Алдан Смайыл
Шығармалары. Көп томдық. – Астана: Фолиант, 2015.

Жазушы, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының
лауреаты Алдан Смайылдың бесінші томына саяси-әлеуметтік
публи­цис­тикалары еніп отыр. Онда ХХІ ғасырдағы қазақ қо­ға­
мының саяси-рухани негіздері жан-жақты зерттеледі. Мемлекет

пен халықтың өміріндегі тұлғаның орны және ұлттың тарихи
рөлі жайлы жаһандық философиялық тұжырымдар арқылы кеңі­
нен баяндалған. Ұлтшылдық, жаңа замандағы ұлттық сәйкестік,
ұлттық намыс пен ұлт тілі туралы толғаныстар деректердің мол­

дығымен және тың ой-байламдарымен құнды.
Өткен ғасыр шындығын арқау еткен публицистикалық мақа­
лалар бұрын белгісіз болып келген тарихи мәліметтерге бай.
Жазушының бұл еңбегі қазіргі қоғамтану ғылымына қосыл­ған

© Смайыл А., 2015
© «Фолиант» баспасы, 2015

Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша жарық көрді

Қиын ғой, дәуірлесе тәңіріңді көзге ілмейтін, асқақтаса ас­
паныңды аласа дейтін кесірді тану қиын ғой. Айтса – біткен,
қайырылмай кеткен кесімді тану оңай ма?! Жер-жаһанда
6 миллиард адам болса, 6 миллиард сауал бар. Сол көп сауал­

дан сан сұрақ сандалып тарайды.
Екі аяқтының бәрін ақыл иесі, жұмыр бастының бәрін
ар иесі десең, тегінен тозған шаланы қайда қоясың, дәуірден
озған дананы қайда қоясың? Елім деп өткен ерді қайда қоясың,

елін есеңгіреткен езді қайда қоясың? Заманды алға ұмсын­
дыр­ған  кемеңгер адам болғанда, өмірді өксіткен кесапат кім
болмақ?!
Адам – ақылға сыймайтын қайшылық.

Адам өзінен-өзі ұялуды үйренгенде, сол қайшылықтың тоңы
жіби бастамақ. Ал ұялар шағы қайда? Шалғайда ма, маңайда
ма? Ананың көкірегі перзентіне иісе, перзенттің жүрегін кім
жібітпек? Адамы заманынан ба, заманы адамынан ба? Кімі

зор, кімі қор? Қоғамның түзелмегі неден, адамның оңалмағы
кімнен? Адамзаттың әлімсақтан бергі күмбіріне құлақ түр­
сең, күлгенінен күрсінгені, жайқалғанынан жабыққаны көп
болмағы қалай? Бал тамар тілден неге у тамады?

Құйрығы жоқ жалы жоқ,
Құлан қайтып күн көрер.
Аяғы жоқ қолы жоқ
Жылан қайтып күн көрер, –

деп, өмір, адам, заман бейнесін осылай кескіндеген, солай шер­
лендірген, шер түбіне жетпеген абыз Асанның қайғысы, сор­
лы сарын сыздауықтай сыздап неге егіледі де тұрады? Неге
үзілмейді? Дәуір сайын зорланып, ақын сайын жонданып,

қайта-қайта қоздайды, қай-қайдағыны қозғайды. «Қайғысы
тар заманның өзінен зор» демеген ақын қайда, дана қайда?
«Жүрегім менің қырық жамау, қиянатшыл дүниеден» деген
Абай күрсінісі ғасырлардың көгінде жаңғырығып жатыр.

Уф, Алла! Жан болды ма бізден мұңлық?!
Дариға! Не көрмедік, не көрмедік?
Көргенше сонша қорлық, сонша зорлық,
У ішіп, отқа түсіп неге өлмедік?

Осылай айтқан, қажып айтқан, қайрап айтқан, түңіліп айт­
қан сорлы Мағжан сол күнәһар уақыттың көп құрбанының бірі
еді ғой. Зарлы құрбаны, арлы құрбаны болатын. Халқының
ұлы мұңы еді.

Ұлтының ұлтаны болып жайылған асылдардың сарынына
салсаң, Ұлт пен Рух – қос қасиет қатар тұлғаланады. Пендені
күйкі тірліктің күйбеңінен суырып алып, күрескерлік айбын­
мен шыңдайтын егіз құдірет сол шығар, бәлкім?! Мәңгілікке

қайрайтын қыран қайрат болар.
Ұлт. Адам. Пенде... Тереңіне бойлап, терезесіне үңілген кім
бар?! Абыз Асанның «Арғымаққа міндім деп, артқы топтан
адаспа» деген көсегелі сөзі көбейіп бара жатқан көп көсемнің

төркін сөзіне айнала ала ма? Самғауы сұңқар Үмбетейді сер­
гелдеңге салған тасырлықпен: бай болмаған бай болса, жай­
ламаған сай қоймай, би болмаған би болса, сөйлемеген сөз
қоймай, хан болмаған хан болса, қанамаған ел қоймай, халық –

кәде үшін, адам әжуа үшін желіп жүрмей ме?!
Талай да талай замандар солай болып келгенін кім жоққа
шығармақ?
Талай да талай ғасырлар солай бола бермесіне кім илан­

дырмақ?
Солай болып отырмағанына кім сендірмек?
Мына жарық дүниеге жар салып келген нәресте аруақты
ақын Дулатқа «Саудагер сарттай қайтты өмір, құмар ойнап

ұтылған» дегізген тірлік атты ғұмырыңды сауып тауысқанша
талай тар жолды тайғақ кешерсің. Сол жолдың талайы өзіңнің
ет пен сүйектен жаралған кәдуілгі адам екеніңді түсінгенше
құр бекерге өтіп те кетер. Ақиқатқа жүгінсек, адамның дені

өмірге кім болып келіп, кім болып кеткенін білмей ғайыпқа
аттанып жатады ғой. Тағы да Дулат жырауша толғансақ,
«мөңіреп жұртқа ой қайтар, бұзауы өлген сиырдай».
Анығында, өмірді жалған дегізетін өкініштердің бәрі адам­

ның өзін-өзі іздемеуінен. Иә, адамды іздеп жүрген адамды
кім көрген. Ал адамды адамдықтан тайдыратын амалды із­
деушілерден жер қайысады. Бұған шүбәң болмасын. Осы елде
бүгінде не көп, қалың қарындастың «қалған көңіл – шыққан

сайын мың өледі, мың тіріледі. Дарынсыздың – қызғанышы,
қызғаныштың – дауы, өкпенің өші бар. Өресіздікті бүркеудің
бағзы амалы – алаяқтық. Шамасы барда – түрпідей, шамасы
жоқта – арсыз күлкідей.

Жер-жаһанды жалқы күндей айналған ой мұңлық күңіре­
не-күңірене шерменде болғалы қашан. Тегінде бұл дүниеде
ұғылмаған ойдан сорлы не бар? Қабырғалы қалың ойдың
үміттен туып, бейшара мұң болып сөнгенінен өткен азап жоқ

шығар, сірә. Арғы-бергі замандардың асылдары мен абзал­
дарының бәрі ажалынан емес, азапты ойдан өлген.
Қайырылып келіп Ұлы Абайға жүгінсек, «ауыр ойды кө­
теріп ауырған жан» қашанғы төзсін, «тірі болса да анық тірі

еместің» күйін кешіп шөгеді де бір күн.
Ал «қайғысыздың бәрі асау». Қылығы бірде төре, бірде
төлеңгіт, орайы келсе – үйірін, ыңғайы келсе, рухын ат құй­
рығына байлай салады.

Тарихтың атасы аталған Геродоттың айтуынша, Сақ пат­
шасы Скил Эллин елінің тәрбиесінде болады да, туған халқы­
ның дәстүрінен, ата салтынан безінеді. Елін тәрк еткені сон­
шалық – сақпын деуге арланады. Эллиндерге келгенде соңы­

на ерген сақ нөкерін қалаға енгізбей, сыртқа иіріп тастап,
өзі бастан-аяқ сол жұртша киінетін болған. Эллин шаһары
Борисфенде үй салдырып, көбіне сонда тұрған.
Скилдің бұл қылығы сақтардың Эллин елі алдында әжуа

болуына әкеледі. Намысқа булыққан сақтар Скилді тақтан
тайдырып, басын шабады.
Ұлт! Рух! Адам! Жеке-жеке дара ұғым ба, ажырамас сара
ұғым ба?

Осылай бір қиналғанда ақын Шәкәрімнің адам жайлы сауа­
лы онсыз да күрмеуі қиын түйінді одан сайын шиеленістіреді.
«Алланың адамды жаратқандағы мақсұты не?»
«Заман өткен сайын адамдардың адамшылығы түзеліп бара

ма, бұзылып бара ма?»
Қайтара қояр дайын жауабымыз жоқ. Адамның құбылмал­ы
мінезіне қарайсың да, сұрақтан сұрақ қуып белгісізге сіңіп
жоғаласың.

бет тұрды. Әлемдегі барлық соғыстардың жартысынан астамы
діни жатсынудан шыққан. Сонда жалғыз хақтың құшағына
сыймаған адам қай құдіреттің аясына аялдайды? Әркімнің
өз құдайы, өз ақиқаты болса, жер басып жүрген 6 миллиард

пендені түгел ұйытатын шындық, сірә да, табылмақ емес пе?!
Бәлкім, тарих үшін, ғалам үшін, болашақ үшін адамзатты
табыстыруды құдайларды табыстырудан бастау керек шығар.
Инквизиция өртеп жіберген кемеңгер Бруно: «Ғалам –

ұлы дененің санасы», – дейді. Бұл ұғымды ғалам – ғарыш,
ұлы дене – жаратылысты санамен билейді деп түсінуге болар.
Қазіргі ғылым мұны жоққа шығармайды. Ғаламның жанды-
жансыз денелері өзара үндестік заңына бағындырылған био­

энергетикалық байланыста болатыны дәлелденіп отыр. Сол
денелердің бір-бірін рух қуатымен, ізгілік қайнарымен нәр­
лен­діретіні де анықталды. Сол нәр ғаламдық биоэнергияның
ең ұлы жеңісі – адамның санасын, ақыл-есін, ой мен сезімін

туғызды. Керек десеңіз, рух құдіретінің ақиқат екеніне де
ғылыми дерек бар. Болгар ғалымдары осы заманғы аса се­
зімтал құрал арқылы өлген адамның қабірінен 360 күн бойы
жұмбақ толқынның есіп тұратынын байқаған. Ол толқынның

тірі адамның ми қабатынан бөлінетін биоэнергияға аса ұқсас
екендігі белгілі болуда. Кейін осы энергия ескі қабірлерден
де таралып жататыны анықталған соң, адамның рухы ешқа­
шан жоғалмайды деген қорытынды жасалыпты. Олай болса,

адам ғаламдық биоэнергетикалық қуаттың бір бөлшегі ретінде
жаратылып, өлген соң сол қуатпен қайта табысады. Бұл табы­
су дін тілінде адамның ақырзаманда қайта тірілетіндігімен
түсіндіріледі. Егер философ Августинше айтсақ, адам өзінің

азаматтық мақсаты – құдайдың патшалығына бірте-бірте өту
парызын осылай аяқтайды.
Ақиқатында ғалам мен адамның арақатынасы, саналық
байланысы Адам Ата жаралған сәтте айқындалған. Дәлелді

сөйлеу үшін Құран Кәрімге жүгінейік. «Адам баласы – жер
жүзінің халифасы» делінеді осы қасиетті кітапта. «Сендерді
әлемге үстем қылғанымды еске алыңдар» деген Алла тағала­
ның ескертуі қатар айтылады. Бұл ғаламдық сананың, құдіреті

ша тіршілік иесі ретінде сыйлаған ерекше артықшылығы еді.
Бізге, адамзатқа, жер жүзінің халифасы болу үшін ғаламдық
сана мен өз санамыздың ұдайы үйлесімде болуы тапсырылды.
«Тәубә» атты таразы ұғым тудырылды.

Адамзаттың бүкіл жүріп өткен жолын сүзіп шықсақ,
сана нақ осы «Тәубә» ұғымын жоғалтқан сәттен жиырма
бір ғасырлық азапты сапарымыз басталыпты. Сол күнәһар
сәт Хауа Анамыздың бейіштегі жұмақ өмірге тәубә демей,

ібіліс ұсынған алманың дәмін татқан кезінен өріледі. Дәл
осы сағаттан жазғыру мен сату, екіжүзділік пен қатыгездік
тамырланған. Адам Ата жұмақта қалмаққа ұмтылып, бар
күнәні Хауа Анамызға үйіп-төккен деседі.

Сол екеуінен алғаш өнген ағайынды Қабыл мен Әбілдің
күнәсі бұдан да зор. Қызға таласқан Қабыл Әбілді таспен ұрып
өлтіреді. Осыдан да шығар-ау, Адамның баласына дәуірлер­
дің де, дәуірлік тұлғалардың да өкпесі қара қазандай, Нұх

пайғамбар жұртты мұсылмандыққа 700 жыл үгіттегенде, ері
бар, әйелі бар 80 адам ғана ұйығанына қатты налып, Алладан
сол сексеннен басқасын жазалауды сұраса керек. Топан су
осыдан дейді аңыз.

Бейішке сыймаған сол адам қатықсыз қара суға жарытпа­ған
жұмыр жерге қалай сыйсын. Жанары тойған дүниеге түпсіз
құлқыны тоймаған, ат жалында күн кешкен, арпалыс­қан
ғасырлар басталды. Сана ержеткен сайын жер атты жерік асқа

талас, адамға жасалатын үстемдікке талас өрши түсті. Құдай­
ға жағыну емес, сол құдайға ұқсаудың ақсайтаны атойлады.
Атақ пен мансап жолындағы ашкөздік ештеңеден тайынбай­
тын жауыздыққа ұласты, толарсақтан қан кештірді.

Тарих алдында әділ, адам алдында адал болу үшін сол
күнәһар өткеннің өзіне жүгінейік.
Әйгілі Ғұн көсемі Әділ 434 жылы немере ағасы Білдені
өлтіріп, Ұлы империяны жеке-дара билеп-төстеді. Өзбек ханнан

туған Жәнібектің баласы Бердібек хандық билік өз тұқы­мын­
да қалу үшін ағайын-туғандарын түгел қырған. Атақты Ақсақ
Темірдің кіндігінен тарайтын Аурангзеб Үндістанды билеген
әкесі Шаһ Жаһанды түрмеде шірітеді. Ішінен шыққан шірі­

Мұмтазға өзі соқтырған Тәж Махалға түрменің терезесінен
телміріп өтіпті. 1227 жылы Меккеде Бейбарысқа адал болуға
ант берген уәзір Қалауын сол сұлтанның өзін де, балалары Сайд
пен Ахметті де тақ үшін мерт қылған.

Осынау сұрапыл қатыгездік тойымсыз билікқұмарлықтың
ылаңы болсын. Ал сол жауыздықтың таққа қонған соң да
тоқтамауы неліктен?
Қатыгездігімен аты шыққан император Кампула гладиа­

торлардың қырқысын күнде көріп жалыққан соң, әйелдер
мен қариялардың қанды жекпе-жегін тамашалайтын әдет
тауыпты. Ал Венгр графинасы Елизавета ғұмырының соңына
дейін 650 шаруа әйелін құрбандыққа шалған.

Осындай адам жаны түршігетін қаталдық Еуропада жыл­
дар жылжыған сайын асқына берген. Инквизиция, крест
жорықтарының сұмдықтары әлі күнге дейін ұмытылған жоқ.
Бәлкім, сондықтан шығар философ Юнг: «Европа – матерь всех

демонов», – депті.
Біз бұл жерде Еуропаны Азиядан әдейі бөліп алып отырған
жоқпыз. Еуропа өркениеті мен ұқыптылығының арқасында
осы құрлықтың иманды және имансыз деректері қолымыз­

ға көбірек түсіп отыр. Сол деректер XVІІ ғасырдан бері қарай
аталған континенттің қырғиқабақ соғыстардан көз ашпағанын
көрсетеді.
Бұл жойқын қақтығыстар азаттық үшін немесе әділдік

үшін емес, үйіріп әкеліп үйірге қосу үшін, үстем болу үшін
жүргізілген.
Өзіміз тілге тиек еткен XVІІ ғасырдағы соғыстарда 8 млн
адам қаза тауыпты. XVІІІ ғасырдың қырғындарында 5,2 млн

адам көз жұмған. XІX ғасырдың атып-асқаны бес жарым
мил­лион жан. Ал XX ғасырдағы атышулы ІІ дүниежүзілік
соғыстың алғашқысында 10 млн, соңғысында 50 млн адам оққа
ұшты. Осы ақырғы алапатта 18 млн тұтқын құлақ естіп, көз

көрмеген қатыгездікпен азапталды, 11 миллионы айуандық­
пен өлтірілді. Бұған коммунистік режимнің концлагерлерін­
де, азамат соғысында, қолдан жасалған аштықта қынадай
қырылған 15 млн боздақты қосыңыз. Бас-аяғын түгендесек,

XX ғасыр, жендет ғасыр, 75 млн адамның түбіне жетіпті. Ал
біз білетін, дерегі жеткен барлық соғыстардың жалмағаны  –
94 млн өмір. Жалаң қылыш жүзінде, сұсты найза ұшында,
ысқырған оқтың өтінде дірдек қаққан 94 млн жүрек. Тойдым

деген заман, қойдым деген адам бар ма?!
Жанары жасқанған осынау қағылез сауалға жүрегі шай­
лыққан жауап бар. Заман қанға тойған жоқ, адамзат озбыр­
лығын қойған жоқ. Дәуір алға озып, өркениет кемелденген

сайын тақ таласы мен дәулет таласы қыза түскенін кө­
ресің. Бізге қыр астынан қол бұлғап тұрған XX ғасырда
мемлекет басшылары мен ел тізгінін ұстамақ болғандарға
185 рет қастандық жасалыпты. Осы жүзжылдық мәңгілік

уақыттың табалдырығын құрбандықпен ашқан. 1901 жылы
6 қыркүйекте АҚШ-тың Президенті Мак Кинли жалдамалы
жендеттің қолынан мерт болды. Қастандықтың жемтігіне ай­
налғандардың ішінде Францияның Президенті Поль Думер,

Австрияның Федеральды канцлері Дольфус, Югославияның
Королі Александр І, Иорданияның Королі Абдаллах, АҚШ
Президенті Джон Кеннеди, Египет Президенті Абдель Насер
және басқалары бар.

Міне, осындай сұмдықтан Азия мен Еуропаның, Америка
құрлығының бір де бір мемлекеті ада емес. Сол зұлымдықтың
атыс-шабыс үйреншікті әдетіне айналып кеткен Батыста жиі
болуы аса таңдандыра қоймаса, Алла жолына елжіреген Сауд

Арабиясында көрініс беруі қайран қалдырады. Фейсал патша
жақын туысының қолынан қаза тапты. Оның өліміне себеп­
ші болған АҚШ-тың алпауыттары, өлтіруге бел байлатқан  –
таққұмарлық. Сонда араны ашылған аждаһа тойымсыздық

сәби сәтінен исламның уызын еміп өскен иманды елдің де
жүрегін қарайта алатын болғаны ғой.
Осынау жылымшы деректер, тарихтың мәңгүрт мәліметтері
адам баласы сана-сезімге ие болған 50 мың жылдың, табаны

күректей – 400 ғасырдың ұзына бойында кәмелетке толмаға­
нын қайта-қайта дәлелдейді. Адамзаттың есейіп, ақыл-ойы­
ның етек-жеңін жинап, мейірім шуағына бөленуі, ғаламдық
құдіретті сананың «тәубә» атты қасиетімен қылаусыз табысуы

азаюдың орнына үдеп барады. XX ғасырдың соңында жер
жүзінде қайыршылыққа душар болғандардың қатары 1 мил­
лиард 300 миллион адаммен есептелді. Оның ішінде 840 мил­
лион адам аштықтан бұратылуда. Мұның 200 миллионы ба­

лалар. Кедей елдерде жыл сайын 14 миллион нәресте айықпас
дерттен өледі. Жарты миллион әйел босана алмай көз жұма­ды.
700 миллион адам тиіп-қашып жұмыс істейді. Планетаның
әрбір үшінші адамы электр жарығынсыз отыр. 1,5 миллиард

жан таза ауыз суға зәру.
Түбі осылай боларын сезбей өмірден озған Адам Ата кін­
дігінен тараған ұрпағы 400 мыңға жеткенде о дүниелік бо­
лыпты.

Қандай өсиет қалдырды екен?
Махаббат есімді кәусар сезімнің мәуелі бағы болған Хауа
Анамыз үрім-бұтағы 180 мыңды құрағанда көз жұмыпты.
Қай мұратына жетті екен?

Ол дәуірден бері қарай қайғы да, бақ та талай-талай өзгер­
ді ғой. Арман мен үміт те өңін сан құбылтқан. Бүгінде қоғам
түгілі, бауырыңдағы балаңның да нені толғап, неге тебіренерін
білу қиын.

Қытайдың ғұламасы Конфуций рас айтса, «Аса ақылды­лар
мен аса ақымақтар ғана өзгермейді». Ал аса ақылдылардың
қай заманда да саусақпен санарлықтай екені, аса ақымақтар­
дың жыртылып айырылатыны ақиқат десек, адамзаттың ақыл-

есі әлемдегі ең баяу дамитын құбылыс болады да шығады.
Асылында мінездің залымы, басым түсер қалыңы адамзат­
ты бауырым деп тұтас сүйген бірен-саранда емес, бас-басына
би болғысы келетін миллиондарда ғой. Сол миллиондардың

болмысын зерттеген Еуропаның XX ғасырдағы қайраткерле­
рі адам мінезін сараптай келіп, «бұқара адамы», «тобырдың
адамы», «Фауст адамы» деп жіктеген. Осы жіктеуде «ізгіліктің
адамы», «имандылықтың адамы» деген баға жоқ.

Неліктен? Бәлкім, алғашқы жаратылыс қағидаларынан,
әлемдік рухтан адасып қалғандығымыздан шығар.
Карл Маркске де ұстаз болған неміс ойшылы Гегель: «Әлем­
нің тарихи дамуы ғаламдық рухтың эволюциялық даму заң­

дылықтарымен реттеледі», – дейді. Олай болса, адамның
санасындағы эволюциялық даму жердегі жанды және жан­

сыздың табиғи қалыптасу жолымен жүріп отыруы керек.
Адамзаттың «табиғаттың бермесін тартып алмақ болған» әре­
кетінің бәрі сол эволюциялық өркендеу процесін ырғағынан
жаңылдыруда. Жер атты жаратылысқа жасалып жатқан

биологиялық, химиялық, техникалық және өнеркәсіптік тә­
жірибелердің аяғы планеталық апатқа әкеліп соғатыны, сол
апатқа жақындап қалғаны бүгінде екінің біріне аян. Озон
қабатының шұрқ тесік болғаны өз алдына, ауа райы әлемдік

көлемде алғанда тез жылып келеді. 1961-1990 жылдармен
салыстарғанда 2001 жылы ауа райы 0,42о С-қа ысыған. Дү­
ниежүзілік ауа райы бағдарламасының жетекшісі Кен Дэ­
видсон егер көмірқышқыл газ қоршаған ортаға қазіргі көлем­

де үздіксіз тарала берсе, 2010 жылы температура 1,5о С-қа
жылитынын ескертіп отыр.
Табиғи эволюцияны осылай бүлдірсек, адамның биоло­
гиялық өсіп-өнуіне де имансыз араласа бастадық. «Известия»

газеті АҚШ-тағы «Қозғалысқа түскен технология» компа­
ниясының жаңалығын түршіге жазды. Компания адамды
қалағанынша биологиялық өзгертудің жолын тапқан. Сізге
Гитлер керек пе, Сталин қажет пе, клеткалардың орнала­

суын қалауынша реттей отырып, жасап шығарады. Оны аз­
сынсаңыз, жер бетіндегі ғұмырыңызды мәңгілік ұзартудың
мүмкіндігі тумақ. Ал еркексіз бала туғызу оп-оңай нәрсе.
Сөйтіп біз құдайдың құдіретіне қол сұқтық. Пенденің жанын

Тәңір емес, адам алатын болды. Жаппай қырып-жоюдың небір
үрейлі тәсілдері табылуда.
Көрнекті неміс иммунологы профессор Якоб Сегаль СПИД-
тің қолдан жасалған дерт екеніне нақты дәлел келтіріп

отыр. АҚШ Парламенті 1969 жылы Пентагонның гендік ин­
женерияның көмегімен адамның санын ретке келтіруге қа­
жетті вирус жасау жөніндегі тапсырмасын қолдайды. Дәл
осындай вирус Мэриленд штатындағы Форт-Детрикте құпия

лабораторияда жасалса керек. «СПИД-ке шалдыққандардың
алғаш рет 1979 жылы Нью-Йоркте тіркелгені тегін емес», –
дейді ғалымдар.
Әлем осындай сұмдықтарға жанталаса қарсы шығуда.

Фран­цияда адамды қолдан жасауға әрекеттенгендер – 20 жыл,
Германияда – 5 жыл, Жапонияда 10 жыл түрмеге отырады.

Италия мен Австралия, Еуропа кеңесінің адам құқы және
биомедицина жөніндегі конвенциясы да тиым салды. Ал
Британ Парламенті құшағын жайып қарсы алған. Себеп дейсіз
ғой. Себебі медицина ғылымындағы бұл жаңалықтан қы­руар

ақшаның исі аңқиды. Ал бұл әрекет түптің түбінде немен
тынады?
Қолдан жасалған Гитлер мен Сталиндердің, басқа да кө­
семдердің адамзатты қайта дүрліктірмесіне кім кепіл. Био­

логиялық құрылымы өзгерген жаңа ұрпақ жыртқыш ұр­пақ
бола ма, жымысқы толқын бола ма?! Осынау сандалған сауал­
дан сеңдей соғыласың.
Ғаламдық рух пен санадан жаңылу адамның мүмкіндігін

асыра сезінуіне әкеліп соқтыратындығына әлемде мысал көп.
Кир, Македонский, Шыңғысхан, Гитлер... Осылай жалғасып
кете береді.
Гитлер өзін Мессия санаған. Ол жаңа рейхке, яғни ғұ­

мыры мыңжылдықпен есептелетін жаңа империяға ие бо­
луды, адамзаттан өзін үстем етуді ойлады. Бұған оны итер­
мелеген «рейх» туралы бұрыннан бар идея еді. Тарихта «әр
мыңжылдықта бір империя дүниеге келеді, оның орнауына

мессия құдіреті дарыған ерекше тұлға ықпал етеді» деген
тұжырым болған. Сол тұжырымға сәйкес Атлантиада алғаш­
қы, Еуропа екінші империя атануға тиіс екен. «Ал үшінші
империя неге Германия болмауы керек» деген желік Гитлерді

атқа қондырды.
Осындай қияли-ғажайып елестер еврей жұртында әлім­
сақтан бар. «Книга откровения» және «Книга пророка Иези­
киля» деген шығармалар аталған елде әлі күнге қасиетті деп

танылады. Солардың түпкі насихатына үңілсек, еврейлер
ешқашан жойылмайтын, сірә да құрып кетпейтін айрықша
халық болса керек, құдайдың үкімін жерге жеткізетін қасиет­
ке ие екен, тарихтың барометрі көрінеді. Діни қайраткер

Джерри Фэлуэлл «еврейлер үшін тәңір бәрін алдын ала кесіп-
пішіп қойған, олар тарихты аяқтап, жаңасын жасауға көшті.
Бұған сенгендердің бәрі азап атаулыдан ада болады» деген
уағыз таратуда.

