КӘСІБИ БІЛІМ БЕРУ

В.В.ЕРМОЛАЕВТЕХНОЛОГИЯЛЫҚЖАРАҚ

ОҚУЛЫҚ «Білім беру дамуының федеральдық институты» Федеральды мемлекеттік мекемесімен орта кәсіби білім беру бағдарламасын «Технологиялық машиналар және жабдықтар» мамандығының ірілендірілген тобы бойынша жүзеге асыратын білім беру мекемелерінің оқу үрдістерінде қолдануға арналған оқулық ретінде ұсыныладыРецензияның тіркеу номері 464 2010 жылдың 04 қазанынан «ФИРО» ФмМ4-ші басылым, стереотиптік              Мәскеу«Академия» Баспа орталығы 2015ӘОЖ 621.7.07(075.32)КБЖ 30.605ші723

Е741Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі және «Кәсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сәйкес «ТКББ жүйесі үшін шетел әдебиетін сатып алуды және аударуды ұйымдастыру бойынша қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды.Қазақстан Республикасының техникалық және кәсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі және оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар және қажетті ақпарат) қолдануы қажет.Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: іnfo@dcg.kz Рецензент — «Технология және құқықтың Мәскеулік мемлекеттік техникумы» ОКБ МБМ жоғары санатты оқытушысы, техн.ғыл.кандидаты, доц. А. И. ИльянковЕрмолаев В. В.Е741 Технологиялық жабдық: орта кәсіби білім беретін мекемелердің студенттеріне арналған оқулық/ В.В.Ермолаев. — 4-ші басылым, стер. — М. : «Академия» Баспа орталығы, 2015. — 256 б.ІSBN 978-5-4468-2637-7Оқулық «Машина құрылысының технологиясы» мамандығына арналған орта білім берудің Федеральдық мемлекеттік білім беру стандарттарына, «Технологиялық жабдық» ББ сәйкес жазылған.Технологиялық жабдықтардың құрастырылуы және есебінің негізгі сұрақтары, білдектік құрылғылардың типтік элементтері, сонымен қатар негізгі топтардың металл кесуші білдектеріне арналған жабдықтар қарастырылған. Дайындамаларды негіздеу және қысудың және де құрылғыға бұйымды орнату қателіктерінің есебінің тәсілдері сипатталған. СББ-лы білдектерге арналған жабдықтарға және икемді өндірістік жүйелерге арналған құрылғыларға назар аударылған. Жинақтау және бақылау құрылғыларын қолдану технологиясының сұрақтары баяндалған.Орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.ӘОЖ 621.7.07(075.32) ББК 30.605ші723Оқу басылымыЕрмолаев Валерий ВячеславовичТехнологиялық жабдықОқулық 4-ші басылым, стереотиптікРедактор В. Н. Махова. Техникалық редактор Е. Ф. Коржуева

Компьютерлік беттеу: Р.Ю.Волкова. Корректор С. Ю. Свиридова№ 104114330 басылым. 12.08.2015 басылымға берілген. Формат 60 х 90/16.Кеңсе қағазы. № 1. «Балтика» гарнитурасы. Офсеттік басып шығару. Баспа қызм. л. 16,0.Тираж 1 000 көшірме. № тапсырысООО «Издательский центр «Академия». www.academіa-moscow.ru 129085, Мәскеу, Мир даңғылы, 101В, 1 бет.Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29.Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU. AE51. H 16679 25.05.2015 ж. Ульяндық баспа үйінде басып шығарылды. © Ермолаев В.В., 2012© «Академия» Білім беру-баспалық орталық, 2012 ІSBN 978-5-4468-2637-7 © Рәсімдеу. «Академия» Баспа орталығы, 2012Құрметті оқушы!Бұл оқулық «Машина құрылысы технологиясы» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік жиынтықтың бөлігі болып табылады.Оқулық «Технологиялық жабдық» жалпы кәсіби дисциплинасын оқытуға арналған.Жаңа ұрпақтың оқу-әдістемелік жинақтары жалпы білім беретін және жалпы кәсіби дисциплиналарды және де кәсіби модульдерді оқытуды қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдарын қамтиды. Әр жинақта жалпы және кәсіби біліктілікті, сонымен қатар жұмыспен қамтамасыз етуші талаптарын ескере отырып, меңгеруге қажетті оқулықтар және оқу құралдарын, оқыту және бақылау құралдары қамтылған. Оқу басылымы электрондық білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электрондық ресурстарда интерактивтік жаттығулары және тапсырмалары бар теориялық және тәжірибелік модульдер, мультимедиялық объектілер, қосымша материалдар мен Интернеттегі ресурстарға сілтемелер қамтылған. Құрамында оқу үрдісінің негізгі көрсеткіштері бекітілетін терминологиялық сөздік және электрондық журнал бар: жұмыс уақыты, бақылау және тәжірибелік тапсырмаларды орындау нәтижелері. Электрондық ресурстар оқу үрдісіне жеңіл кірістіріледі және де әртүрлі оқу бағдарламаларына бейімдендіріле алады.       Алғысөз Бұйымды механикалық өңдеу және жинау өнімділігін арттыру білдекті құрылғылардың механизациясы және автоматизациясының деңгейіне тәуелді. СББ білдектерді енгізу оларды қолдану ерекшеліктеріне негізделген арнайыландырылған талаптар қатарларын анықтайды. Сәйкесінше білдекті құрылғыларға, олардың құрылымдарына, өлшемдеріне және қолданылуларына да талаптар қойылады, білдекті құрылғыларда жоғары нақтылық болуы қажет. Осы құрылғыларда дайындамаларды орнатуда туындайтын негіздеу және бекіту қателіктері ең аз көлемде болулары керек. Білдектің қуатын уақытша операцияларда толық қолдану мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін білдекті құрылғылар жоғары қаттылыққа ие болулары және осымен қатар оның құрылымы таза операцияларда жоғары нақтылықты алуды қамтамасыз ететіндей болуы қажет. Дайындамалар және құралдарды СББ білдектерде салыстырмалы орын ауыстыру алдын ала берілген координаттар жүйесінде жүзеге асырылады. Сәйкесінше, дайындамалардың толық негізделулері, ал олардың базалары – білдек координатының басына қатысты қатаң анықталған қалып, яғни оның нөлдік нүктесінде болуы керек.Сандық бағдарламалық басқарумен жабдықталған қазіргі білдектер дайындамаларды қысу-босату уақытын, сәйкесінше білдектің бос тұру уақытын да азайтуға мүмкіндік береді. Осындай білдектердің тиімділіктері өнімділіктің өсуімен, өндірісті және технологиялық жабдықты дайындау мерзімінің қысқаруымен, жарамсыз өнімдердің азаюларымен, бөлшектердің өзара орын алмастырылуларының қамтамасыз етілулерімен, өлшеу және слесарлық шақтау жұмыстарының қысқаруы немесе толық азаюымен, бөлшектерді дайындаудың еңбек сыйымдылығының азаюымен және еңбек өнімділігінің артуымен қамтамасыз етіледі. Жоғарыда айтылғандарға байланысты бұл оқулықта негізгі орын негізгі технологиялық топтардың білдектерін және СББ білдектерді жабдықтауға арналған құрылғылардың әрекет қағидаларына беріледі. Оқулықта білдекті құрылғыларды жобалау бойынша да жалпы әдістемелік қалыптар берілген, студент оларды меңгергеннен кейін әртүрлі тағайындалулы құрылғыларды құрастырумен шығармашылық түрде айналыса алады.Оқулықты дайындау барысында салалық нормативтік-техникалық материалдар, мемлекеттік стандарттар, отандық және шет ел фирмаларының бағдарламалары, анықтамалық және өндірістік әдебиеттер қолданылды. Білдектік құрылғыларға арналған басқа басылымдарға қарағанда бұл оқулық көрнекілік материалдарының қанықтығымен, дайындамаларды базалау және бекіту сызбаларының талдауымен, прогрессивтік технологиялық жарақтар және СББ білдекке арналған жарақтары бойынша материалдарымен және де икемді өндірістік жүйелерімен ерекшеленеді. Оқулық білдектік құрылғыларға арналған, «Пішін қалыптастыру үрдістері және құралдар», «Гидравликалық және пневматикалық жүйелер», «Машина құрылыс технологиясы», «Машина құрылыс өндірісінің құрылғылары» және т.б курстармен тығыз байланысты «Технологиялық жарақ» курсының бағдарламасымен сәйкестілікте жазылған. Оқулықта өнеркәсіптерде технологиялық жарақтарды құрастыруда қолданыла алатын мәліметтер қамтылған.  Кіріспе Қазіргі уақытта машина құрылысы технологиясының дамуын оның маңызды құрам бөлігі – технологиялық жарақ анықтайды.Технологиялық жарақ деп технологиялық үрдістің белгілі бір бөлігін атқаруға арналған технологиялық құрылғыларды толықтыруға арналған технологиялық жарақ құралдары. Мысалы, технологиялық жарақтарға кесетін құралдар, мөрлер, пресс-пішіндер, құю пішіндері, құрылғылар жатқызылады. Металл кесетін білдектерде механикалық өңдеудің технологиялық операцияларын орындауда дайындамаларды орнатуға немесе кесетін құралдарды бағыттауға арналған құрылғылар білдектік құрылғылар деп аталады. Білдек типіне байланысты білдектік құрылғылар бұрғылаулық, фрезерлік, темір ұсталық, өңдейтін және т.б жіктеледі. Білдектік құрылғылар және кесетін құралдарды орнату және бекітуге арналған құрылғылар көмегімен, оңтайлы жұмысты және білдектік операцияларды атқаруды қамтамасыз ететін, білдек-құрылғы-дайындама жүйесін реттеу жүзеге асырылады.Машина құрылысында өндірісті интенсификациялау ғылым және техниканың жаңа жетістіктерін қолдану базасында құрылғыны жаңаландырумен байланысты. Техникалық жабдықталыну, машина құрылысы өнімдерінің жаңа түрлерінің өндірісін дайындау және оларды жаңаландыру технологиялық жарақ құралдарын жобалау және оларды дайындау үрдістерін қамтиды. Машина құрылысында технологиялық жабдықталу құралдарының жалпы көлемінің шамамен 50 % білдектік құрылғылар құрайды, оларды қолдану келесі мүмкіндіктерді береді: ■Өңделудегі бөлшекті оның қаттылығын өңдеу үрдісінде сақтай отырып сенімді базалау және бекіту;■Өңделінудегі бөлшектердің сапасының жұмысшының біліктілігіне ең аз тәуелділігіндегі жоғарғы сапасын тұрақты қамтамасыз ету;■Механизацияны енгізу есебінен еңбек өнімділігін арттыру және оның жағдайларын жеңілдету;■Қолданылудағы құрылғының технологиялық мүмкіндіктерін кеңейту.Бөлшекті өңдеу үрдісінде адам-машина жүйесіне ықпал ететін білдек, құрылғы, құрал, дайындама, өлшеу және бақылау құралдары, оператор және қоршаған ортаны өзінде қамтитын технологиялық жүйе қалыптасады. Дайындаманы өңдеуде кесу күш технологиялық жүйенің серпінді ақауларын туындатады. Түрлі кесінділердегі технологиялық жүйе элементтерінің кесу және қаттылық күштерінің ауытқулары өңделінудегі бөлшектердің пішін және мөлшерлерінің кемшіліктерінің туындауларына алып келеді. Серпінді ақаулар ықпалынан туындайтын қателіктер өңдеу қателіктерінің барлығының 80 % құрайды.Сәйкесінше, өңделінудегі бөлшектердің нақтылықтары технологиялық жүйе элементтерінің қаттылықтарына тәуелді, яғни бұл элементтер қаттылығының артуымен өңдеу нақтылығы және өнімділігі артады. Уақытша және таза өңдеу үйлестірілген білдектерде элементтерінің қаттылығының рөлі аса маңызды. Сонымен қатар жүктеме астындағы нақтылық ретінде қарастырылатын білдек дірілінің қаттылығына да тәуелді. Технологиялық жүйе — келесі құрам бөліктерін қамтитын технологиялық үрдістер және операцияларды орындауға арналған жүйе: білдек, білдектік құрылғылар, құрал, дайындама, өлшеу және бақылау құралдары, оператор, қоршаған орта және дайын бұйым. Технологиялық жүйеге қойылатын негізгі талап - өңдеудің талап етілетін өнімділігін және нақтылығын қамтамасыз ету (өңделінетін беткейлер мөлшерлері, пішіні және өзара орналасуы, олардың толқындылықтары және бұдырлықтары нақтылықтарын қамтығанда). Өңдеу нақтылығына технологиялық жүйенің барлық құрам бөліктері ықпал етеді.Білдек — дайындамаларды, негізінен кескіш құралмен жоңқаларды кесу арқылы, өлшемдік өңдеуге арналған технологиялық машина. Сонымен қатар дайындамалар және бөлшектерді, өлшеу немесе бақылаумен, бірқатар жағдайларда оларды жинақтаумен байланысты өңдеудің арнайы әдістері қолданылады (электрфизикалық, электрхимиялық, лазерлік сәулемен, пластикалық деформирлеумен).Білдек жұмысы барысында оның келесідей өлшемдері ескеріледі:■Қаттылық, геометриялық және көлемдік нақтылық, кинематикалық нақтылық, қалыптандырылу нақтылығы, жинақтау нақтылығы, реттеу нақтылығы;■температура, тозу, кесу жылдамдығы, жіберу, кесу тереңдігі.Құрылғы (білдектік, жинақтық, бақылау және т.б.) технологиялық жүйенің анықтаушы құрам бөліктерінің бірі болып табылады. Құрылғылар білдекте өңдеуде құрал немесе дайындаманың белгіленген нақтылығын қамтамасыз етуі қажет. Құрылғы, отырғызу, орнату және бағыттаушы беткейлердің қысқыш элементтерінің ақаулары және тозулары оның нақтылығының бастапқы сипаттамаларын өзгертеді және уақыт өте келе өңдеудің сәйкес жиынтықтық қателіктерінің құраушыларын арттырады. Құрылғы сипаттамалары: қаттылық, геометриялық нақтылық, орнату нақтылығы, температура, тозу.Құрал — технологиялық жүйенің құрам бөлшегі, оны қолдануда дайындамада орнатылған пішіннің беткейі қалыптасады. Құрал сипаттамалары: қаттылық, нақтылық, температура, материал, тозу, құрылым.Дайындама — беткейінің пішінін, мөлшерін, бұдырлығын және материал қасиеттерін өзгерту арқылы бөлшек дайындалынатын өндіріс заты. Дайындаманы сипаттайды:■оның кіріспе мәліметтері;■қаттылық, нақтылық, материал, беріктік, құрылым, температура;■қажетті технологиялық база мөлшері және пішіні;■дайындаманың мөлшері және оны орнату нақтылығы. Өлшеу және бақылау құралдарын келесі белгілері бойынша ажыратады: Бақыланатын шамалардың типі және түрі;■тағайындалуы (әмбебап құралдар және арнайы);■өлшеу нысанын орнатуда тексерілетін көрсеткіштер саны (бірөлшемдік және көпөлшемдік);■өлшеуді механизациялау және автоматизациялау деңгейі (қол, механикаланған, жартылай автоматтық, автоматтық).Машина құрылысында өлшеу және бақылау құралдарын келесі геометриялық шамаларды анықтау үшін қолданады: үлкен ұзындық және диаметрлерді, сызықтық өлшемдерді, тісті дөңгелек бұрыштары және конустарын, тісті дөңгелек беткейлерінің пішіні және орналасуларын, жүз, буатты және оймақілтекті қосылыстардың өлшемдерін, жабынды қалыңдықтарын, бұдырлылық және толқындылықты.Оператор — өңдеу нақтылығына қателіктер енгізуі мүмкін немесе аса жоғары нақтылыққа жетуге ықпал ететін, технологиялық үрдісті жүзеге асыруға қатысатын жұмысшы-білдекші. Өңдеу үрдісі – бұл адам-машина күрделі жүйенің өзара әрекеттесуінің жүзеге асырылуы.Қоршаған орта — бұл адам-машина жүйесіне ықпал ететін физикалық, химиялық, биологиялық және психологиялық факторлардың жиынтығы. Дайын бұйым мөлшері, пішіні, беткейлердің өзара орналасуларымен, беткей қабат сапасымен сипатталады, яғни дайын бұйым сызбаға сәйкес келетін белгілі бір мәліметтерге сай болуы қажет.                               1 Тарау. Құрылғылардың жіктелуі2 Тарау. негіздеу теориясының негізгі алыптары3 Тарау. Құрылғы элементтері4 Тарау. Қысатын механизмдер                                  1-тарау

ҚҰРЫЛҒЫЛАРДЫҢ ЖІКТЕЛІНУІБІЛДЕКТІК ЖАРАҚТЫҢ САРТАП АТАУЛАРЫ Машина құрылысында қолданылатын құрылғылардың, соның ішінде білдектік құрылғылардың белгілі бір атаулары бар. Кейбір құрылғылардың сартап атауларын қарастырамыз.Орталықтар — біліктер түріндегі бөлшектерді орталықтандандыру, сондай-ақ бөлшектерді орталықтандыруға және оларға айналмалық қозғалыстарды (тізгіндік) хабарлау үшін арналған құрылғылар. Негізінен орталықтар темір ұсталық және дөңгелете ажарлау білдектері үшін қолданылады. Жақтаулар — тығын және дискілер түрлеріндегі бөлшектерді орталықтандыру үшін арналған құрылғылар. Жақтау өзінің білігінен айналады, және оның базалық беткейі, ережеге сай, цилиндрлік беткей және сирек қапталдық болып табылады. Жақтауларды темір ұсталық, дөңгелете ажарлау, тіс өңдеушілік және фрезерлік жұмыстарда қолдану аса кеңінен таралған. Патрондар және қысқұрылғылар — негіздеу, бөлшектерді бекіту және оларға айналмалы қозғалыстарды хабарлауға арналған құрылғылар. Патрон және қысқұрылғалардың айналма денесі (фланц, дөңгелек, цилиндр) түрінде орындалған, тұрақты немесе ауыспалы құрылғылар (жұдырықшалар, саусақ-жетектер және т.б) орнатылған тұрқылары бар. Патрон құрылымында бөлшектерді бекіту және негіздеу үшін қызмет атқаратын тұрақты немесе ауыспалы элементтік орнатылған механизм бар. Патронның жақтаудан айырмашылығы, онда тығын түріндегі бөлшекті бекіту және оны негіздеу саңылаудың бүкіл беткейі бойынша емес, патронның қозғалмалы қысқыш элементтерімен байланыстағы оның жеке нүктелері бойынша жүзеге асырылады. Қысқұрылғылар өңделінудегі бөлшектерді бекіту және орталықтандыруға арналған құрылғылар, осымен қатар оларда ауыспалы бекітпелік элементтерді орнату мүмкіндігі бар, бұл құрылғыларда қысуға арналған орнатылған тұрақты механизмдер жоқ.  Қысқыш — арнайы тұрқыда (негіз) орнатылған элементтер аралығындағы бөлшектерді қысу үшін арналған құрылғылар.Үстелдер және тақталар — бөлшектерді бекітуге және ауыспалы элементтерді орналастыру үшін арналған құрылғылар. Бұл құрылғылардың айрықшалайтын ерекшеліктері келесілер: жазық қатарлық пішін; бөлшектерді бекітуге арналған жетектің болуы; ауыспалық элементтерді орнату үшін қолданыла алатын кертпекті базалық элементтердің болуы. Үстел және тақталар тік бұрышты немесе дөңгелек пішінді болулары мүмкін. Дөңгелек үстел және тақталар білікке қатысты бұрыла алады, бұл құрылғаларға қосымша мүмкіндік береді. Дөңгелек (бұрылатын) үстелдер патрон және қысқұрылғыларды еске түсіреді, тек өңдеуде басты қозғалыстар жасайтын патрон және қысқұрылғылардан айырмашылығы, үстелдер жіберу қозғалысын да жасайды. Кондукторлар — құралды бұрғылау және ойма кескіш операцияларда бағыттау үшін арналған құрылғылар. Бөлгіш бастиектер және құрылғылар бұрғылық және фрезерлік жұмыстарға арналған. ҚҰРЫЛҒЫНЫҢ МАМАНДАНДЫРЫЛУ ДӘРЕЖЕСІ БОЙЫНША ЖІКТЕЛУІҚұрылғының құрылымдық ерекшеліктерін нақтыландыру оларды типтерге бөлу негізінде жүзеге асырылады. Құрылғының түрін анықтайтын белгі ретінде жарақтың әмбебаптылық деңгейі (немесе мамандандырылуы) таңдалады. Мамандану деңгейі бойынша технологиялық жарақты келесі топтарға жіктеуге болады:■әмбебап-қайта бапталынбайтын құрылғылар;■әмбебап-бапталынатын құрылғылар;■әмбебап-құрастырмалы құрылғылар;■құрастырмалы-ағытпалы құрылғылар;■құрастырмалы емес арнайы құрылғылар;■арнайыландырылған баптау құрылғылары;■ әмбебап-құрастырмалы қайта бапталатын құрылғылар.Әмбебап-қайта бапталынбайтын құрылғылар (ӘҚҚ) жалпы тағайындалудың әмбебап құрылғыларын қамтиды: орталықтар, жетектемелі құрылғылар, жақтаулар, темір ұсталық патрондар, цангалы құрылғылар, магнитті және электрмагнитті тақталар, үстелдер және т.б. Оларды білдекке тиесілі элементтер ретінде білдектердің зауыт-өндірушісі немесе мамандандырылған кәсіпорын дайындайды. ӘҚҚ жеке және ұсақ сериялық өндірісте қолданылады. Әмбебап -бапталынатын құрылғылар (ӘБҚ) тұрақты бөліктен және ауысымдық реттеуден құралатын құрылғыларды қамтиды. Тұрақты бөлігі барлық жағдайларда өзгеріссіз сақталады, ал ауысымдық бөлшегі нақты өңделінетін бөлшекке байланысты алмастырылады. Тұрақты бөлігіне қаңқа және жетекті қысушы құрылғы (жиі пневматикалық) кіреді. Кейде оған бөлу құрылғысын және басқа элементтерді (тірек және бағыттаушыдан басқа) орнатады. Тұрақты бөлігі алдын ала дайындалады және көп ретті қолданылады. ӘБҚ қолдану алдында реттегішті алмастыруды ғана жүргізу немесе біршама қосымша өңдеуді орындау талап етіледі. Реттегіш ауысымдық тірек және бағыттаушы элементтерден құралады. Нақты бөлшекке және өңдеудің нақты операциясына ғана арналған әрбір реттегіш жинағы бұл жағдайда арнайы болып табылады. ӘБҚ көмегімен дайындама қымбат арнайы құрылғыны қолданудағыдай нақтылық және жылдамдықпен орнатылады. ӘБҚ әмбебаптылығы әдетте кәсіпорын немесе сала шегінде тұрақтандырылатын тұрақты бөлігінің белгілі бір өлшемдерімен біршама шектелінеді. Базасында ӘБҚ жинақталынатын қалыптандырушы құрылғылар қатарларына машиналық қысқыштар, айналатын кезеулеткіштер, ауысымдық жұдырықшалары бар пневматикалық патрондар, темір ұсталық білдекте күрделі пішіндік бөлшектерді қашауға арналған жылжымалы бұрыштықтары бар қысқықұрылғылар және т.б. жатады. Әмбебап-бапталынатын құрылғылар сериялық өндірісте, ал СББ білдектерде - ұсақ сериялық өндірісте қолданылады.Әмбебап-құрамалы құрылғылар (ӘҚҚ) қалыптандырылған бөлшектер және түйіндерден жинақыланған құрылғыларын қамтиды. ӘҚҚ әрбір құрастырмасына арнайы құрылғының барлық негізгі қасиеттері тән: нақты бөлшекті белгілі бір операцияда өңдеу үшін арналған, дайындаманы дәлдеусіз негіздеуді және қажетті нақтылықты қамтамасыз етеді. Қажеттілік болмауына байланысты бұл құрылғыда олар, басқа құрылғыларды құрастыру үшін көп реттік қолданыла алатын, құрам бөлшектер және түйіндерге бөлшектеле алады. ӘҚҚ айрықшалайтын ерекшеліктері Т-тәрізді және ойық кілтектердің тоғысулық беткейлерінде крест тәрізді өзара-перпендикулярлы орналасулары. ӘҚҚ құрастырылатын негізгі бөлшектер және жинақтамалық бірліктер шартты түрде келесі топтарға жіктеледі:■негізді бөлшектер (тік бұрыштық және дөңгелек тақталар, бұрыштықтар);■қаңқа бөлшектері (тіректер, призмалар, төсемдер және т.б);■орнату бөлшектері (кілтектер, қадалар, саусақтар және т.б.);■қысатын бөлшектері (ұстағыштар, тақтайшалар);■бекіту бөлшектері (бұрандамалар, түйреулер, бұрандалар және т.б);■әртүрлі бөлшектер (құлақтар, айырғылар, қапсырықтар, біліктер, тұтқалар және т.б.);■жинақтау бірліктері (айналдырмалы ұштықтар, тіреуіштер, орталық басшалар және т.б.).Құрылғы құрылысы және машина құрылысында сериялар қалыптастыратын ендері П-тәрізді және жоғарғы бөліктері Т-тәрізді науашалары, сйкесінше 8; 12 және 16 мм ӘҚҚ жинақтары қолданылады. ӘҚҚ жинақтары жеке және ұсақ сериялық өндірісте қолданылады. ӘҚҚ-да қол қысқыштары орнына гидроқысқыштар немесе пневмоқысқыштарды қолдануда оларды ірі сериялық өндірісте де қолдануға болады. СББ білдектерде ӘҚҚ жеке және ұсақ сериялық өндірісте қолданылады. Құрастырмалы-ағытпалы құрылғылар (ҚАҚ) ӘҚҚ-дың бір түрі болып табылады. ӘҚҚ айырмашылығында ҚАҚ жинақтарында құрастырмалық бірліктер саны бөлшектер санынан артық. Бұл құрылғылар қайта жинақтау, негіздеу және қысқыш элементтер қалыптарын реттеу немесе алмастырулық бөлшектерін айырбастау арқылы реттелінеді. Әдетте ҚАҚ-ты белгілі бір бұйымды шығару кезеңінде жинақтайды. Бөлшектер партиясын өңдеуден кейін бұл құрылғыны білдектен шешіп алады да жаңа партияны өңдеуге жіберуге дейін сақтайды. ҚАҚ-ты тек өндіріс нысанының ауысуында ғана бөлшектейді. ҚАҚ, бір-біріне қатысты саусақ-саңылау жүйесімен бекітілетін, стандарттық бөлшектер және құрастырмалы бірліктерден жинақталады, бұл үшін негіздік бөлшектерінде нақты координат бекітуші саңылаулардың торлары бар. Білдек үстеліне ҚАҚ бөлшектері және құрастырмалық бірліктері Т-тәрізді ойықтар арқылы бекітіледі. Бұл құрылғылар жеке және ұсақ сериялық өндірісте, ал СББ білдектерде – ұсақ сериялық өндірісте қолданылады. Бөлшектелмейтін арнайы құрылғылар (БАҚ) белгілі бір бөлшекті бір нақты операцияда өңдеу үшін қызмет етеді. Арнайы құрылғыларға келесі артықшылықтар тән: өлшеусіз ақ дайындамаға білдек және кесуші құрылғыға қатысты қажетті қалып беруге және осының арқасында бір реттік ретке келтіруде дайындамалардың барлық партиясын өңдеуге мүмкіндік береді. БАҚ-ға жонғыш автоматтар және жартылай автоматтарға арналған патрондар, жарғақшалы патрондар, гидропластмассалық құрылғылар және т.б жатқызылады. БАҚ ірі сериялық және жаппай өндірістерде қолданылады. СББ-лы білдектерде, бұл құрылғыларды егер де қайта реттелінетін жүйелердің бірде-бірін қолдану мүмкін болмаған жағдайда ғана қолдануға болады. Мамандандырылған реттейтін құрылғылар (МРҚ) оларда реттеу негізінде баптауға жол беретін элементтердің болуының нәтижесінде белгілі бір әмбебаптылыққа ие. Осының арқасында бір ғана МРҚ-ны бір құрылымдық-технологиялық топ бөлшектерінің қатарларын өңдеу үшін қолдануға болады. Бұл құрылғыларға қайта реттелінетін қысқұрылғылар, патрондар, жақтаулар, кондукторлар және т.б жатады. АРҚ сериялық және ірі сериялық өндірісте, сонымен қатар СББ-лы білдектерде қолданылады. Әмбебап-құрастырулық қайта реттеуші құрылғылар (ӘҚҚҚ) әрқайсысы көп реттік қолданылатын және басқа элементтеріне қиыстыруды талап етпейтін элементтер жинағын ұсынады. Бұл элементтер жинағына жоғары тозуға төзімділік, дірілге тұрақтылық және нақтылық көрсеткіштерінің тұрақтылығы тән. ӘҚҚҚ барлық бөлшектерінің 80 %-дан артығы үшін материал 12ХН3А болат болып табылады. ӘҚҚҚ құрылымының қаттылығы ӘҚҚ-мен салыстырғанда ою жылдамдығын 1,5— 1,7 есе арттыруға мүмкіндік береді. ҚҰРЫЛҒЫНЫҢ МАҚСАТТЫҚ ТАҒАЙЫНДАЛУЫ БОЙЫНША ЖІКТЕЛУІ Технологиялық үрдіс өзіне дайындамаларды және жұмысшы құралдарды бекіту, құрастыру, бақылау операцияларын, сондай-ақ дайындамаларды қармау, орын ауыстыру және орау операцияларын да қамтиды. Сәйкесінше, мақсаттық тағайындалуы бойынша барлық құрылғыларды келесі топтарға жіктеуге болады:■ өңделінудегі дайындамаларды орнату және бекітуге арналған білдекті құрылғылар. Оларға бұрғылау, фрезерлік, жону, темір ұсталық және т.б құрылғылар жатқызылады (білдек топтары бойынша ажыратылады); ■жұмыс құралын орнату және бекітуге арналған білдектік құрылғылар. Оларға бұрғылау, қашау, таңбалауға арналған патрондар, көп айналдырғылы және фрезерлік ұштықтар, темір ұсталық-револьверлік білдектер және автоматтарға арналған құралдық ұстағыштар және басқа да құрылғылар жатқызылады. Бұл құрылғылар қосымша құралдар деп аталады; ■бұйымдағы бөлшектерді байланыстыру үшін қолданылатын құрастырмалық құралдар. Олар құрастырылатын бұйымның базалық бөлшектерін бекітуді, байланыстырылатын элементтердің дұрыс орнатылуларын, орнатылатын икемді элементтердің алдын ала деформирленулерін, баспақтаңқырау, шегелену, шырайналдырғылау операцияларын қамтамасыз етеді; ■дайындамаларды бөлшектердің аралық және қорытынды бақылауларында, сонымен қатар машиналарды құрастыруда тексеру үшін қолданылатын құрылғылар;■дайындамалар, бөлшектер және құрастырылатын бұйымдарды қармау, орын ауыстыру және орауға арналған құрылғылар.Бақылау сұрақтары1.Білдектік құрылғылар сартап атаулары бойынша қалай жіктеледі?2.Білдектік құрылғылар мамандандырылу деңгейлері бойынша қалай жіктеледі?3.Білдектік құрылғылар мақсаттық тағайындалулары бойынша қалай жіктеледі?   2-ТАРАУ

НЕГІЗДЕУ ТЕОРИЯСЫНЫҢ НЕГІЗГІ ҚАЛЫПТАРЫНЕГІЗДЕУ БАЗАЛАРЫ ЖӘНЕ СЫЗБАЛАРЫ ЖАЙЛЫ ТҮСІНІК Механикалық өңдеудің технологиялық үрдісін анықтауда өңделінетін бөлшектердің, олардың өңделу нақтылығы тәуелді, орнату базаларын таңдау қажет. Өңделудегі бөлшектерді құрылғыда базалық беткейлермен орнату оның кесуші құралға қатысты қалыбын анықтайды. Бөлшекті білдекке орнатудың келесідей негізгі әдістері қолданылады:■Білдектегі оның қалыбын жекелей өлшеумен немесе оның қалыбын тәуекел және белгілеулер бойынша өлшеу. Бұл әдіс күрделі және тек жеке немесе ұсақ сериялық өндіріс жағдайында қолданылады;■Тікелей құрылғыда. Бұл әдіс бөлшектің білдектің жұмыс алаңындағы нақты жағдайын қамтамасыз етеді, қосымша уақыттың ең аз шығынын талап етеді және сериялық өндірісте қолданылады.Дайындаманы сәйкес рұқсаттамалар шегінде өңдеу үшін негіздеу деген не және негіздеудің қандай сызбалары болатындығын түсініп алу керек. Негіздеу — құрылғыда орнатылған дайындамаға немесе бұйымға координаттардың таңдалған жүйесінде білдектің қозғалмайтын бөліктеріне және кесетін құралға қатысты талап етілетін қалыпты беру. Теориялық механикаға сәйкес, таңдалған координаттар жүйесі қатты денесінің талап етілетін қалпы немесе қозғалысы геометриялық байланыстарды орнату арқылы жүзеге асырылады (2.1,а-сурет).Геометриялық байланыстарды орнатуда (2.1,а-суретті қараңыз) дене үш орын ауыстырулардан айырылады: білігі бойында Х (№6 байланыс), Ү ((№4 және 5 байланыс), Z (№ 1, 2 және 3 байланыстар), сонымен қатар осы біліктер айналасындағы үш бұрылыстардан айырылады (№ 1, 2 және 3 байланыстар —X және Y біліктері маңында және № 4 және 5 байланыстар —Z білігі маңында), яғни дене XYZ жүйесінде қозғалмайтын қалыпқа енеді. Екі жақтық геометриялық байланыстарды орнату дене беткейлерінің олар қосылатын басқа денелер беткейлерімен жанасуларымен және олардың араларында байланысты қамтамасыз етуге арналған күш немесе сәттерді қосумен жүзеге асырылады. Негіз — бұл негіздеу үшін қолданылатын беткей, беткейлердің үйлесімі, дайындама немесе бұйымға тиесілі білік, нүкте (2.1, б — е сурет).Негіздеу сызбалары дененің алты бағыттардағы қозғалыстарын тежейтін, алты нүктедегі байланысатын денелердің жанасулары есебінен құрылатын алты байланыстар. Беткей пішіндерін дәріптеу жағдайларында, қажетті байланыстарды орнату денелердің беткейлер бойынша жанасулары есебінен жүзеге асырылады, ал байланыстардың болуы тірек нүктелермен таңбаланады деп санауға болады. Тірек нүкте — дайындама немесе бұйымның координаттардың таңдалған жүйесімен байланысулары бірінің белгісі. Координаттардың таңдалған жүйесінде дайындама немесе бұйымның қозғалыссыздығын қамтамасыз ету үшін оған алты екі жақтық геометриялық байланыстар орнату қажет, оларды құру үшін негізде жиынтығы қажет.Егер де бұйым қызметтік тағайындалуына сәйкес бостандық дәрежесінің белгілі бір санына ие болуы қажет болса, онда байланыстардың сәйкес саны шешіледі. Негіздер жинағы — дайындама немесе бұйым координаттарының жүйесін қалыптастыратын үш негіздердің қосындысы.Дайындама немесе бұйым негіздеріндегі тірек нүктелердің орналасу сызбасы 2.2, а-суретте көрсетілген. Негіздеу сызбасындағы барлық тірек нүктелер шартты белгілермен беріледі және де тірек нүктелердің ең көп сандары орналасқан негізден бастап реттілікпен нөмерленеді. Қандай да бір кескінде бір тірек нүктені екіншісіне орнатуда бір нүкте беріледі және оның номері маңында жақшада екінші нүкте нөмері қойылады. Негіздеу сызбасындағы дайындама немесе бұйым кескіндерінің саны тірек нүктелердің орналасулары жайлы нақты түсінік қалыптастыруға жеткілікті болуы қажет. Айырылатын бостандық дәрежелері бойынша келесі негіздерді ажыратады (2.2,а-суретті қараңыз):■орнатулық (1—3 нүктелер, І жазықтық) — дайындама немесе бұйымды үш бостандық дәрежесінен, яғни бір координаттық білік бойымен орын ауыстырудан және екі басқа біліктер айналасынан айналудан айыратын негіз;■бағыттаушы (4, 5 нүктелер, ІІ жазықтық) — дайындама немесе бұйымды екі бостандық дәрежесінен, яғни бір координаттық білік бойымен жылжудан және басқа білік айналасын айналудан, айыратын негіз;■тіректік (6 нүкте, ІІІ жазықтық) — дайындама немесе бұйымды бір бостандық дәрежесінен, яғни бір координаттық білік бойымен жылжу немесе білігі айналасынан айналудан, айыратын негіз. Құрылғыдағы өңдеуді қажет ететін бөлшектер және беткейлердің пішіндеріне байланысты, бөлшекке түрлі негіз жиынтықтары тән болуы мүмкін. Мысалы, білік немесе диск түріндегі бөлшекті негіздеу сызбасына негіздердің түрлі жиынтықтары тән болуы мүмкін. 2.2,б-суретте бейнеленген білік үшін негіз жиынтығы қосарланған бағыттаушы негіз (1-4 нүктелер) және тірек нүктелері (5,6) болып табылады. Дискі үшін (2.2,в-сурет) негіз жиынтығы орнату негізі (1- нүктелер), қосарланған тіректік негіз (4,5 нүктелер) және тірек негіз (6 нүкте) болып табылады. Құрылғы тұрақтылығы және қаттылығы дайындаманың құрылымдық ерекшеліктерін есепке алумен негіздік беткейлердің сәйкес мөлшерлері және өзара орналасуларымен анықталады. Әдетте дайындамалар келесі топтарға жіктелінеді: ■қаңқалық дайындамалар (призматикалық, фланцтық);■біліктер;■дискілер;■бос цилиндрлер (гильзалар, тығындар);■жұмыр емес өзектер (иінтіректер, бұлғақтар).Жұмыр емес өзектер — бұл қаңқалық дайындама нұсқасы. Дайындаманың пішініне байланысты құрылғыда негіздеудің келесідей алты сызбасын ажыратады (2.3-сурет):■координаттық бұрышқа негіздеу (2.3, а-сурет). Негіз жиынтығы орнатушы (1 — 3 нүктелер), бағыттаушы (4, 5 нүктелер) және тіректік (6 нүкте) негіздерді қамтиды; жазықтық және екі қадауыштар бойынша негіздеу (2.3, б-сурет). Негіз жинағы орнатулық (1 — 3 нүктелер) және тіректік (4 — 6 нүктелер) негіздерден құралады;цилиндрлік дайындаманы призмада негіздеу (2.3, в-сурет). негіз жиынтығы қос бағыттаушы (1 — 4 нүктелер) және тіректік (5, 6 нүктелер) негіздерді қамтиды;цилиндрлік дайындаманы үш жұдырықшалы патронда базистеу (2.3, г-сурет). Негіз жиынтығы қос бағыттаушы (1—4 нүктелер) және тіректік (5, 6 нүктелер) негіздерден құралады; қаңқалық бөлшектерде конустарда басты саңылау бойынша негіздеу (2.3, д-сурет). Негіз жинағы қос бағыттаушы (1 — 4 нүктелер) және тірек (5, 6 нүктелер) негіздерді қамтиды;а — призмалық дайындаманы координаттық бұрышқа негіздеу; б — призмалық дайындаманы жазықтық бойынша және екі қадауыштар бойынша негіздеу (цилиндрлік және кесілген — ромбалық бойынша); в —цилиндрлік дайындаманы призмада негіздеу; г — цилиндрлік дайындаманы үш жұдырықшалы патронда негіздеу; д — қаңқалық бөлшекті конустарда басты саңылау бойынша негіздеу; е — цилиндрлік дайындаманы темір ұсталық білдек орталықтарында негіздеу; 1—6 — негіздеу нүктелері; 7 — цилиндрлік саусақ; 8 — ромб тәрізді саусақ.■ цилиндрлік дайындаманы темір ұсталық білдек орталықтарында негіздеу (2.3, е-сурет). Негіз жиынтығы қос бағыттаушы (1 — 4 нүктелер) және тіректік (5, 6 нүктелер) негіздерден құралады. 2.2. БАЗАЛАРДЫҢ ЖІКТЕЛІНУІ. БІЛДІКТІ ҚҰРЫЛҒЫЛАР ЭЛЕМЕНТТЕРІНІҢ ГРАФИКАЛЫҚ БЕЛГІЛЕНУІ Құрылғыда бұйымды орнату және кейінгі оның өңделуімен байланысты сұрақтардың дұрыс шешімі үшін, және негіздеу мен бекіту қателіктерін анықтау үшін технолог базалар жіктемесін түсінуі және олардың қолдануларын талдай білуі қажет. Әсіресе технолог үшін маңыздысы технологиялық қорды таңдау және тағайындау тәртібі, себебі құрылғы құрылымы, сонымен қатар өңдеу нақтылығы және өнімділігі осыған байланысты. Келесі негіздерді ажыратады ( 2.4-сурет):■конструкторлық — бұйым қалыбын немесе бұйымдағы құрастырма бірлікті анықтау үшін қолданылатын негіз;■негізгі ( 2.5, а-сурет) — берілген бөлшекке немесе құрастырма бірлікке тиесілі және оның бұйымдағы қалыбын анықтау үшін қолданылатын конструкторлық негіз;■қосымша (2.5, б-сурет) — берілген бөлшекке немесе құрастырма бірлікке тиесілі және оларға қосылатын бұйымдар қалыбын анықтау үшін қолданылатын конструкторлық негіз;■технологиялық (2.6-сурет) — әзірлеу немесе жөндеу үрдістері барысында дайындама немесе бұйымның қалыбын анықтау үшін қолданылатын негіз;1 — бөлшек қапталы; 2 — саңылау; 3 — ойық кілтек; 4 — цилиндрлік беткей; 5 — бунақтың қапталдық беткейі; 6 —кілтектің жұмыстық қыры1 — призмалық беткейлердің қиылысу желісі; 2 — кескіш құрал; 3 — дайындама ои2.7-сурет. Өлшеуіш негіздер түрлері ■өлшеуіш ( 2.7-сурет) — дайындаманың немесе бұйым және өлшек құралдарының салыстырмалы қалыптарын анықтау үшін қолданылатын негіз;■қос бағыттауыш ( 2.8-сурет) — дайындама немесе бұйымды төрт бостандық дәрежесінен, яғни екі координаттық білік бойымен жылжу және осы біліктер айналасынан айналулардан, айырытын негіз;■қос тіректік (2.9-сурет) — дайындама немесе бұйымды екі бостандық дәрежесінен, яғни екі координаттық білік бойымен жылжудан, айыратын негіз;  2.9-сурет. Қос тіректік негіз: 1 — дайындама; 2 — тірек■жасырын (2.10-сурет) — бұйым немесе дайындаманың ойдағы жазықтық, білік немесе нүкте түріндегі негізі. 1-3 нүктелері айқын негізді қалыптастырады (орнату беткейі), ал екі өзара қиылысатын біліктер жасырын негіздерге сәйкес келеді.■айқын — дайындама немесе бұйымның нақты беткей, белгілейтін тәуекел немесе тәуекелдердің қиылысу нүктелері түріндегі негізі.2.11-суретте тісті дөңгелекке арналған күпшекті және күпшексіз негіздердің әртүрлері көрсетілген.Технологиялық негізді таңдау және тағайындау тәртібі. Технологиялық негізді таңдауға келесілер тәуелді:■құрылғы құрылысы; өңдеу нақтылығы және өнімділігі.2.10-сурет. Жасырын негіз: Рз — қысу күші                       Технологиялық негізді таңдау үшін бастапқы мәліметтер болып табылады:■дайындама, бөлшек сызбалары;■құрастырма бірлікте бөлшекті (бұйымды) орнату және оның жұмысының шарттары. Технологиялық негіздерді таңдауда талап етіледі:■оларды конструкторлық және өлшеуіш негіздермен үйлестіру мүмкіндігін ескеру. Қиыстырылмаған негіздерде негіздеу қателіктері және рұқсаттамаларды қатаңдандыру қажеттілігі туындайды. ■Негіз тұрақтылығы қағидаларын өңдеудің барлық негізгі операцияларында сақтау. Бұл үшін жиі конструкторлық тағайындалулары жоқ технологиялық негіздер құрады (мысалы, біліктердің центрлі орындарын);■Дайындаманың білдектік құрылғы тіректеріндегі жақсы тұрақтылығын қамтамасыз ету. Толық бағдарлану үшін дайындама барлық алты бостандық дәрежесінен айырылуы қажет, ал жартылай бағдарланулар үшін – бес, төрт немесе үш дәрежесінен. Құрылғының негізгі тіректерінің саны дайындаманы айыруға қажетті бостандық дәрежелері санына тең.Дайындамалардың толық бағдарланулары негіздерді тағайындау келесідей тәртіпте жүзеге асырылады:■Негздер жинағын тағайындайды;■Жинақтан орнату немесе қос бағыттауыш негізді таңдайды, яғни дайындаманы бостандық дәрежелерінің ең көп сандарынан айырады;■Таңдалған негіз үшін тіректердің санын, түрін және орналасу орнын тағайындайды;■Дайындаманың таңдалған негіз көмегімен қандай бостандық дәрежелерінен айырылатындығын анықтайды;■Екінші негіз үшін тіректердің санын, түрін және орналасу орнын таңдайды (бұл тіректер бұрындары таңдалған тірек тағайындалуларын қайталамаулары қажет);■Жинақтың үшінші негізі үшін тіректер санын, түрлерін және орнын тағайындайды (бұл негізге арналған тіректер бұрындары таңдалған тіректер тағайындалуларын қайталамауы қажет).Дайындаманың қаттылығын және дірілге тұрақтылығын арттыру үшін негізгі тіректермен қатар қосымшалары да қолданылады. Негізгі және қосымша тіректердің жиынтық сандары дайындама айырылатын бостандық дәрежелері сандарынан артық болуы қажет.Білдектік құрылғылар элементтерінің графикалық мәндері. Құрылғы сызбаларында шартты белгілеулерді және графикалық символдарды қолданады. Белгілеулер салу ережелері стандартпен орнатылған. Сызбаларда бейнеленген бұйымдар мөлшерлерді, шекті ауытқуларды, негіз, бұдырлылық мәндерін, тірек, қысқыш, орнату элементтерін және т.б қамтуы қажет. Қысу механизмдерінің жетектері үшін келесі белгілеулерді қолданады: Р — пневматикалық; Н — гидравликалық; Е — электрлік; М — магнитті; ЕМ — электромагнитті; белгілеусіз— басқа да. 2.1-кестеде білдектік құрылғылардың тіректерінің графикалық белгіленулері көрсетілген. 2.2-кестеде тірек элементтердің жұмыс беткейлерінің негізгі түрлерінің графикалық белгіленулері келтірілген.2.3-кестеде тірек, қысқыш және орнату элементтерінің графикалық белгіленулерінің мысалдары берілген.2.4-кестеде дайындамаларды орнату тәсілдерінің графикалық белгіленулерінің параметрлері келтірілген. 2.1-кесте. Білдектік құрылғылар элементтерінің мемлСт 3.1107—81 бойынша графикалық белгіленулеріҚұрылғы элементтеріСызба түрлеріндегі белгіленулеріАлдынан, бүйірінен, артынанЖоғарыдан Төменнен Тірек:ҚозғалмайтынҚозғалмалы Қалқымалы Реттелмелі    Қысқыш:ДараҚос   Орнату элементіҚозғалмалы емес центрАйналмалы центрҚалқымалы центр   Цилиндрлік жақтау   Шарлы (доңғалақшалы) жақтау       Құрылғы элементтеріСызба түрлеріндегі белгіленулеріАлдынан, бүйірінен, артынан Алдынан, бүйірінен, артынанЖетектеме патронот—1V3      „ к) _ Жұмыс беткейіСызбаның барлық түрлеріндегі белгіленулеріЖазық 0,5 mіn Шар тәрізді■'ll Я1,5"КЦилиндрлік (шарлы)\йзПризмалық 60°к""-—--Ч_ 6 ^ Конус тәрізді1с60°Ромб тәріздіу60°Г1 Жұмыс беткейіСызбаның барлық түрлеріндегі белгіленулеріҮшқырлы   60°Құрылғы Сызбадағы белгіленуіҚозғалмалы емес (тегіс) орталық Кедір-бұдырлы орталық  Қалқымалы орталық  Айналмалы орталық  Кедір-бұдыр беткейлі кері айналмалы орталық  Жетектеме патрон  Қозғалмалы люнет                         mіn л£ шшшшш,\      V4Л/~  ШШШШ/                         Құрылғы Сызбадағы белгіленулеріШар тәрізді дөңес жұмыс беткейі бар тірек Цилиндрлік кедір-бұдырлы жұмыс беткейі бар пневматикалық қысқыш                                                 ДАЙЫНДАМАНЫ ҚҰРЫЛҒЫҒА ОРНАТУДА ТУЫНДАЙТЫН ҚАТЕЛІКТЕР Білдектік құрылғыларды қолданумен механикалық өңдеудің орнатылған нақтылығын қамтамасыз ету технологиялық негіздерді таңдауға және дайындамаларды орнату сызбасына тәуелді. Механикалық өңдеудің кез келген операциясын орындаудың жиынтық қателіктері келесілерді қамтиды: ■Құрылғыдағы дайындаманы орнату қателігі;■Білдекті ретке келтіру қателігі;■Бөлшекті дайындау үрдісінде туындайтын өңдеу қателігі.Дайындаманы орнату қателігі еу — бөлшектің орындалудағы өлшемінің, құрылғыда өңделінетін дайындаманы орнатуда туындайтын, жиынтық қателіктердің бірі. Ол келесі қателіктерден түзіледі (2.12-сурет):■Негіздеу қателіктері еб;■Бекіту қателіктері ез;■Құрылғының нақты еместілігіне тәуелді және дайындалу және орнату элементтерін жинақтау және олардың жұмыс үрдісінде тозулары қателіктерімен анықталынатын бөлшек қалыбының қателіктері епр. Құрылғы қателігі келесі формуламен анықталады   онда еб — негіздеу қателігі; езо — негізін бекіту қателігі; ез.и — орнату элементінің тозуы нәтижесінде жанасу беткейінің пішіні өзгеруімен байланысты бекіту қателігі; еи — орнату элементтерінің прогрессивті тозуларымен анықталынатын қателіктер; еус — орнату құрылғысы тіректерін дайындау және жинақтау қателігі; ес — құрылғыны білдекке орнату және бекіту қателігі. Жиынтықта алғанда еи, еус, ес қателіктері епр құрылғыдағы дайындама қалыпы қателіктері түрінде ұсынылады.Егер де еус және ес қателіктерін білдектің сәйкес реттелуімен толықтай жою мүмкін болса, формула келесідей түрде ұсынылады Орнату элементтерінің тозуына тәуелді ези, еи қателіктерін құралды ретке келтіріп отыру арқылы тұрақты түрде теңелтіп отыру мүмкін болса, формула келесі түрде болады  Білдекті баптау қателіктері Дн кесу құралын өлшемге орнатуда туындайды (2.13, а-сурет).Өңдеу қателіктері Добр келесі факторлармен негізделеді (2.13, б-сурет):■Кесу құралының өлшемдік тозуы Ди;■Технологиялық жүйенің жону күші ықпалынан туындайтын серпімді ақаулары Ду;■Білдектің геометриялық дәлсіздігі Дс;■Технологиялық жүйенің температуралық ақаулары Дт.Өңдеуді СББ білдектерде орындауда қосымша жүйе элементтерін жайғастыру және басқару бағдарламаларын өңдеу қателіктері туындайды. Бапталған білдектерде бөлшектерді өңдеудің жиынтық қателіктері келесі формулалармен анықталады: диаметрлік өлшемдер үшінАх = 2 ^ Ау + AU + (1,73ДИ )2 + (1,73АСТ )2 + (1,73 Дт )2;■сызықтық өлшемдер үшінАх = д/еУ + ДУ + ДИ + (1,73 Аи )2 + (1,73АСТ )2 + (1,73АТ )2.Жиынтық қателіктерді анықтағаннан кейін дайындаманы жарамсыздықсыз өңдеу мүмкіндігі мына формула арқылы тексеріледіДХ ^ Td,онда Td — операциялық өлшемге рұқсаттама.Бұл шарт сақталмаған жағдайда ДЕ төмендету бойынша шараларды қабылдау қажет.Негіздеу қателіктері. Негіздеу қателіктері еб деп өлшеуіш негіздің нақты өлшемге орнатылған кесу құралы бөлшегіне қатысты шектік арақашықтық әртүрлігі. Негіздеу қателігі өңделінудегі бөлшектің тіректік орнату негізі өлшеуішпен қиыстырылмағанда туындайды. Негіздеу қателігі кездейсоқ қателік болып табылады. Негіздеудің екі сызбасын қарастырамыз:Тіректік орнатулық және өлшеуіш негіздердің сәйкес келулері жағдайларындағы негіздеу сызбасын (2.14-сурет); Тіректік орнатулық және өлшеуіш негіздердің сәйкес келмеулері жағдайларындағы негіздеу сызбасын (2.15-сурет).             2.14-суретте өңделінудегі бөлшектің бүйір орнатулық негізі І біруақытта ІІІ беткей үшін өлшеуіш негіз болып табылады, сондықтан , Н2 өлшемі үшін негіздеу қателігі нөлге тең (ебН2 = 0). Төменгі тіректік негіз V ІV өңделудегі беткей үшін орнатулық және өлшеуіш негіз болып табылады, сондықтан Н1 өлшемі үшін негіздеу қателігі нөлге тең (ебН1 = 0).Бапталған білдекте фреза білігі белгілі бір қалыпқа ие болады, ал өңделінетін бөлшектерге арналған ІІ өлшеуіш негіз от A1max –нан A1mіn дейін өзгертеді (2.15-сурет),яғни ТА1 рұқсаттамасы шегінде А1 өлшеміне. Сәйкесінше, В1 өлшемі үшін негіздеу қателігі ТА1 рұқсаттамасына орнату негізі V және өлшеуіш негіз аралығындағы ІІ А1 өлшеміне тең. Негіздеу қателігі ұсталынатын өлшем бағытындағы технологиялық және өлшеуіш негіздер аралықтарындағы щектік шашырау алаңымен анықталады. Шамамен негіздеу қателігін көрсетілген қашықтықтың ең үлкен және ең кіші шамалары арасындағы айырмашылықпен бағалауға болады. Негіздеу қателігінің шамасы қабылданған негіздеу сызбасы және дайындамаларды негіздеу сызбасын орындау нақтылықтарына тәуелді (негіздердің өлшемдері, пішіндері және өзара орналасу ауытқуларын қамтығанда). еб шамасы сәйкес геометриялық есептемелермен немесе өлшемдік тізбектер талдауымен анықталады. Жалпы жағдайда негіздеу қателігін дайындаманың орналасуының кеңістіктік сызбасынан шыға келе анықтау қажет. Алайда қарапайым есептеу үшін тек бір жазықтықтағы жылжуын қарастырумен шектеледі, яғни есептеудің жазық сызбасын қолданады. Негіздеу сұрақтарын қарастыру үшін дайындаманы конструкторлық орындалуы бойынша келесі топтарға жіктеуге болады:■қаңқалық (призмалық, фланцтық);■біліктер;■дөңгелектер;■бос цилиндрлер (гильзалар, тығындар);■құрама бөлшектер (тетіктер, бұлғақтар).Бұл жіктеме негіздеу сызбаларын құрастыру тәсілдерін жеңілдетуге мүмкіндік береді.Негіздеудің сәйкес сызбаларын қарастырамыз. Тұрқылық бөлшектер үшін негіздеудің келесі сызбалары қолданылады: ■координаттық бұрышқа негіздеу (2.15-суретті қараңыз); ■екі өзара-перпендикулярлы жазықтықтар және бір саңылау бойынша негіздеу (2.16-сурет);■бір жазықтық және екі саңылауға негіздеу (2.17-сурет); ■призмалық дайындаманы бір жазықтық және үш саңылауға негіздеу (2.18-сурет);■фланцтық дайындаманы жазықтық және қысқа немесе ұзын саусаққа негіздеу (2.19-сурет).Негіздеудің барлық сызбаларының арасында аса қарапайым және сенімдісі дайындаманы координаттық бұрышқа орнату, себебі бұл жағдайда ою күштеріне қарсы тұруды тірек реакциялары көрсетеді (2.15-суретті қараңыз). Осы сызба бойынша өлшеуіш және орнатулық технологиялық негіздерді қиыстыру аса қиын емес, алайда қысқу бұл жағдайда үш беткейлер бойынша жүзеге асырылады, бұл құралдың дайындамаға еркін келуін қиындатады. Екі өзара-перпендикулярлы жазықтықтар және бір саңылау арқылы негіздек (2.16-сурет) әртүрлі сызбалар бойынша орындала алады. 2.16, а-суретте цилиндрлік саусақ 2 дайындаманы 1   өз білігіне қатысты бағдарлайды. 2.16, б-суретте бөлшекті 1 құрылғыға төменгі жазықтығымен пластиналарға 2 және саңылауымен жақтауға тірелетіндей қиылған саусаққа 3 орнату сызбасы келтірілген. Өңделудегі бөлшектердің барлығын төменгі жазықтығымен құрылғының тіректік пластиналарына 2 орнатуды қамтамасыз ету үшін, саңылау жазықтығы және білігі арасындағы L өлшеміне бағыттағы бөлшектің саусақ және саңылауы арасындағы саңылауды кеңейтетін қиылған саусақты 3 қолданады. 2.17-суретте көрсетілген тұрқы бір жазықтық және екі саусаққа орнатылады.Бұл сызбада, екінші саусақ дайындаманы екі бостандық дәрежесінен айыруы қажеттілігіне қарамастан, жетеу емес алты негізгі нүктелер орнатылады. Бір бостандық дәрежесінен босатылу үшін екінші саусақ қиылады. Әдетте саңылаудың орталық аралық қашықтығын Обычно ±0,003...0,100 мм шамасында орнатады.2.18-суретте барлық үш саусақта қиылған болып орындалады.Тігінен орналасқан 1 және 2 саусақтар дайындаманың Y білігі бойымен жылжуын шектейді, ал көлденең орналасқан саусақ 3 оның Х білігі бойымен жылжуын шектейді. Дайындаманы үш саусаққа орнатуды қамтамасыз ету шарттары оларды жұптап қарастыруда анықталады (1 — 2, 1 — 3, 2 — 3).2.18-сурет. Дайындаманы үш қиылған саусақтарға орнату:1—3 — қиылған саусақтар.2.18-суретінде көрсетілген сызба автоматтық желілерде қаңқалық бөлшектерді өңдеуде қолданылады. Бұл сызбаның екі саусаққа орнату сызбасымен салыстырғандағы артықшылықтары дайындаманы бұрудың біршама аз бұрышы және оны саусақтарға қондырудың жеңілдігі, бұл қондыру саңылауын азайтуға және орнату нақтылығын жоғарылатуға мүмкіндік береді. Дайындаманы бұру орталығы L' < L/2 болғанда О нүктесінде орналасады. L' > L/2 болғанда бұру орталығы тік сызық бойынша төмен жылжиды. Бұл кезде бұрылыс бұрышы азаяды. Үш қиылған саусақтарға негіздеу сызбасының кемшіліктері саусақтардың жылдам тозуында және дайындаманы орнату нақтылығының аздығында. Фланцтық дайындаманы жазықтыққа және ұзын немесе қысқа саусақтарға негіздеу сызбалары әртүрлі. Ұзын саусаққа орнатуда (2.19, а-сурет) негіздеу саңылау және қаптар арқылы жүзеге асырылады. Бұл жағдайда саңылау қос бағыттауыш негіз (төрт нүктелер) қызметін, ал қаптал – тіректік нүкте (бір нүкте) қызметін атқаратын болады. Қысқа саусаққа негіздеу жағдайында (2.19, б-сурет) дайындама жазықтығы орнату негізі (үш нүкте) ретінде болады, 2.19-сурет. Фланцтық дайындаманы жазықтық және саусаққа негіздеу сызбасы: а — ұзын саусаққа негіздеу; б — қысқа саусаққа негіздеу; 1 — дайындама; 2 — қос бағыттаушы негіз; 3 — қаптал; 4 — саңылауал саңылау бағыттаушы негіз қызметін атқаратын болады (екі нүкте). Тұрқылық бөлшектерді жазықтық және екі саңылауға негіздеу мақсаттырақ, себебі бұл жағдайда:■дайындама тұрақтылығы қамтамасыз етіледі; ■дайындама беткейінің көп бөлігі өңдеу үшін ашық қалады.Серпімді ақаулар қаңқалық дайындамаларды бекітуде, егер де олардың қаттылықтары 109 Н/м аспаса есепке алынады. Дайындаманың қаңқасында кертпекті фрезерлеумен өңдеуде, өлшеуіш және орнату негіздерінің сәйкес келулері және сәйкес келмеулерінде туындайтын, негіздеу қателіктерінің түрлі нұсқаларын ескеру қажет (2.20-сурет). Біліктер үшін негіздеудің келесі сызбалары қолданылады:■орталықтарда негіздеу (2.21, а—г-сурет);■патронда негіздеу (2.22, а-сурет);■призмада негіздеу (2.23, а-сурет). А4(5)>О)< >гтт- 1(2) а*4(5) >'rВД) АV6 7V1(2) В 1(2)3 рЛ/ЛАКд е2.20-сурет. Кемер өңдеудің әртүрлі сызбалары (а—е) Біліктерді, қос тіректік жасырын негіз болып табылатын (1, 3 және 2, 4 нүктелер), орталықтық саңылаулардың конустық беткейлері біліктерінің орталықтары (2.21, а,б-суретті қараңыз) бойынша негіздейді. Осымен қатар нүкте 5 тіректік негіз болып табылады. Дайындаманы қалқымалы алдыңғы орталық және қозғалмалы артқы орталыққа бекітуде де (2.21, в, г-суретті қараңыз) тіректік нүкте 5 тіректік негіз болады. Осымен қатар дайындаманы бекіткеннен кейін негіздік нүкте 6 пайда болады. Осылайша негіздеу анықтылығы қамтамасыз етіледі (дайындамаға күштік тұйықталу құратын және ұштастырылатын беткейлер жанасулары үзіліссіздігін қамтамасыз ететін күш жұмсау). Күштік тұйықталу ою күші әсер етуден бұрын орындалуы керек. Бұл жағдайда дайындама барлық алты бостандық дәрежелерінен айырылады. Дайындаманы қозғалмалы емес алдыңғы орталық және қозғалмалы артқы орталыққа орнатуда (2.21, а,б-суретті қараңыз) тіректік нүкте 5 орталықтық саңылау қателіктеріне байланысты сол орталықтық саңылау білігіне ауысады.                              2.24-сурет. Дискілерді жақтауға негіздеу сызбасыБұл жағдайда негіздеу қателіктерін анықтауда орталықтық саңылаулар өлшемдерінің сызықтық ауытқуларын Дц ескеру қажет. Білікті призмаға орнатуда (2.23, а-суретті қараңыз) оның сыртқы диаметрі призманың әртүрлі бұрыштар бойынша орындалған ылди беткейлеріне жанасады. Призманың ылди беткейлерінің орналасу бұрыштары негіздеу қателіктеріне айтарлықтай ықпал етеді. Осымен қатар призмалар көмегімен бөлшекті орталықтауды қамтамасыз етуге болады. Дискілер үшін негіздеудің келесі сызбалары қолданылады:■патронда негіздеу (2.22, б-сурет);■призмада бекіткішпен немесе бекіткішсіз негіздеу (2.23, б-сурет);■жақтауға негіздеу (2.24, а, б-сурет).5>'///////////////А _лЗД4  2-**- У//////////////У  аЗ_д4jocy2-Я  Бос цилиндрлер (гильзалар, тығындар) үшін 2.25-суретте көрсетілген сызбалар қолданылады:2.25-сурет. Бос цилиндрлерді жақтауға саңылаумен (а) және жақтауға тартылыспен (б) негіздеу сызбалары    ■ саңылаулы жақтауға негіздеу (2.25, а-сурет);■ Тартылысты жақтауға негіздеу (2.25, б-сурет).Дайындаманы ішкі беткей бойынша орнатуда ондағы өтпелі саңылау қос бағыттаушы негіз ретінде қолданылады. Саңылаулы жақтауға орнатуда дайындама құрылғы қапталына тіреледі, осы уақытта біліктік бағыттағы орнатылған қалыпты қамтамасыз етеді, бұл тартылысы бар білікке қапталға тіреусіз орнатумен салыстырғанда дұрысырақ. Құрамдастырылған бөлшектер (тетіктер, бұлғақтар) үшін бұрындары қарастырылған негіздеу сызбалары негізіндегі сызбалар қолданылады. Мысалы ретінде қақпақпен (2.26, а-сурет) және қақпақсыз (2.26, б-сурет) орындалатын бұлғақпен негіздеулерді қарастырамыз. Бұл жағдайларда орнату негізі бағыттаушы негіз жазықтығы (1-3 нүктелер) - саусақ астындағы кіші саңылау (4,5 нүктелер), ал тіректік негіз – үлкен саңылау (6 нүктесі) болады. Бөлшектер сызбасында орнатылған өлшемді әртүрлі құрылғыларды қолданумен алуға болады (2.27, а-д-сурет).Осылайша, білік өлшемі Н оны призмада (2.27, а-сурет) немесе призмаларда (2.27, б-сурет), сондай-ақ басқыштарда (2.27, г, д-сурет) немесе орталықтарда (2.27, е-сурет) фрезерлеу арқылы алынады. Сәйкесінше, негіздеудің әртүрлі нұсқаларын талдау, осы өндіріске аса қолайлысын таңдау қажет.НЕГІЗДЕУ ҚАТЕЛІКТЕРІНІҢ ЕСЕБІ ЖӘНЕ ОҢТАЙЛЫ НЕГІЗДЕУ СЫЗБАЛАРЫН ТАҢДАУ 2.28-суретте цилиндрлік дайындамаларды призмада негіздеу сызбаларының бірнеше нұсқалары көрсетілген. Бұл сызбаларда призма білікте қасқалшаларды алу үші орнату және орталықтандырушы элементтер ретінде қолданылады. Цилиндрлік дайындамалар саңылау Т^ — dmax — dmіn диаметрге нақтылық рұқсатына ие.2.28, а-суретте көрсетілген дайындаманы орнату нұсқасында Н2 өлшемі үшін өлшеуіш негіз А нүктесі, Н3 өлшемі үшін өлшеуіш негіз — О нүктесі, Н1 өлшемі үшін өлшеуіш негіз —В нүктесі болады. Бұл негіздер технологиялық негізбен – С нүктесімен қиыспайды. Нүктелердің барлығы призма бұрышын және дайындама диаметріне рұқсаттаманы есепке алумен ауытқуда болады. Бұл жағдайда негіздеу қателіктері келесілер: Ф 0, еН2 Ф 0, ен3 Ф 0.2.28, б, в-суретте көрсетілген орнату нұсқасында дайындама Y— Y білігіне қатысты орталықтандырылады және де қателігі ен = 0, себебі мұнда өлшеуіш және технологиялық негіздер сәйкес келеді, ал басқа өлшемдерге негіздеу қателіктері тән еНз = 0,5Td және еН = °,5Td.2.28, г-суретте көрсетілген орнату нұсқасында дайындама Х—Х білігі бойынша орталықтандырылады және қателігі eHl = 0, себебі өлшеуіш және технологиялық негіздер сәйкес келеді, ал басқа өлшемдерге негіздеу қателіктері тән еНз = 0,5Td және е H2 = Td.Дайындаманы призмада орнатудағы негіздеу қателіктерін орнатудың жалпы жағдайларын қарастырамыз (2.29-сурет).2.29, а-суретте тұтас шеңбермен ең үлкен, ал штрихтісі - ең аз шектік өлшем бойынша орындалған дайындама көрсетілген. Н1 өлшемін ұстануда орнату негіздері ретінде құрушылар K (Kj), ал өлшеуіш негіз ретінде— құрушылар А (Aj) қызмет атқарады. Бұл құрушылар арасындағы қашықтық Н1 өлшеміне қатысты негіздеу қателігін анықтайды.Ара қашықтықАА1 = (Td/2) - СО 1rонда Td — диаметр өлшеміне рұқсат. Арақашықтық СО1 = ОО1 sіn р = [Td/(2sіn a/2)]sіn p.0-ден а/2 дейінгі өзгеріс диапазоны р үшін келесі қателікті аламыз

