бұл мәселеде Баффет ашық айтады: Егер сіз акцияларыңыздың 50 пайызға төмендеуін дүрбелеңсіз бақылай алмасаңыз, қор нарығында болмауыңыз керек. Шын мәнінде, ол қосады, егер сіз өзіңіз иелік ететін бизнестер туралы жақсы сезінсеңіз, төмен бағаларды холдингтеріңізді тиімді түрде арттыру жолы ретінде қабылдауыңыз керек.
Спектрдің қарама-қарсы жағында нағыз инвесторлар біз тобыр әсері деп атауға болатын нәрсеге де сабырлы қарайды. Бір акция немесе бір сала немесе бір өзара қор кенеттен назарға іліккенде, тобыр сол бағытқа асығады. Мәселе мынада, «бәрі» мұны істеу керек екенін білетіндіктен бірдей таңдау жасағанда, ешкім пайда табатын жағдайда болмайды. 1999 жылдың соңында Fortune журналында жарияланған ескертулерінде Баффет көптеген бұқа нарығының инвесторларына жұққан «кештен қалып қоймау» факторы туралы айтты. Оның ескертуі мынадай сияқты: Нағыз инвесторлар кештен қалып қою туралы уайымдамайды; олар кешке дайындықсыз келу туралы уайымдайды.
- Нағыз инвесторлар шыдамды.** Тобырдың ынта-жігеріне еріп кетудің орнына, нағыз инвесторлар дұрыс мүмкіндікті күтеді.
- Олар иә дегеннен гөрі жоқ деп жиі айтады. Баффет Graham-Newman-да жұмыс істеп, акцияларды сатып алу мүмкіндігін талдаған
- кезде, Бен Грэм оның ұсыныстарын көп жағдайда қабылдамағанын еске алады. Грэм, дейді Баффет, барлық фактілер оның
- пайдасына болмаса, акцияны сатып алуға ешқашан дайын болмаған. Осы тәжірибеден Баффет жоқ деп айту қабілеті инвестор
- үшін орасан зор артықшылық екенін білді.
«Біз басқалардан ақылды болуымыз керек емес; біз басқалардан тәртіпті болуымыз керек». — УОРРЕН БАФФЕТ, 2002
Баффет бүгінгі инвесторлардың тым көбі бірнеше ерекше компанияны күтудің орнына, көпшілігі орташа болатыны сөзсіз тым көп акцияларды сатып алу қажеттілігін сезінеді деп санайды. Грэмнің сабағын бекіту үшін Баффет жиі тесу картасы (punch card) аналогиясын қолданады. «Инвестор», — дейді ол, — «өмірінде небәрі жиырма тесігі бар шешім картасы бар сияқты әрекет етуі керек. Әрбір инвестициялық шешіммен оның картасы тесіледі және оның өмірінің қалған бөлігінде қолдануға болатын мүмкіндігі біреуге азаяды». Егер инвесторлар осылай шектелсе, Баффет олар керемет инвестициялық мүмкіндік пайда болғанша шыдамдылықпен күтуге мәжбүр болар еді деп есептейді.
- Нағыз инвесторлар ұтымды.** Олар нарыққа және әлемге айқын ойлау негізінде қарайды. Олар тым пессимистік те,
- қисынсыз оптимистік те емес; керісінше, олар логикалық және ұтымды.
Баффет көптеген адамдардың өз мүдделеріне сай келетін нарықтарды әдетте ұнатпайтынын және оларды үнемі қолайсыз жағдайға қалдыратын нарықтарды қолдайтынын оғаш көреді. Олар нарықтық бағалар өскенде оптимистік, бағалар төмендегенде пессимистік сезінеді. Егер олар келесі қадамға барып, сол сезімдерді әрекетке айналдырса, не істейді? Төмен бағамен сатады және жоғары бағамен сатып алады — бұл ең табысты стратегия емес.
Орынсыз оптимизм инвесторлар тағдыр оларға күлімсіреп, олардың акция таңдауы шынымен көтерілетін жүздің бірі болады деп ойланбастан болжаған кезде бас көтереді. Бұл әсіресе бұқа нарықтарында кең таралған, ол кезде жоғары үміттер қалыпты жағдайға айналады. Оптимистер нақты ұзақ мерзімді жеңімпаздарды (мысалы, барлық ұқсас dot-com-дар арасынан бірнешеуін табу) анықтайтын іргелі зерттеулер мен талдауларды жүргізудің қажеті жоқ деп санайды, өйткені қысқа мерзімді сандар өте тартымды.
Орынсыз пессимизм, бір компанияға немесе жалпы нарыққа бағытталғанына қарамастан, инвесторларды дәл қате уақытта сатуға итермелейді. Баффеттің пікірінше, нағыз инвесторлар әлемнің қалған бөлігі пессимистік көзқараста болғанда қуанады, өйткені олар мұны шын мәнінде не екенін көреді: жақсы компанияларды арзан бағамен сатып алудың тамаша уақыты. Пессимизм, дейді ол, «төмен бағалардың ең көп таралған себебі... Біз мұндай ортада пессимизмді ұнатқандықтан емес, ол тудыратын бағаларды ұнатқандықтан бизнес жасағымыз келеді. Ұтымды сатып алушының жауы — оптимизм».
Инвестордың оптимистік немесе пессимистік сезінуі — бұл инвестордың болашақ туралы не ойлайтынының көрінісі. Келесіде не болатынын болжау ең жақсы жағдайда қиын, ал оптимизм (немесе пессимизм) зерттеуден гөрі эмоцияға негізделгенде мүлдем ақымақтық. «Акция болжаушыларының жалғыз құндылығы — балгерлерді жақсы етіп көрсету» деп бірде атап өткен Баффет нарықтың қай кезеңдерде жоғары немесе төмен болатынын болжауға тырыспайды. Оның орнына ол жалпы нарықтың жалпы эмоционалдық жағдайын қадағалайды және соған сәйкес әрекет етеді. «Біз жай ғана», — деп түсіндіреді ол, — «басқалар ашкөз болғанда қорқуға және басқалар қорыққанда ғана ашкөз болуға тырысамыз».
МИСТЕР НАРЫҚПЕН ТАНЫСТЫРУ
Студенттеріне эмоциялардың қор нарығының ауытқуларымен қаншалықты тығыз байланысты екенін көрсету және эмоцияға берілудің ақымақтығын түсінуге көмектесу үшін Грэм «Мистер Нарық» (Mr. Market) деп атаған аллегориялық кейіпкерді жасады. Баффет Мистер Нарық туралы әңгімені Berkshire акционерлерімен жиі бөлісті.
Сіз және Мистер Нарық жеке бизнесте серіктессіздер деп елестетіңіз. Күн сайын үзіліссіз Мистер Нарық сіздің үлесіңізді сатып алуға немесе өзінікін сізге сатуға дайын бағаны ұсынады. Екеуіңіз иелік ететін бизнестің тұрақты экономикалық сипаттамалары бар болғанымен, Мистер Нарықтың баға ұсыныстары мүлдем тұрақты емес. Өйткені, Мистер Нарық эмоционалды тұрғыдан тұрақсыз. Кейбір күндері ол көңілді және өте оптимистік, тек жарқын күндерді ғана көреді. Мұндай күндері ол сіздің бизнестегі үлесіңіз үшін өте жоғары баға ұсынады. Басқа уақытта Мистер Нарық көңілсіз және қатты пессимистік күйде болады; алда тек қиындықтарды көріп, ол бизнестегі үлесіңіз үшін өте төмен баға ұсынады.
Грэмнің айтуынша, Мистер Нарықтың тағы бір сүйкімді қасиеті бар: Ол еленбегенге ренжімейді. Егер Мистер Нарықтың баға ұсыныстары еленбесе, ол ертең жаңа ұсыныспен қайта келеді. Грэм студенттеріне Мистер Нарықтың даналығы емес, оның әмияны пайдалы екенін ескертті. Егер Мистер Нарық ақымақ көңіл-күйде келсе, сіз оны елемеуге еріктісіз.
оған [Мистер Нарыққа] еріп кету немесе оны пайдалану сіздің еркіңізде, бірақ оның ықпалына түсіп қалсаңыз, бұл апатқа әкеледі.
«Өз активтерінің нарықтағы негізсіз құлдырауына бола дүрбелеңге түсетін немесе орынсыз уайымдайтын инвестор, өзінің негізгі артықшылығын негізгі кемшілікке айналдырады», — деп жазды Грэм. «Ондай адам үшін акцияларының нарықтық бағасы мүлдем болмағаны жақсырақ болар еді, өйткені сол кезде ол басқа адамдардың қате пайымдауларынан туындаған жан күйзелісінен арылар еді».
Табысты болу үшін инвесторларға дұрыс іскерлік пайымдау және Мистер Нарық тудыратын эмоционалды құйында өзін-өзі қорғай білу қабілеті қажет. Біреуінсіз екіншісі жеткіліксіз. Баффеттің табысының маңызды факторы — ол әрқашан қор нарығының эмоционалды күштерінен өзін алшақ ұстай білді. Ол нарықтың ақымақтығынан оқшаулануды үйреткені үшін Бен Грэм мен Мистер Нарыққа ризашылығын білдіреді.
МИСТЕР НАРЫҚ, ЧАРЛИ МАНГЕРМЕН ТАНЫСЫҢЫЗ
Бен Грэмнің Мистер Нарықты таныстырғанына және нарықтағы иррационалдылық туралы жаза бастағанына алпыс жылдан астам уақыт өтті. Дегенмен, содан бергі жылдар ішінде инвесторлардың мінез-құлқында айтарлықтай өзгеріс болған жоқ. Инвесторлар әлі де иррационалды әрекет етеді. Ақымақ қателіктер әлі де күнделікті тәртіпте. Қорқыныш пен ашкөздік нарыққа әлі де дендеп енген.
Біз көптеген академиялық зерттеулер мен сауалнамалар арқылы инвесторлардың ақымақтығын бақылай аламыз. Егер Уоррен Баффеттің жолымен жүрсек, басқа адамдардың қорқынышы мен ашкөздігін өз пайдамызға жарата аламыз. Бірақ инвестициялаудағы эмоциялардың динамикасын толық түсіну үшін біз басқа тұлғаға — Чарли Мангерге жүгінеміз.
Мангердің психологияның инвесторларға қалай әсер ететінін түсінуі және оны ескеруді талап етуі Berkshire Hathaway қызметіне қатты әсер етті. Бұл оның ең терең үлестерінің бірі. Әсіресе, ол пайымдау қателігінің психологиясы деп атайтын нәрсеге баса назар аударады: Адам табиғатында адамдарды қате пайымдауларға итермелейтін не нәрсе?
Мангердің пікірінше, негізгі мәселе — біздің миымыз талдау кезінде «қысқа жолдарды» таңдайды. Біз қорытынды жасауға тым асығамыз. Біз оңай жаңылысамыз және манипуляцияға бейімбіз. Осының орнын толтыру үшін Мангер өзіне жақсы қызмет еткен менталды әдетті қалыптастырды.
«Жеке өзім қазір екі жолды талдаудың бір түрін қолданатын болдым», — деді ол 1994 жылы Outstanding Investor Digest басылымында жарияланған сөзінде. «Біріншіден, мүдделерді басқаратын факторлар қандай, оларды ұтымды түрде қарастыру. Екіншіден, мидың бейсаналық деңгейде автоматты түрде жасайтын іс-әрекеттеріне қандай бейсаналық әсерлер бар — олар жалпы алғанда пайдалы болғанымен, жиі дұрыс жұмыс істемейді».
Мен пайымдау қателігінің психологиясына еркімнен тыс келдім; мен одан бас тарттым, бірақ кейін менің көзқарасым маған көп ақшаға түсіп жатқанын түсіндім. — ЧАРЛИ МАНГЕР, 1995
МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚ ҚАРЖЫСЫ (BEHAVIORAL FINANCE)
Көп жағынан Чарли Мангер — нағыз пионер. Ол нарықтық мінез-құлықтың психологиялық аспектілері туралы басқа инвестициялық кәсіби мамандар байыпты назар аудармай тұрып-ақ ойланып, айтып жүрген. Бірақ бұл өзгере бастады. Мінез-құлық қаржысы қазір ірі университеттердің экономика кафедраларында, соның ішінде Чикаго университетіндегі Ричард Талердің жұмыстары арқылы қабылданған зерттеу саласы болып табылады.
Адамдардың өз қаржылық істерімен айналысқанда жиі ақымақ қателіктер мен қисынсыз болжамдар жасайтынын байқаған ғалымдар, соның ішінде Талер, адамдардың ойлауындағы иррационалдылықты түсіндіру үшін психологиялық тұжырымдамаларды тереңірек зерттей бастады. Бұл салыстырмалы түрде жаңа зерттеу саласы, бірақ біздің үйреніп жатқанымыз қызықты әрі ақылды инвесторлар үшін өте пайдалы.
Шамадан тыс сенімділік (Overconfidence)
Бірнеше психологиялық зерттеулер пайымдау қателіктері адамдардың жалпы алғанда шамадан тыс сенімді болуынан туындайтынын көрсетті. Адамдардың үлкен тобынан олардың көлік жүргізу дағдылары орташа деңгейден жоғары ма деп сұрасаңыз, басым көпшілігі өздерін керемет жүргізушімін деп айтады. Тағы бір мысал: Дәрігерлерден сұрағанда, олар пневмонияны 90 пайыз сенімділікпен анықтай аламыз деп санайды, ал шын мәнінде олар уақыттың тек 50 пайызында ғана дұрыс болып шығады.
Сенімділік өз алдына жаман нәрсе емес. Бірақ шамадан тыс сенімділік — басқа мәселе және ол қаржылық істерімізбен айналысқанда әсіресе зиянды болуы мүмкін. Өзіне тым сенімді инвесторлар өздері үшін ақымақ шешімдер қабылдап қана қоймайды, сонымен қатар жалпы нарыққа қатты әсер етеді.
Шамадан тыс сенімділік көптеген инвесторлардың неге қате болжам жасайтынын түсіндіреді. Олар жинаған ақпараттарына тым қатты сенеді және өздерін шын мәніндегіден гөрі дұрыспыз деп ойлайды. Егер барлық ойыншылар өз ақпараттарын дұрыс деп санаса және басқалар білмейтін нәрсені білеміз деп ойласа, нәтижесінде сауда-саттық көлемі ұлғаяды.
Шамадан тыс реакция ауытқуы (Overreaction Bias)
Талер адамдардың трендті байқадық деп ойлап, бірнеше кездейсоқ оқиғаларға тым көп мән беретінін көрсететін бірнеше зерттеулерді алға тартады. Әсіресе, инвесторлар алған ең соңғы ақпаратқа назар аударып, содан экстраполяция жасауға бейім; осылайша соңғы табыс есебі олардың ойында болашақ табыстың белгісіне айналады. Содан кейін, басқалар көрмегенді көрдік деп сеніп, үстірт пайымдаулар негізінде жылдам шешімдер қабылдайды.
Бұл жерде шамадан тыс сенімділік жұмыс істейді; адамдар деректерді басқаларға қарағанда анығырақ түсінеміз және жақсырақ түсіндіреміз деп сенеді. Бірақ мәселе мұнымен шектелмейді. Шамадан тыс реакция шамадан тыс сенімділікті күшейтеді. Бихевиористер (мінез-құлық зерттеушілері) адамдардың жаман жаңалықтарға тым қатты реакция жасап, жақсы жаңалықтарға баяу жауап беретінін анықтады. Психологтар мұны шамадан тыс реакция ауытқуы деп атайды. Осылайша, егер қысқа мерзімді табыс есебі жақсы болмаса, әдеттегі инвестордың жауабы — акция бағасына сөзсіз әсер ететін кенеттен, ойланбастан жасалған шамадан тыс реакция.
Талер қысқа мерзімге тым көп мән беруді инвестордың «миопиясы» (алыстан көрмеушіліктің медициналық атауы) деп сипаттайды және инвесторлардың көпшілігі ай сайынғы есептемелерді алмаса, жағдайлары жақсырақ болар еді деп санайды. Басқа мінез-құлық экономистерімен бірге жүргізген зерттеуінде ол өз идеясын керемет түрде дәлелдеді.
Талер мен әріптестері студенттер тобынан гипотетикалық портфельді акциялар мен Қазынашылық вексельдер арасында бөлуді сұрады. Бірақ алдымен олар студенттерді компьютер алдына отырғызып, портфельдің жиырма бес жылдық кезеңдегі кірістілігін модельдеді. Студенттердің жартысына бағалары үнемі өзгеріп тұратын нарықтың құбылмалы табиғатын көрсететін тау-тау ақпарат берілді. Екінші топқа тек бес жылдық кезеңдермен өлшенген мерзімді өнімділік көрсеткіштері берілді. Содан кейін Талер әр топтан алдағы қырық жылға арналған портфельдерін бөлуді сұрады.
Көптеген ақпаратпен (олардың кейбірі сөзсіз шығындарды көрсеткен) «атқыланған» топ ақшасының тек 40 пайызын ғана қор нарығына бөлді; ал тек мерзімді ақпарат алған топ портфелінің шамамен 70 пайызын акцияларға бөлді. Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы мен Гарвардтағы Джон Ф. Кеннеди атындағы мемлекеттік басқару мектебі демеушілік ететін Мінез-құлық конференциясында жыл сайын дәріс оқитын Талер топқа былай деді: «Сіздерге берер кеңесім — акцияларға инвестиция салыңыз да, поштаны ашпаңыз».
Бұл эксперимент, басқалары сияқты, Талердің инвестор миопиясы — ақымақ шешімдерге әкелетін қысқа мерзімділік туралы түсінігін айқын көрсетеді. Миопияның осындай иррационалды реакция тудыруының бір себебі — психологияның тағы бір қыры: шығыннан қашуға деген туа біткен ұмтылысымыз.
Шығыннан қашу (Loss Aversion)
Бихевиористердің айтуынша, жоғалтудың азабы табысқа кенелудің қуанышынан әлдеқайда күшті. Талер мен басқалардың көптеген эксперименттері адамдарға жағымсыз әсерді жеңу үшін екі есе көп жағымды нәрсе қажет екенін көрсетті. 50/50 бәс тігуде, мүмкіндіктер тең болса да, адамдардың көпшілігі ықтимал ұтыс ықтимал шығыннан екі есе жоғары болмаса, ештеңе тәуекел етпейді.
Бұл асимметриялық шығыннан қашу деп аталады: Төмендеу жағы жоғарылау жағына қарағанда күштірек әсер етеді және бұл адам психологиясының іргелі аспектісі. Қор нарығына қолданғанда, бұл инвесторлардың ақша жоғалтқандағы сезімі жеңімпазды таңдағандағы сезімінен екі есе жаман болатынын білдіреді.
Шығынға деген бұл жиіркеніш инвесторларды орынсыз консервативті етеді, бұл үлкен шығынға әкеледі. Біз бәріміз дұрыс шешім қабылдадық деп сенгіміз келеді, сондықтан жағдай өзгереді деген бұлыңғыр үмітпен жаман таңдауларды тым ұзақ ұстап тұрамыз. Ұтылған акцияларымызды сатпау арқылы біз ешқашан сәтсіздіктерімізбен бетпе-бет келмейміз. Бірақ егер сіз қателікті сатпасаңыз, ақылмен қайта инвестициялау арқылы таба алатын табыстан бас тартасыз.
Менталды есеп жүргізу (Mental Accounting)
Біздің назарымызға лайық мінез-құлық қаржысының соңғы аспектісін психологтар менталды есеп жүргізу деп атады. Бұл қоршаған жағдайлар өзгерген кезде ақшаға деген көзқарасымызды өзгерту әдетімізге қатысты. Біз ақшаны ойша әртүрлі «шоттарға» саламыз және бұл оны қалай пайдалану туралы ойымызды анықтайды.
Қарапайым жағдай мұны көрсетеді. Сіз жұбайыңызбен кешкі серуеннен үйге оралдыңыз делік. Бала күтушіге ақша төлеу үшін әмияныңызға қол созасыз, бірақ онда бар деп ойлаған 20 долларлық купюраның жоқ екенін байқайсыз. Содан кейін күтушіні үйіне апара жатып, банкоматқа тоқтап, тағы 20 доллар аласыз. Келесі күні сіз күртешеңіздің қалтасынан бастапқы 20 долларлық купюраны тауып аласыз.
Егер сіз көптеген адамдар сияқты болсаңыз, қуанышқа ұқсас сезімде боласыз. Күртешедегі 20 доллар — «табылған» ақша. Бірінші 20 доллар да, екінші 20 доллар да сіздің тексеру шотыңыздан алынғанына және екеуі де сіз еңбекпен тапқан ақшаны білдіретініне қарамастан, қолыңыздағы 20 долларлық купюра — сіз күтпеген ақша және сіз оны жеңіл-желпі жұмсауға еркін сезінесіз.
Ричард Талер тағы да осы тұжырымдаманы көрсету үшін қызықты академиялық эксперимент ұсынады. Өз зерттеуінде ол екі топ адамнан бастады. Бірінші топтағы адамдарға қолма-қол 30 доллар беріліп, оларға екі таңдау бар екені айтылды: (1) Олар ақшаны қалтасына салып кете алады, немесе (2) тиын лақтыру арқылы құмар ойнай алады. Егер олар ұтса, қосымша 9 доллар алады, ал ұтылса, 9 доллар шегеріледі. Көпшілігі (70 пайызы) құмар ойынды таңдады, өйткені олар ең нашар жағдайда 21 доллар «табылған» ақшамен қаламыз деп есептеді. Екінші топтағыларға басқа таңдау ұсынылды: (1) Олар тиын лақтыруға бәс тіге алады — егер ұтса, 39 доллар алады, ал ұтылса, 21 доллар алады; немесе (2) тиын лақтырмай-ақ нақты 30 доллар ала алады. Жартысынан көбі (57 пайызы) сенімді ақшаны алуды шешті. Екі топтағы адамдар да бірдей ықтималдықпен бірдей ақша ұтып алу мүмкіндігіне ие болды, бірақ олар жағдайды әртүрлі қабылдады.
Тәуекелге төзімділік (Risk Tolerance)
Күшті магнит жақын маңдағы барлық металл бөліктерін өзіне тартатыны сияқты, сіздің тәуекелге төзімділік деңгейіңіз қаржы психологиясының барлық элементтерін біріктіреді. Психологиялық тұжырымдамалар абстрактілі; олар сіздің сатып алу және сату туралы күнделікті қабылдайтын шешімдеріңізде нақтыланады. Және сол шешімдердің барлығындағы ортақ жіп — сіздің тәуекелге деген көзқарасыңыз.
Соңғы он шақты жылда инвестициялық кәсіби мамандар адамдарға тәуекелге төзімділігін бағалауға көмектесу үшін айтарлықтай күш жұмсады. Бастапқыда бұл қарапайым тапсырма сияқты көрінді. Сұхбаттар мен сауалнамаларды қолдана отырып, олар әр инвестор үшін тәуекел профилін жасай алды. Мәселе мынада: адамдардың тәуекелге төзімділігі эмоцияға негізделген, яғни ол өзгермелі жағдайлармен бірге өзгереді. Нарық күрт төмендегенде, тіпті агрессивті профилі бар адамдар да өте сақ болып қалады. Дүркіреп тұрған нарықта консервативті деп саналатын инвесторлар агрессивті инвесторлар сияқты акцияларды тез қосады.
Тәуекелге төзімділіктің шынайы көрінісі стандартты бағалау сұрақтарының бетін ашып, психологияға негізделген мәселелерді зерттеуді талап етеді. Бірнеше жыл бұрын Вилланова университетінің докторы Джастин Гринмен бірлесіп, мен айқын және тікелей тәуекел факторларымен қатар тұлғаға да назар аударатын тәуекелді талдау құралын жасадым.
Зерттеуімізді қорытындылай келе, біз тәуекелге баруға бейімділік екі демографиялық факторға байланысты екенін анықтадық: жыныс және жас. Әйелдер әдетте ерлерге қарағанда сақ келеді, ал егде жастағы адамдар жастарға қарағанда тәуекелге баруға азырақ дайын. Тұлғалық факторларға қарасақ, тәуекелге төзімділігі жоғары инвестор — мақсат қоятын және қоршаған ортаны бақылауда ұстайтынына, оның нәтижесіне әсер ете алатынына сенетін адам. Бұл адам қор нарығын ақпарат пен ұтымды таңдау бірігіп, жеңімпаз нәтижелер беретін ықтималдық дилеммасы ретінде көреді.
Инвесторлар үшін мінез-құлық қаржысының салдары айқын: Біз қалай инвестициялауды шешеміз және сол инвестицияларды қалай басқаруды таңдаймыз — мұның бәрі ақша туралы қалай ойлайтынымызға тікелей байланысты. Менталды есеп жүргізу адамдардың нашар жұмыс істеп тұрған акцияларды сатпауының тағы бір себебі ретінде ұсынылды: Олардың ойынша, шығын олар әрекет еткенге дейін шындыққа айналмайды. Тағы бір күшті байланыс тәуекелге қатысты. Біз «табылған» ақшамен тәуекелге баруға әлдеқайда бейімбіз. Кеңірек ауқымда менталды есеп жүргізу тиімді нарық гипотезасының бір әлсіздігін көрсетеді: Ол нарықтық құндылықтар тек жинақталған ақпаратпен ғана емес, сонымен қатар адамдардың сол ақпаратты қалай өңдейтінімен де анықталатынын дәлелдейді.
ФОКУСТЫҚ ИНВЕСТИЦИЯЛАУ ПСИХОЛОГИЯСЫ
Психология және инвестициялау туралы білгендеріміздің бәрі Уоррен Баффеттің тұлғасында тоғысады. Ол сәттілікке емес, өзінің зерттеулеріне сенеді. Оның әрекеттері мұқият ойластырылған мақсаттардан туындайды және ол қысқа мерзімді оқиғалардың әсерінен бағытынан тайбайды. Ол тәуекелдің шынайы элементтерін түсінеді және салдарын сенімділікпен қабылдайды.
Мінез-құлық қаржысының атауы болмастан бұрын, оны Уоррен Баффет пен Чарли Мангер сияқты бірнеше «бүлікшілер» түсініп, қабылдаған. Чарли өзі мен Баффет магистратураны бітірген кезде «бизнес әлеміне кіріп, төтенше иррационалдылықтың үлкен, болжамды үлгілерін тапқанын» атап өтеді. Ол уақытты болжау туралы емес, иррационалдылық орын алған кезде оның кейінгі мінез-құлықтың болжамды үлгілеріне әкелетіні туралы айтып отыр.
Инвестициялауға келгенде, эмоциялар өте шынайы, өйткені олар адамдардың мінез-құлқына әсер етеді және түптің түбінде нарықтық бағаларға әсер етеді. Сіз адам динамикасын түсінудің жеке инвестициялауыңыз үшін неліктен соншалықты құнды екенінің екі себебін сезген боларсыз: 1. Ең көп таралған қателіктерден аулақ болуға көмектесетін нұсқаулықтарыңыз болады. 2. Басқа адамдардың қателіктерін олардан пайда табу үшін уақытында тани аласыз.
Барлығымыз жеке табысымызға әсер етуі мүмкін жеке пайымдау қателіктеріне осалмыз. Мың немесе миллион адам пайымдау қателіктерін жасағанда, ұжымдық әсер нарықты деструктивті бағытқа итермелейді. Содан кейін тобырға ілесу азғыруының күштілігі сонша, жинақталған жаман пайымдау өзін-өзі күшейте түседі. Иррационалды мінез-құлықтың турбулентті теңізінде ұтымды әрекет ететін санаулы адамдар ғана аман қалуы мүмкін.
Табысты фокустық инвесторларға белгілі бір темперамент қажет. Жол әрқашан ойқы-шойқы және дұрыс жолды білу көбінесе түйсікке қайшы келеді. Қор нарығының тұрақты ауытқулары инвесторларды мазасыздандырып, иррационалды әрекеттерге итермелеуі мүмкін. Сіз бұл эмоцияларды байқап, түйсігіңіз қарама-қарсы әрекетті қатты талап етсе де, ақылға қонымды әрекет етуге дайын болуыңыз керек. Бірақ біз білгеніміздей, болашақ фокустық инвестициялауды біздің күш-жігерімізді ақтайтындай деңгейде марапаттайды.
12. Қисынсыз адам
Джордж Бернард Шоу былай деп жазды: «Ақылға қонымды адам өзін әлемге бейімдейді. Қисынсыз адам әлемді өзіне бейімдеуге тырысады. Сондықтан барлық прогресс қисынсыз адамға байланысты».
Баффетті «қисынсыз адам» деп қорытындылай аламыз ба? Олай ету үшін оның инвестициялық тәсілі қаржы әлеміндегі прогресті білдіреді деп болжауымыз керек, мен бұл болжамды еркін жасаймын. Өйткені «ақылға қонымды» адамдардың соңғы жетістіктеріне қарасақ, ең жақсы жағдайда біркелкі еместікті, ең жаманы апатты көреміз.
1980 жылдар қаржылық басқарудың «Болашақ шогы» (Future Shock) онжылдығы ретінде есте қалуы мүмкін. Бағдарламалық сауда, левереджді сатып алулар (LBO), қоқыс облигациялары, туынды бағалы қағаздар және индекстік фьючерстер көптеген инвесторларды қорқытты. Ақша менеджерлері арасындағы айырмашылықтар жойылды. Іргелі зерттеулердің ауыр жұмысы компьютерлердің айналымымен алмастырылды. «Қара жәшіктер» басқарушылық сұхбаттар мен тергеулерді алмастырды. Автоматтандыру интуицияны алмастырды.
1990 жылдардың соңы, тіпті одан да жаман болды. Жалпы dot-com дүмпуі ретінде белгілі сол бір ессіз, шамадан тыс бағаланған нарық құбылысы апатты түрде жарылды. Уоррен Баффет оны «Ұлы көпіршік» деп атады. Көпіршіктер тым үлкейгенде не болатынын бәріміз білеміз — олар жарылып, ауқымындағылардың бәріне жабысқақ қалдық шашады.
Көптеген инвесторлар қаржы нарығынан көңілі қалып, алыстап кетті. 2000-2002 жылдардағы үш жылдық «аю нарығының» (құлдырау) қалдығы көптеген адамдардың аузында ащы дәм қалдырды. Қазірдің өзінде, клиенттер портфеліне құндылық қоса алмайтын көптеген ақша менеджерлері бар кезде, пассивті инвестициялаудың неге танымал болғанын түсіну оңай.
Соңғы бірнеше онжылдықта инвесторлар көптеген әртүрлі инвестициялық тәсілдермен «флирт» жасады. Мерзімді түрде шағын капиталдандыру, ірі капиталдандыру, өсу, құн, импульс, тақырыптық және секторлық ротация қаржылық жағынан тиімді болып шықты. Басқа уақытта бұл тәсілдер өз ізбасарларын орташалық кезеңдерінде қалдырды. Баффет, ерекшелік ретінде, орташалық кезеңдерінен зардап шеккен жоқ. Оның кеңінен құжатталған инвестициялық өнімділігі тұрақты түрде жоғары болды. Инвесторлар мен алыпсатарлар инвестициялаудың эзотерикалық тәсілдеріне алаңдап жүргенде, Баффет тыныш қана көп миллиардтық дәулет жинады. Осы уақыт бойы бизнес оның құралы, ал парасаттылық оның философиясы болды.
Ол мұны қалай жасады?
Баффеттің өнімділігінің құжатталған табысын және оның әдістемесінің қарапайымдылығын ескере отырып, ең орынды сұрақ: неге басқа инвесторлар оның тәсілін қолданбайды? Жауап адамдардың инвестициялау туралы қалай ойлайтынында жатуы мүмкін.
Баффет инвестиция салғанда, ол бизнесті көреді. Инвесторлардың көпшілігі тек акция бағасын көреді. Олар бағаның өзгеруін бақылауға, болжауға және күтуге тым көп уақыт пен күш жұмсайды және өздері ішінара иесі болып табылатын бизнесті түсінуге тым аз уақыт бөледі. Бұл қарапайым болып көрінгенімен, Баффетті ерекшелендіретін түбір осы.
Басқа кәсіби инвесторлар капитал активтерін бағалау модельдерін, бетаны және заманауи портфель теориясын зерттеумен айналысып жатқанда, Баффет кіріс есептерін, капиталды қайта инвестициялау талаптарын және өз компанияларының ақша генерациялау мүмкіндіктерін зерттейді. Көптеген салалардағы әртүрлі бизнестермен тікелей жұмыс тәжірибесі Баффетті басқа барлық кәсіби инвесторлардан ерекшелендіреді. «Сіз балыққа құрлықта жүрудің қандай екенін түсіндіре аласыз ба?» — деп сұрайды Баффет. «Құрлықтағы бір күн ол туралы мың жыл айтқаннан артық, ал бизнесті жүргізудегі бір күн дәл сондай құндылыққа ие».
Акциялар қарапайым. Бар болғаны басшылығы ең жоғары адалдық пен қабілетке ие керемет бизнестің үлестерін бизнестің ішкі құндылығынан төмен бағаға сатып аласыз. Содан кейін сол үлестерге мәңгілікке иелік етесіз. — УОРРЕН БАФФЕТТ, 1990
Баффеттің айтуынша, инвестор мен бизнесмен компанияға бірдей қарауы керек, өйткені олардың екеуі де негізінен бір нәрсені қалайды. Бизнесмен бүкіл компанияны сатып алғысы келеді, ал инвестор компанияның бөліктерін сатып алғысы келеді. Теориялық тұрғыдан, бизнесмен мен инвестор пайда табу үшін бірдей айнымалыларға қарауы керек.
Егер Баффеттің инвестициялық стратегиясын бейімдеу тек көзқарасты өзгертуді талап етсе, онда көптеген инвесторлар оның жақтаушысы болар еді. Алайда, Баффеттің тәсілін қолдану тек көзқарасты ғана емес, сонымен қатар өнімділікті бағалау және хабарлау әдісін өзгертуді талап етеді. Өнімділікті өлшеудің дәстүрлі өлшемі — бағаның өзгеруі: акция үшін бастапқыда төлегеніңіз бен оның бүгінгі нарықтық бағасы арасындағы айырмашылық.
Ұзақ мерзімді перспективада акцияның нарықтық бағасы бизнестің құнының өзгеруіне жақын болуы керек. Алайда, қысқа мерзімді перспективада бағалар кез келген қисынсыз себептермен компания құнынан жоғары немесе төмен ауытқуы мүмкін. Мәселе мынада: инвесторлардың көпшілігі инвестициялық тәсілдерінің сәтті немесе сәтсіз екенін бағалау үшін осы қысқа мерзімді баға өзгерістерін пайдаланады, дегенмен бұл өзгерістердің бизнестің өзгеретін экономикалық құнына қатысы шамалы және басқа инвесторлардың мінез-құлқын болжауға қатысы көп.
Жағдайды қиындата түсетін нәрсе, клиенттер кәсіби ақша менеджерлерінен тоқсан сайын өнімділік туралы есеп беруді талап етеді. Қысқа мерзімді өнімділікті жақсарту керек екенін немесе клиенттерден айырылу қаупі бар екенін біле отырып, кәсіби инвесторлар акция бағаларын қууға құмар болады.
Нарық тек біреудің қандай да бір ақымақтық жасауды ұсынып жатқанын көру үшін анықтамалық нүкте ретінде ғана бар. — УОРРЕН БАФФЕТТ, 1988
Баффет компанияның табысын бағалау үшін қысқа мерзімді бағаларды пайдалану ақымақтық деп санайды. Оның орнына ол компанияларына өз құндылықтарын экономикалық прогресс арқылы хабарлауға мүмкіндік береді. Жылына бір рет ол бірнеше айнымалыларды тексереді: * Акционерлік капиталдың кірістілігі * Операциялық маржаның, қарыз деңгейлерінің және күрделі шығындар қажеттіліктерінің өзгеруі * Компанияның ақша генерациялау қабілеті
Егер осы экономикалық өлшемдер жақсарып жатса, ол акция бағасы ұзақ мерзімді перспективада мұны көрсететінін біледі. Қысқа мерзімде акция бағасымен не болатыны маңызды емес.
УОРРЕН БАФФЕТТ ӘДІСІМЕН ИНВЕСТИЦИЯЛАУ
Бұл кітаптың негізгі мақсаты — инвесторларға Баффетті табысты еткен инвестициялық стратегияларды түсінуге және қолдануға көмектесу. Оның өткен тәжірибелерінен сабақ ала отырып, сіз алға жылжып, оның әдістерін қолдана аласыз деп үміттенемін. Мүмкін болашақта сіз «Баффеттік» сатып алулардың мысалдарын көріп, оның ілімдерінен пайда табатын жағдайда боларсыз.
Мысалы... * Қор нарығы Washington Post-пен болғандай жақсы бизнестің бағасын төмендеткенде, немесе * Wells Fargo-мен болғандай нақты тәуекел бизнесті уақытша жазалағанда, немесе * Инвесторлардың немқұрайлылығы Coca-Cola сияқты жоғары сапалы бизнестің ішкі құндылығының жарты бағасына сатылуына жол бергенде ...Баффет сияқты ойлауды және әрекет етуді білетін инвесторлар марапатталады.
Уоррен Баффет әдісі алдамшы қарапайым. Үйренетін компьютерлік бағдарламалар жоқ, шифрын ашатын ауыр инвестициялық банкинг нұсқаулықтары жоқ. Бизнесті бағалауда және содан кейін осы бизнес құнынан төмен бағаны төлеуде ғылыми ештеңе жоқ. «Біздің істеп жатқанымыз басқалардың құзыретінен тыс емес», — дейді Баффет. «Ерекше нәтижелерге қол жеткізу үшін ерекше нәрселерді жасаудың қажеті жоқ».
Бір қызығы, Баффеттің табысы ішінара басқалардың сәтсіздігінде жатыр. «Маған бизнес мектептерінен ойланудың пайдасы жоқ деп оқытылған ондаған мың (студенттердің) шығуы пайдалы болды», — деп түсіндіреді ол. Мен Баффетті орташа деп айтқым келмейді, одан аулақпын. Ол сөзсіз данышпан. Бірақ Баффет пен басқа кәсіби инвесторлар арасындағы алшақтық олардың Баффет ойнамауды таңдаған ұтылушы ойынын ойнауға дайындығымен кеңейе түседі. Бұл кітаптың оқырмандарында да сондай таңдау бар.
Сіз компанияның 10 пайызын сатып алуға қаржылық мүмкіндігіңіз болса да, немесе бар болғаны жүз акция сатып алсаңыз да, Уоррен Баффет әдісі сізге табысты инвестициялық қайтарымға қол жеткізуге көмектеседі. Бірақ бұл тәсіл тек өз-өзіне көмектесуге дайын инвесторларға ғана көмектеседі. Табысты болу үшін сіз өз бетіңізше ойлануға дайын болуыңыз керек. Егер сізге инвестициялық шешімдеріңіздің дұрыстығын үнемі растау, әсіресе қор нарығынан растау қажет болса, сіз пайдаңызды азайтасыз. Бірақ егер сіз өз бетіңізше ойлана алсаңыз, салыстырмалы түрде қарапайым әдістерді қолдана алсаңыз және өз сенімдеріңізге батылдық танытсаңыз, пайда табу мүмкіндігіңізді айтарлықтай арттырасыз.
Адамдар жаңа нәрсені байқап көргенде, бастапқыда қорқыныш болады. Жаңа және әртүрлі инвестициялық стратегияны қабылдау табиғи түрде біраз қолайсыздықты тудырады. Уоррен Баффет әдісінде бірінші қадам — ең қиыны. Егер сіз осы бірінші қадамды меңгере алсаңыз, қалған жол оңай.
Бірінші қадам: Қор нарығын өшіріңіз
Қор нарығы маниакалды-депрессивті екенін ұмытпаңыз. Кейде ол болашақ перспективаларға қатты қуанады, ал басқа уақытта орынсыз күйзеліске түседі. Әрине, бұл мінез-құлық мүмкіндіктер тудырады, әсіресе көрнекті бизнестердің акциялары иррационалды төмен бағамен қолжетімді болғанда. Бірақ сіз маниакалды-депрессивті бейімділіктері бар кеңесшіден бағыт алмайтыныңыз сияқты, нарықтың да сіздің әрекеттеріңізді басқаруына жол бермеуіңіз керек.
Қор нарығы ұстаз емес; ол тек акцияларды сатып алу немесе сату механикасына көмектесу үшін ғана бар. Егер сіз қор нарығы сізден ақылдырақ деп санасаңыз, ақшаңызды индекстік қорларға салу арқылы оған беріңіз. Бірақ егер сіз үй тапсырмасын орындасаңыз және бизнесіңізді түсінсеңіз және қор нарығына қарағанда бизнесіңіз туралы көбірек білетініңізге сенімді болсаңыз, нарықты өшіріңіз.
Баффеттің кеңсесінде акция бағасын көрсететін машина жоқ және ол онсыз да жақсы жұмыс істейді. Егер сіз көрнекті бизнестің акцияларына бірнеше жыл иелік етуді жоспарласаңыз, нарықта күнделікті не болып жатқаны маңызды емес. Сізге керемет мүмкіндік беретін бірдеңе болды ма екенін білу үшін үнемі тексеріп тұру қажет, бірақ нарыққа үнемі қарамасаңыз да, портфеліңіз жақсы сақталатынын байқайсыз.
«Акцияны сатып алғаннан кейін, нарықтар бір-екі жылға жабылса да, біз мазасызданбаймыз», — дейді Баффет. «Бізге See's немесе H.H. Brown-дағы 100 пайыздық позициямыздың жағдайы жақсы екенін растау үшін күнделікті баға белгілеуі қажет емес. Олай болса, неге бізге Coke-тағы 7 пайыздық [бүгінде 8 пайыздан астам] үлесіміз үшін баға белгілеуі қажет?»
Баффет бізге Berkshire-дің қарапайым акциялар инвестицияларын растау үшін нарық бағалары қажет емес екенін айтып отыр. Жеке инвесторлар үшін де солай. Назарыңыз қор нарығына ауып, ойыңызға тек: «Соңғы уақытта біреу маған жақсы бизнесті керемет бағамен сатып алуға мүмкіндік беретін ақымақтық жасады ма?» деген сұрақ келгенде, сіз Баффеттің деңгейіне жақындағаныңызды білесіз.
Екінші қадам: Экономика туралы уайымдамаңыз
Адамдар қор нарығы туралы уайымдап бос уақыт өткізетіні сияқты, экономика туралы да қажетсіз уайымдайды. Егер сіз экономика өсуге дайын ба әлде рецессияға қарай бет алды ма, пайыздық мөлшерлемелер көтеріліп жатыр ма әлде төмендеп жатыр ма, инфляция ма әлде дезинфляция ма деп талқылап, пікірталас жүргізіп жатсаңыз, ТОҚТАҢЫЗ! Өзіңізге демалыс беріңіз.
Көбінесе инвесторлар экономикалық болжамнан бастайды, содан кейін осы үлкен жоспарға сәйкес келетін акцияларды таңдауға кіріседі. Баффет бұл ойлауды ақымақтық деп санайды. Біріншіден, ешкімде қор нарығын болжау күші болмағаны сияқты, экономикалық болжау күші де жоқ. Екіншіден, егер сіз белгілі бір экономикалық ортадан пайда көретін акцияларды таңдасаңыз, келесі экономикалық сценарийде пайда табу үшін портфеліңізді үнемі реттеп отыратындықтан, сөзсіз айналым мен алыпсатарлыққа шақырасыз.
Баффет кез келген экономикада пайда табу мүмкіндігі бар бизнесті сатып алуды жөн көреді. Макроэкономикалық күштер кірістерге маржада әсер етуі мүмкін, бірақ жалпы алғанда, Баффеттің бизнестері экономикадағы ауытқуларға қарамастан жақсы пайда таба алады. Уақытты экономика туралы болжам дұрыс болған жағдайда ғана жақсы жұмыс істейтін акциялар тобын жалға алғаннан гөрі, барлық экономикалық орталарда пайда таба алатын бизнесті тауып, иелік етуге жұмсаған дұрыс.
Үшінші қадам: Акцияны емес, бизнесті сатып алыңыз
Сізге өте маңызды шешім қабылдау керек деп елестетейік. Ертең сізде инвестициялау үшін бір бизнесті таңдау мүмкіндігі болады. Қызықты болу үшін, шешім қабылдағаннан кейін оны өзгерте алмайсыз және инвестицияны он жыл ұстауға тура келеді деп елестетейік. Түптің түбінде, осы бизнес иелігінен түскен байлық сізді зейнеткерлікте қамтамасыз етеді. Енді сіз не туралы ойлайсыз?
Сіздің ойыңызда көптеген сұрақтар туындап, көп шатасулар әкелуі мүмкін. Бірақ егер Баффетке дәл осындай сынақ берілсе, ол бизнесті өзінің негізгі қағидаларына сәйкес бір-бірлеп әдістемелік түрде өлшеуден бастар еді: * Бизнес қарапайым және түсінікті ме, тұрақты жұмыс тарихы және қолайлы ұзақ мерзімді перспективалары бар ма? * Оны капиталды ұтымды бөлетін, акционерлермен ашық сөйлесетін және институционалдық императивке қарсы тұратын адал және білікті менеджерлер басқара ма? * Компанияның экономикасы жақсы жағдайда ма — жоғары пайда маржасы, иесінің кірісі және бөлінбеген пайдаға сәйкес келетін нарықтық құнның өсуі бар ма? * Соңында, ол ішкі құндылығына жеңілдікпен қолжетімді ме? Ескеріңіз: Тек осы соңғы қадамда ғана Баффет қор нарығындағы бағаға қарайды.
Бизнестің құнын есептеу математикалық тұрғыдан күрделі емес. Алайда, компанияның болашақ ақша ағынын қате бағалағанда қиындықтар туындайды. Баффет бұл мәселені екі жолмен шешеді. Біріншіден, ол сипаты жағынан қарапайым және тұрақты бизнестерді ұстану арқылы болашақ ақша ағындарын дұрыс болжау мүмкіндігін арттырады. Екіншіден, ол компанияның сатып алу бағасы мен оның анықталған құны арасындағы қауіпсіздік маржасын талап етеді. Бұл қауіпсіздік маржасы оны — және сізді — болашақ ақша ағындары өзгеріп жатқан компаниялардан қорғайтын жастықша жасауға көмектеседі.
Төртінші қадам: Бизнестер портфелін басқарыңыз
Енді сіз акцияларды жалға алушы емес, бизнес иесі болғандықтан, портфеліңіздің құрамы өзгереді. Сіз енді табысыңызды тек бағаның өзгеруімен өлшемейтіндіктен немесе жылдық баға өзгерісін қарапайым акциялар эталонымен салыстырмайтындықтан, қолжетімді ең жақсы бизнестерді таңдау еркіндігіне иесіз. Портфеліңізге әрбір негізгі саланы қосу керек деген заң жоқ, сондай-ақ барабар әртараптандыруға қол жеткізу үшін портфеліңізге 30, 40 немесе 50 акция қосудың қажеті жоқ.
Баффет кең әртараптандыру инвесторлар не істеп жатқанын түсінбеген кезде ғана қажет деп санайды. Егер бұл «ештеңе білмейтін» инвесторлар қарапайым акцияларға иелік еткісі келсе, олар ақшаларын жай ғана индекстік қорға салуы керек. Бірақ «бірдеңе білетін» инвесторлар үшін ондаған акцияларға дәстүрлі әртараптандырудың мағынасы шамалы. Баффет сізден ойлануды сұрайды: Егер сіз иелік ететін ең жақсы бизнес ең аз қаржылық тәуекелді ұсынса және ең қолайлы ұзақ мерзімді перспективаларға ие болса, неге ақшаны ең жақсы таңдауға қосудың орнына жиырмасыншы сүйікті бизнесіңізге салар едіңіз?
Енді сіз бизнестер портфелін басқарып жатқанда, көп нәрсе өзгере бастайды. Біріншіден, сіз ең жақсы бизнестеріңізді жай ғана пайда әкеліп жатқаны үшін сатуыңыз екіталай. Екіншіден, сіз сатып алу үшін жаңа бизнестерді әлдеқайда мұқият таңдайсыз. Сіз ақшалай қорыңыз болғаны үшін ғана маргиналды компанияны сатып алу азғыруына қарсы тұрасыз. Егер компания сіздің қағидалар елегіңізден өтпесе, оны сатып алмаңыз. Сабырлы болыңыз және дұрыс бизнесті күтіңіз. Егер сіз сатып алып, сатпасаңыз, алға жылжымайсыз деп ойлау қате. Баффеттің ойынша, өмірде жүздеген ақылды шешім қабылдау тым қиын. Ол портфелін өмірінде тек бірнеше ақылды шешім қабылдау қажет болатындай етіп орналастыруды жөн көреді.
Уоррен Баффеттің мәні
Уоррен Баффеттің инвестициялық стратегиясының қозғаушы күші — капиталды ұтымды бөлу. Компанияның кірісін қалай бөлу керектігін анықтау — менеджер қабылдайтын ең маңызды шешім. Рационалдылық — сол таңдауды жасау кезінде ұтымды ойлауды көрсету — Баффет ең жоғары бағалайтын қасиет. Негізгі ауытқуларға қарамастан, қаржы нарықтарында ақыл-ой желісі бар. Баффеттің табысы — сол ақыл-ой желісін тауып, оның жолынан ешқашан ауытқымаудың нәтижесі.
Баффеттің де сәтсіздіктері болды және алдағы жылдарда тағы бірнешеуі болатыны сөзсіз. Бірақ инвестициялық табыс қателеспеушілікпен бірдей емес, ол қатеден гөрі дұрыс нәрселерді көбірек жасау арқылы келеді. Уоррен Баффет әдісі де сондай. Оның табысы қате жіберуге болатын нәрселерді (нарықтарды, экономикаларды және акция бағаларын болжау) жоюға қаншалықты байланысты болса, дұрыс нәрселерді (бизнесті бағалау) жасауға да соншалықты байланысты.
Баффет акцияларды сатып алғанда, ол екі қарапайым айнымалыға назар аударады: бизнестің бағасы және оның құны. Бизнестің бағасын оның баға белгілеуіне қарап білуге болады. Құнды анықтау біраз есептеуді қажет етеді, бірақ бұл үй тапсырмасын орындауға дайын адамдардың түсінігінен тыс емес.
Сіз енді қор нарығы, экономика немесе акция бағаларын болжау туралы уайымдамайтындықтан, бизнестеріңізді түсінуге көбірек уақыт бөле аласыз. Сіз иесі ретінде біліміңізді жақсартатын жылдық есептерді және бизнес пен салалық мақалаларды оқуға көбірек өнімді уақыт жұмсай аласыз. Шын мәнінде, өз бизнесіңізді зерттеуге неғұрлым дайын болсаңыз, адамдарға иррационалды әрекет етуге кеңес беріп күн көретін басқаларға соғұрлым аз тәуелді боласыз.
Түптің түбінде, ең жақсы инвестициялық идеялар өз үй тапсырмаңызды орындаудан келеді. Алайда, сіз қорқпауыңыз керек. Уоррен Баффет әдісі көптеген байыпты инвесторлардың түсінігінен тыс емес. Оны сәтті пайдалану үшін бизнесті бағалау бойынша MBA деңгейіндегі беделді маман болудың қажеті жоқ. Дегенмен, егер сіз осы қағидаларды өзіңіз қолдануға ыңғайсыз болсаңыз, қаржылық кеңесшіңізге дәл осы сұрақтарды қоюға ештеңе кедергі емес. Шын мәнінде, баға мен құн туралы диалогқа неғұрлым көбірек түссеңіз, Уоррен Баффет әдісін соғұрлым түсініп, бағалай бастайсыз.
Инвестициялау онша күрделі емес. Сіз бизнестің тілі — бухгалтерлік есепті білуіңіз керек. Сіз «Ақылды инвесторды» оқуыңыз керек. Сізге дұрыс ойлау жүйесі, дұрыс темперамент қажет. Сіз процеске қызығушылық танытып, өзіңіздің құзыреттілік шеңберіңізде болуыңыз керек. Бен Грэм мен Фил Фишерді оқыңыз, жылдық есептер мен сауда есептерін оқыңыз, бірақ ішінде грек әріптері бар теңдеулерді шығармаңыз. — УОРРЕН БАФФЕТТ, 1993
Баффет өмірінде әртүрлі инвестициялық гамбиттерді байқап көрді. Жастау кезінде ол тіпті акцияларды сызуда (stock charting) бағын сынап көрді. Ол ХХ ғасырдың ең жарқын қаржылық ақылы Бенджамин Грэммен бірге оқыды және серіктесі Чарли Мангермен бірге көптеген бизнестерді басқарды және иелік етті. Соңғы бес онжылдықта Баффет екі таңбалы пайыздық мөлшерлемелерді, гиперинфляцияны және қор нарығының күйреуін бастан өткерді. Барлық алаңдаушылықтарға қарамастан, ол өз орнын, барлық нәрсе мағыналы болатын нүктені тапты: инвестициялық стратегия тұлғамен қатар өмір сүретін жер. «Біздің (инвестициялық) көзқарасымыз», — деді Баффет, — «біздің тұлғамызға және өмірімізді қалай сүргіміз келетініне сәйкес келеді».
Баффеттің көзқарасы бұл үйлесімділікті оңай көрсетеді. Ол әрқашан көтеріңкі көңіл-күйде және қолдау көрсетеді. Ол күн сайын жұмысқа келуге шын жүректен қуанады. «Менде өмірде қалағанымның бәрі осында», — дейді ол. «Мен әр күнді жақсы көремін. Мен мұнда билеп жүріп жұмыс істеймін және тек өзіме ұнайтын адамдармен жұмыс істеймін». «Әлемде Berkshire-ді басқарудан қызықтырақ жұмыс жоқ және мен өзімді осында болғаным үшін бақытты санаймын», — дейді ол.
Соңғы сөз: Уоррен Баффет әдісімен ақшаны басқару
Мен ақшаны басқару мансабымды 1984 жылдың жазында Legg Mason-да бастадым. Бұл Балтимордағы әдеттегі ыстық және ылғалды күн еді. Он төрт жаңадан келген инвестициялық брокер, соның ішінде мен де, оқуымызды бастау үшін терезелері ашық конференц-залға кірдік. Үстелдерімізге отырып, бәріміз Бенджамин Грэмнің «Ақылды инвестор» кітабының көшірмесін (мен ешқашан естімеген кітап) және Уоррен Баффет (мен ешқашан естімеген адам) жазған 1983 жылғы Berkshire Hathaway жылдық есебінің ксерокөшірмесін (мен ешқашан естімеген компания) алдық.
Сабақтың бірінші күні таныстырулар мен жоғары басшылықтың, соның ішінде фирманың ең табысты брокерлерінің құттықтауларын қамтыды. Олар бірінен соң бірі Legg Mason-ның инвестициялық философиясы 100 пайыз құндылыққа негізделгенін мақтанышпен түсіндірді. «Ақылды инвесторды» қысып ұстап, әрқайсысы осы қасиетті мәтіннен тараулар мен өлеңдер оқуға кезектесті. Баға/табыс қатынасы (P/E) төмен, баға/кітап құны төмен және дивидендтері жоғары акцияларды сатып алыңыз, деді олар. Қор нарығының күнделікті ауытқуларына назар аудармаңыз, деді олар; оның сирена әні сізді сөзсіз қате бағытқа тартады. Қарама-қайшы (contrarian) болуға тырысыңыз, деді олар. Бағасы төмендеген және танымал емес акцияларды сатып алыңыз, сонда кейін олар қайтадан танымал болған кезде оларды жоғары бағамен сата аласыз.
Бірінші күн бойы алған хабарламамыз дәйекті әрі қисынды болды. Біз түстен кейінгі уақытты Value Line зерттеу есептерін талдауға және бағасы төмендеген және арзан болып көрінетін акциялар мен бағасы көтерілген және қымбат болып көрінетін акцияларды ажыратуды үйренуге жұмсадық. Бірінші оқу сессиямыздың соңында бәріміз инвестициялаудың Қасиетті Грааліне ие болғанымызға сендік. Заттарымызды жинап жатқанда, нұсқаушымыз Berkshire Hathaway жылдық есебін өзімізбен бірге алып, ертеңгі сабаққа дейін оқып шығуды ескертті. «Уоррен Баффет, — деп еске салды ол көңілді түрде, — Бенджамин Грэмнің ең атақты шәкірті болған, білесіздер ғой».
Сол түні қонақүй бөлмесінде мен шаршап-шалдықтым. Көзім бұлдырап, шаршады, ал басым баланс есептерімен, кіріс есептерімен және бухгалтерлік коэффициенттермен айналып кетті. Шынымды айтсам, менің ең соңғы қалағаным — жылдық есепті оқуға тағы бір сағат жұмсау еді. Егер менің миыма тағы бір инвестициялық факт кірсе, ол сөзсіз жарылып кететініне сенімді едім. Құлықсыз және өте шаршаңқы күйде мен Berkshire Hathaway есебін қолыма алдым.
Ол Berkshire Hathaway Inc. акционерлеріне арналған сәлемдесумен басталды. Мұнда Баффет компанияның негізгі бизнес қағидаларын сипаттады: «Біздің ұзақ мерзімді экономикалық мақсатымыз — бір акцияға шаққандағы ішкі құндылықтың орташа жылдық өсу қарқынын барынша арттыру», — деп жазды ол. «Біз бұл мақсатқа қолма-қол ақша генерациялайтын және капиталдан тұрақты түрде орташадан жоғары кіріс табатын әртараптандырылған бизнестер тобына тікелей иелік ету арқылы жетуді қалаймыз». Ол былай деп уәде берді: «Біз сіздерге есеп беруде ашық боламыз, бизнес құнын бағалауда маңызды артықшылықтар мен кемшіліктерді атап өтеміз. Біздің нұсқаулығымыз — егер орындарымыз ауысып қалса, біз білгіміз келетін бизнес фактілерін сіздерге айту».
Келесі он төрт бетте Berkshire-дің негізгі бизнес холдингтері, соның ішінде Nebraska Furniture Mart, Buffalo Evening News, See's Candy Shops және Government Employees Insurance Company (GEICO) сипатталды. Және сөзіне адал болып, Баффет маған осы бизнестердің экономикасы туралы білгім келетін барлық нәрсені және одан да көп нәрсені айтып берді. Ол Berkshire-дің сақтандыру портфеліндегі қарапайым акцияларды, соның ішінде Affiliated Publications, General Foods, Ogilvy & Mather, R.J. Reynolds Industries және Washington Post-ты тізімдеді. Мен Баффеттің портфельдегі акцияларды сипаттау мен Berkshire-дің негізгі холдингтерінің бизнес атрибуттарын сипаттау арасында қаншалықты біркелкі ауысқанына бірден таң қалдым. Акцияларды талдау мен бизнесті талдау бір нәрсе сияқты болды.
Рас, мен күні бойы сыныпта акцияларды талдаумен өткіздім, олардың бизнестегі ішінара меншік үлестері екенін білдім, бірақ мен бұл ең маңызды аналитикалық байланысты жасамадым. Value Line есептерін зерттегенде мен бухгалтерлік сандар мен қаржылық коэффициенттерді көрдім. Berkshire Hathaway есебін оқығанда мен өнімдері мен тұтынушылары бар бизнестерді көрдім. Мен экономика мен ақшалай кірістерді көрдім. Мен бәсекелестер мен күрделі шығындарды көрдім. Мүмкін, мен Value Line есептерін талдағанда мұның бәрін көруім керек еді, бірақ қандай да бір себептермен ол дәл солай әсер етпеді. Berkshire есебін оқуды жалғастырған сайын, маған әлі де біршама жұмбақ болып көрінген инвестиция әлемі ашыла бастады. Сол түні, бір сәттік аян беру кезінде, Уоррен Баффет инвестициялаудың ішкі табиғатын ашты.
Келесі күні таңертең мен инвестициялауға деген жаңа құштарлықпен ояндым, ал оқу аяқталған кезде мен Филадельфияға бір мақсатпен тез оралдым: Мен клиенттерімнің ақшасын Уоррен Баффет сияқты инвестициялайтын боламын.
Маған көбірек білу керек екенін түсіндім, сондықтан мен негізгі ақпарат файлын жинай бастадым. Алдымен мен Berkshire Hathaway жылдық есептерінің барлық ескі көшірмелерін алдым. Содан кейін мен Баффет инвестиция салған барлық ашық компаниялардың жылдық есептеріне тапсырыс бердім. Содан кейін мен Уоррен Баффет туралы таба алатын барлық журнал және газет мақалаларын жинадым.
Файл мүмкіндігінше толық болған кезде, мен іске кірістім. Менің мақсатым алдымен Уоррен Баффет бойынша сарапшы болу, содан кейін сол түсініктерді клиенттеріммен бөлісу болды.
Кейінгі жылдары мен лайықты инвестициялық бизнес құрдым. Баффеттің ілімдері мен акция таңдауларын ұстана отырып, мен клиенттерім үшін сәтсіздіктен гөрі көбірек инвестициялық табысқа қол жеткіздім. Клиенттерімнің көпшілігі акциялар туралы бизнес ретінде ойлау және ең жақсы бизнестерді жеңілдікпен сатып алуға тырысу тәсілін интеллектуалды түрде қабылдады. Қалмаған бірнеше клиент Баффет тәсілі дұрыс болмағандықтан емес, қарама-қайшы (contrarian) болу тым үлкен эмоционалды сынақ болғандықтан кетті. Ал кейбіреулері процестің сәтті аяқталуын көруге шыдамдары жетпегендіктен кетті. Олар белсенділікке шыдамсыз болды және бірдеңе — кез келген нәрсе — істеуге деген тұрақты қышыну оларды жолдан тайдырды. Арқаға қарап, мен Баффеттің инвестициялық тәсілінің логикасымен ашық келіспеген ешкіммен кездеспегеніме сенімдімін, бірақ психологияны дұрыс қабылдай алмағандар болды.
Осы уақыт ішінде мен Баффет деректерін жинауды жалғастырдым. Жылдық есептер, журнал мақалалары, сұхбаттар — Уоррен Баффет пен Berkshire Hathaway-ге қатысты кез келген нәрсені оқыдым, талдадым және тіркедім. Мен доп ойыншысының соңынан ерген бала сияқты болдым. Ол менің қаһарманым болды және мен күн сайын таяқшаны Уоррен сияқты сермеуге тырыстым.
Жылдар өте келе менде толық уақытты портфель менеджері болуға деген өсіп келе жатқан және күшті құштарлық пайда болды. Сол кезде инвестициялық брокерлер сатып алу және сату операциялары үшін ақы алатын; бұл негізінен комиссияға негізделген жүйе еді. Брокер ретінде мен теңдеудің «сатып алу» бөлігін дұрыс орындадым, бірақ Баффеттің акцияларды ұзақ мерзімге ұстауға баса назар аударуы теңдеудің «сату» бөлігін қиындатты. Бүгінгі күні қаржылық қызмет көрсету бизнестерінің көпшілігі инвестициялық брокерлер мен қаржылық кеңесшілерге клиенттерінің ақшасын комиссияның орнына ақыға басқаруға мүмкіндік береді — егер олар қаласа. Ақырында мен көп сатып алу немесе сату жасағанына қарамастан, өнімділігі үшін ақы алатын бірнеше портфель менеджерлерін кездестірдім. Бұл келісім маған Баффеттің ілімдерін қолдану үшін тамаша орта болып көрінді.
Бастапқыда мен Филадельфиядағы жергілікті банктің сенімгерлік бөлімінде портфельді басқару тәжірибесін жинадым және жол-жөнекей міндетті Chartered Financial Analyst (CFA) атағын алдым. Кейінірек мен клиенттер портфелін ақыға басқаратын шағын инвестициялық кеңес беру фирмасына қосылдым. Біздің мақсатымыз клиенттерімізге тәуекелдің қолайлы деңгейінде ақылға қонымды қайтарым мөлшерлемесіне қол жеткізуге көмектесу болды. Көпшілігі қаржылық мақсаттарына қол жеткізген және енді олар байлықтарын сақтағысы келді. Осыған байланысты біздің фирмадағы көптеген портфельдер акциялар мен облигациялар арасында теңдестірілген болатын.
Дәл осы жерде мен клиенттерімізбен оның инвестициялық тәсілінің даналығымен бөлісу үшін Баффет туралы ойларымды қағазға түсіре бастадым. Ақыр соңында, қырық жыл бойы инвестиция салып келе жатқан Баффет өте жақсы қор жинады; оның мұны қалай жасағаны туралы көбірек білу зиян тигізбесі анық. Бұл жинақталған жазбалар ақырында «Уоррен Баффет әдісі» кітабының негізі болды.
«Уоррен Баффет әдісінде» сипатталған қағидаларға негізделген жаңа үлестік қорды (equity mutual fund) ашу шешімі екі бағыттан келді. Біріншіден, біздің инвестициялық кеңес беру фирмамызға жеке басқарылатын портфельге кепілдік беру үшін жеткілікті үлкен емес шоттарды басқару құралы қажет болды. Екіншіден, мен кітаптың ілімдеріне негізделген дискрециялық өнімділік жазбасын орнатқым келді. Мен Баффеттің үйреткені және менің жазғаным, егер орындалса, инвесторға нарықты жеңетін кірістер алуға мүмкіндік беретінін көрсеткім келді. Дәлел өнімділікте болар еді.
Жаңа қор 1995 жылы 17 сәуірде құрылды. Уоррен Баффетті он жылдан астам уақыт зерттеу арқылы алған біліммен қаруланған, оған қоса жеті жыл бойы портфельдерді басқару тәжірибесі бар мен клиенттерімізге орташадан жоғары нәтижелерге қол жеткізуге көмектесу үшін тамаша жағдайда екенімізді сезіндім. Оның орнына біз екі жылдық өте орташа инвестициялық өнімділікке ие болдық.
Не болды?
Осы кезеңде портфель мен қор нарығын талдай отырып, мен екі маңызды, бірақ бөлек түсініктемені таптым. Біріншіден, мен қорды бастаған кезде портфельді негізінен Berkshire Hathaway типті акциялармен толтырдым: газеттер, сусын компаниялары, басқа да ұзақ мерзімді емес тұтыну тауарлары бизнестері және таңдалған қаржылық қызмет көрсету компаниялары. Мен тіпті Berkshire Hathaway акцияларын да сатып алдым.
Менің қорым Баффет ілімдерінің зертханалық үлгісі болғандықтан, портфельдегі көптеген акциялар Баффеттің өзі сатып алған акциялар болғаны таңқаларлық емес шығар. Бірақ 1980 жылдардағы Баффеттің акциялары мен 1997 жылғы сол акциялардың айырмашылығы таңқаларлық болды. 1980 жылдары иесінің кірісін тұрақты түрде екі таңбалы қарқынмен өсірген көптеген компаниялар 1990 жылдардың соңында жоғары бір таңбалы қарқынға дейін баяулады. Сонымен қатар, бұл компаниялардың акция бағалары онжылдықта тұрақты түрде өсті, сондықтан ішкі құндылыққа жеңілдік алдыңғы кезеңмен салыстырғанда аз болды. Бизнесіңіздің экономикасы баяулап, ішкі құндылыққа жеңілдік азайған кезде, үлкен инвестициялық кірістердің болашақ мүмкіндігі азаяды.
Егер бірінші фактор портфель ішіндегі жоғары өсу деңгейінің жоқтығы болса, екінші фактор портфельден тыс жерде болып жатқан жағдай еді. Қордағы бизнестердің экономикасы баяулап жатқан кезде, белгілі бір технологиялық компаниялардың — телекоммуникациялар, бағдарламалық қамтамасыз ету және Интернет-провайдерлердің — экономикасы күрт үдеді. Бұл жаңа салалар Standard & Poor's 500 индексінің нарықтық капиталдандыруының үлкен үлесін алғандықтан, қор нарығының өзі жылдамырақ қарқынмен өсті. Мен көп ұзамай қорда иелік ететін нәрселерімнің экономикасы сол кезде қор нарығында қарқын алып келе жатқан жаңа, қуатты технологияға негізделген компанияларға тең келмейтінін байқадым.
1997 жылы менің қорым жол айрығында тұрды. Егер мен дәстүрлі Баффет тәрізді акцияларға инвестиция салуды жалғастырсам, мен жай ғана орташа нәтижелерді жалғастыруым мүмкін еді. Тіпті Баффеттің өзі Berkshire Hathaway акционерлеріне компания бұрын қол жеткізген орташадан жоғары инвестициялық табыстарды күте алмайтынын айтты. Мен егер Баффеттің портфеліндегі сол акцияларды осы жоғары бағамен, оған қоса баяулаған экономикамен ұстауды жалғастырсам, акционерлерім үшін орташадан жоғары инвестициялық нәтижелерді генерациялауым екіталай екенін білдім. Олай болса, мақсат не? Егер үлестік қор уақыт өте келе кең нарықтық индекстен жақсырақ инвестициялық нәтижелер бере алмаса, онда оның акционерлері индекстік үлестік қорда болғаны жақсырақ болар еді.
Осы кезеңде инвестициялық жол айрығында тұру драмалық болды. Қор жұмысын жалғастыру керек пе деген сұрақтар болды. Баффет жаңа салалармен бәсекелесіп, әлі де орташадан жоғары нәтижелер бере ала ма деген сұрақтар болды. Және жаңа технологияға бағытталған салаларды талдау кезінде акциялар туралы бизнес ретінде ойлаудың бүкіл философиясы өзекті тәсіл ме деген мета-сұрақ болды.
Мен жүрегімде Баффеттің инвестициялау тәсілі әлі де жарамды екенін білдім. Мен бұл бизнес-аналитикалық тәсіл инвесторларға қате баға белгілеуді байқауға және осылайша нарықтың тар көзқарасынан пайда табуға мүмкіндік беретінін сөзсіз білдім. Мен осының бәрін және одан да көп нәрсені білдім, бірақ жаңа экономикалық ландшафтқа өте алмай, жағалауда бір сәт кідірдім.
Мен Legg Mason-да мансабымды алғаш бастаған кезде Билл Миллермен дос болу бақытына ие болдым. Сол кезде Билл Эрни Кинмен бірге құндылық қорын (value fund) басқарды. Билл мезгіл-мезгіл жаңа инвестициялық брокерлермен уақыт өткізіп, қор нарығы, компаниялар және өзі оқыған сансыз кітаптардан алған идеяларымен бөлісетін. Мен Legg Mason-нан кетіп, портфель менеджері болғаннан кейін, Билл екеуміз дос болып қалдық. «Уоррен Баффет әдісі» жарияланғаннан кейін, біз инвестициялау және экономикалық ландшафтты шарлау қиындықтары туралы қызу талқылауларға қайта оралдық.
Кітапта мен Баффет акцияларды таңдау үшін тек төмен P/E коэффициенттеріне сүйенбейтінін атап өттім. Құндылықты құрудың қозғаушы күші — иесінің кірісі және компанияның капиталдан орташадан жоғары кіріс алу қабілеті. Кейде P/E коэффициенті төмен акция қолма-қол ақша генерациялап, капиталдан жоғары кіріске қол жеткізді және кейіннен керемет инвестицияға айналды. Басқа уақытта P/E коэффициенті төмен акция қолма-қол ақшаны жұтып қойды.
Сол кезде Microsoft 22 миллиард долларлық бизнес болды, оны құндылық инвесторларының көпшілігі айтарлықтай асыра бағаланған деп санады. 2003 жылдың соңына қарай Microsoft 295 миллиард долларлық бизнеске айналды. Компания бағасы 1000 пайыздан астам өсті, ал S&P 500 индексі сол уақыт аралығында 138 пайызға өсті.
Microsoft 1993 жылы құндылық акциясы болды ма? Әрине, солай сияқты көрінеді, бірақ бірде-бір құндылық инвесторы оған жоламас еді. eBay бүгінде құндылық акциясы ма? Біз оның солай екеніне сенеміз, бірақ біз мұны бірнеше жылдан кейін ғана нақты білеміз. Бірақ бізге бір нәрсе анық: Сіз eBay-дің құндылық акциясы екенін оның P/E-не қарап анықтай алмайсыз, дәл Microsoft-тың бағасын оның P/E-не қарап анықтай алмағаныңыз сияқты.
Биллдің барлық инвестициялық шешімдерінің негізінде компанияның бизнес моделін түсіну талабы жатыр. Құндылық жасаушылар қандай? Компания қолма-қол ақшаны қалай генерациялайды? Компания қандай деңгейде қолма-қол ақша өндіре алады және қандай өсу қарқынына қол жеткізуді күте алады? Компанияның капитал кірістілігі қандай? Егер ол капитал құнынан жоғары кіріске қол жеткізсе, компания құндылық жасап жатыр. Егер ол капитал құнынан төмен кіріс мөлшерлемесіне қол жеткізсе, компания құндылықты жойып жатыр.
Түптің түбінде, Биллдің талдауы оған компанияның болашақ ақшалай кірістерінің дисконтталған ағымдағы құнына негізделген бизнестің құны қанша екендігі туралы түсінік береді. Биллдің қоры Баффеттің Berkshire Hathaway портфеліндегі компаниялардан өзгеше компанияларға иелік етсе де, олардың инвестициялық процеске бірдей жолмен келе жатқанын ешкім жоққа шығара алмайды. Жалғыз айырмашылық — Билл инвестициялық философияны қабылдап, оны жаһандық экономикалық ландшафтта тез үстемдік етіп келе жатқан Жаңа Экономика франшизаларына қолдануды шешті.
Билл маған Legg Mason Capital Management-ке қосылуды және қорымды бірге алып келуді ұсынғанда, біздің философиялық көзқарасымыз бірдей екені маған айқын болды. Биллдің командасына қосылудың маңызды артықшылығы — енді мен құндылық жасау мүмкіндіктері пайда болған кез келген жерде инвестициялауға бизнесті бағалау тәсілін қолдануға арналған ұйымның бір бөлігі болдым. Мен енді тек Баффет сатып алған акцияларға қараумен шектелмедім. Бүкіл қор нарығы енді талдау үшін ашық болды. Бұл мені құзыреттілік шеңберімді кеңейтуге мәжбүр етті деп айтуға болады.
Қорымды басқарудағы менің алғашқы ойлау қателерімнің бірі — Баффет жоғары технологиялық компанияларға иелік етпегендіктен, бұл бизнестер табиғатынан талдауға келмейді деген қате сенім болды. Иә, бұл жаңадан құрылған бизнестер Баффет иелік ететін көптеген компанияларға қарағанда көбірек экономикалық тәуекелге ие болды. Газдалған сусындар, ұстара жүздері, кілемдер, бояулар, кәмпиттер және жиһаз экономикасын компьютерлік бағдарламалық қамтамасыз ету, телекоммуникациялар және Интернет экономикасына қарағанда болжау әлдеқайда оңай.
Бірақ «болжау қиын» деген «талдау мүмкін емес» дегенді білдірмейді. Әрине, технологиялық компанияның экономикасы ұзақ мерзімді емес тұтыну тауарлары бизнесіне қарағанда өзгермелі. Бірақ кез келген бизнестің қалай жұмыс істейтінін мұқият зерттеу бізге бағалау мүмкіндіктерінің ауқымын анықтауға мүмкіндік беруі керек. Және Баффет философиясын ұстана отырып, компанияның құны қанша екенін дәл анықтау маңызды емес, тек компанияны бағалау мүмкіндіктері ауқымынан айтарлықтай баға жеңілдігімен (қауіпсіздік маржасы) сатып алуымыз маңызды.
Кейбір баффетологтар өз ойларында жіберіп алатын нәрсе — технологиялық компанияларды талдауда дұрыс болудың қайтарымы тәуекелді өтеуден артық. Біз бар болғаны әрбір акцияны бизнес ретінде талдап, бизнестің құнын анықтап, жоғары экономикалық тәуекелден қорғану үшін сатып алу бағасында үлкенірек қауіпсіздік маржасын талап етуіміз керек.
Біз жылдар бойы Уоррен Баффеттің инвестициялық тәсілінің көптеген жақтаушылары оның философиясын қабылдап, оны қор нарығының әртүрлі бөліктеріне қолданғанын ұмытпауымыз керек. Бірнеше көрнекті инвесторлар Berkshire портфелінде жоқ акцияларды сатып алды. Басқалары капиталдандыруы аз акцияларды сатып алды. Біразы Баффеттің тәсілін халықаралық нарыққа шығарып, шетелдік бағалы қағаздарды сатып алды. Маңызды қорытынды мынау: Баффеттің инвестициялық тәсілі саласына қарамастан, нарықтық капиталдандыруына қарамастан, бизнестің қай жерде орналасқанына қарамастан, бизнестің барлық түрлеріне қолданылады.
1998 жылы Legg Mason Capital Management құрамына кіргеннен бері менің өсу қорым (growth fund) жоғары инвестициялық өнімділіктің тамаша кезеңін бастан өткерді. Бұл әлдеқайда жақсы өнімділіктің себебі философия немесе процестің өзгергендігінде емес, философия мен процестің акциялардың үлкенірек әлеміне қолданылғандығында. Портфель менеджерлері мен талдаушылар салалық жіктелуіне қарамастан бизнес модельдерінің барлық түрлерін зерттеуге дайын болғанда, нарықтың мерзімді қате баға белгілеуін пайдалану мүмкіндігі айтарлықтай кеңейеді және бұл біздің акционерлеріміз үшін жақсы кірістерге айналады.
Бұл бізде кейде жаман жыл, жаман тоқсан немесе жаман ай болмайды дегенді білдірмейді. Бұл жай ғана кез келген уақыт кезеңін пайдалана отырып, нарыққа қатысты ақша жоғалтқан барлық уақыттарды қосқанда, жоғалтқан ақша көлемі нарықтан озған кезде тапқан ақша көлемінен аз болғанын білдіреді.
Осы тұрғыдан алғанда, бұл қордың жазбасы басқа фокустық портфельдерден айтарлықтай ерекшеленбейді. Чарли Мангер, Билл Руэйн және Лу Симпсонның өнімділігін еске түсіріңіз. Олардың әрқайсысы ұзақ мерзімді перспективада керемет нәтижелерге қол жеткізді, бірақ қысқа мерзімді төмен өнімділік кезеңдеріне төзді. Олардың әрқайсысы акциялардың қате бағаланғанын анықтау үшін бизнесті бағалау процесін қолданды. Олардың әрқайсысы шоғырланған, айналымы төмен портфельдерді басқарды. Олар қолданған процесс оларға жоғары стандартты ауытқу есебінен жоғары ұзақ мерзімді нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік берді.
Legg Mason Capital Management-тің бас инвестициялық стратегі Майкл Мобуссин 1992 және 2002 жылдар аралығындағы ең жақсы жұмыс істеген үлестік қорларға зерттеу жүргізді. Ол осы кезеңде бір менеджері болған, активтері кемінде 1 миллиард доллар болған және он жылдық кезеңде Standard & Poor's 500 индексін жеңген қорларды іріктеп алды. Отыз бір үлестік қор іріктеуден өтті.
Содан кейін ол әр менеджердің нарықты жеңу үшін қолданған процесіне қарап, бұл топты қор менеджерлерінің көпшілігінен ерекшелендіретін төрт атрибутты бөліп алды. 1. Портфель айналымы. Жалпы алғанда, нарықты жеңген үлестік қорлардың орташа айналым коэффициенті шамамен 30 пайызды құрады. Бұл барлық үлестік қорлардың айналымына — 110 пайызға мүлдем қарама-қайшы келеді. 2. Портфельдің шоғырлануы. Ұзақ мерзімді озушылар индекске немесе басқа жалпы үлестік қорларға қарағанда портфельдің шоғырлануы жоғары болады. Орташа алғанда, озық үлестік қорлар активтерінің 37 пайызын өздерінің үздік он атауына орналастырды. 3. Инвестициялық стиль. Нарықтан жоғары нәтиже көрсеткендердің басым көпшілігі акцияларды таңдауда ішкі құндылық тәсілін қолдады. 4. Географиялық орналасуы. Озушылардың аз ғана бөлігі Шығыс жағалаудағы қаржы орталықтарынан, Нью-Йорк немесе Бостоннан шыққан. Жоғары альфа генераторларының көпшілігі Чикаго, Солт-Лейк-Сити, Мемфис, Омаха және Балтимор сияқты қалаларда орналасқан. Майкл Нью-Йорк пен Бостонның қарбалас қарқынынан алыс болу көптеген үлестік қор портфельдеріне еніп кеткен гиперактивтілікті азайтуы мүмкін деп болжайды.
Грэм-және-Доддсвиллдің Супер инвесторлары болсын, Баффетвиллдің Супер инвесторлары болсын немесе Майклдың зерттеуі анықтаған қорларды басқаратындар болсын, олардың озық өнімділігінің ортақ жібі — шоғырланған бәстер мен төмен айналымға баса назар аударатын портфель стратегиясы және акцияның ішкі құндылығын ашуға баса назар аударатын акция таңдау процесі.
Дегенмен, орташадан жоғары ұзақ нәтижелерді қалай генерациялау керектігі туралы барлық дәлелдерге қарамастан, ақша менеджерлерінің басым көпшілігі қор нарығынан төмен нәтиже көрсетуді жалғастыруда. Кейбіреулер бұл нарық тиімділігінің дәлелі деп санайды. Мүмкін, ақша менеджерлері арасындағы қатаң бәсекелестік жағдайында акциялар дәлірек бағаланатын шығар. Бұл ішінара шындық болуы мүмкін. Біз нарық тиімдірек болды деп санаймыз және құнды анықтаудың қарапайым әдістерін қолдана отырып, қор нарығынан пайда алу мүмкіндіктері азырақ. Ешкім P/E коэффициентін есептеу арқылы нарықтың қалтасын қаға алатыныңызға сенбейтіні анық.