Тарихта құдайдың рухына жақындап, өзін соған ұқсату
секілді күпірліктің көпшілік жағдайда дінбасылардан шыға­

тыны туралы деректер де аз емес. Ватиканның алғашқы қа­
сиетті жиыны 1869-1870 жылдары болған. Сол тұста Папа
Пий ІX еді. Жиын осы Папаны күнәдан тыс деп жариялады.
Ал әлемдегі дін атаулының бәрінде күнәдан ада тек Жарату­

шы ғана.
Өзін тәңірге теңеу үрдісі Қытайда да ертеден бар. Хина
философтары оны осы елдің ерекше жаратылысымен түсінді­
ріп келді. XІX ғасырда Конфуцийге 1560 храм салған Қытай­

ға не болса да жараса беруге тиіс секілді еді. Сондықтан қы­
тай­лықтар император ханым Цысидің Мейірімді, Бақытты,
Бәрінен құдіретті, Сақтаушы, Денсаулығы күшті, Аса да­
нышпан, Нұрлы, Сабырлы, Ұлы, Сенімді, Ұзақ ғұмырлы, Құр­

меттелуші, Тәңір текті, Кемеңгер, Көкке өрлеген, Күн дидар­лы
деген қошемет атауларын қойдай жамыратқан.
Мұндай дәріптеудің ең асқынған түрі христиандарға тән.
Олар өзекті пенде Христосты Құдай деп жариялады. Жыл

есебін де соның туған жылынан бастады. 1468 жылы христиан
дінінің жетекшілері әлемдік жыл тізбені осылай өзгертті.
Христостың мерейін үстем ету үшін.
Американың ғалымы Бертран Расселдің зерттеу дерегі рас

болса, Христосты солай көкке көтергісі келгендердің өздері
оның туған күнін анықтай алмай лажы құриды. Амалдары
таусылған дінбасылары сенделіп отырғанда Дионисий деген
монах сөз сұрайды.

ліметтерді қарап шықтым, 532 жылы туған.
Мұның анық-қанығын бәрібір тексере алмайтын дін же­
текшілері Дионисийге сенеді. Ал осы монахтың тегі туралы
айта келіп Рассел: «Ол сақ жұртынан еді», – деген байлам

жасайды.
Өзін көкке көтеру орасан зор билігі бардың қолынан келеді.
Өзгені өзегі талғанша дәріптеуге ар-ұяты алаяқтанған екі жүз­
дінің дәрмені жетеді. «Кітабыңды Александр патшаға арна»

деген Наполеонға «Мен еңбегімді ешкімге арнамаймын, кейін
өкінбес үшін» деп жауап берген Гетенің бекзадалығы біздің
көбімізге бұйырмағанына өкінесің.
Бір-ақ қарғып көкке шығып, күн дидарлы құдіретке айналу

дың тұсында жалған пайғамбарлардың аз болмағанын біле­
міз. Иеменде ал-Асвад, шығысында Масалама, солтүстігінде
әйел Саджах, Орталық Аравияда Тулайха өздерін құдайдың
елшісіміз деп жар салған.

Көктегі рухтан жаңылу, сол арқылы санадан адасудың се­
бебін жалғыз идеологиялық сарыннан іздесек, қателесеміз.
Рас, түрлі режимдер ақылдан алжастырып бақты. Соның ішін­
де марксизм мен ленинизмнің залалы діни адамгершілікке

жойдасыз болды. Ленин Құдаймен таласушылардың ішіндегі
ең зоры еді. Жер жүзі пролетариатының осы көсемінің өлі
денесіне жүргізілген зерттеулер ми клеткаларының 90 процен­
ті көптен бері өлгенін анықтайды. Адамның мұндай жағдай­да

тірі жүруі мүмкін емес-ті.
Осы медициналық деректі және Лениннің соңғы сәтінде
түнгі айға қарап ұлып отырып көз жұмғанын баяндай келіп,
публицист Игорь Бунич «Золото партии» деген кітабында

Ильичті Құдайдың алдына баруға қорыққан, дінсіздігіне
күйзелген әбілетке теңейді. Кім білген?!
Иә, діннің ұсақталуына тек режимдер ғана себепкер емес.
Оған діннің өз ішінде ыдырауы да кінәлі.

Исламның бүгінде қырық сегіз бұтағы бар. Христиан діні
өзара қырқысқан жүзге тарта буынға бөлінген.
Діннің тармақтануы бойынша Жапония рекорд жасап отыр.
Қазіргі таңда осы елде 300-ден астам діни ұйымдар әрекет

етеді. Теолог Ван Вольфреннің пайымдауынша соғыстан соң
Жапонияда дінге репрессияның тоқтатылуы жаңа наным-
сенімдердің қаптап шыға келуіне жағдай жасаған. Елде бас­
қаларын былай қойғанда эзотерикалық сектаның электрге

табынатын түрі де бар.
Мұндай жалған діни ағымдардың бетімен кеткені сонша­
лық, 1951 жылы ғана 700 жаңа түрі жарияланыпты.
Алланың құзырына осылай имансыз шабуыл жасаған адам,

егер реті келіп тұрса, «Сен өміріңді маған бер де, о дүниеге
аттан» демесіне кім кепіл?!
Халиф Абдрахман, өзінің пайымынша, бар ғұмырында он
төрт күн бақытты болыпты.

Өмірінде мыңдаған күнгі бақытқа да тоймайтын ашкөз­
дік тірлігіңдегі бірер сәттік күлкіңді де көп көріп, «қуаныш-
2-0181

жаңа сана өзінен бұрынғы күндердің дертті тұжырымдары­
нан арылғанша даму эволюциясы тежеледі.
Генологиядан сауға сұрамақ болған Черчиль де, басқа та­
лай билеушілер де өздерін сол эволюцияны көгертушілерміз

дей отырып, жеке тұлғаның астамшылығы тарихты жүрген
жолынан жаңылдыратынын мойындаған әрі ескерткен. Асы­
лында бір империяға немесе мемлекетке телінетін саяси ше­
шімдер әуелі жалғыз адамның идеясы ретінде көрініс береді.

Ол идея адамзатқа жайлы ма, жайсыз ба, өкінішке орай мұ­
ның жауабын кейін тарих беріп жатады. Себебі идея саясатқа
айналса, оған сол заман қарсы тұру мүмкін емес. Саясат қай
кезде де мұздай қаруланған жойқын күш.

Мұның дәлелі шаш етектен. Өткен ғасырда Карл Маркс
пен Владимир Ильич коммунизмнің елесін қуғызды. Елеске
сенбегендер қынадай қырылды.
Мына ғасыр – АҚШ Президенті Рузвельттің әлемде ха­

лықаралық капиталдың диктатурасын орнату, сол арқылы
дүниежүзілік экономиканы тәуелді ету жөніндегі идеясы қызу
жүзеге асырылып жатқан ғасыр. Оған қарсы келгендердің
төбесінен жай түсуде.

Сол халықаралық капитал біздің қойын-қонышымызды да
аралап жүр.
Әдетте мұндай идеялар дауласуға арыңды барғыза қоймай­
тын адамгершіл тіректерді тауып ала қояды. Коммунизм идея­

сы – теңдік ұранымен бет қаратпады.
Халықаралық капитал адам құқы мен демократияны кел­
денең тартуда. Сылтау іздесе, әлемнің кез келген түкпіріне
«сен балаңды неге жылатасың» деп жұдырық ала жүгіреді.

Қабылданған заңыңнан, айтылған ойыңнан сыныққа сылтау
табады.
Ал осы халықаралық капиталдың қызығын миллиондар
емес, бірен-сарандардың көріп жатқаны адам құқының тап­

талғаны деп саналмайды. Қазақстан Республикасының Мем­
лекеттік хатшысы Әбіш Кекілбаев «Егемен Қазақстан» газе­
тінде жарияланған «Тәуелсіздік толғауы» атты кең тынысты
пайымында жер бетінде осы бүгін бізбен бірге ғұмыр кешіп

жүрген үш бай адамның қолында ең кедей 47 елдің дәулеті­
не тең қазына бар екені, 447 ауқаттының қалтасына жарты

адамзаттың байлығына пара-пар дәулет сыйып отырғаны
туралы дерек келтіреді.
Біріккен Ұлттар Ұйымы отызға жуық дамыған елдің өзге
елдерді шикізат өндірушінің тағдырына байлап қойып, ке­

дейлендіріп бітіргенін айтып отыр. 1960 жылы байлар мен
кедейлердің табысының арасалмағы 13:1 болса, бүгінде 60:1.
Дүниежүзі байлығының 86%-ы планета халқының бестен
бірінің қолында.

Қазақстанға келсек, республика халқының 31,8%-ы өмір
сүрудің ең аз мөлшерінен төмен қаржымен қалт-құлт етіп
ғұмыр кешуде. Осы ресми статистика бойынша еліміздегі аса
ауқаттылардың он пайызы әлгі көлемдегі жұрттың байлығы­

нан он бір есе асып түсетін дәулетке ие екен.
Қайтесіз, дамушы елдердегі демократия әлемдегі демо­
кратия секілді біреуге оңқай, біреуге солақай асықтай. Осы­ны
көріп-біліп отырып, Черчильдің: «Демократия да оңып тұр­ған

жоқ, бірақ әзірге одан оңтайлысы және жоқ», – деген сөзін еске
аласың.
Әсілінде кез келген қоғамда сол режимді құрғандардың өз
үлесін ойып алатыны заңдылыққа айналып кеткен құбылыс.

Игорь Буничтің «Золото партии» деген кітабындағы деректерге
сенер болсақ, байлыққа қарсы атойлап, кедейлікті уағызда­
ған пролетариаттың ұлы көсемі Ленин Еуропа банктеріне көзі
тірісінде 75 млн швейцар франкін аударыпты. Ал Дзержин­

ский мен Троцкий бастаған жеті большевик мырза 1921 жылы
ғана АҚШ банктеріне 102 млн 290 мың долларды жөнелткен.
Сталиннің қызы Светлана кеңес паспортын әуежайда қақ
айырып лақтырып тастап, шетелге кеткен соң әкесінің Швей­

цария банктеріндегі қаржысына жап-жақсы өмір сүрді.
Брежнев ақсақалдың ұл-қызы 8 млн кеңес рублі мен 1,5 млн
АҚШ долларын олжалап үлгергені белгілі. Ал Георгадзе­­нің
үйі  мен кеңсесін тінткенде 8 кг бриллиант пен алмаз, әрқай­сы

20 кг жүз құйма алтын, 40 млн рубль, 2 млн доллар, қаптаған
қымбат жүзік пен сырға, Леонардо да Винчидің, Рубенстің,
Ван-Дейка мен Айвазовскийдің төл туындылары табылған.
Кезінде саяси бюро оны елдің алдында ашық әшкереледі.

Компартияның XX ғасырдағы жырынды көсемдеріне осы­
лай түре тиіскен Андропов Георгадзеден кейін Лигачевке,

Соломенцевке, Рекунов пен Афанасьевке, Требилев пен Гусевке
құрық салуға оңтайланған соң, өлтірілді.
Теңдік пен пәктікті үсті-үстіне ұран еткен кеңестің қо­ма­
ғайлығы осындай.

Адам құқы мен демократияны жалау еткен бүгінгі заман­
ның өңешіне үңілуге қорқасың.
Хрущев АҚШ-қа барып келген соң Микоянға: «Олар ком­
мунизді бізден бұрын құрып қойыпты», – деп қынжылыпты.

Жеке поместьесі бар, өз коммунизмін жасап алған Микоян
кейін Америкада болғанда, көл-көсір деп жүрген дәулеті
ондағы орта фермердің байлығындай ғана екенін көреді.
Осыдан соң олар кеңес шаруасының жағдайын ойлады ма?

Жоқ. Қайта Никитаның тұсында ел кебек жеді.
Жалпы XX ғасырдың екінші жартысында зиялы деп ата­
латын қауымның халықтан алыстап кеткені байқалады. Олар
ұлт немесе мемлекет тағдыры шешілетін тұлғалы оқиғалар­

дың қозғаушысы бола алмады. Рас, жоталы жағдайлардан соң
дабыл қағып, оқиғаның беделімен атқа жайдақ шапқандар
әркез табылып жатты.
Қазақ халқының кеңес заманының жетпісінші және сек­

сенінші жылдарындағы екі тарихи қаһармандығы кімнің кім
екендігін анықтап берген. Ең алдымен, ұлт өзінің дәуірлер­дің
жойқын қозғаушы күші екендігін дәлелдеді. Сонымен бірге
сол ұлттың қаймағын қалқып ішіп жүрген интеллигенция­

ның сатқындықтан қысыла қоймайтынын әшкере етті.
1979 жылы Ақмола өрендері КПСС Орталық комитеті сая­
си бюросының Орталық Қазақстанда Неміс автономиялық
облысын құру жөніндегі шешіміне батыл қарсы шықты. Ере­

уіл  екі күнге созылды. Қазақстан Орталық комитетінің хат­
шысы Коркин бастаған автономияның ұйымдастыру комите­
ті де, Венадағы кездесуінде АҚШ Президенті Картерге сол
облыстың құрылғанын мәлімдеуге тиіс Брежнев те бұлай

боларын сірә да күтпеген. Целиноградтың обкомы да есінен
айырылғандай болды.
Ереуілге қатысқан Ұлы Отан соғысы ардагерлерінің, сту­
дент-жастар мен жұмысшылардың талабы қаншалықты ор­

нықты болса, сол талап аяқасты етілтен жағдайда бүкіл рес­
публиканың дүр сілкінетіні де соншалық анық еді. КПСС
лажсыз шегінді, шешімнің күші жойылды.

Осы оқиғадан соң облыстық партия комитетінің бюросы
мәселеге баға беруге жиналған. Комитеттің сол кездегі бірін­
ші хатшысы Морозов ереуілге қатысушылардың ешқайсысы
жазаланбауын тапсырды. Бұған бюро мүшелерінің бәрі дерлік

үнсіз келіссе, хатшының бірі апыр-топыр қарсы болды. Сірә,
ұлты қазақ бола тұрып, қазақ ұлтшылдығын айыптап сөз
сөйлемеуді коммунистке жат қылық деп санаса керек. Сондай
бір қырағылық танытып, большевикте ұлт болмайтынын зор

жауапкершілікпен делелдегісі келсе керек. Бәлкім, осындай
сергектігімен қызметін одан әрі орнықтыра түскісі де ойында
болған шығар. Әйтеуір ереуілшілерді жазасыз қалдырмауды
талап етіп тұрып алған. Морозов «Бұл Қонаевтың нұсқауы»

деген соң ғана іркілген.
Ал ереуілге қатысқандар неміс автономиялық облысын
құру туралы шешімнің жүзеге асырылмайтындығына мәз еді.
Олар осы қуаныш үстінде өздерінің тарихи ерлік жасағанын

сезген де жоқ. Партия партия аталғалы ұлттық республика­
лардың ішінде Қазақстан тұңғыш рет өз жеріне өзі ие екенді­
гін мәлімдеп, халықтың да саясатқа баға беруге хақы барлы­
ғын паш еткенін, бұл қазақ шежіресіне мәңгілік жазылатын

қаһармандықтардың біріне айнала алатын батыл қадам бол­
ғанын ойлап та жатпаған. Туған бауырының сол үшін тас-
талқан тулағанынан да хабарсыз-ды.
* * *

Мен Желтоқсан көтерілісінде Алматыдағы жоғары пар­
тия мектебінде болдым. Саяси білімімізді жетілдіруге ша­
қырылғанбыз. Бір топ адам едік, аудандық партия комитет­
терінің идеология жөніндегі хатшылары, облыстық комитет­

тің бөлім меңгерушілері, журналистерден жиналған жеті-се­гіз
жанбыз.
Қолына қалам ұстағандар бірыңғай жүрсін деді ме, облыс­
тық «Целиноградская правда» газеті партия тұрмысы бөлімі­

нің меңгерушісі Лежнев екеумізді жатақхананың бір бөлме­
сіне жайғастырды.

лейік. Жақсы танысым еді. Түбінде керек болып жүрер, – деді
әріптесім орналасып алған соң.
Танысы мектептің тап-тұйнақтай кабинетінде жалғыз
отыр екен. Жас шамасы өзіміз қатарлы. Арнайы жүздесуге

кел­гені үшін Лежневке риза болып қалды. Шаңырақ иесінің
қонақжайлығына салды ма, әлде шын мәнінде солай ойлай ма:

ғартып тұрады, – деп көтермелеп қойды. Содан кейін жан-
жағына қарап алып:

Бірінші хатшы ауыстырылады. Қонаевтың орнына Колбин
отырады, – деді.
Лежневті білмеймін, мен аңтарылып қалдым.

Грузия секілді күрделі республиканы да басқарған. Саяси
Бюро  кімді таңдауды білетін шығар, – деп оқытушы даусын
қатайта қойды.

станның өзінен лайықты адам табылмағаны ма? – дегенімде,
жақтырмағанын анық аңғартты.

беруімізге болатынын сездірді.
Лежнев екеуміз жатақханаға үнсіз оралдық.
Іле-шала Желтоқсанның дауылы дүр ете қалды. Сол кү­
ні қалада болғандар Брежнев алаңына жастардың жиналып

жатқанын айтып келді. Себебін бірден түсіндік. Оқиғаның
ортасында болайық деп сыртқа шықсақ, қақпаның бәрі тарс
жабылыпты. Құлып салынған. «Бұларың қалай?» деп сұрай­
тын жан жоқ. Мектептің басшыларынан ешкімді таба алмадық.

Ертеңіне «Жастар ішіп алып, алаңда төбелес шығарып жа­
тыр. Сендер соларды тәртіпке шақыруға барасыңдар деген
жарлық берілді. Білегімізге байлайтын қызыл шүберек үлес­
тірілді. Қақпа ашылды. Тыста екі автобус дайын тұр екен.

Абай көшесімен алаңға қарай жүріп келеміз. Ауыл шаруа­
шылығы институтынан аса бергенде көшені кернеген халық
көрінді. Тротуарға дейін кең жайылған. «Жасасын Қазақ­
стан!» деп салған ұран бүкіл қаланы дүр сілкіндіргендей аса

қуатты естілді.
«Қонаев! Олжас!» деген дауыстарды да Алматы серпе жаң­
ғырықтырып, көкке көтеріп әкетті.
Аяңдаған қалпымыз орталарына сіңіп кеттік. Кілең өрім­

дей жастар, бозбала жігіт, бойжеткен қыз. Қауіп-қатер күтпе­
ген алаңсыз, бейбіт шеру. Әр тұстан транспаранттар көрінеді.
Асығыс жазылса керек, жақыннан болмаса, анық оқылмайды.
Қол ұстасқан, жұптары жарасқан жастар бір сәт Шәмші­

нің «Менің Қазақстаным» әнін шырқай жөнелді. Сол лекпен,
осы әннің жетегімен кері қайттық. Партия мектебінің жанына
келгенде қақпаның алдында әбігершіліктің бары байқалды.
Тұсына жеткен шеру мұндағылардың есін шығарып жібер­се

керек. Сыртта апыр-топыр болған алты-жеті адам ішке зып
беріп, есікті жауып ала қойды.
Салған әні Алматының, осынау шаһарды бауырына басқан
Алатаудың гимніндей асқақтаған шерумен бірге кетіп бара

жатқанымызды өзіміз де аңғармаппыз. Әлдебір тылсым құ­
дірет тұла бойды кернеп барады. Беймәлім қуатты сезім жү­
ректі дүрс-дүрс соқтырған.

бойлы, қара торы жігіт жолымызды кес-кестеді. – Ағалар, кім
болсаңыздар да жөндеріңізге кетіңіздер. Бізге бөгде көз, бөтен
сөздің қажеті жоқ.
Жанары өткір, үні үстем еді. Тәрізі бізді шеруге әдейі қо­

сылған үндеместің жансыздары деп күдіктенген болуы керек.
Айтқанын орындататын айбат танытқан. Еріксіз бөліне бердік.
Шеру әні үзілмей, жұбы жазылмай Ленин көшесімен төмен
түсті.

Партия мектебінде бізді жайсыз хабар күтіп тұр екен.
Алаңдағы жастарды қуып таратуға спецназ жіберіліпті. Әр­кім
әртүрлі болжам айтып жатты.

Сөйтіп алакөңіл болып тұрғанда мана алаңға автобуспен
кеткендер келе бастады. Өңдері әлемтапырық, қайсыбірі бұрқ-
сарқ қайнап жүр.

Олардан мән-жайды сұрап үлгергенше әлдекімді сүйрете
жүгіре басқан үш-төрт жігіт көрінді. Жетектеріне алғанның
бет-аузын қан жауып кетіпті. Бәріміз көмекке ұмтыла бер­
дік. Дәл сол сәтті аңдып тұрғандай мектептен бейтаныс, қа­

нын ішіне тартып алғандай сұп-сұр ықшам топ шыға келді.
Жаңағыларды ыңғайына ала, ішке сұғындыра жөнелген, лезде
бөліп әкетті.
Мән-жайды бәрімізді ішке үйіріп, есік-қақпа тарс жабыл­

ған соң білдік. Жастарды сабырға шақыруға барған жігіттер
алаңға ене алмапты. Әудем жерден көліктен түскен олар әуелі
ашынған, жанұшырған дауыстарды естиді. Содан сақтанған
біраз адам бойтасалап кері серпіледі. Бір шоғыры не де болса

көзбен көруге таяла бергенде, қарулы солдаттар түре қуады.
Қолдарына ілігіп қалғандар соққыға жығылады.

меде тұратын қызылордалық жігіт. Аты есімде қалмапты.
Ұмытпасам, қалалық партия комитетінде нұсқаушы бола­­
тын.  – Арт жаққа қарайлап жүгіре басып келе жатқанымда,
әйел­дің шырқыраған үні жетті. Жалт бұрылсам, о сұмдық-ай,

бір солдат екі қолын жан-дәрмен сермелеп, қорғана қашқан
қыз­ға төне түскен сәтте шолақ күрегін құлаштай сермеді.
Сорлы қыз жерге бұратыла құлады. Сірә, басы қақ айырыл­ған
болуы керек.

Осыны айтып жігіт аңырап қоя берді. Төрден есікке, есік­
тен төрге аунады.
* * *
Сол күні партия мектебі жедел сақтық шараларына көш­

кен. Телефон атаулы үзілді, сыртпен байланысудан мүлде қал­
дық. Сақшылар көбейді. Бізден қауіптенетіні айқын аңғары­

лып тұрды. Қалың тындаушының жастарға қосылып кетуі де
мүмкін болатын. Олардың кейбірі елді-еліне шұғыл аттанып,
Алматыдағы сұмдықтан бейхабар өңірледі дүрліктіруі де кә­дік
еді.

Ертеңіне барлық оқу топтарын акт залға жинады. Жағдай­
ды түсіндірмекке партия-совет, комсомол қызметкерлері жі­
беріліпті. Жай қызметкерлер емес, басшы кадрлар.
Мен олардың кімдер екенін ашып айтпай-ақ қояйын. Дені

осы күнге дейін аман-сау, белді орындарда тәуелсіздіктің сөз­
ден дауыл тұрғызған патриоттары болып жүріп жатыр. Бәрі
мінсіз, түгел абыройлы.
Мән бергім келгені, сол зиялылардың тайғанақтығы мен

жүрексіз бейшаралығы еді. Сөздеріне қарасақ, біз білмей ке­
ліппіз. Қазақстанды ұлтшылдық жайлап алыпты. Жайлатып
бара жатқан анау-мынау емес, Дінмұхамед Қонаевтың өзі
көрінеді.

қазақ балабақшасы ашылады. Оған қазақ ертегісінің батыры
Ер Төстіктің аты беріледі. Ол ол ма, Қонаев бұдан да әріге сіл­
теп, армияға қазақ офицерлерін арнайы даярлатады.
Сөйлеушілердің екпіні күшейе түседі.

қазақты ала тайдай бүлдіру деген сөз. Қазақстан Компар­
тиясының басшысы оны білмейді емес. Біле тұра, жол ашып
отыр. Ол бұдан да асқынып, кадрларды іріктеуде ұлттық
сыңаржақтыққа бой алдырған. Қазақтан партия совет және

шаруашылық мамандарын даярлауға тапсырма берген.
Осылай төпелейді, төгілдіреді. Айыптайды, асқындырады.
Осы сатқындық Желтоқсан күндерінде қалай өршігенін
арнайы зерттеу арқылы қазақ интеллигенциясының ұлттық

деңгейін дәл өлшеуге болар еді.
Сол кездегі айыптаулар мен жазғырушылардың пікірлерін
талдау арқылы ел зиялысының халықтық сипаттағы ойлау
дәрежесін айна-қатесіз анықтай алар едік.

Сол сұрапыл сәтте, жендеттердің қолында суық қару сесті
жарқылдаған тұста, Орталық Комитетке елдің сөзін ашық
айта алған, топырағың торқа болғыр Сағат Әшімбаев секілді
тағы бір ұлтжанды шоғырдың ерлігін түсінуге ұмтылу арқылы

Адам екеніме сенбеймін,
Адам болғаныма ұяламын, –
деп түңіледі.
«Адам болдым ба деп ойлаймын», – деп үміттенеді.

Жер бетінде саны 6 миллиардқа жеткен адамды түсіну оның
осынша көптігінен бе, әлде басқа рухани себептері бар ма?
Американдық генетиктер адамзат бір әйелден туғанын, бұдан
190 мың жыл бұрын ерлі-зайыптық қатынаста болған еркек­

тен өрбігенін дәлелдеп отыр. Яғни 6 миллиард пенденің қаны
да бір, жаны да бір, сөйте тұра өзді-өзі ұқсайтын, мінезі, ойлау
қабілеті, талғамы, т.б. ортақ адамдардың табылмайтынын
анықтап, ғалымдар және таң қалуда.

