Тасмағамбетов И.Н., бас редактор
Тәжин М.М., бас редактордың орынбасары
Асқаров Ә.А., жауапты хатшы
Әбділдин Ж.М.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Зиманов С.З.
Кәлетаев Д.А.

Кекілбаев Ә.
Кенжеғозин М.Б.
Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.

Мағауин М.М.
Мәмбеев С.
Нұрпейісов Ә.К.
Рахмадиев Е.Р.

Сұлтанов Қ.С.
Сүлейменов О.О.
Хұсайынов К.Ш.

жүз томдық
Хикаялық дастандар

ББК 82.3 (2 қаз)
ІSBN 9965-619-61-1 (т. 1)
© Әдебиет және өнер институты, 2004

Қазақ халқының бай ауыз әдебиеті өзінің құнары мен көлемі
жөнінен әлемдік фольклор мұраларының арасында алдыңғы
қатарда тұр. Осынау мол рухани құндылықтарымыздың тарихи-
мәдени мәні мен көркемдік деңгейі жөнінде осыдан екі ғасырдай

бұрын бірқатар шетелдік ғалымдар оң пікір білдірсе, кейін орыс
фольклортанушылары мен отандық зерттеушілердің еңбектерінде
де жан-жақты, салиқалы да терең ой-тұжырымдар жасалып, жо-
ғарыдағы көзқарас ғылыми тұрғыда дәлелденді.

Қазақ фольклоры ғасырлар бойы ауыздан-ауызға тарап, халық
жадында сақтала келіп, тек ХІХ ғасырдың отызыншы жылда­
рынан ғана бастап қағазға түсіріліп, кітап болып жарияланып,
ғылыми қауымның назарына іліне бастады.

ХІХ ғасырдың екінші жартысында фольклорымыздың сан
алуан жанрды қамтитын таңдаулы нұсқалары, сондай-ақ шығыс
сюжеттері желісінде жырланған көптеген дастандар жеке-жеке
кітап болып басылып, мыңдаған данамен елге тарады.

Дегенмен, фольклорлық туындыларымыздың көбірек жария-
ланып, жүйелі зерттеле бастаған кезеңі—кеңестік дәуір. Осы
уақытта (1920-1991) қазақ фольклоры жанрлық жағынан сара­
ланып, олардың ең маңызды үлгілері әр түрлі хрестоматиялық

оқулықтар мен жинақтарға, сондай-ақ халық ауыз әдебиетінің
алғашқы сериялық басылымдарына енді.
Алайда, күні бүгінге дейін жарияланған фольклорлық жинақ-
тар халқымыздың көнеден келе жатқан қымбат та асыл мұрала-

рын түгелдей қамтыды деп ешкім де айта алмаса керек. Әрине,
мұның түрліше себептері болды.
Біріншіден, қоғамдық-идеологиялық мүдделерге сай келме­
гендіктен, бірқатар фольклорлық шығармалар зерттелмеді және

аңыздар, магиялық жанрдың көптеген үлгілері, тарихи жырлар,
тағы да басқа фольклорлық мәтіндер бар.
Екіншіден, фольклорлық туындылардың табиғаты ескерілмей,
оларға жазба әдебиет шығармаларына қолданылатын талаптар

қойылып, сол өлшеммен баға берілді. Осының нәтижесінде, кей­
бір фольклорлық шығармалардың эстетикалық құндылығы ша­
малы, көркемдігі төмен деген қорытынды жасалып, олар ғылыми
айналымнан мүлде шығарылып тасталды.

Үшіншіден, жарияланған мәтіндердің көбісі саяси-идеология-
лық, қатаң цензуралық бақылаудың салдарынан әдейі жасалған
қасақана мәтіндік қысқарту мен редакциялық түзетуге ұшырады.
Бірсыпыра фольклорлық шығармалардың мәтіндері ішінара бұр-

маланса, кейбіреулерінің сөздері, тіпті, тұтас сөйлемдері мен шу-
мақтары ауыстырылып, өрескел өзгертулермен жарыққа шықты.
Баспа редакторлары, әдетте, мәтіндерге көркем өңдеулер де жасап
отырған.

Айтылған олқылықтардың орнын толтыру үшін М.О.Әуезов
атындағы Әдебиет және өнер институты Қазақстан Республика-
сының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев ұсынған «Мәде-
ни мұра» бағдарламасы шеңберінде орындалатын «Бабалар сөзі»

атты ғылыми басылымды дайындауды және шығаруды қолға
алды.
Басылымның басты мақсаты—халықтың рухани мұрасын
сол күйінде өзіне қайтару, яғни қолда бар фольклорлық материал-

тіндерді жариялау. Оның құрамында: а) Қазан төңкерісіне дейін
кітап болып басылған шығармалар; ә) қолжазба күйінде жеткен
материалдар; б) кеңес дәуірінде саяси-идеологиялық бақылауға
алынып, «цензура сүзгісімен» жарияланған мәтіндер; в) әр түрлі

себептермен жариялануға тыйым салынып, осы күнге дейін ғылы-
ми айналымға түспеген шығармалар бар;

жетсе, оларды сол бастапқы қалпында жариялау. Демек, ешқан-
дай редакторлық өңдеуге жол берілмейді.
«Бабалар сөзі» сериясы—ғылыми басылым. Оның негізгі прин-
ципі—шығарманың табылған нұсқаларын жүйелеп, өзара салыс-

тыра зерттеп, фольклорлық шығарманың сюжеті мен жанрлық
белгілері туралы толық көрініс беретін мәтінді таңдап, оқырманға

Кеңестік дәуірге дейін қазақ фольклорының мәтіндері, негізі­
нен, араб әрпінде басылғаны белгілі. Ал, араб жазуында дауысты
дыбыстардың жасырын тұратыны, бас әріптің болмайтындығы,
тыныс белгілерінің қойылмайтындығы мәтіндерді дұрыс оқуға

едәуір қолбайлау болады. Сонымен қатар қазақ және араб тіл­
дері әр түрлі тілдік жүйеге жататындықтан, араб әліпбиі тілі­
міздегі төл дыбыстарды таңбалауға да, оның өзіндік ерекше­
ліктерін байқатуға да дәрменсіз. Сондай-ақ, ХІХ ғасырда араб

жазуын пайдаланудың жалпыға ортақ ережелерінің болмауы
да өз әсерін тигізбей қалмады. Сондықтан томдарды дайындау
барысында қолжазбаларды дұрыс оқу үшін мәтіндерге мұқият
талдаулар мен сараптау жұмыстары жүргізілді.

Бұған қоса, төңкеріске дейінгі кезеңдегі халық әдебиеті
үлгілерін жинап көшірушілер және кітап етіп шығарушылар
татар медреселерінде білім алды. Қазақ кітаптарының басым
көпшілігі Қазанда жарық көрді. Сондықтан болар, қазан төң-

керісіне дейін жарық көрген мәтіндерде кейбір қазақ сөздерінің
өзгертіліп, татар тілінің жазу қағидалары бойынша жазылып
кеткенін көруге болады.
Сондай-ақ, дастандарда араб, парсы тілдерінен әлдеқашан

еніп, төл сөздерімізге айналған көптеген сөздер түпнұсқасы
бойынша, мысалы: нәр—наһар, ақыл—ғақыл, өнер—һөнер,
перзент—фарзант, т.б. болып жазылған.
Мұндай жағдайдың бәрінде де, көбіне, қазақ тілінің қалып-

тасқан жазу нормаларын сақтауға тырыстық. Сонымен бірге
кейбір жағдайларда жыр ұйқасын бұзбау үшін түпнұсқалық
формалар сақталды. Ал көне түркі сөздеріне келсек, бұл топтағы
сөздер қолжазбадағы жазылуы бойынша берілді. Мысалы:

біткеш; болұр; берлесе; түрлік-түрлік; инану; тіріклік; деплер,
дейлер, дерлер, жіберділер, тастадылар, келерлер; өлтіретұр-
ған; болғандан соң, ішкенден соң, т.б.
Кейбір шумақтарда жекелеген сөздер мен жалғаулықтардың

түсіп қалу фактілері кездеседі. Мұндай жағдайда қажетті сөздер
жақшаға алынып беріледі: [деп], [деді], т.б.
Аталған серия фольклорымыздың алтын қорындағы маңыз-
ды саласы болып табылатын дастандық эпостың бір тармағы—

тақырыптық, сюжеттік ауқымы өте кең хикаялық дастандар­
дан басталады. Олар сегіз том құрайды.
Серияның алғашқы томына енген дастандар: «Сыршы мол­
да», «Ғаяр қатын», «Қисса Зейне Зайуб», «Жетім көдек», «Ор-

қа—Күлше», «Қисса Таһир».
Бұл шығармалардың сюжеттері өте көне, мысалы, «Ғаяр қа-
тын» дастанының сюжеті б.д.д. І ғасырда қағазға түсірілген, ал
«Сыршы молданың» сюжеті біздің дәуіріміздің V-VІ ғасырла-

рында құрастырылған «Шукасаптати» кітабынан белгілі.
«Ғаяр қатын» дастанынан басқа, томға енгізіліп отырған шы-
ғармалар кирилл әрпінде алғаш рет баспаға ұсынылып отыр.
Томның көлемі—22,5 б.т.

Қазақ фольклорының құрамында жалпы мазмұны мен
көркемдігі, кейіпкерлері мен сюжеттік құрылымы жағынан
дәстүрлі ұлттық эпостан бөлек, ерекше болып келетін және сан
жағынан да үлкен бір топ құрайтын шығармалар бар. Олардың

атауы—дастандар. Әдетте, дастандарды біз шығыстан келген
дүниелер деп есептейміз. Солай екені даусыз. Алайда, бұл жағ-
дайды тек бір елдің екіншіге әсері ғана деп түсінуге болмайды.
Мәселенің түбірі тереңіректе. Біріншіден, қазақ халқы ешқашан

томаға-тұйық ғұмыр кешкен емес. Ол да шығыс халықтарының
бірі ретінде, тіпті солардың біразымен туыстас болғандықтан
да, бүкіл шығыс мәдениетіне ортақтас мұрагер, сол мәдениетті
жасаушылардың бірі. Демек, бұл жерде «шығыстың әсері» де­

ген сөз—белгілі дәрежеде шартты ұғым. Екіншіден, кейінгі
замандарда бөлектеніп кеткен шығыс халықтары әр түрлі сая­
си, мәдени, қоғамдық жағдайда болды да, олардың әдебиеті мен
фольклоры өзіндік сипат алды. Міне, осы тұста қазақ мәдениеті

шығыстың көне заманғы және орта ғасырдағы мәдениетінен бас-
қаша түрде дамыды. Ал, жаңа заманда қазақ халқы өзінің төл
мәдениетімен қатар шығыстың фольклоры мен әдебиетін де
жатсынған жоқ, кәдесіне жаратты. Мұны сол кездегі қазақ қо-

ғамының болмысы мен рухани сұранысы қажет еткен еді.
Дастан—көптеген Шығыс пен Оңтүстік Азия елдеріне
ортақ фольклорлық әрі әдеби жанр. Кейбір елдердің, айталық,
Иран, Үнді, Пәкістан, Орта Азия мен Кавказ жұртының ерте

замандардағы фольклорында, сондай-ақ орта ғасырлардағы
классикалық әдебиетінде дастан деп қаһармандық және ға-
шықтық мазмұндағы ірі шығармаларды, тіпті Фердаусидің
«Шаһнамасындағы» жекелеген көлемді бөлімдерін де атаған.

тық төл фольклордан оқшауландырып тұратын тағы бірнеше
белгілер бар. Егер дәстүрлі қазақ фольклорында оқиға көбінесе
сайын далада, тау ішінде, қалың қамыста, яғни ашық табиғат
аясында өтсе, дастанда оқиға көбінесе шаһарда, патшаның сарай-

ында, немесе қала базарында, яғни феодалды мемлекет ішінде
өтеді. Рас, қаһармандық іс-әрекеттер кей-кейде далада орында­
лады, бірақ соның өзінде олар мемлекет территориясында неме­
се шаһар сыртында болады. Бас кейіпкерлердің сапары теңізде

кемемен жүзуі, я болмаса басқа бір аралға тап болуы, яки бөтен
қалаға келуі түрінде көрінеді. Сондай-ақ, кейіпкерлердің басы­
нан кешкен оқиғалары да айрықша: олар диюлар мен жындар
патшалығында, маймылдар мен зеңгілер тұратын жерлерде, не-

ше түрлі мақұлықтар мекенінде, т.б. фантастикалық жерлер­
де өтеді. Тіпті қаһармандардың жекпе-жегі де, қалың қолдың
соғысы да майдан алаңында болады, кейіпкерлерді жазалау қала
ішінде, арнайы алаңда, яки ел көп жиылатын базарда жүзеге

асады, т.т.
Дастандар өзінің көркемдігі мен бейнелілігі жағынан бір табан
жазба әдебиетке жақын. Бұларда кейіпкерлерді суреттеу, оларға
мінездеме беру, кей-кейде кейіпкерлердің ішкі сезімдерін көрсе-

ту бар және олар біршама әдебиленіп, көркемделіп баяндалады.
Көбінесе, бас қаһарманды, оның ата-анасын, шыққан тегін, ме­
кен-тұрағын нақтылап айтуға көңіл бөлінеді. Бұл дастандардың
құрылымдары да, тілі де, көркемдік-бейнелеу құралдары да

дәстүрлі фольклордікінен гөрі ерекшеленіп тұрады. Мәселен,
ежелден келе жатқан эпоста қыздың әдемілігін сипаттау үшін
дала өсімдіктері мен жануарлар дүниесі пайдаланылса, дастан­
дарда қала тұрғыны өсіретін гүлдер мен алуан түрлі қымбат тас-

тар қолданылады (Рас, бірте-бірте бұл образдар біздің дәстүрлі
фольклорымызға да енген).
Дастандардағы кейіпкерлер құрамы да біздің төл фольк-
лорымыздағыдан гөрі өзгешелеу, бірақ мүлде басқа емес. Әдетте,

басты кейіпкерлер болып патша, уәзір, олардың балалары, сон­
дай-ақ дін адамдары, саудагерлер жүреді. Ал, діни дастандарда
пайғамбарлар мен халифтер, сахабалар—басты кейіпкерлер.
Сондай-ақ, діни дастандардағы дұшпандар, негізінен, исламға

қарсы елдер. Ал, дастанның басқа түрлерінде дұшпандар болып
көрінетіндер—дию мен перілер, әр түрлі мақұлықтар мен мифо-
логиялық кейіпкерлер және бөтен бір патшалықтың кісілері.

Алайда, осыншама өзіндік белгілері бола тұра дастандар таза
қазақ ұғымында жырланған. Жыршылар шығыстық ауанды
сақтай отырып, дастандарға қазақ рухын сіңірген, оларды ұлттық
сөз өнері етіп жіберген. Мұны дастандардың композициясынан,

поэтикасынан, тілінен, өлең түрінен, сөз орамдарынан, соны­
мен қатар мәтінге кіріккен қазақтың этикалық, эстетикалық
ұғымдарынан, т.б. сипаттарынан көреміз.
Қазақтың батырлық және ғашықтық жырларына қарағанда

дастандардың бейнелейтін болмысы да, суреттейтін кеңістігі мен
мезгілі де, баяндайтын тәсілі де басқаша. Ондағы география да,
мекендер де, кейіпкерлер де, олардың іс-әрекеттері де өзгеше.
Рас, барлық көркем шығармадағыдай, дастандарда да басты на­

зарда—негізгі кейіпкерлердің тағдыр-талайы, олардың басынан
кешкендері, басқа адамдармен қарым-қатынасы. Солай бола
тұрса да, дастандарда бас кейіпкердің қаһармандық жойқын ер­
ліктерінен гөрі оның қайғысы, уайымы, сүйгеніне қосылу немесе

мақсатына жету жолында көрген тауқыметіне көп көңіл бөліне-
ді, оның адами мінез-құлқына, пейілі мен ниетіне, ақылы мен па­
расатына мән беріледі. Осы тұрғыдан келіп, дастандар өзінің бас
қаһарманына тән ізгі қасиеттермен қоса оның қарсыластарының

зымияндық пиғылы мен мінез-құлқын да ашып көрсетеді.
Соның нәтижесінде жалпы адам табиғатындағы екіжүзділік,
сатқындық, дүниеқоңыздық, қатыгездік, билікке құмарлық,
аярлық сияқты жағымсыз мінез бен пиғылдар байырғы қазақ

эпосына қарағанда көбірек, кеңірек ашылады. Мұның өзі дастан
жанрының жазба әдебиетке жақын екенін тағы да бір айғақтаса
керек.
Дастандардың тілі орта ғасырлық түркіге жақын болып ке­

леді. Мәтіннің ішінде ежелгі түркі сөздері де, араб пен парсы
лексикасы да жиі ұшырасып отырады. Исламға қатысты ұғым-
түсініктер түркілердің көне заманғы наным-сенімдерімен арала­
сып, сіңісіп кеткен, сондықтан бір дастанда әр тарихи дәуірдің

ұғымдары мен пайымдары қатар жүреді.
Қазақтың төл фольклорына қарағанда дастандарда түс көру
мотиві жиі қолданылады. Бұл мотив дастанның барлық түрінде,
әсіресе, хикаялық және ғашықтық дастандарда көбірек кездесе­

ді. Оларда түс көру мотиві кей-кейде бүкіл шығарманың негізі
болып, бас кейіпкер сол түсті жүзеге асыру үшін әрекеттенеді.
Жалпы, түс көру мотиві бүкіл әлем халықтарының фольклоры­

на тән және оның атқаратын қызметі әр қилы: алдағыны болжау,
кейіпкерді сақтандыру, кейіпкерге көмек беру, адамдарды бел­
гілі бір іс-әрекетке шақыру, т.т. Бұл мотив қазақ фольклорына
да жат емес. Алайда, шығыстық сюжетке құрылған дастандарға