Бизнес модельде болып жатқан терең өзгерістерді түсінетін талдаушылар нарықта пайда болатын бағалау ауытқуларын ашуы мүмкін. Сол талдаушылар компанияның ақша генерациялау қабілетінің ұзақтығы мен шамасы туралы нарықтың көзқарасымен салыстырғанда басқаша көзқараста болады. «S&P 500-дің басқа белсенді ақша менеджерлерін жеңуі белсенді ақшаны басқаруға қарсы дәлел емес», — деді Билл Миллер; «бұл көптеген белсенді ақша менеджерлері қолданатын әдістерге қарсы дәлел».
Менің алғашқы Berkshire Hathaway жылдық есебін оқығаныма жиырма жыл болды. Қазірдің өзінде, Уоррен Баффет және оның философиясы туралы ойлағанда, бұл мені инвестиция әлеміне деген толқу мен құштарлыққа толтырады. Процестің дұрыс екеніне және дәйекті түрде қолданылса, орташадан жоғары ұзақ мерзімді нәтижелер беретініне күмәнім жоқ. Біз бүгінгі таңдағы ең үздік ақша менеджерлерін бақылап, олардың барлығы Баффеттің инвестициялық тәсілінің әртүрлі формаларын қолданып жатқанын көре аламыз.
Компаниялар, салалар, нарықтар және экономикалар уақыт өте келе әрқашан дамитынына қарамастан, Баффеттің инвестициялық философиясының құндылығы оның уақытқа бағынбайтындығында. Жағдай қандай болмасын, инвесторлар Баффеттің тәсілін акцияларды таңдау және портфельдерді басқару үшін қолдана алады.
Баффет 1950 және 1960 жылдары ақшаны басқара бастағанда, ол акциялар туралы бизнес ретінде ойлады және фокустық портфельдерді басқарды. Ол 1970 және 1980 жылдары Berkshire портфеліне жаңа экономикалық франшизаларды қосқанда, ол әлі де акциялар туралы бизнес ретінде ойлады және фокустық портфельді басқарды. Билл Миллер 1990 жылдары және осы онжылдықтың бірінші жартысында өзінің құндылық қоры үшін технологиялық және Интернет компанияларын сатып алғанда, ол акциялар туралы бизнес ретінде ойлады және фокустық портфельді басқарды.
1950 жылдары сатып алынған компаниялар 1980 жылдардағы компаниялардан өзгеше болды ма? Иә. 1960 жылдары сатып алынған компаниялар 1990 жылдары сатып алынғандардан өзгеше болды ма? Әрине, өзгеше болды. Бизнестер өзгереді, салалар ашылады және нарықтардың бәсекеге қабілеттілігі жаңа экономикалық франшизалардың тууына мүмкіндік береді, ал басқалары баяу жойылады. Нарықтар мен компаниялардың тұрақты эволюциясы барысында инвесторлар үшін өзгерістердің сөзсіз күштеріне қарсы тұра алатын сенімді инвестициялық процесс бар екенін түсіну жұбаныш болуы керек.
Berkshire-дің 2004 жылғы жылдық жиналысында акционер Уорреннен артқа қарап, өз тәсілінде бірдеңені өзгертер ме еді деп сұрады. «Егер біз қайтадан бастасақ, біз дәл осылай жасар едік», — деп жауап берді ол. «Біз бизнес пен салалар туралы көзімізге түскеннің бәрін оқыр едік. Әлдеқайда аз капиталмен жұмыс істей отырып, біздің инвестициялық әлеміміз қазіргіден әлдеқайда кеңірек болар еді. Мен Бен Грэмнің дұрыс инвестициялаудың негізгі қағидаларын үнемі үйренер едім, оған Чарли мен Фил Фишердің жақсырақ бизнестерге қарау тұрғысынан айтарлықтай әсері болды». Ол бір сәт кідірді де, содан кейін: «Менің ойымша, бүгінгі күні бағалы қағаздарды талдау мен елу жыл бұрынғы талдаудың арасында ешқандай айырмашылық жоқ», — деп қосты.
Бес, он немесе жиырма жылдан кейін де ешқандай айырмашылық болмайды. Нарықтар өзгереді, бағалар өзгереді, экономикалық орталар өзгереді, салалар келеді және кетеді. Және ақылды инвесторлар өзгеретін контекстке бейімделу үшін күнделікті мінез-құлқын өзгертеді. Алайда өзгермейтін нәрсе — іргетас қағидалары.
Баффеттің жолын қуушылар әлі де акцияларды (және компанияларды) сол қағидаларға сәйкес талдайды; фокустық портфельді сақтайды; және соққыларды, құлдырауларды және көгерулерді елемейді. Олар, мен сияқты, Уоррен Баффеттің инвестициялық шешімдерін алпыс жылға жуық уақыт бойы басқарып келе жатқан қағидалар шынымен де уақытқа бағынбайтынына және бәріміз құра алатын берік инвестициялық даналықтың іргетасын қамтамасыз ететініне сенеді.
Қосымша
| **Кесте A.1 Berkshire Hathaway 1977 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар саны | Компания | Құны ($ мың) | Нарықтық құны ($ мың) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 934,300 | The Washington Post Company | 10,628 | 33,401 |
| 1,969,953 | GEICO Convertible Preferred | 19,417 | 33,033 |
| 592,650 | Interpublic Group of Companies | 4,531 | 17,187 |
| 220,000 | Capital Cities Communications, Inc. | 10,909 | 13,228 |
| 1,294,308 | GEICO Common Stock | 4,116 | 10,516 |
| 324,580 | Kaiser Aluminum and Chemical Corp. | 11,218 | 9,981 |
| 226,900 | Knight-Ridder Newspapers | 7,534 | 8,736 |
| 170,800 | Ogilvy & Mather International | 2,762 | 6,960 |
| 1,305,800 | Kaiser Industries, Inc. | 778 | 6,039 |
| **Барлығы** | **71,893** | **139,081** | |
| Барлық басқа жай акциялар | 34,996 | 41,992 | |
| **Жалпы жай акциялар** | **106,889** | **181,073** |
| **Кесте A.2 Berkshire Hathaway 1978 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар саны | Компания | Құны ($ мың) | Нарықтық құны ($ мың) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 934,000 | The Washington Post Company | 10,628 | 43,445 |
| 1,986,953 | GEICO Convertible Preferred | 19,417 | 28,314 |
| 953,750 | SAFECO Corporation | 23,867 | 26,467 |
| 592,650 | Interpublic Group of Companies | 4,531 | 19,039 |
| 1,066,934 | Kaiser Aluminum and Chemical Corp. | 18,085 | 18,671 |
| 453,800 | Knight-Ridder Newspapers | 7,534 | 10,267 |
| 1,294,308 | GEICO Common Stock | 4,116 | 9,060 |
| 246,450 | American Broadcasting Companies | 6,082 | 8,626 |
| **Барлығы** | **94,260** | **163,889** | |
| Барлық басқа жай акциялар | 39,506 | 57,040 | |
| **Жалпы жай акциялар** | **133,766** | **220,929** |
| **Кесте A.3 Berkshire Hathaway 1979 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар саны | Компания | Құны ($ мың) | Нарықтық құны ($ мың) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 5,730,114 | GEICO Corp. (common stock) | 28,288 | 68,045 |
| 1,868,000 | The Washington Post Company | 10,628 | 39,241 |
| 1,007,500 | Handy & Harman | 21,825 | 38,537 |
| 953,750 | SAFECO Corporation | 23,867 | 35,527 |
| 711,180 | Interpublic Group of Companies | 4,531 | 23,736 |
| 1,211,834 | Kaiser Aluminum and Chemical Corp. | 20,629 | 23,328 |
| 771,900 | F.W. Woolworth Company | 15,515 | 19,394 |
| 328,700 | General Foods, Inc. | 11,437 | 11,053 |
| 246,450 | American Broadcasting Companies | 6,082 | 9,673 |
| 289,700 | Affiliated Publications | 2,821 | 8,800 |
| 391,400 | Ogilvy & Mather International | 3,709 | 7,828 |
| 282,500 | Media General,Inc. | 4,545 | 7,345 |
| 112,545 | Amerada Hess | 2,861 | 5,487 |
| **Барлығы** | **156,738** | **297,994** | |
| Барлық басқа жай акциялар | 28,675 | 36,686 | |
| **Жалпы жай акциялар** | **185,413** | **334,680** |
| **Кесте A.4 Berkshire Hathaway 1980 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар саны | Компания | Құны ($ мың) | Нарықтық құны ($ мың) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 7,200,000 | GEICO Corporation | 47,138 | 105,300 |
| 1,983,812 | General Foods | 62,507 | 59,889 |
| 2,015,000 | Handy & Harman | 21,825 | 58,435 |
| 1,250,525 | SAFECO Corporation | 32,063 | 45,177 |
| 1,868,600 | The Washington Post Company | 10,628 | 42,277 |
| 464,317 | Aluminum Company of America | 25,577 | 27,685 |
| 1,211,834 | Kaiser Aluminum and Chemical Corp. | 20,629 | 27,569 |
| 711,180 | Interpublic Group of Companies | 4,531 | 22,135 |
| 667,124 | F.W. Woolworth Company | 13,583 | 16,511 |
| 370,088 | Pinkerton’s, Inc. | 12,144 | 16,489 |
| 475,217 | Cleveland-Cliffs Iron Company | 12,942 | 15,894 |
| 434,550 | Affiliated Publications, Inc. | 2,821 | 12,222 |
| 245,700 | R.J. Reynolds Industries | 8,702 | 11,228 |
| 391,400 | Ogilvy & Mather International | 3,709 | 9,981 |
| 282,500 | Media General | 4,545 | 8,334 |
| 247,039 | National Detroit Corporation | 5,930 | 6,299 |
| 151,104 | The Times Mirror Company | 4,447 | 6,271 |
| 881,500 | National Student Marketing | 5,128 | 5,895 |
| **Барлығы** | **298,848** | **497,591** | |
| Барлық басқа жай акциялар | 26,313 | 32,096 | |
| **Жалпы жай акциялар** | **325,161** | **529,687** |
| **Кесте A.5 Berkshire Hathaway 1981 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар саны | Компания | Құны ($ мың) | Нарықтық құны ($ мың) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 7,200,000 | GEICO Corporation | 47,138 | 199,800 |
| 1,764,824 | R.J. Reynolds Industries | 76,668 | 83,127 |
| 2,101,244 | General Foods | 66,277 | 66,714 |
| 1,868,600 | The Washington Post Company | 10,628 | 58,160 |
| 2,015,000 | Handy & Harman | 21,825 | 36,270 |
| 785,225 | SAFECO Corporation | 21,329 | 31,016 |
| 711,180 | Interpublic Group of Companies | 4,531 | 23,202 |
| 370,088 | Pinkerton’s, Inc. | 12,144 | 19,675 |
| 703,634 | Aluminum Company of America | 19,359 | 18,031 |
| 420,441 | Arcata Corporation | 14,076 | 15,136 |
| 475,217 | Cleveland-Cliffs Iron Company | 12,942 | 14,362 |
| 451,650 | Affiliated Publications, Inc. | 3,297 | 14,362 |
| 441,522 | GATX Corporation | 17,147 | 13,466 |
| 391,400 | Ogilvy & Mather International | 3,709 | 12,329 |
| 282,500 | Media General | 4,545 | 11,088 |
| **Барлығы** | **335,615** | **616,490** | |
| Барлық басқа жай акциялар | 16,131 | 22,739 | |
| **Жалпы жай акциялар** | **351,746** | **639,229** |
| **Кесте A.6 Berkshire Hathaway 1982 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар саны | Компания | Құны ($ мың) | Нарықтық құны ($ мың) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 7,200,000 | GEICO Corporation | 47,138 | 309,600 |
| 3,107,675 | R.J. Reynolds Industries | 142,343 | 158,715 |
| 1,868,600 | The Washington Post Company | 10,628 | 103,240 |
| 2,101,244 | General Foods | 66,277 | 83,680 |
| 1,531,391 | Time, Inc. | 45,273 | 79,824 |
| 908,800 | Crum & Forster | 47,144 | 48,962 |
| 2,379,200 | Handy & Harman | 27,318 | 46,692 |
| 711,180 | Interpublic Group of Companies | 4,531 | 34,314 |
| 460,650 | Affiliated Publications, Inc. | 3,516 | 16,929 |
| 391,400 | Ogilvy & Mather International | 3,709 | 17,319 |
| 282,500 | Media General | 4,545 | 12,289 |
| **Барлығы** | **402,422** | **911,564** | |
| Барлық басқа жай акциялар | 21,611 | 34,058 | |
| **Жалпы жай акциялар** | **424,033** | **945,622** |
| **Кесте A.7 Berkshire Hathaway 1983 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар саны | Компания | Құны ($ мың) | Нарықтық құны ($ мың) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 6,850,000 | GEICO Corporation | 47,138 | 398,156 |
| 5,618,661 | R.J. Reynolds Industries | 268,918 | 314,334 |
| 4,451,544 | General Foods | 163,786 | 228,698 |
| 1,868,600 | The Washington Post Company | 10,628 | 136,875 |
| 901,788 | Time, Inc. | 27,732 | 56,860 |
| 2,379,200 | Handy & Harman | 27,318 | 42,231 |
| 636,310 | Interpublic Group of Companies | 4,056 | 33,088 |
| 690,975 | Affiliated Publications, Inc. | 3,516 | 26,603 |
| 250,400 | Ogilvy & Mather International | 2,580 | 12,833 |
| 197,200 | Media General | 3,191 | 11,191 |
| **Барлығы** | **558,863** | **1,260,869** | |
| Барлық басқа жай акциялар | 7,485 | 18,044 | |
| **Жалпы жай акциялар** | **566,348** | **1,278,913** |
| **Кесте A.8 Berkshire Hathaway 1984 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар саны | Компания | Құны ($ мың) | Нарықтық құны ($ мың) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 6,850,000 | GEICO Corporation | 47,138 | 397,300 |
| 4,047,191 | General Foods | 149,870 | 226,137 |
| 3,895,710 | Exxon Corporation | 173,401 | 175,307 |
| 1,868,600 | The Washington Post Company | 10,628 | 149,955 |
| 2,553,488 | Time, Inc. | 89,237 | 109,162 |
| 740,400 | American Broadcasting Companies | 44,416 | 46,738 |
| 2,379,200 | Handy & Harman | 27,318 | 38,662 |
| 690,975 | Affiliated Publications, Inc. | 3,516 | 32,908 |
| 818,872 | Interpublic Group of Companies | 2,570 | 28,149 |
| 555,949 | Northwest Industries | 26,581 | 27,242 |
| **Барлығы** | **573,340** | **1,231,560** | |
| Барлық басқа жай акциялар | 11,634 | 37,326 | |
| **Жалпы жай акциялар** | **584,974** | **1,268,886** |
| **Кесте A.9 Berkshire Hathaway 1985 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар саны | Компания | Құны ($ мың) | Нарықтық құны ($ мың) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 6,850,000 | GEICO Corporation | 45,713 | 595,950 |
| 1,727,765 | The Washington Post Company | 9,731 | 205,172 |
| 900,800 | American Broadcasting Companies | 54,435 | 108,997 |
| 2,350,922 | Beatrice Companies, Inc. | 106,811 | 108,142 |
| 1,036,461 | Affiliated Publications, Inc. | 3,516 | 55,710 |
| 2,553,488 | Time, Inc. | 20,385 | 52,669 |
| 2,379,200 | Handy & Harman | 27,318 | 43,718 |
| **Барлығы** | **267,909** | **1,170,358** | |
| Барлық басқа жай акциялар | 7,201 | 27,963 | |
| **Жалпы жай акциялар** | **275,110** | **1,198,321** |
| **Кесте A.10 Berkshire Hathaway 1986 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар саны | Компания | Құны ($ мың) | Нарықтық құны ($ мың) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 2,990,000 | Capital Cities/ABC, Inc. | 515,775 | 801,694 |
| 6,850,000 | GEICO Corporation | 45,713 | 674,725 |
| 1,727,765 | The Washington Post Company | 9,731 | 269,531 |
| 2,379,200 | Handy & Harman | 27,318 | 46,989 |
| 489,300 | Lear Siegler, Inc. | 44,064 | 44,587 |
| **Барлығы** | **642,601** | **1,837,526** | |
| Барлық басқа жай акциялар | 12,763 | 36,507 | |
| **Жалпы жай акциялар** | **655,364** | **1,874,033** |
| **Кесте A.11 Berkshire Hathaway 1987 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар саны | Компания | Құны ($ мың) | Нарықтық құны ($ мың) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 3,000,000 | Capital Cities/ABC, Inc. | 517,500 | 1,035,000 |
| 6,850,000 | GEICO Corporation | 45,713 | 756,925 |
| 1,727,765 | The Washington Post Company | 9,731 | 323,092 |
| **Жалпы жай акциялар** | **572,944** | **2,115,017** |
| **Кесте A.12 Berkshire Hathaway 1988 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар саны | Компания | Құны ($ мың) | Нарықтық құны ($ мың) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 3,000,000 | Capital Cities/ABC, Inc. | 517,500 | 1,086,750 |
| 6,850,000 | GEICO Corporation | 45,713 | 849,400 |
| 14,172,500 | The Coca-Cola Company | 592,540 | 632,448 |
| 1,727,765 | The Washington Post Company | 9,731 | 364,126 |
| 2,400,000 | Federal Home Loan Mortgage Corp. | 71,729 | 121,200 |
| **Жалпы жай акциялар** | **1,237,213** | **3,053,924** |
| **Кесте A.16 Berkshire Hathaway 1992 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар саны | Компания | Құны ($ мың) | Нарықтық құны ($ мың) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 93,400,000 | The Coca-Cola Company | 1,023,920 | 3,911,125 |
| 34,250,000 | GEICO Corporation | 45,713 | 2,226,250 |
| 3,000,000 | Capital Cities/ABC, Inc. | 517,500 | 1,523,500 |
| 24,000,000 | The Gillette Company | 600,000 | 1,365,000 |
| 16,196,700 | Federal Home Loan Mortgage Corp. | 414,527 | 783,515 |
| 6,358,418 | Wells Fargo & Company | 380,983 | 485,624 |
| 4,350,000 | General Dynamics | 312,438 | 450,769 |
| 1,727,765 | The Washington Post Company | 9,731 | 396,954 |
| 38,335,000 | Guinness plc | 333,019 | 299,581 |
| **Жалпы жай акциялар** | **3,637,831** | **11,442,318** |
| **Кесте A.17 Berkshire Hathaway 1993 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар саны | Компания | Құны ($ мың) | Нарықтық құны ($ мың) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 93,400,000 | The Coca-Cola Company | 1,023,920 | 4,167,975 |
| 34,250,000 | GEICO Corporation | 45,713 | 1,759,594 |
| 24,000,000 | The Gillette Company | 600,000 | 1,431,000 |
| 2,000,000 | Capital Cities/ABC, Inc. | 345,000 | 1,239,000 |
| 6,791,218 | Wells Fargo & Company | 423,680 | 878,614 |
| 13,654,600 | Federal Home Loan Mortgage Corp. | 307,505 | 681,023 |
| 1,727,765 | The Washington Post Company | 9,731 | 440,148 |
| 4,350,000 | General Dynamics | 94,938 | 401,287 |
| 38,335,000 | Guinness plc | 333,019 | 270,822 |
| **Жалпы жай акциялар** | **3,183,506** | **11,269,463** |
| **Кесте A.18 Berkshire Hathaway 1994 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар саны | Компания | Құны ($ мың) | Нарықтық құны ($ мың) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 93,400,000 | The Coca-Cola Company | 1,023,920 | 5,150,000 |
| 24,000,000 | The Gillette Company | 600,000 | 1,797,000 |
| 20,000,000 | Capital Cities/ABC, Inc. | 345,000 | 1,705,000 |
| 34,250,000 | GEICO Corporation | 45,713 | 1,678,250 |
| 6,791,218 | Wells Fargo & Company | 423,680 | 984,272 |
| 27,759,941 | American Express Company | 723,919 | 818,918 |
| 13,654,600 | Federal Home Loan Mortgage Corp. | 270,468 | 644,441 |
| 1,727,765 | The Washington Post Company | 9,731 | 418,983 |
| 19,453,300 | PNC Bank Corporation | 503,046 | 410,951 |
| 6,854,500 | Gannett Co., Inc. | 335,216 | 365,002 |
| **Жалпы жай акциялар** | **4,280,693** | **13,972,817** |
| **Кесте A.19 Berkshire Hathaway 1995 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар саны | Компания | Құны ($ млн) | Нарықтық құны ($ млн) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 49,456,900 | American Express Company | 1,392.70 | 2,046.30 |
| 20,000,000 | Capital Cities/ABC, Inc. | 345.00 | 2,467.50 |
| 100,000,000 | The Coca-Cola Company | 1,298.90 | 7,425.00 |
| 12,502,500 | Federal Home Loan Mortgage Corp. | 260.10 | 1,044.00 |
| 34,250,000 | GEICO Corporation | 45.70 | 2,393.20 |
| 48,000,000 | The Gillette Company | 600.00 | 2,502.00 |
| 6,791,218 | Wells Fargo & Company | 423.70 | 1,466.90 |
| **Жалпы жай акциялар** | **4,366.10** | **19,344.90** |
| **Кесте A.20 Berkshire Hathaway 1996 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар саны | Компания | Құны ($ млн) | Нарықтық құны ($ млн) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 49,456,900 | American Express Company | 1,392.70 | 2,794.30 |
| 200,000,000 | The Coca-Cola Company | 1,298.90 | 10,525.00 |
| 24,614,214 | The Walt Disney Company | 577.00 | 1,716.80 |
| 64,246,000 | Federal Home Loan Mortgage Corp. | 333.40 | 1,772.80 |
| 48,000,000 | The Gillette Company | 600.00 | 3,732.00 |
| 30,156,600 | McDonald’s Corporation | 1,265.30 | 1,368.40 |
| 1,727,765 | The Washington Post Company | 10.60 | 579.00 |
| 7,291,418 | Wells Fargo & Company | 497.80 | 1,966.90 |
| **Жалпы жай акциялар** | **5,975.70** | **24,455.20** |
| **Кесте A.21 Berkshire Hathaway 1997 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар саны | Компания | Құны ($ млн) | Нарықтық құны ($ млн) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 49,456,900 | American Express Company | 1,392.70 | 4,414.00 |
| 200,000,000 | The Coca-Cola Company | 1,298.90 | 13,337.50 |
| 21,563,414 | The Walt Disney Company | 381.20 | 2,134.80 |
| 63,977,600 | Freddie Mac | 329.40 | 2,683.10 |
| 48,000,000 | The Gillette Company | 600.00 | 4,821.00 |
| 23,733,198 | Travelers Group Inc. | 604.40 | 1,278.60 |
| 1,727,765 | The Washington Post Company | 10.60 | 840.60 |
| 6,690,218 | Wells Fargo & Company | 412.60 | 2,270.90 |
| **Жалпы жай акциялар** | **5,029.80** | **31,780.50** |
| **Кесте A.22 Berkshire Hathaway 1998 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар | Компания | Құны* ($ млн) | Нарық ($ млн) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 50,536,900 | American Express Company | 1,470 | 5,180 |
| 200,000,000 | The Coca-Cola Company | 1,299 | 13,400 |
| 51,202,242 | The Walt Disney Company | 281 | 1,536 |
| 60,298,000 | Freddie Mac | 308 | 3,885 |
| 96,000,000 | The Gillette Company | 600 | 4,590 |
| 1,727,765 | The Washington Post Company | 11 | 999 |
| 63,595,180 | Wells Fargo & Company | 392 | 2,540 |
| Басқалар | 2,683 | 5,135 | |
| **Жалпы жай акциялар** | **7,044** | **37,265** | |
| *Салықтық негіздегі құнды білдіреді, ол жиынтығында GAAP құнынан 1,5 миллиард долларға аз.* |
| **Кесте A.23 Berkshire Hathaway 1999 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар | Компания | Құны* ($ млн) | Нарық ($ млн) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 50,536,900 | American Express Company | 1,470 | 8,402 |
| 200,000,000 | The Coca-Cola Company | 1,299 | 11,650 |
| 59,559,300 | The Walt Disney Company | 281 | 1,536 |
| 60,298,000 | Freddie Mac | 294 | 2,803 |
| 96,000,000 | The Gillette Company | 600 | 3,954 |
| 1,727,765 | The Washington Post Company | 11 | 960 |
| 59,136,680 | Wells Fargo & Company | 349 | 2,391 |
| Басқалар | 4,180 | 6,848 | |
| **Жалпы жай акциялар** | **8,203** | **37,008** | |
| *Салықтық негіздегі құнды білдіреді, ол жиынтығында GAAP құнынан 691 миллион долларға аз.* |
| **Кесте A.26 Berkshire Hathaway 2002 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар | Компания | Құны ($ млн) | Нарық ($ млн) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 151,610,700 | American Express Company | 1,470 | 5,359 |
| 200,000,000 | The Coca-Cola Company | 1,299 | 8,768 |
| 15,999,200 | H&R Block, Inc. | 255 | 643 |
| 24,000,000 | Moody’s Corporation | 499 | 991 |
| 1,727,765 | The Washington Post Company | 11 | 1,275 |
| 53,265,080 | Wells Fargo & Company | 306 | 2,497 |
| Басқалар | 4,621 | 5,383 | |
| **Жалпы жай акциялар** | **9,146** | **28,363** |
| **Кесте A.27 Berkshire Hathaway 2003 Жай Акциялар Портфелі** | |||
| Акциялар | Компания | Құны ($ млн) | Нарық ($ млн) |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| 151,610,700 | American Express Company | 1,470 | 7,312 |
| 200,000,000 | The Coca-Cola Company | 1,299 | 10,150 |
| 96,000,000 | The Gillette Company | 600 | 3,526 |
| 14,610,900 | H&R Block, Inc. | 227 | 809 |
| 15,476,500 | HCA Inc. | 492 | 665 |
| 6,708,760 | M&T Bank Corporation | 103 | 659 |
| 24,000,000 | Moody’s Corporation | 499 | 1,453 |
| 2,338,961,000 | PetroChina Company Limited | 488 | 1,340 |
| 1,727,765 | The Washington Post Company | 11 | 1,367 |
| 56,448,380 | Wells Fargo & Company | 463 | 3,324 |
| Басқалар | 2,863 | 4,682 | |
| **Жалпы жай акциялар** | **8,515** | **35,287** |
Ескертпелер
- **1-тарау. Әлемдегі ең ұлы инвестор**
- Carol J. Loomis, “The Inside Story of Warren Buffett,” Fortune (April 11, 1988), 30.
- Warren Buffett, “The Superinvestors of Graham-and-Doddsville,” Hermes (Fall 1984).
- Berkshire Hathaway Annual Report, 1999, 3.
2. **2-тарау. Уоррен Баффеттің білімі** 1. Adam Smith, Supermoney (New York: Random House, 1972), 178. 2. Benjamin Graham and David Dodd, Security Analysis, 3rd ed. (New York: McGraw-Hill, 1951), 38. 3. Ibid., 13. 4. Уоррен Баффеттің Нью-Йорк бағалы қағаздар талдаушылары қоғамына арнаған сөзі, 6 желтоқсан 1994 жыл, Andrew Kilpatrick, Of Permanent Value: The Story of Warren Buffett (Birmingham, AL: AKPE, 2004), 1341 кітабында келтірілген. 5. John Train, The Money Masters (New York: Penguin Books, 1981), 60. 6. Philip Fisher, Common Stocks and Uncommon Profits (New York: Harper & Brothers, 1958), 11. 7. Ibid., 33. 8. Philip Fisher, Developing an Investment Philosophy, The Financial Analysts Research Foundation, монография нөмірі 10, 1. 9. Уильямс туралы осы негізгі ақпарат үшін Питер Бернштейнге және оның Capital Ideas: The Improbable Origins of Modern Wall Street (New York: The Free Press, 1992) атты тамаша кітабына ризашылығымды білдіремін. 10. Ibid., 151. 11. Ibid., 153. 12. www.moneychimp.com сайтында келтірілген. 13. Bernstein, Capital Ideas, 162. 14. Andrew Kilpatrick, Of Permanent Value: The Story of Warren Buffett (Birmingham, AL: AKPE, 2000), 89. 15. Мангердің «менталды модельдер торы» туралы ауқымды тұжырымдамасы Роберт Хагстромның Investing: The Last Liberal Art (New York: Texere, 2000) кітабының тақырыбы болып табылады. 16. Жиі айтылатын, кеңінен таралған пікір. 17. Robert Lenzner, “Warren Buffett’s Idea of Heaven: ‘I Don’t Have to Work with People I Don’t Like,’ ” Forbes (October 18, 1993), 43. 18. L. J. Davis, “Buffett Takes Stock,” New York Times magazine (April 1, 1990), 61. 19. Ibid. 20. Berkshire Hathaway Annual Report, 1987, 15. 21. Berkshire Hathaway Annual Report, 1990, 17. 22. Benjamin Graham, The Intelligent Investor, 4th ed. (New York: Harper & Row, 1973), 287. 23. Adam Smith’s Money World, PBS, October 21, 1993, Kilpatrick, Of Permanent Value (2004), 1337 кітабында келтірілген. 24. Warren Buffett, “What We Can Learn from Philip Fisher,” Forbes (October 19, 1987), 40. 25. “The Money Men—How Omaha Beats Wall Street,” Forbes (November 1, 1969), 82.
3. **3-тарау. «Біздің негізгі бизнесіміз — сақтандыру»: Berkshire Hathaway-дің алғашқы күндері** 1. Berkshire Hathaway Annual Report, 1985, 8. 2. Warren Buffett, “The Security I Like Best,” The Commercial and Financial Chronicle (December 6, 1951); Andrew Kilpatrick, Of Permanent Value: The Story of Warren Buffett, rev. ed. (Birmingham, AL: AKPE, 2000), 302 кітабында қайта басылған. 3. Berkshire Hathaway Annual Report, 1999, 9. 4. Сатып алу бағасы жиі 22 миллиард доллар деп көрсетіледі және белгілі бір мағынада бұл шындық. Екі компания 1998 жылдың маусымында Berkshire General Re-нің барлық акцияларын жабылу бағасынан 29 пайыздық үстемеақымен, Berkshire акцияларының баламалы құнына айырбастау арқылы сатып алатынын жариялады. Бірақ мәміле ақыры жабылғанға дейін алты ай өтті және сол уақытқа дейін екі акцияның да бағасы төмендеді. General Re акционерлері маусым айындағы 276,50 долларлық құнның орнына, иелік ететін әрбір акция үшін 204,40 доллар алды. Осылайша, нақты сатып алу бағасы 22 миллиард доллардың орнына шамамен 16 миллиард доллар Berkshire акциясы болды. Kilpatrick, Of Permanent Value (2000), 18. 5. Andrew Kilpatrick, Of Permanent Value: The Story of Warren Buffett (Birmingham, AL: AKPE, 2004), 354. 6. Berkshire Hathaway Annual Report, 2000. 7. Акционерлерге арнайы хат, Berkshire Hathaway Quarterly Report, 2001. 8. Berkshire Hathaway Annual Report, 2003. 9. Robert Miles, The Warren Buffett CEO (Hoboken, NJ: Wiley, 2003), 70, Kilpatrick, Of Permanent Value (2004) кітабында келтірілген. 10. Kilpatrick, Of Permanent Value (2004), 375 кітабында келтірілген. 11. Berkshire Hathaway Annual Report, 2001. 12. Berkshire Hathaway жылдық жиналысы 2001, Kilpatrick, Of Permanent Value (2004), 1358 кітабында келтірілген. 13. Berkshire Hathaway Annual Report, 1999, 6.
4. **4-тарау. Бизнесті сатып алу** 1. Fortune, October 31, 1994, Andrew Kilpatrick, Of Permanent Value: The Story of Warren Buffett (Birmingham, AL: AKPE, 2004), 1340 кітабында келтірілген. 2. Andrew Kilpatrick, Of Permanent Value: The Story of Warren Buffett (Birmingham, AL: AKPE, 2000), 14 кітабында келтірілген. 3. Kilpatrick, Of Permanent Value (2004), 498. 4. Berkshire Hathaway Annual Report, 2003, 19. 5. Monte Burke, “Trailer King,” Forbes (September 30, 2002), 72. 6. Berkshire Hathaway Annual Report, 2003, 5. 7. Ibid. 8. Daily Nebraskan (April 10, 2003), Kilpatrick, Of Permanent Value (2004), 728 кітабында келтірілген. 9. Berkshire Hathaway Annual Report, 2003, 6. 10. Berkshire Hathaway Annual Report, 2002, 5. 11. Флорида университетінде сөйлеген сөзінен, Miami Herald (December 27, 1998) газетінде келтірілген, Kilpatrick, Of Permanent Value (2004), 1350 кітабында келтірілген. 12. Berkshire Hathaway Annual Report, 1989, 17. 13. Robert Lenzner, “Warren Buffett’s Idea of Heaven: ‘I Don’t Have to Work with People I Don’t Like,’ ” Forbes (October 18, 1993), 43. 14. Mary Rowland, “Mastermind of a Media Empire,” Working Woman (November 11, 1989), 115. 15. Kilpatrick, Of Permanent Value (2004), 398. 16. Ibid. 17. Ibid., 393. 18. Lenzner, “Warren Buffett’s Idea of Heaven,” 43.
5. **5-тарау. Инвестициялық нұсқаулықтар: Бизнес қағидалары** 1. Berkshire Hathaway Annual Report, 1987, 14. 2. Fortune, April 11, 1988, Andrew Kilpatrick, Of Permanent Value: The Story of Warren Buffett (Birmingham, AL: AKPE, 2004), 1329 кітабында келтірілген. 3. Carol J. Loomis, “The Inside Story of Warren Buffett,” Fortune (April 11, 1988), 30. 4. Fortune (November 11, 1993), 11. 5. Berkshire Hathaway Annual Report, 1991, 15. 6. Berkshire Hathaway Annual Report, 1987, 7. 7. BusinessWeek, July 5, 1999, Kilpatrick, Of Permanent Value (2004), 1353 кітабында келтірілген. 8. Berkshire Hathaway Annual Report, 1989, 22. 9. Berkshire Hathaway Annual Report, 1996, 15. 10. Berkshire Hathaway Annual Report, 1993, 14 кітабында келтірілген. 11. Monte Burke, “Trailer King,” Forbes (September 30, 2002), 72. 12. Berkshire Hathaway жылдық жиналысы, 1995, Kilpatrick, Of Permanent Value (2004), 1342 кітабында келтірілген. 13. St. Petersburg Times (December 15, 1999), Kilpatrick, Of Permanent Value (2004), 1356 кітабында келтірілген. 14. Fortune (November 22, 1999), Kilpatrick, Of Permanent Value (2004), 1356 кітабында келтірілген. 15. U.S. News & World Report (June 20, 1994), Kilpatrick, Of Permanent Value (2004), 1340 кітабында келтірілген. 16. Berkshire Hathaway жылдық жиналысы, 1996, Kilpatrick, Of Permanent Value (2004), 1344 кітабында келтірілген. 17. John Train, The Money Masters (New York: Penguin Books, 1981), 60. 18. Maria Halkias, “Berkshire Hathaway to Buy Maker of Tony Lama Boots,” Dallas Morning News (June 20, 2000), 1D. 19. Maria Haklias, “CEO of Justin Industries to Retire,” Dallas Morning News (March 17, 1999). 20. Halkias, “Berkshire Hathaway to Buy Tony Lama Boots.” 21. “Berkshire Hathaway to Purchase Texas-Based Manufacturer,” Fort Worth-Star Telegram (June 21, 2000). 22. Andrew Kilpatrick, Warren Buffett: The Good Guy of Wall Street (New York: Donald Fine, 1992), 123. 23. Art Harris, “The Man Who Changed the Real Thing,” Washington Post (July 22, 1985), B1. 24. Berkshire Hathaway Annual Report, 1984, 8.
6. **6-тарау. Инвестициялық нұсқаулықтар: Басқару қағидалары** 1. Berkshire Hathaway Annual Report, 1989. 2. Berkshire Hathaway Annual Report, 1986. 3. Berkshire Hathaway Annual Report, 2000, 6. 4. SellingPower.com, October 2001, Andrew Kilpatrick, Of Permanent Value: The Story of Warren Buffett (Birminghan, AL: AKPE, 2004), 659 кітабында келтірілген. 5. Ibid., 661. 6. Carol J. Loomis, “The Inside Story of Warren Buffett,” Fortune (April 11, 1988), 32. 7. Berkshire Hathaway Annual Report, 2001, 5. 8. “Puns Fly as Buffett Buys Fruit of the Loom,” Toronto Star (May 7, 2002). 9. The Washington Post Company Annual Report, 1992, 5. 10. Berkshire Hathaway Annual Report, 1991, 8. 11. Berkshire Hathaway Annual Report, 1988, 5. 12. Berkshire Hathaway Annual Report, 2002. 13. Berkshire Hathaway Annual Report, 2003. 14. Berkshire Hathaway Annual Report, 1986, 5. 15. “Strategy for the 1980s,” The Coca-Cola Company. 16. Berkshire Hathaway Annual Report, 1989, 22. 17. Ibid. 18. Linda Grant, “The $4 Billion Regular Guy,” Los Angeles Times Magazine (April 7, 1991), 36. 19. Monte Burke, “Trailer King,” Forbes (September 30, 2002), 72. 20. William Stern, “The Singing Mobile Home Salesman,” Forbes (October 26, 1992), 240. 21. Burke, “Trailer King,” 72. 22. Berkshire Hathaway Annual Report, 1985, 19. 23. Jim Rasmussen, “Buffett Talks Strategy with Students,” Omaha World-Herald (January 2, 1993), 26. 24. Berkshire Hathaway Annual Report, 2001, 3. 25. Berkshire Hathaway Annual Report, 2003. 26. Berkshire Hathaway Annual Report, 2003, p7–8. 27. Greg Miles хабарлаған, Bloomberg News (April 2003). 28. Berkshire Hathaway Annual Report, 1991, Kilpatrick, Of Permanent Value (2004), 1333 кітабында келтірілген. 29. Berkshire Hathaway Annual Report, 2002, 3. 30. Ibid., 16. 31. Berkshire Hathaway Annual Report, 2003, 9. 32. Berkshire Hathaway жылдық жиналысы, 1993, Kilpatrick, Of Permanent Value (2004), 1335 кітабында келтірілген. 33. Berkshire Hathaway Annual Report, 2002, 21.
7. **7-тарау. Инвестициялық нұсқаулықтар: Қаржылық қағидалар** 1. Berkshire Letters to Shareholders, 1977–1983, 43. 2. Berkshire Hathaway Annual Report, 1987. 3. “Strategy for the 1980s,” The Coca-Cola Company. 4. Berkshire Hathaway Annual Report, 1984, 15. 5. Berkshire Hathaway Annual Report, 1986, 25. 6. Carol J. Loomis, “The Inside Story of Warren Buffett,” Fortune (April 11, 1988), 34. 7. Berkshire Hathaway Annual Report, 1990, 16. 8. Chalmers M. Roberts, The Washington Post: The First 100 Years (Boston: Houghton Mifflin, 1977), 449. 9. Ibid., 426. 10. Berkshire Hathaway Annual Report, 2002, Andrew Kilpatrick, Of Permanent Value: The Story of Warren Buffett (Birmingham, AL: AKPE, 2004), 1361 кітабында келтірілген.
8. **8-тарау. Инвестициялық нұсқаулықтар: Құндылық қағидалары** 1. Berkshire Hathaway жылдық жиналысы, 2003, Kilpatrick, Of Permanent Value (2004), 1362 кітабында келтірілген. 2. Berkshire Hathaway Annual Report, 1989, 5. 3. Berkshire Hathaway жылдық жиналысы, 1988, Kilpatrick, Of Permanent Value (2004), 1330 кітабында келтірілген. 4. Jim Rasmussen, “Buffett Talks Strategy with Students,” Omaha World-Herald (January 2, 1994), 26. 5. Бірінші кезең 1988 жылдан бастап он жыл бойы жылдық 15 пайыздық өсімді қолданады. Бірінші жылы, 1988 жылы, иесінің кірісі 828 миллион доллар болды; оныншы жылға қарай олар 4,349 миллиард доллар болады. Он бірінші жылдан бастап өсу жылына 5 пайызға дейін баяулайды, бұл екінші кезең. Он бірінші жылы иесінің кірісі 3,516 миллиард долларға тең болады (3,349 миллиард доллар × 5 пайыз + 3,349 миллиард доллар). Енді біз осы 5 пайыздық өсу қарқынын тәуекелсіз кіріс мөлшерлемесінен (9 пайыз) шегеріп, 4 пайыздық капиталдандыру мөлшерлемесіне жете аламыз. 4 пайызбен капиталдандырылған 3,516 миллиард доллар иесінің кірісі бар компанияның дисконтталған құны 87,9 миллиард долларды құрайды. Бұл құн, 87,9 миллиард доллар, Coca-Cola-ның он бірінші жылдағы иесінің кірісінің дисконтталған құны болғандықтан, біз бұл болашақ құнды оныншы жылдың соңындағы дисконттау коэффициентіне [1/(1+.09)^10] = .4224 дисконттауымыз керек. Coca-Cola-ның оныншы жылдағы қалдық құнының ағымдағы құны 37,129 миллиард долларды құрайды. Содан кейін Coca-Cola-ның құны оның қалдық құнына (37,129 миллиард доллар) плюс осы кезеңдегі ақша ағындарының ағымдағы құнының қосындысына (11,248 миллиард доллар) тең болады, барлығы 48,377 миллиард доллар. 6. Berkshire Hathaway Annual Report, 1991, 5. 7. Berkshire Hathaway Annual Report, 1985, 19. 8. Berkshire Hathaway Annual Report, 1990, 16. 9. Berkshire Hathaway Annual Report, 1993, 16. 10. Fortune (December 19, 1988), Kilpatrick, Of Permanent Value (2004), 1331 кітабында келтірілген. 11. Berkshire Letters to Shareholders, 1977–1983, 53. 12. Berkshire Hathaway Annual Report, 2001, 5. 13. Berkshire Hathaway Annual Report, 2001, 15. 14. Grace Shim, “Berkshire Hathaway to Buy Fruit of the Loom,” Omaha World-Herald (November 4, 2001). 15. Dean Foust, “This Trailer Deal Could Get Trashed,” BusinessWeek (September 8, 2003), 44. 16. David Wells, “Buffett Says He Will Not Increase Bid for Clayton,” The Financial Times, USA ed. (July 10, 2003), 19.
9. **9-тарау. Тіркелген кірісі бар бағалы қағаздарға инвестициялау** 1. Berkshire Hathaway Annual Report, 2003. 2. Berkshire Hathaway Annual Report, 1988, 14. 3. Berkshire Hathaway Annual Report, 1990, Lawrence A. Cunningham, The Essays of Warren Buffett: Lessons for Corporate America, rev. ed. (жеке басылған), 105 кітабында келтірілген. 4. Berkshire Hathaway Annual Report, 1990, 18. 5. Berkshire Hathaway Annual Report, 2002. 6. Berkshire Hathaway Annual Report, 2000. 7. Berkshire Hathaway Annual Report, 1988, 15.
10. **10-тарау. Портфеліңізді басқару** 1. Авторға жеке хабарлама, тамыз 1994. 2. Andrew Barry, “With Little Cheery News in Sight, Stocks Take a Break,” Barron’s (November 16, 1998), MW1. 3. Berkshire Hathaway Annual Report, 1993, 15. 4. Ibid. 5. Ronald Surz, “R-Squareds and Alphas Are Far from different Alpha-Bets,” The Journal of Investing (Summer 1998). 6. Уоррен Баффетпен сұхбат, тамыз 1994. 7. Wall Street Journal (September 30, 1987), Andrew Kilpatrick, Of Permanent Value: The Story of Warren Buffett (Birmingham, AL: AKPE, 2004), 1328 кітабында келтірілген. 8. Outstanding Investor Digest (August 10, 1995), 63. 9. Berkshire Hathaway Annual Report, 1993, 18. 10. Ibid., 13. 11. Outstanding Investor Digest (August 8, 1996), 29. 12. Berkshire Hathaway Annual Report, 1988, 18. 13. Outstanding Investor Digest (August 8, 1996), 29. 14. Сөз Колумбия бизнес мектебінің Hermes (Fall 1984) басылымында дәл сол тақырыппен мақала ретінде бейімделді. Мұнда тікелей келтірілген ескертулер сол мақаладан алынған. 15. Warren Buffett, “The Superinvestors of Graham-and-Doddsville,” Hermes (Fall 1984). Баффет мақалада ұсынған супер инвесторларға мыналар кіреді: 1950 жылдардың ортасында Баффетпен бірге Graham-Newman Corporation-да жұмыс істеген Уолтер Шлосс; кейінірек Грэмнің ізбасары Эд Андерсонмен бірге Tweedy-Browne Partners құрған тағы бір Graham-Newman түлегі Том Кнапп; Sequoia Fund-ты құруға кеткен Грэмнің бұрынғы студенті Билл Руэйн; Баффеттің серіктесі Чарли Мангер; Pacific Partners-тен Рик Герин; және Perlmeter Investments-тен Стэн Перлметер. 16. Ibid. 17. Ibid. 18. Sequoia Fund Annual Report, 1996. 19. Solveig Jansson, “GEICO Sticks to Its Last,” Institutional Investor (July 1986), 130. 20. Berkshire Hathaway Annual Report, 1986, 15. 21. Outstanding Investor Digest (August 8, 1996), 10. 22. Berkshire Hathaway Annual Report, 1996. 23. Berkshire Hathaway Annual Report, 2001, 4.
11. **11-тарау. Ақша психологиясы** 1. BusinessWeek (July 5, 1999), Andrew Kilpatrick, Of Permanent Value: The Story of Warren Buffett (Birmingham, AL: AKPE, 2004), 1353 кітабында келтірілген. 2. Carol Loomis, ed., “Mr. Buffett on the Stock Market,” Fortune (November 22, 1999). 3. Berkshire Hathaway жылдық жиналысы, 2002, Kilpatrick, Of Permanent Value (2004), 1360 кітабында келтірілген. 4. Mark Hulbert, “Be a Tiger Not a Hen,” Forbes (May 25, 1992), 298. 5. Berkshire Hathaway Annual Report, 1990, 17. 6. Berkshire Hathaway Annual Report, 1992, 6. 7. Berkshire Hathaway Annual Report, 1986, 16. 8. Benjamin Graham, The Intelligent Investor: A Book of Practical Counsel (New York: Harper & Row, 1973), 107. 9. Outstanding Investor Digest (May 5, 1995), 51. 10. Graham, The Intelligent Investor, 107. 11. Brian O’Reilly, “Why Can’t Johnny Invest?” Fortune (November 9, 1998), 73. 12. Fuerbringer, “Why Both Bulls and Bears Can Act So Bird-Brained,” New York Times (March 30, 1997), section 3, 6. 13. Andrew Kilpatrick, Of Permanent Value: The Story of Warren Buffett (Birmingham, AL: AKPE, 1998), 683.
12. **12-тарау. Қисынсыз адам** 1. Бұл дәйексөз В. Юджин Шаханның “Are Short-Term Performance and Value Investing Mutually Exclusive?” Hermes (Spring 1986) мақаласында Уоррен Баффетті сипаттау үшін қолданылған. 2. Carol J. Loomis, “The Inside Story of Warren Buffett,” Fortune (April 11, 1988), 30. 3. Ibid., 34. 4. Fortune (January 4, 1988), Andrew Kilpatrick, Of Permanent Value: The Story of Warren Buffett (Birmingham, AL: AKPE, 2004), 1329 кітабында келтірілген. 5. Loomis, “Inside Story,” 28. 6. Linda Grant, “The $4 Billion Regular Guy,” Los Angeles Times Magazine, 36. 7. Berkshire Hathaway Annual Report, 1993, 15. 8. Berkshire Hathaway жылдық жиналысы, 1993, Kilpatrick, Of Permanent Value (2004), 1335 кітабында келтірілген. 9. Berkshire Hathaway Annual Report, 1987, 15. 10. Robert Lenzner, “Warren Buffett’s Idea of Heaven: ‘I Don’t Have to Work with People I Don’t Like,’ ” Forbes (October 18, 1993), 40. 11. Berkshire Hathaway Annual Report, 1992, 6.
13. **Соңғы сөз: Уоррен Баффет әдісімен ақшаны басқару** 1. “Investing: Profession or Business? Thoughts on Beating the Market Index,” The Consilient Observer, vol. 2, no. 14 (July 15, 2003). 2. Legg Mason тоқсандық нарықтық түсіндірмесі, 25 қаңтар 1999 жыл.
Алғыс
Алдымен, Уоррен Баффетке оның ілімдері үшін және авторлық құқықпен қорғалған материалын пайдалануға рұқсат бергені үшін терең ризашылығымды білдіргім келеді. Уорреннің айтқанын жақсарту мүмкін емес дерлік. Бұл кітап сізге екінші дәрежелі парафразаны ұсынудың орнына оның өз сөздерін қолдана алғаны үшін жақсырақ болды.
Сондай-ақ Чарли Мангерге инвестициялауды зерттеуге қосқан үлесі үшін рахмет. Оның «пайымдау қателігінің психологиясы» және «менталды модельдер торы» туралы идеялары өте маңызды және оларды барлығы зерттеуі керек. Чарлиге деген ризашылығым оның ойлы әңгімелері мен ең алғашқы жігерлендіру және қолдау сөздері үшін алғысты да қамтиды.
Инвестициялық дағдыларымды дамытуда мені теориядан практикаға көшіруде Билл Миллерден маңызды ешкім болған жоқ. Билл жиырма жылдан астам уақыт бойы менің досым және интеллектуалды жаттықтырушым болды. Оның жомарттығы теңдессіз. Legg Mason Capital Management бас директоры ретінде Билл мені қолымнан жетектеп, Уоррен Баффеттің тәсілін компаниялардың барлық түрлеріне, соның ішінде Жаңа Экономика ландшафттарына қатысатындарға қалай қолдану керектігін көрсетті. Мен үшін ерекше қызықтысы — Билл тек дос және мұғалім ғана емес, сонымен қатар әріптес.
Мен сондай-ақ ұтымды инвестициялауды қолдайтын және насихаттайтын ортада жұмыс істеу бақытына ие болдым. Сондықтан мен Legg Mason-дағы барлық әріптестеріме, соның ішінде Нэнси Деннин, Мэри Крис Гэй, Эрни Кин, Кайл Легг, Ира Малис, Майкл Мобуссин, Дженнифер Мерфи, Дэвид Нельсон, Рэнди Бефумо, Скот Лабин, Джей Леопольд, Саманта МакЛемор, Митчелл Пенн, Дэйл Веттфлауфер және Жан Ю-ға алғыс айтқым келеді.
Жылдар бойы мен көптеген ойлы адамдармен Уоррен Баффет туралы көптеген әңгімелер бөлісуден үлкен пайда көрдім. Бұл тізімге Боб Коулман, Том Руссо, Крис Дэвис, Дэвид Винтерс, Джейми Кларк, Билл Руэйн, Боб Голдфарб, Лу Симпсон, Аджит Джейн, Лиза Рапуано, Элис Шредер, Чак Акре, Аль Барр, Дэвид Браверман, Уолли Вайц, Мейсон Хокинс, Ларри Пиджон және Эд Торп кіреді.
Кітаптың бөлімдерін зерттеуге бірнеше адам көмектесті. Рахмет сіздерге, Джастин Грин, Джоан Ламм-Теннант, Пэт Шанк, Майкл Левитан, Стюарт Дэвис, Мэри Маклау, Джон Фицджеральд және Линда Пенфолд.
Бірнеше көрнекті инвесторлар кітапты ең алғашқы кезеңінде қолдады. Питер Линч, Джон Ротшильд, Джек Богл, Фил Фишер, Кен Фишер және Эд Халдеманға үлкен рахмет.
Жылдар бойы мен өз жолында Баффет сарапшылары болып табылатын бірнеше жазушылармен қарым-қатынас жасаудан ләззат алдым. Менің ойымша, Berkshire Hathaway-дің ресми тарихшысы болып табылатын Энди Килпатрикке ерекше рахмет. Сондай-ақ Роджер Лоуэнштейн, Генри Эмерсон, Джанет Лоу, Кэрол Лумис және Ларри Каннингемге рахмет.
Үш дарынды және өте ақылды жас әйел кітапты жасауда ерекше көмек көрсетті, олардың әрқайсысы зерттеу мен қолжазбаны әзірлеудің арнайы бөлігін жасады. Эрика Петерсон, Кэти Коладонато және Виктория Ларсонға жылы лебізімді білдіремін.
Бұрын айтқан барлық ризашылығыммен бірге, жазушы серіктесім Мэгги Стакиге деген қарызымды ешқайсысы өтей алмайды. Біз құрлықтың қарама-қарсы шетінде жұмыс істесек те, Мэгги менің ойымды оқып, мен не айтқым келетін дәл білетін таңғажайып қабілетке ие, көбінесе мен білмес бұрын. Ол осы кітапты жақсарту үшін тынбай еңбек еткен адал маман; оның менің жағымда болғаны мен үшін бақыт.
John Wiley & Sons-пен қарым-қатынасым әрқашан жағымды болды. Менің досым және редакторым Майлз Томпсон «Уоррен Баффет әдісін» ешкім естімеген және бірде-бір данасы сатылмаған кезде қолдады. Рахмет, Майлз. Мен сондай-ақ Джоан О'Нилге, Памела ван Гиссенге, Мэри Даниеллоға және John Wiley-дегі басқа баспа мамандарына Уоррен Баффет туралы жазбаларыма қамқорлық пен назар аударғаны үшін алғыс айтамын.
Мен Sebastian Literary Agency-дегі агентім Лори Харперге үлкен қарыздармын. Лори, бір сөзбен айтқанда, ерекше. Ол өз жұмысын адалдықпен, сенімділікпен, парасаттылықпен, ақылмен және жылы юмормен атқарады. Мен бұдан жақсы қолда бола алмас едім. Сондай-ақ он жыл бұрын алғаш рет жазып жүрген жазушыға мүмкіндік берген марқұм Майкл Конға ризашылық сөзімді білдіремін.
Кітап жазуға отырған кез келген адам бұл отбасымен өткізуге болатын сансыз сағаттарды жалғыз өткізуді білдіретінін біледі. Менің әйелім Мэгги — махаббат пен қолдаудың тұрақты көзі. Мен оған осы кітапты жазатынымды айтқан бірінші күні ол күлімсіреп, мұны істеуге болатынына мені сендірді. Келесі айларда ол біздің отбасымызға қамқорлық жасап, маған жазуға уақыт берді. Балаларым Ким, Роберт және Джонға және маған бәрін мүмкін ететін әйеліме шексіз махаббат. Олар бұл тізімде соңғы болып келсе де, менің жүрегімде әрқашан бірінші.
Осы кітаптағы барлық жақсы және дұрыс нәрселер үшін мен атап өткен адамдарға алғыс айта аласыз. Кез келген қателер немесе кемшіліктер үшін тек мен жауаптымын.
Р. Г. Х.
1-БӨЛІМ. Ұйқы деп аталатын құбылыс
1-ТАРАУ. Ұйықтау үшін...
Өткен аптада ұйқыңыз қанды ма? Соңғы рет қашан оятқышсыз, сергек болып, кофеин қажет етпей оянғаныңыз есіңізде ме? Егер бұл сұрақтардың кез келгеніне жауабыңыз «жоқ» болса, сіз жалғыз емессіз. Көптеген дамыған елдердегі ересектердің үштен бірінен астамы түнде ұсынылатын жетіден тоғыз сағатқа дейінгі ұйқыны ала алмайды.
Бұл факт сізді таңғалдырмайтын шығар, бірақ оның салдары таңғалдыруы мүмкін. Түнде үнемі алты сағаттан аз ұйықтау иммундық жүйеңізді әлсіретіп, қатерлі ісіктің кейбір түрлерінің қаупін айтарлықтай арттырады. Жеткіліксіз ұйқы Альцгеймер ауруының даму қаупіне байланысты негізгі өмір салты факторы болып көрінеді. Жеткіліксіз ұйқы — тіпті бір апта бойы орташа қысқартудың өзі — қандағы қант деңгейін қатты бұзатыны сонша, сізді диабет алдындағы жағдайда деп жіктеуге болады. Қысқа ұйқы коронарлық артериялардың бітелу және сынғыш болу ықтималдығын арттырып, жүрек-қан тамырлары ауруларына, инсультке және жүрек жеткіліксіздігіне жол ашады. Шарлотта Бронтенің «мазасыз ой мамық жастықты да тасқа айналдырады» деген көреген даналығына сәйкес, ұйқының бұзылуы депрессия, мазасыздық және суицидке бейімділік сияқты барлық негізгі психиатриялық жағдайларға одан әрі үлес қосады.
Мүмкін сіз шаршаған кезде көбірек тамақ жегіңіз келетінін байқаған боларсыз? Бұл кездейсоқтық емес. Тым аз ұйқы аштықты сезіндіретін гормонның концентрациясын арттырады, ал тамаққа тоюды білдіретін серіктес гормонды басады. Тоқ болсаңыз да, сіз әлі де тамақ жегіңіз келеді. Бұл ұйқысы қанбаған ересектер мен балаларда салмақ қосудың дәлелденген рецепті. Ең сорақысы, егер сіз диета ұстауға тырысып, бірақ сол уақытта жеткілікті ұйықтамасаңыз, бұл нәтижесіз болады, өйткені жоғалтқан салмағыңыздың көп бөлігі майдан емес, дене массасынан кетеді.
Жоғарыда аталған денсаулық салдарын қоссаңыз, дәлелденген байланысты қабылдау оңайырақ болады: ұсынылған жетіден тоғыз сағатқа қарағанда, ұйқыңыз неғұрлым қысқа болса, өміріңіз соғұрлым қысқа болады. Сондықтан «өлгенде ұйықтаймын» деген ескі мақал өкінішке қарай орынсыз. Бұл ойды қабылдасаңыз, сіз ертерек өлуіңіз мүмкін және сол (қысқа) өмірдің сапасы нашарлайды. Ұйқысыздықтың серпімді резеңкесі үзілгенге дейін тек белгілі бір шекке дейін созыла алады. Өкінішке орай, адамдар — заңды пайдасыз өздерін ұйқыдан әдейі айыратын жалғыз түр. Салауаттылықтың көптеген компоненттері мен қоғамдық құрылымның сансыз жіктері біздің қымбатқа түсетін ұйқыға немқұрайлылығымызбен мүжіліп жатыр: адами және қаржылық тұрғыдан да. Ауруларды бақылау орталықтары (CDC) жеткіліксіз ұйқыны қоғамдық денсаулық сақтау эпидемиясы деп жариялағаны соншалық. АҚШ, Ұлыбритания, Жапония, Оңтүстік Корея және Батыс Еуропаның бірнеше елі сияқты өткен ғасырда ұйқы уақыты күрт қысқарған елдердің жоғарыда аталған физикалық аурулар мен психикалық бұзылулар деңгейінің ең көп өсуінен зардап шегуі кездейсоқтық болмауы мүмкін.
Мен сияқты ғалымдар тіпті дәрігерлерді ұйқыны «тағайындауға» шақыра бастады. Медициналық кеңес ретінде бұл ең ауыртпалықсыз және орындауға жағымдысы шығар. Алайда, мұны дәрігерлерге көбірек ұйықтататын дәрілерді тағайындау туралы өтініш деп қателеспеңіз — керісінше, бұл дәрілердің денсаулыққа зиянды салдары туралы дәлелдерді ескерсек.
Бірақ ұйқының жетіспеушілігі сізді тікелей өлтіруі мүмкін деп айта аламыз ба? Әбден мүмкін — кем дегенде екі жағдайда. Біріншіден, орта жаста пайда болатын үдемелі ұйқысыздықтан басталатын өте сирек кездесетін генетикалық ауру бар. Ауру басталғаннан кейін бірнеше ай өткен соң науқас мүлдем ұйықтауды тоқтатады. Бұл кезеңде олар ми мен дененің көптеген негізгі функцияларын жоғалта бастайды. Қазіргі уақытта бізде бар дәрі-дәрмектердің аз ғана бөлігі науқасқа ұйықтауға көмектеседі. Он екі-он сегіз ай ұйқысыздықтан кейін науқас қайтыс болады.
Екіншісі — жеткілікті ұйықтамастан автокөлік руліне отырудың өлімге әкелетін жағдайы. Ұйқылы-ояу көлік жүргізу жыл сайын жүздеген мың жол-көлік оқиғалары мен өлім-жітімнің себебі болып табылады. Мұнда тек ұйқысы қанбаған адамдардың өмірі ғана емес, олардың айналасындағылардың да өмірі қауіп астында. Өкінішке орай, Америка Құрама Штаттарында шаршауға байланысты қателіктен сағат сайын бір адам жол апатынан қайтыс болады.
Қоғамның ұйқыға деген немқұрайлылығы ішінара ғылымның бізге неге ұйқы қажет екенін түсіндіре алмауының тарихи сәтсіздігінен туындады. Ұйқы соңғы ұлы биологиялық жұмбақтардың бірі болып қала берді. Ғылымдағы барлық қуатты проблемаларды шешу әдістері — генетика, молекулалық биология және жоғары қуатты цифрлық технология — ұйқының қырсық қоймасын аша алмады. ДНҚ-ның бұралған баспалдақ құрылымын анықтаған Нобель сыйлығының лауреаты Фрэнсис Крик, әйгілі римдік педагог және шешен Квинтилиан және тіпті Зигмунд Фрейд сияқты ең қатал ақыл иелері ұйқының жұмбақ кодын шешуге тырысты, бірақ бәрі бекер болды.
Алдыңғы ғылыми надандықтың бұл күйін жақсырақ елестету үшін тұңғыш балаңыздың дүниеге келуін елестетіңіз. Ауруханада дәрігер бөлмеге кіріп: «Құттықтаймыз, дені сау ұл бала. Біз барлық алдын ала сынақтарды аяқтадық және бәрі жақсы көрінеді», — дейді. Ол сенімді түрде күлімсіреп, есікке қарай жүре бастайды. Алайда, бөлмеден шықпас бұрын ол бұрылып: «Бір ғана нәрсе бар. Осы сәттен бастап және балаңыздың бүкіл өмірінде ол қайта-қайта және үнемі комаға ұқсас күйге түседі. Бұл кейде тіпті өлімге ұқсауы мүмкін. Оның денесі қозғалмай жатқанда, оның санасы жиі таңғажайып, оғаш галлюцинацияларға толы болады. Бұл күй оның өмірінің үштен бірін алады және мен оның мұны не үшін жасайтынын немесе оның не үшін қажет екенін мүлдем білмеймін. Іске сәт!» — дейді.
Таңқаларлық, бірақ жақында ғана бұл шындық болды: дәрігерлер мен ғалымдар біздің неге ұйықтайтынымыз туралы дәйекті немесе толық жауап бере алмады. Өмірдегі басқа үш негізгі драйвтың — тамақтану, ішу және көбею — функцияларын біз ондаған, тіпті жүздеген жылдар бойы білеміз. Дегенмен, жануарлар әлеміне ортақ төртінші негізгі биологиялық драйв — ұйықтауға деген ұмтылыс — мыңдаған жылдар бойы ғылымнан жасырынып келді.
Неліктен ұйықтаймыз деген сұрақты эволюциялық тұрғыдан қарастыру жұмбақты қиындата түседі. Қандай көзқараспен қарасаңыз да, ұйқы биологиялық құбылыстардың ең ақымағы болып көрінеді. Ұйықтап жатқанда тамақ жинай алмайсыз. Әлеуметтік қарым-қатынас жасай алмайсыз. Жұп тауып, көбейе алмайсыз. Ұрпағыңызды бағып немесе қорғай алмайсыз. Ең сорақысы, ұйқы сізді жыртқыштарға осал етеді. Ұйқы, сөзсіз, адамның барлық мінез-құлқының ішіндегі ең жұмбағы.
Осы негіздердің кез келгені бойынша — олардың барлығын қоспағанда — ұйқының немесе оған ұқсас кез келген нәрсенің пайда болуына жол бермеу үшін күшті эволюциялық қысым болуы керек еді. Бір ұйқы ғалымы айтқандай: «Егер ұйқы өте маңызды қызмет атқармаса, онда бұл эволюциялық процестің жасаған ең үлкен қателігі».
Дегенмен ұйқы сақталып қалды. Ерлікпен. Шынында да, осы уақытқа дейін мұқият зерттелген әрбір жануар түрі ұйықтайды. Бұл ұйқының біздің планетамыздағы өмірмен бірге — немесе одан кейін көп ұзамай — дамығанын көрсетеді. Сонымен қатар, эволюция барысында ұйқының кейінгі сақталуы барлық айқын қауіптер мен зияндардан әлдеқайда асып түсетін орасан зор артықшылықтар болуы керек екенін білдіреді.
Түптеп келгенде, «Біз неге ұйықтаймыз?» деп сұрау қате сұрақ болды. Бұл біздің ұйықтауымыздың бір ғана қызметі, бір қасиетті себебі бар екенін және біз оны іздеуге шыққанымызды білдірді. Теориялар логикалықтан (қуатты үнемдеу уақыты) бастап, ерекшеге (көз алмасын оттегімен қамтамасыз ету мүмкіндігі), психоаналитикалыққа (біз басылған тілектерді орындайтын бейсаналық күй) дейін болды.
Бұл кітап мүлдем басқа шындықты ашады: ұйқы шексіз күрделі, әлдеқайда қызықты және денсаулыққа таңқаларлықтай қатысты. Біз көптеген функциялар үшін ұйықтаймыз — миымызға да, денемізге де қызмет ететін түнгі артықшылықтардың мол шоғыры. Денедегі бірде-бір негізгі орган немесе мидағы процесс ұйқы арқылы оңтайлы түрде жақсармайтын (және жеткілікті ұйықтамаған кезде зиянды түрде бұзылмайтын) сияқты емес. Әр түнде осындай денсаулық сыйлықтарын алуымыз таңқаларлық болмауы керек. Ақыр соңында, біз өміріміздің үштен екісінде ояу боламыз және сол уақыт аралығында тек бір ғана пайдалы нәрсеге қол жеткізбейміз. Біз өзіміздің әл-ауқатымыз бен өмір сүруімізге ықпал ететін сансыз істерді атқарамыз. Олай болса, неге біз ұйқыдан — және ол біздің өмірімізден орта есеппен жиырма бес-отыз жылды алатын уақыттан — тек бір ғана функцияны күтеміз?
Соңғы жиырма жылдағы жаңалықтардың жарылысы арқылы біз эволюцияның ұйқыны ойлап табуда керемет қателік жасамағанын түсіндік. Ұйқы денсаулықты қамтамасыз ететін көптеген артықшылықтарды таратады, егер қаласаңыз, оларды әр жиырма төрт сағат сайын қайталанатын рецепт бойынша ала аласыз.
Мидың ішінде ұйқы әртүрлі функцияларды байытады, соның ішінде біздің үйрену, есте сақтау және логикалық шешімдер мен таңдаулар жасау қабілетіміз. Психологиялық денсаулығымызға қайырымдылықпен қызмет ете отырып, ұйқы біздің эмоционалды ми тізбектерімізді қайта реттейді, бұл бізге келесі күнгі әлеуметтік және психологиялық қиындықтарды салқынқандылықпен шешуге мүмкіндік береді. Біз тіпті барлық саналы тәжірибелердің ең түсініксіз және даулысы: түс көруді түсіне бастадық. Түс көру оны бастан кешіру бақытына ие болған барлық түрлерге, соның ішінде адамдарға да бірегей артықшылықтар жиынтығын береді. Бұл сыйлықтардың арасында ауыр естеліктерді жеңілдететін жұбатушы нейрохимиялық ванна және ми өткен және қазіргі білімді біріктіріп, шығармашылыққа шабыт беретін виртуалды шындық кеңістігі бар.
Төменде, денеде ұйқы иммундық жүйеміздің қару-жарағын толықтырып, инфекцияның алдын алады және аурудың барлық түрлерінен қорғайды. Ұйқы инсулин мен айналымдағы глюкозаның тепе-теңдігін дәл реттеу арқылы дененің метаболикалық күйін өзгертеді. Ұйқы тәбетімізді одан әрі реттейді, асығыс импульсивтіліктен гөрі пайдалы тағамды таңдау арқылы дене салмағын бақылауға көмектеседі. Мол ұйқы ішектегі микробиоманың гүлденуін қамтамасыз етеді, ал біздің тағамдық денсаулығымыздың көп бөлігі осыдан басталатынын білеміз. Жеткілікті ұйқы жүрек-қан тамырлары жүйесінің жарамдылығымен тығыз байланысты, қан қысымын төмендетеді және жүрегімізді жақсы жағдайда ұстауға көмектеседі.
Теңдестірілген диета мен жаттығу өте маңызды, иә. Бірақ қазір біз ұйқыны осы денсаулық үштағанындағы ең маңызды күш ретінде көреміз. Бір түндегі нашар ұйқыдан туындаған физикалық және психикалық бұзылулар тамақ пен жаттығудың баламалы жоқтығынан туындаған бұзылулардан асып түседі. Талдаудың кез келген деңгейінде физикалық және психикалық денсаулықты қалпына келтіруге күштірек мүмкіндік беретін басқа күйді — табиғи немесе медициналық жолмен басқарылатын — елестету қиын.
Ұйқы туралы бай, жаңа ғылыми түсінікке сүйене отырып, біз енді ұйқының не үшін пайдалы екенін сұраудың қажеті жоқ. Оның орнына біз жақсы түнгі ұйқыдан пайда көрмейтін қандай да бір биологиялық функциялар бар ма деп ойлануға мәжбүрміз.
Осы зерттеу қайта өрлеуінен туындайтын бірмәнді хабарлама: ұйқы — бұл миымыз бен денеміздің денсаулығын күн сайын қалпына келтіру үшін жасай алатын ең тиімді нәрсе — Ана Табиғаттың өлімге қарсы ең жақсы әрекеті. Өкінішке орай, ұйқы қысқарған кезде жеке адамдар мен қоғамдарға төнетін барлық қауіптерді айқындайтын нақты дәлелдер жұртшылыққа анық жеткізілмеді. Бұл қазіргі денсаулық сақтау әңгімесіндегі ең өрескел олқылық шығар. Жауап ретінде бұл кітап осы қанағаттандырылмаған қажеттілікті шешуге көмектесуге және қызықты жаңалықтар саяхатын ұсынуға арналған. Ол біздің ұйқыға деген мәдени бағамызды қайта қарауды және оған деген немқұрайлылығымызды өзгертуді мақсат етеді.
Жеке өзім ұйқыға ғашық екенімді атап өтуім керек (тек өзімнің ұйқыма ғана емес, дегенмен мен әр түнде өзіме сегіз сағаттық ұйқы мүмкіндігін беремін). Мен ұйқының не екеніне және не істейтініне ғашықпын. Мен ол туралы белгісіз болып қалған барлық нәрсені ашуға ғашықпын. Мен оның өзектілігін жұртшылыққа жеткізуге ғашықпын. Мен адамзатты оған өте қажет ұйқымен қайта қауыштырудың кез келген және барлық әдістерін табуға ғашықпын. Бұл махаббат хикаясы қазір жиырма жылдан астам зерттеу мансабын қамтыды, ол мен Гарвард медициналық мектебінде психиатрия профессоры болған кезімнен басталып, қазір Берклидегі Калифорния университетінде нейробиология және психология профессоры болған кезімде жалғасуда.
Алайда бұл бір көргеннен ғашық болу емес еді. Мен кездейсоқ ұйқы зерттеушісімін. Ғылымның бұл эзотерикалық сыртқы аумағын мекендеу ешқашан менің мақсатым болмаған. Он сегіз жасымда мен Англиядағы Queen’s Medical Center-ге оқуға бардым: Ноттингемдегі факультетінде ми ғалымдарының тамаша тобы бар беделді институт. Түптеп келгенде, медицина мен үшін емес еді, өйткені ол жауаптарға көбірек алаңдайтын сияқты көрінді, ал мен әрқашан сұрақтарға көбірек қызығатынмын. Мен үшін жауаптар жай ғана келесі сұраққа жетудің жолы болды. Мен нейробиологияны оқуды шештім және оқуды бітіргеннен кейін Лондондағы Англияның Медициналық зерттеулер кеңесінің стипендиясымен қолдау тапқан нейрофизиология бойынша PhD дәрежесін алдым.
Негізінен Ньюкасл университетінде жүргізілген PhD жұмысым кезінде мен ұйқыны зерттеу саласындағы алғашқы ғылыми үлестерімді қоса бастадым. Мен деменцияның бастапқы кезеңдеріндегі ересектердегі мидың электрлік толқын белсенділігінің үлгілерін зерттедім. Жалпы сенімге қайшы, деменцияның бір ғана түрі жоқ. Альцгеймер ауруы ең көп таралған, бірақ көптеген түрлердің бірі ғана. Бірқатар емдеу себептеріне байланысты адамның деменцияның қай түрімен ауыратынын мүмкіндігінше тезірек білу өте маңызды.
Мен пациенттерімнің ояу және ұйқы кезіндегі ми толқындарының белсенділігін бағалай бастадым. Менің гипотезам: әрбір адамның деменцияның қай түріне қарай бет алғанын болжай алатын бірегей және ерекше электрлік ми қолтаңбасы бар. Күндізгі уақытта алынған өлшемдер екіұшты болды, айырмашылықтың нақты қолтаңбасы табылмады. Тек ұйықтап жатқан ми толқындарының түнгі мұхитында жазбалар менің пациенттерімнің қайғылы ауру тағдырының нақты белгісін көрсетті. Бұл жаңалық ұйқыны адамның деменцияның қай түрін дамытатынын түсіну үшін жаңа ерте диагностикалық лакмус сынағы ретінде пайдалануға болатынын дәлелдеді.
Ұйқы менің құмарлығыма айналды. Оның берген жауабы, барлық жақсы жауаптар сияқты, тек қызықты сұрақтарға әкелді, олардың арасында: Менің пациенттерімдегі ұйқының бұзылуы іс жүзінде олар зардап шегетін ауруларға үлес қосып, тіпті есте сақтау қабілетінің жоғалуы, агрессия, галлюцинация, сандырақтау сияқты қорқынышты белгілерінің кейбірін тудырды ма? Мен қолымнан келгенше оқыдым. Әрең сенуге болатын шындық пайда бола бастады — ешкім бізге ұйқының не үшін қажет екенін және оның не істейтінін нақты білмеді. Егер осы іргелі бірінші сұрақ жауапсыз қалса, мен деменция туралы өз сұрағыма жауап бере алмас едім. Мен ұйқының кодын шешуге тырысамын деп шештім.
Мен деменция саласындағы зерттеулерімді тоқтаттық және мені Атлант мұхиты арқылы Гарвардқа алып барған постдокторлық лауазым үшін адамзаттың ең жұмбақ басқатырғыштарының бірін — тарихтағы ең жақсы ғалымдардың кейбірінен жасырынған мәселені шешуге кірістім: Біз неге ұйықтаймыз? Тәкаппарлық емес, шынайы аңғалдықпен мен жауапты екі жыл ішінде табамын деп сендім. Бұл жиырма жыл бұрын болған. Қиын мәселелер өздерін тергеушілерді не ынталандыратынына мән бермейді; олар қиындық сабақтарын бәрібір өлшеп береді.
Енді, жиырма жылдық жеке зерттеулерімнен кейін, әлемдегі басқа зертханалардың мыңдаған зерттеулерімен бірге бізде көптеген жауаптар бар. Бұл жаңалықтар мені академиялық ортаның ішінде және сыртында керемет, артықшылықты және күтпеген саяхаттарға алып барды — NBA, NFL және Британдық Премьер-Лига футбол командалары үшін ұйқы кеңесшісі болудан бастап; Pixar Animation, мемлекеттік агенттіктер және белгілі технологиялық және қаржылық компанияларға дейін. Бұл ұйқы жаңалықтары менің әріптес ұйқы ғалымдарымның көптеген ұқсас жаңалықтарымен бірге ұйқының өмірлік маңыздылығы туралы дәлелдер ұсынады.
Бұл кітаптың құрылымы туралы соңғы түсініктеме. Тараулар логикалық ретпен жазылған, төрт негізгі бөлімдегі баяндау доғасын қамтиды.
- 1-бөлім ұйқы деп аталатын осы қызықты нәрсенің сырын ашады: ол не, ол не емес, кім ұйықтайды, олар қанша ұйықтайды,
- адамдар қалай ұйықтауы керек (бірақ ұйықтамайды) және ұйқы сіздің немесе балаңыздың өмірінде жақсы және жаман жағына
- қарай қалай өзгереді.
- 2-бөлім ұйқының және ұйқының жоғалуының жақсы, жаман және өлімге әкелетін жақтарын егжей-тегжейлі баяндайды. Біз
- ұйқының ми мен дене үшін таңқаларлық артықшылықтарын зерттеп, ұйқының денсаулық пен сауықтырудың қандай керемет
- швейцариялық әскер пышағы екенін растаймыз. Содан кейін біз жеткілікті ұйқының болмауы денсаулықтың нашарлауына, ауруға
- және мезгілсіз өлімге қалай және неге әкелетініне тоқталамыз — егер ескерту қоңырауы болса, бұл ұйқыға шақыру.
- 3-бөлім ұйқыдан ғылыми түсіндірілген түстердің қиял әлеміне қауіпсіз өтуді ұсынады. Түс көретін адамдардың миына
- үңілуден және түстердің әлемді өзгертетін Нобель сыйлығын жеңіп алған идеяларды қалай шабыттандыратынынан бастап, түсті
- басқару шынымен мүмкін бе және мұндай нәрсе тіпті ақылға қонымды ма — бәрі ашылады.
- 4-бөлім бізді алдымен төсек басына отырғызып, ұйқысыздықты қоса алғанда, көптеген ұйқы бұзылыстарын түсіндіреді. Мен
- көпшілігіміздің түннен түнге жақсы ұйықтауға қиналатынымыздың айқын және айқын емес себептерін ашамын. Содан кейін
- ғылыми және клиникалық деректерге негізделген ұйықтататын дәрілерді талқылау жүреді. Содан кейін жақсы ұйқы үшін жаңа,
- қауіпсіз және тиімді дәрі-дәрмексіз терапиялардың егжей-тегжейлері сипатталады. Төсек басынан қоғамдағы ұйқы деңгейіне
- ауыса отырып, біз кейіннен жеткілікті ұйқының болмауының білім беруге, медицина мен денсаулық сақтауға және бизнеске
- тигізетін ауыр әсерін білеміз. Дәлелдер осы пәндердің әрқайсысының мақсаттарын тиімді, қауіпсіз, табысты және этикалық
- тұрғыдан орындауда аз ұйқымен ұзақ ояу жүрудің пайдалылығы туралы сенімдерді жоққа шығарады. Кітапты шынайы оптимистік
- үмітпен аяқтай отырып, мен адамзатты өзі айырылып қалған ұйқымен қайта байланыстыра алатын идеялардың жол картасын —
- жиырма бірінші ғасырдағы ұйқының жаңа көзқарасын ұсынамын.
Бұл кітапты осы прогрессивті, төрт бөлімді баяндау доғасында оқудың қажеті жоқ екенін атап өтуім керек. Әр тарауды, негізінен, жеке және ретсіз оқуға болады, оның маңыздылығын тым көп жоғалтпайды. Сондықтан мен сізді кітапты толығымен немесе ішінара, швед үстелі стилінде немесе ретімен, барлығын жеке талғамыңызға қарай тұтынуға шақырамын.
Бұл кітап өзіне-өзі көмек көрсету нұсқаулығы ретінде жасалмағанын атап өткен жөн. Ол ұйқы бұзылыстарын, соның ішінде ұйқысыздықты нысанаға алу немесе емдеу үшін жазылмаған. Мұны жасайтын кітаптар бар және олардың көпшілігі, егер сізде ұйқы бұзылысы бар деп күдіктенсеңіз, дәрігермен сөйлесуді ұсынады. Мен сондай-ақ ұйқымен күресетін және бұл туралы қатты алаңдайтын адамдарды өте жақсы түсінемін және оларға жанашырлықпен қараймын. Бұл адамдар үшін жеткіліксіз ұйқының әсері туралы, соның ішінде кітаптағы ақпаратты оқығанда олардың мазасыздығы артуы мүмкін. Сондықтан мен оқырманға осы мүмкіндік туралы ескертіп, оқырманның осы мәселе бойынша өз қалауына мүмкіндік бергім келеді.
Қорытындылай келе, мен бас тартуды ұсынамын. Егер сіз кітапты оқып отырып ұйқыңыз келіп, ұйықтап қалсаңыз, көптеген авторлардан айырмашылығы, мен көңілім қалмайды. Шынында да, осы кітаптың тақырыбы мен мазмұнына сүйене отырып, мен сізден мұндай мінез-құлықты белсенді түрде ынталандырамын. Ұйқы мен есте сақтау арасындағы байланыс туралы білетінімді ескерсек, сіздің, оқырманның, ұйықтап қалу арқылы менің айтқандарымды бекіту және есте сақтау құлшынысына қарсы тұра алмайтыныңызды білу мен үшін ең үлкен мақтау болып табылады. Сондықтан, өтінемін, осы кітап бойы санаға кіріп, шығып тұрудан еркін болыңыз. Мен мүлдем ренжімеймін. Керісінше, мен қуанар едім.
I. Ауруларды бақылау орталықтары (CDC) ересектерге жиырма төрт сағат ішінде жеті сағат немесе одан да көп ұйқы қажет екенін белгілейді. II. Доктор Аллан Рехтшаффен. III. Cirelli, C., and Tononi, G. (2008). “Is sleep essential?” PLoS Biology. 6, e216.
2-ТАРАУ. Кофеин, Джетлаг және Мелатонин
Ұйқы ырғағын жоғалту және бақылауға алу
Сіздің денеңіз ұйықтайтын уақыт келгенін қайдан біледі? Неліктен жаңа уақыт белдеуіне келгеннен кейін джетлагтан (уақыт белдеуінің ауысуынан болатын шаршау) зардап шегесіз? Джетлагты қалай жеңесіз? Неліктен бұл бейімделу үйге оралғанда тағы да джетлаг тудырады? Неліктен кейбір адамдар бұл мәселелермен күресу үшін мелатонинді пайдаланады? Неліктен (және қалай) бір шыны кофе сізді ояу ұстайды? Ең бастысы, ұйқыңыздың қанып жүргенін қалай білесіз?