Адамзаттың сорына ма, әлде бағына ма, бұл дүниеде адам
ғана емес, ел де, жұрт та сан алуан. Жер шарында 160 мем­
лекетке біріккен 2500-3000 ұлт бар. Олар өз ішінде алты нәсіл­
ге бөлінеді. Көрнекті этнограф әрі антрополог Карл Линней сол

Карл Линней тағы мен жартылай тағы адамға анықтама
бермейді. Жабайының аты жабайы. Америкалық холерикті
бағындырып алып, қалауыңызша жұмсай беруіңізге бола­
ды. Еуропалық етжеңді сангвинник оған көнбейді, қит етсең

заңды ала жүгіреді, есептескенде есіңді кетіреді. Азиялық
меланхолик задында бірбеткей, қатал әрі сараң, байлыққұ­
мар және ырымшыл. Африкалық ұйысқан шашты флегма­
тик нағыз кержалқаудың өзі, өмірдегі өзгерістерге, тірлігіне

немқұрайлы, әмірге жүгінгіш.
Мейманасы асқан еуропалықтар нәсілдерді осылай жіктеу­
ден гөрі бір сөзбен үкім айтып, қақ жарып тастауды ұнатады.
Нәсілдерді дәуірлеп келе жатқандар мен дәурені өткендер­

Соңғысына бас ауырту артық. Отарлау саясаты қарқын алып
тұрған тұста осылай болған, қазір де сол ызғардың салқыны
ауық-ауық есіп тұрады. Ассирия патшасы Ашшурбанипал адам
терісінен қайыс илетсе, Британия мен Ресей өздері бұратана

атаған халықтардың жонынан таспа тілді. Құл саудасы Афри­
ка халықтарының 100 миллион адамын сатып жіберді. Алек­
сандр  Исаев бұратана халықтарсыз Ресей империясын құру
туралы идея ұсынып, олар үшін қаржы жұмсап шығындану­

дың керегі жоқ деп даурықты. Өздерімен өздері жоқшылық
пен надандықтан құрып біткені керек.
XX ғасыр өзге ұлттарды төмендете отырып қалай пайда­
ланудың наразылық туғызбайтын сұңғыла жолдарын іздеу­

ден бір сәт жаңылған емес. XX ғасырда отарлаудың күйреуін
Еуропаның ұлағатынан деп келдік. Солай да шығар. Алайда
бодан елдерге бостандық берілгеннен кейінгі дүниежүзілік
экономикалық саясат кімдерді көтеріп, кімдердің ернін ке­

зертіп отырғанын тиянақты зерттеп, соның нәтижесіне үңіл­
ген адам саяси отарлаудың материалдық отарлауға аса епті­
лікпен ауыстырылғанын көреді. Алпауыт мемлекеттер құрған
континенттераралық ірі компаниялар дүниежүзі шикізаты­

ның орасан зор бөлігін дамушы делінетін елдерден арзан жұмыс
күшіне өндіртіп, сутегінге сыпырып алып жатыр. Сол тегінге
жуық шикізаттан жасалған тауарды әлгі елдерге қайта сатып,
қыруар пайдаға және кенелуде. БҰҰ-ның дерегіне жүгінсек,

екі жүзден астам ірі корпорациялар арқылы Америка Құра­
ма Штаттары, Британия, Жапония мен Германия, Еуропаның
басқа да алдыңғы қатарлы елдері дүниежүзілік жалпы өнім­
нің 40%-ына жуығын қанжығасына байлап отыр.

Ал шикізат беруші мемлекеттер ше? Дамушы елдер хал­
қының 80%-ы сауатсыз. Теріскей Америкада әр жүз мың
адамға шаққанда – 37, Араб елдерінде – 3, Азияда 2 адамның
ғылыми дәрежесі бар.

Бұл елдер дәуірлеп тұрған Еуропаға қай заманда иық те­
ңестіре алады? Аталған сауалды сол Еуропаға қойсаң, мынау
не сандырақтап тұр деуі мүмкін.
КСРО ыдыраған соң кедей-кепшіктің о жақ, бұ жағында

қалған Ресейдің өзі жан басына шаққандағы табыстың дең­гейі
жөнінен АҚШ-қа теңелу үшін қиялда ғана болатын серпіліс

жасауы керек. Американың осы бақталас республикадан оза
шауып кеткені соншалық – оның бір жылғы соғыс шығыны
Ресейдің жылдық мемлекеттік бюджетінен он есе көп.
Батыс адамының ірі держава АҚШ арқылы жасап отыр­

ған және жүзеге асыруды жоспарлаған үстемдік саясаты
уақыт өткен сайын асқынып келеді. Сол үстемдік олардың өз
экономикалық әдісін, қоғамдық құрылымы мен тауар сау­
дасындағы жүйесін таңу арқылы көріне келе, моралі мен дәс­

түрін, мінез-құлқын таңуға ұласты. Батыс өркениеті адам­
затты қазіргі заманғы басқару мен қоғамдастырудың жал­
ғыз дұрыс жолы ретінде қарастыруда. Егер бұған келіспесең,
ұлттық ерекшеліктер мен экономиканы жүргізудің тек өз еліңе

тән үрдісін ұсынсаң, қорғаныс қабілетің нығайып бара жатса,
әлемдік «сегіздік» барлық жағынан қысым жасауға, оқшаулап
тастауға әркез әзір. Тең құқықтық қай салада алсаңыз да,
АҚШ-тық немесе Батыстық өлшемнің дүрбісімен қаралады,

сол өлшемнен тыс теңдік танылмайды. Латын Америкасының
көрнекті философы Леопольдо Сеа АҚШ-тың тендік жайлы
тұжырымдары мен нақты әрекеттерін зерттей келіп, мынан­дай
түйінге тіреледі: «Проект равноправия, по их мнению (США),

наносит ущерб их могуществу и влиянию, которые они считают
своей прерогативой, а также их личной свободе, обожествлен­
ной со свободой всего мира. Не высказывают малейшей го­
товности ограничить свои интересы во имя свободы других

народов».
АҚШ-тың өзін осылай асқақ ұстауына бүгінде мүмкінді­
гі зор. Бірақ тарихтың сан ғасырғы сабағына сүйенсек, адам
тек басқа адамға, халық тек өзге халыққа қатысты ғана еркін

болады. Анығырақ айтсақ, басқа адам байғұс болып отырғанда,
сен өзіңді ешқашан да толық бақыттымын деп санай алмай­
сың. Сократ сенген баршаға бірдей абсолюттік шындық осыған
саяды.

Өмірде естілердің бәрінің көзі баяғыда жетуге тиісті бір
құдіретті ақиқат бар, адамды толық білмеген адам әлемді де,
қоғамды да, тарихты да қанық ұға алмайды, өзінен де, бо­
лашақтан да адасады. Бұрынғылардың да, біздің де тарихқа

қайта-қайта айналып соға беруіміздің бір сыры осында. Өйтке­
ні тарихта адамның балаң шағы қалған. Өзін-өзі ұққысы кел­

ген пенде сол сәби кезінен бастап түсінуге тырысады, жеткін­
шек дәуірдің қойны-қонышын ақтарып, кеткен қате, шалыс
басқан қадамынан сабақ алмақ болады, түзелмек болады.
Ерте ме, кеш пе, адам қоғамның қарым-қатынасын қоғам­

дық  құбылыстармен емес, адамдардың арасындағы қарым-
қа­тынас арқылы талдауға көшетін болады. Бұл қарсылық­
ты қойдай жамырататын аса күрделі қадамға айналады. Се­
бебі қоғамдық қарым-қатынасты ұқсатпағандардың әрекеті

зерт­теледі. Қоғамның сөзі дұрыс, ісі бұрыс болуына соқтыр­
ғандардың іс-қимылы сарапқа салынады.
Адам XXІ ғасырға дейін ғаламды, табиғатты, қоғам мен
тарихты қанша зерттесе, енді адамның әлемін соншалықты

зерттеуге борышты. Табиғатты адамға қызмет еткізудің ұң­
ғыл-шұңғылын білген адам енді адамның адамға еңбек сіңі­
руі туралы адамзаттық ілім мен этикалық-моральдық және
заңдық негіздерді қалыптастыруға тиіс.

Бұған көшпеген заманның бәрі – қам-қаракеті қоғамдық
қатынастан биік тұрғандардың қанжығасында кеткен, та­
рихтан да, халықтан да, адамнан да ұрланған заман.
Қытай ғұламасы Конфуций елінің адамдарын былай жік­

теген:
• Жоғары ар-ұяты барлар.
• Соларды билеп-төстейтін парықсыздар.
Шығыстың қысыңқы жанары қадалған жерінен осындай

шындық олжалаған. Конфуцийдің бұл жіктеуіне қарсы уәж
айтатындар табылар, алайда халыққа салсаң, Қытай дана­
сының тұсынан табылатыны анық.
Асылында замандарды кілең ақылдылар мен абзалдар бас­

қарып келді дегенге арғы тарих та, бергі тарих та сенбейді.
Әсіресе XІX- XX ғасырлар көнбейді. Осы жүзжылдықтардың
көсемдеріне жанарың тоқтаса, жүрегің бірге тоқтайды. Ат
ойнатқан – ақ тер, көк тер еткен, от қойған – орамымен өртеген

сол билеушілердің дүниежүзілік ылаңға айналған ойранда­
рын еске алыңыз. Планетаны шарпыған немесе бір елдің
ішінде тұтанған соғыстар мен төңкерістердің, қуғын-сүргін
мен жаппай атып-асудың бәрі қоғамдық дамудың барысын­

да туған қажеттіктер дегенге кім иланады? Бұл қырғындар­
дың дені сол XІX-XX ғасыр тирандарының жеке мүддесіне
оңтайластырылған қатыгездіктер болатын.

«Біздің пәтуамыз – соғыс пен диктатура!» – дейді өзін бірде
барысқа, бірде маймылға теңеген «ұлы асыраушы» Мао Цзе
Дун.
Ойы мен ісінде кедір-бұдыры көп болған Черчиль өмірі­

нің соңына дейін большевиктерді қыруды армандады. Саяси
ағымдарды жеке басына сапырылыстыра пайдаланғаны сон­
шалық, Англияда «Черчиль партияларды қалпағынан гөрі жиі
ауыстырады» деген сөз мақалға айналып кеткен.

Ленин өз халқын өзі аяусыз талаған тирандардың алдыңғы
сапында тұр. Күнәһар сөйлемеу үшін Ильичтің нұсқауларын
қаз-қалпында берейік:
«Наша важнейшая задача – это задача натравить сначала

крестьян на помещиков, а затем, и даже не затем, а в то же
самое время натравить рабочих на крестьян!»
«Следует добиваться подчинения, и притом беспре­кослов­
ного, единоличным распоряжением советских руково­ди­те­

лей, диктаторов, выбранных или назначенных, снабжен­ных
диктаторскими полномочиями».
«Замаскируйтесь под «зеленых» (а позднее мы на них это
свалим), проскочите 10-20 верст и перевешайте всех кулаков,

священников и помещиков».
«Изъятие ценностей, в особенности самых богатых лавр,
монастырей и церквей, должно быть произведено с беспощад­
ной  решительностью, безусловно ни перед чем не останавли­

ваясь и в самый кратчайший срок. Чем больше число представи­
телей реакционной буржуазии и реакционного духовенства
удастся нам по этому расстреливать, тем лучше».
Лениннің осындай кезекті декреттік нұсқауына қол қо­

йылған сәтте Халық Комиссарлар Кеңесінің іс басқарушысы
Бонч Бруевич:

шевикпін! – дейді қызынып алған Ленин. (И. Бунич. «Золото
партии»).
Белгілі ғалым-публицист Д. Волкогонов пен Р. Медведевтің
келтірген деректері бойынша Сталиннің құрбанға шалған

боздақтары мынандай түрде сұрыпталады:
• 7 миллион адам жаппай саяси қуғын-сүргінге ұшы­ра­
тылып, концлагерде азап шекті, өлді, атылды.

• Одақ республикаларында 20 миллионға жуық халық
аштан қырылды.
Осынша қаны қатқан қаталдық пен миллиондаған халық­
тың өмірін қандай «жарқын келешекпен», нендей «жайлы

қоғаммен» ақтауға болады? Ақтау үшін есің ауысуы керек, не
адамдық қасиеттен біржола арылуың керек.
Ленин де, Сталин де сол зұлмат тәжірибені, қанға бояу
тәжірибесін, Ресей мен оның аймақтарындағы елдің 80%-ына

жуығы коммунизм орнату кезінде аяққа оралғы болады деп
санағандықтан іске асырған.
Осы екі «көсем» жүзеге асырған сұмдықты айтып кел­
ген ажалдың өзіндей болған Гитлер неміс ұлтына жаса­ма­

ған. Коммунистерге қарсы қуғын германдықтарға Ресей­
де­гідей жаппай қырғын мен аштық әкелген жоқ. Ол зәрлі
жанарын басқаларға қадады. «Мы должны развить технику
обезлюживания» деп атқа қонған Гитлер көп кешік­пей түп­

кі ойын айқара ашып тастайды. «Я освобождаю людей от
отягощающих ограничений разума, от грязных и унижающих
самоотравлений химерами, именуемыми совестью и нрав­
ственностью, и от требований свободы и личной независи­мости,

которыми могут пользоваться лишь немногие».
Нацизм адам баласын үш категорияға бөлді:
• Нацизмнің жаулары;
• Жоғары адам, яғни таза нәсілді;

• Құл болатындар.
Гитлердің маңындағылар неміс ұлтын асқақтатып, басқа
нәсілдерді аяққа таптауға келгенде Адольфтен кем соққан
жоқ. «Адамның ең тұрпайы түрінен біздің барынша дамыған

нәсіліміздің арасындағы алшақтық – сол тұрпайы адам мен
жетілген маймылдың арасындағы қашықтықпен бірдей», –
дейді Розенберг.
Адамзатқа деген осыншалық жеккөрініштілік еврейлерге

келгенде өрши түсті. «Соңғы еврей өлмей, күн сәулесі тө­гіл­
мейді» деген Штрейхердің қолдаушылары Еуропаның бүкіл
еврейлерінен тірі конвейер жасап, Украинадан Германяға дейін
тұрғызып қойып ұн мен мал жеткізуге пайдаланбақ болған.

Міне, XX ғасырда әлемді билей жаздаған үш адамның сиқы
осындай, Қытай ғұламасы Конфуцийге енді сенбей көріңіз.
3-0181

* * *
Осы тирандар өмір сүрген XX ғасырдың дәмін татып үл­
герген Лев Толстой көсемдерге табынудың әлеуметтік зар­
дабына тоқтала келіп, ең сорақысы олардың мінезі мен ісінде­

гі кемшіліктердің бүкілелдік үлгіге айналатындығы екенін
айтады.
Түрколог ғалымдар біліп айтса, ұлы далада адамға табыну
ІX-X ғасырда Баба Түкті мен Қорқыттың кезінде төбе көр­

сетіпті. Содан бергі табаны күректей он ғасырдың ішінде шал­
қайғаннан шалық кеткен жоқ, жүгінгенге жүрек біткен жоқ.
«Басы барлар иілуде, тізесі барлар бүгілуде».
Егер тірлікті кешегі Никита Сергеевич Хрущев секілді

сезініп қабылдай алсақ, «Мен бастықпын – сен ақымақсың, сен
бастықсың – мен ақымақпын», – деп жүре берер едік.
Осының бәрін баяндай отырып, ой елегінен өткізе келе,
адам жайлы ешуақытта айтып тауыса алмайтынынды ұға­

сың. Тарихтағы арғы-бергі даналардың бәрі адамзатты бір
шаңырақтың астына ұйытып, бір ошақтың отына жылыту­
ды көксеумен күрсініп өтті. Көктеп көркейетіндігіне, тіле­гі
тоғысатынына сеніп кетті. Сол сенім рухқа айналып, ға­ламды

үмітпен кезіп жүр. Шарль Фурье адам жер бетінде 3 мил­
лиардқа жеткенде Гомерге тең 37 миллион ақын, Ньютон­ға тең
37 миллион ғалым, Мольерге тең 37 миллион драматург болады
деп болжаған. Осы болжамның миллиондарын алып тастап,

отыз жетісін қалдырыңыз, алты миллиард адамның ішінен
соны да таба алар ма екенсіз.
Көне дүниеден қалған бұлыңғырлау наным бар. Адам бұл
жалғаннан рух түрінде көшумен шектелмейді, босқын түрін­

де де қопарыла ауады. Жер-Ана біздің тойымсыздығымыз­дан
тұралап біткен талмау шақта ұлы көш галактикаға бет түзейді.
Келешекке болжам жасаушылар мұны жоққа шығарып
отырған жоқ. АҚШ XXІ ғасырдың ортасында ғарыштағы са­

налы ғұмырмен байланысқа шығатын тәрізді. Ал осы елде
галактикалық тіршілікті іздеуге арналған мемлекеттік бағ­
дарлама Президент Эйзенхауэрдің кезінен бар екенін публи­
цист Кейт Такетт «Теория заговора» атты кітабында қадап

қазақ – қай қазақ? Жалпақ далада жайдақ жүрген жадағай
қазақ па, әлде сол жайдақты қанжығасына үйіріңмен үш то­ғыз
деп байлап алған аз қазақ па?
Бұл сауалдарға бүгінгі күннің жауабы жоқ. Өйткені ұлт

туралы дара ой жоқ, жүре айтылған, жүгіре басқан пікір бар.
Әлемдегі айтулы елдердің бәрі бірдей ұлтын өркендету ар­
қылы ғаламды ерттеп мінген. Ұлты туралы таусылып айтпа­ған
ұл қалмаған.

Сөзі мен ісіндегі трагедиялық қайшылықтарға қарамастан,
тарихта қалатын тұлғалардың бірі Ленин Максим Горький­
мен әңгімесінде: «Ақылды орыстың әдетте не еврей, немесе
евреймен қан араластырған адам болып шығатынын көресің», –

деп қынжылады.
Лев Толстой сол Горькийден: «Сен орыссың ғой», – деп
сұрайды да, «Иә, сен орыссың. Нағыз орыссың!» – деп, солай
болғанына қуанады.

«Құдайдың өзі берген ата-бабаларымыздың тарихынан
басқа тарихты қаламас едім» деген Пушкиннің жан-тәнінде де
орыс адамына арналған ғажап махаббат бар. Ал Достоевский
орыс халқын адамзаттың ағасы деңгейіне көтеріп көрмек

болды. Осы асыра сілтеу әсіре қызық ойларды туғызды. Ре­
сей Думасының депутаты Марков: «Қырғыз-қайсақтар Шың­
ғысханның тікелей ұрпақтары, сондықтан Шыңғысхан бізге
XІІІ ғасырда не жасаса, біз оларға дәл соны жасап өш алуы­

мыз керек», – деп мәселені төтесінен қойды.
Талай заман солай болды да. Өшпенділіктен, иттің етінен
жек көруден, жерлеу мен қорлаудан, ашық геноцидтен қауса­
ған жылдардың сүйек сықыры әлі естіліп тұрғандай. Бәрінен

де ауыры – өз қолыңмен өзіңді бауыздағаны. Ұлт зиялылары
бір-бірімен ұстараның жүзінде арпалысты.
«Бейімбет – ұсақ буржуазияның ауылдағы бөлігінің, Сә­
кен қаладағысының жыршысы еді, Абай – саудашыл байдың

ақыны», – деді Әзімбай Лекеров.
«Абай ешуақытта көпке сенген емес. Ұлтшыл ақындарға
Абай пікір жағынан да аға болды», – деді Ғаббас Тоғжанов.
«Абайдан бізге жаңа сөз табылмайды. Абай сөзі бізге ескі,

кешегі көшкен жұрттағы қалған қойма секілді қазан», – деді
Ілияс Жансүгіров.

Найзаның ұшында осылай безек қаққан жесір жылдардың
да жарасы жазылар деп кім ойлаған?!
Үш ғасыр рухы ұрланған, жады жаңылған, тарихы талан­ған
халық кекке қайта қайнап, қайратын қайрап, түгел дүниеге

түлеп шықты.
Сол сайын халық есесі еселеп кетсе де, түре тигендер түбіне
талай жетсе де арнасынан аспаған, өзгені өңірінен баспаған.
Қазақтың арғы-бергі ұлтшылдығы, әрі кетсе Мағжан ақын­

ның «ұйқы басқан қабағын, бастыра киген тымағын, жалқау­
лықты жар көрген, жүрген ескі заңымен» момын елін оятпақ
болып серпілген тұсындай, «Ерте күнде отты Күннен Гун ту­
ған, Отты Гуннен от боп ойнап мен туғам» деп ширыққанын­

дай серке сезім ғана. Ара-тұра Сұлтанмахмұттың жүрек
бұл­қынысымен: «Алаш туы астында, Күн сөнгенше сөнбей­
міз!» – деп өршілденген болады. Шымыр ойға шым болатты
суарған Дулат жырау «ту ұстап, тұлпар жаратады, алдынан

топ таратады». Атақты Мөдеден арыстан туған Хан Кенеге
дейін елінің есендігін, жерінің бүтіндігін ойлайды. «Менің
қалауым екі иеліктегі халықтың тыныш өмір кешуі екендігін
сізге хабарлауды құрмет деп есептеймін, бірақ қазір сіз мені

өзіңіздің қол астыңыздағы халықты өзіне қаратып алу­да
деп күдіктенесіз, менің айтарым, қайта сіз біздің ата­мыз
Абылай­ға тиісті жерлерде округтік дуандар құрып, қыр­
ғыздардан алым-салық аласыз, олай болса, сіз төмендетіп

отырсыз, ал біз бұған наразымыз және салық төлеп, сіздің
басқаруыңызда өмір сүру ешқандай мүмкін емес, мысалы, Ре­
сейді басқа бір ел басқарса, қалай болар еді», – деген, 1838 жы­
лы Батыс-Сібір генерал-губернаторы Горчаковқа осылай хат

жазған Кенесарының бар жазығы – халқының азаттығын
көксегені болатын. Бәсіре болған бауырдың, бәсең тартқан
баланың еңсесін есіктен төрге сүйресем деген-ді. Өткен-кеткен
дәуірлердің бәрінде ұлы даланың адамға іңкәр философиясы

өзге жұрттың төліне өгей қарамайды. Қос тізгінді кере ұстап,
«ат болатын тай-үйірсек» деп, адамзаттың ұлы дүрмегіне
талпынады. Ғұн және азуы алты қарыс Түрік империялары
асқақтап тұрған шақтар да шарасынан шықпаған. Әредікте

ақберен Ақтамберді болып, «Мұртымыз өрге шаншылып, бұ­
рын да сөйлер ме екенбіз» деп тақымын қысқан, қомданған,
сарыала қамшы қолға алған тоқбасары болмаса.

Қазақ табиғаты әлімсақтан «жұмсақ мінез жібектер, сүттей
таза жүректер» болып, нәзік жанды ақындай, мөлдір ағып
алқынбай майда еседі. Сол жібек мінез қазақ баласы тасыр
мінезді тақсыр заманға тастай батып, судай сіңе ала ма? Олжа

қуған – омақаса асырған, тиынға тиын қасынған ғасыр қай
қияныңнан табылады?
«Адал адам адалдығы үшін салық төлеп тұрады», – дейді
Чехов. Қазақ халқы адалдығы үшін атанның құнын емес,

адамның құнын төлеп келді.
Адалдығы үшін мына ғасыр не сұрар екен?! Шекарасы бар,
шебі жоқ, есігі бар, ілгегі жоқ жөңкілген жолаушы ғасыр­дың
қабағын таныған кім бар? Қабағын тану үшін өзімізді таныдық

па?! «Қазақтың ұлттық мүддесі, ұлттық дүниетаным, ғалам­
ға ұлттық көзқарас, ұлттық болашақ» делінетін сара бағыттар
сайрап жататын күн туған жоқ па?!
Құдайға таяу тұрудың бір жолы осы деп бабаларымыз:

«Жебірейіл түркі тілінде сөйлейді», – деген аңыз таратыпты.
Мұны естіген парсылар: «Періштелер біздің тілде сөйлеуді
ұнатады екен», – деп ду ете қалса керек.
Көкке қол созу күпірлік емес, тәңірден биік құдірет жоқ.

Халықты асқақтату астамшылық емес, ұлтыңнан асқан асы­
лың жоқ.
Мұны өзге жұрттардың ұранға айналдырғанына ықылым
заман өтті. Оларда ұлтты өрге оздырудың сырбаз саясаты да,

әміршіл идеологиясы да баяғыда қалыптасқан.
Ресейде Вологда қаласында 1985 жылы 29-30 мамыр
күн­­дерінде «Кеңес әдебиетіндегі қара топырақты емес ай­
мақ­­тың мәселелері» атты республикалық ғылыми-прак­ти­

калық конфереңция болды. Оны ұйымдастырған Ресейдің
Мемлекеттік Баспа комитеті. Жазушылар одағы мен кітап­
құмарлардың ерікті қоғамы. Негізгі баяндаманы әділет ғы­
лымдарының докторы Литвинова Галина Ильинична жа­са­

ды. Кеңес империясы ыдыраудың алдында тұрған тұста орыс
зиялыларының қандай ұлттық саясатты ұстанғанын аңғар­
тып өту үшін осы баяндамадан үзінділер келтірейік.
«Бір кезде артта қалған халықтарды жедел қарқынмен

қатарға қосу үшін жасалған жеңілдіктер өзінің нәтижесін
берді. Енді ондай жеңілдіктерді сақтау қауіпті болып отыр.

Кешегі кенже елдер өздеріне қол ұшын созған халықтан озып
барады. 1979 жылғы халық санағының қорытындылары жо­
ғары білімді мамандармен ең аз қамтылғандар орыстар мен
белорустар, Балтық жағалауы елдері екендігін көрсетіп берді.

Бұл ретте Кавказ халықтары, Қазақстан мен Орта Азия жұр­
ты жоғары көрсеткішке ие. Батыс Сібір, Шығыс Сібір, Орал,
Волговятск, орталық қара топырақсыз аймақ Волга бойы
жоғары білімді мамандармен Грузияға қарағанда үш есе аз

қамтылған.
110 ғылыми қызметкерге орыстарда – 9,7; белорустерде –
13,4; түркімендерде – 26,2; қырғыздарда – 28,8, қазақтарда
32,6 аспиранттан келеді.

Грузия мен Әзірбайжанда армяндар мен орыстардың,
украиндардың қатары азайып, ұлттық оқшаулану процесі
жүріп жатыр. Революцияға дейін құрып кетуге шақ қалған
қазақтар, қырғыздар, түркімендер, азиаттық басқа да ха­

лықтар бүгінде табиғи өсу қарқыны жағынан әлемдегі ал­
дыңғы орында, ал орыстар депопуляция (жойылу) қатеріне тап
болуда».
Г.И. Литвинова орыстардың жағдайын осылай жұтаң­

датып келіп, әр ұлттың табысына дейін санайды. Өзбек кол­
хозшыларының табысы ресейлік шаруалардан біршама ар­
тық екеніне ерекше мән береді. Содан кейін халықтардың де­
мографиялық және әлеуметтік ахуалына қайта оралды. Бұдан

30-40 жыл бұрын Қазақстан мен Орта Азия халқының санын
қосып есептегенде орыстардан аз болғанын, бүгінде жастар­
дың қатары теңелгенін, Ресейде бірте-бірте кему байқалғанын
қынжыла хабарлайды. Өндіріс интеллигенциясының арасын­

да орыс еместердің басымдануы байқалғанын, бұлай бола бер­
се, КСРО-ның әлеуметтік-экономикалық тізгіні азиаттардың
қолына көшетінін қатты ескертеді. Осы жерде айқын ұлт­
шылдық көзқарас ұстанады. Орыс еместердің ғылымға көптеп

араласуы ғылыми-техникалық прогресті тежейді деген ой
түйеді. Өзге ұлттардың патриоттық, отансүйгіштік қасиетіне
күмән келтіріп, әскери-стратегиялық қатер төніп келе жат­
қанына сендірмек болады. АҚШ ғылыми орталықтарының

мәліметі бойынша, 2000 жылы КСРО әскерінің тең жартысын
мұсылмандар құрайтындығынан шошынады.