қарағанда, қазақ фольклорындағы түс көрудің функциясы,
көбінесе, алдағыны болжау мен кейіпкерді сақтандыру болып
келеді.
Дастанда басты оқиғалар көбінесе шаһарларда, немесе оның

сыртында, жанында өтеді дедік. Ал, дастанның бас қаһарманы
сырты қоршалған, есігі күзетілген әдемі бақ ішінде тұрады.
Өзінің қарсыластарымен де көп жағдайда осы бақтың ішінде
кездесіп, соғысады, немесе сүйіктісімен жолығып, рахат сезімі­

не бөленеді. Бір қызығы—дұшпандардың да мекен-тұрағы қала,
саябақ болып келеді. Рас, кейбір тұстарда бас кейіпкердің нақ
сүйерін ұрлап әкететін дию қалада да, тау ішінде де, жер астын­
да да мекендейді, бірақ оның батырмен шайқасы қалада, кейде

алаңда өтеді. Батырлар соғысатын шаһардың, бақтың өзі дастан­
да көркем суреттеледі. Дастанды айтушылар қиял арқасында
қаланы, бау-шарбақты жұмақ тәрізді етіп бейнелейді. Бұл жер­
де, сөз жоқ, қарапайым халықтың жұмақ туралы, ешбір бейне­

ті жоқ, рахатқа толы пейіштегі өмір жайындағы арман-аңсары
көрініс тапқан деуге болады.
Дастандардағы оқиғалар алыста, қазақ жұртына таңсық ел-
дерде, Мысыр, Шын Машын, Бағдат, Шам сияқты қалаларда,

мемлекеттерде өтеді. Кейіпкерлер де қазақ баласы емес. Олар—
жырақта жатқан, бөгде халықтардың перзенттері. Бірақ бәрі
мұсылман болып келеді. Кейіпкерлердің ата-аналары да—қазақ-
тың байы да, ханы да емес, қазақ көріп-білмеген, тек қисса-дас-

тандардан ғана естіген ғажайып елдердің патшалары, әмірлері,
уәзірлері. Бұл ғана емес, дастандағы география да, жануарлар
да, өсімдіктер де басқа.
Соған қарамастан, дастандар ел арасына кең тарап, қазақтың

төл туындысы ретінде қабылданған, өйткені олар қазақ фольк-
лорының көп сипатын алып, ұлттық фольклордың дәстүріне сәй-
кес өзгерген, жырланған, сөйтіп өзіміздің шығармаға айналған.
Бұл процесте қазақ ақындары мен жыршыларының еңбегі зор

екенін айту қажет. Олар шығыстан келген дастандардың сю­
жетін сақтай отырып, өз жанынан қазақ жұртына етене таныс
батырлық пен ғашықтық жырлардан, ертегілерден жекелеген

мотивтер мен эпизодтарды, халықтың тұрмыс-салтына байла­
нысты дүниелерді енгізіп отырған, сөйтіп шығыстық туындыға
қазақи колорит берген. Әрине, дастан жанрын орнықтыруда
ақындар мен жыршылар мұнымен ғана шектелмеген. Олар

өзіміздің өмірімізден, фольклордан алған сюжеттер бойынша
дастан үлгісіндегі өзіндік шығармалар туғызған, олар ел арасы­
на тарап, таза фольклорлық сипат алған. Осының нәтижесінде
қазақ дастандары бірнеше түрде болған.

Қазақ фольклорының құрамындағы дастандар үлкен екі
топқа бөлінеді. Бірінші топқа шығыс елдерінен келген сюжет­
терге құрылған шығармалар жатады. Екінші топты қазақтың өз
жерінде пайда болған сюжеттер бойынша шығарылған дастан­

дар құрайды. Бұл екі топтың әрқайсысы іштей өзіндік түрлерге
бөлінеді. Мәселен, шығыстық сюжетке құрылған дастандарды
хикаялық, ғашықтық, діни, қаһармандық деп, ал қазақтың өз сю­
жетіне дастан үлгісінде жырланған шығармаларды әлеуметтік-

сүйіспеншілік және ертегілік дастандар деп топтауға болады.
Әрине, бұл топтаудың өзі белгілі дәрежеде шартты, өйткені
аталған түрлердің ешқайсысы саф таза күйінде кездеспейді, әсі-
ресе шығыстық дастандар көп жағдайда бір-біріне ұқсас болып

келеді. Оларды көбіне кейіпкер мен сюжеттің тақырыбы жә-
не кейбір өзіндік эпизодтары мен мотивтері бойынша даралау-
ға тура келеді. Жалпы, бүкіл фольклорлық жанрлардың таза
күйінде болмайтынын ескерсек, бұл таңғаларлық жайт емес.

Керісінше, бұны фольклордың заңдылығы десе де болады. Қазақ-
тың топырағынан өнген дастандарда да мұндай жағдай біршама
байқалады, бірақ бұларда ежелгі халық эпосының поэтикасы
молырақ пайдаланылған және бұл дастандар ұлттық жазба әде-

биетінің әсерінен тыс қалмаған.
Дастан жанрының түрлері бір-бірімен тығыз байланысты бо­
лады дедік, олардың қайсысын болса да таза бір жанрға жатқызу
қиын. Айталық, ғашықтық пен діни дастандарда қаһармандық

іс-әрекеттер аз емес, бірақ шығарманың мазмұны мен сюжеті,
кейіпкердің алдына қойған мақсаты мен тағдыры, қимылы, оның
жанрлық белгісін анықтауға негіз болады. Сол сияқты, хикаялық
пен ертегілік дастандар да оқиғалар тізбегімен, кейіпкерлердің

басынан кешкен жайттарымен өзара ұқсас болып келеді. Бұл
жағдайда да ертегіге не тән, хикаяға не тән, олардың басты сипа­
ты не екендігіне мән беріледі.

Қазақ дастандары сюжеттік негізі мен құрамы жағынан да әр
алуан. Мұнда ежелгі шығыс елдерінде айтылып жүрген авторы
жоқ хикаяттар және атақты классиктердің шығармаларының
жекелеген тараулары мен сюжеттері, сондай-ақ жергілікті ескі

қазақ аңыздары мен әпсана-ертегілері, шығыс пен қазақ сарын-
дарының қосынды түріндегі шығармалары да кездеседі. Бұл
қатарға тағы да Құраннан алынған сюжеттер бойынша және
қазақ өмірінде болған оқиғаларға негізделген дастандарды да

жатқызуға болады. Олардың бәріне ортақ белгілерімен қатар әр-
қайсысының өзіне тән ерекшеліктері де жоқ емес.
Ғашықтық дастандардың мазмұны, әдетте, біртектес болып
келеді. Оларда бірін-бірі сүйетін екі жастың қайғылы тағдыры

баяндалады. Мұндай тақырып қазақтың өзінің махаббат тура­
лы жырларында да әңгімеленеді. Бірақ дастанның сюжеті мен
құрылысы, поэтикасы басқаша. Дастанда кейіпкерлер бір-бірін
түсінде көріп, ғашық болады, кейде бір-бірі жайында біреуден

естіп, я болмаса суреттерін көріп, махаббат сезімі оянады да, жі­
гіт сұлу қызды іздеуге шығады, бірақ бірден сапар шекпейді. Ол
ғашық дертіне ұшырап, сырқаттанады, немесе дүниені тәрк етіп,
тентіреп кетеді, я болмаса қызды тағы да түсінде көргенше, тосып

жүреді. Кей жағдайда ол өзінің махаббат отына өртеніп жүргенін
көп уақытқа дейін жасырып жүреді, ата-анасына да айтпайды.
Баласының сағыныштан сарғайып жүрген түрін көріп, әке-ше­
шесі неше түрлі ем қолданады, әр алуан балгерлерді шақырады.

Содан кейін ғана кейіпкердің не себепті ауырғаны ашылып, ата-
анасы оған жолға шығуға рұқсат береді.
Дастанда бас кейіпкердің сапарға дайындалуы кең баяндала-
ды. Ол Қозы мен Төлегендей қызды жалғыз іздеп шықпайды.

Оның қасында ондаған, жүздеген нөкерлері және міндетті түрде
өзімен бір күнде туған сенімді досы болады. Осы досы оның бар-
лық тауқыметін бірге көріп, көп жағдайда оны қиын жағдай-
лардан құтқарады. Досы оған әрі ақылшы, әрі көмекші, әрі қыз-

метші ролін атқарады.
Дастандағы ғашық қызды іздеген жігіттің жол сапары да
өзгеше. Ол тұлпар таңдамайды, атпен шөлден өтіп, дала кезбей­
ді. Дастанның кейіпкері жүздеген қызметші алып, бірнеше кеме­

ге мінеді, теңізде жүзіп, басқа қалаларға, аралдарға тап болады.
Сапар барысында ол қилы-қилы оқиғаларды бастан кешіреді.
Кемелері апатқа ұшырап, қасындағы серіктері түгел опат бола­

ды да, бас кейіпкер жалғыз қалады (Досы басқа жерде қалып,
артынан оны тауып алады). Кейбірде қасында аз ғана нөкері тірі
қалып, төресінің тағдырын бөліседі, олар оны аман-есен іздеген
шаһарына жеткізеді. Сол шаһарда неше түрлі айла-әрекетпен тө-

ресін қызға жолықтырады.
Дастандағы бұл жігіт қазақ эпосындағы жігіттерден басқа мі­
нез көрсетеді. Ол Қозыдай, Төлегендей саяқ жүрген, өзіне ғана
сенген азамат емес. Барлық іс-әрекетті нөкерлерімен бірге атқа-

рады, немесе өзі Құдайға сиынып, мінәжат етіп, Құдайдың, пір-
лердің көмегі арқылы қиындықты жеңеді. Сонымен қатар қызға
жолыққанда да ол өзгеше көрінеді. Қызға өзінің көрген жол аза­
бын айтып, мұңын шағады, тіпті көзіне жас та алады.

Ғашықтық дастандардың мазмұны осымен ғана аяқталып
қоймайды. Қызды тауып, уағдаласқаннан кейін дастанға тағы
бір шытырман сюжет қосылады. Әр түрлі себептермен жігіт
қыздан айырылып қалады, немесе қыз ғайып болып кетеді, т.т.

Осыдан былай қарай жаңа оқиғалар тізбегі басталып, дастанның
құрылымы күрделене түседі. Мұндай жалғасудан пайда болған
қосымша сюжетте кейде кейіпкер екінші әйел іздеп, сапар ше­
геді.

Ал, қаһармандық дастандар шығу мезгілі жағынан ежел­
гі батырлық эпостан кеш пайда болған. Бұл жанр дастанның
кейбір түрлерінен де кенже тәрізді. Егер ғашықтық және хи-
каялық дастандар орта ғасырдың ерте тұсына сәйкес келсе, қа-

һармандық дастан орта ғасырдың соңында қалыптасқан болу
керек. Бірақ соған қарамастан бұл дастанда көне сюжеттер
мен кейінгі заман мотивтері аралас жүреді. Сол себепті кейбір
шығармаларды нақты қаһармандық дастанға жатқызу қиын.

Бұларда батырлардың ерлігі мен басқа да іс-әрекеттері кей­
де діни, кейде жаудан кек қайтару, кейде сүйген жарын азат
ету түрінде болып келеді. Демек, қаһармандық дастан таза ба-
тырлық сипатта болмайды. Мұнда кейіпкердің ерлігінен гөрі

басынан кешкендері көбірек әңгімеленіп, оның қаһармандығы
елге шапқан жаумен шайқаста емес, оған кездейсоқ кездескен
қауіпті жандарды, немесе айдаһар, дию, дәу сияқты мақұлық-
құбыжықтарды өлтірген тұста көрінеді. Осы жағынан алғанда

бұл дастандар классикалық батырлар жырына емес, батырлық
ертегілерге ұқсайды. Мұны кейіпкердің іс-әрекетінен ғана емес,
дастандардың сюжетінен де байқауға болады: олардың сюжеті,

негізінен, ертегілік болып келеді. Сондықтан қаһармандық дас-
танды кейбір зерттеушілер жеке дараламайды, оны новеллалық
немесе ертегілік дастанға жатқызады, я болмаса діни дастандар
құрамына енгізеді, өйткені ондағы батырлар кейде исламның

атақты қайраткерлері болып келеді. Алайда, соған қарамастан
дастанның бұл түрін қаһармандық деп бөліп алуға болады, се­
бебі оның баяндалуы, жалпы поэтикалық болмысы батырлық
эпостың табиғатына жақын.

Кеңес өкіметі тұсында тыйым салынып, жарияланбай да,
зерттелмей де қалған мол дүниенің бірі—діни дастандар. Бұл
шығармалардың мазмұны мен тақырыбы ислам дініне, оның
пайғамбарлары мен сахабаларына арналған, ал күллі поэтика­

сы, кейіпкерді бейнелеу тәсілдері, сюжеттік құрылымы—бәрі
дәстүрлі эпостың және дастанның аясында, солардың шарты­
на сәйкес. Діни дастандар қазақ арасына, әсіресе, ХІХ ғасырда
өте кең тараған («Қисса әнхәзрет-и Расулның Миғражға қонақ

болғаны», «Һаза кітап Мұхаммед-Ханафия», «Қисса Зарқұм»,
«Әбушаһма», «Қисса Салсал», «Қисса Сейітбаттал», т.б.).
Бұларды үлкен екі топқа бөлуге болады: а) таза дінді уағыз дай­
тын дастандар; ә) мұсылман пайғамбарлары мен әулиелерінің

өмірін, кейбір кезеңдерін баяндайтын туындылар. Бірін­
ші топтағысы—көркемдігі жоғары, сюжеті қызғылықты, эс-
тетикалық әрі эмоциялық әсері күшті шығармалар. Ал, екінші
топтағылары, негізінен, ғұмырнамалық, бірақ соның өзінде де

фольклор поэтикасын жақсы пайдаланған, көркем қиялды да
ұтымды қолданған.
Жалпы, діни дастандардың басты мақсаты—исламды уағыз-
дау әрі мұсылмандық өмір салтын орнықтыру. Осы тұрғыдан

алғанда, оларды былайша топтауға болады: 1) исламның ере­
кше шарттары мен тыйымдарын және оларды бұзғаны үшін
қолданатын жазаларын баяндайтын дастандар; 2) исламның ба­
тырлары туралы, олардың мұсылман дінін тарату жолындағы

ерлік істерін көрсететін шығармалар; 3) Мұхаммед пайғамбар-
дың, одан кейін төрт халифтің исламды орнықтырудағы іс-
әрекеттерін суреттейтін туындылар.
Шығыстық сюжеттегі дастандармен қатарласа туған қазақ-

тың әлеуметтік-сүйіспеншілік және ертегілік дастандары
жеке бір топ құрайды. Олар өзіміздегі ежелгі сюжеттерді, ді-
ни-кітаби хикаяттарды пайдаланумен қатар өмірде болған оқи-

ғаларды да жырлайды. Әсіресе, XVІІІ-XІX ғасырларда қазақ
даласының әр түкпірінде орын алған тарихи оқиғалар мен
әлеуметтік-сүйіспеншілік мәселелер дастан мазмұнына айна-
лады да, ондай шығармаларда махаббат қана емес, тарихи және

әлеуметтік сарындар пайда болады. Мұндай дастандардың қата-
рына «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек», «Айман-Шолпан»,
«Ақбөпе-Сауытбек» сияқты шығармаларды жатқызуға бола­
ды. Бұлардың біразының авторы болған, бірақ сол авторлық

дүниелер ел арасына тарап, бірте-бірте фольклорлық сипат қа-
былдаған. Соның нәтижесінде олардың халықтық варианттары
пайда болған. Сондай шығармалардың ішінде, әсіресе, елге кең
тарағандары—«Құл мен қыз», «Назымбек пен Күлше», «Талай­

лы мен Айымқыз» сияқтылар. Бұл дастандарда екі жастың ма-
хаббаты әлеуметтік мазмұнда баяндалады. Олардың сюжеттік
желісі, әдетте мынадай болып келеді.
І. Қыз бен жігіт бір-біріне ғашық болады, жігіт—кедей, қыз—

бай тұқымы. Бірақ қызды басқа біреуге атастырып қойған;
ІІ. Жастар қосылу жағдайы болмаған соң бірге қашып
кетеді;
ІІІ. Оларды қуғыншылар тауып алады, кейде екі ру дау-

дамайға түседі;
ІV. Жігіттің руы айып төлейді, немесе екі жасты қызды
даулаған рудың еркіне тапсырады;

ратып, қызды атастырған жұрты алып кетеді.
Осындай типтік сюжетке құрылған шығармалар қазақ
қоғамының болмысын, рулардың ара-қатынасын барынша
шыншылдықпен көрсетуге тырысады. Бұларда пәлендей бір

архаикалық сарын, мифологиялық ұғым кездеспейді, қиял-ға-
жайыптық жағдайлар да жоқтың қасы.
Ертегілік қазақ дастандары ескі әпсаналар мен хикаялар­
ды негізге алады да, сол сюжеттерді дәстүрлі эпос пен шығыс

дастанының поэтикасын ұштастыра жырлайды. Мұндай дастан­
дар, негізінен, ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың бірінші
жартысында пайда болған, ал мұның өзі қазақтың фольклорлық,
әсіресе эпикалық дәстүрі кеңес өкіметі кезінде де өшпегенін

айғақтайды. Осындай шығармалар деп «Құбағұл», «Жаскелең»,
«Құламерген», «Аяз би», «Қыдыр, ақыл, бақ», «Жетім мен уәзір»
сияқты дастандарды атауға болады. Бұлардың қиял-ғажайып