Қашан ұйықтағыңыз келетінін және қашан ояу болғыңыз келетінін анықтайтын екі негізгі фактор бар. Сіз дәл осы сөздерді оқып отырғанда, екі фактор да сіздің санаңыз бен денеңізге қатты әсер етуде. Бірінші фактор — миыңыздың тереңінде орналасқан ішкі жиырма төрт сағаттық сағаттан таралатын сигнал. Сағат сізді түнде және күндіз тұрақты уақытта шаршаған немесе сергек сезінуге мәжбүр ететін циклдік, күн-түн ырғағын жасайды. Екінші фактор — миыңызда жиналып, «ұйқы қысымын» тудыратын химиялық зат. Сіз неғұрлым ұзақ ояу болсаңыз, соғұрлым химиялық ұйқы қысымы жинақталады және нәтижесінде сіз ұйқышыл боласыз. Осы екі фактордың арасындағы тепе-теңдік күндіз қаншалықты сергек және зейінді екеніңізді, түнде қашан шаршап, төсекке дайын болатыныңызды және ішінара қаншалықты жақсы ұйықтайтыныңызды анықтайды.
ЫРҒАҚ БАР МА?
Кіріспе абзацтағы көптеген сұрақтардың орталығында сіздің жиырма төрт сағаттық ырғағыңыздың, сондай-ақ циркадтық ырғақ деп аталатын күшті мүсіндеуші күші жатыр. Әркім циркадтық ырғақты жасайды (circa, «шамамен» және dian, diam туындысы, «күн» дегенді білдіреді). Шынында да, планетадағы өмір сүру ұзақтығы бірнеше күннен асатын тіршілік иелерінің көпшілігі осы табиғи циклды жасайды. Миыңыздағы ішкі жиырма төрт сағаттық сағат өзінің күнделікті циркадтық ырғақ сигналын миыңыздың кез келген басқа аймағына және денеңіздегі әрбір органға хабарлайды.
Сіздің жиырма төрт сағаттық қарқыныңыз қашан ояу болғыңыз келетінін және қашан ұйықтағыңыз келетінін анықтауға көмектеседі. Бірақ ол басқа ырғақтық үлгілерді де басқарады. Оларға тамақтану және ішу уақытының қалаулары, көңіл-күйіңіз бен эмоцияларыңыз, шығаратын зәр мөлшері, денеңіздің негізгі температурасы, метаболизм жылдамдығы және көптеген гормондардың бөлінуі кіреді. Олимпиадалық рекордты жаңарту ықтималдығының тәулік уақытымен нақты байланысты болуы, адамның циркадтық ырғағының табиғи шыңында, түстен кейін максималды болуы кездейсоқтық емес. Тіпті туу мен өлім уақыты да осы кардиостимулятор басқаратын негізгі өмірге тәуелді метаболикалық, жүрек-қан тамырлары, температура және гормоналды процестердегі айқын ауытқуларға байланысты циркадтық ырғақтылықты көрсетеді.
Біз бұл биологиялық кардиостимуляторды ашпас бұрын, тапқыр эксперимент мүлдем таңқаларлық нәрсе жасады: уақытты тоқтатты — кем дегенде, өсімдік үшін. 1729 жылы француз геофизигі Жан-Жак д'Орту де Майран өсімдіктердің өздерінің ішкі уақытын жасайтыны туралы алғашқы дәлелді тапты.
Де Майран гелиотропизмді көрсететін түрдің жапырақ қозғалысын зерттеді: өсімдіктің жапырақтары немесе гүлдері күндіз күннің аспандағы траекториясын бақылағанда. Де Майранды әсіресе Mimosa pudica деп аталатын бір өсімдік қызықтырды. Бұл өсімдіктің жапырақтары күннің аспан бетіндегі күндізгі доғалы өтуін бақылап қана қоймайды, сонымен қатар түнде олар қурап қалғандай төмен түседі. Содан кейін, келесі күннің басында жапырақтар қолшатыр сияқты қайтадан ашылады, бұрынғыдай сау. Бұл мінез-құлық әр таң мен кеш сайын қайталанады және бұл әйгілі эволюциялық биолог Чарльз Дарвинді оларды «ұйықтап жатқан жапырақтар» деп атауға мәжбүр етті.
Де Майранның экспериментіне дейін көпшілік өсімдіктің кеңею және жиырылу әрекеті тек күннің сәйкес шығуы мен батуымен анықталады деп сенді. Бұл қисынды болжам болды: күндізгі жарық (тіпті бұлтты күндерде де) жапырақтардың кең ашылуына түрткі болды, ал кейінгі қараңғылық жапырақтарға дүкенді жабуды, жұмысты тоқтатуды және жиналуды бұйырды. Бұл болжамды де Майран жоққа шығарды. Біріншіден, ол өсімдікті алып, ашық жерге қойып, оны күн мен түнге байланысты жарық пен қараңғылық сигналдарына ұшыратты. Күтілгендей, жапырақтар күндізгі жарықта кеңейіп, түн қараңғысында жиырылды.
Содан кейін данышпандық бұрылыс болды. Де Майран өсімдікті келесі жиырма төрт сағаттық кезеңге жабық қорапқа салып, оны күндіз де, түнде де толық қараңғылыққа батырды. Осы жиырма төрт сағаттық қараңғылық кезінде ол кейде бақыланатын қараңғылықта өсімдікке қарап, жапырақтардың күйін бақылайтын. Күндіз жарықтың әсерінен ажыратылғанына қарамастан, өсімдік әлі де күн сәулесіне шомылғандай әрекет етті; оның жапырақтары мақтанышпен кеңейді. Содан кейін ол күннің бату сигналынсыз-ақ күннің соңында белгі бойынша жапырақтарын жиырып алды және олар бүкіл түн бойы жинаулы қалды.
Бұл революциялық жаңалық болды: де Майран тірі ағзаның өз уақытын сақтайтынын және іс жүзінде күннің ырғақты бұйрықтарының құлы емес екенін көрсетті. Өсімдіктің бір жерінде күндізгі жарық сияқты сыртқы әлемнің ешқандай белгілерінсіз уақытты бақылай алатын жиырма төрт сағаттық ырғақ генераторы болды. Өсімдікте жай ғана циркадтық ырғақ емес, оның «эндогендік» немесе өзіндік ырғағы болды. Бұл сіздің жүрегіңіздің өзіндік соғу ырғағына ұқсайды. Айырмашылық мынада: жүрегіңіздің кардиостимулятор ырғағы әлдеқайда жылдам, әдетте циркадтық сағат сияқты әр жиырма төрт сағат сайын емес, кем дегенде секундына бір рет соғады.
Бір қызығы, біз адамдарда осындай, іштей қалыптасқан циркадтық ырғақ бар екенін дәлелдеу үшін тағы екі жүз жыл қажет болды. Бірақ бұл эксперимент ішкі уақытты есептеу туралы түсінігімізге күтпеген нәрсе қосты. 1938 жыл болатын және Чикаго университетінің профессоры Натаниэль Клейтман өзінің ғылыми көмекшісі Брюс Ричардсонмен бірге одан да радикалды ғылыми зерттеу жүргізбек болды. Бұл бүгінгі күнге дейін теңдесі немесе салыстырмасы жоқ арнау түрін талап етті.
Клейтман мен Ричардсон өздерінің тәжірибелік теңіз шошқалары болуы керек еді. Алты аптаға жететін азық-түлік пен суды және бөлшектелген, биік тұратын екі аурухана төсегін арқалап, олар Кентуккидегі Мамонт үңгіріне сапар шекті. Бұл планетадағы ең терең үңгірлердің бірі — соншалықты терең, оның ең алыс түкпірлеріне күн сәулесі түспейді. Дәл осы қараңғылықтан Клейтман мен Ричардсон біздің биологиялық ырғағымызды дәл бір күн емес, шамамен бір күн (циркадтық) деп анықтайтын таңқаларлық ғылыми жаңалықты ашуы керек еді.
Азық-түлік пен судан басқа, екі адам дене температурасын, сондай-ақ ояу және ұйқы ырғақтарын бағалау үшін көптеген өлшеу құрылғыларын әкелді. Бұл жазба аймағы олардың төсектерінің екі жағында орналасқан тұрғын үй кеңістігінің өзегін құрады. Төсектің биік аяқтарының әрқайсысы Мамонт үңгірінің тереңінде жасырынған сансыз кішкентай (және онша кішкентай емес) тіршілік иелерінің төсекке қосылуына жол бермеу үшін қамал орлары стиліндегі су шелегіне орнатылды.
Клейтман мен Ричардсонның алдында тұрған эксперименттік сұрақ қарапайым болды: жарық пен қараңғылықтың күнделікті циклінен ажыратылған кезде, олардың ұйқы мен сергектік биологиялық ырғақтары, дене температурасымен бірге мүлдем ретсіз бола ма, әлде олар ырғақты күндізгі жарыққа ұшыраған сыртқы әлемдегі адамдармен бірдей бола ма? Жалпы алғанда, олар толық қараңғылықта отыз екі күн болды. Олар әсерлі сақал өсіріп қана қоймай, сонымен бірге екі жаңалық ашты. Біріншісі, адамдар де Майранның гелиотропты өсімдіктері сияқты, күннен келетін сыртқы жарық болмаған кезде өздерінің эндогендік циркадтық ырғағын тудырды. Яғни, Клейтман да, Ричардсон да кездейсоқ ояну мен ұйықтауға көшкен жоқ, керісінше, шамамен тоғыз сағаттық ұйқының шоғырланған кезеңдерімен жұптасқан ұзақ сергектіктің (шамамен он бес сағат) болжамды және қайталанатын үлгісін көрсетті.
Екінші күтпеген және тереңірек нәтиже олардың сенімді қайталанатын ояну және ұйқы циклдары дәл жиырма төрт сағат емес, тұрақты және сөзсіз жиырма төрт сағаттан ұзағырақ болды. Жиырма жастағы Ричардсон ұзындығы жиырма алтыдан жиырма сегіз сағатқа дейінгі ұйқы-ояну циклын дамытты. Қырық жастағы Клейтманның циклы жиырма төрт сағатқа жақынырақ, бірақ әлі де ұзағырақ болды. Сондықтан, күндізгі жарықтың сыртқы әсерінен алыстатылған кезде, әр адамның іштей қалыптасқан «күні» дәл жиырма төрт сағат емес, одан сәл көбірек болды. Уақыты ұзақ жүретін дәл емес қол сағаты сияқты, сыртқы әлемдегі әрбір өткен (нақты) күн сайын Клейтман мен Ричардсон ұзағырақ, іштей қалыптасқан хронометриясына негізделген уақытты қоса бастады.
Біздің туа біткен биологиялық ырғағымыз дәл жиырма төрт сағат емес, шамамен сондай болғандықтан, жаңа номенклатура қажет болды: циркадтық ырғақ — яғни ұзындығы дәл бір күн емес, шамамен немесе бір күннің айналасында. Клейтман мен Ричардсонның негізгі экспериментінен бері жетпіс жылдан астам уақыт ішінде біз ересек адамның эндогендік циркадтық сағатының орташа ұзақтығы шамамен жиырма төрт сағат он бес минутты құрайтынын анықтадық. Жердің жиырма төрт сағаттық айналуынан тым алыс емес, бірақ кез келген өзін құрметтейтін швейцариялық сағат жасаушы қабылдайтын нақты уақыт емес.
Бақытымызға орай, көбіміз Мамонт үңгірінде немесе ол таңатын тұрақты қараңғылықта өмір сүрмейміз. Біз үнемі күн сәулесін сезінеміз, ол біздің дәл емес, артық жүретін ішкі циркадтық сағатымызды құтқаруға келеді. Күн сәулесі дәл емес қол сағатының бүйірлік тетігіндегі манипуляциялық саусақ пен бас бармақ сияқты әрекет етеді. Күн сәулесі біздің дәл емес ішкі сағатымызды күн сайын әдістемелік түрде қалпына келтіріп, бізді шамамен емес, дәл жиырма төрт сағатқа «артқа бұрайды».
Мидың бұл қалпына келтіру мақсатында күндізгі жарықты пайдалануы кездейсоқтық емес. Күндізгі жарық — біздің ортамыздағы ең сенімді, қайталанатын сигнал. Планетамыз пайда болғаннан бері және содан кейінгі әрбір күн сайын күн әрқашан таңертең шығып, кешке батып отырды. Шынында да, тірі түрлердің көпшілігінің циркадтық ырғақты қабылдауының себебі — өздерін және ішкі (мысалы, температура) және сыртқы (мысалы, тамақтану) әрекеттерін Жер планетасының өз осінің айналасында айналуының күнделікті орбиталық механикасымен синхрондау, нәтижесінде жарық (күнге қараған) және қараңғылық (күн жасырынған) тұрақты фазалары пайда болады.
Дегенмен, күндізгі жарық мидың биологиялық сағатты қалпына келтіру мақсатында ұстанатын жалғыз сигнал емес, бірақ ол бар болған кезде негізгі және артықшылықты сигнал болып табылады. Олар сенімді түрде қайталанатын болса, ми тамақ, жаттығу, температураның ауытқуы және тіпті тұрақты уақыттағы әлеуметтік қарым-қатынас сияқты басқа сыртқы белгілерді де пайдалана алады. Бұл оқиғалардың барлығы биологиялық сағатты қалпына келтіру қабілетіне ие, бұл оған дәл жиырма төрт сағаттық белгіні соғуға мүмкіндік береді. Бұл соқырлықтың белгілі бір түрлері бар адамдардың циркадтық ырғағын толығымен жоғалтпауының себебі. Соқырлығына байланысты жарық белгілерін қабылдамаса да, басқа құбылыстар оларды қалпына келтіру триггерлері ретінде әрекет етеді. Ми сағатты қалпына келтіру мақсатында қолданатын кез келген сигнал цейтгебер деп аталады, неміс тілінен аударғанда «уақыт беруші» немесе «синхронизатор». Осылайша, жарық ең сенімді және осылайша негізгі цейтгебер болғанымен, күндізгі жарыққа қосымша немесе ол жоқ кезде қолдануға болатын көптеген факторлар бар.
Миыңыздың ортасында орналасқан жиырма төрт сағаттық биологиялық сағат супрахиазматикалық ядро деп аталады. Анатомиялық тілдің көп бөлігі сияқты, атауы айтуға оңай болмаса да, нұсқаулық береді: supra, жоғары дегенді және chiasm, қиылысу нүктесі дегенді білдіреді. Қиылысу нүктесі — көз алмаларынан келетін көру жүйкелерінің қиылысы. Бұл жүйкелер мидың ортасында кездеседі, содан кейін тиімді түрде жақтарын ауыстырады. Супрахиазматикалық ядро осы қиылыстың дәл үстінде орналасқан, бұл жақсы себеппен. Ол визуалды өңдеу үшін мидың артқы жағына қарай бағытталған көру жүйкелері бойымен әр көзден жіберілетін жарық сигналын «сынамалайды». Супрахиазматикалық ядро бұл сенімді жарық ақпаратын өзінің тән уақыт дәлсіздігін нақты жиырма төрт сағаттық циклге қалпына келтіру үшін пайдаланады, кез келген ауытқудың алдын алады.
Мен сізге супрахиазматикалық ядро 20 000 ми жасушасынан немесе нейроннан тұрады деп айтсам, сіз оны үлкен, бас сүйек кеңістігінің үлкен бөлігін алады деп ойлауыңыз мүмкін, бірақ іс жүзінде ол кішкентай. Ми шамамен 100 миллиард нейроннан тұрады, бұл супрахиазматикалық ядроны ми материясының салыстырмалы схемасында өте кішкентай етеді. Дегенмен, оның мәртебесіне қарамастан, супрахиазматикалық ядроның мидың қалған бөлігіне және денеге әсері әлсіз емес. Бұл кішкентай сағат — өмірдің биологиялық ырғақты симфониясының орталық дирижері — сіздікі және кез келген басқа тірі түрдікі. Супрахиазматикалық ядро мінез-құлықтың кең ауқымын басқарады, соның ішінде осы тараудағы біздің назарымыз: қашан ояу және ұйықтағыңыз келетіні.
Адамдар сияқты күндіз белсенді болатын күндізгі түрлер үшін циркадтық ырғақ күндізгі уақытта ми мен денеде сізді ояу және сергек ұстауға арналған көптеген ми және дене механизмдерін белсендіреді. Бұл процестер түнде баяулап, сол сергек ету әсерін жояды. 1-суретте циркадтық ырғақтың осындай бір мысалы көрсетілген — сіздің дене температураңыз. Ол ересек адамдар тобының орташа негізгі дене температурасын (тік ішек, кем емес) білдіреді. Сол жақтағы «12 pm» (түскі 12) бастап, дене температурасы көтеріле бастайды, түстен кейін шыңына жетеді. Содан кейін траектория өзгереді. Температура қайтадан төмендей бастайды, ұйқы уақыты жақындаған сайын түскі бастапқы нүктеден төмен түседі.
1-сурет: Типтік жиырма төрт сағаттық циркадтық ырғақ (Негізгі дене температурасы)
Сіздің биологиялық циркадтық ырғағыңыз әдеттегі ұйқы уақытына жақындаған сайын негізгі дене температурасының төмендеуін үйлестіреді (1-сурет), ұйқы басталғаннан кейін шамамен екі сағаттан соң өзінің надиріне немесе ең төменгі нүктесіне жетеді. Алайда, бұл температура ырғағы сіздің шынымен ұйықтап жатқаныңызға байланысты емес. Егер мен сізді түні бойы ояу ұстасам, сіздің негізгі дене температураңыз бәрібір сол үлгіні көрсетеді. Температураның төмендеуі ұйқыны бастауға көмектессе де, температураның өзгеруі сіздің ояу немесе ұйықтап жатқаныңызға қарамастан жиырма төрт сағаттық кезеңде көтеріліп, төмендейді. Бұл метроном сияқты сәтсіздіксіз қайталанатын алдын ала бағдарламаланған циркадтық ырғақтың классикалық көрінісі. Температура — супрахиазматикалық ядро басқаратын көптеген жиырма төрт сағаттық ырғақтардың бірі ғана. Сергектік пен ұйқы — тағы біреуі. Сондықтан сергектік пен ұйқы циркадтық ырғақтың бақылауында болады, керісінше емес. Яғни, сіздің циркадтық ырғағыңыз ұйықтағаныңызға немесе ұйықтамағаныңызға қарамастан әр жиырма төрт сағат сайын жоғары және төмен жүреді. Сіздің циркадтық ырғағыңыз бұл тұрғыда мызғымас. Бірақ жеке адамдарға қарасаңыз, циркадтық уақыттың бәрінде бірдей емес екенін байқайсыз.
МЕНІҢ ЫРҒАҒЫМ СІЗДІҢ ЫРҒАҒЫҢЫЗ ЕМЕС
Адамдар мызғымас жиырма төрт сағаттық үлгіні көрсетсе де, сәйкес шың және ойыс нүктелері бір адамнан екіншісіне таңқаларлықтай ерекшеленеді. Кейбір адамдар үшін сергектік шыңы күннің басында келеді, ал ұйқышылдық ойысы түннің басында келеді. Бұлар «таңғы түрлер» және халықтың шамамен 40 пайызын құрайды. Олар таң атқанда немесе шамамен сол уақытта оянуды қалайды, бұған қуанышты және күннің осы уақытында оңтайлы жұмыс істейді. Басқалары «кешкі түрлер» және халықтың шамамен 30 пайызын құрайды. Олар табиғи түрде кеш жатуды және кейін келесі күні таңертең кеш немесе тіпті түстен кейін оянуды қалайды. Қалған 30 пайыз адамдар таңғы және кешкі түрлердің арасында жатыр, мен сияқты кешкілікке сәл бейімділігі бар.
Сіз бұл екі түрдегі адамдарды ауызекі тілде сәйкесінше «бозторғайлар» және «жапалақтар» деп білуіңіз мүмкін. Бозторғайлардан айырмашылығы, жапалақтар түнде ерте ұйықтай алмайды, қанша тырысса да. Тек таңертеңгі сағаттарда ғана жапалақтар ұйықтай алады. Кеш ұйықтағандықтан, жапалақтар, әрине, ерте тұруды қатты ұнатпайды. Олар бұл уақытта жақсы жұмыс істей алмайды, оның бір себебі — «ояу» болғанына қарамастан, олардың миы таңертеңгі уақытта ұйқыға ұқсас күйде қалады. Бұл әсіресе көздің үстінде орналасқан және мидың бас кеңсесі деп санауға болатын префронтальды қыртыс аймағына қатысты. Префронтальды қыртыс жоғары деңгейдегі ойлау мен логикалық пайымдауды басқарады және эмоцияларымызды бақылауда ұстауға көмектеседі. Жапалақ тым ерте оянуға мәжбүр болғанда, олардың префронтальды қыртысы өшірілген, «офлайн» күйде қалады. Таңертең ерте іске қосылған суық қозғалтқыш сияқты, ол жұмыс температурасына дейін жылыну үшін көп уақытты қажет етеді және оған дейін тиімді жұмыс істемейді.
Ересек адамның жапалақтығы немесе бозторғайлығы, сондай-ақ олардың хронотипі деп аталады, генетикамен қатты анықталады. Егер сіз жапалақ болсаңыз, ата-анаңыздың біреуі (немесе екеуі де) жапалақ болуы мүмкін. Өкінішке орай, қоғам жапалақтарға екі жағдайда әділетсіз қарайды. Біріншісі — жапалақтың таңертеңгі сағаттарға дейін ұйықтамағанына байланысты күннің кеш уақытында ояну әдетіне негізделген жалқау деген белгі. Басқалары (әдетте бозторғайлар) жапалақтарды мұндай қалаулар таңдау болып табылады және егер олар соншалықты салақ болмаса, олар оңай ерте ояна алар еді деген қате болжаммен сөгеді. Алайда, жапалақтар өз таңдауымен жапалақ емес. Олар болмай қоймайтын ДНҚ сымдары арқылы кешіктірілген кестеге байланған. Бұл олардың саналы кінәсі емес, керісінше олардың генетикалық тағдыры.
Екіншісі — қоғамның жұмыс кестесінің қалыптасқан, тең емес ойын алаңы, ол жапалақтарды жазалайтын және бозторғайларды қолдайтын ерте басталу уақыттарына қатты бейімделген. Жағдай жақсарып келе жатқанымен, стандартты жұмыс кестелері жапалақтарды табиғи емес ұйқы-ояну ырғағына мәжбүрлейді. Демек, жапалақтардың жұмыс өнімділігі тұтастай алғанда таңертең әлдеқайда төмен болады және олардың шынайы өнімділік әлеуетін түстен кейін және кешке көрсетуге кедергі келтіріледі, өйткені стандартты жұмыс уақыты ол келгенге дейін аяқталады. Ең өкініштісі, жапалақтар созылмалы ұйқысыздыққа көбірек ұшырайды, өйткені олар бозторғайлармен бірге оянуға мәжбүр, бірақ кешке әлдеқайда кеш ұйықтай алмайды. Осылайша, жапалақтар жиі екі жақтан да жануға мәжбүр болады. Сондықтан ұйқының жетіспеушілігінен туындаған денсаулықтың нашарлауы жапалақтарға көбірек түседі, соның ішінде депрессия, мазасыздық, қант диабеті, қатерлі ісік, инфаркт және инсульт деңгейі жоғары.
Осыған байланысты, басқа физикалық айырмашылықтарға (мысалы, нашар көретіндерге) жасайтын бейімделулерге ұқсас бейімделулерді ұсынатын қоғамдық өзгеріс қажет. Бізге барлық хронотиптерге жақсырақ бейімделетін және тек біреуін ғана емес, икемді жұмыс кестелері қажет.
Сіз Ана Табиғат неге адамдар арасында бұл өзгермелілікті бағдарламалады деп ойлауыңыз мүмкін. Әлеуметтік түр ретінде біз максималды адами қарым-қатынасты дамыту үшін бәріміз синхрондалып, бір уақытта ояу болмауымыз керек пе? Мүмкін жоқ шығар. Осы кітапта кейінірек білетініміздей, адамдар жалғыз немесе жұп болып емес, отбасылар немесе тіпті тұтас тайпалар болып бірге ұйықтауға дамыған болуы мүмкін. Осы эволюциялық контекстті бағалай отырып, ұйқы/ояну уақытының қалауларындағы осындай генетикалық бағдарламаланған вариацияның артықшылықтарын түсінуге болады. Топтағы жапалақтар түнгі бір немесе екіге дейін ұйықтамайды және таңғы тоғыз немесе онға дейін оянбайды. Ал бозторғайлар түнгі тоғызда ұйықтап, таңғы бесте оянады. Демек, топ тұтастай алғанда сегіз сағаттың орнына тек төрт сағат қана ұжымдық түрде осал болады (яғни, әр адам ұйықтап жатыр), дегенмен әркім әлі де сегіз сағат ұйықтауға мүмкіндік алады. Бұл өмір сүру жарамдылығының 50 пайызға артуы мүмкін. Ана Табиғат ешқашан түрдің өмір сүру қауіпсіздігін және осылайша жарамдылығын осы мөлшерде арттыра алатын биологиялық қасиетті — бұл жерде ұжымдық тайпадағы жеке адамдардың қашан ұйықтайтыны мен оянатынындағы пайдалы өзгермелілікті — бермес еді. Және ол бермеді де.
МЕЛАТОНИН
Сіздің супрахиазматикалық ядроңыз түн мен күннің қайталанатын сигналын миыңызға және денеңізге мелатонин деп аталатын айналымдағы хабаршы арқылы жеткізеді. Мелатониннің басқа атаулары да бар. Оларға «қараңғылық гормоны» және «вампир гормоны» жатады. Ол қорқынышты болғандықтан емес, жай ғана мелатонин түнде бөлінетіндіктен. Супрахиазматикалық ядроның нұсқауымен мелатониннің көтерілуі ымырттан кейін көп ұзамай басталады, мидың артқы жағында терең орналасқан аймақ — эпифиз безінен қанға бөлінеді. Мелатонин күшті дауыс зорайтқыш сияқты әрекет етіп, ми мен денеге айқын хабарлама айқайлайды: «Қараңғы, қараңғы!» Осы сәтте бізге түн туралы бұйрық берілді және онымен бірге ұйқының басталу уақыты туралы биологиялық пәрмен берілді.
Осылайша, мелатонин ағзадағы қараңғылықты жүйелі түрде белгілеу арқылы ұйқының қашан болатынын реттеуге көмектеседі. Бірақ мелатонин ұйқының пайда болуына аз әсер етеді: көптеген адамдар ұстанатын қате болжам. Бұл айырмашылықты түсінікті ету үшін ұйқыны Олимпиадалық 100 метрге жүгіру жарысы деп ойлаңыз. Мелатонин — «Жүгірушілер, дайындалыңдар» дейтін, содан кейін жарысты (ұйқыны) бастайтын тапаншаны ататын уақыт шенеунігінің дауысы. Сол уақыт шенеунігі (мелатонин) жарыстың (ұйқының) қашан басталатынын басқарады, бірақ жарысқа қатыспайды. Бұл аналогияда спринтерлердің өздері — ұйқыны белсенді түрде тудыратын басқа ми аймақтары мен процестері. Мелатонин мидың осы ұйқы тудыратын аймақтарын ұйқы уақытының бастапқы сызығына жинайды. Мелатонин жай ғана ұйқы оқиғасын бастау туралы ресми нұсқау береді, бірақ ұйқы жарысының өзіне қатыспайды.
Осы себептерге байланысты мелатонин өздігінен күшті ұйықтататын құрал емес, кем дегенде сау, джетлаг жоқ адамдар үшін емес (біз джетлагты — және мелатониннің қалай пайдалы болатынын — сәл кейінірек қарастырамыз). Таблеткада сапалы мелатонин аз болуы мүмкін, егер бар болса. Дегенмен, мелатониннің айтарлықтай ұйқы плацебо әсері бар, оны бағаламауға болмайды: плацебо әсері, ақыр соңында, барлық фармакологиядағы ең сенімді әсер. Сондай-ақ, рецептсіз сатылатын мелатонинді АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) сияқты бүкіл әлемдегі басқарушы органдар әдетте реттемейтінін түсіну маңызды. Рецептсіз сатылатын брендтердің ғылыми бағалаулары мелатонин концентрациясының жапсырмада көрсетілгеннен 83 пайызға аз және көрсетілгеннен 478 пайызға көп болатынын анықтады.
Ұйқы басталғаннан кейін мелатонин концентрациясы түнде және таңертеңгі сағаттарда баяу төмендейді. Таң атқанда, күн сәулесі көзге (тіпті жабық қабақтар арқылы) енген кезде, эпифиз безіне тежегіш педаль басылады, осылайша мелатониннің бөлінуін тоқтатады. Айналымдағы мелатониннің болмауы енді ми мен денеге ұйқының мәре сызығына жеткенін хабарлайды. Ұйқы жарысын аяқталды деп жариялап, күннің қалған бөлігінде белсенді сергектіктің оралуына мүмкіндік беретін уақыт келді. Бұл тұрғыда біз адамдар «күн қуатымен» жұмыс істейміз. Содан кейін, жарық сөнген сайын, мелатонинді блоктайтын күн тежегіш педалі де сөнеді. Мелатонин көтерілген сайын қараңғылықтың тағы бір фазасы белгіленеді және тағы бір ұйқы оқиғасы бастапқы сызыққа шақырылады.
Сіз 2-суретте мелатонин бөлінуінің типтік профилін көре аласыз. Ол ымырттан бірнеше сағат өткен соң басталады. Содан кейін ол тез көтеріліп, таңғы төрт шамасында шыңына жетеді. Содан кейін ол таң жақындаған сайын төмендей бастайды, таңертеңгі уақыттан түске дейін анықталмайтын деңгейге түседі.
2-сурет: Мелатонин циклы
ЫРҒАҚ БАР, САЯХАТТАМАЙДЫ
Реактивті қозғалтқыштың пайда болуы адамдардың планета бойынша жаппай транзиті үшін революция болды. Алайда, бұл күтпеген биологиялық апатты тудырды: реактивті ұшақтар уақыт белдеулері арқылы біздің жиырма төрт сағаттық ішкі сағаттарымыз ілесе алатын немесе бейімделе алатыннан жылдамырақ өту мүмкіндігін ұсынды. Бұл ұшақтар биологиялық уақыттың кешігуін тудырды: джетлаг. Нәтижесінде біз алыс уақыт белдеуінде күндіз шаршап, ұйқышыл боламыз, өйткені біздің ішкі сағатымыз әлі түн деп ойлайды. Ол әлі қуып жеткен жоқ. Егер бұл жеткіліксіз болса, түнде біз жиі ұйқыны бастай алмаймыз немесе сақтай алмаймыз, өйткені біздің ішкі сағатымыз енді күндіз деп санайды.
Менің жақында Сан-Францискодан Англияға үйге ұшқан рейсімді мысалға алайық. Лондон Сан-Францискодан сегіз сағат алда. Мен Англияға келгенде, Лондондағы Хитроу әуежайындағы сандық сағат таңғы тоғыз екенін көрсетсе де, менің ішкі циркадтық сағатым мүлдем басқа уақытты — Калифорния уақытын, яғни түнгі бірді тіркеп тұр. Мен қатты ұйықтап жатуым керек. Мен уақыттан кешіккен миым мен денемді Лондон күні бойы терең летаргия күйінде сүйреймін. Менің биологиямның әрбір аспектісі ұйқыны талап етеді; Калифорниядағы адамдардың көпшілігі осы уақытта құшағында жатқан ұйқыны.
Алайда ең жаманы әлі алда. Лондон уақытымен түн ортасында мен төсекте жатырмын, шаршадым және ұйықтағым келеді. Бірақ Лондондағы адамдардың көпшілігінен айырмашылығы, мен ұйықтай алмайтын сияқтымын. Лондонда түн ортасы болса да, менің ішкі биологиялық сағатым кешкі төрт деп санайды, бұл Калифорниядағы уақыт. Мен әдетте сергек болар едім, сондықтан мен Лондонда төсекте жатырмын. Менің ұйықтауға деген табиғи бейімділігім келгенше бес немесе алты сағат өтеді... дәл Лондон ояна бастаған кезде, ал мен көпшілік алдында дәріс оқуым керек. Қандай былық.
Бұл джетлаг: сіз жаңа уақыт белдеуінде күндіз шаршап, ұйқышыл боласыз, өйткені сіздің дене сағатыңыз және онымен байланысты биология әлі де түн деп «ойлайды». Түнде сіз жиі қатты ұйықтай алмайсыз, өйткені сіздің биологиялық ырғағыңыз әлі де күндіз деп санайды.
Бақытымызға орай, менің миым мен денем бұл сәйкес келмейтін белгісіздікте мәңгі қалмайды. Мен жаңа жердегі күн сәулесінің сигналдары арқылы Лондон уақытына бейімделемін. Бірақ бұл баяу процесс. Басқа уақыт белдеуінде болған әрбір күн үшін сіздің супрахиазматикалық ядроңыз шамамен бір сағатқа ғана қайта реттеле алады. Сондықтан Сан-Францискода болғаннан кейін Лондон уақытына қайта бейімделу үшін маған шамамен сегіз күн қажет болды, өйткені Лондон Сан-Францискодан сегіз сағат алда. Өкінішке орай, менің супрахиазматикалық ядросының жиырма төрт сағаттық сағатының өзін уақыт бойынша алға сүйреп, Лондонға орналасу үшін жасаған осындай эпикалық әрекеттерінен кейін ол көңілсіз жаңалыққа тап болады: мен енді тоғыз күннен кейін Сан-Францискоға қайта ұшуым керек. Менің байғұс биологиялық сағатым бұл күресті кері бағытта қайтадан бастан кешіруі керек!
Сіз батысқа қарай ұшқанға қарағанда шығысқа қарай саяхаттаған кезде жаңа уақыт белдеуіне бейімделу қиынырақ екенін байқаған боларсыз. Мұның кем дегенде екі себебі бар. Біріншіден, шығыс бағыты әдеттегіден ертерек ұйықтауды талап етеді, бұл ақыл-ойдың жай ғана әрекетке көшуі үшін қиын биологиялық тапсырма. Керісінше, батыс бағыты кешірек ояу жүруді талап етеді, бұл саналы және прагматикалық тұрғыдан оңайырақ перспектива. Екіншіден, сыртқы әлемнің кез келген әсерінен ажыратылған кезде біздің табиғи циркадтық ырғағымыз бір күннен ұзағырақ — шамамен жиырма төрт сағат он бес минут екенін есіңізде сақтайсыз. Бұл қарапайым болса да, күнді кішірейтуден гөрі жасанды түрде созуды біршама жеңілдетеді. Сіз батысқа қарай саяхаттаған кезде — іштей ұзағырақ ішкі сағатыңыздың бағытында — бұл «күн» сіз үшін жиырма төрт сағаттан ұзағырақ болады және сондықтан оған бейімделу сәл оңайырақ болады. Алайда шығысқа қарай саяхаттау, ол сіз үшін жиырма төрт сағаттан қысқа «күнді» қамтиды, бастапқыда сіздің іштей ұзақ ішкі ырғағыңызға қайшы келеді, сондықтан оны орындау қиынырақ.
Батыс немесе шығыс болсын, джетлаг әлі де миға азапты физиологиялық ауытқушылықты және дененің жасушаларына, мүшелеріне және негізгі жүйелеріне терең биологиялық стрессті жүктейді. Және оның салдары бар. Ғалымдар ұзақ қашықтыққа ұшатын және қалпына келуге мүмкіндігі аз ұшақ экипаждарын зерттеді. Екі алаңдатарлық нәтиже пайда болды. Біріншіден, олардың миының бөліктері — атап айтқанда оқу және есте сақтаумен байланысты бөліктері — физикалық түрде кішірейген, бұл уақыт белдеуіне саяхаттаудың биологиялық стрессінен туындаған ми жасушаларының бұзылуын көрсетеді. Екіншіден, олардың қысқа мерзімді жады айтарлықтай бұзылған. Олар уақыт белдеулері арқылы жиі саяхаттамайтын ұқсас жастағы және білімдегі адамдарға қарағанда әлдеқайда ұмытшақ болды. Ұшқыштарды, кабина экипажының мүшелерін және ауысымдық жұмысшыларды зерттеген басқа зерттеулер қосымша алаңдатарлық салдарларды, соның ішінде қатерлі ісік пен 2-типті қант диабетінің жалпы халыққа қарағанда — немесе тіпті көп саяхаттамайтын мұқият бақыланатын сәйкес адамдарға қарағанда әлдеқайда жоғары деңгейін хабарлады.
Осы зиянды әсерлерге сүйене отырып, сіз неліктен жиі джетлагқа тап болатын кейбір адамдар, соның ішінде авиакомпания ұшқыштары мен кабина экипажы мұндай азапты шектегісі келетінін түсіне аласыз. Көбінесе олар мәселеге көмектесу үшін мелатонин таблеткаларын қабылдауды таңдайды. Менің Сан-Францискодан Лондонға ұшқанымды еске түсіріңіз. Сол күні келгеннен кейін мен сол түні ұйықтауға және ұйықтап жатуға қатты қиналдым. Ішінара бұл Лондондағы түнде мелатониннің бөлінбеуіне байланысты болды. Менің мелатониннің көтерілуіне әлі көп сағаттар бар еді, Калифорния уақытымен. Бірақ Лондонға келгеннен кейін мен мелатониннің заңды қосылысын қолданамын деп елестетейік. Бұл былай жұмыс істейді: Лондон уақытымен кешкі жеті-сегіздер шамасында мен мелатонин таблеткасын қабылдаймын, бұл Лондондағы адамдардың көпшілігінде қазір болып жатқан табиғи мелатониннің көтерілуіне еліктейтін айналымдағы мелатониннің жасанды көтерілуін тудырады. Нәтижесінде менің миым түн екеніне алданады және сол химиялық жолмен жасалған айламен ұйқы жарысының белгіленген уақыты келеді. Бұл тұрақты емес уақытта (мен үшін) ұйқы оқиғасының өзін тудыру әлі де күрес болады, бірақ уақыт сигналы осы джетлаг контекстінде ұйқының ықтималдығын айтарлықтай арттырады.
ҰЙҚЫ ҚЫСЫМЫ ЖӘНЕ КОФЕИН
Сіздің жиырма төрт сағаттық циркадтық ырғағыңыз ояну мен ұйқыны анықтайтын екі фактордың біріншісі. Екіншісі — ұйқы қысымы. Дәл осы сәтте миыңызда аденозин деп аталатын химиялық зат жиналып жатыр. Ол әрбір өткен ояу минут сайын концентрациясын арттыра береді. Сіз неғұрлым ұзақ ояу болсаңыз, соғұрлым аденозин жинақталады. Аденозинді бүгін таңертең оянғаннан бері өткен уақыт мөлшерін үздіксіз тіркейтін химиялық барометр деп ойлаңыз.
Мидағы аденозиннің жоғарылауының бір салдары — ұйықтауға деген құлшыныстың артуы. Бұл ұйқы қысымы деп аталады және бұл сіздің қашан ұйқыңыз келетінін және осылайша төсекке жату керектігін анықтайтын екінші күш. Ақылды қос әрекетті әсерді қолдана отырып, аденозиннің жоғары концентрациясы бір уақытта мидағы ояту аймақтарының «дыбысын» төмендетеді және ұйқыны шақыратын аймақтардың тетігін жоғарылатады. Сол химиялық ұйқы қысымының нәтижесінде аденозин концентрациясы шыңына жеткенде, ұйқыға деген қарсы тұруға болмайтын құлшыныс пайда болады. Бұл адамдардың көпшілігінде он екі-он алты сағат ояу болғаннан кейін болады.
Алайда, сіз өзіңізді сергек және ояу сезіндіретін химиялық затты қолдану арқылы аденозиннің ұйқы сигналын жасанды түрде өшіре аласыз: кофеин. Кофеин тағамдық қоспа емес. Керісінше, кофеин әлемдегі ең көп қолданылатын (және теріс пайдаланылатын) психоактивті стимулятор болып табылады. Бұл мұнайдан кейінгі планетадағы екінші ең көп сатылатын тауар. Кофеинді тұтыну адамзат баласына жүргізілген ең ұзақ және ең үлкен бақылаусыз дәрі-дәрмек зерттеулерінің бірі болып табылады, бәлкім, онымен тек алкоголь ғана бәсекелесе алады және ол бүгінгі күнге дейін жалғасуда.
Кофеин мидағы аденозинді қабылдау орындарына — немесе рецепторларға — жабысу артықшылығы үшін аденозинмен сәтті күресу арқылы жұмыс істейді. Алайда, кофеин бұл рецепторларды иемденгеннен кейін, ол аденозин сияқты оларды ынталандырмайды, сізді ұйықтатпайды. Керісінше, кофеин рецепторларды блоктайды және тиімді түрде белсендірмейді, бүркемелеуші агент ретінде әрекет етеді. Бұл дыбысты өшіру үшін саусақтарыңызды құлағыңызға тығумен тең. Осы рецепторларды басып алу және иемдену арқылы кофеин әдетте аденозин арқылы миға хабарланатын ұйқышылдық сигналын блоктайды. Нәтиже: кофеин сізді ұйқыға шақыратын аденозиннің жоғары деңгейіне қарамастан, сізді сергек және ояу сезінуге алдайды.
Айналымдағы кофеин деңгейі ауызша қабылдағаннан кейін шамамен отыз минуттан соң шыңына жетеді. Алайда проблемалы нәрсе — кофеиннің сіздің жүйеңізде сақталуы. Фармакологияда біз дәрінің тиімділігін талқылағанда «жартылай шығарылу кезеңі» терминін қолданамыз. Бұл жай ғана дененің дәрі концентрациясының 50 пайызын шығаруға кететін уақыт ұзақтығын білдіреді. Кофеиннің орташа жартылай шығарылу кезеңі бес-жеті сағатты құрайды. Кешкі астан кейін, шамамен 19:30-да бір шыны кофе іштіңіз делік. Бұл дегеніміз, түнгі 1:30-да сол кофеиннің 50 пайызы әлі де белсенді және ми тінінде айналып жүруі мүмкін. Басқаша айтқанда, түнгі 1:30-да сіз миыңызды кешкі аспен ішкен кофеиннен тазарту жұмысының жартысына ғана келдіңіз.
Бұл 50 пайыздық белгіде де зиянсыз ештеңе жоқ. Кофеиннің жарты дозасы әлі де өте күшті және кофеин жоғалғанға дейін түнде одан әрі ыдырау жұмыстары күтіп тұр. Ұйқы оңай келмейді немесе түнде бірқалыпты болмайды, өйткені миыңыз кофеиннің қарсы күшімен күресуді жалғастырады. Көптеген адамдар кофеиннің бір дозасын жеңу үшін қанша уақыт қажет екенін түсінбейді, сондықтан таңертең оянғандағы нашар ұйқы мен он сағат бұрын кешкі аспен ішкен бір шыны кофенің арасындағы байланысты жасай алмайды.
Кофеин — тек кофеде, белгілі бір шайларда және көптеген энергетикалық сусындарда ғана емес, сонымен қатар қара шоколад және балмұздақ сияқты тағамдарда, сондай-ақ салмақ жоғалтуға арналған таблеткалар мен ауырсынуды басатын дәрілерде кездеседі — адамдардың оңай ұйықтауына және содан кейін қатты ұйықтауына кедергі келтіретін, әдетте ұйқысыздық, нақты медициналық жағдай ретінде жасырынатын жалпы кінәлі. Сондай-ақ, кофеинсіздендірілген деген кофеинсіз дегенді білдірмейтінін біліңіз. Кофеинсіздендіру әдісіне және қолданылатын бұршаққа байланысты бір шыны кофеинсіз кофенің құрамында кәдімгі бір шыны кофенің дозасының 3-тен 10 пайызға дейінгі мөлшері болуы мүмкін.
Кофеиннің «серпілісі» басылады. Кофеин сіздің жүйеңізден бауырдағы фермент арқылы шығарылады, ол уақыт өте келе оны біртіндеп ыдыратады. Негізінен генетикаға сүйене отырып, кейбір адамдарда кофеинді ыдырататын ферменттің тиімдірек нұсқасы бар, бұл бауырға оны қан ағымынан тез тазартуға мүмкіндік береді. Басқаларында, керісінше, ферменттің баяу әрекет ететін нұсқасы бар. Олардың жүйесіне кофеиннің бірдей мөлшерін шығару үшін әлдеқайда көп уақыт қажет. Нәтижесінде олар кофеиннің әсеріне өте сезімтал. Таңертең бір шыны шай немесе кофе күннің көп бөлігіне жетеді және егер олар екінші шыныны, тіпті түстен кейін ерте ішсе, кешке ұйықтау қиынға соғады. Қартаю сонымен қатар кофеинді тазарту жылдамдығын өзгертеді: біз неғұрлым егде болсақ, миымыз бен денемізге кофеинді шығаруға соғұрлым көп уақыт қажет болады, осылайша біз кейінгі өмірде кофеиннің ұйқыны бұзатын әсеріне сезімтал боламыз.
Егер сіз кофе ішу арқылы түнде кеш ояу жүруге тырыссаңыз, бауырыңыз кофеинді жүйеңізден сәтті шығарған кезде жағымсыз салдарға дайын болуыңыз керек: бұл құбылыс әдетте «кофеиннің құлауы» деп аталады. Ойыншық роботтың батареялары таусылғандай, қуат деңгейіңіз тез төмендейді. Сіз жұмыс істеуге және зейін қоюға қиналасыз, тағы да қатты ұйқышылдық сезімі пайда болады.
Біз қазір неге екенін түсінеміз. Кофеин сіздің жүйеңізде болған барлық уақытта ол блоктайтын ұйқышылдық химиялық заты (аденозин) соған қарамастан жинақталуын жалғастырады. Алайда сіздің миыңыз ұйқыны ынталандыратын аденозиннің бұл көтеріліп келе жатқан толқынын білмейді, өйткені сіз жасаған кофеин қабырғасы оны сіздің қабылдауыңызға жібермей тұр. Бірақ бауырыңыз кофеиннің сол тосқауылын бұзғаннан кейін, сіз қатал соққыны сезінесіз: сізге осы шыны кофені ішпес бұрын екі-үш сағат бұрын сезінген ұйқышылдық, сонымен қатар кофеиннің кетуін шыдамсыздықпен күтіп, аралық сағаттарда жиналған барлық қосымша аденозин соққы береді. Рецепторлар кофеиннің ыдырауы арқылы босаған кезде, аденозин қайтадан асығып, рецепторларды тұншықтырады. Бұл орын алғанда, сізге ұйықтауға деген ең күшті аденозин-триггер құлшынысы шабуыл жасайды — жоғарыда аталған кофеиннің құлауы. Егер сіз аденозиннің салмағына қарсы тұру үшін одан да көп кофеин тұтынбасаңыз, бұл тәуелділік циклын бастайды, сізге ояу қалу өте, өте қиын болады.
Кофеиннің әсерін сізге жеткізу үшін мен 1980 жылдары NASA жүргізген эзотерикалық зерттеулерге сілтеме жасаймын. Олардың ғалымдары өрмекшілерге әртүрлі есірткілерді беріп, содан кейін олардың құрған өрмектерін бақылады. Бұл есірткілерге ЛСД, спид (амфетамин), марихуана және кофеин кірді. Өздері айтып тұрған нәтижелерді 3-суреттен көруге болады. Зерттеушілер өрмекшілердің кофеин берілгенде, тіпті сыналған басқа күшті есірткілерге қарағанда, кез келген функционалдық пайдасы бар қалыпты немесе логикалық өрмекке ұқсайтын кез келген нәрсені құруға қаншалықты қабілетсіз екенін атап өтті.
3-сурет: Әртүрлі есірткілердің өрмекші торын құруға әсері
Кофеиннің стимуляторлық есірткі екенін атап өткен жөн. Кофеин сонымен қатар біз балаларымыз бен жасөспірімдерімізге оңай беретін жалғыз тәуелділік тудыратын зат — оның салдарына біз кітапта кейінірек ораламыз.
ҚАДАММЕН, ҚАДАМСЫЗ
Кофеинді бір сәтке қоя тұрып, сіз ұйқыңызды реттейтін екі басқарушы күш — супрахиазматикалық ядроның жиырма төрт сағаттық циркадтық ырғағы және аденозиннің ұйқы қысымы сигналы — өз әсерлерін біріктіру үшін бір-бірімен байланысады деп болжаған боларсыз. Шындығында, олай емес. Олар бір-бірінен бейхабар екі бөлек және жеке жүйе. Олар жұпталмаған; дегенмен, олар әдетте сәйкес келеді.
4-сурет солдан оңға қарай қырық сегіз сағат уақытты қамтиды — екі күн және екі түн. Суреттегі нүктелі сызық — циркадтық ырғақ, сондай-ақ С-процесі деп аталады. Синусоидалы толқын сияқты, ол сенімді және қайталанатын түрде көтеріліп, төмендейді, содан кейін тағы бір рет көтеріліп, төмендейді. Суреттің сол жағынан бастап, циркадтық ырғақ сіз оянғанға дейін бірнеше сағат бұрын белсенділігін арттыра бастайды. Ол ми мен денені сергек қуат сигналымен толтырады. Оны алыстан жақындап келе жатқан рухтандыратын марш оркестрі сияқты ойлаңыз. Бастапқыда сигнал әлсіз, бірақ бірте-бірте ол уақыт өте келе күшейеді, күшейеді және күшейеді. Көптеген сау ересектерде түстен кейін циркадтық ырғақтан келетін белсендіру сигналы шыңына жетеді.
4-сурет: Ұйқы мен сергектікті реттейтін екі фактор
Енді ұйқыны басқаратын басқа фактормен не болып жатқанын қарастырайық: аденозин. Аденозин ұйқыға қысым жасайды, сондай-ақ S-процесі деп аталады. 4-суретте тұтас сызықпен көрсетілген, сіз неғұрлым ұзақ ояу болсаңыз, соғұрлым аденозин жиналып, ұйықтауға деген құлшынысты (қысымды) арттырады. Таңертеңгі уақыттан түске дейін сіз бірнеше сағат қана ояу болдыңыз. Нәтижесінде аденозин концентрациясы аздап қана өсті. Сонымен қатар, циркадтық ырғақ өзінің күшті сергектік көтерілуінде. Циркадтық ырғақтан келетін күшті белсендіру шығысының аденозиннің төмен деңгейімен үйлесуі сергек болудың жағымды сезіміне әкеледі. (Немесе кем дегенде солай болуы керек, егер сіздің ұйқыңыз алдыңғы түні сапалы және жеткілікті ұзақ болса. Егер сіз таңертең оңай ұйықтап қалатындай сезінсеңіз, сіз жеткілікті ұйықтамайсыз немесе ұйқыңыздың сапасы жеткіліксіз болуы мүмкін.) Жоғарыдағы қисық сызықтар арасындағы қашықтық сіздің ұйықтауға деген құлшынысыңыздың тікелей көрінісі болады. Екеуінің арасындағы қашықтық неғұрлым үлкен болса, ұйқыға деген құлшынысыңыз соғұрлым жоғары болады.
Мысалы, таңғы сегізде оянғаннан кейін сағат он бірде нүктелі сызық (циркадтық ырғақ) пен тұтас сызық (ұйқы қысымы) арасында аз ғана қашықтық бар, бұл 5-суреттегі тік қос көрсеткімен көрсетілген. Бұл минималды айырмашылық ұйқы драйвының әлсіз екенін және ояу және сергек болуға деген күшті құлшынысты білдіреді.
5-сурет: Ояу болуға ұмтылыс
Алайда, түнгі сағат он бірде жағдай мүлдем басқаша, 6-суретте көрсетілгендей. Сіз он бес сағат бойы ояу болдыңыз және миыңыз аденозиннің жоғары концентрациясына малынған (суреттегі тұтас сызықтың қалай күрт көтерілгенін ескеріңіз). Сонымен қатар, циркадтық ырғақтың нүктелі сызығы төмендеп, белсенділік пен сергектік деңгейіңізді төмендетеді. Нәтижесінде екеуінің арасындағы айырмашылық ұлғайды, бұл 6-суреттегі ұзын тік қос көрсеткімен көрсетілген. Мол аденозиннің (жоғары ұйқы қысымы) және төмендейтін циркадтық ырғақтың (төмендетілген белсенділік деңгейлері) бұл күшті үйлесімі ұйқыға деген күшті құлшынысты тудырады.
6-сурет: Ұйықтауға ұмтылыс
Сіз ұйықтап қалғаннан кейін жиналған барлық аденозинмен не болады? Ұйқы кезінде ми күндізгі аденозинді ыдыратуға және шығаруға мүмкіндік алатындықтан, жаппай эвакуация басталады. Түнде ұйқы ұйқы қысымының ауыр салмағын көтеріп, аденозин жүктемесін жеңілдетеді. Ересек адамда шамамен сегіз сағаттық сау ұйқыдан кейін аденозинді тазарту аяқталады. Бұл процесс аяқталып жатқанда, сіздің циркадтық белсенділік ырғағыңыздың марш оркестрі сәтті түрде қайтып оралады және оның қуаттандыратын әсері жақындай бастайды. Таңертеңгі сағаттарда бұл екі процесс орын ауыстырғанда, онда аденозин жойылып, циркадтық ырғақтың рухтандыратын дыбысы қаттырақ бола бастағанда (6-суреттегі екі сызықтың кездесуімен көрсетілген), біз табиғи түрде оянамыз (сурет мысалында екінші күні таңғы жеті). Сол толық түнгі ұйқыдан кейін сіз енді физикалық күш-қуатпен және өткір ми қызметімен тағы он алты сағат сергектікке дайынсыз.
ТӘУЕЛСІЗДІК КҮНІ ЖӘНЕ ТҮНІ
Сіз ешқашан «түні бойы ұйықтамау» жасап көрдіңіз бе — ұйқыдан бас тартып, келесі күні бойы ояу қалдыңыз ба? Егер сізде болған болса және бұл туралы көп нәрсені есіңізде сақтай алсаңыз, сіз өзіңізді шынымен бақытсыз және ұйқышыл сезінген кездер болғанын есіңізге түсіруіңіз мүмкін, бірақ ұзақ уақыт ояу болғаныңызға қарамастан, парадоксальды түрде сергек сезінген басқа сәттер де болды. Неліктен? Мен ешкімге бұл өзін-өзі экспериментті жүргізуге кеңес бермеймін, бірақ адамның сергектігін жиырма төрт сағаттық толық ұйқысыздық кезінде бағалау — ғалымдардың қашан ояу және ұйықтағыңыз келетінін анықтайтын екі күштің — жиырма төрт сағаттық циркадтық ырғақ пен аденозиннің ұйқышылдық сигналының — тәуелсіз екенін және олардың қалыпты құлыптау қадамынан ажыратылуы мүмкін екенін көрсететін бір жолы.
7-суретті қарастырайық, онда уақыттың сол қырық сегіз сағаттық бөлігі және қарастырылып отырған екі фактор көрсетілген: жиырма төрт сағаттық циркадтық ырғақ және аденозиннің ұйқы қысымы сигналы және олардың арасында қанша қашықтық бар. Бұл сценарийде біздің еріктіміз түні бойы және күні бойы ояу болады. Ұйқысыздық түні алға жылжыған сайын, аденозин ұйқы қысымы (жоғарғы сызық) шүмек ашық қалғанда тығындалған раковинадағы су деңгейінің көтерілуі сияқты біртіндеп көтеріледі. Ол түнде төмендемейді. Ол төмендей алмайды, өйткені ұйқы жоқ.
7-сурет: Ұйқысыздықтың көтерілуі мен төмендеуі
Ояу қалу және ұйқы ашатын аденозин ағызу құбырына қол жеткізуді блоктау арқылы ми химиялық ұйқы қысымынан құтыла алмайды. Аденозин деңгейінің жоғарылауы жалғасуда. Бұл сіз неғұрлым ұзақ ояу болсаңыз, соғұрлым ұйқышыл боласыз дегенді білдіруі керек. Бірақ бұл шындық емес. Түнгі фазада сіз барған сайын ұйқышыл сезінесіз, таңғы бес-алты шамасында сергектіктің ең төменгі нүктесіне жетесіз, содан кейін сіз екінші тыныс аласыз. Аденозин деңгейі мен сәйкес ұйқы қысымы арта бергенде бұл қалай мүмкін болады?
Жауап сіздің жиырма төрт сағаттық циркадтық ырғағыңызда жатыр, ол ұйқышылдықтан қысқа мерзімді құтқаруды ұсынады. Ұйқы қысымынан айырмашылығы, сіздің циркадтық ырғағыңыз ұйықтап жатқаныңызға немесе ояу екеніңізге назар аудармайды. Оның баяу, ырғақты келбеті түннің немесе күннің қай уақыты екеніне қарай қатаң түрде төмендейді және көтеріледі. Мида аденозин ұйқышылдық қысымының қандай күйі болса да, жиырма төрт сағаттық циркадтық ырғақ әдеттегідей жалғасады, сіздің жалғасып жатқан ұйқысыздығыңызға мән бермейді.
Егер сіз 7-суретке тағы бір рет қарасаңыз, таңғы алты шамасында бастан кешіретін түнгі ауысымдағы азапты жоғары аденозин ұйқы қысымы мен циркадтық ырғағыңыздың ең төменгі нүктесіне жетуінің үйлесімімен түсіндіруге болады. Таңғы үште осы екі сызықты бөлетін тік қашықтық үлкен, бұл суреттегі бірінші тік көрсеткімен көрсетілген. Бірақ егер сіз осы сергектіктің төменгі нүктесінен өте алсаңыз, сізді жақсару күтіп тұр. Циркадтық ырғақтың таңертеңгі көтерілуі сізді құтқаруға келеді, таңертеңгі уақытта аденозин ұйқы қысымының жоғарылауын уақытша өтейтін сергектік серпінін береді. Сіздің циркадтық ырғағыңыз таңғы он бір шамасында шыңына жеткенде, 7-суреттегі екі сәйкес сызық арасындағы тік қашықтық азаяды.
Нәтижесінде сіз ұзақ уақыт ояу болғаныңызға қарамастан, таңғы үштегіге қарағанда таңғы он бірде ұйқыңыз аз келеді. Өкінішке орай, бұл екінші тыныс ұзаққа созылмайды. Түстен кейін уақыт өткен сайын, циркадтық ырғақ төмендей бастайды, ал өсіп келе жатқан аденозин ұйқы қысымын арттырады. Түстен кейін және кешке кез келген уақытша сергектік жоғалады. Сізге орасан зор аденозин ұйқы қысымының толық күші соққы береді. Түнгі тоғызға қарай 7-суреттегі екі сызықтың арасында үлкен тік қашықтық пайда болады. Көктамырішілік кофеин немесе амфетамин болмаса, ұйқы өз дегенін істейді, миыңызды бұлыңғыр сергектіктің әлсіз тұтқасынан жұлып алып, сізді ұйқыға батырады.
**МЕНІҢ ҰЙҚЫМ ҚАНЫП ЖҮР МЕ?**
Ұйқысыздықтың төтенше жағдайын былай қойғанда, сіз үнемі жеткілікті ұйықтап жүргеніңізді қалай білесіз? Бұл мәселені мұқият шешу үшін клиникалық ұйқыны бағалау қажет болса да, оңай ереже — екі қарапайым сұраққа жауап беру. 1. Таңертең оянғаннан кейін, сағат он немесе он бірде қайтадан ұйықтап қала алар ма едіңіз? Егер жауап «иә» болса, сіз ұйқының жеткілікті мөлшерін және/немесе сапасын алмайтын шығарсыз. 2. Түске дейін кофеинсіз оңтайлы жұмыс істей аласыз ба? Егер жауап «жоқ» болса, онда сіз созылмалы ұйқысыздық күйіңізді өзіңіз емдеп жүрген боларсыз.
Осы белгілердің екеуін де байыппен қабылдап, ұйқы тапшылығын шешуге тырысуыңыз керек. Бұл тақырыптар мен сұрақты біз 13 және 14-тарауларда ұйқыңызға кедергі келтіретін және зиян тигізетін факторлар, сондай-ақ ұйқысыздық және тиімді емдеу әдістері туралы айтқан кезде тереңірек қарастырамыз. Жалпы алғанда, адамды таңертең қайтадан ұйықтауға мәжбүр ететін немесе сергектікті кофеинмен арттыруды талап ететін бұл сергітілмеген сезімдер әдетте адамдардың өздеріне жеткілікті ұйқы уақытын — төсекте кем дегенде сегіз немесе тоғыз сағат бермеуіне байланысты. Сіз жеткілікті ұйықтамаған кезде, көптеген салдардың бірі — аденозин концентрациясы тым жоғары болып қалады. Несие бойынша өтелмеген қарыз сияқты, таңертең кешегі аденозиннің бір бөлігі қалады. Содан кейін сіз сол өтелмеген ұйқышылдық балансын келесі күн бойы алып жүресіз. Сондай-ақ мерзімі өткен несие сияқты, бұл ұйқы қарызы жинақтала береді. Сіз одан жасырына алмайсыз. Қарыз келесі төлем циклына, содан кейін келесіге және келесіге ауысып, бір күннен екінші күнге созылмалы ұйқысыздық жағдайын тудырады. Бұл өтелмеген ұйқы міндеттемесі созылмалы шаршау сезіміне әкеледі, қазіргі уақытта индустриалды елдерде кең таралған психикалық және физикалық аурулардың көптеген түрлерінде көрінеді.
Жеткіліксіз ұйқының белгілерін анықтайтын басқа сұрақтар: Егер сіз оятқыш қоймасаңыз, сол уақыттан асып ұйықтар ма едіңіз? (Егер солай болса, сізге өзіңізге беріп жүргеннен көбірек ұйқы қажет.) Сіз компьютер экранында бір сөйлемді оқып, содан кейін қайта оқып (және мүмкін қайтадан оқып) отырғаныңызды байқайсыз ба? (Бұл көбінесе шаршаған, ұйқысы қанбаған мидың белгісі.) Көлік жүргізу кезінде соңғы бірнеше бағдаршамның түсі қандай болғанын кейде ұмытып қаласыз ба? (Қарапайым алаңдаушылық жиі себеп болады, бірақ ұйқының болмауы тағы бір кінәлі.)
Әрине, тіпті егер сіз өзіңізге толық түнгі ұйқы алуға көп уақыт берсеңіз де, келесі күні шаршау мен ұйқышылдық әлі де орын алуы мүмкін, өйткені сіз диагноз қойылмаған ұйқы бұзылысынан зардап шегіп жүрсіз, олардың қазір жүзден астамы бар. Ең көп тарағаны — ұйқысыздық, одан кейін ұйқыдағы тыныс алудың бұзылуы немесе ұйқы апноэсы, оған қатты қорылдау кіреді. Егер сіз өзіңіздің немесе басқа біреудің ұйқысы бұзылған деп күдіктенсеңіз, нәтижесінде күндізгі шаршау, бұзылу немесе қолайсыздық туындаса, дереу дәрігеріңізбен сөйлесіңіз және ұйқы маманына жолдама сұраңыз. Осыған байланысты ең маңыздысы: сізге бірінші нұсқа ретінде ұйықтататын дәрілерді іздеудің қажеті болмауы мүмкін. Менің неге бұлай айтқанымды 14-тарауда түсінесіз, бірақ егер сіз қазіргі қолданушы болсаңыз немесе жақын арада ұйықтататын дәрілерді қолдануды ойластырсаңыз, сол тараудағы ұйықтататын дәрілер бөліміне өтуіңізге болады.
Көмектескен жағдайда, мен ұйқы зерттеушілері әзірлеген сауалнамаға сілтеме бердім, ол сіздің ұйқыңыздың орындалу дәрежесін анықтауға мүмкіндік береді. SATED деп аталады, оны толтыру оңай және тек бес қарапайым сұрақтан тұрады.
I. Жеке тәжірибемнен атап өтуім керек, бұл кешкі астарда, отбасылық жиындарда немесе басқа да әлеуметтік жағдайларда айтуға болатын ұтымды факт. Бұл кештің қалған бөлігінде ешкімнің сізге жақындамауына немесе сөйлеспеуіне кепілдік береді, сонымен қатар сізді ешқашан қайта шақырмайды. II. Pudica сөзі латын тілінен аударғанда «ұялшақ» немесе «именшек» дегенді білдіреді, өйткені жапырақтарды ұстасаңыз немесе сипасаңыз, олар да жиырылып қалады. III. Дәл емес ішкі биологиялық сағаттың бұл құбылысы қазір көптеген әртүрлі түрлерде тұрақты түрде байқалды. Алайда, ол адамдардағыдай барлық түрлерде тұрақты түрде ұзақ емес. Кейбіреулер үшін, мысалы, хомяктар немесе тиіндер үшін, толық қараңғылыққа қойылған кезде эндогендік циркадтық ырғақ қысқа, жиырма төрт сағаттан аз болады. Басқалары үшін, мысалы, адамдар үшін, ол жиырма төрт сағаттан ұзағырақ. IV. Тіпті жаңбырлы күні қалың бұлт арқылы түсетін күн сәулесі де біздің биологиялық сағаттарымызды қалпына келтіруге көмектесетіндей күшті. V. Жарқанаттар, шегірткелер, өрт қоңыздары немесе түлкілер сияқты түнгі түрлер үшін бұл қоңырау таңертең болады. VI. L. A. Erland and P. K. Saxena, “Melatonin natural health products and supplements: presence of serotonin and significant variability of melatonin content,” Journal of Clinical Sleep Medicine 2017; 13(2): 275–81. VII. Сізде тұрақты циркадтық ырғақ бар деп есептесек және жақында көптеген уақыт белдеулері арқылы реактивті саяхат жасамаған болсаңыз, бұл жағдайда сіз он алты сағат ояу болсаңыз да, ұйықтауға қиналуыңыз мүмкін. VIII. Кофеинге сезімталдыққа ықпал ететін басқа факторлар бар, мысалы, жас, қазіргі уақытта қабылданып жатқан басқа дәрі-дәрмектер және алдыңғы ұйқының мөлшері мен сапасы. A. Yang, A. A. Palmer, and H. de Wit, “Genetics of caffeine consumption and responses to caffeine,” Psychopharmacology 311, no. 3 (2010): 245–57, http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4242593/. IX. Кофеинді метаболиздейтін негізгі бауыр ферменті цитохром P450 1A2 деп аталады. X. R. Noever, J. Cronise, and R. A. Relwani, “Using spider-web patterns to determine toxicity,” NASA Tech Briefs 19, no. 4 (1995): 82; and Peter N. Witt and Jerome S. Rovner, Spider Communication: Mechanisms and Ecological Significance (Princeton University Press, 1982). XI. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3902880/bin/aasm.37.1.9s1.tif (source: D. J. Buysse, “Sleep Health: Can we define it? Does it matter?” SLEEP 37, no. 1 [2014]: 9–17).
3-ТАРАУ. Ұйқыны анықтау және қалыптастыру
Уақыттың кеңеюі және 1952 жылы сәбиден үйренгеніміз
Мүмкін сіз бір күні түнде досыңызбен сөйлесіп отырып қонақ бөлмеңізге кірген боларсыз. Сіз отбасы мүшесінің (оны Джессика деп атайық) диванда қозғалмай жатқанын, дыбыс шығармайтынын, денесі жантайып, басы бір жаққа қисайғанын көрдіңіз. Сіз бірден досыңызға бұрылып: «Тшшш, Джессика ұйықтап жатыр», — дедіңіз. Бірақ сіз мұны қайдан білдіңіз? Бұл уақыттың бір бөлігін алды, бірақ сіздің ойыңызда Джессиканың жағдайына күмән болмады. Неліктен сіз Джессика комада немесе одан да жаманы, өлі деп ойламадыңыз?
ҰЙҚЫНЫ ӨЗІН-ӨЗІ АНЫҚТАУ
Джессиканың ұйықтап жатқаны туралы найзағайдай жылдам шешіміңіз дұрыс болған шығар. Мүмкін сіз бөлмеде бірдеңені құлатып, оны оятып жіберу арқылы мұны кездейсоқ растаған боларсыз. Уақыт өте келе біз басқа адамның ұйықтап жатқанын көрсететін бірқатар белгілерді тануға керемет машықтандық. Бұл белгілердің сенімділігі сонша, қазір ғалымдар адамдар мен басқа түрлерде ұйқының бар екенін көрсететін бақыланатын ерекшеліктер жиынтығы бар екеніне келіседі.
Джессика виньеткасы осы белгілердің барлығын дерлік көрсетеді. Біріншіден, ұйықтап жатқан ағзалар стереотиптік қалып қабылдайды. Құрлық жануарларында бұл көбінесе көлденең болады, Джессиканың дивандағы қалпы сияқты. Екіншіден, және осыған байланысты, ұйықтап жатқан ағзалардың бұлшықет тонусы төмендейді. Бұл постуральды (гравитацияға қарсы) қаңқа бұлшықеттерінің босаңсуында айқын көрінеді — сізді тік ұстап тұратын, еденге құлаудан сақтайтын бұлшықеттер. Бұл бұлшықеттер жеңіл, содан кейін терең ұйқыда кернеуін босатқанда, дене төмен түседі. Ұйықтап жатқан ағза астындағы тірекке сүйенеді, бұл Джессиканың басының қисаюынан айқын көрінеді. Үшіншіден, ұйықтап жатқан адамдар қарым-қатынас немесе жауап берудің айқын белгілерін көрсетпейді. Джессика сіз бөлмеге кірген кезде ояу кезіндегідей сізге назар аударған жоқ. Ұйқының төртінші анықтаушы ерекшелігі — оның оңай қайтымды болуы, оны комадан, анестезиядан, қысқы ұйқыдан және өлімнен ерекшелендіреді. Бөлмедегі затты құлатқанда Джессиканың оянғанын еске түсіріңіз. Бесіншіден, алдыңғы тарауда анықтағанымыздей, ұйқы мидың супрахиазматикалық ядросының кардиостимуляторынан келетін циркадтық ырғақ нұсқауымен жиырма төрт сағат бойы сенімді уақыт үлгісін ұстанады. Адамдар күндізгі тіршілік иелері, сондықтан біз күндіз ояу болуды және түнде ұйықтауды қалаймыз.
Енді мен сізге мүлдем басқа сұрақ қояйын: Сіз өзіңіздің ұйықтағаныңызды қайдан білесіз? Сіз бұл өзін-өзі бағалауды басқалардың ұйқысын анықтаудан да жиі жасайсыз. Әр таң сайын, сәттілік болса, сіз ұйықтағаныңызды біліп, ояу әлемге ораласыз. Ұйқыны өзін-өзі бағалаудың сезімталдығы сонша, сіз бір қадам алға басып, сапалы немесе сапасыз ұйықтағаныңызды бағалай аласыз. Бұл ұйқыны өлшеудің тағы бір жолы — басқа біреудің ұйқысын анықтау үшін қолданатын белгілерден ерекшеленетін бірінші жақ феноменологиялық бағалау.
Мұнда да ұйқы туралы сенімді қорытынды ұсынатын әмбебап көрсеткіштер бар — іс жүзінде екеу. Біріншісі — сыртқы хабардарлықты жоғалту — сіз сыртқы әлемді қабылдауды тоқтатасыз. Сіз енді айналаңыздағы барлық нәрсені сезбейсіз, кем дегенде анық емес. Шындығында, құлақтарыңыз әлі де «естиді»; көздеріңіз жабық болса да, әлі де «көруге» қабілетті. Бұл мұрын (иіс сезу), тіл (дәм сезу) және тері (сипап сезу) сияқты басқа сезім мүшелеріне де қатысты.
Бұл сигналдардың барлығы әлі де миыңыздың орталығына ағылады, бірақ дәл осы жерде, сенсорлық конвергенция аймағында, сіз ұйықтап жатқанда бұл сапар аяқталады. Сигналдар таламус деп аталатын құрылымда орнатылған қабылдау тосқауылымен блокталады. Лимоннан сәл кішірек тегіс, сопақша пішінді нысан, таламус — мидың сенсорлық қақпасы. Таламус қай сенсорлық сигналдардың қақпадан өтуіне рұқсат етілетінін және қайсысына рұқсат етілмейтінін шешеді. Егер олар артықшылықты өтуге ие болса, олар миыңыздың жоғарғы жағындағы қыртысқа жіберіледі, онда олар саналы түрде қабылданады. Сау ұйқы басталғанда қақпаларын жабу арқылы таламус мида сенсорлық қараңғылық орнатып, сол сигналдардың қыртысқа қарай әрі қарай жүруіне жол бермейді. Нәтижесінде сіз сыртқы сезім мүшелеріңізден таратылатын ақпараттық хабарларды енді саналы түрде білмейсіз. Басқаша айтқанда, сіздің миыңыз сізді қоршаған сыртқы әлеммен ояу байланысын жоғалтты. Былайша айтқанда, сіз қазір ұйықтап жатырсыз.
Сіздің жеке, өзіңіз анықтаған ұйқы туралы шешіміңізді көрсететін екінші ерекшелік — екі қарама-қайшы жолмен сезілетін уақыттың бұрмалану сезімі. Ең айқын деңгейде сіз ұйықтаған кезде уақытты саналы түрде сезінуді жоғалтасыз, бұл хронометриялық бос кеңістікке тең. Ұшақта соңғы рет ұйықтап қалғаныңызды еске түсіріңіз. Оянған кезде сіз қанша уақыт ұйықтағаныңызды білу үшін сағатты тексерген боларсыз. Неліктен? Өйткені сіз ұйықтап жатқанда уақытты анық бақылауыңыз жоғалған сияқты болды. Ояу кездегі ретроспективада сіздің ұйықтағаныңызға сенімді ететін нәрсе — осы уақыт қуысының сезімі.
Бірақ ұйқы кезінде уақытты саналы түрде картаға түсіру жоғалғанымен, бейсаналық деңгейде уақыт ми арқылы керемет дәлдікпен каталогталуын жалғастырады. Сізде келесі күні таңертең белгілі бір уақытта ояну қажеттілігі болғанына сенімдімін. Мүмкін сіз таңертеңгі рейске үлгеруіңіз керек болған шығар. Ұйықтар алдында сіз оятқышты таңғы 6:00-ге мұқият қойдыңыз. Ғажайып түрде, сіз 5:58-де, көмексіз, оятқыштан сәл бұрын ояндыңыз. Сіздің миыңыз ұйқы кезінде уақытты айтарлықтай дәлдікпен тіркей алатын сияқты. Мидың ішінде болып жатқан басқа да көптеген операциялар сияқты, сіз ұйқы кезінде бұл нақты уақыт біліміне анық қол жеткізе алмайсыз. Мұның бәрі сананың радарынсыз ұшады, тек қажет болғанда ғана бетке шығады.
Мұнда тағы бір уақытша бұрмалануды атап өткен жөн — ұйқының өзінен тыс, түс көрудегі уақыттың кеңеюі. Түс ішінде уақыт уақыт емес. Ол көбінесе ұзартылады. Түстен оянып, оятқыштың кейінге қалдыру түймесін соңғы рет басқаныңызды еске түсіріңіз. Қуанышқа орай, сіз өзіңізге тағы бес минуттық дәмді ұйқы бересіз. Сіз бірден түс көруге қайта ораласыз. Бөлінген бес минуттан кейін оятқышыңыз қайтадан адал дыбыс шығарады, бірақ сізге олай сезілмеді. Сол бес минуттық нақты уақыт ішінде сіз бір сағат, мүмкін одан да көп уақыт түс көргендей сезінген боларсыз. Түс көрмейтін ұйқы кезеңінен айырмашылығы, онда сіз уақытты сезінуді мүлдем жоғалтасыз, түс көргенде сіз уақытты сезінуді жалғастырасыз. Бұл жай ғана дәл емес — көбінесе түс уақыты нақты уақытқа қарағанда созылып, ұзарады.
Мұндай уақыттың кеңеюінің себептері толық түсінілмегенімен, егеуқұйрықтардың ми жасушаларының жақында жүргізілген эксперименттік жазбалары қызықты кеңестер береді. Экспериментте егеуқұйрықтарға лабиринтті айналып өтуге рұқсат етілді. Егеуқұйрықтар кеңістіктік орналасуды үйренген кезде, зерттеушілер ми жасушаларының жануының қолтаңба үлгілерін жазып алды. Ғалымдар егеуқұйрықтар кейіннен ұйықтап қалғанда, осы жадыны бекітетін жасушалардан жазуды тоқтатқан жоқ. Олар ұйқының әртүрлі кезеңдерінде, соның ішінде адамдар негізінен түс көретін кезең — жылдам көз қозғалысы (REM) ұйқысы кезінде миды тыңдауды жалғастырды.
Бірінші таңқаларлық нәтиже егеуқұйрықтар лабиринтті үйреніп жатқанда пайда болған ми жасушаларының жануының қолтаңба үлгісі кейіннен ұйқы кезінде қайта-қайта пайда болды. Яғни, егеуқұйрықтар ұйықтап жатқанда естеліктер ми жасушаларының белсенділігі деңгейінде «қайта ойнатылды». Екінші, таңқаларлық жаңалық қайта ойнату жылдамдығы болды. REM ұйқысы кезінде естеліктер әлдеқайда баяу қайта ойнатылды: егеуқұйрықтар ояу және лабиринтті үйреніп жатқан кезде өлшенген жылдамдықтың жартысы немесе төрттен бірі ғана. Күнделікті оқиғалардың бұл баяу жүйкелік баяндалуы — адамның REM ұйқысындағы уақыттың ұзаққа созылған тәжірибесін түсіндіретін бүгінгі күнге дейінгі ең жақсы дәлел. Жүйке уақытының бұл күрт баяулауы біздің түс өміріміз оятқыштарымыз растағаннан әлдеқайда ұзаққа созылады деп сенуіміздің себебі болуы мүмкін.
СӘБИЛІК АШЫЛУ — ҰЙҚЫНЫҢ ЕКІ ТҮРІ
Біз бәріміз біреудің ұйықтап жатқанын немесе өзіміздің ұйықтағанымызды анықтағанымызбен, ұйқының алтын стандартты ғылыми растауы электродтарды қолдана отырып, үш түрлі аймақтан сигналдарды жазуды талап етеді: (1) ми толқынының белсенділігі, (2) көз қозғалысының белсенділігі және (3) бұлшықет белсенділігі. Жалпы алғанда, бұл сигналдар «полисомнография» (PSG) деген жалпы терминмен біріктірілген, бұл бірнеше (poly) сигналдардан тұратын ұйқының (somnus) жазбасын (graph) білдіреді.
Дәл осы өлшемдер жиынтығын қолдана отырып, ұйқыны зерттеудегі ең маңызды жаңалық 1952 жылы Чикаго университетінде Евгений Асеринский (сол кездегі аспирант) және 2-тарауда талқыланған Мамонт үңгіріндегі экспериментімен әйгілі профессор Натаниэль Клейтман тарапынан ашылды.
Асеринский күндіз және түнде адам нәрестелерінің көз қозғалысының үлгілерін мұқият құжаттады. Ол көздер қабақтарының астында бір жақтан екінші жаққа тез жүгіретін ұйқы кезеңдері бар екенін байқады. Сонымен қатар, бұл ұйқы фазалары әрқашан керемет белсенді ми толқындарымен сүйемелденді, олар сергек мидан байқалатындармен бірдей дерлік болды. Белсенді ұйқының осы маңызды фазаларының арасында көздер тынышталып, қозғалмайтын ұзақ уақыт аралықтары болды. Осы тыныш уақыт кезеңдерінде ми толқындары да тынышталып, баяу жоғары және төмен соғатын.
Бұл жеткіліксіз болғандай, Асеринский ұйқының осы екі фазасы (көз қозғалысы бар ұйқы, көз қозғалысы жоқ ұйқы) түнде біршама тұрақты үлгіде қайта-қайта қайталанатынын байқады.
Классикалық профессорық скептицизммен оның тәлімгері Клейтман олардың жарамдылығын қарастырмас бұрын нәтижелердің қайталануын көргісі келді. Өзінің ең жақын және қымбат адамдарын экспериментке қосуға бейімділігімен ол бұл зерттеу үшін өзінің нәресте қызы Эстерді таңдады. Нәтижелер расталды. Сол сәтте Клейтман мен Асеринский өздерінің қандай терең жаңалық ашқанын түсінді: адамдар жай ғана ұйықтамайды, ұйқының екі түрлі түрі арқылы цикл жасайды. Олар бұл ұйқы кезеңдерін анықтаушы көз ерекшеліктеріне қарай атады: жылдам емес көз қозғалысы немесе NREM ұйқысы және жылдам көз қозғалысы немесе REM ұйқысы.
Сол кездегі Клейтманның тағы бір аспиранты Уильям Дементтің көмегімен Клейтман мен Асеринский ми белсенділігі біз ояу кездегімен бірдей дерлік болатын REM ұйқысы біз түс көру деп атайтын тәжірибемен тығыз байланысты екенін және жиі түс көру ұйқысы деп сипатталатынын дәлелдеді.
NREM ұйқысы кейінгі жылдары одан әрі бөлініп, тереңдігіне қарай NREM 1-ден 4-ке дейінгі кезеңдер деп қиялсыз аталған төрт бөлек кезеңге бөлінді (біз ұйқы зерттеушілері шығармашыл халықпыз). Сондықтан 3 және 4-кезеңдер сіз бастан кешіретін NREM ұйқысының ең терең кезеңдері болып табылады, мұнда «тереңдік» NREM 1 немесе 2-кезеңдерімен салыстырғанда адамды NREM 3 және 4-кезеңдерінен оятудың қиындығының артуы ретінде анықталады.