Бұл «хикметтерден» арылудың бірнеше жолын атап көр­
сетеді. Ресей зиялыларын басқа ұлттардың өкілдеріне жоғары
білім беруді шектеу, барлық жергілікті басқару орындарын­
да орыстарды көбейту, орыстардың басқа ұлттармен некеле­

суінен туған балалардың орыс болып жазылуының салдарын
зерттеу, халықтың туу көрсеткішін жақсарту, орыстарды қара
жұмысқа жегуді тоқтату үшін күресуге шақырады.
Ресейде үздіксіз жүріп жатқан осы сарындағы озбырлық

идеологиясы сол 80 жылдары шырқау шегіне жетті деуге бо­
лады. Өйткені алып держава өзін-өзі басқарудың өркениетті
тетіктерін табуға дәрменсіз еді. Ұлан-байтақ жерді сан алуан
елдерді ұстаудың бір ғана жолын, ертеден келе жатқан күш

көрсету жолын меңгеруге мүмкіндік беретін тұрпайы мә­
дениеттен басқа мәдениет жасалмаған-ды. Егер КСРО халық­
тарды барлық жағынан ымыраластырудың, екінші сөзбен
айтқанда, тең дәрежеде дамытудың, әр ұлтты өз жерінде кө­

гертіп, ортақ мақсатқа келгенде, нәсіліне қарамай топтасудың
рухани қажеттіліктерін тапқанда, Одақтың шаңырағы шай­
қалмайтын да еді. Экономикасының 90%-ы орталыққа ба­
ғынып, фосфордың – 90, цинктің – 70, қорғасынның – 60,

мыстың 33%-ын және жыл сайын 13 млн тонна астық беріп
келген Қазақстан бұдан әрі Г.И. Литвинова секілділердің үстем
саясатына төзе алмасы хақ-ты. Осынша шикізат үшін еліміз
Одақтан жылына 700 миллиард сом валюта алуға тиіс екенін

сол әсіре ұлтшыл білмеуге тиіс емес-ті.
Әсіре орысшылдық көзбен қарасаң, аталған конференция­
ның шарасыздығын түсінуге болатындай. Қандай тәсілмен
болса да, осы жиынға қатысушылар өзінің туған халқына

қызмет етіп отыр ғой. Олар сол басқосуда Ресей идеологиясы­
ның ең зор жетістігін ескермегені болмаса, басқа сарындарды
мұқият қарастырған. Ал бұл жетістік қандай жетістік десек,
ол өзге ұлт зиялыларының санасынан елдік ұғымның өшірі­

ле бастағандығы еді. Мұның шырқау шегіне жеткендігі сон­
ша­лық,  сол зиялылар, яғни аз ұлттар интеллигенциясы бей­
біт жолмен келген, бүкіл халық сан ғасырлар құдайдан бұр­
шақ салып тілеген тәуелсіздікті тұтастықпен қарсы алуға

дәрменсіздік танытты. Өздерінің ұлттың адамынан гөрі ке­
ңестің пендесі екендігі туралы түсінік меңдеп алғандардың
қомақты сап түзегенін көрдік.

Бұған менің дәлелім жеткілікті.
1995 жылдың ақпан айының аязды күндерінің бірінде
Целиноград қаласындағы тың игерушілер сарайына халық лық
толды. Олар белгілі ақынмен кездесуге жиналған еді. Осынау

дүбірлі жиынды «Лад» Славян қоғамы ұйымдастырғандықтан
келушілердің дені сол ыңғайдың нөпірі болатын.
Ақын сөзді бірден республиканың саяси ахуалынан бастады.

астана бола берсін, тек үкімет Алматыда қалсын, басшылар­
ды өзімізден табамыз» деді, – деп елді желпіндіріп алып,
тоқетеріне көшкен. Атағы алысқа кеткен даңқына сымбаты сай
ақын жұртты баурап, ұйытып бара жатты. Сондағы түйінде­

рін «Қараөткел» газеті он үш буынға жіктеп жазған еді. Қаз-
қалпында келтірейік.

талады, оған дейін бәрі ойдағыдай болатын. Сондықтан эко­
номиканың социалистік тіректерінен айырылмауымыз ке­
рек. Ал нарықтық экономика, яғни Қазақстанның қазіргі
экономикалық бағыты – халыққа қарсы бағыт.

кұрылуы мүмкін деген ой айтты. Сондықтан Батыстың қа­
зіргі мақсаты – экономикамызды әбден құрту. Ертең қайта
қосылғанда мықты болып кетеді деп қорқады.

ойлайды, сондықтан оның әл-ауқатын жақсарту мәселесімен
шұғылданбай отыр.

Біз Шығыс деспотизмінің тәртібін қабылдай алмаймыз. Ха­
лықты өмір бақи басқару құқы ешкімге берілген жоқ.

Құран емес. Ал біздің Конституциямыз әлі шала. Ішкі тату­
лық үшін орыс тілін мемлекеттік тіл етейік. Сонда бәрі Қа­
зақстанның патриоты болады.

формасын өзгерту ниетінде едік, мәселен конфедеративтік
түрде. Ал ондай одақ әйтеуір бір кезде құрылады.
Тың игерушілер сарайына жиналғандар орындарынан тұ­
рып кете жаздады. Айтылған ойлардың оларға ұнағаны сон­

шалық, сол сәт тарих кері қарай дөңгелей жөнелетіндей
еді. Облыс бойынша халықтың – 70, ал қалада 80%-дайын
құрайтын славян тектес жұрт көктен тілегені жерден та­
былғандай шаттанды. Ақынды президент болуға шақырды.

«Лад» қоғамының президиумдағы басшыларының айдарынан
жел есті.
Көрнекті шайырдан шындықты там-тұмдап сауғанымыз
үшін ғафу өтіне отырып, Ақмола өңірінде оғаш ойлар бұдан

бұрын да аз болмағанын айтпақ едік. Соның бірі Қазақстан
Халық конгресі партиясы жанын сала насихаттаған «Қала­
лар одағы» құрылымы болатын. Оның алғашқы хабары бізге
1992 жылы жеткен-ді.

Түпкі мәніне терең үңілсеңіз, бұл одақ Қазақстанды өнді­
ріс орындарынан айырудың қитұрқы құралы екенін көру
қиын емес еді. Одақтың 1992 жылғы 21 сәуірде Екатерин­бург
қаласында қабылданған жарғысында жүректі күпті ететін

жайлар көп болатын. Жарғының алғашқы бабында құрылым
«қоғамдық-саяси одақ» делінеді. Түрлі республикалардағы
54 қаланы біріктіретінін мәлімдейді. Бұл шаһарлардың қата­
рына Қазақстаннан Ақмола, Қостанай, Павлодар, Петропавл,

Теміртау, Өскемен, Екібастұз қалалары тіркелген. Олар эко­
номикалық саясатын республикамен емес, Екатеринбургтегі
одақпен келісіп жүргізуге тиіс. Жарғының 2.17-бабы бойынша
аталған одақ бұл өндіріс орындарына «қаржылай – материал­

дық және басқа көмек көрсетеді». 2.5; 2.15; 3.3; 3.4; 1.3-бап­
тар­ға сәйкес одақ мемлекеттік билік органдарының өндірісті

қалалар орнаған аймақтар жөніндегі шешімдеріне комплексті
тескеріс жүргізеді, оларды экономикалық дербес аймақтарға
бөліп, дамытудың нұсқауларын белгілейді, бұл жерлерде дер­
бес саясат ұстанады, өзінің туы, гербі және басқа белгілері

болады. Міне осылай мемлекеттің ішінен мемлекет құрады.
Бұл Орталық және Солтүстік Қазақстанды республикадан
бөлудің сол кезде жасалып жатқан жымысқы әрекетінің бірі
болатын. Еліміздің алты өнеркәсіпті қаласын экономикалық

жолмен бірте-бірте ажыратып әкету арқылы қазақ жерінің оң­
түстігін бірыңғай оқшаулаудың, ақыр соңында Алматыға сол
өңірге қанағат тұт деудің суық саясаты еді. Осы бағытты ха­лық
конгресі Целиноград облыстық ұйымының төрағасы, өзі­міз­

дің ағайынымыз Хамит Тұрсынов барынша насихаттап бақ­
ты. Мәжілістеріне қаладағы басқа қоғамдардың басшы­ларын
қайта-қайта шақырып, қостап қолдауға үгіттеп-ақ бақты. Ол
соның бәрінде әлгі ақынның беделін пайдаланатын.

Мәселе осылай ушығып бара жатты. Жер мен билік бөліні­
сіне Степногорск қалалық советі де білек сыбана араласқан. Осы
советтің XX шақырылған үшінші сессиясы мынандай шешім
қабылдады. «Учитывая национальный состав Казахской ССР

внести изменения в статью 1 Закона о языках Казахской ССР
о  признании государственными языками республики казах­
ского и русского и соответствующие изменения в другие статьи
Закона, обеспечивающие добровольность изучения языков.

Мы требуем, чтобы исполнительная власть всех уровней Казах­
ской ССР обеспечивала безусловное верховенство и выполне­
ние Законов Союза. В случае непринятия наших преддожений
оставитъ за собой право, на основе Закона СССР «О свободном

национальном развитии граждан СССР, проживающих за
пределами своих национально-государственных образований
или не имеющих их на территории СССР» использовать воз­
можность создания национального административно-терри­

ториального образования на территории нашего Совета».
«Лад» қоғамының Ақмолада өткен ІІІ конференциясы
бұл талаптың тамырын тереңге жаюдың барлық мүмкіндігін
жан-жақты ойластырып барып шақырылған еді. Оған дәлел

конференцияда территориялық бөліну идеясы негізгі мақсат­
қа айналған. Делегат Супрунюк Қазақстанның Моңғолиядан

қазақтарды қабылдауына үзілді-кесілді қарсы шығып, олар
кілең сифилис, ауру әрі жұмыс істемейді деген қорлауға дейін
барды да, Ақмоланы республиканың астанасы етіп үлгерген­
ше славяндардың астанасына айналдыруға шақырды.

Орыс ұлтшылдығы осылай қоза түсті. Жоғарғы Кеңестің
депутаттығына кандидат, локомотив депосының директоры
В.И. Скориков Ресей мен Қазақстанға ортақ Парламент пен
үкімет құруға, Орта Азия Республикалары Славяндарының

одағын ұйымдастыруға үндеді. Тағы бір үміткер Никулин
Қазақстан Республикасының Президенті мен басшыларын
түрмеге жабу керек деп ұрандады. Өзіміз әлгінде атын атаған
Хамит Тұрсынов қазақ ұлтшылдығының асқынғанын айтып

атойлады. Жоғарғы Кеңес депутаты В.П. Михайлов «Лад»
газетінде Конституцияға реформа жасай келіп: «Необходимо,
на наш взгляд, и 15 статья этой главы в следующей редакции.
«Гражданам Республики Казахстан любой национальности

в местах проживания предоставляется право на образование
культурно-национальных автономий», – деп уағыздады.
Саяси шиеленіс осылай қызған кезде қалай қарап оты­
расың. «Қараөткел» газетінде «Ақынға ашық хат», «Жер

қазақтікі, билік кімдікі?», «Асыңды ішіп, аяғыңды теуіп»,
«Көпке топырақ шашқан көмусіз қалады», «Намысың қайда,
қалың ел!», «Саясаттағы барымташылар», «Ертең қалай өмір
сүреміз», «Қазақтың сыртынан тон пішіп», «Екіжүзділік»

секілді ұзын саны жиырмадан астам мақалалар жаздым.
Облыс­тық прокуратура мен әділет басқармасына жіберген
талап-шағымдар өз алдына бір төбе.
Осымен бірге славяндық сыңарезу саясаттан украин, не­

міс, корей, шешен-ингуш мәдени-ұлттық орталықтарын бө­
ліп әкетуте біраз күш жұмсалды. Олар біздің, яғни қазақ хал­
қының тарихи мүддесін түсінді. Түсінуіне барынша ықпал
еттік. «Қараөткел» газетінде осы орталықтар басшыларының

«Ладтың» саясатын айыптаған мақалалары шыға бастады. Бұл
үлкен жеңіс еді.
Ал алғашқы жеңіске біз бұдан бұрын, 1991 жылдың қара­
ша айында, жеткен болатынбыз. «Тіл және мәдениет» қоға­

мының ұйымдастыруымен Ақмолада әділет басқармасы тір­ке­
ген Казак қоғамының жарғысы күшін жойды.

Оқиға былай өрбіген еді. 1991 жылғы қараша айының 10
жұлдызында Казак қоғамының жарғысы тіркеледі деп естіп,
таңертең облыстық әділет басқармасына бардым. Басқарма
бастығы В. Андриановтың кабинетінде 15 казак әскери киім­

мен отыр екен. Мені көріп тіксініп қалды. Андрианов та
жақтырмай қараған, бірақ бөлмені босатыңыз дей алмады. Тек:

де бола алмайды. Ресейде олар 1920 жылы сословие ретінде
таратылған, заңсыз деп танылған. Екіншіден, бұлардың ұс­
танып отырған саясаты Қазақстан Республикасының Конс­
титуциясына қайшы, – деп келе жатқанымда сары ала киім­ді,

молада Батыс Сібір және Дала өлкесі казачествосының ай­
мақ­аралық үлкен жиынының Қазақстан мен Ресейдің Жо­
ғары Кеңестері мен Президенттеріне жолдаған талаптары
жасырын таратылуда. Онда екі бірдей азаматтық туралы заң

қабылдау, қалалардың тарихи атауын қайтаруды тоқтату,
өзгертілгендерін қалпына келтіру, Қазақстаннан казачество­
ға автономия сұрау секілді республиканың тәуелсіздігіне ке­
реғар шарттар бар. Ең сорақысы, осы талаптар орындалмаса,

Ресейдегі он бір казак әскері Қазақстанға басып кірмек. Мына
қоғам дәл осы саясатты жүзеге асыруды көздеп құрылуда.
Казактар тоқсан тоғыз сылтау айтып, дес бермеді. Андриа­
нов соларды ашық қолдап, қоғамның жарғысы мінсіз екенін

Тек ескертуім керек. Жарғының күшін бәрібір жойдырамыз.
Ертең тіркеген құжатыңыз заңсыз деп танылады.
Осыны айтып шығып кеттім. Кешке облыстық теле­ви­
дениеден уақыт алып, болған жайды елге хабарладым. Бұл

ретте қазақ редакциясының сол кездегі бас редакторы Смағұл
Рахымбеков көмек көрсетті.

Ертеңіне ел орталық алаңға топ-топ болып жинала бастады.
Біздің күткеніміз де сол еді. Жұртты тым даурығып кетпеуге
шақыра жүріп, облыстық кеңестің төрағасы А.Г. Браунмен
кездесуге сұрандық. Ол аяқ астынан жоқ болып кетті. Бізбен

жүздесуге орынбасары Б. Жүсіпов шықты. Оған жалғыз та­
лап қойдық. Облыстың прокурорына барлық құқық қорғау
орындарының басшыларын жинап, мәселені біржола шешу
сұралды. Б. Жүсіпов келісті.

Осыдан кейін елге шығып, мән-жайды айттым. Мәселенің
ақырын үйде тосуды, қазір тарауды өтіндім.
Оқиғаны әрі қарай болған ізімен тарата берсек, ұзақ әңгіме.
Тоқетеріне көшсем, облыс прокуроры О. Гайдановта өрбіген

пікірталастардан соң, В. Андриановқа казак қоғамының
жарғысын тіркеген құжаттың күшін жою туралы нұсқау
берілді. Сол күні Андриановтың өзі де өтініш жазып, қыз­
метінен кетті. Ал кешке телевидение арқылы елге шығып,

болған жайды жеткіздім, халық сабасына түсті.
Менің осы әрекеттерімді «Лад» қоғамы да, Қазақстан
Халық Конгресі партиясының облыстық ұйымы да, казактар
да кешірген жоқ. Алғашқысы прокуратураға шағымданып,

екі жақ та ескерту алумен тарастық. Екіншісі сотқа берді. Екі
айға жуық соттасып, бейбіт бітіммен жөнімізге кеттік. Үшін­
шісі баламды соққыға жықты. «Әкеңе айт, келесіде бұдан да
жаман болады», – депті ұрып жатып.

Осындай тартысты жылдарда мен қазақ әулетінің төрт
жікке бөлінгенін көрдім. Бірінші топ – барып тұрған сатқын
топ еді. Олар қазақтың елін де, жерін де, намысын да қызметі­
не кез келген уақытта айырбастай салуға дайын болатын.

Бұлардан 30 жылдардағы имансыз алаяқтардың исі аңқып
тұратын. Солардың арасында кейін ГКЧП-ны қолдағандар
да шықты. Мені А.Г. Браунға айдап салушылар да көптеп та­
былды. «Қараөткел» газетіндегі мақалаларымның осы облыс

басшысына ұнамайды-ау деген жерлерін орыс тіліне аударып,
ұдайы жеткізіп отыратын. Браун сол айдап салумен маған
талай шүйлікті де, бірақ жеме-жемге келгенде ымыраға келіп
жүрдік. Оның Ақмола облыстық драма театрын ашу, Ақмола

атауын қайтару жөніндегі талабымыздың орындалуына үлесі
айтарлықтай болды.

Екінші топ – беті қазақтан мүлде ауып кеткен нағыз ке­
ңесшіл топ еді. Бұлар орысша тәлім алған, тілі де сол жұртша
шыққан, ұлттық қаны әбден сұйылған әсіре большевиктер­дің
нақ өзі болатын. Бәрін күні өтіп бара жатқан компар­тияның

таразысына салады да, қызыл саясаттан өлсе де аттап бас­пай­
ды. Олар біздің ұлттық мүддедегі ойларымыздан түршігумен
жүрді.
Үшінші топ – бәріне сақтықпен қарайтын аса қырағы топ.

Олар пікірін әдетте ішінде ұстайды. Үнсіз тыңдап, ыңыранып
қана отырады. Қай жақтың түбінде ұтатынын дүрбі салып,
қас қақпай қадағалайды. Міне, еңсереді-ау дегенде, жедел үн
қоса қояды. Сенің әуелден дұрыстығыңа көзі талайдан жетіп,

тілектес болып жүргенін алдыңа көлденең тартады. Төріңе
шығып алып, ал кеп сайрайды дейсің.
Төртінші топ – қазақ халқының нағыз адал перзентері
болатын. Олар 90 жылдарда ұлттың мүддесі үшін аянбай кү­

ресті. Сол жолда ештеңесін аяған жоқ, ешқандай қиындық­тан
тартынған емес. Бұл орайда, әсіресе қарапайым ел мен жастар
айрықша қайратымен көзге түсті.
Тегінде халық өз зиялыларының сатқындығын да, алаяқ­

тығын да, озбырлығы мен жемқорлығын да кешірумен және
түзетумен келеді ғой. Сол халықтың бойында биліксіз дана­
лық бар, ол осы кемеңгерлікті бойына тұтас сіңіре алар ұлға
зәру. Асылында кез келген қоғам – биліктің қолдан жасаған

белгілі бір кезеңі ғана. Ол биліктің өресі қандай болса, қо­
ғамның мінез-қаракеті де сондай болмақ. Халық ешқашан
қоғамдық режимдерді кұрған емес.
Ал биліктің басында әдетте нақты адам тұрады. Соған

сәйкес тұтас халықтың жеке адамның ой-парасатына тәуелді
болатын кезі көп. Сірә, мұндай тәуелділіктен заманалардың
да, халықтың да тыс тұратын шағы тумас та. Адамзаттың қа­
сіреті нақ осында ма дейсің.

Соны ойлағанда, адам құқы, демократия деген ұғымдар
әлгі  тұйықтан шығудың әлжуаз талпынысы секілді ғана се­
зіледі. Толыққанды демократия абсолютті шындық биліктің
тәңірісі болғанда орнайды десек, адамзат бүгінде ақиқат та­

банның астында жатқан дәуірде жүр. Осыдан да болар, адам
атаулы шындықты әлімсақтан тарихтан іздеп әуре. Сол

тарихтың жүрегіне үңілсең, адамның өз шындығынан өзі
қор­қумен ғасырлардан-ғасырға жасқана өтіп келе жатқанын
көресің. Гарсиа Маркестің бір кейіпкері: «Досыңның ең жақ­
сысы – бұ дүниеден өтіп кеткені, өйткені онымен бірге сен

туралы шындық та бірге өледі», – деуді жақсы көреді екен.
Билік атаулы да сондай, сырын білгеннің соңына шырақ алып
түсуден танған емес.
Қазіргі танда ТМД елдерінде 20 миллион адам психикасы

бүлінгендер ретінде есепте тұрады, солардың дені өздерін
шындықты іздеушілерміз дейді екен.
Ал біз білген шындығымызды айтуға батылымыздың бар­
майтындығына қорланып жүрміз бе? Әлде «ақиқат Тәңір­

ге ғана жарасады» деп, сытылып шыға келетін сәтіміз көп
пе?! Кейде шындықты айту бізге тиесілі емес тылсымдай
сезіледі. Ойын батыл айту бүгінгі заманда тек АҚШ пен
Батыс саясатшыларының үлесіне тигендей. Американың по­

лито­логы  Р. Райт «Жаңа, онша үлкен емес және біркелкі
ұлттарды жасау» жолындағы ұсыныстарын әлемге ашықтан-
ашық мәлімдеуде. Осыған ұқсас ойды бұдан бұрын осы елдің
президенті Вильсон таратқан болатын. Оның пайымдауын­ша,

жер бетінде «бір ұлт – бір мемлекет» болғанда планета жұ­
маққа айналады.
Адамзаттық көлемдегі, қала берді континенттік шең­бер­
дегі идеяларды жамыратуға еврей ғалымдары мен қалам­

герлері де бейім тұрады. Белгілі ғалым Сахаров барлық
ұлттық-территориялық субъектілерден – 53 халықтық рес­
публикалардан тұратын жаңа федерация құруды ұсынған
болатын. Еуропа мен Азия Кеңестік Республикалары Одағы­

ның Конституциясын жазғаны да белгілі. Мұндай бірлік
«Еуразия Құрама Штаттары» аталуға тиіс еді.
Бұл идеяны Ресейдің саясаткерлері Еуразия елдерін бір
қосып, бір ыдырату арқылы әлсіретіп, тізе қосып қимылдап

отырған АҚШ пен Израильдің әлемге үстемдігін жеделдету деп
айыптады. Бәлкім, рас та шығар. Қалай десек те, Американың
үстемдігі бүгінде айқын біліне бастағаны шындық. Басқа ел­
дің әскері екінші елге қырғын соғыстарда ғана енген. Қазіргі

заманда айдаладағы террористердің атымен үркітіп, іргеге
қоныстанып жатыр. Осы қауырт қимылдан АҚШ Президенті

У. Тафттың саяси айналымға түскен «Доллар дипломатиясы»
идеясының қарулы дипломатияға айнала бастағанын аң­
ғарғандай боласың. Г. Тафт жаһанды ақшаның құдіретімен
басып алуды үйреткен еді. Орта Азияға алдымен доллар келді,

соңынан әскер төбе көрсетті.
Атақты Құбылай: «Бұл әлемді ат үстінде жаулап алдық,
ер үстінде ұстап тұруымыз керек», – деген ғой. Ғаламнан дә­
мелілердің аузынан осындай ой жамырамауын тілеңіз.

Адамның, бүгінгі қазақ адамының бас қатыратын шын­
дықтары осылай жалғаса береді. Сол күрделі, қайшылыққа
толы ақиқат оны шамырқандыруға тиісті. Ширыға алдық па?
Әлде доллар дипломатиясы құлқын дипломатиясына айна­

лып, жаһандасу үрдісіне өзіміз құлшынудамыз ба?
Құран сүресінде «Алла жерді сендер үшін көнбіс қылып
жаратты» делінеді. Жұмыр жердің осы көнбіс мінезін ерек­
ше қабылдаған елдің бірі біз шығармыз. Оған дәлел жет­

кілікті, тек сол көнбістікті ұлттық биік қасиет ретінде на­
сихаттайтынымыз түсініксіз. Асылында көнбістік намыстың
жұқаруына, талпыныстың тауы шағылуына, ұдайы жетекке
еру дағдысының дәстүрге айналуына әкеліп соқпай ма?!

Ал жер-жаһанның жүйкесі күн өткен сайын жұқара түсуде.
АҚШ пен Германияда жұмысын жоғалтқандар сары уайым­нан
бес жыл ғұмырын жоғалтады екен. Жұмыссыздық тұрақты
құбылысқа айналған біздің елде миллиондар қанша өмірін

қысқартты екен? Оны есептеп жүрген, есептеу ұлттың қамы
үшін керек екендігіне мән беріп отырған кім бар?! Жүйкенің
осылай жұқаруы арқылы XXІ ғасыр ұсақ сезімдер ғасырына
айналғанын БҰҰ-ның арнаулы комиссиясы дәлелдеп берді.

Олай болса, адамның да ұсақталғаны ғой. Бүгінде өзара сенім­
нің сұйылу себебін осыдан іздеу керек шығар. Бұл құбылыс
жаңа тұрпатты адамның қалыптасуына әкеле жатыр. Философ
Джозеф Нидем ондай адамды өзін бір мезгілде әрі қанау­

шы, әрі қаналушы ретінде сезінетін, соған орай мейірімділігі
қатыгездікке оп-оңай ауыса салатын, өмір сүрудің ешқандай
да тұрпайы жолынан тартынбайтын жан түрінде бейнелейді.
Бұған күмән келтіру қиын.

Ғылыми философияда саналық дамудың үш кезеңі белгі­
лі. Олар: ғарыштық эволюция, табиғи эволюция және тарихи
немесе мәдени эволюция.
4-0181

Ғарыштық эволюция бізге дүние жаралғаннан бері белгі­
лі ақиқат. Біз дін арқылы тегіміздің ғарыштық екендігінен
жаңылмай келеміз. Адам Ата мен Хауа Анамыз көктегі жұ­
мақта жаратылған.

Бүгінгі ғылым осы эволюцияның хақтығын дәлелдейтін
нақты мәліметтерге ие. 1988 жылы Египеттің «Розе эль-Йусуф»
журналында әлемді елең еткізген мақала жарияланды. Осы
жылы француз египтологы Луи Капара Хеопс пирамидасы­

нан аса ұқыпты жасырылған камера табады. Сонда сақталған
хрусталь саркофагта гуманоидық тіршілік иесінің денесі сақ­
талғанын көреді. Саркофагтың жанына қойылған қораптан
шыққан папирус бүктемесінен Хуфу (Хеопс) фараонның

жұлдыздан келген қонақты қабылдағаны, оның осы жерде өз
ажалынан өлгені, көз жұмардан бұрын пирамиданың құры­лыс
жобасын сызып қалдырғаны, соның ішіне денесін жерлеуді
өсиет еткенін оқиды.