сипаттағысы ХІХ ғасырда, ал тұрмыс-салт сипатындағылары ХХ
ғасырда дастанға айналған. Алғашқылары көбінесе батырлық
эпос үрдісінде болса, кейінгілері хикаялық (новеллалық)
дастанға жақын. Мәселен, ХІХ ғасырда пайда болған ертегілік

дастандардың мазмұны әр түрлі болғанымен, бәріне ортақ мына­
дай типтік сюжетті анықтауға болады:
І. Перзентсіз ата-ана, кейіпкердің ғажайып тууы мен өсуі;
ІІ. Қыз бен жігіттің бір-біріне түс көріп ғашық болуы;

ІІІ. Жігіттің қызды іздеуі, қыздың ауылына келуі, екеуінің
кездесуі;
ІV. Жігіт пен қыздың қашуы, қуғыншылардың жетуі;

есен келуі.
Дастандар қыз бен жігіттің қосылып, ұлан-асыр той жасауы­
мен аяқталады.
Хикаялық сипаттағы ертегілік дастандарда түпнұсқаның сю­

жеті толық дерлік сақталады, сол себепті оларда ортақ типтік сю­
жет байқалмайды, оның есесіне ертегінің көптеген белгілері бой
көрсетеді, әсіресе, жағымды кейіпкерлердің ізгілікті қасиеттері
мен іс-әрекеттері төркінімен ұқсас болып келеді. Мұнда қазақтың

төл фольклорына тән далалықтар өмірі шаһармен қатарлас
көрінеді. Оқиғалар далада басталып, қалада жалғасады, хандық
мемлекеттің нышандары көрініс табады.
Сонымен, күллі мұсылман жұртына тараған дастан жанры

қазақ топырағында да кең қанат жайып, ұлттық фольклорымыз-
дың құрамында толыққанды дербес сала ретінде орнықты. Шығу
тегі мен мазмұнының сюжеттік негізі және кейіпкерлердің алу­
ан түрлі болғанына қарамастан дастандар қазақ фольклорлық

дәстүріне сәйкес жырланып, ұлттық фольклордың поэтикасы
мен көркемдік әдісіне, жалпы заңдылығына бағынған. Соның
арқасында шығыстан енген сюжетті баяндайтын дастандар
«қазақыланып», төл туынды ретінде қабылданған. Дастан­

ды тудырған белгісіз ақындар мен жыршылар шеттен келген
шығармаларға ұлттық сипат пен қазақ рухын сіңірген. Сөйтіп,
олар ел арасына қазақ дастандары болып тараған.
* * *

Қазақ дастандарының қомақты бір бөлшегі—хикаялық
(новеллалық) дастандар. Олар мазмұны мен сюжеті жағынан
дастанның басқа түрлерінен біршама оқшауланып тұрады. Хи-

дан қыз жігітке ғашық болып, алға қойған мақсат орындалады.
Демек, дастанда бас кейіпкер қыздың көңіл-күйін, ойын жақсы
түсіне білген уәзірдің тапқырлығы арқасында арманына жетеді.
Яғни, бұл дастанда эпосқа тән рулық қоғамның заңы, әдет-ғұрпы

емес, дара адамның тәжірибесі, байқағыштығы дәріптеледі.
Хикаялық дастанның классикалық үлгісін «Ғаяр қатын»
мәтінінен көруге болады. Бұл жерде сұлу әйелдің қулығын су­
реттеу қазақ эпосына тән емес екенін ескертіп кету керек. Рас,

«Құламерген-Жоямерген» эпосында күйеуін, баласын тастап кет­
кен сатқын әйел бейнесі суреттелген. Бірақ, біріншіден, ол мұнда
басты тақырып емес. Екіншіден, Қаншайым мыстан кемпірдің
алдауына түседі. Ал, «Ғаяр қатын» дастанында мұндай «сатқын

әйел» мотиві көрінбейді. Мұнда, керісінше, әйелдің күйеуіне
деген адалдығы көрсетіледі. Ол әр түрлі айла, іс-әрекеттерін
күйеуін жақсы көргендіктен, соған көмектесу ниетімен жасай­
ды. Дастанның фабуласы мынандай: байлықтан жұрдай болған

күйеуіне көмектесу үшін оның сұлу әйелі базарға барып, теңге
үшін бетін ашып көрсетеді. Кейін тіпті ақша табу үшін қаланың
сыйлы адамдары—дүкенші, қасапшы, қазыны үйіне ғейіш-
ғишрат жасау үшін шақырады.

Бірақ әр кезде қонақтар үшін ретсіз, ал «қиянатшыл»
әйелдің жоспарына сәйкес ертеректе және мүлдем тастап кет­
ті-мыс деген күйеуі келіп қалады. Солай үш рет қайталанады.
Әйел қонақтарды ылғи ыңғайсыз жерлерге жасырады. Мыса­

лы, біреуін үстіне жабу жауып, төрт аяқтатып, бұзау түрінде
көрсетеді, т.б. Ақырында шығынға батып алданғандар сұлу
әйел мен оның күйеуінен өш алуға кіріседі… Бірақ айлалы әйел
мен күйеуі арсыз ашық ауыздардан әр уақыт ептірек, тапқыр

болып шығып отырады. Екеуі аңқауларды бірнеше рет алдайды
әрі жазалайды.
Мазмұны мен фабуласы бір-біріне ұқсамайтын бұл халық ту­
ындыларын жақындастырып тұрған—хикаялық сюжеттер. Екі

шығармаға да арқау болған—қарапайым, бірақ әдеттегіден тыс
таңғажайып, шытырман оқиғалар.
Новелла әдеби жанр ретінде қайта өрлеу дәуірінде Италия­
да, кейінірек Англия, Франция және Испанияда пайда болғаны

белгілі. Сондай-ақ «новелла» ұғымы келе-келе тек әдебиет
саласында ғана емес, фольклортану ғылымында, Батыспен
қатар Шығыс әдебиеті мен фольклорының және осы ұғымнан

көп бұрын пайда болған құбылыстарды белгілеуге жұмсала
бастағаны да мәлім.
Қазір «новелла» терминімен бірге «хикаялық сюжет» (но-
веллалық сюжет) термині өте жиі және кең мағынада қолданы-

лады. Себебі, хикаялық сюжет деген ұғым барлық дерлік ха-
лықтардың фольклоры мен әдебиетінде көне замандарда пайда
болып, бүгінгі күнге дейін көркемдік дамудың фольклорлық, кі­
таби және әдеби формаларында әрі қарай дамып, сақталып жет­

кен құбылыстарды қамтиды.
Хикаялық сюжеттердің генезисіне келсек, олар көбінесе,
«трикстер», «трюкач» сияқты мифтік тұлғалармен байланыс-
ты. Мифтік кейіпкерлердің тумысы (болмысы) туралы көптеген

анекдоттар мифтерді пародиялық тұрғыдан түсіндіру, шамандық-
қа қарсылық көрсету, я ғұрыптарды карикатура тұрғысынан
суреттеумен танылады. Бұл—халықтық демократиялық сатира-
ның бастауы, адам мінезін қатал тезге (регламентация) салатын

тәртіпке, алғашқы қауымдық қоғамда қалыптасқан шамандар
кастасына қарсылық нышандары.
Белгілі бір уақытқа дейін «трикстер» туралы әзіл әңгімелер
ел аузындағы ойлы әңгімелермен (аңыздармен) қатар өмір сүріп,

түрлі діни ұғым-түсініктердің белгісін бойына жинақтады.
Мұндай жағдайлардың көріну мүмкіндігі жасампаз қаһарман
мен алдамшы (плут) образының бір тұлғада бірігуінен мүмкін
болды. Жасампаз қаһарман мен алдамшының қызметі әлем

құрылымы реттелгенге дейінгі, яғни «табу» жүйесі қалыптас-
қанға дейінгі уақытқа жатады. Уақыт өте келе халық демок-
ратиялық сатирасының осы нышандары әрі қарай дамыды,
күрделенді, қайта жаңғырды, сапалық жағынан өзге де мазмұн-

дармен толықты.
Қазақ хикаялық дастандары—шығыстық һәм жергілікті,
төл сюжетке негізделгендері де ұлттық эпикалық дәстүрдің ар­
насында дамыды. Сондықтан бір оқиға, факт, хикаяға құрылған

хикаялық (новеллалық) сюжет көптеген жағдайда эпикалық
сипатқа ие болды. Мұны біраз хикаялық дастандарда пролог пен
эпикалық түйіннің қосылып, сюжет баюынан көруге болады. Со­
нымен бірге кейбір шығармада бірнеше хикаялық сюжеттің қа-

тар дамуы, кейбіреулерінде батырлық немесе романдық эпостар-
ға тән баяндаудың орын алуы мүмкін. Көп жағдайда хикаялық
шығармалардың негізін ертегілер құрайды.

Шығыста хикаялық сюжеттер прозалық үлгіде (әңгіме, по­
весть, хикаят) болып келеді. Ал, қазақ дастанының өлеңдік
формадағы сипаты осы жанрдың басты белгілерінің бірі бо­
лып табылады. Демек, шығыстық хикаялық сюжеттердің не­

гізінде қазақ халқында бөлек болмысты сөз өнерінің үлгілері
туындаған.
Қазақ хикаялық дастандарының бұдан тыс басқа да ерекше­
ліктерін атауға болады. Мысалы, қаһармандық эпос кейіпкерінің

басты қасиеті—батырлық пен ерлік, қиял-ғажайып ертегіде
кейіпкердің көмекшілері—сиқырлы зат немесе керемет көмекші,
ал хикаялық дастанда кейіпкер жаңа сапаға ие. Оған ашық ақыл
мен айқын сана тән. Сонымен бірге адам табиғатының қарама-

қайшы қасиеттері де қатар көрінуі мүмкін.
Хикаялық шығармалардың басты кейіпкерлері—ақсүйек
өкілдерімен қатар қарапайым адамдар—саудагер (көпес), оның
балалары, кедей, ағаш сатушы, діни адамдар және т.б. болуы

мүмкін.
Дастан кейіпкерлері бір-біріне ұқсамайды. Олардың алда­
рына қойған мүдде, мақсат, аңсаған армандары әр түрлі. Бірақ
қалай болса да ақырында әділдік, адамгершілік, шындық, зерек­

тік, адалдық, тапқырлық жеңеді.
Қазақтың хикаялық дастандары басқа халықтардікі тәрізді
қайғылы, трагедиялы, ғибраттық, көңілді, оптимистік, т.б. рух­
та болады. Сондай-ақ, мұнда баяндауға өткірлік пен ерекше әсер

беретін күлдіргі, күлкілі көріністер де жиі кездеседі.
Демек, хикаялық дастандар—дастандық эпостың қомақты
бір саласы ретінде халықтың рухани байлығына айналған, ва­
рианттары ел ішіне кеңінен тараған, халық сүйсіне тыңдаған

құнды шығармалар.
Жоғарыда көрсетілгендей, хикаялық шығармалардың тақы-
рыптары мен сюжеттері сан алуан. Сонда да оларды жиі кезде­
сетін тақырыптарына сай шартты түрде төмендегіше жіктеуге

болады: әйелдің айлакерлігі туралы («Ғаяр қатын»), әйелдердің
даналығы мен адалдығы туралы («Марғұба»), достық пен дана-
лық туралы («Сыршы молда»), дін өкілдерін сынайтын («Болат-
Жанат»), алдауыштар мен аярлар туралы («Үш аяр»), тарихи

кейіпкерлердің кеңдігін, зейінділігін, жомарттығын, қайырым-
дылығын, т.б. тұлғалық қасиеттерін суреттейтін («Әбуғалисина»,
«Шаһмаран», «Хатымтай жомарт») дастандар, т.б.

Дастандық шығармаларды ел ішінен жинап, айтушы­
лардан жазып алып, өзінше жөндеп баспаға жіберіп отырған
бастырушылардың басым көпшілігі өз аттарын міндетті түрде
мәтінге қосып отырған. Өз еңбегін олар былай бағалаған: жырла­

дым, жаздым, шығардым, қазақшаға аудардым, қазақша жыр­
ладым, нәсірден назым еттім, көшірдім, т.б.
Әрине, дастанның пайда болып, дамып, жеке жанр ретінде
қалыптасып, ұлттық фольклорымыздың қомақты, мағыналы са­

ласына айналуында ақын, жыршылардың рөлі зор екені сөзсіз.
Сондай-ақ, ауызша айтылып, халық жадында сақталып келген
шығармаларды қағазға түсіріп, кітап етіп шығаруда жинаушы,
бастырушылардың еңбегі айрықша. Сондықтан «бұрыннан бар,

қалыптасқан суреттеу амал-тәсілдерін, дәстүрлі үлгілерді пайда­
лана» жырлап, дастан шығарған ақындарды сол дастанның бірін­
ші жырлаушысы деп, ал мәтіндерде аттары кездесетін көшіруші,
сақтаушы, айтушы, бастырушылардың еңбегін, әсіресе бір

шығарманың бірнеше варианттары болған жағдайда, жинаушы,
редактор деп бағалаған жөн.
Көлемі шектелген кіріспе мақалада бүкіл халықтық дастанға,
соның ішінде хикаялық дастандарға жан-жақты әрі толық тал­

дау беру мақсат етілмеді, сол себепті осы жанрдың басты-басты
ерекшеліктерін ғана сипаттауға көңіл бөлінді.
Сейіт Қасқабасов,
Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым

академиясының академигі
Бақытжан Әзібаева,
филология ғылымдарының докторы

Қолыма қалам алдым жұма күні,
Жазып тамам әйладым күн мен түні.
Мұсаның заманында бір падиша
Болыпты, әлеуметтер, тыңла мұны.

Өзі патша уа және қазынасы көп,
Бұл дүния мақсұтына көңілі тоқ.
Сексенге келген бар-дүр оның жасы,
Арманы бір-ақ оның—перзенті жоқ.

Падиша перзент үшін жеді уайым,
Әзелде жазбаған-дүр бір Құдайым.
«Бір Алла маған перзент берер ме?»—деп,
Падиша үміт етер жыл-жыл сайын.

Сексенге келді патша, әлі үмітте,
Құдайым рахман ерүр һәр үмітке.
Мұсаның бір күн патша жолын тосты,
«Бір дауа бола ма,—деп,—ішкі дертке».

Айтады:—Раббым мені патша қылды,
Һәм өзі жарылқағай біздей құлды.
Құданың дәргаһына жеткіз, тақсыр,
Бере ме, иә бермей ме маған ұлды.

Құданың дәргаһына айтқан шақта,
Жауап берді Мұсаға Алла Тағалам.
Сыршы молда

Сұрама жазбағанды, Мұса, енді сен.
Барша бақытын дүнияның берсем дағы,
Еткенмін оның басын перзенттен кем.
Пайғамбар мұны естіп қайтады енді,

Айтқанын бір-бір бастан айтады енді.
«Махфузда сізге перзент болма»,—дегеш,
Мінәжат патша Аллаға айтады енді.

Басыма мехнат істі қойдың салып.
Тұяқсыз мен падиша болғанымша,
Жасымда қойсаң еді жанымды алып.
Үйі-дүр перзенттінің гүлістандай,

Үйі-дүр перзентсіздің шерістандай.
Тұяқсыз мен падиша болғанымша,
Жасымда жатсам нетті көрістанда-ай.
Зарланып бір күн патша тағы келді,

Тіпті бала бермесе, лаж бар ма?
Пайғамбар Тор тауына келеді енді,
Айтқанын бір-бір бастан айтады енді.
«Оған бала бермеймін» дегеннен соң,

Есітіп және мұны қайтады енді.
Тағы да патшаға айтты үшбу жайды,
«Бермеді,—деп,—бір бала» баяндайды.
Сізге бала болмады дегеннен соң,

Патша ғаріп бейхал боп зар жылайды.
Үшіншілей зарланып тағы келді,
Баяғы сөзін Мұсаға айтады енді.

Аяңлап Тор тауына келді Мұса,
Тоқсан ауыз сөз айтты енді Мұса.

Берсеңіз бір ұғыл нетер?—дейді Мұса.
Құдайым пайғамбарға берді жауап:

Бір ұғыл бердім енді оған, Мұса,
Өмірі үш күн болар оның бірақ.
Мұса қайтты Тәңірімен сөйлесіп сөз,
Алдынан тағы патша жолықты кез.

Перзент деп сарғайды менім жүзім.
Бергені маған бала рас болса,
Бермеспін оны қайтып Аллаға өзім.
Падиша бұл сөзімен келді үйіне,

Бір қиял түсіп мұның және ойына.
Халқын жинап падиша той қылады,
Келділер көп халайық бұл тойына.
Той қылып, қазынаның кілтін ашты,

Ғаріпке мүсәпірмен қайыр шашты.
Бір уақта бала бітті ханымына,
Патшаның мұны көріп көңілі тасты.
Күнде есіктен кетпейді көп халайық,

Ғаріп-міскін жатады алтын алып.
Тоғыз ай, он күн тамам болған шақта
Ханымнан туды айдай боп бала ғаріп.
Дүнияның төрт бұрышына салды хабар,

Той тойлап, сауық құрып жатты олар.
Күн өткенін білмейді, түн өткенін,
Жиылып халайықтар ойын салар.

Ат жетерде қалмады келмеген жан,
Танымайды бір-бірін—сонша адам.
Ғаріп-міскін теңелді үлкен байға,
Қайырды сонша көріп падишадан.

Күнде той патша үйінде, күнде сауық,
Һеш пенде жүре алмайды жолды тауып.
Жеті жыл өткеннен соң тақсыр Мұса
Патшаға келді бір күн көңілі ауып.

Көреді көп халайық тойлар тойды,
Мұсаға да әкеліп тағам қойды.
Бір бала қызмет қылып алдында жүр,
Пайғамбар мұны көріп ойлайды ойды.

Баласын падишаның енді білді,
Аяңдап Тор тауына келеді енді.