е^ = CV2){l - [sіn{'(sіnа/2)]}.а/2-ден 90° дейінгі өзгеру диапазоны р үшін қателік ен1 = (Td / 2){[sіn ^ (sіn а/2)]-1}.р = 90° болғанда қателіке hі = (Td/2){|{(sіn а/ 2)]- 1}.р = а/2 болғанда негіздеу қателігі eHl = 0, ал р = 0 болғандағы қателік eHl = Td/ 2.Сәйкесінше Н2 және Н3 өлшемдері үшін негіздеу қателіктері анықталады.Н2 өлшемі үшін негіздеу қателігі ен2 = Be — B1e1 = CO1 + (Td/2).СО1 –мен бірге бұрынырақ алынған мәнді қойып нәтижесін табамыз е H2 = (Td/ 2) {[sіn р/(sіn а/ 2)] + 1}.Н3 өлшемі үшін негіздеу қателігі СО кесіндісіне тең, сәйкесінше енз = (Td/2)[sіn Р/(sіn {2)].р = 90° болғанда Н2 өлшем қателігіен2 = (Td/ 2) {{sіn {2)] + 1}.р = а/2 болғанда қателік еH2 = Td, ал р = 0 болғанда қателікеН2 = Td .р = 90° болғанда Н3 өлшемі қателігіе нз = (T{2)[V(sіn а/2)]-р = а/2 болғанда ателік еНз = Td/2, ал р = 0 болғандағы қателік £Нз = °.р = 90° болғандағы призмада негіздеуді қарастырамыз (2.29, б-сурет). Берілген өлшемдердің (Н1, Н2, Н3) әрқайсысы үшін негіздеу қателіктерін анықтаймыз:^ =(V 2){[1/ ( sіn a 2)] +1};е H2 = (Td/2)[l/2 (sіn a/2)];

енз =(Td/2){ (sіn a 2)]- 1}. Берілген формулалардан көретініміз дайындаманы призмада орнатуда негіздеу қателігі өзіне а бұрышын қамтиды. Призма бұрышы аОрнатылған өлшемді негіздеу қателігіН1Н2Н360°0,5Т,1,5Т dТй90°0,2^1.2Т„0,7^120°0,1Т„1.1Т„0,6Тй180° (жазықтық)0Т„0,5Тй А бұрыштарының түрлі мәндері үшін дайындаманы негіздеу қателіктерін р = 90° болғанда табамыз және алынған мәліметтерді 2.5-кестесіне жинақтаймыз.2.5-кестеден көретініміз, нөлге тең негіздеу қателігі Н1 өлшемі үшін ғана призма бұрышы 180° болғанда қамтамасыз етіледі, яғни дайындаманы жазықтыққа негіздеуде. Белгілі бір өлшемдердің нөлге тең негіздеу қателіктерін қамтамасыз ететін, құрылғыларға дайындамаларды орнатудың әртүрлі нұсқалары 2.30-суретте көрсетілген.  Бекіту қателігі ез — өлшеуіш негіздің дайындамаға бекіту күшімен әсер ету нәтижесінде орындалатын өлшем бағытына ығысуы проекциясының ең үлкен және ең кіші мәндерінің арасындағы айырма (2.31-сурет).Бекіту күші, ою күші және салмақ әсерінен дайындама беткейдің жаңа қалыптарын және тірек және қаңқамен жанасу нүктелерін (А нүктесі) қалыптастыра отырып бұрыла да және деформациялана да алады. Қалпының өзгеруі үрдісінде дайындама және орнату негізінің арасында үйкеліс күштері Ртр туындайды, бұл дайындаманың сыналануына алып келуі мүмкін. Қатты дайындамалар және құрылғы қаңқасының бекіту күші ықпалынан болатын өзгерістері әдетте еленбей қалады. Бекіту қателігі ез негізгіге біріктірілген кездейсоқ құраушы қателіктерді езо, сондай-ақ орнату элементінің оның түзілу нәтижесіндегі беткей пішінінің өзгерістерімен байланысты заңды өзгеруші жүйелік қателіктерді де ези қамтиды.Бөлшекті бекіту қателігіне ықпал ететін негізгі себеп, - оның негізгі беткейлерінің және қысым күші берілетін тізбек тоғысуларының өзгерістері (механизирленген жетек, аралық тармақтар, қаңқа, құрылғының ортану және қысқыш бөлшектері, өңделінетін бөлшек).Орын ауыстырудың барлық баланстарының арасында бұл тізбекте қаңқаның жеткілікті қаттылығында дайындама-орнату элементтері тоғысындағы жылжу ең үлкен мәнге ие.Жанасу деформацияларының бекіту күшіне тәуелділігі дайындама-құрылғы тіректері тоғысы үшін жалпы түрінде сызықтық емес заңмен беріледі (2.32-сурет):У = СР П,онда С — жанасу түрін, дайындама материалын, беткей бұдырлығы мен құрылымын сипаттайтын коэффициент; Рз — құрылғы тірегіне ықпал ететін бекіту күші; n — коэффициент, n < 1.С және n мәндері тәжірибе жүзінде анықталынады.Алынған тәуелділіктерден шығатыны, келесі жағдайларда ез = 0:■ дайындамалардың негіздік беткейлерінің біртектілігі; ■ дайындамаларды тұрақты қысу күшін қамтамасыз ететін құрылғыларды қолдану (Рз = const).Дайындамалардың тұрақсыз қысу күшінің ықпалымен ығысуы ұсталынатын өлшем бағытына перпендикулярды орындалады. Қателікті ез дайындаманың құрылғы тірегі-негізгі беткей тоғысы қаттылығын жоғарылатумен, негіздік беткейлердің беткей қабаттарының біртектілігін жоғарылатумен, сондай-ақ қысу күштерін қабылдайтын және олардың ақаулануларында өңделінудегі дайындама қалпына ықпал ететін құрылғы түйіні қаттылығын төмендетумен азайтуға болады. Негіздеу қателігі тәрізді бекіту қателігі де диаметрлік өлшемдерді және бір құралмен өңделінетін беткейлерді біруақытта байланыстыратын өлшемдерді орындау нақтылығына, сондай-ақ өңделінудегі беткей пішіні дәлдігіне ықпал етпейді. 2.32-сурет. Жанасу ақауларының бекіту күшіне тәуелділігінің графигі 2.33-сурет. Дайындамаларды бекіту қателіктерін анықтауға арналған тәуелділіктер (1, 2)           Бекіту қателіктерінің есебінде қателіктердің екі құраушыларын ескеру қажет: бзо және ез.и, яғни құрамына кездейсоқ қателіктер кіретін, негіздік беткейлер сапасының біртексіздігінен дайындама партиясындағы жанасулық кернеулердің шашыраңқылығымен байланысты негізгі қателік, және орнатулық элементтің тіректік беткейінің тозуымен байланысты жүйелік қателік. 2.33-суретт дайындамалардың бекітілу қателіктерін анықтайтын тәуелділіктер ұсынылған. Қисықтық 1 негіздік беткейлер біртексіздігінен дайындамалар партиясындағы жанасулық кернеулер шашыраңқылығын сипаттайды, ал тік 2 орнатулық элементтің тіректік беткейінің тозуын анықтайды. Егер күш Рз РзшП –дан Р^^ дейінгі диапазонда өзгеретін болса, партиядағы дайындамаларды жылжытудағы айырма (бекіту қателігінің негзгі кездейсоқ құраушысы) бзо қателігімен анықталады. Тіректер тозуға ұшырайтын болғандықтан, олардың дайындамамен жанасу аудандары артуы мүмкін. Осымен қатар жанаспалық жылжулар азаяды және ез.и артады. Осылайша, бекіту қателігін келесі формулалармен анықтауға болады: 6з Xmax - Xmіn; 6з _ 6з.о + * 6з.и.Егер ұсталынатын өлшем бағыты және ең үлкен жылжыту бағыты арасындағы бұрышты р деп белгілесек, бекіту қателігін келесі түрде жазуға болады: 6з = ` 6з.о + * 6з.и.` Онда е 3 —бекіту күшінің тұрақсыздығынан туындаған қателік; бз — дайындама негізі бұдырлығының біртекті еместігінен туындаған қателік; е™ — дайындама негізі толқындылығының біртекті еместігінен туындаған қателік.                ҚАЛЫПТЫҢ ҚАТЕЛІКТЕРІҚұрылғының дәлсіздігі деп аталатын дайындама қалыбының қателігі епр орындау құрылғысы тіректерін дайындау және жинақтау қателігімен еус, құрылғына білдекке орнату және бекіту қателігімен ес және орнату элементтерінің тозу қателігімен еи анықталады. еус, ес, еи қателіктерінің жиынтықтары құрылғыдағы дайындама қалып қателіктерін епр құрайды.Құраушы қателік еус орнату құрылғысы тіректері қалпының дәлсіздігін сипаттайды. Бір құрылғыны қолдануда ол жүйелік тұрақты қателік түрінде болады және оны білдектің сәйкес реттелінуі арқылы жартылай немесе толық жоюға болады. Бірнеше бірыңғай құрылғыларды қолдануда (дублер құралдары, жолсерік құралдарын) бұл қателіктің орны білдекті ретке келтірумен толтырылмайды және епр құрамына толықтай кіреді. Білдектік құрылғының стандартты емес бөлшектерінің жауапты өлшемдерінің рұқсаттамалары әдетте дайындаманың сәйкес өңделінетін өлшеміне рұқсаттаманың 10...30%-ын құрайды. Ережеге сай, еус 0,10.0,005 мм шамаларында, ал жоғары дәлдікті құрылғылар үшін - одан да жоғары дәлділікпен анықталады.Құраушы қателік ес құрылғыны білдекке орнату дәлсіздігін бейнелейді. Бұл қателік құрылғы тұрқысын білдек үстелінде, қысқұрылғысында немесе айналдырғысында орын ауыстыруы және қиғаштануы нәтижесінде туындайды. Жаппай өндірісте білдектік құрылғыны білдекте бір реттік өзгеріссіз бекітуде бұл қателікті тексеру арқылы ең аз шамаға жеткізеді және де осы құрылғыны пайдалану барысында тұрақты деп есептейді. Белгілі бір жағдайларда ес білдектің сәйкес реттелінуі арқылы жойылады. Жақтаулардың білдектердегі көпреттік кезеңдік ауысуы орын алатын сериялық өндірісте ес белгілі бір шектерде өзгеретін орны толмайтын кездейсоқ шамаға ауысады. ес шамасына білдектік құрылғыны ауыстыру үрдісіндегі түйіндесу беткейлерінің тозулары және мүмкін зақымданулары  ықпал етеді. Білдектегі ығысулар және қиғаштықтар бағыттаушы элементтерді қолданумен (үстелдің Т-тәрізді ойықтарына арналған кетіктер, орталықтандырушы белдіктер, бекіткіштерге), оларды қаңқада оңтайлы орналастырумен, түйіндесулердегі саңылауды дұрыс таңдау және бекіту бөлшектерінің теңеспелі созумен азайтылады. Сәйкес шараларды дұрыс орындауда ес шамасын можно 0,01 ...0,02 мм дейін төмендетуге болады. Құраушы қателік еи орнату элементтерінің білдектік құрылғыны пайдалану үрдісіндегі тозулары нәтижесінде негіздеуші беткейлер қалыптарының өзгерулерін сипаттайды. Орнату элементтерінің тозу қарқындылықтары олардың құрылымы және өлшемдеріне, дайындама материалы және салмағына, оның негіздерінің жағдайына, дайындаманы құрылғыға орнату шарттарына және өңдеуден кейін шешуге тәуелді. Бәрінен көп тозуға ұшырайтындары тұрақты тіректер және дайындамамен жанасуы шағын алаңдар бойынша жүзеге асырылатын реттелінетін тіректер. Күшті тозуға ұшырауға дайындамамен тар алаң бойынша жанасатын призманың бүйір беткейлері, сондай-ақ жанасу үлкен беткей бойынша орындалатын саусақтар және басқа да бөлшектер бейім келеді. Дайындаманың қақ және пішіндік құм іздері бар негіздік беткейлері құрылғы тіректерінің тозуларына өңделген негіздерден күштірек ықпал етеді. Тіректердің тозулары әдетте олардың беткейлері және уақыттары бойынша біркелкі емес. Тіректік пластинкалар ортасы және бір жиегінен, ал саусақтар – еркін ұшынан басымырақ тозады. Кедір-бұдырлы, шар тәрізді ұштығы бар тіректердің, призма және ромб тәрізді саусақтардың тозулары бастапқыда жылдама өтеді, кейін параболалық заңға бағына отырып баяулайды. Көтергіш беткейі жақсы дамыған тіректердің тозуы біркелкірек жүреді. Құрылғының орнату элементтерінің сызықтық тозуы еи қателігін анықтайды. Призмаларға арналған тозу келесі шамамен анықталадыеи = u/(sіn а/2),онда а — призма бұрышы.Тозу мәні келесі формуламен есептеледі и = [NKy(1 + 0,0031)0,791м]/[ш - т1П1онда N — орнатылатын дайындамалар саны; Ку — өңдеу шарттарын ескеретін коэффициент; L — дайындаманың тіректер бойынша оны тіреуге дейін жіберудегі сырғу жолының ұзындығы, мм (құрылғыны пайдалану шартымен анықталады); £м — машиналық уақыты, мин; т, т1, т2 — коэффициенттер; П1 — тозуға тұрақтылық критерийлері; Рз — тірекке бекіту жүктемесі, Н; F — тіректің дайындаманың негіздік беткейімен жанасу ауданы, мм2; HV — тірек материалының Виккерс бойынша қаттылығы.Дайындама материалын және өңдеу әдісін есепке алатын түзету коэффициенті Ку 1,12 тең шойынды салқындатусыз қайрауда, фрезерлеуде, бұрғылауда қабылданады. Шойынды салқындатусыз тегістеуде Ку = 1,58 тең. Қаттылықтары 150...220 НВ болатты салқындатумен қайрау, фрезерлеу, бұрғылауда коэффициент Ку = 0,94. Егер де осындай болатты өңдеу салқындатусыз орындалатын болса, Ку = 1. Қаттылығы 46,5.63,0 тең болатты салқындатумен тегістеуде HRC, коэффициент Ку = 1,32.т, т1, т2 коэффициенттері тірек түрлеріне тәуелді. Шар тәрізді ұштықты тұрақты тіректер үшін т = 1529, т1 = 981, т2 = 481. Жазық және кедір-бұдырлы ұштықты тіректер үшін т = 2248, т1 = 1212, т2 = 63497. Тіректік пластиналар үшін т = 6832, т1 = 4287, т2 = 293750. Призмалар үшін т = 1818, т1 = 1014, т2 = 1309.Тозуға тұрақтылық критерийі П1 дайындама және тіректер материалдарына тәуелді. Мысалы, шойыннан әзірленген дайындама және 40Х маркалы шыңдалған болатты тіректер үшін критерий П1 = 0,94. Шыңдалған болаттан орындалған жайындама және хромдалған негіздеуші беткейлі 45 болаттан орындалған тіректер үшін П1 = 0,47.Тіректердің тозуға тұрақтылық есебі. Тіректердің тозуға тұрақтылықтары С тіректің тозуын 1 мкм туындататын дайындамаларды орнату санымен анықталады. Іс жүзіндегі тозуға тұрақтылық мәнінің Сф белгілі болуында орнатулардың бекітілген сандарында N тіректердің тозуларымен байланысты өңдеу қателігін анықтауға, немесе тозу бойынша рұқсат етілетін орнатулар сандарын бағалауға, және сәйкесінше, құрылғы тіректерін алмастыру кезеңділігін табуға болады. Бұл жағдайда рұқсат етілетін тозуды епептеп алу қажет.Тозуға тұрақтылықты келесі формула бойынша да анықтауға болады: C = т - т1П1 - т2П2,онда П1 — дайындама және тіректер материалдарын есепке алудағы тозуға тұрақтылық критерийі; П2 —тіректерді жүктеу критерийлері.Тіректердің тозуға тұрақтылықтарының есебінің тәртібі келесідей (нақты есептеу үшін мәліметтер технологиялық анықтамалар бойынша алынады):■Тіректердің жұмыс беткейлері қаттылығын таңдайды; ■Тозуға тұрақтылық критерийлерін П дайындама және тіректер материалдарын есептеумен анықтайды;■Тірекке нормалар бойынша ықпал ететін қысу күшін Рз ою, бекіту күштерін, дайындама салмағын және т.б. ескере отырып анықтайды (дайындаманы негіздеудің осы сызбасына арналған нормативтік материалдар бойынша);■Тіректердің дайындама негізімен жанасуының кесімді алаңын анықтайды F;■Тіректерді жүктеу критерийлерін есептеп шығарады П2 (П2 = P3/(F -HV);■П1 және П2 анықталған шамаларына тозуға тұрақтылықты С анықтайды;■түзету коэффициенттерін анықтайды:K = KtKbKTонда K — жалпы коэффициент; Kt = 0,79tH — дайындаманың тіректермен қозғалмалы емес жанасуының уақытын ескеретін коэффициент; tu — өңдеудің машиналық уақыты; KL — негіздеу сәтіндегі дайындаманың құрылғы тіректері бойынша сырғу жолының L ұзындығының ықпалын ескеретін коэффициент (L < 25 мкм болғанда KL = 1, 25 < L < < 100 мкм болғанда KL = 1,25, L >100 мкм болғанда KL = 1,51); K — өңдеу шарттарын ескеретін коэффициент;■іс жүзіндегі тозуға тұрақтылықты есептейді Сф = С/K.Орнатылған өлшемдерді орындау дәлділігі Н. орнатылған өлшемдерді орындау дәлділігі келесі формуламен анықталадыТн = бу + ю,онда ТН — орындалатын өлшемнің рұқсат шамасы; еу — орнату қателігі; ю — металлкесетін білдектерде өңдеудің орташа дәлділігі. Қабылданған дайындаманы өңдеу әдісі және орнату сызбасы үшін өңдеудің есептік дәлділігі Т^1™ орындалатын өлшемнің рұқсаттамасынан аспауы қажет: тнасч < тн.құрылғы дәәлділігі бұйымдарды дайындау дәлдәләгән қамтамасыз ететін маңызды фактор болып табылады. Жаңа құрылғыға дәлділіктің белгілі бір қоры тән, бірақ та пайдалану үрдісінде оның орнатулық және бағыттаушы негіздері тозады, сондықтан құрылғы талап етілетін дәлелдігін жоғалтады. Сәйкесінше, құрылғының жөндеу жұмыстары қажет, яғни оның жөндеу жұмыстары арасындағы кезеңді анықтау талап етіледі, ай: П = 12K[N]/Nnонда к — орнату элементтерінің тұрақсыздығын ескеретін қор коэффициенті, к = 0,80...0,85; [N] — орнату элементтерінің шектік тозуларына дейін орнатылатын рұқсат етілетін шама саны; Nr — бұйымдарды шығарудың жылдық бағдарламасы.Тозудың рұқсат етілетін шамасы рұқсат етілетін қателікпен анықталады [еи|:[u] = [Sh]Бұл кезде призмалар үшін[Sh] = [u]/sіn а,онда 2а — призма бұрышы.Рұқсат етілетін қателік [еи], еус және ес қателіктерін білдекті ретке келтірумен толтыруға болады деп болжамдауда, келесі формуламен есептеледі: Орнату және бағыттаушы элементтердің атқарушы өлшемдерінің есебі. Өңдеу дәлділігін есептеуде технолог орнату және бағыттаушы элементтердің, өңдеудің бекітілген дәлділігін және дайындамаларды орнату мүмкіндіктерін қамтамасыз ететін, атқарушы өлшемдерін анықтау тапсырмасын шешеді. Цилиндрлік саусаққа үйіндімен орнатылған тығынның сатылы беткейінің тік фрезерлік білдекте өңделуі сызбасын қарастырамыз (2.34-сурет).    ftDн5 H+  , EІ С . ‘“’пипes  "аТН 1eіD    2.35-сурет. Рұқсаттама сызбасыТығынды орнату сызбасын талдау, атқарушы өлшем d — орнатушы саусақ диаметрі өлшемді А орындаудың орнатылған дәлдігін қамтамасыз ету жағдайымен, анықталады: та = е а+ю.егер де дайындама қалпының қателіктері білдекті ретке келтірумен толтырылса, е А = еА түрінде жазуға болады. Бұл жағдайдаТа = е А + ю,онда еА — өлшемді негіздеу қателігі А.Негіздеу қателігі формуласымен анықталады (2.35-сурет)е А = ^2(ТВ + Td) + Smіn,онда Х2 — өлшемдерді рұқсат шегінде орналастыру заңын ескеретін мүмкіндік коэффициенті; TD — саңылау диаметрінің рұқсат шамасы; Td — білік диаметрінің рұқсат шамасы; Smіn — ең аз саңылау.Бұл кездеТА = ^2(TD + Td) + Smіn + ю,сәйкесінше,Smіn + ^2Тd = ТА ^2T D Ю .Рұқсаттамалар кестелері бойынша саусақ өлшемдері келесі жағдайлар сақталынатындай таңдалады:Smіn + ^2Td > eі.Саусаққа рұқсаттарды таңдағаннан кейін тексеру есебін орындайды және өлшемнің күтілетін дәлдігін А анықтайды:ТА = ^2(ТВ + Td) + Smіn + ®.Әрі қарай орнату саусағының қабылданған алаңы үшін дәлділік қоры бекітілген өлшемде А және рұқсатта ТА қамтамасыз етіледіме екендігі орнатылады.Бақылау сұрақтары:Негіздер тағайындалулары бойынша қалай жіктеледі?Негіздер айырылатын бостандық дәрежелері бойынша қалай жіктеледі?Негіздер көрініс беру сипаттары бойынша қалай жіктеледі?Технологиялық негіз дегеніміз не? Мысалдар келтіріңіз.Конструкторлық негіз деген не? Мысалдар келтіріңіз.Өлшеуіш негіз деген не? Мысалдар келтіріңіз.Қос бағыттауыш негіз деген не? Мысалдар келтіріңіз.   3-тарау

ҚҰРЫЛҒЫ ЭЛЕМЕНТТЕРІОРНАТУЛЫҚ ЭЛЕМЕНТТЕРДайындамалар негіздік беткейлерімен тіректерге орнатылады. Бұл тұрақты тіректер, тірек пластиналар, призмалар, орнату саусақтары болулары мүмкін. Жазық негіздік беткейлі дайындамаларды негіздеуде құрылғыларда тұрақты тіректер және тіректік пластиналар қолданылады. Тұрақты тіректер жазық (3.1, а-сурет), шар тәрізді (3.1, б-сурет) немесе кертікті ұштықтармен (3.1, в-сурет) орындалады. Жазық ұштықты тіректерге орнату таза өңделген негіздік беткейлер үшін қолданылады. Шар тәрізді және кертікті ұштықты тіректер өңделмеген негіздерді орнату үшін қолданылады. Оларды сондай-ақ қаңқалардың тік қабырғаларына да орнатады. Тұрақты тіректер диаметрлерінің өзгеру диапазондары D 6..40 мм шегінде орнатылған, ал Н 3...40 мм шегінде өзгере алады. Қондыру диаметрінің дәлдігі d, қаңқамен өтпелі қондыру бойынша қосылуды қамтамасыз ететін, шеткі ауытқулары бар 7-ші немесе 6-шы квалитетті болуы қажет. Тұрақты тіректерді қолдану мысалдары 3.1, г, д-суретте көрсетілген. Тірек пластиналар жазық (3.1, е-сурет) және қиғаш ойықты болулары (3.1, ж-сурет) мүмкін. Жазық пластиналар қаңқаның тік қабырғаларына орнатылады, ал қиғаш ойықты пластиналар – көлденеңіне. Тіректік пластиналар үлкен габариттік өлшемді дайындамаларды өңдеуде қолданылады. Осындай пластиналар биіктігі Н = 8... 25 мм, ал ені В және ұзындығы L, ВхL = 14.40х40.220 мм шамасы диапазонында алынады. Тіректік пластинаны қолдану мысалы 3.1, з-суретте көрсетілген. Тұрақты тіректер негізгі тіректер ретінде ғана қолданылады. Тұрақты тіректерді, олардыі өлшемдерін және орналасуларын таңдай отырып, дайындамалардың технологиялық негіздері жазықтықтарынан ауытқуларының өңдеу дәлдігіне ықпалын ескеру қажет.  Тұрқылық бөлшектерді дайындауда (цилиндрлер блоктарын, картерлер) әдемі фрезерлеумен өңдделген технологиялық негіздер пішіндерінің ауытқулары 0,005...0,100 мм-ге жетеді. Дайындамаларды осындай негіздермен жазық, кедірлі немесе шар тәрізді ұштықты тұрақты тіректерге орнатуда негіздеу қателіктері негіз жазықтылығының рұқсаттамасының 50.70% құрайды, ал оларды тіректік пластиналарға орнатуда - 30 % жетеді.Дайындамаларды пластинаға орнатуда негіздеу қателіктерімен қатар арттырылған бекіту қателіктері де туындайды. Бұл тірек пластиналар мен пішіндері жазықтықтан ауытқумен сипатталатын дайындаманың технологиялық негіздері арасындағы түйістірілуде саңылаудың болуымен түсіндіріледі. Осындай саңылаулардың өлшемі 0,1-0,2 мм жетеді, олардың болуы дайындама негіздерінің жеке алаңдарын бекіту күші әсерімен жылыту мүмкіндігін анықтайды, бұл жылжулар жанаспалыға қарағанда артығырақ. Сондықтан өңдеу қателігін 20-30 % азайтуға мүмкіндік беретін жоспардағы артық өлшемді пластиналарды қолданған дұрыс.Реттелетін тіректерді бұрандалы және сына тығын жолды деп ажыратады. Бұл тіректер негізгі және қосымша ретінде қолданылады. Негізгілер ретінде олар дайындамаларды өңделмеген беткейлерімен өңдеу әдібінің көлемді өзгерістерінде, сондай-ақ дайындаманы белгілейтін тәуекелдер бойынша дәлдеуде қызмет етеді. Реттелінетін тіректер құрылымының мысалдары 3.2-суретте келтірілген. Жиі реттелінетін тіректі қолайсыз орынға орнату қажеттілігі туындайды. Бұл кезде қаңқасыз тығын жолды реттелінетін тіректер қолданылады. Бұл жағдайда білдектік құрылғы қаңқасында 3.2-сурет. Реттелінетін тіректер құрылымы:Сына астында диаметрі 20..30 мм Н9 рұқсатты және ұзындығы 120...170 мм саңылау және тығын жол астында диаметрі 30..40 мм және рұқсаты Н8 саңылау ойылады. Бұл саңылаулар қабырғаларының кедір-бұдырлылықтарының параметрі Ra 2,5. Бұл кезде, тығынжолды дайындама негізіне сынаны жылжытуды азайту негізінде жылдам жеткізуге мүмкіндік беретін, сыналық жұптың 100-тан артық емес өздігінен тежелмейтін бұрышын қолданады. Дайындама негізімен жанасуды жүзеге асырғаннан кейін сына және тығынжолды әртүрлі әдістермен бекітеді. Сынаның материалы 0,8-1,0 мм тереңдікке цементтелген 20Х болат болып табылады. Осындай сынаның беріктігі 55..59 HRC, ал, тығынжолдікі 57.61 HRC. Реттелінетін тірек плунжері дайындамаға әсер ететін күш оны басқа тіректерге қатысты жылжытпауы қажет, бірақ дайындама негізімен жанасуды қамтамасыз ету үшін жеткілікті болуы қажет. Бірнеше реттелінетін тіректерді қолдануда  оларды кезектілікпен емес, тоғысулы тәртіпте іске қосады. Өздігінен орнатылатын тіректер құрылымы 3.3-суретте көрсетілген.Бұл тіректер негізінен қосымша ретінде қолданылады. Негізгілер ретінде оларды қолдануға болады, егер де күрделі пішінге ие дайындаманы немесе өңделмеген беткейді тек тұрақты тіректерге орнату қиын болатын жағдайларда. Дайындамаларды сыртқы цилиндрлік беткейлер бойынша негіздеуде жиі призмалар қолданылады. Призмалар құрылымы 3.4-суретте көрсетілген.3.5-суретте дайындамаларды призмаға орнату мысалдары көрсетілген.Егер де 3.5-суреттегі тірек 1 қатты болатын болса, ол негіздеудің екі нүктесін бере еді, сәйкесінше негіздеу сызбасында 7-ші нүкте туындайтын еді, яғни шамадан артық байланыс және сәйкесінше бөлшекті 2 орнатудағы белгісіздік.Өздігінен орнатылатын тіректер қатты емес дайындамаларды олардың ығысуларын немесе өңдеу үрдісіндегі ақауларын болдырмау үшін қолданылады. Қозғалмалы емес, орнатулық және қозғалмалы призмалар цилиндрлік емес беткейлі дайындамаларды орнату үшін қолданылады. 3.6-суретте призмаларды технологиялық жарақ құрылымдарында қолдану мысалдары келтірілген. Стандарттық призмалар диаметрлері 5...150 мм бұйымдар үшін қолданылады. Орнатулық саусақтар (3.7-сурет) цилиндрлі (3.7, а-сурет), кесілген (3.7, б-сурет), сондай-ақ тұрақты және ауыспалы (3.7, в-сурет) болады.Дайындамаларды орнатулық саусақтар көмегімен негіздеу дайындамалардың жазықтықтық беткейлерімен (көлденең және тік) негіздеумен үйлестіріледі. Әдетте негіздеу үшін екі орнатулық саусақтар қолданылады: цилиндрлік және кесілген (3.7, г-сурет). Тұрақты саусақтарды құрылғының қаңқасына қондырмалардың бірімен тартқышпен тығындайды. Орнатулық саусақтар диаметрі 4...50 мм құрайды. Ауысымдық саусақтар жарақты қарқынды пайдалануда қолданылады, яғни оның қарқынды тозуында, оларды шыныққан тығындарға орнату ұсынылады (3.7, в-сурет).Цилиндрлік саусақтармен қатар тәжірибеде конустық орнатулық саусақтарда қолданылады (3.7, д-сурет). Дайындаманы жақсы орталықтандыру үшін саусақтардың конустық беткейлері үш жазықтықтарға кесіледі, бұл олардың саусақ конусының үш шектелген алаңдарымен жанастырылуын қамтамасыз етеді. 2-100 конус бұрышымен орындалатын конустық саусақтар орнатулық саңылау диаметрінің қателіктерін толықтыруға мүмкіндік береді, алайда осымен қатар нүктелік немесе қалыптандыратын жанасу а — құрылғыда дәстүрлі элементтермен; б — құрылғыда өздігінен орнатылатын шарлы элементтермен; І — қысуға дейін; ІІ — қысудан кейін; ІІІ — өңделген дайындама.  нәтижесінде біршама жаншу кернеуі құрылады. Дайындамада конустық саңылаудың болуында конустық саусақ цилиндрлік тәрізді тозады. Икемді автоматтандырылған өндірістерде реттелінетін құрылғылардың икемді жүйесі қолданылады. Бұл жүйенің негізі, бөлшектердің ақаусыз бекітілулерін қамтамасыз ететін, өздігінен орнатылатын шарлы тіректік және қысу элементтері болып табылады. Өздігінен орнатылатын шарлы элементтерге жазық кесілген беткей тән, ол негізінде олар дайындамамен жанастырылады (3.8-сурет).3.9-суретте дайындамаларды дәстүрлі (3.9, а-сурет) және өздігінен орнатылатын шарлы (3.9, б-сурет) элементті құрылғыларды орнату және бекіту сызбалары келтірілген. Қатты негіздеуші элементті және жазық қармаулары бар дәстүрлі құрылғыны қолдануда пішінінің бастапқы қателіктері бар дайындамалар бекітуде ақауланады (бағыттауышпен кесу күші әсерінің бағыты көрсетілген), ал дайындаманы өңдеуден кейін бастапқы қалпына қайтаруда өңдеу қателігі Х туындайды (өңдеу барысында дайындама ақауға ұшырамайды деген шартпен анықталған; штрихты сызықпен дайындаманың өңдеуге дейінгі қалыбы көрсетілген). Пішінінің бастапқы қателіктері бар дайындамаларды орнату үшін шарлы тіректері бар құрылғыларды қолдануда оны ақаусыз бекіту қамтамасыз етіледі, сәйкесінше, дайындаманы бастапқы қалпына қайтарғаннан кейін өңдеу қателігі болмайды, бұл дайындаманы қаралтым негіздер бойынша олардың алдын ала өңделінуінсіз орнатуға мүмкіндік береді. Осылайша, орнатулық элементтер бөлшектерді дайындауда маңызды рөл атқарады және де сондықтан оларға белгілі бір талаптар қойылады:■Орнатулық элементтер саны және олардың орналасулары негіздеу сызбасына сәйкес болулары және дайындаманың бағдарын жеткілікті тұрақтылық және нақтылықпен қамтамасыз етуі қажет;■Тозуға тұрақтылықты жоғарылату үшін орнату элементтері 45, 20Х болаттан 60 НRC беріктікке дейін термиялық өңдеумен орындалуы қажет, ал тіректердің көтеруші беткейлерін мүмкіндігінше Ra 0,4 кедір-бұдырлыққа дейін тегістеу қажет;■Құрылғыны жөндеуді жеңілдету және жеделдету және оны қайта баптау мақсаттарында орнатулық элементтер мүмкіндігінше жеңіл ауысымды болып орындалулары қажет; ■Rz 80 дейінгі кедір-бұдырлықты қаралтым негіздерді қолдануда орнатулық элементтер негіздеу қателіктерін азайту мақсаттарында шектелген тіректік беткеймен орындалуы қажет;■Орнатулық элементтер технологиялық негізді зақымдамаулары қажет; ■Орнатулық элементтердің құрылғы қаңқасымен түйіндесу сапасы, құрылғы дәлдігін жақсарту үшін, жоғары болуы қажет. 3.2. ЖАҚТАУЛАРЦилиндрлік пішінді дайындамалар цилиндрлік беткейлерге және оларға перпендикулярлы жазықтықтарға негізделеді. Негіздік беткей ұзындығының оның диаметріне қатынасы бірліктен артық болған жағдайда негізгі негіз қос бағыттауышы бар цилиндрлік беткей болып табылады (дайындама төрт бостандық дәрежелерінен айырылады). Құрылымды түрде жақтауларды берік және қозғалмалы етіп орындайды. 3.10-суретте берік жақтаулардың әртүрлі түрлері көрсетілген. Берік жақтаулар 7-ші және 6-шы квалитеттер бойынша өңделген таза және нүктелік беткейлерге арналған (Н7, Н6).1: 1 500... 1:2000 конустықты конустық жақтаулар (3.10, а-сурет) орталықтандыру дәлдіген 0,005.0,010 мм шегінде қамтамасыз етеді, алайда олар дайындаманы ұзындығы бойынша дәл бекітуді қамтамасыз етпейді. Айналдыратын сәт жақтаудан, дайындаманы жақтауға аз соққылармен қондруда туындайтын сыналандырушы әрекеттер нәтижесінде беріледі.Орталықтандырудың жоғары дәлдігін (0,005.0,001 мм шегіндегі) дайындамалар тығындалатын тартылысы бар тегіс жақтаулар қамтамасыз етеді (3.10, б-сурет). Әдетте осындай жақтаудың қондыру мойнының ұзындығы дайындама ұзындығынан қысқа, ал жырашықтардың болуы дайындама қапталын темір ұсталық білдекте өңдеуде біруақытта кесу мүмкіндігін береді. Дайындама қалыбын ұзындығы бойынша дәл бекіту астарлық өлшеуіш дөңгелектер көмегімен тығындауда қамтамасыз етіледі. Осындай жақтауларды қолдану жетіспеушілігі тығындаудың қосымша операцияларын енгізу және негізгі саңылауды кезеңді түрде түзетудің қажеттілігінде. Дайындама-жақтау қосылысындағы тартылыс дайындаманың өңдеу үрдісінде күш сәті және ою күші әсерімен бұрылуы немесе жылжуына жол бермейтін беріктікті қамтамасыз етуі қажет. Саңылаумен орнатуды қамтамасыз ететін тегіс жақтауда (3.10, в-сурет) дайындаманың ұзындық бойынша қалпы жақтау белдемесімен анықталады, ал жақтауға қатысты бұрылуының алдын бұрандаманы созуда туындайтын үйкеліс күші алады. Егер де негіздік саңылауда буатты ойық немесе оймакілтектер болса, сәйкесінше жақтау буатпен немесе оймакілтекпен орындалады, бұл оның бұрылуының алдын алады. Дайындаманың негіздік саңылауларын 7-ші квалитет бойынша орындайды, ал қондыру саңылауының өлшеміне тәуелді орталықтандыру дәлдігі әдетте 0,020...0,003 мм-ден аспайды. Берік жақтаулар 20Х маркалы болаттан дайындалады, 1,2-1,5 мм тереңдікке цементтеледі және 58.63 HRC қаттылығына дейін термиялық өңдеуден өтеді. Жақтау мойындарының жұмыс беткейлері 7-ші және 6-шы квалитет бойынша Ra 0,8.0,4 кедір-бұдырлықпен өңделеді. Орталық саңылауларда қосымша жүздер 1200-пен орындалады. Диаметрлері 80 мм артық жақтаулар әдетте қуыс түрінде дайындалады. Босатулық жақтаулар саңылаудың дайындаманы негіздеу дәлдігіне ықпал етуінің алдын алады. 3.11-суретте консолды типті босатулық жақтаулардың әртүрлі түрлері көрсетілген.  Жұмыс бөлігінде кесінділері бар консолдық цангалық босатулық жақтау (3.11, а-сурет) дәлділікпен Н8-Н12 негіздік саңылаулармен өңделген дайындамаларды орнату үшін арналады. Осындай жақтауларды орталықтандыру дәлдігі 0,02...0,04 мм құрайды. Дайындаманы бекіту ішкі конус-сынаны 3 тартуда жақтау жапырақшаларының 1 ақаулануы нәтижесінде жүзеге асады. Ішінде гидропластмассамен босатылатын 4 серпімді гильзалы жақтау (3.11, б-сурет) орталықтандырудың 0,005.0,010 мм дәлдігін қамтамасыз етеді. Дайындаманы 2 қысымды біркелкі жолдауға жеткілікті аққыштыққа және түйіндесу орндарындағы оның ағып кетуінің алдын алатын тұтқырлыққа ие гидропластмассаға қысым түсіретін бұранданы 5 тарта отырып бекітеді. Гидропластмасса қысымының әсерімен жұқа қабырғалы серпімді тығын 7 ақауланады және бекіте отырып дайындама арасындағы саңылауды толтырады. Тығын ақауы үлкен болмағандықтан, дайындаманың негіздік беткейі Н7 — Н8 дәлділікпен өңделген болуы қажет. Әдетте осындай жақтаулар, ою күші және сәттері үлкен емес, тегістеу операцияларында қолданылады. Орталықтандырудың ең үлкен дәлділігін (0,002.0,003 мм) жұқа қабырғалы гофрирленген тығынды жақтаулар 8 қамтамасыз етеді (3.11, в-сурет). осындай тығындардың қабырғаларының рұқсат етілген қалыңдығы 0,05 ммғ негіздік қапталдардың дүрсілдеуі 0,005 мм, ал дайындаманың негіздік беткейінің дәлдігі Н7 немесе Н6. Серпімді гильзалы және гофрирленген тығында жақтаулар дайындаманың негіздік беткейіне біркелкі таратылған жүктемені қамтамасыз ететіндіктен, оларды жұқа қабырғалы тығындар және сақиналардың сыртқы беткейлерін қорытынды өңдеуде дәл өңделген саңылау бойынша негіздеумен қолдану оңтайлы. Серпімді тығындар 38ХГСА, У10А, 65Г маркалы болаттардан 45.50 HRC қаттылығына дейінгі термиялық өңдеумен дайындалады.3.11, г-суретінде жақтау ойықтарында бір-біріне 1200 бұрышпен орналасқан үш бұдырланған тығынжол-қаншырлар 9 көмегімен босатылатын және конус-сынаны 3 жылжытуда алдыға жылжу мүмкіндігіне ие сына тығынжолдық жақтау келтірілген. Бұл кезде дайындама және тығынжол-қаншырлар арасындағы саңылау таңдалады. Тығынжол-қаншырларды дайындаманың негіздік беткейіне енгізуде ол бекітіледі. Тығынжол-қаншырлардың қозғалыстары күш жетегінің сояуышымен жүзеге асырылады, оның кері бағыттағы жүрісінде олар орталыққа қарай, тығынжолдарды қаңқадан құлауларын болдырмайтын, сақиналы серіппелер 10 әсерімен қабысады. Осындай дайындамаларды орталықтандыру дәлдігі 0,005.0,010 мм құрайды. Жақтаулар есебі. Саңылаулы жақтау құрылымы 3.12-суретте көрсетілген. Өңделінетін бөлшекті 3 қысуда жақтауда 1 механикаландырылған жетек сояуышында 2 туындайтын біліктік күш шайба қапталдары 4 арасында, жақтау кедірі және өңделінетін бөлшек арасында кесу күшінен PZ туындайтын ою сәтінен Мр артық үйкеліс күшінің Мтр сәтін туындатады. Шайбада үйкелу күші сәтінен және білікте үйкелу күші сәтінен жинақталатын үйкелу күшінің сәті келесі формуламен есептеледі: Мтр = [(Ри/2)/(Д/2) ] + [(P„/2)/(d/2)],онда Ри — механикаландырылған жетек сояуышының біліктік күші, Н; D1 — жылдам ауыспалы шайбаның сыртқы диаметрі, м; d — жақтаудың цилиндрлік орнатулық бөлігінің диаметрі, м; f — үйкеліс коэффициенті, f = 0,10...0,15.Ою күшінің сәтіМр = KPz(D/2),онда K — қор коэффициенті, К = 1,5...2; D — өңделінудегі бөлшек беткейінің сыртқы диаметрі. Қор коэффициентін ескере отырып сәттер теңестірілулері қажет:МТр = Мр,Яғни келесідей жазуға болады[(Ри/2)ДД/2)] + [(P„/2)f(d/2)j = KPz(D/2).Алынған теңдеуді түрлендіріп (PH/4)f(Dі + d) = KPz(D/2), сояуыштағы күшті анықтаймыз:Ри = 2KPzD/[f(Dі+ d)j.Тартылысты жақтау үшін дайындама-жақтау қосылысындағы тартылыс мәні дайындаманың өңдеу үрдісіндегі күш сәті және ою күші әсерімен бұру немесе жылжытуды болдырмайтын беріктілікті қамтамасыз етуге міндетті. Жақтаудың қондыру мойны диаметрінің есебі үшін dOH бастапқы мәліметтер ретінде дайындаманың кесімді диаметрі d; негіздік саңылау ұзындығы l; дайындаманың сыртқы диаметрі D; серпімділік модульдері E1, E2; жақтау және дайындама материалдарына сәйкес Пуссон коэффициенттері щ, |j; дайындама және жақтау арасындағы үйкеліс коэффициенті f = 0,08.0,12 қызмет етеді.Ең аз тартылыс шамасы, мкм, келесі формуламен анықталады іmіn = [p(Q/E1 + C2/E2)d]/10-3,онда p — түйістірілу беткейлеріндегі қысым, МПа; С1 = 1 - щ; С2 = [(D2 + d2)/(D2 - d2)j + ц.2 (тұтас жақтау үшін).Уйкеліс сәтін Мтр және дайындаманы жақтауда ұстап тұратын үйкелістің біліктік күшін Ртр, келесі жағдайлардан шыға анықтайды:Мтр = kM = fpnd2l/2;Ртр = kP = fpndl,онда k — қор коэффициенті, k = 1,5...2; M и P — сәйкесінше дайындамаға әсер ететін ою сәті немесе күші. Қажетті түрлендірулерді орындаудан кейін алатынымызіmіn = 2Мтр(С1/Е1 + C2/E2)/(10-3ndlf) = Ртр^/Е + C2/E2)/(10-3nlf).Жақтау диаметрін анықтау үшін жақтау-дайындама қосылысындағы рұқсаттамалардың орналасу алаңдарын қарастыру қажет, ол жерден жақтаудың ең үлкен диаметрін келесі түрде жазуға боладыонда d және TD — негіздік саңылаудың диаметрі және рұқсаттамасы; Топ және Тизн — жақтауды дайындау және тозуының рұқсаттамалары.Әдетте жақтауды дайындау рұқсаттамасын 0,01 .0,02 мм-ге тең етіп таңдайды, ал, 0,02.0,03 мм мәндерімен шектеледі. Баспақ күші ең үлкен тартылыс бойынша таңдалады:с іmіn + Td + Тизн + То ТҰРҚЫЛАРТұрқы құрылғының барлық элементтерін біріктіретін негіздік бөлшек болып табылады. Қаңқаға келесілерді монтаждайды:■Орнатулық элементтер;■Қысу құрылғылары;■Құралды бағыттауға арналған бөлшектер;■Қосымша бөлшектер және механизмдер.3.13-суретте бекітілмеген қаптама кондуктор құрылымы көрсетілген.Бұл құрылымда негізгі элементтер құрылғы қаңқаларына жалғанады. Құрылғы қаңқаларына келесідей талаптар қойылады:■Ең аз салмағындағы қажетті қаттылық және беріктік;■Жоңқалардан тазалау және майлап суыту сұйықтығын (МСС) жеткізу және бұру құрылғыларының болуы;■Дайындамаларды жылдам және қолайлы орнату және ауыстыруды қамтамасыз ету;■Дайындамаларды білдекте дәлдеусіз орнату және бекітуді қамтамасыз ету; 1, 2 — орнатулық элементтер (саусақтар); 3 — біліктік құрал [бұрғы]; 4 — құралды бағыттауға арналған бөлшек; 5 — орнатулық элемент (кондукторлық тақта); 6 — қысу құрылғысы; 7 — құрылғы тұрқысы; 8 —кондуктор тұрқысы■Құрылғыны дайындау қарапайымдылығы және қауіпсіз қызметін қамтамасыз ету. Білдектер үстелдеріндегі құрылғы тұрқылары үстелдің Т-тәрізді ойықтарына бұралатын бұрандамалар көмегімен немесе қысқыштар көмегімен бекітіледі (3.14-сурет) Құрылғы тұрқылары дайындалады:■Құю арқылы сұр шойыннан;■Дәнекерленіп жайма болаттан;3.14-сурет. Білдектің қысу құрылғысының беку сызбасы: 1 — құрылғы тұрқы; 2 — құлақтар; 3 — білдек үстелі; 4 — кертпелер■Соғу арқылы болаттан;■Дәнекерлеп-құю арқылы;■Бұрамалармен бекітілген, жеке стандартталған бөлшектерден.3.15-суретте тұрқылардың стандарттандырылған элементтердің көрсетілген. Кіші және орташа өлшемді дайындамаларды білдектерде өңдеуді қамтамасыз ету үшін қолданылатын СЧ12, СЧ18, СЧ32 маркалы шойыннан дайындалған тұрқылар құйылған стандарттық дайындамалардан әзірленеді. Бұл дайындамаларға болаттан дайындалған тұрқылармен салыстырғанда келесі артықшылықтар тән: олар арзанырақ және оларға күрделі пішін беру жеңілірек. Шойындық тұрқылардың кемшіліктері олардың шалыстану мүмкіндіктерінде, сондықтан алдын ала механикалық өңдеуден кейін олар термиялық өңдеуге, яғни табиғи немесе жасанды қартаюға ұшырайды.Дәнекерленген болатты тұрқылар негізінен ірі бөлшектер дайындамаларын өңдеу үшін арналған құрылғыларда қолданылады.  Осындай тұрқыларға құйылған немесе шойындық тұрқылармен салыстырғанда келесі артықшылықтар тән: аз салмақ, құнының төмендігі және олар дайындауда қарапайым. Дәнекерленген тұрқылардың жетіспеушіліктері дәнекерлеу кезіндегі ақаулануы, яғни тұрқы бөлшектерінде дәнекерлік тігіс дәлдігіне ықпал ететін қалдықты кернеулердің туындауы. Қалдықты кернеуді тоқтату үшін дәнекерленетін тұрқылар күйдіру түріндегі термиялық өңдеуге ұшырайды. Жоғары қаттылықты қамтамасыз ету үшін дәнекерлік тұрқыларға қаттылық қабырғалары қызметін атқаратын бұрыштар жабыстырылады. Қапталған болатты тұрқылар шағын өлшемді қарапайым пішінді дайындамаларды өңдеуге арналған құрылғылар үшін қолданылады. Құрылғы тұрқысының өлшемдерін бөлшектер, негізгі және көмекші негіздердің орнатулық беткейлерінің өзара қалыптары анықтайды. Сондай-ақ негізінен бұл өлшемдер өңдеу қателіктерін анықтайды.  Бақылау сұрақтарыТұрақты тіректердің қандай түрлерін ажыратады?Тіректік пластиналар қандай қызметтер атқарады?Реттелінетін тіректердің қандай түрлерін ажыратады?Өздігінен орнатушы тіректер не үшін қолданылады?Призмалар қандай жағдайларда қолданылады?Орнатулық саусақтардың қандай түрлерін ажыратады?Қандай жағдайларда шарлы тіректік және қысу элементтерді қолданылады? Орнатулық элементтерге қандай негізгі талаптар қойылады? Қатаң жақтаулар не үшін арналған? Босату жақтаулары несімен ерекшеленеді?Босату жақтауларының қандай түрлерін ажыратады?Тұрқылық құрылғыларына қандай элементтер монтаждалады?Тұрқылық құрылғыларға қандай талаптар қойылады?4-тарау