ҰЙҚЫ ЦИКЛЫ
Эстердің ұйқысы ашылғаннан бергі жылдар ішінде біз ұйқының екі кезеңі — NREM және REM — түнде ми үстемдігі үшін қайталанатын, итеру-тарту шайқасында ойнайтынын білдік. Екеуінің арасындағы ми соғысы әр тоқсан минут сайын жеңіске жетіп, жеңіліп отырады, алдымен NREM ұйқысы басқарады, содан кейін REM ұйқысы қайта оралады. Шайқас аяқтала салысымен, ол жаңадан басталып, әр тоқсан минут сайын қайталанады. Түнде осы керемет американдық төбешіктердің (roller-coaster) ағынын қадағалау 8-суретте бейнеленген ұйқының әдемі циклдік архитектурасын көрсетеді.
Тік осьте әртүрлі ми күйлері орналасқан, жоғарғы жағында Ояу (Wake), содан кейін REM ұйқысы, содан кейін NREM ұйқысының төмендеу кезеңдері, 1-ден 4-ке дейінгі кезеңдер. Көлденең осьте түн уақыты, сол жақта шамамен түнгі он бірден басталып, оң жақта таңғы жетіге дейін. Бұл графиктің техникалық атауы — гипнограмма (ұйқы графигі).
8-сурет: Ұйқы архитектурасы
Егер мен әрбір тоқсан минуттық циклды бөлетін тік сызықшаларды қоспағанда, сіз тұрақты қайталанатын тоқсан минуттық үлгіні көрмей тұрмын деп наразылық білдірер едіңіз. Кем дегенде, менің жоғарыдағы сипаттамамнан күткеніңіз емес. Себебі ұйқының тағы бір ерекшелігі: ұйқы кезеңдерінің біржақты профилі. Түнде әр тоқсан минут сайын NREM және REM ұйқысының арасында ауысып отыратынымыз рас болғанымен, әрбір тоқсан минуттық циклдегі NREM ұйқысының REM ұйқысына қатынасы түнде күрт өзгереді. Түннің бірінші жартысында біздің тоқсан минуттық циклдарымыздың басым бөлігін терең NREM ұйқысы алады және REM ұйқысы өте аз болады, мұны жоғарыдағы суреттегі 1-циклден көруге болады. Бірақ біз түннің екінші жартысына өткенде, бұл таразы тепе-теңдігі өзгереді, уақыттың көп бөлігінде REM ұйқысы басым болады, ал терең NREM ұйқысы аз, егер бар болса. 5-цикл — ұйқының осы REM-ге бай түрінің тамаша мысалы.
Неліктен Ана Табиғат ашылатын ұйқы кезеңдерінің осындай оғаш, күрделі теңдеуін жасады? Неліктен NREM және REM ұйқысы арасында қайта-қайта цикл жасау керек? Неліктен алдымен барлық қажетті NREM ұйқысын алып, содан кейін барлық қажетті REM ұйқысын алмасқа? Немесе керісінше? Егер бұл жануардың белгілі бір сәтте ұйқының жартылай түнін ғана алу мүмкіндігіне тым үлкен тәуекел болса, онда неге әр циклдегі қатынасты бірдей етіп, жұмыртқалардың көп бөлігін ертерек бір себетке салып, содан кейін түнде бұл теңгерімсіздікті өзгерткенше, екі себетке де ұқсас пропорцияларды салмасқа? Неліктен оны өзгерту керек? Мұндай күрделі жүйені жобалау және оны биологиялық әрекетке енгізу эволюциялық қажырлы еңбек сияқты естіледі.
Бізде ұйқымыздың (және барлық басқа сүтқоректілер мен құстардың) неліктен осы қайталанатын, бірақ күрт асимметриялық үлгіде цикл жасайтыны туралы ғылыми консенсус жоқ, дегенмен бірнеше теориялар бар. Мен ұсынған бір теория — NREM және REM ұйқысы арасындағы біркелкі емес алға-артқа өзара әрекеттесу түнде жүйке тізбектерімізді талғампаздықпен қайта құру және жаңарту үшін қажет және осылайша мидағы шектеулі сақтау кеңістігін басқару үшін қажет. Жад құрылымдарындағы нейрондар мен байланыстардың белгіленген санымен жүктелген белгілі сақтау сыйымдылығына мәжбүр болған миымыз ескі ақпаратты сақтау мен жаңасына жеткілікті орын қалдыру арасындағы «тәтті нүктені» табуы керек. Бұл сақтау теңдеуін теңестіру қай естеліктердің жаңа және маңызды екенін және қазіргі бар қай естеліктердің қайталанатын, артық немесе жай ғана өзекті емес екенін анықтауды талап етеді.
Біз 6-тарауда білетініміздей, түннің басында басым болатын терең NREM ұйқысының негізгі қызметі — қажетсіз жүйке байланыстарын жою және алып тастау жұмысын орындау. Керісінше, түннің соңында басым болатын REM ұйқысының түс көру кезеңі сол байланыстарды нығайтуда рөл атқарады.
Осы екеуін біріктіріңіз, сонда бізде ұйқының екі түрінің түнде неге цикл жасайтынын және неге бұл циклдар бастапқыда NREM ұйқысымен, ал түннің екінші жартысында REM ұйқысымен басым болатынын түсіндіретін кем дегенде бір үнемді түсініктеме бар. Балшық кесегінен мүсін жасауды қарастырыңыз. Ол тұғырға көп мөлшерде шикізатты қоюдан басталады (әр түнде ұйқыға ұсынылатын сақталған өмірбаяндық естеліктердің, жаңа және ескі, бүкіл массасы). Содан кейін артық заттарды бастапқы және кең ауқымды алып тастау (NREM ұйқысының ұзақ кезеңдері) жүреді, содан кейін ерте бөлшектерді қысқаша күшейтуге болады (қысқа REM кезеңдері). Осы бірінші сессиядан кейін іріктеу қолдары терең қазба жұмыстарының екінші кезеңіне оралады (тағы бір ұзақ NREM ұйқы фазасы), содан кейін пайда болған кейбір ұсақ түйіршікті құрылымдарды сәл көбірек жақсартады (сәл көбірек REM ұйқысы). Жұмыстың тағы бірнеше циклынан кейін мүсіндік қажеттілік тепе-теңдігі өзгерді. Барлық негізгі ерекшеліктер шикізаттың бастапқы массасынан ойылып алынды. Тек маңызды балшық қалғандықтан, мүсіншінің жұмысы және қажетті құралдар элементтерді нығайту және қалған нәрсенің ерекшеліктерін жақсарту мақсатына қарай ауысуы керек (REM ұйқысының дағдыларына басым қажеттілік және NREM ұйқысы үшін аз жұмыс қалады).
Осылайша, ұйқы біздің жадыны сақтау дағдарысын талғампаздықпен басқарып, шешуі мүмкін, NREM ұйқысының жалпы қазба күші ерте басым болады, содан кейін REM ұйқысының өңдеуші қолы араласады, өзара байланыстырады және бөлшектер қосады. Өмірлік тәжірибе үнемі өзгеріп отыратындықтан, жад каталогымыздың шексіз жаңартылуын талап ететіндіктен, біздің сақталған тәжірибеміздің өмірбаяндық мүсіні ешқашан аяқталмайды. Нәтижесінде, ми әрқашан алдыңғы күннің оқиғаларына негізделген жад желілерін автоматты түрде жаңарту үшін әр түнде ұйқының жаңа кезеңін және оның әртүрлі кезеңдерін қажет етеді. Бұл есеп NREM және REM ұйқысының циклдік сипатын және олардың түнде таралуының теңгерімсіздігін түсіндіретін бір себеп (көптеген себептердің бірі, менің ойымша).
NREM түннің басында басым болатын, содан кейін таңертең REM ұйқысы басым болатын бұл ұйқы профилінде қауіп бар, оны жалпы жұртшылықтың көпшілігі білмейді. Айталық, сіз бүгін түн ортасында ұйықтауға жаттыңыз. Бірақ таңғы сегізде оянып, толық сегіз сағат ұйықтаудың орнына, таңертеңгі жиналысқа байланысты немесе жаттықтырушысы таңертеңгі жаттығуларды талап ететін спортшы болғандықтан, таңғы алтыда оянуыңыз керек. Сіз ұйқының қанша пайызын жоғалтасыз? Логикалық жауап 25 пайыз, өйткені таңғы алтыда ояну қалыпты сегіз сағаттан екі сағат ұйқыны алып тастайды. Бірақ бұл мүлдем дұрыс емес. Сіздің миыңыз REM ұйқысының көп бөлігін түннің соңғы бөлігінде, яғни таңертеңгі сағаттарда қалайтындықтан, сіз жалпы ұйқы уақытының 25 пайызын жоғалтсаңыз да, барлық REM ұйқысының 60-тан 90 пайызына дейін жоғалтуыңыз мүмкін. Бұл екі жаққа да жұмыс істейді. Егер сіз таңғы онда оянсаңыз, бірақ таңғы төртке дейін ұйықтамасаңыз, онда сіз қалыпты терең NREM ұйқысының едәуір бөлігін жоғалтасыз. Тек көмірсуларды жеп, ақуыздың жоқтығынан дұрыс тамақтанбауға әкелетін теңгерімсіз диета сияқты, миды NREM немесе REM ұйқысынан айыру — екеуі де маңызды, бірақ әртүрлі ми және дене функцияларына қызмет етеді — кейінгі тарауларда көретініміздей, көптеген физикалық және психикалық денсаулықтың нашарлауына әкеледі. Ұйқыға келетін болсақ, шамды екі жағынан жағу деген нәрсе жоқ — тіпті бір жағынан да.
СІЗДІҢ МИЫҢЫЗ ҰЙҚЫНЫ ҚАЛАЙ ТУДЫРАДЫ
Егер мен сізді бүгін кешке Берклидегі Калифорния университетіндегі ұйқы зертханама әкеліп, басыңызға және бетіңізге электродтар қойып, ұйықтауға мүмкіндік берсем, сіздің ұйықтап жатқан ми толқындарыңыз қандай болар еді? Ми белсенділігінің бұл үлгілері дәл қазір, осы сөйлемді оқып отырғанда, ояу кезіңізде бастан кешіріп жатқандарыңыздан қаншалықты ерекшеленеді? Бұл әртүрлі электрлік ми өзгерістері сіздің бір күйде (ояу) саналы, екіншісінде (NREM ұйқысы) бейсаналық және үшіншісінде (REM ұйқысы) сандырақтық саналы немесе түс көретін күйде екеніңізді қалай түсіндіреді?
9-сурет: Ояу және ұйқы кезіндегі ми толқындары
Сіз сау жас/орта жастағы ересек адамсыз деп есептесек (біз балалық шақтағы, кәріліктегі және ауру кезіндегі ұйқыны сәл кейінірек талқылаймыз), 9-суреттегі үш толқынды сызық мен сіздің миыңыздан жазып алатын электрлік белсенділіктің әртүрлі түрлерін көрсетеді. Әрбір сызық осы үш түрлі күйден отыз секундтық ми толқынының белсенділігін білдіреді: (1) сергектік, (2) терең NREM ұйқысы және (3) REM ұйқысы.
Ұйықтар алдында сіздің ояу ми белсенділігіңіз қарқынды, яғни ми толқындары секундына отыз немесе қырық рет цикл жасайды (жоғары және төмен жүреді), бұл өте жылдам барабан соғысына ұқсайды. Бұл «жылдам жиілікті» ми белсенділігі деп аталады. Сонымен қатар, бұл ми толқындарында сенімді үлгі жоқ — яғни барабан соғысы жылдам ғана емес, сонымен қатар ретсіз. Егер мен сізден алдыңғы нәрсеге сүйене отырып, ырғақты түрту арқылы белсенділіктің келесі бірнеше секундын болжауды сұрасам, сіз мұны жасай алмас едіңіз. Ми толқындары шынымен де асинхронды — олардың барабан соғысында айқын ырғақ жоқ. Тіпті мен ми толқындарын дыбысқа айналдырсам да (мұны мен зертханамда ұйқыны дыбыстау жобасында жасадым және оны көру қорқынышты), сіз оған билей алмас едіңіз. Бұл толық сергектіктің электрлік белгілері: жылдам жиілікті, хаосты ми толқынының белсенділігі.
Сіз ояу кездегі (көбінесе) логикалық ойлауыңыздың реттелген үлгісіне сәйкес келетін жалпы ми толқынының белсенділігі әдемі үйлесімді және жоғары синхронды болады деп күткен боларсыз. Қарама-қайшы электрлік хаос сіздің ояу миыңыздың әртүрлі бөліктері әртүрлі ақпарат бөліктерін әртүрлі уақытта және әртүрлі тәсілдермен өңдейтіндігімен түсіндіріледі. Біріктірілген кезде олар басыңызға қойылған электродтар жазған белсенділіктің бұзылған үлгісі болып көрінетін нәрсені шығарады.
Аналогия ретінде мыңдаған жанкүйерлерге толы үлкен футбол стадионын қарастырыңыз. Стадионның ортасында микрофон салбырап тұр. Стадиондағы жеке адамдар мидың әртүрлі аймақтарында шоғырланған жеке ми жасушаларын білдіреді. Микрофон — бастың үстінде орналасқан электрод — жазу құрылғысы.
Ойын басталмас бұрын стадиондағы барлық адамдар әртүрлі уақытта әртүрлі нәрселер туралы сөйлеседі. Олар бірдей әңгімені синхронды түрде айтып жатқан жоқ. Керісінше, олар жеке талқылауларында десинхронизацияланған. Нәтижесінде біз жоғарғы микрофоннан алатын жиынтық шуыл хаосты, айқын, біртұтас дауыс жоқ.
Менің зертханамда жасалғандай, субъектінің басына электрод қойылғанда, ол бас терісінің астындағы барлық нейрондардың жиынтық белсенділігін өлшейді, өйткені олар әртүрлі ақпарат ағындарын (дыбыстар, көріністер, иістер, сезімдер, эмоциялар) әртүрлі уақытта және әртүрлі негізгі орындарда өңдейді. Осындай әртүрлі түрдегі ақпаратты өңдеу сіздің ми толқындарыңыздың өте жылдам, қарқынды және хаосты екенін білдіреді.
Менің ұйқы зертханамда төсекке жайғасқаннан кейін, жарық сөніп, мүмкін ары-бері аунап түскеннен кейін, сіз сергектік жағалауынан ұйқыға сәтті өтесіз. Біріншіден, сіз жеңіл NREM ұйқысының таяз суларына түсесіз: 1 және 2-кезеңдер. Содан кейін сіз NREM ұйқысының 3 және 4-кезеңдерінің терең суларына енесіз, олар «баяу толқынды ұйқы» деген жалпы терминмен біріктірілген. 9-суреттегі ми толқындарының үлгілеріне оралып, ортаңғы сызыққа назар аударсаңыз, неге екенін түсіне аласыз. Терең, баяу толқынды ұйқыда ми толқынының белсенділігінің жоғары-төмен қарқыны күрт баяулайды, мүмкін секундына екі-төрт толқын: сіз ояу кезде көрсеткен ми белсенділігінің қызу жылдамдығынан он есе баяу.
Бір қызығы, NREM баяу толқындары сіздің ояу ми белсенділігіңізге қарағанда әлдеқайда синхронды және сенімді. Сенімді болғаны сонша, сіз NREM ұйқысының электрлік әнінің келесі бірнеше тактін алдыңғыларына сүйене отырып болжай аласыз. Егер мен сіздің NREM ұйқыңыздың терең ырғақты белсенділігін дыбысқа айналдырып, таңертең сізге ойнатсам (мұны біз сол ұйқыны дыбыстау жобасында адамдар үшін де жасадық), сіз оның ырғағын тауып, уақытпен бірге қозғалып, баяу, соғып тұрған өлшемге ақырын тербеле алар едіңіз.
Бірақ терең ұйқыдағы ми толқындарының соғуын тыңдап, тербелгенде тағы бір нәрсе айқын болар еді. Әлсін-әлсін баяу толқынды ырғақтың үстіне жаңа дыбыс қосылады. Ол қысқа, бірнеше секундқа созылады, бірақ ол әрқашан баяу толқынды циклдың төменгі соққысында пайда болады. Сіз оны хинди немесе испан сияқты белгілі бір тілдердегі күшті домалақ р дыбысына немесе риза болған мысықтың өте жылдам пырылдауына ұқсас дыбыстың жылдам трилі ретінде қабылдайсыз.
Сіз естіп тұрған нәрсе — ұйқы ұршығы (sleep spindle) — әрбір жеке баяу толқынның соңын жиі безендіретін ми толқынының белсенділігінің күшті жарылысы. Ұйқы ұршықтары терең ұйқының баяу, қуатты ми толқындары көтеріліп, үстемдік ете бастағанға дейін де, NREM ұйқысының терең және жеңіл кезеңдерінде пайда болады. Олардың көптеген функцияларының бірі — миды сыртқы шулардан қорғау арқылы ұйқыны қорғайтын түнгі сарбаздар сияқты әрекет ету. Адамның ұйқы ұршықтары неғұрлым күшті және жиі болса, олар ұйықтап жатқан адамды оятатын сыртқы шуларға соғұрлым төзімді болады.
Терең ұйқының баяу толқындарына оралсақ, біз олардың шығу тегі және олардың ми бетіне қалай таралатыны туралы қызықты нәрсені аштық. Саусағыңызды көздеріңіздің арасына, мұрын көпірінің дәл үстіне қойыңыз. Енді оны маңдайыңызға қарай шамамен екі дюймге сырғытыңыз. Бүгін түнде ұйықтауға жатқанда, терең ұйқыдағы ми толқындарының көпшілігі осы жерде пайда болады: дәл маңдай бөліктерінің ортасында. Бұл сіздің терең, баяу толқынды ұйқыңыздың көп бөлігі шығатын эпицентр немесе ыстық нүкте. Алайда терең ұйқы толқындары мінсіз шеңберлермен таралмайды. Керісінше, терең ұйқыдағы ми толқындарының барлығы дерлік бір бағытта жүреді: мидың алдыңғы жағынан артқы жағына қарай. Олар динамиктен шығатын дыбыс толқындарына ұқсайды, олар негізінен бір бағытта, динамиктен сыртқа қарай жүреді (динамиктің артына қарағанда алдында әрқашан қаттырақ). Кең кеңістікке таралатын динамик сияқты, бүгін түнде сіз жасайтын баяу толқындар мидың артқы жағына сапар шеккенде, кері серпіліссіз немесе қайтарусыз біртіндеп күшін жоғалтады.
1950 және 1960 жылдары ғалымдар осы баяу ми толқындарын өлшей бастағанда, түсінікті болжам жасалды: ми толқынының белсенділігінің бұл асықпайтын, тіпті жалқау көрінетін қарқыны мидың бос тұрғанын немесе тіпті ұйықтап жатқанын көрсетуі керек. NREM ұйқысының ең терең, ең баяу ми толқындары анестезиядағы пациенттерде немесе тіпті команың белгілі бір түрлерінде көретіндерге ұқсауы мүмкін екенін ескерсек, бұл ақылға қонымды болжам болды. Бірақ бұл болжам мүлдем қате болды. Шындықтан алыс ештеңе жоқ. Терең NREM ұйқысы кезінде сіз бастан кешіретін нәрсе — біз білетін жүйке ынтымақтастығының ең эпикалық көріністерінің бірі. Өзін-өзі ұйымдастырудың таңқаларлық әрекеті арқылы мыңдаған ми жасушалары бірігіп, уақытында «ән айтуға» немесе жануға шешім қабылдады. Мен өз зертханамда түнде болып жатқан осы таңғажайып жүйке синхрониясын көрген сайын, мен кішірейемін: ұйқы шынымен де таңдану объектісі.
Футбол стадионының үстінде салбырап тұрған микрофон аналогиясына оралсақ, қазір ойналып жатқан ұйқы ойынын қарастырыңыз. Көпшілік — сол мыңдаған ми жасушалары — ойын алдындағы жеке сөйлесулерінен (сергектік) біртұтас күйге (терең ұйқы) ауысты. Олардың дауыстары құлыптау қадамына, мантра тәрізді әнге қосылды — терең NREM баяу толқынды ұйқының әні. Олардың барлығы бірден айқайлап, ми толқынының белсенділігінің биік шыңын жасайды, содан кейін бірнеше секундқа үнсіз қалып, толқынның терең, ұзаққа созылған ойысын жасайды. Стадион микрофонынан біз астындағы көпшіліктен анық айқайды, содан кейін ұзақ тыныс алу үзілісін аламыз. Терең NREM баяу толқынды ұйқының ырғақты инкантары іс жүзінде ми бірлігінің жоғары белсенді, мұқият үйлестірілген күйі екенін түсінген ғалымдар терең ұйқыны жартылай қысқы ұйқы немесе түтіккен ступор күйі деген кез келген үстірт түсініктерден бас тартуға мәжбүр болды.
Әр түнде миыңыздың бетінде жүздеген рет толқындайтын осы таңғажайып электрлік үйлесімділікті түсіну сыртқы сананың жоғалуын түсіндіруге көмектеседі. Ол мидың бетінің астында, таламустың ішінде басталады. Есіңізде болсын, біз ұйықтап жатқанда, таламус — мидың ортасында терең орналасқан сенсорлық қақпа — қабылдау сигналдарының (дыбыс, көру, түрту және т.б.) мидың жоғарғы жағына немесе қыртысқа өтуін блоктайды. Сыртқы әлеммен қабылдау байланыстарын үзу арқылы біз сана сезімімізді жоғалтып қана қоймаймыз (неге терең NREM ұйқысында түс көрмейтінімізді және уақытты нақты бақыламайтынымызды түсіндіреді), бұл сонымен қатар қыртысқа өзінің әдепкі жұмыс режиміне «босаңсуға» мүмкіндік береді. Бұл әдепкі режим — біз терең баяу толқынды ұйқы деп атайтын нәрсе. Бұл ми белсенділігінің белсенді, әдейі, бірақ жоғары синхронды күйі. Бұл түнгі церебральды медитацияның жақын күйі, дегенмен мен оның ояу медитациялық күйлердің ми толқынының белсенділігінен мүлдем өзгеше екенін атап өтуім керек.
Терең NREM ұйқысының осы шамандық күйінде миыңыз бен денеңіз үшін сәйкесінше ақыл-ой және физикалық артықшылықтардың нағыз қазынасын табуға болады — біз 6-тарауда толығымен зерттейтін сыйлық. Алайда, бір ми пайдасы — естеліктерді сақтау — біздің тарихымыздың осы сәтінде қосымша атап өтуге тұрарлық, өйткені ол сол терең, баяу ми толқындарының не істей алатынының талғампаз мысалы ретінде қызмет етеді.
Сіз көлігіңізбен ұзақ жолға шығып, сапардың бір сәтінде сіз тыңдап келе жатқан FM радиостанцияларының сигнал күші төмендей бастағанын байқадыңыз ба? Керісінше, AM радиостанциялары тұрақты болып қалады. Мүмкін сіз шалғай жерге барып, жаңа FM радиостанциясын табуға тырысып, таба алмаған шығарсыз. Алайда AM диапазонына ауысыңыз, сонда бірнеше хабар тарату арналары әлі де қолжетімді. Түсініктеме радио толқындарының өзінде, соның ішінде FM және AM таратылымдарының екі түрлі жылдамдығында жатыр. FM AM радио толқындарына қарағанда секундына бірнеше есе көп жоғары және төмен жүретін жылдам жиілікті радио толқындарын пайдаланады. FM радио толқындарының бір артықшылығы — олар жоғары, бай ақпарат жүктемелерін тасымалдай алады, сондықтан олар жақсырақ естіледі. Бірақ үлкен кемшілік бар: FM толқындары қысқа қашықтықты ғана бағындыра алатын бұлшықетті спринтер сияқты тез таусылады. AM хабарлары ұзақ қашықтыққа жүгірушіге ұқсас әлдеқайда баяу (ұзын) радио толқынын пайдаланады. AM радио толқындары FM радиосының бұлшықетті, динамикалық сапасына сәйкес келмесе де, AM радио толқындарының жаяу қарқыны оларға аз өшумен үлкен қашықтықты қамтуға мүмкіндік береді. Сондықтан AM радиосының баяу толқындарымен ұзақ қашықтыққа хабар тарату мүмкін, бұл өте алыс географиялық орындар арасындағы алыс қашықтықтағы байланысқа мүмкіндік береді.
Миыңыз ояу кездегі жылдам жиілікті белсенділіктен терең NREM ұйқысының баяу, өлшенген үлгісіне ауысқанда, дәл сол ұзақ қашықтыққа байланыс артықшылығы мүмкін болады. Терең ұйқы кезінде миды сыпырып өтетін тұрақты, баяу, синхронды толқындар мидың алыс аймақтары арасындағы байланыс мүмкіндіктерін ашады, бұл оларға сақталған тәжірибенің әртүрлі репозиторийлерін бірлесіп жіберуге және қабылдауға мүмкіндік береді.
Осыған байланысты сіз NREM ұйқысының әрбір жеке баяу толқынын әртүрлі анатомиялық ми орталықтары арасында ақпарат пакеттерін тасымалдай алатын курьер ретінде ойлай аласыз. Осы саяхатшы терең ұйқы ми толқындарының бір пайдасы — файлдарды тасымалдау процесі. Әр түнде терең ұйқының ұзақ қашықтықтағы ми толқындары жад пакеттерін (соңғы тәжірибелерді) нәзік қысқа мерзімді сақтау орнынан тұрақты және осылайша қауіпсіз ұзақ мерзімді сақтау орнына жылжытады. Сондықтан біз ояу ми толқынының белсенділігін негізінен сыртқы сенсорлық әлемді қабылдауға қатысты деп санаймыз, ал терең NREM баяу толқынды ұйқы күйі ішкі рефлексия күйін береді — ақпаратты тасымалдауға және естеліктерді тазартуға ықпал ететін күй.
Егер сергектікте қабылдау басым болса, ал NREM ұйқысында рефлексия басым болса, онда REM ұйқысы — түс көру күйі кезінде не болады? 9-суретке оралсақ, электрлік ми толқынының белсенділігінің соңғы сызығы — мен ұйқы зертханасында сіз REM ұйқысына кірген кезде миыңыздан байқайтын нәрсе. Ұйықтап жатқанына қарамастан, байланысты ми толқынының белсенділігі терең NREM баяу толқынды ұйқыға (суреттегі ортаңғы сызық) ұқсамайды. Керісінше, REM ұйқысының ми белсенділігі зейінді, сергек ояу кезінде көрінетін белсенділіктің тамаша көшірмесі болып табылады — суреттегі жоғарғы сызық. Шынында да, жақында жүргізілген МРТ сканерлеу зерттеулері мидың жеке бөліктерінің біз ояу кездегіден гөрі REM ұйқысы кезінде 30 пайызға дейін белсендірек екенін анықтады!
Осы себептерге байланысты REM ұйқысы парадоксальды ұйқы деп те аталды: ояу көрінетін ми, бірақ анық ұйықтап жатқан дене. Тек электрлік ми толқынының белсенділігін қолдана отырып, REM ұйқысын сергектіктен ажырату жиі мүмкін емес. REM ұйқысында қайтадан десинхронизацияланған сол жылдам жиілікті ми толқындары қайта оралады. Терең NREM ұйқысы кезінде баяу, синхрондалған чатта біріктірілген қыртыстағы мыңдаған ми жасушалары әртүрлі ақпараттық бөліктерді әртүрлі жылдамдықта және уақытта әртүрлі ми аймақтарында өңдеуге қайта оралды — бұл сергектікке тән. Бірақ сіз ояу емессіз. Керісінше, сіз қатты ұйықтап жатырсыз. Сонымен, қандай ақпарат өңделіп жатыр, өйткені бұл сол кездегі сыртқы әлемнен алынған ақпарат емес екені сөзсіз?
Сіз ояу кездегідей, таламустың сенсорлық қақпасы REM ұйқысы кезінде қайтадан ашылады. Бірақ қақпаның табиғаты басқа. REM ұйқысы кезінде қыртысқа саяхаттауға рұқсат етілген нәрсе сырттан келетін сезімдер емес. Керісінше, эмоциялар, мотивациялар және естеліктер (өткен және қазіргі) сигналдарының барлығы мидағы визуалды, есту және кинестетикалық сенсорлық қыртыстарымыздың үлкен экрандарында ойнатылады. Әр түн сайын REM ұйқысы сізді өмірбаяндық тақырыптардың оғаш, жоғары ассоциативті карнавалына қатысатын ақылға қонымсыз театрға шақырады. Ақпаратты өңдеуге келетін болсақ, ояу күйді негізінен қабылдау (айналаңыздағы әлемді сезіну және үнемі үйрену), NREM ұйқысын рефлексия (жаңа фактілер мен дағдылардың шикізатын сақтау және нығайту) және REM ұйқысын интеграция (бұл шикізатты бір-бірімен, барлық өткен тәжірибелермен өзара байланыстыру және осылайша әлемнің қалай жұмыс істейтіні туралы дәлірек модель құру, соның ішінде инновациялық түсініктер мен проблемаларды шешу қабілеттері) деп ойлаңыз.
REM ұйқысы мен ояу кездегі электрлік ми толқындары бір-біріне ұқсас болғандықтан, сіз басқару бөлмесінің жанындағы ұйқы зертханасының жатын бөлмесінде жатқанда екеуінің қайсысын бастан кешіріп жатқаныңызды қалай біле аламын? Бұл тұрғыда айқын ойыншы — сіздің денеңіз — атап айтқанда оның бұлшықеттері.
Сізді ұйқы зертханасында төсекке жатқызбас бұрын, біз басыңызға бекітетін электродтардан басқа, денеңізге де электродтар қолданар едік. Ояу кезде, тіпті төсекте жатып, босаңсыған кезде де, бұлшықеттеріңізде жалпы кернеу немесе тонус деңгейі сақталады. Бұл тұрақты бұлшықет гуілін денеңізді тыңдап тұрған электродтар оңай анықтайды. Сіз NREM ұйқысына өткенде, бұлшықет кернеуінің бір бөлігі жоғалады, бірақ көбі қалады. Алайда, REM ұйқысына секіруге дайындалған кезде әсерлі өзгеріс орын алады. Түс көру фазасы басталғанға дейін бірнеше секунд бұрын және сол REM ұйқысы кезеңі созылғанша, сіз толығымен сал боласыз. Денеңіздің ерікті бұлшықеттерінде тонус жоқ. Ешқандай. Егер мен бөлмеге ақырын кіріп, сізді оятпай денеңізді ақырын көтерсем, ол шүберек қуыршақ сияқты толығымен бос болар еді. Сіздің еріксіз бұлшықеттеріңіз — тыныс алу сияқты автоматты операцияларды басқаратындар — жұмысын жалғастыратынына және ұйқы кезінде өмірді сақтайтынына сенімді болыңыз. Бірақ барлық басқа бұлшықеттер босаңсиды.
«Атония» (тонустың болмауы, мұнда бұлшықеттерге қатысты) деп аталатын бұл ерекшелік ми діңінен жұлыныңыздың толық ұзындығына берілетін күшті өшіру сигналымен қозғалады. Ол іске қосылғаннан кейін, қолдарыңыздың бицепстері және аяқтарыңыздың квадрицепстері сияқты постуральды дене бұлшықеттері барлық кернеу мен күшін жоғалтады. Олар енді миыңыздан келетін пәрмендерге жауап бермейді. Сіз, шын мәнінде, REM ұйқысымен қамалған тұтқынға айналдыңыз. Бақытымызға орай, REM ұйқысы циклының қамау жазасын өтегеннен кейін, REM ұйқысы фазасы аяқталған кезде денеңіз физикалық тұтқыннан босатылады. Ми өте белсенді, бірақ дене қозғалмайтын түс көру күйіндегі бұл таңқаларлық диссоциация ұйқы ғалымдарына REM ұйқысының ми толқындарын ояу толқындардан оңай тануға және осылайша бөлуге мүмкіндік береді.
Неліктен эволюция REM ұйқысы кезінде бұлшықет белсенділігіне тыйым салуды шешті? Өйткені бұлшықет белсенділігін жою арқылы сіз түс тәжірибеңізді орындаудан сақтанасыз. REM ұйқысы кезінде мида қозғалыс пәрмендерінің тоқтаусыз ағыны жүреді және олар түстердің қозғалысқа бай тәжірибесінің негізінде жатыр. Ана Табиғаттың бұл ойдан шығарылған қозғалыстардың шындыққа айналуына тыйым салатын физиологиялық қысылтаяң жейдені тіккені даналық болды, әсіресе сіз айналаңызды саналы түрде қабылдауды тоқтатқаныңызды ескерсек. Көздеріңіз жұмулы және айналаңыздағы әлем туралы түсінігіңіз жоқ кезде түсіңіздегі төбелесті немесе жақындап келе жатқан түс жауынан қашуды жалған орындаудың апатты нәтижесін елестете аласыз. Сіз гендік қордан тез шығып кетер едіңіз. Ми денені сал етеді, осылайша ақыл қауіпсіз түс көре алады.
Адам жай ғана оянып, жүгіру немесе төбелес туралы түс көргенін айтқаннан басқа, біреу түс көріп жатқанда бұл қозғалыс пәрмендерінің шынымен орын алып жатқанын қайдан білеміз? Өкінішті жауап мынада: бұл сал ауруы механизмі кейбір адамдарда, әсіресе кейінгі өмірде істен шығуы мүмкін. Нәтижесінде олар түспен байланысты осы қозғалыс импульстарын нақты әлемдегі физикалық әрекеттерге айналдырады. Біз 11-тарауда оқитынымыздей, оның салдары қайғылы болуы мүмкін.
Соңында, сипаттамалық REM ұйқысы суретінен тыс қалмауы керек нәрсе — оның атауының себебі: сәйкес жылдам көз қозғалыстары. Терең NREM ұйқысы кезінде көздеріңіз ұяларында қозғалмайды. Алайда көзіңіздің үстіне және астына қойған электродтар сіз түс көре бастағанда мүлдем басқа көз тарихын айтады: Клейтман мен Асеринский 1952 жылы нәресте ұйқысын бақылау кезінде ашқан дәл сол тарих. REM ұйқысы кезінде көз алмаларыңыз шұғыл түрде солдан оңға, солдан оңға және т.б. жүгіретін кезеңдер болады. Бастапқыда ғалымдар бұл тық-тық көз қозғалыстары түстердегі визуалды тәжірибені бақылауға сәйкес келеді деп болжады. Бұл шындық емес. Керісінше, көз қозғалыстары REM ұйқысының физиологиялық құрылуымен тығыз байланысты және түс кеңістігіндегі қозғалатын объектілерді пассивті қабылдаудан да ерекше нәрсені көрсетеді. Бұл құбылыс 9-тарауда егжей-тегжейлі баяндалған.
Біз ұйқының осы әртүрлі кезеңдерін бастан кешіретін жалғыз тіршілік иелеріміз бе? Басқа жануарларда REM ұйқысы бар ма? Олар түс көре ме? Білейік.
I. Ұйқысыздықтың белгілі бір түрі бар кейбір адамдар түнде ұйықтағанын немесе ояу болғанын дәл бағалай алмайды. Осы «ұйқыны қате қабылдаудың» салдарынан олар қаншалықты сәтті ұйықтағанын бағаламайды — бұл жағдайға біз кітапта кейінірек ораламыз. II. Әртүрлі түрлерде NREM–REM циклының ұзындығы әртүрлі. Көпшілігі адамдарға қарағанда қысқа. Цикл ұзындығының функционалдық мақсаты — ұйқының тағы бір жұмбағы. Бүгінгі күнге дейін NREM–REM ұйқы циклының ұзындығының ең жақсы болжаушысы — ми діңінің ені, ми діңі кеңірек түрлердің цикл ұзындығы ұзағырақ болады. III. Бір қызығы, ояу күйден жеңіл 1-кезең NREM ұйқысына өту кезінде көздер бір-бірімен тамаша уақытта пируэт жасайтын екі көз балеринасы сияқты ұяларында ақырын және өте, өте баяу айнала бастайды. Бұл ұйқының басталуы сөзсіз екендігінің айқын белгісі. Егер сізде төсек серіктесі болса, келесі жолы олар ұйықтап бара жатқанда қабақтарын бақылап көріңіз. Сіз жабық қабақтардың астында көз алмалары айналып жатқанда деформацияланғанын көресіз. Жақша ішінде, егер сіз осы ұсынылған бақылау экспериментін аяқтауды таңдасаңыз, ықтимал салдарлардан хабардар болыңыз. Ұйқыға өтуді тоқтатып, көзіңізді ашып, серіктесіңіздің беті сіздің бетіңізге төніп, көз тігіп тұрғанын көруден асқан мазасыз нәрсе жоқ шығар.
4-ТАРАУ. Маймыл төсектері, динозаврлар және жарты мимен мызғып алу
Кім ұйықтайды, біз қалай ұйықтаймыз және қанша?
КІМ ҰЙҚТАЙДЫ
Өмір қашан ұйықтай бастады? Мүмкін ұйқы үлкен маймылдарда пайда болған шығар? Мүмкін ертерек, бауырымен жорғалаушыларда немесе олардың судағы ата-бабаларында, балықтарда? Уақыт капсуласы болмағандықтан, бұл сұраққа жауап берудің ең жақсы жолы — тарихқа дейінгіден эволюциялық жақынына дейінгі жануарлар әлемінің әртүрлі типтеріндегі ұйқыны зерттеу. Мұндай зерттеулер тарихи жазбаларға терең үңілуге және ұйқының планетаны алғаш рет қашан безендіргенін бағалауға күшті мүмкіндік береді. Генетик Феодосий Добжанский бір кездері айтқандай: «Биологияда эволюция тұрғысынан басқа ешнәрсенің мағынасы жоқ». Ұйқы үшін жарықтандыратын жауап кез келген адам күткеннен әлдеқайда ертерек және салдары әлдеқайда терең болып шықты.
Осы уақытқа дейін мұқият зерттелген әрбір жануар түрі ұйықтайды немесе соған ұқсас нәрсемен айналысады. Бұған шыбындар, аралар, тарақандар және шаяндар сияқты жәндіктер; кішкентай алабұғадан бастап ең үлкен акулаларға дейінгі балықтар; бақалар сияқты қосмекенділер; және тасбақалар, Комодо айдаһарлары және хамелеондар сияқты бауырымен жорғалаушылар кіреді. Эволюциялық баспалдақпен жоғары көтерілсек, құстар мен сүтқоректілердің барлық түрлері ұйықтайтынын көреміз: жертесерлерден бастап тотықұстарға, кенгуруларға, ақ аюларға, жарқанаттарға және, әрине, біз адамдарға дейін.
Тіпті қарапайым моллюскалар мен тікентерілілер сияқты омыртқасыздар және тіпті өте қарапайым құрттар да ұйқыға ұқсас кезеңдерді бастан кешіреді. «Летаргус» деп аталатын бұл фазаларда олар адамдар сияқты сыртқы тітіркендіргіштерге жауап бермейді. Біз ұйқысыз қалғанда тезірек ұйықтап, қаттырақ ұйықтайтынымыз сияқты, құрттар да солай етеді, бұл экспериментшілердің түрткілеуіне сезімталдық дәрежесімен анықталады.
Бұл ұйқыны қаншалықты «кәрі» етеді? Құрттар кембрий жарылысы кезінде пайда болды: кем дегенде 500 миллион жыл бұрын. Яғни, құрттар (және байланыс бойынша ұйқы) барлық омыртқалы тіршіліктен бұрын пайда болған. Бұған динозаврлар кіреді, олар қорытынды бойынша ұйықтаған болуы мүмкін. Диплодоктар мен трицератопстардың барлығы түнде толық тынығуға ыңғайлы жайғасқанын елестетіңіз!
Эволюциялық уақытты одан әрі кері қайтарсақ, бактериялар сияқты бір жасушалы ағзалардың кейбір қарапайым түрлерінде де планетамыздың жарық-қараңғы циклына сәйкес келетін белсенді және пассивті фазалар бар екенін анықтадық. Бұл біздің жеке циркадтық ырғағымыздың және онымен бірге ояну мен ұйқының ізашары деп санайтын үлгі.
Біздің неге ұйықтайтынымыз туралы көптеген түсініктемелер ортақ және мүмкін қате идеяның айналасында айналады: ұйқы — бұл сергектік бұзған нәрсені түзету үшін кіруіміз керек күй. Бірақ егер біз бұл дәлелді басынан аяғына дейін өзгертсек ше? Егер ұйқы соншалықты пайдалы болса — біздің болмысымыздың әрбір аспектісі үшін физиологиялық тұрғыдан пайдалы болса — онда нақты сұрақ: Өмір неге оянуға әуре болды? Сергектік күйінің жиі биологиялық зиянды болуы мүмкін екенін ескерсек, бұл ұйқы емес, нағыз эволюциялық жұмбақ. Осы көзқарасты қабылдаңыз, сонда біз мүлдем басқа теорияны ұсына аламыз: ұйқы осы планетадағы өмірдің бірінші күйі болды және сергектік ұйқыдан пайда болды. Бұл ақылға қонымсыз гипотеза болуы мүмкін, бірақ жеке өзім оны мүлдем негізсіз деп санамаймын.
Осы екі теорияның қайсысы шындық болса да, біз нақты білетін нәрсе — ұйқының ежелгі шығу тегі бар. Ол планеталық өмірдің ең алғашқы түрлерімен бірге пайда болды. ДНҚ сияқты басқа қарапайым ерекшеліктер сияқты, ұйқы жануарлар әлеміндегі әрбір тіршілік иесін біріктіретін ортақ байланыс болуы мүмкін. Ұзаққа созылатын ортақтық, иә; алайда, бір түрден екіншісіне ұйқыда шынымен таңқаларлық айырмашылықтар бар. Шын мәнінде, осындай төрт айырмашылық.
БҰЛАРДЫҢ БІРЕУІ БАСҚАСЫНА ҰҚСАМАЙДЫ
Пілдерге адамдарға қарағанда екі есе аз ұйқы қажет, күніне төрт сағат қана ұйықтайды. Жолбарыстар мен арыстандар күніне он бес сағат ұйықтайды. Қоңыр жарқанат барлық басқа сүтқоректілерден асып түседі, күніне он тоғыз сағат ұйықтап, бес сағат қана ояу болады. Уақыттың жалпы мөлшері — ағзалардың ұйықтау тәсіліндегі ең айқын айырмашылықтардың бірі.
Түрлер арасындағы ұйқы қажеттілігіндегі мұндай айқын ауытқудың себебі анық деп ойлайтын шығарсыз. Олай емес. Ықтимал үміткерлердің ешқайсысы — дене өлшемі, жемтік/жыртқыш мәртебесі, күндізгі/түнгі — түрлер арасындағы ұйқы қажеттілігіндегі айырмашылықты пайдалы түсіндірмейді. Әрине, ұйқы уақыты кез келген филогенетикалық санатта кем дегенде ұқсас болуы керек, өйткені олар генетикалық кодтарының көп бөлігін бөліседі. Бұл сезім қабілеттері, көбею әдістері және тіпті интеллект дәрежесі сияқты филалардағы басқа негізгі белгілер үшін сөзсіз рас. Дегенмен ұйқы бұл сенімді үлгіні бұзады. Тиіндер мен дегу бір отбасылық топқа (кеміргіштер) жатады, бірақ олар ұйқы қажеттілігі жағынан бір-біріне мүлдем ұқсамайды. Біріншісі екіншісіне қарағанда екі есе ұзақ ұйықтайды — тиін үшін 15,9 сағат, ал дегу үшін 7,7 сағат. Керісінше, сіз мүлдем басқа отбасылық топтарда бірдей дерлік ұйқы уақытын таба аласыз. Мысалы, қарапайым теңіз шошқасы мен ерте жетілетін бабуин, олар айтарлықтай ерекшеленетін филогенетикалық реттерге жатады, физикалық өлшемдерін айтпағанда, дәл бірдей мөлшерде ұйықтайды: 9,4 сағат.
Сонымен, түрден түрге немесе тіпті генетикалық ұқсас рет ішінде ұйқы уақытының (және мүмкін қажеттілігінің) айырмашылығын не түсіндіреді? Біз толық сенімді емеспіз. Жүйке жүйесінің мөлшері, жүйке жүйесінің күрделілігі және жалпы дене массасы арасындағы байланыс біршама мағыналы болжаушы болып көрінеді, дене өлшеміне қатысты мидың күрделілігінің артуы ұйқы мөлшерінің артуына әкеледі. Әлсіз және толығымен дәйекті болмаса да, бұл қатынас көбірек ұйқыны талап ететін бір эволюциялық функция барған сайын күрделі жүйке жүйесіне қызмет көрсету қажеттілігі екенін көрсетеді. Мыңжылдықтар өтіп, эволюция өзінің (қазіргі) жетістігін мидың генезисімен тәждеген сайын, ұйқыға деген сұраныс тек артып, барлық физиологиялық аппараттардың ең қымбатының қажеттіліктеріне бейімделді.
Дегенмен, бұл толық тарих емес — жақсы өлшем бойынша емес. Көптеген түрлер осы ереже жасаған болжамдардан қатты ауытқиды. Мысалы, салмағы егеуқұйрықпен бірдей дерлік опоссум 50 пайызға ұзағырақ ұйықтайды, күніне орта есеппен он сегіз сағат. Опоссум жануарлар әлеміндегі ұйқы мөлшері бойынша рекордтан бір сағатқа ғана қалып тұр, ол қазіргі уақытта қоңыр жарқанатқа тиесілі, ол жоғарыда айтылғандай, күніне он тоғыз сағат ұйықтайды.
Зерттеу тарихында ғалымдар таңдау өлшемі — ұйқының жалпы минуттары — ұйқының түрлер арасында неге соншалықты өзгеретіні туралы сұраққа қараудың қате жолы ма деп ойлаған сәт болды. Оның орнына олар ұйқының мөлшерін (уақытын) емес, сапасын бағалау жұмбаққа біраз жарық түсіреді деп күдіктенді. Яғни, ұйқы сапасы жоғары түрлер қысқа уақыт ішінде қажет нәрсенің бәрін орындай алуы керек және керісінше. Бұл тамаша идея болды, тек бір ерекшелігі, егер бірдеңе болса, біз қарама-қарсы қатынасты таптық: көбірек ұйықтайтындар тереңірек, «жоғары» сапалы ұйқыға ие. Шындығында, бұл зерттеулерде сапаның әдетте қалай бағаланатыны (сыртқы әлемге жауап бермеу дәрежесі және ұйқының үздіксіздігі) ұйқы сапасының нақты биологиялық өлшемінің нашар көрсеткіші болуы мүмкін: біз оны әлі барлық түрлерде ала алмаймыз. Біз мұны жасай алған кезде, жануарлар әлеміндегі ұйқы мөлшері мен сапасы арасындағы қатынас туралы түсінігіміз қазіргі уақытта ұйқы уақытының айырмашылықтарының түсініксіз картасы болып көрінетін нәрсені түсіндіруі мүмкін.
Әзірге әртүрлі түрлерге неліктен әртүрлі ұйқы мөлшері қажет екендігі туралы ең дәл бағалауымыз диета түрі (барлығын жейтін, шөп қоректі, ет қоректі), тіршілік ету ортасындағы жыртқыш/жемтік тепе-теңдігі, әлеуметтік желінің болуы және табиғаты, метаболизм жылдамдығы және жүйке жүйесінің күрделілігі сияқты факторлардың күрделі гибридін қамтиды. Менің ойымша, бұл ұйқының эволюциялық жолда көптеген күштермен қалыптасқанын және ояу өмір сүру талаптарын қанағаттандыру (мысалы, жемтікті аулау/тамақты мүмкіндігінше қысқа мерзімде алу, энергия шығынын және қауіп-қатерді азайту), ағзаның қалпына келтіруші физиологиялық қажеттіліктеріне қызмет ету (мысалы, жоғары метаболизм жылдамдығы ұйқы кезінде үлкен «тазалау» күш-жігерін қажет етеді) және ағза қауымдастығының жалпы талаптарына бейімделу арасындағы нәзік тепе-теңдік әрекетін қамтитынын білдіреді.
Дегенмен, тіпті біздің ең күрделі болжамдық теңдеулеріміз ұйқы картасындағы алыс ауытқуларды түсіндіре алмайды: көп ұйықтайтын түрлер (мысалы, жарқанаттар) және аз ұйықтайтындар (мысалы, төрт-бес сағат қана ұйықтайтын керіктер). Кедергі болудан алыс, мен бұл ауытқушы түрлер ұйқы қажеттілігі жұмбағын ашудың кейбір кілттерін ұстауы мүмкін деп ойлаймын. Олар жануарлар әлеміндегі ұйқы кодын және сол кодтың ішінде, мүмкін, біз ешқашан мүмкін деп ойламаған ұйқының әлі ашылмаған артықшылықтарын ашуға тырысатындар үшін керемет көңілсіз мүмкіндік болып қала береді.
ТҮС КӨРУ НЕМЕСЕ КӨРМЕУ
Түрлер арасындағы ұйқының тағы бір таңқаларлық айырмашылығы — құрамы. Барлық түрлер ұйқының барлық кезеңдерін бастан кешірмейді. Біз ұйқы кезеңдерін өлшей алатын әрбір түр NREM ұйқысын — түс көрмейтін кезеңді бастан кешіреді. Алайда жәндіктер, қосмекенділер, балықтар және көптеген бауырымен жорғалаушылар REM ұйқысының — адамдарда түс көрумен байланысты түрінің айқын белгілерін көрсетпейді. Жануарлар әлемінің эволюциялық уақыт кестесінде кейінірек пайда болған құстар мен сүтқоректілерде ғана толыққанды REM ұйқысы бар. Бұл түс көру (REM) ұйқысының эволюциялық блоктағы жаңа бала екенін көрсетеді. REM ұйқысы NREM ұйқысы жалғыз орындай алмайтын немесе REM ұйқысы тиімдірек орындайтын функцияларды қолдау үшін пайда болған сияқты.
Дегенмен, ұйқыдағы көптеген нәрселер сияқты, тағы бір ауытқу бар. Мен барлық сүтқоректілерде REM ұйқысы бар дедім, бірақ кит тәрізділер немесе судағы сүтқоректілер төңірегінде пікірталас бар. Дельфиндер мен косаткалар сияқты мұхитта жүретін осы түрлердің кейбіреулері сүтқоректілердегі REM ұйқысы үрдісіне қарсы келеді. Оларда ол жоқ. 1969 жылы гринданың (кит түрі) алты минут бойы REM ұйқысында болғанын көрсететін бір жағдай болса да, біздің бүгінгі күнге дейінгі бағалауларымыздың көпшілігі судағы сүтқоректілерде REM ұйқысын — немесе кем дегенде көптеген ұйқы ғалымдары шынайы REM ұйқысы деп санайтын нәрсені таппады. Бір жағынан, бұл мағыналы: ағза REM ұйқысына кіргенде, ми денені сал етеді, оны бос және қозғалмайтын етеді. Судағы сүтқоректілер үшін жүзу өте маңызды, өйткені олар тыныс алу үшін су бетіне шығуы керек. Егер ұйқы кезінде толық сал ауруы орын алса, олар жүзе алмай, суға батып кетер еді.
Ескекаяқтыларды (менің сүйікті сөздерімнің бірі, латын туындыларынан: pinna «жүзбеқанат» және pedis «аяқ»), мысалы, теңіз мысықтарын қарастырғанда жұмбақ тереңдей түседі. Жартылай судағы сүтқоректілер, олар уақыттарын құрлық пен теңіз арасында бөледі. Құрлықта болғанда, оларда адамдар мен басқа да жер үсті сүтқоректілері мен құстары сияқты NREM ұйқысы да, REM ұйқысы да болады. Бірақ олар мұхитқа кіргенде, REM ұйқысын толығымен дерлік тоқтатады. Мұхиттағы итбалықтар құрлықта болғанда әдетте алатын REM ұйқысының мөлшерінің тек 5-тен 10 пайызын ғана жинап, оның аз ғана бөлігін алады. Мұхитта екі аптаға дейін байқалатын REM ұйқысынсыз құжатталған, олар мұндай уақытта NREM ұйқысының мызғып алу диетасымен өмір сүреді.
Бұл ауытқулар REM ұйқысының пайдалылығына міндетті түрде қарсы келмейді. Күмәнсіз, REM ұйқысы және тіпті түс көру, біз кітаптың 3-бөлімінде көретініміздей, оған ие түрлерде өте пайдалы және бейімделгіш болып көрінеді. Бұл жануарлар құрлыққа оралғанда REM ұйқысының толығымен жойылудың орнына қайта оралуы мұны растайды. Жай ғана REM ұйқысы судағы сүтқоректілер мұхитта болған кезде мүмкін емес немесе қажет емес сияқты. Сол уақыт ішінде біз олар NREM ұйқысымен қанағаттанады деп болжаймыз — бұл дельфиндер мен киттер үшін әрқашан солай болуы мүмкін.
Жеке өзім судағы сүтқоректілерде, тіпті дельфиндер мен киттер сияқты кит тәрізділерде REM ұйқысы мүлдем жоқ деп санамаймын (дегенмен менің бірнеше ғылыми әріптестерім мені қателесесің деп айтады). Оның орнына, мен бұл сүтқоректілердің мұхитта алатын REM ұйқысының түрі біршама өзгеше және оны анықтау қиынырақ деп ойлаймын: ол қысқа мерзімді болуы мүмкін, біз оны бақылай алмаған уақытта орын алуы мүмкін немесе біз әлі өлшей алмаған мидың бөліктерінде жасырынуы немесе басқа жолдармен көрінуі мүмкін.
Менің қарама-қайшы көзқарасымды қорғау үшін мен бір кездері түрпі және үйректұмсық сияқты жұмыртқа салатын сүтқоректілерде (монотремдер) REM ұйқысы жоқ деп есептелгенін атап өтемін. Оларда бар болып шықты немесе кем дегенде оның бір нұсқасы. Көптеген ғалымдар ұйықтап жатқан ми толқындарын өлшейтін мидың сыртқы беті — қыртыс — REM ұйқысының белсенділігінің толқынды, хаосты сипаттамаларын көрсетпейді. Бірақ ғалымдар сәл тереңірек қараған кезде, мидың негізінде REM ұйқысының электрлік ми толқынының белсенділігінің әдемі жарылыстары табылды — барлық басқа сүтқоректілерде көрінетіндерге тамаша сәйкес келетін толқындар. Егер бірдеңе болса, үйректұмсық кез келген басқа сүтқоректілерге қарағанда REM ұйқысының электрлік белсенділігінің осы түрін көбірек тудырады! Сондықтан оларда REM ұйқысы болды немесе кем дегенде оның бета-нұсқасы, алғаш рет осы эволюциялық ежелгі сүтқоректілерде шығарылды. REM ұйқысының толық жұмыс істейтін, бүкіл ми нұсқасы кейінірек дамыған неғұрлым дамыған сүтқоректілерде енгізілген сияқты. Мен дельфиндер мен киттерде және мұхиттағы итбалықтарда атиптік, бірақ соған қарамастан бар REM ұйқысының ұқсас тарихы ақырында байқалады деп сенемін. Ақыр соңында, дәлелдің болмауы жоқтың дәлелі емес.
Сүтқоректілер патшалығының осы су бұрышындағы REM ұйқысының кедейлігінен гөрі қызықтысы — құстар мен сүтқоректілердің бөлек дамуы. Сондықтан REM ұйқысы эволюция барысында екі рет туылған болуы мүмкін: бір рет құстар үшін және бір рет сүтқоректілер үшін. Көздердің көру қабылдауының ортақ мақсаты үшін эволюция барысында әртүрлі филаларда бірнеше рет бөлек және тәуелсіз дамығаны сияқты, ортақ эволюциялық қысым екеуінде де REM ұйқысын тудырған болуы мүмкін. Эволюцияда тақырып қайталанғанда және байланыссыз шежірелерде тәуелсіз болғанда, ол көбінесе іргелі қажеттілікті білдіреді.
Алайда, жақында жарияланған есеп REM ұйқысының прото түрі австралиялық кесірткеде бар екенін көрсетті, ол эволюциялық уақыт кестесі бойынша құстар мен сүтқоректілердің пайда болуынан бұрын болған. Егер бұл нәтиже қайталанса, бұл REM ұйқысының бастапқы тұқымы біздің бастапқы бағалауларымыздан кем дегенде 100 миллион жыл бұрын болғанын көрсетеді. Белгілі бір бауырымен жорғалаушылардағы бұл ортақ тұқым кейіннен құстар мен сүтқоректілерде, соның ішінде адамдарда көретін REM ұйқысының толық түріне айналған болуы мүмкін.
Шынайы REM ұйқысы эволюцияда қашан пайда болғанына қарамастан, біз REM ұйқысының түс көруінің неліктен пайда болғанын, құстар мен сүтқоректілердің жылы қанды әлемінде қандай өмірлік қажеттіліктерді қолдайтынын (мысалы, жүрек-қан тамырлары денсаулығы, эмоционалды қалпына келтіру, жад ассоциациясы, шығармашылық, дене температурасын реттеу) және басқа түрлер түс көре ме, жоқ па екенін тез ашудамыз. Біз кейінірек талқылайтынымыздей, олар түс көретін сияқты.
Барлық сүтқоректілерде REM ұйқысы бар ма деген мәселені былай қойғанда, даусыз факт мынау: NREM ұйқысы эволюцияда бірінші болып пайда болды. Бұл ұйқының эволюцияның шығармашылық пердесінің артынан шыққан кездегі бастапқы түрі — нағыз пионер. Бұл үлкендік тағы бір қызықты сұраққа әкеледі және мен оқитын әрбір дерлік көпшілік дәрісте маған қойылатын сұрақ: Ұйқының қай түрі — NREM немесе REM ұйқысы — маңыздырақ? Бізге қайсысы шынымен қажет?
Сіз «маңыздылықты» немесе «қажеттілікті» анықтаудың көптеген жолдарын және осылайша сұраққа жауап берудің көптеген жолдарын таба аласыз. Бірақ ең қарапайым рецепт — ұйқының екі түрі де бар ағзаны, құсты немесе сүтқоректіні алып, оны түні бойы және келесі күні бойы ояу ұстау. Осылайша NREM және REM ұйқысы бірдей жойылып, әрбір ұйқы кезеңіне тең аштық жағдайын жасайды. Сұрақ мынада: қалпына келтіру түнінде екеуін де тұтынуға мүмкіндік бергенде ми ұйқының қай түріне тойлайды? NREM және REM ұйқысы тең пропорцияда ма? Әлде біреуі екіншісінен көбірек пе, бұл басым ұйқы кезеңінің маңыздылығын көрсете ме?
Бұл эксперимент қазір құстар мен сүтқоректілердің көптеген түрлерінде, соның ішінде адамдарда да бірнеше рет жүргізілді. Екі айқын нәтиже бар. Біріншіден, және таңқаларлық емес, ұйқының ұзақтығы қалпына келтіру түнінде (адамдарда он немесе тіпті он екі сағат) алдын ала айырусыз стандартты түнге қарағанда (біз үшін сегіз сағат) әлдеқайда ұзақ болады. Қарызға жауап бере отырып, біз негізінен «ұйықтап алуға» тырысамыз, оның техникалық термині — ұйқының қайтарымы (sleep rebound).
Екіншіден, NREM ұйқысы қаттырақ қайтарылады. Ми толық ұйқысыздықтан кейінгі бірінші түнде REM ұйқысына қарағанда терең NREM ұйқысының үлкен бөлігін тұтынады, бұл біржақты аштықты білдіреді. Қалпына келтіру ұйқысының швед үстелінде ұйқының екі түрі де ұсынылғанына қарамастан, ми өз тәрелкесіне терең NREM ұйқысын көбірек үйіп алуды таңдайды. Маңыздылық шайқасында NREM ұйқысы жеңеді. Әлде солай ма?
Дәл олай емес. Егер сіз екінші, үшінші және тіпті төртінші қалпына келтіру түнінде ұйқыны жазуды жалғастырсаңыз, керісінше болады. Енді REM ұйқысы қалпына келтіру швед үстеліне әрбір қайта оралған сайын таңдаулы негізгі тағамға айналады, оған NREM ұйқысы қосылады. Сондықтан ұйқының екі кезеңі де маңызды. Біз біреуін (NREM) екіншісіне (REM) қарағанда сәл ертерек қалпына келтіруге тырысамыз, бірақ ми екеуін де өтеуге тырысады, шеккен шығындардың бір бөлігін сақтап қалуға тырысады. Алайда, қалпына келтіру мүмкіндігінің мөлшеріне қарамастан, ми ешқашан жоғалтқан ұйқының барлығын қайтаруға жақындамайтынын атап өткен жөн. Бұл жалпы ұйқы уақыты үшін де, NREM ұйқысы үшін де, REM ұйқысы үшін де рас. Адамдардың (және барлық басқа түрлердің) бұрын жоғалтқан нәрсемізді ешқашан «қайта ұйықтай» алмайтыны — бұл кітаптың ең маңызды тұжырымдарының бірі, оның салдарын мен 7 және 8-тарауларда сипаттаймын.
Сіз жинақталған ұйқы қарызын толығымен өтей алмасаңыз да, байланысты, бірақ мүлдем басқа сұраққа аз көңіл бөлінді: алдын ала қосымша ұйқы несиесін «жинақтау» арқылы алдағы ұйқысыздық кезеңін жоспарлай аласыз ба? Біріншісі кейінгі несиемен алдыңғы қарызды өтеу туралы айтады. Екіншісі болашақ қарызбен күресу үшін несие жинауға қатысты. Егер соңғысы шындық болып шықса, ол төтенше жағдайлар қызметтері, медицина, авиация және әскери сала сияқты алдағы ұйқысыздық болжамды болатын жағдайларда өте қолайлы болар еді.
ЕГЕР АДАМДАР ҚОЛЫНАН КЕЛСЕ
Жануарлар әлеміндегі ұйқының үшінші таңқаларлық айырмашылығы — біздің бәріміздің оны қалай жасайтынымыз. Мұнда әртүрлілік керемет және кейбір жағдайларда сену мүмкін емес дерлік. Мысалы, дельфиндер мен киттер сияқты кит тәрізділерді алайық. Олардың ұйқысы, онда тек NREM бар, бір жартышарлы болуы мүмкін, яғни олар бір уақытта жарты мимен ұйықтайды! Мидың бір жартысы су ортасында өмірге қажетті қозғалысты сақтау үшін әрқашан ояу болуы керек. Бірақ мидың екінші жартысы кейде ең әдемі NREM ұйқысына түседі. Терең, қуатты, ырғақты және баяу ми толқындары бір церебральды жартышарды толығымен басады, бірақ мидың екінші жартысы қарқынды, жылдам ми толқынының белсенділігімен толық ояу болады. Бұл екі жартышардың қалың айқас талшықтармен қатты байланысқанына және адам миындағыдай бір-бірінен миллиметр қашықтықта орналасқанына қарамастан.
Әрине, дельфин миының екі жартысы да бір уақытта ояу бола алады және жиі болады, бірлесіп жұмыс істейді. Бірақ ұйықтау уақыты келгенде, мидың екі жағы ажырап, дербес жұмыс істей алады, бір жағы ояу қалады, ал екінші жағы мызғып алады. Мидың осы бір жартысы ұйқысын қандырғаннан кейін, олар ауысады, бұл бұрын сергек болған мидың жартысына терең NREM ұйқысының лайықты кезеңін тамашалауға мүмкіндік береді. Тіпті мидың жартысы ұйықтап жатса да, дельфиндер қозғалыстың әсерлі деңгейіне және тіпті кейбір дыбыстық қарым-қатынасқа қол жеткізе алады.
Қарама-қарсы «жарық қосулы, жарық өшірулі» ми белсенділігінің осы таңқаларлық айласын орындау үшін қажетті жүйке инженериясы мен күрделі архитектура сирек кездеседі. Әрине, Ана Табиғат тоқтаусыз, 24/7 су қозғалысының төтенше қысымы астында ұйқыдан мүлдем аулақ болудың жолын таба алар еді. Бұл екі жақ біріккен кезде бірлескен операциялық жүйеге мүмкіндік бере отырып, ұйқы үшін ми жартылары арасындағы күрделі бөлінген ауысым жүйесін басқарудан оңайырақ болмас па еді? Шамасы, олай емес. Ұйқы өмірлік қажеттілік болғаны сонша, ағзаның эволюциялық талаптары қандай болса да, тіпті туғаннан өлгенге дейін мәңгілік жүзудің мызғымас қажеттілігі болса да, Ана Табиғаттың таңдауы болмады. Мидың екі жағымен ұйықтаңыз немесе бір жағымен ұйықтап, содан кейін ауысыңыз. Екеуі де мүмкін, бірақ сіз ұйықтауыңыз керек. Ұйқы талқыланбайды.
Бөлінген ми терең NREM ұйқысының сыйы тек судағы сүтқоректілерге тән емес. Құстар да мұны жасай алады. Алайда, біршама өзгеше, бірақ өмірді сақтайтын себеп бар: бұл оларға сөзбе-сөз бір көзін ашып жүруге мүмкіндік береді. Құстар жалғыз болғанда, мидың бір жартысы және оған сәйкес (қарама-қарсы жақтағы) көз ояу болып, қоршаған ортадағы қауіптерге сергектікті сақтауы керек. Осылайша, екінші көз жабылып, мидың сәйкес жартысына ұйықтауға мүмкіндік береді.
Құстар топтасқанда жағдай одан да қызықты болады. Кейбір түрлерде топтағы құстардың көпшілігі бір уақытта мидың екі жартысымен ұйықтайды. Олар қауіптен қалай қауіпсіз болады? Жауап шынымен тапқыр. Топ алдымен бір қатарға тізіледі. Қатардың екі шетіндегі құстарды қоспағанда, топтың қалған бөлігі мидың екі жартысына да ұйқыға ләззат алуға мүмкіндік береді. Қатардың ең сол және оң жақ шетіндегілер онша бақытты емес. Олар мидың тек бір жартысымен (әрқайсысында қарама-қарсы) терең ұйқыға кіріп, әр құстың сәйкес сол және оң көзін кең ашық қалдырады. Осылайша, олар бүкіл топ үшін толық панорамалық қауіпті анықтауды қамтамасыз етеді, бұл топ ішінде ұйықтай алатын ми жартыларының жалпы санын барынша арттырады. Бір сәтте екі шеткі күзетші тұрып, 180 градусқа бұрылып, қайтадан отырады, бұл олардың миының екінші жағына терең ұйқыға кіруге мүмкіндік береді.
Біз қарапайым адамдар және басқа да жер үсті сүтқоректілерінің таңдаулы саны құстар мен судағы сүтқоректілерге қарағанда әлдеқайда аз дағдыланған сияқтымыз, өйткені біз NREM ұйқысының дәрісін жарты ми өлшемінде қабылдай алмаймыз. Әлде қабылдай аламыз ба?
Жақында жарияланған екі есеп адамдарда бір жартышарлы ұйқының өте жеңіл нұсқасы бар екенін көрсетеді — ұқсас себептермен созылған нұсқа. Егер сіз үйде ұйықтап жатқанда адамның басының бір жартысындағы терең NREM баяу ми толқындарының электрлік тереңдігін екіншісімен салыстырсаңыз, олар шамамен бірдей. Бірақ егер сіз сол адамды ұйқы зертханасына әкелсеңіз немесе қонақүйге апарсаңыз — екеуі де таныс емес ұйқы орталары — мидың бір жартысы екіншісіне қарағанда сәл жеңіл ұйықтайды, бұл саналы ми ояу кезде тіркеген ықтимал қауіпсіз емес контекстке байланысты сәл көбірек қырағылықпен күзетте тұрғандай. Адам жаңа жерде неғұрлым көп түн ұйықтаса, мидың әр жартысындағы ұйқы соғұрлым ұқсас болады. Бұл көпшілігіміздің қонақүй бөлмесіндегі бірінші түнде нашар ұйықтауымыздың бір себебі шығар.
Алайда бұл құбылыс құстар мен дельфиндердің миының әр жағы қол жеткізген толық сергектік пен шынайы терең NREM ұйқысы арасындағы толық бөлінуге жақындамайды. Адамдар әрқашан миымыздың екі жартысымен NREM ұйқысының қандай да бір күйінде ұйықтауы керек. Елестетіп көріңізші, егер біз миымызды бір уақытта бір жартысымен демалдыра алсақ, қандай мүмкіндіктер ашылар еді.
Мен REM ұйқысының кім екеніңізге қарамастан, мидың жақтарына бөлінуге оғаш түрде иммунитеті бар екенін атап өтуім керек. Барлық құстар, қоршаған орта жағдайына қарамастан, REM ұйқысы кезінде әрқашан мидың екі жартысымен ұйықтайды. Бұл түс көру ұйқысын бастан кешіретін әрбір түрге, соның ішінде адамдарға да қатысты. REM ұйқысының түс көру функциялары қандай болса да — және олар көп сияқты — олар бір уақытта және бірдей дәрежеде мидың екі жағының қатысуын талап етеді.
ҚЫСЫМ АСТЫНДА
Жануарлар әлеміндегі ұйқының төртінші және соңғы айырмашылығы — сирек және өте ерекше жағдайларда ұйқы үлгілерінің төмендеу жолы, мұны АҚШ үкіметі ұлттық қауіпсіздік мәселесі ретінде қарастырады және зерттеуге салық төлеушілердің қомақты қаражатын жұмсады.
Сирек жағдай тек төтенше қоршаған орта қысымына немесе қиындықтарға жауап ретінде орын алады. Аштық — соның бір мысалы. Ағзаны қатты ашаршылық жағдайына қойыңыз, сонда тамақ іздеу ұйқыны алмастырады. Тамақтану біраз уақытқа ұйқы қажеттілігін ысырып тастайды, бірақ оны ұзақ уақыт сақтау мүмкін емес. Шыбынды аш қалдырыңыз, ол ұзағырақ ояу қалып, тамақ іздеу мінез-құлқының үлгісін көрсетеді. Бұл адамдарға да қатысты. Әдейі ораза ұстайтын адамдар аз ұйықтайды, өйткені ми тамақ кенеттен тапшы болып қалды деп алданады.
Тағы бір сирек мысал — ұрғашы косаткалар мен олардың жаңа туған бұзауларында болатын бірлескен ұйқысыздық. Ұрғашы косаткалар әр үш-сегіз жыл сайын бір бұзау туады. Бұзаулау әдетте үйірдің басқа мүшелерінен алыс жерде өтеді. Бұл жаңа туған бұзауды өмірінің алғашқы апталарында, әсіресе анасының жанында жүзіп үйірге қайту кезінде керемет осал етеді. Жаңа бұзаулардың 50 пайызына дейін үйге қайту кезінде өледі. Бұл өте қауіпті, сондықтан анасы да, бұзауы да жолда ұйықтамайтын сияқты. Ғалымдар бақылаған бірде-бір ана-бұзау жұбы жолда тұрақты ұйқы белгілерін көрсетпейді. Бұл әсіресе бұзауда таңқаларлық, өйткені кез келген жаңа ата-ана айтатындай, кез келген басқа тірі түрде ұйқыға деген ең жоғары сұраныс пен тұтыну өмірдің алғашқы күндері мен апталарында болады. Ұзақ қашықтыққа мұхит саяхатының қауіптілігі соншалық, бұл нәресте киттер басқаша әмбебап ұйқы үрдісін кері қайтарады.
Дегенмен, әдейі ұйқысыздықтың ең керемет ерлігі трансмұхиттық миграция кезіндегі құстарға тиесілі. Мыңдаған мильге созылатын климатқа негізделген жарыс кезінде бүкіл үйірлер қалыпты жағдайдан көп сағат ұшады. Нәтижесінде олар мол ұйқы үшін стационарлық мүмкіндіктің көп бөлігін жоғалтады. Бірақ мұнда да ми ұйқы алудың тапқыр жолын тапты. Ұшу кезінде қоныс аударатын құстар ұзақтығы небәрі секундтарға созылатын өте қысқа ұйқы кезеңдерін алады. Бұл ультра-қуатты мызғып алулар ұзаққа созылған толық ұйқысыздықтан туындайтын ми мен дененің бұзылуын болдырмау үшін жеткілікті. (Егер сіз қызықсаңыз, адамдарда мұндай қабілет жоқ.)
Ақ тәжді торғай — ұзақ қашықтыққа ұшу кезіндегі құстардың ұйқысыздығының таңқаларлық мысалы. Бұл кішкентай, күнделікті құс американдық әскерилер миллиондаған зерттеу долларын жұмсап зерттеген керемет ерлікке қабілетті. Торғайдың толық ұйқысыздыққа теңдесі жоқ, уақыты шектеулі болса да, төзімділігі бар, оған біз адамдар ешқашан төтеп бере алмас едік. Егер сіз бұл торғайды зертханада жылдың миграциялық кезеңінде (әйтпесе ол ұшып жүретін кезде) ұйқыдан айырсаңыз, ол іс жүзінде ешқандай зиянды әсерге ұшырамайды. Алайда, сол торғайды осы миграциялық уақыт терезесінен тыс ұйқының дәл сол мөлшерінен айыру ми мен дененің дисфункциясының құйынын тудырады. Бұл қарапайым торғай толық ұйқысыздыққа төзімділіктің ерекше биологиялық жамылғысын дамытты: ол оны тек үлкен өмір сүру қажеттілігі кезінде ғана қолданады. Енді сіз АҚШ үкіметінің сол биологиялық сауыттың не екенін анықтауға неліктен мүдделі екенін елестете аласыз: олардың жиырма төрт сағаттық сарбазды дамытуға деген үміті.
БІЗ ҚАЛАЙ ҰЙҚТАУЫМЫЗ КЕРЕК?
Адамдар табиғаттың қалауы бойынша ұйықтамайды. Ұйқы кезеңдерінің саны, ұйқының ұзақтығы және ұйқының қашан болатыны қазіргі заманмен жан-жақты бұрмаланған.
Дамыған елдерде ересектердің көпшілігі қазіргі уақытта монофазалық үлгіде ұйықтайды — яғни біз түнде ұзақ, бір реттік ұйқы алуға тырысамыз, оның орташа ұзақтығы қазір жеті сағаттан аз. Электр қуаты тимеген мәдениеттерге барыңыз, сонда сіз мүлдем басқа нәрсені жиі көресіз. Солтүстік Кениядағы Габра немесе Калахари шөліндегі Сан халқы сияқты аңшы-жинаушы тайпалар, олардың өмір салты соңғы мыңдаған жылдар ішінде аз өзгерген, бифазалық үлгіде ұйықтайды. Бұл екі топ та түнде ұқсас ұзақ ұйқы кезеңін алады (төсекте жеті-сегіз сағат, шамамен жеті сағат ұйықтайды), содан кейін түстен кейін отыз-алпыс минуттық мызғып алады.
Сондай-ақ жыл мезгіліне байланысты екі ұйқы үлгісінің қоспасы туралы дәлелдер бар. Солтүстік Танзаниядағы Хадза немесе Намибиядағы Сан сияқты индустрияға дейінгі тайпалар ыстық жаз айларында бифазалық үлгіде ұйықтайды, түскі уақытта отыз-қырық минуттық мызғып алуды қосады. Содан кейін олар салқын қыс айларында негізінен монофазалық ұйқы үлгісіне ауысады.
Монофазалық үлгіде ұйықтағанда да, индустрияға дейінгі мәдениеттерде байқалатын ұйқы уақыты біздің өзіміз жасаған, бұрмаланған уақыт емес. Орташа алғанда, бұл тайпа адамдары күн батқаннан кейін екі-үш сағаттан соң, шамамен кешкі тоғызда ұйықтайды. Олардың түнгі ұйқы кезеңдері таң атқанға дейін немесе одан кейін көп ұзамай аяқталады. Сіз «түн ортасы» (midnight) терминінің мағынасы туралы ойланып көрдіңіз бе? Бұл, әрине, түннің ортасы немесе техникалық тілмен айтқанда, күн циклының ортаңғы нүктесі дегенді білдіреді. Аңшы-жинаушы мәдениеттердің және, болжам бойынша, бұрын болғандардың барлығының ұйқы циклы үшін солай. Енді біздің мәдени ұйқы нормаларымызды қарастырыңыз. Түн ортасы енді «түн ортасы» емес. Көпшілігіміз үшін түн ортасы әдетте электрондық поштамызды соңғы рет тексеруді ойлайтын уақыт — және одан кейінгі ұзақ уақытта не болатынын білеміз. Мәселені қиындата түсетін нәрсе, біз осы кейінгі ұйқыға жату уақыттарын өтеу үшін таңертеңгі сағаттарда ұзағырақ ұйықтамаймыз. Біз жасай алмаймыз. Біздің циркадтық биологиямыз және постиндустриалды өмір салтының таңертеңгілік тоймайтын талаптары бізге өте қажет ұйқыдан бас тартады. Бір кездері біз ымырттан кейінгі сағаттарда ұйықтап, тауықтармен бірге оянатынбыз. Енді көбіміз әлі де тауықтармен бірге оянамыз, бірақ ымырт — бұл жай ғана кеңседегі жұмысты аяқтайтын уақыт, ал алда ояу түннің көп бөлігі бар. Сонымен қатар, біздің азымыз ғана түстен кейін толық мызғып аламыз, бұл біздің ұйқы банкроттығымызға одан әрі үлес қосады.
Алайда бифазалық ұйқы тәжірибесі мәдениеттен шыққан жоқ. Ол терең биологиялық. Барлық адамдарда, мәдениетіне немесе географиялық орналасуына қарамастан, түстен кейінгі сағаттарда болатын сергектіктің генетикалық сыммен бекітілген төмендеуі бар. Кеңсе үстелінің айналасындағы түскі астан кейінгі кез келген жиналысты бақылаңыз, сонда бұл факт айқын болады. Басқару жіптері босатылған, содан кейін тез тартылған қуыршақтар сияқты, бастар төмен түсіп, содан кейін тез қайтадан тік болады. Түстен кейін сізді ерте ұйықтау уақытына бара жатқандай баурап алатын ұйқышылдық көрпесін бастан кешіргеніңізге сенімдімін.
Сіз де, жиналысқа қатысушылар да түстен кейін ұйықтауды және жұмыс істемеуді қолдайтын сергектіктің эволюциялық ізі қалған тыныштығының құрбаны болып отырсыздар, ол пост-прандиалды сергектіктің төмендеуі (латын тілінен prandium, «тамақ») деп аталады. Жоғары дәрежелі сергектіктен төмен деңгейлі сергектікке дейінгі бұл қысқаша түсу түстен кейін ұйықтауға және мызғып алуға деген туа біткен құлшынысты көрсетеді. Бұл күнделікті өмір ырғағының қалыпты бөлігі болып көрінеді. Егер сізге жұмыста презентация жасау керек болса, өз мүддеңіз үшін — және тыңдаушыларыңыздың саналы күйі үшін — мүмкін болса, түстен кейінгі уақыттан аулақ болыңыз.
Осы егжей-тегжейлерден артқа шегінгенде айқын болатын нәрсе — қазіргі қоғам бізді бифазалық ұйқының алдын ала белгіленген тәртібінен ажыратты — біздің генетикалық кодымыз әр түстен кейін қайта жандандыруға тырысатын тәртіп. Бифазалық ұйқыдан бөліну біздің аграрлық өмір сүруден индустриалды өмір сүруге ауысуымызда немесе тіпті одан бұрын болды.
Индустрияға дейінгі аңшы-жинаушыларды антропологиялық зерттеулер адамдардың қалай ұйықтауы керектігі туралы танымал мифті жоққа шығарды. Ерте жаңа дәуірдің аяғында (шамамен он жетінші ғасырдың аяғы мен он сегізінші ғасырдың басы), тарихи мәтіндер Батыс еуропалықтардың түнде екі ұзақ ұйқы кезеңін алатынын, олардың арасында бірнеше сағат сергектік болатынын көрсетеді. Осы екі ұйқы тақтасының арасында орналасқан — кейде бірінші ұйқы және екінші ұйқы деп аталады — олар оқитын, жазатын, дұға ететін, махаббатпен айналысатын және тіпті әлеуметтік қарым-қатынас жасайтын.
Бұл тәжірибе адамзат тарихының осы сәтінде, осы географиялық аймақта орын алған болуы мүмкін. Дегенмен, бүгінгі күнге дейін зерттелген индустрияға дейінгі мәдениеттердің ешқайсысы ұқсас түнгі бөлінген ұйқы ауысымын көрсетпейтіні бұл адам ұйқысының табиғи, эволюциялық бағдарламаланған түрі емес екенін көрсетеді. Керісінше, бұл батыс еуропалық көші-қонмен бірге пайда болған және танымал болған мәдени құбылыс сияқты. Сонымен қатар, түн ортасында бірнеше сағат бойы оянуға деген адамның құлшынысын меңзейтін ешқандай биологиялық ырғақ — ми белсенділігі, нейрохимиялық белсенділік немесе метаболикалық белсенділік жоқ. Оның орнына, антропологиялық, биологиялық және генетикалық дәлелдер бар және бүгінгі күнге дейін барлық адамдарда өлшенетін бифазалық ұйқының шынайы үлгісі — түнде ұзағырақ үздіксіз ұйқыдан, содан кейін түстен кейін қысқа мызғып алудан тұратын үлгі.
Бұл біздің табиғи ұйқы үлгіміз екенін қабылдай отырып, біз бифазалық ұйқыдан бас тартуымыздың қандай денсаулық салдарына әкелгенін нақты біле аламыз ба? Бифазалық ұйқы әлемнің бірнеше сиеста мәдениеттерінде, соның ішінде Оңтүстік Америка мен Жерорта теңізі Еуропасының аймақтарында әлі де байқалады. Мен 1980 жылдары бала кезімде отбасыммен Грецияға демалысқа бардым. Біз барған ірі мегаполистік грек қалаларының көшелерімен жүргенде, дүкен терезелерінде ілулі тұрған белгілер мен Англияда үйреніп қалған белгілерден мүлдем өзгеше болды. Оларда: таңғы тоғыздан түскі бірге дейін ашық, бірден беске дейін жабық, бестен тоғызға дейін ашық деп жазылған.