Есі шыға қуанған Луи Капара дереу Испаниядағы әріпте­
сіне  телеграмма салады. Египетологтарды жинап, тез же­
туін өтінеді. Ғалымның бұл әрекеті сол заматта мемлекет
басшыларына хабарланған. Луи қамауға алынып, асығыс

келген білімдарлар әуежайдан кері қайтарылады.
Бірақ ашылған жаңалықты біржола жауып тастауға Еги­
петтің құдіреті жетпеді. Бұл күнде ол барша әлемге белгілі.
Сөйтіп пирамидаларды ғарыштан келген өркениет өкілдері­нің

салғаны туралы айтылып жүрген болжам ақиқатқа айналып
отыр.

петтіктер күннің жерден қандай қашықтықта орналасқанын
қалай білген. Пирамиданың биіктігі осы екі ғарыш денесінің
өзара қашықтығының миллиардтан бір үлесіне тең. Алып
құрылысты салушылар қолданған ұзындық өлшемі жер ра­

диусының оннан бір миллион бөлігін құрайды.
Ал қабырғаларының биіктігі әлгіндей 365,23 өлшем, яғни
жыл ішіндегі күндердің санымен бірдей. Ең биік пирамида­ның
параметрлері арқылы осы күнге дейін болған және болатын

соғыстар мен табиғи апаттардың мерзімін дәл есептеп шыға
аласың. Хеопсқа серіктес пирамидалардың саны химиялық
элемент атомындағы электрондардың санына тең.

Ғарыштық эволюцияның хақтығына бұдан көп бұрын,
1969 жылғы 16 шілдеде, АҚШ астронавтары А. Армстронг,
Майкл Коллинс пен Эджуин Е. Олдрин көз жеткізген бола­
тын. Олар Айдағы белгіленген меже тыныштық көліне қонған

соң, Армстронг ұшу кемесінен түсуге ыңғайланады. Сол сәтте
оның үрейлі даусы шығады Хьюстондағы басқару орталығы
аяғы­нан тік тұрады. «Маған жарты миль жерде бірдеңе зорая­
ды, – дейді ғарышкер дегбірі қашып. – ені 6-15 метрдей. Өзде­

рі қозғалатындай. Қарсы алдымда із жатыр. Танк жүріп өткен
секілді».
Осы тұста Хьюстондағы орталыққа теміржол локомотиві­
нің ысқырығына ұқсас дыбыс жетеді. «Бұл не? Түк түсінсем

бұйырмасын! – деп безектейді Армстронг. – О, Құдайым! Мына
жерде ғарыш кемелері тұр. Бізді бақылауына алған».
Айда болған осы оқиғаны алғаш рет «Контакт КЭЦ» Ха­
лықаралық Ғылыми-инженерлік орталығының президенті

Марк Мильхикер жариялады. Ол осы сапарда ғарышкерлер
әлгі кемелерді түсірген суретті көргенін де айтады. Ал кейін
АҚШ-тың «Меркурий», «Апполон», «Джелини» ғарыш ке­
меле­рінде болған ғарышкерлер белгісіз ұшу аппараттарының

өздерін талай рет айналып өткенін мәлімдеген екен.
Ғарышкерлер мұнымен бірге көкте әлдебір дауыстың әре­
дік  естіліп тұратынын да айтқан. Бұл дауыс ғылымда «элек­
тронды дауыс» деген атпен 70 жылдардан белгілі. Енді ке­

ңістікте адам санасынан тыс электронды сана бар екендігі
дәлелденіп отыр. Бұл жаңалықтар ғарыштық эволюцияның
әлі күнге жүріп жатқанын айғақтайды. Яғни адамзат гал­акти­
када жалғыз емес.

Табиғи эволюцияға келсек, оның сыры бесенеден белгілі.
Бұл даму біздің жер шарындағы биологиялық өмірбаянымыз­
ды қамтиды.
Мәдени эволюция болса, адамның санасына тәуелді. Дәлі­

рек  айтсақ, саналық өркениетпен бірге жетіледі. Осы өрке­­
ниетті бұдан әрі кемелдендірудің оңтайлы жолы ретінде АҚШ-
тағы халықтық үлгі ұсыныла бастады. Онда ұлт жоқ ұлттар­
дың тарихи тамырынан үзілген өкілдері бар. Әлемде тек осы

елде ғана халықтың атауы ұлттың атауымен емес, құрлық­
пен анықталған. Дүниенің төрт бұрышынан шұбырып жеткен

жүздеген нәсіл өздерін американдықпыз дейді. Оларда ұлт­
тық қан бірлігінің мәні жоғалуға айналған. Сондықтан халық
құқынан адам құқы жоғары тұрады. Әлемге тек сол құқық­тың
талаптары бойынша баға береді. АҚШ үшін ауғандық немесе

қазақтық, ирандық немесе орыстық ұлттық мәселе ескірген
архаикалық түсінік секілді. Жерде нәсілдер емес, адамдар өмір
сүретіндей.
Осындай тұжырымды темірқазық еткен ұлы держава ұлт­

тар болып емес, адамзат болып бірігудің қамында жүр. АҚШ
политологтары мен философтары ғаламдағы саяси және эко­
номикалық түйіндер ұлт түрінде тұтас дамудан әлемдік адам
ретінде дамуға көшкенде тезірек шешіледі деген ой айтуда.

XXІ ғасыр сол идеяны жүзеге асырудың ғасыры болмақ. Нақ
осы кезеңде экономиканы жүргізу тәсілінің біркелкіленуі,
коммунистік ымырасыздық идеологиясы секілді кедергілер­­дің
жойылуы, әлемнің сегіз қуатты мемлекетінен басқа елдердің

доллар үстемдігіне тәуелділігі бұл процесті жеделдетуге тиіс.
Батыстың осы заманғы ойшылдары аталған пайымды адам­
заттың бастапқы қалпымен қайта табысуы деп бағалайды.
Әуелде ұлттар емес, тек адамдар ғана болды ғой. Бұл тұ­жы­

рымға қазіргі күнде ғылыми негізде қарсы шығып отыр­
ғандар – Латын Америкасының философтары. Олар табиғи
эволюцияның ағысына қарсы жүзуге болмайтынын, ұлтсыз­
дану гендік тоқырауға ұрындыратынын, мәдениеттің бір­

келкіленуі саналық апатқа бастайтынын дәлелдеуге барын
салуда.
XX ғасырдың ірі мәдени және қоғам қайраткерлері адам­
заттың ақылынан алжасуы туралы айта бастағаны белгілі.

Атақты қылқалам шебері Пикассо өзін адамның жан дү­
ниесіндегі сол алжасуды бейнелеушімін деп есептеген. Сурет­
шінің еңбектерінде адамның дене мүшелері сапырылысып
жатуы санадағы шатысулардың кескіндемесі еді. «Қазіргі за­

манғы адамды танығың келсе, менің картиналарыма қара», –
дейді екен ол.
Күрделі психологиялық салмағы сезіліп тұратын осы тәсіл
сурет өнерінің әлем қабылдаған беделді ағымына айналды.

Сөйтіп Пикассоның даналығы арқылы адамзат өзінің шын
бетпердесін көре алды, сол әлемтапырық кескінін мойындады.

қай­нары үш пайғамбар туралы біз қаншалықты терең білсек,
өзімізді, яғни адамды соншалықты дәйекті тани аламыз. Ол үш
пайғамбар: Мұса, Иса және Мұхаммед.
Қазіргі теологияда пайғамбарларды Ғарыштың, яғни Алла­

ның жер бетіне ұлы мақсаттармен жіберген елшілері деп
қарап, оларды адам атаулыдан тыс қою дәстүрі бар. Бұл орайда
келтіретін нақты дәлел де жоқ емес.
1947 жылы сахарада қой жайып жүрген бәдәуи қозысын

жоғалтып алады. Соны шарқ ұрып іздеп жүріп, үңгірге тап
болады. Оның ішінен қаптаған қыш құмыраларды көреді.
Ашып қараса, толған қағаз, сарғайған, шаң басқан орамдар.
Өлі теңіздің жанындағы Құмран қойнауынан ойда жоқта

табылған осы мол мұра – кейін ғалымдар «Ғарыш архиві» атап
кеткен манускриптер көне тарихтың талай құпиясын ашуға
мүмкіндік берді. Зерттеушілердің дәлелдеуінше бұл жазбалар
еврейлердің б.д.д. ІІ ғасырдан б.д. 68 жылына дейін мұқият

жинақтап келген шежіресі. Ол 48 мың жазба парақтардан
тұрады, 600 шығарманың қалдықтары бар.
Ғалымдар анықтап оқыған беттердің бірінде Синай тауына
ғарыштан кеме келіп қонғаны баяндалады. Кемеден түскен

адамдардың басы алмұрт секілді, ал терілері жасыл-қоңыр
түсті екені ұқыпты суреттелген. Әсіресе олардың басшысы,
негізгі ғарыштық туралы кеңірек әңгімеленеді. Жалындаған
жасыл көзі, қою қызғылт шашы, еңгезердей биік тұлғасы

көрген елге ерекше әсер етсе керек. Жерден өлшегенде 9 фут
екені де қағазға түсірілген. Бір фут – 30 см. десек, бойының
биіктігі 2 метр 70 сантиметр болып шығады.
Манускрипте оны Құдай деп атаған. Ол Мұсаны Алланың

жерге көктен келген елшісі деп жариялайды.
Мұсаның нақты өмірбаяны Библияда да бар. Ол левия
бұтағынан тарайтын еврейдің отбасында дүниеге келеді. Туған
жері – еврейлер 400 жыл езгіде болған Египет. Аштыққа

ұшы­раған еврейлер Египетке бас сауғалап келіп, соңынан
жаппай құлға айналады. Мұса туған тұста Фараонға Египетте
еврейлер шамадан тыс көбейіп кеткен секілді болып көрінеді
де, осы нәсілден жарық дүниеге келген барлық ер балаларды

суға лақтыруға бұйрық береді. Ал еврей қыздары балиғатқа
толғанда египеттіктерге тұрмысқа шығуға тиіс болады. Сөйтіп
кірме халықтың өсімін біржола тоқтатуды ұйғарады.

Мұсаны шешесі қалай аман алып қалғаны көпке белгілі.
Бізге керегі оны теологтардың және манускрипті жазушы­
лардың неге көктен түсті дейтіні болса, Алла тағаланың Мұ­
саны ғарышқа әкетіп, қайта әкелуі де мүмкін ғой. Синай

тауына сол заманда ғарыш кемесі секілді әлдененің қонғанын
бүгінгі ғылым жоғары дәлдіктегі техника арқылы дәлелдеп
отырған кезде осылай ойламасқа лажың да жоқ.
Ғарыш елшісі тегінде ғарыштық энергиялық қуатқа ие

болады. Оның бойына Алла дарытқан дарын бүкіл адамзат­
тың игілігі, ізгілік қайнары бола отырып, пайғамбарлар адам
баласын төніп келе жатқан қатерден имандылық жолымен
құтқаруды мақсат етеді. Қажет ілімді қажет жерінде және

қажет уақытта үйретеді. Адамзат пен Алланың арасында
үзіле бастаған байланысты қайта орнықтырады. Дәл осы
парыз Мұса пайғамбарға жүктелген еді. Ол үшін адам атау­
лының адамгершілік заңы болып есептелетін он өсиетті ға­

рыштан қабылдап алады. Ал Иса пайғамбар Алла мен адам­
заттың арасын жақындатудың Жаңа кезеңіне жауапты еді.
Ол Алланың жалғыздығын уағыздады, сол жалғызға діни
нұсқаулар арқылы емес, махаббатпен, шын пейілмен сенуге

насихаттады. Әр адамның рухында құдіреттілік болатынын,
адам Алланың теңдесі жоқ қазынасы екенін жеткізуге асық­
ты. Рухани жетілу арқылы адамның эволюциялық дамуына
жол ашылатынына сендіруге тырысты. Өзі жарық сәуле бо­

лып табылатын адамның жан дүниесінде нұр болатынын, сол
нұрдың шұғыла шашуына ізгілік қана ықпал ете алатынын
жүректерге сіңірсем деді.
Иса пайғабар арқылы ғарыштың «арылу» туралы қайы­

рымдылық заңы таралды. Күнәсін тәубәмен мойындаған,
соған жан-тәнімен өкінген, шын тазарғысы келген адам ке­
шіріледі. Энергоинформациялық арналар жаңа, кіршіксіз
энер­гоинформацияны қабылдау үшін ашылады. Адам екінші

рет рухани қайта туа алады.
Осының бәрі адамның өзін-өзі тануы арқылы жүзеге асуға
тиіс. Ал Алланың бірлігі туралы ұлы ұғым адамзатқа ортақ
ұғым болуы қажет. Ғарыш ілімі, яғни дін ұлттық шеңберде

қала алмайды, адамзаттың ортақ игілігі ретінде бәрінен жо­
ғары тұрады.

Христиан дінін алғаш қабылдаған еврейлер еді. Ал бұл сөз,
діннің атауы Израильде емес, Сириядағы Антиохияда пайда
болды. Иса пайғамбар және оның апостолдары, ең алдымен
Павел, Христиан дінін барлық халықтарға арналған әмбебап

дінге айналдырды.
Уақыт өте Иса пайғамбардың уағыздары әр елде әр басқа
түсіндіріле бастады. Жалғыз Құдайға деген сенімге көлеңке
түсті.

Мұхаммед пайғамбарға Алланың хақтығын және оған жа­
қындататын жол дін тәліміндегі ізгілік мұраттары екенін
тағы да дәйектеу парызы жүктелді. Ол Ыбыраһым, Мұса,
Иса пайғамбарлардың уағызы шынайылығына куәлік етуге

тиісті еді. Ғарыш ілімін қаптап кеткен қасаң пайымдардан,
философтар мен шала діншілдердің қате тұжырымдарынан
арылту мұратын ұстанды. Діннің қарапайымдылығы оны жү­
рекпен қабылдауды жеңілдететінін ескеру керек болды. Дін

басы артық міндеттерден босатылды.
Алланың бұйрығы адамзат үшін ортақ, ол адам бала­сы­
ның есепсіз және тәубәсіз айтылатын ойларымен және қо­
рытындыларымен сәйкеспейді. Ізгілік пен имандылық әртүр­

лі бола алмайды. Ислам адамзатты жалпыға жайлы жалғыз
құндылыққа – үйлесімді өмірге ұйыта отырып, діндер мен
халықтарды біріктіруге қызмет етеді.
Мұхаммед пайғамбар уақыттан озық тұрды, қоғамның

мүмкіндіктерінен биік ойлады, адамзаттың бірігуіндегі негіз­
гі белгі ұлттық этникалық ерекшеліктер емес, рухани тұтас­
тық екенін дәлелдеді. Дінді әркелкі түсіндіру, әр халықтың
мүддесіне лайықтау оның тұйықталуына әкеліп соқтыратын

еді. Пайғамбарымыз уағыздаған ғарыштық Ақиқат – Аллаға
сенгендердің бір ұлт, тұтас халық бола алатындығы.
Ислам барлық жағынан қарапайым дін еді. Оған сенгендер
Мұхаммедтің өзінің қарапайымдылығына еліктейтін. На­маз­

ға тұрушылар ашық аспан астында парызын орындай бере­
тін. Пайғамбардың Мединеде салған мешіті төбесіне паль­ма
бұтақтары жабыла салған жұпыны сарай еді.
Осы дәстүрді Әбу Бәкір де ұстанды. Халиф қаланың сыр­

тындағы шатырда тұрды. Қызметін өткеріп болған соң, сол
елеусіз баспанасына жетуге асығатын.

Ислам тәлімінің осы артықшылығы екінші халиф – Омар­
дың тұсында бұзылды. Ол туған-туыстарын көтермелей бас­
тады, өзі де салтанатқа үйір болып алды. Қарудың күшімен
жаулап алынған елдерден тарту-таралғылар ағылды. Хали­

фаттың ішінде бақталастық өршіді, билікке талас қозды.
Біреулер Мұхаммед пайғамбардың үрім-бұтағы ғана халиф
бола алады десе, екіншілері еркін сайлау арқылы ғана тан­
даймыз деген пікірден айнымады. Дау жанжалға ұласып,

Әзірет Әлі мерт болды. Жаңа халиф араб жерінде тұруды қа­
жет деп таппай, елді Дамаскіде отырып басқарды. Сол жақтан
Мединеге түрлі қауесет жетіп жататын. Салтанатын асырған
билеуші ән салдырып, би билетіп рахатқа кенелуде деген сөз

мединеліктерге ауыр тиетін. Өйткені мұның бәрі, мейманасы
асу, дін жолынан ауытқу болатын. Ақыры Медине халифты
заңсыз деп тапты.
Бұл шешім қалаға қырғын әкелді. Ашуға булыққан халиф

Мекке мен Мединені тас-талқан қылды. Мұхаммед пай­ғам­
бардың серігі болғандар мен күрейіш руынан бес мың адам
өлтірілді.
Араб қылышы қынабына қайта сұғылған жоқ, Атлант

мұхитынан Гималай мен Үндіге дейінгі жер бағындырылды.
Осылайша ислам діні ұлан байтақ аймаққа тарады. Бірақ бұған
жаулап алушылардың қаруы емес, ислам дінінің құдіреттілігі
ықпал еткен еді. Мұхаммед пайғамбар дінге әкелген қара­

пайымдылық оның көпке ұғымдылығы мен шынайылығы
өзіне сара жол ашты.
Үш пайғамбар – бір тоқтам. Алланың хақтығы және жал­
ғыздығы. Алла тағала мұны адамзатқа үшінші рет ескертіп

отыр. Төртінші ескерту болар ма екен?!
Пайғамбарлар адамға қазы емес. Адам Алланың алдында­
ғы күнәсі үшін сол жасағанның, қоғамдағы қылмысы үшін
сол қоғамның алдында жауап береді. Пайғамбар адамзаттың

өміріне түзету енгізеді, рухани немесе біржола құрып кетуден
сақтайды. Сондықтан қиын уақытта келеді. Қоғамды, сананы
игілікке қарай өзгертуге күш бере келеді.
Өзіміз жоғарыда сөз еткен манускрипте адамзаттың жаңа

түр мен мағынада басқа планетада ғұмырын жалғастыраты­
ны жазылған. Сол планетаны суреттеп те берген, сипаттауына
қарағанда Марсқа келеді.

Бұған таңданудың қажеті де болмас. Ғарыштық ғұмыр жер
бетіндегі өмірмен тұйықталмайды ғой. Жер-Ананың мүм­
кіндігі де шексіз емес. Ол да біздің, адамзаттың, күнәлары мен
қылмыстарынан бір уақ дем алуы керек.

Ал әзірге адамға жұмыр жерде аялдай тұруға мұрсат беріл­
ген. Жалғыз шартпен... Егер адамдық кейпіңді жоғалтпасаң
және рухани тазалығыңды сақтай алсаң.
Пайғамбарлардан соң да адасқан адам мұны түсінер ме

Сіздер Аллаға сенетін, ал дінге сенбейтін елдің қатары
молайып кеткенін білесіздер ме? Олар Хақ тағалаға иланады,
тәубәсіне келеді, бірақ не мешітке, не шіркеуге, не пұтханаға
бармайды. Ораза ұстау, басқа да үшін парыздарды сақтау

ойларында жоқ. Осындай адамдардың саны бүгінде 768 мил­
лионға жетіп отыр.
Аллаға осылай дінсіз сенудің себебі неде? Жүз емес, мың
емес, миллиондардың жер бетіндегі бір де бір діннің уағызда­

рын қабылдамауында терең сыр болуға тиіс қой.
Бәлкім, біз білетін діндер адамзаттың рухани талап-тіле­
гін қанағаттандыруға толық қабілетті емес шығар?! Мүмкін
діндер өзінің әуелгі тазалығынан айырылып, пенделік мүсә­

пір ой-идеялармен кірленген болар?! Әлде біздің дінге деген
кіршіксіз сезімімізді дінді уағыздаушылар әлдеқандай күнә­
һар қаракеттерімен сейілтіп жібере ме?!
Иә, бұл жалғанда адам ластамаған қандай қасиет қалды

дейсіз. Діннің бүгінгі тармақтары мен ағымдарына қарап
отырсаңыз, ислам да, христиандық та белгілі бар ықпалды топ­
тардың мүддесіне лайықталып, кей ретте тіпті таптық сипатқа
ие болғанын көресіз.

Исламның ішінде ваххабистік ағым бар. Ол XVІІІ ғасырда
араб көшпенділерінің арасында туған. Құм арасында қиын
күн кешкен бәдәуилер қалаларда тұратын елдің тым тәуір
өмір сүруін әділетсіздікке балады. Салтанатты байлар мен

қарсы қарулы көтеріліс бұрқ ете қалды. Көтерілістің ұраны –
тең тұрмыс, артық байлықтан бас тарту еді.
Арабтарды қанаушылар мен қаналушыларға бөліп тастаған
ваххабистер XX ғасырда Еуропаның ықпалына қарсы шық­ты.

Мекке мен Мәдинені өздеріне қаратты.
Ал осы қозғалыс, байларға қарсы ат ойнатып ұрандау, Ре­
сейдегі таптық революцияға ұқсап тұрған жоқ па?!
Исламның ішінен туып, кейін біржола бөлініп кеткен тағы

бір тармақ – бахаизм интернационалдық бағытты ұстанады.
Тегеранда 1817 жылы туған Бахаулла есімді діндарды Алла­
ның елшісі деп мойындайды. Осы жалған пайғамбар барлық
адам бір ұлт болып бірігу керек деп уағыздаған. Ол үшін бес

шарт орындалуы керек.
• Рухани қайта түлеу;
• Барлық адамдардың бауырластығы;
• Әйелдер теңдігі;

• Дінбасыларына көзсіз бағынудан арылу;
• Дінге соқыр сеніммен берілуден және ырым-жырымнан
босану.
Бахаистер әр адамның және халықтың өз діндерінде қа­

луын қалайды, өйткені дін атаулының түбі бір, өзара тығыз
байланыста әрі бір-бірін толықтырып отырады. Олардың үн­
десуіне ұлттық мүдделер ғана кедергі болып келеді, сондық­
тан жалпы адамзаттық ынтымақ пен бірлік үшін сол мүдде­

лерді садақа ету парыз.
Бахаистердің осы уағызымен танысқан Лев Толстой: «Аса
ұлы әрі таза діни ілім», – деп жоғары баға беріпті.
Аталған ағым бүгінде дін ретінде әлемнің барлық түкпі­

ріне  таралған. Индияда, Америка Құрама Штаттары мен
Израильде, Сиднейде, Франкфуртте бахаистердің салтанатты
храмдары көз тартады. 1948 жылға дейін осындай храм Аш­
хабадта да болыпты.

Исламнан бөлінген бұл ағым заманның тынысын бағып
отыратын секілді. Ғылыммен байланысты қуаттайды және
өркениеттің жаңалықтарын оңтайлы пайдаланады. Адамның
рухани азат болуын үндейді. Әр адам ақиқатты өз қалауынша

Біз жоғарыда баян еткен, діндерге сенбейтін, тек Аллаға
сенетін 788 миллион адамның бахаистерге ұқсастығы бар еке­
нін байқау қиын емес.
XX ғасырдың соңғы он жылдығында адамзаттың дінге сенуі

күшейді. Сонымен бірге әр дінге сын көзімен қарау, талғап,
таңдау ұлғайып келеді. Өйткені діндердің шығу және өзгеру
тарихын табуға, оны мен танысуға мүмкіндік көбейді. Әсіресе
христиан дүниесі туралы пайымдар жиі айтыла бастады.

Бүгінде әлемде 1 миллиард 990 миллион христиандар бар.
Олар өз ішінде былай жіктеледі:
• Католиктер – 1 миллиард;
• Протестанттар – 321 миллион;

• Православиялықтар – 222 миллион;
• Ағылшын шіркеуіне сенушілер – 74,5 миллион.
Христиан діні деп аталатын осы төрт буынның арасы
әр кездегі дін басылары енгізген түзетулердің салдарынан

едәуір ашылып кеткен. Ашылатындай жоталы себептер де аз
болмаған. Соның бірі – Рим епископы Геласияның XVІ ғасырда
Иисустың төл өсиеттерін жойып жіберу туралы бұйрығы.
Новый Заветтегі Иисус өсиеттерін тілге тиек етіп, епископтың

жаңа уағыздарына қарсы шыға берген діндарларға ол осылай­
ша тиым салды.
Кейін католик шіркеуі бұдан да батыл қадамға барды. Енді
Библияны насихаттап түсіндіру тоқтатылды. Осының бәрі

шіркеуге деген іштей сенімсіздікті оятты. Соның салдарынан
1054 жылы Рим империясы ыдырап, германдықтар жаулап
алған кезде православие католиктерден бөлініп шықты. Бұл
ағымды жақтаушылар католик шіркеулерінің әлемдік со­

боры құрастыратын уағыздардың қасиетті деп танылуынан
шошынған еді.
Христиан дінінің жіліктеліп кетуіне инквизиция да ықпал
жасады. Еркін ойға тағылық шабуыл түршіктірмей қойған

жоқ. XVІ ғасырда Еуропада католиктерге қарсы қозғалыс
жан­дана бастады. Неміс князьдері өздеріне және қол астында­
ғыларға дінді жүрек қалауымен таңдап алу құқын беруді талап
етті. Империяның бес князі мен бірқатар қалаларынан осы

мазмұнда «протест» жіберілді. Міне, осылайша протестанттар
пайда болды.