ҚЫСАТЫН МЕХАНИЗМДЕРҚЫСАТЫН МЕХАНИЗМДЕРГЕ ҚОЙЫЛАТЫН ТАЛАПТАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЕСЕПТЕУ ӘДІСТЕМЕЛЕРІ Бөлшектерді негіздеу әдісін таңдап және орнатулық элементтерді құрылғыда орнатып, өңделінетін бөлшектерді қысу үшін қажетті күштердің түсірілу орындарын, бағыттарын және шамаларын анықтайды. Қысатын механизмдерге келесі талаптар қойылады:■Қысу кезінде дайындаманың негізделуімен жеткен қалыбы бұзылмауы қажет, оған бағыттарды және қысым түсірілетін орындарды оңтайлы таңдаумен жетуге болады; ■Қысу күші дайындаманы сенімді бекітуді қамтамасыз етуді және оның жылжуын, бұрылуын немесе діріліне жол бермеуі қажет, яғни ою күштеріне сай болуы, ал бірқатар жағдайларда (консолды немесе ылдимен орнатылған ірі бөлшектерді өңдеуде) ауырлық күштеріне және инерция күштеріне (жедел тежелулі, реверсті өңдеуді орындауда немесе жылдам айналатын білдектік құрылғыларда) сәйкес болуы қажет;■Қысатын механизмдерде жылдам әсер ететін жетектерден іске қосылудың ең аз уақыты болуы қажет;■Қол қысқыштарын қолдануда қолмен қалыптасатын беку күші 140...150 Н аспауы қажет, осымен қатар бір ауысымда 750 артық бекітулер орындалмауы қажет;■Қысатын механизм бекітудің тұрақты күштерін қамтамасыз етуі қажет, ол өңдеу қателігін азайтады;■Қысатын механизм дәл бөлшектерді дайындауда және дайындамалар беткейлерінің ең аз ақауларын және зақымдануларын қамтамасыз етеді;■Қысатын механизмдердің жауапты бөлшектері берік және тозуға тұрақты болулары қажет;■Қысатын механизмдерде жоңқа және кірлер түсуінің алдын алатын қорғаныс қарастырылады;■Қысатын механизмнің құрылымы баптауда, пайдалануда қолайлы болуы және өзіне мүмкіндігінше стандартты бөлшектердің және жиынтық бірліктердің көп сандарын қамтулары қажет. Қажетті қысатын құрылғының әрекет ету қағидасын және құрылымын операцияны орындаудың нақты жағдайлары негіздейді: өндіріс түрі, өңдеуді орындауда дайындамаға әсер ететін ою күші мәні, дайындаманың құрылымдық ерекшеліктері, білдек түрі.Жаңа білдектік құрылғыны құрастыруда бекіту күшін Рз дайындаманың ою, ауырлық, инерция, үйкеліс күштері, тіректердегі операциялар және бекіту күші әсерімен теңдігін қамтамасыз ету жағдайынан анықтайды. Бекіту күштерінің есептерінде қысатын механизмдердің серпімді сипаттамаларын ескеру қажет. Білдектік құрылғылардың күштік есептемелерінің әдістемесі бірқатар дәрежеде қолданлатын үш топқа ажыратылатын қысатын құрылғылармен анықталады. Бірінші топқа құрамында күш механизмі (КМ) және жанаспалы элементтің (Ж) жылжуын қамтамасыз ететін және күш механизмдерімен қысу күшіне Рқ түрленетін, бастапқы күшті Рб қалыптастыратын жетектері бар қысатын құрылғылар (4.1-сурет) жатады. 4.1-суретте тұрқы бөлшектерін айналдырма-фрезерлік білдекте фрезерлеу үшін арналған пневмоқысқышты құрылғы көрсетілген. Бұл құрылғы піспекті 5 пневмоцилиндрмен 4 жабдықталған. Піспек қысымы сояуыш 7 арқылы тетікке 3 беріледі, ол білік 2 айналасынан бұрылып дайындаманы қысады. Бөлшек жалғағыш жазықтығы бойынша үзіліссіз фрезерленеді. Осымен қатар білдек үстелінде білдек үстелінің орталық саңылауында орналасқан ауа тарататын құрылғымен 6 құбыр желісі арқылы байланысқан он екі қысатын құрылғылар бекітіледі. Әрбір құрылғыға ауа басқару краны көмегімен беріледі. Қарастырылып отырылған құрылғыларда қолданылатын жетектер жеткілікті әртүрлі: пневматикалық, гидравликалық, пневмогидравликалық, электрлік және т.б.  Бірінші топтың қысатын құрылғылары сериялық және ірі сериялық өндірісте қолданылады. Екінші топқа қызметке иықтағы L бастапқы күшті Ри жұмсайтын жұмысшымен келтірілетін күш механизімінен ғана құралатын қысатын құрылғылар (4.2-сурет) кіреді. Бұл құрылғылар, кейде қол жеткекті қысатын құрылғылар деп те аталады, олар жеке және ұсақ сериялық өндірісте қолданылады. Үшінші топқа құрылымында күш механизмдері жоқ қысатын құрылғылар жатады, ал оларда қолданылатын жетектері шартты түрде ғана жетектер деп атауға болады, себебі олар қысатын құрылғылар элементтерінің жылжуларын туындатпайды, тек осы құрылғыларда дайындамаға тікелей әсер ететін және атмосфералық қысым көмегімен немесе магниттік күш ағымы көмегімен құрылатын біркелкі таратылған жүктемеге q теңдей қызмет етуші болып табылады. Үшінші топқа өндірістің кез келген түрлерінде қолданылатын вакуумдық және магниттік қысатын құрылғылар жатады. Білдектік құрылғылардың күш есептері өзіне келесілерді қамтиды:■Жону күштерін және сәттерін анықтау;■Үйкеліс коэффициентін f таңдау;■Қысу күшінің есебі Рз үшін есептік сызбаны және бастапқы басқаруды құрастыру;■Бекітудің сенімділігі коэффициентінің есебі K;■Бастапқы күш есебі Ри үшін есептік сызбаны және бастапқы басқаруды құрастыру; 4.3-сурет. Дайындаманы вакуумдық немесе магниттік тақтаға орнату сызбасы: 1 — дайындама; 2 — тақта■ пневматикалық және гидравликалық жетектердің күш цилиндрлері диаметрлерінің есебі. Дайындамаға әсер ететін жону күштері және сәттерін жону тәртіптері бойынша анықтамалар және нормативтерде келтірілген өңдеудің белгілі бір түріне қолданылатын формулалар бойынша есептеуге болады. Білдектік құрылғыларда үйкеліс күштері дайындаманың тіректік және қысатын элементтермен жанасу беткейлерінде туындайды. Үйкеліс коэффициентінің мәні көптеген факторларға тәуелді, және оны анықтау белгілі бір қиындықтармен байланысты, себебі құрылғыларда пішіні, жағдайы, қаттылығы және т.б. бойынша ажыратылатын жанасу беткейлерінің түрлі үйлесімдері көп. БӨЛШЕКТЕРДІ БЕКІТУ ЖӘНЕ ҚЫСУ КҮШІНІҢ ЕСЕБІ Бөлшекті негіздеу әдісін таңдап және орнатулық элементтерді құрылғыда орналастырып, өңделінетін бөлшек қысқышына арналған күш мәнін, түсетін орынын және оның бағытын анықтайды. Қысатын құрылғы құрылымын таңдап, бөлшекті құрылғыда қысу және босату үшін оларды жылжытуды қамтамасыз ететін жетек құрылымын таңдайды. Қысу күші мәндері және олардың бағыттары өңделінетін бөлшекке әсер ететін жону күштері және сәттеріне байланысты анықталады. Қаттылықтары жеткіліксіз бөлшектерді бекітуде қысу күшін түсіру нүктелері тіректер үстінен немесе құрылғы тіректеріне жақынырақ орналасулары қажет, ал қатаң бөлшектерді бекітуде – тіректер араларында. Бөлшекті құрылғыда қысу күшін барлық түсірілген күштер және сәттер әсерлері астында орналасқан қатты дене тепе-теңдігіне статика тапсырмасын шешіп анықтауға болады. Жону күштерінің және олардың сәттерінің мәндері металдарды жону теориясының формулалары бойынша анықталады немесе нормативтік анықтамалықтар бойынша таңдалады. Анықталған жону күштерінің мәнін бөлшекті қысу сенімділігін қамтамасыз ету үшін қор коэффициентіне көбейтеді K = = 1,4...2,6 (таза өңдеуде K = 1,4, қаралтым өңдеуде K = 2,6).Қор коэффициентінің мәні бөлшектерді білдекте өңдеу шарттарына тәуелді:K = K0KXK2K2KAK5,онда K0 = 1,5 — өңдеудің барлық жағдайларындағы қордың кепілді коэффициенті; K1 — бөлшек беткейінің түріне тәуелді коэффициент (өңделмеген немесе өңделген); K2 — кесуші құралдың өтпеуінде жону күшін арттыруды ескеретін коэффициент; K3 — бөлшектің үздікті беткейлерін өңдеуде жону күшін арттыруды ескеретін коэффициент; K4 — құрылғының күш жетегімен дамитын қысу күші тұрақтылығын ескеретін коэффициент; K5 — өңделінетін бөлшекті оның білігі бойымен бұруға талпынатын сәттерді ескеретін коэффициент.Өңделінетін бөлшекке жону, қысу күштерінің және олардың сәттерінің әсер етулерінің бірнеше нұсқаларын қарастырамыз (4.4-сурет).Бірінші нұсқа (4.4, а-сурет). Өңделінетін бөлшекке 1 түсірілген қысу күші Рз және жону күші Р бірдей бағытталған және бөлшекті құрылғы тірегіне 2 қысады. Осымен қатар қысудың ең аз күші Рзт1п талап етіледі. Екінші нұсқа (4.4, б-сурет). Қысу күші Рз және жону күші Р өңделінетін бөлшекке 1 қарама-қарсы бағыттарда әсер етеді. Бұл жағдайда талап етілетін қысу күшіРз = KP.Үшінші нұсқа (4.4, в-сурет). Қысу күші Рз және жону күші Р өңделінетін бөлшекке өзара-перпендикулярлы бағыттарда әрекет етеді. Бұл кезде жону күшіне Р бөлшектің төменгі негіздік жазықтығы мен құрылғының тірек қадалары арасындағы үйкеліс күші Рз/ және бөлшектің жоғарғы жазықтығы мен қысатын элементтер арасындағы үйкеліс күші қарсы тұрады. Рз^+р?А = ^,Осыдан қажетті қысу күшіРз = ^/f +/2),Онда f1 және f2 — бөлшек және құрылғының орнатулық қысатын элементтерінің арасындағы үйкеліс коэффициенттері.f1 = f2 = 0,1 болғанда қысу күші Рз = 5^.Төртінші нұсқа (4.4, г-сурет). Қысу күші Рз бөлшекті тіректерге қысыңқырайды, бұл кезде бір жону күшіне Р1 қысу күшімен бердей бағыт тән және де бөлшекті төменгі тіректерге қысыңқырайды, ал екінші жону күші Р2 қысу күшіне перпендикулярлы бағытта әрекет етеді. Бөлшектің құрылғыда жылжуына бөлшектің құрылғының орнатулық және қысатын элементтерімен жанасу жазықтықтарында туындайтын үйкеліс күштері кедергі жасайды. Бұл жағдайда қысу күші келесі қатынаспен анықталады:Р2 < (Рз + Pf + P3fvАл қор коэффициентін есепке алғанда К > 1Рз = K(P2 - Pіf2)/(fі+ f2).Бесінші нұсқа (4.4, д, е-сурет). Өңделінудегі бөлшек көлденең әрекет ететін қысу күшімен Рз қысыңқырайды. Қысқыш күші мен бүйірлік тіреу реакциясының күші арасындағы қашықтық өңделінетін бөлшек құрылғының орнату тіректеріне сенімді жанастырылатындай таңдалады. Құрылғыда қысылған бөлшекке қысу күші Рз, сәйкесінше орнатулық және қысатын тіректерден R1 және R реакциялары күштері және бөлшек беткейлері, құрылғының орнатулық және қысатын элементтері арасындағы үйкеліс күштері әсер етеді. Сәттер соммасын О нүктесіне қатысты нөлге теңістіріп, қысу күшін табамыз:Рз = [R1(b + Ас)]/(а - f2e).Алтыншы нұсқа (4.4, д, е-суретті қараңыз). Фрезамен өңдеуде бөлшекке Р1 және Р жону күштері әсер етеді. Қысу күші мәнін жону күштерін ескерумен, барлық күштер сәттерінің соммасын О нүктесіне қатысты нөлге теңестіріп табамыз: Рза + Р/21 - КР2е - KP1l = 0,осыданРз = К[(Р2е + P1l)]/(a +f2l).Жетінші нұсқа (4.4, ж-сурет). Өңделінетін бөлшек қырнаумен құрылғының орталықтық қатаң саусағына орнатылады және сол жазықтығымен үш тіректік қадаларға бірнеше қармаулармен қысыңқаланады. Өңдеу барысында бөлшекке қозғалтатын айналдыратын сәт Мкр және біліктік күш Ро әсер етеді. Өңделінетін бөлшек ығысудан бөлшектер беткейлері мен құрылғының орнатулық және қысатын элементтерінің беткейлері арасында туындайтын үйкеліс күштерімен ұсталынып тұрады. Бұл жағдайда қысу күшін теңдігінен анықтайдыКМкр = fp Г2 + f2Pз Г1 + /2Р0Г1,осыданРз = (КМкр - f2Po F)/(fF-2 + f*).Сегізінші нұсқа (4.4, з-сурет). Өңделінетін бөлшек сыртқы цилиндрлік беткейімен призмада а = 90° бұрышпен орнатылады және Рз күшімен қысыңқаланады. Бөлшектің білік бойымен бұрылуына бөлшектің құрылғының орнатулық және қысатын элементтерімен жанасу беткейлерінде туындайтын үйкеліс күштері қарсы тұрады. Үйкелісті есепке алмағанда бөлшек қапталында келесі теңдікті жазуға болады КМ = Рз f1r + Рз/2г[1Лт(а/2)], осыдан қысу күшіРз = KM/[f1r + f2r/sіn(a/2)].Тоғызыншы нұсқа (4.4, и-сурет). Білдектің үш жұдырықшалы патронына қысылған өңделінетін бөлшекке 1 екі жоні күштері PZ және Рх әсер етеді. Жону күші PZ келесі сәтті қалыптастырады:Мрез = PZr 1,ол өңделінудегі бөлшекті білігін айнала бұруға талпынады, ал Рх күші оны білігі бойымен жылжытуға талпынады. Патронның үшжұдырықшаларымен өңделінудегі бөлшектің жиынтық қысу күшін келесі теңдіктен табамызPf = КМрез = KPzr 1,яғниРез = КМрез/fr) = KPzWr),онда К — қор коэффициенті, К = 1,4...2,6; Мрез — жону күшінен туындайтын сәт Pz; f — бөлшек беткейлері және жұдырықшалар арасындағы үйкеліс коэффициенті (жұдырықшалар беткейі түрлеріне байланысты); r — бөлшектің жұдырықшалармен қысылған өңделінетін бөлігінің радиусы , мм; r1 — бөлшектің өңделген бөлігінің радиусы, мм.Олай болса бөлшектердің патронның бір жұдырығымен қысу күші, Н,Рз = Рез/z,онда z — патрон жұдырықтарының саны.РЕз күш өңделінудегі бөлшектің Рх күшпен бойлық ығысуы мүмкіндігіне келесі формула бойынша тексеріледі Р*£ > КРх,осыданРез > КРх/f.Оныншы нұсқа (4.4, к-сурет). Цангалық жақтауда орнатылған және қысылған өңделінудегі бөлшекке 1, өңдеу барысында жону сәтін Мрез қалыптастыратын, жону күші Pz әсер етеді, оған цанганың орнатулық беткейі және өңделінудегі бөлшек арасындағы үйкеліс күштерінін туындайтын сәт Мтр қарсы тұрады.Цанганың барлық жапырақшаларымен өңделінетін бөлшектің жиынтық қысу күшін РЕз келесі теңдікпен анықтауға боладыPf = КМрез = KPzrvяғниРез = КМрез/(/г) = KPzrl/(fr).Үйкеліс күшінен туындайтын сәтМТр = РЕз/Г.Қысатын механизмдермен құрылатын бөлшектің іс жүзіндегі қысу күштері есептік қысу күштерімен теңесуі қажет немесе олардан біршама артық болуы керек. Бөлшектің іс жүзіндегі қысу күштері бастапқы күш шамасына Ри, құрылғының нақты қысатын құралына арналған жетекке және бөлшектің іс жүзіндегі қысу күші арасындағы беру қатынасына Рз және бастапқы күшке тәуелді Ри.Рз және Ри күштері арасындағы тәуелділік келесі теңдікпен анықталады Р = Pізиосыдані = Рз/Рионда Рз — өңделінетін бөлшектің іс жүзіндегі қысу күші, Н; f— бөлшек және цанга арасындағы үйкеліс коэффициенті; Ри — жұмысшы немесе механикаландырылған жетекпен тындырылатын бастапқы күш, Н; і — күштер арасындағы беру қатынасы.ҚҰРЫЛҒЫНЫҢ ҚЫСАТЫН ҚҰРАЛДАРЫҚұрылғының қысатын құралдары білдекте өңделінетін бөлшектерді қысу (бекіту) және босату (босату) үшін қызмет етеді. Бұл құралдар бөлшектің құрылғыда бекітілу кезіндегі қалпын өзгертпеуі және білдекте өңдеу барысында оның ығысуына жол бермеуі қажет. Құрылғының қысатын құралдары қарапайым (элементарлық) және құрамдастырылған, яғни бірнеше қарапайымдарынан құралған болып ажыратылады. Бір элементарлық қысқыштан құралатын қарапайым қысу құралдары (қысқыштар) сыналы, бұрандалы, эксцентрикалы, тетікті және т.б. бола алады. Бірнеше қарапайым құралдардан құралатын өзара қосылған құрамдастырылған қысу құралдары бұранда-тетікті, тетікті-эксцентрлік және т.б болып дайындалады. Жеткеттегі буындарының санына байланысты қысу құралдары бірбуынды және көпбуынды болып жіктеледі. Құрылғының кез келген қысу құралы өзінде бастапқы күш әсер ететін жеткеші буынды, және бөлшекті тікелей қысыңқырайтын бірнеше жеткеттегі буындарды – жұдырықшалар немесе қармауларды, қамтиды. Көпбуынды қысу құралдары бір бөлшекті біруақытта бірнеше орындарда немесе бірнеше бөлшектерді біруақытта көпорынды құрылғыда қысуға мүмкіндік береді. Бөлшекті қысу үшін қолданылатын күш көзіне байланысты қысатын құралдар қол, механикаландырылған және автоматтандырылған болып жіктеледі. Қолмен қысуға арналған құралдарды жұмысшы тікелей бұлшықет күшінің есебімен іске келтіреді. Механикаландырылған қысатын құралдар пневматикалық немесе гидравликалық жеткеттен жұмыс атқарады. Автоматтандырылған қысатын құралдар патронның айналатын жүктерінің ортадан тепкіш күштері әсер ететін білдек, айналдырғы, суппорт, патрондардың қозғалмалы түйіндерімен жылжиды. Бұл кезде бөлшекті қысу және босату жұмысшының қатысынсыз орындалады.Сына қысқыш. Өңделінетін бөлшекті құрылғыда сенімді бекіту үшін сына өздігінен тежелетін болуы қажет, яғни ол өңделінетін бөлшекті оған бастапқы күш Ри әсері тоқтағаннан кейін де қысып тұру қажет (4.5, а-сурет). Сына қысқыштар күрделі қысатын жүйелерде аралық буындар ретінде қолданылады. Олар сондай-ақ берілуші күш бағытын арттыруға және өзгертуге мүмкіндік береді. Берілуші күштердің бірқиғашты сыналы механизммен орналасуларында Рз және Ри күштері арасындағы туындайтын тәуелділік күштер көрбұрышынан анықталады, ол 4.5, б-суретте көрсетілген.Ри = Рз^ 93sіn[a ± (ф1 + 92)]}/{cos ф1^[а ± (ф2+ Ф3)]}( «+» белгісі сынаны бекітуге қатысты, ал «-» белгісі — босатуға).Сынаның өздігінен тежелуі оның беткейі ылдиының шағын бұрыштарында а қамтамасыз етіледі, яғни а < ф1 + ф2 болғанда орындалады. б –суретте бірқиғашты сыналы механизмде (қысқышта) әрекет ететін күштер сызбасы келтірілген. Бастапқы күштен басқа Ри бұл жағдайда сынаға N1 және N2 қалыпты күштері және F1 және F2 үйкеліс күштері оның бүйір беткейлері бойынша әсер етеді. Егер де ф1 = ф2 = ф3 = ф болса, бірқиғашты сына үшінберілуші күш тік бұрышпен орналасқанда Ри және Рз күштері арасындағы тәуелділік келесі формуламен беріледіРи = P^g(a + 2ф).Сына қысқыштар құрылғыларда басқа элементарлық қысқыштармен үйлесімде қолданылады. Иінтіректік қысқыш. Механикаландырылған жетектің бастапқы күші Ри және бөлшектің қысу күші Рз дарасындағы қатынасты анықтау үшін олардың тікелей тетікке әсерлерін қарастырамыз (4.6, а-сурет). механикаландырылған жетектен түсетін күш Ри тетіктің сол жақ ұшына О нүктесі арқылы өтетін тербету білігінен 11 қашықтықта әсер етеді. Күш Ри бұл кезде өңделінетін бөлшекті О нүктесінен тетікті білікте О нүктесі айналасында бұрады, ал тетіктің оң жақ ұшы бұл кезде өңделінетін бөлшекті О нүктесінен 1 қашықтықта өтетін күшпен Рз қысады. Нәтижесінде иық 11 және 1 тетік арасында айырмашылық, сонымен қатар оның білігіндегі бұрылу кезіндегі үйкеліске кеткен шығындарды ескере отырып, Ри және Рз күштері әртүрлі болады деп бекітуге болады. Тетік біліктеріне реакцияны N арқылы белгілейміз. N күшінен тетік айналысына қарсы әрекет ететін үйкеліс күші Nf0 туындайды. N күшін анықтау үшін тетік теңдігінің теңдеуін O1 нүктесіне қатысты үйкеліс күшін есептемей жазамыз:Mo = Nl - Ри (( +1) = 0;                            n = [Зд+N = Ри + Рз.Механикаландырылған жетектің бастапқы күші Ри және бөлшектің қысу күші Рз арасындағы қатынасты анықтау үшін айналу білігіне О қатысты тетік теңдігінің теңдеуін оның білігінде N күшінен туындайтын үйкелісті есептей отырып табамыз: Mo = РиА - Nfor - Рз1 = 0; Риlі = NO + Р31,осыданРз = (РиA - Nfor)/1.Бұл формулаға N мәнін есептеп, келесіні аламыз:Рз = [РиА - (Ри + Рз)0г]/1 = (Риll - РиОг + РзО)/1;Рз 1 = Ри 11 - Ри for - Рз for; 1 = Рз 1 + Рз for = Ри 11 - Ри for,осыданРз = [Ри(11 + Ог)(Ри + Рз)](1 + for);Ри = [Рз(1 + for)]/(11 - for).Беру қатынасыі = Рз/Ри = [Ри(11 - for)(11 - for)]/[Pз(1 + for)(1 + for)] == Ри[(11 - for)]2/Pз[(1 + for)]2. 4.6, б, в, с-суретте ұсынылған тетіктер үшін Pf және Pf үйкелістерінің қосымша күштерін есепке алумен осы күштердің әсер ету орындарында барлық беткейлерде біркелкі 11 > 1, Рз > Ри болғанда және f болғанда, бастапқы күш келесі түрде анықталады Ри = [Рз(1 + hf + for]/(11 - hf - for). 4.6 г, д-суретте көрсетілген тетіктер үшін жетек сояуышындағы күш, барлық беткейлерде бірдей, 11 > 1 және f болғанда келесі түрде анықталадыРи = [Рз(1 + 1sf + 0,96for)]/(11 - 12f1 - 0,4for), ал 11 = 1 болғанда формуласы бойыншаРи = [Рз(1 + 4f + 1,4for)]/(1 - ДА).4.6, е-суретте көрсетілген тетік үшін, 11 > 1 болғанда бастапқы күш Ри = [Рз(1 + 0,96for)]/(11 - 0,4for).Бұрандалы қысқыш. Бұрандалы қол қысқыштары олардың қарапайымдылықтары және өңделінетін бөлшектердің сенімді бекулерін қамтамасыз етулері нәтижесінде білдекті құрылғыларда кеңінен қолданылады. Бұрандалы қысқыштар кемшіліктері келесідей: бөлшектерді қысу және босату үшін қажетті айтарлықтай қосымша уақыт; жұмысшы бұлшықет күшін көп жұмсайды; қысу күшінің тұрақсыздығы және бөлшекті бұранда қапталында үйкеліс күші әсерінен ығысуының мүмкіндігі. Бұрандалы қысқыштар бөлшектерді білдекті құрылғыларда қолмен бекітуде, сондай-ақ автоматтық тізбектерде өңделінетін бөлшектер үшін қолданылатын механикаландырылған типтік құрылғылар және құрылғы-жолсеріктерде қолданылады. Өңделінетін бөлшектерді құрылғыларда бұрандалы қысқыштармен бекіту бұранда ұшында орнатылған кілт, тұтқа, сомын, сомын-ұштықтармен жүзеге асырылады. Қысатын бұранда және сомындарды 35 және 45 маркалы 35 HRC қаттылықты болаттан дайындайды.Бұрандалы қысқыштар есебіне арналған формулаларды қарастырамыз. Бөлшекті бұрандалы қысқышпен қысу күші тұтқа ұзындығына және оған түсірілетін күш шамасына, сондай-ақ бұранданың қысатын қапталының пішініне және жүзінің түріне тәуелді. Шар тәрізді қапталды бұрандалы қысқыштың 1 тұтқасы 2 соңына түсірілген күші 1 (4.7, а-сурет),ри _ РзГср^0(а + Фпр)/^.Қысу күшіРз ри1/[гср1д(а + Фпр)]*Шар тәрізді қапталды бұрандалы қысқыш тұтқасына түсірілетін күштен туындайтын сәт Ри, (4.7, а-суретті қараңыз),Ми = Ри/ = рзгср^д(а + фпр).Жазық қапталды бұрандалы қысқыштың 1 тұтқасының соңына 2 түсірілетін күш (4.7, б-сурет),Ри = Рз[^д(а + фпр) + 0,67/г]//.Қысу күшіРз = Ри //[^д(а + фпр) + 0,67/г].Жазық қапталды бұрандалы қысқыштың тұтқасына түсірілетін күштен туындайтын сәт Ри, Ми = Ри/ = Рз[Гср tg(a + Фпр) + 0,67/г].Қысатын тоспаның конусты ұяшығына тірелетін, шар тәрізді қапталды бұрандалы қысқыштың 1 тұтқасына түсірілетін 2 күш (4.7, в-сурет),Ри = Рз [гср^(а + Фпр) + /R ctg(P/2)]//.Қысу күшіРз = Ри//[^д(а + фпр) + /R ctg(p/2)].Тоспалы бұрандалы қысқыш тұтқасына түсірілетін күштен туындайтын сәт Ри, Ми = Ри/ = Рз[^д(а + фпр) + /R ctg(p/2)].Сомынды бұрандалы қысқыш тұтқасына (4.8, а-сурет) немесе кілтіне (4.8, б-сурет) түсірілетін күш,Ри = {Рз!Мд(а + фпр) + 0,33/l(D3H - £3в)/р2н - р2в)]}}//.Сомынды бұрандалы қысқыштың тұтқасына немесе кілтіне түсірілетін күштен туындайтын сәт Ри, Ми = Ри/ = Рз {Мд(а + фпр)] + 0,33/ [рн - Р3)/(Рн - Рв)]}.Қысу күшіРз = Ри//{Мд(а + фпр)] + 0,33/ [рн - £3в)/рн - Р2в)]}.Бұрандалы қысқыштар есебіне арналған формулаларда келесі белгілеулер қолданылаты:Ри = 14... 20 Н — бұрандалы қысқыш тұтқасындағы немесе кілтіндегі жұмысшымен түсірілетін бастапқы күш;4.8-сурет. Сомынды бұрандалы қысқыштың тұтқасына (а) немесе кілтіне (б) түсірілген күштер сызбасыРз — бөлшек бұрандасымен талап етілетін қысу күші (келтірілген формулалар бойынша анықталады);1 —бұранда білігінен күш түсіру нүктесіне дейінгі қашықтық , мм, Ри (1 ~ 14 d, онда d — бұранданың кесімді сыртқы диаметрі); гср — винт бұрандасының орташа радиусы, мм;а ~ 2°30'...3°30' — бұранда орамын көтеру бұрышы (бұранда, бұрандаманың өздігінен тежелу шарту а < 6°30'; tga = я/(2лгср);Фпр ~ 6°40' — бұрандалы жұптағы келтірілген үйкеліс бұрышы; tg Фпр = f/cos Р;f = 0,10.0,15 —екі түйіндесетін бөлшектердің жазық жанасуларындағы үйкеліс коэффициенті (сомын немесе бұранданың төменгі қапталында); г — бұранданың төменгі ұштығының цилиндрлік бөлігінің радиусы, мм; s — бұранда қадамы, мм;R — тоспа ұяшығындағы бұранданың шар тәрізді ұшының радиусы, мм;Р ~ 120° — тоспа ұяшығындағы бұранданың шар тәрізді беткейін жанасатындар арасындағы бұрыш;4р = f/cos р1 = f/cos30° = 1,15f — келтірілген үйкелі коэффициенті (онда р1 — бұрыш жартысы, метрлік бұранданың пішінінің ұшы f = 0,1; 4р = tg фпр = 0,115 болғанда, осыдан фпр = arctg 0,115 ~ 6°40'); DK — сомынның тіректік қапталының сыртқы диаметрі, мм;Dв — сомынның тіректік қапталының ішкі диаметрі, мм. Бұранданың кесімді сыртқы диаметрі мм, талап етілетін қысу күшіне Рз, Н, және бұранданың созылуға жіберілетін кернеуіне байланысты анықталады:Рз = 0,64(nd2/4)[a]p,осыданd = V 4/0,5[а]р,онда [ст]р ~ 58.98 — ауыспалы жүктеме кезіндегі бұранда материалын созуға жіберілетін қысым, МН/м2.Құрама қысқыштар. Құрама қысқышты құралдарға бұрандалы және иінтіректі қысқыштардан құралатын бұрандалы қармаулар; эксцентрлік және иінтіректі қысқыштардан құралатын эксцентрлік қармаулар, және т.б. жатады. Қармаулар тетіктерін бөлшектерді орнату қолайлығы үшін қозғалмалы немесе лақтырылатын етіп орындайды. 4.9, а – суретте қозғалмалы қысатын тақтайшалы 1 және реттелінетін тіректі 2 қалыптандырылған бұрандалы қармаулары құрылымының бірі көрсетілген. Бұл қармау әртүрлі өлшемді Н өңделінетін бөлшектерді 3 бекіту үшін қолданылады. Сомынды 4 бұраған кезде тақтайша 1 бөлшекті 3 қысады. 4.9, б –суретте осы бұрандал қармаумен өңделінетін бөлшекті қысу кезіндегі әрекет сызбасы берілген. Қозғалмалы емес тіректерге қатысты күш сәттерінің теңдігінен бұрандамен орындалатын бастапқы күшті табамыз: Ри = [ВД + WM),осыдан қысу күшіРз = PhW№+І2).мұнда п = 0,95 — қысатын тақтайша 1 және оның тірегі арасындағы үйкеліс шығындарын ескеретін ПӘК. l1 = 12 болғанда және п = 1 болғанда қысу күшіРз = 0,5Ри. 4.10, а-суретте бұрандалы қармаулар бірінің құрылымы, ал 4.10, б –суретте — онымен өңделінетін бөлшекті қысу кезіндегі күш әрекетінің сызбасы көрсетілген. Бұранданы 5 бұрап бекітуде қысқыштың оң жақ ұшы 6 көтеріледі, ал оның сол жақ ұшы 2 төмендейді де құрылғы тұрғына 1 тығындалған тіректерде орнатылған бөлшекті 3 қысады.Қозғалмалы емес тіректерге қатысты күш сәттері теңдігінен берілген бұрандалы қысқышпен орындалатын бастапқы күшті табамыз:Ри = Рз Vftn),осыдан қысу күшіРз = Ри l2n/l2.l1 = 12 болғанда және п = 1 болғанда күш Ри = Рз.4.11, а –суретте бұрандалы лақтырмалы қысқыш құрылымы, ал 4.11, б –суретте — онымен өңделінетін бөлшекті қысу кезіндегі күш әрекетінің сызбасы көрсетілген.Бұрылатын бұрандаманы 6 бұрамдауда жұлдызша 5 қайырмалы тақтайшаны 3 басады, онда өңделетін бөлшекті 1 қысатын қаншыр 4 білікке бекітілген. Бұрап нығайтуда жұлдызша бұрандадан қаншырлы қайырмалы тақтайшаға қысым түсіруін тоқтатады және де бөлшек жазылады. Кейін, бұранданы 6 білікті 7 төмен бұрып, білікте 2 бұра отырып тақтайшаны 3 көтереді, өңделген бөлшекті 1 шешіп алып келесісін қояды. Берілген бұрандалы қысқышпен туындатылатын бастапқы күшРи = W(Ln),осыдан қысу күшіРз = Ри^ПЛ,онда 1,11 және L — қысатын тетік иықтарының ұзындығы (тақтайшалар).11 = 0,5L және п = 1 болғанда күш Ри = 0,5Рз, ал келесі күш Рз = 2Ри.Келтірілген формулалардан келесі қорытындыларды жасауға болады: 4.9-суретте ұсынылған қысқышта бөлшекті қысу үшін түсірілетін бастапқы күштің Ри тек жартысын ғана қолданады; 4.10-суретте көрсетілген қысқышта — түсірілген күштің Ри барлығын, ал 4.11-суретте көрсетілген қысқыш, бөлшекті түсірілген күшпен салыстырғанда Ри (11 = 12, L = 211 және п = 1 болғанда) екі есе артық күшпен қысады. 4.12, а-суретте пневматикалық жетекті құрамалы қысатын құрал сызбасы ұсынылған. Қысылған ауаны пневмокамераның төменгі қуысына жіберуде мембрана 8 бүгіледі және мембранамен қатаң байланысқан сояуыш тетік-күшейткішті 6 білікте бұра отырып, оның оң иығын көтереді, ал сол иығын түсіреді. Осы уақытта               тетік сол иығымен тақтайшалы 4 өзекті 5 түсіреді және тақтайша сол иығымен тіректерде 1 орнатылған бөлшекті 3 қысады. Қысылған ауаны пневмокамераның жоғарғы қуысына жіберуде мембрана 8 төмен бүгіледі және сояуыш 7 тетік-күшейткішті 6 білікте бұра отырып, оның оң жақ иығын төмен жылжытады, ал сол иығын жоғары. Бұл жағдайда тетік сол иығымен тақтайшаны 4 басуды доғаратын өзекті 5 көтереді, және де бөлшек босатылады. Бөлшекті 3 орнату және шешудің қолайлығы үшін серіппе 2 қысқышты 4 көтереді және оны өзектің 5 жоғарғы бастиегіне қысыңқырайды. Қысатын құрылғымен берілген бөлшекті қысу күшіРз = Ри&/Ш/(* + АЖПневмокамера сояуышындағы күшРи = Рз[(1 + АШЖЖонда п — тоспалы қосылыстар және пневмокамерадағы үйкелісті ескеретін коэффициент; 12 және 13 — тетік-күшейткіш иықтарының ұзындықтары; 11 және 1 — қысатын тетік (тақтайша) иықтарының ұзындықтары.4.12, б –суретте пневмоцилиндрлі құрамалы қысатын құрал сызбасы көрсетілген. Пневмоцилиндрдің сояуышсыз қуысына қысылған ауаны жіберуде сояуышты 2 піспектер 1 орталықтан әртүрлі бағыттарда жылжиды. Бұл кезде сояуыштар тақтайшаларды 4 бөлшектерді 6 қысатын біліктерде 5 бұрады. Пневмоцилиндрдің сояуышты қуыстарына қысылған ауаны жіберуде сояуышты піспектер орталыққа қарай жылжиды және сояуыштар тақтайшаларды басуды доғарады. Серіппелер 3 тақтайшаларды 4 біліктерде 5 бұрады және де бөлшектер 6 жазылады. Бөлшекті тақтайшамен қысу күші келесі формулалармен анықталадыРз = PJn/h; Рз1 = PJn/(l cos а).Сояуыштағы күшри = p3і(lі/l)(cos а/п)онда l және l1 — тақтайша иықтарының ұзындығы; а — бөлшекті қысу күштері арасындағы бұрыш; п = 0,9 — тығыздалған піспек және сояуыш және тақтайша біліктеріндегі үйкеліске жұмсалған коэффициент.Эксцентрлі қысқыштар. Бұл қысқыштар тез әрекет ететін болып табылады, алайда олар бұрандалылармен салыстырғанда аз қысу күшін туындатады, шектелген сызықтық жылжу тән және бір партияның өңделетін бөлшектерінің орнатулық және қысатын беткейлерінің арасындағы өлшемдерінің біршама ауытқуларында сенімді қызмет жасай алмайды. Білдекті құрылғыларда дөңгелек және қисықсызықтық эксцентрлі қысқыштар қолданылады. Дөңгелек эксцентрик, эксцентриктің геометриялық білігіне қатысты эксцентристтік деп аталатын бірқатар шамаға е ығысқан, О білігі айналасында бұрылатын диск немесе білік болып табылады (4.13-сурет). өңделетін бөлшекті сенімді бекіту үшін эксцентрлі қысқыштар өздігінен тежелетін болулары қажет. Дөңгелек эксцентриктерді 20Х маркалы болаттан дайындайды, 0,8... 1,2 мм тереңдікте цементтейді және кейін .60 HRC қаттылыққа дейін шыңдайды. Теориялық механикадан белгілісі, екі үйкелістегі денелердің өздігінен 4.13-сурет. Дөңгелек өздігінен тежелетін эксцентрикке әсер ететін күштер сызбасы тежелулері ф > а түрінде болады, онда ф — үйкеліс бұрышы, а — астында үйкеліс орындалатын көтерілу бұрышы. Сәйкесінше, егер эксцентриктің көтерілу бұрышы а оның белгілі бір қалпында үйкеліс бұрышынан ф артық болмаса, эксцентрик өздігінен тежелетін болып табылады. Өздігінен тежелетін эксцентриктер өңделетін бөлшекті қысқаннан кейін өз қалыптарын өзгертпейді. Эксцентрлік қысқыштардың өздігінен тежелулері олардың сыртқы диаметрлерінің D эксцентристетке е белгілі бір қатынасымен қамтамасыз етіледі. Дөңгелек эксцентриктің негізгі өлшемдерінің есебі үшін келесі мәліметтер болулары қажет: ІT — өңделетін бөлшек өлшеміне рұқсаттама, оның орнатулық негізінен бөлшекті қысу күшін түсіру орнына дейін, мм; а1 — эксцентрик тұтқасының оның бастапқы қалпынан бөлшекті қысу сәтіне дейінге бұрылу бұрышы, ...°; Рз — өңделетін бөлшектің қысу күші, Н.Егер а бұрышы үшін шектеулер болмаса, оның эксцентриститет келесі мәнмен анықталады2е = Sі + ІT + S2 + Рз/j,онда s1 — өңделетін бөлшекті құрылғыда эксцентрик астында қалыпты орнатуға арналған саңылау, мм; s2 — эксцентриктің өлі нүкте арқылы өтуін сақтандыратын оның жүрісінің қоры (дайындау дәлсіздігін және эксцентрик тозуын ескереді), мм; j — құрылғының қысатын құралының қатаңдығы, Н/м (орташа j = 118 МН/м).Pз/j қатынасы эксцентрик және өңделетін бөлшек арасындағы қашықтықтың, қысу күшін қабылдайтын жүйе буындарының серпімді сығулары нәтижесіндегі артуларын сипаттайды. s1 = 0,2.0,4 мм және s2 = 0,4.0,5 мм деп қабылдап, эксцентриситетті анықтауға арналған формуланы аламыз, мм:е = ІT/2 + Рз/(2/) + (0,3.0,5).Егер эксцентриктің бұрылу бұрышы а шектелген болса, оның эксцентриситеті (а1 180° аз) келесі формуламен анықталадые = s1 + ІT+ Рз/(/)(1 - cos а1).Эксцентриктің сыртқы беткейінің радиусы R оның өздігінен тежелу жағдайымен анықталады. Дөңгелек эксцентрикке әсер ететін күштерді қарастырып (4.13-суретті қараңыз), қысу күші Рз және үйкеліс күштеріне F тең әрекет ететін күш реакция күшіне Т тең болуы және эксцентрик шетмойынынан оған кері бағытталуы қажеттілігін табамыз. Реакция күші Т р' радиусты үйкеліс шеңберіне жанаспалы бойынша орналасады, яғни 4.13-суреттен алатынымыз:(е - p')/R = sіn ф,онда ф = 6...8° — тыныштық үйкелісінің бұрышы; R —R = (е - p')/sіnф теңддігімен анықталатын радиус, мм.е < р' болғанда (онда р' —үйкеліс шеңберінің радиусы, мм)Rmіn = e + г + Д,онда г —эксцентрик шетмойынының радиусы, мм; Д — ұстатқыш қалыңдығы, мм.р' және г мәндері келесі теңдікпен анықталады р' = f 'г,онда f = 0,12.0,15 — эксцентрик шетмойынындағы тыныштық үйкелісінің коэффициенті.Эксцентрик шетмойынының радиусын оның енін b ала отырып анықтауға болады:г = Рз/(2Ьстсм).b = 2г болғанда эксцентрик шетмойынының радиусыГ = 4РзЦ4Ь осм).Мұнда b — шетмойынмен (білікпен) түйіндесу орнындағы эксцентрик ені құрылымдық тұжырым негізінде таңдалады, жапырудың рұқсат етілетін кернеуі стсм = 14,7.19,6 МН/м2, келесі формуламен анықталадыОсм = 0,415/ ре/(RB).Жартылай құрғақ беткейлер үшін ф = 6.8°; f = 0,18.0,20. Эксцентриктің өздігінен тежелу қалпы үшін ең аз тиімдісіне сәйкес келетін эксцентриктің бұрылу бұрышы, а1 = 90° + ф.Эксцентриктің жұмыстық бөлігінің еніВ = 0,0175РзЕ/^стсм2),онда Рз — бөлшекті қысу күші, Н; Е = 1,96-105 МН/м2 — эксцентрик материалының серпімділік модульі; R — эксцентриктің сыртқы беткейінің радиусы, мм; стсм = 5,88 • 102 МН/м2.Эксцентрлік қысқыштың өздігінен тежелу шарты келесі түрге ие D/е > 14. D/е қатынасы эксцентрик сипаттамасы деп аталады. Стандартты дөңгелек эксцентриктерде D = 32...70 мм және е = = 1,7.3,5 мм. Сәйкесінше, дөңгелек эксцентриктерге шағын тізбектік жүріс тән және оларды рұқсат етілетін өлшемдері үлкен бөлшектерді оның қысылуы бағытында қысу үшін қолданудың қажеті жоқ. Дөңгелек эксцентриктердің артықшылықтары оларды дайындау қарапайымдылығы, ал кемшіліктері – қысылатын бағытта өлшемдік ауытқулары үлкен өңделетін бөлшектерді бекітуде көтеруші бұрыш а және қысу күшінің Рз өзгеруі.4.14-суретте бөлшектерді қысуға арналған эксцентрлік қысқыш құрылымы көрсетілген. Мұнда өңделетін бөлшек 3 қозғалмалы емес тіректерге 2 орнатылады және эксцентрлік қысқыш тақтайшасымен 4 қысылады. Бөлшекті 3 босатқаннан кейін тақтайшалы 4 эксцентрик 6 тірек 7 бойынша оңға жылжиды. Бөлшектерді бекіту үшін қиғашсызықты эксцентрлік қысқыштар да қолданылады. Қиғашсызықтық эксцентриктер дөңгелектілерімен салыстырғанда келесі артықшылықтарға ие:■Эксцентриктің бұрылу бұрышы үлкен (100.150°);■Өңделетін бөлшектерді қысу күші аса тұрақты.Эксцентрлік қысқышпен құрылатын өңделетін бөлшекті қысу күші, тұтқаның ұзындығы және бастапқы күші бірдей болғанда, бұрандалы қысқышпен құралатыннан 3-4 есе аз. гӨңделетін бөлшектің қысу күші Рз және бөлшекті эксцентрик тұтқасындағы бекіткеннен кейінгі сәт араларындағы тәуелділікті анықтау үшін, 4.15, а-суретте берілген эксцентрикке әсер ететін күштер сызбасын қарастырамыз. Өңделетін бөлшекті эксцентрикпен қысқанда оған үш күш әсер етеді: тұтқадағы бастапқы күш Ри , өңделетін бөлшектен келетін реакция күші Т және эксцентрик шетмойынынан (білігінен) келетін реакция күші S.Осы күштердің ықпалдарымен эксцентрлік қысқыш тепе-теңдікте болады. Реакция күші Т қысу күші Рз және үйкеліс күштеріне F теңдей қызмет етеді. Эксцентриктің бұрылу білігіне қатысты әрекет ететін барлық күштер сәттерінің соммасы нөлге тең:Ри1 - Рзе sіn а' - Pf(R + е cos а') - Sp = 0, онда f — эксцентрик беткейі және өңделетін бөлшек араларындағы үйкеліс сырғу коэффициенті; p — үйкеліс шеңберінің радиусы.Күші S шамамен қысқыштың қалыпты күшіне Рз тең, сондықтан S = Рз қабылдаймыз.Эксцентрик тұтқасындағы сәт келесі мәнмен анықталады

Ри1 = Рз^ sіn ф + p + е sіn(a' + ф)].R = (е - p)/sіnф шамасынан е = Rsіnф + p табамыз және оны алдыңғы формулаға саламыз:Ри 1 = Рз[е + е sіn(a' + ф)].е –ні жақша сыртына шығарып, эксцентрик тұтқасындағы сәтті анықтау үшін (дәлділікпен 10% дейін) жуық формуланы аламыз:Ри1 = Рзе[1+ sіn(a' + ф)],онда Ри = 120... 190 Н; 1 — эксцентрик тұтқасындағы күш түсіру нүктесінен Ри эксцентрик шетмойынының білігіне дейінгі қашықтық; е — эксцентриктің эксцентриситеті; а' —эксцентриктің бөлшекті қысудағы бұрылу бұрышы; ф ~ 6° — үйкеліс бұрышы.Қиғашсызықтық эксцентриктердің жұмыстық беткейлері архимедтік спираль бойынша дайындалады. Қиғашсызықтық эксцентриктерді 35 және 45 маркалы болаттардан дайындайды. Олардың сыртқы жұмыс беткейлері 55.60 HRC қатаңдығына дейін термиялық өңдеуге ұшырайды. 4.15, б – суретте пневможетекті тетіктік-эксцентрлік қысқыш сызбасы келтірілген. Пневмоцилиндрдің сояуышсыз қуысына қысылған ауаны жіберуде піспек 1 сояуышпен 2 солға жылжиды және де сояуыш эксцентрикті 6 білігі айналасында 7 бұрады. Бұрылу үрдісінде эксцентрик тетіктің 5 көлденең иығына баса отырып, оны білігі 3 айналасында бұрады және де тетіктің 5 тік иығы бөлшекті 4 қысады. Пневмоцилиндрдің сояуышты қуысына қысылған ауаны жіберуде піспек сояуышпен оңға жылжиды және де сояуыш эксцентрикті сағат тіліне қарсы бұрады, соңғысы, білігі 3 айналасында бұрыла отырып бөлшекті қысқыштан босататын, тетіктің 5 көлденең иығына басуды доғарады. Рз = Ри l2{[tg(a+ ф1) + tg ф 2]r}(l1/l)n.Пневмоцилиндр піспегі сояуышының білігіне түсетін күшРи = Ps[tg(a + Ф1) + tg ф2]г [^/(^і^2)](1/n)-Мұнда a — эксцентрик қиғаштығын көтеруші бұрыш; ф1 —эксцентрик және тетік арасындағы үйкеліс күші; ф2 —эксцентрик білігіндегі үйкеліс күші (ф1 = ф2 = 5°43' қабылданады); tg ф2 = f2 = 0,1 —эксцентрик білігіндегі үйкеліс коэффициенті; г — эксцентриктің айналу білігінен оның тетікпен түйіндесу нүктесіне дейінгі қашықтық; 11 және 1 — тетік иықтарының ұзындығы; 12 — бұрылу білігі және эксцентрикті сояуышқа бекіту білігі арасындағы қашықтық; п = 0,9 — піспек қалыңдаулары және сояуыштағы үйкеліс шығындарын ескеретін коэффициент.БІЛДЕКТІ ҚҰРЫЛҒЫЛАРДЫҢ МЕХАНИЗМ КҮШЕЙТКІШТЕРІ Күшейткіш-механизмдер механикаландырылған жетектің құрылғының қысатын құралымен бөлшектерді қысу үшін берілетін бастапқы күшті арттыру үшін қызмет етеді. Бұл механизмдер жеткетті құрылғының қысатын құралымен байланыстыратын аралық буын болып табылады, және құрылғыдағы өңделетін бөлшек қысқышы үшін механикалық жеткеттің бастапқы күшімен салыстырғанда үлкен күш талап етілген жағдайда қолданылады. Әрекет ету қағидасы бойынша білдектік құрылғылардың күшейткіш-механизмдері иінтіректі, сыналы, топсалы-иінтіректі, тығынжолды-сыналы, бұрандалы және құрамалылар болып ажыратылады. Олардың барлығы элементарлы механизмдер қатарларының үйлесімдерін құрайды. Күшейткіш-механизмдер жұмысын күштердің беру қатынасы іc және жылжудың беру қатынасы ;п күш түсіру нүктелерін сипаттайды.Күштердің беру қатынасы құрылғыдағы бөлшекті қысу күшінің жеткеттің бастапқы күшіне қатынасын ұсынады:іc = Рз/Ри,осыданР = і Р± з lcJ и*Беру қатынасы іH қысу күшін түсіру нүктесінің Рз жылжуының s2 жеткеттің бастапқы күші Ри түсетін нүктеге жылжуын s1 ұсынады:г'п = S2/S1,осыданs2 = іnSі.Элементарлық механизмдерден құралатын құрамалы күшейткіш-механизмдерде беру қатынастары іc и ;п жеке механизмдердің беру қатынастарының туындыларымен анықталады: lc = Іd іc2іc3,,t lcn'1п = ^п1^п2^п3*** ^пшонда ;c1, ;c2, іc3, ..., іcn — әрбір қарапайым механизм күштерінің беру қатынастары; гп1, гп2, гп3, ..., гпп — құрамалы күшейткіш-механизмге кіретін әрбір қарапайым механизм жылжуының беру қатынастары. Бөлшекті құрамалы күшейткіш-механизмді құрылғыда қысу күші Рз = Риг'с1 іc2іc3 . іcn,онда Ри — жетектің бастапқы күші.Иінтіректі күшейткіш-механизмдер. Иінтіректі күшейткіш-механизмдердің екі сызбасын қарастырамыз (4.16-сурет).Жетектің бастапқы күшінің Ри иінтіректі күшейткіштермен арттырылуы тетіктер иықтары ұзындықтарының қатынастарына тәуелді. Бірінші қатарлы иінтірек-күшейткішті құрылғыдағы бөлшекті қысу күші (4.16, а-сурет)Рз = Ри(а/Ь).Екінші қатарлы иінтірек-күшейткішті құрылғыдағы бөлшекті қысу күші (4.16, б-сурет)онда Ри — жетек сояуышына түсетін күш, Н; а, b — тетіктер иықтарының ұзындықтарыКелтірілген формаларда көбейткіш Ри болғанда күштердің беру қатынасы болып табылады;с. Бірінші қатарлы күшейткіште тетіктері иықтар ұзындықтарының қатынастары а/b екінші қатарлы күшейткіштегімен салыстырғанда азырақ (а + b)/b, сәйкесінше, бұл жағдайда қысу күші де азырақ. Өлшемдері құрылғының габариттік өлшемдерімен шектелген бірінші және екінші қатарлы тетікті күшейткіш-механизмдер жетектің бастапқы күшін 2-3 есе арттырады. Біртетікті топсалы күшейткіш-механизмдер. Біржақты әрекет ететін біртетікті топсалы күшейткіш-механизмдердің доңғалақшалы 2 тетік 1 түріндегі сызбалары 4.17-суретте көрсетілген. Механикаландырылған жетекпен туындатылатын бастапқы күш Ри сояуыш 3 және доңғалақша 2 арқылы білігі көмегімен доңғалақшамен 2 қосылған тетікке 1 беріледі. Доңғалақшадан 2 реакция күші беріледі N = Рз.Ри және N күштеріне тең әрекет ететін тетік 1 білігі бойында қызмет ететін күш R болып табылады. Тетік 1 ұшына С нүктесінде түсірілген күш Рз және Ри екі күшке ажырайды. Пневмоцилиндрдің 4 сол жақ қуысына қысылған ауаны жіберуде сояуыш 3 тетіктің 1 төменгі ұшын доңғалақшамен 2 оңға жылжытады, ал оның жоғарғы ұшы тетікті 7 қозғалмалы емес тетік 6 айналасында бұрады, және тетіктің сол жақ ұшы өңделетін бөлшекті 5 қысады. Осындай күшейткіш-механизммен туындатылатын бөлшекті қысу күші, рз = pn[tg(a + Р) + tg Ф2пр]. Екітетікті топсалы күшейткіш-механизмдер. Сбіржақты әрекет ететін топсалы және топсалы-тығынжолды екі тетікті күшейткіш-механизмдердің сызбасы 4.18, а, б-суретте көрсетілген.Пневмоцилиндрмен 4 туындатылатын күш Ри сояуыш 3 арқылы біржақты әрекет ететін күшейткіш-механизмдер болып табылатын 1 және 2 тетіктермен беріледі. Пневмоцилиндрдің 4 сол жақ қуысына қысылған ауаны жіберуде сояуышты 3 піспек 5 оңға жылжиды және де сояуыш тетіктерді 1 және 2 тік қалыпқа жақындата отырып бұрады. Бұл кезде иінтірекпен 8 топсалы байланысқан тетік 1  оны қозғалмалы емес тірек 7 айналасында бұрады және тетіктің 8 сол жақ ұшы өңделетін бөлшекті 6 қысады. Біржақты әрекет ететін екітетікті топсалы күшейткішпен туындайтын қысу күші (4.18, а-суретін қараңыз),Рз = ри№ + Р)].Тығынжолы 9 бар біржақты әрекет ететін екітетікті топсалы-тығынжолды күшейткіш-механизммен туындатылатын қысу күшінің есебінде (4.18, б-суретін қараңыз), топсалардағы үйкеліс және тығынжолдағы үйкеліс ескеріледі:Рз = 0,5Ри{[1Лд(а + Р)] - tg фзпр].4.18, в, г-суретте сәйкесінше, қосарланған біртетікті күшейткіш-механизмдер болып табылатын, екіжақты әрекет ететін топсалы және топсалы-тығынжолды күшейткіш-механизмдер көрсетілген. 4.18, в-суреттегі сызбада пневмоцилиндрдің 4 сол жақ қуысына қысылған ауаны жіберуде піспек 5 сояуышпен 3 оңға жылжиды және сояуыш 1 және 2 тетіктерді тік қалыпқа жылжыта отырып бұрады. Осымен қатар 1 және 2 тетіктер тетіктерді 8 қозғалмайтын тіректер 7 маңынан бұрады және соңғысы бөлшекті 6 қысады. Екіжақты әрекет ететін екі тетікті топсалы күшейткіш механизмдермен туындатылатын жиынтық қысу күші, Рз.сум PH/tg(a +в); іc Рз.сум/Ри;4.18, г-суреттегі сызбада пневмоцилиндрдің 4 сол қуысына қысылған ауаны жіберуде піспек 5 сояуышпен 3 оңға жылжиды және сояуыш 1 және 2 тетіктер арқылы тығынжолдарды 9 орталықтан бөлшек қысқышына жылжытады. Екіжақты әрекет ететін екітетікті топсалы-тығынжолды механикалық күшейткішпен туындатылатын қысу күші,Рз = РиШ^а + Р)] - tg ф3пр].Біртетікті және екітетікті топсалы механизмдерге арналған формулаларда Рз және Рз.сум анықтау үшін (4.17 және 4.18, а—г-суреттерін қараңыз) келесі белгілеулер қабылданған:Рз — қысу күші, Н;Ри — механикаландырылған жетек сояуышындағы бастапқы күш, Н; a = 5... 40° — тетік ылдиының бұрышы;Р = arcsіnf(d//) ~ 1° — топсалы тетіктерде үйкеліс шығындарын ескеретін ылди бұрышына а қатысты қосымша бұрыш;f — доңғалақша білігіндегі және тетік топсаларындағы сырғанау үйкелісінің коэффициенті;d — топсалар біліктерінің және доңғалақша саңылауларының диаметрі, мм;D — тірек доңғалақшаның сыртқы диаметрі, мм;d/D = 0,5;L — тетік саңылаулары біліктерінің арасындағы қашықтық, мм;D/l = 0,2;tg ф2пр = tg <p2(d/D) — доңғалақшалы тіректегі үйкеліс шығындарын ескеретін томалау үйкелісінің келтірілген коэффициенті; tg ф2 = 0,1 — доңғалақша тірегіндегі сырғанау үйкелісінің коэффициенті;tg ф3пр = tg ф3(3!/а) — консолдық (қиғашталған) тығынжолда үйкеліс шығындарын ескеретін келтірілген үйкеліс коэффициенті;tg ф3 — екітіректік (қиғашталмаған) тығынжолдағы сырғанау үйкелісінің коэффициенті;а — тығынжолдың бағыттауыш тығынының ұзындығы, мм;l — топса білігі және тығынжолдың бағыттауыш тығыны ортасының арасындағы қашықтық (4.18, б және г-суретті қараңыз), мм.(l/а = 0,7 болғанда коэффициент tg ф3 = 0,1, а tg ф3пр = 0,21.)С нүктесінен тігінен жылжыту тетіктің 1 жоғарғы ұшында қысу күшін Рз түсіру (4.17-суретті қараңыз) біржақты әрекет ететін біртетікті механизм-күшейткіш жүрісінің қоры деп аталады және келесі формуламен анықталадыs2 = L(1 - cos а).А нүктесі көлденеңінен жылжыту тетіктің 1 төменгі ұшында бастапқы күшті Рз түсіру АВС үшбұрышымен анықталады:s1 = L sіn а.С және А нүктелерін жылжыту күш түсірудің беру қатынасы іn = s2/s1 = [L(1 - cos a)]/(L sіn a) = tg a.біржақты әрекет ететін екітетікті механизм-күшейткіш жүрісінің қоры s (4.18, а, б-суретті қараңыз), яғни оның тетігінің 1 жоғарғы ұшын тігінен біржақты әрекет ететін біртетікті механизм-күшейткіш тетігінің жоғарғы ұшын (4.17-суретті қараңыз), себебі В нүктесінде (4.18, а-суретті қараңыз) қозғалмалы емес тіректің болуында С нүктесі тетіктерді тіктеу нәтижесінде ғана емес, сондай-ақ А нүктесін жоғары жылжыту есебінен де орын ауыстырады. біржақты әрекет ететін екітетікті механизмдік-күшейткіш жүрісінің қоры s 2 = 2L(1 - cos а).Пневможетекті иінтіректі топсалы механизмы-күшейткіштер. 4.19, а-суретте доңғалақша және екіиықты тетігі бар біртетікті топсалы механизм-күшейткіштен құралатын құрамалы күшейткішті пневматикалық бүйір қысқыш сызбасы берілген. Мұнда сояуыштың 2 сол ұшында білікте доңғалақша және жоғарғы ұшымен екіиықты тетікпен 4 топсалы байланысқан біртетікті топсалы механизм-күшейткіштің 3 төменгі ұшы орнатылған. Қысылған ауаны сояуышсыз қуысқа жіберуде сояуышты 2 піспек 1 солға және біртетікті топсалы механизм-күшейткіш 3 арқылы тетіктің 4 көлденең иығын жоғары жылжытады, ал тетіктің 4 тік иығын жылжыма 6 оңға жылжытады да бөлшекті 5 қысады. Қысылған ауаны пневмоцилиндрдің сояуышты қуысына жіберу үрдісінде сояуышты 2 піспек 1 оңға жылжиды, механизм-күшейткіш 3 тетік 4 арқылы жылыманы 5 солға ауыстырады және бөлшек 6 босатылады. 4.19, б –суретте доңғалақша және екіиықты тетігі бар біртетікті топсалы механизм-күшейткіштен құралатын құрамалы күшейткішті жоғарғы пневматикалық қысқыш сызбасы берілген. Мұнда сояуыштың 2 сол жақ тіс тәрізді ұшында білікте доңғалақша және жоғарғы ұшымен екіиықты тетікпен 4 топсалы қосылған механизм-күшейткіштің 3 төменгі ұшы орнатылған. Қысылған ауаны пневмоцилиндрдің сояуышсыз қуысына жіберуде сояуышты 2 піспек 1 солға жылжиды және біртетікті топсалы механизм-күшейткіш 3 арқылы тетіктің 4 оң жақ иығын көтереді, ал тетіктің 4 сол жақ иығы төмен түсе отырып бөлшекті 5 қысады. Қысылған ауаны пневмоцилиндрдің сояуышсыз қуысына жіберу үрдісінде сояуышты 2 піспек 1 жылжиды, тетік 4 жоғары көтеріледі де бөлшекті 5 босату орындалады. Бөлшекті қысу күші Рз, пневможетек сояуышындағы бастапқы күш Ри және тетік білігінде әрекет ететін күш Рз1 (4.19-суретті қараңыз), бұл жағдайда келесі формулалармен анықталады:Рз = P„/[tg(a + в) + tg(d/D)](l/l1 )(1/п);Ри = Рз^д(а + в) + tg(d/D)](l/l1)(1/n):Ри = Рз/№ + в) + tg(d/D)],онда а — күшейткіш тетігі ылдиының бұрышы; в = arcsіn f(d/D) — тетіктер топсаларындағы үйкелісті ескеретін а бұрышына қосымша бұрыш; f = 0,1 — үйкеліс коэффициенті; d — доңғалақшаның біліктік өзегінің диаметрі, мм; D — доңғалақшаның сыртқы диаметрі, мм; l и l1 — тетік иықтарының ұзындықтары, мм; п — әртүрлі үйкелетін қосылыстардағы үйкелісті ескеретін коэффициент.4.20, а-суретте механизм-күшейткіш тетігі бар жоғарғы пневматикалық қысқыш сызбасы берілген. Қысылған ауаны пневмоцилиндрдің сояуышсыз қуысына жіберуде сояуышты 1 піспек 2 жоғары жылжиды және сол иығымен бөлшекті 4 қысатын тетікті 5 білік 3 айналасында сағат тіліне қарсы бұрады. Қысылған ауаны пневмоцилиндрдің            сояуышты қуысына жіберу үрдісінде сояуышты 1 піспек 2 төмен жылжиды және тетікті 5 білік айналасында сағат бағыты бойынша бұрады. Осымен қатар тетіктің 5 қысқа иығы көтеріледі және бөлшек 4 босатылады. Бұл жағдайда бөлшекті қысу күші келесі түрде анықталадыРз = Ри(^1)Л,онда 11 және 1 — тетік иықтарының ұзындықтары, мм; п = 0,95 — пневмоцилиндрдағы үйкелісті ескеретін коэффициент.4.20, б –суретте механизм-күшейткішті тетігі бар бүйірлік пневматикалық қысқыш сызбасы берілген.Қысылған ауаны пневмоцилиндрдің сояуышсыз қуысына жіберуде сояуышты 1 піспек 2 жоғары жылжиды және сояуыш тетікті 5 білік 3 айналасында бұрады. Бұру үрдісінде тетік 5 қысқа иығымен қысқышы 7 бар өзекті 6 оңға жылжытады және қысқыш қысқа иығымен бөлшекті 4 қысады. Қысылған ауаны пневмоцилиндрдің сояуышты қуысына жіберуде сояуышты піспек төмен жылжиды және тетікті 5 білік 3 айналасында сағат тілі бойынша бұрады. Бұл жағдайда тетіктің қысқа иығы өзекті 6 солға жылжытады, оның бастиегі қысқышты 7 басуын доғарады және де бөлшек 4 босатылады. Өзектегі 6 серіппе қысқышты бөлшектерді құрылғыда орнату және шешу ұолайлығы үшін солға қысады. Бөлшекті қысу күші, пневможетек сояуышындағы бастапқы кұш және өзек білігі бойында әрекет ететін күш 4.20, а-сурет үшін келесі формулалармен анықталады:Рз=P„(4/4)(V(1 + А)п;Ри = Рз(1 +h)l2/(hl34);р„ = Р„.о(12/1з)(1/п);Р„.о = Рзк/(1 + 1з),онда 1 „ 11 — қысқыш иықтарының ұзындықтары, мм; 12 „ 13 — күшейткіш тетік иықтарының ұзындықтары, мм; п = 0,9 — пневмоцилиндрдағы үйкеліс шығындарын ескеретін коэффициент.4.21-суретте пневможетекті және екітетікті топсалы механизмді қысатын құрылғы сызбасы берілген, ол келесідей жұмыс жасайды.Қысылған ауаны пневмокамераның сояуышсыз қуысына жіберуде мембрана 1 иіледі және сояуышты 2 дискіні жоғары жылжытады, сояуыш бұл кезде сол иығы тығынжолды 4 солға жылжыта отырып бөлшекті 5 қысатын тетікті 5 біліктерде бұрады. Қысылған ауаны пневмокамераның сояуышты қуысына жіберу үрдісінде мембрана 1 иіледі және сояуышты 2 дискіні төмен жылжытады. Сояуыш 2 білігіне топсалы бекітілген тетіктер 3 ұштары да төмен түсіріледі, тетіктің сол иығы тығынжолды 4 бөлшектен алыстатады, және бөлшек босатылады. Бөлшекті қысу күші және сояуыштағы білік күші бұл жағдайда келесі формулалармен анықталадыРз = 0,5P„{[1/tg(a + Р)] - tgфзпр];Ри = 2Рз/{[1/tg(a + Р)] - tgфзпр]},онда tg ф3пр = tg ф3(31/а) — консолдық (қиғашталған) тығынжолдағы үйкеліс шығындарын ескеретін келтірілген үйкеліс коэффициенті; tg ф3 ~ 0,1 — екітіректі (қиғашталмаған) тығынжолдағы сырғу үйкелісінің коэффициенті; а — тығынжол бағыттауышының ұзындығы, мм; l — топса білігі және тығынжол бағыттауышы ортасы арасындағы қашықтық, мм; l/a ~ 0,7.4.22-суретте пневможетекті және екіжақты әрекет ететін тығынжолсыз екітетікті топсады механизм-күшейткішті қысатын құрылғы сызбасы келтірілген, ол келесідей реттілікте жұмыс жасайды. Қысылған ауаны пневмоцилиндрдің сояуышты қуысына жіберуде сояуышты 2 піспек 1 төмен жылжиды, бұл кезде соңғысы сояуыш білігінде топсалы бекітілген тетіктер 5 ұштарын төмен түсіреді. Тетіктер 5 жылжи отырып тетіктер 7 арқылы қысқыштарды 3 біліктер 6 айналасынан бұрады, және қысқыштар қысқа иықтарымен бөлшектерді 4 қысады. Қысылған ауаны пневмоцилиндрдің сояуышсыз қуысына жіберуде сояуышты 2 піспек 1 жоғары жылжиды және сояуыш 2 білігінде топсалы бекітілген тетіктер 5 ұштары тетіктер 7 арқылы қысқыштарды 3 біліктер 6 айналасында бөлшектерді 4 босату бағытында бұрады. Бөлшекті қысу күші және пневмоцилиндр сояуышындағы бастапқы күш бұл жағдайда келесі формулалармен анықталадыРз = {P^[2tg(a + Р)ША/0п;Ри = 2 Рзtg(a + Р),онда l және І1 — қысқыш иықтарының ұзындықтары, мм; п = 0,9 — пневмоцилиндрдағы үйкелісті ескеретін коэффициент; a — күшейткіштер тітіктерінің ылди бұрышы; р — топсаларда сырғу үйкелісі шығындарын ескеретін ылди бұрышына а қосымша бұрыш.СЫНА-ТЫҒЫНЖОЛДЫ МЕХАНИЗМДЕР ЕСЕБІ Ылди жазықтық бойынша сырғанау үйкелісі. Сына-тығынжолды механизмдердің әрекеттері сырғанау үйкелісін немесе тербету үйкелісін есептеумен денені ылди жазықтықта жылжыту қағидаларына негізделеді (4.23-сурет). Көлденең жазықтықпен а бұрышын құратын, кедір-бұдырлы ылди жазықтықта орналасқан денені қарастырамыз (4.23, а-сурет).Рз күшін ылди жазықтықтың паралельді және перпендикулярлығын сәйкесінше Рз1 және Рз2 күштеріне ажыратамыз. Бұл құраушылардың мәндері келесі формулалармен анықталады:Рз1 = P^іnа; Рз2 = P^osа.Рз2 құраушысы ылди жазықтық реакциясымен N теңестіріледі. Осылайша,Рз2 = N = P^os а.Рз1 құраушы күш денені ылди жазықтық бойымен жылжытуға ұмытылады және жартылай немесе толықтай үйкеліс күшімен Ртр теңеледі. Сырғанау үйкелісі заңына сәйкес бұл күштің ең үлкен шамасыРтр = fN = fP Pcos а,онда f — ылди жазықтық бойынша сырғанау үйкелісі коэффициенті (f = 0,15...0,30 металдың металл бойынша қозғалуында, f = 0,10...0,18 майлаумен металдың металл бойынша қозғалуында, f = 0,30.0,50 майлаусыз терінің шойын бойынша қозғалуында, f = 0,15 майлаумен терінің шойын бойынша қозғалуында).Ылди жазықтығындағы дене тепе-теңдікте болуы үшін, қозғалмалы күш Рз үйкеліс күшіне FXp теңестірілуі қажет, яғни оны келесідей жазуға боладыP^іn а = fPPjcos а; tg а = f = tg ф;осыдан тежелу шарты келесі түрге ие а = ф.Егер жазықтық ылдиының бұрышы үйкеліс бұрышына тең болса, ылди жазықтықта жатқан дене өз күшінің әсерінің астында тыныштықта болады. Дене әдейі сырғымауы үшін, келесі шартты орындау міндета < ф. Бастапқы күші әсерінен PH сырғанау жазықтығына қатар қозғалатын денені қарастырамыз (4.23, б-сурет).Х білікке әсер етуші күштер кескіндерінің соммасын жазамыз:ХХ = 0; Ри - P^іnа - Fтр = 0.Формуланы ескеруменFтр = fN = f'P^os аБастапқы күшті анықтауға арналған шаманы аламыз:Ри = P3sіn а + fP3cos а.Күші әсерімен Ри көлденең жазықтыққа қатар қозғалатын денені қарастырамыз (4.23, в-суретті қараңыз). Бұл жағдайда тепе-теңдік теңдеуі келесі түрге иерз + ри + N + Ртр = 0.abc үшбұрышынан жазамызРи = Pзtg(а + ф).Қозғалудың бұл жағдайы бұранда мен сомынды тікбұрышты бұрандамамен өзара жылжытуда орын алады, себебі винт бұрандасын бұрандама тізбегінің көтерілу бұрышына тең ылди бұрышы бар жазықтық ретінде қарастыруға болады. Үшбұрышты немесе трапециялы беткейлі бұрандама сызбасын сынаша жылжымадағы үйкеліс ретінде қабылдауға болады (4.24-сурет).Жылжыманың көлденең бағыттауыштар бойымен біркелкі жылжуы үшін қажетті күшті Рз1, сырғанау үйкелісінің коэффициенті f тең болса анықтаймыз.Жылжыма тепе-теңдігінің екі теңдеуін құрастырамыз:ІX = 0, Рз1 = 2F.jp = 0;ІY = 0, 2N sіn р - Ри = 0,онда Fтp — жылжыманың әр жиектеріндегі үйкеліс күші; N — бағыттауыштың қалыпты реакциясы. Теңдіктің бұл жүйесін FTp = fN ескерумен шешуде, Рз1 = Pf/sіn в = Ри f' аламыз,онда f = f/sіnp — келтірілген үйкеліс коэффициенті.Келтірілген коэффициентке сәйкес f үйкеліс бұрышын, ф' деп белгілейміз және келтірілген үйкеліс бұрышын атаймыз. Осыдан келесіні жазуға боладыf = tg ф' .Белгілісі, f > f та, сәйкесінше, сынаша жылжымадағы үйкелістің басқа да теңдей жағдайларында жазықтықтағы үйкелістен артық.Келтірілген үйкеліс коэффициенті ұғымы шартты, себебі ол сынаша жылжыманың өткірлену бұрышына тәуелді өзгереді. Дененің жоғары қозғалуына ұқсас ылди жазықтық бойынша көлденең күш әсерімен көкжиекке а бұрышымен ылдиланған бағыттауыштар бойынша сынаша жылжыманы біркелкі жылжыту үшін көлденең күшті де жұмсау қажет болады Рз1 = Pntg(a + ф ').Өлшеуіш бұрандаға арналған бұрыш 2р = 120°, ал трапециялы бұрандаға арналған бұрыш 2р = 150°.Теңселу үйкелісі. Цилиндрдің сырғанаусыз радиуспен r Рз және Ри күштері әсерімен теңселуін қарастырамыз (4.25, а-сурет).Цилиндр тірек жазықтық бойынша домалайтын болады, және толық реакция R оның қандай да бір а нүктесі және орталығы арқылы өтеді.Цилиндрлерді біркелкі домалатудағы ХМ сәттерінің тепе-теңдік теңдігін құрамыз:ХМ = 0, -Риг + Рза = 0,онда а —Ри күшінің иығы; r — цилиндр радиусы.4.25-сурет. Дененің көлденең жазықтық бойынша теңселуіндегі күштердің әсер ету сызбасы (а) және доңғалақшалы сына-тығынжолды механизм сызбасы (б)Деформация – ақаулану, плечо – иық.а бСоңғы теңдіктен цилиндрді біркелкі теңселту үшін қажетті күшті анықтаймыз:Ри = Рзй/Г.а иығының ең жоғарғы мәні теңселту үйкелісінің коэффициенті деп аталады және сантиметр немесе миллиметрлерде беріледі. Теңселу үйкелісі коэффициенті дене қозғалысы жылдамдығына тәуелді емес. Теңселу сызбаларының әртүрлі нұсқаларын қарастырамыз (4.26-сурет). Тіректік беткейдің толық реакциясын R құраушыларға ажыратамыз (4.26, а-сурет):R = N + Ртр,онда N —ақауланбаған тіректік беткейге қалыпты реакция; Ртр — тербелу үйкелісі күші.Сырғанау тепе-теңдігінің үш теңдігін құрамыз:ІX = 0, Ри - РТр = 0;ІY = о, N - Рз = 0;ІM = 0, -Риг + Рза = 0.Бұл теңдіктерден келесілерді жазамызР = F ; N = Р ; Р г = Р аг и 1 тр з и зКелесі белгілеулерді жүргіземіз: Риг = М — теңселу сәті; Рза = Мтр — үйкеліс сәті.Сырғанау қозғалысының келесідей жеке жағдайлары мүмкін: ■М > Мтр, Ри < Ртр — тек теңселу (4.26, б-сурет);■М < Мтр, Ри > Ртр — тек сырғанау;■ М > Мтр, Ри > FTp — сырғанаумен теңселу;■ М < Мтр, Ри < FTp — тыныштық қалпы.Теңселу үйкелісі көптеген жағдайларда сырғанау үйкелісінен аз, сондықтан сырғанау механизмдері бар құрылғылар орнына теңселу механизмдері бар (доңғалақшалармен) құрылғылар қолданылады немесе құрылымының тағайындалуына байланысты – өзінде сырғанау үйкелісін және теңселу үйкелісін қамтитын механизмдер (4.25, б-сурет).Сына-тығынжолдық механизмдер бөлшектері. Білдектік құрылғыларда бірқиғаштықты сыналы доңғалақшамен және доңғалақшасыз сыналы механизмдер және көпсыналы өздігінен орталықтандыратын механизмдер қолданылады. Бірқиғаштықты сыналы доңғалақшамен және доңғалақшасыз сыналы механизмдер пневматикалық және гидравликалық жетектердің күшейткіштері ретінде қолданылады, ал көпсыналы өздігінен орталықтандыратын механизмдер – патрондар, жақтаулар және т.б құрылымдарында. Сыналы және сына-тығынжолды механизмдердің артықшылықтары: ■Құрылымның қарапайымдылығы және жинақылығы;■Баптау және қолдануда қолайлылығы;■Өздігінен тежелу қабілеттілігі (доңғалақшалы механизмдер өздігінен тежелетін болып табылмайды);■Дайындаманың рұқсат етілетін өлшеміне тәуелді емес бекіту күштерінің тұрақтылығы.Сыналы және сына-тығынжолды механизмдердің кемшіліктері келесілер:■Бекіту күштерінің шоғырланған сипаты, бұл оларды қатаң емес дайындамаларды өңдеуде қолдануды қиындатады; ■Сыналы түйістірілу сипатына, тығынжолдардың көлденең кесінділерінің сипатына және тығынжолдар астындағы ойықтарға, тығынжол және ойықтар арасындағы саңылауларға, механизмнің жоңқалардан қорғалуына тәуелді төмен сенімділік.4.27, а-суретте құраушы бөліктері жетектен Ри күші түсірілген сына болып табылатын сына-тығынжолды механизм көрсетілген; бекіту күшін Рз туындататын тығынжол 2 (жұдырықша); сына және тығынжол (жұдырықшалар) жылжитын ұңғымалары бар тұрқы 3; тіректік доңғалақша (доңғалақшалар) 4, егер де механизмде оларды қолдану қарастырылған болса. Осындай механизмнің маңызды құрылымдық және есептік сипаттамалары сына қиғаштығының бұрышы а, күштердің беру қатынастары немесе күшейткіш көэффициент, және жылжытудың беру қатынасы гперем. Бұл кезде  г'с = рз/ри. 4.27-сурет. Тірек доңғалақшасы бар сына-тығынжолды механизм құрылымы (а) және сына-тығынжолды механизмдік сызба (б):1 — сына; 2 — тығынжол; 3 — тұрқы; 4 — тірек доңғалақшаКүшейту коэффициенті үйкеліс коэффициентіне тәуелді.Бұрыш а азаюымен күштегі жеңіс артады, алайда біруақытта жылжу жеңілісі де артады:^перем Sпл/Sкл,онда Бпл — тығынжол жүрісі; Бкл — сына жүрісі.Жылжудың беру қатынасы а бұрышына тәуелді: а < 5°30' (өздігінен тежелу шартынан) доңғалақшасыз механизмдерде;а >10° доңғалақшалы механизмдерде.Дайындаманы тікелей бекітуге (қысқыштарсыз) арналған сына-тығынжолды механизмдер келесі реттілікте есептелген (4.27, б-сурет):■Дайындаманы бекіту күшін Рз бастапқы мәліметтер ретінде таңдайды;■Механизімінің қағидалы сызбасын және сына қиғашының бұрышын а таңдайды;■Тығынжол (жұдырықша) жүрісін формула бойынша анықтайды^пл - ТН + Агар + Д^пл + Wонда Тн — дайындаманың өлшеміне H рұқсатнама; Дгар — дайындаманы еркін орнатуға арналған кепілді саңылау, Дгар - 0,2 ...0,4 мм; Д5пл — дайындау қателіктерін және механизмнің тозуын ескеретін тығынжол жүрісінің қоры, ДБпл — 0,2.0,4 мм; J — механизмнің қатаңдығы (J - - 1 000.2 500 кН/м; екітығынжолды механизмді жобалауда қабылдануы J — 2 500.3 500 кН/м);■Сына жүрісін формула бойынша анықтайдыSkv — S^ctg aі■Жетектегі күшті формула бойынша анықтайдыРи — Рз/іc-Жазық бірқиғашты сынасы бар сыналы механизм-күшейткіш 4.28-суретте көрсетілген.Бұл механизм құрылғы жетегінің бастапқы күшін Ри арттыру үшін қызмет етеді. Механизирленген жетек сояуышы, бастапқы күшті Ри дамыта отырып жылжиды, бірқиғашты сынаны басып ылди беткейде қысқыштың тік күшін Рз қалыптастырады. Қысу күшіне Рз сынаның ылди жазықтығындағы реакцияның қалыпты күші N және Ри күшіне қарсы жаққа бағытталған Ртр1 және Ртр2 үйкеліс күштері қарсы тұрады. Сынаны бөлшектің құрылғыда бекітілуі кезіндегі тепе-теңдік жағдайын қарастырып, бастапқы күш Ри және қысу күші Рз арасындағы қатынасты ылди жазықтықпен сынаны жылжытатын қозғалмалы буын бағыттауыштарындағы үйкелісті есепке алмай табамыз. tg ф1 — f1 деп ылди жазықтықтағы үйкеліс коэффициентін белгілейміз. N және Ртр1 күштерін оларға теңдей әрекет ететін R1 –ға алмастырамыз және де R1 күшін Рз және Рз1 құраушы күштерге ажыратамыз. Сынаның үйкеліспен тепе-теңдік жағдайында екі беткейлерде қысудың екі тік күштері Рз өзара теңестірілетіндерін анықтаймыз, ал сояуыштағы бастапқы күш Рз1 и ртр2 күштерімен теңеседі:ри = рз + Ртр2.Күштер үшбұрышынан анықтайтынымызРз1 = Рзtg(a + фО;Ртр2 = Рзtg Ф2.Ри күші үшін теңдікке табылған Рз1 и ртр2 табылған мәндерін қойып алатынымыз Ри = Рзtg(a + Ф1) + Рзtg Ф2;ри=p3[tg(a + Ф1) + tg Ф2].Ри арналған формуладан қысу күшін анықтаймыз: рз = pn/[tg(a + Ф1)+tg Ф2].Егер да көлденең жазықтықта tg ф2 = 0, ондаРз = PH/tg(a + Ф1).Қысу күшінің Рз жетек сояуышындағы бастапқы күшке қатынасы Ри күштердің беру қатынасы болып табылады:;с = рз/ри = 1/[tg (a + Ф1)+ tgФ2];Рз = г'сРи.Бпл тігінен қысу күші Рз түсетін нүктеден (тығынжолды жылжыту) жылжыту БкА көлденеңінен бастапқы күш түсетін нүктеден жылжытуды (сынаны жылжытуға) жылжытудың беру қатынасы деп атайды:^перем = Sha/Sra = tg a;Бпл = SRAtg a .Сынаның оның екі беткейлеріндегі өздігінен тежелуі келесі қатынаспен анықталадыa < Ф1 + Ф2;бұл кезде егер де ф1 = ф2 = ф, онда a < 2ф.Сынаның және бөлшектің түйіндестірілген болатты беткейлері үшін сырғанау үйкелісі коэффициентін қабылдап f = tg ф = 0,1, үйкеліс бұрышын аламыз ф = 5°43' Сәйкесінше, сынаның оның екі беткейлеріндегі үйкелісі кезіндегі өздігінен тежелуі ылди бұрышы а < 11° болғанда орындалады.Бөлшекті қысуға арналған сына-тығынжолды және тетікті механизмдерден құралатын құрамалы күшейткіш сызбасы 4.29-суретте көрсетілген.Тең ылди бұрыштарына ие және тығынжолдарға 2 бірдей қысу күштерін Рз жолдайтын сына 1 екі бірге қосылысқан бірқиғаштықты сына түрінде болады. Сондықтан бірқиғаштықты сына үшін бұрындары келтірілген қорытындылардың барлығы екіқиғаштықты сына үшін де жарамды. Бөлшекті қысудың жиынтық күшін беру қатынастарын ескерумен және Ртр2 = 0, 1дф2 = 0 болған жағдайда табамыз:Рз = Ригс1гс2.мұнда Ри — тығынжол сояуышындағы бастапқы күш; іc1 — сына-тығынжолды механизм-күшейткіштің беру қатынасы; іc2 — бірінші қатарлы тетік иықтарына арналған беру қатынасы, ол келесі формуламен анықталадыіc2 = Рз/Р з = V*2,онда Р3 = Рз/п — тығынжолдың біліктік күші; п —тығынжолдар саны; 11 и 12 — бірінші қатарлы тетіктер иықтары; 13 — тығынжолдың бағыттауыш тығынының ұзындығы; 1 —Рз күшін түсіру нүктесі және тығын орталығы арасындағы қашықтық. Олай болсарз = [pn/tg(a + Ф1)] - pntg Ф3пр.мұнда ф3пр — келтірілген үйкеліс күші, келесі формуламен анықталадыtg Ф3пр = ри[1 - tg(a +Фl)Фзпр]/tg(a +Ф1).Сәйкесінше, күштердің беру қатынасын келесі түрде жазуға боладыіc = Рз/Ри = [1 - tg(a + ф^пр]^^ + Ф1).4.30, а –суретте бірқиғаштықты сынасы және екі доңғалақшалары бар сыналы механизм сызбасы көрсетілген. Мұнда сына 2 қысу күшін жазық беткейлерге емес, айналатын доңғалақшаларға 1 және 3 жолдайды, сондықтан қысу күшін Рз анықтауға арналған формулаға бұл жағдайда сырғанау үйкелісі коэффициенті tg ф2 және сырғанау үйкелісі бұрышының ф1 орындарына теңселу үйкелісі коффициентін tg Ф2пр және теңселу үйкелісі бұрышы Ф1пр қойылады:Рз = Ри/[^(а + Ф1пр) + tg Ф2пр].4.30, б-суретте сынаның ылди жазықтығындағы бір доңғалақшалы бірқиғаштықты сына көрсетілген. Бұл жағдайда қысу күші келесі формуламен анықталадыРз = Ри/№ + Ф1пр) + tgф2^ 4.30-суретте көрсетілген екі доңғалақшалы сына-иінтіректі механизмге арналған қысатын күш және атқарушы механизмдегі күш келесі формулалар бойынша анықталады:Рз=Ри^/Лп/^а + Фтр) + tg Ф2пр];Ри = Ри1[tg(а + Ф1пр) + tg ^пр^^онда п — нығыздалулардағы үйкеліс шығындарын ескеретін коэффициент; Ф1пр — сынаның ылди жазықтығындағы келтірілген теңселу үйкелісінің бұрышы; tgф2пр — теңселу үйкелісінің келтірілген коэффициенті.Келтірілген коэффициенттер және үйкеліс бұрыштарының шамалары төменгі доңғалақшаның тепе-теңдік жағдайында орналасады (4.30, а-суретті қараңыз). Ртр2 және Ртр3 үйкеліс күштерінен туындайтын сәттер өзара байланыстылықпен анықталадыFw2D/2 = FTp3d/2.Келтірілген теңдікке шаманы қойыпFTp2 = -^з^9"ф2пр' FTp3 = P3tg ф2;алатынымызP^tg Ф2пpD/2 = Рзtg ф2^2.Теңдіктің оң және сол бөліктерін Р3 және 2 қысқартып, төменгі доңғалақшаға арналған келтірілген теңселу үйкелісі коэффициентін анықтаймыз: tg Ф2пр = tg ф2(^/D);Ф2пр = arctg ф2^/О) = arctg f2(d/D).Осыған ұқсас формула жоғарғы доңғалақшаға арналған теңселу үйкелісі коэффициентін анықтау үшін де қолданылады: tg ф1пр = tg Ф1^ЛО);Ф1пр = arctg ф^/D) = arctg f1(d/D).Сәйкесінше, келтірілген теңселу үйкелісі коэффициентін азайту үшін доңғалақша білігінің диаметрін d құрылғы құрылымымен рұқсат етілген ең аз шамасында, ал доңғалақшаның сыртқы диаметрін D рұқсат етілген ең үлкен шамасында алады.Келесідей қабылдапf = f = f2 = tgф = tgф1 = tgф2 = 0,1; ф = ф1 = ф2 = 5°43'; d/D = 0,5, келтірілген формулалар бойынша алатынымыз:tg Ф1пр = tg фl(d/D) = 0,05;tg Ф2пр = tg Ф2^/О) = 0,05.Сыналы механизмнің өздігінен тежелу шарты сырғанау үйкелісі коэффициентімен f және d/D қатынасымен анықталады.Бұрышты табамызф1пр = arctg ф^/D) = arctg0,05 = 2°52'.Сәйкесінше, екі доңғалақшалары бар бірқиғаштықты сыналарға арналған өздігінен тежелу шарты, егер ылди бұрышы 2°52' + 2°52' = 4°104' = 5°44' соммасына тең болғанда; яғни а < 5°44' болғанда қамтамасыз етіледі.Доңғалақшалы сыналы механизмдер механикаландырылған жетектердің күшейткіштері ретінде қолданылады, себебі оларда доғалақшасыз сыналы механизмдерге қарағанда сынаның үйкеліс шығындары аз, ал қысу күші артық, бұл жайлы 4.30, г-суретте көрсетілген сызбалар түсіндіреді. Сына-тығынжолды механизм-күшейткіштер әртүрлі мақсаттарда қолданылады. Мысалы, бір және екітығынжолды механизмдер білдекті құрылғылар жетектерінің күшейткіштері ретінде, ал көптығынжолдылары патронда мен жақтаулардың орталықтаушы механизмдері ретінде қолданылады. Қиғашталмаған тығынжолды механизм-күш сызбасын қарастырамыз (4.31, а-сурет) және қысу күші Рз және жетектің бастапқы күші Ри арасындағы тәуелділікті табамыз.Тығынжол тепе-теңдігі үшін келесі шарттарды орындау қажет:ІX = 0, Рз1 - N = 0, Рз1 = N;ІY = 0, -Рз + Рз2 - FTP3 = 0;рз = Рз2 - Ртр3;Рз = Рз2 — Ntg Фтр3;Рз = Рз2 — Рз1tg фтр3,онда фтр3 — екітіректі тығынжолдың үйкеліс бұрышы.Рз2 және Рз1 мәндері формулалар бойынша анықталады:Рз2 = PH[1/[tg(a + фтр1) + tg фтр2]];Рз1 = PHtg(a + фтр1),онда фтр1 — сынаның ылди жазықтығындағы үйкеліс бұрышы; фтр2 — сынаның көлденең жазықтығындағы үйкеліс бұрышы.Рз1 және Рз2 арналған мәндерді тығынжол тепе-теңдігі формуласына қоямыз:рз = PH[1/[tg(a + фтр1) + tg фтр2]] —— Ри№ + фтр1)tg фтр3].Түрлендіруді орындағаннан кейін қорытынды формуланы аламызрз Ри{1 [tg(a + фтр1)tg фтр3]}/[^'д(а + фтр1) + tg фтр2].сәйкесінше фтр1, фтр2, фтр3 белгілейміз ф1, ф2, ф3 және жазамыз