Бүгінде Грециядағы дүкендердің терезелерінде сол белгілердің азы ғана қалды. Мыңжылдықтың тоғысында Грецияда сиеста тәрізді тәжірибеден бас тартуға қысым күшейді. Гарвард университетінің Қоғамдық денсаулық сақтау мектебінің зерттеушілер тобы жиырмадан сексен үш жасқа дейінгі ерлер мен әйелдерді қамтитын 23 000-нан астам грек ересектеріндегі осы түбегейлі өзгерістің денсаулыққа тигізетін салдарын сандық бағалауға шешім қабылдады. Зерттеушілер жүрек-қан тамырлары нәтижелеріне назар аударды, алты жылдық кезеңде топты бақылады, өйткені олардың көпшілігі үшін сиеста тәжірибесі аяқталды.
Сансыз грек трагедияларындағыдай, түпкі нәтиже жүректі ауыртты, бірақ мұнда ең ауыр, тура мағынада. Зерттеудің басында адамдардың ешқайсысында жүректің ишемиялық ауруы немесе инсульт тарихы болмаған, бұл жүрек-қан тамырлары денсаулығының нашарлығының жоқтығын көрсетеді. Алайда, тұрақты сиестадан бас тартқандар алты жылдық кезеңде тұрақты күндізгі ұйқыны сақтағандарға қарағанда жүрек ауруынан өлу қаупінің 37 пайызға артқанына ұшырады. Әсер әсіресе жұмыс істейтін ер адамдарда күшті болды, мұнда ұйықтамаудың салдарынан болатын өлім қаупі 60 пайыздан астамға өсті.
Осы таңқаларлық зерттеуден мына факт айқын көрінеді: біз туа біткен бифазалық ұйқы тәжірибесінен ажыраған кезде өміріміз қысқарады. Грецияның Икария аралы сияқты сиесталар әлі де сақталған шағын анклавтарында ерлердің тоқсан жасқа жету ықтималдығы американдық ерлерге қарағанда төрт есе жоғары болуы таңқаларлық емес шығар. Бұл ұйықтайтын қауымдастықтар кейде «адамдар өлуді ұмытып кететін жерлер» деп сипатталған. Біздің ата-бабамыздың генетикалық кодында бұрыннан жазылған рецепт бойынша табиғи бифазалық ұйқы тәжірибесі және дұрыс тамақтану ұзаққа созылған өмірдің кілті болып көрінеді.
БІЗ ЕРЕКШЕМІЗ
Ұйқы, қазір түсінгеніңіздей, жануарлар әлеміндегі біріктіруші қасиет, бірақ түрлер ішінде және арасында мөлшері (мысалы, уақыт), түрі (мысалы, жарты ми, тұтас ми) және үлгісі (монофазалық, бифазалық, полифазалық) бойынша керемет әртүрлілік бар. Бірақ біз адамдар ұйқы профилімізде, кем дегенде, қазіргі заманның кедергісінсіз таза түрінде ерекшеміз бе? Homo sapiens-тің басқа салалардағы бірегейлігі туралы көп жазылған — біздің таным, шығармашылық, мәдениет және миымыздың мөлшері мен пішіні. Біздің түнгі ұйқымызда осыған ұқсас ерекше нәрсе бар ма? Егер солай болса, бұл бірегей ұйқы біз адам ретінде бағалайтын жоғарыда аталған жетістіктердің — біздің гоминидтік атымыздың (Homo sapiens — латын туындысы, «ақылды адам») негіздемесінің танылмаған себебі болуы мүмкін бе?
I. Бұған тарақандар, аралар, жеміс шыбындары және масалар кіреді. II. Акулалардың кейбір түрлері оттегіге бай судың желбезектерінен өтуін қамтамасыз ету үшін үнемі жүзіп жүруі керек болса да, олар әлі де ұйқыға ұқсас күйге түседі. III. A. R. Ekirch, At Day’s Close: Night in Times Past (New York: W. W. Norton, 2005).
сары жақсы пайдалануға болады. Ерте оянған көптеген егде жастағы адамдар таңертеңгі уақытта физикалық белсенді болады, сондықтан күннің бірінші жартысында жарқын жарық әсерін көп алады. Бұл оңтайлы емес, өйткені ол жиырма төрт сағаттық ішкі сағаттың «ерте тұру, ерте сөну» циклін күшейтеді. Оның орнына, ұйқы уақытын кейінірек уақытқа ауыстырғысы келетін егде жастағы адамдар түстен кейінгі уақытта жарқын жарық алуы керек.
Мен егде жастағы адамдарға таңертең жаттығу жасауды тоқтатуды ұсынбаймын. Жаттығу жақсы ұйқыны нығайтуға көмектеседі, әсіресе қарттарда. Оның орнына мен қарттарға екі өзгертуді ұсынамын. Біріншіден, таңертең далада жаттығу кезінде күннен қорғайтын көзілдірік киіңіз. Бұл супрахиазматикалық сағатқа жіберілетін таңғы жарықтың әсерін азайтады, әйтпесе ол сізді «ерте тұру» кестесінде ұстап тұрар еді. Екіншіден, күн сәулесін алу үшін түстен кейін қайтадан далаға шығыңыз, бірақ бұл жолы күннен қорғайтын көзілдірік кимеңіз. Бас киім сияқты күннен қорғайтын құралдарды кигеніңізге көз жеткізіңіз, бірақ көзілдірікті үйде қалдырыңыз. Түстен кейінгі мол күндізгі жарық кешкі мелатониннің бөлінуін кешіктіруге көмектеседі, бұл ұйқы уақытын кейінірек уақытқа итереді.
Егде жастағы адамдар кешке мелатонин қабылдау туралы дәрігермен кеңескісі келуі мүмкін. Мелатонин джетлаг жағдайынан тыс ұйқыға көмектесуде тиімділігі дәлелденбеген жас немесе орта жастағы ересектерден айырмашылығы, рецепт бойынша берілетін мелатонин қарттардағы әйтпесе әлсіреген циркадтық және байланысты мелатонин ырғағын күшейтуге, ұйықтауға кететін уақытты қысқартуға және өзін-өзі бағалайтын ұйқы сапасы мен таңертеңгі сергектікті жақсартуға көмектесетіні көрсетілген.
Жас ұлғайған сайын циркадтық ырғақтың өзгеруі, дәретханаға жиі барумен бірге, қарттардағы түнгі үш негізгі мәселенің екеуін түсіндіруге көмектеседі: ұйқының ерте басталуы/аяқталуы және ұйқының фрагментациясы. Алайда олар жас ұлғайған сайын ұйқыдағы бірінші негізгі өзгерісті түсіндірмейді: терең ұйқының мөлшері мен сапасының жоғалуы. Ғалымдар жас ұлғайған сайын терең ұйқының зиянды жоғалуы туралы ондаған жылдар бойы білсе де, оның себебі түсініксіз болып қала берді: Қартаю процесінде миды ұйқының осы маңызды күйінен мұншалықты мұқият тонайтын не нәрсе? Ғылыми қызығушылықтан басқа, бұл егде жастағы адамдар үшін өзекті клиникалық мәселе, өйткені терең ұйқы оқу мен есте сақтау үшін, сондай-ақ жүрек-қан тамырлары мен тыныс алудан бастап метаболизмге, энергия теңгеріміне және иммундық қызметке дейінгі дене денсаулығының барлық салалары үшін маңызды.
Бірнеше жыл бұрын мен жас зерттеушілердің керемет дарынды тобымен бірге осы сұраққа жауап іздеуге кірістім. Мен ұйқының төмендеуінің себебі жас ұлғайған сайын пайда болатын ми құрылымының нашарлауының күрделі үлгісінде жатыр ма деп ойладым. 3-тараудан терең NREM ұйқысының қуатты ми толқындары мидың ортаңғы маңдай аймақтарында, мұрын көпірінен бірнеше дюйм жоғары жерде пайда болатыны есіңізде шығар. Біз адамдар қартайған сайын олардың миы біркелкі нашарламайтынын білетінбіз. Оның орнына, мидың кейбір бөліктері нейрондарды басқа бөліктерге қарағанда әлдеқайда ерте және тезірек жоғалта бастайды — бұл процесс [атрофия] деп аталады. Жүздеген ми сканерлеулерін жүргізіп, мың сағатқа жуық түнгі ұйқы жазбаларын жинағаннан кейін біз үш бөлімді оқиға түрінде ашылатын нақты жауапты таптық.
Біріншіден, қартаю кезінде ең қатты нашарлайтын ми аймақтары, өкінішке орай, дәл сол терең ұйқыны тудыратын аймақтар — мұрын көпірінің үстінде орналасқан ортаңғы маңдай аймақтары. Біз егде жастағы адамдардағы ми деградациясының ыстық нүктелерінің картасын жас ересектердегі терең ұйқыны тудыратын аймақтарды көрсететін ми картасына салғанымызда, сәйкестік мінсіз дерлік болды.
Екіншіден, таңқаларлық емес, егде жастағы адамдар сәйкес келетін жас адамдармен салыстырғанда терең ұйқының 70 пайызын жоғалтты.
Үшіншіден және ең маңыздысы, біз бұл өзгерістер тәуелсіз емес, керісінше бір-бірімен айтарлықтай байланысты екенін анықтадық: егде жастағы адам миының осы нақты ортаңғы маңдай аймағында неғұрлым ауыр нашарлаудан зардап шексе, олардың терең NREM ұйқысының жоғалуы соғұрлым драмалық болады.
Бұл менің теориемнің қайғылы расталуы болды: түнде сау терең ұйқыны тұтандыратын миымыздың бөліктері — біз қартайған сайын ең ерте және ең қатты деградацияға ұшырайтын немесе атрофияланатын аймақтар.
Осы зерттеулерге дейінгі жылдарда менің зерттеу тобым және бүкіл әлемдегі басқалар терең ұйқының жас ересектерде жаңа естеліктерді бекіту және жаңа фактілерді сақтау үшін қаншалықты маңызды екенін көрсеткен болатын. Мұны біле отырып, біз егде жастағы адамдарға арналған экспериментімізге бір өзгеріс енгіздік. Ұйықтар алдында бірнеше сағат бұрын бұл қарттардың барлығы жаңа фактілер тізімін (сөздер ассоциациясы) үйренді, содан кейін қанша ақпаратты сақтап қалғанын көру үшін дереу жад сынағы жүргізілді. Келесі күні таңертең, түнгі ұйқы жазбасынан кейін біз оларды екінші рет сынадық. Осылайша біз кез келген жеке тұлға үшін түнгі ұйқы кезінде орын алған жадты сақтау мөлшерін анықтай алдық.
Егде жастағы адамдар келесі күні таңертең жас ересектерге қарағанда фактілерді әлдеқайда көп ұмытты — айырмашылық шамамен 50 пайызды құрады. Сонымен қатар, терең ұйқысы ең көп жоғалған егде жастағы адамдар түнде ең апатты ұмытуды көрсетті. Қартайған шақтағы нашар жад пен нашар ұйқы кездейсоқ емес, керісінше бір-бірімен айтарлықтай байланысты. Тұжырымдар бізге қарттарда жиі кездесетін ұмытшақтыққа, мысалы, адамдардың аттарын есте сақтау немесе алдағы аурухана қабылдауларын жаттау қиындығына жаңа жарық түсіруге көмектесті.
Егде жастағы адамдардағы мидың нашарлау дәрежесі олардың терең ұйқыны тудыра алмауының 60 пайызын түсіндіретінін атап өту маңызды. Бұл пайдалы жаңалық болды. Бірақ мен үшін бұл жаңалықтан алынатын маңызды сабақ — қарттардағы терең ұйқының жоғалуының 40 пайызы біздің жаңалығымызбен түсіндірілмеген күйінде қалды. Біз қазір оның не екенін анықтау үшін тынбай жұмыс істеп жатырмыз. Жақында біз бір факторды анықтадық — Альцгеймер ауруының негізгі себебі болып табылатын [бета-амилоид] деп аталатын мида жиналатын жабысқақ, улы ақуыз: бұл жаңалық келесі бірнеше тарауда талқыланады.
Жалпы алғанда, осы және ұқсас зерттеулер нашар ұйқының қант диабеті, депрессия, созылмалы ауырсыну, инсульт, жүрек-қан тамырлары аурулары және Альцгеймер ауруы сияқты мәселелерді қоса алғанда, егде жастағы адамдардың когнитивті және медициналық денсаулығының нашарлауына ықпал ететін ең бағаланбаған факторлардың бірі екенін растады.
Сондықтан егде жастағы адамдарда терең, тұрақты ұйқының қандай да бір сапасын қалпына келтіретін жаңа әдістерді әзірлеудің шұғыл қажеттілігі туындап отыр. Біз әзірлеп жатқан бір перспективалы мысал миды ынталандыру әдістерін, соның ішінде түнде миға импульс беретін бақыланатын электрлік ынталандыруды қамтиды. Шаршаған жетекші вокалистке қолдау көрсететін хор сияқты, біздің мақсатымыз — егде жастағы адамдардың ауыратын ми толқындарымен бір уақытта электрлік ән айту (ынталандыру), олардың терең ми толқындарының сапасын күшейту және ұйқының денсаулық пен жадты жақсартатын пайдасын сақтап қалу.
Біздің алғашқы нәтижелеріміз сақтықпен үміт күттіреді, дегенмен әлдеқайда көп жұмыс қажет. Қайталау арқылы біздің тұжырымдарымыз бұрын тоқталған ұзақ уақыт бойы қалыптасқан сенімді одан әрі жоққа шығара алады: егде жастағы адамдарға аз ұйқы қажет. Бұл миф кейбір ғалымдарға сексен жастағы адамға, айталық, елу жастағы адамға қарағанда жай ғана аз ұйқы қажет деп болжауға мүмкіндік беретін белгілі бір бақылаулардан туындады. Олардың дәлелдері келесідей. Біріншіден, егер сіз егде жастағы адамдарды ұйқыдан айырсаңыз, олар негізгі жауап беру уақыты тапсырмасында жас ересектер сияқты өнімділіктің күрт төмендеуін көрсетпейді. Сондықтан егде жастағы адамдарға жас ересектерге қарағанда ұйқы аз қажет болуы керек. Екіншіден, егде жастағы адамдар жас ересектерге қарағанда аз ұйқы шығарады, сондықтан қорытынды бойынша, егде жастағы адамдарға жай ғана аз ұйқы қажет болуы керек. Үшіншіден, егде жастағы адамдар депривация түнінен кейін жас ересектермен салыстырғанда ұйқының қалпына келуін (rebound) қатты көрсетпейді. Қорытынды: егер оларда қалпына келтіру көлемі аз болса, қарттардың ұйқыға деген қажеттілігі аз.
Алайда балама түсіндірмелер бар. Өнімділікті ұйқы қажеттілігінің өлшемі ретінде пайдалану егде жастағы адамдарда қауіпті, өйткені егде жастағы адамдардың реакция уақыты бастапқыда-ақ нашарлаған. Қатал айтқанда, егде жастағы адамдардың нашарлау тұрғысынан құлайтын жері көп емес, мұны кейде «еден эффектісі» деп атайды, бұл ұйқы депривациясының нақты өнімділікке әсерін бағалауды қиындатады.
Келесі, егде жастағы адамның аз ұйықтауы немесе ұйқы депривациясынан кейін қалпына келтіру ұйқысын көп алмауы олардың ұйқыға деген қажеттілігі аз дегенді білдірмейді. Бұл олардың физиологиялық тұрғыдан өздеріне әлі де қажет ұйқыны жасай алмайтынын көрсетуі мүмкін. Жас ересектермен салыстырғанда егде жастағы адамдарда төмен болатын сүйек тығыздығының балама мысалын алайық. Біз егде жастағы адамдардың сүйек тығыздығы төмен болғандықтан ғана оларға әлсіз сүйектер қажет деп ойламаймыз. Сондай-ақ, біз егде жастағы адамдардың сүйектері сынықтан немесе жарақаттан кейін жас ересектер сияқты тез қалпына келмейтіндіктен және жазылмайтындықтан ғана әлсіз деп санамаймыз. Оның орнына, біз олардың сүйектері, ұйқыны тудыратын ми орталықтары сияқты, жас ұлғайған сайын нашарлайтынын түсінеміз және бұл деградацияны көптеген денсаулық мәселелерінің себебі ретінде қабылдаймыз. Сондықтан біз сүйек тапшылығын өтеуге тырысу үшін тағамдық қоспалар, физиотерапия және дәрі-дәрмектер береміз. Менің ойымша, біз қарттардағы ұйқының бұзылуын осыған ұқсас құрметпен және жанашырлықпен тануымыз және емдеуіміз керек, олар шын мәнінде басқа ересектер сияқты көп ұйқыны қажет ететінін мойындауымыз керек.
Ақырында, біздің миды ынталандыру зерттеулеріміздің алдын ала нәтижелері егде жастағы адамдарға, шын мәнінде, табиғи түрде жасай алатынынан көбірек ұйқы қажет болуы мүмкін екенін көрсетеді, өйткені олар жасанды құралдар арқылы болса да, ұйқы сапасының жақсаруынан пайда көреді. Егер егде жастағы адамдарға көбірек терең ұйқы қажет болмаса, онда олар қазірдің өзінде қаныққан болуы керек еді және көбірек алудан (бұл жағдайда жасанды түрде) пайда көрмес еді. Дегенмен олар ұйқысы жақсарғаннан немесе дұрыс айтқанда, қалпына келтірілгеннен пайда көреді. Яғни, егде жастағы адамдар, әсіресе деменцияның әртүрлі түрлері бар адамдар, қанағаттандырылмаған ұйқы қажеттілігінен зардап шегетін сияқты, бұл жаңа емдеу нұсқаларын талап етеді: біз бұл тақырыпқа жақында ораламыз.
4-тарауда айтылған ерекшелік жаңа туған косаткалар болуы мүмкін. Олар туылғаннан кейін бірден ұйықтауға мүмкіндігі жоқ сияқты, өйткені олар анасының соңынан еріп, бұзаулайтын алқаптардан мильдер қашықтықтағы үйіріне қауіпті сапар шегуі керек. Алайда бұл болжам. Олардың, барлық басқа сүтқоректілер сияқты, туылу алдында жатырда ұйқының үлкен көлемін, тіпті REM ұйқысын тұтынуы әбден мүмкін. Біз әлі білмейміз.
S. Cohen, R. Conduit, S. W. Lockley, S. M. Rajaratnam, and K. M. Cornish, “The relationship between sleep and behavior in autism spectrum disorder (ASD): a review,” Journal of Neurodevelopmental Disorders 6, no. 1 (2011): 44.
A. W. Buckley, A. J. Rodriguez, A. Jennison, et al. “Rapid eye movement sleep percentage in children with autism compared with children with developmental delay and typical development,” Archives of Pediatrics and Adolescent Medicine 164, no. 11 (2010): 1032–37. Сондай-ақ қараңыз: S. Miano, O. Bruni, M. Elia, A. Trovato, et al., “Sleep in children with autistic spectrum disorder: a questionnaire and polysomnographic study,” Sleep Medicine 9, no. 1 (2007): 64–70.
G. Vogel and M. Hagler, “Effects of neonatally administered iprindole on adult behaviors of rats,” Pharmacology Biochemistry and Behavior 55, no. 1 (1996): 157–61.
Сол жерде.
V. Havlicek, R. Childiaeva, and V. Chernick, “EEG frequency spectrum characteristics of sleep states in infants of alcoholic mothers,” Neuropädiatrie 8, no. 4 (1977): 360–73. Сондай-ақ қараңыз: S. Loffe, R. Childiaeva, and V. Chernick, “Prolonged effects of maternal alcohol ingestion on the neonatal electroencephalogram,” Pediatrics 74, no. 3 (1984): 330–35.
E. J. Mulder, L. P. Morssink, T. van der Schee, and G. H. Visser, “Acute maternal alcohol consumption disrupts behavioral state organization in the near-term fetus,” Pediatric Research 44, no. 5 (1998): 774–79.
Ұйқыдан басқа, алкоголь сүттің бөліну рефлексін тежейді және сүт шығымының уақытша төмендеуіне әкеледі.
J. A. Mennella and P. L. Garcia-Gomez, “Sleep disturbances after acute exposure to alcohol in mothers’ milk,” Alcohol 25, no. 3 (2001): 153–58. Сондай-ақ қараңыз: J. A. Mennella and C. J. Gerrish, “Effects of exposure to alcohol in mother’s milk on infant sleep,” Pediatrics 101, no. 5 (1998): E2.
Ұйқының мөлшеріне немесе сапасына тікелей қатысы болмаса да, анасының жаңа туған нәрестелерімен бірге ұйықтамас бұрын (төсекте немесе диванда) алкогольді қолдануы алкогольді қолданбайтындармен салыстырғанда нәрестелердің кенеттен өлу синдромының (SIDS) жеті-тоғыз есе өсуіне әкеледі. (P. S. Blair, P. Sidebotham, C. Evason-Coombe, et al., “Hazardous cosleeping environments and risk factors amenable to change: case-control study of SIDS in southwest England,” BMJ 339 [2009]: b3666.)
Нәрестелер мен жас балалардың түнде тәуелсіз ұйықтау қабілеті — көптеген жаңа ата-аналардың басты назарында немесе дұрысырақ айтқанда, тікелей әуестігінде. Жалғыз мақсаты нәресте мен бала ұйқысының ең жақсы тәжірибелерін сипаттау болып табылатын сансыз кітаптар бар. Бұл кітап тақырыпқа шолу жасауға арналмаған. Егер сіз осы мәселе бойынша ақпарат іздесеңіз, мен педиатриялық ұйқы дәрігері Крейг Канапариді ұсынар едім. Крейг Йель педиатриялық ұйқы орталығының директоры және оның жеке веб-сайтында ата-аналарға арналған керемет ресурстар бар.
Даму кезінде жүйке желісінің байланыс дәрежесі төмендесе де, ми жасушаларымыздың физикалық өлшемі, сәйкесінше ми мен бастың физикалық өлшемі артады.
Жасөспірім миындағы синапстарды алып тастау туралы осы әңгімелердің барлығында мен жасөспірім (және ересек) миында қалған тізбектерде көптеген күшеюлер жалғасатынын атап өтуім керек және мұны біз келесі тарауда талқылайтын әртүрлі ұйқы ми толқындары жүзеге асырады. Жаңа естеліктерді үйрену, сақтау және осылайша есте сақтау қабілеті кеш даму кезіндегі жалпы байланыстың кішіреюі аясында да сақталатынын айту жеткілікті. Дегенмен жасөспірімдік шақта ми сәбилік немесе ерте балалық шаққа қарағанда иілгіш немесе пластикалық емес — мұның бір мысалы, кішкентай балалардың екінші тілді үлкен жасөспірімдермен салыстырғанда оңай үйренуі.
M. G. Frank, N. P. Issa, and M. P. Stryker, “Sleep enhances plasticity in the developing visual cortex,” Neuron 30, no. 1 (2001): 275–87.
N. Olini, S. Kurth, and R. Huber, “The effects of caffeine on sleep and maturational markers in the rat,” PLOS ONE 8, no. 9 (2013): e72539.
S. Sarkar, M. Z. Katshu, S. H. Nizamie, and S. K. Praharaj, “Slow wave sleep deficits as a trait marker in patients with schizophrenia,” Schizophrenia Research 124, no. 1 (2010): 127–33.
M. F. Profitt, S. Deurveilher, G. S. Robertson, B. Rusak, and K. Semba, “Disruptions of sleep/wake patterns in the stable tubule only polypeptide (STOP) null mouse model of schizophrenia,” Schizophrenia Bulletin 42, no. 5 (2016): 1207–15.
D. J. Foley, A. A. Monjan, S. L. Brown, E. M. Simonsick et al., “Sleep complaints among elderly persons: an epidemiologic study of three communities,” Sleep 18, no. 6 (1995): 425–32. Сондай-ақ қараңыз: D. J. Foley, A. A. Monjan, E. M. Simonstick, R. B. Wallace, and D. G. Blazer, “Incidence and remission of insomnia among elderly adults: an epidemiologic study of 6,800 persons over three years,” Sleep 22 (Suppl 2) (1999): S366–72.
Егде жастағы адамдарға арналған қауіпсіз ұйқы бойынша кеңестер: (1) қол жетімді жерде оңай қосылатын бүйірлік шам болсын, (2) жолыңызды жарықтандыру үшін жуынатын бөлмелер мен дәліздерде күңгірт немесе қозғалыспен іске қосылатын түнгі шамдарды қолданыңыз, (3) сүрінуді немесе құлауды болдырмау үшін жуынатын бөлмеге баратын жолдағы кедергілерді немесе кілемшелерді алып тастаңыз және (4) төсегіңіздің жанында жедел теруге бағдарламаланған жедел телефон нөмірлері бар телефонды ұстаңыз.
A. G. Wade, I. Ford, G. Crawford, et al., “Efficacy of prolonged release melatonin in insomnia patients aged 55–80 years: quality of sleep and next-day alertness outcomes,” Current Medical Research and Opinion 23, no. 10: (2007): 2597–605.
2-БӨЛІМ. Неліктен ұйықтау керек?
6-ТАРАУ. Сіздің анаңыз және Шекспир білген Ұйқының миға пайдасы
ТАҢҒАЖАЙЫП СЕРПІЛІС!
Ғалымдар сізді ұзақ өмір сүруге мәжбүрлейтін революциялық жаңа емдеу әдісін тапты. Ол сіздің жадыңызды жақсартады және сізді шығармашыл етеді. Ол сізді тартымды етеді. Ол сізді сымбатты етеді және тамаққа деген құмарлықты төмендетеді. Ол сізді қатерлі ісік пен деменциядан қорғайды. Ол суық тию мен тұмаудың алдын алады. Ол қант диабетін айтпағанда, инфаркт пен инсульт қаупін азайтады. Сіз тіпті өзіңізді бақытты сезінесіз, аз күйзеліске түсесіз және аз мазасызданасыз. Сізді қызықтыра ма?
Бұл әсірелеу болып көрінгенімен, бұл жалған жарнама туралы ештеңе қате болмас еді. Егер бұл жаңа дәріге арналған болса, көптеген адамдар сенбес еді. Сенгендер ең аз доза үшін де қомақты ақша төлер еді. Егер клиникалық сынақтар шағымдарды растаса, дәріні ойлап тапқан фармацевтикалық компанияның акциялары шарықтап кетер еді.
Әрине, жарнама қандай да бір ғажайып жаңа тұнбаны немесе барлық ауруға ем болатын ғажайып дәріні емес, толық түнгі ұйқының дәлелденген пайдасын сипаттайды. Бұл мәлімдемелерді растайтын дәлелдер бүгінгі күнге дейін 17 000-нан астам мұқият тексерілген ғылыми есептерде құжатталған. Рецепт құнына келсек, ол жоқ. Бұл тегін. Дегенмен біз жиі осы табиғи емнің толық дозасын алуға арналған түнгі шақырудан бас тартамыз — және мұның салдары қорқынышты.
Қоғамдық ағартудың жоқтығынан сәтсіздікке ұшыраған көпшілігіміз ұйқының шын мәнінде қандай керемет панацея екенін түсінбейміз. Келесі үш тарау осы негізінен жоқ қоғамдық денсаулық сақтау хабарламасынан туындаған надандығымызды түзетуге көмектесу үшін жасалған. Біз ұйқының әмбебап денсаулық сақтау провайдері екенін білеміз: физикалық немесе психикалық ауру қандай болмасын, ұйқының беретін рецепті бар. Осы тарауларды аяқтағаннан кейін, тіпті ең қызу аз ұйықтайтындар да реформаланған құрметке ие болып, пікірін өзгертеді деп үміттенемін.
Бұрын мен ұйқының құрамдас кезеңдерін сипаттадым. Мұнда мен әрқайсысының ілеспе қасиеттерін ашамын. Бір қызығы, ұйқыға қатысты жиырма бірінші ғасырдағы «жаңа» жаңалықтардың барлығы дерлік 1611 жылы Макбетте, екінші актінің екінші көрінісінде керемет түрде қорытындыланған, онда Шекспир ұйқыны «өмір мерекесіндегі басты нәрлендіруші» деп пайғамбарлықпен айтқан. Мүмкін, анаңыз азырақ асқақ тілмен ұйқының эмоционалды жараларды емдеудегі, үйренуге және есте сақтауға көмектесудегі, қиын мәселелердің шешімін сыйлаудағы және ауру мен инфекцияның алдын алудағы пайдасын мадақтап, осыған ұқсас кеңес берген шығар. Ғылым, анаңыздың және Шекспирдің ұйқының ғажайыптары туралы білгендерінің барлығына дәлел келтіре отырып, жай ғана айғақты болған сияқты.
МИҒА АРНАЛҒАН ҰЙҚЫ
Ұйқы — ояулықтың болмауы емес. Бұл одан әлдеқайда көп нәрсе. Бұрын сипатталғандай, біздің түнгі ұйқымыз — бұл өте күрделі, метаболикалық белсенді және әдейі реттелген бірегей кезеңдер сериясы.
Мидың көптеген функциялары ұйқы арқылы қалпына келеді және оған тәуелді. Ұйқының бірде-бір түрі бәрін орындамайды. Ұйқының әр кезеңі — жеңіл NREM ұйқысы, терең NREM ұйқысы және REM ұйқысы — түннің әртүрлі уақытында миға әртүрлі пайда әкеледі. Сондықтан ұйқының бірде-бір түрі екіншісінен маңызды емес. Осы ұйқы түрлерінің кез келгенін жоғалту мидың бұзылуына әкеледі.
Ұйқының миға беретін көптеген артықшылықтарының ішінде жад ерекше әсерлі және әсіресе жақсы түсінілген. Ұйқы өзін жад көмекшісі ретінде бірнеше рет дәлелдеді: үйренуден бұрын, миыңызды жаңа естеліктер жасауға дайындау үшін және үйренгеннен кейін, сол естеліктерді бекіту және ұмытудың алдын алу үшін.
ҮЙРЕНУДІҢ АЛДЫНДАҒЫ ТҮНГІ ҰЙҚЫ
Үйрену алдындағы ұйқы біздің жаңа естеліктер жасау қабілетімізді жаңартады. Ол мұны әр түн сайын жасайды. Біз ояу болған кезде ми үнемі жаңа ақпаратты қабылдайды және сіңіреді (қасақана немесе басқаша). Өтіп бара жатқан жад мүмкіндіктері мидың белгілі бір бөліктерімен ұсталады. Фактілерге негізделген ақпарат үшін — немесе көпшілігіміз оқулық түріндегі оқу деп санайтын, мысалы, біреудің атын, жаңа телефон нөмірін немесе көлігіңізді қайда қойғаныңызды жаттау үшін — [гиппокамп] деп аталатын ми аймағы осы өтпелі тәжірибелерді ұстап алуға және олардың егжей-тегжейлерін біріктіруге көмектеседі. Миыңыздың екі жағында терең орналасқан ұзын, саусақ тәрізді құрылым — гиппокамп жаңа естеліктерді жинақтау үшін қысқа мерзімді резервуар немесе уақытша ақпарат қоймасын ұсынады. Өкінішке орай, гиппокамптың сақтау сыйымдылығы шектеулі, камера орамы немесе заманауи аналогияны қолдансақ, USB жад таяқшасы сияқты. Оның сыйымдылығынан асып кетсеңіз, сіз қосымша ақпарат қоса алмау немесе одан да жаманы, бір жадты екіншісімен қайта жазу қаупіне ұшырайсыз: бұл сәтсіздік [интерференциялық ұмыту] деп аталады.
Сонымен, ми бұл сақтау сыйымдылығы мәселесін қалай шешеді? Бірнеше жыл бұрын менің зерттеу тобым ұйқы файлдарды тасымалдау механизмі арқылы бұл сақтау мәселесін шешуге көмектесе ме деп ойлады. Біз ұйқының жақында алынған естеліктерді мидағы тұрақты, ұзақ мерзімді сақтау орнына ауыстыратынын, осылайша қысқа мерзімді жад қоймаларымызды босатып, жаңа оқуға жаңартылған қабілетпен оянуымызға мүмкіндік беретінін тексердік.
Біз бұл теорияны күндізгі ұйқыны (naps) қолдана отырып тексере бастадық. Біз сау жас ересектер тобын жинап, оларды кездейсоқ түрде ұйықтайтын топқа және ұйықтамайтын топқа бөлдік. Түсте барлық қатысушылар гиппокампқа, олардың қысқа мерзімді жад сақтау орнына салмақ түсіруге арналған қатаң оқу сессиясынан (жүз бет-әлпет пен есім жұбы) өтті. Күтілгендей, екі топ та салыстырмалы деңгейде өнер көрсетті. Көп ұзамай ұйықтайтын топ ұйқы зертханасында бастарында ұйқыны өлшеуге арналған электродтары бар тоқсан минуттық сиеста жасады. Ұйықтамайтын топ зертханада ояу қалып, Интернетті қарау немесе үстел ойындарын ойнау сияқты қарапайым әрекеттермен айналысты. Сол күні кешкі сағат алтыда барлық қатысушылар тағы бір қарқынды оқу кезеңін өткізді, онда олар қысқа мерзімді сақтау резервуарларына тағы бір жаңа фактілер жиынтығын (тағы жүз бет-әлпет пен есім жұбы) тығындауға тырысты. Біздің сұрағымыз қарапайым болды: Адам миының оқу қабілеті күн бойы ояу уақыттың жалғасуымен төмендей ме және егер солай болса, ұйқы бұл қанығу әсерін кері қайтарып, оқу қабілетін қалпына келтіре ала ма?
Күні бойы ояу болғандардың зейін қою қабілеті тұрақты болғанына қарамастан (бөлек зейін және жауап беру уақыты сынақтарымен анықталған), оқу қабілеті біртіндеп нашарлады. Керісінше, ұйықтағандар айтарлықтай жақсы нәтиже көрсетті және фактілерді жаттау қабілетін іс жүзінде жақсартты. Кешкі сағат алтыда екі топ арасындағы айырмашылық аз болмады: ұйықтағандар үшін 20 пайыздық оқу артықшылығы.
Ұйқының мидың оқу қабілетін қалпына келтіріп, жаңа естеліктерге орын босататынын байқағаннан кейін, біз қалпына келтіру пайдасын транзакциялайтын ұйқының нақты не екенін іздеуге кірістік. Ұйықтаған топтағылардың электрлік ми толқындарын талдау бізге жауап берді. Жадтың жаңаруы жеңіл, 2-кезеңдегі NREM ұйқысына және атап айтқанда, 3-тарауда айтылған [ұйқы ұршықтары] (sleep spindles) деп аталатын қысқа, қуатты электрлік белсенділік жарылыстарына байланысты болды. Жеке тұлға ұйқы кезінде неғұрлым көп ұйқы ұршықтарын алса, оянған кезде олардың оқу қабілеті соғұрлым көп қалпына келді. Маңыздысы, ұйқы ұршықтары адамның туа біткен оқу қабілетін болжаған жоқ. Бұл азырақ қызықты нәтиже болар еді, өйткені бұл туа біткен оқу қабілеті мен ұршықтар жай ғана қатар жүретінін білдірер еді. Оның орнына, ұршықтар болжаған нәрсе — ұйқыдан кейінгі оқудың ұйқыға дейінгіге қатысты өзгеруі, яғни оқу қабілетінің толықтырылуы болды.
Мүмкін одан да таңқаларлығы, біз ұйқы ұршығының белсенділік жарылыстарын талдаған кезде, мида әр 100-200 миллисекунд сайын қайталанатын таңқаларлықтай сенімді электр тогының циклін байқадық. Импульстер қысқа мерзімді, шектеулі сақтау орны бар гиппокамп пен қыртыстың әлдеқайда үлкен, ұзақ мерзімді сақтау орны (үлкен жады бар қатты дискке ұқсас) арасында алға-артқа жол тоқып жатты. Сол сәтте біз ұйқының тыныш құпиясында болып жатқан электрлік транзакцияның куәсі болдық: фактілерге негізделген естеліктерді уақытша сақтау қоймасынан (гиппокамп) ұзақ мерзімді қауіпсіз қоймаға (қыртыс) ауыстыратын транзакция. Осылайша ұйқы гиппокампты керемет түрде тазартып, бұл қысқа мерзімді ақпарат қоймасын мол бос орынмен толықтырды. Қатысушылар кешегі басылған тәжірибелерді тұрақтырақ қауіпсіз жерге көшіріп, жаңа ақпаратты қабылдаудың жаңартылған қабілетімен оянды. Жаңа фактілерді үйрену келесі күні қайтадан, жаңадан басталуы мүмкін еді.
Біз және басқа зерттеу топтары содан бері бұл зерттеуді толық түнгі ұйқыда қайталадық және сол нәтижені алдық: адам түнде неғұрлым көп ұйқы ұршықтарына ие болса, келесі күні таңертең түнгі оқу қабілеті соғұрлым көп қалпына келеді.
Бұл тақырып бойынша біздің соңғы жұмысымыз қартаю мәселесіне қайта оралды. Біз қарттардың (алпыс пен сексен жас аралығындағы) жас, сау ересектер сияқты ұйқы ұршықтарын жасай алмайтынын, 40 пайыздық тапшылықтан зардап шегетінін анықтадық. Бұл болжамға әкелді: егде жастағы адамның белгілі бір түнде ұйқы ұршықтары неғұрлым аз болса, келесі күні олардың гиппокампына жаңа фактілерді тығындау соғұрлым қиын болуы керек, өйткені олар қысқа мерзімді жад сыйымдылығының түнгі жаңаруын соншалықты көп алмаған. Біз зерттеу жүргіздік және дәл соны таптық: егде жастағы ми белгілі бір түнде неғұрлым аз ұршық шығарса, келесі күні сол егде жастағы адамның оқу қабілеті соғұрлым төмен болды, бұл оларға біз ұсынған фактілер тізімін жаттауды қиындатты. Бұл ұйқы мен оқу байланысы — медицинаның қарттардың ұйқы шағымдарына байыпты қарауының тағы бір себебі, бұл мен сияқты зерттеушілерді бүкіл әлемдегі қартайған популяцияларда ұйқыны жақсартудың жаңа, фармакологиялық емес әдістерін табуға одан әрі итермелейді.
Кеңірек қоғамдық маңыздылығына келсек, NREM ұйқы ұршықтарының шоғырлануы әсіресе таңертеңгі уақытта, REM ұйқысының ұзақ кезеңдерінің арасында өте бай болады. Алты сағат немесе одан аз ұйықтасаңыз, сіз миды әдетте ұйқы ұршықтары орындайтын оқуды қалпына келтіру пайдасынан қағып жатырсыз. Мен кейінгі тарауда осы тұжырымдардың кеңірек білім беру салдарына қайта ораламын, дәл осы ұршыққа бай ұйқы кезеңін тұншықтыратын мектептің ерте басталу уақыты жас саналарды оқыту үшін оңтайлы ма деген сұрақты қарастырамын.
ҮЙРЕНУДЕН КЕЙІНГІ ТҮНГІ ҰЙҚЫ
Ұйқының жадқа тигізетін екінші пайдасы үйренуден кейін келеді, ол жаңадан жасалған файлдардағы «сақтау» түймесін тиімді басады. Осылайша ұйқы жаңадан алынған ақпаратты қорғайды, ұмытуға қарсы иммунитетті қамтамасыз етеді: бұл операция [консолидация] деп аталады. Ұйқының жадты консолидациялау процесін іске қосатыны бұрыннан белгілі болған және ұйқының ең көне ұсынылған функцияларының бірі болуы мүмкін. Адам жазбаларындағы мұндай алғашқы мәлімдеме пайғамбарлық Рим шешені Квинтилианға (б.з. 35–100 жж.) тиесілі сияқты, ол былай деген:
Себебі айқын емес қызықты факт, бір түн аралығы жадтың күшін айтарлықтай арттырады... Себебі қандай болса да, сол жерде еске түсірілмеген нәрселер келесі күні оңай үйлестіріледі және әдетте ұмытшақтықтың себептерінің бірі болып саналатын уақыттың өзі іс жүзінде жадты нығайтуға қызмет етеді.
Тек 1924 жылы екі неміс зерттеушісі Джон Дженкинс пен Карл Далленбах жадты сақтау пайдасы үшін қайсысы жеңетінін көру үшін ұйқы мен ояулықты бір-біріне қарсы қойды — бұл жад зерттеушілерінің классикалық Кока-Кола мен Пепси сынағының нұсқасы. Олардың зерттеу қатысушылары алдымен ауызша фактілер тізімін үйренді. Содан кейін зерттеушілер қатысушылардың сегіз сағаттық уақыт аралығында, ояу немесе түнгі ұйқы кезінде сол естеліктерді қаншалықты тез ұмытқанын бақылады. Ұйқыда өткізілген уақыт жаңадан үйренген ақпарат бөліктерін бекітуге көмектесіп, олардың жоғалып кетуіне жол бермеді. Керісінше, ояу өткізілген баламалы уақыт жақында алынған естеліктер үшін өте қауіпті болды, нәтижесінде ұмыту траекториясы жеделдеді.
Дженкинс пен Далленбахтың эксперименттік нәтижелері қазір бірнеше рет қайталанды, ұйқы ояу өткізілген бірдей уақытпен салыстырғанда 20-дан 40 пайызға дейін жадты сақтау пайдасын ұсынады. Емтиханға дайындалу контекстінде немесе эволюциялық тұрғыдан тамақ пен су көздерін, жұптар мен жыртқыштардың орналасқан жерін есте сақтау сияқты өмір сүруге қатысты ақпаратты есте сақтаудағы әлеуетті артықшылықтарды ескергенде, бұл елеусіз ұғым емес.
Тек 1950 жылдары NREM және REM ұйқысы ашылғаннан кейін біз ұйқының жай ғана егер емес, қалай жаңа естеліктерді бекітуге көмектесетіні туралы көбірек түсіне бастадық. Бастапқы күш-жігер сыныптағы фактілер, резидентурадағы оқыту бағдарламасындағы медициналық білім немесе семинардағы бизнес-жоспар болсын, күндіз миға басып шығарған нәрселерімізді ұйқының қай кезеңі (кезеңдері) мәңгілік ететінін анықтауға бағытталды.
3-тараудан біз терең NREM ұйқысының көп бөлігін түннің басында, ал REM ұйқысының көп бөлігін (және жеңіл NREM ұйқысын) түннің соңында алатынымыз есіңізде шығар. Фактілер тізімін үйренгеннен кейін зерттеушілер қатысушыларға түннің бірінші жартысында ғана немесе түннің екінші жартысында ғана ұйықтауға мүмкіндік берді. Осылайша екі эксперименттік топ та бірдей жалпы ұйқы мөлшерін алды (қысқа болса да), бірақ бірінші топтың ұйқысы терең NREM-ге бай болды, ал екіншісінде REM басым болды. Сахна ұйқының екі түрі арасындағы корольдік шайқасқа дайын болды. Сұрақ: Қай ұйқы кезеңі жадты сақтаудың үлкен пайдасын береді — терең NREM-ге толы кезең бе, әлде мол REM ұйқысы бар кезең бе? Фактілерге негізделген, оқулық тәрізді жад үшін нәтиже анық болды. Түнгі REM-ге бай ұйқыға қарағанда, жадты сақтаудың жоғары үнемделуін қамтамасыз ету тұрғысынан терең NREM-ге бай түннің басындағы ұйқы жеңіске жетті.
2000 жылдардың басындағы зерттеулер сәл басқаша тәсілді қолдана отырып, осындай қорытындыға келді. Ұйықтар алдында фактілер тізімін үйренген қатысушыларға бастарына орналастырылған электродтармен жазылған толық сегіз сағат ұйықтауға рұқсат етілді. Келесі күні таңертең қатысушылар жад сынағын тапсырды. Зерттеушілер аралық ұйқы кезеңдерін келесі күні таңертең сақталған фактілер санымен корреляциялағанда, терең NREM ұйқысы дауыс жинады: терең NREM ұйқысы неғұрлым көп болса, адам келесі күні соғұрлым көп ақпаратты есте сақтады. Шынында да, егер сіз осындай зерттеуге қатысушы болсаңыз және менде бар жалғыз ақпарат сіздің сол түні алған терең NREM ұйқысының мөлшері болса, мен сіз оянған кезде алдағы жад сынағында қаншалықты есте сақтайтыныңызды, тіпті сіз оны тапсырмас бұрын жоғары дәлдікпен болжай алар едім. Ұйқы мен жадты консолидациялау арасындағы байланыс осындай детерминистік болуы мүмкін.
МРТ сканерлеуін қолдана отырып, біз қатысушылардың миына терең үңіліп, сол естеліктердің ұйқыға дейін және ұйқыдан кейін қай жерден алынғанын көрдік. Бұл ақпарат пакеттері екі түрлі уақытта мидың өте әртүрлі географиялық орындарынан шақырылып жатқаны белгілі болды. Ұйықтамас бұрын қатысушылар естеліктерді гиппокамптың қысқа мерзімді сақтау орнынан алып жатты — егер сіз жаңа жад болсаңыз, ұзақ уақыт өмір сүру үшін осал жер болып табылатын уақытша қойма. Бірақ келесі күні таңертең жағдай мүлдем басқаша болды. Естеліктер көшкен. Толық түнгі ұйқыдан кейін қатысушылар енді сол ақпаратты мидың жоғарғы жағында орналасқан неокортекстен алып жатты — бұл фактілерге негізделген естеліктерді ұзақ мерзімді сақтау орны ретінде қызмет ететін аймақ, онда олар енді қауіпсіз, мүмкін мәңгілік өмір сүре алады.
Біз әр түнде ұйықтаған кезде орын алатын жылжымайтын мүлік транзакциясын байқадық. Ақпаратты үлкен географиялық қашықтыққа тасымалдайтын ұзын толқынды радиосигнал ұғымына сәйкес, терең NREM-нің баяу ми толқындары жад пакеттерін уақытша сақтау орнынан (гиппокамп) қауіпсіз, тұрақты үйге (қыртыс) тасымалдайтын курьерлік қызмет атқарды. Осылайша ұйқы сол естеліктерді болашаққа дайындауға көмектесті.
Бұл тұжырымдарды мен бұрын сипаттаған бастапқы жаттауға қатысты тұжырымдармен біріктірсеңіз, NREM ұйқысы кезінде (ұйқы ұршықтары мен баяу толқындарды қолдана отырып) гиппокамп пен қыртыс арасында орнатылған анатомиялық диалогтың талғампаз синергетикалық екенін түсінесіз. Кешегі естеліктерді гиппокамптың қысқа мерзімді қоймасынан қыртыстың ішіндегі ұзақ мерзімді үйге ауыстыру арқылы сіз кешегі тәжірибелерді қауіпсіз мұрағаттап, келесі күні жаңа оқу үшін қысқа мерзімді сақтау сыйымдылығын қалпына келтіріп оянасыз. Цикл күн сайын және түн сайын қайталанады, фактілерді жаңадан басып шығару үшін қысқа мерзімді жад кэшін тазартады, сонымен бірге өткен естеліктердің үнемі жаңартылып отыратын каталогын жинақтайды. Ұйқы түнде мидың ақпараттық архитектурасын үнемі өзгертіп отырады. Тіпті жиырма минуттық қысқа күндізгі ұйқы да, егер оларда жеткілікті NREM ұйқысы болса, жадты консолидациялау артықшылығын ұсына алады.
Нәрестелерді, жас балаларды немесе жасөспірімдерді зерттеңіз, сонда сіз NREM ұйқысының дәл сол түнгі жад пайдасын көресіз, кейде тіпті күштірек. Орта жастағылар үшін, қырық пен алпыс жас аралығындағылар үшін терең NREM ұйқысы миға жаңа ақпаратты осылай сақтауға көмектесуді жалғастырады, ал терең NREM ұйқысының төмендеуі және қартайған шақта үйрену және естеліктерді сақтау қабілетінің нашарлауы бұрын талқыланған.
Сондықтан адам өмірінің әр кезеңінде NREM ұйқысы мен жадты бекіту арасындағы байланыс байқалады. Бұл тек адамдарда ғана емес. Шимпанзелер, боноболар және орангутандардағы зерттеулер үш топтың да ұйықтағаннан кейін экспериментшілердің тағам заттарын орталарында қай жерге қойғанын жақсырақ еске түсіре алатынын көрсетті. Филогенетикалық тізбекпен мысықтарға, егеуқұйрықтарға және тіпті жәндіктерге түсіңіз, NREM ұйқысының жадты сақтау пайдасы күшті көріністе қалады.
Мен Квинтилианның көрегендігіне және ғалымдар мыңдаған жылдардан кейін ұйқының жадқа пайдасы туралы шындықты дәлелдейтін нәрсені тікелей сипаттағанына әлі де таңдансам да, мен өз уақытының бірдей жетістікке жеткен екі философы Пол Саймон мен Арт Гарфанкелдің сөздерін артық көремін. 1964 жылдың ақпанында олар «Тыныштық дыбысы» (The Sound of Silence) әнінде дәл сол түнгі оқиғаны қамтитын әйгілі лирикалар жинағын жазды. Мүмкін сіз әнді және сөздерін білетін шығарсыз. Саймон мен Гарфанкел ескі досы қараңғылықпен (ұйқымен) амандасуды сипаттайды. Олар түнде ұйықтап жатқан миға күндізгі ояу оқиғаларды аян түрінде жеткізу туралы айтады, ақырын жылжып — қаласаңыз, ақпаратты жұмсақ жүктеп салу. Көрегендікпен олар күндіз себілген ояу тәжірибенің нәзік тұқымдарының ұйқы кезінде миға қалай енгізілгенін («отырғызылған») суреттейді. Сол процестің нәтижесінде бұл тәжірибелер келесі күні таңертең оянғанда қалады. Ұйқының естеліктерді болашаққа дайындауы, барлығы біз үшін тамаша ән мәтінінде жинақталған.
Өте жақында алынған дәлелдерге сүйене отырып, Саймон мен Гарфанкелдің лирикасына шамалы, бірақ маңызды өзгерту енгізу қажет. Ұйқы ұйықтар алдында сәтті үйренген естеліктерді сақтап қана қоймайды («миыма отырғызылған аян / Әлі де қалады»), сонымен қатар үйренгеннен кейін көп ұзамай жоғалып кеткендей көрінген естеліктерді де құтқарады. Басқаша айтқанда, бір түн ұйқыдан кейін сіз ұйқыға дейін ала алмаған естеліктерге қол жеткізесіз. Кейбір файлдар бүлінген және қолжетімсіз болған компьютердің қатты дискісі сияқты, ұйқы түнде қалпына келтіру қызметін ұсынады. Сол жад элементтерін жөндеп, оларды ұмыту тырнағынан құтқарып, сіз келесі күні таңертең бір кездері қолжетімсіз болған жад файлдарын оңай және дәл тауып, ала аласыз. Жақсы ұйқыдан кейін бастан кешірген «а, иә, енді есіме түсті» сезімі.
Фактілерге негізделген естеліктерді тұрақты етуге және жоғалу қаупі бар естеліктерді қалпына келтіруге жауапты ұйқы түріне — NREM ұйқысына назар аудара отырып, біз ұйқының жадқа пайдасын эксперименттік түрде арттыру жолдарын зерттей бастадық. Табыс екі түрде келді: ұйқыны ынталандыру және мақсатты жадты қайта белсендіру. Екеуінің де клиникалық салдары психиатриялық аурулар мен неврологиялық бұзылулар, соның ішінде деменция контекстінде қарастырылғанда айқын болады.
Ұйқы электрлік ми толқындарының белсенділігі үлгілерінде көрінетіндіктен, ұйқыны ынталандыру тәсілдері сол валютамен сауда жасаудан басталды: электр тогы. 2006 жылы Германиядағы зерттеу тобы сау жас ересектер тобын пионерлік зерттеуге жинады, онда олар бастың алдыңғы және артқы жағына электрод жастықшаларын қолданды. Ұйқы кезінде мидан шығатын электрлік ми толқындарын жазудың орнына, ғалымдар керісінше жасады: электр кернеуінің аз мөлшерін енгізді. Олар әр қатысушы NREM ұйқысының ең терең кезеңдеріне енгенше шыдамдылықпен күтті және сол кезде баяу толқындармен ырғақты уақытта импульс беретін ми стимуляторын қосты. Электрлік импульстердің аз болғаны сонша, қатысушылар оларды сезбеді және оянбады. Бірақ олар ұйқыға өлшеуге болатын әсер етті.
Баяу ми толқындарының өлшемі де, терең ми толқындарының үстінде жүретін ұйқы ұршықтарының саны да ұйқы кезінде ынталандыру алмаған бақылау тобымен салыстырғанда ынталандыру арқылы артты. Төсекке жатқызылмас бұрын барлық қатысушылар жаңа фактілер тізімін үйренді. Олар келесі күні таңертең ұйқыдан кейін сыналды. Терең ұйқы ми толқыны белсенділігінің электрлік сапасын арттыру арқылы зерттеушілер ынталандыру алмаған қатысушылармен салыстырғанда адамдардың келесі күні еске түсіре алатын фактілер санын екі есеге жуық арттырды. REM ұйқысы кезінде немесе күні бойы ояу кезде ынталандыруды қолдану ұқсас жад артықшылықтарын ұсынбады. Тек NREM ұйқысы кезінде, мидың өзіндік баяу мантра ырғағымен синхронды уақытта ынталандыру жадты жақсартуға әсер етті.
Ұйқының ми толқындарын күшейтудің басқа әдістері тез дамып келеді. Бір технология ұйықтаушының жанындағы динамиктер арқылы ойналатын тыныш дыбыстық тондарды қамтиды. Жеке баяу толқындармен ырғақты қадамдағы метроном сияқты, тик-ток тондары олардың ырғағын реттеуге және одан да терең ұйқыны тудыруға көмектесу үшін жеке тұлғаның ұйықтап жатқан ми толқындарымен дәл синхрондалады. Түнде синхронды дыбыстық қоңыраулары жоқ, бірақ ұйықтаған бақылау тобымен салыстырғанда, дыбыстық ынталандыру баяу ми толқындарының күшін арттырды және келесі күні таңертең әсерлі 40 пайыздық жадты жақсартуды қайтарды.
Бұл кітапты тастап, төсегіңіздің үстіне динамиктер орнатуды бастамас бұрын немесе электрлік ми стимуляторын сатып алуға бармас бұрын, мен сізді райыңыздан қайтарайын. Екі әдіс үшін де «мұны үйде жасап көрмеңіз» деген даналық қолданылады. Кейбір адамдар өздерінің миды ынталандыратын құрылғыларын жасады немесе қауіпсіздік ережелерімен қамтылмаған мұндай құрылғыларды интернеттен сатып алды. Құрылыстағы немесе кернеуді қолданудағы қателіктерден терінің күйіп қалуы және көру қабілетінің уақытша жоғалуы туралы хабарланды. Төсегіңіздің жанында қатты тик-ток акустикалық тондарын қайталап ойнату қауіпсіз нұсқа сияқты естіледі, бірақ сіз пайдадан гөрі зиян келтіруіңіз мүмкін. Жоғарыда аталған зерттеулердегі зерттеушілер дыбыстық тондарды әр ми толқынымен тамаша уақытта емес, әр баяу ми толқынының табиғи шыңынан сәл ауытқып соғуға уақыттағанда, олар ұйқы сапасын жақсартудың орнына бұзды.
Егер миды ынталандыру немесе дыбыстық тондар жеткілікті біртүрлі болмаса, швейцариялық зерттеу тобы жақында ұйқы зертханасының төбесінен арқандармен керемет жақтауын іліп қойды (маған сеніңіз). Ілінген төсектің бір жағына айналмалы шкив бекітілді. Ол зерттеушілерге төсекті бақыланатын жылдамдықпен екі жаққа тербетуге мүмкіндік берді. Содан кейін еріктілер төсекте ұйықтады, ал зерттеушілер олардың ұйықтап жатқан ми толқындарын жазды. Қатысушылардың жартысында зерттеушілер олар NREM ұйқысына енгеннен кейін төсекті ақырын тербетті. Субъектілердің екінші жартысында төсек қозғалмай тұрды, бұл бақылау жағдайын ұсынды. Баяу тербету терең ұйқының тереңдігін арттырды, баяу ми толқындарының сапасын жақсартты және ұйқы ұршықтарының санын екі еседен астамға арттырды. Бұл тербеліс тудырған ұйқы өзгерістері жадты жақсарта ма, жоқ па әлі белгісіз, өйткені зерттеушілер қатысушыларымен мұндай сынақтар жүргізген жоқ. Дегенмен тұжырымдар баланы қолында немесе бесікте алға-артқа тербетудің ежелгі тәжірибесіне ғылыми түсініктеме береді, бұл терең ұйқыны тудырады.
Ұйқыны ынталандыру әдістері перспективалы, бірақ олардың әлеуетті шектеуі бар: олар беретін жад пайдасы талғамсыз. Яғни, ұйқыға дейін үйренген барлық нәрселер келесі күні жалпы жақсарады. Опциялар жоқ мейрамханадағы prix fixe мәзіріне ұқсас, сізге ұнаса да, ұнамаса да тізімдегі барлық тағамдар беріледі. Адамдардың көпшілігіне тағам қызметінің бұл түрі ұнамайды, сондықтан мейрамханалардың көпшілігі сізге таңдауға және тек алғыңыз келетін заттарды таңдауға болатын үлкен мәзір ұсынады.
Егер ұйқы мен жадта осындай мүмкіндік болса ше? Ұйықтар алдында сіз күннің оқу тәжірибелерін қарап шығып, мәзір тізімінен тек жақсартқыңыз келетін естеліктерді таңдайсыз. Сіз тапсырыс бересіз, содан кейін ұйықтайсыз, тапсырысыңыз түнде сізге қызмет көрсетілетінін білесіз. Таңертең оянғанда, миыңыз тек autobiographical carte du jour-дан (күннің өмірбаяндық мәзірінен) тапсырыс берген нақты заттармен қоректенген болады. Нәтижесінде сіз тек сақтағыңыз келетін жеке естеліктерді таңдамалы түрде жақсарттыңыз. Мұның бәрі ғылыми фантастика сияқты естіледі, бірақ бұл қазір ғылыми факт: әдіс [мақсатты жадты қайта белсендіру] деп аталады. Және жиі болатындай, шынайы оқиға ойдан шығарылғаннан әлдеқайда қызықты болып шығады.
Ұйықтар алдында біз қатысушыларға компьютер экранындағы әртүрлі кеңістіктік орындардағы заттардың жеке суреттерін көрсетеміз, мысалы, төменгі оң жақтағы мысық, немесе жоғарғы орталықтағы қоңырау, немесе экранның жоғарғы оң жағына жақын шәйнек. Қатысушы ретінде сіз көрсетілген жеке заттарды ғана емес, сонымен қатар олардың экрандағы кеңістіктік орнын да есте сақтауыңыз керек. Сізге осы заттардың жүзі көрсетіледі. Ұйқыдан кейін сурет нысандары экранда қайтадан пайда болады, енді орталықта, олардың кейбіреулерін бұрын көргенсіз, кейбіреулерін көрмегенсіз. Сіз сурет нысанын есте сақтағаныңызды немесе сақтамағаныңызды шешуіңіз керек, егер есте сақтасаңыз, тінтуірді пайдаланып сол сурет нысанын экрандағы бастапқыда пайда болған кеңістіктік орынға жылжытуыңыз керек. Осылайша біз сіздің нысанды есте сақтағаныңызды және оның орнын қаншалықты дәл есте сақтай алатыныңызды бағалай аламыз.
Бірақ мұнда қызықты бұрылыс бар. Ұйықтар алдында суреттерді бастапқыда үйреніп жатқанда, экранда нысан ұсынылған сайын сәйкес дыбыс ойнатылды. Мысалы, мысық суреті көрсетілгенде «мяу» дегенді немесе қоңырау көрсетілгенде «шыңғырлаған» дыбысты естисіз. Барлық сурет нысандары семантикалық сәйкес келетін дыбыспен жұптастырылған немесе «аудио-белгіленген». Сіз ұйықтап жатқанда және атап айтқанда NREM ұйқысында болғанда, экспериментші төсектің екі жағындағы динамиктерді пайдаланып, бұрын белгіленген дыбыстардың жартысын (жалпы жүздің елуін) ұйықтап жатқан миыңызға төмен дыбыс деңгейінде қайта ойнатады. Миға мақсатты іздеу және алу әрекетіне көмектескендей, біз сәйкес жеке естеліктердің таңдамалы қайта белсендірілуін іске қоса аламыз, оларды NREM ұйқысы кезінде қайта белсендірілмегендерге қарағанда ұйқыны күшейту үшін басымдық бере аламыз.
Келесі күні таңертең сыналған кезде, сіз еске түсіруде айтарлықтай ауытқушылыққа ие боласыз, дыбыстық белгілерді қолдану арқылы ұйқы кезінде қайта белсендірілген заттарды қайта белсендірілмегендерге қарағанда әлдеқайда көп есте сақтайсыз. Бастапқы жад элементтерінің барлық жүзі ұйқыдан өткенін ескеріңіз. Алайда дыбыстық белгілерді қолдана отырып, біз үйренгендеріңіздің барлығын талғамсыз жақсартудан аулақ боламыз. Түнде сүйікті әндеріңізді қайталанатын ойнату тізімінде айналдыруға ұқсас, біз сіздің өмірбаяндық өткеніңіздің нақты бөліктерін таңдап аламыз және ұйқы кезінде жекелендірілген дыбыстық белгілерді қолдана отырып, оларды артықшылықпен күшейтеміз.
Мұндай әдістің сансыз қолданылуын елестете алатыныңызға сенімдімін. Дегенмен сіз өзіңіздің есте қалған өмірбаяныңызды немесе одан да алаңдататыны, басқа біреудің өмірбаянын жазу және қайта жазу күшіне ие болатыныңызды ескере отырып, перспективаға қатысты этикалық тұрғыдан ыңғайсыз сезінуіңіз мүмкін. Бұл моральдық дилемма болашақта біршама алыс, бірақ егер мұндай әдістер жетілдіріле берсе, біз оған тап болуымыз мүмкін.
ҰМЫТУ ҮШІН ҰЙЫҚТАУ?
Осы уақытқа дейін біз есте сақтауды жақсарту және ұмытуды болдырмау үшін үйренуден кейінгі ұйқының күшін талқыладық. Алайда ұмыту қабілеті белгілі бір контексттерде есте сақтау қажеттілігі сияқты маңызды болуы мүмкін, күнделікті өмірде де (мысалы, бүгінгісін таңдау үшін өткен аптадағы тұрақ орнын ұмыту) және клиникалық тұрғыдан да (мысалы, ауыр, мүгедек ететін естеліктерді жою немесе тәуелділік бұзылыстарындағы құмарлықты сөндіру). Сонымен қатар, ұмыту бізге қажет емес сақталған ақпаратты жою үшін ғана пайдалы емес. Ол сондай-ақ ұқыпты ұйымдастырылған, артық заттарсыз үстелден маңызды құжаттарды табудың оңайлығына ұқсас, біз сақтағымыз келетін естеліктерді алу үшін қажетті ми ресурстарын төмендетеді. Осылайша ұйқы жадты еске түсірудің жеңілдігін жақсарта отырып, қажет нәрсенің бәрін сақтауға және қажет емес ештеңені сақтамауға көмектеседі. Басқаша айтқанда, ұмыту — есте сақтау үшін төлейтін бағамыз.
1983 жылы ДНҚ-ның спиральды құрылымын ашқан Нобель сыйлығының лауреаты Фрэнсис Крик өзінің теориялық ақылын ұйқы тақырыбына бұруды шешті. Ол REM ұйқысындағы түс көрудің қызметі мидағы ақпараттың қажетсіз немесе қайталанатын көшірмелерін жою деп болжады: ол мұны «паразиттік естеліктер» деп атады. Бұл қызықты идея болды, бірақ ол отыз жылға жуық уақыт бойы жай ғана идея болып қалды, ешқандай ресми тексеруден өтпеді. 2009 жылы жас аспирант екеуміз гипотезаны сынақтан өткіздік. Нәтижелер бірнеше тосынсый әкелді.
Біз тағы да күндізгі ұйқыны қолданатын эксперимент жасадық. Түсте біздің зерттеу субъектілеріміз компьютер экранында бір-бірден ұсынылған сөздердің ұзын тізімін зерттеді. Алайда әр сөз экранда көрсетілгеннен кейін үлкен жасыл «R» (Remember) немесе үлкен қызыл «F» (Forget) көрсетілді, бұл қатысушыға алдыңғы сөзді есте сақтау (R) немесе алдыңғы сөзді ұмыту (F) керектігін білдірді. Бұл сыныпта болып, факт айтылғаннан кейін мұғалімнің емтихан үшін сол ақпаратты есте сақтау әсіресе маңызды екенін немесе керісінше, олар қателік жібергенін және факт дұрыс емес екенін немесе факт емтиханда сыналмайтынын, сондықтан оны сынақ үшін есте сақтау туралы уайымдаудың қажеті жоқ екенін айтқанына ұқсас емес. Біз үйренгеннен кейін әр сөз үшін дәл солай жасадық, оны «есте сақтау керек» немесе «ұмыту керек» деген белгімен белгіледік.
Қатысушылардың жартысына тоқсан минуттық түскі ұйқыға рұқсат етілді, ал екінші жартысы ояу қалды. Кешкі сағат алтыда біз барлық сөздер бойынша барлығының жадын тексердік. Біз қатысушыларға сөзбен бұрын байланыстырылған белгіге қарамастан — есте сақтау немесе ұмыту — мүмкіндігінше көп сөзді еске түсіруге тырысу керектігін айттық. Біздің сұрағымыз мынадай болды: Ұйқы барлық сөздерді сақтауды бірдей жақсарта ма, әлде ұйқы әрқайсысына ілген белгілерімізге сүйене отырып, кейбір заттарды есте сақтау, ал басқаларын ұмыту туралы ояу пәрменге бағына ма?
Нәтижелер анық болды. Ұйқы «есте сақтау» үшін белгіленген сөздердің сақталуын күшті, бірақ өте таңдамалы түрде арттырды, бірақ «ұмыту» үшін белгіленген естеліктерді күшейтуден белсенді түрде аулақ болды. Ұйықтамаған қатысушылар естеліктерді мұндай әсерлі талдауды және саралап сақтауды көрсетпеді.
Біз нәзік, бірақ маңызды сабақ алдық: ұйқы біз бір кездері елестеткеннен әлдеқайда ақылды болды. Жиырмасыншы және жиырма бірінші ғасырлардағы бұрынғы болжамдарға қайшы, ұйқы күні бойы үйренген барлық ақпаратты жалпы, арнайы емес (және сондықтан көп сөзді) сақтауды ұсынбайды. Оның орнына, ұйқы жадты жақсартуда әлдеқайда қырағы қол ұсына алады: қандай ақпарат күшейтілетінін және қайсысы күшейтілмейтінін артықшылықпен таңдайтын қол. Ұйқы мұны бастапқы оқу кезінде сол естеліктерге ілінген немесе ұйқы кезінде анықталуы мүмкін мағыналы белгілерді қолдану арқылы жүзеге асырады. Көптеген зерттеулер күндізгі ұйқыда да, толық түнгі ұйқыда да ұйқыға тәуелді жадты таңдаудың осындай ақылды түрін көрсетті.
Біз ұйықтаған адамдардың ұйқы жазбаларын талдаған кезде тағы бір түсінік алдық. Фрэнсис Криктің болжамына қайшы, алдыңғы сөздер тізімін сүзіп, сақталуы керек және жойылуы керек сөздерді бөліп алған REM ұйқысы емес еді. Керісінше, бұл NREM ұйқысы және әсіресе есте сақтау мен ұмыту қисықтарын ажыратуға көмектескен ең жылдам ұйқы ұршықтары болды. Қатысушы ұйқы кезінде сол ұршықтарға неғұрлым көп ие болса, олардың есте сақтау үшін белгіленген заттарды күшейту және ұмытуға арналған заттарды белсенді түрде жою тиімділігі соғұрлым жоғары болды.
Ұйқы ұршықтарының бұл ақылды жад айласын қалай орындайтыны белгісіз болып қалуда. Біз кем дегенде осы жылдам ұйқы ұршықтарымен сәйкес келетін мидағы циклдік белсенділіктің айтарлықтай үлгісін таптық. Белсенділік жадты сақтау орны (гиппокамп) мен «Бұл маңызды» немесе «Бұл маңызды емес» сияқты ниеттілік шешімін бағдарламалайтын аймақтар (маңдай бөлігінде) арасында айналады. Осы екі аймақ (жад және ниеттілік) арасындағы рекурсивті белсенділік циклі, ол ұршықтар кезінде секундына он-он бес рет болады, NREM ұйқысының қырағы жад әсерін түсіндіруге көмектесуі мүмкін. Интернеттегі іздеуде немесе сауда қолданбасында ниетті сүзгілерді таңдау сияқты, ұршықтар гиппокамптың сақтау орнына сіздің зерек маңдай бөліктеріңіздегі ниетті сүзгілермен тексеруге мүмкіндік беріп, тек сақтау керек нәрсені таңдауға, ал қажет емесін тастауға мүмкіндік беру арқылы жадқа нақтылау пайдасын ұсынады.
Біз қазір ауыр немесе проблемалы естеліктермен таңдамалы есте сақтау және ұмытудың осы таңқаларлық ақылды қызметін пайдалану жолдарын зерттеп жатырмыз. Бұл идея Оскар сыйлығын алған Таза ақылдың мәңгілік шуағы (Eternal Sunshine of the Spotless Mind) фильмінің алғышартын еске түсіруі мүмкін, онда адамдар арнайы ми сканерлеу машинасы арқылы қажетсіз естеліктерді жоя алады. Керісінше, менің шынайы әлемдегі үмітім — жарақат, нашақорлық немесе заттарды теріс пайдалану сияқты расталған клиникалық қажеттілік болған кезде жеке тұлғаның жад кітапханасынан белгілі бір естеліктерді таңдамалы түрде әлсірету немесе өшіру үшін дәл әдістерді әзірлеу.
ЖАДТЫҢ БАСҚА ТҮРЛЕРІ ҮШІН ҰЙҚЫ
Осы уақытқа дейін сипатталған зерттеулердің барлығы жадтың бір түрімен — оқулықтармен немесе біреудің атын есте сақтаумен байланыстыратын фактілерге арналған жадпен айналысады. Алайда мида жадтың көптеген басқа түрлері бар, соның ішінде дағды жады. Мысалы, велосипед тебуді алайық. Бала кезіңізде ата-анаңыз сізге Велосипедті қалай тебу керек деген оқулық беріп, оны оқуды сұрап, содан кейін бірден велосипедті шеберлікпен тебе бастайсыз деп күткен жоқ. Ешкім сізге велосипед тебуді айтып бере алмайды. Олар тырысуы мүмкін, бірақ бұл оларға — және ең бастысы сізге — ешқандай пайда әкелмейді. Сіз велосипед тебуді оқу арқылы емес, істеу арқылы үйрене аласыз. Яғни жаттығу арқылы. Музыкалық аспапты, спорттық ойынды, хирургиялық процедураны немесе ұшақты басқаруды үйреніп жатсаңыз да, барлық моторлық дағдылар үшін солай.
«Бұлшықет жады» термині қате атау. Бұлшықеттердің өзінде мұндай жад жоқ: миға қосылмаған бұлшықет ешқандай білікті әрекеттерді орындай алмайды және бұлшықет білікті тәртіптерді сақтамайды. Бұлшықет жады, шын мәнінде, ми жады. Бұлшықеттерді жаттықтыру және күшейту білікті жад тәртібін жақсырақ орындауға көмектеседі. Бірақ тәртіптің өзі — жад бағдарламасы — тек мидың ішінде орналасады.
Ұйқының фактілерге негізделген, оқулық тәрізді оқуға әсерін зерттемес бұрын, мен моторлық дағды жадын зерттедім. Екі тәжірибе осы зерттеулерді жүргізу туралы шешімімді қалыптастырды. Біріншісі маған Англияның Ноттингем қаласындағы үлкен оқу ауруханасы — Queen’s Medical Center-де жас студент кезімде берілді. Мұнда мен қозғалыс бұзылыстары, атап айтқанда жұлын жарақаты тақырыбында зерттеу жүргіздім. Мен миды денемен қайта қосу түпкі мақсатымен кесілген жұлындарды қайта қосу жолдарын табуға тырыстым. Өкінішке орай, менің зерттеуім сәтсіз болды. Бірақ сол уақытта мен қозғалыс бұзылыстарының әртүрлі түрлері бар, соның ішінде инсульті бар науқастар туралы білдім. Осы науқастардың көпшілігінде мені таң қалдырған нәрсе — инсульттан кейін олардың аяқтары, қолдары, саусақтары немесе сөйлеуі болсын, моторлық қызметінің қайталанатын, қадамдық қалпына келуі болды. Қалпына келтіру сирек толық болды, бірақ күн сайын, ай сайын олардың барлығы біршама жақсаруды көрсетті.
Екінші трансформациялық тәжірибе бірнеше жылдан кейін мен PhD дәрежесін алып жатқан кезде болды. 2000 жыл болатын және ғылыми қауымдастық алдағы он жыл «Ми онжылдығы» болатынын жариялап, нейроғылымдардағы керемет прогресті болжады (дәл болжағандай). Менен мерекелік іс-шарада ұйқы тақырыбында көпшілік алдында дәріс оқу сұралды. Сол кезде біз ұйқының жадқа әсері туралы әлі де аз білетінбіз, дегенмен мен қол жетімді эмбриондық тұжырымдар туралы қысқаша айтып өттім.
Дәрісімнен кейін маған бүгінгі күнге дейін анық есімде қалған нәзік сары-жасыл реңкті твид костюм пиджак киген, мейірімді жүзді, сыйлы көрінетін мырза жақындады. Бұл қысқа әңгіме болды, бірақ менің өмірімдегі ғылыми тұрғыдан ең маңыздыларының бірі болды. Ол маған презентация үшін алғыс айтты және өзінің пианист екенін айтты. Ол менің ұйқыны белсенді ми күйі ретінде сипаттағаныма қызығушылық танытқанын, онда біз бұрын үйренген нәрселерімізді қарап шығып, тіпті күшейте алатынымызды айтты. Содан кейін мені есеңгіретіп тастайтын және алдағы жылдардағы зерттеулерімнің негізгі бағытын тудыратын түсініктеме келді. «Пианист ретінде, — деді ол, — менде кездейсоқтық болу үшін тым жиі болып көрінетін тәжірибе бар. Мен белгілі бір шығарманы жаттықтырамын, тіпті кешке дейін, бірақ оны меңгере алмайтын сияқтымын. Жиі мен белгілі бір қозғалыста бір жерде бірдей қателік жасаймын. Мен ренжіп ұйықтаймын. Бірақ келесі күні таңертең оянып, фортепианоға қайта отырғанда, мен жай ғана ойнай аламын, мінсіз».
«Мен жай ғана ойнай аламын». Жауап құрастыруға тырысқанда бұл сөздер менің миымда жаңғырып тұрды. Мен мырзаға бұл қызықты идея екенін және ұйқының музыканттыққа көмектесіп, қатесіз орындауға әкелуі әбден мүмкін екенін, бірақ мен бұл мәлімдемені растайтын ғылыми дәлелдерді білмейтінімді айттым. Ол эмпирикалық растаудың жоқтығына алаңдамағандай жымиып, дәрісім үшін маған тағы да алғыс айтты да, қабылдау залына қарай жүрді. Мен болсам, аудиторияда қалып, бұл мырзаның маған ең көп қайталанатын және сенімді оқыту жарлығын бұзатын нәрсені айтқанын түсіндім: жаттығу мінсіз етеді. Олай емес сияқты. Мүмкін, ұйқымен жаттығу мінсіз ететін шығар?
Кейінгі үш жылдық зерттеулерден кейін мен ұқсас тақырыппен мақала жарияладым және кейінгі зерттеулерде пианистің ұйқы туралы барлық тамаша интуицияларын түпкілікті растайтын дәлелдер жинадым. Тұжырымдар сонымен қатар мидың жарақаттан немесе инсульттан зақымданғаннан кейін күн сайын — немесе түн сайын деуім керек пе — білікті қозғалыстарды басқару қабілетін біртіндеп қалай қалпына келтіретініне жарық түсірді.
Сол уақытқа дейін мен Гарвард медициналық мектебінде қызметке орналастым және тәлімгер, қазір көптен бергі әріптесім және досым Роберт Стикголдпен бірге біз мидың одан әрі жаттығусыз үйренуді жалғастыра ма және қалай жалғастыратынын анықтауға кірістік. Уақыт бірдеңе істеп жатқаны анық еді. Бірақ, шын мәнінде, ажырататын үш түрлі мүмкіндік бар сияқты көрінді. Білікті жадтың жетілуін инкубациялаған (1) уақыт па, (2) ояу уақыт па, әлде (3) ұйқы уақыты ма?
Мен оңқай адамдардың үлкен тобын алдым және оларға сол қолдарымен пернетақтада 4-1-3-2-4 сияқты сандар тізбегін мүмкіндігінше тез және дәл теруді үйреттім. Фортепиано гаммасын үйрену сияқты, субъектілер моторлық дағдылар тізбегін қайта-қайта жаттықтырды, барлығы он екі минут бойы, арасында қысқа үзілістер жасады. Таңқаларлық емес, қатысушылар жаттығу сессиясы барысында өнімділігін жақсартты; ақыр соңында, жаттығу мінсіз етуі керек қой. Содан кейін біз қатысушыларды он екі сағаттан кейін сынадық. Қатысушылардың жартысы тізбекті таңертең үйренді және күні бойы ояу болғаннан кейін сол күні кешке сыналды. Субъектілердің екінші жартысы тізбекті кешке үйренді және біз оларды келесі күні таңертең ұқсас он екі сағаттық кідірістен кейін қайта сынадық, бірақ бұл кідіріс толық сегіз сағаттық түнгі ұйқыны қамтыды.
Күні бойы ояу болғандар өнімділіктің айтарлықтай жақсарғанын көрсетпеді. Алайда пианистің бастапқы сипаттамасына сәйкес, дәл сол он екі сағаттық уақыт кідірісінен кейін сыналған, бірақ түнгі ұйқыны қамтыған адамдар өнімділік жылдамдығының 20 пайызға және дәлдіктің 35 пайызға жуық жақсарғанын көрсетті. Маңыздысы, моторлық дағдыны таңертең үйренген — және сол күні кешке ешқандай жақсару көрсетпеген қатысушылар — тағы он екі сағаттан кейін, енді олар да толық түнгі ұйқыға ие болғаннан кейін қайта сыналғанда, өнімділіктің дәл сондай секірісін көрсетті.
Басқаша айтқанда, сіздің миыңыз одан әрі жаттығусыз дағды естеліктерін жақсартуды жалғастырады. Бұл шынымен де сиқырлы. Дегенмен бұл кешіктірілген, «офлайн» оқу тек ұйқы кезеңінде ғана жүреді, ал ояу өткізілген баламалы уақыт кезеңдерінде емес, ояу уақыт немесе ұйқы уақыты бірінші келгеніне қарамастан. Жаттығу мінсіз етпейді. Бұл жаттығу, одан кейінгі түнгі ұйқы, мінсіздікке әкеледі. Біз бұл жадты арттыратын артықшылықтар қысқа немесе өте ұзын моторлық тізбекті (мысалы, 4-3-1-2 қарсы 4-2-3-4-2-3-1-4-3-4-1-4) үйренгеніңізге немесе бір қолды (унимануалды) немесе екеуін де (бимануалды, пианист сияқты) қолданғаныңызға қарамастан орын алатынын көрсеттік.
4-1-3-2-4 сияқты моторлық тізбектің жеке элементтерін талдау маған ұйқының дағдыны дәл қалай жетілдіретінін анықтауға мүмкіндік берді. Ұзақ бастапқы жаттығудан кейін де қатысушылар тізбектегі белгілі бір ауысулармен үнемі күресетін. Мен пернелерді басу жылдамдығына қарағанда, бұл проблемалық нүктелер көзге шыққан сүйелдей көрінетін. Тәртіптің белгілі бір нүктелерінде әлдеқайда ұзақ кідіріс немесе тұрақты қате болатын. Мысалы, 4-1-3-2-4, 4-1-3-2-4 деп үздіксіз терудің орнына, қатысушы былай теретін: 4-1-3 [кідіріс] 2-4, 4-1-3 [кідіріс] 2-4. Олар моторлық тәртіпті бөліктерге бөліп тастайтын, тізбектерді бірден орындауға тырысу тым қиын болғандай. Әр түрлі адамдарда тәртіптің әртүрлі нүктелерінде әртүрлі кідіріс мәселелері болды, бірақ барлық адамдарда дерлік осы қиындықтардың біреуі немесе екеуі болды. Мен соншалықты көп қатысушыларды бағаладым, тіпті жаттығу кезінде олардың теруін тыңдау арқылы моторлық тәртіптегі бірегей қиындықтары қай жерде екенін айта алатынмын.
Алайда қатысушыларды түнгі ұйқыдан кейін сынаған кезде құлағым мүлдем басқа нәрсені естіді. Деректерді талдамас бұрын не болып жатқанын білдім: шеберлік. Олардың теруі, ұйқыдан кейін, енді сұйық және үзіліссіз болды. Стаккато өнімділігі жоғалып, орнына моторлық оқудың түпкі мақсаты болып табылатын үздіксіз автоматизм келді: 4-1-3-2-4, 4-1-3-2-4, 4-1-3-2-4, жылдам және мінсіз дерлік. Ұйқы моторлық жадтағы қиын ауысулардың қай жерде екенін жүйелі түрде анықтап, оларды тегістеді. Бұл жаңалық мен кездестірген пианистің сөздерін қайта жаңғыртты: «бірақ келесі күні таңертең оянып, фортепианоға қайта отырғанда, мен жай ғана ойнай аламын, мінсіз».