Деп сауал бір Аллаға береді енді.
Айтады:—Неге мұнша жасар ұзақ,
Айтып едің өмірі үш күн—аз-ақ.
Пенде өтірік айтса әгар, иә, Иләһим,

Айтасыз: орның дозақ, қатты азап.
Келіпті патша ұғылы жеті жасқа,
Деп едің үш күн өмір әуел баста.
Иә, Раббым, өтірік сөз сіз айтсаңыз,

Жалған сөз нағып айтпас сізден басқа.
Құдайым пайғамбарға жауап берді:

Садақа қайырменен ол падиша
Тапқан-дүр зияда үлкен сауап,—деді.
Естігеннен ол патша той қылып жүр,
Садақа беріп шығарды патша көп пұл.

Һәр адам ұғылының өмірін тілеуші еді,
Дұға әйлап жасының ұзарғаны сол.

Құдайым ұғылың жасын ұзақ етті,—
Деп айтты,—көңіліңнің кетсін дағы.
Падиша «шүкірлік» деп той қылады,
Бұл тойда Мұсаға да сый қылады.

Жеті жасар балаға оқу—парыз,
Молдаға берейін деп ой қылады.
Бір молданы патша алды баласына,
Сарай сап берді шарбақ даласына.

Сегіз жылда молдаға жетті оқып,
Қарашы бұл баланың данасына.
Молдасы бек ғалым, ахун еді,
Уа және бек зияда ақылды еді.

«Менім білген өнерім тамамлады»,
Деп бір күні баланы алып келді.
Баласын падишаның алып келді,

Менім білген өнерім тамам болды,
Табыңыз менен басқа молда,—деді.

Мен риза, ей, молда, енді саған.
Сенің білген өнерің білсе әгар,
Соған да тәубе Аллаға, болар маған.
Сен, молда, жасың үлкен, көп көрдің жол,

Мен сені молда ғой деп тапсырдым қол.
Патшалық салтанатын құрсын балам,
Әуелден ақырына сен басшы бол.
Он бестен он алтыға келді бала,

Ақылы кәміл толған уа құтты және.
Бой көтеріп аз қызық көріп келсін,
Шәкіртің ертіп, молда, шық сахараға.

Бұл сөзбенен сахараға жүрді бала,
Атына бисмилла деп мінді бала.
Ұстазын басшы қылып нөкер алып,
Жөнелді тәуекел деп сахараға.

Қайтады үйлеріне үш күн жүріп,
Патшаға сәлем берді үйге кіріп.
Көрген-білген һәммасын баяндады,
Уа және келдік деді ойнап-күліп.

Әлқисса, Әбділмәлік шаһизада бір күн базарға бармақ бо­
лып, ұстазын алып базарға келіп көрген нәрселері:
Ақылды бенде азар ма,
Асылдан кисең тозар ма?!

Ақылы кең ханзада
Түсті көңілі базарға.
Енді келді базарға,
Қағазым аз жазарға,

Бір дүкеннің ішінде
Жолықты бала базарға.
Ол дүкенде тон көрді,
Табылмастай жол көрді.

Бір суретке ғашық боп,
Табыларын зор көрді.
Тонда сурет сайланған,
Баланың басы айналған.

Ашық оты дерт болып,
Мұнда тілі байланған.
Молда жаман сасады,
Көңілін бөліп басады.

Мұны көрген жамағат
Қорыққанынан қашады.

Молда келді үйіне,
Хабар берді ханына.

Қайғы салды жаныңа.
Бір дүкенге келген соң,
Ішіне оның кірген соң,
Баланың жайын білмедім,

Жолықты қандай залымға.
Баланың тілі байланды,
Менім сорым қайнады.
«Балама не іс болды»,—деп,

Ата-анасы зарланды.
Алып келді молдасы,
Тамды жерге көз жасы.

Не бәле берді Алласы?
Осы маған еп пе еді,
Һәр нәрсе біреу деп пе еді?
Ұғылыма бәле кез болды,

Бір бала маған көп пе еді?!
Падиша қып мені жараттың,
Бір балаға қараттың.
Оны маған көп көріп,

Өмірімді тар еттің.
Балама болған не қайғы,
Табылар ма бір хайла.
Табылар хайла болмаса,

Не керек дүния бір шалға.
Көзімнен аққан қан болды,
Басыма атпас таң болды.
Опасыз жарық сұм дүния

Жан-жан балам, жан балам,
Сен едің менім бір панам.
Басыңа түсті не бәле,
Сырыңды айтшы, сен маған.

Сен сырыңды айтпасаң,
Мен де өлейін, жоқ шарам.
Һеш жауап бермес бала атасына,
Көз салмас сөздің дұрыс-қатасына.

Патша балгерлердің жиды бәрін,
Жиып алып айтады ішкі зарын.
Қожа, молда, тәбипті жиып айтты:

Шаһарда барша тәбип шулады,
Падиша «жаз ұғлымды» деп бұйырады.
Үш күн қарап тәбиптер жаза алмады,
Құлағы жоқ, тілі жоқ, не қылады.

Шығармас үшбу бала һеш дыбысын,
Тамам халықтың алып тұр бала есін.
Үш күн қарап тәбиптер таба алмады,
Қызға ашық екенін қайдан білсін.

Һәркімнің қайғысы бар өз басында,
Бала тіпті сөз қатпас жолдасына.
Бұл халыққа бала сөз қатпаған соң,
Сөйлетіп көр деді енді молдасына.

Жоқ еді онан басқа мұнда туған.
Біреуге айтса сырын сізге айтар,
Болмаса дауа жоқ-дүр тіпті бұған.
Молда келіп шәкіртіне айтады сөз:

Ата-анаң жолынан ауырырақ,
Жоқ па еді ұстаз хақын білуіңіз.
Не бәле кез болды, жаным, сен балаға,
Басыңды салды Раббым не бәлеге.

Айтпасаң үшбу сырыңды, жаным балам,
Артармын ұстаз хақым мойныңызға.
Осынша молда айтса да сөз қатпады,
Баяғы өз ойынан һеш қайтпады.

Молда жалынып осынша сұраса да,
Құлағы жоқ, тілі жоқ, сөз қатпады.
Шығармас үшбу бала һеш дыбысты,
Тамам халық баланың қамын жесті.

Шаһзада ауға шығып келсін,—депті.
Бұл сөзбен шаһзада мінеді атқа,
Һеш тіл қатпас бұл бала адамзатқа.
Жол жүріп бұлар келе жатыр еді,

Кез келді балалы үйрек жамағатқа.
Баласын тастап үйрек аспанға ұшты,
Басына ұшқан үйрек бәле түсті.
Бір уақта көктен кеп бір қаршыға

Ұшып кеткен үйректі іліп түсті.
Әлқисса, шаһизада Әбділмәлік қаршыға іліп, үйректің
өлгенін көрген соң айтқан сөзі:

Иә болмаса ажалға тұтылғаның.
Тіл таса қылсаң бәле қағас болар,
Тілге тоқтау бермесең құтырғаның.
Деп осылай шаһзада шықты тілі,

«Сүйінші падишадан сұрайын»,—деп,
Шапқылап елге қарай кетті бірі.
Мұны естіп падиша той қылады,
Сүйіншіге биқисап сый қылады.

Баласы сахарадан келгеннен соң,
Ал енді сөйлетуге ой қылады.
Бұрынғыдай сөйлемес тағы да ұғылы,
Патшаның мұны көріп қалды көңілі:

Жалладтар, ас дарға қазір мұны.
Жалладқа осылайша қылды бұйрық:

Баланың тілі шықты деп өтірік,
Келемеж қыламысың, яки қулық.
Жалладтар алып мұны жөнеледі,
«Тоқта» деді хан ұғылы, бөгеледі:

Тілге тоқтау бермесе тек өледі.
Шаһзада бұл сөзді айтып және қойды,
Мұны да қуаныш көріп қылды тойды.
Тағы тілсіз болды да жатып қалды,

Айтпас па сізге, молда, сырын ұғылым.
Сұраңыз шәкіртіңнен енді барып,
Біреуге айтса, сізге айтар,—деді,—сырын.
Молда келді сөз сұрай шаһзадаға,

Шаһизада отыр еді оңашада.
Жалынып сырыңды айт деп қоймаған соң,
Сөйледі падиша ұғылы енді мұнда.

Әлқисса, молда шаһизадаға келіп, хал-жайыңды айт деп сұраған
соң, шаһизада Әбділмәлік көрген суретті тағриф қылып айтқан
сөзі:

Қолыма мен бір тонды алып едім.
Салыпты бек тамаша бір суретті,
Мен соған қарап көзім салып едім.
Бір қыздың суреті-дүр ай сипатты,

Білмеймін мағлұм емес оның аты.
Қай жерлік, қай шаһарлық, мен білмеймін,
Жоқ екен тым болмаса жазған хаты.
Көзіме көзі оның кетті түсіп,

Қанат болса іздер ем құс боп ұшып.
Мұны қайдан табамын деп айтар деп
Атама айта алмаймын мұны шошып.
Пері ме, я адам ба мағлұм емес,

Сипаты бар, жаны жоқ, сөз сөйлемес.
Сипаттап мың да бірін келтіре алман,
Ұжмақта хор қызы да ондай емес.
Бір суретті көрдім мен

Ашып тонның ішінде.
Күндіз ойдан кетпейді,
Түнде уа һәм түсімде.
Сіздің сағың сындырар,

Молдеке, менім ісім бе?
Ашып тонның ішінде
Бір суретті көрдім мен.
Ашық оты дерт болып,

Оған мұқтаж болдым мен.
Іздеуге атам қимас деп,
Тілсіз, сақау болдым мен.
Мұрадым хасыл болмаса,

Тұрарым жоқ жерімде,
Жүрерім жоқ елімде.
Жар-ғашығым шықпайды,
Жатсам-тұрсам көңілімде.

Дауасы мұның табылар,
Атам жисын елімді.
Жылаумен күні өтсін деп,
Бір назарат көрінді.

Ол жарымды көрмесем,
Тірі болып жүргім жоқ.
Хор қыздары келсе де,
Мойынымды бұрғым жоқ.

Атам ақыл таппаса,
Өткені-дүр дүния боқ.
Молда естіп бұл сөзді қуанады,
Көңілінде үшбу сөзді құп алады.

«Балаңыз қызға ашық болыпты»,—деп,
Патшаның құлағына сөз салады.
Падиша бұл сөзбенен жиды жұртын,
Жинап алып айтады ішкі дертін.

«Бір қызға ұғылым ашық болыпты»,—деп,
Айтады перзентінің хикаятын.

Сіздерге баяндайын енді мұны.
Жиылған көп халайық, ақылын тап,
Қалайша табылады мұның жөні.
Жиылып келген әлеумет,

Қайғыға салды Құдірет.
Бір суретті көрумен
Ғашық бопты ол перзент.
Ақылы мұның болмаса,

Я адам ба, пері ме,
Перзентім мұны көрер ме?
Іздеп барса перзентім,
Аман болып келер ме?

Хан адасса ақылынан,
Жұрты ақыл берер ме?
Әлеумет, ақыл табыңдар,
Бұл қайғыны жабыңдар.

Үйде бекер тұрмаңыз,
Һәр тарапқа шабыңдар.
Жер жүзінде бар болса,
Оны іздеп табыңдар.

Айттырып оны келіңдер,
Қалың малға сөйлесіп,
Бар малымды беріңдер.
Бар малым әгар аз болса,

Өз басымды беріңдер.
Перзентім бізден кетпесін,
Қайғылы бізді етпесін.
Бізге деген дұшпандар

Мұрадына жетпесін.
Жиылып барша жұрты келіседі,
Бәрі де тонды ашып көріседі.
«Жаһанда мұндай жанды көрдің бе?»—деп,

Жамағат бір-бірінен сұрасады.
Хан байғұс қайғы-дерттен жүре алмады,
Жиылған жұрт бір хабар бере алмады.
Бір адам білер ме деп ойлап еді,

Һеш де бір мұрат хасыл бола алмады.
Көрмедіңіз мұндайды,
Хан сөзіңді тыңдайды.
Болмаған соң бір хабар,

Һәр тарапқа шабыңдар.
Қол астымда, халайық,
Келмеген адам бар шығар.
Келмеген адам бар болса,

Шақыруға барыңдар.
Бұл сөзімді ол жанның
Құлағына салыңдар.
Ол адам да есітсін,

Ханының қандай зары бар.
Хан сөзін жария қылды қарындасқа,
Кім ие, балам кетсе, мал мен басқа.
Бар екен келмей қалған бір кәрі шал,

Қарт адам келген екен үш жүз жасқа.
Бір жігіт шақыруға келді барып,
Атқа салып әрең деп келді алып.
Хан шақырды деген соң, лаж бар ма,

Келіп тұр шақырған соң пақырыңыз.
Хан сонда тонды әкеліп салды алдына,

Дүнияны кезген сарт едім.
Бұл заманның алдымын,
Бұрынғының арты едім.
Һәр тарапқа жүргенмін,

Талай жерді білгенмін.
Талай шаһар кезгенмін,
Өз елімнен безгенмін.
Керуен болып қыдырып,

Талай дәурен сүргенмін.
Ханға талай барғанмын,
Талай тарту алғанмын.
Мейман болып һәр жерге,

Талай да қызды көргенмін.
Көргенім жоқ мұндай жан,
Көрдім сурет, болдым таң.
Мұны менен сұрама,

Мен білмеймін, тақсыр хан.
Сонда да ақыл айтайын,
Менім тілім алсаңыз,
Тоғыз жолдың торабы,

Соған бір үй салсаңыз,
Алып барып бұл тонды,
Үй ішіне жайсаңыз.
Өткен-кеткен керуеннің

Бәрін мейман қылсаңыз.
Келтірсе мейман Құдірет,
Жайылып тұрса бұл сурет,
Танымас па бір адам.

Жөнін айтса бір адам,
Сонда қайғың кетпес пе,
Жұрт иесі, тақсыр хан!
Хан кәрінің бұл сөзін қабыл алды,

Баласы баяғыдай жатып қалды.
Хан тапсырғаш молдасы алтын алып,
Жолына шалдың айтқан бір үй салды.
Көп керуенді тоқтатып мейман қылар,

Керуеннің жолын тосты енді бұлар.
Өткен-кеткен һәммасы тек кетпейді,
Атты-жаяу болса да мейман болар.
Бұл бойменен молда бір жыл жатты,

Бір жыл болды, бермейді һешкім хабар,
Молдаға бұл суреттің дерті батты.
Бір күні үш жүз түйе келді керуен,
Мейманхана үйіне кірді керуен.

Жаюлы тұрған тонның суреттерін
Баршасы ғажап етіп көрді керуен.
Суреттен көз айырмас керуенбасы,
Өтпейді тамағынан ішкен асы.

Қойған тағам алдында тек қарап тұр,
Суретте баршасының тамашасы.
Астарын ішіп тамам болды керуен,
Молда айтты:—Үйге әкеліп қылдым мейман,

Қойған тағам бәрі де текке қалды,
Суретке қарайсыздар сіздер неден?
Керуенбасы сөйлейді ішкі сырын:

Жаны болса, хан қызы дер едім мен,
Суреті-дүр құр жасалған жаман жерің.
Бар еді патшамызда осындай қыз,
Себебі үшбу ерүр тамашамыз.

Һеш бұзығы жоқ, тұрар тап осындай,
Құдайым айттырмасын өтірік сөз.
Сол қыздың қырық кәнизагі қасында тұр,
Алтын тәж, бақ-дәулеті басында тұр.

Көрген жан мүптала боп кетуші еді,
Жаны жоқ сол ханшамыз осында тұр.
Қуанып молда сөйлер тіл мен жақтан:

Шаһарың не-дүр, керуен, жерің қайда,
Уа және келесіздер қай тараптан?

Керуен басы сөйлейді:—Тыңла сөзім,
Сапар әйлап ашылған менім көзім.
Тоғыз айлық жол болар үшбу жерден,
Ирияның керуенімін менім өзім.

Бар болса, және айтқыл қай тарапта?
Күйеуге берілген бе, бермеген бе,
Керуенбасы, тағы да мұны анықта.

Дүнияда бар, тиген жоқ күйеуге өзі.
Күйеуге тимеймін деп уағда қылған,
Шарт қылған бір уақытта бар-дүр сөзі.

Серт екен мынау өзі пенде сүймес.
Күйеуге тимейтұғын себебі не?
Қыз ерге тимей ме екен, еркек емес.
Керуенбасы сөйлейді бастан-аяқ:

Қызы үшін патша салып алтын сарай,
Орнатқан айналасында бір бақ шарбақ.
Айтайын ол бақшаның мен сипатын,
Көрсе ғажап қыла-дүр жамағатын.

Сандуғаш, бұлбұл, тоты—бәрі сонда,
Келтірмен мыңнан бірін сөзбен шартын.
Кірсең, шыққың келмейді ол бақшадан,
Бір тоты ол бақшадағы салыпты ұя.

Балапан ұшар мезгіл болған шақта,
Ол бақтан бір өрт шықты, тыңда және.
Күйдірді ол бақшаны өрт шыққан соң,
Сөндірді көп халайық өрт шыққан соң.

Ханыша қарап сол кезде тұрған екен,
Жалыны терезеден кеп шыққан соң.

Ханыша сол уақытта тұрды қарап,
Ой ойлап көңлі болып һәрбір тарап.
Ұясы ағашымен күйгеннен соң,
Тоты құс төбесінде жүрді зарлап.

Ағаштың төбесінде жүрді тоты,
Шалады бұл тотыны өрттің оты.
Еркек тоты жоламай қашып кеткен,
Ханшаның мұны көріп кетті құты.

Балапаны үшін ұрғашысы өліп қалды,
«Аһ» деп ханша сол кезде ойына алды.
«Бала үшін ана ғаріп өледі екен,
Мен де осындай болармын, не етем байды.

Тимеймін, не қылсам да енді байға,
Өтсе дәурен айналып, келу қайда».
Ханышаның қылған шарты осылайша,
Келді ме көңіліңіз, молда, енді жайға.

Молда есітіп бұл сөзді қуанады,
Көңілінде үшбу сөзді құп алады.
Патшаға алып барып керуендерді,
Бәріне алтын-күміс сый қылады.

Патша керуенге көп берді малды,
Беріп барша сырларын тамамдады.
«Бұ алтын, күміспен кестім тілің,
Жеріңе айтып барсаң не лаж бар-ды».

«Айтпаймыз» деп керуендер ант ішеді,
Бірқатар сол арада күн кешеді.
Қырық қашырға азық пен алтын артып,
Молдекең керуенменен жол түседі.

Жүрмекші керуенмен болды молда,
Шаһзада бұл халді білді сонда.
Молдасымен сапарға бір баруға
Атасына хабарды берді сонда.

Атасы рұқсат берді баласына,
Көзінің ағы менен қарасына.
Алтын шатыр, арымас ат, тон алып,
Қырық қызметкер және алды өз қасына.

Әлқисса, Әбділмәлік керуенмен жүрмекші болып, шаһардан
шыққан соң, атасына, ел-жұртына айтқан сөзі:

Айрылмас едім, жан атам.
Басыма қайғы түскен-дүр,
Өрт болып ішім піскен-дүр.
Кетемін деп ойлап па ем,

Қоймады үйге бұ қапа.
Бұл суретке дос екен
Не Раббым-дүр, не шайтан.
Сурет тонға сызылған,

Көріп көңілім бұзылған.
Көріскенше күн жақсы,
Қош, аман бол, атажан.
Қай уақытта келермін,

Жүзіңді қашан көрермін.
Өзім туып көрмеген
Жерлерде, ата, жүрермін.
Ата, аман бол көргенше,

Және айналып келгенше,
Жыл он екі ай болғанда
Бір хабарды берермін.
Зар жылап шаһизада жолға түсті,

Зар жылап елін қимай зорға түсті.
Алты ай жүріп келеді сапар шегіп,
Талай жердің дәмін татып, суын ішті.
Келділер тоғыз ай сапар жүріп,

Көрмеген ғажаптарды жолда көріп.
Қадам басса жер-суы бәрі бөлек,
Қабылан, шері, жолбарыс жүр жүгіріп.

Киік пен арқар, бұғы, маралдары,
Жағында жүгіріп жүр балалары.
Неше түрлі құс, аңның бәрін көріп,
Айтысып кетті естен сәналары.

Бұл сипатпен тоғыз ай жүреді жол,
Ат арымас, киім көп, тамағы мол.
Тоғыз ай тамам болған уақытында
Ирия шаһарына айрылды жол.

Керуен мен шаһизада уа һәм молда,
Ирияның шаһарына келді сонда.
Керуенге алтын-күміс беріп айтты:

Жатқызып шаһзаданы сол араға,
Сыршы тонын үстіне киіп алып,
Керуенмен кірді молда Ирияға.
Шаһарды қыдырады бастан-аяқ,

Бір қолында шелегі, бар-дүр таяқ.
Жолықты бір бай бұған келген жерден,
Үйім бар, сырлаймысың, ей, сен саяқ?

Аласың қанша баға дейсің менен.
Әуел менім өнерім көріп баға қой,
Алмаймын жақпаса ақы сенен.

Берейін жақса өнерің, көп бұл-бұйым.
Бұл сөзбенен сырлады үйін молда,
Алмайынша сол байдан жалғыз тиын.

Бір уақта үйін сырлап молда болды,
Әуелі бір үй сырлап салды жолды.
Сонан соң бірден-бірге кетті алып,
Бірінен-бірі береді артық пұлды.

Бірінен-бірін сырлар молда артық,
Болмайды хатқа жазып, тілмен айтып.
Бұл хабар естіледі падишаға,
Үйі бар, шақырмасын о да қайтіп.

Сол үйімді сырлап бер, сыршы, маған,
Аласың оның үшін қанша баға?

Аласың дейсіз маған баға қанша.
Мен һеш нәрсе алмаймын сізден бұрын,
Бірақ маған нөкермен келсін ханша.
Ханшаңыз жолдасымен маған келсін,

Боларсыз, патша, разы сырлап берсем.
Бұл сөзбен қызын шақыртып алды патша,

Сыршы көрді бұл келген ханышаны,
Қырық кәнизак келіп тұр бұған бәрі.
Ғажайып мұндай дидарды пенде көрмес,
Тағат қып тұра алмас адам жаны.

Һәрқайсын сипаттап көреді анық,
Адам қызы болды екен бұлар неғып.
Киімдері хале тон деп ойлайсың,
Дидарлары хор қызы тұрса бағып.

Көріп болып молда «жарар» деді,
«Бар ма адам үйге алып барар»,—деді.
Үйді сырлай бастады келгеш молда,
Крилсадан әуелі сырлайды енді.

Сырлайды әуелгі үйге молда кіріп,
Сипатын жаза алмадым мен келтіріп.
Қанша өнері болса да аямайды,
Қайсыбірін жазайын мұның теріп.

Бірінен-бірін сырлар бұл зияда,
Көрген адам қылғандай жанын пида.
Ең төр үйіне келген соң ханышаның,
Суретін қыздарымен жасайды енді.

Бойындай әрқайсының бойы бар-ды,
Ханшаның қырық қызымен нұры бар-ды.
Һәрқайсысын өзіндей жасап қойып
Тағы да бір қиял іс ойына алды.

Қарсы алдынан жасайды ханның ұғылын,
Қырық жігіті жанында салар ойын.
Алтын тақтың үстіне отырғызып,
Көрсең, жаққа таянып отыр қолын.

Алдына орнатады бақ шарбақты,
Ішінен ағызады бір бұлақты.
Неше түрлі шарбақтың құсын жасап,
Төрт киік бұлаққа әкеп және орнатты.

Орнатты төрт киікті су басына,
Екеуі ерген лақ анасына.
Бірі—ата, бірі анасы лақтардың,
Жасады шаһизаданың дәл қасына.

Су іше келген киік лақтардың,
Ағыны қатты екен бұлақтардың.
Суға кетіп барады екі лақ,
Жамағат, салғыл бұған құлақтарың.

Байқамай суға кетті екі лақ,
Соңынан еркек киік түсті жылап.
Ұрғашысы анадай жерге барып,
Ғажаптанып тұрады шыдап қарап.

Осылай сырлап болып берді хабар,
Үйді көре болған соң келділер.
Бірінен-бірі артық сырланғанын,
Баршасы тамаша етіп көрділер.

Ең төр үйге келеді бұлар ақыр,
Көрісіп бастан-аяқ келе жатыр.
Бөренеге жабысып тұрған өзін,
Көреді қырық қызымен ханша пақыр.

Шошып біраз тұрды да келді жақын,
Ғажайып дәл өзіңдей көрді қалпын.
Бірақ сурет, жаны жоқ демесеңіз,
Тап өздері, ұқсасты екен, халқым.

Ханша ғажап болмасын бұған нағып,
Тағы да оңды-солға тұрды бағып.
Дидары өздерінің порымындай,
Жүргізіп, сөйлетпеген нағып жан қып.

Тағы ханша қарайды оңды-солға,
Тағы да ғажап сурет көрді сонда.
Алтын тақтың үстінде бір шаһзада,
Көрсе, жағын таянып отыр қолға.

Алдында қырық өнерпаз бар жігіті,
Көрген адам ақылы қалмас тіпті.
Ханның ұғылын көрген соң, ханышаның
Ақылы қалмай басында сауал етті.

Болайын разы мен саған.
Суретін ғажап жасапсың,
Айтқыл жайын, не адам?
Сауалына ханышаның,

Жақсыға жақсы әуес деп,
Шаһзадамды көрсін деп
Жасап едім, жақпаса,
Өшірейін, жоқ шарам.

Бойдақ па, қатын алған ба?
Шаһзада ма, қара ма?
Айтшы жайын сен маған.
Сыршы жауап әйлайды:

Өзіне-өзі серт қылған,
Басына бәле салмайды.

Себебі не-дүр, неге алмас?
Серт екен мынау бек жаман,
Сырыңды бізге айтпасаң,
Дертке түсер ғаріп бас.

Сүгіретке, ханыша, көзің сал.
Шаһзада бір бақ жасатқан,
Ысырап етіп бек көп мал.
Ғажап бақша еді ол,

Ішінде аққан бұлақ бар.
Дағды алып бұлақтан
Су іше-дүр киіктер.
Бір уақытта бір-екеу

Су ішерге келіпті.
Жанында екі лағы бар,
Су ішіп олар тұрғанда,
Іліп алып кетіпті

Ағыны қатты бұлақтар.
Шығарып судан алам деп
Екі лақпен бірігіп,
Атасы кетіп барады,

Аллаға әйлап зар-зар.
Анасы көріп оларды,
Үркіп барып бой таса,
Қылды олардан қаша,

Кең дүниясы болып тар.
Сайранда еді хан ұғылы,
Көзі көріп ол мұны,
Ақылы болды оның дал.

«Тіпті қатын алмайын,
Басыма бәле салмайын.
Енді маған тауфиқ бер,
Айналайын, Хақ Жаппар.

Қатын алып не етейін,
Елімнен безіп кетейін.
Киіктей болып өлермін,
Менен бала туса әгар».

Деп осылай, ханышам-ау,
Қатын алмас шаһзадам,
Осындай қылған шарты бар.
Ханша айтты сыршыға:—Тыңла сөзім,

Мен де шарт қылып едім өзіме-өзім.
Мен дағы «ерге тимен» деп уағда қылып ем,
Күйген тоты көріп көзім.
Мен бұздым бүгін енді уағдамды,

Ол қабыл жұптылыққа көрсе мені.
Жақында болса, сыршы, айтқыл маған,
Келейін барып көріп, келсе жөні.

Тұсында қақпаңыздың алтын шатыр.
Жанында қақпаңыздың, шаһ жаһан
Елден безіп, жолаушы болып жатыр.

Барайын бүгін оған жарым түні.
Барып айт, шаһзадаңа келеді деп,
Айтамын өз кісімдей көріп сені.

Шелегін сыршы қарға іліп алды,
Көңілін ханышаның біліп алды.
Тәмамдап барша жайын шаһзадаға,
Баяғы өз киімін киіп алды.

Түн ортасы болғанда келді ханша,
Қасында нөкер қыздар ерген қанша.
Көрісіп екі ғашық бір-бірлерін,
Ғажап емес биһұш боп талып қалса.

Көрісіп екі ғашық талып қалды,
Жүзіне бір-бірінің есі ауды.
Жанындағы жолдастары екеуін де
Су бүркіп таң сабахта әрең алды.

Екеуі бір-біріне жаяр құшақ,
Көзінен жасы ағады селге ұқсап.
Сөз орнына көздерінен жас ағады,
«Ғашық жарым» деседі, сөздері осы-ақ.

Бойымен сөз қатпаған ханша қайтты,
Барды да өзі жайын патшаға айтты.

Мені соған берсін,—деп хабар айтты.
Келіпті қақпаңызға ханның ұғылы,
Мен қабыл жұптылыққа көрдім соны.
Оған атам бермесе мені әгар,

Қайтейін, баяғымдай болдым сорлы.
Атасы естіп бұл сөзді қабыл алды,
Той қылып биқисап көп сойды малды.
Сүннеті Пайғамбардың осылай деп,

Шақырып шаһзаданы жанына алды.
Сүннетін Пайғамбардың қылды патша,
Көп жасаумен ұзатып қызын патша.
Қырық түйе, қырық қашырға жүгін артып,

Падиша сексен нарға жүгін артты,
Ұзатып қызын бұлай арызын айтты.
Суреті ғашық болған қолға тиіп,
Шаһзада шад хиррам елге қайтты.

Әлқисса, патша қызын ұзатып, жолға шығарып, артынан
жылап айтқан сөзі үшбу-дүр:

Жалғызым, жаным нұры, бар қызымнан.
Кім көтерер айырылмақ заһарын,
Басыма орнатылды ақырзаман.
Жылармын сені ойласам күн мен түні,

Иләһи, күнәлі етпе, мен құлыңды.
Жыламаймын десем де тірі айырылғаш,
Жатырмын көтере алмай енді мұны.
Күнәға жазылмасын менім мұным,

Ішімде үшбу ерүр барша мұңым.
Отыз қызым болғанша, ә, дариға-ай,
Аяқ-қолы жоқ жалғыз болмады ұғылым.
Ұғылым болса ол менен кетер ме еді,

Орны құрып қалыпты бүгін енді.
Бір перзентім бар еді айырылдым мен,
Сүйермін қуаныш құрып енді кімді?
Патша жылап, зарлап кетті қайтып,

Бар сөзін уа һәм сырын бәрін айтып.
Ғашық болған суреті қолға тиіп,
Шаһзада жөнеледі шеру тартып.
Шаһзада қырық құл, қырық күң бәріменен,

Сексен нар, алтын-күміс жасауларыменен,
Ойын-күлкі, сауықтың бәрін көріп,
Көңілінің келеділер нәріменен.

Келеді баршалары күн-түн қатып,
Болмайды шаттықтарын тілмен айтып.
Ойын-күлкі, сауықпенен енді бұлар
Салған мейманханаға келді қайтып.

Сайлады жеріне бір жігітті,
Сүйінші сұрай жігіт озып кетті.
Жол екен үш айшылық екі арасы,
Болғанда бір ай он күн жетіп кепті.

Падиша отыр екен, келсе, жылап,
«Ұғылымды есен көрсет» деп Хақтан сұрап.
Сабырсыздық қылғанмен келер жоқ деп,
Падиша отыр екен тағы шыдап.

Бір жыл, он ай болмаған хабарлары,
Падиша оның үшін етер зары.
Көңілі қапаланып отырғанда,
Көреді келген патша бір адамды.

Қараса, өз шаһарының адамы екен,
Сүйінші барша сөздің кілті екен.
«Сөз көтерер көңілді» деген бар-ды,
Алдың жар болса дағы, етер бекем.

Хабарын естіп патша талып қалды,
Қуанып бір Аллаға налып қалды.
Сүйінші деп алдына келген жігіт,
Патшадан дүние-малын алып қалды.

Падиша көп жұртымен шықты алдына,
Сапар ұзақ болмайды бар малдыға.
Көрісіп ұғылыменен амандасып,
Келінін алып келді шаһарына.

Қуаныш той падиша етеді енді,
Баршасы мұрадына жетеді енді.
«Мен қартайдым, ұғылым таққа мінсін»,—
Деп патша жұртқа үкім етеді енді.

Ақыры патша болды жалғыз ұғылы,
Шат болды баршасының тегіс көңілі.
Молданың себебімен һәм қарияның
Ақылыменен таптылар олар мұны.

Баршасы жетті ақыр мұрадына,
Қосылып ғашық болған суретіне.
Үміткер біз де жүрген ғаріп құлмыз,
Алланың қиын емес құдіретіне.

Ақыры бұл дүниядан олар да өтті,
Бір-бірлеп бізге ақыр нәубет жетті.
Халайық, қол көтеріп бір дұға қыл,
Ақыры осылайша тамам бітті.

Ертегі ертедегі кәрі күйге,
Жібіне сабақталып отыр ине.
Бетіңнің бедеріне жұқпалы екен,
Опалап жаға берсең, шіркін дүние!

Ертектің ертегісін құрайын да,
Шықпаса елден құрақ сұрайын да.
Дастанбай деген кісі бай боп өткен,
Туысы Түркістанның кірайында.

Дейді екен қошаметпен әркім «Дастан»,
Түркістан қаласынан байлығы асқан.
Қайыры қарындасқа мол кісі екен,
Әркімге қарайласып қажет ашқан.

Байлықпен сегіз күмет үй салдырған,
Төбесі көк қаңылтыр, көз талдырған.
Алтыннан босағасын әшекейлеп,
Ішіне асыл тартып от жандырған.

Иісі дүние гүлдің жұпар аңқып,
Гүл қойып неше жерден ырғалдырған.
Әр жерден жақұт ойған, күміс шауып,
Ұжмақтың сарайындай сырландырған.

Ол үйге шығып кетті дүние пұлы,
Қалсын деп мұра болып салған мұны.
Қалғанда егде тартып зорға көрген,
Базарқан Дастанбайдың жалғыз ұлы.

Боған соң бай баласы өзі малсақ,
Қаңбақтай Базарқанға бітті саңлақ.
Солқылдақ жаңа жігіт болған кезі,
Аяғын тәлтек басар шалдуарлап.

Ер жетіп есер өскен байдың ұлы
Болыпты елден таңлап қатын алмақ.
Дастанбай баласына айтады екен:

Сұлудан сұлу талғап қашпай малдан,
Сұлудан қызық өтпес дүние жалған.
Жалғызым елден өткен сұлу алса,
Мінезі басылар деп шалдуардан.

Бойынша әкесінің лұқсаты,
Баласы айдай сұлу қатын алған.
«Иншалла, қарағымның қарызынан,
Дастанбай: құтылдым» деп айтып салған.

Базарқан, бері келші, жалғыз балам!
Ие боп мұрасына тұра алмасаң,
Қорлығы замананың болар жаман.
Атаңның дәулетінен айрылған соң,

Бола алмас бес тиындық елге бағаң.
Мүлкіңді шашпа төгіп, күтіп ұста,
Алланың ақ өлімі келсе маған.
Таңдайын осылай деп бір-ақ қақты,

Аузынан көзі алаңдап көбік ақты.
Бір ауыз содан басқа тілге келмей,
Ұсынып аяқ-қолын қаза тапты.
Кенеттен Базарқанның әкесі өлді,

Әр үйге шапқылатып хабар желді.
Жиылып елі-жұрты жаназаға,
Арулап Дастанбайды көрге көмді.
Кезінде қара құрттай толып тұрған,

Әкесі өлгеннен соң байдың ұлын
Қырсықтың қызығына жолықтырған.
Салынып құмарпаздық дәрткемеге,
Дәулетін байдың шайқап урот қыған.

Дейтұғын «шашпа-төкпе» қайран әке,
Қызғыштай қор мал екен құрып тұрған.
Бітелеп төрт асықты алады да,
Соғады дәрткемені барады да.

Қисапсыз байдың малы түгесіліп,
Әуейі, ақымақ боп қалады да.
«Ой, менің ақылды екен атам!»—деді,
Бір ат пен бір сиырға тақалды енді.

«Қарайтын ел бетіне бет қалмады,
Бүркеніп үйде тыныш жатам»,—деді.
Ұтқызды ата малын дүркін-дүркін,
Таусылды ысырап болып дүние шіркін!

Баяғы таңдап алған сұлу қатын
Кетпекке ұйғарады сонда бір күн.

Бүлдірдің дүниесінің барлық сәнін.
Қара жер өлмегенің болсын дағы,
Тақалдың жалғыз атқа енді, жаным.
Болған соң байдың ұлы сүйіп едім,

Көркіңе келгенім жоқ, Базарқаным!
Қолында аз қажеті болмаған соң,
Басында малды еді деп не қыламын!
Алғаны болмаған соң бір өнерлі,

Қатыны «кетемін» деп жүре берді.
Қатынның мінезіне қапаланбай,
Базарқан өз алдына күледі енді.

Мен бе едім саған қырсық болып жүрген,
Санасыз, кеткеніме неге күлдің?!

Сен кетсең есім кетіп сандаламын.
«Баласы ақыры байдың аштан өлді»,
Дегендей болғаныма арланамын.
Төрт түлік біткен малдың сай күнінде,

Емес пе ем сүп-сүйкімді бай күнімде.
«Иесі шығасыға басшы» деген,
Есіме келсең еді жай күнімде.
Мәселен «ит болдырса үрер» деген,

«Адамзат ұялғанда күлер» деген.
Күйсем күйіп, жансам да бірге жанып,
Жалынға жаның бірге күйер деп ем.
Кезімде кедей боған кетем дейсің,

Ішім ғой, іш өткенді білер деп ем.
Асылық айтқаныңа күлгенім сол,
Басымды өлген жерде сүйер деп ем.
Қатыны бейшараның ұғынады,

Дәлелін дәл тапқан соң жығылады.
Сенімен өлген жерде бірге өлем деп,
Ол бетін сол қайыра бұрылады.

Маған бер саған келген сөз ыңғайын.
Өзіңнен деме кетсе не қыласың,
Қу малды сен таппаған мен табайын!
Бетіме бет пердемді салайын ба,

Шаhардың базарына барайын ба?
Мынау деп хордың қызы бір теңге бер,
Көрімдік көргенің деп алайын да.
Береді мені көріп әркім теңге,

Жан сақтау қиын болып бара жатыр,
Айтпалық сырымызды ағайынға.

Бәрінен жан сақтасақ бәрі мақұл.
Әуелі жан сақтамақ парыз деген,
Болады сен кетпесең,—деді,—мақұл!
Сұлудың сымбаты да биік еді,

Бұралса тал шыбық боп иіледі.
Теңінен таза-таза асыл киім
Аңқытып әтір майлап киінеді.
Лайық осы қатын қандай ерге,

Саудырлап теңге моншақ, маржан перде.
Ерінің ездігіне шыдай алмай,
Барады өзі түсіп тәуекелге.
Сонда қатын секілді

Қоғалы көлдің құрағы.
Бой нұсқасын қарасаң,
Бектердің мінген пырағы.
Екі көзін қарасаң,

Нұрдың жанған шырағы.
Алтын шолпы, сырғасын
Көтере алмас құлағы.
Сабағындай алманың

Үзіле жаздап бұғағы.
Дәл жиырма екіге
Жетеқабыл жасы бар.
Оймақтай болған ауызы,

Қаламдай ғана қасы бар.
Жазық маңдай, бота көз,
Түймедей болған басы бар.
Сере құлаш мойылдай,

Жібектей болған тұлымы,
Пістедей болған мұрыны.
Отыз тісі меруерт,
Бет біткеннің сұлуы.

Айдай болған беті бар,
Қардай болған еті бар.
Сондай қатын, бозбала,
Талабың болса етіп ал!

Орта бойлы дембелше,
Жорға қаздай жүрісі,
Сылаңдай басқан сұлудың
Әтір май сасып иісі.

Хор қызындай жымиып,
Езу тартқан күлісі.
Аузынан шыққан лебіздің
Тәттілігі қанттай!

Екі емшектің арасы
Құрқылтай салған мамықтай.
Базардағы халыққа
Өзін-өзі танытпай,

Аралап өтіп барады,
Суға жүзген балықтай.
«Бұл нағылған сұлу?» деп,
Базар халқы қарады.

Қарағанда қадалып,
Екі көзі талады.
Қарсы алдынан Базарқан
Қарсыласып қалады.

Хордың қызы екен деп,
Бір теңгені алады.
Көрімдігі мынау деп,
Қолына қатын салады.

Бір көтеріп пердесін,
Бетін ашып-жабады.
Базар толған халықтың

Құмарланды талабы.
Көргеніне көрімдік,
Бір теңгеден санады.
Көрмеген адам қалмады,

Бермеген пенде тамамы.
Теңге салған дорбасы
Толайынан толады.
Сол базардың әммасы

Солайынан соғады.
Үйге келіп санаса,
Бар ақшаның қоғамы,
Екі жүз елу теңгенің

Есебінде болады.
Береді санап-санап Базарқанға:

Жалғыз ат сатылуға шақ қалды ғой,
Жоқшылық қарар емес ұят-арға.
Көркімді көптен бері пайдалансаң,
Себебім тимес пе еді талай малға.

Құпия байыменен қулық жасап,
Тағы да шығып кетті ол базарға.
Кеткені мәлімсіз бе қандай сырға,
Табады қандай ақыл, қандай шырға.

Аңшының тазы итіндей сылаң қағып
Бет алып келе жатыр наубайшыға.
Бөленіп үлде-бүлде жөнеледі,
Қылаптың қылуасы бөлек еді.

Дейтұғын Әмірақын үлкен қасап,
Төрт болып екі көзі төнеді енді.
…* сарт пен ноғай аралады,
Басқаның дүкеніне қарамады.

Қадалып Әмірақын қалғаннан соң,
Соның кеп дүкеніне паналады.
* Бір сөз танылмады.

Келіпсіз дүкеніме,—деді,—менің.
Көңіліңнің көксегенін айта бергін,
Болайын тілегіңе,—деді,—сенің.
Үшүке, бар ма сенің ерің,—деді,

Қонаққа келдіңіз бе, келің?—деді.
Қуырдақ, манты, палау, иә, самса
Жей бергін жегеніңше тегін,—деді.

Қатының бар ма, қалай,—деді,—сенің?
Сегіз жыл шамасында болып қалды,
Білмеймін тірі жүр ме, өлі екенін.
Үй салып сегіз күмет кетіп еді,

Болмады берекеті берекемнің.
Кеткелі төрт жүз теңге қарыз бопты,
Ұстаған зейнетіне мерекемнің.
Төрік боп ертең үйім сатылмақшы,

Елу ғой ел құлағы елекемнің.
Үй-мүлкім кем баға кетеді-ау,—деп,
Күрсінді: қорлығы-ай деп келекенің.

Сенбейді сенері жоқ сөзімізге.
Біреуге не де болса тисем деймін,
Ұқсаған түс-тұрпаты өзіңізге.
Керіліп кер маралдай керіледі,

Баптанып бір сөйлеуге ерінеді.
Көзіне әлгі сарттың әлдене боп,
Барабар хордың қызы көрінеді.

Қамданып керегіңді табам,—деді.
Әзірлеп төрт жүз теңге кеш болғанша,
Қонаға сіздікіне барам,—деді.

Қарбаңдап қалтасынан Әмірақын,
Ақшаны жүз елу сом санайды енді.
Шай-қант, өрік, мейіз қоржынға сап,
Қатынға құртып жатыр талайды енді.

Бар болса не керегі даяр қылды,
Бұл қасап не қылғанмен жарайды енді.
Қипақтап қатын сонда болды қайтпақ,
Қасапқа болып отыр «қош-қош» айтпақ.

Болмады бас тартатын Әмірақын,
Қу қатын аңқауланып алса байқап.
Қасаптың қолын ұстап көзін қысты,

Ізінше келген күйше қайта берді,
Базардан түс қайтқанда қудай жайқап.
Қатынды кешке қасап алмақ болды,
Басыла ел аяғы бармақ болды.

Бейшара кешке дейін ақтабан боп,
Әркімнен ақша іздеді қасап сорлы.
Теңгенің бар жерінен сұрастырып,
Ақшаны түгендейді құрастырып.

Жуырда бұл қасапқа күн батпайды,
Үстіне киім киді ұнастырып.
Айнаға дүкендегі бетін қарап,
Бипаздап сақал-мұртын сұлу тарап.

Түгендеп төрт жүз теңге дәсмиясын
Жөнін де қалың малдың алды санап.
Бетінің бүркеніш боп ұятына,
Қызарып күн де кірді ұясына.

Қатынның қақпасынан кіріп бармай,
Минутке қасап жазған шыдасын ба?!
Келген соң сүйген жары құмарланып,
Кіргізді қақпасынан қатын танып.

Астынан қолтығының сүйемелдеп,
Қасапты отырғызды төрге апарып.
Жанына төрт жүз теңге жып еткізді,
Қу қатын сандығына қойды салып.

Сұлудың сыбдыр басқан жүрісіне
Отырды қасап жазған аң-таң қалып.
Қайнатып ішкізеді қызыл шайды,
Ет асып жегізеді аппақ майды.

Жегізіп ас-тамағын әбден сыйлап,
Жатуға екі кісі төсек жайды.
Дей көрме өте момын бұл қасапты,
«Ертерек тез жатқыз» деп мазаны апты.

Қасапты әзіл сөзге айналдырып,
«Ол-бұл» деп қу қатын да қисақтатты.
Екеуі әзілдесіп отырғанда,
Есікті біреу келіп тақылдатты.

Аңысын аз кідіріп абайласа,
Қақпаны онан бетер қатты қақты.
«Жолаушы кеткен байың кеп тұрмын»,—деп,
Сыртынан қақпаның жауап қатты.

Қасапқа деді:—Байым келіп қапты!
Кептірді мысымызды бүгін,—деді,
Күтіңіз игіліктің түбін,—деді.
Жанымыз бүгінгіден аман қалса,

Дауысы ашуланған шығады анық.
Есімнен өле-өлгенше ұмытпайын,
Осыны сездірместей айла табың!
Ыңғайлы өзі пана жерің болса,

Тезірек жасырудың ойла қамын.
Кіруге қара жердің тесігі жоқ,
Бетімнің беті құрсын,—деді,—жабың.

Болмады қасап кірер жер тесігі,
Ішінен ілгек салған сыртқы есігі.
Құдайдан үміткер боп сақтап жүрген,
Қатынның абажадай бар бесігі.

Қасаптың қасақана көңілін жебеп,
Бесікке жас баладай жатыр бөлеп.
Тербетіп қол тартпасын босаң тартып,
«Қақсамай ұйықташы,—деді,—ертерек».

Бесіктің қашап салған түбегі бар,
Түйенің жілігінен шүмегі бар.
Мәшігін шүмегіне дәл түсірді,
Азамат демейсің жүрегі бар.

Бесіктің бет көрпесін жабады да,
Далаға қатын шығып барады да.
Кіргізіп қақпасынан Базарқанды,
Кісі боп амандасқан қалады да.

Екеуі ерлі-байлы келе жатыр,
Үйіне жолаушы боп кірді батыр.
Бесікке кірген жерден көзін салса,
Сирағы сала құлаш шығып жатыр.

Не сұмдық, тапқанбысың зина бала-ай!
Ойнастан бала туып алғанбысың,
Бесікте жатқаныңның мәні қалай?!

Ойлама жаман сұмдық,—деді,—мұндай!
Өзіңнен екіқабат қалмап па едім,
Есіңнен алған екен тегі Құдай!
Сондағы іште қалған осы бала,

Бекіндім содан бері бала тумай.
Даладан кірісіміз болмаған соң,
Тауыстық үйдегіні болып жұрдай.

Тауыстық хан қызына біткен малды,
Болған соң жетім-жесір малға жарлы.
Бейшара артымыздан осы балам
Мешел боп екі аяғы жүрмей қалды.

Ашылған абыройға болған қымтау,
Осы үйде не жоқ болса осы сылтау.
Өзімнен көп ішпесе, аз ішпейді,
Бейшара туды білем іштен мылқау.

Қалжаға қара қойды сойып едім,
Етіне неше қабат тойып едім.
Жолаушы өзің түзде жүргеннен соң,
«Аманжол» мұның атын қойып едім.

Ойлашы, сен кеткелі заман болды,
Біздерге кедейшілік жаман болды.
Жолыңды сенің күтіп ерге тимей,
Отырмын ермек қылып Аманжолды.

Әкесі тірі келіп ақжолтай боп,
Мешелің пешенелі адам болды.
Сапардан аман-есен келдің,—деді,
Келгенде шілдехана көрдің,—деді.

Өлгенде зорға көрген нәрестең ғой,
Сандалмай көрімдігін бергін,—деді.
Баламды байы айтады көрейін деп,
«Көрген соң көрімдігін берейін»,—деп.

Бесіктің бетін ашса көзін жұмып,
Қападан қасап жатыр өлейін деп.

Тұрмасын бізге бәле тақалып-ай.
Бесіктен белі шықпай неткен сұмдық,
Күйектей болып жатқан сақалын-ай!
Сүйегі сом-сомынан біткен бөлек,

Осы ғой нысаналы туған бала,
Сақалы туа шыққан болса керек.
Өзінде жүз кісілік бар ғой қуат,
Болды ғой, Құдай қосса, бізге мият.

Сақалы қауғадай боп жалғыз ұлдың,
Болмасын көрген елден тіптен ұят.
Шығарып ұстарасын жалаңдатты,
«Қылам,—деп,—жас баладай мұны зият».

«Бір жерін кесіп алмай абайлап нет,
Жарығым осы ғой»,—дер қатын қылап.
Алады ұстарасын білеп-білеп,
Ұстара қылпылдайды сақал тілеп.

Қасаптың сақалынан мекем тұтып,
Базарқан ту құйрықша отыр күзеп.
Бақшиып екі көзі бұл қасаптың,
Жылмақтай жігіт болды бетін түзеп.

Ер бала Құдай қойса есен,—деді,
Мұрындық елге болар көсем,—деді.
Сүндетке отырғызбай әлі күнге,
Есінен кетсе керек шешең,—деді.

Басынан мұсылманша пішпе болып,
Баланың жақсы болмақ төселгені.
Есерсоқ ер жеткен соң бола берер,
Сәурікше етін сылып кесем,—деді.

Қатынға сол қалай деп ақылдасты,
Бесікті «кессең кес» деп қатын басты.
Жаман ғой жанды жерден жабысқан соң,
Орнынан сонда қасап тұра қашты.

Арқалап ағаш бесік арқасына,
Қақпаның өзін таппай қатты састы.
Бесікті арқасынан лақтыра сап,
Қораның қақпасынан қарғып асты.

Салдырлап қараңғыда қалды бесік,
Адымды кере қашты алға көсіп.

Шұп-шұнақ сақал-мұрттан дәнеме жоқ,
Ентігіп өз үйіне келді жетіп.
«Ұрындың не пәлеге, үке?»—дейді,
Қасаптың өз қатыны тани кетіп.

«Қатыным, бір қатерден құтылдым»,—деп,
Жылайды сонда қасап без-без етіп.

Кешігіп сауда-саттық қалып едім.
Ұрындым орта жолда басмашыға,
Ұқсата пайданы да тауып едім.
Алдымнан екі ұры кез кеп қалды,

Ілбемді үстімдегі тонап алды.
Жанымнан төрт жүз теңге пұлым кетті,
Тып-типыл сақал-мұртты күзеп салды.
Турайтын қару қылсам болғаннан соң,

Еркіне көне бердім пәтшағардың.
«Жаныңның қалғанына шүкір қыл»,—деп,
Қатыны бір тоқтысын айтып шалды.
Қасаптың қалмады ғой адам сиқы,

Қылмас па ертең мазақ жұрты күлкі.
«Пендеге көрінбесем екен»,—дейді,
Ұялып жоқ болған соң сақал-мұрты.
Бұл қасап өзі біліп өз ұятын,

Ойлады өшті ғой деп қасап атым.
«Астыңғы жер үйге жасыр,—деді,
Сақалым жеткенінше мені, қатын!»
Кіргізіп астыңғы үйге құлып салды,

Қасаптың өз қатыны таңға жақын.
Қасаптың пайда-шерік болып жүрген
Дейтұғын бақалы бар Қасымақын.
Дүкені екеуінің бірге қатар,

Дейтұғын Қасымақын қауға сақал.
Дүкенде мәліш бұйым сатушы еді,
Ертеңмен жетіп келді осы бақал.

Саудамыз қасат болды сарт,ноғайға.
Бүгінгі сауда жөнін сөйлеселік,
Кешегі не болды екен түскен пайда?!
Қақпадан қорасына енгізбеді,

Қатыны бажалаңдап:—Кетің, әйда!
Үйде жоқ қасапекең, кетің,—депті,—
Қылғалы кеше кеткен сыртқа сауда.
Бақалды қақпасынан енгізбеді,

Ізінше қайтыңыз,—деп жүргізді енді.
«Қасаптың қатыны,—деп,—бір албасты»,
Аяғын Қасымақын жылдам басты.
«Ертерек сауда-саттық қылайын»,—деп,

Дүкеннің құлып салған кілтін ашты.
Қолына кілті менен құлпын алып,
Дүкенші дүкеніне кірді барып.
Мәлішін қағып-сілкіп жайып жатса,

Көзіне елес еткен түсті жарық.
Жалт етіп жарқ еткенге қарай қалса,
Барады сұлу қатын сыпсың қағып.
Қасаптың ләпкесінен ағып өтіп,

Келеді дүкеншіге қайта оралып.
Сұлудың сылаңдаған сымбатына
Аузынан сілекейі кетті тамып.
Тоқтатып сөйлесуге құмарланды,

Менде бар сізге лайық айна-тарақ.
Әтір май, жұпар сабын, иісті май бар,
Алсаңыз шеттік, ноқа бетке қадап.
Шеттейін пұлыңыздың керегі жоқ,

Аяғын сыздай басып зорға келді,
Шақырған дүкеншіге мен мұңдалап.
Күрсінді басын шайқап:—Шіркін өмір,
Сіз қандай адамсыз,—деп,—кішіпейіл!

Жесірмін сегіз жылдан бермен қарай,
Түңіліп қалған екен ерден көңіл.
Есепке менің байым жетік еді,
Басында саудаменен кетіп еді.

Сол жақтан қатын алып келмеді ме,
Хат-хабар болмады-ау,—деп өкінеді.

Бір хабар сонан бері болса керек.
Өзім де үмітімді үзіп жүрмін,
Сол жақта қаза жетіп өлсе керек.
Сарғайып жолаушының жолын күтпей,

Біреуге тисем деп ем енді ертерек.
Ескеріп есіңізге ала жүргін,
Көзі ашық жігіт болса көңілі зерек.
Өлді ғой менің байым сорым жеңіп,

Үй салып кетіп еді сегіз күмет.
Кеткелі төрт жүз теңге қарыз бопты,
Сатылмақ ертең үйім болып төрік.
Қолда жоқ болғаннан соң дүние тапшы,

Үй-мүлкім ертең тура сатылмақшы.
Өтейтін жігіт болса қарызымды,
Дәл соған тиіп алсам не қылмақшы!
Дүкенші:—Тиемісің,—деді,—менге,

Көңілім кетіп қалды, жаным, сенге.
Бір көрген көркіңіздің садағасы,
Табамын табан аумай төрт жүз теңге.

Келіскен келбетіңе сымбатыңыз,
Бола ма сізден өткен күйеу,—деді.
Қарбаңдап қалтасынан табан аумай,
Жанынан төрт жүз теңге түгендеді.

Ақшаны түгел санап түгел беріп,
«Сізбенен өмір дәурен сүрем»,—деді.
Көзбе-көз дүкеншіден санап алды,
Жымыңдап қалтасына қатын салды.

Өзі биік қырық алтыншы нөмір үйге,
Көрсетті келіңіз деп жорамалды.
Кезінде апақ-сапақ келерсіз деп,
Жөнелді сылдыр қағып сұлу жары.

Киініп таза киім дүкенінен,
Бек жүдә Қасымақын сұлуланды.
Жүрегі аттай тулап лүпіл қағып,
Ентігіп елегізді одан ары.

Ас батпай жүрегіне кеш батқанша,
Күн бата салаң етіп жетіп барды.
Нөмірін дәл айтқан соң таппасын ба,
Тұр екен қатын тосып қақпасында.

Кіргізіп қақпасынан ішкеріге,
Жүрегі бақалшының қақпасын ба?!
Алдына төр үйінің отырғызып,
Мәнімен шайын демдеп баптасын да.

Пісіріп әр алуан дәмді тағам,
Бақалды сыйламақ боп жатпасын ба.
Кешегі белгілі ғой қылған кәсіп,
Базарқан сыртқы есікті қақпасын ба?!

Бақалдың екі көзі адырайып,
«Пәлеңнен,—деді,—Құдай сақтасын да!»

Бір пәле екеумізге тақалды енді!
Осыдан көріспейтін заман болса,
Өлімнен қатаң болар қапаң,—деді.
Өлелік құшақтасып қайда өлсек те,

Осыған кел, қылалық қасам,—деді.
Шыдасаң осы сертке жігіт болып,
Құшақтап көз алдыңда жатам,—деді.
Қатыны Базарқанның кешігеді,

Өкініп басын шайқап бақал жүрсе,
Қу қатын бетін сүйіп мекіренді.

Бір жерге тасала,—деп өтінеді.
Бір арқан босағада отын жатқан,
Бұқалап соған қарай бекінеді.

Отынға, үке, мені тығың,—деді.
Пәледен басымды аман құтқарсаңыз,
Құрысын төрт жүз теңге шығын,—деді.
Бақалдың зар-иманы қалмаған соң,

Отынды жамылғы қып жата бергін,
Табармын бір айланың ығын,—деді.
Жалма-жан етпетінен бақал жатты,
Үстіне бар отынды қатын жапты.

Базарқан ашуланып айғай сапты.
Қу қатын өшіреді шамын үрлеп,
Далаға қарғып шығып «бұ не, кім» деп.
Қақпаның аузын ашып Базарқанға,

Айтпайды «қораға кір, үйге жүр» деп.
Базарқан ашуланды зілді, суық,

Жақтырмай келгенімді тұрсың ба?—деп,
Қатынын келе жатыр үйге қуып.
Байынан сасқалақтап қашқан болып,
Үрпиіп қатын кетті төрге шығып.

Жағуға жоқ болып тұр отын жайы.
Біреуді сенен ұрлап тұр дейсің бе,
Құрысын деп көрінеді осындайы.

Жеткенде таусылды ма?—деді байы.
Базарқан сіріңкені дір еткізіп,

Жалма-жан сіріңкені шағады кеп,
Жап-жарық шамын жағып қарады кеп.

Қатынның етегіне сабады кеп.
Қамшымен тарсылдатып сабаған боп,
Отынды босағадан табады кеп.

Отынды ашуланып жағады кеп.
От қойып жан-жағынан өртеген соң,
Қоңырсып киімдері жанады кеп.
Отынды ашуланып жағып жатыр,

Қоңырсып киімдері жанып жатыр.
Быжылдап сақал-мұрттан түк қалмады,
Күйбеңдеп бақал байқұс нағып жатыр?!
Жанынан жалын өтіп бара атқан соң,

Орнынан қарғып тұра қашты батыр.
Қорадан тапыр-тұпыр қуып шықты,
Адымдап сасқанынан басты батыр.
Көшемен тарсылдатып келе жатса,

Қатынды алмақ болып түнде бардым.
Жаңадан жатайын деп жатқанымда,
Жолаушы кеткен байы келіп қалды.
Қатынның байы келе ашуланды,

Қоярға жер таппадым шыбын жанды.
Жатуға төсегіне таш қалып ем,
Сондықтан сақалымды өртеп салды.
Қасап айтты:—Мені әм кеше құртты,

Сақал мен күзеп алған мына мұртты.
Мені ұрған Құдай сені қоса ұрыпты,
Көруге бет қалмады осы жұртты.
Күзеді кеше мені, бүгін сені,

Не болды, бақалеке, мұның жөні!
Қазыға білдірейік оқиғаны,
Қалмады мұнан басқа мұның емі.
Қасапты өз қатыны тыққан екен,

Ұялып сақалынан бұққан екен.
Күн бойы астыңғы үйде қапада боп,
Іңірде түзге отыра шыққан екен.
Түнімен қасап, бақал ақылдасты,

Екеуі ақылдасып мақұлдасты.
Қазыға барлық жайды білдірмек боп,
Бергеннен таң қылия қадам басты.
Қазыға қасап, бақал жетіп келді,

Есіктен қол қусырып сәлем берді.
Халықтың әділ қорған қазысы екен,

Қазеке, сөзімізді ұқшы,—деді,
Бір қатын ғаяр болып шықты,—деді.
Мың сомдай екеуміздің пұлымызды ап,
Күзеді сақал менен мұртты,—деді.

Мынаның бар киімін жіберді өртеп,
Солай қып сақалымды құртты,—деді.
Алғызып абақтыңа салғызбасаң,
О қатын бұзады екен жұртты,—деді.

Кездесті пәле қатын бізге түнде,
Бұзады тыймасаңыз жұртты мүлде!
Есімнен ұмытпасам дәл көшесі,
Өзі биік, қырық алтыншы нөмір үйде.

Анығын ашып айтпай жасырады,
Алдына қазекеңнің бас ұрады.
«Алдыма залым қатын тез келсін»,—деп,
Жасауыл, шабарманын шақырады.

Өзі биік, қырық алтыншы нөмір үйдің
Қатынын қуып кел деп ақырады.
Халқымда мұндай бұзық болмасын»,—деп,
Аузынан ащы көбік шашырады.

Жасауыл тұра шапқан шабармандар,
Шамдағай елің-желің өткір жандар.
Нөмірін санап жүріп тауып алды,
«Осы үйде болыпты,—деп,—түнде жанжал».

Қақпадан сұлу қатын шыға кепті,
Кісідей түк қылмаған болып аңғал.

Түнімен сол кеткізген мазамды да.
Осыдан хан алдында тентек болсам,
Өтініп сұрамайын жазамды да.
Шабарман осы сөзбен қатынды ертіп,

Сылаңдап, сылдыр қағып, кербез басып,
Алдына қазекемнің келді-ау жетіп.

Кәнеки, жауабыңды берші,—деді.
Бақал менен қасаптың мүлкі қайда,
Бұлардың түр-әлпетін көрші,—деді.

Қазеке, ақылыңыз аз-ау,—деді.
Арыз қып ұялмай-ақ кеп отыр ма,
Екеуі қасап, бақал анау,—деді.
Қазекем, қарыныңыз тоқ-ау,—деді,

Үйімде менің байым жоқ-ау,—деді.
Екеуі елден шыққан анық бұзық,
Отырған қасап, бақал сонау,—деді.
Келмей тұр сегіз жылдай менің байым,

Айтайын қасап, бақал енді жайын.
«Қойныңа аласың ба, қайтесің»,—деп,
Қиқандап келуші еді түн сайын.
Байымның үйде жоғын білуші еді,

Қиқандап осы екеуі жүруші еді.
Кей күні әзілдесіп қалушы еді,
Кей күні мәз-мейрам боп күлуші еді.
Жатқалы өткен түні отыр едім,

Сып етіп қасап, бақал жетіп келді.
«Өзіңе көптен ғашық, ынтықпыз»,—деп,
Екеуі ұялмастан «бергін» деді.
Жүзіқара, беті құрғыр шімірікпей,

«Зорламай өз бетіңмен көнгін»,—деді.
«Ұят жоқ ұлы сөзде» осы жөнді,
Үстіме екеуі де келіп төнді.
Хайуанның қатарында екі доңыз,

Біреуің жат, біреуің үйіңе қайт,
Ығыңды өзім біліп табайын,—деп.
Төсекке қасап айтты:—Мен жатам,—деп,
Бақал:—Алдыменен мен басам,—деп.

Даурығып түн ішінде бақал, қасап,
Төсекке екеуі де таласты кеп.
Төсекке бақал келіп жатып алды,
Сақалын мына қасап жіберді өртеп.

Қасапты ана бақал жығып алды,
Бас салып сақал-мұртын күзеп салды.
Жүр еді таң атқанша жағаласып,
Жоқ болып таңға жақын кетіп қалды.

Білмеймін бұдан басқа ештемені,
Екеуін сайтан түртіп жаным қалды.
Түксиіп Нүсіп қазы ашуланды,
Шақырып жендеттерін жиып алды.

Байғұсты қасап, бақал жалаңаштап,
Көтіне қырық шыбық дүре салды.
Алдында қазекемнің құстай сайрап,
Түрленді сонда қатын гүлдей жайнап.

«Әтказ,—деп,—сенің ісің, қасап, бақал»,
Қазекем дүре соғып жіберді айдап.
Жүрегі қазекемнің алып-ұшып,
Сұлуға қырындады көзін қысып.

Сонда да кетіңіз,—деп,—шай-пай ішіп.
Сұлуды үй жағына ертіп барды,
Әр түрлі қиял ойлап қазы Нүсіп.

Бір қатын жібі түзу болса пысық.
Сұлуды ертіп барып өз үйіне,

Шырағым, жібің түзу көрінеді,
Болыңыз, мені сүйсең, бұған ие.

Өзіңе күллі жұрт та қарайды екен.
Аузыңнан әділетті сөзді естіп,
Алдыңнан топ-топ болып тарайды екен.
Тиермін байға тисем енді сізге,

Ешкімнің керегі жоқ сізден бөтен!
Қазеке, сіздің үйден он есе артық,
Үйімді кешке барып көрсең екен!
Бағасыз байсыз қатын болған заман,

Біреуден бір мың теңге қарыз алғам.
Төлейтін мезгілінен өтіп кетті,
Өтірік ұшығынан шықты тамам.
Мың теңге бүгін тауып төлемесем,

Сатылмақ төрік сауда болып оған.
Ұрғашы үйдің мүлкін қимас екен,
Жасынан көзі құрғыр үйір болған.
Сұлуға деді қазы:—Қынжылмағын,

Мың теңге керек болса, міне, алғын!
Сіздің үй, өмір берсе, біздің мүлік,
Екеуміз бір тілекте болдық, жаным!
Қарызың қанша болса алғын, қарақ,

Ұмтылды сандығына кілтін ала-ақ!
«Қарағым, қарызыңнан тез құтыл»,—деп,
Мың теңге бұлжытпастан берді санап.
Жөнелді «күн батқан соң келерсіз»,—деп,

Ақшаны санап алған әлгі жәлеп.
Сылаңдап сылаң қаққан жүрісіне,
Қазекем екі көзін қалды қадап.
Артынан алағызып күн де батты,

Қазекем түзетеді бой-сипатты.
Қарыс ұрып қатыны өлген кәрі бойдақ,
Мейлінше сұлуланып қаздаң қақты.

Қазының анық жасы алпыс бесте,
Көреді сондай тәуір махаббатты.
Түзетіп бой-сипатты күн батқанша,
Ентелеп бейуақытта келе жатты.

Келе жатыр қазекең
Аса таяқ қолында,
Айландырып Әзәзіл
Сендірмектің жолында.

Ақ шапаны желбегей,
Ақ сәлдесі басында,
Кәрі бойдақ қазекем
Алпыс бестің жасында.

Көзінің алды көлкілдеп,
Буындары селкілдеп,
Бейуақытта беймезгіл
Ентелей басып еңкілдеп,

Аппақ қудай сақалы
Желменен бірге желпілдеп,
Келе жатыр қазекең
Елбіреңдеп, елпілдеп.

Іңір түнде қазының
Екі өкшесі тырсылдап,
Қақпасына қатынның
Жете бере тың тыңдап,

Көкірегі кірілдеп,
Ентігеді ыңқылдап.
Қатын шықты қақпадан,
Еркелей басып былқылдап.

Сыр алғызбай сұлуға,
Қуанды қазы қутыңдап.
Жүріп берді екеуі
Үйге қарай сыртылдап.

Сұлу қатын секілді
Сынаптай сөзге жылтылдап,
Сылаң қақты қазыға
Неше түрлі қылтылдап.

Мырс-мырс күлер қазекең,
Мұртынан күліп ырсыңдап.
Қазыны үйге кіргізіп,
Отырғызды төріне.

Әділ басқан мөріне.
Сенер болсаң сөзіме,
Шөп салмаспын көзіңе!
Қалай салсаң, қазеке,

Көне берем тезіңе!
Шал болсаң да жұлдызың
Ыстық болды өзіме.
Сізге берер ас-тағам

Дайындадым кезіне.
Өрік, мейіз, бауырсақ
Дастарқанға салады.
Майын салып, қантын

Жаны қалмай шағады.
Қайнап жатыр қазаны,
Қазекемнің тамағы.
Қазы-қарта, жал-жая

Қазыға тартқан табағы.
«Ал, қазеке» дегенде,
Қақпаны байы қағады.
Суқаны кетіп қазының

Үрейленіп қалады.
Есігінен сығалап,
Еңкейе қатын қарады.
«Жолаушы кеткен байың»,—деп,

Айғай-сүрең салады.
Сонда қатын өкініп,
Қабағын қарс жабады.
«Байыңыз ба сіздің?»—деп,

Қазекем алды мазаны.
Келді ғой деп ойлады
Сақалымның тажалы.

Арқаламай жаланы
Бір-ақ көріп алалық,
Осыдан келген жазаны.
Сонда қазы сөйлейді:

Атасы едім бұл жұрттың,
Ата-бабам Манакөк,
Қазысы едім халықтың,
Мүлде болдым қара бет.

Бұл пәледен құтқарсаң,
Ұмытпаспын және,—деп,
Қайта-қайта жалынды:

Өлім болды бұл маған,
Қазысы едім жұрттың,—деп.
Табағыңды жасырып,
Тамағыңды құртқын,—деп.

Еріңізге көрсетпе
Маған асқан етіңді.
Енді мені тасала,
Таса жерге бетімді.

Мүдіуәр боп қатынға
Қазекем солай өтінді.
Шыны-аяғын, табағын,
Дастарқанын жинады.

Қазекемді ноқталап,
Мал құсатып сайлады.
Ешбір қайда тығуға
Қазының бойы сыймады.

Қазық қағып бұрышқа,
Тапты солай айланы.
Бұйдасынан қазыққа
Қазекемді байлады.

Топан төкті алдына,
Малжаң-малжаң шайнады.
Өлген бұзау терісі

Үстіне жауып жайлады.
Екі көзі бақшиып,
Қазының соры қайнады.
Қазыны байлап қазыққа,

Сыртқы есікке барады,
Базарқанды кіргізіп
Қақпасынан алады.
Қудай жорға қу қатын,

Көтіне байлап шаланы
Байыменен мәз болып,
Арсалаңдап қалады.
Жамылып жатқан жабағы,

Қазекеме манағы
«Не нәрсе?» деп Базарқан,
Тесіле кеп қарады.
«Бұрышта жатқан нәрсеңіз

Немене?»—деп көреді.
«Мынауың не, қатын?»—деп
Байының көзі төнеді.
«Мәнісін айтам малдың»,—деп,

Жалғыз сиыр бар еді.
Ата малы жануар,
Түсі-түгі қара еді.
Жылда-жылда бұзаулап,

Мал болғанда мал еді!
Сен кеткелі мал етіп,
Жалғыз сиыр бағушы ем,
Жылда туған бұзауын

Жылда сойып алушы ем,
Ел қатарлы ақ ішіп,
Жаздың күні қалушы ем.
Ақ боранға көктемде

Ұшып өлді ол енді.
Ата малы жануар,
Жан сақтаған сол еді,
Бір сауғанда бір шелек,

Сүті де оның мол еді.
Өлгеннен соң енесі,
Жетім бұзау көдегі,
Топан төгіп алдына,

Асырауға көнеді.
Енесіне ұқсаған,
Өсіп-өніп келеді.
Тірі болса бұзауым,

Ұрғашы ма, еркек пе?
Үлкен малдың түріндей
Жетім бұзау көнтек пе?
Жүні жаман сабалақ,

Қотыр бұзау көнтек пе.
Ата малы өсімтал,
Бұ да боса тұқым,—деп,
Ескі малдың көзінен

Қалған екен құтым,—деп,
«Еркек пе?» деп бұзаудың
Ұстай алды бұтын кеп.
«Еркек бұзау екен» деп,

Қысып ұстап тұрады.
Қазы жұлып қазықты
Кеудесіне ұрады.
Тұра қашып қақпадан

Қазы сасып шығады.
Аттан салып артынан
Ерлі-байлы қуады.
Ішінен оқып қазекем

Есім ағзам дұғаны,
Ноқтасы бар басында,
Топаны бар аузында,
Көшеменен тарсылдап,

Қасап, бақал екеуі
Қарсы шығып сұрады.

Сақалын жұлып қазекем,
Қара бет боп жылады.

Әтказ қылып сендердің,
Қара басқан қазыны
Құдайдың шығар ұрғаны.
Мені мұндай қылды-ау,—деп,

Жәлеп қатын кешегі
Қазық пенен ноқтаны
Сонда қазы шешеді.

Болдым-ау,—деп,—есегі.
Қазыменен сырласып
Қасап, бақал екеуі
«Өлтірелік қатынды»

Ақылдасып деседі.
«Жер астымен бармасақ,
Алдырмайды есебін.
Дайындайды қазылар

Балта, күрек, кісенін.
Кетпен, күрек, балтасын
Өткір қайрап алады.
Қорасының артынан

Үйін түсіп қазады.
Жердің астын кеуектеп,
Қазып кетіп барады.
Үш күн қазып үшеуі,

Ошағының басынан
Теспек болып қалады.
Дүрсілінен оянып,
Қатын шамын жағады.

«Қасап, бақал, қазылар,
Осылар» деп табады.
Ерлі-байлы екеуі
Балта, пышақ алады.

Ұйықтамай күзетіп,
Үйдің ішін бағады.
Ошағының басынан

Аяқтай жері тесіліп,
Тыңдағалы құлағын
Бақал келіп салады.
Аңдып тұрған қу қатын,

Жерден құлақ шыққан соң,
Пышақпен отап алады.
Сонда бақал ыңырсып,
Құлағын баса қалады.

Нәлді етікті біреу кеп,
Басып кетті құлақты,
Мыжып кетті табаны.
«Нағып жатыр екен»,—деп,

«Иіскеп мұны білем»,—деп,
Қасап мұрнын тығады.
Жер астынан бір бастың
Мұрны бүтін шығады.

Пышағымен қу қатын
Сипай қағып жіберді.
Жұлынып мұрны қалады.
Сыр білгізбей тістеніп,

Залым қатын өшті,—деп,
Кекті Құдай қайтарса,
Ажалы мұның жетті,—деп,
Май тұшытып жатқандай

Бауырсағы пырсылдап,
Мұрныма тиіп кетті,—деп,
Қасап та сырын айтпады,
Қазекем болар епті,—деп.

Сідігімді сиейін.
Бар тамағын арамдап,

Сонан үйге кірейін.
Ерлі-байлы екеуін
Тірсегінен тілейін.
Етікті шаншы істікке,

Кебеп қылып ілейін.
Осылай деп қазекем,
Дәсмиясын шығарды.
Аңлып тұрған бұл қатын

Мұны көріп қуанды.
Бүрік жері қазының
Қожантыға ұнамды.
Кесіп алып қазыны,

Сүндеттеді бұларды.
Қазының даусы баж етті:

Бағанадан, ит бақал,
Кесіп алды десеңші!
Жалбыратып менікін,
Кесіп алды оңдырмай!

Есім ауып барады,
Екеуің мені көтерші!
Қасаптың жоқ мұрыны,
Бақалдың жоқ құлағы.

«Менен, сенен болды» деп,
Бірін-бірі ұрады.
Төбелесіп екеуі,
Сабаласып үшеуі,

Бірін-бірі қуады.
Қызыл ала қан болып,
Әлемдерге таң болып,
Сәске мезгіл болғанда

Көшеге кеп шығады.
Үшеуінің сипатын
Шаhар халқы көреді.
Сол шаhардың әкімі

Дәлел ханның жанжалға
Уәзірлері келеді.

Не болды?—деп олардың
Жөнін сұрай береді.
Сонда үшеуі кетеді
Әңгіменің шынына.

«Қорлығы,—деп,—қатынның»
Өзді-өзінің мұңына.

Қатынды сал сынына.
Бізбен бірге ала жүр,
Қалдырма,—деп,—мұны да!
Уәзірлері Дәлелдің

Байы менен қатынды
Үйінен қуып алады.
Дәлел ханның алдына
Қасап, бақал, қазыны

Айдап кетіп барады.
«Асқынған іс екен»,—деп,
Бесеуін де ап келіп,
Хан алдына салады.

Қасап, бақал, қазекем
Хан алдында танбады.
Айтқаны[мен] манағы
Қатын мен Базарқан

Олда-білда танады.
Қасап, бақал, қазыға
Пәле-жала жабады.
Бесеуін де Дәлел хан

Зынданға салып қамады.
Неше күндей Дәлел хан
Жеке-жеке басынан
Жеке жауап алады.

Ақырында ақиқат—
Анық шынын табады.
Бес арқан отын жиғызып,
Әділдігін білгізіп,

Бесеуін де жағады.
«Бұзылған өңкей бұзықтың
Өспесін,—деп,—өркені»,
Бесеуін де Дәлел хан

Отқа жағып өртеді.
Кімі тентек, кім мақұл?
Осылай бітер ертегі.
Сол уақытта Дәлел хан

Өлімі жаман мынаны!
Тозаңы мұның ұшпасын,
Бәлесі жұртқа жұғады.
Тозаңы тисе біреуге,

Жұрт бұзылар мұнан,—деп,
Мұндай бұзық құмардан
Осындай бәле туар,—деп,
Бұлардың күлін шаhардан

Аулақ жерге шығар!—деп,
Арамға тауып артыңдар,
Адалға бәле жұғар,—деп,
Айуанда арам мал,

Артатын мұны мынау,—деп,
Есегі кімнің бар болса,
Алып келіңдер ылау,—деп.
Есегі кімнің бар болса,

Ылаң болды еліне.
Шомын таңып егесі,
Алып келді беліне.

Таста,—деді,—апарып
Ит ішпестің көліне!
Тозаңы шығып ұшпасын,
Таста,—деді,—апарып

Адамның баспас жеріне!
Өртенген өлік күлдерін
Қырық есекпен тартады.
Орынын қырып, сыпырып,

Бір қашырға артады.
Ит ішпестің көліне

Өлігін төгіп қайтады.
Соны тартқан адамдар:

Бір қашырға, қырық есек
Жүк болды,—деп айтады.
Базарқан, қатын, қазы, қасап, бақал
Жазаға ұшырасты үлкен қатал.

«Кесірі бір қатынның қырық есекке,
Жүк болды бір қашырға» деген мақал!

Қолыма қалам алдым хат жазғалы,
Бірталай заман болды жұрт азғалы.
Бүгін көрген таңда жоқ болып жатыр,
Азырақ хикаят қылып сөз қозғалы.

Қор болмас күнәһлі істен пенде қашса,
Адамнан ақыл кетер қарны ашса.
Ғалам деген падишаның заманында
Болыпты дәулеті асқан бір байбатша.

Нәсіпке Құдай берген кімдер тасқан,
Пенде иман сақтаса құп жарасқан.
Ғалам деген падишаның заманында
Бір байбатша болыпты дәулеті асқан.

Жігіттің жиырма бес деген шағы,
Сөйлейді бұлбұл адам тіл мен жағы.
Шаһарында оған жетер жан болмады,
Тәңірі о да болса берген бағы.

Патшаның әділ екен жұртқа сөзі,
Халқына жағады екен һәр мінезі.
Көрсетпей тірі жанға сақтайтұғын
Патшаның Зейне Зайуб жалғыз қызы.

Зейненің сөзі тәтті шекер балдай,
Тұрады көрген жанның сабыры қалмай.
Көркін көрген жандар кетер емес,
Нұры-дүр он төртінші туған айдай.

Мінезін сол сұлудың жан білгендей,
Жаманның маңайына кім келгендей.
Патшадан сондай көркем бір қыз туды,
Патшаның бала туып көңілі тынды.

Осыған той-тамаша қыламын деп,
Патша халық билеген жұртын жиды.
Әділдікпен жұрттарын қинайды екен,
Қорқытып қойдан жаман санайды екен.

Ұрлық пен қарлығын қойдырам деп,
Аптада шарбаққа елін қамайды екен.
Патша жұртқа қылады қатты тарлық,
Қылмысты патшадан көрер зарлық.

қыл, жиып кел»,—деп,
Бады Сұлтан уәзіріне қылды жарлық.
Бады Сұлтан сұлу қыздарды келген жиып,
Бәрі келді атлас пен қамқап киіп.

Олардың да баршасы да сұлу екен,
Көрген жан тоқтау қылмас нәпсін тыйып.
Зейненің күн түседі қабағына,
Жетпейді ай сәулесі тамағына.

Шаһардан таңлап алып келген қыздар
Һешбірі тең келмейді тырнағына.
Жаратқан бұл жаһанды Құдай шебер,
Құданың құдіретіне пенде көнер.

Шаһарда одан артық қыз болмады,
Қырық қызды ылажсыздан қылды нөкер.
Қырық қыздар бір сарайда отырысты,
Тамаша қылды ойнап һәрбір істі.

Байбатша екі ат жегіп келе жата,
Қыздардың сарайына душарласты.

Әйнектен бірталай қыз көрінеді,
Бәрі де басарға аяқ ерінеді.
Қырық қыздардың бәрі де аққу құстай,
Зейне қыз тоты құстай түрленеді.

Байбатша жұрттан асқан жомарт еді,
Мырзаның күнде базар жүрген жері.
Зейнеге ғашық болып ол байбатша,
Күзетті сол әйнекті күні-түні.

Мұратқа иманды адам шапшаң жетті,
Құдайым сүйген құлын пендем депті.
Байбатша салтанатты адам екен,
Хан қызы үйде отырып көңіл етті.

Хан қызы үйде отырып көңлі кетіп,
Әйнектен бір нәрсені тастайды енді.
Өзі алар өзі берген аманатты,
Һәр жерде қорлық көрмес қолқанатты.

Білмейді не екенін ол нәрсенің,
Қойнына салып алып үйге қайтты.
Жарасар мұсылманға Алла десе,
Қор болмас ақыреттің қамын жесе.

Қойнындағы нәрсені қолына алса,
Алтыннан қақпағы бар асыл кесе.
Байбатша келе жатып ой ойлады,
Ішінде ойламаған ой қалмады.

Кесені қолына алып ойлап-ойлап,
Бергенін не жәйменен біле алмады.
Әлқисса, байбатша қатыны «қожам неге кешікті?» деп түн
болған соң көшеге шығып тұр екен, байбатшаны көрген соң

Ақылы жақсылардың үлкен кеме.
Келуші ең күнде ерте сарайыңа,
Кешіктің не жұмысқа мұнша неге?

Жылаған көзім жасын тыя алмадым.
Әйнектен хан қызына көзім түсті,
Құрметі өзгеше екен қия алмадым.

Қолыңа қалағаның тиген шығар.
Әйнектен дидарыңды көрген болса,
Бір нәрсе көңіл етіп берген шығар.

Құдайға жаққан адам күнәдан пәк.
Қыз берді алтын қақпақты асыл кесе,
Мінеки, мұның, қатын, ақылын тап.

Қолыңа қалағаның берген екен.
«Әкем[нің] алтын қақпақты құдығы бар,
Табысалық бүгін сонда келсең» деген екен.
Дүниеден ойнап-күлмей кім өтеді,

Адамды дәулет бітсе түрлентеді.
Киімін екі ат жегіп киіп алып,
Құдығын падишаның күзетеді.
Байбатша жұрттан асқан дәулет бай-ды,

Адамға дәулеті жоқ бейнет бар-ды.
Түн ортасы болғанша отырды да,
Түн ортасы болғаннан соң ұйықтап қалды.
Ол жүрген хан қызынан үміт етіп,

Сол түні бек қайғырды есі кетіп.
Қызыл гүлдей жайнаған нұры балқып,
Қырық қызбен Зейне Зайуб келді жетіп.
Келіпті уағдасына енді батыр,

Һәр жерде хайласыз жан бейнет тартар.
Қырық қызбен Зейне Зайуб келгенінде
Қорылдап құлдан жаман ұйықтап жатыр.

Қасына қырық қыз шулап өлең айтты,
Сонда да оянбайды—ұйқы қатты.
Бір күміс теңге, бір алтынды қойнына салып,
Мырзаны оята алмай үйге қайтты.

Барады дүние өтіп баяны жоқ,
Азырақ баян қылсам көңілім тоқ.
Байбатша тұра келсе, күн шығыпты,
Қасында Зейне түгіл, дәнеме жоқ.

Байбатша күйме мініп той тойлайды,
Дүниеге бай адамдар һеш тоймайды.
«Қатыным біреуменен ойнас екен,
Мені қулық қылып жіберген екен» деп ойлайды.

Оқиды жетік молда жазған хатты,
Һәр жерде хайласыз жан бейнет тартты.
«Асықпай тұр, қатыным, мықтармын»,—деп,
Еркексініп ашуланып үйге қайтты.

Әлқисса, кешіккен соң сәскеге дейін байбатшаның қатыны
шыдай алмай көшеде тұр екен, байын көріп айтқаны:

Жерінде уағдалы тұрдыңыз ба?
Көңілің қараңғы көрінеді,
Ай, ерім, қыздың жүзін көрдіңіз бе?

Һешкімнің үкіміне көнгенім жоқ.
Азғырдың мені неге шайтан болып,
Сүйткенмен қыздың жүзін көргенім жоқ.

Сарайыңа жан келмес қолынан дәулет ұшса.
Білейін Зейне қыздың келмегенін,
Кәнеки, түрегеліп белің шешші.

Қандай жан құлақ қоймас мына сөзге,
Нұр сипаты жарасады қызыл жүзге.
Шешініп кәнеки деп тұра келсе,
Бір алтын, түсе қалды күміс теңге.

Ниеті саған кетіп жүрген екен.
«Мен жеттім уағдаға, сен жетпедің,
Мынадай алтын сенің басың» деген екен.
Байбатша, ұйықтап жатып түске дейін,

Һешнеме ойламайсыз кешке дейін.
Зейне қыз патшадан туған болса,
Еркем деп сені сынар үшке дейін.
Жаяудың атты жемес несібесін,

Пенденің шайтан бұзар көрген түсін.
Көңілі болса бір нәрсе берер тағы,
Ап келші бүгін [барып] бір белгісін.
Байбатша болып өткен бұл бір шағы,

Сөйлейді бұлбұл адам тіл мен жағы.
Киімін екі ат жегіп киіп алып,
Тұсына терезенің келді тағы.
Байбатшаны көрген соң Зейне Зайуб

Әйнектен үш дүркін үш нәрсе тастады.
Байбатша дәулетіне болады мас,
Табылмас Зейне сынды қиылған қас.
Байбатша аттан түсіп қолына алса,

Бір алтын тарақ, бір топ маржан, бір гауһар тас.
Байбатша қайта жүріп үйге келді,
Ақылы қатынының кемеңгер-ді.
Байбатша әлгі үшеуін қолына алып,

«Әкемнің алма егетін алтын шарбағы бар,
Табысайық бүгін сонда келсең» деген екен.
Байбатша шарбағынан қызды тосты,
Құданың бұрыс кетпес болса құсты.

Қыз келгенше шыдамай ұйықтап қалды,
Қайтып адам тоқтатар байлық масты.
Пендеге қиын жұмыс—ғашық оты,
Сүйегі Зейне қыздың мисле тоты.

Тағы да Зейне келсе ұйықтап жатыр,
Зейне қыз оята алмай толғаныпты.
Толғанып Зейне Зайуб зар илейді,
Алланың бұйрығынан кім қалмайды.

Тағы да қырық қыз шулап өлең айтты,
Сонда да ұйқысынан оянбайды.
Қасына қырық қыз шулап өлең айтты,
Сонда да оянбайды—ұйқы қатты.

Бір күміс, бір мыс теңге қойнына салып,
Мырзаны оята алмай үйге қайтты.
Оянса күн шығыпты сәске болып,
Ішінен нала болды қайғы толып.

Ішінен құса болып ой ойлайды,
Мені сол алдап жүр ме қатыным деп.
Үйіне сол байбатша келеді тез,
Құдайдан тілегінің қылады кез.