Қазіргі күнде православиенің өзі дара басқарылатын 15
шіркеуден тұрады. Кипр, Грузия, Серб, Румын, Болгар, Поль­
ша, Америка, Словакия болып кете барады.
Бір діннің ішіндегі мұндай текетірескен қайшылық сол

діндегілердің көңіліне шіркеу түсірмей қоя ма?! Көзі ашық
діндар Иса пайғамбардың әуелгі өсиеті қалай бұрмаланға­
нын көрген сайын тарам-тарам ағымнан арылып, тек жалғыз
Аллаға жүгінуді ойламайды дейсіз бе?! Ал бүгінгі алыс-бе­

ріс көбей­ген  заманда, белгілі бір аймақты тек менікі деу
қиынға соғып бара жатқан шақта, жер шарын келісіп игермей
болашақтан қол үзіп қалу мүмкін екендігі күн өткен сайын
айқын аңғарылған тұста рух біріктіру идеясы өміршең бола

түседі десек, бұл да ақиқат. Анығында Мұса, Иса, Мұхаммед
пайғамбарлардың Алладан алған аманаты да осы, діндердің
тоғысуы – адамзаттың тоғысуы екендігі туралы ілім.
Заман озып, сана-сезім байсалды шағын тапқан сайын дін­

дердің арасалмағы өзгеріп келе жатқаны байқалады. Әлемде­
гі ең жас дін – исламның беделі арта түскені аңғарылып отыр.
Бүгінде мұсылмандардың қатары 1 миллиард 190 миллион
адамға жетті. Басқа діндерге статистикалық көзбен қарасақ:

• Индуизмге сенетіндер – 774 миллион;
• Будда дініне сенетіндер – 359 миллион;
• Тайпалық діндегілер – 252 миллион;
• Жаңадан пайда болған діндегілер – 101 миллион;

• Иудаизмді ұстанушылар – 14,2 миллион.
Осынау тармақтарға бөлінген миллиондар ұлы ақиқатты
сарыла іздеу жолында адасқан жазықсыз жапа шегушілер
секілді болып көрінеді. Әлемнің барлық даналары ғаламдық

маңызын елжіреп айтқан дін исламның сара бағыты табан
ізінен жаңылған сол көпті түбі бір өз даңғылына салатынына
сенгің келеді. Мұхаммед пайғамбарға Алла табыстаған ұлы
борыш адамзаттың саналық толысуы арқылы, шексіз сабыр­

мен осылай орындалары хақ.
Ал діндердің күні бүгінге дейінгі тарихында адамзатты
табыстырудан гөрі тартыстыруға көбірек қызмет еткеніне
мысал көп. Діни сыйыспаушылықтан туған соғыстар бұрын

да аз болмаған, қазір де жеткілікті. Жаңа мыңжылдыққа
жа­салып жатқан көп болжамның бірінде бұл дәуірде діни

тартыстың үстінен шыққан Мұхаммед бір-біріне дес беруден
кеткендерді сабасына түсіреді. Желбегейін ше­шіп: «Мынаны
екеуің екі жағынан ұстап, Қағбаға керек тасты бірге тасың­
дар», – дейді. Қағба содан бері ымыра мен ынтымаққа қызмет

етуде екен. Бұл исламнан бұрынғы оқиға болса, дін ислам ор­
ныққан соң Қағбаға қамқорлық жасап, сәл кеңейткен адам
Омар халиф. Кейін Омея дәуірінде Абдел Мәлік халиф алдын­
дағы алаңды тағы да ұлғайтады. Египет пен Сириядан ар­

найы сыр алдырып, сол заманға лайық безендіреді. Аббасид­
дер дәуірінде Әбу Жаппар әл Мансұр төбесі жабық галерея
тұрғызады. 776 жылы әл Мағди халиф Әл-Харам мен Маса­
ның аралығындағы үйлерді сатып алады да, мешіттің алаңын

едәуір кеңейтеді. Алаң 120 шынтақ өлшеміне ұлғаяды.
Қағбаны кеңейтумен бұдан соң айналысқандар – Муата­дет
және Моктадер халифтар. Бұл 918 жылдардың шамасы еді.
Арада талай заман өткен соң Әл-Харамға айрықша қамқор­

лық жасаған адам, көрнекті мемлекет қайраткері, Сауд Араб
мемлекетінің іргесін қалаған ірі тұлғалардың бірі – Абдул
Азиз ибн Абдул Рахман әл-Хайзал әл Сауд. Сол күндерде,
яғни XX ғасырдың табалдырығында Меккеге аман-есен жету

үлкен олжа болатын. Құмды жайлаған бедеуиндер шалғайдан
қажып жеткен елге тұтқиылдан тап беретін. Абдул Азиз осы
қарақшылыққа бүкіл Сауд жерінде тосқауыл қойды.
Құла дүздегі құба шөлді мекендеген халықты Алла тағала

ырзықсыз жаратпаған. Мұнай атты ен байлыққа кенелткен.
Осы жер асты қазынасынан түсетін табыстың мөлшерін аңғар­
ту үшін 1995 жылы ол 60 миллиард АҚШ долларын құраға­нын,
ал 2000 жылы 69 миллиард долларға жеткенін айта кетейік.

Сол ен байлықты Алланың ақ жолымен адал жұмсау арқылы
Сауд халқы бүгінде әлемнің өндірісі мен ауыл шаруашылығы
қатар дамыған іргелі еліне айналып отыр. Жалпы жылдық
өнім бұл мемлекетте – 140 миллиард доллардан асып түседі.

Дүние жүзінің 118 елімен экспорт байланысын орнатқан.
Осының бәрін жіліктеп отырғандағы мақсатымыз – дін
исламға адалдық пен қасиетті Қағбаға құрметтің ұшан-теңіз
құт-берекеге ұласқанын бөле-жара айту еді. Ағайынға ой салу

еді. Осы мол байлық Қағбада аса ауқымды құрылыс жұмыста­
рын дүркін-дүркін жүргізуге ұдайы жұмсалып келеді. Сауд

патша 1955 жылы Әл-Харам мешітін көркейтіп кеңейту жө­
нін­де  бұрын-соңды болмаған ұлан-ғайыр жоспар жасады. Ол
бірнеше кезеңге бөлініп атқарылды. Сол 1955 жылы Масаның
маңы тұрған үйлер мен сауда орындарынан тазартылып, Ма­

руаның жаны құрылысқа ыңғайландырылды. Осыдан соң
Маруадан Катараға және Шалиге дейін жол тарту қолға алын­
ды. Көп күш-жігерді қажет еткен осы қыруар шаруамен бірге
Масаның үстіне тағы бір ғибадат қатары тұрғызылды. Оның

ішкі бөлігі едәуір кеңейтіліп, ұзындығы 395 метрге жеткізіл­
ді, екінші қатар тоғыз метрге көтерілді. Масаның шығыс жа­
ғынан 16 қақпа ашылды.
Коммуникациялық жабдықтар да толығымен жаңартыл­

ды. Төменгі қабаттың астынан ені 3,5 метр кеңістік жасалып,
құбыр тартылды. Зор ықыласпен атқарылған осы істің әр сәтін
Сауд патша ұдайы қадағалап отырды.
Екінші кезең 1959 жылы басталды. Мешіттегі галереяның

іргесі қаланып, қабырғалары гранитпен көмкерілді. Арқа­
лықтар мен маңдайшалары асыл тастармен безендірілді. Құ­
рылыстың ауқымы бас айналдырғандай еді. Әл-Харамның
іргесінде мәрмәр төселген бес алаң кең көсілді. 64 қақпа жер

асты туннельдерімен жалғасты.
Бұл жолдар қажылық күндерінде жиналатын қисапсыз
елдің қиындықсыз жүріп-тұруы үшін жасалды. Ал қажылық
рәсімі мешітті қайта салу кезінде тоқтаған емес. Мыңдаған

адамның емін-еркін ғибадат етуіне құрылыс қызған шақтың
өзінде жағдай туғызылып отырылды.
Сауд патшаның бастамасымен бүкіл мемлекеттің назарын
ерекше аударған осынау ерен еңбектің нәтижесінде Әл-Харам

193 мың шаршы метрге кеңейтілді. Бұл осыған дейінгі көлем
163873 шаршы метрге ұлғайтылды деген сөз. Енді мешітке
бір мезетте 400 мың адам еркін сыятын болды. Қағбаның
төңірегіндегі алаң да кеңейіп, ғибадат етушілердің айнала

жүруі едәуір жеңілдеді.
Сауабы ұшан-теңіз, алғысы шексіз Алла қалаған іс еді бұл.
Жаңарған, ерекше ажарланған Әл-Харамға келген ел Жа­
ратқанға құлшылық етумен бірге мешіттің айрықша сәулеті­

не қуанып, иманға құштар жүректерді мақтаныш кернейтін.
Ал Қағбаға таза ниетпен бет түзеушілердің қатары жыл өткен

сайын толыға берді. Олар әуемен де, жермен де, теңізбен де
ағылып жатты.
Алланың ақ жолына түсушілер исламға ертеден иіген мұ­
сылман жұртынан тысқары елдерде де көбейді. Олардың

Меккеге жетуі де жеңілдеді. Енді Сауд патша қыруар күш
пен қаржы жұмсаған алып құрылыстың өзі тарлық ете баста­
ды. Мұрагерлік жолмен таққа отырған Фахд патша мен оның
ізбасарлары Абдел Азиз әл-Харамды одан әрі кеңейтудің

жаңа жоспарын ойластырды. Мешіттің батыс қапталына Әл
Омар мен  Әл Мәліктің аралығындағы кіші базардың жерін
қосу туралы шешім қабылдады. Айнала алаңды мәрмәрмен
көмкерудің жайы да қарастырылды.

Ықылас пен ырзалық қыздырған жойқын еңбек қайта
жаңғырды. Қойылған талаптың зоры – Әл-Харамға сабырлы
сұлулық сипатын беру еді. Таудан кесілген мәрмәрдің өңінде
салиқалылық танылуы мақсат етілді.

Ою мен нақыш халықтық өнердің дін исламнан нәрленген
мазмұнымен суарылуы айрықша ескерілді.
Жаңадан бой көтерген, биіктігі 89 метр екі мұнарадан
сымбатпен қатар мән тереңдігі есіп тұруы арман етілді.

Сап түзеген 1453 бағананың әрқайсысы жеке өнер туын­
дысына айналды.
Осы бағаналардың биіктігі 4,5 метрден асса, Әл-Харамның
еңсесі 22,5 метрге көтерілді. Ол бүгінде үш қабаттан тұрады.

Бірін-бірі әсем толықтырған осы сәулет ғажаптарын 71
алып люстра одан әрі көркейтті. Әл-Харамдағы шамдар шо­
ғырын қосып санасақ, 160-қа жетеді. Олар түгелдей мыс пен
хрустальдан жасалған. Әрқайсысы 13 метрге бой созған үш

күмбез заңғарлықтың белгісіндей қараған сайын баурай түседі.
Әл-Харам кеңдігімен және сәулетімен ғана емес, ғибадат
етушілерге барлық қолайлы жағдайдың жасалуымен де ерек­
шеленуге тиіс болатын. Мешіттің төменгі және жоғарғы қа­

баттарына жеңіл көтерілу үшін 56 эскалатор іске қосылды.
Оның әрқайсысы сағатына 15 мың адамды ерсілі-қарсылы
өткізе алады. Ал мұнараларға лифттермен шығасыз.
Қазақы ұғыммен айтсақ, ауқымы ат шаптырым деуге сыя­

тын Әл-Харамның іші ауа райының кез келген жағдайында
қоңырсалқын қалпын жоғалтпайды. Жанға жайлы самал бо­
5-0181

йыңды сергітеді. Осы заманғы желдеткіштер жүйесіне қо­
сылған, мұзды судың салқынын үрлейтін насостардың қуа­ты –
13500 тонна.
Мешіттің жол тармақтарына дейін жүз ойланып, мың

толғанып барып жасалған. Автокөлік те, адам да алаңсыз
қозғалады. Қосымша салынған 4 көпір, жаяу жүргіншіге ар­
налған туннельдер инженерлік үздік шешімдер саналады. Ал
қажылыққа келген қалың ел аялдайтын шатырлы мекеннің

өзі қалаға бергісіз.
Сәулет өнерінің озығын, жоғары талғам мен зергерлік
шеберлікті қажет еткен осы құрылыс жұмыстарына 30 мил­
лиард Сауд реалы, яғни 11 миллиард АҚШ доллары жұмсал­

ған. Сөз орайында айта кетейік, Фахд патша билік құрғаннан
бері елдегі мешіттерді күтіп ұстауға және көркейтуте 18,6 мил­
лиард АҚШ доллары бөлінген екен. Дін исламның сауабына
бағышталған қаржының соңы да бұл емес. 1985 жылы ашыл­

ған Құран басып шығаратын ғылыми орталықтың бюджеті
бөлек қаралады. Шаңырақ көтерген 15 жылдың ішінде осы
жерде 160 миллион дана Құран кітабы басылып, мұсылман
елдеріне тегін таратылған екен.

Орталық Құран пайымы жайлы 700-ден астам зерттеу ең­
бектерін де әзірлеген.
Осы қыруар кітаптар аса сапалы қағазбен, ерекше мұқа­
бамен, алтынмен апталып шығарылатынын ойласаңыз, жыл

сайын ұшан-теңіз қаржы жұмсалып жатқанын зерделей ала­
сыз.
Біздің сол қаржының көлемі туралы сауалымызды орта­
лықтың жетекшілері ебін тауып жауапсыз қалдырды. Қасиет­

ті Құранға жұмсалған дәулетті санау әбестік екенін аңғарып,
бұл тақырыпқа қайтып оралған жоқпыз.
әл-Харам мешіті бүгінде сәулет өнерінің әлемдегі айтулы
ғажаптарының бірі. Сол ғажаптың тағы бір ерекшелігі –

қажылыққа келген елге барлық қолайлы жағдайдың жаса­
латындығы. Шалғайдан ізгілікке шөлдеп жеткен халық­
тың құжатын тіркеуден межелі жерге бастап апару, орна­
ластыру, қауіпсіздігін қамтамасыз етуге дейінгі қызмет аса

зор ерекшелікпен, мұсылман баласына тән ілтифатпен ат­
қарылады.

Қажылықтың жүректерді иман-сауаппен әлдилейтін ға­ла­
мат сезім кәусары қайырымдылықтың қылаусыз шарафа­тына
ұласып жатады. Құрбандыққа шалынған мыңдаған малдың
тоңазытылған еті алыстағы мұқтаж елдерге жөнелтіледі.

Түгендеп айтсақ, Сауд Арабиясы жарты құрсақ халық­
тарға көмек түрінде жыл сайын 500 мың қой мен ірі қара
жұм­сайды  екен. Мұның сыртында берілетін миллиардтаған
доллар жәрдем және бар. Мемлекеттің бұлжымас қағидасы­

на айналғанындай, ішкі табыстың бес пайыздан астамын
әлем халықтарына көмекке ұдайы бөліп келеді. Біздің қолы­
мызға түскен дерекке сүйенсек, 1995 жылы Сауд Арабиясы
Африканың – 38, Азияның 22 еліне және дамушы 10 мемлекет­

ке 70 миллиард доллардан астам жәрдем көрсетіпті.
Дін исламға ұйыған осынау елге, барша мұсылман қауымы­
на Алланың нұры жаусын!
Дініміз – ислам. Қай қазақтан сұрасаң осылай дейді. Бірақ

сол қазақ өзінің тұрмыс-салтында, мінез-әрекетінде исламды
үнемі құрмет тұта ма? Бұл сауалға «иә» деп жауап берсек,
өтірікші боламыз.
Ғұсман халифтың (644-656) тұсында басталған ислам жо­

рығы тоқтаусыз жалғасып келіп, Кутейба ибн Муслим қазақ
жеріне күштеп таңған бұл дін біздің халықтың жүрегі мен
санасына әлі күнге дейін орнығу үстінде. Құран қағидаларын
бұлжытпай орындайтын жай қазақ былай тұрсын, шариғатқа

бүкіл жан-тәнімен адал молланы табу да оңай емес. Ал жал­
пыға аян осы ақиқаттың себебі неде?
Біздіңше, оның тамыры тереңде, тарихта, тарихпен біте
қайнасып кеткен көне сенім мен халықтың рухында. Исі қазақ

шыр етіп, жарық дүниеге келген күннен ежелгі Тәңір дінінің
нанымдары бойынша өмір сүре бастайтынын аңғара бермейді.
Ықылым замандар өтсе де, жадымыздан «Тәңір» атты құді­
рет тылсымы өшкен емес. Жүрегімізде сол Тәңірдің баламасы

болып табылатын ұлы Табиғатқа деген құрмет пен табыну,
тұрмысымызда жаратылыспен санасудан туған салт-дәстүр
ғасырлар бойы сақталып келеді. Сонда осынша иландырып,
бүкіл саналы тіршілігімізбен етене сіңісіп кеткен бұл қандай

құдірет? «Тәңір» деген не? Оған ата-бабаларымыз қай заман­
нан бастап сенген?

Тарихтың атасы Геродот «История» атты әлемге әйгілі
еңбегінде Сақтар туралы айта келіп: «Единственный бог, ко­
торого они почитают, это – Солнце. Солнцу они приносят в
жертву коней, полагая смысл этого жертво-приношения в том,

что самому быстрому богу нужно приносить в жертву самое
быстрое существо на свете», – деп баяндайды.
Енді белгілі ғалым Лев Гумилевке жүгінейік. Түркі дүние­
сін терең зерттеген ғұлама «Хұндар» кітабында: «Хұндар жыл

сайын көктемде өздерінің ата-бабаларына, аспан мен жерге,
аруақтарға құрбандық берген. Күн сайын шаньюй (қаған) екі
рет – таңертең шығар күнге, кешқұрым айға тағзым еткен. Бір
іске айлар мен жұлдыздардың тууына қарап кіріскен», – деп

жазады. Ал «Көне түріктер» еңбегінде осы наным-сенімнің
түркілер әлеміне кеңінен тарап кеткенін айта келіп, Қытай­дың
«Вэйшу» және «Суйшу» шежірелерінен деректер келтіреді.
Вэйшу түркі дінінің бірнеше салтын атап көрсеткен: «Олар Хан

ордасына шығыстан кіреді. Жыл сайын ата-бабалар үңгіріне
барып құрбан шалады. Бесінші айдың ортаңғы онкүндігінде
қара халықты жинап, өзен бойында Көк аруағына бағыш­
тап құрбан шалады». Лев Гумилев осы деректерді салыстыра,

сабақтастыра келіп, түркілердің табынатын құдіреттерін бы­
лай саралайды:

* * *
Енді осы наным-сенімге ата-бабаларымыз қалай келді, соны
өзімізше таразылап көрелік.
Күнге табыну – Тәңірлік сенімнің ең жоғарғы сатысы. Ол –

жаратылысқа көзсіз табынып қана қоймай, шығармашылық­
қа, әлем сырын терең білуге, сол арқылы ғаламмен үндесуге
бастайтын қайнар көз, адамзаттың барлық игілікті ісіне шабыт
беруші. Бүкіл жаратылыс, аспан әлемі, жер мен көк, жан иесі

Күн саналы және санасыз өмірдің тамыршысы және реттеу­
шісі. Дүниедегі бірде-бір қозғалыс, ойлы немесе ойсыз қадам
мен өзгеріс Күннің қатысуынсыз жасалмайды. Магниттік
өріс, зат алмасуы, әлемдік тартылыс заңы, көненің тозып,

жаңаның көктеуі – бәрі Күн атты ғаламат энергиялық қуатқа
тәуелді. Күн құдіретінің әлемдік байланыстағы анық мыса­лы –
планеталар атаулының Күнді айнала қозғалатындығы. Осы
қозғалыс, солдан оңға қарай айналу бүкіл уақыт өлшемін өзіне

мәңгі бағындырған.
Саналы ғұмырдың тәңірі – адам миы клеткаларының ин­
формация қабылдау, оны қорыту және ой дамыту мен әрекетке
әмір беру жүйесі солдан оңға қарайғы болатын процестер­

мен реттелетіні баяғыда дәлелденген. Біздің тәніміздегі қан
айналымы да осы бағытта жүріп жатады. Табиғаттың аса
ай­батты құбылысының бірі – жел планетаны солдан оңға
қарай қыдыратыны, алып мұхиттардағы ағыстар да осы заң­

дылық­қа  бағынатындығы және анық. Сіз бұдан хабарсыз
болғандықтан, қолыңыздағы сағаттың тілі неге оңға қарай
айналатындығына, әрине, мән берген жоқсыз. Егер сағат тілі
керісінше қозғалса, адамзат уақытты секунд, минут және

сағатқа бөліп, дәл өлшеу мүмкіндігінен айырылар еді. Өйтке­ні
ол Күн реттейтін әлемдік тартылыс заңына қайшы келеді.
Бүл жаңалықты алғаш ашқан, сөйтіп Көк Тәңірі іліміне
ғұмыр берген ғұлама – Заратуштра. Біздің дәуірімізге дейінгі

жетінші мыңжылдықта өмір сүрген осы Тәңір текті даныш­
пан әлемдік қозғалыстың, тіршілік қозғалысының бағытын
төмендегі жобамен белгілеп беріп кеткен.
Осындағы крест – әлемнің төрт құбыласы. Ал олардың

ұшындағы төрт сызық планеталар қозғалысының бағытын
белгілейді. Заратуштраның бұл ғаламдық схемасын адамзат
мәңгіліктің белгісі деп қабылдаған. Заманалар өте келе осы
белгіні Гитлер фашизмнің мәңгілік билік құратындығының

бейнесі ретінде таңдап алды. Ал крест христиан дінінің ажары
түрінде бүгінге жетіп отыр.
Талай ғалымдар Заратуштраның іліміне ілтипат біл­
діргенімен, оны терең зерттеген адам әзірге жоқ. Бертінде

Мурад Аджи Тәңір дінінің кереметтеріне назарымызды аудар­
ғаны рас, алайда бұл қадам да жазушының әсерлі пайым­
дауынан әріге ұзаған жоқ. Қазақ қаламгері Ә. Байбатша
«Қазақ даласының ежелгі тарихы» еңбегінде Заратуштраға

сәл ғана ат басын бұрады. «Дала халықтарының жоғары өр­
кениеті сақ тайпаларына біріккен кезенде тарих сахнасына
шыққан, дала мәдениетін жаңа сатыға көтерген кемеңгер»
деп тоқтайды. Басқа білімдарлар шығармаларындағы түйін

де осының төңірегінде. Біз мұны азсынып жүргенде, кейбір
замандастарымыз Тәңірлік нанымды түркі әлемінен алыс­
татып тастап, сонау Мысырдан іздейді. «Түркілер күнінің
батуы мен шығуы» атты мақаласында Олжас Сүлейменов:

«Бала күнге табыну, шамалауымызша біздің эрамызға дейін­
гі ІІІ мыңжылдықтың басында Мысырда пайда болған» деп
келте қайырады. Оған нақты дерек келтірмей, «бұлай табыну
көптеген тайпаларды Шығысқа қарай ұлы көшке, Батыста

сөнген Тәңір шамшырағын қайта жағатын күн Отанын іздеуге
жігерлендірді деген» тарихи сенімсіз уәж айтады. Егер бұған
сенсек, Шығыстағы халықтар мен дала жұртының арасы­
на батыстықтар келіп сіңген де, батыста пайда болған Күнге

табыну нанымын үйреткен.
Біз бұған келіспейміз. Біріншіден, Сақтардың Көк Тәңіріне
сенетінін баяндап кеткен Геродот б.д.д. 431-425 жылдар­
да туған. Сондықтан оған сол кезде қай халықтың қай дінге

сенгені, қай діннің қандай елде туғаны бес саусағындай анық.
Егер Күнге табыну О. Сүлейменов болжағандай, Мысырда
пайда болып, Батыстан Шығысқа тараса, Геродот Сақтардың
діні туралы айта отырып, бұл жайды назарынан тыс қалдыр­

мас еді.
Екіншіден, Батыс теологтарының бірде-бірінің еңбегінде
және Египет (Мысыр) тарихы жайлы жазбаларда Күнге, Көк­
ке, Тәңірге табыну туралы тура дерек жоқ. Оның орнына сол

Көкті, аспан денелерінің сырын бақылаған абыздар (жрецы)­
жөнінде көбірек айтылады. Ал мысырлықтар б.д.д. ІІІ мың­­

жылдықта кімге табынды десек, жергілікті жарыл­қау­шы­
ларға, кейін аңыздық құдай – Птахқа, Атумға, құдай ана
Нейтке табынған.
* * *

Сонымен Көк Тәңірі, Күнге табыну таза далалық ілім дей­
міз. Сол даланың дана перзенті Заратуштра аспан денелерін,
ғарышты кемеңгерлікпен зерттей келе «Жетіқат» ұғымын
туғызды. Ғарыштың жеті белдіктен тұратынын анықтады.

Олардың, яғни Жетіқаттың жеті иесі бар. Бұлар: Санжар
(Сатурн), Шоңай (Юпитер), Аңырақай (Марс), Шолпан, Болпан
(Меркурий), Күн мен Ай. Осы жеті планета жиылып келіп
Көк Тәңірі құдіретін құрайды.

Тәңір дінінде жеті санының ерекше қасиеттелуі осыдан.
Дүние салған адамның жетісін беру – оның рухын жеті пла­
нетаның қамқорлығына тапсыру. Ата-баба рухы үшін немесе
қайғы-қазадан соң жеті нан атау – сол жеті аспан денесінен

қайырымдылық тілеу. Осы жерде жеті планетаның, Жетіқат­
қа сену мен оның жаратылысқа, сана мен қанға әсерін терең
білудің тағы бір кереметі келіп шығады. Жеті планета – жеті
иеден жеті ұрпақ туып, өсіп-өнбей, яғни жеті ата өтпей қан

араластырмау кемеңгерлігі туған. Осы ілім, осы сыр біздің
жан мен қан тазалығымызды, сол арқылы рух пен сана та­
залығымызды мәңгілік сақтап келеді.
Заратуштра данадан қалған ілім бойынша, Жетіқаттың

жан иесіне жолдайтын қырық жақсылығы мен қырық зауалы
бар. Нәресте ана құрсағынан жарық дүниеге шыр етіп келген
сәттен бастап қырық күн бойы осы жеті планетаның қырық
жақсылығына нұрланады. Сәбиді қырқынан шығарып, қы­

рық қасық сумен шомылдыру оның тәні мен жанына сол жақ­
сылықты тіршіліктің тағы бір қасиетті нәрімен сіңіру болып
табылады.
Баланы қырқынан шығару ата-ананың ғана парызы емес,

алқа-қотан ағайынның, бүтін рудың өнегелі ісі. Ол күні қуа­
нышта шек болмайды, мал сойылып Жетіқатқа құрбандық

шалынады, ән айтылып, сәбиге арналған ақ тілек қылаусыз
ақтарылады.
Қайтыс болған пенде ол да нәрестедей таза, бұ дүниелік
аярлықтан мүлде ада болуға, Көк Тәңіріне күнәсіз аттануға

тиіс. Жұмыр басты пенденің бұл дүниеден күнәсіз өтуі қиын.
Оны күнәһарлыққа итермелейтін күш жер бетінде жыртылып
айырылады. Жоқшылық, қоғамның қатыгездігі, әділетсіздік
тағы басқа оралғылар сүріндірмей қоймайды. Марқұмның

сол қателіктері үшін оны Жетіқаттың, Көк Тәңірінің қырық
зауалы күтіп тұрмақ. Осы жазадан дүние салған адамды араша­
лауға асығу артында қалған ағайынның парызы. Туған-туыс
сол себепті марқұмның қырқын беріп, Тәңірдің алдынан өтеді,

рухқа айналған пендеңе кешірімді бола гөр деп жалбарынады,
құрбандық шалады.
Заратуштра ілімі адам мен ғаламды осылай үндестіреді,
табиғат пен жан иесінің мәңгілік байланыста екенін солай

тия­нақтайды. Бұл таным адамды басқа діндердің аңыздық
сарындарындай белгісіздікке, мифтік бұлыңғырлыққа үйір­
мейді, жаратылыстану ғылымының анық дәйектерімен бау­
райды.

* * *
Қазақтың ұлы даласы сол кемеңгердің жойқын лабо­
раториясы болған. Ұлан жазықтағы обаларды зерттеген ға­
лымдар олардың аспан планеталарының қозғалысын зерттеу­

ге арналған астрологиялық құрылымдар екенін дәлелдегелі
қай заман?! Бұған күмәнданғыңыз келсе, мына ұқсастыққа
зер салыңыз. Обалар көбіне жетеу болып келеді, яғни жеті
планетаны мегзейді. Олардың орналасу реті де сол жеті пла­

нетаның ғарыштағы орын тәртібіне бағындырылған.
Бұл не? Жай еліктеу ме? Жоқ. Ол Күн сәулесінің жеті
планетаға түсу ретін білуге жасалған талпыныс, сол арқылы
әлемдік табиғи құбылыстардың сырын ұғудың жолы, астро­

логиялық көрегендік. Дәл осы даналық жылдың қанша айға,
айдың қанша аптаға, аптаның тәулікке, тәуліктің сағатқа,
сағаттың минутқа, минуттың қанша секундқа бөлінетіні тура­
лы мәңгілік маңызы бар жаңалық ашқызды.

Сәуле қозғалысының жеті планетаны қыдыру ретін ұдайы
бақылау жер бетінде болатын табиғи апаттарды алдын ала
болжауға, жыл маусымдарының қабағын тануға мүмкіндік
туғызды. Жаратылыспен тілдестірді. Бұл ұлы далада сонау

ерте заманнан өркенді шаруашылықты дамытуға жол аш­
ты, ғылымның басқа да салаларына ғұмыр берді. Тәңірге
тағзым еткен ұлы далада әлемді аузына қаратқан айтулы
ғалымдар, дүние жүрегінің соғысынан сыр сауған кемеңгер­

лер сомдалды. Талай ғаламат жаңалықтар ашылып, қоғам
мен адамның түңғиығын түгендеген сұңғыла ойлар қанаттан­
ды. Жаратылыстың көзбен көріп, қолмен ұстауға болатын
қарапайым заңдылықтарынан бастап Жетіқатқа астасқан алыс

құпияларын игере келіп, енді соның өз тілінде, төл сезімінде
сөйлеуге кұштарланды. Түркі кемеңгері Әл-Фарабидің да­
налығымен жеті планетаның жеті әуені, жеті музыкалық
нотамен өрілді. Дүние үні, әлем сазы, шексіз сезім даусы сол

жеті нотаға сыйып келеді, жеті әуез Көк Тәңірінің ана тәлімді
әлдиі болып тербетіп келеді.
* * *
Біз мал баққан ауылда тудық. Төрт түлікті қадірлеген ел­

дің салтын, табиғатпен тілдесу ғұрыптарын әдейі бақылама­
сақ та, әкелеріміздің даладағы кейбір мінезі жадымызда.
Менің атам Смайыл деген кісі сол даланың әр тасын танушы
еді. Жазда жылқыда жүргенде таң рауандап атқанда, тал

түсте және ақшамда көк жиекті ұзақ шолатын. Тас обаларға
қарап күбірлейтін. Содан соң жылқыны бүгін түн және алдағы
күндері қай жерге беттетіп, қалай қадағалауды құлағымыз­
ға сіңіретін. Ал түн баласы айдан, үркер мен сүмбіледен сыр

сауатын. Шалқасынан туған айға қарап: «Білгенінді істеп ал
деп шалжиып жатуын», – деп қабақ шытатын. Ай шалқасы­
нан туса, ауа райы тынышсыз, құбылмалы болатынын содан
аңғаратынбыз.

Орақтың жүзіндей иілген жаңа айды көргенде, айрықша
бір имандылықпен тізе бүгіп, Хақ тағалаға мүлгігендей жү­
гініп:

Ай көрдім, аман көрдім,
Ескі айдан есірке,
Жаңа айдан жарылқа, –
деп мінәжат етуші еді.

Көненің көзіндей болған қарт кешкі қарауытқан тауға да
тағзым етіп, еліте күбірлеуші еді. «Тау тәңірі Алтай, алтын
бесігіміз, жарылқай гөр» деуші еді, «Түнгі аспанға ұзақ қа­
рамаңдар, киесі бар» дейтіні де есте. Осының бәрі Көк Тәңіріне

табынған әлімсақтағы ата-бабалардың ұлағаты екенін сонда
білдік пе. Жоқ, сезген де емеспіз. Бірақ Күн құдіретіне, Ай
қуатына, Табиғат тылсымына сендік. Сеніп тұрып медет
еттік, жасқандық. Ешкім соған баулымаса да ұйыдық. Жара­

тылыстың өзі ұқтыруымен, бізді туған халықтың рухына
сіңген наныммен, Тәңір тәлімімен иландық.
Ата-бабалар санасы мен рухының ғарышпен сіңісіп кетке­
ні соншалық, олар күнделікті өмірде сәт сайын қауышатын

кіші әлемге талпынды. Ал ол кіші әлем – сол бабалардың
даналығынан туған кәдімгі қарапайым киіз үй.
Жезқазғандық ғалым Ғұзыхан Ақпанбек «Қазақтардың
дүниетанымы» еңбегінде киіз үйдің ғажаптығын ғылыми не­

гізде әдемі баяндайды.
Керегенің бір қанатындағы желілер 14 ересіннен, 9 саға­
нақтан, 9 балашықтан тұрады. Алты қанат үйдің сағанақ­тары
мен балашықтарының саны – 108. Бұл сан ежелден аспан саны

болып есептеледі... Үй сыртынан айналдырыла тартылған
белдеу – аспан белдеуі – зодиактік шеңбер. Шаңырақ шеңбер
тәрізді тоғыннан және күлдіреуіштерден тұрады. Күлдіреуіш­
тер парабола тәрізді иіледі. Түндік жабылған шаңырақтың

айналу параболоиды. Бұл пішін көк күмбезінің кішірейген
бейнесі. Түндік шаршы тәрізді жасалады да, әлемнің төрт
бағытын нұсқап тұрады.
Енді уық санына назар аударайық: 45, 60, 72, 90, 120. Бұл

сандардың барлығы 360-ты қалдықсыз бөледі.
Күн тұсау бойы, шідер бойы, арқан бойы көтеріледі. Осы
өлшемдер шаңырақтан түскен күн сәулесінің жүрген жолы­нан
көрінеді, уық санымен есептеледі. Басқаша айтсақ, уақытты

жасаушылар деп есептесек, төбесіндегі бұрышы 108 градусқа
жуық болып шығады. Жоғарыда айтылған аспан саны тағы да
кездеседі.
Ғұзыхан Ақпанбектің бұл сипаттауына қосып-аларымыз

жоқ,тек 108 саны – аспан саны туралы бір ғана мәліметті
келтіре кетсек дейміз. Бұл санды түркілер ғана емес, шы­
ғыс халықтарының біразы қастерлеген. Мәселен, жапондар
адамның денесіндегі сүйектің саны 108 деп біліп, пенденің

Көкпен осылай үйлескеніне сенген. Сол 108 сүйекті қайта
жинаса, өлген адам тіріледі деген түсінік болған. Ғибадатханаға
кірер алдында барабанды 108 рет ұрған. Біздіңше, 108 саны –
аспан құрылымының 108 дәйегі. Адам денесіндегі 108 сүйек –

сол 108 дәйектің жан иесін де жетілдіруге жүргенін, оның
барлық жанды-жансыздың құрылу, түзелу шарты екенін
аңғарғандай боламыз.
Анығында. Тәңірлік ұғымда адам кіші әлем болып сана­

лады. Ал кіші әлемнің барлық болмысы – үлкен әлемнің көшір­
месі. Сол кіші әлем – адам тас обалар мен киіз үй арқылы үлкен
әлеммен сәтті жалғасып, сәт санап, тілдесіп, астасып отырған.
* * *

Иә, Тәңір діні – қанға сіңген, санаға сіңген, рухқа сіңген
дін. Жаратылыс – құдірет, Табиғат – Ана. Ауылда туған әр
азамат осы құдіретпен әкелер нанымы, даладағы тірлік ғиб­
раттары мен қазақ шаңырағындағы салт-дәстүр арқылы

тілдесіп өсті. Түн баласы Айды қастерледі, жүлдыздарға
тағзым етті. Құс жолынан қасиет, Темірқазықтан тектілік
таныды, ағып түскен жұлдыз күрсіндірді, өмірдің өткінші
екенін еске түсірді. Тас қараңғыда аспан асты қақ айырылып,

жасын тілгілегенде Көктің құдіреті күшті екендігіне илана
түсті. Айлы түнде айдалада қара қоста айналаға әлдебір се­
зікпен, әлдеқандай үмітпен үнсіз қарап жатып, әлемнің тыл­
сым сарынына құлақ түрді. Сонда не естіді, нені аңғарды? Ға­

ламдық ұлы қозғалыстың ғайыптан талып жеткен беймә­лім
үніне қанды. Сол үн, сол тылсым сарын, ғарыш демі бал­қытты
да маужыратты. Көк Тәңірінің әлеміне сездірмей баурап бара

жатты. Жанарына жұлдыз ұялады, түнгі айдың сүт сәулесі
тал бойына шым-шымдап сіңіп, барша мұңнан аршыды, тәтті
мұңға ұйытты. Сол мұң, тәтті мұң, әдемі әлди мұңы Тәңірге
деген сағыныш, Тәңір есімді жақсылыққа іңкәрлік, Көк есімді

Әлем-Анаға перзенттік махаббат мұңы екенін сезді ме ?!
* * *
Тәңір дінінің етенелігін адамды көкке көтерген рух ас­
қақтығынан да танимыз. Ол бұл өмірден озғандар мен ті­рі­

лердің арасын мәңгілікке байланыстырып, ата-баба аруағын
әспеттеді. Ғұлама ғалым Әлкей Марғұлан «Ежелгі жыр-
аңыздар» еңбегінде: «Исламнан бұрынғы табынатын ұлы
күштің бірі – ата-бабаның қабірі жатқан ұйық жер», – деп

жазады. Лев Гумилев «Ата-бабалар аруағы демеуші және Көк
Тәңірімен арадағы өкіл ретінде сыйындырғанын» дәлелдейді.
Осы сенім Көк Тәңіріне парапар Аруақ ұғымын туғызды.
Аруақ – адам жанының мәңгілік екендігінің, өшпейтіндігі­

нің, қайта о дүниелікте тылсым құдіретке, ерекше желеп-
жебеушілік қасиетке ие болатындығының көрінісі. Егер бұған
күмәндансаңыз, иісі қазақта ата-баба аруағы аян бермеген,
желеп-жебемеген адам жоқ екенін ойға алыңыз. Қай пенденің

болсын, қысылғанда тілінің ұшында алдымен аруақ тұрады.
Қуанғанда және үміттенгенде де солай, аруаққа сиынып іс
бастау, перзентіне ата-баба рухынан медет күту, аруақтың
разы болуын үнемі есте ұстау қанға сіңіп, жүрекке ұялаған,

төр­кіні адам баласының жаратылысында жатқан ұлы ізгілік,
тәңір­лік ілімнің ұлағатты шындығы, имандылық бастауы.
Аруаққа сену мен тағзым етудің себебін іздесек, ата-ана –
жаратушылық қасиетке ие құдіреттің бірі. Біз әке мен шеше­

нің қанынан жаралдық. Екеуінің махаббатынан нәр, рухы­­
нан жан бұйырды. Олай болса, ата-ана – өмір иесі. Көк Тәңірі
берген әуелгі тірлікті жалғастырушы. Бұл ретте ол кіші Тәңір
түрінде табындырады. Ұлы Тәңірмен байланыстырушы ерекше

қасиет бейнесінде тұлғаланады. Егер ата-баба рухы жоғалса,
соңғы ұрпақ пен Жетіқаттың арасындағы саналық байланыс
үзіледі, табиғи сабақтастығын жоғалтып, ғаламды мағына­
сыздық билейді, зерделі тірлік жабайыланады.

Біз Тәңірлік ілімнен қол үзгеннен бері, «аруақ» ұғымына
ғылыми мән берген емеспіз. Оған қанға сіңген қасиетпен
сенгеніміз болмаса, түсінуге талпыныс жасалған жоқ. Ал
мұны жаратылыстың табиғи, ғаламдық заңдылықтары ар­

қылы пайымдау адамның өзін-өзі тануына, әлемдік саналық
байланыстарды ұғуға, сол арқылы рухани асқақтауға бас­
тайтын ғаламат қадам болмақ.
Заратуштра кемеңгерден кейінгі түркі ғалымдары әл-

Фараби, Бируни мен Ибн Синаның еңбектерін зерделеп оқы­
ған кісі дүниеде жанды-жансыздың бәрі бір-бірін өмірлік қа­
жетті қуаттармен нәрлендіріп отыратынын білер еді. Бұл қуат
қазіргі ғылымда биоэнергия деп аталады. Осы биоэнергия­

ның екі тармағы бар, алғашқысы – бізге Күннен және басқа
планеталардан келетін инфрақұрылымдағы қуаттар болса,
екіншісі – бізден ғарышқа бағытталатын сана энергиясы,
ешқашан өшпейтін – жан, оның рухқа айналу қасиеті.

Сана әлемде өздігінен жеке-дара тұратын ештеңе жоқ еке­
нін, сол сананың әрбір лүпілін ғарыш, оның ішінде жеті
планета, Көк сезіне алатынын, біздің пиғылымыз бен ние­
тімізге жауап беріп отыратынын, жақсылықтан қуатта­на­

тынын терең түсінген сайын ғаламдық жоғары даму са­тысына
көтеріле түседі. Сананың жаратылыстағы орнының ерекше­
лігі соншалық, табиғат оны ұдайы жетілдірумен келеді. Өзі­
нен үйрету, құбылыстарының сырын үйрету, жаратылысқа

деген құрметін ояту арқылы шыңдап отырады. Ал сананың
жоғары даму сатысы дегеніміз – адамның табиғатпен толық
үндесуі, жаратылыстың барлық тылсымын меңгеруі. Сол
тұста адам мен қоршаған ортаның арасында сезім жүреді, біз­

дің әрекеттеріміз табиғатқа, әлемдік құбылыстарға зәредей де
зардабы тимейтін, қажеттіктерді рухани алмасу арқылы өтеу­
ге мүмкіндік туғызатын ғылыми жетістіктер дүниеге келеді.
Адамзат бұған қол жеткізу үшін Жетіқатпен биоэнергиялық

қуат алмасуының қалыпты болуына ұмтылуы керек. Ал біздің
ғарышқа және жаратылысқа беретін биоэнергиялық саналық
қуатымыз қандай? Олар:

шығармашылық дарынның туындылары: әдебиет, музыка,
сурет, ғылым ғажаптары;

Кемеңгерлік философиялық ой адамдар мен халықтар ара­
сындағы, қоғамдағы қарым-қатынастарды жетілдіру, Жер
атты планетада бейбітшілік пен әділдік орнату, биік адамгер­
шілік қағидаларын қалыптастыру арқылы әлемдік тепе-

тендіктің сақталуына ықпал жасайды.
Ақыл мен сезімге бірдей айрықша қозғау салатын, жан
мен рухты ананың ақ сүтіндей нәрлендіретін, адамды өзіне,
ізгілікке, жанарына сыйған дүниенің бәріне ғашық ететін,

мәңгілікке кететін өлең мен ән-күй, қыл қаламның құдіреті,
өмірлік мұрағаттарға қол жеткіздіретін ғылыми жетістік­
тер – әлімдік қозғаушы күшке ие құдіреттер. Біз солар арқы­
лы адам жанының терең иірімдерін жүрекпен қабылдап қана

қоймаймыз, дүниенің, барша жаратылыстың рухына қанамыз!
Ар-рухқа жақындау – періштелік ғұмырға жақындау, сана­
лық аса жоғары даму биігіне көтерілу. Сондықтан адам өзінің
осындай керемет таланты арқылы әлемнің нұрлануына қыз­

мет етеді.
Баршамыздың ізгілігіміз – адамзаттың осы даналық ақыл-
ойы мен дарынының жеңіске жетуі.
Сол заңғар бағамдардың шыңынан түркі-қазақ дүниесіне

көз салсақ, Тоныкөк, Әл-Фараби, Ибн Сина, Асан қайғы,
Қорқыт, Төле, Қазыбек, Әйтеке билер, Абай, Құрманғазы мен
Тәттімбет, Мұхтар Әуезов, Нұрғиса... – қуатты рухқа айнал­
ған, екі дүниелік сипат алған ғаламдық тұлғалар. Кемеңгер­

лігі ұрпақтан ұрпаққа ұлағат болған, шығармашылық та­
ланты ғасырларды тамсандырған, ойды заманнан оздырған
осы даналардың ұлы рухына қалай табынбайсың?! Ата-баба
аруақ ұғымын сондай кемеңгерлердің ерекше қасиетін қас­

терлей отырып асқақтатқан. Сөніп жатқан сезімге, өшкен
үмітке, күйзелген жүрекке жан салатын дарын – ешқашан
жоғалмайтын мәңгілік рух. Аруақ мәңгілігі.
* * *

Иә, Көк Тәңірі мен пенде, жаратылыс саналық тұрақты
байланыста. Заратуштра данышпан сендіргендей, адам Жеті­
қаттың жерге жолдайтын биоэнергиясын тәні мен жанына

ізгілікпен сіңіре алса, ғұмыры көктейді. Керісінше жағдай­да –
өмірде тозады.
Көктің осы қуатын санасына мол дарытқан жан адамзат
таңқаларлық тосын қасиеттерге ие болады. Мұндай қасиет

қазақ бақсыларына қонған. Ғұлама Шоқанға жүгінсек: «Бақ­
сылардың атақтысы Бағаналық Қойлыбай, ол бақсылардың
бақсысы әлде пірі. Тағы Балақай деген бар, ол да бағаналық
Көкшетау округінде Шүмен деген бақсы бар. Көкаман мен Ер

Шойлан – Қойлыбайдың жындарының аты».
Шоқан Уәлиханов бұл бақсыларды Тәңір дінімен орайлас
қарайды. Атақты ғалым Әлкей Марғұлан да бақсылықтың
анықтығын қуаттаған. Бұл пайымды Мағжан Жұмабаев өлең­

мен өрнектеді:
Ертеде ел бар екен қалың Найман,
Қытайға қалың Найман қанат жайған.
Қалың Найман ішінде Бағаналы,

Қазақта бақсы асқан жоқ Қойлыбайдан.
Қойлыбай жын жүгендеп, пері мінген,
Алдында жорғалаған шашты шайтан.
Қойлыбай қобыз алса-ақ қалбалаңдап,

Көкаман жетіп келед әлдеқайдан.
Өр ақын Күнді, сол арқылы Көкті дәріптеді:
Ерте күнде отты Күннен Гун туған,
Отты Гуннен от боп ойнап мен туғам.

Жалғыз бұл емес, Мағжан шығармаларында Тәңір, Күн,
От құдіреттері жиі асқақталады. Осыдан оңаша ой түйеміз:
түркі-қазақтың аруақты дарындарының бәрі дерлік Тәңірді
әспеттейді. Шоқан Уәлиханов пен Әлкей Марғұлан бақсылар­

дың атасына бағалаған Қорқыт баба: «Тәңірге сиынбаған
адамның тілегі қабыл болмайды», – дейді.
* * *
Тәңірлік наным табиғатты жанды дей отырып, әр нәрсенің

жоғалтқан түгел жоғалатынын, түбінен айырылғанның түгі
қалмайтынын бүгінгі заман айқындап берген жоқ па? Қазақ
жан сүйсіне риза болудың белгісін «Е, ол текті атаның тұяғы
ғой, сүйегі асылдығына басады да» деген төркіні түгел төбе

сөзбен білдірген. Түңілу мен түршігу «тексіз неме емес пе, одан
не үміт, не қайыр» деген тірідей көмер суық сөзбен сездіріл­
ген. Азаматқа алғашқысын естуден артық мәртебе, соңғысын
естуден өткен қорлық болмағандай.

Бұдан ұғар сыр мынау: әкенің тексіздігі – балаға сор, бала­
ның нашарлығы – ата-бабаға сор. Тегінің ар-намысын ойла­
ған жігіт арғы-бергі үрім-бұтағының қамын қатар күйттеп,
жанын арына садаға етер еді.

Өткен тарихымызды, сол тарих қалыптастырған ұлттық
қадір-қасиетімізді, қанға сіңген әдет-ғұрыпты сараласақ,
тектілік деген ұғымды үш мағынада алып қарауға болатын
сияқты:

• Тұқым мен қан тектілігі;
• Азаматтың өз басының тектілігі;
• Халықтың тектілігі.
Алғашқы мағынада ол әулет пен үрім-бұтақтың өн бойын­да

үзілмей келе жатқан түпкі тектілікті білдіреді.
Исі қазақтың бәрі мойындаған осындай ұлы тектілік әріде
Шыңғысханнан басталатын төре тұқымына, беріде Абылай
балаларына қатысты айтылған. Бұл ұрпақтан тараған ұл-

қыздың осалы жоқ, бәрі қазақ жеріне қаһармандығымен,
ұлтжандылығымен, кемеңгерлігімен мәшһүр болды. Азды-
көпті ғұмырларын елдің қамын ойлап, ат үстінде жүріп, кү­
респен өткізді. Бұл бір. Ұсағы жоқ, ірісі көп киелі тұқым еді.

Абылай ханның өз басы сарқылмайтын ерлік дастаны десеңіз,
Кенесарының даңқы құдіретті уақыттың өзін табындырып,
мәңгі жасай бермек.
Тілесе, берер тілек бір құдайдан,

Орта жүзде хан өтпес Абылайдан, –
дегізіп, Шал ақынды тамсандырған тарихи тұлғадан өрбі­
ген ұрпақ ауыз толтырып айтар біліктілер мен бірегейлерге,
ерендер мен өрендерге, шүкір, кенде емес.

Заман зымырап өткен сайын қадірі арта түскен, ұрпағы­
ның алғысына бөленіп, пір тұтар әулиесіне айналған екінші
бір дара тұқым – ұлы Абайдың айналасы. Өнер әлемінде, ақыл
әлемінде Абай топырағының бәрінен де мәртебесі биік, сал­

мағы басым. Қадыр ақынша толғансақ, күпі киген кемеңгер өзі
ғана, макинтожды миғұла толып жатыр. Бұл тұқымның тым
әріден басталған киесі бар, қанға сіңген тектілік қасиеті бар,
үзілмей жалғасқан желісі бар. Кеңгірбай – Құнанбай – Абай –

Ақылбай болып өріле береді.
Ақмола топырағында осындай қасиет Бөгенбай тұқымына
қонған. Атақты, аруақты батырдың кемеңгерлік сыр-сипаты
мен ірілігі өз басымен сап тыйылмай, Бапан, Саққұлақ Нұралы

шешендермен әдемі өрім тапқан. Асылы, дара тектіліктің
сара белгісі осында, атадан балаға дарып отыратын қан асыл­
дығында. Уақыт өтер, қалың қанжығалының Бөгенбай өнген
саласынан батырдың өзіндей, не көзіндей ұрпақ дүниеге келер,

исі қазақ текті ұлына кенелер. Бұған күмән келтіру мүмкін
емес.
Қазақ ұғымындағы осы тұқым тектілігінің құлдырауына
бұдан 300 жыл бұрын басталған отаршылдықтың зардабы

қатты әсер етті. Ресей қазақты бөліп алып бір билесе, текті
тұқымдарды шілдің қиындай тоздырып екі биледі. Хандықты
жойып, ел басына сұлтандар мен болыстарды әкелгенде, оның
түпкі саясаты – халықтың тізгінін тектілердің қолынан алу

еді. Текті әулеттерді жұрт көзінше тексіздерге айналдыру
еді. Төре тұқымы, қазақтың басқа да атақты әулеттері осылай
бірте-бірте қадір-қасиетін жоғалтып, әр ит бір шабаланатын
көлденеңдеп өткен көк аттының кебін киді. Қырағыдан көз

кетті, би аузынан сөз кетті. Мылқау шешен болды, дүлей көсем
болды. Дулат ақынша айтсақ:
Қайран қазақ қайтейін,
Мынау азған заманда,

Қарасы – антқор, ханы – арам,
Батыры көксер басы аман,
Бәйбіше – тантық, бай – сараң,
Бозбаласы – бошалаң,

Ебі кеткен ел болды,
Енді қайда мен барам? –
деген кез келді.
Тектілердің қатарын сиретіп, қасиетінен айырудың түбі

немен тынарын Үмбетей жырау да ерте болжады.
Бай болмаған бай болса,
Жайламаған сай қоймас.
Би болмаған би болса,

Айтылмаған сөз қоймас.
Хан болмаған хан болса,
Қанамаған ел қоймас, –
деп күңіренді.

Бұл өзіміз куә болған кеңестік жетпіс жылдың айна-қате­
сіз көрінісі еді? Талай тексіз ел мен жерді астындағы тағы­
на, қолындағы жөн-жосықсыз бағына сатып, діңкені құртып
біткен жоқ па? Сор маңдайға біткен сондай сан тексіздің әлі

күнге кежегесі кері тартып жүр емес пе?!
Текті тұқымдарды тентіретіп жіберген, қараны ханға те­
ңеген, сорлы болған сайын сорпаның бетіне шыққан заманда
азаматтың өз басының тектілігі айрықша бағаланады.

Әкем бар – жетесіз,
Шешем бар – некесіз.
Өзі болған жігіттің
Тегін сұрап не етесіз, –

дейтін алдаспан мінез, айбарлы Сырымды текті емес деп кім
айтар?
Кешегі өткен Бауыржан ағамыз да қай тектіден кем еді?
Ханнан тарамағанымен, бай-патшаның деңгейінде көрінді,

төреден тумағанымен бүкіл елге төрелік айтты емес пе?!
Өкінішке орай, мұндай асылдар аз, жасықтар көп. Бұған
менің дәлелім көп.
Баяғыда, компартияның дәуірінде, Целиноград облысын­

озбырлықтары жайында «Коммунизм нұры» газетінде мақа­
ла жарияланды. Оны жазған партия тұрмысы бөлімінің қыз­
меткері Серік Шайманов еді.
Еренковты сынап жазуымыздың себебі – шовинизмнің

дертінен таза емес. Аудандық атқару комитетінің төрағалары
болған қазақ жігіттерін адымын аштырмай қағып түсіп жа­
татын. Оның қазаққа шүйілгені сонша, шөп әкеле жатқан
ақсақалдың арбасына от қойып жібереді.

Мақалада сол ауданда тұратын біраз адам Еренковтың
осындай талай-талай қыспағына куә болғанын айтады. ша­
ғымдары шалқаңнан түсіргендей. «Мың асқанға – бір тосқан»
деген осы дестік. Бірақ көп кешікпей су сепкендей басылдық.

Жазылған жайға байланысты обкомның комиссиясы шық­
ты да, мақаладағы деректер дәлелденбеді деп қайтып келді.
Серікке мәлімет берген ағайындарымыз әуелгі сөзінен бас
тартып, бұғып қалыпты. Сөйтіп журналист бәрін өз ойынан

жазған суайтқа айналды.
Міне, тексіздіктің сорақылығы.
Екінші мысалды Атбасар жақтан келтірейік. «Қараөткел»
газетінде осы ауданның әкімі Пашковтың қазаққа әпер­ба­

қандығы жөнінде баяндайтын мақала жарияланғаны бүкіл
Ақмолаға аян. Ал сол мақалаға қол қойған біраз азаматтың
артынан «білместік болды, жаздым, жаңылдым» деп орта
жолда сүрініп-жығылғанын көпшілік білмейді. Бұл да әлгі

тексіздіктің салдары емей немене?..
Үшінші мысал: Ақмола қаласынан. Осындағы 2552 авто­
колоннада тақырыбы қиын екі жиналыс болды. Кәсіпорында­
ғы жүргізушілердің отыз пайыздайы қазақ азаматтары болса

да, басшыларға сөзін өткізе алмай жүрген. «Ескі мәшинелер
беріледі, үй кезегі сақталмайды, әділетсіздік көп» деген ша­
ғым түсті. Алғашқы жиынға арнайы қатыстық. Біраз жай
анықталды, колоннаның директорына сөгіс беріліп, жіберіл­

ген кемшіліктерді жою жөнінде қатаң ескертілді.
Арада бірер ай өткен соң, жүргізушілердің өкілдері тағы
келді. Директор түзелудің орнына асқына түскен. Айтулары­
на  қарағанда, ел әбден ызалы көрінеді. Ертеңгі жиналыста

Айтылған уақытта «Егемен Қазақстан» газетінің тілшісі
Мұратбек Тоқтағазы екеуміз жетіп бардық. Зал толған ел,
төрде бір қора басшы. Облыстық атқару комитетінің өкілде­рі,
транспорт басқармасының басшылары және басқалар бар.

Көп қауымның ішінен бір жігіт суырыла сөйледі. Сөзі ор­
нықты, дәлелдері көңіл толтырарлық. Одан соң директордың
жағындағылар судай сапырылды. Мінбеге бірінен соң бірі кө­
терілді. Бұлар да шетінен шешен, жап-жақсы әзірленгендері

көрініп-ақ тұр. Ал сөйлейді деген отыз адамнан әлі белгі жоқ
Манағы қазақ жігіті жан-жағына қарап қолдау күтеді, бірақ
қозғалар ешкім көрінбейді, бәрі міз бақпай мелшиіп қалған.
Ақырында директордың сойылын соғушылардың айда­

рынан жел есті. Жаңағы жалғызға тұс-тұстан жабылсын келіп.
«Соттау керек, жала жапқаны үшін жазалау керек»,– деп, тап-
тап береді. Бауырларымыз сонда да селт етпеді.
Ағайындарымыздан түңіліп, жер болып қайттық. Отыз

қазақ жігіті, кейін білгеніміздей, директордың құрғақ уәдесі­
не сатылыпты.
Өзімізді-өзіміз қаншама көкке көтергенмен, кемшілігі­міз­
дің көптігін ұмытпауымыз керек. Қазіргі азаматтардың тек­

тілігі бүкіл халыққа тән олқылықты көре біліп, соны түзету­
ге ұмтылумен, елдің мүддесі жолындағы жанқиярлығымен
өлшенеді. «Мен қазақ едім, халқымның ұлы едім» деп үйде
де, түзде де зар еңірегеннің бәрі текті емес. Атақты Шоң айт­

қандай: «Нар баласы бақырауық болмас». Арлы ер аз сөйлеп,
көп тындырар. Тек осындай табанды азаматтардың қатары
толыққан сайын халық тектілене түседі.
Атақты Шортанбай былай шерленген екен:

Таңда мақшар күнінде
Атаның тілін ұлы алмас,
Ананың тілін қызы алмас,
Айта беріп қайтейін,

Өлінің тілін тірі алмас,
Жақыннан шыққан жақсыны
Ағайын-жұрты көре алмас.
Заманақыр белгісі –

Бірге туған бауырың
Тату да болып жүре алмас.

Осыны бүгінде жиі көріп отырмыз ғой. Қазақтың басы қо­
сылып болған жоқ, жікшілдікпен жілігіңді шағып жүрген­
дер жетіп жатыр. Ал біздің қазіргі шағымызда, ғасырлар
бойы аңсап күткен тәуелсіздіктің туы қолға тиген тұста,

бірлі-жарымның емес, әркімнің, бүкіл елдің Хан Тәңіріндей
тектілігі керек. Осы тұста тағы да ақынға, қайран Махамбет­ке
жүгінейікші:
Қабырғасын қаусатып,

Бір-біріндеп сөксе де,
Қабағын шытпас ер керек,
Біздің бүйткен бұл іске, –
деген ғой қайсар шайыр. Шіркін, дәл осындай нар қылықты, ер

қалыпты азаматтар қайда?
1986 жылы желтоқсан қырғынында мен Алматыда партия
мектебінде болдым. Жастар көшеде жазықсыз жапа шегіп
жатқанда, сол кездегі басшы қызметкерлер біздің алдымызда

кезек-кезек үгіт жүргізді. Не айтпады олар сонда. Қонаевты
ұлтшыл деді, әскери офицерлердің құрамын қазақтандыруға
тырысқан, ұлттық балабақша ашқан, жоғары оқу орындарын­
да қазақ жастары көбейіп кеткен, ана жерде ана қазақты, мына

жерде мына қазақты көтерген деді. Бар пәлені үйіп-төкті. Қазір
солардың кейбіреулері өз ұлтының жанашыры болып, үл­кенді-
кішілі мінберлерден жар салып жүр. Ал текті азамат осылай
қырық құбылар ма еді?

Қазақ ақсақалдары алдына келген азаматтың ататегін екі
мақсатпен сұраған. Бірі – жалпы жөн білу үшін, екіншісі –
тегін танып барып, сөз өрбіту үшін. Тегіне көңілі толса, месе­
лін қайтармаған, түбі жұтаң болса, емексітіп қана шығарып

салған. Өйткені түбі күдіктінің сөзіне қырық кісі куә керек.
Қай атаның болмасын пір тұтқан ардақтысы бар. Олар
ұмытылған сайын ұрпақтың санасындағы тектілік ұғымы да
жұтаңдайды. Сондықтан өз басым әкенің атымен бірге атақ­

ты бабасының есімін келтіріп, оған «тегі» деген анықтаманы
қосып жазу дұрыс деп есептеймін.
Мақалада біраз бабаларымыздың тектілігіне тоқталған бол­
дым. Бұл қазақта содан басқа текті ата жоқ дегеніміз емес.

Халықтың қай буыны болсын тарихта өзіндік із қалдырған.
Атырау мен Алтай арасын жайлап, кіндігін Ұлытауға байла­
ған Алаш ұранды қазақ жұртынан тектіліктің талай таңдай
қақтырған қасиетін танисың. Қысқасы, тексіз ата жоқ, тек­

тілігін ұмытқан ұрпақ бар. Сол ұрпаққа тектілік рухын ұяла­
тар ұлағат әлі де аз. Біздің сорымыз, міне нақ осында.
Айтсаң – тәкаппар да айбатты, кең де кемеңгер халықты
айт. Ерінің ерендігін қосып айт. Текті ер елін көкке көтереді,

тексіз арын төктіреді. Тектілікті, осы бір киелі қасиетті қайта
тірілтіп, азаматқа – ту, жұртқа ұран етейік!
Алдымен, Аға буын, сен ойлан. Ағалыққа бет алған, жа­
ғалыққа жете алған, орта буын, сен де толған. Үкілі үміт – жас

толқын соңыңа ерер серт етіп.
Бабамның қанына біткен, Атамның бойына біткен, қай­
дасың, қайран тектілік!

Жаһандану: теория мен әрекет
Жаһандану туралы пайымдар мен қаракеттер планетада
бірін-бірі жоққа шығаратын екі көзқарасты қайшыластырып
отыр. «Шекаралар символикалық мәнге ие болып, мемлекет­

тер саяси мүдделерін өзара тиімді экономикалық мүддеге
бағындырғанда, адамзат дамудың жаңа даңғыл кезеңіне аяқ
басады», – дейді оны жақтаушылар. «Бұл тұжырымның ас­
тарында қой терісін жамылған бөрі пиғыл жатыр. Жаһанда­ну –

әлемді тұтас билеуге бағытталған державалық ашкөздіктен
басқа ештеңе емес», – дейді қарсы тұрушылар.
Мұның қайсы дұрыс, қайсы бұрыс екенін айыра алмай
аңтарылған елдің күдігі көп, «Глобализация» деген сөзді ес­

тіген сайын ұлтқа, оның территориялық тұтастығы мен дәс­
түрлі мәдениетіне, тілі мен рухына ғаламдық қатер төніп
келе жатқандай үрейленеді. Қай континентті алып қара­
саңыз да, мейлі ол Латын Америкасы, Кіші және Орта Азия,

Африка болсын, осы сезіктен ада емес. Қазақстан, Өзбекстан,
Қырғызстан, Әзірбайжан секілді «ресейлік-кеңестік жа­һан­
данудан» зорға құтылған республикаларда да солай, қо­ғам­дық
пікір қобалжулар мен шарасыздықтан, ішінара мо­йын­сұнудан

тазара алмай әуре. Аталған елдер зиялыларының қай­сы­бі­
рі: «Глобализациядан қашып құтыла алмайсың, оған бейім­
делу керек», – деген Шыңғыс Айтматовты қолдаса, көпшілігі
«ортақ өгізден – оңаша бұзау» принципінде. Енді бір шоғыры

осы құбылыстың түпкілікті мәніне көз жеткізе алмай үнсіз.
Шындығында «Жаһандану» деген не? Ол тарихи-фило­со­
фиялық ағым ба, әлде XXІ ғасырмен ере келген мылтықсыз
отарлау саясаты ма? Бәлкім, адамзаттық-қоғамдық дамудың

болмай қоймайтын заңды жалғасы шығар. Біз әлемді тұтас
жетілдіретін, бұрын-соңды кездеспеген жаңа өркениетті фор­
мацияның табалдырығында тұрған болармыз. Егер солай бол­
са, жаһанданудың идеологиясы қандай?

Арғы-бергі саяси-философиялық және көркемдік-эстети­
калық ағымдарға барлау жасасақ, жаһандану құбылысы тыл­
сым жұмбақ емес екенін, өзінің ұзақ мерзімдік тарихы мен
теориялық институтын жасап үлгергенін көреміз. Тым әріге

кетсек, ол Александр Македонский, Еділ (Аттила), Шың­ғыс­
хан әрекеттері болып, жаһанды түгел билеуге ұмтылу секілді
тұрпайы түрінде кездеседі. Осы атышулы тирандар­дың  қай-
қайсы да әлемді тізгіндеу идеясының құлы еді және дү­ниені

жаулап алуға болатындығы, бұл жойқындықтың ғаламдық
даңққа бөлейтіндігі жайлы даңғаза желікті кейінгілерге мұра
етіп кетті.
Аталған жаһанқұмарлар әлемдік фольклорда ұлы тұлға­­

лар ретінде дәріптеледі, өткендегі және бүгінгі жазба әдебиет­
те де солай. Македонский жайлы Плутархтан бастап талай
тарихшылар мен қаламгерлер тебіренді. Еділ Ұлыбритания­
ның батырлық дастаны «Видсидте» ұлы корольдердің қата­

рында мадақталса, Италияның дарынды композиторы Джу­
зеппе Вердидің «Аттила» операсы Еуропа сахнасын емін-еркін
шарлады. Шыңғысхан жайлы тамсанған шығармалардан атан
түйенің белі қайысады.

Бұдан мынандай түйін түйе алар едік: жаһанданудың,
нақтырақ айтсақ, көзсіз күшке сүйенген тұрпайы ғаламдану­
дың идеологиясы көне ауыз әдебиетінде жасала бастаған.
Сол ұшан-теңіз байлықтан нәрленген ғаламдық идея өзінің

бастапқы болмысында агрессивті сипатқа ие болды. «Біз әлем­
ді ат үстінде жаулап алдық, ер үстінде ұстап тұруымыз керек»
деген Шыңғысхан тұқымы Құбылайдан бастап, Британияға
«ұлы» деген атақты қосарлап қойған ағылшындық империя­

лық өктемдік пен Батыс холизміне дейін солай. Жаһанға
олардың бірі даңқ үшін, бірі жойқын байлық үшін, бірі нә­
сілдік үстемдік үшін аранын ашты. Державалық қуатқа ие
болу Британияны адам айтса нанғысыз байлықта шалқытты,

империя тоқыраған 1901 жылдың өзінде әр ағылшынға он отар
құлдан келген.
Батыста, оның ішінде Германияда холизм идеясы басым
еді. Бұл идеяны туғызушы Гермес Трисмегист «Әлемде бәрі

байланыста, біртұтас. Ғаламда өз бетінше тәуелсіз ештеңе
жоқ, жеке адам да, халық та жақындасу, араласу арқылы ғана

тәуелсізденеді» деген ойды уағыздады. Бұдан нәсілдер болып
оқшауланудың негізі жоқ деген тұжырым таралған. Бертінде
осы ұғымды германиялық географистер басқа арнаға бұр­
ды. Неміс географы Фридрих Ратцель (1844-1904) оған ұлт­

тық астар берді. Мемлекеттер мен ұлттар өмір үшін тұрақты
күрес жағдайында болады, әлділері өздеріне шекаралас әл­
сіздерінің есебінен ғұмырын ұзартады. Егер экспансиялық
күшке ие мемлекет жаулап алу әрекетін тоқтатса, құлдырау­

ға ұшырайды, көп ретте жойылып тынады деген байламын
мемлекеттік мұратқа айналдырмақ болды.
Осы ұйғарымға толық қосылған неміс геосаясатшысы Карл
Хаусгофер (1869-1946) «Экспансия – өмірлік кеңістікке ие

болу. Сондықтан ол мемлекеттік саясаттың өзегіне айналу
керек» деп нығарлай түсті.
Бірте-бірте жаһандық нәсілшілдікке ұласқан осы фило­
софиялық ағымның терең тамыры еврей жұртының ұлттық

тарихында үстем болған географиялық концепцияда жатқа­
нын да айта кетейік. Әлемдік үстемдікке негізделген бұл кон­
цепция осы ұлт философиясында 3000 жыл бойы сақталған.
«Книга Откровения» мен «Книга Пророка Иезикиильде» әлем­

дік шырқау шыңында еврейлер тұратыны, олар тарихтың ба­
рометрі екендігі, еврей халқының мәңгіліктігі баяндалып,
Мессия туралы хабарланады. Кейін Мессия ұғымы әлемдік
рейх түрінде түрленіп шықты. Планета тұтастығын сақтау

үшін дүниежүзілік рейх керек делінді.
Осы байламды насихаттаушылар жаһандық биліктің мұн­
дай үлгісі көнеде болғандығына сендіріп, «алғашқы рейх
Атлантидада еді» деп жар салды. Ренессанс заманында оның

орнын Еуропа басыпты.
Неміс географшылары бұл тұжырымды іліп ала жөнелді,
үшінші рейх Германия болады деп құлшынды. Вашингтонда­
ғы Германия тарихи қоғамы Мессия төбе көрсетті дей отырып,

оның билік құру мерзіміне дейін тәптіштеді, 1000 жылдың
шеңберінде қарастырды. Гитлер атқа қонысымен: «Мессия –
менмін», – деп өршіді.
Жаһанданудың осы агрессивті теориясы әрекетке ұласу

Адамзат осыдан кейін күшпен жаһандандыру идеясынан
біржола бас тартуы керек еді. Алайда экспансияны жақтай­
тын холизм мен географияшылдық ойлар сол сұрапылдан соң
да естіліп жатты. Батысшыл ғылыми философ Карл Пеппер

адамдар өзі сенген ақиқатын басқаларға таңуға асығады де­
ген пайымын мемлекеттік, жаһандық ауқымда ұлғайтты,
еуропалық қоғамдық-саяси үлгіні әлемде орнықтыру идеясын
көтерді. Неміс Герденің көкейі де осыған ұқсас еді, ол жер

шарында төрт немесе бес нәсіл бар, қалғандары адамзат те­
гінің түрлі бояулары ғана екенін дәлелдемек болды. Сол бес
нәсілді әлемнің тағдырында жауапты етіп, «бояу» секілділер­
ді санаттан сызып тастады. Мұның астарында жаһанды түбін­де

таңдаулылар билейді деген емеурін бар еді.
Осы тұста Америка Құрама Штаттарының саясаттанушы­
сы Р. Райт онша үлкен емес және біртекті ұлт жасау идеясын
уағыздай бастады.

Бүгінгі жаһандану теориясында бұл идея аса ызғарлы
естіледі. Сараптап көріңіздер, Райттың «онша үлкен емесін»
қалай түсінеміз?! Ол таңдаулы ұлтқа ғаламдық үлес беріп,
өзгелерінен бас тартуды ұсынып отырған жоқ па екен?! «Бір­

текті ұлт» дегеннен де соның салқыны еседі ғой. Бәлкім,
еуропалықтар Американы, Австралия мен Океанияны жау­
лап алған кездегі оқиғалар көзіне елестейтін шығар. Осы
экспансияның салдарынан тасманиялықтар, оттыжерліктер,

бушмендер, азанделер, гаваялықтар, араукандар, тлинкиттер
жойылып кетті. АҚШ саясаттанушысының жаһанданудың
жойқын процесінде әлемдегі даму деңгейі төмен халықтар
солардың кебін киеді деп дәмеленуі де мүмкін.

Осы күдікті болжамдардың қай-қайсы да түршіктіреді,
әсіресе үш ғасырдан астам патшалық, соңынан ресейлік-ке­
ңестік «дөрекі жаһанданудың» ащы дәмін татқан біздер үшін
тым уытты. Славяндық еместерді ұлттық құқықтан жұрдай

еткен осы отарлау заманында да жекелеген нәсілдердің жойы­
лу құбылысы болмай қалған жоқ, вепстер із-түзсіз кетті, қайсы
бір ұлттар үстем халыққа сіңе бастады.
Н.Я. Эйдельман «Грань греков» деген еңбегінде мынандай

дерек келтіреді: 1762 жылы Екатерина ІІ таққа отырғанда
Ресейде 18 миллион адам болған, арада екі ғасыр өткенде

олар­дың саны 146 миллионға жетеді. Сонда 128 миллион жан
қайдан келген? Соғыстан көз ашпаған, провинциаларында
індет пен аштық болып тұрған Ресейде табиғи өсім арқылы
бұлай толығу мүмкін емес еді, ендеше отар ұлттардың есебі­нен

шығар дейсің.
Мұны бертінгі Ресей саясаттанушылары мен зиялылары
жоққа шығармайды, олардың орыс болып кеткен басқа ұлт
өкілдері тым көп, бұлар тағдырлы кезеңдерде Ресей үшін бас

қатырмайды, сондықтан елдің ұлттық қауіпсіздігі үшін нақ­
ты есебін алып, таза қанды славяндардың қатарын анық­
тау керек деген идея көтергенін білеміз. Вологда қаласында
1985 жылғы 29-30 мамырда өткен «Кеңес әдебиетіндегі қа­ра

топырақты емес аймақтың мәселелері» атты ғылыми-прак­
тикалық конференцияда осындай шешім жасалды. Мұны аз
десеңіз, орыстардан басқа ұлттарға білім беру, ғылымға тарту
салаларында шектеу қоюға үндеді, бұл Ресейдің болашағы

үшін қатерлі екен.
Біз бастан өткерген КСРО-лық жаһанданудың түр әлпеті
осындай. Егер оның түпкі мұратына және тегі бөлектерге
жасаған экспансиялық-идеологиялық қысымына терең бой­

ласаңыз, исі ғаламданудан безе қашасыз.
Бұдан шығатын қорытынды – жаһандану аз ұлттар үшін
қалайда тиімсіз. Әйтсе де, соны көріп-біле тұрса да, сол шағын
ұлттар зиялыларының арасынан ғаламданудың дербес түрі

болып табылатын федерациялық бірігуге құштарлар әр кезде
де табылған, әлі де бар. Қазақстанда КСРО тарай бастаған
тұста кейбір қазақ беделділері Ресеймен конфедерациялық
одақта болу идеясын жанұшыра насихаттады. Дәл осын­

дай «одақшылар» Еуропаның қаруынан да, үстемдік идео­ло­
гиясынан да зәрезап болған Латын Америкасы елдерінде де
аз кездеспегенін Леопольдо Сеаның «Философия Американ­
с­кой истории» еңбегінен біле аласыз. Мексиканың осы әлем­

ге танымал философы Еуроцентризмге қарсы шыға отырып,
Батыс саясатының түпкі мәні басқа елдерге өзінің өркение­тін
таңу және сол өркениеттен басқаны мойындамайтын, дәстүр­
лі ұлттық мәдениетін жатсынатын зиялылардың қатарын

молайту  екенін дәлелдеп береді. Ал мұндай интеллигенция­­
ның сыртқы дүниеге әсіреқызылшыл болатыны, отаншылдық

се­зімін жоғалтатыны белгілі. Олар одақтанудың да, жаһан­
данудың да кез келген түріне ынталылығымен ерекшеленеді,
өйткені ұлттық мұраттардан жұрдай.
Осыған пейіл бере отырып, лажсыздықтан мынандай тү­

йінге тірелесің: жаһандану XXІ ғасырда екі жақты процеске
айналып барады, оның қозғаушы күші – Еуропа мен АҚШ,
жақтаушылары – ғаламданудан үріккен халықтардың ұлт­
тық қаны сұйылған өкілдері. Бұлар әдетте өздерін ұлтты

әлемдік өркениетке бастаушылармыз деп есептейді. Жерік
асындай жұтындырған сол әлемдік өркениет еуропалық не­
месе американдық реңде ғана бола алмайтынын, адамзаттық
мәдениетке негізделетінін түсінгісі келмейді, бұлар батыс­

тық не ұлттық рухани дәстүрлердің уызына жарымағандар.
Жаһандық мәдениетті туған халқының төл мәдениетінің
сүзгісінен өткізіп барып тану, мүмкіндігінше әлемдік өр­ке­
ниетті өз өркениетіңмен байытуға ұмтылу туралы сондықтан

да ойланбайды. Бұлардың: «Еуропалану – дамушы елдерде
өркениетті өмір салтын орнықтыру» деген ұраны әр аймақта
күн өткен сайын ащы естілуде.
Олар егер техникалық немесе экономикалық араласуды

дара насихаттаса, мұның жөні басқа, ал еуропалық салттың
көй­легін  әкеліп кигізе салу ақылға қонбайтын, ұлттардың
табиғи және тарихи дәстүрлерінің даму заңдылықтарын
өрес­кел бұзуға әкеліп соқтыратын теріс қадам. Осы күнге

дейін еуропалық мораль мен тұрмыс салты әлемдік үлгі бола
алады деп өзгелер түгілі, еуропалықтардың өздері де ашық
айтқан емес. Егер Батыс адамзат моралінің озық үлгісін қа­
лыптастырса, сол кәрі құрлықтың философы Юнг: «Европа –

матерь всех демонов», – демес еді.
Латын афоризмі бар: «Бір адамға ғана арналған өмір өзінің
мәнін жояды». Сондықтан да шығар Леопольдо Сеа: «Сырт­
қы елдердің дәстүрлеріне еліктеу – теңізді жыртумен бір­

дей», – деген. Ал біздің кейбір әсіре зиялыларымыз нәсілдерді
дәуірлеп келе жатқандар мен дәурені өткендер деп екіге бөле­
тін генетикалық-теориялық ағымға теріс қарамайтындар­
дың шылауында жүргенін сезбейді. Олар француз халқының

Жанна д’Аркті өлім жазасына кескен епископ Кошонды бес
жарым ғасыр бойы қарғап келе жатқанын әредік еске алып

тұрса, дұрыс болар еді. Ал тәуелсіздікті, ұлттық дәстүрлер мен
рухани азаттықты дарға асу одан да ауыр қылмыс қой. Үнемі
мейірімді бола беруге тәңірдің де шамасы жоқ дегендей, ұдайы
кешірімді болуға халықтың төзімі жетпес, ұлттық мүдде­

мен жасырынбақ ойнағысы келгендерге әділ сот әйтеуір бір
шақырылатыны анық. Өйткені Хосе Гаос (Латын Америкасы
философы) айтқандай: «Басқалардан үйренуге болады, бірақ
өзіңнің өткеніңнен бас тарту мүлде мүмкін емес». Ал өтке­

нің – дәуірлер бойы қалыптасқан дәстүрлі өмір сүру салтың,
заманалар сынына төтеп берген танымың мен ұлт ретінде
сақтап келе жатқан мәдениетің.
Қария тарих халықтар қисапсыз араласқан сайын олар­

дың мәселелері күрделене беретінін дәлелдеуден жалықпай
келеді. Ұлттық қиын түйіндер бір ғана елдің, ол әлемдік держа­
валық қуатқа ие болса да пәрменімен түбегейлі шешілген емес.
Сондықтан да Джозев Нидемнің «Әлемдік мәселелер, олар тек

еуропалық көзқараспен талқыланатын болса, күрделі күйінде
қала береді» деген тұжырымына толығымен қосыласың.
Мексика ойшылының бұдан біраз бұрын, 1975 жылы,
айтқан осы пайымынан АҚШ-тың әлемге танылған мемле­

кет қайраткері Збигнев Бжезинскийдің Құрама Штаттар­дың
200 жылдық мерейтойында жасаған баяндамасы аса ал­шақ
кетпеген еді. Жазатайым жаңсақтық жасап алмау үшін оның
Америкаға әлемдік көзқарас жөніндегі тұжырымын орыс

тәржімасымен беруді жөн көрдік. Ол АҚШ-тың 1776  жы­
лы қабылдаған Тәуелсіздік Декларациясы ескіргенін, осы
Декларацияға негізделген бүгінгі халықаралық саясаттың
да еркіндік іздеген халықтардың тарапынан қолдау таппай

отырғандығын, тіпті кей ретте ашық қарсылық көрсетуде
екендігін айта келіп, былай дейді: «Современный мир про­
являет вражду к нам не столько в декларациях, хотя и это
имеет место, сколько складам своих ценностей и чаяний,

отличных от наших, североамериканских. Международная
политика сделалась скорее политикой равноправия, нежели
политикой свободолюбия, а народные массы, ориентируясь на
такую политику, нуждаются, главным образом в материаль­ном

З. Бжезинский теңдік мәселесін айта отырып, материал­дық
теңдікті рухани бостандықтан неге жоғары қойып отыр?
Мұның мәнін АҚШ пен Еуропаның халықтар бостандығы
туралы бүгінгі философиясынан табасың. Олар әлемге идеал­

дар ұсынып отырған жоқ, өздерінің державалық мүдделерін
тықпалауда. Бұл мүдделер саяси ықпалды күшейту арқы­
лы шексіз материалдық игілікке жетуді көздейді, сондықтан
бостандық пен рухани теңдік ұрандары осы мұратты жүзеге

асырудың даңғаза идеологиясы ғана.
Міне, бүгінгі жаһанданудың Еуропалық және АҚШ-тық
тұрпаты осындай.
Көне ұғым бар: адам бәрінен қорқады, соның ішінде бос­

тандықтан. Иә, одан да қорқуға болады, егер ол сырттан та­
ңылған, ішкі есебі бар, мысыққулық бостандық болса. Осы
ретте жаһандық делінетін демократияға да сезікпен қарағың
келеді. Нақты елдердің экономикалық, әлеуметтік-ұлттық