Мен қатысушыларды ұйықтағаннан кейін ми сканерінің ішінде сынауды жалғастырдым және бұл керемет дағды пайдасына қалай қол жеткізілгенін көрдім. Ұйқы естеліктерді тағы да тасымалдады, бірақ нәтижелер оқулық тәрізді жадтан өзгеше болды. Фактілерді сақтау үшін қажетті қысқа мерзімді жадтан ұзақ мерзімді жадқа ауысудың орнына, моторлық естеліктер сана деңгейінен төмен жұмыс істейтін ми тізбектеріне ауыстырылды. Нәтижесінде, бұл дағды әрекеттері енді инстинктивті әдеттерге айналды. Олар күш жұмсауды және әдейілікті сезінудің орнына денеден оңай ағып шықты. Яғни ұйқы миға қозғалыс тәртібін автоматтандыруға көмектесіп, оларды екінші табиғатқа — күш жұмсамайтын етуге айналдырды — бұл элиталық спортшыларының дағдыларын жетілдіру кезіндегі көптеген олимпиадалық жаттықтырушылардың мақсаты.
Он жылға жуық зерттеуді қамтыған менің соңғы жаңалығым қоғамдық және медициналық сабақтарды алып жүретін түнгі моторлық дағдыларды жақсартуға жауапты ұйқы түрін анықтады. Тиімді автоматизммен негізделген жылдамдық пен дәлдіктің артуы 2-кезеңдегі NREM мөлшерімен, әсіресе сегіз сағаттық түнгі ұйқының соңғы екі сағатында (мысалы, егер сіз кешкі сағат он бірде ұйықтасаңыз, таңғы бес пен жеті аралығында) тікелей байланысты болды. Шынында да, офлайн жадты арттырумен байланысты болған нәрсе — таңертеңгі уақыттың соңғы екі сағатындағы — ми толқыны белсенділігінің ең бай ұршық жарылыстары бар түн уақытындағы — сол ғажайып ұйқы ұршықтарының саны болды.
Одан да таңқаларлығы, оқудан кейінгі бұл ұршықтардың көбеюі тек моторлық қыртыстың үстінде орналасқан бас терісінің аймақтарында (басыңыздың төбесінің алдында) анықталды, ал басқа аймақтарда емес. Біз моторлық дағдыны мұқият үйренуге мәжбүрлеген ми бөлігіндегі ұйқы ұршықтарының жергілікті өсуі неғұрлым көп болса, оянған кездегі өнімділік соғұрлым жақсы болды. Көптеген басқа топтар осындай «жергілікті ұйқы» және оқу әсерін тапты. Моторлық дағды естеліктеріне келгенде, ұйқының ми толқындары жақсы массажист сияқты әрекет етті — сіз әлі де толық дене массажын аласыз, бірақ олар дененің ең көп көмекке мұқтаж аймақтарына ерекше назар аударады. Сол сияқты, ұйқы ұршықтары мидың барлық бөліктерін шомылдырады, бірақ күндізгі оқу кезінде ең көп жұмыс істеген ми бөліктеріне пропорционалды емес басымдық беріледі.
Қазіргі әлемге қатыстылығы — біз ашқан түн уақытының әсері. Ұйқының соңғы екі сағаты — көпшілігіміз күнді ерте бастау үшін қысқартуға болады деп санайтын терезе. Нәтижесінде біз таңертеңгі ұйқы ұршықтарының осы мерекесінен құр қаламыз. Бұл сондай-ақ спортшыларын күннің соңына дейін жаттықтыратын, тек таңертең ерте оятып, жаттығуға қайтаратын прототиптік олимпиадалық жаттықтырушыны еске түсіреді. Осылайша жаттықтырушылар ми ішіндегі моторлық жадтың дамуының маңызды кезеңін — білікті спорттық өнімділікті дәлдейтін кезеңді жазықсыз, бірақ тиімді түрде жоққа шығаруы мүмкін. Кәсіби жеңіл атлетикада алтын медальді соңғы орыннан жиі өте аз өнімділік айырмашылықтары бөліп тұратынын ескерсеңіз, ұйқы ұсынатын табиғи артықшылық сияқты кез келген бәсекелестік артықшылық сіздің ұлттық әнұраныңыздың стадионда шырқалуын немесе шырқалмауын анықтауға көмектеседі. Тым қатты айтпағанда, егер сіз ұйықтамасаңыз, ұтыласыз (if you don’t snooze, you lose).
100 метрге жүгіруден супержұлдыз Усэйн Болт көптеген жағдайларда әлемдік рекордты жаңартудан бірнеше сағат бұрын және алтын ұтып алған Олимпиада финалдарының алдында ұйықтап алған. Біздің зерттеулеріміз оның даналығын қолдайды: ұйқы ұршықтарының жеткілікті санын қамтитын күндізгі ұйқы да моторлық дағды жадын айтарлықтай жақсартуды, сонымен бірге қабылданатын энергияны қалпына келтіру және бұлшықет шаршауын азайту пайдасын ұсынады.
Біздің жаңалығымыздан кейінгі жылдарда көптеген зерттеулер ұйқының теннис, баскетбол, футбол және есу сияқты әртүрлі спорт түрлеріндегі жасөспірім, әуесқой және элиталық спортшылардың моторлық дағдыларын жақсартатынын көрсетті. Соншалықты, 2015 жылы Халықаралық Олимпиада комитеті ерлер мен әйелдер үшін барлық спорт түрлеріндегі спорттық дамудағы ұйқының маңыздылығын және маңызды қажеттілігін көрсететін консенсус мәлімдемесін жариялады.
Кәсіби спорт командалары назар аударуда және бұған жақсы себеп бар. Мен жақында Америка Құрама Штаттарындағы бірқатар ұлттық баскетбол және футбол командаларына, ал соңғысы үшін Біріккен Корольдікте презентациялар жасадым. Менеджердің, қызметкерлердің және ойыншылардың алдында тұрып, мен оларға нақты жеңіске жету әлеуеті бар ең күрделі, күшті және қуатты — заңды екенін айтпағанда — өнімділікті арттырғыштардың бірі туралы айтамын: ұйқы.
Мен бұл мәлімдемелерді ұйқы мен адам өнімділігі арасындағы байланысты зерттеген 750-ден астам ғылыми зерттеулердің мысалдарымен растаймын, олардың көпшілігі кәсіби және элиталық спортшыларды арнайы зерттеген. Түнде сегіз сағаттан аз, әсіресе алты сағаттан аз ұйықтаңыз, сонда мыналар болады: физикалық шаршау уақыты 10-нан 30 пайызға дейін төмендейді және аэробты өнімділік айтарлықтай төмендейді. Аяқ-қолды созу күші мен тік секіру биіктігінде ұқсас бұзылулар байқалады, сонымен қатар ең жоғары және тұрақты бұлшықет күшінің төмендеуі байқалады. Бұған ұйқысы қанбаған денеге кедергі келтіретін жүрек-қан тамырлары, метаболикалық және тыныс алу қабілеттерінің айтарлықтай бұзылуын қосыңыз, соның ішінде сүт қышқылының жиналу жылдамдығының жоғарылауы, қандағы оттегінің қанығуының төмендеуі және керісінше қандағы көмірқышқыл газының жоғарылауы, ішінара өкпенің шығара алатын ауа мөлшерінің азаюына байланысты. Тіпті физикалық күш салу кезінде дененің терлеу арқылы өзін-өзі салқындату қабілеті — ең жоғары өнімділіктің маңызды бөлігі — ұйқының жоғалуымен бұзылады.
Содан кейін жарақат алу қаупі бар. Бұл барлық бәсекеге қабілетті спортшылар мен олардың жаттықтырушыларының ең үлкен қорқынышы. Алаңдаушылық сонымен қатар өз ойыншыларын бағалы қаржылық инвестициялар ретінде қарастыратын кәсіби командалардың бас менеджерлерінен туындайды. Жарақат контекстінде бұл инвестициялар үшін ұйқыдан артық тәуекелді азайтатын сақтандыру полисі жоқ. 2014 жылы бәсекеге қабілетті жас спортшыларды зерттеуде сипатталғандай, маусым бойы ұйқының созылмалы жетіспеушілігі жарақат алу қаупінің айтарлықтай жоғарылауын болжағанын көре аласыз (10-сурет). Жақында жүргізілген ауқымды талдаулар дәл осы байланысты растады.
Спорт командалары өте қымбат ойыншыларға миллиондаған доллар төлейді, олардың талантын арттыру үшін адами тауарларына медициналық және тағамдық күтімнің барлық түрлерін жасайды. Дегенмен кәсіби артықшылық бірнеше есе сұйылтылады, өйткені командалардың аз ғана бөлігі бір ингредиентке басымдық береді: ойыншыларының ұйқысы.
Тіпті ойын алдында ұйқының маңыздылығын білетін командалар да ойыннан кейінгі күндерде ұйқының бірдей, егер одан да маңызды болмаса, қажеттілігі туралы мәлімдемеме таң қалады. Өнімділіктен кейінгі ұйқы жалпы қабынудан физикалық қалпына келуді тездетеді, бұлшықеттерді қалпына келтіруді ынталандырады және глюкоза мен гликоген түріндегі жасушалық энергияны толтыруға көмектеседі.
Бұл командаларға спортшыларының толық әлеуетін пайдалануға көмектесу үшін тәжірибеде қолдана алатын ұйқы бойынша ұсыныстардың құрылымдық жиынтығын бермес бұрын, мен Ұлттық баскетбол қауымдастығынан (NBA) Андре Игуодаланың (қазіргі уақытта менің жергілікті командам Golden State Warriors ойыншысы) өлшенген ұйқысын қолдана отырып, тұжырымдаманы дәлелдейтін деректерді ұсынамын. Ұйқыны бақылау деректеріне сүйене отырып, 11-суретте Игуодаланың түнде сегіз сағаттан артық ұйықтаған кездегі өнімділігінің сегіз сағаттан аз ұйықтаған кезбен салыстырғандағы айырмашылығы көрсетілген:
Әрине, көпшілігіміз кәсіби спорт командаларында ойнамаймыз. Бірақ көпшілігіміз өмір бойы физикалық белсендіміз және үнемі жаңа дағдыларды игереміз. Моторлық оқу және жалпы физикалық белсенділік қарапайымнан (сәл жаңа ноутбукта теруді немесе басқа өлшемдегі смартфонда мәтін жазуды үйрену) бастап маңыздыға дейін (тәжірибелі хирургтардың жаңа эндоскопиялық процедураны үйренуі немесе ұшқыштардың басқа немесе жаңа ұшақтарды басқаруды үйренуі) өміріміздің бір бөлігі болып қала береді. Сондықтан біз моторлық қозғалыстарды нақтылау және сақтау үшін NREM ұйқымызға мұқтажбыз және оған сүйенеміз. Ата-аналарды қызықтыратыны, кез келген адамның өміріндегі білікті моторлық оқудың ең драмалық уақыты туылғаннан кейінгі алғашқы жылдарда, біз тұрып, жүре бастаған кезде орын алады. Нәрестенің еңбектеуден жүруге өту уақытында 2-кезеңдегі NREM ұйқысының, соның ішінде ұйқы ұршықтарының күрт өсуін көруіміз таңқаларлық емес.
Жылдар бұрын Queen’s Medical Center-де мидың зақымдануына қатысты білгендеріме толықтай оралсақ, біз қазір инсульт алған науқастарда моторлық қызметтің баяу, күн сайын қайтарылуы ішінара ұйқының түнгі ауыр жұмысына байланысты екенін анықтадық. Инсульттан кейін ми қалған жүйке байланыстарын қайта конфигурациялай бастайды және зақымдалған аймақтың айналасында жаңа байланыстар өсіреді. Бұл пластикалық қайта құру және жаңа байланыстардың генезисі моторлық қызметтің белгілі бір дәрежеде қайтарылуының негізі болып табылады. Қазір бізде ұйқының осы жүйке қалпына келтіру әрекетіне көмектесетін маңызды ингредиент екендігі туралы алдын ала дәлелдер бар. Ұйқының тұрақты сапасы моторлық қызметтің біртіндеп қайтарылуын болжайды және көптеген қозғалыс дағдыларын қайта үйренуді анықтайды. Егер осындай тұжырымдар көбірек пайда болса, онда миы зақымданған науқастарда терапиялық көмек ретінде ұйқыға басымдық беруге бағытталған келісілген күш-жігер немесе тіпті жоғарыда сипатталғандай ұйқыны ынталандыру әдістерін енгізу қажет болуы мүмкін. Медицинада қазіргі уақытта біз жасай алмайтын көптеген нәрселерді ұйқы жасай алады. Ғылыми дәлелдер оны ақтаса, біз науқастарымызды сауықтыру үшін ұйқы ұсынатын қуатты денсаулық құралын пайдалануымыз керек.
ШЫҒАРМАШЫЛЫҚҚА АРНАЛҒАН ҰЙҚЫ
Ұйқының жадқа тигізетін соңғы пайдасы, бәлкім, ең кереметі: шығармашылық. Ұйқы миыңыз ақпараттың үлкен қоймалары арасындағы байланыстарды сынап көретін және құратын түнгі театрды ұсынады. Бұл тапсырма кері Google іздеуі сияқты ең алыс, айқын емес ассоциацияларды іздеуге бейім біртүрлі алгоритмді қолдану арқылы орындалады. Сіздің ояу миыңыз ешқашан әрекет етпейтін жолдармен ұйықтап жатқан ми әсерлі проблемаларды шешу қабілеттерін дамытатын білімнің әртүрлі жиынтықтарын біріктіреді. Егер сіз мұндай оғаш жад араласуы қандай саналы тәжірибе тудыратыны туралы ойлансаңыз, оның түс көру күйінде — REM ұйқысында болатынын білгенде таң қалмауыңыз мүмкін. Біз REM ұйқысының барлық артықшылықтарын түс көру туралы кейінгі тарауда толығымен зерттейміз. Әзірге мен сізге REM ұйқысындағы түс көру арқылы жасалған мұндай ақпараттық алхимия адамзат тарихындағы трансформациялық ойлаудың ең үлкен ерліктеріне әкелгенін айтамын.
Отыз жылдық қарқынды зерттеулерден кейін біз бұрын қойылған көптеген сұрақтарға жауап бере аламыз. Адам ағзасының қалпына келу циклі шамамен он алты сағатты құрайды. Ояу жүргеніне он алты сағат болғаннан кейін ми істен шыға бастайды. Когнитивті өнімділікті сақтау үшін адамдарға әр түнде жеті сағаттан астам ұйқы қажет. Он күн бойы тек жеті сағаттан ұйықтаған жағдайда, ми жиырма төрт сағат бойы мүлдем ұйықтамағандай деңгейде қызметін бұзады. Бір апта бойы қысқа ұйқыдан кейін өнімділікті қалыпты деңгейге қайтару үшін үш толық түн (яғни демалыс күндерінен көп уақыт) жеткіліксіз. Ең сорақысы, адам ақылы ұйқысы қанбаған кезде өзінің қаншалықты ұйқысыз екенін дәл сезіне алмайды.
Біз бұл нәтижелердің салдарына қалған тарауларда ораламыз, бірақ ұйқылы-ояу көлік жүргізудің шынайы өмірдегі зардаптары ерекше атап өтуге тұрарлық. Осы аптада АҚШ-та 2 миллионнан астам адам көлік жүргізіп келе жатып ұйықтап кетеді. Бұл күніне 250 000-нан астам адам деген сөз және белгілі себептерге байланысты мұндай оқиғалар демалыс күндеріне қарағанда жұмыс күндері жиі орын алады. 56 миллионнан астам америкалық ай сайын көлік рулінде ояу қалу үшін күресетінін мойындайды.
Ұйқылы күйде көлік жүргізу мас күйде жүргізу сияқты, тіпті одан да қауіпті болуы мүмкін: мас жүргізушілер жиі тежегішті кеш басады және жалтару маневрлерін кеш жасайды. Бірақ сіз ұйықтап кеткенде немесе (микроұйқы) жағдайына түскенде, сіз әрекет етуді мүлдем тоқтатасыз. Микроұйқыны бастан кешірген немесе рульде ұйықтап кеткен адам мүлдем тежегішті баспайды және апаттан қашуға ешқандай әрекет жасамайды. Нәтижесінде, ұйқышылдықтан туындаған көлік апаттары алкоголь немесе есірткіге қарағанда әлдеқайда өлімге әкеп соғады. Қатал айтқанда, сіз тас жолда көлігіңіздің рулінде ұйықтап кеткенде, сағатына 65 миль жылдамдықпен келе жатқан бір тонналық басқарылмайтын зымыранға айналасыз.
Жеңіл көлік жүргізушілері жалғыз қауіп емес. Ұйқылы жүк көлігінің жүргізушілері одан да қауіпті. АҚШ-тағы жүк көлігі жүргізушілерінің шамамен 80 пайызы артық салмақтан, ал 50 пайызы клиникалық семіздіктен зардап шегеді. Бұл жүк көлігінің жүргізушілерін [*sleep apnea*] (ұйқы апноэсі) деп аталатын ауруға шалдығу қаупін едәуір арттырады. Бұл ауру қатты қорылдаумен байланысты және созылмалы, ауыр ұйқы тапшылығын тудырады. Нәтижесінде, бұл жүргізушілердің жол-көлік оқиғасына ұшырау ықтималдығы әлдеқайда жоғары. Жүк көлігінің жүргізушісі ұйқылы күйде апатқа ұшырап көз жұмғанда, олар өздерімен бірге басқа да көптеген адамдардың өмірін қиюы мүмкін.
Шын мәнінде, мен шаршау, микроұйқы немесе ұйықтап кету салдарынан болатын "жазатайым оқиғалар" (accidents) жоқ деп дауласқым келеді. Мүлдем жоқ. Олар — апаттар (crashes). Оксфорд ағылшын сөздігі жазатайым оқиғаларды кездейсоқ немесе айқын себепсіз болатын күтпеген оқиғалар деп анықтайды. Ұйқылы күйде көлік жүргізуден болатын өлім жағдайлары кездейсоқтық та, себепсіз де емес. Олар болжамды және жеткілікті ұйықтамаудың тікелей нәтижесі. Осылайша, олар қажетсіз және алдын алуға болатын жағдайлар. Өкінішке орай, дамыған елдердің көпшілігінің үкіметтері мас күйде көлік жүргізумен күресуге бөлетін қаражатпен салыстырғанда, ұйқылы күйде көлік жүргізудің қауіптілігі туралы халықты ағартуға бюджетінің 1 пайызынан азын жұмсайды.
Тіпті ізгі ниетті қоғамдық денсаулық сақтау хабарламалары да статистиканың тасқынында жоғалып кетуі мүмкін. Хабарламаны шынайы ету үшін көбінесе жеке оқиғалардың қайғылы баяндалуы қажет. Мен сипаттай алатын мыңдаған осындай оқиғалар бар. Сізді ұйқылы күйде көлік жүргізудің зиянынан сақтап қалу үмітімен біреуін ғана ұсынуға рұқсат етіңіз.
Юнион округі, Флорида, қаңтар 2006 жыл: тоғыз баланы тасымалдайтын мектеп автобусы "Тоқта" белгісіне келіп тоқтады. Автобустың артына жеті жолаушысы бар Pontiac Bonneville көлігі келіп тоқтады. Осы сәтте екі көліктің артындағы жолмен он сегіз дөңгелекті жүк көлігі зымырап келе жатты. Ол тоқтамады. Жүк көлігі Pontiac-ты соғып, оның үстінен басып өтті де, астында мыжылған көлікпен бірге автобусқа соғылды. Үш көлік те арық арқылы өтіп, қозғалысын жалғастырды, сол кезде жарылған Pontiac жалынға оранды. Мектеп автобусы сағат тіліне қарсы айналып, жолдың қарсы бетіне шығып, артқа қарай қозғала берді. Ол жолдан шығып, қалың ағаштар тоғайына соғылғанша 328 фут (шамамен 100 метр) жүріп өтті. Автобустағы тоғыз баланың үшеуі соққы кезінде терезеден ұшып кетті. Pontiac-тағы барлық жеті жолаушы, сондай-ақ автобус жүргізушісі қаза тапты. Жүк көлігінің жүргізушісі мен автобустағы барлық тоғыз бала ауыр жарақат алды.
Жүк көлігінің жүргізушісі білікті және заңды лицензиясы бар жүргізуші болған. Оның қанына жасалған барлық токсикологиялық сынақтар теріс нәтиже көрсетті. Алайда, кейінірек оның отыз төрт сағат бойы үзіліссіз ояу болғаны және рульде ұйықтап кеткені белгілі болды. Pontiac-та қаза тапқан жеті жолаушының барлығы балалар немесе жасөспірімдер еді. Pontiac көлігіндегі жеті баланың бесеуі бір отбасынан болған. Ең үлкен жолаушы — көлікті заңды түрде басқарған жасөспірім. Ең кіші жолаушы небәрі жиырма айлық сәби еді.
Оқырмандар осы кітаптан көп нәрсе алады деп үміттенемін. Бұл ең маңыздыларының бірі: егер сіз көлік жүргізіп келе жатып ұйқыңыз келсе, өтінемін, өтінемін, тоқтаңыз. Бұл өлімге әкеледі. Басқа біреудің өлімінің жүгін арқалау — қорқынышты нәрсе. Адамдардың көлік жүргізу кезінде ұйқышылдықпен күресуге болады деп айтатын көптеген тиімсіз әдістеріне алданбаңыз. Көбіміз ерік-жігердің күшімен ұйқышылдықты жеңе аламыз деп ойлаймыз, бірақ, өкінішке орай, бұл шындық емес. Олай ойлау сіздің өміріңізге, сізбен бірге көліктегі отбасыңыздың немесе достарыңыздың өміріне және жол қозғалысының басқа қатысушыларының өміріне қауіп төндіруі мүмкін. Кейбір адамдарға өмірінен айырылмас бұрын рульде ұйықтап кетуге бір ғана мүмкіндік беріледі.
Егер сіз көлік жүргізіп келе жатып ұйқыңыз келіп тұрғанын немесе рульде ұйықтап бара жатқаныңызды байқасаңыз, түнде тоқтаңыз. Егер сіз шынымен жүруді жалғастыруыңыз керек болса — және сіз бұл шешімді өмірге қауіп төндіретін жағдайда қабылдасаңыз — жолдан қауіпсіз тұраққа шығып, қысқа уақытқа тоқтаңыз. Қысқаша мызғып алыңыз (жиырма-отыз минут). Оянған кезде бірден көлік жүргізбеңіз. Сіз [*sleep inertia*] (ұйқы инерциясынан) — ұйқының ояулыққа ауысу әсерінен зардап шегесіз. Тағы жиырма-отыз минут күтіңіз, мүмкін, егер қажет болса, бір шыны кофе ішіңіз, содан кейін ғана қайтадан көлік жүргізіңіз. Алайда, бұл сізді келесі қайта қуаттау қажет болғанға дейін жолда ұзаққа апармайды және оның тиімділігі төмендей береді. Түптеп келгенде, бұл (өмір) құнына тұрарлық емес.
МЫЗҒЫП АЛУ (NAPS) КӨМЕКТЕСЕ МЕ?
1980 және 90-жылдары Дэвид Дингес өзінің зерек әріптесі (және жақында Ұлттық жол қозғалысы қауіпсіздігі басқармасының әкімшісі болған) доктор Марк Роузкайндпен бірге тағы бір жаңашыл зерттеулер сериясын жүргізді. Бұл жолы олар сөзсіз ұйқы тапшылығы жағдайында мызғып алудың артықшылықтары мен кемшіліктерін зерттеді. Олар "power naps" (күш беретін мызғып алу) терминін енгізді — немесе, дұрысы, оған көнді деуге болады. Олардың жұмысының көп бөлігі авиация саласымен, ұзақ қашықтыққа ұшатын ұшқыштарды тексерумен байланысты болды.
Ұшудың ең қауіпті уақыты — қону кезі, ол сапардың соңында, ұйқы тапшылығы ең көп жиналған кезде орын алады. Түнде ұшатын трансатлантикалық рейстің соңында, жиырма төрт сағаттан астам уақыт жолда болғаннан кейін қаншалықты шаршағаныңызды және ұйқыңыз келгенін еске түсіріңіз. Бортында 467 жолаушысы бар Boeing 747 ұшағын қондыруға дайын, ең жоғары өнімділікте сезінер ме едіңіз? Авиация саласында "қонуға дейінгі төмендеу шыңы" деп аталатын ұшудың осы соңғы кезеңінде барлық корпустық жоғалтулардың (ұшақ апатының эвфемизмі) 68 пайызы орын алады.
Зерттеушілер АҚШ Федералдық авиация басқармасы (FAA) қойған келесі сұраққа жауап іздеуге кірісті: Егер ұшқыш отыз алты сағаттық кезеңде тек қысқа мызғып алу мүмкіндігіне (40–120 минут) ие болса, когнитивті шаршау мен зейіннің төмендеуін азайту үшін ол қашан орын алуы керек: бірінші кештің басында ма, түн ортасында ма, әлде келесі күні таңертең бе?
Бастапқыда бұл қисынсыз болып көрінді, бірақ Дингес пен Роузкайнд ақылды, биологияға негізделген болжам жасады. Олар ұйқы тапшылығының алдында мызғып алу арқылы миды апатты зейінсіздіктен қорғайтын уақытша және ішінара буфер жасауға болады деп есептеді. Олар дұрыс айтты. Егер мызғып алу алдыңғы кеште ерте жасалса, ұшқыштар ұшудың соңғы кезеңдерінде аз микроұйқыға ұшырады, ал сол мызғып алу кезеңдері түн ортасында немесе келесі күні таңертең, ұйқы тапшылығы шабуылы басталған кезде жасалса, нәтиже нашар болды.
Олар медициналық парадигманың алдын алу және емдеу баламасын ұйқы саласында ашты. Алғашқысы мәселенің алдын алуға тырысады, соңғысы ол орын алғаннан кейін түзетуге тырысады. Мызғып алуда да солай болды. Шынында да, ерте қабылданған бұл қысқа ұйқы кезеңдері ұшудың сыни, соңғы тоқсан минутында ұшқыштардың жеңіл ұйқыға кету санын азайтты. Басқа орнатылған ЭЭГ электродтарымен өлшенген бұл ұйқы кірістірулері азырақ болды.
Дингес пен Роузкайнд өз нәтижелерін FAA-ға хабарлағанда, олар "профилактикалық мызғып алуды" — ұзақ қашықтыққа ұшу кезінде ерте жасалатын мызғып алуды — ұшқыштар арасында саясат ретінде енгізуді ұсынды, қазіргі уақытта әлемдегі көптеген басқа авиациялық билік органдары бұған рұқсат береді. FAA нәтижелерге сенгенімен, номенклатураға (атауға) сенімді болмады. Олар "профилактикалық" термині ұшқыштар арасында келеке-мазаққа айналуы мүмкін деп есептеді. Дингес "жоспарлы мызғып алу" баламасын ұсынды. FAA-ға бұл да ұнамады, оны тым "менеджментке ұқсас" деп санады. Олардың ұсынысы "power napping" (күш беретін мызғып алу) болды, олардың ойынша, бұл басшылық немесе үстемдікке негізделген лауазымдарға, мысалы, бас директорларға немесе әскери басшыларға көбірек сәйкес келеді. Осылайша "power nap" дүниеге келді.
Алайда мәселе мынада: адамдар, әсіресе осындай лауазымдардағы адамдар, жиырма минуттық "күш беретін мызғып алу" мінсіз немесе тіпті қолайлы зеректікпен өмір сүру және жұмыс істеу үшін жеткілікті деп қате сене бастады. Қысқа мерзімді мызғып алулар адамға жеткілікті ұйқыдан бас тартуға мүмкіндік береді деген қате болжаммен синонимге айналды, әсіресе кофеинді еркін қолданумен бірге.
Танымал бұқаралық ақпарат құралдарында не естігеніңізге немесе оқығаныңызға қарамастан, дәрі-дәрмек, құрылғы немесе кез келген психологиялық ерік-жігер ұйқыны алмастыра алатынын көрсететін ғылыми дәлелдер жоқ. "Күш беретін мызғып алу" ұйқы тапшылығы жағдайында негізгі зейінді уақытша арттыруы мүмкін, белгілі бір дозаға дейінгі кофеин сияқты. Бірақ Дингес және басқа да көптеген зерттеушілер (соның ішінде мен де) жүргізген кейінгі зерттеулерде мызғып алу да, кофеин де мидың күрделі функцияларын, соның ішінде оқуды, есте сақтауды, эмоционалды тұрақтылықты, күрделі пайымдауды немесе шешім қабылдауды қалпына келтіре алмайды.
Бір күні біз осындай қарсы әрекет ету әдісін табуымыз мүмкін. Алайда қазіргі уақытта толық түнгі ұйқының ми мен денеге беретін пайдасын алмастыра алатын дәлелденген қабілеті бар дәрі жоқ. Дэвид Дингес қысқа ұйқымен өмір сүре аламын деп санайтын кез келген адамға өзінің зертханасына он күндік болуға ашық шақыру тастады. Ол сол адамды қысқа ұйқы режиміне қойып, оның когнитивті қызметін өлшейді. Дингес ми мен дене қызметінің нашарлауын үзілді-кесілді көрсететініне сенімді. Бүгінгі күнге дейін бірде-бір ерікті өз мәлімдемесін дәлелдей алмады.
Дегенмен, біз алты сағаттық ұйқымен өмір сүре алатын және ең аз бұзылуды көрсететін адамдардың өте сирек жиынтығын таптық — былайша айтқанда, "ұйқысыз элита". Оларға зертханада сағаттап ұйықтауға мүмкіндік беріңіз, дабылсыз немесе ояту қоңырауларысыз, сонда да олар табиғи түрде осы қысқа мөлшерде ұйықтайды және одан артық емес. Түсіндірменің бір бөлігі олардың генетикасында, атап айтқанда деп аталатын геннің қосалқы нұсқасында жатыр. Ғалымдар қазір бұл геннің не істейтінін және оның аз ұйқыға төзімділікті қалай беретінін түсінуге тырысуда.
Мұны білгеннен кейін, кейбір оқырмандар қазір өздерін осы адамдардың бірімін деп санайтынын елестетемін. Бұл өте, өте екіталай. Ген таңқаларлықтай сирек кездеседі, әлемдегі адамдардың өте аз бөлігі ғана осы ауытқуды тасымалдайды деп болжануда. Бұл фактіні одан әрі әсерлі ету үшін мен Детройттағы Генри Форд ауруханасындағы зерттеуші әріптесім доктор Томас Роттың сөзін келтіремін, ол бірде былай деген: "Бес сағат немесе одан аз ұйқымен ешқандай бұзылусыз өмір сүре алатын адамдардың саны, халықтың пайызы ретінде көрсетілгенде және бүтін санға дейін дөңгелектенгенде, нөлге тең".
Ми қызметінің барлық деңгейлерінде созылмалы ұйқы шектеулерінің әсеріне шынымен төзімді халықтың 1 пайызының үлесі ғана бар. Сирек кездесетін геннің арқасында жеткіліксіз ұйқымен шынымен өмір сүре алу қабілетіне қарағанда, сізді найзағай соғу ықтималдығы әлдеқайда жоғары (өмір бойына шаққандағы ықтималдық 12 000-нан 1).
ЭМОЦИОНАЛДЫҚ ИРРАЦИОНАЛДЫҚ
"Мен жай ғана шыдай алмай кеттім және..." Бұл сөздер көбінесе сарбаздың арандатушы бейбіт тұрғынға, дәрігердің талапшыл пациентке немесе ата-ананың тәртіпсіз балаға қисынсыз жауап беруі сияқты қайғылы оқиғаның бөлігі болып табылады. Бұл жағдайлардың барлығында орынсыз ашу мен дұшпандық шаршаған, ұйқысы қанбаған адамдар тарапынан көрсетіледі.
Көбіміз жеткіліксіз ұйқының эмоцияларымызды бүлдіретінін білеміз. Біз мұны басқалардан да байқаймыз. Айқайлап немесе жылап жатқан кішкентай баланы ұстап тұрған ата-ананың тағы бір кең таралған сценарийін қарастырыңыз, ол дүрбелең ортасында сізге бұрылып: "Стивен кеше түнде жеткілікті ұйықтамады", - дейді. Жалпы ата-аналық даналық алдыңғы түндегі нашар ұйқы келесі күні жаман көңіл-күйге және эмоционалды реактивтілікке әкелетінін біледі.
Ұйқының жоғалуынан кейінгі эмоционалды иррационалдық құбылысы субъективті және анекдоттық тұрғыдан кең таралғанымен, жақында ғана біз кәсіби, психиатриялық және қоғамдық салдарларға қарамастан, ұйқы тапшылығының эмоционалды миға нейрондық деңгейде қалай әсер ететінін білмедік. Бірнеше жыл бұрын менің командам және мен сұрақты шешу үшін МРТ ми сканерлеуін қолдана отырып зерттеу жүргіздік.
Біз дені сау жас ересектердің екі тобын зерттедік. Бір топ менің зертханамда толық бақылауда түні бойы ояу болды, ал екінші топ сол түні қалыпты ұйықтады. Келесі күні миды сканерлеу сессиясы кезінде екі топтың қатысушыларына эмоционалды мазмұны бейтараптан (мысалы, себет, ағаш кесегі) эмоционалды жағымсызға (мысалы, жанып жатқан үй, шабуыл жасағалы тұрған улы жылан) дейінгі бірдей жүз сурет көрсетілді. Суреттердің осы эмоционалды градиентін қолдана отырып, біз мидың жағымсыз эмоционалды триггерлерге жауабының артуын салыстыра алдық.
Ми сканерлерін талдау менің осы уақытқа дейінгі зерттеулерімде өлшеген ең үлкен әсерлерді көрсетті. Мидың сол және оң жақтарында орналасқан (амигдала немесе бадамша без) деп аталатын құрылым — ашу мен ыза сияқты күшті эмоцияларды тудыратын және "күрес немесе қашу" реакциясымен байланысты негізгі нүкте — ұйқысы қанбаған қатысушыларда эмоционалды реактивтіліктің 60 пайыздан астам күшеюін көрсетті.
Керісінше, толық түнгі ұйқы берілген адамдардың ми сканерлері дәл сол суреттерді көргеніне қарамастан, амигдалада бақыланатын, қалыпты реактивтілік дәрежесін көрсетті. Ұйқысыз біздің миымыз бақыланбайтын реактивтіліктің қарапайым үлгісіне қайта оралатын сияқты болды. Біз өлшемсіз, орынсыз эмоционалды реакциялар шығарамыз және оқиғаларды кеңірек немесе ойластырылған контекстке қоя алмаймыз.
Бұл жауап тағы бір сұрақты тудырды: Неліктен мидың эмоция орталықтары ұйқысыз соншалықты шамадан тыс реактивті болды? Нақтырақ талдауларды қолданатын қосымша МРТ зерттеулері бізге түпкі себепті анықтауға мүмкіндік берді. Толық түнгі ұйқыдан кейін [*prefrontal cortex*] (маңдай алды қыртысы) — көз алмасының дәл үстінде орналасқан ми аймағы; басқа приматтарға қарағанда адамдарда ең жақсы дамыған; және ұтымды, логикалық ойлау және шешім қабылдаумен байланысты — амигдаламен тығыз байланысып, осы терең эмоционалды ми орталығын тежегіш бақылаумен реттеді.
Толық түнгі ұйқымен бізде эмоционалды газ педалі (амигдала) мен тежегіш (маңдай алды қыртысы) арасында теңдестірілген қоспа бар. Алайда ұйқысыз мидың осы екі аймағы арасындағы күшті байланыс жоғалады. Біз өзіміздің атавистік импульстарымызды тізгіндей алмаймыз — тым көп эмоционалды газ педалі (амигдала) және жеткіліксіз реттеуші тежегіш (маңдай алды қыртысы). Ұйқы арқылы әр түнде бізге берілетін ұтымды бақылаусыз біз неврологиялық — демек, эмоционалды — тепе-теңдікте болмаймыз.
Жапониядағы зерттеу тобының соңғы зерттеулері қатысушылардың ұйқысын бес түн бойы бес сағатқа дейін шектеу арқылы біздің нәтижелерімізді қайталады. Мидан ұйқыны қалай алсаңыз да — жедел түрде, бүкіл түн бойы немесе созылмалы түрде, бірнеше түн қысқа ұйықтау арқылы — эмоционалды ми салдары бірдей.
Біз бастапқы эксперименттерімізді жүргізген кезде, қатысушыларымыздың көңіл-күйі мен эмоцияларындағы маятник тәрізді ауытқулар мені таң қалдырды. Бір сәтте ұйқысы қанбаған субъектілер ашуланшақ және мазасыз күйден есінен танғандай көңілді күйге ауысып, содан кейін қайтадан қатты жағымсыз күйге түсетін. Олар қысқа уақыт ішінде жағымсыздан бейтарапқа, одан жағымдыға және қайтадан кері қарай үлкен эмоционалды қашықтықтарды жүріп өтті. Мен бір нәрсені жіберіп алғаным анық болды. Маған жоғарыда сипатталған зерттеуге ұқсас зерттеу жүргізу қажет болды, бірақ енді ұйқысы қанбаған мидың экстремалды спорт түрлерінің қызықты суреттері немесе тапсырмаларды орындау кезінде ақша ұтып алу мүмкіндігі сияқты барған сайын жағымды және марапаттаушы тәжірибелерге қалай жауап беретінін зерттеу керек еді.
Біз амигдаланың дәл үстінде және артында орналасқан, импульсивтілік пен марапаттаумен байланысты және дофамин химиялық затымен жуылатын (стриатум) деп аталатын мидың әртүрлі терең эмоционалды орталықтары ұйқысы қанбаған адамдарда марапаттаушы, жағымды тәжірибелерге жауап ретінде гиперактивті болғанын анықтадық. Амигдала сияқты, бұл гедоникалық аймақтардың жоғары сезімталдығы маңдай алды қыртысынан ұтымды бақылаудың жоғалуымен байланысты болды.
Сондықтан жеткіліксіз ұйқы миды жағымсыз көңіл-күй күйіне итермелеп, сол жерде ұстап тұрмайды. Керісінше, ұйқысы қанбаған ми эмоционалды валенттіліктің екі шегіне де, жағымды және жағымсыз жаққа да шамадан тыс ауытқиды.
Сіз біріншісі екіншісін теңестіреді, сөйтіп мәселені бейтараптандырады деп ойлауыңыз мүмкін. Өкінішке орай, эмоциялар және олардың оңтайлы шешімдер мен әрекеттерге бағытталуы бұлай жұмыс істемейді. Шектен шығу көбінесе қауіпті. Депрессия және қатты жағымсыз көңіл-күй, мысалы, адамға өмірдің құндылығына күмән келтіру идеяларымен бірге түкке тұрғысыздық сезімін ұялатуы мүмкін. Қазір бұл алаңдаушылықтың айқын дәлелдері бар. Жасөспірімдерді зерттеу ұйқының бұзылуы мен суицидтік ойлар, суицид әрекеттері және қайғылы түрде, кейінгі күндердегі суицидтің орындалуы арасындағы байланысты анықтады. Қоғам мен ата-аналардың жасөспірімдердегі мол ұйқыны жазалаудың орнына бағалауының тағы бір себебі, әсіресе дамыған елдердегі жас ересектер арасында суицид көлік апаттарынан кейінгі өлімнің екінші негізгі себебі екенін ескерсек.
Жеткіліксіз ұйқы сонымен қатар әртүрлі жастағы балалардағы агрессиямен, қорлаумен (буллинг) және мінез-құлық проблемаларымен байланысты. Ұйқының жетіспеушілігі мен зорлық-зомбылық арасындағы осындай байланыс ересек түрме тұрғындары арасында да байқалды; айта кетуім керек, бұл жерлер агрессияны, зорлық-зомбылықты, психиатриялық бұзылуларды және суицидті азайтатын жақсы ұйқыны қамтамасыз етуде өте нашар, бұл гуманитарлық алаңдаушылықтан басқа, салық төлеушілерге шығындарды арттырады.
Жағымды көңіл-күйдің шектен тыс ауытқуынан да бірдей проблемалық мәселелер туындайды, дегенмен салдары басқаша. Жағымды тәжірибелерге жоғары сезімталдық сезім іздеуге, тәуекелге баруға және тәуелділікке әкелуі мүмкін. Ұйқының бұзылуы — тәуелді заттарды қолданумен байланысты танылған белгі. Жеткіліксіз ұйқы сонымен қатар мидың маңдай алды қыртысының ұтымды бас кеңсесінен бақылауы жоқ, өлшемсіз марапаттау құмарлықтарымен байланысты көптеген тәуелділік бұзылыстарындағы қайталану деңгейін анықтайды. Алдын алу тұрғысынан маңыздысы, балалық шақтағы жеткіліксіз ұйқы сол баланың кейінгі жасөспірім жылдарында есірткі мен алкогольді ерте қолдануын болжайды, тіпті мазасыздық, зейін тапшылығы және ата-анасының есірткі қолдану тарихы сияқты басқа қауіпті қасиеттерді бақылағанда да. Енді сіз ұйқы тапшылығынан туындаған екі жақты, маятник тәрізді эмоционалды жауапкершіліктің неліктен теңестіруші емес, алаңдатарлық екенін түсіне аласыз.
Дені сау адамдардағы миды сканерлеу эксперименттеріміз ұйқы мен психиатриялық аурулар арасындағы байланыс туралы ойлар ұсынды. Ұйқы қалыпты болатын бірде-бір негізгі психиатриялық жағдай жоқ. Бұл депрессияға, мазасыздыққа, жарақаттан кейінгі күйзеліс бұзылысына (PTSD), шизофренияға және биполярлық бұзылысқа (бұрын маниакальды депрессия деп аталған) қатысты.
Психиатрия ұйқының бұзылуы мен психикалық аурудың сәйкестігін бұрыннан біледі. Алайда психиатриядағы басым көзқарас психикалық бұзылулар ұйқының бұзылуын тудырады деген болды — бір бағыттағы әсер ету көшесі. Оның орнына біз басқаша дені сау адамдардың ұйқысы бұзылған немесе бөгелген кезде осы психиатриялық жағдайлардың көбінде байқалатын ми белсенділігінің неврологиялық үлгісін бастан кешіре алатынын көрсеттік. Шынында да, психиатриялық көңіл-күй бұзылыстары әсер ететін ми аймақтарының көбі ұйқыны реттеуге қатысатын және ұйқының жоғалуынан зардап шегетін аймақтар болып табылады. Сонымен қатар, психиатриялық ауруларда ауытқуларды көрсететін гендердің көбі ұйқыны және біздің циркадтық ырғақтарымызды бақылауға көмектесетін гендер болып табылады.
Психиатрия себеп-салдарлық бағытты қате түсінді ме және психикалық ауруды тудыратын ұйқының бұзылуы ма, керісінше емес пе? Жоқ, мен бұлай деу бірдей дәрежеде қате және редукционистік деп санаймын. Оның орнына мен ұйқының жоғалуы мен психикалық ауруды екі жақты өзара әрекеттесу көшесі ретінде сипаттаған дұрыс деп санаймын, бұзылысқа байланысты қозғалыс ағыны бір бағытта немесе екінші бағытта күштірек болады.
Мен барлық психиатриялық жағдайлар ұйқының болмауынан туындайды деп айтып отырған жоқпын. Алайда мен ұйқының бұзылуы көптеген психиатриялық аурулардың пайда болуына және/немесе сақталуына ықпал ететін еленбеген фактор болып қала беретінін және біз әлі толық түсінбеген немесе пайдаланбаған күшті диагностикалық және терапиялық әлеуетке ие екенін айтып отырмын.
Алдын ала (бірақ сенімді) дәлелдер бұл мәлімдемені қолдай бастады. Бір мысал биполярлық бұзылысқа қатысты, оны көптеген адамдар бұрынғы маниакальды депрессия атауымен таниды. Биполярлық бұзылысты адамдар тек көңіл-күй спектрінің жағымсыз жағына сырғитын ауыр депрессиямен шатастырмау керек. Оның орнына биполярлық депрессиямен ауыратын науқастар эмоция спектрінің екі шеті арасында ауытқиды, қауіпті мания кезеңдерін (шамадан тыс, марапатқа негізделген эмоционалды мінез-құлық) және терең депрессия кезеңдерін (жағымсыз көңіл-күй мен эмоциялар) бастан кешіреді. Бұл шектен шығулар көбінесе пациенттер тұрақты эмоционалды күйде болатын, мания да, депрессия да емес уақытпен бөлінеді.
Италиядағы зерттеу тобы биполярлық пациенттерді осы тұрақты, эпизод аралық фазада болған кезде тексерді. Содан кейін, мұқият клиникалық бақылаумен олар бұл адамдарды бір түн ұйқыдан айырды. Бірден дерлік адамдардың үлкен бөлігі маниакальды эпизодқа түсті немесе қатты депрессияға ұшырады. Мен мұны бағалау этикалық тұрғыдан қиын эксперимент деп санаймын, бірақ ғалымдар ұйқының жетіспеушілігі мания немесе депрессияның психиатриялық эпизодының себептік триггері екенін маңызды түрде көрсетті. Нәтиже ұйқының бұзылуы — биполярлық пациенттерде тұрақты күйден тұрақсыз маниакальды немесе депрессиялық күйге ауысудың алдында әрдайым дерлік болатын — жай ғана қосымша құбылыс емес, бұзылыстың триггері болуы мүмкін механизмін қолдайды.
Қуанышқа орай, керісінше де шындық. Егер сіз бірнеше психиатриялық жағдайлардан зардап шегетін пациенттердің ұйқы сапасын жақсартсаңыз (біз кейінірек талқылайтын ұйқысыздыққа арналған когнитивті-мінез-құлық терапиясы (CBT-I) деп аталатын әдісті қолдана отырып), симптомдардың ауырлығын және ремиссия деңгейін жақсарта аласыз. Берклидегі Калифорния университетіндегі менің әріптесім доктор Эллисон Харви осыған байланысты пионер болды.
Ұйқының мөлшерін, сапасын және жүйелілігін жақсарту арқылы Харви және оның командасы көптеген психиатриялық популяциялардың ақыл-ойы үшін ұйқының емдік қабілеттерін жүйелі түрде көрсетті. Ол депрессия, биполярлық бұзылыс, мазасыздық және суицид сияқты әртүрлі жағдайларда ұйқының терапиялық құралымен араласып, үлкен нәтижеге қол жеткізді. Ұйқыны реттеу және жақсарту арқылы Харви бұл пациенттерді мүгедек ететін психикалық аурудың шетінен қайтарды. Менің ойымша, бұл адамзатқа көрсетілген нағыз керемет қызмет.
Ұйқысы қанбаған дені сау адамдарда байқалған эмоционалды ми белсенділігінің ауытқулары психиатрияны ондаған жылдар бойы таң қалдырған жаңалықты түсіндіруі мүмкін. Көңіл-күй спектрінің жағымсыз жағына ғана қамалып қалған ауыр депрессиядан зардап шегетін пациенттер бір түн ұйқыдан айыруға бастапқыда қисынсыз болып көрінетін жауап көрсетеді. Бұл пациенттердің шамамен 45 пайызы ұйқысыз түннен кейін өздерін жақсы сезінеді. Олардың ұйқысының болмауы антидепрессант болып көрінеді.
Алайда ұйқыны шектеу жиі қолданылатын емдеу әдісі емес, өйткені бұл адамдар ұйықтаған бойда антидепрессанттық пайда әдетте жоғалады. Нәтижесінде, тек ұйқыны шектеу шынайы немесе кешенді терапия нұсқасы емес. Дегенмен, бұл қызықты сұрақ тудырды: Ұйқыны шектеу кейбір адамдар үшін қалай пайдалы, ал басқалары үшін зиянды болуы мүмкін?
Менің ойымша, бір түсініктеме біз байқаған эмоционалды ми белсенділігінің екі жақты өзгерістерінде жатыр. Депрессия, сіз ойлағандай, тек жағымсыз сезімдердің артық болуы емес. Ауыр депрессия жағымды эмоциялардың болмауымен де байланысты, бұл қасиет (ангедония) деп аталады: тамақ, қарым-қатынас немесе жыныстық қатынас сияқты әдетте жағымды тәжірибелерден ләззат ала алмау.
Ұйқыны шектеуге жауап беретін депрессияға ұшыраған адамдардың үштен бірі мен бұрын сипаттаған мидың марапаттау тізбектерінде үлкен күшеюді сезінетіндер болуы мүмкін, нәтижесінде ұйқыны шектеуден кейін жағымды марапаттау триггерлеріне әлдеқайда күшті сезімталдық пен тәжірибе пайда болады. Сондықтан олардың ангедониясы азаяды және енді олар жағымды өмірлік тәжірибелерден ләззат алудың жоғары дәрежесін сезіне бастайды. Керісінше, депрессияға ұшыраған пациенттердің қалған үштен екісі ұйқыны шектеудің қарама-қарсы жағымсыз эмоционалды салдарын басымырақ сезінуі мүмкін: депрессияның жеңілдеуі емес, нашарлауы. Егер біз кімнің жауап беретінін және кімнің жауап бермейтінін анықтай алсақ, депрессиямен күресу үшін жақсырақ, бейімделген ұйқыға араласу әдістерін жасай аламыз деп үміттенемін.
Әзірге мен бұл бөлімді американдық кәсіпкер Э. Джозеф Коссманның ұйқы және эмоция тақырыбындағы дана сөзімен қорытындылаймын: "Үмітсіздік пен үміт арасындағы ең жақсы көпір — жақсы түнгі ұйқы".
ШАРШАДЫҢЫЗ БА ЖӘНЕ ҰМЫТШАҚСЫЗ БА?
Сіз қашан да болса әдейі түні бойы ояу қалып, "all-nighter" (түнгі ауысым) жасап көрдіңіз бе? Менің шын сүйіспеншіліктерімнің бірі — Берклидегі Калифорния университетінде ұйқы ғылымы бойынша үлкен бакалавриат сыныбына сабақ беру. Мен Гарвард университетінде болған кезімде де осындай ұйқы курсын жүргіздім. Курстың басында мен студенттерімнің ұйқы әдеттері туралы, мысалы, апта ішінде және демалыс күндері қашан жатып, қашан тұратыны, қанша ұйықтайтыны, академиялық үлгерімі ұйқымен байланысты деп ойлайтыны туралы сұрау жүргіземін.
Олар маған шындықты айтып жатқандықтан (олар сауалнаманы сыныпта емес, онлайн түрде жасырын толтырады), мен алатын жауап көңілсіз. Олардың 85 пайызынан астамы түні бойы ұйықтамайды. Әсіресе, түні бойы ұйықтамайтынын айтқандардың үштен біріне жуығы мұны ай сайын, апта сайын немесе тіпті аптасына бірнеше рет жасайтыны алаңдатады. Семестр барысында мен олардың ұйқы сауалнамасының нәтижелеріне оралып, олардың ұйқы әдеттерін біз үйреніп жатқан ғылыммен байланыстырамын. Осылайша мен олардың жеткіліксіз ұйқысы салдарынан психологиялық және физикалық денсаулығына төнетін жеке қауіптерді және соның салдарынан қоғамға төндіретін қауіпті көрсетуге тырысамын.
Студенттерімнің түні бойы ұйықтамаудың ең көп тараған себебі — емтиханға дайындалу. 2006 жылы мен олардың дұрыс немесе бұрыс екенін тексеру үшін МРТ зерттеуін жүргізуді шештім. Түні бойы ұйықтамау оқу үшін ақылды идея ма? Біз адамдардың үлкен тобын алып, оларды ұйқы тобына немесе ұйқыдан айыру тобына бөлдік. Екі топ та бірінші күні қалыпты ояу болды. Келесі түні ұйқы тобы толық түнгі ұйқы алды, ал ұйқыдан айыру тобы менің зертханамдағы дайындалған қызметкерлердің бақылауымен түні бойы ояу ұсталды. Содан кейін екі топ та келесі таңертең ояу болды. Түс мезгілінде біз қатысушыларды МРТ сканерінің ішіне орналастырдық және олардың ми белсенділігін суретке түсіріп жатқанда, фактілер тізімін бір-бірлеп үйренуге тырысуын сұрадық. Содан кейін біз сол оқудың қаншалықты тиімді болғанын тексердік. Алайда, оқудан кейін бірден тексерудің орнына, біз олардың екі түн қалпына келтіру ұйқысын алғанын күттік. Біз мұны ұйқысы қанбаған топта байқалған кез келген бұзылулардың олардың тым ұйқылы болуымен немесе үйренгендерін еске түсіруге зейінсіз болуымен шатастырылмауын қамтамасыз ету үшін жасадық. Сондықтан ұйқыдан айыру манипуляциясы тек оқу кезінде ғана әсер етті, ал кейінгі еске түсіру кезінде емес.
Екі топ арасындағы оқу тиімділігін салыстырғанда нәтиже айқын болды: ұйқысы қанбаған топтың миға жаңа фактілерді енгізу (яғни жаңа естеліктер жасау) қабілетінде толық түнгі ұйқы алған топқа қарағанда 40 пайыздық тапшылық болды. Мұны контекстке келтірсек, бұл емтиханды үздік тапсыру мен одан мүлдем құлау арасындағы айырмашылық болар еді!
Бұл тапшылықтарды тудыру үшін мида не дұрыс болмады? Біз екі топ арасындағы оқу әрекеті кезіндегі ми белсенділігінің үлгілерін салыстырдық және талдауымызды 6-тарауда айтқан ми аймағына, (гиппокампқа) — жаңа фактілерді қабылдайтын мидың ақпараттық "кіріс жәшігіне" бағыттадық. Алдыңғы түні ұйықтаған қатысушылардың гиппокампында оқуға қатысты көптеген сау белсенділік болды. Алайда ұйқысы қанбаған қатысушылардағы дәл осы ми құрылымын қараған кезде біз ешқандай маңызды оқу белсенділігін таба алмадық. Ұйқының жетіспеушілігі олардың жадының кіріс жәшігін жауып тастағандай болды және кез келген жаңа кіріс ақпарат жай ғана кері қайтарылды. Сізге тіпті бүкіл түн ұйқыдан айырудың қажеті жоқ. Адамды оятпай, сирек дыбыстармен NREM ұйқысының тереңдігін бұзу, терең ұйқыға жол бермеу және миды таяз ұйқыда ұстау ұқсас ми тапшылығын және оқу қабілетінің бұзылуын тудырады.
Сіз "Memento" (Естелік) деп аталатын фильмді көрген боларсыз, онда басты кейіпкер ми жарақатын алады және сол сәттен бастап жаңа естеліктер жасай алмайды. Неврологияда біз оны "тығыз амнезиялық" деп атаймыз. Оның миының зақымдалған бөлігі гиппокамп болды. Бұл ұйқының жетіспеушілігі шабуыл жасайтын, миыңыздың жаңа оқу қабілетін блоктайтын дәл сол құрылым.
Мен осы зерттеулерді сипаттайтын дәрістің соңында қаншама студенттің маған келіп: "Мен дәл сол сезімді білемін. Оқулықтың бетіне қарап отырған сияқтымын, бірақ ештеңе кіріп жатқан жоқ. Мен келесі күні емтихан үшін кейбір фактілерді ұстап тұра аламын, бірақ егер сіз менен бір айдан кейін сол тестті тапсыруды сұрасаңыз, мен ештеңе есімде қалмайды деп ойлаймын", - дегенін айтып жеткізе алмаймын.
Соңғы сипаттаманың ғылыми негізі бар. Ұйқысыз кезде үйрене алатын аз ғана естеліктер кейінгі сағаттар мен күндерде тезірек ұмытылады. Ұйқысыз қалыптасқан естеліктер әлсіз естеліктер болып табылады, олар тез буланып кетеді. Егеуқұйрықтарға жүргізілген зерттеулер ұйқысы қанбаған жануарларда жаңа жады тізбегін құрайтын жеке нейрондар арасындағы синапстық байланыстарды нығайту мүмкін емес екенін анықтады. Тұрақты естеліктерді ми архитектурасына енгізу мүмкін болмай қалады. Бұл зерттеушілер егеуқұйрықтарды толық жиырма төрт сағатқа немесе жай ғана екі-үш сағатқа ұйқыдан айырғанына қарамастан шындық. Оқу процесінің ең қарапайым бірліктері — осы синапстардағы естеліктердің құрылыс блоктарын құрайтын ақуыздардың өндірісі — ұйқының жоғалуы күйінде тежеледі.
Осы саладағы ең соңғы жұмыс ұйқының жетіспеушілігі тіпті ДНҚ-ға және гиппокамптың ми жасушаларындағы оқуға қатысты гендерге әсер ететінін көрсетті. Сондықтан ұйқының болмауы — миыңыздағы жады жасау аппаратын әлсірететін, тұрақты жады іздерін құруға кедергі келтіретін терең енетін және бүлдіргіш күш. Бұл құмнан қамал соғуды судың толқын сызығына тым жақын жасағанмен бірдей — салдары сөзсіз.
Гарвард университетінде болғанымда, мені олардың "Crimson" газетіне алғашқы мақаламды жазуға шақырды. Тақырып ұйқының жоғалуы, оқу және есте сақтау болды. Бұл сондай-ақ мені жазуға шақырған соңғы мақала болды.
Мақалада мен жоғарыда аталған зерттеулерді және олардың өзектілігін сипаттадым, студенттер арасында кең таралған ұйқы тапшылығы індетіне қайта-қайта оралдым. Алайда студенттерді бұл әрекеттері үшін сөгудің орнына, мен айыптаушы саусағымды тікелей оқытушыларға, соның ішінде өзіме де бағыттадым. Мен егер біз мұғалімдер ретінде тек оқыту мақсатын орындауға ұмтылсақ, онда семестрдің соңғы күндерінде емтихандарды үйіп тастау ақымақ шешім екенін айттым. Бұл біздің студенттерімізді емтиханға дейін қысқа ұйықтауға немесе түні бойы ұйықтамауға мәжбүр етті, бұл жас ғалымдардың ақыл-ойын тәрбиелеу мақсаттарына тікелей қайшы келді. Мен ғылыми фактілермен расталған логика үстемдік етуі керек және бағалау әдістерімізді, олардың білім беруге қарсы әсерін және студенттерімізді мәжбүрлейтін зиянды мінез-құлықты қайта қарау уақыты әлдеқашан жеткенін алға тарттым.
Факультеттің реакциясы суық болды деу — жылы мақтау айтқанмен тең. "Бұл студенттердің таңдауы болды", - деді маған қатаң жауап хаттарында. "Жауапсыз бакалаврлардың жоспарлы оқуының жоқтығы" жауапкершіліктен қашқақтауға тырысқан оқытушылар мен әкімшілердің тағы бір кең таралған қарсы уәжі болды. Шындығында, мен бір мақала сол немесе басқа жоғары оқу орнындағы нашар білім беру емтихан әдістерін түбегейлі өзгертеді деп ешқашан сенген емеспін. Көптеген адамдар мұндай мызғымас институттар туралы айтқандай: теориялар, сенімдер мен тәжірибелер бір ұрпақ ауысқан сайын өледі. Бірақ әңгіме мен күрес бір жерден басталуы керек.
Сіз менің жеке білім беру тәжірибем мен бағалауымды өзгерттім бе деп сұрауыңыз мүмкін. Иә. Менің сабақтарымда семестр соңында "қорытынды" емтихандар жоқ. Оның орнына мен курстарымды үш бөлікке бөлемін, осылайша студенттер бір уақытта бірнеше дәрісті ғана оқуы керек. Сонымен қатар, емтихандардың ешқайсысы жинақтаушы емес. Бұл жады психологиясында сыналған және шынайы әсер, ол жаппай және аралық оқу ретінде сипатталады. Керемет түскі ас тәжірибесі сияқты, барлық ақпараттық калорияларды бір сәтте тығындауға тырысқаннан гөрі, білім беру тағамын кішігірім курстарға бөліп, арасында қорытуға үзіліс жасаған әлдеқайда дұрыс.
6-тарауда мен оқудан кейінгі ұйқының жақында үйренген естеліктерді оффлайн режимінде бекітудегі немесе шоғырландырудағы шешуші рөлін сипаттадым. Гарвард медициналық мектебіндегі менің досым және ұзақ уақыт бойғы әріптесім доктор Роберт Стикголд кең ауқымды салдары бар ақылды зерттеу жүргізді. Ол барлығы 133 бакалаврға қайталау арқылы визуалды жады тапсырмасын үйретті. Содан кейін қатысушылар оның зертханасына оралып, қаншалықты есте сақтағанын тексерді. Кейбір субъектілер келесі күні толық түнгі ұйқыдан кейін оралды. Басқалары екі күннен кейін екі толық түнгі ұйқыдан кейін, ал тағы біреулері үш күннен кейін арасында үш түн ұйықтап оралды.
Сіз болжағандай, бір түн ұйқы жаңадан үйренген естеліктерді күшейтіп, олардың сақталуын арттырды. Сонымен қатар, қатысушылар тестілеуден бұрын қаншалықты көп түн ұйықтаса, олардың жады соғұрлым жақсы болды. Қатысушылардың тағы бір кіші тобынан басқасының бәрі. Үшінші топтағы субъектілер сияқты, бұл қатысушылар тапсырманы бірінші күні үйренді және дәл солай жақсы үйренді. Содан кейін олар жоғарыдағы үшінші топ сияқты үш түннен кейін тексерілді. Айырмашылығы сол, олар оқудан кейінгі бірінші түні ұйқыдан айырылды және келесі күні тексерілмеді. Оның орнына Стикголд оларды тексермес бұрын екі толық қалпына келтіру түнін берді. Олар жадыны шоғырландырудың жақсаруының ешқандай дәлелін көрсетпеді. Басқаша айтқанда, егер сіз оқудан кейінгі бірінші түні ұйықтамасаңыз, сол естеліктерді шоғырландыру мүмкіндігін жоғалтасыз, тіпті кейіннен көп "қуып жету" ұйқысын алсаңыз да. Есте сақтау тұрғысынан ұйқы банк сияқты емес. Сіз қарыз жинап, оны кейінірек төлеуге үміттене алмайсыз. Жадыны шоғырландыру үшін ұйқы — "бәрі немесе ештеңе" оқиғасы. Бұл біздің тәулік бойы жұмыс істейтін, асығыс, күтпейтін қоғамымызда алаңдатарлық нәтиже. Мен тағы бір мақала жазылуы керек екенін сезіп тұрмын...
ҰЙҚЫ ЖӘНЕ АЛЬЦГЕЙМЕР АУРУЫ
Дамыған елдердегі ең қорқынышты екі ауру — деменция және қатерлі ісік. Екеуі де жеткіліксіз ұйқымен байланысты. Біз соңғысын келесі тарауда ұйқы тапшылығы және дене туралы талқылағанда қарастырамыз. Миға бағытталған біріншісіне келетін болсақ, ұйқының болмауы Альцгеймер ауруының даму қаупіне ықпал ететін өмір салты факторы ретінде танылуда.
Бастапқыда 1901 жылы неміс дәрігері Алоизиус Альцгеймер анықтаған бұл жағдай жиырма бірінші ғасырдың ең үлкен қоғамдық денсаулық сақтау және экономикалық қиындықтарының біріне айналды. 40 миллионнан астам адам осы ауыр аурудан зардап шегеді. Бұл сан адам өмірінің ұзақтығы артқан сайын үдеді, бірақ сонымен бірге, маңыздысы, жалпы ұйқы уақыты азайған сайын өсті. Алпыс бес жастан асқан он ересектің бірі қазір Альцгеймер ауруынан зардап шегеді. Диагностика, алдын алу және терапиядағы жетістіктерсіз өсу жалғаса береді.
Ұйқы осы үш бағытта да үміт күттіретін жаңа үміткер болып табылады: диагностика, алдын алу және терапия. Неліктен екенін талқыламас бұрын, алдымен ұйқының бұзылуы мен Альцгеймер ауруының себеп-салдарлық байланысын сипаттап берейін.
5-тарауда білгеніміздей, ұйқы сапасы — әсіресе терең NREM ұйқысы — біз қартайған сайын нашарлайды. Бұл жадының төмендеуімен байланысты. Алайда, егер сіз Альцгеймер ауруы бар пациентті бағаласаңыз, терең ұйқының бұзылуы әлдеқайда айқын. Мүмкін, ұйқының бұзылуы Альцгеймер ауруының басталуынан бірнеше жыл бұрын болатыны маңыздырақ шығар, бұл оның жағдайдың ерте ескерту белгісі немесе тіпті оған ықпал етуші болуы мүмкін екенін көрсетеді. Диагноздан кейін ұйқының бұзылу ауқымы Альцгеймер пациентінің симптомдарының ауырлығымен бірге өседі, бұл екеуінің арасындағы байланысты одан әрі көрсетеді. Жағдайды қиындататыны, Альцгеймер ауруы бар пациенттердің 60 пайыздан астамында кем дегенде бір клиникалық ұйқы бұзылысы бар. Ұйқысыздық әсіресе жиі кездеседі, мұны Альцгеймер ауруы бар жақынына күтім жасайтындар өте жақсы біледі.
Алайда жақында ғана бұзылған ұйқы мен Альцгеймер ауруы арасындағы байланыс жай ғана байланыс емес екені түсінілді. Көп нәрсе әлі түсініксіз болса да, біз қазір ұйқының бұзылуы мен Альцгеймер ауруы жағдайды бастауы және/немесе тездетуі мүмкін өзін-өзі орындайтын, теріс спиральда өзара әрекеттесетінін мойындаймыз.
Альцгеймер ауруы мида жабысқақ түйіршіктер немесе түйіндектер түрінде жиналатын [*beta-amyloid*] (бета-амилоид) деп аталатын ақуыздың улы түрінің жиналуымен байланысты. Амилоидты түйіндектер нейрондарға улы болып табылады, айналасындағы ми жасушаларын өлтіреді. Бірақ қызығы сол, амилоидты түйіндектер мидың кейбір бөліктеріне ғана әсер етеді, ал басқаларына әсер етпейді, оның себептері белгісіз болып қалуда.
Бұл түсініксіз үлгі туралы мені таң қалдырған нәрсе амилоидтың Альцгеймер ауруының барысында ерте және жағдайдың соңғы кезеңдерінде ең қатты жиналатын мидағы орны болды. Бұл аймақ маңдай бөлігінің ортаңғы бөлігі — есіңізде болса, бұл дені сау жас адамдарда терең NREM ұйқысын электрлік генерациялау үшін маңызды ми аймағы. Сол кезде біз Альцгеймер ауруының ұйқының бұзылуына себеп болатынын немесе неге екенін түсінбедік, тек олардың әрқашан бірге жүретінін білдік. Мен Альцгеймер ауруы бар пациенттерде терең NREM ұйқысының бұзылуының себебі, ішінара, аурудың ұйқының осы негізгі кезеңін қалыпты түрде тудыратын ми аймағын бұзатындығында ма деп ойладым.
Мен Берклидегі Калифорния университетінде Альцгеймер ауруы бойынша жетекші маман доктор Уильям Ягустпен күш біріктірдім. Біздің зерттеу топтарымыз бірлесіп осы гипотезаны тексеруге кірісті. Бірнеше жылдан кейін, миында амилоид жиналуының әртүрлі дәрежесі бар көптеген ересектердің ұйқысын арнайы PET сканерімен бағалап, біз жауапқа келдік. Маңдай бөлігінің ортаңғы аймақтарында амилоид шөгінділері неғұрлым көп болса, сол егде жастағы адамда терең ұйқы сапасы соғұрлым нашар болды. Және бұл жай ғана терең ұйқының жалпы жоғалуы емес еді (бұл қартайған сайын жиі кездеседі), ауру NREM ұйқысының ең терең, қуатты баяу ми толқындарын аяусыз бұзып жатты. Бұл айырмашылық маңызды болды, өйткені бұл мидағы амилоидтың жиналуынан туындаған ұйқының бұзылуы жай ғана "қалыпты қартаюдан" артық екенін білдірді. Бұл бірегей болды — біз қартайған сайын ұйқының төмендеуінің белгісінен ауытқу.
Біз қазір ұйқыдағы ми толқынының белсенділігіндегі осы ерекше "ойық" Альцгеймер ауруының даму қаупі жоғары адамдарды жылдар бұрын ерте анықтаушы бола ала ма дегенді зерттеп жатырмыз. Егер ұйқы ерте диагностикалық шара болып шықса — әсіресе қымбат МРТ немесе PET сканерлерінен айырмашылығы, салыстырмалы түрде арзан, инвазивті емес және көптеген адамдарда оңай алынатын болса — онда ерте араласу мүмкін болады.
Осы нәтижелерге сүйене отырып, біздің соңғы жұмысымыз Альцгеймер ауруының жұмбағына маңызды бөлік қосты. Біз амилоидты түйіндектердің кейінгі өмірде жадының төмендеуіне ықпал етуі мүмкін жаңа жолды аштық: Альцгеймер ауруының қалай жұмыс істейтінін түсінуімізде негізінен жетіспейтін нәрсе. Мен улы амилоид шөгінділері мидың кейбір бөліктерінде ғана жиналатынын, ал басқаларында жиналмайтынын айттым. Альцгеймер ауруы жадының жоғалуымен сипатталса да, мидағы негізгі жады қоймасы — гиппокамп — амилоидты ақуыздан жұмбақ түрде зардап шекпейді. Бұл сұрақ ғалымдарды осы уақытқа дейін таң қалдырды: Амилоидтың өзі мидың жады аймақтарына әсер етпесе, амилоид Альцгеймер ауруы бар пациенттерде жадының жоғалуына қалай себеп болады? Аурудың басқа аспектілері рөл атқаруы мүмкін болса да, маған амилоидтың мидың бір бөлігіндегі әсерін жадыға ауыстыратын, мидың басқа аймағына тәуелді жетіспейтін аралық фактор бар сияқты көрінді. Ұйқының бұзылуы жетіспейтін фактор болды ма?
Бұл теорияны тексеру үшін біз миында амилоид деңгейі әртүрлі — төменнен жоғарыға дейін — егде жастағы пациенттерге кешке жаңа фактілер тізімін үйреттік. Келесі күні таңертең, зертханада олардың ұйқысын жазып алғаннан кейін, біз олардың ұйқысы сол жаңа естеліктерді бекітуде және сақтауда қаншалықты тиімді болғанын тексердік. Біз тізбекті реакция әсерін таптық. Мидың маңдай аймақтарында амилоид шөгінділерінің деңгейі ең жоғары адамдар терең ұйқыны қатты жоғалтты және соның салдарынан сол жаңа естеліктерді сәтті шоғырландыра алмады. Есте сақтаудың орнына түнде ұмыту орын алды. Сондықтан терең NREM ұйқысының бұзылуы Альцгеймер ауруындағы амилоид пен жадының бұзылуы арасындағы жаман мәмілені жүзеге асыратын жасырын делдал болды. Жетіспейтін буын.
Алайда бұл нәтижелер оқиғаның жартысы ғана болды және мойындау керек, маңыздылығы төмен жартысы. Біздің жұмысымыз Альцгеймер ауруының амилоидты түйіндектері терең ұйқының жоғалуымен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетті, бірақ ол екі жаққа да жұмыс істей ме? Ұйқының болмауы шынымен миыңызда амилоидтың жиналуына себеп болуы мүмкін бе? Егер солай болса, адамның өміріндегі жеткіліксіз ұйқы оның Альцгеймер ауруының даму қаупін айтарлықтай арттырады.
Біз зерттеулерімізді жүргізіп жатқан кезде, Рочестер университетіндегі доктор Майкен Недергаард соңғы онжылдықтардағы ұйқыны зерттеу саласындағы ең керемет жаңалықтардың бірін ашты. Тышқандармен жұмыс істей отырып, Недергаард мидың ішінде [*glymphatic system*] (глимфатикалық жүйе) деп аталатын кәріз желісінің бір түрі бар екенін анықтады. Оның атауы дененің баламалы лимфа жүйесінен алынған, бірақ ол (глия) деп аталатын жасушалардан тұрады (грек тіліндегі "желім" сөзінен шыққан).
Глиальды жасушалар миыңыздың электрлік импульстарын тудыратын нейрондармен қатар орналасқан бүкіл миыңызға таралған. Лимфа жүйесі денеңізден ластаушы заттарды ағызып жіберетіні сияқты, глимфатикалық жүйе элиталық спортшыны қоршаған қолдау тобы сияқты миыңыздағы нейрондар орындайтын ауыр жұмыстан пайда болған қауіпті метаболикалық ластаушы заттарды жинайды және жояды.
Глимфатикалық жүйе — қолдау тобы — күндіз біршама белсенді болғанымен, Недергаард және оның командасы бұл нейрондық тазарту жұмысы ұйқы кезінде жоғары қарқынмен жүретінін анықтады. Терең NREM ұйқысының соғып тұрған ырғағымен байланысты мидан ағынды суларды шығару он-жиырма есе артады. Түнгі қуатты тазарту деп сипаттауға болатын глимфатикалық жүйенің тазарту жұмысы миды жуатын жұлын сұйықтығы арқылы жүзеге асырылады.
Недергаард екінші таңғаларлық жаңалық ашты, ол жұлын сұйықтығының түнде метаболикалық қалдықтарды шаюда неге соншалықты тиімді екенін түсіндірді. Мидың глиальды жасушалары NREM ұйқысы кезінде көлемі жағынан 60 пайызға дейін кішірейіп, нейрондардың айналасындағы кеңістікті кеңейтіп, жұлын сұйықтығына күндізгі нейрондық белсенділіктен қалған метаболикалық қоқысты шебер тазартуға мүмкіндік берді. Үлкен мегаполис ғимараттарының түнде физикалық түрде кішірейіп, муниципалды тазалау бригадаларына көшелерде шашылған қоқысты жинауға оңай қол жеткізуге мүмкіндік беретінін, содан кейін әрбір қуыс пен жарықшақты жақсы қысыммен өңдеуді елестетіп көріңіз. Біз әр таң сайын оянғанда, осы терең тазартудың арқасында миымыз қайтадан тиімді жұмыс істей алады.
Сонымен, мұның Альцгеймер ауруына қандай қатысы бар? Ұйқы кезінде глимфатикалық жүйе арқылы шығарылатын улы қалдықтардың бір бөлігі — амилоидты ақуыз — Альцгеймер ауруымен байланысты улы элемент. Альцгеймер ауруымен байланысы бар басқа қауіпті метаболикалық қалдық элементтері де ұйқы кезінде тазарту процесі арқылы жойылады, соның ішінде тау (tau) деп аталатын ақуыз, сондай-ақ нейрондар күндіз энергия мен оттегіні жаққан кезде пайда болатын стресс молекулалары. Егер сіз тышқанның NREM ұйқысын алуына эксперименттік түрде кедергі келтіріп, оның орнына ояу ұстасаңыз, мида амилоид шөгінділері бірден көбейеді. Ұйқысыз тышқандардың миында Альцгеймерге қатысты улы ақуыздың өсуі, сонымен қатар басқа да бірнеше улы метаболиттер жиналды. Басқаша айтқанда, және мүмкін қарапайым тілмен айтқанда, ояу болу — мидың төмен деңгейдегі зақымдануы, ал ұйқы — неврологиялық тазарту.
Недергаардтың нәтижелері біздің нәтижелеріміз жауапсыз қалдырған білім шеңберін толықтырды. Жеткіліксіз ұйқы және Альцгеймер ауруының патологиясы қатыгез циклде өзара әрекеттеседі. Жеткілікті ұйқы болмаса, амилоидты түйіндектер мида, әсіресе терең ұйқы тудыратын аймақтарда жиналып, оларға шабуыл жасайды және нашарлатады. Осы шабуылдан туындаған терең NREM ұйқысының жоғалуы түнде мидан амилоидты шығару қабілетін төмендетеді, нәтижесінде амилоид шөгінділері көбейеді. Көбірек амилоид, азырақ терең ұйқы, азырақ терең ұйқы, көбірек амилоид және т.б.
Бұл каскадтан болжам шығады: ересек өмір бойы тым аз ұйықтау Альцгеймер ауруының даму қаупін айтарлықтай арттырады. Дәл осы байланыс қазір көптеген эпидемиологиялық зерттеулерде, соның ішінде ұйқысыздық және ұйқы апноэсі сияқты ұйқы бұзылыстарынан зардап шегетін адамдарда хабарланды. Жақша ішінде және ғылыми емес түрде айтсам, мен әрқашан Маргарет Тэтчер мен Рональд Рейганның — түніне төрт-бес сағат қана ұйықтайтыны туралы мақтанбаса да, өте ашық айтқан екі мемлекет басшысының — екеуінің де осы қатыгез ауруға шалдыққанын қызық деп таптым. АҚШ-тың қазіргі президенті Дональд Трамп та — әр түнде бірнеше сағат қана ұйықтайтынын жар сала айтушы — мұны ескергісі келуі мүмкін.
Бұл нәтижелерден туындайтын неғұрлым радикалды және кері болжам: біреудің ұйқысын жақсарту арқылы біз оның Альцгеймер ауруының даму қаупін азайта аламыз — немесе кем дегенде оның басталуын кешіктіре аламыз. Орта және егде жастағы ересектердің ұйқы бұзылыстары сәтті емделген клиникалық зерттеулерден алдын ала қолдау пайда болды. Нәтижесінде олардың когнитивті төмендеу қарқыны айтарлықтай баяулады және Альцгеймер ауруының басталуын бес-он жылға кешіктірді.
Менің жеке зерттеу тобым қазір миында амилоид мөлшері жоғары егде жастағы адамдарда жоқ жадыны шоғырландыру функциясының белгілі бір дәрежесін қалпына келтіре алатын терең NREM ұйқысын жасанды түрде арттырудың бірқатар өміршең әдістерін әзірлеуге тырысуда. Егер біз үнемді және қайталап қолдану үшін популяция деңгейіне дейін кеңейтілуі мүмкін әдісті таба алсақ, менің мақсатым — алдын алу. Біз Альцгеймер ауруының шегіне жеткенге дейін ондаған жылдар бұрын, орта жастағы қоғамның осал мүшелерінің төмендеп бара жатқан терең ұйқысын толықтыруды бастай аламыз ба, кейінгі өмірде деменция қаупін болдырмауды мақсат ете аламыз ба? Бұл мойындалғандай биік амбиция және кейбіреулер мұны айға ұшу сияқты зерттеу мақсаты деп дауласуы мүмкін. Бірақ біз медицинада жүрек-қан тамырлары ауруларын ондаған жылдардан кейін емдеудің орнына, оның алдын алуға көмектесу үшін қырық және елу жастағы қауіптілігі жоғары адамдарға статиндерді тағайындау түрінде осы тұжырымдамалық тәсілді қолданатынымызды еске түсірген жөн.
Жеткіліксіз ұйқы — Альцгеймер ауруымен байланысты бірнеше қауіп факторларының бірі ғана. Тек ұйқы деменцияны жоятын сиқырлы оқ болмайды. Дегенмен, өмір бойы ұйқыға басымдық беру Альцгеймер ауруының қаупін төмендетудің маңызды факторы болуы мүмкін.
I. Жол қозғалысы қауіпсіздігі қоры. "Жедел ұйқы тапшылығы және апат қаупі". II. Көлік жүргізу кезінде ұйқышылдықты жеңуге көмектеспейтін кең таралған мифтерге мыналар жатады: радионы қатты қосу, көлік терезесін ашу, бетіңізге суық ауа үрлеу, бетіңізге суық су шашу, телефонмен сөйлесу, сағыз шайнау, өзіңізді ұру, шымшу, жұдырықтау және ояу қалу үшін өзіңізге сыйлық уәде ету. III. DEC2 ретінде де белгілі. IV. K. J. Brower және B. E. Perron, "Психоактивті заттарға тәуелділіктегі қайталанудың әмбебап қауіп факторы ретінде ұйқының бұзылуы". V. K. J. Brower және B. E. Perron, "Психоактивті заттарға тәуелділіктегі қайталанудың әмбебап қауіп факторы ретінде ұйқының бұзылуы". VI. N. D. Volkow және т.б., "Ұйқы тапшылығы кезінде стриатальды D2 рецепторларының гиперинталандырылуы: Когнитивті бұзылуларға салдары". VII. Коссманның басқа да даналық маржандары болған, мысалы: "Әйеліңіздің туған күнін есте сақтаудың ең жақсы жолы — оны бір рет ұмытып кету". VIII. A. S. Lim және т.б., "Егде жастағы адамдарда ұйқының фрагментациясы және Альцгеймер ауруы мен когнитивті төмендеу қаупі". IX. S. Ancoli-Israel және т.б., "Альцгеймер ауруы кезінде обструктивті ұйқы апноэсін емдеудің когнитивті әсерлері: рандомизацияланған бақыланатын зерттеу".
8-ТАРАУ. Қатерлі ісік, жүрек талмасы және қысқа өмір Ұйқы тапшылығы және дене
Мен бір кездері: "Ұйқы — диета және жаттығумен қатар денсаулықтың үшінші тірегі", - деп айтуды ұнататынмын. Мен өз әуенімді өзгерттім. Ұйқы тіректен де артық; бұл денсаулықтың басқа екі бекінісі орналасқан іргетас. Ұйқының негізін алып тастаңыз немесе оны сәл әлсіретіңіз, сонда мұқият тамақтану немесе физикалық жаттығулар тиімсіз болып қалады, мұны біз көретін боламыз.
Дегенмен, ұйқының жоғалуының денсаулыққа жасырын әсері әлдеқайда терең. Ұйқы қысқарған кезде денеңіздің барлық негізгі жүйесі, тіні және мүшесі зардап шегеді. Денсаулығыңыздың ешбір аспектісі ұйқының жоғалу белгісінде шегініп, зиянсыз құтыла алмайды. Үйіңіздегі жарылған құбырдан аққан су сияқты, ұйқы тапшылығының әсері биологияның әрбір қуысы мен жарықшағына, жасушаларыңызға дейін сіңіп, тіпті ең негізгі болмысыңызды — ДНҚ-ңызды өзгертеді.