Рз = Ри{1 - [tg(a + ф1 )tg фз]}/[tg(a + ф^ + tg ф2].4.31, б –суретте консолдық тығынжолы бар механизм-күшейткіш сызбасы көрсетілген. Бұл жағдайда қысу күші Рз бұрынырақтаКелтірілген формула бойынша анықталады, бірақта үйкеліс коэффициентінің tg<p3 орнына келтірілген үйкеліс коэффициенті tg ф3пр қойылады: рз = ри{1 - [tg(a + фl)tg фзпр]}/[tg(a + Ф1) + tg ф2].tg ф3 –ны tg ф3пр-ға алмастыру үшбұрыштар ұштары екі тіректі тығынжол әрекеттерінен айрықшаланады. tgф3пр шамасын консолдық тығынжолға әсер ететін күштерді қарастырып анықтаймыз.Қарастырылып отырылған сызбада Рз1 күші тығынжолдың қиғаштануын қалыптастырады, яғни оны орталық нүктеге О қатысты саңылау өлшеміне дейін бұруға тырысады және үшбұрыш түрінде қарастырылған қысымды құрады. Теңдей әрекет ететін N а қашықтықта екендігімен түсіндіріледі, ал тең әсерлі күштер арасындағы қашықтық N а-ға тең. Келтірілген үйкеліс коэффициентінің tg ф3пр шамасы тығынжолдың тепе-теңдігі Рз1 және N күштерінің сәттері О нүктесіне қатысты тең, сәйкесіншеРз11 = N(2/3) а,онда 1 — длина направляющей консольного плунжера (1/а = 0,7). Тең әсерлі күшті N келесі түрде жазуға боладыN = ^тр3/^3 = Fp>3/tg ф3.Бұл шаманы бұрындары келтірілген теңдікке қоямыз:Рзх1 = (FTP3/tg ф3)(2/3)а,немесе2^3 = Рз1(31/а^ ф3,осыдан^ф3пр = (31/a)tg ф3;2^тр3 = Рз1^ ф3пр.4.32-суретте бір тығынжол және доңғалақшалары бар сыналы механизмдердің төрт сызбалары көрсетілген.Осындай механизмдер үшін қысу күші келесі формуламен есептеледі Рз = Ри{1 - [tg(a + ф^ ф3]}/^(а + ф1) + tg ф2],Бірақта ондағы үйкеліс бұрышы және коэффициенттері келтірілген коэффициенттермен алмастырылады tg ф2пр, tg Ф3пр.Екітіректік тығынжолды және бір доңғалақшалы механизмнің есебінде (4.32, а-сурет) қысу күшіне арналған формулаға ф орнына 1 келтірілген үйкеліс бұрышы қойыладыф1пр = arctg ф^/D) = arctg f1(d/D);

tg Ф1пр = tg Фl(d/D).Бұл жағдайда алатынымызРз = Ри{1 - [tg(a + Фlпр)tg фз]}/[tg(a + Ф1пр) + tg Ф2].консолдық тығынжолды және бір доңғалақшалы механизмнің есебінде (4.31, б-сурет) қысу күшіне арналған формулаға ф1 және tgф3 4.32-сурет. Бір тығынжолды және доңғалақшалы сыналы механизмдердің сызбасы: а — қостіректік тығынжолмен және бір доңғалақшасымен; б — консолдық тығынжолмен және бір доңғалақшамен; в — қостіректі тығынжол және екі доңғалақшалармен; г — консолдық тығынжол және екі доңғалақшаларыменОрнына ф^р және tg фэпр = tg фз(37/а)г қойылады, яғни бұл жағдайда келесідей жазуға боладыРз = Ри{1 - [tg(a + фlпр)tg Ф3(3^/ a)]}/[tg(a + ф1щ,) + tg Ф2].Екітіректі тығынжолды және екі доңғалақшалары бар механизмнің есебінде (4.32, в-сурет) қысу күшіне арналған формулаға ф1 және tgф2 орындарына ф1пр және tg ф2пр = tg ф2^/£>) қойылады, яғни келесі түрде жазуға боладыРз = Ри{1 - [tg(a + Фlпр)tg ф3)]}/^(а + ф!пр) + tg ф2^/Г>)].Консолдық тығынжолды және екі доңғалақшалары бар механизмнің есебінде (4.32ғ г-сурет) қысу күшіне арналған формулаға ф1, tg ф2 және tg ф3 орындарына олардың келтірілген белгіленулері ф1пр, tg ф2пр және tgф3пр, қойылады, сәйкесінше бұл жағдайда қысу күші келесідей рз = ри{1 - [tg(a + Фlпр)tg ф3(3ра)]}/[^(а + ф1пр) + tg ф2^/р)].Көптығынжолды өздігінен орталықтанатын механизмдер. Көптығынжолды өздігінен орталықтанатын механизмдер, патрондар, жақтаулар үшін жиынтық қысу күші Рсум.з біртығынжолды механизмдерге арналған формула бойынша анықталады, алайда негізгі формулада және оның жеке жағдайларында tg ф2 түсіріліп қалады, себебі бұл жағдайда көпқиғаштықты сынаның маңында орналасқан және оның ылди жазықтығын біркелкі басып тұратын консолдық тығынжолдар, бөлшекті қысуда бұл сынананың көлденең тіректік беткейіне қысым түсірмейді.Сәйкесінше, консолдық тығынжолды доңғалақшасыз көптығынжолды механизмдер үшін жиынтық қысу күшіРcум.з = Ри {[1 - tg(a + фО^ Фзпр]/tg(a + ф1)}.Әрбір тығынжолмен қамтамасыз етілетін қысу күші Р = Р /пз сум. зонда п — құрылғыдағы тығынжолдар саны.Доңғалақшасыз көптығынжолды механизмдерге арналған өздігінен тежелудің шарты f = 0,1 болғанда a < 5°43', ал доңғалақшалы механизмдер үшін a < 2°50'.Гидропластмассалы көпбуынды механизмдер. 4.33-суретте ішкі қуысы гидропластмассамен толтырылған көпбуынды көптығынжолды құрылғының (жақтаудың) сызбасы көрсетілген. Жақтау тұрқысы 1 саңылауына тығынжолдар 2 орнатылған. Қысылған ауаны пневможетектің оң қуысына жіберуде (4.33-суретте көрсетілмеген) сояуыш және тартқышы 4 бар піспек солға орын ауыстырады, тығынжолдарды 2 орталықтан жылжытатын гидропластмассаны басады, және бөлшек 3 қысылады. Бұл кезде гидропластмассалы көптығынжолды жақтау қуысында гидростатикалық қысым туындайды р, Н/м2, ал тартқыш 4 және қысатын тығынжолдар 2 орын ауыстырмайды. Гидропластмассаға түсірілетін тартатын қысым күші Ри = (nd2p)/4.Гидропластмасса әрбір тығынжолға 2 күшпен басады Рз = (nD2p)/4.Рз күшіне арналған шаманы Ри, күшіне бөліп келесі формуланы аламызРз/Ри = (D/d)2,Одан ескере отырып табатынымыз Рз = PM(D/d)\онда Ри — механикаландырылған жетектің сояуышындағы бастапқы күш, Н; D — қысатын тығынжол диаметрі, см; d — тартқыш диаметрі, см; п = = 0,9 — жетектің пайдалы әрекетінің коэффициенті.  Тартқыштар 4 және тығынжолдарды 2 жылжыту бөлшектерді қысуда 3 тығынжолдар астындағы тарту күшімен жылжитын гидропластмасса көлемдерінің теңдігімен анықталады. Сәйкесінше, гидропластмассамен толтырылған көлемV = (nd2 Spn/4) = (nd2 Sp n)/4,осыданSph = SpDdf n,онда Бри — бөлшекті қысуда тартқыштың 4 тығынжолдармен жылжуы, мм; БРз — бөлшекті қысуда әрбір жұмыстық тығынжолды жылжыту, мм; п — қысатын тығынжолдар саны.4.34-суретте пневмодеткеті сына-тығынжолды күшейткіш құрылғылар құрылымдары көрсетілген. 4.34, а – суретте екітіректі тығынжолы 3 және екі доңғалақшалары бар сына-тығынжолды күшейткіш механизм сызбасы берілген. Қысылған ауаны пневмоцилиндрдің сояуышсыз қуысына жіберуде піспек 1 сояуышпен 2 жоғары жылжиды, сояуыш 2 сыналы ұшымен оң доңғалақшаға баса отырып тығынжолды 3 оңға жылжытады, және ол теңселмелі тоспасымен бөлшекті 4 қысады. Қысылған ауаны пневмоцилиндрдің сояуышты қуысына жіберу үрдісінде піспек 1 сояуышпен 2 төмен жылжиды, сояуыш 2 сыналы ұшымен сол доңғалақшаны баса отырып тығынжолды 3 тоспамен бірге солға ығыстырады, және де бөлшек 4 босатылады. Қарастырылып отырған механизм үшін бөлшекті қысу күші және цилиндр сояуышындағы білік күші tg ф1пр = tg 9j(D/d) болғанда, сәйкесінше келесі формулалармен анықталадыРз = Pn/[tg(a + фтр) + tg ф2](1/п);Ри = Рз/№ + ф1пр) + tg ф2](1/п),онда tg ф1 — сына қиғаштығындағы үйкеліс коэффициенті.4.34, б – суретте бірқиғаштықты сына және екітіректік тығынжолы бар сына-тығынжолды күшейткіш механизм сызбасы берілген қысылған ауаны пневмоцилиндрдің сояуышсыз қуысына жіберуде піспек 1 сояуышпен 2 солға жылжиды. Сояуыш 2 тетікті 3 білікте бұра отырып, қысқышты 5 бөлшекке жылжытады және тығынжолдың 4, біруақытта сояуыш қиғаштығы бойынша жылжи отырып бастиегі астына түседі, бастиекпен қысқышты 5 бөлшекке 6 қысады және оны бекітеді. Қысылған ауаны пневмоцилиндрдің сояуышты қуысына жіберу үрдісінде сояуышты 2 піспек 1 оңға жылжиды, сояуыш 2 қиғаштығымен тығынжолдв 4 жоғары жылжытады және біруақытта, тетікті 3 бұра отырып4 5 6  п-\/2 а/2 1“  J / /4.34-сурет. Пневможетекті сынатығынжолды күшейткіш механизмдер құрылымдары: а — екітіректік тығынжолды және екі доңғалақшаларымен: 1 — піспек; 2 — сояуыш; 3 — тығынжол; 4 — бөлшек; б — бірқиғаштықты сынасы және екітіректі тығынжолмен: 1 — піспек; 2 — сояуыш; 3 — тетік; 4 — тығынжол; 5 — қысқыш; 6 — өлшек; 7 — серіппе; в — пневмокамера сояуышында бірқиғаштықты сынамен және консолдық тығынжолмен: 1 — мембрана; 2 — сояуыш; 3 — тығынжол; 4 — өлшек; 5 — тетік; 6 — білік; 7 — серіппе; г — қысқышпен: 1 — піспек; 2 — сояуыш; 3 — білік; 4 — өлшек; 5 — қысқыш; 6 — доңғалақша қысқышты 5 тығынжолдан 4 солға әкетеді және бөлшектер де 6 бөлшек те босатылады. Тығынжолдағы серіппе 7 қысқышты 5 құрылғыда бөлшектерді қолайлы орнату және шешу үшін жоғары көтереді. Берілген сына-иінтіректі механизм үшін қысу күші және білік күші келесі формулалармен анықталады:Рз = P„/[tg(a + фО + tg ф2][(У + WA](і/n);Ри = Рз/№ + Ф1) + tg ф2][(1 + А)Л](1/п);Ри = P1H/[tg(a + Ф1) + tg ф2](1/п),онда tg ф2 = f— сояуыштың (сынаның) бағыттауыш беткейіндегі үйкеліс коэффициенті; п = 0,8 — үйкеліс шығындарын ескеретін коэффициент.4.34, в –суретте пневмокамера сояуышында бірқиғаштықты сынасы және консолдық тығынжолы бар сына-тығынжолды күшейткіш механизм сызбасы берілген. Қысылған ауаны пневмокамераның сояуышсыз қуысына жіберуде мембарана 1 иіледі және сояуышты 2 дискіні жоғары жылжытады. Сояуыш сыналы ұшымен тығынжол 3 арқылы тетікті 5 білікте 6 бұрады, және де тетіктің 5 жоғарғы иығы бөлшекті 4 қысады. Қысылған ауаны пневмокамераның сояуышты қуысына жіберу үрдісінде мембрана 1 төмен иіледі және сояуышты 2 дискіні төмен жылжытады, серіппе 7 тетікті 5 білікте 6 сағат бағыты бойынша бұрады, және де бөлшек босатылады:бұл механизм үшін бөлшекті қысу күші келесідей анықталады:рз = ри{[1 - tg(a + фО^ ФэпрИ^а + Ф1) + tg Ф2Ш7/7) п;Ри = Рз№(а + Ф1) + tg ф2]/[1 - tg(a + ф^ ФэпрП^Л )(1/п );Рз = P^/7; Р1и = Рз7Л,онда tg ф2 = f = 0,1 — тығынжол бағыттауышындағы үйкеліс коэффициенті; Ри — тығын сояуышындағы бастапқы күш; 71, 7 — тетік иықтарының ұзындықтары.4.34, г –суретте қысқышты және пневматикалық жетекті қысатын механизм сызбасы берілген. Қысылған ауаны пневмоцилиндрдің сояуышсыз қуысына жіберуде сояуышты 2 піспек 1 оңға жылжиды. Сояуыш 2 сыналы ұшпен қысқыш 5 білігінде орналасқан доңғалақшаны 6 баса отырып, ққысқышты білік 3 айналасында бұрады, және ол жоғарғы иығымен бөлшекті 4 қысады. Қысылған ауаны сояуышты қуысқа жіберу үрдісінде сояуышты 2 піспек 1 солға жылжиды және сояуыштың 2 сыналы ұшы қысымды доңғалақшаға 6 ауыстырады. Бұл кезде қысқыш 5 өзінің төменгі бөлігінің ауыр болуынан білік 3 айналасында бұрылады және бөлшек 4 босатылады. Осындай механизм үшін қысу күшірз = риШ - tg(a + Ф^И^ + Фыр) + tg Ф2]}(7l/7)n,онда ф1пр = arctg f(d/D1) — сына қиғаштығындағы келтірілген үйкеліс күші; f = 0,1 — үйкеліс коэффициенті; D1 — доңғалақша диаметрі, мм; d — доңғалақша білігі диаметрі, мм; tg ф2 — сынаның бағыттауыш беткейіндегі үйкеліс коэффициенті; п = 0,9 — пневможетектегі үйкеліс шығындарын ескеретін коэффициент.4.6. ЦАНГАЛЫ ҚЫСҚЫШТАР, ГИДРОПЛАСТМАССАЛЫ ҚЫСҚЫШТАР, ЖАРҒАҚШАЛЫҚ ПАТРОНДАР, ТАБАҚШАЛЫ СЕРІППЕЛІ ЖАҚТАУЛАР ЖӘНЕ ПАТРОНДАР    Цангалы қысқыштар кесетін серіппелі гильзалар болып табылады, оларға дайындамаларды немесе құрастырылатын бөлшектерді сыртқы және ішкі цилиндрлік және оймакілтекті беткейлері бойынша орнатуға болады. 4.35, а, б –суретте сыртқы диаметр бойынша орталықтандыруға арналған цангп құрылымдарының мысалдары берілген. Егер 4.35, а-суретте көрсетілген тартатын цангалы құрылым даналық дайындамаларды бекіту үшін қолданылса, онда 4.35, б-суретте келтірілген итеретін цангалы құрылымды шыбықты материалды бекіту үшін қолданады. Шыбықты білік бағытында бекіту үшін цанга алдында тіреуіш орнатылады. Көлденең кеспелер цанганың әрбір жапырақшаларын, цанга немесе тұрқыны бойлық жылжытуда радиалды серпімді орын ауыстырулар алатын, консолды бекітілген аралыққа айналдырады. Цанга жапырақтарының радиалды жылжулары біруақытта бірдей жылдамдықта орындалатындықтан, цангалық механизмге өздігінен орталықтану қасиеті тән. Цанга жапырақтарының саны (4.35, в-сурет) оның жұмыс даметріне d (4.35, б-суретті қараңыз) дайындама немесе құрастырылатын бөлшектің негіздік беткейінің пішініне байланысты. d < 30 мм болғанда цанганың үш жапырақшасы болады, ал 30 < d < 80 мм болғанда — алты. Егер негіздік беткей оймакілтекті болса, онда жапырақтар саны оймакілтектер санына тең және жапырақ пішіні оймакілтек ойысының пішінін қайталайды. Цанганың қызметке қабілеттілігін сақтау үшін оның жапырақтарының ақаулары серпімді алаң шегінен шықпауы қажет, яғни олардың беткейлерін өңдеу дәлдігі 9-шы квалитеттен қатты болмауы қажет (дәлдіктің 6-9 квалитеттері).Әдетте цангалар У8А, У10А, 65 Г маркалы болаттардан дайындалады, ал үлкен өлшемдік цангалар үшін кірігулі 15ХА және 12ХН3А болат маркалары қолданылады. Цангалардың жұмыстық бөліктерін термиялық өңдеуді HRC 58...62 қаттылыққа дейін орындайды (ұштық бөлігінің қатаңдығы 39...45 HRC).Конус бұрышын 35.40° шегінде таңдайды. Бұрыштар шамасы аз болуда цанга сыналануы мүмкін (бұл жағдайда арнайы алынғыш қолдану қажет). Тығындарды қысатын конус бұрышы цанга конусы бұрышынан 1° артық немесе аз орындалады.Цанганың әрбір жапырақшасы жазық бірқиғаштықты сына (4.35, г-сурет), сондықтан, дайындаманы немесе құрастырылатын бөлшекті бекітуде қажетті, цанганың тарту күшінің Ри есебі үшін (4.35, а-суретті қараңыз), сына есебінде пайдаланылатын формуланы қолдануға болады: Ри = Рз1ф[(а/2) + ф],онда ф —цанга және тұрқы немесе тығын арасындағы үйкеліс күші.Бекіту күші, H:р = k {(M {г 2) + P2 ] },онда к — қор коэффициенті; М — цангамен берілетін сәт, Н-мм; г — дайындама немесе құрастырылатын бөлшектің негіздік беткейінің радиусы, мм; Р — жылжытатын білік күші, Н; f1 — дайындама немесе құрастырылатын бөлшек және цанга жапырақшалары арасындағы үйкеліс коэффициенті.Тарту күші әсерінен цанганың жапырақшалары, дайындаманы немесе құрастырылатын бөлшекті еркін орнатуға дейін қажетті, саңылауын таңдауға Д дейін ғана қысылады. Цанга жапырақшасын консолды бекітілген аралық ретінде қарастыра отырып, қысу күшін P'з анықтауға болады:P з = [3EJy/(10l3)]n,онда E — цанга материалының серпімділік модулі, МПа; J — цанга жапырақшасын өңдеу орнындағы жіңішке сақина секторының инерция сәті, мм4 (4.35, а-суретіндегі А-А кесіндісін қараңыз); у — диаметрі бойынша дайындама немесе құрастырылатын бөлшек және цанга арасындағы саңылау жартысына тең, жапырақшаның майысу бойы, мм; l —жапырақшаның өңделіну орнынан тұрқы ортасына дейінгі ұзындығы, мм (см. рис. 4.35, г); n — цанга жапырақшаларының саны.Инерция сәтіJ = (D3S/8)[a1 + sіn a1cos a1 - (2sіn2a1)/a1],онда D —жапырақша беткейінің сыртқы диаметрі, мм; S — жапырақша қабырғасының қалыңдығы, мм; а1 —цанга жапырақшасы секторы бұрышының жартысы, ...°.E = 2,2-105 МПа және у = Д/2 қабылдап, сәйкесінше үш- және төртжапырақшалы цангаларға арналған формулаларды аламыз :Pз = 6- Ю3(ДSD3/l3)■; Pз = 2-m3^SD3/l3).Цанганың жалпы тарту күшіPh = P + P зМ(а/2) + ср].Итергіш ангада біліктік тіреуіштің болуында ( 4.35, б-сурет), үйкеліс бұрышымен ескерілетін, қосымша үйкеліс туындайды. Бұл жағдайда тарту күшіPh = P + P з№д(а/2 + р) + tg pі].Гидропластмассалы қысқыштар дайындамаларды цилиндрлік беткейдің сыртқы және ішкі диаметрлері бойынша орталықтандыру үшін қолданылады. Осы текті құралдарда жұқа қабырғалы тығынның қондыру беткейінің диаметрі әдетте дәлділіктің 6-шы және 7-ші квалитеттері бойынша орындалады, ал дайындаманы орнатуға арналған кепілді саңылау 0,01.0,03 мм шегінде таңдалады. Бұл жағдайларда қабықшадағы кернеу рұқсат етілетін шамадан аспайды. Қабықша қабырғасының қалыңдығын (0,03 ...0,05)г тең етіп алады, онда г —гильза радиусы. Бұл кезде қабықшаның қабырғаларының әртүрлілігі, орталықтандырудың жоғарғы дәлдігін қамтамасыз ету үшін (0,01 мм шегінде), 0,05 мм аспауы керек. Жұқа қабырғалы тығын У7А және 30ХГС маркалы болаттардан дайындалады.Дайындаманы сенімді бекіту үшін гидропластмасса белгілі бір қысымға дейін қысылған болуы қажет. Қысу бұранда, пневмоцилиндр тығынжолымен немесе басқа күш жетегімен қамтамасыз етіледі. Ішінен гильза қабықшасына гидростатикалық қысым р, МПа әсер етеді, ал өңдеу орындарында — сәт М, Н-мм, және орталыққа бағытталған біркелкі таратылған көлденең күш О, H, әсер етеді. Қысым шамасы келесі формуламен есептеледір = Рз/(2пгЕ¥) + AESJ/(r2 у).мұнда тығын-дайындаманың негіздік беткейі түйіндесу беткейлерінде әрекет ететін күш, дайындамаға әсер ететін сәт M немесе күшпен Р анықталады:Рз = kM/(rf); Рз = kP/f;г — гильзаның сыртқы беткейінің радиусы; L — гильзаның (тығынның) белдемесіз жұқа қабырғалы бөлігінің ұзындығы ; Т — қабықшаның салыстырмалы қалыңдығы S/r және ұзындығына L/r тәуелді коэффициент (4.1-кесте); A — гильза және дайындама беткейлері арасындағы ең үлкен радиалды саңылау; E — гильза материалының серпімділік модулі; S — гильза қабықшасы- жұқа қабырғаның қалыңдығы; J —1,042... 1,082 тең коэффициент; у — жұқа қабырғаның майысу бұрышына эмпирикалық тәуелділік бойынша анықталатын коэффициент; к — қор коэффициенті; f — түйіндесу беткейлеріндегі үйкеліс коэффициенті.Қабықшаның салыстырмалы қалыңдығы S/rҚабықшаны салыстырмалы ұзындығы L/r0,50,751,01,52,02,53,03,54,00,030,540,600,690,820,870,890,910,920,930,040,530,570,630,780,850,880,900,910,930,050,560,580,600,730,830,860,860,900,910,060,530,550,590,710,810,850,870,890,90 а бұрышының 2.8° шамасындағы өзгерістерінде коэффициент у = 0,8.1,1. Бұл кезде а = kL/2, онда к = 1,2.1,5 — қор коэффициенті.j коэффициенті 1/j = 0,85 + 0,15(rf/r) формуласынан анықталады, онда rf — гильзаның ішкі беткейінің радиусы.Келтірілген қысым формуласы ұзын және қысқа гильзалар (тығындар) есебі үшін жарамды. Оның бірінші қосылғышы дайындамаға әсер ететін сіт M және білік күшін P жіберуді қажет ететін қысымды көрсетеді, ал екінші қосылғышы — А саңылауын өңдеу мақсаттарында гильзаның ақаулары үшін талап етілетін қысым.Егер гидропластмассалы құрал бақылау құрылғыларында орталықтандыру үшін қолданылатын болса, қысымды p есептеуде оның формуласынан тек тек екінші қосылғышты алады. Гильза (тығын) қабылданған өлшемдер бойынша беріктілікке тексеріледі. Мембраналық патрондар дайындамаларды сыртқы және ішкі цилиндрлік беткейлер бойынша дәл орталықтандыру үшін қолданылады. Жарғақшалық патрон қыстырылғыға бұрандалған дөңгелек жарғақшадан құралады (4.36, а-сурет), оның жұдырықшалары симметриялы орналасқан, жұдырықшалар сандары n = 6... 12. Білдек сүмбісінің ішінен, алдыға қозғалуында жарғақшаны 1 майыстыратын және жұдырықшаларды 2 жазатын, пневмоцилиндр сояуышы 4 өтеді. Сояуыштың 4 кері жүрісінде жарғақша 1 түзулене отырып, жұдырықшалармен 2 дайындаманы 3 қысады. Дайындаманы босатуда сояуыш жұдырықшаларды ажыратады (4.36, б-сурет).Жарғақшаға арналған материалдар 40.45 HRC қаттылығына дейін шыңдалған, 65Г, 30ХГС жәнеУ7А маркалы болат. Жарғақшалық патрондардың құрылымдары және негізгі көрсеткіштері стандарттандырылған. Жарғақшалы патрондар орталықтандыру дәлдігін қамтамасыз етеді 0,003 ...0,005 мм, бұл үшін жұдырықшалар патрон білдегінде орнатылған ішкі диаметрі бойынша өңделінулері қажет. Күш есебінде жарғақша г радиусты доңғалақшалар қоршауы бойынша біркелкі таратылған, майыстыратын сәт әсеріне ұшырайтын, бедері бойынша орындалған дөңгелек пластина ретінде қарастырылады. Патрон есебіне арналған бастапқы мәліметтер дайындаманы жұдырықшаларда кері аударуға ұмытылатын жону сәті Мрез; 2г тең дайындаманың негіздік беткейінің диаметрі; жұдырықшалар ортасынан жарғақшаның орта жазықтығына дейінгі қашықтық 1. Жұдырықшалар сандарын дайындама және жұдырықшалар арасындағы үйкеліс коэффициентін f = 0,15.0,18 қабылдап және өңдеу жағдайына байланысты қор коэффициентін к есептеп, бір жұдырықшадағы қысу күшін анықтауға болады:Рз = кМрез/nfr).Бұнда жарғақшаны майыстыратын сәт жұдырықшалардың жеткілікті үлкен сандарында,M = Рзп1/(2пг).M сәтіне арналған қорытындылаушы есептік күш 4.36, в-суретте көрсетілген. Жарғақшаның орта жазықтығының созылуы және қысылуын ескермей, M = M1 + M3 сәтін қабылдауға болады, яғни екі типтік есептік сызбалардың орнатылу нәтижесі деп есептеуге болады (4.36, г, д-сурет).r/R әртүрлі қатынастары үшін (онда R — өңделуге дейінгі жарғақша радиусы) M1 және M3 құраушыларына M сәт үлестеріндегі келесі шамалар тән:В.В.ЕРМОЛАЕВТЕХНОЛОГИЯЛЫҚЖАРАҚОҚУЛЫҚҚұрметті оқушы!Алғысөз Кіріспе ҚҰРЫЛҒЫЛАРДЫҢ ЖІКТЕЛІНУІБІЛДЕКТІК ЖАРАҚТЫҢ САРТАП АТАУЛАРЫ ҚҰРЫЛҒЫНЫҢ МАМАНДАНДЫРЫЛУ ДӘРЕЖЕСІ БОЙЫНША ЖІКТЕЛУІҚҰРЫЛҒЫНЫҢ МАҚСАТТЫҚ ТАҒАЙЫНДАЛУЫ БОЙЫНША ЖІКТЕЛУІ Білдектік құрылғылар сартап атаулары бойынша қалай жіктеледі?Білдектік құрылғылар мамандандырылу деңгейлері бойынша қалай жіктеледі?Білдектік құрылғылар мақсаттық тағайындалулары бойынша қалай жіктеледі?НЕГІЗДЕУ ТЕОРИЯСЫНЫҢ НЕГІЗГІ ҚАЛЫПТАРЫНЕГІЗДЕУ БАЗАЛАРЫ ЖӘНЕ СЫЗБАЛАРЫ ЖАЙЛЫ ТҮСІНІК 2.2. БАЗАЛАРДЫҢ ЖІКТЕЛІНУІ. БІЛДІКТІ ҚҰРЫЛҒЫЛАР ЭЛЕМЕНТТЕРІНІҢ ГРАФИКАЛЫҚ БЕЛГІЛЕНУІ 2.1-кесте. Білдектік құрылғылар элементтерінің мемлСт 3.1107—81 бойынша графикалық белгіленулері ДАЙЫНДАМАНЫ ҚҰРЫЛҒЫҒА ОРНАТУДА ТУЫНДАЙТЫН ҚАТЕЛІКТЕР 2.18-сурет. Дайындаманы үш қиылған саусақтарға орнату:НЕГІЗДЕУ ҚАТЕЛІКТЕРІНІҢ ЕСЕБІ ЖӘНЕ ОҢТАЙЛЫ НЕГІЗДЕУ СЫЗБАЛАРЫН ТАҢДАУ 2.32-сурет. Жанасу ақауларының бекіту күшіне тәуелділігінің графигі ҚАЛЫПТЫҢ ҚАТЕЛІКТЕРІ 2.35-сурет. Рұқсаттама сызбасыҚҰРЫЛҒЫ ЭЛЕМЕНТТЕРІОРНАТУЛЫҚ ЭЛЕМЕНТТЕР3.2-сурет. Реттелінетін тіректер құрылымы:3.2. ЖАҚТАУЛАР ТҰРҚЫЛАР3.14-сурет. Білдектің қысу құрылғысының беку сызбасы: ҚЫСАТЫН МЕХАНИЗМДЕРҚЫСАТЫН МЕХАНИЗМДЕРГЕ ҚОЙЫЛАТЫН ТАЛАПТАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЕСЕПТЕУ ӘДІСТЕМЕЛЕРІ БӨЛШЕКТЕРДІ БЕКІТУ ЖӘНЕ ҚЫСУ КҮШІНІҢ ЕСЕБІ ҚҰРЫЛҒЫНЫҢ ҚЫСАТЫН ҚҰРАЛДАРЫ4.8-сурет. Сомынды бұрандалы қысқыштың тұтқасына (а) немесе кілтіне (б) түсірілген күштер сызбасы 4.13-сурет. Дөңгелек өздігінен тежелетін эксцентрикке әсер ететін күштер сызбасы гБІЛДЕКТІ ҚҰРЫЛҒЫЛАРДЫҢ МЕХАНИЗМ КҮШЕЙТКІШТЕРІ осыданСЫНА-ТЫҒЫНЖОЛДЫ МЕХАНИЗМДЕР ЕСЕБІ 4.25-сурет. Дененің көлденең жазықтық бойынша теңселуіндегі күштердің әсер ету сызбасы (а) және доңғалақшалы сына-тығынжолды механизм сызбасы (б)Деформация – ақаулану, плечо – иық. 4.27-сурет. Тірек доңғалақшасы бар сына-тығынжолды механизм құрылымы (а) және сына-тығынжолды механизмдік сызба (б):J / /4.34-сурет. Пневможетекті сынатығынжолды күшейткіш механизмдер құрылымдары: р = k {(M {г 2) + P2 ] },4.7. ВАКУУМДЫҚ ҚҰРЫЛҒЫЛАРМАГНИТТІК ҚҰРЫЛҒЫЛАРҚҰРЫЛҒЫЛАРҒА АРНАЛҒАН ПНЕВМАТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ГИДРАВЛИКАЛЫҚ ЖЕТЕКТЕР4.52.-сурет. Бір сорғылы гидрожетек сызбасы:5-ТАРАУБҰРҒЫЛАУ БІЛДЕКТЕРІНЕ АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАР ФРЕЗЕРЛІК БІЛДЕКТЕРГЕ АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАР СББ БІЛДЕКТЕРГЕ АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАРАГРЕГАТТЫҚ БІЛДЕКТЕР ЖӘНЕ АВТОМАТТАНДЫРЫЛҒАН ЖЕЛІЛЕРГЕ АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАРҚҰРАСТЫРУ ЖӘНЕ БАҚЫЛАУ ҚҰРЫЛҒЫЛАРЫ 6.5-сурет. Адаптивтік атқарушы механизм құрылымы: БАҚЫЛАУ ҚҰРЫЛҒЫЛАРЫӘдебиеттер тізіміМазмұны R өлшемін орната отырып, r/R қатынасын және M3 сәтті табамыз. Жарғақша қалыңдығы S = (1/10.1/15)R қабылдаймыз. Ең аз диаметрлі дайындаманы орнатуда жұдырықшаларды босату бұрышы, рад,Ф = M3r/[JD(1+ ^)],Онда JD = ES 3/[12(1 - ^)] — жарғақша қатаңдығы; ^ —Пуассон коэффициенті.Жұдырықшаларды босатудың ең үлкен бұрышы (4.35, е-сурет)ф' = ф + ф1 + ф2 « ф + JT/(2l) + Дгар/(21), онда ф1 — дайындама диаметріне Т рұқсатын ескеретін қосымша бұрыш; ф2 — дайындаманы орнатуда радиалды кепілді саңылауды ескеретін босату бұрышы Дгар = (0,0008г + + 0,02) мм.Жарғақшаны ф' бұрышында босатуға қажетті сояуыштағы күш келесі формуламен анықталады: Ри = 4nW/[2,3lg(R/r)].Ри күшінің шамасы бойынша жарғақшадағы кернеу ст, МПа, тексеріледі:ст = {[3Ри(1 + ^)]/(2nS 2)}[ln(R/r) + r2/(4R2)],онда r — 3-5 мм құрайтын сояуыш және мембрана байланысы шеңберінің радиусы.Табақшалы (пластиналы) серіппелі жақтаулар және патрондар, дайындамаларды ішкі және сыртқы беткейлер бойынша орнату үшін қолданылады, олардың 0,01 .0,02 мм шегіндегі берік бекітілінулері және дәл орталықтандырылуларын қамтамасыз етеді. Орталықтандырудың жоғарғы дәлдігі алдын ала қысылған серіппелердің сыртқы беткейлерін өңдеумен қамтамасыз етіледі. 4.37, а – суретте дайындаманы 2 ішкі цилиндрлік беткей бойынша бекіту үшін қолданылатын консолдық жақтау көрсетілген. Жақтау тұрқысында 1 орнатылған тығын 4 бұрандамен 5 созылады. Дайындаманы бекітуді орындауда білік күштеріа бтабақшалы серіппелердің 3 жаншылуларын және олардың жартылай тартылуларын туындатады, бұл серіппелердің сыртқы диаметрлерін олардың өлшемдеріне байланысты 0,1 ...0,4 мм арттырады.Табақшалы серіппелер (4.37, б-сурет) 40.45 HRC қаттылығына дейін термиялық өңделген 60С2А маркалы серіппелі болаттан дайындалады. Серіппе қалыңдығы S 0,50.1,25 мм құрайды. Бұранданы 5 босатуда (4.37, а-суретті қараңыз) серіппелер 3 бастапқы қалыптарына келеді, ал дайындама 2 жақтаудан жеңіл шешіледі.Дайындаманың негіздік беткейі дәлділікпен 11-ші квалитеттен қатты емес орындалады. Серіппелердің ең жоғарғы жаншылулары олардың толық биіктіктерінен 3/4 шегінде рұқсат етіледі. Ұзартылған сыртқы негіздік беткейлі дайындамаларды орнатуда симметриялы орналасқан табақшалы серіппелердің екі қабы бар жақтаулар қолданылады. Дайындаманы бекітуге арналған жиынтық білік күшіPz = Р1 + P2,Онда Р1 — серіппелер және дайындаманың негіздік беткейі арасында радиалды саңылау қалыптастыру үшін қажетті күш, сила; Р2 — бекіту күші.Тұтас табақшалы серіппелер үшін (ойықсыз) күшті Р1 келесі формула бойынша анықтауға боладыP1 = {(4ESX)/[(1 - ^2)DAj}{(h - X)[h - (X/2)j + S2},онда E, p. — серіппе материалының серпімділік модулі және Пуассон коэффициенті; X — серіппенің отыруы, мм; D — серіппенің сыртқы диаметрі; A —m = D/d қатынасына тәуелді коэффициент (m = 2 болғанда, коэффициент A = 0,68; m = 3 болғанда, коэффициент A = 0,8); d — табақшалы серіппе саңылауының диаметрі; h — серіппе биіктігі, мм (4.37, б-суретті қараңыз).Табақшалы серіппенің отыруы формула бойынша анықталадыX = ./(sіn р - sіn р1),онда / — серіппенің конустық беткейінің қалыптастырушысының ұзындығы, мм; Р және р1 — қалыптастырушының сәйкесінше серіппенің еркін және ақауланған жағдайларындағы көлбеулену бұрышы.р1 бұрышы шамасын келесі қатынастан табуға боладыcos р1 = (D1 - d1)/(2/),онда D1 — дайындаманың негіздік беткейінің ең үлкен диаметрі, мм; d1 — серіппелер орнатылатын жақтау диаметрі, мм.Саңылауды бекіткеннен кейін табақшалы серіппені жақтау және дайындама арасындағы ылди бұрышында р қатты кергіш ретінде қабылдауға болады. Олай болса Р2 күшін келесі қатынастан табуға болады Р2 = Pзtg р.Дайындаманы бекітудің қоршауы бойынша біркелкі таратылған радиалды күшРз = кМре?/т,онда к — қор коэффициенті; Мрез — дайындамаға әсер ететін жону сәті, И-мм; f — үйкеліс коэффициенті; R — дайындаманың негіздік беткейінің радиусы, мм.Бұл кезде бекіту күші Р2, И:Р2 = кМрез/fRtg Р).Радиалды ойықтары бар табақшалы серіппелер үшін (4.37, б-суретті қараңыз), Р1 күшін анықтау біршама қиын, сондықтан білік күшінің есебі РЕ, И, келесі формула бойынша жуықтатылып анықталадыРЕ = 1,33 tg РЛкМрез/^)].Табақшалы серіппелер өлшемдері қалыптандырылған және ең үлкен берілетін сәтке сәйкес Мрез анықтамалық кестелер бойынша таңдалады.4.7. ВАКУУМДЫҚ ҚҰРЫЛҒЫЛАРМагниттік емес материалдан дайындалған тұтас жазықтықтық бөлшектерді бекіту үшін қолданылатын вакуумдық құрылғыларда қысу атмосфералық қысым күшімен жүзеге асырылады. Вакуумдық құрылғының құрылымы 4.38, а-суретте көрсетілген, ал 4.38, б, в –суретте оның төсемді қысуына дейінгі және кейінгі жұмысының сызбалары келтірілген. Білдек үстеліне бекітілген тұрқыда 1, бекітілген дайындама 4 орнатылатын резеңкелі астарды орналастыру үшін, сәйкес ойықтар бар. Бөлшек, астар және тұрқы вакуум қалыптасатын камераны түзеді. Астар білдекті құрылғы камерасын тығыздау үшін және ондағы тұрақты ыдырауды қолдау үшін қызмет етеді. І немесе ІІ жалғастық 3 арқылы орындауда ауа айдап шығарылады. Камерадағы ыдырау вакуум-сорғысы бар арнайы құрылғымен құрылады. Вакуумдық құрылғының негізгі жұмыстық мүшесі тұрқы ойығына орналастырылатын астар. Вакуумдық құрылғының жұмыс механизімін қарастырамыз. 4.39, а, б –суретте тік бұрышты кесінділі дөңгелек астармен жабдықталған, сәйкесінше астарды қысуға дейінгі және кейінгі, құрылғы құрылымының элементтері көрсетілген. Бөлшекті бекіту үшін құрылғы қуысынан ауа қалдықты қысымға дейін рвак айдап шығарылады. Атмосфералық қысым ратм және қысым рвак арасындағы айырмашылық болып табылатын артық қысым ризб күшінің әсерімен қысу күші туындайды да, астар ДЛ шамасына қысылады, ал оның көлденең кесіндісінің пішіні және өлшемдері 4.39, б-суретте көрсетілгендей өзгереді. ДЛ шамасының астарды бастапқы биіктігіне Л қатынасы астарды қысу дәрежесі деп аталады. Бөлшекті қысу күші формула бойынша анықталадыРз ризб^ q,онда риз — артық қысым, Па; Fn = n(R% -R2) — төсемнің ішкі пішінімен шектелген алаң, м2; R2 — төсемнің сыртқы радиусы, м; Rj — төсемнің ішкі радиусы, м; Е — жүйе бүтіндігінің коэффициенті, Е = 0,80...0,85; q — қысылған төсемнің серпімділік күші, Н.Төсемді бүкіл периметрі бойынша 5.10% шегінде қысу дәрежесі вакуумдық құрылғының тұрақты қызметін қамтамасыз етеді.Қысылған төсемнің серпімді күші оны қысу деңгейінің, көлденең кесіндісінің мөлшерлерінің және материал қаттылығының өсуімен артады. Көлденең әсер етуде жону күші (4.40-сурет) келесі шартқа жауап береді:Ррез < kPfj + qf2,онда k — қор коэффициенті; f1 — бөлшек материалын металл бойынша үйкеу коэффициенті; f2 — бөлшек материалын төсем материалы бойынша үйкеу коэффициенті. Тікбұрышты кесінділі төсемді вакуумдық құрылғы ойығында қысудың мүмкін нұсқаларын қарастырамыз ( 4.41-сурет).4.41, а –суретте ойық өлшемдері төсем өлшемдеріне қатысты кіші болатын нұсқа көрсетілген. Бұл ойық өлшемін дұрыс таңдамауда немесе төсемнің агрессивті орталарда ісінуінде орын алуы мүмкін. Бұл жағдайда аттмосфералық қысым күшімен қысылған төсем ойықта орналаса алмайды. Осылайша бөлшекті негіздеу бұзылады. 4.41, б –суретте төсемді материалы бойынша және габариттік өлшемдері бойынша қате таңдау көрсетілген. Бұл жағдайда тағы да бұйымды негіздеу сызбасы бұзылады.4.41, в –суретте ойық биіктігі дұрыс таңдалмаған. Бұл кезде төсемді қысу деңгейінің төмендігі сонша, құрылғы камерасын тығыздау қамтамасыз етілмейді. 4.41, г –суретте жырашық ені дұрыс таңдалмаған. Бұл жағдайда қысылған төсем көлемі ойық көлемінен кіші. Мұнда төсем нығыздаушы ретінде қызмет етеді, ал оның уйкелмелік қасиеттері қолданылмайды. 4.41, д –суретте ең оңтайлы нұсқа көрсетілген, яғни төсем материалының маркасы, оның өлшемдері, ойықтың габариттік өлшемдері дұрыс таңдалған, сәйкесінше, ойықты төсем материалымен толық толтырудағы төсемнің қажетті қысылу деңгейі қамтамасыз етілген. Бұл жағдайда төсем тек нығыздаушы болып қана қоймай, өзінің үйкелмелік қасиеттерінің есебінен вакуумдық құрылғыда бөлшекті жылжытуға қосымша қарсыласуды қамтамасыз етеді.  Бастапқы мәліметтері өңделінетін бөлшек және жону күштері болып табылатын, өңдеу барысында оны ығыстыруға тырысатын, вакуумдық құрылғыларды жобалауға қойылатын талаптар келесілері:■Жобалауды төсем көрсеткіштерін таңдау және есептеуден бастаған дұрыс. Төсем пішіні және өлшемдерін бекітілетін бөлшектің пішіні және габариттік өлшемдерімен сәйкестендіру қажет;■Төсемнің көлденең кесіндісінің өлшемдері және пішінін бөлшектің габариттік өлшемдері және қатаңдығын ескерумен қағайындау керек. Шағын және қатты емес бөлшектерге кіші өлшемді жеңіл қысылатын пішінде (дөңгелек, түтікті) таңдалынады. Ірігабариттік және қатты бөлшектер үшін тікбұрышты кесінділі, дайындауда аса қарапайым төсемдер қолданылады. Дөңгелек және түтікті төсемдердің ең аз өлшемдері d = 5 мм, ал тікбұрышты төсемдердің ең аз өлшемдері 4x4 мм;■Төсем материалы вакуум жағдайында өз қасиеттерін сақтауы және ісінуге тұрақты болуы қажет;■Бөлшектің өлшеміне және тіректік беткейінің бұдырлығына байланысты таңдалатын төсемді қысу дәрежесі бөлшектің бүкіл периметрі бойынша 5... 10% аспауы қажет. Қысу дәрежесінің аз шамалары жұқартылған, егелген және фрезерленген беткейлер үшін ұсынылады, ал үлкендері – сүргілеу арқылы алынатын беткейлер үшін. Степень сжатия меньше 5 % аз қысу дәрежесі тіректік беткейі таза өңделген бөлшектер үшін ғана ұсынылады. МАГНИТТІК ҚҰРЫЛҒЫЛАРМагнитті білдекті құрылғылар құрылымды тұтас құрылғы ретінде орындалған, орнатылған технологиялық қызметтерді орындауды қамтамасыз ететін магниттік жетек және орнатулық элементтердің жиынтықтары түрінде ұсынылады. 4.42-суретте электрмагниттік орауыш немесе тұрақты магниттармен қалыптасатын толық магнитті ағынның құраушы бөлігі, жұмыс ағыны Фр бөлшекті құрылғы айнасына қарай тартатын магнитті құрылғылар сызбасы көрсетілген. Бұл ағын жұмыстық саңылауға 5 болатты магнитті жетектерден құралатын бір жол бойынша жүргізілуі қажет. Себебі магнитті ағын үздіксіз, жұмысын атқарғаннан кейін ол қайта энергия көзіне қайтып келуі қажет, себебі жұмыс ағыны өтетін магниттік тізбек тұйық болуы қажет. 4.42, а –суреттегі сызбада магнитті тізбек энергия көзінен 5, магнитті жеткеттен 3, бөлшек 1 және екінші магнитті жеткеттен 7 құралады. Құрылғы негізі 6, бұл жағдайда екі бөлікке ажыратылған, электромагнитті орауыш жүрекшесінің бөлігі болып табылады. Магнитті ағын жұмыстық саңылауға жетпеуі үшін, магнитті жетектер 3 және 7 құрылғының адаптарлік тақта 2 тұрқысынан магнитті емес төсеммен 4 ажыратылған. 4.42, б, -суретте көрсетілген құрылғыда энергия көзі тұрақты магнит.Магнитті құрылғылардың басқа жеделәрекет ететін құрылғылармен салыстырғандағы артықшылықтары:■Бөлшектерді бекітудің, шоғырланған жүктеме түсуін болдырмайтын, механикалық емес тәсілі;■Тартылыс күшін бүкіл тіректік беткей бойынша біркелкі тарату;■Дәл өңдеуді қамтамасыз ететін олардың жоғарғы қаттылықтары;■Өңделетін беткейлерге жету жолы кең;Техникалық қатынаста энергияны әкету қолайлы және қарапайым немесе тұрақты магниттерді қолдану жағдайында әрекеттердегі толық автономдылық; ■Жоғары өнімділік және басқару қолайлылығы;■Олардың жұмыстарын қамтамасыз ететін күрделі қосымша қондырғылардың болмауы. Магнитті құрылғылар қызмет ету үшін электрмагнитті орауыш түзетін энергияны (электрмагнитті құрылғы) немесе тұрақты магниттердің энергияларын (тұрақты магнитті құрылғылар) қолдануы мүмкін. Тұрақты магнитті құрылғылардың электромагнитті құрылғылармен салыстырғанда келесідей артықшылықтары бар:■Тұрақты ток көзінің толуын талап етпейді;■Қызметінде аса сенімді;■Олардың тақталары қаттырақ.Тақталардың екі түрі болады: тұрақты құйылған магнитті және ұнтақты металлургия әдісімен дайындалатын керамикалы магнитті. Керамикалы магнитті тақталар құйылғандарына қарағанда арзанырақ және магниттік емес жағдайын ұзағырақ сақтайды. Қызметтік тағайындалуы бойынша магнитті технологиялық жарақтар шектеулері жоқ. Ол тақта, патрон, басқыш, кондукторлар және т.б. түрлерінде орындала алады. Мамандандырылу дәрежесі бойынша магнитті құрылғылар әмбебап, арнайыландырылған және арнайы. 4.43-суретте екіжиекті призма құрылымы көрсетілген. Осы текті призманың негіздеуші элементтері өздерінің негізгі қызметтерімен қатар бөлшектерді бекітуге де қатысады. Бұл призма біліктер түріндегі бөлшектерді негіздеу үшін ғана емес, сондай-ақ оларды бекіту үшін де арналған, себебі олар негіздік магнитті күш түйініне қатысты жиынтықтаушы жалғастырғыш тетік болып табылады. Ол 2 және 5 кілтектерде еріншелер 3 және 4 орнатылған жақтаудан 1 құралады. Әрбір еріншенің тіректік беткейі тарақ түрінде орындалған. Ерінше 3 тарақтарының тісшелері күш блогының бір жиегімен қосылады, ал ерінше 4 тарағының тістері басқа жиекпен қосылысады. Әрбір жиектің магнитті ағындары еріншелер тұрқыларына тістері арқылы түсе отырып жиынтықталады, және әрі қарай бүйірлік беткейіндегі жұмыс саңылауы арқылы ағын, тартылыс жұмысын атқара отырып, білікке қарай жеткізіледі. 4.44-суретте бөлшек 4 пішіні бойынша фрезерленетін жақтауды фрезерлеуге арналған жөндеу сызбасы көрсетілген. Баптау әмбебап магнитті түйін 1, жөндеу негізі – тақта 2, бір уақытта негіздеушілер қызметін атқаратын аралық элементтер 3 және механикалық күш блоктарын 7 қамтиды.                              Өшірулі магнитті күш түйінінде 1 бөлшектер негіздеуші аралық жолдаушы элементте 3 тіреуіштер бойынша орнатылады. Кейін бұрандамалар 5 астына тезшешілетін қысқыштар 6 өткізіледі және күш блогы іске қосылады. Күш түйінінің магнитті алаңының әсерімен механикалық күш блоктары 7 өз элементтерін белгілі бір күшпен жылжуларына мәжбүр етеді. Бұл қозғалыс тетіктер жүйесі арқылы бұрандамаға 5 беріледі, осылайша бөлшектердің бекітілуі орындалады. Магнитті блоктарды қолдану есебінен бекітпе бөлшектер саны азайтылады. Механикалық күш блоктары 7 магнитті күш түйінінің екінші бөлігін іске қосқанда әрекетке келеді. Машина құрылысында қолданылатын жазық жұмыс беткейлі магнитті және электромагнитті тақталар жазық негіздік беткейлі, ешқандай шығыңқылары жоқ бөлшектерді бекіту үшін қызмет етеді. Магнитті тақталарды қолдану аясы әртүрлі жөндеу құралдарын қолданумен байланысты кеңейтілуде. Бұл жөндеу құралдарына, магнитті тақтаның негіздік беткейін өзгертетін (4.45-сурет) немесе жиектердің орналасулары мен олардың өлшемдерін, сондай-ақ жиекаралық қашықтықты өзгертетін, түрлі текті призмалар және текшелер жатқызылады.Магнитті құрылғының негіздік беткейлерінің өзгерістері 4.46-сурет. Жиектердің орналасулары, олардың өлшемдерін және жиек аралық қашықтықтарын өзгертетін магнитті тақталарға арналған баптаулар: 1 — жалғастырғыш; 2 — магнитті тақтажазық бөлшектерді білдек үстелінің жазықтығына бұрышпен негіздеу және бекіту мүмкіндіктерін, сонымен қатар осы құрылғыларда цилиндрлік бөлшектерді және күрделі пішінді бөлшектерді бекіту және негіздеуді қамтамасыз етеді. Жиекаралық арақашықтық өлшемдерінің, бөлшекке магнитті ағын жіберілетін жиектердің өлшемдері және орналасуларының өзгерістері жіңішке, ұсақ және тар бөлшектерді де жуаң және ірі бөлшектерге жұмсалатын күшпен бекітуге мүмкіндік береді.ҚҰРЫЛҒЫЛАРҒА АРНАЛҒАН ПНЕВМАТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ГИДРАВЛИКАЛЫҚ ЖЕТЕКТЕРБілдекті құрылғылардың гидравликалық цилиндрлерінде май қысымының көздері ретінде аккумуляторлы электргидравликалық қондырғылар, қысымның пневмогидравликалық түрлендіргіштері және механигидравликалық (қол) сорғылары қолданылады. Гидравликалық жетек күш гидроцилиндрі, сорғы, бак, құбыр жүйелері, басқару және реттеу аппаратураларынан құралады. Қысатын механизмдердің гидравликалық жетектеріне пневматикалықпен салыстырғанда келесі артықшылықтар тән: ■Қысым жоғарырақ;■Басқа да теңдей жағдайларда габариттік өлшемдері кіші;■Үйкелістегі беткейлерді маймен майлауды гидрожүйеден қамтамасыз ету.Гидрожетектер кемшіліктері келесілер:■Гидроорнату күрделілігі және оны орналастыру үшін қосымша ауданның қажеттілігі;■Гидроқондырғы құны қымбат. Гидроцилиндрлік құрылғыларда май қысымының көзі ретінде қолданылатын гидроаккумуляторлық қондырғының сызбасын қарастырамыз (4.47-сурет). Бұл қондырғы бак 1, гидропанель, сорғыш 2, құю 4 және ағызу 3 сүзгіштерінен құралады. Бактың алдыңғы қабырғасында майнұсқаушы және ағызу тығыны бар. Құрылғы жинағына сондай-ақ бақылау-реттеуіш аппаратура, сақтандырғыш клапан 5, манометр 8, бөліп таратқыш 7, кері клапан 6, аккумулятор 9 және қысым релесі 10 кіреді. 4.48-суретте гидравликалық құрылғылар цилиндрлерінде май қысымының көзі ретінде қолданылатын қысымның пневмогидравликалық түрлендіргішінің жұмыс қағидасы көрсетілген. Түрлендіргіш тұрқы 1, төменгі қысымды камера 4, жоғарғы қысымды камера 9, манометр 8, таратушы кран 3, газ шығаратын сүзгіден 5 құралады. Гидроцилиндрлерге май жіберу жалғастық 7 арқылы жүзеге асырылады. Кері жүріс ауаны камераға 2 жалғастық 6 арқылы жіберумен орындалады. Пневмогидравликалық түрлендіргіш жұмысын басқару таратқыш кран 3 арқылы жүзеге асырылады. Бұл кран тұтқасының үш қалыптары дайындаманы алдын ала (ІІ), қорытынды (ІІІ) қысуларға және оны сығуларға (І) сәйкес келеді.4.49-суретте май қысымы құрылғының гидрожүйесіне апатты түсуінде білдектің басты электрқозғалтқышын істен шығаруды қамтамасыз ететін қысымның пневмогидравликалық түрлендіргішінің сызбасы көрсетілген. Сызбадан көретініміз, қысылған ауа пневможеліден пневмопанель 3 арқылы үшжайғасымды крандық аппаратқа 5, клапандық пневмоаппараттың жоғарғы қуысына 6 және клапандық аппараттық төменгі қуысына 2 жалғастырылады. Қысым релесі 4 0,03...0,06 МПа төмен ауаның жұмыс қысымының түсуінде іске қосылатындай реттелінеді. Кран аппаратының 5 тұтқасын бұруда босау қалпында (сызбада көрсетілген) ауа пневмоцилиндрдің 7 Б сояуышты қуысына, пневмогидротүрлендіргіш және құрылғы гидроцилиндрлерінің жұмыстық емес қуысына түседі. Осы кезде пневмоцилиндр 7 піспегі жоғары жылжиды және май құрылғы гидроцилиндрлерінен цилиндрлер піспектеріндегі қысылған ауа қысымы әсерімен түрлендіргіш гидроцилиндрінің В қуысынан пневмогидроығыстырғышқа 1 ығыстырылады. Кран аппаратының 5 тұтқасын алдын ала қысу қалпына ауыстырғанда қысылған ауа пневмогидроығыстырғыш 1 қуысына келіп түседі. Қысылған ауа қысымының әсерімен май пневмогидроығыстырғыштан В қуысы арқылы құрылғы гидроцилиндрлеріне келіп түседі, бұл кезде қысатын элементтер жедел түрде дайындамаға әкелінеді де оларды алдын ала бекітеді. Кран аппаратын 5 қорытынды қысу қалпына ауыстыруда қысылған ауа клапандық пневмоаппарат 6 арқылы түрлендіргіш пневмоцилиндрінің қуысына А және пневмогидроығыстырғыштың 1 жоғарғы қуысына түседі, ал сояуышты қуыс Б қоршаған ортамен байланысады. Қысылған ауа қысымының әсерімен пневмогидротүрлендіргіш піспегі төмен жылжиды. Піспек сояуышы түрлендіргіш гидроцилиндрінің қуысын В пневмогидроығыстырғышпен. 1 жалғайтын саңылауды бітегеннен кейін, құрылғының тұйық гидрожүйесіндегі май қысымы ең жоғарғы жұмыс қысымына көтеріледі және дайындама қорытынды бекітіледі.Майдың тұйық гидрожүйеге апатты түсуінде (кері клапанның 8 тозуы, гидравликалық құбыр жүйелерінің зақымдануларында немесе құбыр жүйелерінің жалғасу орындарында майдың ағып кетуі нәтижесінде) түрлендіргіш піспегі май қысымының әсерімен төмен түсіріледі. Шеткі төменгі қалыпқа 7... 10 мм жетпей, піспек пневмоаппарат 2 клапанын басады, нәтижесінде қысылған ауаның қысым магистралі қоршаған ортамен байланысады, бұл қысылған ауа қысымының төмендеуіне алып келеді, және қысым релесі білдек электрқозғалтқышы жұмысын тоқтатады. Бұл кезде клапан аппараты ауаның А қуысынан шығуын тоқтатады және піспек, гидрожүйе қысымын білдектің толық тоқтауына дейін сүйемелдей отырып, төменге жылжуын жалғастырады. Пневматикалық жетектер. Пневматикалық жетек пневмоқозғалтқыш, ауа жүйесі және түрлі тағайындалуы пневматикалық аппаратурадан құралады. Бұл жерде энергия тасымалдаушы р = 0,4.0,6 МПа қысымды қысылған ауа болып табылады. Пневможетек элементтерінің беріктігінің есебі р = 0,6 МПа қысым кезінде жүргізіледі, ал онымен туындатылатын күш Ри шамасы р = = 0,4 МПа қысымда анықталады. Пневмоқозғалтқыштар піспекті цилиндрлер және диафрагмалық пневмокамералар түрлерінде орындалады. Піспекті цилиндрлер (пневмоцилиндрлер) дара және қосарланған деп бөлінеді. Дара пневмоцилиндрларда бір піспек, ал қосарланғандарда екі піспек болады. Пневмоцилиндрлер сондай-ақ біржақты және екіжақты әрекет ететін болады (4.50-сурет).Біржақты әрекет ететін пневмоцилиндрлер үшінРи = [(nD2/4)pn] - q;

q = ka;D = 2^РИ + q/рщк,онда k — серіппе сипаттамасы; а — қысу.Екіжақты әрекет ететін пневмоцилиндрлер үшінР и = (nD2/4)pn;Р и = [n(D2 - d2)/4]pn,онда п = 0,85 — КПД; q — қайтармалы серіппе қарсыласуы.Диафрагмалық пневмокамералар әртүрлі болулары мүмкін. Бұл камералардың бірінің сызбасы 4.51-суретте бейнеленген. Біржақты әрекет ететін пневмокамералар үшінРИ = [n(D + d)2/16]p - q.Екіжақты әрекет ететін пневмокамералар үшінРи = [n(D + d)2/16]p.Диафрагмалық пневмокамералар пневмоцилиндрлерден олармен дамытылатын күш Ри сояуыштың қозғалу шамасы бойынша өзгеретіндігімен ерекшеленеді. Пневмокамералардың артықшылықтары:■Өңдеуді талап етпейтін жұмыс камерасы және олар пневмоцилиндрлерге қарағанда арзандылық;■бітеулік;■төзімділік.Пневмокамера кемшіліктері келесілер:■піспектің жүрістері шағын;■піспек жүрісінің ұзындығы бойынша қысымның төмендеуі;■диаметрлік өлшемдері біліктіктен артық.Гидравликалық жетектер. Бір сорғылы гидрожетектің қарапайым сызбасы 4.52-суретте келтірілген. Май сорғыдан 3 басқару 2 бөліп тартқышынан гидроцилиндр 1 қуыстарының біріне бағытталады. Май жүйеге жұмыс қысымы астында қысатын механизм қызметінің бүкіл уақыты бойында жіберіледі және оның бүкіл шығындары (ағып кетулерді есептемегенде) жұмыс қысымына қойылған құйылма клапан 4 арқылы өтуі қажет, бұл майдың қызып кетуін және еріксіз шығындарын туындатады.  4.52.-сурет. Бір сорғылы гидрожетек сызбасы:1 — гидроцилиндр; 2 — бөліп таратқыш; 3 — клапан; 4 — сорғыСондықтан бұл гидрожетекті өздігінен тежелетін қысатын элементтер үшін қолдану мақсатты, бұл кезде оның сорғысы қысудан кейін өшіп қалуы мүмкін. Қуат шығындарын азайту үшін екі сорғылы гидрожетектерді қолданады (4.53-сурет): төмен қысымды және үлкен өнімділікті сорғы 4 жоғары қысымды төмен өнімділікті сорғымен 5. Бос жүріс барысында май екі сорғыдан да біруақытта цилиндрге 1 келіп түседі. Қысуды тұйықтағаннын кейін жүйедегі қысым артады, қысым бөліп таратқышы 3 төмен қысымды сорғыны істен шығарады және әрі қарай тек жоғарғы қысымды сорғы ғана қызмет атқарады. Гидрожетекте де мультиапликатормен 3 үйлесімдегі төменгі қысымды бір сорғы 5 ғана бола алады (4.54-сурет). Бұл жағдайда қысымды жоғарылатуда жүйеде арнайы қысым бөліп таратқышы 4 мультиапликаторды іске қосады, ол піспек және сояуыш-тығынжолдардың аудандарының әртүрліліктерінің арқасында цилиндрдегі 1 қысымды жоғарылатады, және кері клапан 6 жүйенің төмен қысымды бөлігін істен шығарады. Осы текті құрылғы өздігінен тежелетін жолдауларда қолданыла алады. Өздігінен тежелмейтін жолдауларда оны тек қысқа уақыттық қысуда ғана қолдануға болады. Кері жағдайда мультиапликатор салмақтың үлкен көлемдік шығындарының орнын толтыруы қажет болады, яғни оның габариттік өлшемдері аса қатты өсулері қажет еді.Сонымен қатар сорғылы, қысым бойынша өнімділігі автоматты реттелінетін гидрожетек те қолданылады (4.55-сурет). қысымды жоғарылатуда жүйеде басқару 2 цилиндрі сорғының 1 өнімділігін, көлемдік ағып кетулер орындарын толтыруға жеткілікті, шамаға дейін азайтады. Гидрожетек сондай-ақ гидроаккумулятормен 1 үйлесімдегі жоғарғы қысымды аз өнімділікті бір сорғы түрінде де орындалуы мүмкін (4.56-сурет). Бұл сызбада қысуда май біруақытта гидроаккумуляторға және насосқа беріледі, яғни қысудан кейін сорғы клапандық тығын 1 арқылы шидроаккумуляторды маймен толтырады. 4.56-сурет. Бір сорғылы және гидроаккумуляторды гидрожетек сызбасы: 1 — гидроаккумулятор; 2 — клапандық тығын; 3 — сорғыСорғының өнімділігі гидроаккумулятордың қысу уақытындағы, яғни жұмыс операцияларын атқару уақытындағы, қуаттандырылуын қамтамасыз етуі қажет. Бұл сызба қысудың салыстырмалы шағын уақытында қолданылады. Ұзақ жұмыс операцияларында гидроаккумуляторлы гидрожетектің күрделірек сызбасы қолданылады,  Сурет. 4.58. Пневматикалық жетектің диаграммасы.(4.57-сурет), онда жоғары қысымды және үлкен өнімділікті сорғы 5 майды кері клапан 6 және электрлік басқарылатын бөліп таратқыш 3 арқылы гидроциллиндр 1 және гидроаккумуляторға 8 жібереді. Гидрожүйедегі қысым сақтандырғыш клапан 7 реттелінген ең үлкен шамасына жеткенде, қысым 9 релесі бөліп таратқыш 3 көмегімен май ағынын сорғыдан ағызғышқа ауыстырады. Осы кезде жүйедегі қысым гидроаккумулятормен сақталынып тұрады. Қысымның ең аз жұмыстыққа төмендеуінде бөліп таратқышты 3 қайта қосатын қысым 2 релесі іске қосылады. Нәтижесінде сорғы тағы да майды жүйеге толтырады және аккумуляторды қуаттандырады. Пневмогидрожетек (4.58-сурет). Бұл жетек күш гидравликалық цилиндрден және қысымның пневмогидравликалық күшейткішінен құралады. Қысым күшейткіші тура немесе жүйелі түрінде болуы мүмкін. Тура әрекет ететін күшейткіш жұмысының қағидасы қысылған ауаның төмен қысымын рв сұйықтықтың жоғары гидравликалық қысымына рг тікелей түрлендіруге негізделген. (Dydj,)1 2 3 4 5 6 қатынасы күшею коэффициенті деп аталады.Қорытынды сұрақтарҚандай факторлар қысатын құрылғының қызмет қағидаларын және құрылымын негіздейді? Жаңа білдекті құрылғыға арналған бекіту күшін қандай шарт бойынша анықтайды? Қандай қысатын механизмдер бірінші топқа қатады?Қандай қысатын механизмдер екінші топқа жатады?Қандай қысатын механизмдер үшінші топқа жатады?Білдекті құрылғыларда үйкеліс күштері қай жерде туындайды? Қандай факторлар білдекті құрылғыларда қор коэффициентіне ықпал етеді?Өңделінетін дайындамаға түсірілетін жоу күші және қысу күшінің әрекет етулерінің бірнеше нұсқаларын келтіріңіз.Қысу күшінің қысатын механизмдермен қалыптастырылатын іс жүзіндегі күштері және есептік күштері арасындағы қатынас қандай?Қарапайым (элементарлық) қысатын құрылғылардың құрамалылардан айырмашылығы неде?Қарапайым (элементарлық) қысатын құрылғылар түрлерін атаңыз.Құрамалы құрылғылар түрлерін атаңыз.Көпбуынды қысатын құрылғылар ерекшеліктері неде?Өздігінен тежелетін сына әрекеті қағидасы неде?Механикаландырылған жетектің бастапқы күші және қысу күші арасындағы қатынас қандай факторларға тәуелді?Сына-тығынжолды механизмдер есебінің мәні неге негізделеді? Сырғанау үйкелісінің тербеліс үйкелісінен айырмашылығы неде?Сыналы және сына-тығынжолды механизмдер артықшылықтары қандай?Бұрандалы қысқыштардың артықшылықтары және кемшіліктерін атаңыз.Бұрандалы механизмдегі қысу күші қандай факторларға тәуелді?Бұранданың кесімді диаметрі қандай факторларға тәуелді? Пневматикалық жетекті құрамалы қысатын құрылғының әрекет ету қағидасын түсіндіріңіз.Эксцентрлік механизмдер есебінің мәні неге негізделеді?Эксцентрлік қысқыштар түрлерін атаңыз.Дөңгелек эксцентриктің негізгі өлшемдерінің есебі үшін қандай мәліметтер болуы қажет? Эксцентриктер беткейлеріне қандай талаптар қойылады? Механизм-күшейткіштер қандай мақсаттарға арналған?Қысатын механизм-күшейткіштер әрекет ету қағидасы бойынша қалай жіктеледі?Механизм-күшейткіштерге арналған беру қатынасы деген не?Иінтіректі қысқыштар есебінің мәні неде?Бірінші текті тетік-күшейткішті құрылғының екінші текті тетік-күшейткішті құрылғысынан айырмашылығы неде?Біртетікті қысатын механизмдегі қысу күші қандай факторларға тәуелді?Пневможетекті иінтіректі топсалы механизм-күшейткіш қандай қағида бойынша әрекет етеді?Цангалық қысқыштың жұмыс қағидасын түсіндіріңіз. Цанга жапырақшаларының саны қандай факторларға тәуелді?Цангалар қандай материалдардан дайындалады? Цанганың тартылыс күші қандай факторларға байланысты? Гидропластмассалы қысқыштар не үшін арналған?Жарғақшалы механизмдердің күш есебінің қағидасы қандай? Жарғақшалы патрон жұдырықшасындағы қысу күші қандай факторларға байланысты? Жарғақшалы патронда жұдырықшаларды босату бұрышы қандай құраушылардан қалыптасады?Табақшалы сетіппелі жақтаулар құрылымдары қандай? Табақшалы серіппелер қандай материалдардан дайындалады? Табақшалы серіппелі жақтаулар қандай орталықтандыруды береді? Вакуумды құрылғылар не үшін қолданылады? Вакуумды құрылғыдағы қысу күші қандай факторларға тәуелді? Вакуумды құрылғыларды жобалауға қандай талаптар қойылады? Вакуумды құрылғылар төсемдерін қысудың мүмкін жағдайлары қандай? Магнитті құрылғылар не үшін қызмет етеді? Магнитті құрылғылардың артықшылықтары неде? Гидравликалық жүйелердің пневматикалықтармен салыстырғанда артықшылықтары неде?Гидравликалық жетектердің қандай сызбаларын ажыратады? Пневмогидрожетек жұмысының қағидасын түсіндіріңіз.ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ҮРДІСТЕРДІ ЖАБДЫҚТАУҒА АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАР                               \НЕГІЗГІ ТОПТЫҢ МЕТАЛЛ ЖОҢҒЫШ БІЛДЕКТЕРІНЕ АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАР ЖОҢҒЫШ БІЛДЕКТЕРГЕ АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАР 5-ТАРАУ НЕГІЗГІ ТОПТЫҢ МЕТАЛЛ ЖОҢҒЫШ БІЛДЕКТЕРІНЕ АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАР

ЖОНҒЫШ БІЛДЕКТЕРГЕ АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАРЖұдырықшалы патрондар. Екі, үш және төртжұдырықшалы патрондарды ажыратады. Автоматтандырылған екіжұдырықшалы паторн құрылым 5.1-суретте көрсетілген. Патрон сүмбіде, патрон тұрқысы 2 төрт бұрандалармен 15 бекітілген, қысқұрылғы 1 көмегімен орнатылады. Патрон жұдырықшаларымен қосылысқан жылжымалар 4 тұрқы ойықтарында жылжиды. Патрон сүмбінің артқы соңында бекітілген пневмоцилиндрмен әрекетке келтіріледі. Дайындама жылжыма біліктер 13 айналасынан тетіктерді 3 бұра және жұдырықшаларды 8 орталыққа жылжыта отырып, солға жылжитын сәттерінде қысылады. Өңделген бөлшекті шешіп алу үшін жылжыма 14 онңа жылжытылады. Ауыспалы жұдырықшалар 8 алдын ала дайындаманың орнатылған өлшеміне қол арқылы бұрандамен 5 реттелінеді. Дайындаманың өлшемі және пішіндеріне байланысты негіз 6 және 11 шығыңқыларына бұрандалармен 7 және 12 бекітілетін ауыспалы жұдырықшалар 8 орнатылады. Тіреуіштер 17 дайындама өлшемі бойынша орнатылады және тұрқының Т-тәрізді ойықтарында қозғалатын бұрандалармен 18, және сомындармен бекітіледі. Өзек 9 кілтектер 10 көмегімен патронды реттеуде жұдырықшалардың біруақытты жылжуларын қамтамасыз етеді. Фланец, тығын, стақан, қысқа біліктер түрлеріндегі бөлшектерді орнату және өңдеуде үшжұдырықшалы өздігінен орталықтанатын паторндар қолданылады. Патрондар құрылымдары (әсіресе СББ білдектер үшін) келесі талаптарға жауап берулері қажет:■ патрондар, орталықтандырудың жеткілікті дәлдігін қамтамасыз ететін, негіздеуге ие болулары қажет. Дайындама және білдек сүмбісінің өзектестігін қамтамасыз ету үшін өңдеу үрдісінде дайындаманы орталықтандырудың тұрақты дәлдігі ғана емес, сонымен қатар патрон түйіндерінің жеткілікті қатаңдығы талап етіледі;■ Патрондағы қысу күші өңдеу үрдісінде дайындаманың, негіздеу үрдісінде қол жетілген, өзгеріссіз қалпына кепілдік беруі, және оның жону сәттері мен күштері әсерінен бұрылуы және ығысуына кедерге жасауы қажет; ■Патрондардағы сүмбі айналымдарының үлкен жиіліктерінде (ол 6000 мин-1 жетуі мүмкін), жұдырықшаларға әсер ететін және дайындамаларды қысу күшіне ықпал ететін ортадан тепкіш күштерді төмендетуді немесе тіпті толық жоюды қарастыру қажет;■Патрондарда бір ғана патрондарда дара да, шыбықты да дайындамаларды өңдеу мүмкіндігін қамтамасыз етуге арналған орталықтық саңылаудың жеткілікті өлшемі болуы, сондай-ақ бір патронда түрлі құрылымды дайындамаларды орнату мүмкіндіктері болуы қажет;■Бір бұйымды дайындаудан екінші бұйымды дайындауға жылдам өту мүмкіндігі үшін дайындамаларды ауыстыру, орнату және шешу үшін, жұдырықшаларды қайта баптау және алмастыру үшін, патрондарды алмастыру және білдекті патрондықтан орталықтау жұмыстарына қайта бағыттау үшін қажетті ең аз уақыт қамтамасыз етілуі керек. Орталықтан тебетін күштің орнын толтыру. Жонғыш өздігінен орталықтанатын сыналы патрон құрылымын қарастырамыз (5.2-сурет). Бұл патрон дайындамаларды жонғыш білдектерде сүмбі айналуының жоғарғы жиіліктерінде орталықтандыру және бекітуге арналған. Патронда жұдырықшалардың орталықтан тебетін күштерінің орындары толтырылуы қарастырылған. Тұрқының 2 арнайы тереңдіктерінде негізгі жұдырықшалармен 4 тетікпен 3 қосылған салмақ-өтемдеуіштердің орналасулары патронның жоғары қатаңдығын және өңдеудің жоғарғы дәлдігін қамтамасыз етеді. Осы текті патронның айналу жиілігі 4 000 мин-1, оның қысу күші — 6000 Н, қысылатын дайындамалар диаметрі — 15...240 мм.Дайындамаларды қысудың динамикалық күші Н, формуламен анықталады Р = Рз.дин -1 з.стмұнда Рз.ст — дайындаманы қысудың статикалық күші, Н, а орталықтан тебетін күш, Н ( «-» белгісі сыртқы беткейі бойынша,^-НГ** §ал «+» белгісі— ішкі беткейі бойынша қысылатын дайындамаға қатысты), формула бойынша анықталадыРц = mRrn2 = GRrn2/g = 0,102GR[(nn)/30]2,онда m — жұдырықшалар салмағы, кг; R — патронның айналу білігінен жұдырықшалардың ауырлық орталығына дейінгі радиуч, рад/с; G — жұдырықшалар салмағы, Н; g — еркін түсудің жылдамдауы, м/с2; n — сүмбі айналуының жиілігі, с-1.Орталықтан тебетін күшті келесі түрде жаза отырыпРц = GRn2/1 000,алатынымызРз.дин = 1,2KPZd/(fd1)±GRn2/1 000,онда 1,2 — жону күштерінің радиалды және біліктік құраушыларының ықпалдарын ескеретін коэффициент; K — сенімділік коэффициенті, K = 2,0...2,5; PZ — жону күшінің басты құраушысы; d — өңделетін беткей диаметрі, м; f — үйкеліс коэффициенті; d1 — дайындаманың жұдырықшалармен қысылуы орнындағы диаметрі, м.берілген формулаларды талдаудан көретініміз, қысу күшіне орталықтан тебетін күштер ықпалдарын азайтатын жұдырықшалар салмақтарын азайту және тетік көмегімен жұдырықшалармен қосылған қарсы салмақтарды орнату арқылы жетуге болады. Олай болса қарсы салмақтарды ескере отырып келесідей жазуға болады Рз.дин = 1,2KPZd/(fd1)±GRn2/1 000 - GHFRn2/1 000, онда GHp —қарсы салмақ салмағы, Н.Біліктерді орталықтарда орнатуға арналған құрылғы. Бұл құрылғыларда дайындаманың айналатын сәтін жолдау келесі талаптарға жауап беруге міндетті жетектегіш патрондамен жүзеге асырылады:■Қара әдіпті шешуде олар ең жоғарғы айналдыратын сәтті жолдауды қамтамасыз етулері қажет;■Таза өңдеулерде олар дайындаманы бір құрылғымен және сүмбінің жоғары жиілікті айналымдарында өңделігу мүмкіндіктерін қамтамасыз етуге міндетті;■Негіздеу қателігі дайындаманы қаптал бойынша негіздеу мүмкіндігін қамтамасыз етуде азаюы қажет; ■Орталықтаумен патронды өңдеуге жедел қайта баптау мүмкіндігі қамтамасыз етуі қажет. Әмбебап жетектегіш патрон құрылымы 5.3-суретте бейнеленген.Білік түріндегі дайындамаларды негіздеуге және оларға жонғыш білдектер, сонымен қатар СББ білдектер орталықтарында өңдеу барысында айналдыратын сәтті беруге арналған жетектегіш патрон. Артқы ілмек тұрқысы 4 саңылауында, бұрандалы тығындар 1 және 5 аралығында орналасқан, қалқыма орталық 9 және серіппе 2 орнатылған. Орталықтың артқы қапталында қарнақ 3 орнатылған. Патрон тұрқысында 1 жискіге 10 арналған қырналу бар, ол жерде 120° қашықтықта үш қозғалмалы емес саусақтар 6 бекітілген. Дискіде тағы үш саусақ 7 орнатылған, оларда тісті беткейлі ауыспалы эксцентрлік жұдырықшалар 8 және бұрылмалы қаптама 12 бекітіледі. Дискі 10 бұрыла отырып, ойықтарымен қозғалмалы емес саусақтарды 6 қамтитын, жұдырықшаларды ілестіреді және дискімен бірге жылжи отырып, саусақтарға 7 қатысты бұрылады, нәтижесінде жұдырықшалар дайындамаларға айналдыратын сәтті бере отырып, оларды біркелкі қысады. Қаптаманы 12 сағат бағытыны қарсы бұруда жұдырықшалар жазылады және серіппе астындағы бекіткішпен 13 бекітіледі. Орталықтар. № 2 және 3 Морзе конустары бар қалыпты сериялы айналатын білдекті орталық құрылымы 5.4-суретте ұсынылған.Бұл орталықтар бөлшектерді Н дәлділік сыныбының (қалыпты дәлділік) металл жоңғыш білдектерінде бекіту және орталықтандыру үшін арналған.Морзе конусыД ммL, мм22■а1, мм22Орталық білік айналуының ең жоғарғы жиілігі, мин-1Радиалды соққы, ммСалмақ, кгОрталық білік конусыАртқы ілмек ұштары235060157180222524268493200012300,741,32  Орталық радиалды жүктемелерді қабылдайтын тұрқы бастиегінде етұрқы 1 және радиалды иойынтіректерде 6 және 9 орнатылған сүмбіден 2 және біліктік жүктемелерді қабылдайтын бір тіректік шарлы мойынтіректен 8 құралады. Мойынтіректі қысыңқырау, қуысында мойынтіректерді ластанулардан сақтандыратун және майлау материалын ұстап тұратын киіз шығыр орнатылған, сомын арқылы 3 жүзеге асырылады. Сомын 3 тоқтатқыш бұрамамен 5 бекітіледі. Мойынтіректерде майлау винтпен 7 жабылатын бұрандалы саңылау арқылы жүзеге асырылады. Люнеттер. Патроннан шығып тұратын бөлігінің ұзындығы 12-15 диаметрлерін және одан артығын құрайтын дайындамаларды бекітуде қосымша тірек ретінде қолданылатын құрылғылар. Люнеттер қозғалмалы емес және қозғалмалы болып жіктеледі (5.5-сурет).Қозғалмалы емес люнет (5.5, а-сурет) білдек табандарының бағыттауыштарына орнатылады және тақтайшамен бұрандама және сомындар 6 көмегімен бекітіледі. Қозғалмалы емес люнеттің жоғарғы бөлігі 1 қайырмалы, бұл, дайындама үшін тірек қызметін атқаратын және оған бұрамалармен 2 қыстырылатын, люнет жұдырықшаларына (немесе доңғалақшаларға) 4 дайындаманы орнатуға және шешуге мүмкіндік береді.  Дайындаманы орнатқаннан кейін бұрамалар 2 бұрандалармен 3 бекітіледі. Дайындамада оның люнет доңғалақшаларымен жанасуы орындарында жырашықтар кері бұрылады. Қозғалмалы люнет (5.5, б-сурет) құралкүймешік пәуескесіне бекітіледі және өндеу барысында дайындама бойымен жылжиды. Қозғалмалы люнеттің, дайындама үшін тірек қызметін атқаратын, екі жұдырықшалары бар. Қысқұрылғылар. Сақина, фланец және тығындар түрлеріндегі радиалды бағыттарда аз қаттылыққа ие бөлшектер дайындамаларының көпшіліктері, сондай-ақ тіреуіш, шағын тұрқылар және тетіктер түрлеріндегі күрделі пішінді бөлшектер дайындамаларын өздігінен орталықтанатын патрондар немесе жұдырықшалары тәуелсіз жылжытылатын төртжұдырықшалы патрондар көмегімен бекітуге болмайды. Бұл жағдайларда өңдеу құрылымы, сыртқы диаметрі, баптауларды бекітуге арналған ойық сандары, орталықтаушы элементтерінің өлшемдері және орналасулары бойынша айрықшаланатын қысқұрылғыларды қолданумен орындалады. 5.6-суретте ұсақ және орташа дайындамаларды өңдеу үшін арналған көпреттік қолданылатын біріздендірілген қайтабапталатын жонғыш қысқұрылғы құрылымы берілген. Құсқұрылғы білдек сүмбісіне бұрандалатын дискіден, және тұрқына бұрандамалармен бекітілген қосымша дискіден 1 құралады. Үш қысқыштар қосымша диск 1 ойықтары бойынша қаншырларда жылжиды.  Дайындама ауысымдық баптауда орналасады және реттелінетін тіректі, 33 саңылаудан құралатын қатарлардың біріне орнатылатын, қысқыштармен бекітіледі. Жеке жағдайларда орталық қысқыш қолданылады. 5.7-суретте бөлшектерді сериялық өндірісте жоңғыш білдектерде өңдеу үшін қолданылатын баптау құрылғыларының нұсқалары көрсетілген. Сақина дайындамасын 4 өңдеу үшін (5.7, а-сурет) сүмбінің өтпелі фланеціне 1 бекітілетін тегіс қысқұрылғы 2 қолданылады. Тіректік тығын 3 дайындаманы сатылардың бірінің сыртқы диаметрі бойынша орталықтайды. Дайындаманы бекіту қысқыштар 9 көмегімен немесе бұрама 8, тығырықты сомын 7 және жылдам алынатын тығырықтан 5 құралатын орталық қысқыш көмегімен жүзеге асырылады. Бұл құрылымда механикаландырылған жетек қолданыла алады. Білдекке орнатуда қысқұрылғы 2 орталық тығын бойынша белдемемен орталықтандырылады немесе құрылғыны білдекке орнатуда бір құрылғыдан өңделген қорытынды белдеме бойынша индикатор көмегімен теңестіріледі.   Тіреуішті бұрыштыққа саңылауды ою кезіндегі бекіту нұсқасы 5.7, б-суретте келтірілген. Сүмбінің өтпелі фланецінде 1 белдемемен орталықтанған қысқұрылғыда 2 шыңдалған тіректік пластиналы 6 және екі орнатулық өзектері бар бұрыштық 7 орналасқан. Тіреуіш 5 дайындамасы бұрыштықта қайырмалы тақтайшамен 4 бекітілген. Қысқұрылғыда дайындасасы және оны бекіту механизмі бар бұрыштықты орталықтан тыс орналастыру айтарлықтай тепе-теңсіздікті қалыптастырады, ол сүмбілі түйіннің өңделу дәлдігіне және төзімділігіне ықпал етеді және қарсы салмақ 3 көмегімен жойылады. 5.7, в –суретте тіректік тығындарды немесе дайындамаларды сәйкес ішкі және сыртқы диаметр бойынша орталықтауға мүмкіндік беретін бірнеше шоғырланулық орталықтаушы белдемелі қысқұрылғыларды 2 қолдау көрсетілген. Қысқұрылғы өтпелі фланецке 1 бекітіледі, ал дайындама 3 қысқұрылғыға оның радиалды Т-тәрізді ойықтарында орнатылған қысқыштармен 4 қысылады. Сақина, фланец және басқа да осы текті бөлшектер дайындамаларын бекітудің осындай әдісінің әмбебаптылығы және қарапайымдылығы оны ұсақ сериялы өндірісте қолдануға мүмкіндік береді.  Жонғыш білдектерде өңдеу уақытын қысқарту үшін әртүрлі қосымша құралдар қолданылады, мысалы бірнеше құралдарды жеткізетін арнайы бұрылмалы кескішұстағыш. Осындай кескішұстағыштар көмегімен, суппорттың көлденең немесе бойлық жіберуін пайдаланып, біруақытта бірнеше беткейлерді өңдеуге болады (5.8, а-сурет).5.8, б –суретте жедел ауысымдық байонеттік патронда орнатылған тербелмелі жақтау құрылымы көрсетілген. 5.8, в –суретте кескіш қалыпын микрометрлік реттегіші бар жақтау құрылымы келтірілген. Кескіш 7 ұстағыш 6 ойығына орнатылады және бұрамамен 8 бекітіледі. Өлшемге алдын ала реттелінген кескіштің шығып қалуы лимб-сомынды 5 талап етілетін бұрышқа бұру арқылы реттелінеді. Қорытынды қалпында ұстағыш бұрамамен 9 бекітіледі.5.8, г-суретте көрсетілген жонғыш қарнақта тұрқысында 5 кескіш блоктарды, қалқымалы қашау немесе діріл тоқтатқыштарды, сондай-ақ бұрғы, үңгі, қашауларды бекіту үшін қапталында конустық саңылаулар орнатуға арналған көлденең саңылаулар бар. Кескіш блоктар 3 эксцентриктік қысқыштар 7 көмегімен бекітіледі. Артқы ілмектер көлденең-жонғыш білдек сүмбісінде орнатылған өтпелі жалғастырғышпен қосылу үшін қызмет етеді. Жалғастырғыштың қарнақпен қосылуы байонеттік, ол жүктеме кезінде бұзылатын, сақтандырғыш өзектің 2 бекітілген бұрамасы 1 көмегімен орындалады. БҰРҒЫЛАУ БІЛДЕКТЕРІНЕ АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАР Дөңгелену денелері түріндегі бөлшектер үшін радиалды орналасқан саңылауларды бұрғылау операциялары кең таралу алды. Тығын және фланецтер түріндегі бөлшектер үшін сондай-ақ қапталды немесе фланецте орналасқан біліктік саңылауларды бұрғылау оңтайлы. Кескіш құралды бағыттау үшін саңылауды өңдеуде кондукторлық тығындар қызмет етеді. 5.9-суретте кондукторлық тығындардың түрлі құрылымдары көрсетілген. Тұрақты тығындар белдемемен (5.9, а-сурет) және белдемесіз (5.9, б-сурет) болулары мүмкін. Осы текті тығындар кондуктор тұрқысының саңылауына немесе кондукторлық тақтаға Н7/п6 қондыруы бойынша тығындалады және саңылауда бір бұрғылаумен немесе ІT11, ІT12 бойынша дәлділікті үңгімен ұсақ сериялық өндірісте өңдеуде қолданылады. Ауыстырмалы кондукторлық тығындар (5.9, в-сурет) белдемелермен дайындалады және ірі сериялық және жаппай өндірісте қолданылатын құрылғыларда пайдаланылады. Құрылғылардағы тозған ауыстырмалы тығындарды тұрақтылармен салыстырғанда жылдам алмастыруға болады. Ауыстырмалы тығындар тұрқы саңылауына немесе кондукторлық тақталарға тығындалған тұрақты тығындарға W/g6 қондырумен орнатылады. Кері айналуы және көтерілуінен сақтандырылу үшін ауыстырмалы тығындар бұрамалармен бекітіледі. Жедел ауыстырмалы кондукторлық тығындар 1 (5.9, г-сурет) белдемелермен дайындалады және кондуктор 3 саңылауына тығындалған тұрақты тығындарға 2 W/g6 қондырылумен орнатылады. Бұрама 5 тығынды 1 бекітеді. Тығынның 1 төменгі қапталынан өңделетін бөлшек 4 беткейіне дейінгі қашықтық 1 бұрғылауда бөлшектің өңделетін саңылауының диаметрі және материалына байланысты 1\3-ден тығын саңылауының бүтін диаметріне дейін қабылданады. Үңгілеуде тығын саңылауының диаметрінен 0,3 тең деп қабылдайды 1. Жылдам ауыстырмалы кондукторлық тығындар ірісериялық өндірісте бір саңылауды түрлі жонғыш құралдармен (бұрғы, үңгі, қашаулармен) бір орнату барысында құрылғыдағы өңделетін бөлшекті кезекті өңдеуде қолданылады. а, б — тұрақтыларды сәйкесінше белдемеліні және белдемесізін; в — ауыстырмалыларды; г — жылдам ауыстырмалыларды; д, е — бөлшек тереңдігінде немесе цилиндрлік беткейде сәйкесінше саңылау бұрғылау үшін; 1, 2 — тығындар; 3 — кондуктор; 4 — өлшек; 5 — бұрама Бұл кезде әрбір жонғыш құрал сәйкес диаметрлі жеке жылдам ауыстырмалы тығынмен бағытталынады. 5.9, д –суретте бөлшек 4 тереңдігінде саңылау бұрғылауға арналған арнайы тығын 1 көрсетілген. 5.9, е –суретте бөлшектің 4 цилиндрлік беткейінде саңылау бұрғылауға арналған арнайы кондукторлық тығын 1 көрсетілген. Саңылауы диаметір 25 мм дейінгі кондукторлық тығындар У10А, У12А маркалы болаттардан дайындалады және 60.65 HRC қатаңдығына дейін шыңдалады. Саңылау диаметрі 25 мм артық саңылаулар кірігулі 20, 20Х маркалы болаттардан және сол жоғарыда көрсетілген қатаңдықта дайындалады. Кондукторлық тығындардың жуықтау қызмет мерзімі 12000-16000 бұрғыланған саңылаулар сандарымен анықталады. Кондукторлық тығындардың 10-20 мм диаметрлі саңылауларды 10 м жолда орташа қаттылықты сұр шойыннан дайындалған бөлшектерді өңдеуде орташа тозуы 3.5 мкм құрайды, ал 40 маркалы болатты бөлшекті өңдеуде - 4.6 мкм. Бұрғылау білдектерінде өңделетін және жонғыш құралды бағыттауға арналған кондукторлық тығындары бар бөлшектерді орнату үшін қызмет ететін құрылғылар кондукторлар деп аталады. 5.10-суретте біліктерде және алты бұрыштыларда радиалды саңылауларды бұрғылауға арналған қайта бапталатын кондуктор құрылымы келтірілген. Өңделетін бөлшек 11 ауысытырмалы призмаға 12 орнатылады және онда, тетікпен 6 пневмоцилиндр 5 сояуышымен 3 қосылған, Г-тәрізді кондукторлық тақта 8 көмегімен бекітіледі. Тетік 6 топсалы білікте 7 орналасады. Кондукторлық тақтада 8, ауыстырмалы кондукторлық тығын 9 орнатылған, тұрақты тығын 10 тығындалған. Кондукторды саңылаудың берілген координаты бойынша реттендіру үшін қозғалмалы артқы тіреуіш 15 қызмет етеді, оның саңылауына ауыстырмалы тіректер 14 орнатылады. Артқы тіреуіш қалпы бастиекті 1 бұрамамен реттелетін қысылған ауа аяқты ауыстырып қосқыш көмегімен цехтық желіден цилиндр 5 жалғастықтары 2 немесе 4 арқылы беріледі. Бұл кондуктор ауыстырмалы призмалар және тығындар жинақтарымен жабдықталған, оларды қолдану 5-40 мм диаметрлі бөлшектерді өңдеуге мүмкіндік береді. Кондукторлық тығындар біліктерінің перпендикулярлықтарынан негіздің 13 тіректік беткейіне қатысты ауытқу 0,03 мм аспауы қажет. Кондуктор тығынының білігі призма білігімен бір жазықтықта орналасуы қажет (жол берілетін ауытқу 0,02 мм артық емес). Бұл кондуктор арнайыландырылған бапталатын құрылғылар (АБҚ) тобына жатқызылады, себебі оны қайта баптауда жөндеу элементтерін алмастыру жүзеге асырылады. Автоматтандырылған кондукторлар ірісериялық және жаппай өндірісте шағын дайындамаларда саңылауларды өңдеу үшін қолданылады. Бұл кондуктор жұмысының айналымы келесідей: ■Автоматты жүктеу қондырғысынан кондукторға дайындаманы жіберу;■Дайындаманы автоматты қысу;■Дайындамада саңылауды өңдеу;■Дайындаманы өңдеуден кейін автоматты босату;■Өңделген бөлшекті шешу.5.11-суретте пневмоцилиндрлі және бөліп беретін пневматикалық краны бар автоматтандырылған айналатын кезеулеткіш құрылымы келтірілген. Осы текті кондуктор тұрқысына (5.11, а-сурет) пневмоцилиндр орнатылған, онда сояуыш-тақтайлы 3 піспек 11 жылжиды. Сояуыш-тақтай білікті 4 айналдырады, онда айналдыру бағытына байланысты біліктердің бағыттауыш тақтайлары арқылы осы біліктерді оларда бекітілген кондукторлық тақтамен 8 көтереді немесе түсіреді. Жұмысшы дайындаманы реттелінетін сомынмен 6 бекітілетін тіреуішке 7 дейін призмаға 5 орнатады. Сүмбімен байланысқан білікте 13 (5.11, бсурет) көшірмелеуіш 12 бекітілген дискі 14 орнатылған. Білікте 13 орналасқан тұтқаның айналуында сүмбі бұрғымен дайындамаға қарай жылжиды. Бұл уақытта диск 14 көшірмелеуішпен 12 бірге доңғалақшаны 15 ауаны оңға жіберіп орналастырушы кранның бөліп таратқышымен 18 жылжытады. Қысылған ауа сүмбі 16 арқылы бөліп таратқыш тұрқысына келіп түседі және сүмбі 20 арқылы пневмоцилиндр қуысына А бағытталады (5.11, а-сурет). Бұл кезде піспек 11 сояуыш-тақтаймен 3 солға жылжиды, тақтай бағыттауыш біліктерде 2 кесілген тақтайлармен іліністегі біліктерді 4 бұрады және айналдыруда кондукторлық тақта 8 және тығынды 9 біліктерді төмен жылжытады. Қаншырлы 1 кондукторлық тақта резеңкелі төсем 10 арқылы төмен түсе отырып, дайындаманы қысады, осыдан кейін саңылауды өңдеу орындалады. Өңдеуді орындағаннан кейін білікте 13 орналасқан тұтқа (15.11, б-суретті қараңыз) басқа бағытта айнала бастайды және бұрғылы сүмбі жоғары көтеріледі. Көшіргішті 12 дискі 14 де білікте 13 айналып бұрылады, және көшіргіш доңғалақшадан 15 түсіріледі, ал бөліп таратқыш 18 серіппе 19 әрекеті астында бастапқы қалыпына қайта келеді. Бұл кезде қысылған ауа желіден жалғастық 21 арқылы кондуктор цилиндрінің сол қуысына В келіп түседі (15.11, а-суретті қараңыз), сояуыш-тақтайлы піспек оңға жылжиды және білікті 4 бұра отырып, біліктерді кондукторлық тақтамен 8 бірге көтереді, нәтижесінде өңделген бөлшек босатылады. Орналастырушы кран тұрқысы 17 білдек табанына бекітіледі. 5.12-суретте стационарлық құрылғы - әмбебап үшжұдырықшалы өздігінен орталықтанатын пневможетекті патрон құрылымы көрсетілген, ол цилиндрлік сыртқы беткейлі бөлшектерде орталық саңылауды бұрғылау және үңгілеуде қолданылады.Патрон тұрқысына Д алаңында бұрғы немесе үңгіні бағыттау үшін кондукторлық тығынды тіреуіш орнатуға болады. Дайындамалар пішіндері және өлшемдеріне байланысты ауыстырмалы тығынға 2 немесе 3 тақтайларға 1 орнатылады. Дайындаманы орталықтау және қысу кертікті жұдырықшалармен 8 орындалады. Қысылған ауаның пневмоцилиндрдің сояуышсыз қуысына Г түсуінде сояуыш-тақтайлы 5 піспек 7 патрон білігіне қарай жылжиды. Сояуыш-тақтай 5, тегергіш-біліктердің 4 бірімен іліністе бола тұрып, патронды тік білік айналасында бірқатар бұрышқа бұрады. Бұл кезде орталық тісті дөңгелекпен 3 іліністегі тегергіш-білдек 4 ол арқылы басқа екі тегергіш-білдектерді осы бұрышқа бұрады. Тегергіш-біліктердің 4 жоғарғы ұштарында жұмыстық беткейлері кертігі бар спираль пішінді жұдырықшалар 8 орнатылған және қатаң бекітілген. Жұдырықшаларды біруақытта бұруда жайындама орталықтанады және алдын ала қысылады. Дайындаманы жұдырықшалармен қорытынды қысу автоматты түрде жону күші әсерімен жүзеге асырылады. Қысылған ауаның пневмоцилиндрдің сояуышты қуысына В түсуінде сояуыш-тақтайлы 5 піспек 7 патрон білігінен жылжиды, жұдырықшаларды 8 ажыратады және өңделген бөлшек босатылады. Қысылған ауаны пневмоцилиндрдің сояуышты қуыстарына Г және В кезекті жіберу орналастырушы кран тұтқасын 6 сәйкес бағытта бұрумен орындалады. Сояуыш-тақтай 5 жүрісі шектелген болғандықтан, түрлі сыртқы диаметрлі дайындамаларды жұдырықтардың бір жинағымен қысу үшін оларды талап етілетін өлшемге қайта баптау орындалады. Бұрғылауда сондай-ақ бұрылатын үстелдер де қолданылады. 5.13-суретте тұрқы 6 (қозғалмалы емес бөлігі) және құсқұрылғыдан 5 (қозғалмалы бөлігі) құралатын орнатылған пневможетекті әмбебап бұрылатын үстел құрылымы көрсетілген. Қысқұрылғыда 5, шеңбері бойымен саңылаулардың белгілі бір саны орналасқан, сақина 9 бекітілген. Қысқұрылғыны белгілі бір бұрышқа дәл бұру тұрқыға 6 тығындалған екі тығындарда 1 орналасқан серіппелер әсерімен сақинадағы 9 сәйкес қатар саңылауына кезекті кіретін төрткілдешті бекіткіштердің 8 бірімен жүзеге асырылады, әрбір төрткілдешті бекіткіш 8 тұтқалармен 10 және 13 реттелінеді.Үстел қысқұрылғысын 5 бір бөліндіге бұру қол арқылы жүзеге асырылады. Құрылғының жоғарғы қатаңдығы үшін қысқұрылғыны оны бұру және бекітуден кейін тұрқыға 6 қысыңқырайды және келесі бұрылыс алдында одан сығып алады. Қысқұрылғыны 5 тұрқыға 6 қысуды тұрқыда орнатылған пневможетек орындайды, ал сығып алуды – серіппе 2 орындайды. Пневмоцилиндрде соңында тығын 1 орнатылған сояуышты 3 піспек 4 орналастырылады. Қысылған ауаның пневмоцилиндрдің сояуышты қуысына түсуінде сояуышты және тығынды піспек төмен жылжиды және тығын қысқұрылғыны тұрқыға қысады. Сояуышты қуыстағы ауаны орналастырушы кран арқылы атмосфераға шығаруда, сояуыш 3 және тығынды 1 піспек 4 серіппе 2 әсерімен жоғары қарай жылжиды және қысқұрылғы 5 тұрқыдан 6 босатылады. Дайындамаларды негіздеу және бекітуге арналған ауыстырмалы қаптамалар қысқұрылғының 5 жоғарғы беткейіне 7 орнатылады және қысқұрылғы ойықтарында 12 орнатылған бұрандамалармен бекітіледі.Бірнеше саңылауларды бір дайындамада бір уақытта өңдеу үшін (бұрғылау, үңгілеу, жазу, ойма тілу) бірнеше дайындамалардағы саңылауларды кезекті тіркеспелі өңдеу үшін                          5.13-сурет. Орнатылған пневможетекті әмбебап бұрылмалы үстел құрылымы: 1, 11 — тығындар; 2 — серіппе; 3 — сояуыш; 4 — піспек; 5 — қысқұрылғы; 6 — тұрқы; 7 — қысқұрылғының жоғарғы беткейі; 8 — төрткілдешті бекіткіш; 9 — сақина; 10, 13 — тұтқалар; 12 — қысқұрылғы ойықтары көпсүмбілі бұрғылауыш бастиектер қолданылады. Көпсүмбілі бұрғылауыш бастиектер арнайы және әмбебап болып ажыратылады. Арнайы бастиектер бір түрөлшемдерінде саңылауларды өңдеуде қолданылады. Бастиектердегі сүмбі біліктері арасындағы қашықтық тұрақты. Әмбебап ұштықтар әртүрлі пішін және өлшемді дайындамаларда саңылауларды өңдеу үшін қолданылады. Бұл бастиектерде сүмбілер біліктері арасындағы қашықтықты өңделетін саңылаулардың орналасуларына сәйкес өзгертуге болады. 5.14-суретте аспалы кондукторлық тақтасы бар көпсүмбілі бұрғылауыш бастиек құрылымы көрсетілген. Көпсүмбілі бұрғылауыш бастиек 7 екі бағыттауыш біліктер 5 арқылы кондукторлық тақтамен 8 байланысқан. Біліктердің төменгі ұштары кондукторлық тақтада сомындармен 2 қатаң бекітілген, ал жоғарғы ұштарымен көпсүмбілі бастиек тұрқысында тығындалған тығындар 6 саңылауларында еркін жылжиды. Бастиек 7 және кондукторлық тақта 8 тұрқымен 1 екі бағыттауыш саусақтармен 4 қосылысқан, олардың төменгі ұштары құрылғы тұрқысында қатаң бекітілген. Саусақтар 4 кондукторлық тақтаның 8 бағыттауыш тығындарына 3 енеді және аспалы тақтаның кондукторлық тығындары біліктерінің дайындама 9 саңылауы біліктеріне қатысты байланысын және дұрыс бағытын қамтамасыз етеді. Бағыттауыш біліктердегі 5 серіппелер кондукторлық тақтаның 8 дайындамамен жанасуында қысыңқыраны бастайды және әрі қарайғы төмендетуде бастиектер тақтаны дайындамаға қысады. 5.15-суретте қайта бапталынатын көпсүмбілі бұрғылауыш бастиектер құрылымдары көрсетілген. 5.15, а –суретте қайта бапталатын бұрылып-қозғалмалы тіреуішті бұрғылауыш бастиек көрсетілген, ол тұрқысының 12 орталық негіздік саңылауымен білдек сүмбісінің гильзасына орнатылады және екі бұрамалармен 13 бекітіледі. Білдек сүмбісі, аралық тісті дөңгелектер 8 және 5 арқылы айналдыруды жұмыстық сүмбілерде 1 орнатылған төрт тісті дөңгелектерге 15 беретін, тісті дөңгелекті 11 айналдырады. Тұрқының 12 цилиндрлік ойығында саңылаулы төрт сектор 9 орналасқан, оларда босденелі біліктердің 7 жоғарғы ұштарында орнатылған шарлы мойынтірек орналасқан. Төрт бұрылмалы тіреуіштерде 4, босденелі біліктердің төменгі ұштары 7, аралық тығын 6 және жұмыс сүмбісі 1 тірелетін, шарлы мойынтіректер орналасқан.  Бұрандамадағы 3 сомынды 2 босатып, тіреуішті 4 жұмыстық сүмбімен 1 бұрандама білігі айналасында 360° бұруға болады. Талап етілетін қалыпта әрбір жұмыстық сүмбі сомын 2 және бұраманы 10 бұрауда бұрандамамен 3 бекітіледі. Сомынды 2 бұрандама тіреуіш 4 және секторды 9                              тұрқының цилиндрлік беткейіне қысады. Бұраманы 10 босатуда тіреуішті 4 және жұмыстық сүмбілі 1 секторды 9 белгілі бір бұрышқа бастиек білігіне қатысты бұруға болады. Секторды 9 бұруда бұрама 10 бастиек тұрқысының ойықтарында 14 жылжиды. 5.15, а –суретте сондай-ақ төрт алаңдардан құралатын сүмбілердің орналасуларын берілген координаталар бойынша тексеруге арналған сызба келтірілген. Әр жұмыстық сүмбі 1 өз алаңы шегінде кез келген қалыпта тұра алады. 5.15, б –суретте фланецта 20 білдек сүмбісінің гильзасына бекітілетін қамытпен 18 бекітілген қоңыраулы типті қайта бапталатын сегізсүмбілі бастиек көрсетілген. Бастиек қоңырауының 17 төменгі қапталында екі сақиналы ойыстар 23 бар, оларда жұмыстық сүмбілерді 26 жеткізетін тіреуіштерді 25 бекітуге арналған бұрандамалар 24 орнатылған. Білдек сүмбісі орталық білікті, тісті дөңгелектер 22 және топсалы-телескопиялық біліктер 16 арқылы айналдыруды сүмбілер 26 ұстағыштарына жолдайтын, тісті дөңгелекпен 21 айналдырады. Жұмыс сүмбілері талап етілген қалыпқа, тіреуіштерді олардың ұстағыштарымен радиалды бағытта да, бастиек қоңырауының 17 ойыстары 23 шеңбері бойынша да сүмбілерде 26 орналасқан кескіш құралдарды құрылғыдағы кондукторлық тығындарға енгізу сәтіне дейінгі жылжытулар негізінде, саңылауларды өңдеу үшін орнатылады. Талап етілетін қалыпта жұмыстық сүмбілер тіреуіштермен ойыстарда 23 сомында бұрандалармен 24 бекітіледі. Жонғыш құралды бекіту үшін патрондардың түрлі құрылымдары қолданылады. Әртүрлі жонғыш құралдарды алмастыруға қажетті қосымша уақытты азайту үшін жылдам ауыстырмалы патрондар қолданылады. 5.16-суретте бұрғылауыш білдектердің жонғыш құралдарына арналған жылдам ауыстырылатын патрондар құрылымдары көрсетілген. Құрылымы 5.16, а-суретте көрсетілген топсалы патрон сүмбіні айналдыруда жонғыш құралдың (бұрғы, үңгіме, қашаулардың) алмастырылуына жол береді. Осындай патрон тұрқысының артқы ілмегі білдек сүмбісінің конустық саңылауына бекітіледі. Патрон тұрқысының 1 саңылауына жонғыш құралы 9 бар ауыстырмалы тығын 7 орнатылады. Тығынның сыртқы беткейінде екі тереңдіктер 8 бар, ал патрон тұрқысында – екі шар 5 орналасқан саңылау бар. Жонғыш құралды алмастыруда жұмысшы бір қолымен сақинаны 4 ұстайды және оны серіппелі сақинаға 2 тірелуіне дейін көтермелейді. бұл кезде шарлар 5 ауыстырмалы тығынмен оның тереңдіктерінен итерілініп шығарылады және тұрқы 1 саңылауларына орналастырылады. Тұрқы 1 саңылауына ауыстырмалы тығынды 7 басқа жонғыш құралмен орналастырып, жұмысшы шарларды 5 басып және оларды тығын тереңдіктеріне 8 енгізетін сақинаны 4 төмен түсіреді. Сақина 4 тоқтатқыш сақинаға 6 тірелгенге дейін жүргізіледі. Білдек сүмбісі патрон тұрқысының 1 конустық артқы ілмегі және екі шар 5 арқылы айналдыруды жонғыш құралы бар ауыстырмалы тығынға 7 береді. 5.16, б-суретте көрсетілген шығыңқылы жылдам ауыстырмалы патрон құрылымында жонғыш құралды 9 алмастыру үшін жұмысшы сол қолымен тығынды 10 тежеулеуі қажет болады. Бұл кезде патрон тұрқысы тіреуіштері және тығынның ішкі қиғаштығы ІІ арасындағы саңылау ұлғаяды және де құрал оның шығыңқылары ІІІ бұл қиғаштықпен тежелмейтіндіктен түсіп қалады. Жаңа құралды орнатуда өзіндегі шығыңқымен тығын қиғаштығына ІV басады, соңғысы серіппе 11 әсерін жеңе отырып алшақтайды және де құрал қалыбын бекіте отырып бекітіледі. Мүмкін қайта жүктелу және таңбалауыштың бұзылуы жағдайларында оймаларды тілуде олармен берілетін айналдырылатын сәтті реттеуге мүмкіндік беретін сақтандырғыш патрондарды қолданады және егер де жону күшінің сәті рұқсат етілетіндіктен артық болса, таңбалауыштың айналдырылуы және біліктік жылжуын автоматты түрде доғарады. Ұңғыларды білдек сүмбісінде конустық артқы ілмекпен қатаң бекітуде дәл саңылауларды алу қамтамасыз етілмейді, себебі бұл кезде саңылауға бұрғылауыш білдек сүмбісі жұмысының барлық дәлсіздіктері ауыстырылады. Сәйкесінше, дәлдіктің 7-ші квалитетті саңылауын алу үшін ұңғыларды тербалмелі немесе қалқымалы болулары мүмкін өздігінен орнатылатын патрондарда бекіту қажет (5.17-сурет).Тербелмелі патрон (5.17, а-сурет) білдек сүмбісінде тұрқының 1 конустық артқы ілмегімен бекітіледі. Патрон тұрқысының саңылауында өзекте 4 біршама саңылаумен ұңғыманың артқы ілмегі астындағы конустық саңылауы бар тығын орнатылған.Шар 3 және өкшелік 2 тығынның 5 біліктік тірегін қалыптастырады. Жұмыс барысында бұл тығын, ұңғы білігін өңделетін саңылау білігімен үйлесімін қамтамасыз ете отырып, орналасқан саңылау шегінде тербелмелі болады (нәтижесінде ұңғы сүмбі білігіне қатысты біршама бұрышқа бұрылады).Қалқымалы патрондар (5.17, б-сурет) ұңғы білігінің өңделінетін саңылау білігімен құралдың ауытқуынсыз еркін үйлестірілуін қамтамасыз етеді. Құрал астына конустық саңылауы бар қалқымалы патрон тұрқысы 15 патрон білдек сүмбісіне бекітілетін артқы ілмек 14 кертпегінде орналасады. Тұрқы фланецінде тығын 12 киілген екі өзектер 11 тығындалған. Осындай тағы екі өзек 6 артқы ілмек 12 қапталының екі диаметрлері қарама-қарсы саңылауларға тығындалған. Өзектерде де 6 тығындар бар. Тұрқы фланеці және артқы ілмек қапталы арасында жетекті сақина 13 орналасқан, оның төрт ұяларында, құралдың біліктік күшін тұрқы фланеці арқылы артқы ілмек қапталына беретін, шарлар 16 орналасқан. Жетекті сақинада сондай-ақ, өзектердің 11 және 6 тығындары енетін, тағы төрт ойықтар бар. Патронның жұмыс жасауында айналдырмалы сәт артқы ілмектен 14 тұрқыға 15 өзектер 6, жетекті сақина 13 және өзектер 11 арқылы беріледі. Тұрқы фланеці артқы ілмек қапталына артқы ілмекпен бұранда арқылы қосылған сомынмен 7 қысылады. Сомын және тұрқы фланеці арасындағы үйкелісті азайту үшін сепараторда екі сақиналар 9 арасында шарлар 10 орналастырылады. Тұрқыда орнатылған тығын 8 патронды ластанулардан сақтандырады. Патрон құрылымы жұмыс барысында құралдың ауытқуын болдырмайды және тұрқының 15 айналу білігіне перпендикулярлы жазықтықта құралмен 15 мм (қалқу) дейін ығысуына жол береді. Ұңғыларды цилиндрлік және конустық артқы ілмектермен бекітуге арналған патрондар (5.17, в-сурет) құралдың бұрыштық ығысуы (тербелу), және де білікке перпендикулярды жазықтықта радиалды ығысуды да (қалқу) туындатуы мүмкін. Білдек сүмбісінде осындай патрон артқы ілмекпен 17 бекітіледі. Артқы ілмек қапталы және тығын 22 қапталы арасында шайбада 21 сепараторда 20 шарлар орналасады, олар арқылы артқы ілмек тығыннан құралдың қызметі барысында жонудың біліктік күшін қабылдайды. Айналдыратын сәт артқы ілмектен тығынға, ұштарында қырлары бір-біріне қатысты 30° жылжыған дөңгеленген алты бұрыштық шығыңқылары бар, мойынша 25 арқылы беріледі. Мойыншаның жоғарғы шығыңқысы артқы ілмектің алты бұрышты саңылауына кіреді, ал төменгілері – тығынның 2 сәйкес саңылауларына кіреді. Тығын артқы ілмекке тығынмен 22 бұранда арқылы байланысқан сомынның 18 фланеціне әсер ететін серіппемен 19 қысыңқыланады. Патрондағы құрал, тығын 22 бұрандасы бойынша айналуда цпнганы 24 біліктік бағытта ығыстыратын, сомын 23 көмегімен бекітіледі. Бұрғылауыш білдектердің технологиялық мүмкіндіктерін кеңейту үшін конустық беткейлерді өңдеу және саңылауларда жырашықтар егеуге арналған арнайы патрондар қолданылады (5.18-сурет).5.18, а –суретте тік-бұрғылауыш білдекте конустық саңылауларды қашауға арналған патрон құрылымы көрсетілген. Тығын 10 жоғарғы бөлігімен білдек патронына орнатылады және дайындама 4 бекітілген құрылғы тұрқысына тығындалған кондукторлық тығындармен 2 және 5 тығындалады. Тығында 10 серіппесі 1 бар білік 7 орналасады. Білдек сүмбісін төмендетуде білік тіреуішке 6 дейін жетеді.  Әрі қарай тығынды 10 білдек сүмбісін түсіру қашалған кескішті 9 пластинаның радиалды жылжуын туындатады, себебі білікке 7 тығындалған өзек 3 пластинаның көлбеу ойысы бойынша сырғанайды. Осылайша, кескіштің шыңы конустық беткейді сипаттайтын болады. Сүмбіні көтермелеуде серіппе 1 білік 7 және пластинаны 8 бастапқы қалыптарына қайтарады. Саңылауларда ішкі ойыстарды қашау үшін арнайы бойлық науашалары бар біліктер 12 қолданылады, оларда білікте 15 тербелмелі серіппелендірілген кескішті 14 тұтқа 13 бекітілген. Білікті төмен жіберуде тұтқа шығыңқысы кондукторлық тығынмен оңға ауытқиды. Кескіш саңылау қабырғасына соғылады және білікті әрі қарайғы төмендетуде ұзындығы тірегіштің 11 алдын ала орнатылуы бойынша шектелетін ойысты қашайды. 5.18, в –суретте бұрғылауыш білдекте сақиналы жырашықтарды қашауға арналған патрон құрылымы көрсетілген. Білдек сүмбісімен байланысқан орталық біліктің 16 төменгі бөлігінде, қашаулық пластина 8 орнатылатын, тікбұрышты терезе бар. Білікте тығындалған өзек 3 осы қашаулық пластинаның өтпелі көлбеу кесіндісінен өтеді. Білікті төмен жіберуде өзек пластинаны радиалды бағытта жылжытады және оның жонатын жиегі дайындама 4 саңылауында сақиналы жырашықты қашайды. Терезесі арқылы қашайтын пластина өтетін гильза 17 кондукторлық тығынмен 2 бағытталады. Тығын белдемесі, жиектерді қашау берілген биіктікте орындалуы үшін, гильзаның біліктік жылжуын шектейді. Серіппе 1 пластинаны бастапқы қалпына қайтарады. ФРЕЗЕРЛІК БІЛДЕКТЕРГЕ АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАР Фрезерлік білдектерде әмбебап қысатын құрылғылар – әртүрлі құрылымды машиналық басқылар қолданылады. Әмбебап басқылар қарапайым қымбат емес баптаулар көмегімен кең номенклатуралы дайындамаларды орнату және бекітуге мүмкіндік береді. 5.19-суретте гидравликалық жетекті әмбебап басқылар құрылымы көрсетілген. Басқылар қозғалмалы емес еріншелі 3 және қозғалмалы еріншелі 9 тұрқы 10 болып табылады. Дайындамаларды бағыттауыш тақтайшалар жазықтығына да, басқылар еріншелеріне екі – цилиндрлік 11 және ромб тәрізді 12 қадалар көмегімен бекітілетін алмастырылатын орнатулық қысатын баптауларда да 5 және 6 орнатылады. Дайындамалар алмастырылатын баптауға 5 қозғалмалы емес еріншемен 3 бұратын еріншенің 8 ауыстырмалы баптауы 6 көмегімен қысылады. Қысу күші қозғалмалы еріншеге 9 беріледі, бұл паралелльді емес жазықтықты дайындамаларды бекітуде оның өздігінен орнатылуын қамтамасыз етеді. Қозғалмалы емес еріншенің қалыпы тұтқаны 1 айналдырумен реттелінеді.Өнімділіктің айтарлықтай жоғарылауы және өндірістің өзіндік құнының төмендеуі әмбебап-фрезерлік білдектерде орнатылынатын көөпсүмбілі фрезерлік бастиектерді қолданумен қол жетімді болады. Сүмбілер аралығындағы қашықтықты орталық аралық реттеулікті алынбалы екісүмбілі фрезерлік бастиек (5.20-сурет) дайындамаларды екі жағынан да көлденең-фрезерлік білдекте бір өтуде біруақыттық фрезерленуіне арналған. Фрезерлеуде өңделетін ойыстардың параллелділігі және өзіктестігі ұсталынады. Өңдеу дәлдігі 8-11-ші квалитеттер шегінде қамтамасыз етіледі. Фрезерлік бастиек тұрқысы екі секциядан 8 және 16 құралады. Сүмбілер 1 айналуды білдек сүмбісінен айналатын тісті дөңгелектер 11, 6, 13, 7 арқылы алады. Күпшелерде 4 ығысумен эксцентрлі орнатылған сүмбілер 1 екі жағынан да сомындармен 12 және 18 бекітіледі және қақпақтармен 2 жабылады. Күпшелер секция 16 саңылауларында 360° бұрылады, ал біліктік жылжулардан оларда орнатылған белдемелер және қақпақпен 3 ұсталынып тұрады. Жұмыс қалыбында күпшелер бұралып кетуден тангенциальдық қысқыштармен 17 ұсталынып тұрады. Күпшелерде, екі тығында орнатылған құртшалармен іліністегі тісті тәждер бар. Айналуды қамтамасыз ету үшін құртша соңында квадрат бар. Алдымен секцияда 8 тісті дөңгелектер 6 және 13, кейін бесіншімен созылатын инелі мойынтірек 14 орнатылады. Сүмбі белдемесі және фреза аралығына реттелінетін сақина 19 орналастырылады. Фрезерлік бастиек көлденең фрезерлік білдектің сүмбісіне сақина 9 арқылы орнатылады және қысқыштармен бағыттауыштарға 10 қарай бекітіледі. 5.21-суретте фрезерлік білдектерге арналған бұрмалы бастиектер құрылымдары көрсетілген. 5.21, а –суретте көлденең-фрезерлік білдекке арналған бұрмалы бастиек құрылымы берілген. Осы текті бастиек тұрқысы І табанның тік бағыттауыштарына сына және бұрамалар көмегімен бекітілген. Айналдырылу білдек сүмбісінен конустық артқы ілмегі 1 арқылы конустық тісті дөңгелектерге 2 және 3 бастиек сүмбісіне 4 беріледі. Бастиектің бұрылмалы бөлігін ІІ көлденең жазықтыққа, цилиндрлік белдіктегі а градустауды қолданып, кез келген бұрыш бойынша орнатуға болады. 5.21, б –суретте көлденең білдекке арналған әмбебап бұрылмалы бастиек құрылымы берілген. Бұл бастиек қозғалмалы емес тұрқы І, білігі айналасындағы, бастиектің жұмыстық сүмбісін жеткізуші, аралық бұрылмалы бөліктен ІІІ құралады. Бастиек механизмі білдек сүмбісімен қосылысатын конустық артқы білікті 1, конустық тісті дөңгелектердің екі жұптарын 2,3 және 5, 6 жеткізетін аралық білік 7 және шүмбіден 4 құралады. Екі біліктер айналасында бұрылу мүмкіндігі бастиек сүмбісін көлденең жазықтыққа қатысты кез келген бұрышпен орнатуға мүмкіндік береді.Қарастырылған бұрылмалы бастиектер сүмбілерінде құралдарды бекітуге арналған конустық саңылаулары бар. Олар дара және ұсақ сериялық өндіріс жағдайларында көлденең-фрезерлік білдектердің технологиялық мүмкіндіктерін кеңейту үшін қолданылады. 5.21, в –суретте тік-фрезерлік білдекке арналған, тұрқы білдекте 5.21, а, б-суретте келтірілген құрылғыдағыдай бекітілетін, екісүмбілі бұрамалы бастиек құрылымы көрсетілген. Білек сүмбісінен сәт бұл жерде жетекші артқы ілмек 1 арқылы сүмбілерге 8 және 9 цилиндрлік тісті дөңгелектермен беріледі. Осы текті құрылымның бастиектері көлденең және тік фрезерлік білдектерге арналып көпсүмбілі орындалулы болулары мүмкін. Көпорынды білдекті құрылғылармен үйлесімде бұл бастиектер фрезерлік білдектердің өнімділіктерін бірнеше есе арттырады. 5.21, г-суретте көрсетілген өзара-перпендикулярлы сүмбілі екісүмбілі бастиектер құрылымы 5.21- 5.21—сурет. Бұрмалы бастиектер құрылымдары: а — көлденең-фрезерлік білдекке; б — көлденең білдек үшін әмбебап; в — тік-фрезерлік білдекке екісүмбілі; г — көлденең-фрезерлік білдекке екі өзара-перпендикулярлы механизмдерімен; 1 — конустық артқы ілмек; 2, 3 және 5, 6 — конустық тісті дөңгелектердің екі жұбы; 4, 8, 9—сүмбілер; 7— аралық білік; 10 — тақтайша; 11, 13, 14, 21—тісті дөңгелектер; 12— мойынша; 15—сына; 16—бұрама; 17, 18 — конустық тісті дөңгелектер; 19—цанга; 20—сомын; І — тұрқы; ІІ, ІІІ — бұрмалы бөліктер көлденең-фрезерлік білдекте біліктер дайындамаларында кілтекті ойыстарды біруақытты (қатар) өңдеуге арналған. Осындай бастиек тік бағыттауыштарға тақтайшамен 10 және білдек қамытына сынамен 15 бекітіледі. Айналдырылу төменгі көлденең сүмбіге мұнда мойыншадан 12 тісті дөңгелектер 13, 11 және 21 арқылы, ал жоғарғыда – тісті дөңгелектер 13, 14 және конустық тісті дөңгелектер 17 және 18 арқылы беріледі. Ұштық фрезалар біліктік бағытта бұрамалармен 16 алға жылжытылады және цангалармен 19 сомындар 20 көмегі арқылы бекітіледі. Ойыстарды біруақыттық фрезерлеу білдек үстелінің бойлық жібергішінде орындалады. СББ БІЛДЕКТЕРГЕ АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАРСББ білдектерге арналған құрылғыларға олардың мамандандыруларын ескере отырып талаптар қойылады. 5.22-суретте СББ тік құрастырылымды білдек сызбасы көрсетілген. Бұл білдекте сүмбі тік бөлік бойынша орнатылған. Бұл білдектер инверсиондық деп аталады. Білдек СББ жүйенің пультынан 1 басқарылады. Тұйық айналым бойынша жұмыс атқаратын конвейер 9 арнайы білдектік құрылғылардағы дайындамаларды 8 жүктеу және кері тиеу орындарына ауыстырады. Дайындама патронда 6 қысылады, осыдан кейін сүмбі 3 порталдық суппортпен 2 бірге оны жұмыс алаңына жеткізеді, бұл жерде дайындама айналғыш қалпақшада 9 бекітілген жонғыш құралмен өңделінеді. Дайын бөлшек патроннан 6 конвейерге беріледі, ал оның орнынан патронға дайындама келіп түседі. Қандай да бір ассиметриясы және басқа да ерекшеліктері бар дайындамаларды негіздеу және бекітуді ұйымдастыру үшін сәйкес операцияларды білдектен тыс өткізуге мүмкіндік беретін паллеттар қолданылады. Жарақтарды СББ білдектер үшін құрастыру және қолдануда технолог олардың құрылымдарының келесі ерекшеліктеріне назар аударуы қажет:■ СББ білдектер жұмыстың жоғарғы сенімділігін сақтауда кеңейтілген технологиялық мүмкіндіктерге ие болуы қажет. Олардың құрылымдары, ереже бойынша, өңдеудің әртүрлі түрлерін, дайындама және бөлшектерді жүктеу және кері тиеу қолайлылықтарын, сондай-ақ құралды автоматты алмастыруларды үйлестіруді қамтамасыз етуі қажет. Өңдеудің жоғарылатылған дәлдігі бұл жерде дайындаудың жоғарғы дәлдігі және білдектің өзінің қатаңдығымен негізделеді;■СББ білдектердің негізгі бөлшектері (табандар, бағаналар, негіздер) қосымша қаттылық қабырғаларын енгізу есебінен қатаңырақ болып орындалады;■Суппорттар, үстелдер, жылжыма бөлшектер жоғары қатаңдыққа ие;■СББ білдектердің бағыттауыштарына жоғары тозуға тұрақтылық және аз үйкеліс күші тән, бұл жетек қуатын төмендетуге және жылжыту дәлдігін арттыруға мүмкіндік береді. Үйкеліс бағыттауыштары, мысалы, болат буларынан дайындалынулары мүмкін (жоғары сапалы шойын) – пластикалы жабындар (фторопласт);■Білдектің дәлме-дәл көрсеткіштерін анықтайтын түйіндердің бірі кернеулі динамикалық жағдайларда қолданыла алатын сүмбілі түйін болып табылады, сәйкесінше, айналдырылу, діріл, жүйріктік, төзімділіктің белгілі-бір талаптарына жауап беруі және сүмбілі тіректердің рұқсат етілетін қыздырылуына есептелінуі қажет. 5.23-суретте мысалы ретінде СББ көлденең бұрғылауыш-фрезерлік білдектің тіректерін сұйық майлайтын материалмен майлау сызбасы келтірілген. Білдектің алдыңғы 5 және артқы 3 тіректеріне май орталықтандырылған жүйеден жалғастық 1 арқылы сүмбілі басшада орналасқан каналдар 2, 4 бойынша жеткізіледі. Тіректерде бөлінетін жылулық, сүмбінің қызып кету және ақауланудан қорғауды қамтамасыз ете отырып, арналар арқылы ағып өтетін майлау-салқындату сұйықтықтарына (МСС) беріледі.5.24-суретте гидростатикалық тіректері бар сүмбілі түйін сызбасы көрсетілген. Сүмбі ұзындықтары 0.7 мойынды құрайтын гидростатикалық мойынтіректерде орнатылған. Алдыңғы тірек 9 радиалды-тіреуіш мойынтірекке ие, ал артқы тіректе 4 – радиалдысы бар. Мойынтіректердің екеуі да қоладан дайындалған және 10-20 мкм диаметрлік саңылаулы тұрқыда 5 орналастырылған. Тұрқыға, айналмалы піспекпен 7 гидроцилиндр құратын, қола цилиндр 6 бекітілген. Гидроцилиндр күш түйықталуын және тіреуіштік мойынтіректің 11 кері тиелуін жүзеге асырады. Мойынтіректердің барлық қалталарының кіріспе қарсыласулары қылтамырлық жырашықтармен үшбұрышты кесіндіні түзеді. Білік күші Ро сүмбісіне әсер етуле мойынтірек қалтасындағы 11және гидравликалық реттеуіш 13 қуысындағы қысым төмендейді. Осымен қатар цилиндр 6 қуысындағы қысым артады. Фланецтерде 3, 10 сүмбілі тіректердің жанаспалы емес гравитациялық тығыздалулары бар. Білік күшінен Ро кері тиелетін мойынтірек 1 қалтасы осы күштің шамасын көрсететін электртүйіспелі манометрмен 15 қосылысқан. Мойынтірек 11 қалтасында манометрмен берілген қысымнан ауытқуда білдекті істен шығару жайлы белгі келіп түседі. Сүмбі 1 айналдырылудың жоғары жиілігінде көпсыналы белдіктен 2, ал айналдырылудың төменгі жиілігінде тісті дөңгелек 8 жетегінен жұмыс атқарады. Май күйінде тоңазытқыш машинамен 12 салқындатылады. Тоңазытқыш агент термореле көмегімен бактағы 14 майдың белгілі бір температурасын сақтап тұрады. Осы типті сүмбілі түйін жайындаманы таза бойлық қашауда дөңгелектіктен 0,7-0,8 мкм артық емес ауытқуды, ал беткейінің кедір-бұдырлығы Ra 0,2 мкм болуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Гидростатикалық мойынтіректер 4МПа қысым астында И-5А майымен майланады. СББ білдектердің арнайылықтары оларға арналған құрылғыларға қойылатын келесі талаптарды анықтайды:■Жоғары өлшемдік дәлділік. Негіздеу және бекіту қателіктері ең аз шамаға келтірілген;■Қаралтым операцияларда білдектің толық қуаттылығын қолдану мақсаттарында құрылғы жоғары қатаңдыққа ие болуы қажет;■Төрт және одан да артық саңылауларды бір құрылғыдан өңдеу мүмкіндігін, сондай-ақ құралдың барлық өңделетін беткейлерге келіп жетуі мүмкіндігін қамтамасыз ету. Бұл кезде құралдардың 10-20 құралды сыйымдылықты дүкендері сирек қолданылады, себебі іс жүзінде бір дайындаманың жонылып өңделінуі үшін 10 артық емес құралдар қажет. Құралдардың көп сандарын қолдану қиын өңделінетін материалдарды қашауда, құралдардың тұрақтылық кезеңдері аз болуларында қолдану мақсаттырақ;■СББ білдекте жылжыту алдын-ала берілген координаттар жүйесі бойынша орындалатындықтан, дайындама, оның қатаң анықталған қалыпын білдектің нөлдік нүктесіне қатысты қамтамасыз ететін, толық негізделулі болуы қажет.Жонатын құрал СББ білдектің құрам бөлігі болып табылады және оны мұқияты таңдау және даярлауға ерекше назар аударылуы қажет. Бұл осы құрылғының жоғары құнымен және оның ең жоғарғы өнімділігі және өңдеудің жоғарғы дәлдігін қамтамасыз ету қажеттілігімен негізделеді. Сондай-ақ құралды қызметінің жоғары сенімділігі қажет. СББ білдектерге арналған жонатын құрал келесі талаптарды қанағаттандыруы қажет:■Жоғары жонатын сипаттамаларды қамтамасыз етуі;■Жоңқаларды тиімді әкетуді қалыптастыру;■Өңдеудің жоғарғы дәлдігін қамтамасыз етуі;■Әмбебап болуы;■Келесі өңделетін бөлшекке қайта баптауда немесе жүзі өтпейтін құралды алмастыруда жылдам ауыстырмалы болуы. Ауыстырмалы көпқырлы пластиналы құрастыру құралдарын қолдануда білдектің пайдаланылу сапаларын жоғарылатуға мүмкіндік береді, жонғыш жеткіліксіз материалдардың айтарлықтай үнемделінулерін қамтамасыз етеді, бөлшектерге арналған жаңа материалдарды қолдану үшін жағдайлар қалыптастырады.СББ білдетердің жонғыш құралдарына арналған материалдар ретінде қатты құймалар, керамика, аса қатты синтетикалық материалдар және жылдам жонатын болаттар қолданылады. Құрастырмалы жонғыш құралдың сенімділігі, төзімділігі және тұрақтылығы пластиналарды бекіту тәсілін дұрыс таңдауға тәуелді.Пластиналарды бекіту қамтамасыз етуі қажет:■Олардың жону үрдісіндегі қозғалмауларын;■Пластинаның тіректік беткейінің тұтқалық бөліктің тіректің беткейімен толық түйістірілуін;■Жайғастырылу дәлдігін;■Жонғыш жиектердің пластиналарды бұру және ауыстырылуларында өзара алмастырылуларын;■Геометриясы тұрақтылығын;■Жоңқаларды ұсақтау, бұйралау және сенімді алып кетулерді; жүзді алмастыруға қажетті ең аз уақытты; құралдың жинақылығын және технологиялылығын. Ауыстырмалы көпқырлы пластиналы құрастырмалы құралды механикалық бекітудің бірнеше негізгі сызбаларын ажыратады (5.25-сурет).Келесідей құрылымдық шешімдерді ерекшелеуге болады. 1. Пластинаны әртүрлі бағытталған бұрандалы қысқыш және бұрамамен бекіту (5.26-сурет).Бекітудің осындай сызбасында ҚКҚ тұтқаның 1 жабық ұяшығында екі негіздік беткейлер бойынша негізделеді және жоғарыдан тірек беткейге қысқышпен 2 қысылады. ҚКҚ жылдам шешіп алу ажыратылған бұрама 3 көмегімен қамтамасыз етіледі. 5.25-сурет. ҚКҚ құрастырулық құралдың бекітілу сызбасы: а — жоғарыдан қысыңқыраумен; б — өзек және жоғарыдан қысыңқыраумен; в — өзекпен; г — конустық саңылауға орнатылған бұрамамен5.26-сурет. Пластинаның әртүрлі бағытталған бұрандалы қысқыш және бұрамамен бекітілу сызбасы:1 — тұтқа; 2 — қысқыш; 3, 5 — бұрамалар; 4 — тіректік пластинаТіректік қаттықұймалы пластина 4 жону және үңгілеуде кеңінен қолданылатын жонғыш тұтқасына бұрамамен 5 бекітіледі.L-тәрізді тетігі бар саңылаулы пластинаны бекіту (5.27-сурет).Ұстағыштың 1 жабық ұяшығында ҚКҚ негізделінеді, ал бұрамамен 3 әрекетке келтірілетін тетік 2 оны ұяшықтың екі бүйір қабырғаларына созады және тірекке қысыңқырайды. Тіректік пластина 4 кесілетін тығынмен 5 бекітіледі. Бекіту түйінінің бұл құрылымы ҚКҚ дәл бұру немесе алмастыру мүмкіндігін және оны сенімді бекітуді қамтамасыз етеді, сондай-ақ, жоңқаларды жіберу және жону тереңдіктерінің кең диапазонында жақсылап ұстауды қамтамасыз ететін, алдыңғы беткейі күрделі пішінді түрлі пластиналарды қолдануға мүмкіндік береді.Үлгілемді саңылаулы пластинаны бұрама көмегімен бекіту ( 5.28-сурет).Бұл құрылымда ҚКҚ конустық бастиекпен бұрама 2 арқылы ұстағыштың 1 тіректік беткейіне тікелей бекітіледі. 5.27-сурет. L-тәрізді тетікті саңылаулы пластинаның беку сызбасы:1 — ұстағыш; 2 — тетік; 3 — бұрама; 4 — тіректік пластина; 5 — кесілетін тығынСаңылаулы пластиналарды сына-қысқыш көмегімен бекіту (5.29-сурет).СББ білдектер үшін, алдын ала даярланған әмбебап орнатулық және қысатын элементтер жинақтарына арналып жиынтықталатын, баптаулар кеңінен қолданылады. Бұл элементтер құрылғының негіздік бөлігінде – тақтаға немесе бұрыштыққа орнатылады. 5.30, а –суретте стандартты үшжұдырықшалы патрондар 2 монтаждалған баған 3 орнатылған тақта 4 түріндегі, СББ білдектерге арналған әмбебап-бапталынбайтын құрылғы көрсетілген. 5.29-сурет. Саңылаулы пластинаның сына-қысқышпен бекітілу сызбасы: 1 — ұстағыш; 2 — тіректік пластина; 3 — сына; 4 — бұрама; 5 — серіппе; 6 — өзек Патрондар жұдырықшалары 5 дайындаманың 1 өзгеруінде алмастырыла алады. Бұл түрдің құрылғылары дара және ұсақ сериялық өндіріс жағдайларында тиімді қолданылады. 5.30, б, -суретте көрсетілген қайта бапталынатын құрастыру-бөлшектеу құрылғысы дайын бөлшектер және түйіндерден ұзақмерзімді қолданылатын арнайы құрылғы ретінде құрастырылады. Ол тақтадан 9, негіздік төсемнен 10, гидрожетекті қысқыштардан 7, негіздік қададан 12 және негіздік элементтің қалыпын анықтайтын тақтаймен 11 дайындаманың 6 қалыпын бекітетін арнайы тіреуіштерден 8 құралады. Осы түрлі құрылғыларды қолдану сериялық және ірісериялық өндірісте тиімді. Арнайыландырылған бапталатын құрылғылар (АБҚ) құрылымдары бойынша ұқсас әртүрлі габариттік өлшемді дайындамаларды 15 негіздеу және бекітуді сәйкес негіздеу сызбаларымен қамтамасыз етеді (5.40, в-сурет). Бұл құрылғы арнайыландырылған (негіздеу сызбасы және дайындамалардың типтік топтарын өңдеу түрі бойынша) негіздік агрегаттан 13 және ауыстырмалы баптаулардан 14 жинақталынады. Көпорынды АБҚ қолдану ірісериялық өндірісте дайындамаларды топтық өңдеуде тиімді. Әмбебап-бапталынатын құрылғылар (ӘБҚ) (5.30, г-сурет) СББ біліктерде олардың негіздік бөліктерін өзгертуді талап етпейтін, өңделінетін дайындамалар 16 және 17 түрлеріне байланысты тек ауыстырмалы баптау ғана алмастырылатын жағдайларда қолданылады. Бұл типтің құрылғысы ірісериялық өндіріс жағдайларында қолданылады. СББ білдектер үшін дара және ұсақсериялық өндіріс жағдайларында тиімді, стандарттық әмбебап құрылғылардан құралаты әмбебап-құрастырмалық құрылғылар (ӘҚҚ) тиімді. Дайындамалар партиясын өңдегеннен кейін құрылғылар бөлшектелінеді және олардың құраушы бөліктері қайтадан көпретті жаңа құрастыруларда қолданыла алады. ӘҚҚ кемшілігі олардың қаттылықтарының төмендігі. СББ білдектерге арналған құрылғылар құрылымдарының қолмен басқарылатын білдектерге арналған құрылғылар құрылымдарынан қағидалылық айырмашылықтарының аса мәндісі әмбебап-бапталынатын элементтер қолданылатын фрезерлік-бұрғылауыш-қашаулық топтардың білдектеріне және өңдейтін орталықтарда (негіздік бөлігі, көпшілік жағдайларда білдек үстелдерінде қатаң бекітілетін баптаулық тақталар болып табылады). Ауыстырмалы баптаулар, сондай-ақ негіздеуші, қысатын элементтер және құрастыру бірліктері баптаулық тақталарда орнатылады және бекітіледі. Негіздік қосымша тақталар ойыспен, ойыстар торымен, бұрандалы саңылаулар торымен және т.б орындалады. Үстел-серіктер жинақтары және әмбебап-бапталынатын құрылғылар мысалдары 5.31-суретте көрсетілген. ӘБҚ үстел-серіктерінің жинағы (5.31, а-сурет) өзінде жүйеленген түйіндерді қамтиды: негіздік тақталар 2 және жоғарғы бөлігі цилиндрлік, ал төменгісі – бұрандалы координаттық-бекітуші саңылаулардың діл орналасқан торы бар оларда орнатылынатын бұрыштықтар 1. Саңылау, ауыстырмалы қосымшаларды – жинақтың негіздеуші және қысатын элементтерін, орнату және бекітуге арналған. Бұрыштықтардың негіздік тақтадағы әртүрлі құрастырылымдары (5.31, б-сурет) құрылғылардың кең тізбектемелерінің соның ішінде көпорындыларын жинақылау мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Құрылғылар білдек үстеліне, немесе үстел-серіктерде де орнатылына алады. Цехта дайындамалардың талап етілетін партияларын өңдеуден кейін құрылғы құрастыру-бөлшектеу алаңына беріледі. Бұл жүйенің кемшілігі дайындамаларды қол көмегімен бекіту. Үстел-серіктер жиынтықтарын қолдану қамтамасыз етеді:■Дайындамалардың кең тізілімдерін өңдеудің технологиялық үрдісіне арналған басқарушылық бағдарламаларды құрастыру мүмкіндігі;■Құрылғыларды жобалау және дайындауға уақыт және шығындарды қысқарту;5.32-сурет. Дайындаманы бұрылмалы қысқышы бар гидравликалық қысатын құрылғымен бекіту сызбасы: 1 — бөліп таратқыш; 2 — құрал; 3 — бұрмалы қысқыштары бар қысатын құрылғы; 4 — құбыр желісі; 5 — дайындама■Құрылғыны құрастыруда еңбек өнімділігін арттыру;■Білдек координаттарының бастауына қатысты (нөлдік нүкте) дайындамаларды негіздеудің және олардың бағдарлануларының жоғарғы дәлдігін;■Өндірісті технологиялық дайындау уақытын қысқарту.Дайындамаларды төрт немесе бес жақтарынан да өңдеуге арналған құрылғылардың әртүрлі құрастырылымдары бар. 5.32-суретте дайындамаларды бұрылмалы қысқыштары бар гидравликалық қысқыштармен бекіту сызбасы көрсетілген. Мұнда қысатын құрылғылардың 3 әрқайсысы құбыр желісімен 4, СББ жүйеден басқарылатын, бөліп таратқышпен 1 қосылысқан, бұл дайындаманың 5 беку орындарынан құралдың 2 (фреза) өтуі кезінде оның автоматты қысылуын қамтамасыз етеді және дайындама пішінін берілген бағдарлама бойынша толық өңдеуге мүмкіндік береді. Фрезаның қысқышқа әкелінуінде ол, дайындаманы уақытша басқа қысқыштармен бекітілген түрінде қалдыра отырып, автоматты түрде бұрылады. Құралдың келесі қысқыштарға жақындауында олар да, дайындаманы автоматты қысуды қамтамасыз ете отырып, кезекпен бұрылады. Дайындаманы көлденең сүмбілі СББ білдектерінде бір құрылғыдан төрт жағынан да өңдеу мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін, бұрылмалы үстелдерде орнатылған, әртүрлі көпорынды құрылғылар қолданылады (5.33-сурет). Үлкен құйылмашықтары бар тұрқы бөлшектерінің дайындамалар, құйылмашықтарда бекітпелі саңылаулар арқылы өтетін, қысқыштар немесе бұрамалармен бекітіледі. Дайындаманың төменгі орнатулық беткейінде құйылмашықтардың (жалған құйылмашықтар) болмауларында бұрамалар 6 көмегімен тығындар 2 арқылы (құралдың шығуы үшін кіру жолы бар) құйылмашықтар қызметін атқаратын саңылау торымен әмбебап өтпелі тақталарды 3 бекіту үшін технологиялық бұрандалы саңылаулар (5.34-сурет) ойылады. Осылайша орындалған құйылмашықтар бұрандалармен 5 қосымша тақтаға 4 (серікке) немесе өңделінетін орталық үстеліне бекітіледі. АГРЕГАТТЫҚ БІЛДЕКТЕР ЖӘНЕ АВТОМАТТАНДЫРЫЛҒАН ЖЕЛІЛЕРГЕ АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАРДайындаманы агрегаттық білдектер және автоматтық желілер құрылғыларында сенімді бекіту үшін өздігінен тежелетін булы бұрама-сомын және арнайы қысатын құрылғы – электр немесе гидромеханикалық кілттен келетін электр немесе гидромеханикалық жетекті арнайы механизмдер, сондай-ақ гидро немесе пневмоцилиндрден келетін жетекті өздігінен тежелетін сыналы жолдамалы механизмдер қолданылады. Қондырғыны автоматтандыру және дайындаманы шешіп алу, оны бекіту және босату, әкелу, әкету және өткізілетін және өздігінен орнатылынатын тіректерді және басқа элементтерді бекіту құралдарын қолдану – агрегаттық білдектерді және автоматтандырылған желілерді жобалаудағы маңызды бағыт. 5.35-суретте дайындаманы 16 қысу оны құрылғының негіздік беткейлеріне қысумен үйлестіре қысатын құрылғы құрылымы көрсетілген. Майды гидроцилиндрдің сояуышты қуысына жіберуде піспек 1, алдыңғы соңы екіқиғаштықты сына түрінде орындалған, онымен байланысқан сояуыш 2 арқылы білікте 2 айналатын итергішке 14 әсер етеді. Итергіштің 13 көтерілуінше қысқыш 14 дайындаманы қысады. Бұл кезде сәйкесінше реттелінген бұрама 5 білікте 6 тербеліп тұрған тетікті 7 босатады. Серіппенің 8 әсерімен сыналы тығынжол 10 тіреуішті 11 баса отырып, жоғары жылжиды, жылжыманы 12 жылжытады да дайындаманы призма 17 арасына береді. Піспектің жүрісінде жылжыма солға әкетіледі. Бұл жағдайда тетік 7 көмегімен сыналы тығынжол 10 төмен әкетіледі және серіппе 8 қысынылады. Тығынжолдың 10 кері қиғаштығы тіреуішті 9 басады да жылжыманы 12 өңделген бөлшектен алшақтатады. Қысқыш 14 бөлшектен серіппемен 15 әкетілінеді. 5.36-суретте бұрылмалы барабаны бар көлденең алтықалыпты агрегатты білдектің қысатын құрылғысының құрылымы және түтікті дайындама келтірілген. Білдектің алты позициясының әрқайсысына дайындаманы өңдеуге арналған бір екіорындық құрылғы орнатылады. Бұл кезде негіз ретінде құбырдың қапталы немесе сыртқы цилиндрлік беткейі қызмет етеді. Құрылғы көлденең білікті бұрылмалы бөлетін барабан 6, оның шектерінде, жүйеленген бұрамалы қысқыштан 10, жетектемелі механизм 11 және негіздік элементтерден 7 құралатын екіорындық қысатын құрылғы 9 орнатылған. Барабан 6 білікте 5 орнатылған. Бұрамалы қысқыштың 10 білдекте жылжитын тартқышы 4 бар. Екіорындық білікте тербелмелі қысқышты 8 алып жүретін тартқыш 4 тартпалы жетекті механизммен тетік 2 арқылы қосылған. Дайындама призмалар арасындағы кеңістікке тіректік тақтайшаға тірелгенге дейін бүйірінен (оң жағынан) енгізіледі. Қысқыш жетегі ретінде, механизм 11 арқылы бұрамалы қысқышты 10 айналуға алып келетін, электрмеханикалық кілт қызмет етеді. Бұл кезде тартқыш 3 жылжи отырып, тетікті бұрады және тартқышқа 4 оны қысқышпен бірге жылжыта отырып, күшті береді. Дайындаманы қысу орындалады, ал кейін барабанды бұруда – оның келесі жұмыс қалпына кезеңді көшірілуі орындалады. Қысқыштың реттелінетін сәті бар электрмеханикалық кілтқұрылымы 5.37-суретте көрсетілген.Кілт сүмбіге 14 айналымды үйкелісті жалғастырғыш 8 (жетектегі дискілермен 6), қалқыма білік 5 және тісті дөңгелектер 4, 17, 18 арқылы беретін, бекітілген электрқозғалтқышты 9 тұрқыдан 7 құралады. Сүмбі соңы айқара жалғастырғыш 16 арқылы салмалы бастиекпен 15 байланысқан, ол гидроцилиндр 10 көмегімен тісті дөңгелек – қысатын механизмнің шығу элементімен ілініске енеді. Гидроцилиндр жетегі сүмбімен, қалыптарының сәйкес келмеулерінде жапсырма бастиек 15 тісшелерінің және құрылғының тісті дөңгелегінің сынуларының алдын алу үшін, серіппесі 12 бар стаканды 13 траверстер 11 негізінде байланысқан (5.47-суретте көрсетілмеген). Қысу сәтін реттеу серіппені 2 қысу күшін қолданатын бұраманы 1 айналдыру арқылы жүзеге асырылады, кейін тербеліс 3 тығын және қалқыма білік 5 арқылы үйкелісті жалғастырғыш 8 дискілерін қысу күші орындалады. Стационарлық құрылғыларда агрегатты білдектер және серіксіз автоматтық желілер үшін құрылғының орнатулық негіздік беткейінде орналасқан ірі тұрқылық дайындамалардың қорытынды саңылаулары бойынша бағдарлануға арналған бекіту механизмдері қолданылады. Бұл механизм (5.38-сурет) қозғалмалы бекіткінің саусақтардан – цилиндрлік 3 және ромб тәрізді 5, құралады, олар тығындарда орын ауыстырады және тығыздама және фланецтермен 4 жоңқа және эмульсиялардың түсуінен қорғалған. Құрылғы тұрқысында біліктер 8 үйкеліске төзімді тығындарда орнатылған. Білікті монтаждау қолайлылығы үшін құрылғы тұрқысында тетікпен бірге бір жағынан, фланецпен 1 жабылатын, терезелі саңылау қарастырылған. Біліктердің әрқайсысының бір соңында фланец жағынан кілтекте тартқышпен 6 қосылысқан тетіктер 2 орнатылған. Біліктердің бірінің екінші соңына қол жетегінің тұтқасы немесе гидрожетек тетігі кигізіледі. Жетектерді бұруда біліктердің 8 бірінің жетегі тартқыш 6 арқылы қозғалысты келесі білікке береді, яғни біліктер тетіктер 7 көмегімен саусақтарды 3 және 5 дайындамаға енгізеді (және де одан шығарады).Автоматтық желілерге арналған құрылғы-серіктер дайындаманы да, серіктің өзін де негіздеу, бекіту және қысу элементтері жиынтықталған түйіндерден құралады. Құрылғы-серік құрылымы дайындаманы негіздеу дәлдігін және қатаңдығын, оның сенімді қысылуын (серпімді ақауларды болдырмайтын), жоңқаларды әкетудің жақсы жағдайларын қамтамасыз етуі қажет. Бұл кезде құрылғы-серіктердің өздері автоматтық тізбек бойымен тасымалдау үшін қолайлы пішінге ие, сондай-ақ технологиялық қалыптарда бекітілуге және бекітуге сенімді болулары қажет. Дайындамаларды құрылғы-серіктерде негіздеу келесідей орындала алады:■Жазықтық және екі саңылаулар бойынша (қақпақтар, тұрқылар);■Жазықтық және орталық саңылау бойынша немесе дайындаманың (дискілер, табандар, дөңгелек күпшектері) бұрыштық қалыбын бекітумен (қажеттілік болса) сыртқы цилиндрлік беткей бойынша;■Өздігінен орталықтанатын патрондарда (тежеулік барабандар, жұлдызшалар); 5.39-сурет. Қысатын құрылғыны орнатуға, серікті бекіту және қысу (в) механизіміне және дайындаманы қысатын құрылғыда бағдарлауға арналған(г) тік (а) және көлденең (б) жазықтықты құрылғы-серіктер құрылымдары:1 — кондукторлық тығын; 2 — негіздік тығын; 3 — фланец; 4 — серікті бекіту тығыны; 5 — серікті қысу және бекіту механизімінің негіздік тақтайы; 6 — серіктің қысыңқырайтын тақтайы; 7 — қысқыш; 8 — өзек; 9 — тартқыш; 10 — сомын; 11 — бұрама; 12 — жартылай жалғастық; 13 — дайындамаларды бағдарлау және қысуға арналған құрылғы; 14 — тақта-платформа; 15 — құйылмашық; 16 — тақтайша; 17 — серікті бекітуге арналған саусақ; 18 — серік; 19 — сыналы механизм; 20 — тербелмелі тетік; 21 — гидроцилиндр; 22, 25 — бағдарлық көрсеткіштер; 23, 26 — тік тетіктер; 24 — кергіш; 27 — сермер; 28 — тетіктер; 29 — жылжыма; 30 — сыналы құйылмашық; 31 — үшжұдырықшалы патрон■Призмаларда (біліктер, айқыштарда);■Өңделмеген жазықтық және екі конустық саңылаулар (картерлер) бойынша;■Өздігінен орталықтанатын құрылғылардың (тетіктер) жетектемелі тіректерін қолданумен;■Жазықтық және үш саңылаулар (тұрқының) бойынша.Құрылғы-серіктер дайындаманың беку білігінің қалыбы бойынша екі топтарға ажыратылады: бекудің д көлденең және тік біліктерімен (5.39-сурет).Тік жазықтықты құрылғы-серікте қысатын құрылғыны орнату үшін (5.39, а-сурет) дайындамалар қысқышпен бұрамалы өздігінен тежелетін жұптар арқылы қысылады. дискілер түріндегі бөлшектерде саңылауларды өңдеу кондукторлық тығындарды 1 қолданумен жүзеге асырылады. Құрылғының негіздік бөлігін бекіту үшін фланецте 3 орнатылатын тығын 2 қолданылады. Жұмыс қалыбына жуықтағанда серік тұрқысы арнайы тығындармен 4 патронды қолданумен бекітіледі. Тығындар негіздік тақтайшаға 5 орнатылған. Автоматтық желі құрылғысында серік қысатын тақтаймен 6 қысылады. Тартқышта 9 өзек, 8 енетін ойыс бар, осының арқасында дайындаманы қысу немесе босатуға арналған қысқышты 7 бұру мүмкін болады. Тартқыш ұзындығы бұрамамен 11 және сомынмен 10 реттеледі. Қысу механикалық кілт көмегімен жартылай жалғастық 12 арқылы жүзеге асырылады.Жазық көлденең беткейлі қысатын құрылғыларды бекітуге арналған құрылғы-серіктер кеңінен қолданылады (5.39, б-сурет). Әдетте бұл желілер үлкен дайындамаларды өңдеуге арналған. Құрылғы-серіктердің автоматтық желілерінде негіздеу негізінен екі тәсілдермен жүзеге асырылады: жоғарыдан қысумен төменгі тіректік жазықтықтар бойынша және төменнен қысумен жоғарғы жазықтықтар бойынша. 5.39, б-суретте құрылымда серік А жазықтығы бойынша негізделеді. Құйылмашықтардың 15 Б жазықтықтары серікті трансортер тақтайшасы арқылы жылжыту үшін қызмет етеді. Күшпен қысу Рз серіктің білігі бойынша орналасқан тақтайшалар 16 және Т-тәрізді қысқыштар көмегімен қамтамасыз етіледі. Бұл серік жүйеленген тақта-платформадан 14 және дайындамаларды бағдарлау және қысуға арналған құрылғылардан 13 құралады. Құрамалы құрылым серіктің жеке элементтерін кеңінен жүйелендіруге мүмкіндік береді. Жоғарғы жазықтықтар бойынша негіздеу оларға жоңқа және кірлердің түсуінен қорғау үшін қолданылады, сондықтан бұл жағдайда базалар аса төзімді. Негіздеудің дәлділігі және тұрақтылығы көбінесе серікті бекіту және қысу механизмдерінің құрылымына байланысты. 5.39, в –суретте карбюратор бөлшегін өңдеу үшін арналған автоматтық тізбектің жұмыс қалыпында серікті қысу және бекіту механизімінің ұсынылатын құрылымы көрсетілген. Бұл жерде серік 18 саусақ 17 көмегімен бекітіледі, ал күшпен қысу Рз, , әрекетке гидроцилиндрден 21 тербелмелі тетік 20 арқылы келтірілетін, сыналы механизммен 19 қамтамасыз етіледі. 5.39, г-суретте көрсетілген дайындамаларды бағдарлауға арналған құрылғы жүктеу қалыбында монтаждалған. Дайындама жылжымаға 29, қолмен көлденең жазықтықта сермер 27 көмегімен жылжытылатын, үш сыналы құйылмашықтармен 30 орнатылады. Дайындамада, ол қысатын құрылғының негіздік беткейлеріне тірелетін, үш технологиялық үдеулер орындалған. Жылжыманы көлденеңінен жылжытуда онымен байланысты тетіктер 28 құйындыны көтермелейді немесе түсіреді. Көлбеу саңылауға дайындама артынан, бұрамасы тік тетікпен 23 топсалы байланысқан, үш жұдырықшалы патрон 31 енгізіледі. Құйындының үлкен қуысына екінші тік тетікпен 26 байланысқан кергіш 24 орнатылады. Дайындаманы көтеру, түсіру, көлбеулеу және бұру үшін қызмет ететін көрсетілген құрылғылар, шкалаларында оның қалыбын белгілейтін, нұсқаулық көрсеткіштермен 25 және 22 жабдықталған. Өлшеу және құйындыға дұрыс қалыпты бергеннен кейін серіктің қысатын қондырғысында оператор оны бекітуді орындайды.  ҚОРЫТЫНДЫ СҰРАҚТАРЖонғыш білдектерге арналған құрылғылар дегеніміз не?Патрондардың қандай құрылымдарын ажыратады?Біліктерді орталықтарда орнатудың қандай құрылғылары бар?Жақтаулардың қандай құрылымдары жонғыш білдектер үшін қолданылады?Қысқұрылғылар не үшін қолданылады?Бұрғылауыш білдектерге арналған қандай құрылғылар болады?Кондукторлар бұрғылауда не үшін арналған?Бұрмалы үстелдер не үшін қолданылады?Қандай әмбебап құрылғылар фрезерлік білдектер үшін қолданылады?Фрезерлік білдектерге арналған құрылғыларды негіздеу ерекшеліктері неде?СББ білдектерге арналған құрылғылар қарапайым білдекті құрылғылардан немен ерекшеленеді?СББ білдектерге арналған жонғыш құралдарға қандай талаптар қойылады?Қандай құрылғылар автоматтық желілер үшін қолданылады?  6-тарау

ҚҰРАСТЫРУ ЖӘНЕ БАҚЫЛАУ ҚҰРЫЛҒЫЛАРЫ ҚҰРАСТЫРУ ҚҰРЫЛҒЫЛАРЫҚұрастыру — бұйымның құраушы бөліктерінің қосылыстарын қалыптастыру.Бөлшек —атауы және маркасының материалы бойынша біртекті құрастыру операцияларын қолданусыз дайындалған бұйым.Құрастырма бірлік (түйін) — құрам бөліктері кәсіпорын-өндірушіде құрастыру операцияларын қолданумен біріктірілуге жататын бұйым. Құрастырма бірліктің технологиялық белгісі оны бұйымның басқа элементтерінен құрастыру мүмкіндігі.Жиынтық — кәсіпорын өндірушіде құрастыру операциялары көмегімен біріктірілмеген, бірақ өзара байланысты пайдалану қызметтерін атқаруға арналған екі немесе одан да көп арнайыландырылған бұйымдар.Жинақтама — кәсіпорын өндірушіде құрастыру операциялары көмегімен біріктірілмеген, бірақ ортақ қолданулық тағайындалулары бар көмекші сипатты (мысалы, құралдар жинақтамасы) екі немесе одан да көп бұйымдар. Негіздік элемент — бұйымды немесе оның құрама бөлігін жалпы құрастыруда бастайтын элементі (мысалы, білдекке арналған табан). Өлшемдік тізбек — жеке бөлшек немесе құрастырма бірліктің өзара байланысты өлшемдерінің тұйық тізбегі. Өлшемдік тізбек құрама буындардан және бастапқы немесе тұйықтаушы буыннан құралады.Өлшемдік тізбектің тұйықтайтын (бастапқы) буыны— құрастыруда құрастырылатын бұйымның қолданулық сипаттамаларын алу үшін қамтамасыз ету қажет дәлділік нормасын анықтайтын буын. Тұйықтаушы буынның өлшемдері және ауытқуларын сызбада көрсетпей-ақ қоюға болады, олар бөлшектер элементтерінің өлшемдік тізбегін құраушылардың жол берілетін ауытқуларымен анықталынатын болады. Тұйықтаушы буынның өлшемдері және ауытқулары білдектер, түйіндердің құрастырмалық сызбаларында, сондай-ақ білдекті қабылдауға қойылатын техникалық талаптарда және басқа да құжаттамаларда көрсетіледі. Білдекті қабылдауға қойылатын талаптарға жонғыш білдектің алдыңғы және артқы басшыларындағы біліктердің рұқсат етілетін сәйкессіздіктерін, жүрістік бұрама және білдектің бағыттауыш табанының білігі осьтерінің қатарлылықтан рұқсат етілетін ауытқуларын, сүмбінің фрезерлік білдек үстелінің жазықтығына рұқсат етілетін қатарсыздығын және т.б.жатқызуға болады. Бұйымды құрастырудың технологиялық үрдістері бөлшектердің көпшіліктерін дайындаудың технологиялық үрдістерінен ертерек құрастырылуы қажет. Осындай реттілік, жинақтау үрдістерін жүзеге асыру және олардың талап етілетін дәлділіктерін қамтамасыз ету мүмкін болмайтындығы анықталса, бұйым құрылымына уақытылы өзгерістер енгізуге мүмкіндік береді.Құрастыру технологиясын қалыптастыру тәртібі келесідей:■Бағдарламаға байланысты құрастырудың мақсатты ұйымдастырылған түрлері орнатылады, оның ырғағы және тактісі анықталады. Өндірістің түрі және жағдайына байланысты ағымдық және ағымдық емес құрастыруларды ажыратады. Ағымдық емес құрастыру құрастырудың бүкіл үрдісі бір ғана құрастырмалы қалыпта (стендта, білдекте, жұмыс орнында) орындалуымен сипатталады. Ағымдық құрастыру жеке операциялар бірдей уақыт аралығында орындалатындығымен сипатталады – такт немесе тактқа еселі уақыт аралығынан кейін (ірі бұйымдарды және жаппай шығарылым бұйымдарын дайындау);■Құрастырма бірліктердің сызбаларын және оларға кіретін бөлшектер сызбаларының құрылғының технологиялылығын өтеу тарапынан зерттеу және технологиялық талдау жүргізіледі;■Өлшемдік есептеулерін орындаумен құрастырылатын бұйымдардың өлшемдік-дәлділік талдауы жүргізіледі және жинақтаудың талап етілетін дәлділігін қамтамасыз етудің оңтайлы әдістері орнатылады;■Құрастырылымдық үрдісті бөлшектеудің мақсатты дәрежесі қамтамасыз етіледі;■Бұйымның барлық құрастырма бірліктерін және бөлшектерін біріктірудің кезектілігі орнатылады және бұйымдардың жалпы құрастырылулары мен түйінді құрастырылуларының сызбасы жасалынады;■Бұйымды құрайтын құрастырма бірліктер және бөлшектердің біріктірілулері, қалыптарының тексерілулері және бекітілулерінің аса өнімділікті және үнемді әдістері анықталады. Құрастырудың технологиялық операцияларының мазмұны, бақылау және бұйымды сынау әдістері орнатылады;■Қажетті технологиялық жарақтар өндіріледі;■Құрастыру жұмыстарын нормаландыру жүргізіледі, құрастыру үрдісінің экономикалық үрдістері есептелінеді;■Технологиялық құжаттама рәсімделінеді.Құрастырулық құрылғылар. Қолмен құрастыруда ауыстырмалы құрастыратын құрылғылар кеңінен қолданылады (6.1-сурет).Тасымалданатын құрастырмалы құрылғыларға, мысалы, тығындау және шегелеуге арналған пресс-қапсырмалар, аспалы бір және көпсүмбілі сомын бұрағыштар және бұрамабұрағыштар, ультрадыбыстық дәнекерлеуіштер, желімді тігістік жағуға арналған қол мөлшерлегіштері немесе пневматикалық шприцтер және т.б. осындай құрылғылар әдетте құрастырушының жұмыс орнында ілулі тұрады, ал құрастыру операцияларын орындауда олар құрастырылатын бұйымда орнатылады (6.1, а-сурет), не болмаса жұмысшы оларды қолдарымен ұстап тұрады ( 6.1, б, в-сурет), не болмаса олар осылай ілмекте орналасып тұра береді (6.1, г-сурет).Құрастырылатын бөлшектерді немесе түйін бөліктерін дәл өзара бағдарлауға арналған құрастырулық құрылғылар 6.2-суретте көрсетілген. 6.2, а –суретте жұқа қабырғалы тығынды оны тұрқы саңылауына тығындауда дәл бағыттауға арналған құрылғы көрсетілген. Жақтау 2 негіздік саңылауда Н7Л6 қондырылуы бойынша ең аз қуыспен орнатылады, ал оның мойынына Н7А7 қондырылуы бойынша сомынмен 1 бектілетін тығындалған тығын 3 орнатылады. Құрастыру күшінің әсерімен жақтау 2 төмен жылжиды және ақаулануды болдырмай тығынды тығындайды. 6.2, б-суретте көрсетілген құрамдық иінді білікті құрастыруға арналған құрылғылар оның түбірлік мойындарының 2 және 6 төзімділіктерін қамтамасыз етеді, оларды орнату және орталықтандырушы призмаларда 1, 7 бекітуді бұлғақты мойынның сомындарын 3 және 5 тарту алдында жүргізеді. 6.2, в –суретте серіппелі піспектік сақиналарды піспекке орнатуға арналған құрылғы көрсетілген. Мұнда сақиналарды 4 құлыптарын төмен қаратып қозғалмалы жартылай сақиналар 6 арасына орналастырады. Конустық жақтауды 3 тетікпен 1 сақиналарға енгізеді және оларды піспекті еркін енгізуге қажетті өлшемге дейін босатады. Басқышқа баса отырып, жұмысшы, конустық жақтауды солға әкеткеннен кейін оларды ажыратылған қалыпта ұстай отырып, топсалы призма 2 және жылжыма 7 арқылы сақина 4 және жартылай сақиналарды 6 қысады. Піспекті 5 орнатқаннан кейін басқышты босатады, және сақиналарды өз жырашықтарына енгізеді. Автоматты құрастыруға арналған құрастырмалық құрылғылар және қондырғылар. Құрастырулық автоматтар және желілердің үзіліссіз жұмыстары атқарушылық механизмдердің (АМ) тоқтаусыз қызметтерімен анықталады, оларда аса жауапты элемент берілген қосылысты тікелей атқаратын жұмыстық орган. Бұл жұмыс органының құрылымы және қағидасы бөлшектерге, сызықтық және бұрыштық ығысулар орындарын толтыра отырып, құрастыру алаңында жылжуға мүмкіндік беруі қажет. Біріктіруді орындау барысында қалып қателіктерін толықтырудың үш механизмдерін ажыратады:■ бағдарланатын құрылғы және құрастырылатын бөлшектер арасындағы саңылаулар есебінен немесе технологиялық жүйе элементтерінің - жұмыс органы немесе құрастырылатын бөлшектері бар құрастырмалық құрылғыларды серпімді қысулар есебінен енжар орнын толтыру. Бұл кезде құрастырылатын бөлшектердің біреуі қатаң негізделеді (жиі бұл негіздік бөлшек немесе құрастырылатын түйін), ал екіншісі – бағдарланушы құрылғыда саңылау шегінде жылжи және бұрыла отырып немесе атқарушы механизмнің жұмыс органында арнайы орнатылған серпімді элементтерді ақауландыра отырып өздігінен орнатылу мүмкіндігіне ие. Құрастырылатын бөлшектердің құрастыру күшінің Рсб әсер етуінде өзара әрекеттесулеріне негізделген енжар орнын толтыру тәсілдері қарапайым, үнемді, қарапайым құрылымдық атқарылуға ие, қосылуларды жеткілікті сенімді атқаруларды қамтамасыз етеді;■Құрастырылатын бөлшектердің бірінің қосымша қозғалыстарын қамтамасыз ететін арнайы құрылғыларды қолдану есебінен белсенді орын толтырулар, автоіздеу деп те аталынады. Құрастырылатын бөлшектердің бірінің автоіздеу қозғалыстары берілген тректория бойынша түрлі тәсілдермен (механикалық әсер ету негізінде, пневмовихрлік әсер нәтижесінде және т.б) орнатыла алады. Автоіздеу әдісінің технологиялық мүмкіндіктері үлкен және тоқтаусыз құрастыруды орындауға мүмкіндік береді; ■Қосылысатын бөлшектер қозғалыстарын бақылаушы жүйелерді қолдану есебінен, бұл бөлшектердің түйістірілетін беткейлерінің өзара қалыптарының дәлділіктерін бақылаумен адаптивтік орынын толтыру. Адаптивтік орнын толтырудың технологиялық мүмкіндіктері үлкен, алайда күрделі құрылымдық-технологиялық шешімдерді және микропроцессорлық басқару жүйелерін қолдану талап етіледі. Түйістірілетін бөлшектердің өзара орналастырылуларының дәлділіктерінің бақылануы, мысалы, ауытқу бұрыштары ад бойынша немесе құрастыру күшінің шамасы Рсб жүзеге асыра алады. 6.3-суретте енжар компенсациялы атқарушылық механизмдер түрлері көрсетілген.Енжар компенсацияда ығысулар орындарын толтыру қамтамасыз етіледі (6.3, а-сурет)Де = Xf±(8c/2) + Х(8ш/2),онда Xf — жүз катеттерінің соммасы; Sc — қосылыстағы ең кіші саңылау және ең ұзын тартылыс; X(Snі/2) — түйістірілетін бөлшектер қапталдарындағы жонулар немесе ойындылардың радиалды саңылауларының соммасы.6.3, б, в –суретте құрастырулық атқарушы механизмдердің сатылы өзекті саңылаулары және түйістірілетін беткейлердің саңылау 8 есебінен ығысу және ауытқуларының компенсациясын қамтамасыз ететін тығында қармауыштары бар саңылаумен қосылысуды орындауға арналған құрылымдық шешімдер көрсетілген. Өзекті қармауышты атқарушы механизм біліктік саңылаулары бар бөлшектер (тығындар, сақиналар) үшін қолданылады, ал тығынды қармаулары бар атқарушы механизм – біліктік саңылаулары жоқ тұтас бөлшектер (біліктер, тығындар, бұқтырмалар) үшін қолданылады. Қармағыштардағы ойындылар (£>л1 - D2) және жоныңқылар (d^ - dAl), сондай-ақ қапталдық қашықтықтар 1'т и 1т қосылысатын бөлшектерге негіздік түйістірілетін беткейлер жүздері бойынша түйістірілудің орындалуы басталғанға дейін бұрылуға және жылжуға мүмкіндік береді.                              6.3, г –суретте жүзді бұрандамаларды серіппелі ашылатын призмаларда жіберуге арналған атқарушы механизм сызбасы көрсетілген. Бұл механизмде түйістірілетін беткейлердің өзара қалыптарының сызықтық және бұрыштық ауытқуларының компенсациясы Дх және ах жұмыс органы құрылымының қатаңдығының төмендеуі есебінен жүзеге асырылады. Белсенді іздеу құрылғылары бар жұмыс органдары құрастырылатын бөлшектердің біріне (немесе екеуіне де), оған (оларға) түйістірілудің жұмыстық қозғалыстарына перпендикулярлы түрлі траекториялар бойынша, жазықтықта қозғалыстар жасауға мүмкіндік береді және тік біліктен, құрастыру қалыбындағы Дх және ах түйістірілетін беткейлердің өзара қалыптарының ақаулықтарының орындарын толтыратын, бұрышқа ауытқи отырып бұрылады. Осындай жұмыс органдары, түйістірілетін беткейлерінің айтарлықтай ығысу және ауытқулары бар бөлшектерді жинақтауға мүмкіндік беретін, атқарушы механизмдердің технологиялық мүмкіндіктерін кеңейтеді және, сонымен қатар, олардың пішіндерінің ақауларының ықпалдарын компенсирлейді.6.4, а –суретте тарататын біліктерді қозғалтқыш цилиндрлерінің блоктарына орнатуға арналған атқарушы механизм сызбасы келтірілген. Тарататын білік 7 орталықтық қармаулардың 2 жартылай шар тәрізді орталықтарымен 6 қармалады, олардың бірі айдатқышта 3 орнатылған, ал екіншісі – диаметрлік саңылаулы 5 және 8 бағыттауыш білікте 12 орнатылған. Құрастыру үрдісінде газтаратқыш механизмнің тісті дөңгелегімен тығындалған тарататын білік 7 шар тәрізді бағыттауыш білікпен 12 орталықтанады. Тарататын біліктің 7 мойындары цилиндрлердің 1 сырғанау блогының сәйкес мойынтірегімен түйістірілуінің басталынуы алдында шар тәрізді қармауыш 9 түйістірілетін саңылау бойынша орталықтандырады. Шарлы қармауыш 9 білікте 12 орналасқан орталық қармауышта 10 бекітілген. Орталық қармауыштар 2, 10 саңылаулы біліктерде 4 бекітілген, бұл оларға резеңкелі сақиналарды 5 қысу есебінен саңылау 8 шегінде орнатылуға және бұрылуға мүмкіндік береді. Айдауышта 3 орнатылған қармауыш құрастыру күшін Рсб түйіндестірілетін бөлшек – тарататын білікке береді, ал мойынша 1 айналмалы қозғалыстарды береді. Бөлшекті құрастыру алаңында құйынды бағдарландыру әдісі келесіден құралады, құрастырылатын бөлшектердің бірін айтарлықтай саңылаумен құйынды түтікке 2 орналастырады (6.4, б-сурет). Түтікке ауа түсетін шүмектер саны үш немесе төртке тең болуы мүмкін. Пневмоқұйынды қондырғылардың технологиялық мүмкіндіктері қосылатын бөлшектің өлшемдеріне, салмағына және атқарушы механизмнің жұмыс органының құрылымдық көрсеткіштеріне тәуелді:  6.4-сурет. Белсенді іздестірудің атқарушы механизмдері: а — біліктерді қозғалтқыш цилиндрлерінің блоктарына орнатуға арналған атқарушы механизм сызбасы: 1 — мойынша; 2, 10 — орталық қармауыштар; 3 — айдауыш; 4 — білік;— резеңкелі сақина; 6, 8 — жартылай шар тәрізді орталықтар; 7 — тарататын білік; 9 — шар тәрізді қармауыш; 11 — цилиндрлер блогы; 12 — білік; v — бөлшектің қозғалуының жылдамдығы; n — айналу жиілігі; d — білік диаметрі; dn — қармауыш диаметрі;— пневмоқұйынды қондырғы сызбасы: 1 — қосылатын бөлшек; 2 — құйынды түтік; 3 — негіздік бөлшек; 4 — тангенциальдық шүмек; d, L — бөлшек өлшемдеріҚұйынды түтіктің 2 диаметрлері және ұзындықтары, тангенциальдық шүмектердің 4 диаметрлері және көлбеу бұрыштары, құрастыру үрдісінің тәртібі – қысылған ауа қысымы. Осы көрсеткіштерге бағдарландыру және түйіндесу уақыттары да тәуелді, яғни атқарушы механизмнің өнімділігі. Бөлшектерді түйіндестіруге арналған адавтивтік атқарушы механизм құрылымы 6.5-суретте кескінделген. Атқарушы механизмнің жылжымасында 1 төрт күш өлшеу тетіктері 4 бекітілген платформа 10 орнатылған. Тетіктердің жоғарғы бөліктерінде айдауыштар 5 бекітілген аспап 3 орнатылған. Жылдыма төрткілдеш беріліс негізінде жылдуды өлшеу тетігімен 2 байланысқан. Құрастыру қалыбында 9 негізгі бөлшек 7 екі координатты үстел қағидасы бойынша құрастырылған, екі өзара перпендикулярлық бағыттарда шағын жылжуларды қамтамасыз ететін құрастырулық құрылғылар 8 орнатылған. Бөлшектерді түйіндестіру үрдісінде атқарушы механизм жылжымасының қозғалысында әртүрлі өзара бағдарлану қателіктерінің ықпалдарының нәтижесінде құрастырылатын бөлшектер біліктерінің ауытқуынан шақтамасының артуы орын алуы мүмкін. Нәтижесінде құрастыру күшінің Рсб ең үлкен мәні тетіктердің 4 бірімен бекітілетін болады, себебі қосылатын бөлшектің 6 айдауышпен 5 түйісуі айдауыштың бойлық білігіне перпендикулярлы ығысумен орындалатын болады. 6.5-сурет. Адаптивтік атқарушы механизм құрылымы: 1 — жылжыма; 2 — жылжуды өлшеу тетігі; 3 — аспа; 4 — күштерді өлшеу тетігі; 5 — айдаушы; 6 — қосылатын бөлшек; 7 — негіздік бөлшек; 8 — құрастырулық құрылғылар; 9 — құрастырулық қалып; 10 — платформа; 1д — бөлшек ұзындығы; Др, Да, Ду —Y, X, Z біліктері айналасында бұру бұрыштарыОсылайша қосылатын бөлшектің бойлық білігінің көлбеулік бағыты анықталынады. Бұл кезде негіздік бөлшек біліктер ауытқуларын жою үшін қосылысатын бөлшек жағына қатысты қарсы жаққа ығысуы қажет. Қарастырған қағида бойынша жұмыс атқаратын құрастырылатын бөлшектердің түйіндесу механизмдері өздерінде пневматикалық немесе гидравликалық жетекті, жылжыма қалыбының тетіктерін және күшті бақылау тетіктерін, сондай-ақ екікоординаттық үстел түріндегі құрастырылатын бөлшектерге арналған қысатын құрылғылары бар құрастыру құралдарын қамтиды. Нақты қосылыстардың құрастырылуларына реттеуде бұл механизм қол арқылы түйіндестірілетін элементтердің көмегімен қосылысатын бөлшектерді орталықтайды. Түйіндесу үрдісінде пресс жылжымасына бекітілген тетіктер қажетті күшті өлшейді, және де осы күш бойынша, өзінде микроЭВМ-ді қамтитын, пресс және басқару жүйесін реттейді. Құрастырылатын бөлшектердің түйіндесу беткейлерінің келісілмеу шектері (өзара орналасу қателіктері) 0,1...0,3 түйіндесу диаметрін құрайды. Адаптивтік механизмдердің жетіспеушіліктері, ең алдымен, олардың күрделіліктері болып табылады. Бұл кезде аппаратура сезімталдығының жеткіліксіздігінен туындайтын үйкеліс қондырғыларының инерциялылығы нәтижесінде осы текті механизмдердің жайғастырылуларының дәлдіктері шағын саңылаулы қосылыстарды жинақтау үшін жеткіліксіз.Көпмойынтіректі екі дөңгелекті біруақытта тығындауға арналған атқарушы механизм құрылымы 6.6-суретте көрсетілген. Қосылудың бұл әдісінде атқарушы механизм түйіндесетін беткейлердің толық сәйкес келулерімен қатар, олардың ауытқуларын болдырмауды да (ауытқу бұрышының шегі 300 арртық емес) қамтамасыз етуге міндетті. Түйіндесетін бөлшектерді ең жақсы үйлестіру конустық беткейлер бойынша қамтамасыз етіледі, мысалы конустық мойынтіректердің сыртқы сақиналары бойынша. Доңғалақша-мойынтірек сақиналарын құрастыру келесідей орындалады: рольганг 11 бойынша сақина 4 қозғалмалы емес негізге 10 келіп түседі және доңғалақшалар бойынша негіздік тірек сақиналы беткейге 9 қарай жылжиды. Тұрқыны 5 орнатқаннан кейін негіздеуіш құрылғыда гидроцилиндр жетегі автоматты түрде қосылады және сояуыш 7 негіздеуші орталық 8 және онда орнатылған мойынтірек сақиналары 6 бойынша жоғары тұрқыға қарай жылжиды. Сақинаның 6 тұрқының қондырма беткейімен жанасуында тұрқының гидроцилиндрдің 1 негіздеуіш орталығына 2 жоғарылата отырып, негізден 10 жоғары қарай жылжиды. Сояуыштың негіздеуіш орталығы 8 мойынтіректің жоғарғы сақинасын соңына дейін бағдарлайды, ал жоғары қарай жылжудағы сояуыш 7 сақиналарды тығындауды жүзеге асырады. Құрастыру айналымын орындағаннан кейін тығындалған мойынтіректері бар тұрқы негіз 10 доңғалақшалары бойынша рольгангқа 3 қарай жылжиды. Жылулық құрастыру әдістерімен тартылыспен қосылуларды орындауда, яғни құрастыратын бөлшектерді қыздыру және салқындатумен, түйіндесу жылулық саңылаумен орындалады. Сәйкесінше, құрастыруда саңылаумен қосылуға арналған атқарушы механизмдерді қолдануға болады. 6.7-суретте секция түрінде орнатылған, жартылай автоматты тәртіпте жұмыс жасайтын, индукциялық қыздырғышы бар құрастыру жартылай автоматының сызбасы көрсетілген. Қыздырылатын бөлшеу (тісті дөңгелек) алақандарға 4 орнатылады және арбамен 8 бірге тұтқаның көмегімен индукциялық қыздырғыштың 5 орауышысына магниттісымға 6 тірелгенге дейін жылжиды. Тісті дөңгелек саптамасына арналған білікті призмаларға 2 және 3 жайғастырады және оны шар тәрізді тіреуішпен 1 жанасуға дейін жылжытады. Уақыт релесі көмегімен қыздырудың қажетті ұзақтылығы орнатылады және тісті дөңгелек магниттісымының 6 тісті тәжбен жанасуына дейінгі тұйықталу механизімін бұрумен индукциялық қыздырғыш іске қосылады. Қыздыру және қызқырғышты өшіргеннен кейін гидроцилиндр 7 арбаны 8 білікпен бірге оңға жылжытадды және әрі қарай құрастыру орындалады. Бұл сызба жылудың аз ғана мөлшерілерін жоғалтуды қамтамасыз етеді. Құрастырулық атқарушы механизмдерге сондай-ақ өнеркәсіптік роботтардың қарпығыш құрылғылары да жатқызылады. 6.8, а –суретте тұрқы және фланецтер түрлеріндегі бөлшектермен жұмыс жасауға арналған, төрткілдекті (І) және сыналы (ІІ) берілістер қолданылатын қарпығыш құрылғы құрылымы көрсетілген. Мұнда тұрқыға 8 жоғарыдан фланецті 9 артқы ілмек 10 бекітіледі, яғни қарпығыш құрылғыларды автоматты алмастыру жүйесінің элементтері, ал бүйірінен – бөлшектерді қысу үшін серіппемен 5 біріктірілетін, еріншелерді 1 ашуға арналған пневмоцилиндр 4. Еріншелер бұрылмалы тақтада 7 монтаждалған айырда орнатылған біліктерде еркін бұрылады. Тақтаны Х білігі айналасында 90 және 180° бұру тегергіш 3 – төтркілдеш 6 берілісі негізінде жүзеге асырылады, осымен қатар төрткілдеш өнеркәсіптік робот қолының ішінде орналасқан гидро немесе пневмоцилиндр сояуышымен бұрандамамен 1 қосылысқан тартқыш 2 соңында кесілген. Еріншеер 11 төтркілдеш 12 – тісті сектор 14 төрткілдешті берілісі көмегімен, не болмаса сына 15 және босату доңғалақшалары 16 көмегімен бұрылады. Төрткілдеш 12 немесе сынада 15, магазинде орналасқан бөлшектің жақындауында өнеркәсіптік робот қолының тоқтатылуы бұйрығын беретін, ағынды тетік 13 монтаждалған. Пневмоцилиндр 4 және аңынды тетік 13 күш және өлшеуіш желілерге, және де пневмоэлектртүрлендіргішке жауапты бөлігі фланецте 9 орнатылған пневможалғағыш көмегімен қосылады. 6.8, б –суретте ауыстырмалы дискілер 3 бекітілген, ойыстарында эжекторлы 12 сорғыштар 2 және ағынды тетік 7 орнатылған цилиндрлік тұрқы 1 түрінде орындалған вакуумдық қарпыуыш құрылғы құрылымы көрсетілген. Сорғыштардың қажетті сандары төсем пішіні, өлшемдері және салмағына байланысты анықталады. Бөліп таратқыш 4 орналасқан тұрқыдағы 1 ауа күш пневможелісінен пневможалғағыштың 6, келте құбырлардың 5 және түтіктің 10 жауапты бөлігі арқылы беріледі. Ауа келте құбырлар 8 және 11 арқылы келіп түсетін ағынды тетік 7 қысатын құрылғы сорғыштарының төсеммен 9 жанасуында өнеркәсіптік робот қолын тоқтату және оны құрастыру жайғасымына ауыстыру бұйрығын береді.БАҚЫЛАУ ҚҰРЫЛҒЫЛАРЫАвтоматтандырылу дәрежесіне байланысты ажыратады:■Қолмен бақылау;■Механизирленген бақылау, бұл кезде операциялардың бірі механизммен орындалады. Жиі бөлшектерді өлшеуіш қалыпқа беру және оны өлшеу алаңынан тасымалдау механизирленеді, ал өлшеу үрдісінің өзі қолмен орындалады;■Жартылай автоматтандырылған бақылау, бұл кезде өлшеу үрдісі автоматты түрде жүзеге асырылады, ал қалған операциялар (негіздеу, тасымалдау және т.б) қолмен орындалады;■Автоматтандырылған бақылау, бұл кезде барлық қажетті операцияларды орындау оператордың қатысынсыз орындалады (бөлшекті өлшеуіш қалыпқа жүктеу, кері жүктеу, орнату және өлшеу үрдісі автоматты түрде жүзеге асырылады).Бұйым сапасының бақылауы қазіргі машинақұрылысында аса маңызды. Әмбебап өлшейтін құралдарды және калибрлерді қолдану азөнімділікті, сонымен қатар талап етілетін дәлділік және бақылау қолайлылығы үнемі қамтамасыз етіле бермейді, ал ағынды автоматтандырылған өндіріс жағдайларында ол мүлдем қолдануға жарамсыз. Бақылау құрылғылары машиналар дайындамаларын, бөлшектерін және түйіндерін тексеру үшін қолданылады.Өлшеу қателіктері бұйымның тағайындалуына байланысты бақыланатын нысан алаңына рұқсаттаманың 25...30% шегінде жіберіледі. Жалпы (жиынтықтық) өлшеу қателіктерін оның келесі құраушылары анықтайды:■Өлшеу сызбасының қателіктері;■Бақыланатын бұйымды орнату қателіктері;■Құрылғыны эталон бойынша реттеу қателіктері (құрылғы бөлшектерінің тозуы, сондай-ақ қоршаған орта температурасының ауытқулары).Өлшеу сызбасын таңдауға бақылаудың берілген өнімділігі үлкен ықпал етеді. Бөлшектерді 100%-дық тексеруде ағымды өндірісте бақылау уақыты ағымдық тізбек жұмысы ырғағынын артық болмауы қажет.Шағын және орташа бөлшектерді тексеру үшін стационарлық бақылау құрылғылары, ал ірі бөлшектер үшін тасымалданатындар қолданылады. Бірөлшемдік құрылғылармен қатар көпөлшемдік құрылғылар да кең қолданыс табуда, оларда бір орнатуда бірнеше көрсеткіштерді тексереді. Бақылау құрылғылары енжар және белсенді болып ажыратылады. Енжар бақылау құрылғылары өңдеу операцияларын орындағаннан кейін қолданылады. Белсенді бақылау құрылғылары білдектерде орнатылады және өңдеуді доғару қажеттілігі немесе оны орындау жағдайларын өзгерту жайлы сигналды білдектің жұмыс органдары немесе жұмысшыға жібере отырып, бөлшектерді өңдеу үрдісі барысында бақылауды атқарады. СББ білдектерде бөлшектерді өңдеу дәлділігін арттыру автоматтандырылған өлшеуіш құралдарды, яғни бөлшектердің өлшемдері және пішіндерін бақылауға арналған құрылғыларды, қолданумен қол жетіледі. Бұл жағдайда өңделетін бөлшекті оны тікелей шымшылау әдісімен өлшеу автоматты түрде жүзеге асырылады, өңдеудің қажетті түзетілулері автоматты түрде есептеледі және басқару жүйесі арқылы құрал жұмысының қажетті түзетілулері орындалады.Автоматтандырылған бақылауды орындау үшін білдектің сүмбісіне немесе айналғыш қалпақшасына құралдардың біреуінің орнына өлшеуіш қуыс құлағы бар кескішұстағыш орнатылады, ол білдекті жұмыс қалпынан өлшеуіш қалыпқа ауыстырғаннан кейін басқарушы сигналды СББ жүйесіне жіберуді қамтамасыз етеді. Өлшеуіш айналымда өлшеуіш қуыс құлақ бөлшектің бағдарламаланған орнына жеткізіледі және оның нақты өлшемін өлшейді, осыдан кейін басқару жүйесі алынған мәндерді берілгенімен салыстырады. Бақыланатын өлшемнің ауытқуы шақтама өрісіне жеткенде автоматты түрде оның түзетілуі орындалады. Диаметрлік өлшемдерді автоматты өлшеуге арналған жонғыш білдектерде, өңдеу алаңынан тыс немесе білдектің жұмыс алаңында орналаса алатын, автоматты өлшеуіш құрылғылар қолданылады. Бірінші жағдайда олар құралдық блок орнына орнатылады, ал екіншісында – мысалы білдек суппортына және өлшеу құрал жұмысымен қатар орындалады. 6.9-суретте жоғыш білдектің жұмыс алаңында өлшеуіш құралдың орналасу сызбасы көрсетілген. Өлшеулер, жарықтың сәулелені қарқындылығына реттелінетін, оптика-электрондық өлшеуіш қондырғылар көмегімен орындалады. Жартылай өткізгішті фотодетекторлар электрондық өлшеуіш құрылғылармен сканерленетін жарықтық сигналдарды жинақтайды. Электрлік сигнал түсірілетін жарықтық ағым қарқындылығына пропорционалды жинақталады. Өлшеу құрылғысы бағандық камера, жарық көзі, орын ауыстыруларды өлшеу жүйесі және ЭВМ-нен құралады. 6.9, а –суретте бағандық камера 2 жонғыш білдектің айналдырғыш қалпақшасының 1 ұяшығына орнатылған. Айналдырғыш қалпақша сәйкес бағыттарда көлденең 6 және бойлық 7 суппорттар көмегімен жылжиды. Жарық көзі 5 өңделінетін дайындаманы 4 жарықтандырады. Дайындамамен көлеңкелендірілген алаң 3 камераның сезімтал элементіне проекцияланады. Жарықтандырылмаған фотодиондар сандары бойынша бөлшек радиусы анықталады. Өңдеу алдында қысылған дайындаманың өлшемдері бақыланады және іс жүзіндегі әдіп анықталады. Көпмақсаттық білдектерде жиі бөлшектерді түйісу индикаторлары көмегімен (жанасу тетігі) – шарлы ұштықтары берілген нүктеге жылжитын және координатталарын есептейтін қуыс құлақтық өлшегіш қалпақшалар жиі қолданылады. Алынған нәтижелер ЭВМ-мен өңделінеді. 6.10, а—е –суретте қуыс құлақты қалпақша бөлшектерін қолданумен бөлшектерді бақылау сызбасы көрсетілген. Өлшеуіш қалпақшалардың рұқсат етуші қабілеттіліктері 0,001 мм. Үшкоординаттық қалпақшалар сәйкес тетіктерімен, өлшеуіш координаттық машиналарда қолданылады. 6.11-суретте екі (6.11, а-сурет), үш (6.11, б-сурет) және төрт (6.11, в-сурет) координаталарда өлшеулер жүргізуге арналған координаттық өлшеуіш машиналар сызбалары келтірілген. Координаттық өлшеуіш машиналар екі тәртіптерде жұмыс атқарады:■Өлшеуіш ұштық өлшенетін беткеймен түйісуге дейін жылжиды, және есеп берулік құрылғылар көмегімен осы беткейдің координаттар жүйесіндегі қалпы анықталады;■Өлшеуіш ұштық берілген бағдарлама бойынша белгілі-бір өлшемдердің атаулы мәндеріне сәйкес келетін нүктелерге жылжиды, ал есеп беретін құрылғылар беткейлер қалыптарының атаулы мәндерінен шынайы ауытқуларын бағалауға мүмкіндік береді.6.11, в-суретте көрсетілген координаттық өлшеуіш машина, төрт координаттар бойынша өлшеу және пішімдеуді жүргізуге мүмкіндік береді, ол келесідей жұмыс атқарады. Өлшенетін бөлшек 4, оның тік білік айналасында бұрылуын жүзеге асыратын, үстелдің 6 өздігінен орнатылатын көтергіштеріне 5 орнатылады. Құрылғы 3 өлшеуіш ұштығы Х жіне Z біліктері бойынша, бағанның 1 бағыттауыштары бойынша көтерілетін және түсірілетін, күймеше 2 көмегімен орнатылады. Күймешеде сондай-ақ, қарнақтың құрылғымен 3 көлденең бағытта Y білігі бойынша жылжуын қамтамасыз ететін, бағыттауыштар бар. Х білігі бойынша өлшеу үшін бүкіл баған 1 бағыттауыш негіздер 7 бойынша жылжиды. Өлшеу нәтижелері ЭВМ 9 өңделінеді және басып шығаратын қондырғыларға 8 шығарылады. Координаттық өлшегіш машиналар 500... 1000 мм шегіндегі өлшемдерді өлшеу үшін аса кең қолданылады. Кез келген бақылау құрылғысы құрылғы тұрқысына монтаждалған орнатулық, қысатын, өлшеуіш және көмекші элементтерден құралады. Орнатулық элементтерге (тіректер) тексерілетін бөлшек өлшеуіш негіздермен бақылауды жүргізу үшін қойылады. Осымен қатар шар тәрізді және жазық бастиекті тұрақты тіректер, тірек пластиналар, сондай-ақ арнайы бөлшектер (секторлар, сақиналар және т.б) бөлшек конфигурациясына байланысты қолданылады. Шар тәрізді бастиекті тіректер өңделмеген негізді бөлшектерді орнату үшін қолданылады, ал жазық бастиекті тіректер – өңделген негізді бөлшектерге арналған. Призмалар сыртқы цилиндрлік беткейлі бөлшектерді орнату үшін қолданылады. Бөлшектерді радиалды немесе білікті соққыларға тексеру үшін оларды бір немесе екі бекітілген цилиндрлік саңылауларға орнатады. Жиі бөлшектер тексерілу үшін конустық сақиналарға немесе босату жақтауларына орнатылады. Сонымен қатар, орнатулық негіздер ретіндегі элементарлық беткейлердің әртүрлі үйлесімдерін қолданады (жазықтық – сыртқы цилиндрлік беткей, жазықтық – саңылау және т.б).Бақылау құрылғыларында қолмен қысатын құрылғылар (тетікті, серіппелі, бұрамалы, эксценриктік), сондай-ақ пневможетекті қондырғылар (пневмоқысқыштар) қолданылады. Жиі құрамалы қысатын құрылғылар қолданылады. Бақылау құрылғыларының өлшеуіш қондырғылары шектік (шкаласыз) және есептікке (шкалалық) жіктелінеді. Қалыпты калибрлер қағидасы бойынша жұмыс атқаратын қондырғылар ерекше топты құрайды. Шектік өлшеуіш құрылғылар өлшенетін шамалардың сандық мәндерін бермейді, барлық тексерілетін бұйымдарды үш санатқа бөледі; жарамды, шақтаманың төменгі жиегіне өту бойынша жарамсыз және шақтаманың жоғарғы шегіне өту бойынша жарамсыз. Қарапайым өлшеуіштер ретінде бақылау құрылғыларына орнатылған, қатаң бекітілген немесе қозғалмалы (тығындар, қысқылар және т.б.) шекті элементтер қолданылады. Бақылау-сұрыптаулық автоматтарда электртүйіспелі тетіктер кеңінен қолданылады. Есепті өлшеуіштер ретінде тетікті немесе тісті жеткеті индикаторлар (0,001 мм дейінгі өлшемдерге арналған), сонымен қатар пневматикалық микромерлер (0,2 мм дейінгі өлшемдер үшін) қолданылады. Бақылау құрылғыларының қосымша қондырғылары түрлі мақсаттық тағайындалуларға ие. Оларға әртүрлі бұрылмалы және көтерілінетін құрылғылар, жылжымалар, итергіштер жатқызылады. Бақылау құрылғыларының тұрқылары көлемді қатаң тақта немесе СЧ12 және СЧ15 маркалы шойындардан тұрқылық бөлшектер ретінде орындалады. 6.12-суретте күпшек және фланец қапталдарының соғуларын оймакілтекті саңылауға қатысты бақылауға арналған құрылғы сызбасы көрсетілген.Бұл құрылғы шарлы тіректерде 5 бұрылмалы үстел 7 монтаждалған тіректік фланец 8 орнатылған бақылау тақтасынан 9 құралады. Бұрылмалы үстелге оймакілтекті жақтау 2 (орнатулық элемент) тығындалған,оған өлшенетін бөлшекті қояды. Өлшеу индикаторлық бағандарда 1 және 4 орналастырылған өлшеуіш бастиектермен 3 жүргізіледі. Күпшек қапталының соғуын өлшеу серіппелендірілген тетік 6 көмегімен орындалады. Сатылы білік мойыны және қапталының соғуларын бақылауға арналған құрылғы 6.13-суретте көрсетілген.Бұл құрылғыда бақыланатын білік орнату элементтері – орталықтарда 2 және 5, олар алдыңғы 1 және артқы 6 басшыларға монтаждалған. Алдыңғы орталық 5 қозғалмалы емес, ал артқы орталықты 2 күпшемен жылжытуға және тұтқамен 7 бұруға болады. Құрылғы әмбебеп, себебі тақтада артқы басшыны 6 жылжыту есетінен орталықтарға әртүрлі ұзындықты, конфигурациялы жіне диаметрлі біліктерді орнатуға болады. Бақылау тақтасында 8 орталықтардың үзіктестіктерін қамтамасыз ету үшін сояуышты ойыс қарастырылған, ол арқылы басшылар бұрандамалармен 9 қондырмалар бойынша орталықтанады.  Н6/д5 және H7/g6. Өлшеуіш бастиек 4 стандартты бағанада 3 орнатылған (бағандардың қажетті сандары таңдалған бақылау сызбасына, тексерілетін көрсеткіштер сандарына және өндіріс түріне, яғни бөлшектер немесе түйіндерді шығару бағдарламаларына байланысты).Бақылау сұрақтарыҚұрастыру құрылғыларының ерекшеліктері неде?Құрастырулық құрылғылардың автоматты құрастыруға арналған қандай түрлері бар?Бақылау құрылғылары қалай жіктеледі?Бақылаудың енжар және белсенді құралдарының айырмашылықтары неде?Координатты өлшеуіш машиналардың жұмыс қағидаларын түсіндіріңіз.Қандай құрылымдық бөліктер өздерінде бақылау құрылғыларын қамтиды?Әдебиеттер тізіміАверченков В. И. Тапсырма және жаттығулар жинағы : оқу құралы / В. И.Аверченков, О.А. Горленко, В. Б. Ильицкий ; В. И. Аверченкова және Е.А. Польский ред. — 2-ші басылым., өңделген және толықтырылған. — М. : ИНФРА-М, 2006. — 288 б.Акимов В. Л. Ішкі тегістеу / В. Л. Акимов, В.И. Иванов ; В.И.Муцянко ред. — Л. : Машинақұрылысы, 1986. — 128 б.Альперович Т. А. Тегістеуіш білдектер құрылымы : КТО арналған оқулық/ Т.А. Альперович, К. Н. Константинов, А.Я. Шапиро. — М. : Жоғ.мект., 1989. — 288 б.Андреев Г. Н. Машинақұрылыс өндірісінің технологиялық жарақталуын жобалау : арнайы ЖОО-ның машинақұрылысына арналған оқу құралы/ Г. Н. Андреев, В. Ю. Новиков, А. Г. Схиртладзе ; Ю. М. Соломенцева. Ред. — 3-ші басылым., стер. — М. : Жоғ.мект., 2001. — 415 б.Белоусов А. П. Білдекті құрылғыларды жобалау / А. П. Белоусов. — 3-ші басылым. — М. : Жоғ.мектеп., 1980. — 240 б.Вереина Л. И. Темір ұстасы анықтамалығы :баст.кәс.оқытуға арналған оқу құралы / Л. И. Вереина. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2004. — 448 б.Ганевский Г. М. Машинақұрылысындағы рұқсаттар, қондырулар және техникалық өлшемдер : баст.кәс.оқытуға арналған оқулық / Г. М. Ганевский, И. И. Гольдин. — М. : Кәс.Біл.Баспасы, 2001. — 288 б.Гоцеридзе Р. М. Пішінқалыптастыру үрдістері және құралдар : орта кәс.оқытуға арналған оқулық / Р. М. Гоцеридзе. — 2-ші басыл., түзет. — М. : «Академия» баспа орт., 2007. — 384 б.Горошкин А. К. Металлжонғыш білдектерге арналған құрылғылар : анықтамалық / А. К. Горошкин. — 6-шы бас.. — М. : Машинақұрылысы, 1971. — 384 б.Грачев Л. И. Бағдарламалы басқарылатын білдектер және роботталған жиынтықтардың құрылымы және бапталынулары: ҚТО арналған оқу құралы / Л. И. Грачев, А.Н.Косовский, Ю.Г. Ковшов. — 2-ші басыл., стер. — М. : Жоғ.мект., 1989. — 271 б.Гулиа Н. В. Машиналар бөлшектері : орта кәс.оқытуға арналған оқулық / Н. В. Гулиа, В. Г. Клоков, С. А. Юрков ; Н. В. Гули Ред. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2004. — 416 б.Дерябин А. Л. СББ білдектерде бөлшектерді дайындау технологиясы : машинақұрылыстық техникумдарға арналған оқу құралы / А. Л. Дерябин, М. А. Эстерзон. — М. : Машинақұрылысы, 1989. — 288 б.Данилевский В. В. Машинақұрылыс технологиясы бойынша зертханалық жұмыстар және тәжірибелік сабақтар: машинақұрылыстық арнайы техникумдарға арналған оқу құралы / В. В. Данилевский, Ю. И. Гельфгат. — 2-ші басылым., өңдел. және толықт. — М. : Жоғ.мект., 1988. — 222 б.Дунаев П. Ф. Машиналар түйіндерін және бөлшектерін құрастыру / П. Ф.Дунаев, О. П.Леликов. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2005. — 495 б.Замятин В. К. Машина және құрылғықұрылысының құрастыру өндірісінің технологиясы және жабдықталуы: анықтамалық / В. К. Замятин. — М. : Машинақұрылысы, 1995. — 608 б.Кацев П. Г. Созумен өңдеу: анықтамалық / П. Г. Кацев. — М. : Машинақұрылысы, 1986. — 272 б.Калашников С. Н. тісті дөңгелектерді тісқыру: орта кәс.-тех.училищелерге арналған оқулық / С.Н.Калашников, А. С.Калашников. — М. : Жоғ.мект., 1985. — 224 б.Косовский В. Л. Жас фрезерлеушінің анықтамалығы / В.Л. Косовский. — 2-ші басыл., өңделг. және толықт. — М. : Жоғ.мект., 1992. — 400 б.Косов Н. П. Технологиялық жарақ: сұрақтар және жауаптар: ЖОО арналған оқу құралы / Н. П. Косов, А. Н. Исаев, А. Г. Схиртладзе. — М. : Машинақұрылысы, 2007. — 304 б.Клепиков В. В. Технологиялық жарақтарды жобалау негіздері: орта кәс.оқытуға арн.оқу құралы / В.В. Клепиков, А. Н. Бодров. — М. : «Мектеп оқулығы» орталығы, 2008. — 592 б.Кузнецов Ю. И. СББ білдектерге арналған құрылғылар құрылымдары : АКТУ арналған оқу құралы / Ю. И. Кузнецов. — М. : Жоғ.мект., 1988. — 303 б.Кузнецов Ю. И. СББ білдектерге арналған жарақ: анықтамалық / Ю. И. Кузнецов. — 2-ші бас., өңдел. және толықт. — М. : Машинақұрылысы, 1990. — 512 б.Корсаков В. С. Құрылғыларды машинақұрылысында құрастыру негіздері / В. С. Корсаков. — М. : Машинақұрылысы, 1971. — 288 б.Марков Н. Н. Машинақұрылысындағы нормаланылған дәлдіктер : арн.ЖОО-ның машинақұр.арналған оқулық / Н. Н. Марков, В. В. Осипов, М. Б. Шабалина ; Ю. М. Соломенцев ред. — 2-ші бас., түзет. және толықт. — М. : Жоға.мект. ; «Академия» баспа орт., 2001. — 336 б.Махонько А. М. Білдектік және темір ұсталық жұмыстардың бақыланулары: кәс.оқу мекем.арн.оқулық / А. М. Махонько. — 2-ші басылым., өңделген. және.толықт. — М. : Жоға.мектеп. ; «Академия» баспа орталығы, 1998. — 286 б.Металлдарды жоу арқылы өңдеу : технолог анықтамалығы / А. А. Панова ред. — М. : Машинақұрылысы, 1998. — 736 б.Технологиялық сызбаларды және жарақтарды жобалау : жоғ.оқу мек.студ.арналған оқу құралы / [Л. В.Лебедев, А. А. Погонин, И. В. Шрубченко және т.б.]. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2009. — 336 б.Технолог-машинақұрылысшы анықтамалығы: 2 т. — Т. 1, 2 / A.Г. Косиловой және Р. К. Мещерякова ред. — 4-ші басылым., өңдел. және толықт. — М. : Машинақұрылысы, 1986. — 656 б., 496 б.Білдекті құрылғалар : анықтамалы : 2 т. — Т. 1 / Б. Н. Вардашкина, А. А. Шатилова ред. ; Т. 2 /. Б. Н. Вардашкин,B.В. Данилевский ред. ; [кеңестің алд.ред. Б. Н. Вардашкин]. — М. : Машинақұрылысы, 1984. — 502 б. ; 656 б.Сильвестров Б. Н. Тісті тегістеу жұмыстары : орта кіс.-тех,училищелерге арналған оқу құралы / Б. Н. Сильвестров. — М. : Жоғ.мект., 1985. — 272 б.Схиртладзе А. Г. Білдекті құрылғылар : ЖОО арналған оқу құралы / А. Г. Схиртладзе. — М. : Жоғ.мект., 2001. — 110 б.Холодкова А. Г. Технологиялық жарақ: ЖОО арналған оқулық / А. Г. Хо- лодкова. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2008. — 368 б.Черпаков Б. И. Технологиялық жарақ/ Б. И. Черпаков. — 2-ші бас. — М. : «Академия» баспа орт, 2 005. — 288 б.Эрдеди А. А. Теоретикалық механика. Материалдардың қарсыласулары : орта кәс. оқыт. студенттеріне арналған оқу құралы / А. А. Эреди, Н.А.Эрдеди. — 5-ші басыл., өңдел. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2003. — 320 б.Мазмұны В.В.ЕРМОЛАЕВТЕХНОЛОГИЯЛЫҚЖАРАҚОҚУЛЫҚҚұрметті оқушы!Алғысөз Кіріспе ҚҰРЫЛҒЫЛАРДЫҢ ЖІКТЕЛІНУІБІЛДЕКТІК ЖАРАҚТЫҢ САРТАП АТАУЛАРЫ ҚҰРЫЛҒЫНЫҢ МАМАНДАНДЫРЫЛУ ДӘРЕЖЕСІ БОЙЫНША ЖІКТЕЛУІҚҰРЫЛҒЫНЫҢ МАҚСАТТЫҚ ТАҒАЙЫНДАЛУЫ БОЙЫНША ЖІКТЕЛУІ Білдектік құрылғылар сартап атаулары бойынша қалай жіктеледі?Білдектік құрылғылар мамандандырылу деңгейлері бойынша қалай жіктеледі?Білдектік құрылғылар мақсаттық тағайындалулары бойынша қалай жіктеледі?НЕГІЗДЕУ ТЕОРИЯСЫНЫҢ НЕГІЗГІ ҚАЛЫПТАРЫНЕГІЗДЕУ БАЗАЛАРЫ ЖӘНЕ СЫЗБАЛАРЫ ЖАЙЛЫ ТҮСІНІК 2.2. БАЗАЛАРДЫҢ ЖІКТЕЛІНУІ. БІЛДІКТІ ҚҰРЫЛҒЫЛАР ЭЛЕМЕНТТЕРІНІҢ ГРАФИКАЛЫҚ БЕЛГІЛЕНУІ 2.1-кесте. Білдектік құрылғылар элементтерінің мемлСт 3.1107—81 бойынша графикалық белгіленулері ДАЙЫНДАМАНЫ ҚҰРЫЛҒЫҒА ОРНАТУДА ТУЫНДАЙТЫН ҚАТЕЛІКТЕР 2.18-сурет. Дайындаманы үш қиылған саусақтарға орнату:НЕГІЗДЕУ ҚАТЕЛІКТЕРІНІҢ ЕСЕБІ ЖӘНЕ ОҢТАЙЛЫ НЕГІЗДЕУ СЫЗБАЛАРЫН ТАҢДАУ 2.32-сурет. Жанасу ақауларының бекіту күшіне тәуелділігінің графигі ҚАЛЫПТЫҢ ҚАТЕЛІКТЕРІ 2.35-сурет. Рұқсаттама сызбасыҚҰРЫЛҒЫ ЭЛЕМЕНТТЕРІОРНАТУЛЫҚ ЭЛЕМЕНТТЕР3.2-сурет. Реттелінетін тіректер құрылымы:3.2. ЖАҚТАУЛАР ТҰРҚЫЛАР3.14-сурет. Білдектің қысу құрылғысының беку сызбасы: ҚЫСАТЫН МЕХАНИЗМДЕРҚЫСАТЫН МЕХАНИЗМДЕРГЕ ҚОЙЫЛАТЫН ТАЛАПТАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЕСЕПТЕУ ӘДІСТЕМЕЛЕРІ БӨЛШЕКТЕРДІ БЕКІТУ ЖӘНЕ ҚЫСУ КҮШІНІҢ ЕСЕБІ ҚҰРЫЛҒЫНЫҢ ҚЫСАТЫН ҚҰРАЛДАРЫ4.8-сурет. Сомынды бұрандалы қысқыштың тұтқасына (а) немесе кілтіне (б) түсірілген күштер сызбасы 4.13-сурет. Дөңгелек өздігінен тежелетін эксцентрикке әсер ететін күштер сызбасы гБІЛДЕКТІ ҚҰРЫЛҒЫЛАРДЫҢ МЕХАНИЗМ КҮШЕЙТКІШТЕРІ осыданСЫНА-ТЫҒЫНЖОЛДЫ МЕХАНИЗМДЕР ЕСЕБІ 4.25-сурет. Дененің көлденең жазықтық бойынша теңселуіндегі күштердің әсер ету сызбасы (а) және доңғалақшалы сына-тығынжолды механизм сызбасы (б)Деформация – ақаулану, плечо – иық. 4.27-сурет. Тірек доңғалақшасы бар сына-тығынжолды механизм құрылымы (а) және сына-тығынжолды механизмдік сызба (б):J / /4.34-сурет. Пневможетекті сынатығынжолды күшейткіш механизмдер құрылымдары: р = k {(M {г 2) + P2 ] },4.7. ВАКУУМДЫҚ ҚҰРЫЛҒЫЛАРМАГНИТТІК ҚҰРЫЛҒЫЛАРҚҰРЫЛҒЫЛАРҒА АРНАЛҒАН ПНЕВМАТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ГИДРАВЛИКАЛЫҚ ЖЕТЕКТЕР4.52.-сурет. Бір сорғылы гидрожетек сызбасы:5-ТАРАУБҰРҒЫЛАУ БІЛДЕКТЕРІНЕ АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАР ФРЕЗЕРЛІК БІЛДЕКТЕРГЕ АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАР СББ БІЛДЕКТЕРГЕ АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАРАГРЕГАТТЫҚ БІЛДЕКТЕР ЖӘНЕ АВТОМАТТАНДЫРЫЛҒАН ЖЕЛІЛЕРГЕ АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАРҚҰРАСТЫРУ ЖӘНЕ БАҚЫЛАУ ҚҰРЫЛҒЫЛАРЫ 6.5-сурет. Адаптивтік атқарушы механизм құрылымы: БАҚЫЛАУ ҚҰРЫЛҒЫЛАРЫӘдебиеттер тізіміМазмұны ІІ БөлімТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ҮРДІСТЕРДІ ЖАБДЫҚТАУҒА АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАР 5-тарау. Негізгі топтың металлжонғыш білдектеріне арналған құрылғылар В.В.ЕРМОЛАЕВТЕХНОЛОГИЯЛЫҚЖАРАҚОҚУЛЫҚҚұрметті оқушы!Алғысөз Кіріспе ҚҰРЫЛҒЫЛАРДЫҢ ЖІКТЕЛІНУІБІЛДЕКТІК ЖАРАҚТЫҢ САРТАП АТАУЛАРЫ ҚҰРЫЛҒЫНЫҢ МАМАНДАНДЫРЫЛУ ДӘРЕЖЕСІ БОЙЫНША ЖІКТЕЛУІҚҰРЫЛҒЫНЫҢ МАҚСАТТЫҚ ТАҒАЙЫНДАЛУЫ БОЙЫНША ЖІКТЕЛУІ Білдектік құрылғылар сартап атаулары бойынша қалай жіктеледі?Білдектік құрылғылар мамандандырылу деңгейлері бойынша қалай жіктеледі?Білдектік құрылғылар мақсаттық тағайындалулары бойынша қалай жіктеледі?НЕГІЗДЕУ ТЕОРИЯСЫНЫҢ НЕГІЗГІ ҚАЛЫПТАРЫНЕГІЗДЕУ БАЗАЛАРЫ ЖӘНЕ СЫЗБАЛАРЫ ЖАЙЛЫ ТҮСІНІК 2.2. БАЗАЛАРДЫҢ ЖІКТЕЛІНУІ. БІЛДІКТІ ҚҰРЫЛҒЫЛАР ЭЛЕМЕНТТЕРІНІҢ ГРАФИКАЛЫҚ БЕЛГІЛЕНУІ 2.1-кесте. Білдектік құрылғылар элементтерінің мемлСт 3.1107—81 бойынша графикалық белгіленулері ДАЙЫНДАМАНЫ ҚҰРЫЛҒЫҒА ОРНАТУДА ТУЫНДАЙТЫН ҚАТЕЛІКТЕР 2.18-сурет. Дайындаманы үш қиылған саусақтарға орнату:НЕГІЗДЕУ ҚАТЕЛІКТЕРІНІҢ ЕСЕБІ ЖӘНЕ ОҢТАЙЛЫ НЕГІЗДЕУ СЫЗБАЛАРЫН ТАҢДАУ 2.32-сурет. Жанасу ақауларының бекіту күшіне тәуелділігінің графигі ҚАЛЫПТЫҢ ҚАТЕЛІКТЕРІ 2.35-сурет. Рұқсаттама сызбасыҚҰРЫЛҒЫ ЭЛЕМЕНТТЕРІОРНАТУЛЫҚ ЭЛЕМЕНТТЕР3.2-сурет. Реттелінетін тіректер құрылымы:3.2. ЖАҚТАУЛАР ТҰРҚЫЛАР3.14-сурет. Білдектің қысу құрылғысының беку сызбасы: ҚЫСАТЫН МЕХАНИЗМДЕРҚЫСАТЫН МЕХАНИЗМДЕРГЕ ҚОЙЫЛАТЫН ТАЛАПТАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЕСЕПТЕУ ӘДІСТЕМЕЛЕРІ БӨЛШЕКТЕРДІ БЕКІТУ ЖӘНЕ ҚЫСУ КҮШІНІҢ ЕСЕБІ ҚҰРЫЛҒЫНЫҢ ҚЫСАТЫН ҚҰРАЛДАРЫ4.8-сурет. Сомынды бұрандалы қысқыштың тұтқасына (а) немесе кілтіне (б) түсірілген күштер сызбасы 4.13-сурет. Дөңгелек өздігінен тежелетін эксцентрикке әсер ететін күштер сызбасы гБІЛДЕКТІ ҚҰРЫЛҒЫЛАРДЫҢ МЕХАНИЗМ КҮШЕЙТКІШТЕРІ осыданСЫНА-ТЫҒЫНЖОЛДЫ МЕХАНИЗМДЕР ЕСЕБІ 4.25-сурет. Дененің көлденең жазықтық бойынша теңселуіндегі күштердің әсер ету сызбасы (а) және доңғалақшалы сына-тығынжолды механизм сызбасы (б)Деформация – ақаулану, плечо – иық. 4.27-сурет. Тірек доңғалақшасы бар сына-тығынжолды механизм құрылымы (а) және сына-тығынжолды механизмдік сызба (б):J / /4.34-сурет. Пневможетекті сынатығынжолды күшейткіш механизмдер құрылымдары: р = k {(M {г 2) + P2 ] },4.7. ВАКУУМДЫҚ ҚҰРЫЛҒЫЛАРМАГНИТТІК ҚҰРЫЛҒЫЛАРҚҰРЫЛҒЫЛАРҒА АРНАЛҒАН ПНЕВМАТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ГИДРАВЛИКАЛЫҚ ЖЕТЕКТЕР4.52.-сурет. Бір сорғылы гидрожетек сызбасы:5-ТАРАУБҰРҒЫЛАУ БІЛДЕКТЕРІНЕ АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАР ФРЕЗЕРЛІК БІЛДЕКТЕРГЕ АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАР СББ БІЛДЕКТЕРГЕ АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАРАГРЕГАТТЫҚ БІЛДЕКТЕР ЖӘНЕ АВТОМАТТАНДЫРЫЛҒАН ЖЕЛІЛЕРГЕ АРНАЛҒАН ҚҰРЫЛҒЫЛАРҚҰРАСТЫРУ ЖӘНЕ БАҚЫЛАУ ҚҰРЫЛҒЫЛАРЫ 6.5-сурет. Адаптивтік атқарушы механизм құрылымы: БАҚЫЛАУ ҚҰРЫЛҒЫЛАРЫӘдебиеттер тізіміМазмұны