Фокус объективін кеңейте отырып, ондаған жылдар бойы миллиондаған адамдарды бақылаған жиырмадан астам ауқымды эпидемиологиялық зерттеулер бар, олардың барлығы бірдей айқын байланысты хабарлайды: ұйқыңыз неғұрлым қысқа болса, өміріңіз соғұрлым қысқа болады. Дамыған елдердегі ауру мен өлімнің негізгі себептері — жүрек ауруы, семіздік, деменция, қант диабеті және қатерлі ісік сияқты денсаулық сақтау жүйелерін ақсатып жатқан аурулардың барлығы жеткіліксіз немесе бұзылған ұйқымен танылған байланыстарға ие.
Бұл тарау жеткіліксіз ұйқының адам ағзасының барлық негізгі физиологиялық жүйелеріне: жүрек-қан тамырлары, зат алмасу, иммундық, репродуктивті жүйелерге қалай зиян тигізетінін сипаттайды.
ҰЙҚЫНЫҢ ЖОҒАЛУЫ ЖӘНЕ ЖҮРЕК-ҚАН ТАМЫРЛАРЫ ЖҮЙЕСІ
Сау емес ұйқы, сау емес жүрек. Қарапайым және шындық. Сегіз түрлі елдегі әртүрлі жастағы, нәсілдегі және этностағы 474 684 ерлер мен әйелдерді бақылаған 2011 жылғы зерттеудің нәтижелерін алайық. Қысқа ұйқы зерттеу басталғаннан бастап жетіден жиырма бес жылға дейінгі аралықта өлімге әкелетін және өлімге әкелмейтін жүрек ишемиялық ауруының қаупін 45 пайыздан астамға арттырумен байланысты болды. Осындай байланыс 2 282 ер жұмысшы қатысқан жапондық зерттеуде де байқалды. Он төрт жылдық кезеңде түніне алты сағаттан аз ұйықтау кенеттен жүрек өлімі сияқты жүрек-қан тамырлары немесе коронарлық оқиғаға ұшырау қаупін үш еседен астамға арттырумен байланысты болды. Бұл түніне 7-ден 7,9 сағатқа дейін ұйықтайтындармен салыстырғанда. Айта кетуім керек, осы зерттеулердің көпшілігінде қысқа ұйқы мен жүрек жеткіліксіздігі арасындағы байланыс темекі шегу, физикалық белсенділік және дене салмағы сияқты басқа белгілі жүрек қаупі факторларын бақылағаннан кейін де күшті болып қала береді. Ұйқының болмауы жүрекке өзінің тәуелсіз шабуылын толығымен жүзеге асырады.
Біз орта жасқа жақындаған сайын және денеміз нашарлап, денсаулық тұрақтылығы төмендей бастағанда, жеткіліксіз ұйқының жүрек-қан тамырлары жүйесіне әсері күшейе түседі. Түніне алты сағаттан аз ұйықтайтын қырық бес жастағы немесе одан үлкен ересектердің өмірінде жүрек талмасы немесе инсульт алу ықтималдығы жетіден сегіз сағатқа дейін ұйықтайтындармен салыстырғанда 200 пайызға жоғары. Бұл нәтиже орта жаста ұйқыға басымдық берудің қаншалықты маңызды екенін көрсетеді — өкінішке орай, бұл отбасылық және кәсіби жағдайлар бізді дәл керісінше әрекет етуге итермелейтін уақыт.
Ұйқы тапшылығының салмағы астында жүректің соншалықты қатты зардап шегуінің бір себебі қан қысымына қатысты. Оң білегіңізге жылдам қарап, кейбір тамырларды таңдаңыз. Егер сіз сол қолыңызды білектің айналасына, шынтақтан сәл төмен орап, турникет сияқты қыссаңыз, сол тамырлардың ісіне бастағанын көресіз. Біраз қорқынышты, солай емес пе? Ұйқының аздап жоғалуының өзі бүкіл денеңіздің тамырларындағы қысымды арттырып, тамыр қабырғаларын созып, күйзеліске ұшыратуы дәл солай қорқынышты. Жоғары қан қысымы қазіргі уақытта соншалықты кең таралған, біз оның өлімге әкелетін зардабын ұмытып кетеміз. Биылдың өзінде гипертония жүрек жеткіліксіздігі, жүрек ишемиялық ауруы, инсульт немесе бүйрек жеткіліксіздігі арқылы 7 миллионнан астам адамның өмірін қияды. Жеткіліксіз ұйқы осы жоғалған әкелердің, аналардың, ата-әжелердің және сүйікті достардың көбі үшін жауапты.
Біз кездестірген ұйқының жоғалуының басқа салдарлары сияқты, жүрек-қан тамырлары жүйесіне өлшенетін әсер ету үшін толық түн ұйқыдан айырудың қажеті жоқ. Бір түндегі қарапайым ұйқының қысқаруы — тіпті бір немесе екі сағат болса да — адамның жүрек соғу жиілігін сағат сайын тездетеді және олардың тамырларындағы систолалық қан қысымын айтарлықтай арттырады. Бұл эксперименттердің бірнеше сағат бұрын жүрек-қан тамырлары жүйесі сау болған жас, шымыр адамдарда жүргізілгені сізге жұбаныш болмайды. Мұндай физикалық дайындық қысқа түнгі ұйқыға төтеп бере алмайды; ол ешқандай қарсылық көрсетпейді.
Жүрек соғу жиілігін тездетуден және қан қысымын арттырудан басқа, ұйқының болмауы сол кернеулі қан тамырларының, әсіресе жүректің өзін қоректендіретін [*coronary arteries*] (коронарлық артериялар) деп аталатын тамырлардың матасын одан әрі бұзады. Бұл өмір дәліздері жүрегіңізді үнемі қанмен қамтамасыз ету үшін таза және кең ашық болуы керек. Сол өткелдерді тарылтыңыз немесе жабыңыз, сонда жүрегіңіз қан оттегінің ашығуынан туындаған, ауызекі тілде "массивті коронарлық" деп аталатын ауқымды және жиі өлімге әкелетін шабуылға ұшырауы мүмкін.
Коронарлық артерияның бітелуінің бір себебі — атеросклероз немесе сол жүрек дәліздерінің кальций шөгінділері бар қатайған түйіндақтармен бітелуі. Чикаго университетінің зерттеушілері жүрек ауруы немесе атеросклероз белгілері жоқ бес жүзге жуық дені сау орта жастағы ересектерді зерттеді. Олар осы қатысушылардың коронарлық артерияларының денсаулығын бірнеше жыл бойы бақылап, үнемі ұйқысын бағалап отырды. Егер сіз әр түнде бес-алты сағат немесе одан аз ұйықтайтын адамдардың бірі болсаңыз, жеті-сегіз сағат ұйықтайтын адамдармен салыстырғанда, келесі бес жылда коронарлық артерияларыңыздың кальцинациясынан зардап шегу ықтималдығы 200-ден 300 пайызға дейін жоғары болды. Бұл адамдардың жеткіліксіз ұйқысы әйтпесе кең ашық болып, жүректі қанмен қоректендіруі тиіс сыни өткелдердің жабылуымен байланысты болды, бұл оны ашықтырып, коронарлық жүрек талмасының қаупін айтарлықтай арттырды.
Ұйқы тапшылығының жүрек-қан тамырлары денсаулығын нашарлату механизмдері көп болғанымен, олардың барлығы [*sympathetic nervous system*] (симпатикалық жүйке жүйесі) деп аталатын ортақ кінәлінің айналасына топтасқан сияқты. Адастыратын атауға негізделген махаббат немесе тыныш жанашырлық туралы ойлардан бас тартыңыз. Симпатикалық жүйке жүйесі шешімді түрде белсендіруші, қоздырушы, тіпті арандатушы болып табылады. Қажет болса, ол денедегі эволюциялық ежелгі "күрес немесе қашу" стресс реакциясын бірнеше секунд ішінде толығымен жұмылдырады. Үлкен әскерді басқаратын тәжірибелі генерал сияқты, симпатикалық жүйке жүйесі дененің физиологиялық бөлімшелерінің кең ассортиментінде — тыныс алу, иммундық қызмет және стресс химиялық заттарынан бастап қан қысымы мен жүрек соғу жиілігіне дейін белсенділікті жинай алады.
Симпатикалық жүйке жүйесінің жедел стресс реакциясы, әдетте минуттардан сағаттарға дейін созылатын қысқа уақыт кезеңдеріне ғана қолданылады, нақты физикалық шабуыл ықтималдығы сияқты сенімді қауіп жағдайында жоғары бейімделгіш болуы мүмкін. Мақсат — аман қалу және бұл жауаптар дәл соны орындау үшін дереу әрекет етуге ықпал етеді. Бірақ бұл жүйені ұзақ уақыт бойы "қосулы" күйінде қалдырыңыз, сонда симпатикалық белсендіру терең бейімделмеген күйге түседі. Шын мәнінде, бұл — өлтіруші.
Соңғы жарты ғасырдағы көптеген эксперименттер жеткіліксіз ұйқының адам ағзасына әсерін зерттеді және әдетте симпатикалық жүйке жүйесінің шамадан тыс белсенділігін байқады. Жеткіліксіз ұйқы күйі қанша уақытқа созылса және одан кейін біраз уақыт бойы дене белгілі бір дәрежеде "күрес немесе қашу" күйінде қалады. Бұл емделмеген ұйқы бұзылысы бар адамдарда, ұйқыны немесе оның сапасын шектейтін шамадан тыс жұмыс уақытында немесе адамның ұйқыны жай ғана елемеуінде жылдар бойы созылуы мүмкін. Ұзақ уақыт бойы шектен тыс айқайлап тұрған көлік қозғалтқышы сияқты, сіздің симпатикалық жүйке жүйеңіз ұйқының болмауынан мәңгілік шамадан тыс жүктемеге түседі. Симпатикалық белсендірудің тұрақты күшімен денеңізге түсетін салдарлы кернеу, қорланған көлік қозғалтқышының істен шыққан поршеньдері, тығыздағыштары және сықырлаған тісті дөңгелектері сияқты денсаулыққа қатысты барлық мәселелерде сыртқа шығады.
Шамадан тыс белсенді симпатикалық жүйке жүйесінің осы орталық жолы арқылы, кортизол деп аталатын стресске байланысты химиялық заттың жоғарылауымен бірге, ұйқы тапшылығы бүкіл денеңізге денсаулыққа зиян келтіретін толқын сияқты таралатын домино әсерін тудырады. Ол әдетте жүрегіңіздің жиырылу жылдамдығын үдетуге жол бермейтін әдепкі тыныштық тежегішін алып тастаудан басталады. Бұл тежегіш босатылғаннан кейін сіз жүрек соғысының тұрақты жылдамдығын сезінесіз.
Ұйқысы қанбаған жүрегіңіз тезірек соққан сайын, тамырларыңыз арқылы айдалатын қанның көлемдік жылдамдығы артады және онымен бірге қан қысымыңыздың гипертониялық күйі келеді. Сонымен бірге шамадан тыс белсенді симпатикалық жүйке жүйесі тудыратын кортизол стресс гормонының созылмалы өсуі орын алады. Кортизолдың тұрақты тасқынының бір жағымсыз салдары — қан тамырларының тарылуы, бұл қан қысымының одан да жоғарылауына әкеледі.
Жағдайды нашарлататыны, дененің керемет емшісі — өсу гормоны — әдетте түнде көтеріледі, бірақ ұйқы тапшылығы жағдайында өшіріледі. Эндотелий деп аталатын қан тамырларының астарын толықтыратын өсу гормоны болмаса, олар баяу қырқылып, тұтастығынан айырылады. Шынайы жарақатқа қорлау қосып, ұйқы тапшылығының тамырларыңызға тигізетін гипертониялық кернеуі сол жарылып жатқан тамырларды тиімді түрде жөндей алмайтыныңызды білдіреді. Бүкіл денеңіздегі тамырлы сантехниканың зақымдалған және әлсіреген күйі енді жүйелі түрде атеросклерозға (артериялардың бітелуіне) бейім болады. Тамырлар жарылады. Бұл факторлардың оқ-дәрі бөшкесі, жарылыс салдарынан болатын ең көп таралған құрбандар — жүрек талмасы мен инсульт.
Бұл зиян каскадын толық түнгі ұйқының жүрек-қан тамырлары жүйесіне беретін емдік пайдасымен салыстырыңыз. Әсіресе терең NREM ұйқысы кезінде ми дененің жүйке жүйесінің "күрес немесе қашу" симпатикалық тармағына тыныштандыратын сигнал береді және мұны түннің ұзақ уақытында жасайды. Нәтижесінде терең ұйқы жоғары қан қысымы, жүрек талмасы, жүрек жеткіліксіздігі және инсультпен синоним болып табылатын осы физиологиялық стресстің өршуіне жол бермейді. Бұған жүрегіңіздің жиырылу жылдамдығына тыныштандыратын әсер ету кіреді. Терең NREM ұйқыңызды түнгі қан қысымын басқарудың табиғи түрі деп ойлаңыз — гипертония мен инсульттің алдын алатын түрі.
Дәрістерде немесе жазбаша түрде жалпы жұртшылыққа ғылымды жеткізгенде, мен аудиторияны ешқашан бітпейтін өлім-жітім және ауру статистикасымен бомбалаудан сақтанамын, әйтпесе олар менің алдымда өмір сүруге деген құлшынысын жоғалтып алуы мүмкін. Ұйқы тапшылығы саласындағы осындай дәлелді зерттеулердің көптігімен мұны жасамау қиын. Алайда, көбінесе адамдарға мәселені түсіну үшін бір ғана таңқаларлық нәтиже жеткілікті. Жүрек-қан тамырлары денсаулығы үшін мен бұл нәтиже 1,5 миллиард адам жыл сайын бір түнге ұйқысын бір сағатқа немесе одан аз уақытқа қысқартуға мәжбүр болатын "жаһандық эксперименттен" келеді деп санаймын. Сіз бұл эксперименттің бір бөлігі болған шығарсыз, ол жазғы уақытқа ауысу деп аталады.
Солтүстік жарты шарда наурыз айында жазғы уақытқа ауысу адамдардың көпшілігінің бір сағаттық ұйқы мүмкіндігін жоғалтуына әкеледі. Егер сіз зерттеушілер жасағандай миллиондаған күнделікті аурухана жазбаларын кестелесеңіз, бұл ұйқының болмашы болып көрінетін қысқаруы келесі күні жүрек талмасының қорқынышты өсуімен бірге келетінін байқайсыз. Бір қызығы, бұл екі жаққа да жұмыс істейді. Солтүстік жарты шарда күзде сағаттар артқа жылжып, біз бір сағаттық ұйқы мүмкіндігін алған кезде, келесі күні жүрек талмасының деңгейі күрт төмендейді. Осындай өсу мен құлдырау қатынасын жол-көлік оқиғаларының санынан да көруге болады, бұл мидың зейіннің төмендеуі және микроұйқы арқылы жүрек сияқты ұйқының өте кішкентай ауытқуларына сезімтал екенін дәлелдейді.
ҰЙҚЫНЫҢ ЖОҒАЛУЫ ЖӘНЕ ЗАТ АЛМАСУ: ДИАБЕТ ЖӘНЕ САЛМАҚ ҚОСУ
Сіз неғұрлым аз ұйықтасаңыз, соғұрлым көп тамақтануыңыз ықтимал. Сонымен қатар, денеңіз сол калорияларды, әсіресе қаныңыздағы қант концентрациясын тиімді басқара алмайды. Осы екі жолмен түніне жеті немесе сегіз сағаттан аз ұйықтау салмақ қосу, артық салмақ немесе семіздік ықтималдығын арттырады және 2-типті қант диабетінің даму ықтималдығын айтарлықтай арттырады.
Диабеттің жаһандық денсаулық сақтау шығыны жылына 375 миллиард долларды құрайды. Семіздік шығыны 2 триллион доллардан асады. Дегенмен, ұйқысы қанбаған адам үшін денсаулыққа, өмір сапасына және өлімнің тез келуіне кететін шығын маңыздырақ. Ұйқының болмауы сізді диабетке қалай апаратыны және семіздікке қалай әкелетіні қазір жақсы түсінілген және даусыз.
ДИАБЕТ
Қант — қауіпті нәрсе. Диетаңызда, иә, бірақ мен бұл жерде қазіргі уақытта қан ағымыңызда айналып жүрген қант туралы айтып отырмын. Апталар немесе жылдар бойы қандағы қанттың немесе глюкозаның шамадан тыс жоғары деңгейі денеңіздің тіндері мен мүшелеріне таңқаларлық зиян келтіреді, денсаулығыңызды нашарлатады және өмір сүру ұзақтығын қысқартады. Соқырлыққа әкелуі мүмкін көз ауруы, жиі ампутацияға әкелетін жүйке ауруы және диализді немесе трансплантацияны қажет ететін бүйрек жеткіліксіздігі — барлығы ұзақ уақытқа созылған жоғары қан қантының салдары, гипертония мен жүрек ауруы сияқты. Бірақ реттелмеген қан қантымен ең жиі және тікелей байланысты жағдай — 2-типті қант диабеті.
Дені сау адамда инсулин гормоны тамақ ішкеннен кейін болатындай, қандағы глюкоза көбейген жағдайда денеңіздің жасушаларын оны тез сіңіруге итермелейді. Инсулиннің нұсқауымен денеңіздің жасушалары нөсер жаңбыр кезіндегі керемет тиімді жол бойындағы суағарлар сияқты жұмыс істейтін бетіндегі арнайы арналарды ашады. Олар транзиттік артериялар арқылы ағып жатқан глюкоза тасқынымен күресуде еш қиындық көрмейді, әйтпесе қан ағымындағы қанттың қауіпті тасқыны болуы мүмкін жағдайдың алдын алады.
Алайда, егер денеңіздің жасушалары инсулинге жауап беруді тоқтатса, олар қаннан глюкозаны тиімді сіңіре алмайды. Бітеліп қалған немесе қате жабылған жол бойындағы суағарлар сияқты, қан қантының көтерілуін қауіпсіз деңгейге қайтару мүмкін емес. Бұл кезде дене гипергликемиялық күйге ауысады. Егер бұл жағдай сақталса және денеңіздің жасушалары глюкозаның жоғары деңгейімен күресуге төзімсіз болып қалса, сіз диабет алдындағы күйге ауысасыз және ақырында толыққанды 2-типті қант диабетін дамытасыз.
Ұйқының жоғалуы мен қалыптан тыс қан қанты арасындағы байланыстың ерте ескерту белгілері бірнеше құрлықты қамтитын бірқатар ірі эпидемиологиялық зерттеулерде пайда болды. Бір-біріне тәуелсіз зерттеу топтары әдетте түніне алты сағаттан аз ұйықтайтынын хабарлаған адамдар арасында 2-типті қант диабетінің деңгейі әлдеқайда жоғары екенін анықтады. Бұл байланыс дене салмағы, алкоголь, темекі шегу, жас, жыныс, нәсіл және кофеин қолдану сияқты басқа ықпал етуші факторларды түзеткенде де маңызды болып қалды. Бұл зерттеулер қаншалықты күшті болса да, олар себеп-салдар бағытын хабарламайды. Диабет күйі ұйқыңызды бұза ма, әлде қысқа ұйқы денеңіздің қан қантын реттеу қабілетін бұзып, сол арқылы диабетті тудыра ма?
Бұл сұраққа жауап беру үшін ғалымдар диабеттің белгілері немесе қан қантымен проблемалары жоқ дені сау ересектермен мұқият бақыланатын эксперименттер жүргізуі керек болды. Осы зерттеулердің біріншісінде қатысушылар алты түн бойы түніне төрт сағат ұйықтаумен шектелді. Сол аптаның соңында бұл (бұрын дені сау) қатысушылар толық демалған кезбен салыстырғанда глюкозаның стандартты дозасын сіңіруде 40 пайызға аз тиімді болды.
Бұл нені білдіретінін түсіну үшін, егер зерттеушілер сол қан қантының көрсеткіштерін хабарсыз отбасылық дәрігерге көрсетсе, терапевт сол адамды бірден диабет алдындағы деп жіктейтін еді. Олар қайтымсыз 2-типті қант диабетінің дамуын болдырмау үшін жедел араласу бағдарламасын бастайтын еді. Әлемдегі көптеген ғылыми зертханалар қысқа ұйқының осы алаңдатарлық әсерін қайталады, кейбіреулері ұйқы мөлшерін одан да аз қысқарту арқылы.
Ұйқының болмауы дененің қан қантын тиімді бақылауын қалай басып алады? Бұл жасушаларға глюкозаны сіңіру туралы маңызды нұсқауды алып тастайтын инсулин шығарылымының блокадасы ма? Әлде жасушалардың өздері әйтпесе қалыпты және бар инсулин хабарламасына жауап бермейтін болды ма?
Біз анықтағанымыз, екеуі де шындық, дегенмен ең дәлелді айғақтар соңғысын көрсетеді. Жоғарыда аталған эксперименттердің соңында қатысушылардан кішкентай тін үлгілерін немесе биопсия алу арқылы біз дененің жасушалары қалай жұмыс істеп жатқанын тексере аламыз. Қатысушылар бір апта бойы төрт-бес сағаттық ұйқымен шектелгеннен кейін, бұл шаршаған адамдардың жасушалары инсулинге әлдеқайда аз қабылдағыш болды. Бұл ұйқысы қанбаған күйде жасушалар инсулиннен келген хабарламаға қыңырлықпен қарсы тұрып, беткі арналарын ашудан бас тартты. Жол бойындағы суағарлар тиімді түрде жабылып, қан ағымындағы глюкозаның көтерілуіне және гипергликемияның диабет алдындағы күйіне әкелді.
Жалпы жұртшылықтың көпшілігі диабеттің ауыр екенін түсінсе де, олар шынайы ауыртпалықты бағаламауы мүмкін. Бір пациентке шаққандағы орташа емдеу құны 85 000 доллардан асатынынан бөлек (бұл медициналық сақтандыру жарналарының жоғарылауына ықпал етеді), диабет адамның өмір сүру ұзақтығын он жылға қысқартады. Созылмалы ұйқы тапшылығы қазір бірінші әлем елдерінде 2-типті қант диабетінің өршуіне негізгі үлес қосушылардың бірі ретінде танылды. Бұл алдын алуға болатын үлес.
САЛМАҚ ҚОСУ ЖӘНЕ СЕМІЗДІК
Ұйқыңыз қысқарған кезде салмақ қосасыз. Бел шеңберіңізді кеңейту үшін бірнеше күш бірігеді. Біріншісі тәбетті бақылайтын екі гормонға қатысты: лептин және грелин. Лептин тоқшылық сезімін білдіреді. Лептиннің айналымдағы деңгейі жоғары болғанда, тәбетіңіз басылады және тамақ ішкіңіз келмейді. Грелин, керісінше, қатты аштық сезімін тудырады. Грелин деңгейі жоғарылағанда, тамақтануға деген құлшынысыңыз да артады. Осы гормондардың кез келгенінің теңгерімсіздігі тамақтанудың артуына және осылайша дене салмағының артуына әкелуі мүмкін. Екеуін де дұрыс емес бағытта бұзыңыз, сонда салмақ қосу ықтималдығы жоғары болады.
Соңғы отыз жылда Чикаго университетіндегі менің әріптесім доктор Ева Ван Каутер ұйқы мен тәбет арасындағы байланыс бойынша тынымсыз зерттеулер жүргізді, олар қаншалықты әсерлі болса, соншалықты керемет. Адамдарды толық түнгі ұйқыдан айырудың орнына, Ван Каутер неғұрлым өзекті тәсілді қолданды. Ол индустриалды қоғамдардағы көптеген адамдар апта ішінде түніне бес-алты сағаттан аз ұйықтайтынын мойындады. Сондықтан қалыпты салмақтағы дені сау жас ересектерге жүргізілген алғашқы зерттеулер сериясында ол қоғамға тән осы қысқа ұйқының бір аптасы лептин немесе грелин немесе екеуінің де деңгейін бұзуға жеткілікті ме екенін зерттей бастады.
Егер сіз Ван Каутердің зерттеулерінің біріне қатысушы болсаңыз, бұл қонақүйде бір апта тұру сияқты сезіледі. Сізге жеке бөлме, төсек, таза төсек-орын, теледидар, интернетке қолжетімділік және т.б. беріледі — тегін шай мен кофеден басқа, өйткені кофеинге рұқсат етілмейді. Эксперименттің бір тармағында сізге бес түн бойы әр түнде сегіз жарым сағаттық ұйқы мүмкіндігі беріледі, ол басыңызға қойылған электродтармен жазылады. Зерттеудің екінші тармағында сізге бес түн бойы тек төрт-бес сағат ұйықтауға рұқсат етіледі, бұл да электрод жазбаларымен өлшенеді. Екі зерттеу тармағында да сіз дәл бірдей мөлшерде және түрде тамақ аласыз және физикалық белсенділік деңгейіңіз де тұрақты болады. Күн сайын аштық сезіміңіз бен тамақ қабылдауыңыз бақыланады, сондай-ақ лептин мен грелиннің айналымдағы деңгейлері тексеріледі.
Дені сау, арық қатысушылар тобында дәл осы эксперименттік дизайнды қолдана отырып, Ван Каутер адамдардың түніне төрт-бес сағат ұйықтағанда әлдеқайда ашқарақ болатынын анықтады. Бұл оларға бірдей мөлшерде тамақ берілгеніне және бірдей белсенді болғанына қарамастан орын алды, ал сегіз немесе одан да көп сағат ұйықтаған кезде дәл сол адамдардың аштық деңгейі тыныш бақылауда болған еді. Аштық сезімінің күшті өсуі және тәбеттің артуы тез, қысқа ұйқының екінші күнінде-ақ орын алды.
Кінәлі екі кейіпкер — лептин мен грелин болды. Жеткіліксіз ұйқы тоқшылықты білдіретін лептин гормонының концентрациясын төмендетіп, аштықты қоздыратын грелин гормонының деңгейін арттырды. Бұл физиологиялық екі еселенген қауіптің классикалық жағдайы болды: қатысушылар қысқа ұйқы сияқты бір қылмыс үшін екі рет жазаланды: бір рет жүйесінен "мен тоқпын" сигналы алынып тасталды, және бір рет "мен әлі ашпын" сезімі күшейтілді. Нәтижесінде қатысушылар қысқа ұйықтаған кезде тамаққа қанағаттанбады.
Метаболикалық тұрғыдан алғанда, ұйқысы шектелген қатысушылар аштықты бақылауды жоғалтты. Бұл адамдарды қоғамымыздағы кейбіреулер "жеткілікті" ұйқы мөлшері деп санайтын (түніне бес сағат) деңгеймен шектеу арқылы Ван Каутер гормоналды тамақ құмарлығының таразысында терең теңгерімсіздік тудырды. "Тамақтануды тоқтат" (лептин) дейтін химиялық хабарламаны өшіріп, бірақ "өтінемін, тамақтануды жалғастыр" (грелин) деп айқайлайтын гормоналды дауысты күшейту арқылы, ұйқыңыз мол болмаған кезде, тіпті патшалық тамақтан кейін де тәбетіңіз қанағаттанбаған күйде қалады. Ван Каутер маған әдемі сипаттап бергендей, ұйқысы қанбаған дене молшылық ортасында ашаршылық деп айқайлайды.
Бірақ аштықты сезіну және іс жүзінде көбірек тамақтану бір нәрсе емес. Аз ұйықтағанда шынымен көбірек тамақтанасыз ба? Тәбеттің сол өсуінің салдарынан бел шеңберіңіз шынымен ісіне ме?
Тағы бір маңызды зерттеумен Ван Каутер мұның шындық екенін дәлелдеді. Бұл эксперименттегі қатысушылар тағы да екі түрлі жағдайдан өтті, олар өздерінің бастапқы бақылауы ретінде әрекет етті: төрт түн сегіз жарым сағат төсекте жату уақыты және төрт түн төрт жарым сағат төсекте жату уақыты. Күн сайын қатысушылар екі жағдайда да бірдей физикалық белсенділік деңгейімен шектелді. Күн сайын оларға тамаққа еркін қол жеткізу мүмкіндігі берілді және зерттеушілер екі эксперименттік манипуляция арасындағы калория тұтыну айырмашылығын мұқият санады.
Қысқа ұйықтаған кезде дәл сол адамдар әр күні 300 калория артық жеді — немесе эксперимент аяқталғанға дейін 1000 калориядан астам — бұл әр түнде толық ұйқы алған кезбен салыстырғанда. Егер сіз адамдарға он күн бойы бес-алты сағат ұйқы берсеңіз, ұқсас өзгерістер орын алады. Мұны жұмыс жылына дейін кеңейтіңіз және ұйқы керемет түрде мол болатын бір айлық демалысты есептегенде, сіз әлі де 70 000-нан астам артық калория тұтынған боласыз. Калориялық бағалауларға сүйенсек, бұл жыл сайын, әр жылы 10-нан 15 фунтқа (4,5-7 кг) дейін салмақ қосуға әкелуі мүмкін.
Ван Каутердің келесі эксперименті ең таңқаларлық (және сайтани) болды. Шымыр, дені сау адамдар бұрынғыдай екі түрлі жағдайдан өтті: төрт түн сегіз жарым сағат төсекте жату уақыты және төрт түн төрт жарым сағат төсекте жату уақыты. Алайда, әрбір эксперименттік жағдайдың соңғы күнінде басқаша нәрсе болды. Қатысушыларға төрт сағаттық кезеңге созылған қосымша тамақ буфеті ұсынылды. Олардың алдына ет, көкөністер, нан, картоп және салаттан бастап жемістер мен балмұздаққа дейінгі тағамдардың ассортименті қойылды. Бір жағында печенье, шоколад батончиктері, чипсы және крендельдерге толы бонустық жеңіл тамақ барына қолжетімділік болды. Қатысушылар төрт сағаттық кезеңде қалағанынша тамақтана алды, тіпті буфет жарты жолда толықтырылды. Маңыздысы, субъектілер жалғыз тамақтанды, бұл олардың табиғи тамақтану құмарлықтарын өзгертуі мүмкін әлеуметтік немесе стигматизациялаушы әсерлерді шектеді.
Буфеттен кейін Ван Каутер және оның командасы қатысушылардың не жегенін және қанша жегенін тағы бір рет сандық түрде бағалады. Буфеттік түскі ас кезінде 2000-ға жуық калория жегеніне қарамастан, ұйқысы қанбаған қатысушылар жеңіл тамақ барына сүңгіп кетті. Олар әр түнде көп ұйықтаған кезбен салыстырғанда, толық тамақтан кейін қосымша 330 калория жеңіл тамақ тұтынды.
Бұл мінез-құлыққа қатысты жақында ашылған жаңалық: ұйқының жоғалуы айналымдағы эндоканнабиноидтардың деңгейін арттырады, атынан болжағаныңыздай, бұл дене шығаратын химиялық заттар каннабис есірткісіне өте ұқсас. Марихуананы қолдану сияқты, бұл химиялық заттар тәбетті ашады және жеңіл тамаққа деген құлшынысыңызды арттырады, басқаша айтқанда "тәбеттің ашылуы" (munchies).
Эндоканнабиноидтардың бұл өсуін ұйқы тапшылығынан туындаған лептин мен грелиндегі өзгерістермен біріктіріңіз, сонда сізде барлығы бір бағытқа жетелейтін химиялық хабарламалардың күшті қайнатпасы болады: артық тамақтану.
Кейбіреулер біз ұйқысыз қалғанда көбірек тамақтанамыз, өйткені ояу жүргенде артық калория жағамыз деп дауласады. Өкінішке орай, бұл шындық емес. Жоғарыда сипатталған ұйқыны шектеу эксперименттерінде екі жағдай арасында калориялық шығындарда айырмашылықтар жоқ. Адамды жиырма төрт сағат бойы тікелей ұйқыдан айыру арқылы шектен шығыңыз, сонда олар толық сегіз сағаттық ұйқыны қамтитын жиырма төрт сағаттық кезеңмен салыстырғанда қосымша 147 калория ғана жағуы мүмкін. Ұйқы, белгілі болғандай, ми мен дене үшін қарқынды метаболикалық белсенді күй болып табылады. Осы себепті біз үлкен мөлшерде энергияны үнемдеу үшін ұйықтаймыз деген теориялар енді қарастырылмайды. Шектеулі калориялық үнемдеу ұйықтап қалумен байланысты өмір сүру қауіптері мен кемшіліктерінен асып түсу үшін жеткіліксіз.
Маңыздысы, ұйқысыз кезде жейтін артық калориялар ояу қалу кезінде жағатын кез келген номиналды артық энергиядан асып түсуі мүмкін. Жағдайды нашарлататыны, адам неғұрлым аз ұйықтаса, соғұрлым өзін аз энергиялы сезінеді және нақты әлем жағдайында отырықшы және жаттығуға аз дайын болады. Жеткіліксіз ұйқы — семіздікке арналған тамаша рецепт: калорияны көбірек қабылдау, калорияны азырақ жұмсау.
Қысқа ұйқыдан туындаған салмақ қосу жай ғана көбірек тамақтану емес, сонымен қатар не жейтініңіздің өзгеруі. Әртүрлі зерттеулерге қарап, Ван Каутер тәттілерге (мысалы, печенье, шоколад және балмұздақ), ауыр көмірсуларға бай тағамдарға (мысалы, нан және макарон) және тұзды жеңіл тамақтарға (мысалы, картоп чипсы және крендельдер) құмарлық ұйқы әр түнде бірнеше сағатқа қысқарған кезде 30-дан 40 пайызға дейін артқанын байқады. Ақуызға бай тағамдар (мысалы, ет және балық), сүт өнімдері (йогурт және ірімшік сияқты) және майлы тағамдар аз әсер етіп, ұйқылы қатысушылардың қалауында 10-нан 15 пайызға дейін өсуді көрсетті.
Неліктен біз ұйқысыз қалғанда тез әсер ететін қанттар мен күрделі көмірсуларға құмартамыз? Менің зерттеу тобым және мен адамдардың миын тамақ өнімдерін қарап, таңдап жатқан кезде сканерлеп, содан кейін әрқайсысын қаншалықты қалайтынын бағалайтын зерттеу жүргізуді шештік. Біз ми ішіндегі өзгерістер ұйқының болмауынан туындаған тағам таңдаудағы бұл зиянды өзгерісті түсіндіруге көмектесуі мүмкін деп болжадық. Әдетте біздің негізгі гедоникалық тамақ құмарлықтарымызды бақылауда ұстайтын, бізді тұтас дәнді дақылдар мен жапырақты көкөністердің орнына пончиктерге немесе пиццаға қол созуға мәжбүр ететін импульсті бақылау аймақтарында бұзылу болды ма?
Дені сау, орташа салмақтағы қатысушылар экспериментті екі рет орындады: бір рет толық түнгі ұйқыдан кейін және бір рет бір түн ұйқыдан айырылғаннан кейін. Екі жағдайда да олар құлпынай, алма және сәбіз сияқты жемістер мен көкөністерден бастап балмұздақ, макарон және пончиктер сияқты жоғары калориялы тағамдарға дейінгі сексен ұқсас тағам суретін көрді. Қатысушылардың дұрыс немесе ең қолайлы таңдау деп ойлаған заттарды жай ғана таңдаудың орнына, өздерінің шынайы құмарлықтарын көрсететін таңдау жасауын қамтамасыз ету үшін біз ынталандыруды мәжбүрледік: олар МРТ машинасынан шыққаннан кейін, біз оларға тапсырма кезінде ең қатты қалаған тағамының бір порциясын бердік және оны жеуді сыпайы түрде сұрадық!
Бір адамның екі жағдайындағы ми белсенділігінің үлгілерін салыстыра отырып, біз ойластырылған пайымдаулар мен бақыланатын шешімдер үшін қажет маңдай алды қыртысындағы бақылаушы аймақтардың белсенділігі ұйқының болмауынан үнсіз қалғанын анықтадық. Керісінше, мотивациялар мен құмарлықты қозғайтын неғұрлым қарапайым терең ми құрылымдары тағам суреттеріне жауап ретінде күшейтілді. Ойластырылған бақылаусыз ми белсенділігінің неғұрлым қарапайым үлгісіне ауысу қатысушылардың тағам таңдауының өзгеруімен бірге келді. Жоғары калориялы тағамдар ұйқысы қанбаған кезде қатысушылардың көзіне айтарлықтай тартымды болып көрінді. Қатысушылар ұйқысыз кезде қалаған қосымша тағамдарды санағанда, бұл қосымша 600 калорияны құрады.
Жуаныш беретін жаңалық — жеткілікті ұйқы дене салмағын бақылауға көмектеседі. Біз толық түнгі ұйқы гедоникалық құмарлықтарды босататын терең ми аймақтары мен осы құмарлықтарды тізгіндеу міндеті болып табылатын жоғары деңгейлі ми аймақтары арасындағы байланыс жолын жөндейтінін анықтадық. Сондықтан мол ұйқы миыңыздағы импульсті бақылау жүйесін қалпына келтіріп, ықтимал шамадан тыс тамақтануға тиісті тежегіштерді қоя алады.
Мидың оңтүстігінде біз мол ұйқы ішегіңізді бақытты ететінін де анықтап жатырмыз. Ұйқының дененің жүйке жүйесінің тепе-теңдігін қалпына келтірудегі рөлі, әсіресе оның "күрес немесе қашу" симпатикалық тармағын тыныштандыруы, ішегіңізде орналасқан (сондай-ақ энтерикалық жүйке жүйесі деп те аталады) микробиома деп аталатын бактериялық қауымдастықты жақсартады. Біз бұрын білгеніміздей, сіз жеткілікті ұйықтамаған кезде және дененің стресске байланысты, "күрес немесе қашу" жүйке жүйесі қозған кезде, бұл микробиомаңызда "жаман бактериялардың" көбеюіне ықпал ететін айналымдағы кортизолдың артық мөлшерін тудырады. Нәтижесінде жеткіліксіз ұйқы барлық тағамдық қоректік заттардың мағыналы сіңуіне жол бермейді және асқазан-ішек жолдарының проблемаларын тудырады.
Әрине, әлемнің үлкен бөлігін қамтыған семіздік індеті тек ұйқының болмауынан туындамайды. Өңделген тағамдарды тұтынудың өсуі, порция мөлшерінің ұлғаюы және адамдардың отырықшы табиғаты — барлығы триггерлер. Алайда бұл өзгерістер семіздіктің күрт өсуін түсіндіруге жеткіліксіз. Басқа факторлар рөл атқаруы керек.
Соңғы үш онжылдықта жиналған дәлелдерге сүйене отырып, жеткіліксіз ұйқы індеті семіздік індетіне негізгі үлес қосушы болуы әбден мүмкін. Эпидемиологиялық зерттеулер аз ұйықтайтын адамдар артық салмаққа немесе семіздікке бейім адамдар екенін анықтады. Шынында да, егер сіз жай ғана соңғы елу жылдағы ұйқы уақытының қысқаруын (нүктелі сызық) сол уақыт аралығындағы семіздік деңгейінің өсуімен (тұтас сызық) бір графикте сызсаңыз, 13-суретте көрсетілгендей, деректер бұл байланысты болжайды, бірақ дәлелдемейді.
Біз қазір бұл әсерлерді өмірдің өте ерте кезеңінде байқап отырмыз. Түніне он жарым сағат немесе одан аз ұйықтайтын үш жасар балалардың жеті жасқа келгенде семіздікке шалдығу қаупі түніне он екі сағат ұйықтайтындарға қарағанда 45 пайызға жоғары. Балаларымызды өмірінің осындай ерте кезеңінде ұйқыны елемеу арқылы нашар денсаулық жолына қою — қасірет.
Салмақ жоғалтуға тырысу туралы соңғы түсініктеме: айталық, сіз майды жоғалту және соның нәтижесінде сымбатты және сергек көріну үмітімен екі апта бойы қатаң, төмен калориялы диетаға отыруды шештіңіз. Зерттеушілер медициналық орталықта толық екі апта болған артық салмағы бар ерлер мен әйелдер тобына дәл осылай жасады. Алайда бір топ адамға төсекте жатуға бес жарым сағат уақыт берілсе, екінші топқа сегіз жарым сағат уақыт ұсынылды.
Салмақ жоғалту екі жағдайда да орын алғанымен, салмақ жоғалту түрі әртүрлі көздерден келді. Ұйқыға небәрі бес жарым сағат мүмкіндік берілгенде, жоғалған фунттардың 70 пайызынан астамы майсыз дене массасынан — майдан емес, бұлшықеттен келді. Әр түнде сегіз жарым сағат төсекте жату уақыты ұсынылған топқа ауысыңыз, сонда әлдеқайда қолайлы нәтиже байқалды, салмақ жоғалтудың 50 пайызынан астамы бұлшықетті сақтай отырып, майдан келді. Сіз жеткілікті ұйықтамаған кезде, дене майдан бас тартуға келгенде ерекше сараң болады. Оның орнына бұлшықет массасы таусылады, ал май сақталады. Ұйқыны қысқартқан кезде диета ұстаудың нәтижесі арық және сергек болуы екіталай. Соңғысы алдыңғысына кері әсер етеді.
Осы жұмыстың барлығының нәтижесін келесідей қорытындылауға болады: қысқа ұйқы (бірінші әлем елдеріндегі көптеген ересектер жиі және әдетте хабарлайтын түрі) аштық пен тәбетті арттырады, мидағы импульсті бақылауды бұзады, тамақ тұтынуды (әсіресе жоғары калориялы тағамдарды) арттырады, тамақтанғаннан кейін тамаққа қанағаттану сезімін төмендетеді және диета кезінде салмақты тиімді жоғалтуға жол бермейді.
ҰЙҚЫНЫҢ ЖОҒАЛУЫ ЖӘНЕ РЕПРОДУКТИВТІ ЖҮЙЕ
Егер сізде репродуктивті сәттілікке, фитнеске немесе ерлікке үміт болса, әр түнде толық түнгі ұйқы алғаныңыз жөн. Чарльз Дарвин мен қазір ұсынып отырған дәлелдерді қарап шыққан болса, бұл кеңеске оңай жабысатынына сенімдімін.
Чикаго университетіндегі зерттеу тобы жасағандай, жиырма жастың ортасындағы арық, дені сау жас еркектер тобын алып, оларды бір апта бойы бес сағаттық ұйқымен шектеңіз. Осы шаршаған қатысушылардың қанындағы гормон деңгейлерін сынамалаңыз, сонда сіз олардың толық демалған кездегі тестостеронның бастапқы деңгейлерімен салыстырғанда тестостеронның айтарлықтай төмендегенін табасыз. Гормоналды тұйықталу әсерінің мөлшері соншалықты үлкен, ол ер адамды тестостерон ерлігі тұрғысынан он-он бес жылға тиімді түрде "қартайтады". Эксперименттік нәтижелер ұйқы бұзылыстарынан, әсіресе қорылдаумен байланысты ұйқы апноэсінен зардап шегетін ерлердің ұйқы жағдайынан зардап шекпейтін ұқсас жастағы және текті адамдарға қарағанда тестостерон деңгейі айтарлықтай төмен екендігі туралы тұжырымды қолдайды.
Мұндай зерттеулердің нәтижелерін айту көбінесе мен көпшілік алдында дәріс оқығанда кездестіретін кез келген дауысты (альфа) еркектерді басады. Сіз елестете алатындай, олардың қызу, ұйқыға қарсы ұстанымы мұндай ақпаратты алғаннан кейін аздап теңселіп қалады. Шынайы зұлымдықсыз мен оларға тым аз ұйықтайтынын — немесе ұйқы сапасы нашар екенін хабарлаған ерлердің сперматозоидтар саны толық және тыныш түнгі ұйқы алатындарға қарағанда 29 пайызға төмен екенін және сперматозоидтардың өздерінде деформациялар көп екенін хабарлаймын. Мен әдетте жауабымды жақша ішіндегі төмен соққымен аяқтаймын, қысқа ұйқы ұзақтығы аталық бездердің кішірек мөлшерімен айтарлықтай байланысты екенін атап өтемін.
Төмен тестостерон — клиникалық тұрғыдан алаңдатарлық және өмірге әсер ететін мәселе. Тестостероны төмен ер адамдар күні бойы шаршау мен қажуды жиі сезінеді. Оларға жұмыс тапсырмаларына зейін қою қиынға соғады, өйткені тестостерон мидың зейін қою қабілетіне өткірлеуші әсер етеді. Және, әрине, олардың либидосы төмендейді, бұл белсенді, толыққанды және сау жыныстық өмірді қиындатады. Шынында да, жоғарыда аталған зерттеудегі жас жігіттердің өзін-өзі бағалаған көңіл-күйі мен сергектігі олардың ұйқы тапшылығының артуымен және тестостерон деңгейінің төмендеуімен бірге біртіндеп төмендеді. Бұған тестостерон сүйек тығыздығын сақтайтынын және бұлшықет массасын, демек күшті құруда себептік рөл атқаратынын қосыңыз, сонда сіз толық түнгі ұйқы — және ол қамтамасыз ететін табиғи гормоналды алмастыру терапиясы — денсаулықтың осы аспектісі және барлық жастағы ерлер үшін белсенді өмір үшін неге соншалықты маңызды екенін түсіне бастайсыз.
Ұйқының болмауынан репродуктивті түрде зардап шегетіндер тек ерлер емес. Түніне алты сағаттан аз ұйықтау әйелдерде фолликулды ынталандырушы гормонның 20 пайызға төмендеуіне әкеледі — бұл овуляциядан сәл бұрын шыңына жететін және ұрықтану үшін қажетті маңызды әйел репродуктивті элементі. Соңғы қырық жылдағы 100 000-нан астам жұмыс істейтін әйелдердің зерттеулерінің нәтижелерін біріктірген есепте, ұйқы сапасының нашарлауына әкелетін тұрақты емес түнгі сағаттарда жұмыс істейтіндер, мысалы, ауысымдық жұмысты орындайтын медбикелер (осы алдыңғы зерттеулер кезінде тек әйелдер атқаратын кәсіп), тұрақты күндізгі сағаттарда жұмыс істейтіндерге қарағанда қалыптан тыс етеккір циклдерінің деңгейі айтарлықтай жоғары болды. Сонымен қатар, тұрақты емес сағаттарда жұмыс істейтін әйелдер жүкті болу қабілетін төмендететін суб-фертильділік мәселелерінен зардап шегу ықтималдығы 80 пайызға жоғары болды. Жүкті болып, түніне сегіз сағаттан аз ұйықтайтын әйелдер де әр түнде сегіз сағат немесе одан да көп ұйықтайтындармен салыстырғанда бірінші триместрде түсік тастауға бейім.
Екі тарап та ұйқыдан тапшылық көретін жұптағы репродуктивті денсаулыққа тигізетін осы зиянды әсерлерді біріктіріңіз, сонда ұйқы тапшылығы індетінің бедеулікпен немесе суб-фертильділікпен неге байланысты екенін және Дарвиннің болашақ эволюциялық сәттілік контекстінде бұл нәтижелерді неге соншалықты маңызды деп санайтынын түсіну оңай.
Айтпақшы, егер сіз Стокгольм университетіндегі менің досым және әріптесім доктор Тина Сунделиннен ұйқысыз қалғанда қаншалықты тартымды көрінетініңізді сұрасаңыз — жұп құру және осылайша көбею мүмкіндіктеріңізді өзгертетін негізгі биологияның физикалық көрінісі — ол сізге ұсқынсыз шындықты хабарлайды. Сунделин бұл ғылыми сұлулық байқауында төрелік ететін адам емес. Керісінше, ол қоғам мүшелері оның орнына төрелік еткен талғампаз эксперимент жүргізді.
Сунделин он сегіз бен отыз бір жас аралығындағы дені сау ерлер мен әйелдер тобын алды. Олар бірдей ішкі жарықтандыру жағдайында, тәуліктің бір уақытында (14:30), шаштары түсірілген, әйелдер үшін макияжсыз, ерлер үшін таза қырынған күйде екі рет суретке түсірілді. Алайда айырмашылығы сол, бұл адамдарға әр фотосессия алдында қанша ұйықтауға рұқсат етілгенінде болды. Сессиялардың бірінде қатысушыларға камера алдына шықпас бұрын небәрі бес сағат ұйықтауға рұқсат етілсе, екінші сессияда дәл сол адамдар толық сегіз сағат ұйықтады. Бұл екі жағдайдың реті хабарсыз модельдер арасында бірінші немесе екінші болып кездейсоқ таңдалды.
Ол тәуелсіз судьялар ретінде әрекет ету үшін зертханаға қатысушылардың басқа тобын әкелді. Бұл адамдар эксперименттің шынайы мақсатынан хабарсыз болды, фотосуреттердегі адамдарға қолданылған екі түрлі ұйқы манипуляциясы туралы ештеңе білмеді. Судьялар суреттердің екі жиынтығын да аралас тәртіпте қарап шықты және үш қасиет бойынша баға беру сұралды: қабылданатын денсаулық, шаршау және тартымдылық.
Зерттеудің негізгі алғышарты туралы ештеңе білмегеніне, осылайша әртүрлі ұйқы жағдайларына соқыр болып жұмыс істегеніне қарамастан, судьялардың ұпайлары бірмәнді болды. Бір түн қысқа ұйқыдан кейін түсірілген жүздер толық сегіз сағат ұйықтағаннан кейінгі сол адамның тартымды бейнесімен салыстырғанда шаршаңқы, денсаулығы нашар және тартымдылығы айтарлықтай төмен деп бағаланды. Сунделин ұйқының жоғалуының шынайы жүзін ашты және онымен бірге көптен бері келе жатқан "сұлулық ұйқысы" тұжырымдамасын растады.
Осы әлі дамып келе жатқан зерттеу саласынан біз үйрене алатын нәрсе — адамның репродуктивті жүйесінің негізгі аспектілері ерлерде де, әйелдерде де ұйқыға әсер етеді. Репродуктивті гормондар, репродуктивті мүшелер және репродуктивті мүмкіндіктерде сөзі бар физикалық тартымдылықтың табиғаты: барлығы қысқа ұйқыдан нашарлайды. Нарцисстің соңғы қауымдастық негізінде сегіз-тоғыз сағаттық берік ұйқышы болғанын, мүмкін шағылысу бассейнінің жанында түскі ас кезінде мызғып алғанын елестетуге болады.
ҰЙҚЫНЫҢ ЖОҒАЛУЫ ЖӘНЕ ИММУНДЫҚ ЖҮЙЕ
Соңғы рет тұмаумен ауырғаныңызды еске түсіріңіз. Аянышты болды, солай емес пе? Мұрынның ағуы, сүйектердің ауыруы, тамақтың ауыруы, ауыр жөтел және энергияның толық болмауы. Сіз жай ғана төсекте бүктеліп ұйықтағыңыз келген шығар. Және солай істеуіңіз керек. Денеңіз өзін ұйқы арқылы сауықтыруға тырысады. Ұйқы мен иммундық жүйеңіз арасында тығыз және екі жақты байланыс бар.
Ұйқы иммундық арсеналыңыздағы барлық қару-жарақты қолдану арқылы инфекция мен ауруға қарсы күреседі, сізді қорғаныспен қаптайды. Сіз ауырған кезде иммундық жүйе ұйқы жүйесін белсенді түрде ынталандырады, соғыс қимылдарын күшейтуге көмектесу үшін көбірек төсек демалысын талап етеді. Ұйқыны тіпті бір түнге азайтыңыз, сонда сол көрінбейтін иммундық төзімділік костюмі денеңізден дөрекі түрде сыпырылып алынады.
Кейбір ұйқы зерттеулерінде дене температурасын өлшеу үшін тік ішек зондтарын енгізуден басқа, Сан-Францискодағы Калифорния университетіндегі менің жақсы әріптесім доктор Арик Пратер мен білетін ең жағымсыз ұйқы эксперименттерінің бірін жүргізді. Ол қол сағат құрылғысын қолдана отырып, 150-ден астам дені сау ерлер мен әйелдердің ұйқысын бір апта бойы өлшеді. Содан кейін ол оларды карантинге жауып, риновирустың жақсы дозасын немесе кәдімгі суық тию вирусының тірі культурасын тікелей мұрындарына шашыратты. Айта кетуім керек, барлық қатысушылар бұл туралы алдын ала білген және таңқаларлықтай бұл тұмсықты қорлауға толық келісім берген.
Тұмау вирусы қатысушылардың танауларына қанағаттанарлықтай енгізілгеннен кейін, Пратер оларды келесі аптада зертханада ұстап, қарқынды бақылады. Ол қан мен сілекей үлгілерін жиі алу арқылы иммундық реакцияның дәрежесін бағалап қана қоймай, сонымен қатар қатысушылар шығарған мұрын шырышының әрбір түйірін жинады. Пратер қатысушыларға мұрындарын жүйелі түрде сіңбіртті және өнімнің әрбір тамшысы қапталып, белгіленіп, өлшеніп, оның зерттеу тобымен аналитикалық түрде зерттелді. Осы шараларды — қан мен сілекейдегі иммундық антиденелерді, сондай-ақ қатысушылар шығарған сілекейдің орташа мөлшерін қолдана отырып, Пратер біреудің объективті түрде суық тигізіп алғанын немесе алмағанын анықтай алды.
Пратер қатысушыларды кәдімгі суық тию вирусына ұшырағанға дейінгі аптада қанша ұйықтағанына қарай ретроспективті түрде төрт кіші топқа бөлді: бес сағаттан аз ұйықтағандар, бес-алты сағат ұйықтағандар, алты-жеті сағат ұйықтағандар және жеті немесе одан да көп сағат ұйықтағандар. Инфекция деңгейімен айқын, сызықтық байланыс болды. Адам белсенді суық тию вирусына тап болғанға дейінгі аптада неғұрлым аз ұйықтаса, оның жұқтыру және суық тигізу ықтималдығы соғұрлым жоғары болды. Орташа есеппен бес сағат ұйықтағандарда инфекция деңгейі 50 пайызға жуық болды. Алдыңғы аптада түніне жеті сағат немесе одан да көп ұйықтағандарда инфекция деңгейі небәрі 18 пайызды құрады.
Кәдімгі суық тию, тұмау және пневмония сияқты жұқпалы аурулар дамыған елдердегі өлімнің негізгі себептерінің бірі екенін ескерсек, дәрігерлер мен үкіметтер тұмау маусымы кезінде жеткілікті ұйқының маңыздылығын атап өткені жөн болар еді.
Мүмкін сіз жыл сайын тұмауға қарсы екпе алып, өз төзімділігіңізді арттыра отырып, үйіріңіздің — қоғамыңыздың иммунитетіне күш қосатын жауапты адамдардың бірі шығарсыз. Алайда, бұл тұмауға қарсы екпе сіздің денеңіз оған антиденелер жасау арқылы іс жүзінде жауап бергенде ғана тиімді болады.
2002 жылғы таңқаларлық жаңалық ұйқының стандартты тұмау вакцинасына жауабыңызға әсер ететінін көрсетті. Зерттеуде дені сау жас ересектер екі топқа бөлінді: біреуінің ұйқысы алты түн бойы түніне төрт сағатқа шектелді, ал екінші топқа әр түнде жеті жарымнан сегіз жарым сағатқа дейін төсекте жатуға рұқсат етілді. Алты күннің соңында барлығына тұмауға қарсы екпе берілді. Кейінгі күндері зерттеушілер бұл адамдардың антидене реакциясын жасауда қаншалықты тиімді болғанын анықтау үшін қан үлгілерін алды, бұл вакцинацияның сәтті болған-болмағанын анықтады.
Тұмауға қарсы екпе алғанға дейінгі аптада жетіден тоғыз сағатқа дейін ұйықтаған қатысушылар күшті, сау иммундық жүйені көрсететін қуатты антидене реакциясын жасады. Керісінше, ұйқысы шектелген топтағылар жақсы ұйықтаған әріптестері жұмылдыра алған иммундық реакцияның 50 пайызынан азын шығарып, мардымсыз жауап қайтарды. Тым аз ұйқының ұқсас салдары гепатит А және В вакциналары үшін де хабарланды.
Мүмкін, ұйқысы қанбаған адамдарға бір апталық қысқа ұйқының шабуылынан өту үшін жеткілікті қалпына келтіру ұйқысы берілсе, олар әлі де күшті иммундық реакция жасай алар ма еді? Бұл жақсы идея, бірақ ықтимал жалған идея. Тіпті егер адамға бір апталық қысқа ұйқының шабуылынан өту үшін екі немесе тіпті үш апта қалпына келтіру ұйқысы берілсе де, олар ешқашан тұмауға қарсы екпеге толық иммундық реакция жасай алмайды. Шын мәнінде, белгілі бір иммундық жасушалардың азаюы қатысушыларда ұйқыны шектеудің кішігірім, қысқа дозасынан кейін бір жылдан соң да байқалуы мүмкін. Ұйқы тапшылығының жадыға әсері сияқты, сіз сол сәтте ұйқының пайдасын жіберіп алсаңыз — бұл жерде осы маусымдағы тұмауға иммундық жауапқа қатысты — жоғалған ұйқының орнын толтыруға тырысу арқылы пайданы қайтара алмайсыз. Зиян келтірілді және сол зиянның кейбірі бір жылдан кейін де өлшенуі мүмкін.
Қандай иммунологиялық жағдайға тап болсаңыз да — иммунитетті арттыруға көмектесетін вакцина алуға дайындық болсын немесе вирустық шабуылды жеңу үшін қуатты бейімделгіш иммундық жауапты жұмылдыру болсын — ұйқы және оның толық түні әсіресе парасатты шешім.
Дене иммунологиялық тұрғыдан әлсіреуі үшін көп түн қысқа ұйықтаудың қажеті жоқ, және бұл жерде қатерлі ісік мәселесі өзекті болады. Табиғи киллер жасушалары (Natural killer cells) — сіздің иммундық жүйеңіздің қатарындағы элиталық және қуатты эскадрилья. Табиғи киллер жасушаларын қауіпті бөгде элементтерді анықтау және оларды жою міндеті болып табылатын денеңіздің құпия қызмет агенттері деп ойлаңыз — қаласаңыз, 007 типтері.
Табиғи киллер жасушалары нысанаға алатын осындай бөгде заттардың бірі — қатерлі (рак) ісік жасушалары. Табиғи киллер жасушалары осы қатерлі жасушалардың сыртқы бетінде тиімді түрде тесік теседі және қатерлі ісікті жоя алатын ақуызды енгізеді. Сондықтан сіз қалайтын нәрсе — әрқашан осы Джеймс Бонд тәрізді иммундық жасушалардың күшті жиынтығы. Тым аз ұйықтағанда сізде дәл осы нәрсе болмайды.
Лос-Анджелестегі Калифорния университетіндегі доктор Майкл Ирвин қысқа ұйқының қысқа дозасы сіздің қатерлі ісікпен күресетін иммундық жасушаларыңызға қаншалықты тез және жан-жақты әсер ететінін көрсететін маңызды зерттеулер жүргізді. Физикалық белсенділік сияқты жалған факторларды бақылайтын мұқият зерттеуде дені сау жас жігіттерді тексере отырып, Ирвин төрт сағаттық ұйқының бір түні — мысалы, таңғы үште жатып, таңғы жетіде ояну — толық сегіз сағаттық ұйқымен салыстырғанда иммундық жүйеде айналатын табиғи киллер жасушаларының 70 пайызын жойып жібергенін көрсетті. Бұл сіз тап болатын иммундық тапшылықтың маңызды күйі және ол тез, негізінен бір "жаман түн" ұйқысынан кейін орын алады.
Бірқатар көрнекті эпидемиологиялық зерттеулер түнгі ауысымдағы жұмыс және оның циркадтық ырғақтар мен ұйқыға тигізетін бұзылуы қатерлі ісіктің кейбір түрлерін дамыту мүмкіндігін арттыратынын хабарлады.
Жиналған дәлелдердің күшімен қозғалған Дания жақында медбикелер мен әуе экипажы сияқты үкімет қаржыландыратын жұмыстарда жылдар бойы түнгі ауысымда жұмыс істегеннен кейін сүт безі қатерлі ісігіне шалдыққан әйелдерге жұмысшы өтемақысын төлеген алғашқы ел болды. Басқа үкіметтер — мысалы, Ұлыбритания — әзірге ұқсас заңды талаптарға қарсы тұрып, өтемақы төлеуден бас тартты.
Ұйқының бұзылуы қатерлі ісіктің белгілі бір түрлерімен қалай және неге байланысты екені де айқын бола бастады. Мәселенің бір бөлігі симпатикалық жүйке жүйесінің ұйқының болмауынан шамадан тыс жұмыс істеуге мәжбүр болған кездегі қоздырғыш әсеріне байланысты. Дененің симпатикалық жүйке белсенділігінің деңгейін арттыру иммундық жүйеден қажетсіз және тұрақты қабыну реакциясын тудырады. Нақты қауіпке тап болған кезде симпатикалық жүйке жүйесінің белсенділігінің қысқаша көтерілуі көбінесе қабыну белсенділігінен ұқсас өтпелі реакцияны тудырады — бұл ықтимал дене жарақатын күтуде пайдалы (жабайы жануармен немесе бәсекелес гоминид тайпасымен физикалық қақтығысты ойлаңыз). Алайда қабынудың қараңғы жағы бар. Бейбіт тыныштыққа табиғи оралусыз қосулы қалдырылған созылмалы қабынудың спецификалық емес күйі денсаулыққа қатысты көптеген проблемаларды, соның ішінде қатерлі ісікке қатысты проблемаларды тудырады.
Қатерлі ісіктер қабыну реакциясын өз пайдасына қолданатыны белгілі. Мысалы, кейбір қатерлі ісік жасушалары оны көбірек қоректік заттармен және оттегімен қоректендіретін қан тамырларының өсуін бастауға көмектесу үшін ісік массасына қабыну факторларын тартады. Ісіктер сонымен қатар қатерлі ісік жасушаларының ДНҚ-сын одан әрі зақымдау және мутациялау үшін қабыну факторларын қолдана алады, бұл ісіктің қуатын арттырады. Ұйқы тапшылығымен байланысты қабыну факторлары ісіктің бір бөлігін жергілікті бекіністерінен физикалық түрде кесуге көмектесу үшін де қолданылуы мүмкін, бұл қатерлі ісіктің зәкірін көтеріп, дененің басқа аумақтарына таралуына мүмкіндік береді. Бұл метастаз деп аталатын күй, қатерлі ісік пайда болған бастапқы тін шекараларын (бұл жерде инъекция орны) бұзып, дененің басқа аймақтарында пайда бола бастаған сәттің медициналық термині.
Чикаго университетіндегі доктор Дэвид Гозалдың соңғы зерттеулері көрсеткендей, біз қазір ұйқының болмауы ынталандыратынын білетін бұл қатерлі ісікті күшейтетін және тарататын процестер. Оның зерттеуінде тышқандарға алдымен қатерлі жасушалар енгізілді, содан кейін ісіктің дамуы төрт апталық кезеңде бақыланды. Тышқандардың жартысына осы уақыт ішінде қалыпты ұйықтауға рұқсат етілді; екінші жартысының ұйқысы ішінара бұзылып, жалпы ұйқы сапасы төмендеді.
Ұйқысы қанбаған тышқандар жақсы демалған топпен салыстырғанда қатерлі ісіктің өсу жылдамдығы мен мөлшерінің 200 пайызға артуынан зардап шекті. Гозал тышқандарға сойылғаннан кейінгі зерттеу жүргізгенде, ісіктердің ұйқысы тапшы жануарларда агрессивті екенін анықтады. Олардың қатерлі ісігі метастаз беріп, айналасындағы мүшелерге, тіндерге және сүйектерге таралған. Қазіргі заманғы медицина қатерлі ісік бір орында тұрғанда оны емдеуге барған сайын шебер болып келеді, бірақ қатерлі ісік метастаз бергенде — ұйқының бұзылуы күйі ынталандырғандай — медициналық араласу жиі қиынға соғады және өлім деңгейі өседі.
Гозал ұйқының бұзылуының пердесін одан әрі ашып, істердің осы қатерлі күйіне жауапты механизмдерді ашты. Гозал ісікпен байланысты макрофагтар деп аталатын иммундық жасушалар ұйқының бұзылуының канцерогендік әсерінің бір түпкі себебі екенін көрсетті. Ол ұйқының жетіспеушілігі қатерлі ісікпен күресуге көмектесетін M1 жасушалары деп аталатын осы макрофагтардың бір түрін азайтатынын анықтады. Дегенмен, ұйқының бұзылуы керісінше қатерлі ісіктің өсуіне ықпал ететін M2 жасушалары деп аталатын макрофагтардың балама түрінің деңгейін арттырады. Бұл комбинация тышқандардың ұйқысы манипуляцияланған кезде байқалған жойқын канцерогендік әсерлерді түсіндіруге көмектесті.
Сондықтан ұйқының бұзылуы қатерлі ісіктің даму қаупін арттыруы мүмкін және егер қатерлі ісік пайда болса, оның тез және кеңірек өсуіне ықпал етуі мүмкін. Бұзылған ұйқы-ояу ырғақтары мен қатерлі ісікті байланыстыратын ғылыми дәлелдер қазір соншалықты айқын, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы түнгі ауысымдағы жұмысты ресми түрде "ықтимал канцероген" деп жіктеді.
ҰЙҚЫНЫҢ ЖОҒАЛУЫ, ГЕНДЕР ЖӘНЕ ДНҚ
Альцгеймер ауруы, қант диабеті, депрессия, семіздік, гипертония және жүрек-қан тамырлары ауруларының даму қаупін арттырудан басқа, созылмалы ұйқының жоғалуы биологиялық өмірдің мәнін: генетикалық кодыңызды және оны қамтитын құрылымдарды бұзуы мүмкін.
Денеңіздегі әрбір жасушаның ішкі өзегі немесе ядросы бар. Сол ядроның ішінде генетикалық материалыңыздың көп бөлігі дезоксирибонуклеин қышқылы (ДНҚ) молекулалары түрінде орналасқан. ДНҚ молекулалары сәнді үйдегі биік спиральды баспалдақтар сияқты әдемі спиральды тізбектер құрайды. Бұл спиральдардың сегменттері жасушаларыңызға белгілі бір функцияларды орындауға нұсқау беретін арнайы инженерлік сызбаларды қамтамасыз етеді. Бұл ерекше сегменттер гендер деп аталады. Компьютеріңіздегі Word файлын екі рет басып ашып, содан кейін оны принтерге жіберу сияқты, гендер белсендіріліп, жасуша оқығанда, ас қорытуға көмектесетін ферментті құру немесе ми ішіндегі жады тізбегін нығайтуға көмектесетін ақуыз сияқты биологиялық өнім басып шығарылады.
Ген тұрақтылығының теңселуіне немесе ауытқуына әкелетін кез келген нәрсенің салдары болуы мүмкін. Белгілі бір гендерді қате түрде шамадан тыс немесе аз экспрессиялау деменция, қатерлі ісік, жүрек-қан тамырлары аурулары және иммундық дисфункция сияқты ауру қаупін арттыратын биологиялық басып шығарылған өнімдерді тудыруы мүмкін. Жеткіліксіз ұйқының тұрақсыздандырушы күші осында енеді.
Ми ішіндегі мыңдаған гендер тұрақты реттелуі үшін тұрақты және жеткілікті ұйқыға тәуелді. Зерттеушілер жасағандай, тышқанды бір күнге ғана ұйқыдан айырыңыз, сонда осы гендердің жүздегенінің белсенділігі айтарлықтай бұзылады. Принтер транскрипциялаудан бас тартқан қыңыр файл сияқты, сіз бұл ДНҚ сегменттеріне жеткілікті ұйқы бермесеңіз, олар нұсқаулық кодын басып шығарылған әрекетке аудармайды және ми мен денеге қажет нәрсені бермейді.
Англиядағы Суррей ұйқы зерттеу орталығын басқаратын доктор Дерк-Ян Дейк жеткіліксіз ұйқының генетикалық белсенділікке әсері адамдарда тышқандардағыдай таңқаларлық екенін көрсетті. Дейк және оның жемісті командасы қатаң зертханалық жағдайда бақыланатын бір апта бойы түніне алты сағаттық ұйқы терезесімен шектелгеннен кейін дені сау жас ерлер мен әйелдер тобындағы ген экспрессиясын зерттеді. Бір апталық сәл қысқарған ұйқыдан кейін 711 геннің белсенділігі бұрмаланды, бұл дәл сол адамдардың бір апта бойы сегіз жарым сағаттық ұйқы мүмкіндігін алған кездегі генетикалық белсенділік профилімен салыстырғанда.
Бір қызығы, әсер екі бағытта да болды: сол 711 геннің жартысына жуығы ұйқының жоғалуынан өз экспрессиясында қалыптан тыс күшейтілді, ал екінші жартысы өз экспрессиясында төмендеді немесе мүлдем жабылды. Көбейген гендерге созылмалы қабынумен, жасушалық стресспен және жүрек-қан тамырлары ауруларын тудыратын әртүрлі факторлармен байланысты гендер кірді. Төмендетілгендердің арасында тұрақты зат алмасуды және оңтайлы иммундық жауаптарды сақтауға көмектесетін гендер болды. Кейінгі зерттеулер қысқа ұйқы ұзақтығы холестеринді реттейтін гендердің белсенділігін де бұзатынын анықтады. Атап айтқанда, ұйқының болмауы жоғары тығыздықтағы липопротеидтердің (HDL) төмендеуіне әкеледі — бұл жүрек-қан тамырлары ауруларымен үнемі байланысты болатын бағыттық профиль.
Жеткіліксіз ұйқы гендеріңіздің белсенділігі мен оқылуын өзгертіп қана қоймайды; ол генетикалық материалыңыздың физикалық құрылымына шабуыл жасайды. Жасушаларыңыздағы ДНҚ-ның спиральды тізбектері ядроның ішінде жүзеді, бірақ берік аяқ киім бауын жасау үшін жеке жіптерді бірге тоқу сияқты, хромосомалар деп аталатын құрылымдарға тығыз оралған. Аяқ киім бауы сияқты, хромосомаларыңыздың ұштары қақпақпен немесе байланыстырушы ұшпен қорғалуы керек. Хромосомалар үшін бұл қорғаныс қақпағы (теломера) деп аталады. Егер хромосомаларыңыздың ұшындағы теломералар зақымдалса, ДНҚ спиральдары ашылып қалады және сіздің осал генетикалық кодыңыз ұшы жоқ ескірген аяқ киім бауы сияқты дұрыс жұмыс істей алмайды.
Қысқа ұйқы және сапасыз ұйқы екеуі де адамның негізгі теломераларының көбірек зақымдалуымен байланысты. Бұл жақында әлемдегі көптеген тәуелсіз зерттеу топтары қырық, елу және алпыс жастағы ересектерде хабарлаған зерттеулер жиынтығының нәтижелері.
Бұл байланыстың себептік екендігі әлі анықталған жоқ. Бірақ қысқа ұйқыдан туындаған теломера зақымдануының ерекше табиғаты қазір айқын бола бастады. Ол қартаю немесе дамыған әлсіздік кезінде байқалатынға ұқсайды. Яғни, хронологиялық жасы бірдей екі адам, егер біреуі үнемі түніне бес сағат ұйықтаса, ал екіншісі түніне жеті сағат ұйықтаса, теломера денсаулығы негізінде бірдей биологиялық жаста болып көрінбейді. Соңғысы "жас" болып көрінеді, ал алдыңғысы күнтізбелік жылдарынан әлдеқайда асып, жасанды түрде қартайған болады.
Жануарларды генетикалық инженериялау және генетикалық түрлендірілген тағам — күшті эмоциялармен қабатталған күрделі тақырыптар. ДНҚ көптеген адамдардың, либералдар мен консерваторлардың санасында трансцендентті, құдайға жақын орын алады. Осы негізде біз өзіміздің ұйқымыздың жетіспеушілігі туралы дәл солай жиіркенішті және ыңғайсыз сезінуіміз керек. Жеткілікті ұйықтамау сіздің ген транскриптомыңызды өзгертуі мүмкін — яғни сіздің мәніңізді немесе кем дегенде ДНҚ-ңызбен анықталған сізді. Сондықтан ұйқыны елемеу күнделікті денсаулық тарихыңызды жазатын нуклеин алфавитін бұрмалайтын генетикалық инженерияның оғаш түрін білдіруі мүмкін. Балаларымыз бен жасөспірімдерімізге де солай етуге рұқсат етіңіз, сонда біз оларға да осындай генетикалық инженерия экспериментін таңуымыз мүмкін.
3-БӨЛІМ. Біз қалай және неге түс көреміз
9-ТАРАУ. Жүйелі түрде психоздық REM-ұйқы түстері
Кеше түнде сіз айқын психоздық күйге түстіңіз. Бұл бүгін түнде қайталанады. Бұл диагнозды қабылдамастан бұрын, маған бес негіздеуші себеп ұсынуға рұқсат етіңіз. Біріншіден, кеше түнде түс көргенде, сіз жоқ нәрселерді көре бастадыңыз — сіз (галлюцинация) көрдіңіз. Екіншіден, сіз мүмкін емес нәрселерге сендіңіз — сіз (сандырақтадыңыз). Үшіншіден, сіз уақыттан, мекеннен және тұлғадан шатастыңыз — сіз (бағдардан айырылдыңыз). Төртіншіден, сіздің эмоцияларыңызда қатты ауытқулар болды — психиатрлар мұны [*affectively labile*] (аффективті тұрақсыз) болу деп атайды. Бесіншіден (және қандай керемет!), сіз бүгін таңертең оянып, осы оғаш түс тәжірибесінің көп бөлігін, егер бәрін болмаса да, ұмытып қалдыңыз — сіз (амнезиядан) зардап шектіңіз. Егер сіз ояу кезінде осы белгілердің кез келгенін бастан кешірсеңіз, дереу психологиялық ем іздер едіңіз. Дегенмен, енді ғана айқын бола бастаған себептерге байланысты, REM ұйқысы деп аталатын ми күйі және онымен бірге жүретін ақыл-ой тәжірибесі, түс көру — қалыпты биологиялық және психологиялық процестер және біз білетіндей, шынымен маңызды.
REM ұйқысы — біз түс көретін ұйқы кезіндегі жалғыз уақыт емес. Шынында да, егер сіз түс көрудің еркін анықтамасын ұйқыдан оянған кезде хабарланған кез келген ақыл-ой белсенділігі ретінде қолдансаңыз, мысалы, "мен жаңбыр туралы ойладым", онда сіз техникалық тұрғыдан ұйқының барлық кезеңдерінде түс көресіз. Егер мен сізді NREM ұйқысының ең терең кезеңінен оятсам, сіз осындай қарапайым ой туралы хабарлауыңыздың 0-ден 20 пайызға дейін мүмкіндігі бар. Ұйықтап бара жатқанда немесе ұйқыдан шыққанда, сізде болатын түс тәрізді тәжірибелер визуалды немесе қозғалысқа негізделген болады. Бірақ көбіміз ойлайтын түстер — бай баяндауы бар галлюциногендік, моторикалық, эмоционалды және оғаш тәжірибелер — REM ұйқысынан келеді және көптеген ұйқы зерттеушілері шынайы түс көру анықтамасын REM ұйқысында болатын нәрсемен шектейді. Нәтижесінде бұл тарау негізінен REM ұйқысына және осы күйден туындайтын түстерге назар аударады. Дегенмен, біз ұйқының басқа сәттеріндегі түс көруді де зерттейміз, өйткені ол түстер де процестің өзі туралы маңызды түсініктер береді.
ТҮС КӨРУ КЕЗІНДЕГІ МИЫҢЫЗ
1950 және 1960 жылдары бас терісіне қойылған электродтарды қолданатын жазбалар ғалымдарға REM ұйқысын негіздейтін ми толқыны белсенділігінің түрі туралы жалпы түсінік берді. Бірақ REM ұйқысы кезіндегі ми белсенділігінің керемет, үш өлшемді визуализациясын қайта құру үшін біз 2000-шы жылдардың басында миды бейнелеу машиналарының пайда болуын күтуге тура келді. Бұл күтуге тұрарлық болды.
Басқа жетістіктермен қатар, әдіс пен нәтижелер Зигмунд Фрейдтің және оның түстерді тілектердің орындалуы ретінде қарастыратын ғылыми емес теориясының постулаттарын жоққа шығарды, ол бүкіл ғасыр бойы психиатрия мен психологияда үстемдік еткен еді. Фрейд теориясының маңызды артықшылықтары болды және біз оларды төменде талқылаймыз. Бірақ қазіргі заманғы ғылымның теорияны қабылдамауына әкелген терең және жүйелі кемшіліктер болды. REM ұйқысы туралы біздің неғұрлым хабардар, нейроғылыми көзқарасымыз содан бері біз қалай түс көретініміз (мысалы, логикалық/қисынсыз, визуалды/визуалды емес, эмоционалды/эмоционалды емес) және не туралы түс көретініміз (мысалы, жақында болған ояу өміріміздегі тәжірибелер/de novo тәжірибелері) туралы ғылыми тексерілетін теорияларды тудырды, тіпті ұйқы ғылымындағы — және, бәлкім, жалпы ғылымдағы ең қызықты сұрақты — біз неге түс көреміз, яғни REM-ұйқы түстерінің қызметі(лері) қандай деген сұрақты зерттеуге мүмкіндік береді.
Ми сканерлерінің қарапайым ЭЭГ жазбаларынан тыс REM ұйқысы мен түс көруді түсінуімізге қосқан үлесін бағалау үшін 3-тараудағы спорт стадионы аналогиясына орала аламыз. Стадионның үстіне микрофон ілу бүкіл тобырдың жиынтық белсенділігін өлшей алады. Бірақ бұл жағынан ол географиялық жағынан нақты емес. Сіз стадиондағы тобырдың бір бөлігі қатты ұрандатып жатқанын, ал тікелей көршілес бөлік салыстырмалы түрде аз дауыс шығарып жатқанын немесе тіпті мүлдем үнсіз екенін анықтай алмайсыз.
Бас терісіне қойылған электродпен ми белсенділігін өлшегенде де дәл осындай нақты еместік орын алады. Алайда магнитті-резонанстық томография (МРТ) сканерлері ми белсенділігін сандық бағалауда осы кеңістіктік жағылу әсерінен зардап шекпейді. МРТ сканерлері стадионды (миды) экрандағы жеке пиксельдер сияқты мыңдаған кішкентай, дискретті қораптарға тиімді түрде бөледі, содан кейін стадионның басқа бөліктеріндегі басқа пиксельдерден бөлек, сол нақты пиксельдегі тобырдың (ми жасушаларының) жергілікті белсенділігін өлшейді. Сонымен қатар, МРТ сканерлері бұл белсенділікті үш өлшемде картаға түсіріп, стадион миының барлық деңгейлерін — төменгі, ортаңғы, жоғарғы жағын қамтиды.
Адамдарды миды сканерлеу машиналарының ішіне орналастыру арқылы мен және басқа да көптеген ғалымдар адамдар REM ұйқысына еніп, түс көре бастағанда орын алатын ми белсенділігіндегі таңқаларлық өзгерістерді бақылай алдық. Алғаш рет біз REM ұйқысы мен түс көру басталған кезде бұрын көзден таса болған ең терең құрылымдардың қалай жанданғанын көре алдық.
Түссіз, терең NREM ұйқысы кезінде жалпы метаболикалық белсенділік адам демалып жатқан, бірақ ояу кезінде өлшенгенмен салыстырғанда қарапайым төмендеуді көрсетеді. Алайда адам REM ұйқысына ауысып, түс көре бастағанда мүлдем басқа нәрсе болады. REM ұйқысы басталған кезде МРТ сканерінде мидың көптеген бөліктері "жанып", негізгі белсенділіктің күрт өсуін көрсетеді. Шын мәнінде, біреу REM ұйқысында түс көре бастағанда белсенділігі артатын мидың төрт негізгі кластері бар: (1) күрделі визуалды қабылдауға мүмкіндік беретін мидың артқы жағындағы визуалды-кеңістіктік аймақтар; (2) қозғалысты қоздыратын моторлық қыртыс; (3) біз бұрын айтқан, өмірбаяндық жадыңызды қолдайтын гиппокамп және оның айналасындағы аймақтар; және (4) мидың терең эмоционалды орталықтары — амигдала және цингулярлы қыртыс, амигдаланың үстінде орналасқан және миыңыздың ішкі бетін астарлайтын тін таспасы — екеуі де эмоцияларды тудыруға және өңдеуге көмектеседі. Шынында да, мидың бұл эмоционалды аймақтары біз ояу болған кезбен салыстырғанда REM ұйқысында 30 пайызға дейін белсендірек!
REM ұйқысы түс көрудің белсенді, саналы тәжірибесімен байланысты болғандықтан, REM ұйқысының ми белсенділігінің ұқсас ынталы үлгісін қамтитыны болжамды болған шығар. Алайда таңқаларлық нәрсе басқа ми аймақтарының — атап айтқанда, маңдай алды қыртысының алыс сол және оң жақтарындағы шектелген аймақтардың айқын деактивациясы болды. Бұл аймақты табу үшін қолдарыңызды алып, басыңыздың алдыңғы жағының бүйір бұрыштарына, көздеріңіздің бұрыштарынан шамамен екі дюйм (5 см) жоғары қойыңыз (Әлем кубогының футбол ойынында қосымша уақытта ойыншы гол соға алмай қалғанда жанкүйерлердің әмбебап қол қоюын елестетіңіз). Бұл ми сканерлерінде мұзды көк түс схемасының дақтарына айналған аймақтар, бұл бізге осы нейрондық аумақтардың REM ұйқысының әйтпесе жоғары белсенді күйінде белсенділігі айтарлықтай басылғанын хабарлады.
7-тарауда талқыланғандай, маңдай алды қыртысы мидың бас директоры (CEO) ретінде әрекет етеді. Бұл аймақ, әсіресе сол және оң жақтары, ұтымды ойлау мен логикалық шешім қабылдауды басқарады, эмоцияларды қоздыратын терең ми орталықтары сияқты неғұрлым қарапайым орталықтарға "жоғарыдан төмен" нұсқаулар жібереді. Және бұл сіздің миыңыздың реттелген, логикалық ойлауға арналған когнитивті қабілетіңізді сақтайтын CEO аймағы, сіз REM ұйқысының түс көру күйіне енген сайын уақытша қызметінен шеттетіледі.
Сондықтан REM ұйқысын мидың визуалды, моторлық, эмоционалды және өмірбаяндық жады аймақтарында күшті белсендірумен сипатталатын, бірақ ұтымды ойлауды басқаратын аймақтарда салыстырмалы деактивациясы бар күй ретінде қарастыруға болады. Ақырында, МРТ-ның арқасында біз Фрейдтің сияқты өткен түс теорияларының ерекше ережелеріне немесе түсініксіз түсіндірмелеріне сүйенбестен, REM-ұйқы түстерінің неге және қалай болатынын түсінудің жаңа дәуіріне ендік, REM ұйқысындағы мидың ғылыми негізделген, толық ми визуализациясына ие болдық.
Біз бұрмалануы немесе қолдау табуы мүмкін қарапайым, ғылыми болжамдар жасай алдық. Мысалы, REM ұйқысындағы адамның ми белсенділігінің үлгісін өлшегеннен кейін, біз оларды оятып, түс туралы есеп ала аламыз. Бірақ сол түс есебінсіз-ақ, біз ми сканерлерін оқып, сол адамның түсінің табиғатын олар бізге хабарламас бұрын дәл болжай алуымыз керек. Егер моторлық белсенділік аз болса, бірақ визуалды және эмоционалды ми белсенділігі көп болса, онда нақты түсте қозғалыс аз болуы керек, бірақ визуалды объектілер мен көріністерге толы және күшті эмоцияларды қамтуы керек — және керісінше. Біз дәл осындай эксперимент жүргіздік және нәтижелер солай болды: біз біреудің түсінің формасын — ол визуалды бола ма, моторлық бола ма, эмоцияға толы бола ма, мүлдем қисынсыз және оғаш бола ма? — түс көрушілердің өздері зерттеу көмекшісіне түс тәжірибесін хабарламас бұрын сенімді түрде болжай алдық.
Біреудің түсінің жалпы формасын (эмоционалды, визуалды, моторлық және т.б.) болжау қаншалықты революциялық болса да, ол неғұрлым іргелі сұрақты жауапсыз қалдырды: Біз біреудің түсінің мазмұнын болжай аламыз ба — яғни түстің табиғатын ғана емес (мысалы, ол визуалды ма?), адамның не туралы түс көріп жатқанын (мысалы, көлік, әйел, тамақ) болжай аламыз ба?
2013 жылы Киотодағы Халықаралық озық телекоммуникацияларды зерттеу институтында доктор Юкиясу Камитани бастаған жапондық зерттеу тобы сұрақты шешудің тапқыр жолын тапты. Олар іс жүзінде алғаш рет адамның түсінің кодын бұзды және осылайша бізді этикалық тұрғыдан ыңғайсыз жерге алып келді.
Эксперименттегі адамдар зерттеуге келісім берді — бұл маңызды факт, мұны біз көретін боламыз. Нәтижелер алдын ала болып қала береді, өйткені олар тек үш адамда алынды. Бірақ олар өте маңызды болды. Сондай-ақ, зерттеушілер REM ұйқысының түстеріне емес, біз ұйықтап бара жатқан сәтте жиі көретін қысқа түстерге назар аударды, дегенмен әдіс жақын арада REM ұйқысына қолданылатын болады.
Ғалымдар әр қатысушыны бірнеше күн бойы МРТ сканеріне бірнеше рет орналастырды. Қатысушы ұйықтап қалған сайын, зерттеушілер ми белсенділігін жазып алып, қысқа уақыт күтті, содан кейін адамды оятып, түс туралы есеп алды. Содан кейін олар адамға қайта ұйықтауға мүмкіндік беріп, процедураны қайталады. Зерттеушілер мұны қатысушылардан жүздеген түс есептерін және ми белсенділігінің сәйкес суреттерін жинағанша жалғастырды. Түс есептерінің бірінің мысалы: "Мен үлкен қола мүсінді көрдім... кішкентай төбеде, ал төбенің астында үйлер, көшелер және ағаштар болды".
Камитани және оның командасы барлық түс есептерін кітаптар, көліктер, жиһаз, компьютерлер, ерлер, әйелдер және тамақ сияқты осы адамдардың түстерінде ең жиі кездесетін жиырма негізгі мазмұн санатына бөлді. Қатысушылар ояу кезінде осы визуалды бейнелердің түрлерін іс жүзінде қабылдаған кезде ми белсенділігі қандай болатыны туралы қандай да бір негізгі шындықты алу үшін зерттеушілер әр санатты білдіретін нақты фотосуреттерді таңдады (көліктердің, ерлердің, әйелдердің, жиһаздың және т.б. сәйкес суреттері). Содан кейін қатысушылар МРТ сканеріне қайта орналастырылды және зерттеушілер олардың ми белсенділігін қайтадан өлшеген кезде ояу күйінде осы суреттер көрсетілді. Содан кейін, ояу ми белсенділігінің осы үлгілерін шындық үлгісі ретінде қолдана отырып, Камитани ұйқыдағы ми белсенділігінің теңізінде үлгі сәйкестігін іздеуге кірісті. Тұжырымдама қылмыс орнындағы ДНҚ сәйкестігіне біршама ұқсас: сот-медициналық топ жәбірленушінің ДНҚ үлгісін алып, оны үлгі ретінде пайдаланады, содан кейін сансыз мүмкін үлгілер арасынан нақты сәйкестікті іздейді.
Ғалымдар қатысушылардың түс есептеріне мүлдем соқыр болып жұмыс істей отырып, тек МРТ сканерлерін қолдану арқылы кез келген уақытта қатысушылардың түстерінің мазмұнын айтарлықтай дәлдікпен болжай алды. МРТ суреттеріндегі үлгі деректерін қолдана отырып, олар сіздің ер адам немесе әйел, ит немесе төсек, гүлдер немесе пышақ туралы түс көріп жатқаныңызды айта алды. Олар іс жүзінде ойды оқыды, немесе дұрысы, түсті оқыды. Ғалымдар МРТ машинасын кейбір американдық үндіс мәдениеттері түсті ұстап қалу үмітімен төсектерінің үстіне іліп қоятын әдемі қолдан жасалған түс аулаушылардың (dream-catchers) өте қымбат нұсқасына айналдырды — және олар сәтті болды.
Әдіс мінсіз емес. Қазіргі уақытта ол түс көрушінің нақты қандай ер адамды, әйелді немесе көлікті көріп тұрғанын анықтай алмайды. Мысалы, менің жақында көрген түсімде таңғажайып 1960 жылғы винтажды Aston Martin DB4 көлігі болды, бірақ егер мен экспериментке қатысушы болсам, МРТ сканерлерінен мұндай ерекшелікті анықтай алмас едіңіз. Сіз менің компьютер немесе жиһаз емес, көлік туралы түс көріп жатқанымды білер едіңіз, бірақ оның қай көлік екенін білмес едіңіз. Дегенмен, бұл ғалымдардың түстерді декодтау және визуализациялау қабілетіне ие болу нүктесіне дейін жақсаратын керемет жетістік. Біз енді түстердің құрылымы туралы көбірек біле аламыз және бұл білім PTSD пациенттеріндегі жарақаттық қорқынышты түстер сияқты түстер терең проблемалық болып табылатын ақыл-ой бұзылыстарына көмектесуі мүмкін.
Ғалым емес, жеке тұлға ретінде мен бұл идеяға қатысты түсініксіз мазасыздығым бар екенін мойындауым керек. Бір кездері түстеріміз өзіміздікі болды. Біз оларды басқалармен бөлісу-бөліспеуді, егер бөліссек, қай бөліктерін қосуды және қай бөліктерін жасыруды өзіміз шешетінбіз. Бұл зерттеулерге қатысушылар әрқашан келісімін береді. Бірақ әдіс бір күні ғылымнан асып, философиялық және этикалық салаға жете ме? Алыс емес болашақта біз адамдардың ерікті бақылауы жоқ процесті — түсті дәл "оқып", осылайша иемдене алатын уақыт келуі мүмкін. Бұл ақыры орын алғанда, және мен оның болатынына сенімдімін, біз түс көрушіні көрген түсі үшін жауапқа тартамыз ба? Олардың не туралы түс көріп жатқанын соттау әділ ме, өйткені олар түсінің саналы сәулетшісі болған жоқ қой? Бірақ егер олар болмаса, онда кім? Бұл бетпе-бет келетін түсініксіз және ыңғайсыз мәселе.
ТҮСТЕРДІҢ МАҒЫНАСЫ МЕН МАЗМҰНЫ
МРТ зерттеулері ғалымдарға түс көрудің табиғатын жақсырақ түсінуге көмектесті және түстерді төмен деңгейде декодтауға мүмкіндік берді. Бұл миды сканерлеу эксперименттерінің нәтижелері сонымен қатар бүкіл адамзаттың және әрине ұйқының ең көне сұрақтарының бірі туралы болжамға әкелді: Түстер қайдан келеді?
Түс көрудің жаңа ғылымына дейін және Фрейдтің тақырыпты жүйесіз қарастыруына дейін түстер барлық түрдегі көздерден келді. Ежелгі мысырлықтар түстерді жоғарыдағы құдайлар жібереді деп сенген. Гректер де осыған ұқсас пікірде болды, түстерді құдайлардан келген, илаһи ақпарат ұсынатын сапарлар деп санады. Алайда Аристотель бұл жағынан ерекше болды. Оның Parva Naturalia (Табиғат туралы қысқаша трактаттар) еңбегіндегі жеті тақырыптың үшеуі ұйқы күйіне арналған: De Somno et Vigilia (Ұйқы туралы), De Insomniis (Түстер туралы) және De Divinatione per Somnum (Ұйқыдағы болжау туралы). Әдеттегідей байсалды Аристотель түстерді аспаннан бағытталған деген идеяны жоққа шығарды және оның орнына түстердің шығу тегі жақында болған ояу оқиғаларда жатыр деген өзіндік тәжірибеге негізделген сенімге қатты жабысты.
Бірақ шын мәнінде Фрейд, менің ойымша, түс зерттеу саласына ең керемет ғылыми үлес қосты, қазіргі заманғы нейроғылым оған жеткілікті несие бермейді деп санаймын. Өзінің "Түстердің жоруы" (1899) атты іргелі кітабында Фрейд түсті сөзсіз жеке тұлғаның миына (яғни ақыл-ойына, өйткені екеуінің арасында онтологиялық айырмашылық жоқ) орналастырды. Бұл қазір айқын, тіпті маңызды емес болып көрінуі мүмкін, бірақ сол кезде, әсіресе жоғарыда аталған өткенді ескерсек, бұл мүлдем олай емес еді. Фрейд түстерді аспан денелерінің иелігінен және жанның анатомиялық түсініксіз орнынан бір өзі тартып алды. Осылайша, Фрейд түстерді нейроғылымға айналатын нәрсенің айқын доменіне — яғни мидың terra firma-сына (қатты жеріне) айналдырды. Оның түстер мидан шығады деген ұсынысы шындық және шабыттандырылған болды, өйткені бұл жауаптарды тек миды жүйелі түрде сұрау арқылы табуға болатынын білдірді. Біз Фрейдке ойлаудағы осы парадигматикалық өзгеріс үшін алғыс айтуымыз керек.
Дегенмен Фрейд 50 пайызға дұрыс және 100 пайызға қате болды. Осы сәттен бастап істер тез төмендеді, өйткені теория дәлелденбейтін батпаққа батты. Қарапайым тілмен айтқанда, Фрейд түстер орындалмаған бейсаналық тілектерден келеді деп сенді. Оның теориясы бойынша, ол "жасырын мазмұн" деп атаған басылған құмарлықтар соншалықты күшті және таңқаларлық болды, егер олар түсте бүркемеленбей пайда болса, түс көрушіні оятып жіберер еді. Түс көрушіні және оның ұйқысын қорғау үшін Фрейд ақыл-ойдың ішінде цензор немесе сүзгі бар деп сенді. Басылған тілектер цензор арқылы өтіп, екінші жағынан бүркемеленіп шығады. Фрейд "айқын мазмұн" деп сипаттаған камуфляждалған тілектер мен құмарлықтар түс көрушіге танылмайтын болады, осылайша ұйықтап жатқан адамды оятып жіберу қаупін тудырмайды.
Фрейд цензордың қалай жұмыс істейтінін түсінемін деп сенді және нәтижесінде ол бүркемеленген түсті (айқын мазмұн) шифрын ашып, оның шынайы мағынасын (жасырын мазмұн, хабарлама кодпен жасырылған электрондық пошта шифрлауы сияқты) ашу үшін кері инженерия жасай аламын деп есептеді. Шифрды ашу кілтінсіз электрондық поштаның мазмұнын оқу мүмкін емес. Фрейд әркімнің түсінің шифрын ашу кілтін таптым деп сезінді және өзінің көптеген ауқатты веналық пациенттері үшін ол осы бүркемелеуді алып тастау және оларға түстерінің бастапқы хабарлама мазмұнын ашу бойынша ақылы қызмет ұсынды.
Алайда мәселе Фрейд теориясынан ешқандай нақты болжамдардың болмауында еді. Ғалымдар оның теориясының кез келген қағидаларын тексеруге, оны қолдауға немесе бұрмалауға көмектесетін эксперимент жасай алмады. Бұл Фрейдтің данышпандығы және сонымен бірге оның құлдырауы болды. Ғылым оның қате екенін ешқашан дәлелдей алмады, сондықтан Фрейд бүгінгі күнге дейін түс зерттеулеріне ұзақ көлеңке түсіруді жалғастыруда. Бірақ дәл сол себепті біз теорияның дұрыс екенін ешқашан дәлелдей алмадық. Осылайша шын немесе жалған екенін анықтауға болмайтын теорияны ғылым әрқашан тастап кетеді және Фрейд пен оның психоаналитикалық тәжірибелерімен дәл осылай болды.
Нақты мысал ретінде қазба сияқты органикалық объектінің жасын анықтау үшін қолданылатын көміртекті мерзімдеудің ғылыми әдісін қарастырыңыз. Әдісті растау үшін ғалымдар бір қазбаны бірдей негізгі принципте жұмыс істейтін бірнеше түрлі көміртекті мерзімдеу машиналарында талдатады. Егер әдіс ғылыми тұрғыдан сенімді болса, бұл тәуелсіз машиналардың барлығы қазбаның жасының бірдей мәнін қайтаруы керек. Егер олай болмаса, әдіс ақаулы болуы керек, өйткені деректер дәл емес және қайталанбайды.
Бұл процесс арқылы көміртекті мерзімдеу әдісі заңды деп танылды. Түс жорудың фрейдтік психоаналитикалық әдісі үшін олай емес. Зерттеушілер әртүрлі фрейдтік психоаналитиктерге бір адамның бірдей түсін жорытты. Егер әдіс ғылыми тұрғыдан сенімді болса, терапевтер қолдана алатын нақты құрылымдалған ережелер мен метрикалар болса, онда олардың осы түске қатысты тиісті жорулары бірдей болуы керек еді — немесе кем дегенде олар қайтарған мағынада қандай да бір ұқсастық болуы керек еді. Оның орнына психоаналитиктердің барлығы осы бір түске статистикалық маңызды ұқсастықсыз, таңқаларлықтай әртүрлі жорулар берді. Ешқандай жүйелілік болмады. Фрейдтік психоанализге "QC" — сапаны бақылау жапсырмасын қоя алмайсыз.
Сондықтан фрейдтік психоаналитикалық әдіске цинизммен қарау — бұл "жалпыламалық ауруы". Жұлдыз жорамалдар сияқты, ұсынылған жорулар жалпылама болып табылады, кез келген және барлық нәрсеге түсіндірме сәйкестігін қамтамасыз ететіндей көрінеді. Мысалы, университеттік дәрістерімде Фрейд теориясының сындарын сипаттамас бұрын, мен студенттеріммен жиі келесіні (мүмкін қатыгез) демонстрация ретінде жасаймын. Мен дәріс залындағы кез келген адамнан мен сол жерде тегін жорып беретін түсімен бөлісуге дайын адам бар ма деп сұраудан бастаймын. Бірнеше қол көтеріледі. Мен жауап берушілердің бірін нұсқап, оның атын сұраймын — оны Кайл деп атайық. Мен Кайлдан түсін айтып беруін сұраймын. Ол былай дейді:
Мен жерасты тұрағында көлігімді табуға тырысып жүгіріп жүрдім. Неге жүгіріп жүргенімді білмеймін, бірақ көлігіме жетуім керек екенін сезіндім. Мен көлікті таптым, мм, бірақ ол іс жүзінде менің көлігім емес еді, бірақ түсімде мен оны менің көлігім деп ойладым. Мен көлікті оталдыруға тырыстым, бірақ кілтті бұраған сайын ештеңе болмады. Содан кейін ұялы телефоным қатты шырылдап, мен оянып кеттім.
Жауап ретінде мен Кайлға оның сипаттамасы бойы басымды изеп, қатты және білгірлікпен қараймын. Мен кідіріс жасаймын, содан кейін: "Мен сенің түсің не туралы екенін нақты білемін, Кайл", - деймін. Таң қалған ол (және дәріс залының қалған бөлігі) уақыт тоқтап қалғандай менің жауабымды күтеді. Тағы бір ұзақ үзілістен кейін мен сенімді түрде мынаны айтамын: "Сенің түсің, Кайл, уақыт туралы, нақтырақ айтқанда, өмірде шынымен істегің келетін нәрселерді істеуге уақыттың жетіспеушілігі туралы". Кайлдың жүзінен тану, тіпті жеңілдеу толқыны өтеді және сыныптың қалған бөлігі де сенімді көрінеді.
Содан кейін мен шындықты айтамын. "Кайл — менің мойындайтын нәрсем бар. Маған кім қандай түс айтса да, мен әрқашан дәл сол жалпы жауапты беремін және ол әрқашан сәйкес келетін сияқты". Қуанышқа орай, Кайл жақсы адам болып шығады және мұны еш ренішсіз қабылдап, сыныптың қалған бөлігімен бірге күледі. Мен одан тағы да кешірім сұраймын. Алайда жаттығу өте жеке және бірегей болып сезілетін, бірақ ғылыми тұрғыдан ешқандай нақтылығы жоқ жалпылама жорулардың қауіптілігін маңызды түрде ашады.
Мен түсінікті болғым келеді, өйткені мұның бәрі менсінбеушілік сияқты көрінеді. Мен түстеріңізді өзіңіз қарап шығу немесе оларды басқа біреумен бөлісу уақытты босқа кетіру деп айтып отырған жоқпын. Керісінше, мен мұны істеу өте пайдалы деп ойлаймын, өйткені түстердің қызметі бар, бұл туралы біз келесі тарауда оқимыз. Шынында да, ояу ойларыңызды, сезімдеріңізді және алаңдаушылықтарыңызды күнделікке жазудың дәлелденген психикалық денсаулыққа пайдасы бар және дәл солай түстеріңізге де қатысты сияқты. Сократ жиі айтқандай, мағыналы, психологиялық сау өмір — бұл зерттелген өмір. Дегенмен, Фрейд теориясына негізделген психоаналитикалық әдіс ғылыми емес және түстерді декодтау үшін қайталанатын, сенімді немесе жүйелі күшке ие емес. Адамдар осыны білуі керек.
Шын мәнінде, Фрейд бұл шектеуді білген. Оның ғылыми есеп айырысу күні келетінін түсінетін пайғамбарлық сезімі болды. Бұл сезім "Түстердің жоруы" кітабында түстердің шығу тегін талқылағанда оның өз сөздерімен ұқыпты қамтылған, онда ол: "тереңірек зерттеулер бір күні жолды әрі қарай қадағалап, ақыл-ой оқиғасының органикалық негізін ашады", - дейді. Ол органикалық (ми) түсіндірме ақырында түстердің шындығын ашатынын білді — оның теориясында жоқ шындықты.
Шынында да, 1895 жылы түс көрудің ғылыми емес, психоаналитикалық теориясына түспес бұрын төрт жыл бұрын, Фрейд бастапқыда "Ғылыми психология жобасы" деп аталатын еңбегінде ақыл-ойдың ғылыми негізделген, нейробиологиялық түсіндірмесін құруға тырысты. Онда Фрейд ояу және ұйқы кезінде ақыл-ойдың жұмысын түсінуге тырысып картаға түсірген байланыстырушы синапстары бар нейрондық тізбектердің әдемі суреттері бар. Өкінішке орай, нейроғылым саласы ол кезде әлі жас еді. Ғылым түстерді бөлшектеу міндетін атқара алмады, сондықтан Фрейдтікі сияқты ғылыми емес постулаттар сөзсіз болды. Біз оны бұл үшін кінәламауымыз керек, бірақ соған бола түстердің ғылыми емес түсіндірмесін қабылдамауымыз керек.
Миды сканерлеу әдістері түстердің қайнар көзі туралы дәл осы органикалық шындықтың алғашқы белгілерін ұсынды. Мидың өмірбаяндық жады аймақтары, соның ішінде гиппокамп REM ұйқысы кезінде өте белсенді болғандықтан, біз түс көру адамның жақында болған тәжірибесінің элементтерін қамтиды және мүмкін түстердің мағынасы (егер бар болса) туралы анықтамалар береді деп күтуіміз керек: Фрейд "күндізгі қалдық" (day residue) деп әдемі сипаттаған нәрсе. Бұл нақты, тексерілетін болжам болды, оны Гарвард университетіндегі менің көптен бергі досым және әріптесім Роберт Стикголд іс жүзінде мүлдем шындыққа жанаспайтынын дәлелдеді... маңызды ескертумен.
Стикголд түстердің біздің жақында болған ояу өмірбаяндық тәжірибелеріміздің нақты қайталауы қаншалықты екенін анықтайтын эксперимент жасады. Екі апта бойы ол жиырма тоғыз дені сау жас ересекке күндізгі іс-әрекеттердің, олар қатысқан оқиғалардың (жұмысқа бару, белгілі бір достармен кездесу, жеген тамақтары, ойнаған спорты және т.б.) және қазіргі эмоционалды алаңдаушылықтарының егжей-тегжейлі журналын жүргізді. Сонымен қатар, ол олардан әр таң сайын оянған кезде көрген кез келген есте қалған түстерін жазып алуды сұрап, түс журналдарын жүргізді. Содан кейін ол сыртқы судьяларға қатысушылардың ояу іс-әрекеттері туралы есептерін олардың түс есептерімен жүйелі түрде салыстырып, орындар, әрекеттер, объектілер, кейіпкерлер, тақырыптар және эмоциялар сияқты нақты анықталған ерекшеліктердің ұқсастық дәрежесіне назар аударды.
Стикголд осы адамдардан он төрт күн ішінде жинаған барлығы 299 түс есебінің ішінде алдыңғы ояу өмір оқиғаларының айқын қайталауы — күндізгі қалдық — тек 1-2 пайызында табылды. Сондықтан түстер біздің ояу өміріміздің жаппай қайталауы емес. Біз жай ғана күннің жазылған тәжірибесінің бейнесін артқа айналдырып, түнде қыртысымыздың үлкен экранында қайта көрмейміз. Егер "күндізгі қалдық" деген нәрсе болса, біздің әйтпесе құрғақ түстерімізде оның бірнеше тамшысы ғана бар.
Бірақ Стикголд түнгі түс есептерінің статикасында күшті және болжамды күндізгі сигналды тапты: эмоциялар. Қатысушылар күндіз ояу жүргенде болған эмоционалды тақырыптар мен алаңдаушылықтардың 35-тен 55 пайызына дейіні түнде көрген түстерінде күшті және бірмәнді түрде қайта пайда болды. Ортақ тұстар қатысушылардың өздеріне де айқын болды, олар өздерінің түс есептерін ояу есептерімен салыстыруды сұрағанда ұқсас сенімді бағалар берді.
Егер біздің ояу өмірімізден түс көру өмірімізге өтетін қызыл жіп баяндауы болса, ол — эмоционалды алаңдаушылықтар. Фрейдтік болжамдарға қайшы, Стикголд цензордың, перденің, бүркемелеудің жоқ екенін көрсетті. Түс көздері мөлдір — кез келген адам аудармашының қажеттілігінсіз анықтап, тани алатындай айқын.
ТҮСТЕРДІҢ ҚЫЗМЕТІ БАР МА?
Ми белсенділігінің өлшемдері мен қатаң эксперименттік тестілеудің үйлесімі арқылы біз ақыры адам түстері туралы ғылыми түсінікті дамыта бастадық: олардың формасы, мазмұны және ояу көзі(дері). Алайда бұл жерде бір нәрсе жетіспейді. Мен осы уақытқа дейін сипаттаған зерттеулердің ешқайсысы түстердің қандай да бір қызметі бар екенін дәлелдемейді. REM ұйқысының, негізгі түстер шығатын жердің, әрине, біз талқылаған және талқылауды жалғастыратын көптеген қызметтері бар. Бірақ түстердің өздері, REM ұйқысынан тыс, біз үшін іс жүзінде бірдеңе істей ме? Ғылыми факт ретінде, иә, істейді.
I. Мен аз деймін, өйткені түс көріп жатқанын түсініп қана қоймай, сонымен қатар қалай және не туралы түс көретінін бақылай алатын кейбір адамдар бар. Бұл айқын түс көру (lucid dreaming) деп аталады және біз бұл туралы кейінгі тарауда толығырақ оқимыз.
10-ТАРАУ. Түс көру түнгі терапия ретінде
Ұзақ уақыт бойы түстер жай ғана олар пайда болатын ұйқы кезеңінің (REM) (эпифеномендері) деп есептелді. Эпифеномендер ұғымын түсіндіру үшін электр шамын қарастырайық.
Біз электр шамының физикалық элементтерін — шыны сфераны, ішіндегі оралған сым элементін, негізіндегі бұралатын электрлік контактіні құрастыруымыздың себебі — жарық шығару. Бұл электр шамының қызметі және біз аппаратты бастапқыда жасауымыздың себебі. Алайда электр шамы жылу да шығарады. Жылу электр шамының қызметі емес, сондай-ақ біз оны бастапқыда жасауымыздың себебі де емес. Оның орнына жылу — жарық осылайша пайда болған кезде болатын нәрсе. Бұл операцияның күтпеген жанама өнімі, шынайы қызметі емес. Бұл жағдайда жылу — эпифеномен.
Сол сияқты, эволюция REM ұйқысын және REM ұйқысы қолдайтын функцияларды шығаратын мидағы нейрондық тізбектерді құру үшін көп күш жұмсаған болуы мүмкін. Алайда (адам) миы REM ұйқысын осы нақты жолмен шығарғанда, ол біз түс көру деп атайтын нәрсені де шығаруы мүмкін. Түстер, электр шамының жылуы сияқты, ешқандай қызмет атқармауы мүмкін. Түстер жай ғана пайдасы немесе салдары жоқ эпифеномендер болуы мүмкін. Олар жай ғана REM ұйқысының күтпеген жанама өнімі.
Біраз көңілсіз ой, солай емес пе? Көбіміз түстеріміздің мағынасы және қандай да бір пайдалы мақсаты бар деп санайтынымызға сенімдімін.
Бұл тығырықтан шығу үшін, түс көрудің ол пайда болатын ұйқы кезеңінен тыс шынайы мақсаты бар-жоғын зерттеу үшін ғалымдар REM ұйқысының функцияларын анықтаудан бастады. Бұл функциялар белгілі болғаннан кейін, біз REM ұйқысымен бірге жүретін түстер — және сол түстердің өте нақты мазмұны — сол бейімделгіш артықшылықтардың шешуші анықтауыштары ма екенін тексере аламыз. Егер сіздің не туралы түс көретініңіз сол REM ұйқысының пайдасын анықтауда ешқандай болжамдық күш ұсынбаса, бұл түстердің эпифеномендік екенін және тек REM ұйқысының жеткілікті екенін білдіреді. Алайда, егер сізге осы түнгі артықшылықтарды жүзеге асыру үшін REM ұйқысы да, нақты нәрселер туралы түс көру де қажет болса, бұл тек REM ұйқысының қажет болғанымен, жеткіліксіз екенін білдіреді. Керісінше, REM ұйқысы мен түс көрудің бірегей үйлесімі және өте ерекше тәжірибелер туралы түс көру қажет. Егер бұл дәлелденсе, түстерді REM ұйқысының эпифеномендік жанама өнімі ретінде жоққа шығаруға болмайды. Керісінше, ғылым түс көруді ұйқының және ол қолдайтын бейімделгіш артықшылықтардың маңызды бөлігі ретінде, REM ұйқысының өзінен жоғары және тыс тануы керек.
Осы құрылымды қолдана отырып, біз REM ұйқысының екі негізгі пайдасын таптық. Екі функционалдық пайда да сізден тек REM ұйқысын ғана емес, сонымен қатар түс көруді және нақты нәрселер туралы түс көруді талап етеді. REM ұйқысы қажет, бірақ тек REM ұйқысы жеткіліксіз. Түстер электр шамының жылуы емес — олар жанама өнім емес.
Бірінші функция біздің эмоционалды және психикалық денсаулығымызды күтуді қамтиды және осы тараудың назарында. Екіншісі — проблемаларды шешу және шығармашылық, оның күшін кейбір адамдар түстерін бақылау арқылы толығырақ пайдалануға тырысады, біз мұны келесі тарауда қарастырамыз.
ТҮС КӨРУ — ТЫНЫШТАНДЫРАТЫН БАЛЬЗАМ
Уақыт барлық жараны емдейді дейді. Бірнеше жыл бұрын мен түзету енгізу қажет пе деп ойлап, осы ежелгі даналықты ғылыми түрде тексеруді шештім. Мүмкін барлық жараны емдейтін уақыт емес, түс ұйқысында өткізілген уақыт шығар. Мен REM ұйқысының ми белсенділігі мен ми нейрохимиясының біріктірілген үлгілеріне негізделген теорияны дамытып келе жатқан едім және осы теориядан нақты болжам шықты: REM-ұйқы түстері түнгі терапия түрін ұсынады. Яғни, REM-ұйқы түстері күндіз бастан кешкен қиын, тіпті жарақаттық эмоционалды эпизодтардың ауырлығын алып тастап, келесі күні таңертең оянғанда эмоционалды шешім ұсынады.
Теорияның өзегінде REM ұйқысы кезінде орын алатын миыңыздың химиялық коктейліндегі таңқаларлық өзгеріс болды. (норадреналин) деп аталатын негізгі стресске байланысты химиялық заттың концентрациясы сіз осы түс көру ұйқы күйіне енген кезде миыңызда толығымен өшіріледі. Шын мәнінде, REM ұйқысы — жиырма төрт сағаттық кезеңде миыңыз осы мазасыздықты тудыратын молекуладан толығымен ада болатын жалғыз уақыт. Норадреналин, сондай-ақ норэпинефрин ретінде белгілі, сіз білетін және әсерін сезінген дене химиялық затының мидағы баламасы: адреналин (эпинефрин).
Алдыңғы МРТ зерттеулері мидың негізгі эмоция және жадыға қатысты құрылымдарының барлығы REM ұйқысы кезінде, біз түс көргенде қайта белсендірілетінін анықтады: амигдала және қыртыстың эмоцияға қатысты аймақтары және негізгі мнемоникалық орталық — гиппокамп. Бұл түс көру күйінде эмоцияға тән жадыны өңдеу мүмкін, тіпті ықтимал екенін болжап қана қоймай, енді біз бұл эмоционалды жадыны қайта белсендіру негізгі стресс химиялық затынан ада мида болып жатқанын түсіндік. Сондықтан мен REM ұйқысы кезінде ми ренжітетін жады тәжірибелері мен тақырыптарын осы нейрохимиялық тыныш (төмен норадреналин), "қауіпсіз" түс көру ми ортасында қайта өңдеп жатыр ма деп ойладым. REM-ұйқы түстері күйі мінсіз жобаланған түнгі тыныштандыратын бальзам ба — біздің күнделікті өміріміздің эмоционалды өткір жиектерін алып тастайтын нәрсе ме? Нейробиология мен нейрофизиологияның бізге (маған) айтқандарының бәрінен солай көрінді. Егер солай болса, біз алдыңғы күн(дер)дегі қайғылы оқиғалар туралы жақсырақ сезініп оянуымыз керек.
Бұл түнгі терапия теориясы болды. Ол REM-ұйқы түстері процесі екі маңызды мақсатты орындайды деп тұжырымдады: (1) сол құнды, маңызды тәжірибелердің егжей-тегжейлерін есте сақтау үшін ұйықтау, оларды бар біліммен біріктіру және өмірбаяндық перспективаға қою, бірақ (2) ұмыту үшін немесе бұрын сол естеліктерге оралған висцеральды, ауыр эмоционалды зарядты еріту үшін ұйықтау. Егер бұл шындық болса, бұл түс күйі терапиялық мақсаттар үшін интроспективті өмірді шолуды қолдайтынын білдіреді.
Балалық шағыңызды еске түсіріңіз және ең күшті естеліктеріңіздің кейбірін еске түсіруге тырысыңыз. Сіз байқайтын нәрсе — олардың барлығы дерлік эмоционалды сипаттағы естеліктер болады: мүмкін ата-анаңыздан ажырап қалудың ерекше қорқынышты тәжірибесі немесе көшеде көлік қағып кете жаздаған сәт. Сондай-ақ байқаңыз, бұл егжей-тегжейлі естеліктерді еске түсіру енді тәжірибе кезінде болған эмоцияның дәрежесімен бірге жүрмейді. Сіз естелікті ұмытқан жоқсыз, бірақ сіз эмоционалды зарядты немесе кем дегенде оның едәуір бөлігін тастадыңыз. Сіз естелікті дәл қайталай аласыз, бірақ эпизод кезінде болған және басылған сол висцеральды реакцияны қайта құспайсыз.
I. Теория біз тәжірибеден эмоцияны осылай паллиативті еріту үшін REM-ұйқы түстеріне алғыс айтуымыз керек деп дәлелдеді. Түндегі терапиялық жұмысы арқылы REM ұйқысы ақпаратқа бай жемістен ащы эмоционалды қабықты ажыратудың талғампаз айласын жасады. Сондықтан біз маңызды өмірлік оқиғаларды сол ауыр тәжірибелер бастапқыда алып жүрген эмоционалды жүкпен мүгедек болмай-ақ үйреніп, пайдалы түрде еске түсіре аламыз.
Шынында да, мен егер REM ұйқысы бұл операцияны орындамаса, біздің бәріміз өмірбаяндық жады желілерімізде созылмалы мазасыздық күйінде қалар едік деп дәлелдедім; маңызды бірдеңені еске түсірген сайын, біз естеліктің егжей-тегжейлерін еске түсіріп қана қоймай, сол стресстік эмоционалды зарядты қайтадан бастан кешірер едік. Бірегей ми белсенділігі мен нейрохимиялық құрамына сүйене отырып, REM ұйқысының түс кезеңі бізге бұл жағдайдан аулақ болуға көмектеседі.
Бұл теория болды, бұл болжамдар болды; келесі кезекте эксперименттік сынақ келді, оның нәтижелері екеуін де бұрмалауға немесе қолдауға алғашқы қадам жасайтын еді.
Біз дені сау жас ересектер жиынтығын жинап, оларды кездейсоқ екі топқа бөлдік. Әр топ МРТ сканерінің ішінде эмоционалды суреттер жиынтығын көрді, ал біз олардың эмоционалды ми реактивтілігін өлшедік. Содан кейін, он екі сағаттан кейін қатысушылар МРТ сканеріне қайта орналастырылды және біз сол эмоционалды суреттерді қайтадан ұсынып, эмоционалды ми реактивтілігін қайта өлшей отырып, олардың еске түсіруін белгіледік. Он екі сағатпен бөлінген осы екі әсер ету сессиясы кезінде қатысушылар әр суретке жауап ретінде қаншалықты эмоционалды сезінгенін де бағалады.
Алайда маңыздысы, қатысушылардың жартысы суреттерді таңертең және қайтадан кешке көрді, екі көру арасында ояу болды. Қатысушылардың екінші жартысы суреттерді кешке және қайтадан келесі күні таңертең, арасында толық түнгі ұйқыдан кейін көрді. Осылайша біз МРТ сканерлерін қолдана отырып, олардың миы бізге объективті түрде не айтып тұрғанын, сонымен қатар қатысушылардың өздері арасында бір түн ұйықтаған немесе ұйықтамаған жағдайда қайталанған тәжірибелер туралы субъективті түрде не сезінгенін өлшей алдық.
басында ол ұйықтаудан қинала бастады. Бастапқыда Корк бұған әйелінің қорылдауы кінәлі деп ойлады. Бұл болжамға жауап ретінде Пенни Корк келесі он түн бойы диванда ұйықтауға шешім қабылдады. Корктың ұйқысыздығы басылмады, керісінше нашарлай түсті. Бірнеше ай бойы нашар ұйықтағаннан кейін және себептің басқа жақта екенін түсінгеннен кейін, Корк медициналық көмекке жүгінуді ұйғарды. Коркты алғаш тексерген дәрігерлердің ешқайсысы оның ұйқысыздығының триггерін анықтай алмады, ал кейбіреулері оған шашыраңқы склероз сияқты ұйқыға қатысы жоқ бұзылыстар диагнозын қойды.
Корктың ұйқысыздығы ақырында оның мүлдем ұйықтай алмайтын деңгейіне жетті. Көз ілмеді. Ешқандай жеңіл ұйықтататын дәрілер немесе тіпті ауыр седативтер оның миын тұрақты ояулықтың құрсауынан босата алмады. Егер сіз сол кезде Коркты бақыласаңыз, оның ұйқыға қаншалықты мұқтаж екені анық болар еді. Оның көздері сіздің көзіңізді шаршатар еді. Оның жыпылықтауы өте баяу болды, бейне бір қабақтары жабық күйде қалып, бірнеше күн бойы ашылғысы келмейтіндей. Олар ұйқыға деген ең үмітсіз аштықты білдіретін.
Сегіз апта бойы үздіксіз ұйықтамағаннан кейін Корктың ақыл-ой қабілеттері тез сөне бастады. Бұл когнитивті құлдырау оның денесінің тез нашарлауымен сәйкес келді. Оның қимыл-қозғалыс дағдыларының бұзылғаны соншалық, тіпті үйлесімді жүрудің өзі қиынға соқты. Бір күні кешке Корк мектеп оркестрінің өнерін басқаруы керек болды. Оркестр арқылы қысқа жолды жүріп өтіп, дирижер мінбесіне көтерілу үшін оған таяққа сүйеніп, бірнеше ауыр (бірақ қаһармандық) минут қажет болды.
Корк ұйқысыздықтың алты айлық шегіне жақындағанда, ол төсекке таңылып, өлім аузында жатты. Жас болғанына қарамастан, Корктың неврологиялық жағдайы деменцияның соңғы сатысындағы қарт адамға ұқсайтын. Ол жуына алмады және киіне алмады. Галлюцинациялар мен сандырақтаулар жиіледі. Оның сөйлеу қабілеті мүлдем жоғалды және ол басының қарапайым қимылдарымен және күш жинаған кезде сирек түсініксіз дыбыстармен қарым-қатынас жасауға мәжбүр болды. Тағы бірнеше ай ұйқысыздықтан кейін Корктың денесі мен ақыл-ой қабілеттері толығымен істен шықты. Қырық екі жасқа толғаннан кейін көп ұзамай Майкл Корк фатальды отбасылық ұйқысыздық (FFI) деп аталатын сирек кездесетін, генетикалық тұқым қуалайтын бұзылыстан қайтыс болды. Бұл бұзылыстың емі жоқ. Бұл медицина шежіресіндегі ең жұмбақ жағдайлардың бірі.
FFI-дің негізгі себебі барған сайын жақсы түсінілуде және ол ұйқыны қалыптастырудың қалыпты механизмдері туралы біз талқылаған көптеген нәрселерге негізделген. Кінәлі — PrNP деп аталатын геннің ауытқуы, ол прион ақуызын білдіреді. Барлығымыздың миымызда прион ақуыздары бар және олар пайдалы қызметтерді атқарады. Алайда, ақуыздың бұзылған нұсқасы осы генетикалық ақаудан туындайды, нәтижесінде мутацияланған нұсқа вирус сияқты таралады (II). Осы генетикалық қисық формада ақуыз мидың белгілі бір бөліктерін нысанаға алып, жоя бастайды, нәтижесінде ақуыз тараған сайын ми деградациясының тез үдемелі түрі пайда болады.
Бұл зиянды ақуыз шабуыл жасайтын және жан-жақты шабуыл жасайтын бір аймақ — таламус, яғни ояулық аяқталып, ұйқы басталуы үшін жабылуы керек ми ішіндегі сенсорлық қақпа. Ғалымдар FFI-ден ерте зардап шеккендердің миына постмортальды тексеру жүргізгенде, олар швейцариялық ірімшік кесегі сияқты тесіктерге толы таламусты тапты. Прион ақуыздары таламусты тесіп өтіп, оның құрылымдық тұтастығын толығымен бұзған. Бұл әсіресе әр түнде жабылуы керек сенсорлық есіктерді құрайтын таламустың сыртқы қабаттарына қатысты болды.
Прион ақуыздарының осы тесу шабуылына байланысты таламустың сенсорлық қақпасы іс жүзінде тұрақты "ашық" күйде қалып қойды. Пациенттер сыртқы әлемді саналы қабылдауын өшіре алмайды және нәтижесінде өздеріне өте қажет ұйқыға кете алмайды. Сонымен қатар, мидан денеге жіберілетін және бізді ұйқыға дайындайтын сигналдар — жүрек соғу жиілігінің, қан қысымының және метаболизмнің төмендеуі және дененің ішкі температурасының төмендеуі — барлығы жұлынға барар жолда таламус арқылы өтуі керек, содан кейін дененің әртүрлі тіндері мен мүшелеріне таратылады. Бірақ бұл сигналдар таламустың зақымдануымен тоқтатылды, бұл пациенттерде ұйқының мүмкін еместігін арттырды.
Қазіргі емдеу перспективалары аз. Доксициклин деп аталатын антибиотикке қызығушылық болды, ол Крейтцфельдт-Якоб ауруы немесе "сиыр құтыруы" ауруы сияқты басқа приондық бұзылыстарда бұзылған ақуыздың жиналу жылдамдығын бәсеңдететін сияқты. Бұл әлеуетті терапияның клиникалық сынақтары қазір басталып жатыр.
Емдеу мен айығу жолындағы жарыстан басқа, ауру контекстінде этикалық мәселе туындайды. FFI генетикалық тұрғыдан тұқым қуалайтындықтан, біз оның мұрасын ұрпақтар арқылы ретроспективті түрде қадағалай алдық. Бұл генетикалық шежіре Еуропаға, атап айтқанда Италияға дейін созылады, онда зардап шеккен бірнеше отбасы тұрады. Мұқият іздестіру жұмыстары генетикалық уақыт сызығын одан әрі артқа, он сегізінші ғасырдың аяғындағы венециялық дәрігерге дейін жылжытты, онда бұзылыстың айқын жағдайы болған сияқты. Аурудың өткенін қадағалаудан гөрі маңыздысы — оның болашағын болжау. Генетикалық анықтық евгеникалық тұрғыдан қиын сұрақты тудырады: Егер сіздің отбасыңыздың гендері бір күні ұйықтай алмаудан қайтыс болатыныңызды білдірсе, сіз өз тағдырыңызды білгіңіз келер ме еді? Сонымен қатар, егер сіз сол тағдырды білсеңіз және әлі балаларыңыз болмаса, сіз ген тасымалдаушысы екеніңізді және аурудың келесі қадамға берілуінің алдын алу мүмкіндігіңіз бар екенін біле отырып, балалы болу шешіміңізді өзгертер ме едіңіз? Қарапайым жауаптар жоқ, әрине ғылым ұсына алатын (немесе ұсынуы керек) жауаптар жоқ — бұл онсыз да сұмдық жағдайдың қосымша қатыгез тұсы.
ҰЙҚЫДАН ҚАҒЫЛУ МЕН ТАМАҚТАН ҚАҒЫЛУ
FFI ұйқының болмауы адамды өлтіруі мүмкін екенін көрсетеді. Ғылыми тұрғыдан алғанда, бұл даулы болып қала береді, өйткені өлімге ықпал ететін басқа ауруға байланысты процестер болуы мүмкін және оларды ұйқының жетіспеушілігінен ажырату қиын. Цзян Сяошань сияқты ұзақ уақыт бойы толық ұйқысыздықтың салдарынан адамдардың қайтыс болғаны туралы жекелеген жағдайлар хабарланған. Ол 2012 жылғы Еуропа футбол чемпионаттарының барлық ойындарын көру үшін он бір күн қатарынан ояу жүрген, сонымен бірге күн сайын жұмысына барған деп болжануда. 12-күні Сяошаньды анасы пәтерінде ұйқының жетіспеушілігінен өлі күйінде тапты. Содан кейін Bank of America интерні Мориц Эрхардттың қайғылы өлімі болды, ол сол кәсіпте, әсіресе мұндай ұйымдардағы кіші қызметкерлерден күтілетін және тән нәрсе — жұмыс жүктемесінен туындаған жедел ұйқысыздықтан кейін өмірді қиятын эпилепсиялық ұстамадан қайтыс болды. Дегенмен, бұл жай ғана жағдайлық зерттеулер және оларды фактіден кейін растау және ғылыми түрде тексеру қиын.
Алайда жануарларға жүргізілген зерттеулер кез келген қатар жүретін аурусыз, толық ұйқысыздықтың өлімге әкелетін табиғаты туралы нақты дәлелдер келтірді. Бұл зерттеулердің ең драмалық, мазасыз және этикалық тұрғыдан ойландыратынын 1983 жылы Чикаго университетінің зерттеу тобы жариялады. Олардың эксперименттік сұрағы қарапайым болды: Ұйқы өмір үшін қажет пе? Егеуқұйрықтардың апталар бойы ұйықтауына жол бермей, сұмдық сынақ арқылы олар бірмәнді жауап алды: егеуқұйрықтар орта есеппен он сегіз күн ұйықтамағаннан кейін өледі.
Екі қосымша нәтиже тез арада белгілі болды. Біріншіден, өлім толық ұйқысыздықтан толық тамақтанбау сияқты тез келді. Екіншіден, REM ұйқысынан таңдаулы түрде айырылған егеуқұйрықтар жиырма жетіден елу төрт күнге дейін өлді. NREM ұйқысының мүлдем болмауы да өлімге әкелді, тек сол өлімге әкелетін салдарды тудыру үшін ұзағырақ уақыт қажет болды — жиырма сегізден алпыс алты күнге дейін.
Алайда бір мәселе болды. Өлімнің себебі оңай анықталатын аштықтан айырмашылығы, зерттеушілер өлімнің қаншалықты тез келгеніне қарамастан, егеуқұйрықтардың ұйқының болмауынан неліктен өлгенін анықтай алмады. Эксперимент барысында жасалған бағалаулардан, сондай-ақ кейінгі постмортальды зерттеулерден кейбір кеңестер пайда болды.
Біріншіден, ұйқысы қанған әріптестеріне қарағанда әлдеқайда көп тамақтанғанына қарамастан, ұйқыдан қағылған егеуқұйрықтар зерттеу барысында дене салмағын тез жоғалта бастады. Екіншіден, олар енді денесінің ішкі температурасын реттей алмады. Егеуқұйрықтар ұйқыдан неғұрлым көп айырылса, соғұрлым суық болып, қоршаған орта температурасына қарай регрессия жасады. Бұл қауіпті жағдай еді. Барлық сүтқоректілер, соның ішінде адамдар да, термиялық құздың шетінде өмір сүреді. Сүтқоректілер денесіндегі физиологиялық процестер температураның өте тар диапазонында ғана жұмыс істей алады. Осы өмірді анықтайтын термиялық шектерден төмен түсу немесе жоғарылау — өлімге апаратын тікелей жол.
Бұл метаболикалық және термиялық салдарлардың бірлесіп орын алуы кездейсоқтық емес еді. Дененің ішкі температурасы төмендегенде, сүтқоректілер метаболизм жылдамдығын арттыру арқылы жауап береді. Энергияны жағу өлімді болдырмау үшін ми мен денені сыни термиялық шектен жоғары қайтару үшін жылу бөледі. Бірақ ұйқысы жоқ егеуқұйрықтарда бұл нәтижесіз әрекет болды. Үстіңгі желдеткіші ашық қалған ескі ағаш пеш сияқты, отқа қанша отын қосылса да, жылу жай ғана жоғарыдан ұшып шығып жатты. Егеуқұйрықтар гипотермияға жауап ретінде іс жүзінде өздерін іштен сыртқа қарай метаболизмдеп жатты.
Ұйқы жоғалуының үшінші және мүмкін ең айқын салдары теріде болды. Ұйқыдан айыру бұл егеуқұйрықтарды сөзбе-сөз тоздырды. Егеуқұйрықтардың терісінде жаралар пайда болды, сонымен қатар табандары мен құйрықтарында жарақаттар болды. Егеуқұйрықтардың метаболикалық жүйесі ғана емес, иммундық жүйесі де істен шыға бастады (III). Олар эпидермисіндегі — немесе төменде көретініміздей, оның астындағы — ең қарапайым инфекцияларға да төтеп бере алмады.
Егер денсаулықтың нашарлауының бұл сыртқы белгілері жеткілікті түрде таңқаларлық болмаса, соңғы постмортальды зерттеуде анықталған ішкі зақымдану бірдей қорқынышты болды. Патологты толық физиологиялық күйзеліс пейзажы күтіп тұрды. Асқынулар өкпедегі сұйықтық пен ішкі қан кетуден бастап, асқазанның шырышты қабатын тескен жараларға дейін болды. Бауыр, көкбауыр және бүйрек сияқты кейбір мүшелердің көлемі мен салмағы физикалық түрде кішірейген. Инфекция мен күйзеліске жауап беретін бүйрек үсті бездері сияқты басқалары айтарлықтай ұлғайған. Бүйрек үсті бездері бөлетін мазасыздыққа байланысты кортикостерон гормонының айналымдағы деңгейі ұйқысыз егеуқұйрықтарда шарықтаған.
Олай болса, өлімнің себебі не болды? Мәселе сонда еді: ғалымдардың ешқандай түсінігі болмады. Егеуқұйрықтардың бәрі бірдей патологиялық өлім белгісінен зардап шеккен жоқ. Егеуқұйрықтар арасындағы жалғыз ортақ нәрсе өлімнің өзі болды (немесе оның жоғары ықтималдығы, сол кезде зерттеушілер жануарларды эвтаназиялады).
Кейінгі жылдары қосымша эксперименттер — өз түрлерінің соңғысы, өйткені ғалымдар нәтижеге сүйене отырып, мұндай эксперименттердің этикасына қатысты (менің жеке көзқарасым бойынша дұрыс) ыңғайсыздық сезінді — ақыры жұмбақты шешті. Өлімге әкелетін соңғы тамшы септицемия болып шықты — егеуқұйрықтардың қанына таралып, өлімге дейін бүкіл денені зақымдаған уытты және жүйелі (тұтас организм) бактериялық инфекция. Алайда, сырттан келген қатыгез инфекциядан алыс, өлім соққысын жасаған егеуқұйрықтардың өз ішегіндегі қарапайым бактериялар болды — ұйқымен күшейтілген жағдайда әйтпесе сау иммундық жүйе оңай жеңе алатын соққы.
Орыс ғалымы Мария де Манасеина шын мәнінде бір ғасыр бұрын медициналық әдебиетте үздіксіз ұйқысыздықтың дәл осындай өлімге әкелетін салдарын хабарлаған болатын. Ол жас иттердің ұйықтауына жол берілмесе, бірнеше күн ішінде өлетінін атап өтті (бұл зерттеулерді оқу мен үшін қиын екенін мойындауым керек). Де Манасеинаның зерттеулерінен бірнеше жыл өткен соң, итальяндық зерттеушілер иттердегі толық ұйқысыздықтың бірдей өлімге әкелетін әсерлерін сипаттап, постмортальды зерттеуде ми мен жұлындағы жүйке деградациясын байқағанын қосты.
Де Манасеинаның эксперименттерінен және нақты эксперименттік зертханалық бағалаулардағы жетістіктерден кейін Чикаго университетінің ғалымдары ұйқы болмаған кезде өмірдің неге соншалықты тез аяқталатынын ашқанға дейін тағы жүз жыл қажет болды. Мүмкін сіз өте қауіпті жұмыс орталарының қабырғаларында алдыңғы жағында келесі сөздер жазылған кішкентай пластикалық қызыл қорапты көрген шығарсыз: "Төтенше жағдайда әйнекті сындырыңыз". Егер сіз организмге, егеуқұйрыққа немесе адамға ұйқының толық болмауын жүктесеңіз, бұл шынымен де төтенше жағдайға айналады және сіз осы сынған әйнектің биологиялық баламасын ми мен денеге шашылған күйде табасыз, бұл өлімге әкеледі. Біз мұны ақыры түсіндік.
ЖОҚ, КҮТІҢІЗ — СІЗГЕ ТЕК 6,75 САҒАТ ҰЙҚЫ ҚАЖЕТ!
Ұзақ мерзімді/созылмалы және қысқа мерзімді/жедел ұйқысыздықтың осы өлімге әкелетін салдары туралы ойлану ұйқы зерттеулері саласындағы соңғы дауды шешуге мүмкіндік береді — көптеген газеттер, кейбір ғалымдарды айтпағанда, қате түсінген дау. Сөз болып отырған зерттеуді Лос-Анджелестегі Калифорния университетінің зерттеушілері индустрияға дейінгі нақты тайпалардың ұйқы әдеттері бойынша жүргізді. Қол сағатындағы белсенділік құрылғыларын қолдана отырып, зерттеушілер өнеркәсіптік заманауилықтың жолдары әлі тимеген үш аңшы-жинаушы тайпаның ұйқысын қадағалады: Оңтүстік Америкадағы Цимане халқы және Африкадағы Сан және Хадза тайпалары, оларды біз бұрын талқылағанбыз. Көптеген айлар бойы күн сайын ұйқы және ояу уақыттарын бағалай отырып, нәтижелер мынадай болды: тайпа адамдары жазда орта есеппен 6 сағат, ал қыста шамамен 7,2 сағат ұйықтаған.
Беделді бұқаралық ақпарат құралдары бұл нәтижелерді адамдарға күніне толық сегіз сағат ұйқы қажет емес екендігінің дәлелі ретінде жариялады, кейбіреулер біз алты сағат немесе одан аз уақытпен жақсы өмір сүре аламыз деп болжады. Мысалы, АҚШ-тың бір көрнекті газетінің тақырыбы былай болды:
"Қазіргі заманғы аңшы-жинаушыларға жүргізілген ұйқы зерттеуі бізге күніне 8 сағат қажет деген түсінікті жоққа шығарады".
Басқалары қазіргі қоғамдарға тек жеті сағат ұйқы қажет деген қате болжамнан бастады, содан кейін бізге тіпті соншалықты қажет пе деген сұрақ қойды: "Бізге шынымен түнде 7 сағат ұйықтау керек пе?"
Мұндай беделді және құрметті ұйымдар, әсіресе мен осы тарауда ұсынған ғылымнан кейін, осындай қорытындыларға қалай келе алады? Нәтижелерді мұқият қайта бағалап көрейік және біз әлі де сол қорытындыға келеміз бе, соны көрейік.
Біріншіден, мақаланы оқығанда, тайпа адамдарының шын мәнінде әр түнде өздеріне 7-ден 8,5 сағатқа дейін ұйықтау мүмкіндігін бергенін білесіз. Сонымен қатар, ұйқының дәл немесе алтын стандартты өлшемі болып табылмайтын қол сағаты құрылғысы осы уақыттың 6-дан 7,5 сағатына дейінгі аралығы ұйқыда өткенін болжады. Сондықтан бұл тайпа адамдарының өздеріне беретін ұйқы мүмкіндігі Ұлттық ұйқы қоры мен Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтарының барлық ересек адамдарға ұсынатынымен бірдей: төсекте 7-ден 9 сағатқа дейін уақыт өткізу.
Мәселе мынада, кейбір адамдар ұйықтаған уақытты ұйқы мүмкіндігі уақытымен шатастырады. Біз қазіргі әлемдегі көптеген адамдардың өздеріне тек 5-тен 6,5 сағатқа дейін ұйқы мүмкіндігін беретінін білеміз, бұл әдетте олардың нақты ұйқысы шамамен 4,5-тен 6 сағатқа дейін болатынын білдіреді. Сондықтан жоқ, бұл нәтиже аңшы-жинаушы тайпалардың ұйқысы постиндустриялық дәуірдегі біздікіне ұқсас екенін дәлелдемейді. Олар бізден айырмашылығы, өздеріне бізден гөрі көбірек ұйқы мүмкіндігін береді.
Екіншіден, қол сағатының өлшемдері өте дәл және бұл тайпалар жылдық орташа есеппен небәрі 6,75 сағат ұйықтайды деп болжайық. Нәтижелерден шығарылған келесі қате қорытынды адамдарға табиғи түрде небәрі 6,75 сағат ұйқы қажет және одан артық емес деген болды. Мәселе осында.
Егер мен келтірген екі газет тақырыбына қайта жүгінсеңіз, олардың екеуі де "қажет" сөзін қолданатынын байқайсыз. Бірақ біз қандай қажеттілік туралы айтып отырмыз? Жасалған (қате) болжам мынадай болды: тайпа адамдары қанша ұйқы алса, адамға керегі сол. Бұл екі жағынан да қате пайымдау. Қажеттілік алынған нәрсемен анықталмайды (инсомния бұзылысы бізге үйреткендей), керісінше ұйқының сол мөлшері ұйқы жасайтын барлық нәрсені орындауға жеткілікті ме, жоқ па, сонымен анықталады. Ең айқын қажеттілік, олай болса, өмір үшін — және сау өмір үшін болар еді. Енді біз бұл аңшы-жинаушылардың орташа өмір сүру ұзақтығы небәрі елу сегіз жыл екенін білеміз, дегенмен олар бізге қарағанда физикалық тұрғыдан әлдеқайда белсенді, сирек семіздікке ұшырайды және денсаулығымызды бұзатын өңделген тағамдардың шабуылына ұшырамайды. Әрине, олардың қазіргі заманғы медицина мен санитарияға қолы жетпейді, бұл индустрияланған, бірінші әлем елдеріндегі көпшілігіміздің күтілетін өмір сүру ұзақтығының олардан он жылдан астам уақытқа асып түсуінің себептері. Бірақ эпидемиологиялық деректерге сүйене отырып, түнде орта есеппен 6,75 сағат ұйықтайтын кез келген ересек адамның тек алпысынші жылдардың басына дейін өмір сүретіні болжанатыны көп нәрсені аңғартады: бұл тайпа адамдарының орташа өмір сүру ұзақтығына өте жақын.
Алайда, бұл тайпалардағы адамдарды әдетте не өлтіретіні маңыздырақ. Егер олар нәресте өлімінің жоғары деңгейінен аман қалып, жасөспірімдік шақтан өтсе, ересек жастағы өлімнің жалпы себебі инфекция болып табылады. Әлсіз иммундық жүйелер — біз егжей-тегжейлі талқылағандай, ұйқының жеткіліксіздігінің белгілі салдары. Сондай-ақ, аңшы-жинаушы кландардағы адамдарды өлтіретін ең көп таралған иммундық жүйе ақауларының бірі ішек инфекциялары екенін атап өткен жөн — бұл жоғарыда аталған зерттеулердегі ұйқыдан қағылған егеуқұйрықтарды өлтірген өлімге әкелетін ішек жолдарының инфекцияларымен қызықты сәйкестікті бөліседі.
Зерттеушілер өлшеген қысқа ұйқы мөлшерімен жақсы сәйкес келетін осы қысқа өмір сүру ұзақтығын мойындай отырып, көпшілік жіберген келесі логикалық қателік мыңдаған зерттеулерден білетінімізге сүйене отырып, бұл тайпалар неге тым аз болып көрінетін ұйқы ұйықтайды деген сұрақты қою арқылы ашылады.
Біз әлі барлық себептерді білмейміз, бірақ ықтимал ықпал етуші фактор біздің бұл тайпаларға беретін атауымызда жатыр: аңшы-жинаушылар. Жануарлардың барлық түрлерін қалыпты мөлшерден аз ұйықтауға мәжбүрлеудің әмбебап жолдарының бірі — тамақты шектеу, аштық дәрежесін қолдану. Тамақ тапшы болған кезде ұйқы да тапшы болады, өйткені жануарлар азық іздеу үшін ұзағырақ ояу жүруге тырысады. Бұл аңшы-жинаушы тайпалардың семіздікке ұшырамауының бір себебі — олар үнемі тамақ іздеумен болады, ал тамақ ұзақ уақыт бойы ешқашан мол болмайды. Олар ояу өмірінің көп бөлігін қоректенуді іздеуге және дайындауға жұмсайды. Мысалы, Хадза тайпасы 1400 калория немесе одан аз алатын күндерге тап болады және қазіргі батыс мәдениетіндегі бізге қарағанда күнделікті 300-ден 600-ге дейін аз калория жейді. Сондықтан олардың жылының үлкен бөлігі төменгі деңгейдегі аштық жағдайында өтеді, бұл ұйқы уақытын қысқартатын жақсы сипатталған биологиялық жолдарды іске қосуы мүмкін, дегенмен ұйқы қажеттілігі тамақ мол болған жағдайда алынатын мөлшерден жоғары болып қала береді. Сондықтан қазіргі заманғы немесе индустрияға дейінгі адамдарға жеті сағаттан аз ұйқы қажет деген қорытынды жасау қате болып көрінеді.
ТҮНДЕ ТОҒЫЗ САҒАТ ҰЙҚТАУ ТЫМ КӨП ПЕ?
Эпидемиологиялық дәлелдер ұйқы мен өлім қаупі арасындағы байланыс сызықтық емес екенін көрсетеді, яғни сіз неғұрлым көп ұйықтасаңыз, өлім қаупі соғұрлым төмендейді (және керісінше) деген сөз емес. Керісінше, орташа ұйқы мөлшері тоғыз сағаттан асқаннан кейін өлім қаупінің жоғары қарай ілмегі байқалады.
Бұл тұрғыда екі мәселені атап өткен жөн. Біріншіден, егер сіз сол зерттеулерді егжей-тегжейлі зерттесеңіз, тоғыз сағат немесе одан да көп ұйықтайтын адамдардағы өлім себептеріне инфекция (мысалы, пневмония) және иммундық белсендіретін қатерлі ісіктер кіретінін білесіз. Біз кітаптың басында талқыланған дәлелдерден аурудың, әсіресе күшті иммундық жауапты белсендіретін аурудың көбірек ұйқыны белсендіретінін білеміз. Демек, ең ауру адамдар ұйқы ұсынатын денсаулық құралдарының жиынтығын пайдаланып, аурумен күресу үшін ұзағырақ ұйықтауы керек. Жай ғана қатерлі ісік сияқты кейбір аурулар ұйқының ұзартылуынан келетін барлық күш-жігерге қарамастан, ұйқының құдіретті күші үшін де тым күшті болуы мүмкін. Тым көп ұйқы ерте өлімге әкеледі деген елес пайда болады, шын мәнінде ауру тым күшті болғандықтан солай болады.
Екіншіден, жетекші ұйқы сарапшылары ұзақ ұйқымен байланысты өлім қаупі (U қисығының оң жақ шеті) ішінара тым көп ұйқының емес, сапасыз ұйқының көрінісі екенін болжады. Сапасыз ұйқы өлім қаупінің жоғарылауымен айтарлықтай байланысты және сапасыз ұйқы адамдардың төсекте ұзағырақ жатуына себеп болуы мүмкін. Осылайша, ұзақ ұйқы ретінде көрінуі мүмкін ұйқының нашар сапасы, ұзақ ұйқының өзі емес, ұйқы және өлім қисығының оң жақ шетін түсіндіруге көмектеседі.
Үшіншіден, менің ойымды тым кеңейтпеу маңызды. Мен егер физиологиялық тұрғыдан мүмкін болса, күн сайын он сегіз немесе жиырма екі сағат ұйықтау күніне тоғыз сағат ұйықтаудан гөрі оңтайлы деп айтып тұрған жоқпын. Ұйқының мұндай сызықтық жолмен жұмыс істеуі екіталай. Есіңізде болсын, тамақ, оттегі және су да ерекшеленбейді және олардың да өлім қаупімен U-тәрізді байланысы бар. Шамадан тыс тамақтану өмірді қысқартады. Шамадан тыс гидратация инсульт немесе жүрек талмасымен байланысты қан қысымының өлімге әкелетін жоғарылауына әкелуі мүмкін. Қандағы оттегінің тым көп болуы, гипероксия деп аталады, жасушаларға, әсіресе ми жасушаларына улы.
Ұйқы да тамақ, су және оттегі сияқты шектен шыққан кезде өлім қаупімен осы байланысты бөлісуі мүмкін. Ақыр соңында, дұрыс мөлшердегі ояулық эволюциялық тұрғыдан бейімделгіш, ұйқы да солай. Ұйқы мен ояулық екеуі де синергетикалық және маңызды, бірақ жиі әртүрлі өмір сүру артықшылықтарын береді. Ояулық пен ұйқы арасында бейімделгіш тепе-теңдік орнатылуы керек. Адамдарда бұл орташа ересек адам үшін жалпы ояулықтың шамамен он алты сағаты және жалпы ұйқының жетіден тоғыз сағатына дейінгі аралығы болып көрінеді.
I. https://sleepfoundation.org .
II. Фатальды отбасылық ұйқысыздық Крейтцфельдт-Якоб ауруын немесе "сиыр құтыруы" ауруын қамтитын прион ақуызының бұзылыстары тобына жатады, дегенмен соңғысы ұйқымен қатты байланысты емес мидың басқа аймақтарының бұзылуын қамтиды.
III. Осы зерттеулерді жүргізген аға ғалым Аллан Рехтшаффенге осы нәтижелер жарияланғаннан кейін әйгілі әйелдер сән журналы хабарласқан. Мақаланың авторы толық ұйқысыздық әйелдерге салмақ жоғалтудың қызықты, жаңа және тиімді әдісін ұсына ма, соны білгісі келген. Өзінен сұралған нәрсенің дөрекілігін түсінуге тырысқан Рехтшаффен жауап жазуға тырысты. Шамасы, ол егеуқұйрықтардағы мәжбүрлі толық ұйқысыздық салмақ жоғалтуға әкелетінін мойындады, сондықтан иә, бірнеше күн қатарынан жедел ұйқысыздық салмақ жоғалтуға әкеледі. Автор өзі қалаған оқиға желісін алғанына қуанды. Алайда, Рехтшаффен ескертпе ұсынды: таңқаларлық салмақ жоғалтумен бірге лимфа сұйықтығы ағатын тері жаралары, егеуқұйрықтардың аяқтарын жарып жіберген жаралар, жедел қартаюға ұқсайтын әлсіздік, сонымен қатар апатты (және ақырында өлімге әкелетін) ішкі ағзалар мен иммундық жүйенің күйреуі келеді, "егер сыртқы келбет пен ұзақ өмір сүру де сіздің оқырмандарыңыздың мақсаттарының бір бөлігі болса". Шамасы, сұхбат көп ұзамай тоқтатылған.
13-ТАРАУ. iPad-тар, зауыт ысқырықтары және түнгі ішімдіктер
Сіздің ұйықтауыңызға не кедергі?
Көпшіліğimiz шаршаудан да арымыз. Неліктен? Дәл не нәрсе қазіргі заманда біздің басқаша инстинктивті ұйқы үлгілерімізді бұзды, ұйықтау бостандығымызды жойды және түнде тыныш ұйықтау қабілетімізге кедергі келтірді? Ұйқы бұзылысы жоқ адамдар үшін ұйқы тапшылығының бұл күйінің негізгі себептерін анықтау қиын болып көрінуі мүмкін — немесе айқын болып көрінсе де, қате болуы мүмкін.
Ұзақ жол жүру уақытынан және кешкі теледидар мен цифрлық ойын-сауықтан туындаған "ұйқы прокрастинациясынан" басқа — бұлардың екеуі де біздің және балаларымыздың ұйқы уақытын қысқартуда маңызды емес деп айта алмаймыз — бес негізгі фактор біздің қанша және қаншалықты жақсы ұйықтайтынымызды өзгертті: (1) тұрақты электр жарығы, сондай-ақ LED жарығы, (2) реттелетін температура, (3) кофеин (2-тарауда талқыланды), (4) алкоголь және (5) уақыт карталарын тесу мұрасы. Дәл осы қоғамдық инженерияланған күштер жиынтығы көптеген адамдардың медициналық инсомниядан зардап шегіп жүрмін деген қате сеніміне жауапты.
ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ ЖАРЫҚТЫҢ ҚАРАҢҒЫ ЖАҒЫ
Төменгі Манхэттендегі Перл-стрит 255–257 мекенжайында, Бруклин көпірінен алыс емес жерде, біздің адамзат тарихындағы ең қарапайым, бірақ сейсмикалық өзгерістің орны орналасқан. Мұнда Томас Эдисон электрлендірілген қоғамды қолдау үшін алғашқы қуат өндіру станциясын салды. Адамзат тарихында алғаш рет біздің планетамыздың табиғи жиырма төрт сағаттық жарық пен қараңғылық циклінен өзімізді ажыратудың шынымен ауқымды әдісі пайда болды. Қосқыштың әйгілі шертуімен біздің қоршаған орта жарығын және онымен бірге ояу және ұйқы фазаларымызды басқарудың таңқаларлық қабілеті келді. Енді Жер планетасының айналу механикасы емес, біз қашан "түн" және қашан "күн" екенін шешетін болдық. Біз түнді осындай драмалық әсермен жарықтандыра алған жалғыз түрміз.
Адамдар негізінен визуалды жаратылыстар. Миымыздың үштен бірінен астамы визуалды ақпаратты өңдеуге арналған, бұл дыбыстарға немесе иістерге немесе тіл мен қозғалысты қолдайтындарға берілгеннен әлдеқайда көп. Ертедегі Homo sapiens үшін біздің іс-әрекеттеріміздің көпшілігі күн батқаннан кейін тоқтайтын еді. Олар тоқтауға мәжбүр болды, өйткені олар күндізгі жарықпен қолдау табатын көру қабілетіне негізделген. Оттың пайда болуы және оның шектеулі жарық шеңбері ымырттан кейінгі әрекеттерді ұзартуды ұсынды. Бірақ әсері қарапайым болды. От жарығының ерте кешкі сәулесінде ән айту және әңгіме айту сияқты номиналды әлеуметтік әрекеттер Хадза және Сан сияқты аңшы-жинаушы тайпаларда құжатталған. Дегенмен, от жарығының практикалық шектеулері біздің ұйқы-ояу үлгілеріміздің уақытына айтарлықтай әсер етпеді.
Газ және май жағатын шамдар және олардың ізашарлары шамдар тұрақты түнгі әрекеттерге күштірек әсер етті. ХІХ ғасырдағы Париж өмірінің Ренуар картинасына қараңыз, сонда сіз жасанды жарықтың кеңейген ауқымын көресіз. Үйлерден төгіліп, көшелерге шыққан газ шамдары бүкіл қала аудандарын жарықпен шомылдыра бастады. Осы сәтте адам қолымен жасалған жарықтың әсері адам ұйқысын қайта құруды бастады және ол тек күшейе түсті. Тек жеке адамдардың немесе жалғыз отбасылардың емес, бүкіл қоғамдардың түнгі ырғақтары түндегі жарыққа тез тәуелді болды және осылайша біздің кейінірек жатуға қарай алға жылжуымыз басталды.
Супрахиазматикалық ядро — мидың негізгі жиырма төрт сағаттық сағаты үшін ең жаманы әлі алда еді. Эдисонның Манхэттендегі электр станциясы қыздыру шамын жаппай қабылдауға мүмкіндік берді. Эдисон алғашқы қыздыру шамын жасаған жоқ — бұл құрмет 1802 жылы ағылшын химигі Хамфри Дэвиге бұйырды. Бірақ 1870-жылдардың ортасында Edison Electric Light Company сенімді, жаппай нарыққа шығарылатын шамды әзірлеуді бастады. Қыздыру шамдары және ондаған жылдардан кейін люминесцентті шамдар қазіргі адамдардың мыңдаған жылдар бойы болғандай түннің көп бөлігін қараңғылықта өткізбейтініне кепілдік берді.
Эдисоннан жүз жыл өткен соң, біз қазір электр шамдарының біздің табиғи уақытымыз бен ұйқы сапасына вето қоюына мүмкіндік берген биологиялық механизмдерді түсінеміз. Көрінетін жарық спектрі — біздің көзіміз көре алатын нәрсе — біз салқын күлгін және көк түстер ретінде қабылдайтын қысқа толқын ұзындықтарынан (шамамен 380 нанометр) бастап, біз жылы сары және қызыл түстер ретінде сезінетін ұзын толқын ұзындықтарына (шамамен 700 нанометр) дейінгі ауқымды қамтиды. Күн сәулесі осы түстердің барлығының және олардың арасындағылардың күшті қоспасын қамтиды (Pink Floyd тобының әйгілі Dark Side of the Moon альбомының мұқабасы көрсеткендей).
Эдисонға дейін және газ және май шамдарына дейін батып бара жатқан күн біздің көзімізден күндізгі жарықтың осы толық ағынын алып кететін, оны ми ішіндегі жиырма төрт сағаттық сағат (2-тарауда сипатталған супрахиазматикалық ядро) сезетін. Күндізгі жарықтың жоғалуы біздің супрахиазматикалық ядромызға түннің басталғанын хабарлайды; біздің эпифиз безіміздегі тежегіш педальды босату уақыты келді, бұл оған миымыз бен денемізге қараңғылықтың келгенін және ұйықтайтын уақыт болғанын білдіретін көп мөлшерде мелатонин бөлуге мүмкіндік береді. Тиісті жоспарланған шаршау, содан кейін ұйқы, әдетте біздің адамзат ұжымында ымырттан кейін бірнеше сағаттан соң орын алатын еді.
Электр жарығы заттардың осы табиғи тәртібіне нүкте қойды. Ол кейінгі ұрпақтар үшін түн ортасының мағынасын қайта анықтады. Жасанды кешкі жарық, тіпті қарапайым күші немесе люксі болса да, сіздің супрахиазматикалық ядроңызды күн әлі батқан жоқ деп алдайды. Ымырттың уақытымен босатылуы керек болған мелатонин тежегіші электр жарығының қысымымен миыңыздың ішінде күшпен басылып тұрады. Сондықтан қазіргі адамдардағы ұйқы кешкі ұшу жолағынан көтерілуден кешіктіріледі, бұл әдетте аңшы-жинаушы тайпаларда байқағанымыздай, кешкі сағат сегіз бен он арасында табиғи түрде орын алар еді. Осылайша, қазіргі қоғамдардағы жасанды жарық бізді түн әлі күн деп сендіреді және мұны физиологиялық өтірікті қолдану арқылы жасайды.
Кешкі электр жарығының сіздің ішкі жиырма төрт сағаттық сағатыңызды қаншалықты артқа тартатыны маңызды: әдетте әр кеште орта есеппен екі-үш сағат. Мұны нақтылау үшін, сіз бұл кітапты Нью-Йорк қаласында түнгі сағат он бірде оқып отырсыз делік, кеш бойы электр жарығымен қоршалғансыз. Сіздің төсек жанындағы сағатыңыз түнгі он бірді көрсетіп тұруы мүмкін, бірақ жасанды жарықтың барлық жерде болуы мелатониннің бөлінуіне кедергі келтіру арқылы уақыттың ішкі тықылдауын тоқтатты. Биологиялық тұрғыдан алғанда, сіз континент арқылы батысқа қарай Чикаго уақытының ішкі баламасына (түнгі он) немесе тіпті Сан-Франциско уақытына (кешкі сегіз) сүйрелдіңіз.
Жасанды кешкі және түнгі жарық ұйқыға кету инсомниясына — жиырма бес минут ішінде ұйықтай алмауға еліктеуі мүмкін. Мелатониннің бөлінуін кешіктіру арқылы жасанды кешкі жарық сіздің қолайлы уақытта ұйықтап қалу ықтималдығыңызды айтарлықтай төмендетеді. Ақыры төсек жанындағы жарықты өшіргенде, ұйқы тез келеді деп үміттену қиындай түседі. Мелатониннің көтерілген толқыны миыңыз бен денеңізді ең жоғары концентрацияға батыруы үшін біраз уақыт қажет болады, бұл тек қазір басталған қараңғылықпен нұсқау алады — басқаша айтқанда, сіз биологиялық тұрғыдан күшті, тұрақты ұйқының басталуын ұйымдастыруға қабілетті болғанға дейін.
Ал кішкентай төсек жанындағы шам ше? Ол сіздің супрахиазматикалық ядроңызға қаншалықты әсер ете алады? Белгілі болғандай, біраз әсер етеді. Тіпті күңгірт жарықтың ишарасының өзі — 8-ден 10 люкске дейін — адамдарда түнгі мелатониннің бөлінуін кешіктіретіні көрсетілген. Күңгірт төсек жанындағы шам екі есе көп шығаруы мүмкін: 20-дан 80 люкске дейін. Көптеген адамдар ұйықтар алдындағы сағаттарда отыратын нәзік жарықтандырылған қонақ бөлме шамамен 200 люкс деңгейінде гуілдейді. Күндізгі жарық күшінің небәрі 1-2 пайызы болса да, қыздыру шамымен жарықтандырылған үйдің бұл қоршаған орта деңгейі ми ішінде мелатонинді басатын айтарлықтай әсерге ие болуы мүмкін.
Қыздыру шамдарымен супрахиазматикалық ядро үшін жағдай мүмкіндігінше нашар болып көрінгенде, 1997 жылы жаңа өнертабыс жағдайды одан сайын нашарлатты: көк жарық шығаратын диодтар немесе көк LED-тер. Бұл өнертабыс үшін Шуджи Накамура, Исаму Акасаки және Хироши Амано 2014 жылы физика бойынша Нобель сыйлығын алды. Бұл тамаша жетістік болды. Көк LED шамдары қыздыру шамдарына қарағанда энергияға төмен сұраныс және шамдардың өздері үшін ұзақ қызмет ету мерзімі тұрғысынан айтарлықтай артықшылықтар ұсынады. Бірақ олар байқаусызда біздің ұйқымызды қысқартып, бұзуы мүмкін.
Супрахиазматикалық ядроға "күндізгі уақытты" хабарлайтын көздегі жарық рецепторлары көк спектрдегі қысқа толқынды жарыққа ең сезімтал — дәл көк LED-тер ең күшті болатын жер. Нәтижесінде, кешкі көк LED жарығы адамның түнгі мелатонинін басуға ескі қыздыру шамдарының жылы, сары жарығына қарағанда зияндырақ әсер етеді, тіпті олардың люкс қарқындылығы сәйкес келсе де.
Әрине, біздің аз ғана бөлігіміз әр кеште LED шамының жарқылына тікелей қараймыз. Бірақ біз әр түнде LED-пен жұмыс істейтін ноутбук экрандарына, смартфондарға және планшеттерге қараймыз, кейде көптеген сағаттар бойы, көбінесе бұл құрылғылар біздің торқабығымыздан бірнеше фут немесе тіпті дюйм қашықтықта болады. Жақында он бес жүзден астам американдық ересектер арасында жүргізілген сауалнама адамдардың 90 пайызы ұйықтар алдында алпыс минут немесе одан аз уақыт бұрын портативті электронды құрылғының қандай да бір түрін үнемі қолданатынын анықтады. Бұл сіздің мелатонин бөлуіңізге және осылайша ұйқының басталу уақытын белгілеу қабілетіңізге нақты әсер етеді.
Ең алғашқы зерттеулердің бірі ұйықтар алдында екі сағат бойы iPad — көк LED жарығымен байытылған электронды планшетті — пайдалану мелатониннің әйтпесе көтерілетін деңгейін айтарлықтай 23 пайызға бөгегенін анықтады. Жақында жасалған есеп оқиғаны бірнеше алаңдатарлық қадамға алға жылжытты. Сау ересектер екі апталық кезеңде қатаң бақыланатын зертханалық ортада өмір сүрді. Екі апталық кезең екіге бөлінді, олар барлығы өткен екі түрлі эксперименттік тармақты қамтыды: (1) ұйықтар алдында бірнеше сағат бойы iPad-тан кітап оқудың бес түні (электрондық пошта немесе Интернет сияқты басқа iPad қолданыстарына рұқсат етілмеді) және (2) ұйықтар алдында бірнеше сағат бойы баспа қағаз кітапты оқудың бес түні, екі жағдай қатысушылардың қайсысын бірінші немесе екінші бастан кешіргені бойынша кездейсоқ таңдалды.
Баспа кітапты оқумен салыстырғанда, iPad-та оқу түнде мелатониннің бөлінуін 50 пайыздан астамға басты. Шынында да, iPad-та оқу мелатониннің көтерілуін осы адамдарда баспа кітапты оқыған кездегі табиғи көтерілумен салыстырғанда үш сағатқа дейін кешіктірді. iPad-та оқыған кезде олардың мелатонин шыңы және осылайша ұйықтау нұсқауы түн ортасына дейін емес, таңғы сағаттарға дейін орын алмады. Таңқаларлық емес, адамдар баспа көшірмесін оқумен салыстырғанда iPad-та оқығаннан кейін ұйықтауға көбірек уақыт жұмсады.
Бірақ iPad-та оқу мелатониннің уақытынан тыс ұйқының мөлшерін/сапасын өзгертті ме? Ол үш алаңдатарлық жолмен өзгертті. Біріншіден, адамдар iPad-та оқығаннан кейін REM ұйқысының айтарлықтай мөлшерін жоғалтты. Екіншіден, зерттеу субъектілері түнде iPad қолданғаннан кейін күні бойы өздерін азырақ тыныққан және ұйқышыл сезінді. Үшіншіден, ұзаққа созылған кейінгі әсер болды, қатысушылар iPad қолдануды тоқтатқаннан кейін бірнеше күн бойы кешкі мелатонин деңгейінің көтерілуінде тоқсан минуттық кешігуден зардап шекті — бұл сандық мас болу (похмелье) әсері сияқты болды.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру