Ауыл шетіндегі үй

Авторы: Әкім Тарази

АУЫЛ ШЕТ1НДЕГ1 УЙ Журт оны бурын к;ара кдйыс Султан деунп едь Енд1 лакабы - Жаман Султан. Ке31нше Cepi Султан дейд!. ©ai есттген куш к;атты куйшш, жыларман болган. Келе-келе ак;ыл ток,татып, ойлап кдраса — жаман аталганындай-ак, бар екен. «Журттж! жен. Ел аузына к,ак;пак, болармысын,. Мейл!» деп жорыды. Еркебуланмен айтысьш, ак,ыры, езх же щ л in тынды. Анау ecin Kerri, к,азгр колхоз бастыгынын мал шаруашылыгы женшдеп орынбасары. Ulipen жур. Бул болса, кулдилап, сушылыктан б1р-ак шык,ты. Одан 6ip кетерыгендей болган, ауылда дукенге сатушы койып едь Ек1 ай ютед1 ме, кггемед1 ме, босап калды. Е н д т т1рлт сушылык,, К,ызылша сугарады. Кун-туш уйк;ы жок. Влек. Журт суйгендей кылыгы болсайшы. Оны ез1 бшедь Кектемде «Султан арактан елпгп» деп журтты 6ip дурл1кт1рш, акыры, 031 кулю болды. Баска ауылдыц казактары буньщ «елш-тхршген» куш: «Эй, иттщ катыны, семкем кайда?» дегенш ею жиынньщ б!ршде айтатын кершещ. Экес! Дулат карт: «Ынжьщсыц!» деп ренжш, касына 6ip жэрдемнп бала альт, колхоздьщ к,ойын багып, ол Kerri белшш; Жалгыз экесш асырай алмаганы гой сонда. Будан еткен корлык, бар ма?! «Кекезек» уш жузден аса тутш екен. Соньщ 6epi тугел, 6ipi калмай шатырлы, эдем! уйлер салып алган. Жатаган ecKi уйде отырган жападан-жалгыз Султан гана. Заман тузу, ак, туйенщ карны жарыльш

жатканда женд1 жаи сальш ала алмаганы жамандыгы емеи не? Осыньщ бэрш ойлап-ойлап, Султан к;атты к;апа болды. 0зше капа болды. Аслан — тутаскан булт. Айдалада, тоган басында, байлама ньщ суык цементшщ устшде Султан жалгызданжалгыз отыр. Ашк,арак маса денесшщ ашык. жерш тызылдатып тал ап жеп барады. Мундайда адам кецшд! болушы ма едь Мундайда адам езше-ез1 сум1решп кер1нед1 де. Мана кун батар алдында езшщ «пемешнип» Батырхан деген тогызыншы бшрген бала екеу! ауылдан он шак,ты шакырым тем1р жол астындагы 0г1зелген деген ойпандагы отыз гектар к,ызылшаны сугаруга келген. Атьщ ешк1р, мына каналдан су буратын темтр кдк;паныц котеретш бурандасы тас болып катып к,алыпты. Ею адам га бой беретш емес. Бес-ал ты жМт с у га тусш, астынан кетерш, ею-уш жшт устшдеп буранданы бурамаса кенбес. Соны колхоз бастыкда айт, адам ж1берсш деп Султан торыга мшпзш, Батырханды ауылга женелткен. Сагат он б ip л ер боп калды. Батырханнан эл1 хабар жок. Жаца 6ip эз1рде гана самсап турган ауыл оттары селд1реп, каусап барады. Ел жатар кезде KiM келунп едх. Колхоз бастык ауылда болса жак,сы, жок; болса ше. Батырханга к1м кенсш. Султанга кемек берем1з деп жулкынып турган жан бар ма екен. «Таты 6ip сагатгай кутейш, тым курыса Батырханньщ ез1 келер. Келмесе — кетермш. ©лем бе, туге» деп жорыган. Тун тымырсык. К,апырьщ. Масасы кургыр да тал ап барады. Аузы-басы, бшектер! кенектей болган шыгар. «Кенек демекпй» деп Султан Ky6ip ете калды. Табанда кецип тоза тусш, жыларман халге келдь Ендш дерт1 — карындасы. Бет-аузы кенектей. Аякгколы добалдай. Жиырмасына дейш уйде отырды. Эке-кеке деп, тем1р жолда кзтейтш 6ip жштке узатьш ед1, турактамады. Жыл жетпей кайтып келда. EKi айдан 6epi уйде отыр. К,орльщ емей, не бул? Оныц тагдыры не бол мак,. Кезге шыккан суйелдей о да 6ip азап. Оты жаркылдап, ауылдан 6ip машина шыкты. «Бас­ тык, ауылда екен. Кемек ж1берген гой». Султан к;уанып турьш Kerri. Бул — бастьг^тыц Султанды елегеш де. Адам деп, каж ет, мацызды деп мэн берш, кемек ж1бергеш де. Елегеш. «Эй б1здщ жаца бастык жаксы адам eai. 1скер.

Жагымпаздар жолдан тайдырып шбермесе, Teyip болатын TYpi бар» деп 6ip тущц Султан. Машина кызылшаны жиектей келш, тоган басына токтады. Эбудщ автобусы екен. Екшип бригадага т[ркелген келж. Автобуспен терт-ак шпт келйш. Болыс, Акбар, Танабай, шофер Эбудщ e3i. Шакыруга кеткен Батырхан кдлып койыпты. Уйлерше xici келген екен, экесй шбермей алып калыпты. К,уакы тшд! Болыс калжындап, кекете келда. — Сеш журт Жаман Султан деупп еда,' енд! мен оган муртымды кесш алсац да сенбеймщ. Сен к,асиетт1 екенсщей. К,атындарымыздыц ыстык койнынан жулып-жулып алып, «Султанга кемекке барасыц!» деп жзберда-ау! Не де­ ген куш десецпй! Тоцмойын, букакез Акбар ызалы екен. Бастыктан корыкканынан келсе керек. — Куштшщ арты дшрмен тартады. Ал, 6i3 саган багьь намыз, не буйырасьщ, мыкты! — дещц. Султан машинаньщ жарыгында ыржиып кулш тур. Не десе, о десш, кемектерш берсе болганы. Кемекке келген жМттер KYP кетуш1 ме едх деп, Батырханга ею шыны арактын; акдпасьш 6epin жаберген. — Батырхан сендерге ештеце деген жок па? — деп ацдап к^на сурап Kepin еда,- Танабай шалбарыныц калтасынан eKi шыныны суырып алды. — Сурап турганьщыз мынау болар. Тоганныц жагасьша жайгасып отырып, 6eceyi ею. шыны ар акты белш inrri. Даудырлап сейлеп, кыза бастаган. Султаннын, ез ece6i езшде. Тез-тез шешщда де байламаныц тубше, с у га cexipin туст1. Тунг! су салкын. Аласа жшттщ алкымынан келедт. Б1рден калтыратьш, тондырып ж!бердь Суйте турып, кещлд! дауыспен жар салып тур. — О-ой, niipKiH, су кандай жылы-ей! Ыстык па дейюн! — деп кояды. Сондагы ойы кызу жшттер суга тез туссе, байламаны тез агытып, жумысын тыцдырьш алса. К,у жтттер оный, бул кулыгын ацгармасын ба. — Жаньщ шыксын, жаньщ шыккырдьщ кулыгын карай гой! — деп Болыс кулш ж1берд1. — Сенбесецдер, мше-мше! — деп Султан суцгш-суцгш шыгады. Султанныд кемек бермей кетш кала ма деп кипактауы жшттерге де эсер етш, ниетгер! бузылып тур.

Су суык. Тун ортасы. 1шер арагын iinin алды. Султанньщ ендд 6epepi, с!рэ, жок,. Тайып отырса, бастык кеп болса урсар, урсар да к,ояр. Танабай: — Эй, жшттер, одей! келген сон;, кемектесешк, — деп 03i 6ipiHini шешшш, суга туспесе, баскалар кетш-ак калатындай ед1. Баскалар да амалсыз meuiimcTi. TeMip тоскауылды кетеру онша киын емес екен. Он-он бес минутта ic тынды. — Сенен жарты лык цнетш болдык,! “ десш кайтып Kerri. Султанньщ касында Танабай калды. — Ец курыганда ci3re ермек бол у га жарармын, — дейд! кетие кулш. Султанньщ inii жыльш сала бердь «Осы ж тт - адам болатын жМт» деп жорыды. Су мол екен. Екеулеп кун пгыкканша ©пзелгенд! тепе сугарып шыкты. Султанньщ уш жутан,. Бар керпе-жастыгы «белскай» тесегшщ устщде жиналган. Еденге кшз тесеул1. Кшз уетшен курак карпе. Дастаркан жайып, екеух шай imin отыр. Султанньщ келшшеп мен карындасы кызылшага кеткен. Терт кызы бакшада, Султанньщ G3i шай кайнаткан. 03i шай куйып отыр. Танабай оцгшешш-ак екен. Басын 6ip жагына кисайтып алып, асыкпай-саспай, баптанып отырып, эцпм ет ерб1ткенде, тыцдаушыньщ аузы ашылып калады. Султан уйып тыцдайды. Бала ез eMipiH сыр етт айтып шыккан. Жет1мди:ш айткан. Туыссыз, жанашырсыз киын екедщгш айткан. Россия жакта ecinTi. Танабай деген атгы ез1 койган. Паспорттагы аты Анато­ лий кершедь Соны айткан. Ана тшш умытьт кала жаздапты* Елге келгеш езщ казак ce3iHrici келгеш екен. Соны айткан. Кектемде Танабай картка ек! кун кемекпп болып, кой багу колынан келмейтшше де кез1 жеткен сон, ауылга кайтып, киномеханик болып жургенш айткан. Султанньщ inii жыли туст1. «К,аз1р» деп далага шыгып кетш, уш шьшы арак алып келд!. Ойы e3i унатып калган жптш «жаксылап» сыйламак. «1шсш, мундай адамнан немд1 аяймын» деп жорыган. — Мына Турардыц дукен устаганы маган дурыс болды, - деп даладан куле юрда, - жанагы езщ айткан Танабайдьщ баласьга айтам да! Мына, б1здщ кершщеп улкен уйд! кердщ бе. Сол соныд уш гой. Кущцз бол сын, тунде болсын, барып суйреп ап келем, аракты айтам да! EKeyi 6ipiHini шыныны жацадан аша бергенде eid жшт сау ете калды. Eipi — бука кез Акбар. EbdHuiici — Е р к ебула н ..

— Суйшш! сурай кедцк;! — дед1 Еркебулан есж алдында куле турып. Жутац уШй кезтмен 6ip шолып erri. Бул уйге келген1м Султанга ютеген жаксылыгым дегендей. Еркелей ерюн сейлейщ. — Кэне ж тттер , отырьщдар, терге шыгыцдар. Келгендерщ кдндай, келгендерщ кацдай! — деп Султан к,албалак,тады да к,алды. Э лл эз1рде гана колхоз бастыгы, ауданга бара жатып, жолшыбай впзелгенге согыпты, Султанньщ ту идей iciH керш, эбден риза болыпты. К,ызылша тепе, мол суарылган екен. Султанды мактапты. вз! со дан ары ауданга кеткен. Акбар мен Еркебулан ауылга тартыпты. Келгевдер! осы. — Ал, суйшшщд! екел! — деп жымиып отыр. — Bepi болады, суйшип де болады, бэр! болады, кэш, шай алындар, кэш арак; алыцдар! Ниеттерщ калыс екен, ертецп демнщ уетшен тустщдер! — деп Султан компан;- дап, кэд1мг!дей куанып к;алды. Еркебулан мен Акбар Султанды куттыктауын куттыктап келсе де, ездершщ будан артык екендйЧн 6ip сет те умытар емес. «Жаманмен тенелш каламыз ба?» деп корыкк,андай. Султанньщ «жамандыгын» айтып, кезге шуки берд1, шуки бердх. — Асырауыц кем боп жур. Эйтпесе сен адам болуыц мумюн. Эл1 де асыраса, адам боп кетущ мумкш! — деп eKeyi 6ip-6ipiHe карал, ырк-ырк кулед1. Султан да аксиып, куле береда. Енд! к,айтсш, ез ушнде. К,онак не айтса да кетеру шарт. — Эй, Султеке, к;алай елш-т1ршгешщц айтшы. О дуниеде не кердщ сонда? — десед1 анау eKeyi. Десед! де, 6ip6ipiHe айтып, мез боп кул1седь Султан ыржия бередь — Эй, Султеке! Ci3 осы кунде арыз жазуды крйыпсыз гой, Сол рас па? — деседь — Схздердщ елшдз Бетпакдаланы мекендейтш кврщеда гой. Ci3 бу жак;та негып журс1з! — Ойбай-ау бу Kici Ертаргын гой. Ертаргын да елше сыймай келш, казакты к,оргаган жок; па ед1? — 'Сонда б1здщ камкоршымыз Султекен, екен гой! Жай Султан емес, Серх Султан! - деседь ~ Султеке, карындасьщ кайда, карындасьщ? — Кдрындасыцды бордак,ылап, ceMipTin журмкщ? К,ашан сатасьщ евдй оны? — К,арындасын сатьш, сосын терт к,ызын сатьш, Султекец 6ip байиды элИ w

— Со кезде 6i3 сиякты мусэтр пакырларды умытып кетпе. К,арайласып жур. К,ол ушын берш тур. — К,араушы ма едь Умытып кетедь Менсшбей кетедП — десед1. Десед1 де ыркылдап кеп кулед1 eKeyi. Султан ыржалактай бередь Не десш.' — Е-е, мына екеущ 6ip-6ipinfli тауыпсындар гой. — Алырмай десещш! Ауыдцагы ен бай адам осы! Султан эбден байып алганша карайласа турганьщ жен той! Танабай мэдениет сарайыныц 6ip белмесвде жалгыз туратын. «Ен бай адам» деп отыргандары со л. Танабай да мына eKeyi келгел1 сезден тыйылып, взш ьщгайсыз сезшш отырган. О л да ыржиып кулед1 де кояды. Анау екеуг туске дей1н отырды. Айткандары жацагы. Уш шыны аракты тауысып, кулш-кулш Kerri. Tan журер алдында, Еркебулан: — Мына екеущ 6ip-6ipimri дурыс тапкан екенсвдер! - дед1 тагы да кекетш. Еркебулан мен Акбар KeTiciMeH Танабай тыкыршып отыра алмады. Орнынан турып, терезе алдына барды. К,айта отырды. К,айта турды. Турды-турды да, далага шыкты. Жа­ цагы екеушщ кылыгы, ecipece Еркебуланныц соцгы ce3i 6ipTe-6ipTe жшттщ намысын коздырып, шыдатпады. Ызага булыгып, eciK алдында арлы-берл1 журш алды. Султанга ештеце демедь Сыр бермедь «Мына л ар дэл уактылы Kerri, эйтпегенде кыргьш тебелес болатын едЬ> деп ойлады. «К,ой~ шы, акымактардьщ ce3i не, в31 не, кедш бвлш, татымайды» деп езш-ез! жубатып та керд!. Болмады. Iini кайнай туей. Мазактап Kerri, жерлеп Kerri. Сонда бул жаман да, олар жаксы болганы гой. «К,ап, мына казактарды-ай, 0!» деп тецселш журш алды. Султан: «Уйге Kip, уйыктап, дем алайык» деп efli, ж! пт кенбедь «Ракмет, кетем» дед!. Султан онымен ере шыкты. Кецсе жакта шаруасы бар екен. Мэдениет сарайы ауылдыц дэл ортасында. Колхоз кецсес1 соньщ алдында. Кецсеге жакындаган сайын Танабайдьщ денеа туршшл, rici-TiciHe тимей, калшылдай бастады. — Жацагылардыц тез!рек кеткеш жаксы болды, эйтпе­ генде сойкан болатын ед1! — дед! ж тт Султанга. Султан да солар жайлы ойлап келе жатса керек. — К,айтесщ сол... соларды... К,ызыл квз бэле емес пе? - деп курсшш койды. Жшт «ушне» бурылмай, кецсеге бурылды. «Эрине тeбeлeci курысын, тебелес! курысын» дей

берд1 езше-езь Табалдырыкта турып, босоножкасыньщ шгектерш мьщтап .Inin, кейлегшщ жещн туре тусп. 03iH031 билей алмады. Еркебулан мен Акбар есепкдсапшынын. бвлмеанде екен:. Танабай: — Агай, 6epi келвдзип! — деп шакырып алды. Еркебу­ лан жактырьщ кырамай: — Е-е, не айтасьщ? — деп дэлiзre шыга бергенде, Тана­ бай: — Жаца не дедщхз! ~ дед! де, иепнщ астынан к,ойып ж1берД1. Еркебулан мундайды кутпеген, шалкалай барыщ есеп-к;исапшыньщ белмесше сурще-кабына Kipin, кулай жаздады. Дeнeci алпамсадай болганымен букакез Акбарда журек жок екен, Танабай кыргидай атылып келш, жагынан 6ip-eKi салганда кед сед ен зыта кдшты. — Ойпыр-ай, мынау итщ дулей гой, дулей гой! — дейдЬ Ke3i шарасынан шыгардай. Еркебулан кдйратк;а Minin: — Керсетейш мен саган! — деп тура умтылып едi, Тана­ бай ашу-ызадан кез1 кдрауытып кеткен, столдыц уетшен пресс-попьет ала сап, Еркебуланды кулак шекеден 6ip урып, ушырып тус1рдь Журт жабылыгг Танабайды эзер ток.татты. Содан екьуш кунге дейщ ауылда эцпме осы тебелес жайлы болды. — Апыр-ай, бойы шап-шагын болса да, езх шакар екен! — К,урысын, араша туспесе, Мысык муртты елт1рш коятын! — Ызакор екен! — Енгезердей букакез Акбардьщ ещалдеп кашканын айтсацшы,- дестх. Бул тарихты ест1генде колхоздын бастыгы езушен куяген де койган кершед1, оны сан-сак;к;а жупртш: «Бастык пен орынбасарыньщ арасы б узы л а бастаган гой» деп жо­ рыды сез андыган пысык,тар. Соцгы кезде Султаннын колы журш бердх. Буган ею себеп бар деп жорыды ол. Bipimnici — Танабай. Бул кетйс бала — жай бала емес, кызыр. Сонымен жанасып достаскалы Султанныц ici оцга баса бастады. 03i ецбекк;ор екен. Жальщпайды. Кунддз-туш Султанга кемектесш, алты сугаратын кызылшаны тогыз сугарды. Колхоз бастыгы Султанга риза, «Султеке, Султеке» деп ini тартьт айтканын icTeiw, сураганын бередь EKiHUiici —

G3iM деп жориды. Коктемде «елш-т1р1лтенш» кайта-кайта айтып, журт келеке-тэлкек кыла берген соц Султан: - О л тепн емес. Ата-бабаларымыз аруакты болтан екен. Маган конайын деп жур! Жагалап келш, айналдырьш жур. К,она алмай жур! — дейпщй шыгарган. - Султеке, аруак ci3re неге кона алмай жур? — дегендерге, Султан кулана кулш, кысык кездерш сыгырайтып: - Арак iniin коям, аруакка соным унамайды! — дейтш. Сол Султан бупн ел1рш оянды. - К,атын, К031ЦД1 ашип>1, мен 6ip туе керд!м. Соны жорылык," деда. Тусшде бшк аспан кершп. Кекжиекке тсрелген тептелс жазыкта жайкалган калыц бидай KepinTi, Бидайдыц арасьш ара л ап акбоз ат мшген Сэнжанды KepinTi. - Тигген бшк, басы кекке т1релед1! — дедь Дед1 де туст1 Q3i жорьщы. — К,алын бидай береке гой. Осыдан байка да тур, Сэнжаннан 6ip жаксы хабар келер, — дед!. EKi-yrn кун еткен сон, «кецсеге келсш» дегенге барса, шакырган мысык мурт Еркебулан. - Жаманньщ айтканы келмейда, сандырагы келеда! - деп анау мырс егп де, Султанньщ колына республикалык газетп устата салды. TepTmmi бетге Сэнжаннын. cyperi басылыпты. - Кушм-ау, мьшау Сэнжан гой! — деп айкайлап Ж1бердх Султан. - Бэсе, бесе! Сэнжан туралы «К,арызыцды ка лай етермш, ел1м менщ» деген улкен очерк бар екен. Сэнжан студент кезшде кандидатгык диссертация коргап, математика саласьщда ДYHиeжyзiлiк мацызы бар улкен жацальщтар ашкан, осы жакында гана жшт докторлык диссертация коргапты, онысы шет елдерде де зор бага алыпты. К олум бия университетщце лекция окып кайтыпты. Осы уакытка дейш Москва тубшдеп 6ip гылыми орталыкта ютеген. Ендт шугыдданып журген такырыбы космос теориясымен байланысты болгандыктан, Алматыдагы обсерваторияга ауыспакшы кершед1. - Мше, мше, айтпадым ба, айтпадым ба? — деп Султан­ ньщ кара ощ куред тартып, куанып Kerri. Айкайлап жабердк - Жаманнъщ айтканы келмеВД, сандырагы келед!, — деда Еркебулан тагы да. Mefrjii, ол не десе, о десш, Султанньщ ез ece6i езшде. Аруак аян берд!. Бул — акикат. .

Келес1 апта бойы Султан Танабайга Сенжан туралы эцпме айтып кулагыныц курышын кандырды. «Жаксыдан шарапат. Танабай деген 6ip айналайын бала боп тур гой» дейд1 Султан. Танабайдьщ калада Мака деген жолдасы бар екен. Сол Лздеп келтть Танабайдьщ конак кутер мумкшдш. белгш!. Султанньщ ушне жаткызды. Жшт — шепр коз, арык сары. Танабайдьщ езше сай. Ак кещл. Журттан жасырар сыры жок. Ешюмнщ кещшн жыкпайдыЛш десен ппед1, же десец жейдь Келген куш «ал-алдан» бас тарта а л май, калбалактап кызып калды. Сырьш актарып-ак с алды. К,арт эке-шешесшщ кысымымен кыз 1здей шыгыпты. Султанньщ ушнде жатып, карындасы ГулгауЬарды жактырып, алмак болды. Келес! сенб! куш, кешю сагат бесте келш, осы ауылда тойын етюзт, алып кетуге кел1сш аттанды. Султан карындасын узатарын естш, колхоз баскармасы 6ip ту кой, жуз сом акша босатьшты. Буган Султан мэз. «Ел1м ип ниет бшд1рген сон; мен аянып калам ба!» деп ол езшщ ею саулыгыньщ 6ipiH жайратып салды. Еютшсш сатып, колхоз берген акшамен косып, уш жэшгк арак алды. К^ант-шайын эз1рлеп, дастарканьш жайып, сенбш! кутп. Ут тар, бес-алты адамньщ басы сыймайды. EciK алдьш су сепк1зш сыпыртып, ши-бойра тесетт, керпп Турардыц ушнен келемдькелемда ею текемет экелдй Ауылдьщ аткамшерлерше алдын ала хабар берген. Сагат тертке шакырган. Б1рсьшыра журт жинальш, шай niiin, акацнан «6ip6ip ташлап алып», куйеуда кутит отыр. ГулгауИар, кызыл шэш кейлек киш, басына орамал салыпты. Жасанып торде отыр. К,асында уш-терт кызкелшшек. Бейбастау жтттер журттьщ кезш ала берш тврп уйге зып 6epin Kipin кетед! де: — Кетер кыздьщ карызы болады. Соны берш кет! — Апыр-ай, енда сен кеткен сон б!з калай кун керем1з! ~ К,ад1рщщ бшмей жур екенб1з гой! — деп шш-кагып, шымшьш, кушактап,. кыздыц мазасын алып жур. Гулгауhap улкен ала кез1мен жтттердд ата карап, ундемей отырады да, тым таяп келгендерш келемд1, тастай капы жудырыгымен 6ip туйш калады. К,асындагы кыз-келшшек сыкылыктай кулш, шуласып, жшттерд1 уйден куып шыгады. Дэл сагат бесте асфальт жолдан ауылга карай 6ip «Вол­ га» бурылды. — Куйеу кеп калды! — деп журт дурлщп, эйелдер абыр6-1644

сабыр жупргсш к.алып ед1, Еркебулан екен. К,аладан кайтыпты, — Ит те бол сан;, курдасым гой деп!.. Сонда да сен ит ушш емес, анау ГулгауЬардын тойы деп келдш! - дейд1 кулш. «Тойьща косканым» деп 6ip жэшж шампан экелйггй. Танабай той дайындыгын 03i баскарып, сарай алдында сэб1з турасып, казанга ет салдырьш, «суйтей1к-буйтешк» деп, сабылып журген. Еркебуланньщ машинасы келш токтап, цшнен Перизат тускенде, Танабай ержшз аузын ашьш турып калды. Перизатты Kepyi осы едь Ауылдык жерде бундай ару болады деп ойламаган. «Мынау нагыз ел!к кой! Мынау нагыз тешз тубшен табылатын асыл тас кой» деп едетшше шгтей сейлеп тур. Келшшек сул1ктей денесше тар кдра ки­ моно кипи! Жуп-жумыр Toci, жщшке бел1, жуп-жуан 6ip epiM узын шашы, кара квйлек, кара туфли, кара шаш нурландыра тускен аппак жуз1, аппак Teci, аппак тузу сирактары жтттщ киялын динамитке жщпике шнур бойын бойлап келетш оттай сыздатьш келш лап епаздь ЖМт журеп луп ете калды да, тэтп 6ip куаныш сез^м бойьш билеп алды. Келшшектщ жузше кайта-кайта урланып карай бердь Келшшек мойнына улб!рек ак орамал байлапты. К,игаш келген улкен кездщ астында коцыр келецке. К,оцыр келецкеш квргенде Танабай Еркебуланга карады. Ак тхстерш акситып, кулш тур екен. «Екеу!, ппркш, косылган-ак екен! Жуп деп осыларды айт!» дегенде, Танабай амалсыз курсшш калды. К уйеу бала вне келед1, мше келед! деп отырганда кун кешюрд1. — Апыр-ау, келмедьау! — Неге кеппктт. екен? — Ой, ол ейтш бэлсшетш болса, кызымызды бермейлнз! — дескен кдлжьщ-куцюл шыга бастады. Танабай кысыла бастады. Дос буньпа, ол кеийккен сайын, бул кипактай туст! Султанньщ да журеп акырын-акырьш сыздап кояды. «К уйеу бала келмей калып, маскара болмас па екенб1з!» деген 6ip уры ой-к1рда кещлше. «Не боты ! Эл1-ак келедЬ деп 03iH-G3i жубатып кооды. Кун батгы. Ещц журттьщ 6gpi кысыла бастады. К,уакы жшттердщ 6ipi тори уйге Kipin кетш, Г’улгауЬарга: — Ой, сенщ жштщ келмейщ ендИ Сеш не кылсын, баска сулу тапкан гой! — деген екен, ГулгауИар: — Иэ, саган! — деп элп жштп урьш жыгыпты. Ие, кёп калар ка&р-ак. Журт шршш бос отыра ма?

Тарт табактарды, — деп буйырды Султан. Журт iniin-жеуге KipicTi. Энпме-дукен, кулкькдлжьщ кыза-кыза жиналгандар тунп сагат он екгге дешн отырды. Куйеу келмедь — Жэ, енд1 о л келмейд1, — дед1 6ipey. Журт ещц келмейдне жорып, бфак Султанньщ квщлш кимай: — Кеп кал ар. Ертец келер, — десш, тарасып кегй. Танабай катты кьтсылды. Ешюм огаш ештеце демесе де, кш ет ез мойнына алып, уялып жур. Журт тарап, дастаркан жинадцы. — Келупи ме ед1? Б1зд1 акымак кып кеткен гой! — деп Зара долданып шыга келд1. Жасанып, тврп уйде отырган кызга жекда. — Шыксацшы 6epi, сыланбай! Жинас мына эд1ре кал­ ган дастарканды. Б т е г т сыбанып ГулгауЪар шыкты далага. Улкен кездер1 алайып, к1жшш тур: — Осыдан келсшпи, карацкалгыр, — дейдь Ыдыс-аякты жинап, сарайдьщ есМн культтап, уйге ешц Kipe бергенде ес!к алдына гур етш келш 6ip машина токтай калды, Такси екен. Машинадан Мака туей. К,асында кызыл жага сержанты бар. Ештеце демецщ. Ыржиып кулш тур. Султан да, ГулгауЬар да, Зара да не дерш. не ютерш бшмей сасып калды. Танабай тана ашуланып: — CeHi адам деп журген — мен акымакпын! — деп едК сонда гана барып, Мака взшщ кешпскетне KeinipiM сурады. — Апьф-ай э, кызык болды гой. Енда журтты ка лай шакырамыз? — деп еда Султан, Мака кысыла кулш отырып, KemipiM ейщц. — Ага, кецйрщхз, эрине, — дед1 ол. — Менен итйк болды. Кехшрщкз. Keuiirin ка л дым. Милицияга тусш калдым. Он бес сеткеге жаткызып койды. Енд1 он куш калды. Он куннен кейш, ©з1м кеп той жасап... Суйтем1з ещц! Куйеу бала касындагы кызыл жага сержантымен 6ip сагаттай отырып шай iinin, кайтып кетй. Содан айтканындай он кун еткенде келш, койьш сойып, шыгынын 03i кетерш, ГулгауЬарды алып Kerri. Тагдырдьщ мундай кырсыгын талай керген Султан буган да мойымады. Эйтеуар карьшдасыньщ орналасканына куанды. Тамыз айыныц аяк кезтде кызылшашылардыц облыстык слей болган. Соган «Кекезектен» барган уш адамныц 6ipi — озык мурап Султан. Жиын тем!ржолшылардыц

мэдениет сарайында eni. Bip узипс кезщце Султан бак; шпнде сыраньщ кезепнде тур едь Мака мен Гу mayhap келе калды. Серуендеп шыккан турлер1 екен. К,оярда-коймай Султанды уйлерше шакырды. Акыры Султан казак салтьш бузып, эл1 туспеген куйеу баласыныц ушне барды. TeMip жол астындагы «Екший Шацгаракшы» кешесшде ез алдына 6ip кауым курьш, казактыд тама деген руы отыратын. 0здер1 ак кещл, конакшыл ел екен. Куда келд! деп жандары калмады. Маканыц туган-туыскандары 6ipmeH сон 6ipi шакырып, Султанга уш кун удайы сый-курмет Kepcerri. Журер алдында Мака: - Агатай, алыс-берклм1з эл! бола жагар. Алда гой. Уй салуга ниейщз бар екен, — деп, 6ip улкен уй салуга жетерлж агаш, жабуга жетерлж шифер атады. взше жуз елу сомнын кымбат костюмш кипзд1. Султан — мез. Шалк ьт калган. BipaK Султан Султандыгьщ ютемей кал сын ба? Тап журер алдында Маканыц экесщщ iHici Элмэмбет деген юсшщ Сарбалак деген буркшне кез1 туст! Tycxi де, кь1зыкты. К,ызыкты да кещл1 бузылды. Сонда, вз! ушш емес, e3i кус кад1р!н б!ле бермейтгн. Танабай ушш. К,алада вскен жшт, «кусымыз болса, кус салсак ипркш!» деп армандай беруип ед1. Соны куашпак. К ец ш бузылды да, сурамак болды. Сурайын десе ыцгайсыз. Агаш, шифер бердь Костюм кипздь Ендд кусын сураса, канагатсыздык,. Ары ойлап, 6epi ойлап, Султекец тэуекелге бел байлады. ХШлттп, нып-ныгыз боп терде отырып алып, езш курметтеп, штипатпен коршал отырган елдщ кэрьжасына багыштап, Султан, асыкдаи-саспай, езшше мэнерлей сейлеп, буйымтайын айтты: — Бурын да жат емес ек! — деп, Султекец, ce3i салмакты болу ушш eKi рудыц атын атап erri. — Жазмыш солай екен, ендд тй т, жудэ, жакын болып кеттж, — дедь — Аралас-кураласымыз жаца гана басталды гой. Келдпс. Жаксы сыйлап, карсы алдыцыздар. Ракмет, — дедь — Уй салатын ниет1м1здщ бар екеш рас едх. EcKepin, курылыска керект! материал атагандарьщыз да жен. BipaK ракмет оларыцызга. Алмаймын. Маган, ток етерш 6ip-aK айтканда, ана Сарбалакты кисацыздар! - деп салды. ТамаДар буны куткен емес. Жым-жырт отырып кал­ ды. Bip-6ipiHe карасты. Султанга карады. К,уда мыгым отыр. Булк етер Typi жок,- Акыры Элмэмбет кусшыныц e3i тш катты.

— Адам алып отырып, кусымызды кимасак; юм болганымыз?! — дед1 ол. — Байладым Сарбалакты кудага. Келесл аптада ез1м жетюзш берем... К,удалар, Kepici бар, жасы бар, отыз такты адам, Султанды автобустьщ аялдамасына дешн шыгарып салды. Жастар жагы кызулау кушактасып, сушсш коштасты. Автобус козгала бергенде Султанньщ арт жагында отырган ею келшшектщ 6ipi, едеш каггырак сейлеп: — Букш ел жиналып шыгарып салып жургендер1 к!м десем, мына 6ip ийлтиген кара екен гой! — дегеш. Мейл1, журт не десе, о десш. Мундайды ест1мей журген Султан ба? Танабай куанатын болды. Султанга Keperi сол. К,ара к;айыс Султан. 6лш-т1р1лген Султан. Жаман Султан ед1. Ендо к,арындасын к,уск,а айырбастаган Султан атанар. Мейл!. Танабай куанса болганы. Султанга кереп сол.

АНДРЕЙ К,азакта жабайы деген сез бар. BipaK, неге екенш 03iM де тусшбеймш, орыс тшнде айтылатын варвар деген сез б1здщ жабайы деген сезден repi анык, айкын acepai сиякты кершедг Сонымен, мен ез1мнщ варвар екешмд1 дэлелдеп берд1М. Мэскеудеп Казан вокзалыныц улкензэуханасындаотырганбыз. Бес-алты тындаушы едш. Тындаушы деген сез орыс тшнде слушатель. Он бес республикадан жиналган отыз eni тыцдаушы Мэскеудщ Воровская кешесшде exi жылдык Курска келш оди бастаганымызга он бес кундей болган. Элдешм, каз}р ешмде жок, MeHi ресторанга шакырды. Отыз еюнщ бэр! келмесе де он шакты ж1пт жиналганбыз. Дэл каз1р сол ресторанга шакыргандардын юмдер екен1 жадымда калмапты. BipaK дэл он жагымда отырган жнтг еамде. Осы он бес куннщ шннде маган ini тартып, MeHi жагалап, e3i танысып, сезге шакырып, уз!л!с кезшде кофе iuiin журген жаца танысым Андрей Вердиян мен Арик Агабабов деген ж т т едг BipaK бул арада ж т т деген сез Агабабовка жараса коймайтын. Мен1ц жасым жиырма жетще, Андрей де солай бар, ал Арик Агабабов б1зден элдекайда улкен едь Шамамен, осы кунде ойлаймын, кырык бестерге келш калган болар-ау деп. Екеушщ улты армян болганымен, 6ipeyi - мэскеушк армян едц eKiHmici — Армениялык армян едн Екеушщ басы кеп косыла бермейтш. BipaK 6ip кызыгы Арик Агабабов та, Андрей Вердиян да маган im тартып, eKeyi eKi жагымнан демеп жургендей KepiHeTiH. Сол куш 6i3 Казан вокзалыныц абажадай деп айтуга бола ма, апандай деп айтуга бола ма, бинспп кемшде отыз метр, тебесшде тур.ш перштелердщ cypeTi салынган, аз дегенде бес жуз-алты жуз адам сиятын, кец, залында отырып ещп-ещц гана дэм тата бастаган Ke3iMi3 едн Ол кездеп дэм деген угым, эрине, каз1рпден белек. Кай уакытта болмасын дэм тату ол кезде 6ip шыныаяк мелд1р арактан басталатын. BipiHiiii тосты шм айтканы еамде жок, 6ipaK 6apiMi3 ак кетерш шыныны тенкерш койдык. Ол кезде мен iinyflin мэн1н де бшмеймш, магынасын да бшмеймш, салтын да бшмеймш. BipaK басым дьщ eTin, Ke3iM шырадай жанып, acep.ii козгалыс, окыс кимыл \здей бастаганым еамде. BipiHini тостыдан кешн 6apiMi3re «тш б тп » , бурынгыдан да жакын танысып, айкайласып-дуылдасып «icKe» Kipicin KerriK. YmiHmi ме, элде тертшпп ме тостьщ кезшде Kepmi столда

менен жиырма шакты кадам жерде элдеб1р юсшщ маган кадала карал отырганын сезд1м. Мен де сол жакка бурылып ед1м, майор формасындагы эскери адам екен. Орыс Kici. Шамамен кырыктардан аскан адам. Касында отырган жас орыс кызына шамамен он сепз-он тогыз жас «берд1м». Oniri майор енкейе Tycin касындагы кызга б1рдене айтып, кайта-кайта маган карал кояды. Менщ ce3iMiM оте ушкыр едь Осы кунде де солай (03iM туралы энпме болса мен оны сеземш, TinTi алыстан б1рнеше шакырым жерден маган каршбей турган 6ip когамнын, 6ip уйымньщ немесе 6ip топтыц мен туралы эцпмесш катты сеземш. Алланьщ берген бул 6ip касиет1 дел ойлаймын). Мен тацкалып отырдым. Ол мен туралы не айту керек жэне ол езшщ маган карал отырганын жасыра коймады. Куле Tycin, элп кызга б1рдеце айтып, маган карал, одан кешн кайтадан элп кызга карал сейлеп отырды. TepTiHUii, 6eciHmi рюмкеден кешн бе екен, анау майордыц элп ici менщ жуйкеме тие бастады. Бул не? дел ойладым. Меш оный кекетет!ндей, мазактайтындай кандай экесшщ куны бар eai дел ойлаган болармын шамасы. Bip кезде элп майор мен жас кыз биге шыкты. Биге шыгып кайтадан келш отыра берген кезде элп эскери адам тагы да маган карал кызга б1рдене дедь Эрине мен коза туспм. Касымдагы достарымньщ энпмесше кеп араласа койган жокпын. Мен, 03i, кайб1р 6ipiKKeH топка KipceM де, б1рден ашыла коймайтын эдепм. Осы кунге дейт сол эдет:м сакталган. Сонымен не керек элп майор менщ жыныма эбден тидг Ойладым: мен анау кызды биге шакырайын. Ананын KiM екенш бшешн жэне, мумкнвдпм болса, ол кызды анадан айнытып тартып алып кетешн. Кыз кейде маган карайды. Кокпецбек K03i 6ip турл1 жылы ушырап, жылы леб1з бшд1ргендей карай бердь Тагы 6ip тостан кешн мен асыкпай орнымнан турдым. Андрей: - Кайда барасын, Эюм? - дедь Мен айттым: — Анау супу кыз маган унап отыр. Соны тартып алгым келед! анау майырдан, - дед1м. Майыр деген создщ орысшасы майор болганымен, французшасы майыр болып айтылатынын бшетшмш. Эдеш Андрейге сес керсеткендей майыр дел сейлед1м. Менщ орнымнан турып озше карай журе бастаганымды кыз сезд1. Жана 6ip би басталган кез едь Мен би бшмейтш ед1м. Осы кунге дешн биге

«онша емесшн». Вальс деген би маган жат. Мына ойнала бастаган вальс едь Сонда да мен нык басып кыздыц касына келд1м. Басымды ид1м: - Ci3fli биге шакыруга бола ма? - дед1м. Кыз кул1мшрей Tycin касындагы майорга карады. - Руксат па? - дедь Майор: - Руксат, руксат, - дедь Кыз орнынан турды. Сол сэтте мен ойымда болмаган 6ip эрекет жасадым. Орнынан тура берген, маган жакындай берген кыздыц ерн1нен жабысып турып 6ip суй in алдым да, Kepi бурылып кетам. Кыз калай сез1нген1н, не icTereHiH, орнына калай отырганын керген жокпын. Мен келш орныма жайгаскан кезде байкаганым кыз эл! де майордьщ касында абыржып турып калган екен. Андрей маган кулш карады, 6ipaK ещнде тусшбеушшк бар. - Сен не ктедщ, Эк1м? Ыцгайсыз болды гой, - дедк - Неге билемедщ? Мен айттым: - Вальс бшмеупп ед1м. Содан кешн 6ipa3 ynci3 отырып барып тагы да айттым: - Баска бид,1 де жетюйрмеймш, 6ipaK вальсты аньщ бшмеймш, - дед1м. - Онда неге жачагыдай кылык жасадьщ? - дед1 Андрей. Касында отырган Арик Агабабов Андрейдщ сезш унатпады ма: - Нен бар сен1н 0к1мде? - дед!. - Кыз унады, бул барды, суй in алды. 03iHin шаруасын 6mpin, орнына кел1п отырды. Нен бар Эшмде? Енд1 байкасам майор орнына турып 6i3re карай келе жатыр екен. Ецгезердей, би1к, мыгым денел1 Kici екен. Арик куп-ку болып Kerri. - К¥Да® урды! - дедь - Анау 6i3fli Ka3ip аямайды! - дед!. Дeдi де ол да орнынан турды. Орнынан турып майорга карсы журе бердь Мен де орнымнан турдым. Орине анау ецгезердей адамды мен жеце алмаймын, 6ipaK мен неге коркуым керек, неге мен отыруым керек орнымнан турмай деген болармын. Менщ соцымнан epin Андрей де келдь EKi столдын ортасында тортеум!з турып калдык. КаЬарланып, кабагын шытып келген майор б1рден Kyain ж1берд1. - Сен MeHi тус!нбед1н, бала, - дед! ол маган. - Сен кеппр,

EspiMB бшетшб1з. Егер коцш кетерш кафеде, не ресторанда отырсад Андрей 6ip-eKi жутым шараптан кейш сол арадагы стакандарды жинап алып, немесе даяшыдан он шакты стакан сурап алып, элп стакандарды 6ipmm YCTiHe 6ipiH кигаштап койып он «этажга» дейт кетеретш едг Bip гажабы бнмнщ устше 6ipiH TiKe коймайды, кигаш кояды. Сол кигаш койган Андрейдщ стакандары еш уакытта кулаган емес. Бэр1м1з жабылып элпш кызыктап отырамыз. BipiHmi стакан, eKiHmi стакан, уннннй стакан... Стаканная курылган «бэйтерек» бшктей 6epeTiH. Bip жамбасына карай кисая беретш. BipaK, не сикыры бар eKeHiH, куламайтын. Онга жетюзгенде 6i3 Андрейдщ онерше кол согатынбыз, 6spiMi3 мэз болып. Андрей циркте турган эртютей басын иш 6i3re тагзым ететш. Содан кешн 6i3 кайтадан Андрейге тагы да imKi3eMi3. Юшкенеден кешн Андрейдщ «eKiHmi oHepi» ашылды, сол уйдеп шкафтьщ imiHe Kipin KeTin эн айтатын. Даусы жап-жаксы едг BipaK 6i3 шкафтан оны шыгарып алсак эш токталып калатын. Ce6e6i ол ешюм кермейтш жерде гана эн айтуды унататын. Оган да бэр1м1з куле\пз. Bi3 непзшен отыз eKi «бала» деп айттым гой, сол отыз ею бала жеке пэтер жалдап туратын едж. Стипендиямыз оте комакты. Ол кезде мемлекегпк кызметкерлердщ айлыгы сексен тенгеден-жуз жиырма тецгеге дейш едг Ал бгздщ Советтер одагыныц Мэдениет министрлтнщ «Киногерлер курсы» деп аталатын eKi жылдьщ курстьщ тыцдаушыларыньщ стипендиясы жуз елу тенге. Жуз елу тецгенщ он бес тенгесше жеке болме жалдаймыз. Калганы шамамен отыз тенге тамакка кетедг TinTi KeH6ip пысыктарымыз сол стипендиядан KHiM де киетш едж. Ещц Андрейдщ ymiHmi кызыгы басталады. Оныц ymiHmi кызыгы басталатын кезде коптеген баска балалар (балалар дегешм - курстьщ тындаушылары) ол арадан кетш калуга тырысатын. Ce6e6i Андрей ymiHmi OHepiH корсету удин мшдетп турде далага шыгатын. Кобшесе оныц касында жалгыз мен калам. Ce6e6i оныц сырын бшп алган балалар «кой курысын, кой курысын» деп жонш тауып KeTeTiH. Андрейдщ кызып алгандагы ymiHmi «OHepi» мшдетп турде кошеде турган милиция кызметкерше баратын. Баратын да ещршдеп туймелердщ 6ip-eKeyiH жулкып узш алатын. Эрине, милиционер ол кыльщты Kemipe ме, кенирмейдг Айкай шыгады. Айкай шыккан кезде Андрей ундемей момакан болып турады. «Буныц не? Менщ туймемда неге жулдыц? -

дейд1 ецгезердей милиция кызметкерг Андрейде ун Ж°КЭбден ашуланган сакшы б!зд! милиция бол1мшесше алып кетедг Онда барган соц Андрей мшдетп турде милиция бел1мшесшщ бастыгын талап етедг «Келсш менщ алдыма» дейдг Кейде олар келедп Келгенде Андрей бастьщтыц кулагына элдене деп сыбырлайды. Сол арада бастыктыц куты капгады. Жалыныпжалпайып, экетай-кокетай деп кейде езшщ кызмети машинасына MiHri3in Андрейд1 ушне жетюзш салады. Ол yuiimni кылыктыц сырын мен он-он бес куннен кешн бпццм. Ce6e6i, Андре йдщ экеа Советтер одагы Кдушаздж Комитетшщ «Фрнацуз тйщ елдер» деп аталатын бел1мш баскарады екен. Эскери атагы - генераллейтенант екен. Андрейдщ бззбен 6ipre окыган кездеп фамилиясы Вердиян болса, экесшщ ез фамилиясы Аллавердов екен. ¥лты армян. Мен алгаш ештецеге мэн берген жокпын. Ce6e6i мен KbBMerri де, эскери адамдардыц да беделш онша уга бермейтшмш. Ушне барган сайын экесз меш вте жылы жагдайда карсы алатын. Анасы да асбелме жактан жупрш шыгып «Кел, Эюм. Кел, Эюм» дейтш. BipaK Андрейдщ Карина деген эйел1 оз бвлмесшен шыга коймайтын. Андрейдщ айтысына Караганда Карина атакты энпи екен. BipaK кешн, бес-алты рет барганнан кешн Андрей сыбырлап маган айтты: - Атакты энпп деп журген мен вз1м гой. Шынында бул e3i каланыц юшкентай-юшкентай парктершде эстрадага шыгып эн айтады. Сездерт маган жазгызып. «Сез» деген сезд1 Андрей «собачка» дейтш. Мен тусшбеймш, бетше караймын. Андрей айтады: - «Собачка» деген болашакта эн шыгарылатын елецнщ жобасы. Мысал ymiH «пойду» деген сез болса, оган «найду» деген сезд1 косасьщ. Одан кешн... «Чтобы тебя найти до конца земли дойду! дейсщ... Анау уш «собачка» болашак эннщ Heri3i болу керек. Тусшдщ бе?- дейдг Акындыгым жок болса да сауатым бар гой деп мен басымды изей саламын. - Иэ, тусйадм, — деймш. BipaK ойлаймын, Андрейдщ эйе.и калай 9Hmi болады? Акындыкка ешкандай катысы жок Андрей эйелше «собачка» жасап Gepefli? Содан кешн сол «собачканы» вленге айналдырады. Ол елецге 6ipeynep музыка жазып бередг Оны Карина айтады. Бул калай? Ол кезде де тусшген емесшн. Мундай внерд1 мен осы куш де тусшбеймш. Сонымен не керек, сездщ peTi болган соц айтып отырмын

гой. BipaK Андрейдщ кызыгына мен еш уакытта тоймайтын ед1м. Баскалар кашып кеткен кезде мен касында каламын. C e 6 e 6 i - Андрейд1 аяймын. Оган 6 ip e y n e p T H cyi мумкш, урып кету1 мумкш. C e 6 e 6 i оньщ тур!нен - момын екенц ацкау екеш, бала мшез1 басым eKeHi K opiH in туратын. Ал мен болсам «азиялык кейшммен» баска журттыц адамы ретшде кешеде кездескендерге кэд1мгщей эсер ететш1мд1 сеземш. Жэне де 03iMe койылган «Шьщгысханньщ урпагы» деген ат маган шынында да унайтьгн. Шынында да мен Шьщгысханньщ урпагы ретшде ip i тулга болып K opiH yre тырысатын ед1м. Мен y m iH Андрейдщ ушне барудьщ e 3i 6 ip салтанат, paciM , кызык жагдай. Асбелме жактан жупрш шыгатын анасын айттым. Ол Kici алдындагы жапкышын m e m in , мешмен амандасып, кайтадан белше жапкышын кайта байлап асбелме жакка x ip in кетедь B i3 Андрейдщ экеа отырган кабинетше KipeM ia. Ол Kici мшдетп турде орнынан турып сэлем бередь Гажап 6 ip аккецш адам едь Кейде сезшщ арасына француз сездерш косып коятын. Кешн уктым ол K ici сол каЬарлы мекемедеп француз тшнде сейлейтш елдер1мен байланыс жасайтын улкен 6 e.TiMHin бастыгы екен. Андрейдщ ата-анасыныц конак Kyryi де кызык. Анасы эркайсымыздыц алдымызга 6ip-6ip шыны кофе кояды. Сонан кешн 6ip-6ip yaiM кепнршген нан кояды. Болды. Одан кешн сурасац да бермейдь Мундай конак куту салтын кермеген 0KiM дастарканга кол жупртпей xyrin отырады. Андрейдщ axeci eKi тютщ арасына сэл гана кысып кепкен нанныц 6ip сыныгын белш жейдь Мен де сейтем. Ce6e6i москвалыктардыц Kici куту зацын тусше бермеймш. Bi3, казакен, уйге дастаркан койса, дастарканга ас келсе опырып-жапырып жей берем1з гой. Ал мына генераллейтенант Аллавердовтыц ушндеп шартка мен кеп кеппкпей кещцгш алдым. Bi36eH танысканнан 6ip уш-терт айдан кешн Аллавердов зейнет демалысына шыгыпты. Кундердщ куншде тагы 6ip барганымда ол Kici маган 6eTiMe жымия карап отырып: - Эй, 0xiM, сен маган унайсыц, - дедь - Сен мына окуды 6irip, содан кешн мен саган Димаш Ахметулы Крнаевка хат жазып берем. 0з колымнан. Сен алып барып бересщ. Ол Kici ceHi содан кешн улкен кызметке квтередц - дегеш бар. Жэне ол 6ip рет емес, 6ipHeme рет айтты. Мен «макул, макул» деп журе берд1м. Bipax iuiiMHeH ойлайтынмын «оныц маган не Keperi бар?» деп. Жэне мен кызметте мансап жасау деген угымды кепке дешн

бшген емеспш, тусшген емесшн. Bipeyjiep айтканда мен М мнен KeKeTin отыратынмын. «Ол маган не керек?» деп. Кино уйшде де «ез» ресторанымыз бар. Сол ресторанная шыгып Андрей екеум1з коше бойлап келе жатыр едж. Андрей iinnereH де сиякты efli, 6ipaK кенет кешеде cipecin турган постовойдьщ касына келдк келд1 де кителшщ 6ip жез туймесш жулып алды. Сол арада айкай шьщты. Сол арага машине шакырып, екеум1зд1 алып Keiri. Кулпы жок, K03i жок тумшаулы машинамен 6i3fli «Украина» конак ушне алып келгень Сол арада Андрей екеум1зд1 6ip кабинетке юрпздь Кабинетте элдеб1р полковник отыр екен. Элп 6i3fli эй-шэй жок айкайдыц астына алды. Андрей «айта бер, айта туе!» - дегендей жумбак жымиып турды да езшщ дагдысы бойынша полковниктщ кулагына сыбыр ете калды, 6ipaK «анау» орнынан каргып турды. Кдргып турды да жайшыльщта шошып кетет1н баска офицерлердей емес: - Ну и что?! - дедь Менщ журепм зырк ете калды. Ойлаймын, Андрейдщ де журеп зырк ете калган болар деп. Ce6e6i буган дешн бес-алты рет eni6ip катешз эсер еткен «купил сыбыр» бул жолы icKe аспай калды. Сонымен Андрей екеум1зд1 сол кабинетте отыргызып койып, KiM екешм!здд кайдан журген екешм1зд1 хатка тушрдь Элп полковник сыртка шыгып кеткен. Bip кезде кайтып оралды. - Бала, - дед1 маган карап, - бакытьщ бар екен, - дедь - мен мына бузыктыкты саган, мысалы, кешпес ед1м. Ал мына Андрей Леонидович, кажется солай гой ия, Леонидович, мен саган кептм . - Мен ол KiciHi, эрине, бшмеймш. Biare, эрине, ол юсшерд1 бшу Кайда. Дегенмен мен с е т тентек, кешеде журген 6ipey ме деп катты-катты сез айтып ед1м. Сен кеш ip, - дедь - Ал сен, сенщ бакытьщ бар екен, жарайды бара койындар, — дедь Bi3 кете койган жокпыз. Ce6e6i екеум13 кайтадан сол Украина конак ушнщ жогаргы этажына кетершп, сол арадагы буфетке барып тагы да жуз грамнан imin алдык. BipaK акша телеуге келгенде екеум1зде де акша болмай шыкты. Содан кешн Андрей буфетни эйелге б1рдеце сыбырлады. Буфетни эйел де осы жолы «ну и что?» дедь Содан кешн Андрей 03iHin жогаргы курста окитын кып-кызыл деген куэхнгш Kopcerri. К^ып-кызыл эдем1 едь Менщ де калтамда сол болатын. Екеумгз буфетпп эйелден тагы да жуз-жуз грамнан коньяк imin шыгып кетйк. «Кешке мвдетп турде экелемгз саспа» деп койдык. Андрей элп буфетппнщ аты-жонш жазып алды.

«Ещц не ктейм1з?» деп ойлап келемш. Bip кезде Андрей айтгы: - Уэде бердш, орындау керек. Иттщ балалары MeHiH экемнщ зейнетке шыкканын бшш койса керек... Соцгы кезде кикацдайтын болып жур гой! - дедт Сонымен, eKeyiMi3 жаяу журш Москва езешшц жагасына, умытпасам, Котелничий жагынан бшк 6ip уйге юрдж. Лифымен квтершдк. EciKKe Kipe берген кезде Андрей айтты: -Бул менщ папамньщ туган карындасы. KeH6ip кылыктарына KeuiipiMMeH кара, жарай ма? Bi3re Keperi - акшасын алсак болды емес пе? Зейнетакысы кеп, мыкты,-дедт EciK ашкан эйел Андрещп кергенде: - Е, сен гой, бшем гой, - дедй Сосын кез1 маган TycTi. MeHi кергенде шошып кеткендей болды. Ач-тац, не айтарын бшмей калгандай. Сол секундта MeHiH байкаганым, жасы ендьещп елулерге толган, денеа козыньщ асыгындай гана ьщшамды, бет-жуз1 эл! жап-жас KepiHeTiH адам екен. BipaK шаштары - аппак екен. Кездер1 отты, жанып тур. Меш 6ipa3 «барлап» алган соц Андрейге кайта бурылып: - Бул?-дед!. Андрей iuiKe Kipe 6epin: - Кдз!р айтам, Ka3ip айтам, - дедь Екеум1з де iuiKe юрдж. Содан кешн Андрей: - Бул — 0KiM, - дедт - Кдзакстаннан келген MeHin досым. «К^азакстаннан келген» деген сез элп эйелге бурынгыдан да катты эсер еткенш байкадым. Ол Kici тунжырап 6ipa3 турып калды. Элдене ойлап кеткендей болды, элденеш еске алып тунжырап кеткендей болды. Содан кешн, уш-терт секунд еткен соц, есш жигандай: - Жарайды, кел, кел, казак, - дедт Мен ойлаган ед1м Андрей 6i3re керек акшаны сурап алган соц сол, eciK алдында TiK турган калпымызда кайтып кететш шыгармыз деп. BipaK олай болмады. Сэл 6ip KiflipicTeH кешн кай­ тадан eciH жигандай элп эйел: - Жарайды, келгенщ жаксы болды, Андрей, - дедт Содан кешн: - Мына конак белмеге Kipimep, - дедт Конак белме деген! улкен, Ka3ipri болжаммен айтканда кемшде кырык-елу шаршы метр болатын улкен белме екен. - Отырып жайгаса берщдер, - дедй ©3i сыртка шыгып Kerri. Сырт дегешм кухня болу керек.

Ол Kici жокта Андрей маган тагы да кезш кысып койды: - Акшасын алсак, тез кеткешм1з дурыс болар. - Бул Kici кейде ж1бермей де коюы мумкш. Кецш жаксы болса, еткен шагы туралы, езшщ oMipi туралы эцпме айтады. Кещлшде юрбщ болса б1рден куып шыгар едь Дегенмен, 6yriH б1здщ жолымыз болатын шыгар, - дед!. Белменщ кевдш сондай - белмедеп кымбат-кымбат кара курен жылтыраган жиЬаздар ойыншык буйымдай аласарып кершдь Бос турган белмедей, анырап тургандай. Меш диванга отыргыза салып Андрей маган тагы да кез кысты: - Эпкемнщ кещлш аулайын. Eipa3 мактауым керек. Эйтпесе 6i3re акша кайда? - дед!. Дед! де дэл!зге шыгып Kerri. Мен узак отырып калдым. Орнымнан турдым. Жалыктым. Терезеге бардым. Терезе деген сез б1здщ Ka3ipri угымымыздай емес, кемшде бес-алты кулаш кед жэне ете бшк галамат. Сыртка карап ед^м, теменде Москва езеш агып жатыр екен. Мен Андрейд1 тосып узак турдым бшем. Ce6e6i Москва езеншен, езеннщ бар болмысынан, агыс-бурылысынан сулулык гздей бастадым. Элдеб1р ез!ме таныс образ-елес кецшме оралгысы келген сиякты. Ол не? Кдндай? дегендей ойланып турдым да, б1раздан кешн iurreft риза болдым. Таптым деп ойладым. Теменде биннер-бшнбес булкшдеп агып жаткан Москва езенш мен сол арада аса жуан айдаЬарга тецед1м. АйдаЬар болганда кабыршыгы, жыбырлап, сэулелент бш нш туратын, узын, иретшп солга 6ip, одга 6ip бурылып кететш айдаЬардьщ жуп-жуан бел тусы сиякты. Дэл мен карап турган кезде епщандай кеме, катер жок едь Сондыктан да болар езен 6ip сабыр тапкан, элгшде гана булкына Tycin ещц сабырга тускен, устайтын ацын тапкан, оны асыкпай жутып жаткан айдаЬар... Солтусгктщ бульщгыр аспанында сыгырайып кана кер1нген сурыксыз куннщ дэрменсгз сэулесше Menipi канбай мазасыздана козгалактаган, тозыгы жеткен калайы кабыршактар... Тула бойым сэл гана ттркенгендей болды. Апандай едеппнен кедерпаз еткен eaiidin лагын Mice тутпай, булкына Tycin, окыс кимылга дайындалган ашкарак айдаЬар... Терезеге TenMipin кеп турдым ба, аз турдым ба еамде жок. Bip кезде арт жагымнан урлана басып, элденеге жымия кулш Андрей келдь - Ой, Эюм, - дед! ол маган, — сенщ келгенщ мына менщ Манана эпкеме ете катты эсер erri. Сен Манананы Kemip. Бул

байгустыц бул ем1рде кермегеш жок. Талай-талай кияметтерден еткен. Сондыктан буныц аузынан огаш сез шыкса, сен оган мэн берме, жарай ма? Мен саган кызьщ айтайын, бул сеш кергенде катты коркып KeTinxi. «Кдзак» - деп калды. 0зщ сездщ. BipTe6ipTe басылды. Енд1 каз1р келедк кофесш алып, пирожкшн алып. Сен кеп сейлеме, жарай ма? Жэне кабагьщды шытпа. Мананага сен ешкандай сыр бермей момакан болып отыр... Жарай ма? Андрейдщ бул уагызын мен, шынын айтсам, тусшбед1м. Неге Мананага «казак» деген сез эсер ету керек? Неге мен Мананага тусше карауым керек? Неге оныц аузынан xypni сездер шыгуы мумк1н? Ал мен ундемеу1м керек? Неге? - Жарайды,- деп кене койдым. - Айтканьщ болады, Андрей. Екеум1здщ Kepin журген кукайымыз аз емес кой бул ом1рде! - деп кулд1м. Ce6e6i Андрейдщ касында журген ею-уш айдьщ iuiiHfle мен, шынында да, талай-талай кызыктардан еткен болатынмын. Сол кызыктардын 6ipi шыгар бул Манана дед^м де койдым. Манана 6i3fli шайга шакырды. АсбелмеЫ атшаптырым залынан сэл гана Kimi демесен ол да ауыл баласы шыбык ат MiHin «кекпар» тартатын аланкайдан кем емес екен. YuieyMi3 сол дангарадай белменщ 6ip бурышында гана отырып шай imTiK. Манана Андрей айткандай маган 6ip xypni окыс адам болып кершдг Сездер! де, icTepi де TyciHiKci3, тосын. Манана менщ ец-тус!ме алдымен тацыркай карады, содан кешн барлай карады, сонан кешн суктана карады. Мен ьщгайсызданып отырдым. Bip кезде Манана маган шушле карап: - Атын, сонымен, Аким болды ма? - дедг - Иэ, - дед1м мен. Манана тагы да ойланып калды. Содан кей1н: - Сенщ жасын каншада? - дед1. Мен айттым: - Жиырма жетк - дед1м. - Е-е-е, - дед! Манана, - менен туп-тура жиырма жас Kimi екенс1н. Мен кырык жетщем!н! - дед!. Одетте эйел адам езшщ жасын айтпайды гой. Соган уйренген мен штей танкалып койдым. YmeyMi3 ундемей отырып шай imTiK. Содан кешн Манана, тагы да менщ беыме сынай карап отырып: - Оюм, сен бшесщ бе мен кырык жетщемш деп саган eTipiK айттым, шын мэн1нде мен терт жуз жетшс жастамын! - дед!. Апыр-ай мына Kici ауыткып кеткен бе, санасында сэл 6ip MyKic

бар ма екен деп куднстенш калдым. Менщ солай ойлаганымды сезгендей Андрей маган сэл жымиды да темен карады. Ундеме деген белпсш уктым. Жауап бермед!м Мананага. BipaK Манана элп сезш e3i тусшдорш 6eprici келгендей сэл маган сэл гана ызалана карап: — Сен сенбей отырсын, Аким, - дедь - Шынында да адамдар жуз жас, уш жуз жас eMip суре алады. Мэселе онын календарьльщ ем1рщде емес, онын керген-бшгеншде. Ал менщ керген-бшгешм ушан-тещз... Маган тагдыр берш тур осылай сейлеуге. Терт жуз жетшс! Кужатымда - кырык жеть BipaK мен терт жуз жетшс жыл eMip cypreHMiH. Сен тагы 6ip келгенщде мен осы жумбак ce3iMHiH шенимш айтып беремш, - дед! кенет жайбаракат пей in танытып. - Жарай ма? - Жарайды, - деп мен yuiiH Андрей жауап бердь - Манана, - дед! Андрей, - тагы да 6i3 кел in турамыз, сен руксат берсен. — Эрине, руксат 6epeMin, — дед! Манана. - BipaK ендш жерде сен Акимсыз келме. Касына мшдетп турде Акимды epTin келен н бол, жарай ма, - дедь Содан кешн Манана маган суктана карап тагы да 6ipa3 отырды да, кутпеген жерден, окыс: - Аким ете сымбатты бала екен. Маган унады, сенен repi акылды сиякты, - дед1 Андрейге бурылып. - Сен шалапайсыц, Андрей, мынау алыска баратын бала. Кезш кердщ бе, кандай! Ke3i ойлы. Сэл гана б1рдечеш унатпай калса кезшен от шашады. Бул даланын адамы гой. Булардьщ аргы теп кыран. Мен бшем казактарды, — дед!. Содан кешн элдеб1р кате Ж1бергендей кайта­ дан сез1н тузет!п, - киргиздарды мен бшемш, - дедь Мен ьщгайсызданып калдым. Мен киргиз емесшн, казакпын деп айткым келд1. BipaK Манана мен1 Андрейдщ кезшше жеркекке сыйгызбай мактаганнан KefliH сез1н жыккым келме;п. Кеншне карадым. Жэне онын «сенен repi акылды» деп Андрейге жекш айтканы маган imTeft унап калган сиякты. Пендешшкпен ундемед!м. Енд1 карасам Манананьщ Typi e3repin кеткен екен. Элгшде гана жасым кырык жетще деп, одан терт жуз жетшстемш деп отырган адам эл1 болса суйюмдд кырык жет1 деп айтпайтын, отыз бестердег!, отыздан жаца аскан эйелдей сымбатты кершген Манананьщ бет-жуз1 алай-дулей болып Kerri. Bip Typni картая калгандай, кез алдымда картайып кеткендей болып кершдк Кез1нде жылт еткен от бар сиякты едь Сол от кенет сенш, элдеб1р

ущрейген уцпрдщ аузында тургандай туда бойым TiTipKeHin Kerri. Мен оныц квзшен шошындым. Андрей менщ жагдайымды сезгендей, маган шошына карады. Оц-Tyci кукыл тартып, маган KiHani адамдай жаскана карады. Сэл гана K63iH кысып, HeriH сэл KOTepin кайтайык деген белп берд1 eciK жакты нус кап. Мен де орнымнан квтерше берд1м: - Жацсы, сау болыцыз, Манана! - дед1м. Манана менщ оц колымныц бшегшен кысып устап алды. - Сен, Аким, мынау шалапайга сене берме. Бул ацымац. Бул алыска бармайды. BipaK сен осы Андрейден кол жазба, 6ipre жур. Буныц саган кеп пайдасы тиедг.. Содан кешн ол взшщ немере iHiciHe бурылып карады: - Андрей, ещц сен келген сайын взщмен 6ipre Акимды алып келетгн бол. Егер Акиммен 6ipre келмесец мен саган кок тиын бермеймш, тусшдщ бе? - дедп Андрей жаман бага алып калган окушы баладай томен карап, «ею Ke3iMeH едещц шукылап» турды да: - ¥ктым, Манана. Мен енд1 Акиммен кел in турамын, - дедп Сыртка шыккан соц Андрей улкен 6ip пэледен кугылдык па дегендей маган салтанатты турде карады: - Сен, Аким, Манананы дурыс ryciH. Оныц тагдыры ете киын болган, - дед!. Маган Манананыц ю-эрекет1 онша TycimKTi болмаса да мен катты киналган да жок ед!м, тацкалган да жок efliM. Жай гана 6ip окыс окига кергендей гана, жай гана кутпеген жагдайды гана кергендей досым Андрейге куле карадым: - Сен неменеге кысылып турсыц, Андрей? Манана кэд1мп эйел, кэд1мп ана. Бундайдан да кызыктарды Kopin журм1з гой. Маган Манана унады. Ke3i акылды адамныц кез1 екен, - дед1м. Эдеш onreci yuiiH уялмасын деп, тагы да кайталадым.. - Талайталай эйел Kopin журм'п гой Манананыц акылды екеш б1рден сезшедц - дед1м. Андрей маган тусшбей карады. Содан кешн еж!рейе карап турып: - Рас айтасыц ба, вюм? - дедк - Рас, - дед!м мен. - Шын рас айтасыц ба? - дедп - Шын рас айтам, - дед1м. - Мен1ц кецшме карап турган жоксыц ба? - Жок. Сешц кецшце карап турган жокпын, - дед!м мен. - Манана гажап адам. Сыры ашылмаган, жумбак жан! - дед1м. Андрей маган бурынгыдан да еж1рейе карады.

нагыз енер туындысы деуге болады. Ce6e6i стаканныц жартысына сТаканньвд жартысы гана туратын. Сейтш дигаштап кете беретш. Бул жолы тогыз стаканныц YCTiHe 6ip пиала дойганда 6apiMi3 орны-орнымыздан каргып турдыд. Андрейд1 6api.Mi3 кезек-кезек душадтадыд. Бундай енер ешюмде жод дедш. 1пймнен ойладым, «эттец мынау 6ip белмел1 жалдамалы пэтерде шкаф жод екен! Шкаф болса енд1 Андрей Kipin кетш елец айтатын едЬ>. EipaK Андрей саспады. Ол улкен дэл1зге шыдты да сол арага барып айтатын елецш айта бастады. Арик Агабабовтыц жаны шыгып Kerri: — Мынау коммуналдыд пэтер гой. Кершшердщ мазасын алатын болдыд! - деп. Оган басда 6ip «бала» уэж айтып жатты. - Саспа. Неге сасасыц. Айтсын елец. Эйтпесе шдафты алып кел, мына жерге дояйыд. - Не болса соган куле беретш кез1м13. Элп баланыц: «Шкафты осы жерге алып кел!» дегенше кулдш. Андрей белмеге дайта Kipfli. Енд1 гана ушшнп шелмек ашыла берген кезде арамызга Гурам Абашидзе деген грузин жптп келдь Ол e3i тертпад, мыгым денел1 аса купгп жшгг едк Жэне далжыц сезге араласпайтын, ундемей отыратын. Сол Гурам келд! де, амандыд жод, саулыд жод отыра Kerri. Оган да дуйылды, ол да inrri. Б ip кезде 6spiMi3 отырып: — Ещц босда уадытымыз кетпесш, жптггер, Левонныц сценарийн одимыз деп едж гой. Соны одиыд, - дед1 Шайкевич, москвалыд. Ол б1зден кеп ересек едп Левон Челидзиге сценаршн одыттыд. BipiHiui сейлем! гажап екен. «Б1здщ даланыц кешелершщ бэр! тещзге шыгады, б1здщ даланыц балаларыныц 6api тешзнп болуды армандайды», - деп бастапты. Бэр1м1з аЬылап-уЫлеп Левонды дуттыдтадыд. Содан кешн ол мэз болып отыра далып оди бастады. Эдем! басталган сценарий «ары дарай» Хемингуэйдщ тэсшне кешш Kerri. Дед1 ол, дед1 бул, дед1м мен, дед1 ол, дед1 бул, дед1 ол». Эл1 KeTin барады, aai KeTin барады. Мен iuiiMHeH ойлап отырдым: «дед! бул, дед1 олдыц Keperi не? Бос сез гой. Хемингуэй. Б1рад oipiHUii свйлем1 датты дэмелещцрш едп Ой, эттеген-ай, ой, эттеген-ай!» - деп отыргам, кенет, Левон одыган сценаршн кшт тодтатып: - Сендер неге ундемей далдыцдар? - деп 6apiMi3fli кезеккезек шолып erri кез1мен. Байдасам Ke3i дызарып кеткен екен. - Басдалар ундемесе ундемесш, сен неге ундемей отырсыц? — дед!

ол Абашидзеге карап. Абашидзе Гурам жасына карамай оте улкен адам сиякты салмакты сейледп - Эй, сенщ мынауьщ пок кой, - Буныц Keperi не 6i3re. Уакытымызды боска алып, - дедт Сол кезде Левон Челидзе орнынан каргып турды: - Мынау не деп отыр ей, естдацдер ме? Bi3 ундемей калдык. 1ле-шала Гурам орнынан турды. Жай гана басып келдьдагы Левонга эр ce3iH ныгарлап: - Б1здщ Курска сен бекер келдщ! Сешц орныца жэне 6ip грузин келу керек едь Сен оныц жолын байладыц, — дед!. Мен ештеце тусшбей отырмын. Левон да - грузин, Гурам да - грузин. Левон кып-кызыл болып кетп. 031 де куш нт турган: «Шыгармамды неге унатпадындар?» дегендей. - Сен маган олай деме! Мен, немене, б1реудщ орнын тартып алыппын ба? - Тартып алдыц, эрине, - дед1 Гурам, - Сен келмесец грузин келетш едк — дед!. Мен одан бетер ац-тацмын. Сол eKi ортада Гурам Левонныц сол жак бет!нен шапалакпен тартып ж!берд!. Левон куреске жок, тебелеске жок, зиялы деп аталатын сыпайы жптг едь - Керд!цдер ме, Kepin турсыцдар гой, мынау мен! урды! - дед! Левон. - Мен ceHi урып кана коймаймын, - дед! Гурам. — Мен экецд! танытып курстан ceHi куып шыгам! Курстан кетесщ! Сейдед! де Левонды уш-терт рет Teyin-Teyin ж!берд!. Левон курткесш асыгыс алып шыгып Kerri. Соныменен жиналган кеш!м!з быт-шыт болды. 1ле-шала Андрей екеум1з де шыктык бул уйден. Арик Агабабовтыц касында Олег Осетинский деген москвалык бар едк Кеп кеш!кпей соцымыздан ол да шыкты. BipaK ол элденеге шошынып, элденеге ypKin шьщты. Шыкты да 6i3 екеум!зге бас изей салып баска жакка бурылып KeTin калды. Мен ештеце тусшбед!м, 6ipa3 жургеннен кей!н Андрей айтты: - Жур, 6yriH береке болмады. Мананага барайык. Акша алайьщ, екеум!з оцаша отырып «ашу баспасак» болмас. BipaK Андрейдщ кызып калган кез1 едт Мен айттым: - Андрей, койсацшы. Уйге кайтайьщ. Мен ceHi уй!це жетюзш салайын, кайтайык, - дед!м. - Жок, — дед! ол, - кайтпаймын, — дед!.

Екеумгз ecTin тэжшелесш турганда тагдырдыц тэлкегшдей касымыздан 6ip милиционер оте бердь Милиционер болганда, капитан meni бар екен. Кдра куз Tycin калган кез шинель ки т алыпты. Андрей элпге жакындай берд1 де: - Жолдас, капитан, 6ip секунд уакытыцызды бшпщзип, - дедь Анау турып калды. Ойында, капершде ештеце жок: - Иэ, айта гой, - дедь - Мен ci3re 6ip етппипм бар, - дед! Андрей. - Айта койыцыз, айта койыцыз. Кдлсылмацыз, - дед! капитан. - Жолдас, капитан, - дед! Андрей, дед! де шинелшщ дэл орта тусындагы жылтыраган мыс туймес!н ею саусакпен ini п кэд!мп кемп!рауызбен кырш етюзш киып тускендей жулып алды. Капитанныц эу дегенде ашуы келе койган жок. - Буныц не? — дед! капитан. - Буным сол, - дед1 Андрей. - Жок, сенщ есщ дурыс па? - дед! капитан. - EciM дурыс, — дед! Андрей. - Мынауыц не, енд!? Экел туймемд!, - дедь - Туймещц бермейм!н, - дед! Андрей. Содан кешн капитан Андрейдщ ей колын артына карай кайырып алды. Кайырып алды да алдына салды. Bipeynepre ыскырды. Баска ауладан 6ip милицияныц машинасы жетш келд!. Кдрауылда журген болса керек мынау капитан. EHTirin жеткен ею милиционер Андрей екеум!зд!ц колымызды кайырган калпында машинага отыргызып алып Kerri. BipaK 6ip кызыгы сол Манана туратын Кузнецский мост деген жерге алып барды. Капитан оз кабинетте Kipri3in 6ipa3 тексерд! 6i3fli. Менщ куэлшмд! керд!. К,азакстан деген. Андрейд!ц KyoniriH Kepfli. - Сен Москвада турасыц ба, - дед!. - Москвада турамын, - дед! Андрей. - Неге буйттщ? - дед! капитан. - Мен оны аздщ кулагыцызга гана айтайын, — дед!. Капитан кулагын тосты, Андрей сыбырлады. Капитан орнынан каргып турды: - KeiHipmi3, Вердиян жолдас, - дед!. - Ушщзге апарып тастайын журщ!з, - дед!. Б!з машинеде отырганда Андрей маган жымия сыбырлады: «Бул иттщ баласы мен!ц экемн!ц зейнетке шыгып кеткенш ani б!лмейт!н сиякты. Соныменен екеум!зд! милиция Андрейд!ц ауласына алып келд!:

- Ушщзге кзрпзешк, - дед1 капитан. - Жок, — дед! Андрей. - Жошмд! табам, рахмет саган, - дед!. Андрей капитанньщ бес жулдызы бар жаркырап турган мыс туймесш 03iHe кайтып берд1 сол арада. Капитан мэз болып: - Рахмет ci3re, Вердиян жолдас. Рахмет ci3re, Вердиян жолдас, - дедт Сонымен олар Kerri, 6i3 аулада калдьщ. Енд! мен де кетешн деп тур ед!м Андрей болмады: - Анау эли Гурам Абашидзе... акымак... ултшыл... Левон Челидзен!ц еврей екешн бет!не басты гой... Берекем!зд! кашырды гой... Жур, Мананага барайык. Акша алайык. Содан кей!н кайта­ дан оз!м!здщ Кино уйшщ ресторанында к!шкене отырып коцш котермесек болмас, - дед!. 0з1м де сондай 6ip усыныс болса екен деп тургам, кел!се кетт!м. Сойтш екеум!з Манананыц уй!не бардык. Бул мацайдан алые емес едк Тагдырдыц ©3i де 6i3fli Мананага тагы да жолыктыргысы келген сиякты квршд! маган. Манана 6i3fli кул!мдеп карсы алды: - MiHe, м1не, дурыс болды енд!. Акимды алып келд!ц. Осыц дурыс болды, - дед!. - Мен саган айтканмын, Андрей, ецщп жерде Акимсыз келме маган дегем. Мынауыц дурыс болды, - дед!. - Кэне, Аким, торге шык. Мен бшемш с!здерде тер деген соз бар екенш. Шык торге. Отыр. Кэне отырыцдар. Мен тез-тез кофе жасайын. Элде шай ма? Мен: - Шай, - дед!м. Андрей: - Кофе, - дед!. Екеумгз улкен залга Kipin кегпк. Коп узамай Манана да келдт Ат корадай улкен залдыц 6ip шет!нде туратын узын стол бар болатын. Соныц 6ip шетше ушеум!з отырдык. Алгаш эцг!мемем!з жарасып, жап-жаксы отырдьщ. Манана менщ кай каладан екешмдк кайда окыганымды сурады. Мен айтып берд!м. Ол Кдзакстанды мактады: - Газеттен окимын. Окып журемш. Жаксы оркендеп, дамып бара жатырсыцдар, - дед!. - Иэ, Кдзакстан катты дамып бара жатыр, - деп мен де мэз болып калдым. 1ле-шала Манана курт взгердь Элпнде гана бетжуз! алауланып, коздер! ушкындап оз!н!ц кырык жей жасынан

элдекайда жап-жас KepiHin, элденеге шабыттанып отырган Манана курт взгердп Элдеб1р туман, элдеб1р булт тау койнауын окыс баскандай тунжырап ундемей отырып калды. Содан кешн Андрейге карап свйлеп Kerri: - Сен, Андрей, тук бшмейсщ. Отызыншы жылы жэне отыз 6ipiHiui жылы... мен ол кезде жап-жас медициналык сестрамын гой. Алтай тауында казактардьщ, Keuiip киргиздардьщ, кенпр казактардыц, - деп eKi-уш рет кайталап казак пен кыргыздьщ атын шатастырып отырды. - Ол кезде 6i3 казак деп айтпайтынбыз, - деп маган бурылды. - Сен Keuiip, Аким. Bi3 сенщ халкыцды киргиз дейтш ек кой. Улкен тапсырма болды 6i3re. Букш К,азакстан бойынша улкен тапсырма болды. Bi3 киргиз ауылдарын 6ip жерге жинап бэрше укол салдык кой, укол. Бшесщ бе, сен? Укол. Мен алгаш ол уколдьщ не сыры бар екенш бшмейтщ ед1м. Bi3 укол салганда эскерлер, эскери адамдар киргиздарды коршап туратын далада болса. Уйде болса 6i3 укол салган уйлердщ сыртында эскер туратын. Мен оны ол кезде бшген жокпын. Мен кеп укол салдым. Касым да Menin Вера деген кыз бар едь Ол мендей емес, бэленщ бэрш 6Lie;u гой деп ойлаймын. Bi3 укол салып уйге кайтып келгенде ол жымыцдап, куле беретш. Мен кейде одан сурайтынмын: «Сен неге укол салганымызга куанасьщ?» - дейтшмш. Ол менщ ондай сурагымды кутпегендей, кутсе де бурыннан эглрлеп койган жауабы бардай. - «Жай, 6i3 маман ретшде icKe жарап калганымызды айтам да. Bi3re ceHin осындай улкен тапсырма бергенш айтам да», - деп юб1рыктей беретщ, KioipTiKTeH беретш. Манана тусшшаз б1рденелерд1 Kyoipjien-Kyoipjien дэ/пзге шыгып Kerri. Сол кезде Андрей маган карады: - Ой, киын болды жагдай. Енд1 будан акша ала алмаймыз. Енд1 бул кетершп Kerri. Кайтайьщ па? — дедь - Кайтсак кайтайык, - деп оцай коне койдым. Bi3 орнымыздан турганша Манана кайтып оралды. Элгшде гана дудырап кеткен шашын кайтадан жинактап, ретке келт1р1п, бет1н жуды ма екен, эйтеутр жача сабыр тапкандай, жайбаракат халге тускендей. Ещц Манананьщ yHi сабырлы шьщты. Элп шошыну, урку oapi гайып болган. - Алтай гажап тау гой, - дед1 маган карап, - сен Алтайды Kepin пе едщ? - Жок, ек1н1шке орай, эл1 кере алмай журм1н, - дед1м.

- Иэ. Сен Жамбыл каласынанмын дедщ гой. - Иэ. Мен Жамбыл каласынанмын. - Мен Жамбылды да бшемш. Шолактау деген кала бар гой? - Иэ, - дед1м мен, - 6ipaK оньщ Ka3ipri аты Кдратау. - Иэ, Шолактау. Жакында озгергпддер, бшемш. - Иэ, - дед1м мен. Сол взгертугд ез1М жасагандай. - Шолактау деген маган унамайгын едк Кдратау деген жаксы гой, - деп кой­ дым. BipaK Манана менщ бул свз!ме ешкандай мэн берген жок. - Кдратау, Кдратау, - деп отырды, - жарайды Шолактау. Шолактауда да б!з болганбыз. Содан кешн элгшде гана жып-жылмагай болып, eaiicrin лагындай болып, кулпырып, коз1 жайнап отырган Манана кайта жудей бастады. - Мен Алтай тауыньщ алдында карыздармын, Аким. Мен киргиздардьщ алдында карыздармын. Мен оцбаймын Аким... - дедп Отырган жершде 6ipa3 жылап алды, содан сод орынынан турып, кайтадан ас белмеге шыгып Kerri. Мен Андрейге айттым: - Андрей, бупн ещц ресторанга бармай-ак кояйык. Осы арадан кайтайык. - Ол не дегенщ, - дед1 Андрей. - Элпндей стрестен кейш калай 6i3 уйге барамыз. Эл} ерте гой. Туе ендо гана ауып барады. К1шкене шыдасак Манана кенетш сиякты. Акшасын алып кетешк. - Мейлщ бшеш, - деп мен орындыкка кайта отыра берд!м. Манана кайтып оралды. Тагы да жинакталып шашын реттеп, 6eTiH жуып келген екен. - Шай ini, Аким, - дедг - 1ш шай. Сендердщ киргиздарыд... осы соз аузыма тусе 6epefli, Kemipmi. Каз:р казак деп атайсывдар гой. BineMin казактар маган керемет унайды. Жаксы хальщ. Мен кшз уйлерде ас imin, конып та журд!м гой... Отыз 6ipiHini жылы... отыз 6ipiHmi жылы... 6i3 улкен HTTiK жасадыкBi3fliH уколдан кешн казак ауылындатурл} аурулар пайда болды. Талай казактьщ мурны шущрешп ойылып TycTi, талай казак сары аурумен ауырды, талай казак, казак. Байгус киргиздар... — оз-оз1не сейлеп, сандырыктап отыргандай болып Kerri Манана. - Квюрек ауруын да тараггык 6i3. Ен киыны адамныц ерж-жшерш кум кылатын дэр! салдык кой 6i3 оларга. EciHeH адаскан адамдай мэнпрш калды тугел Алтай халкы. К,айда жумсасан бара берет1н, не айтсад кене 6epeTiH

халыкка айналды. Bi3 ауылдарды аралап журдк. Содан кешн бшесщ бе сен, бшмейсщ бе, обасталды гой, Аким. Отыз екшый жыл дегенд1 урейленш, шошынып, киналып айтты: - Мен осы кунге дешн ез1ме-ез1м кенпрмеймш. Сол арада мен, 0к1м, мына мен, риясыз ыржиып калжыцдадым: - Отыз уипнии жылы тудым гой мен, Манана. Мен отыз eKiHmi жылды бшмеймш, - дед1м. Жетеаз, мэдениетшз адамньщ созш айтканымды сезд1м. 0з1мнен ез1м жшркенд1м. ЖетеЫз ит-ай! деп, esiMfli 03iM тукыртып, уназ отырып калдым. - Иэ, сен кврмедщ ол жылды. Кермегенщ де жаксы болды. Мен кврд1м ол жылдарды. KepreHiMe oKiHeMin. Мен сол, сол, сол, - Манана кенет орнынан каргып турды. Тусшкшз сездерд1 айтып айкайлап-айкайлап жiбepдi. Содан кешн дэл1зге шыгып Kerri. Дэл1з аркылы ас белмеге барган болар деп отырдьщ. Манана кайтадан жуынып, кайтадан келдп Бул жолы узак кутпрдп Жарты сагаттай отырып калдык. Мен терезе алдына бардым. Москва взеш еткен жолгыдай, тагы да сол айдаЬар кейшн тауып узыннан-узак шубатылып, бел ортасы бурыла Tycin он жакка бурылып KeTin жатыр екен. Мьщ миллион болат кабыршьщ бульщгыр аспанньщ болымсыз нурымен ойнап, 6ipece кунпрт туске, 6ipece коныр туске, 6ipece курец туске боялып, ашыккан айдаЬардай кимыл-козгалыс тшеп жатыр екен. Андрей де менщ касыма келш, уназ тур екен. Oniri ойымды Андрейге айттым. Кдбыршык дегенд1 чешуя деп орысшага аударып айттым. Андрей 6ipa3 уназ калды да: - Чешуя дейсщ бе? - дедь - Иэ, - дед1м. - Мен чешуя Kepin турган жокпын, - дед1 Андрей. - «Ракета» журедк кеме журедк кайык журедк былганып бггкен су гой бул, - дедп Андрейге imKi толганысымды бщщргешме eKiHin калдым. Мен e3iM HeHi корсем де суретке айналдырып, образын жасап, бейнелеп карайтын адаммын. Андрей айткан сон укыптырак, уншвдареп карап ед1м, шынында да Москва 03eHiHin бетшде кылкыбыр, жапырак-кагаз кокыстар жосып бара жаткандай коршдп Эдем1 суреттен бекер айрылдым-ау дегендей Tepic айналып KeTin, диванга кайтадан отырдым. Бул жолы Манана жаркылдап, кулш келд}. 0ni де озгерштп Олгшдеп касырет сездерд! айтпаган сиякты.

- Мен сендерге коньяк ашсам кайтедц - дейдь Андрейдщ кезшен жарк еткен от корд1м. - Эпкетай! Сен eMipiime MeHi сыйламайтын едщ. Коньяк, коньяк... талай коньягынды тумсыгымныц алдынан алып KeTyuii едь.. -дедь Манана маган 6ip карап койды MeHi дурыс тусшд1 дегендей, калжыцым дегендей: - Мен ceHi кайтешн! Сен маган конак eMeccin гой. Маган мынау Аким конак. Буньщ халкыньщ алдында мен бас иемш. 8те эдем1 халык. Кшз уй кандай. Кшмдер1 кандай. Жиырмасыншы жылдардьщ аягында булар... буларга... буларды... - тагы да тунжырап кетт! Манана, - ...Алтай тауы гажап! Буктырма деген озен бар, бар гой? - Бар, - дед1м мен. - Шуя деген езен бар. Бар гой? - Бар, - дед1м мен. - Иэ. Алтай, Алтай, - сол Алтай, Алтай деп турып Манана шкафтан 6ip бетелке коньяк алды. Шет тшнде жазылган эдем1 коньяк екен. - Мен сендерге ашпаганда шмге ашамын, 03iM штеймш, осындай коньяктан жинап журемш. Мен сен келгенде эдеш ашпайтынмын, - дед1 Андрейге карап ол. - Мен саган 6ip бетелке коньяк ашсам сен бэрш тауыспай кетпейтшпцц бшем гой. Андрей намыстанып калды: - Ь^ойшы, Манана. Мен, немене, iniKiinniH бе, сонда? - Мен ceHi iniKiui деп турган жокпын. EipaK бетелке ашылса туб1не дешн тауыспай кетпейтш эдетпад бшемш, - дедк - Жарайды, эпке, эпке, - дед1 Андрей, - Сондай эцпмеш койшы. Бетелкещп ашпасац - ашпа, 6i3 кетем1з, - дед1. - Жок-жок, - дед1 Манана, - мен сендерд! ж1бермеймш. Сен саспа, - дед! Манана. — Коньяк берген соц акша бермейд1 деп турсьщ гой. Берем акша. Берем1н. бткен жолгыдан Ke6ipeK беремш! Андрейд1ц кабагы ашылып жымьщдап калды, маган кез кысып койды. EKeyiMi3 коньяк imTiK. Андрей тамсанып-тамсанып 6ipa3 отырды да: - Мынау армян коньягынан да Tayip ме дейм!н... - Француз гой, э, - дед!. Манана айтты: - Француз, француз! BipaK сенде патриоттык сез1м жок, Андрей. Армян коньягы француз коньягынан артык кой. Артык

болмаса да сен солай деп сейлеущ керек емес пе? Ой, жетесп, Андрей. Сен менщ агамнын аркасында гана адам боп журген... калкитып койган кауашаксьщ! Андрей намыстанып калды. Маган урлана карады. Мен досымньщ кудтн сешлтш, Манананьщ 03i не, ce3i не дегендей жумбак жымиып: -Андрей, давай тагы да шешк, -дед1м. Манана коньяк куйды. Андрей екеум1з iuiin алдык. Манана 6i3re жадырай карап отырды да жайдары унмен маган карап: - Маган мынау даладай-даладай уш белмеш Совет уюмет1 неге берд1 деп ойлайсыц? - дедг Мен аса кысылган жокпын. Сэл калжьщ араластырып сейлед1м: - Оздщ енбепщз yniiH бершд1 гой деп ойлаймын, Манана! - Дурыс айтасыц, мен in eH6eriM унпн берд1 ушмет. Мен куйеуге де шыккан жокпын, мен бала да суйген жокпын. Ce6e6i мен мемлекетке кызмет eiriM, Аким. Мен осы кунге дешн кызмет етем, Аким. Жэне маган берген тапсырманы Совет уюмет1 баска ешк1мге сенш бермейдг Мен, мен, ба-ба, - деп барып Манана жылап Ж1бердг - Мен бакытты адаммын, Аким. Мен бакытты адаммын, Аким, - деп уш рет кайталады. Содан кешн ецеппне тас тыгылгандай, какалып-шашалып калатындай 6ip турл! дыбыс шыгарды: - Мен бакытты адаммын, Аким. Сен, не, сенбейсщ бе? Сен сенбейсщ бе? Сен неге Tepic карап турсьщ? Маган кара, - дед!. Мен бетше карадым. Манана осы сепз-тогыз секундтьщ шйнде кайтадан 03repin кеткен екен. Менщ алдымда алпыска-жетпiске келген rapi KeMnip турды. - Мен 6api6ip бакыттымын, Аким. Мен, мен, - деп турып кайтадан дэл1зге шыгып кетт1. Бул жолы да жуынып-шайынып, сулуланып, жасарып, жадырай кулш оралды. Акша алып келдг Bi3 кутпеген мол акша. Ол кездеп акшаньщ ен ipici жиырма бес сом едг Жиырма бес сомды, тутас жиырма бес сомды Андрейге устата салды. - Андрей, — дед1, - Сен Акимды 6yriH ресторанга алып бар. Мэ, менщ атымнан сыйла, жарай ма. Менщ атымнан. - Жарайды, - дед1 Андрей. Сэл кысылып жиырма бес сомды он колыньщ eKi саусагынын арасына кыстырып турды да, тэуекел дегендей, eKi буктеп шалбарынын калтасына урып ж1берд1. Енд1 Андрейд1н KeTKici келд!. Мен сез1п турмын. BipaK Манана екеумгзд! зорлап кайта отыргызды. Бабымен кепт!р1лген кытырлак нан алып келдг Сервилат алып келдг Кымбат сервилатты турады. Андрей

екеушз согып алдык. Андрей екеум!з тагы да екщен-уштен коньяк кетердж. Содан кешн Андрей стакан сурап алып, стаканды стаканныц уст1не койып езшщ onepiii Kepcerri. Жалгыз мен кол согып отырдым. Манана Андрейдщ ол сырын эбден бшетш болу керек, кермегендей, ест1мегендей тас болып катып калды. Содан кешн Андрей Манананыц кшм шкафына к!рд1. Сол арадан француз тшнде ария айтты. Ещц далага шыгайык деп турганбыз. Мананамен коштасып кетешк деп турганбыз. Сол кезде Манана Андрейдщ касына таяп кел in шапалакпен тартып жзбердк - Есуас! Кдлада ескен есуас! Отыр мына жерге, - дедь Андрей OMipiHfle 6ipiHmi рет шапалак жеген болар, катты куйшш Kerri. Eni кезден жас шыгып кетть — Манана мен сеш танымай турмын гой. Не болды саган? — Сен меш еш уакытта таныган емессщ, — дед1 Манана. — Сен менщ сырымды бшген емессщ! Менщ сырымды менщ туган агам, сенщ экец де бшген емес! Менщ сырымды... Менщ сырымды ешюм бшмейдь Жер бетшде енгам бшмейдь Аким де бшмейдь Аким, мен саган айтып берер ед1м, мен1ц сырым жаман. Аким, сен менщ сырымды сурама. Мен айтпаймын! Мен орнымнан турып кеткем. Кдлигиып турмын. Не flepiMfli бшмеймш. Кенет Манана жумсак басып Kenin Menin иыгымнан какты. — Отыр, отыр, Аким. Мен саган тагы 6ip эцпме айтайын, Аким! — Айтыцыз, - дед1м мен. — Мен айтсам... Мен айтсам... мен, мен ceHi жакын арада, Keneci жолы келген!цде Голощекинмен таныстырам, - дед!. Голощекин деген сез менщ кулагыма 6ip Typni жацгырылып ест1лд1. - BineciH бе сен Голощекиннщ юм екен1н? - дед! Манана. - EcTyiM бар, - дед!м. - Есту!ц бар, 6ipaK сен оны жаксы адам деп ойлайсыц. - Оныц кандай адам екен!н б!лмейм!н, 6ipaK б1здщ Казакстанды баскарганын б!лем!н. Жиырма бесшнй жылдан отыз ymiHmi жылга шешн... - дед!м. -Дурыс айтасыц. Жиырма бесшнп жылдан отыз ymiHmi жылга дейш. Мен ceHi келес! жолы сол Голощекинмен таныстырамын. MeHiH угымымда Голощекин баягыда enin калган адам сиякты едь Мына Kici шатаскан адам ба? Шынында да, Андрей айткандай кызык екен деп ойладым. MeHiH сол ундемей калганымды езшше укты ма екен Манана маган тесше карап турды:

- Ал сен бшмейсщ, Аким, - дедг - Буны Кщзакстан бшмейдг Голощекин ani Tipi. Голощекин Москвада турады. Голощекин жалгыз калган. Ол 6ip киргиздьщ баласын асырап алган. Сенщ атьщ сиякты оныц да аты Аким. Киргиз, ...Keuiip MeHi, Аким, - казак... казак! Эдем1 яапт, эдем1 жйтг. BipaK ол взш киргиз десе катты намыстанады. Мен бшемш. Шая Ицхаковичп багыпкагып журген сол. Шая Ицхакович euiKiMre уйленген емес. Сол бала багып отыр оны. Инженер. BipaK жумыска бармайды. Шая Ицхаковичтщ пенсиясы жетедг Жeтeдi. Менщ зейнетакымнан оныц зейнетакысы он есе кеп. Мен ceHi алып барамын, Аким, келеш жолы. Таныстырамын екеущдг Мен, шынында да, тацкалдым. Бул окига етш жаткан кез 60 жылдыц Ky3i гой. Голощекин элдекашан елген деп бшетшб!з. MeHin саясаттан аулак кез1м. Аштык болганын гана бшетшмш. BipaK оны им уйымдастырды, калай уйымдастырды, ол жагын маган ешюм айткан емес. Менщ экем ©те тэрбиел1 сак адам едь MeHin тэрбиеме зияны тиед1 дед1 ме екен, еш уакытта 03iHiH ем1рбаянын, казактыц тарихын, басынан кешкен киындыктарды маган айткан емес. Мен болсам шын мэншде Совет уюметш катты унатып, шын мэншде комсомол болып журген кез1м гой. Мен ceHi таныстырам деген Манананыц co3iH мен шын ниетпен карсы алдым. Барайын, керейш деп ойладым imiMHeH. Ол Kici Tipi болса ол KiciHi неге жасыру керек. Мен керей1н. Содан кешн Манана тагы да 6ip тусшжшз создер айтты, TyciHiKci3 кылыктар жасады. Bip жылап алды. Ас белмеге Kipin Kerri. Кбайта оралды. Тагы да таранып, жуынып, шып-ширак болып кайта оралды. - Сен, Андрей, Ka3ip Акимды ресторанга алып кетесщ, 6inin турмын. BipaK сен бул жолы милиционерд1ц туймес1н узущ кой. Аким сен кадагала оны. Мэ акша - деп маган да жиырма бес TeHreniicri устатты. Барыццар! Bi3 eciKKe беттеген едж, Манана кайтадан токтатты. - Екеущ токтандаршы, - деп. Мен бурылсам Манананыц турTyci мулде езгерш KeTinTi. Б1зд1ц алдымызда шашы жалбыраган, шашы агарып кеткен кырык жет1 жастагы KeMnip турды. - Мэ, - дед1 ол калтасынан элдене суырып, Андрейге усынып. - Мынау менщ ушмнщ eniHmi KiaTi. Мен саган беремш. Keaeci жолы келгенде сен Акимды алып кел. Мшдетп турде алып кел.

оларды 6ip туннщ шйнде Кдзакстанга жер аударган. Ауылдары Араке езешшч жагасында болыпты. Сол Аракстан Махмедтщ отбасы Аса езеншщ жагасына келген, Кдратаудыц етегшдегг Одан кешн ол 03i жер аударылып Сахалиннен 6ip-aK шыгады. Сахалинде жургенде 45 жылы булар жаткан турмеге жапондардьщ бомбасы туседг Бомба турменщ 6ip шетш копарып кеткен екен. Махмед кулш отырып эцпме айтты. Сол турмеден канщанда MeHin касымда осы б1здщ казактьщ K0KTAJI деген сезше уксас фамнлнясы бар 6ip Мэскеулж еврей бар едг Фамилиясыньщ соцгы эрш жумсак, мэкки 1зшэкпен бггетш! деп кулгеш бар. Сол екеум13 Сахалиннен Владивостокца келдне, Владивостоктан журш отырып, 6ip пойыздан Tycin, 6ip пойызга мшш, 6ip айдан аса уакытта Казахстан га келдш. Петропавл цаласыньщ вокзалына тускенде: Тура тур, мына жерде! - деп 6ip жакда жупрш кетш едг Om eyip, кайдан алганын бшмеймш, кеп акша тауып келдг Содан кешн айтты: - Эй, Махмед, ендш жерде б1здщ жолымыз exi турл1 болады. Сен 03iHHiH Жамбыл облысьща кете бер. Ал мен осы жерден Мэскеуге кетемш, - дедг Сонымен екеум5з кимай коштастыц. Транша дегенмен, exi айдай дэмдес болганбыз, турмеде де таныстыгымыз бар едг Сол фамилиясы кекталга уксас еврей маган 6ip хат жазып берген болатын. - Елще барганда сол жерде 6ipa3 еврейлер бар, сен мына хатты солардын 6ipiHe бер. 03iHe жаксы болады, - деп айткан едг Шолактауга келгеннен кешн кенштерде icTen журген бастыктардыц 6ipeyiHe элп хатты 6epin ед1м. - Ой, сен 6i3re керек адам екенещ гой! Ой, сен, ез1, ете жаксы адам екенещ гой, - деп MeHi 6ip кешштщ койма бастыгы кылып тагайындады, - дейдг Махмедтщ бул эщтмесш жай гана, Kipicne сиякты eciMe алып отырмын. Ал сол 83 жылгы курд азамат узак отырып сыр шертшкен кезде 03i байцамай 6ip кызык окиганы айтып калды. - Менщ карауымда жер шукылап, геолог сиякты болып журетш eKi кыз бар едг Олардьщ негылган геолог екенщ, не тындырып жургешн мен кеп бше бермейтшмш. EKeyi MeHin ушмде жатты. Сол кыздардьщ 6ip кызыгын айтайын ci3re, - дедг - BipeyimH аты Вера едк ал eKiHmiciHiH eciMi Манана ед1. Сол eKeyi... 6ip куш таудын анау ушар басында... тастан таска ceKipin жур екен. Bip

уакытта олардын касынан 6ip адам етп атка мшген. Кдзак. Qniri казак атына камшы басып, маган жетш келд!. Kosi аларып кеткен. Кэд1мп казактыц эйел!: - 0лед! аналар еледИ - дейд!. Жартастан кулап елем!з! - деп... Куз жартас 1здеп жур... тез бар, Махмед, эйтпесе аналарьщ куз га ceKipefli. Мэстек атым бар ед! соган мшш, шокырактап элп eKi кыздыц касына барайын. Барсам eKeyi 6ip кара тасты кушактап enipen жылап жатыр екен. - Ей, сендерге не болды? - дед!м мен. Ею кыз мен!ц келген!ме мэн бермед!. Жылай бердк жылай 6epni. Bip кезде eKeyi кушактасып жылады. - Эй, сендерге не болды, айтсаццаршы, - деймш. - Жок-жок, сен 6spi6ip тус!нбейс!ц, - дейд! Манана деген кыз. - Сен тусшбейсщ! - деп Вера деген кыз да кайталады. Содан кешн eKeyi тагы да жылап-жылап турып сыбырласты. Сыбырласты дагы сол арадан жогары карай, шьщнын басына карай квтершдь Ол 03i... шыц дейтш шын да емес, би!кт1г! ек! жуз метрден аспайтын Бвр!басы дейт!н бурыл кек тас ед!... Сол куздын басына exeyi шыкты да, кушактаскан калпында айкай салды. - Кд)ш бол, жарык дуние! — деп. - Эй, сендер жынданып кетйцдер ме?! - деп тура жупрд!м. Тура жупрш барсам, eKeyi сол кушактаскан калпы томен карай сеюрешн деп тур екен. ¥стай алдым. Ж!бермей койдым. - Эй, не болды сендерге? Айтпайсындар ма? - дед1м. - Сен 6api6ip тус!нбейс!ч, - дед! Манана деген кыз. - Неменеш тус!нбейм!н, нен! тусшбеймш? - Бугш 6i3fliH улы кесем!м!з Сталин Иосиф Виссарионович олд! гой, дуниеден ©TTi гой, - дед!. MeHin журепм шым ете калды. Мен канша дегенмен, !штей ойладым, бэрекелдк дурыс болды, дурыс болды деп ойладым. Ce6e6i 6i3fli туган жер!м!зден айырып К^азакстанга жер аударгызган сол ед! гой. BipaK, эрине, кыздарга сырымды берген жокпын. Мен де Tepic карап ©TipiicreH кемсевдеп жылаган болдым. Мен OTipiicreH кемсевдеп жылап турганда карасам, exi кызым кайта­ дан кушактасып алып, кайтадан жылап, 6ip-6ipiMeH коштасып, элг! шагын шьщнын басынан томен карай кол устасып ceKipettin деп тур! Кайтадан жупрш барып exeyiH капсыра кушактадым. Алдымен Вераньщ иыгына колым шктг Вераны тартып ед!м

Манана катты шьщгырып, жалгыз ез1 сеюрмекни болды... оны да кушактап кысып алдым... - Сен ж1бер, сен ж^бер! - деп eKeyi де MeHi ей жагымнан жулмалай бастады. - Ж1бер, сен 6api6ip тусшбейсщ. Bi3 елем1з. Е н дт жерде 6i3re ешкандай ом1рдщ Keperi жок. ¥лы косем1м1з влдг Кун батты. Дуниеш карангы тунек басты. Б1з eMip сурмейм1з! - дедг Содан, не керек, узак сездщ кыскасы (Махмед жарыктык казак тшнде ете жаксы свйлейтш едг Осы сездердщ бэрш сол KiciHin ез мэнересшде жазып отырмын) элп eKi бейбагым 6ipece мен1мен алысады, 6ipece eKeyi кушактасады, 6ipece eKeyi умтылып барып тастьщ басына шыгады. Сонымен, бес-алты рет олардйГ кайтарып журш, мал кайыргандай теменге TycipntM. Сеюрем1з де ceKipeMi3, олем1з де елем1з. Ой, койсацдаршы, Tipi Kici TipniriH жасау керек, елген адаммен 6ipre елу жок. Казактьщ макалы бар сондай. «влген адамньщ сонынан ерме, Tipi адамсыц Дрлшщп icTe» деген, деп оларга, жанагы, казакша туЫщцрш жатырмын. Кдзакшадан орысшага аударып тусйшрш жатырмын. Акырында eKeyiH мен эрен кещпрд1м. Теменге Tycipin, езен суына жуындырып ауылга алып келд!М. BipaK ауылга келген кезде Вера: - Махмед ага, ci3 б1здщ мынау кылыгЫмызды епшмге айтып коймацыз, - дедг - Кбайта жаксы емес пе, комсомол жиналысында алгыс аласьщдар. Сталин елгенде Сталинмен 6ipre onrici келд1 деп газеттер жазады, - деп кулд!м, эрине кекетш кулд1м. EKi кыз менщ кекеткешмд1 онша тусше койган жокBip кезде Манана деген кыз, ол e3i армян едр элденеге катты ашуланып... маган жакындап кел in... жагамнан алды: - Сен жау, халык жауысьщ, сен 6i3 екеум1здщ Сталинге шын пейшм!зд1 6ijiflipiii, шыцнан cexipyiMiare кедерп жасадыц. Сен нагыз халык жауысьщ! - дедг Бурылып тагы да кайтадан кашпакшы болды. Мен екеуш эрен токтаттым.вз1мнщ тор шолак атымменен eKeyiH кес-кестеп, жiбepмeй ауылга алып келд1м, — деп кулген едг Жарыктьщ. Кулген едг Едг Сол 83 жастагы Махмед айткан энпме мына Манананьщ ушнде отырганда eciMe тусе коймаганменен кешн вз санамда exeyiH уштастырдым. Ce6e6i Махмед айткан едг - Oniri кыздьщ аты... осы мынау... элп... каша деген тамак бар гой... Сол каша деген тамакка уксайтын ед1 деген. Кектал деген ауылдын атын еврейдщ фамилиясымен

уштастырган Махмед ещц Манананьщ атын да каша деген тамакка уксастырганнан кешн мен ойладым: сол осы мынау Манана емес пе екен. Орыста манная каша деген угым бар гой. Андрей eKeyiMi3 ушнде отырганда Манана: — Мен акымакпын, акымакпын, Аким, - деген. - Мен сол Сталин унпн шьщнан ceKipin елш кала жаздадым гой. Цазакстанда, сендерде, Шолактау деген жерде. Ал ез1мнщ кандай акымак болганымды енщ-ещп TyciHin журмш, - деген. Ол эцпмесше де мен дэл сол куш мэн берген емеспш. Осы кундер1 ойласам, Андрейге запас кштш 6epin турып: — Андрей, келеш жолы Аким eKeyin кел1ндер, сонда мына кштпен eciicri оздерщ ашып Kipimiep! - деген сэттеп Манананьщ куп-ку кейт eciMe оралады. Киггп усынган кезде Манананьщ Колы д1ршдеп, ушнде соншалыкты 6ip тэуекел, соншалыкты 6ip, дуниеден без1ну бар едь Совет одагыньщ он бес республикасынан келген отыз ею «баланын» OMipi 6ip жуйеге, 6ip илеуге тусе бастады. Кдлзыккызык фшпмдер коре бастадык. Атагы жер жарган жазушы, режиссер, операторлар, суретшшер 6i3re дэрю оки бастады. Кун сайын уш фильм керем13. Кун сайын кино зерттеунп галым келедь Сонымен бэрщ косканда тацгы сагат оннан кешю сагат алтыга дсЙ1Н 6i3 ойлануга, кызык 1здеуге, 6ip-6ipiMi3flin алдымызда концерт коюга уакытымыз калмайтын болды. Сабамызга TycTiK, калыпка келдш. Ендо, шын мэншде, кино OHepiHiH кыр-сырын бшуге кумарта бастадьщ. Сейтш тэртшке Tycin, Андрей езшщ фокусын керсетпейтш болып, шкафка Kipin KeTin ария айтуды Койып, кешеде турган милиционердщ жез туймесш жулып алуга уакыты болмай журген Андрей 6ip KyHi: — Сабактан кешн екеум!з уйге барайык, э, - дедь Мен сэл ойланып калдым. Ыцгайсыз емес пе дегендей. вте бшк дэрежедеп кызметкер. Оныц ушне кайта-кайта баргыштап мазасын алу калай болады дегендей. Мен ундемей тур ед!м Андрей айтты: —CeHi папам шакырып жатыр. CeHi Keprici келедк эцпмелесюш келед1, мамам да сурай беред^ анау досыц кайда Шьщгысханныц HeMepeci, - дейд!. Андрей 6ipa3 кулш алды. - Bi3 ceHi Шьщгысханныц урпагы дейм1з, ал менщ мамам Шьщгысханныц HeMepeci дейд1, - деп. Сол куш кешке жакын Андрейдщ ушнде болдык. Баягы сол кофе, баягы сол кытырлак нан, 6ip-eKi уз!м колбаса, сыпайы гана отырып, сыпайы гана эцпмелестж.

Андрейдщ паласы Кдзакстан туралы менен 6ipa3 мэл1меттер су рады. Содан кешн тагы да, будан бурын айтканындай: - Сен оку бтретш кезде маган кел уйге. Димаш Ахметович Крнаевка хат жазып беремш. Ол Kici жаксы, бшед1 MeHi, - дедг IuiiMHeH ойладым, маган хаттын Keperi не, деп. BipaK басымды изеп сыпайылык бивдрш койдым. Ол уйде eKi сагаттай отырып калдьщ. Олдеб1р жактан концертке катысып Карина оралды. Оньщ эдетг сэл гана бас изеп, амандасатын да 03iHin белмесше Kipin кететш. Сонымен MeHin конактыгым аякталып, ещц кетешн деп турганымда асбелме жакта журген анасы келд1 Андрейдщ: - Ой, Андрей, уш кун болды Мананадан eui6ip хабар жок. Мен кемщде он шакты рет телефон шалдым, алмайды, ауырып калды ма байгус. Не болды екен? Кунде мшдетп турде Tin шалатын едк хабарласушы ед1 гой, - дедг Андрей онша унатпай кабылдады мамасыньщ сезш. - Журген шыгар, отырган шыгар, бшесщ гой оньщ мшезш, - дедг - Жок, - дед1 мамасы, - буйтш уш кун-кун хабарсыз кетпейтугын. K,a3ip оньщ баратын да же pi жок, уйден шыкпайтын адам. Сен, Аким досьщ екеущ барып келщдер. Амандыгын бппп келщдер, озщ айтып ен гой запас кштш маган 6epfli деп. - Иэ, - дед1 Андрей, - запас к и т менде. - Оны кайда койып едщ? Жогалтып койган жоксьщ ба? - Жок, жогалткан жокпын, Mine. Мынау суырмада. - Ендеше, - дед1 Андрейдщ мамасы (Жарыктьщтьщ eciMiH умытый калыппын. 0KiHimTi-aK), - екеущ барып келе койьщдар. Сонымен Андрей екеумгз метрога Tycin, метродан шыгып, ез1м1зге белгш кешелерд1 айналып етш, уйлерд1 айналып OTin, Москва езеншщ жагасындагы бшк уйдщ бшк этажына кетершдж. EciKTin коцырауын ары басамыз, 6epi басамыз ешмм жауап бермейдг Bip кезде Андрей шошып Kerri. - Ой, мынау шынында да кызык жагдай болды гой! - дедг - Сол байгус ауырып калды-ау шамасы, э! Ауырып калды. Сол байгус телефонга жете алмай калды-ау, э, жете алмай калды! - Сейтш эр сурагына e3i жауап 6epin сейлейтш Андрейдщ эдеы едг - Ал ещй сонда не болды, не болды? '

Содан кешн мен айттым: - Эй, Андрей, неге сасып турсьщ? Саспа. Сенщ калтанда кшт бар гой, — Андрейдщ K03i бакырайып Kerri. - Эй, сен кандай акылды адамсыц?! - дед! маган. - Е, не болып калды? - Шынында да менщ калтамда кшт бар гой. Менщ сол калтамда кшт бар екеш еншме туспей тур гой. Ой, азамат! - деп MeHi мактап койды. Екеум1з тагы да eciicriH кочырауын 6ipa3 шырылдатып-шарылдатып алдык. Болмаган сон Андрей есжке кшт салды. EciicriH кшт! 6ipey емес ушеу екен. Алдымен 6ipeyi ашылды. Содан кей!н шикылдап-кикылдап eKinmici ашылды. Одан кей!н уншз ашылатын yuiiHHii к!лт бар екен. Ол шагын гана юшкентай кшт екен. Мен штей гана тацкалып койдым. Bip eciKKe уш кшт салудьщ канша кажет! бар дегендей. Армяндардьщ кездер! шарасынан шыгып турады. Андрей де солардьщ 6ipi едь BipaK бул жолы Андрей к!шкентай k'i.tt ашылган сон маган бурылып карап ед! мен оган танкалдым. Жайшыльщта улкен кездер! TinTi шарасынан шыгып кетшть Элде б!рденеден шошынгандай маган туншыга сейлед!. Ол жайшыЛыкта мен! Шьщгысханньщ урпагы деп айтатын едк бул жолы, сасканы болар, 03iMHiH атымды атады: - Аким, осы eciicri сен ашшы. Тартшы opi карай, - дед!. Ггшмнен ойладым онда турган не бар. Eciicri ашуга шамасы келмей тур ма деп. Осы кунде ойлаймын, Андрей туысканы болган сон элденеш, элдеб!р KayinTi жагдайды сезд! ме екен. Ал мен болсам Манананьщ exi туып 6ip калганы емесшн. Ештене сезген де жокпын. - Кэне, былайырак тур, - деп eciKTi тартып калдым. Тартып калдым да мен де 6ip rypni ынгайсызданып турып калдым. Ар жагында тагы 6ip ecix бар екен. Оны HTepin ед!м ашылмады. Содан кешн Андрейге бурылдым: - Мынаган да кшт салыпты гой, - деп. Ещй гана байкадым Андрейдщ тур-туш куп-ку болып кеткен екен. Шошыну, урку, элдеб1р куд!ктену тулабойын тутас билеп алган сиякты, д!ршдеп-калшылдап Kerri. - Токташы, токташы, - деп элп кшттердщ жэне 6ipeyiH, TepTinuii кшгй тауьщ маган устатты. — Енд! мынаменен ашшы, - дед!. Мен эл1 де ештене туешген жокпын.

- Экел, - дед1М де тертшнп Klnrri iuiKi есшке салдым. Iiinci eciK те оцай ашылмады. Уш-терт бурап, куш салып арен аштым. - Ал Kip, - дед1м Андрейге. - BipaK Манананы шошытып алмайык, э. Айкайлап селеп Kip жарай ма, - дед1м. Андрей одан бетер зэреш ушып KeTinTi. - Сен неге олай дейсщ? - дедь - Жок, езщ емес пе маган аш деп турган, - дед1м мен ani де болса куле Tycin. Андрей бурынгыдан да 3apeci ушкан, TinTi калшылдап-д1ршдеп кеткеш де ce3ijiiri турды. -Е щ ц сен HTepmi, ашшы, Аким, - дед!. Мен элдеб1р кылжак ой келгендей, сэл гана кулш, кекете туспм. - Онда турган не бар, Андрей, бпке сенш, уй сенщ эпкецнщ уйь Итер eciicri, - дед1м. - Жок, - flefli Андрей, - сен Шьщгысханныц урпагысыц гой, ашшы. - Мен мырс eTin кулд1м де iuiKi eciicri ары карай итерд1м. Андрейдщ бойын билеген коркыныш, урей маган ani де сезше койган жок едь - KipceH, езщ Kip. Эпке сенш, Kip, — дед1м. Андрей кипактап тур. Содан кешн менщ иыгымнан асылып iuiKe карай: - Манана, Манана, 6\з келдж, - деп айкайлады. Андрейдщ айкайына ешк:м ун катпады. Содан кешн Андрей MeHi итерш калгандай: - Ктрсейнй пике, сен конаксыц гой! - дедь Менщ ойымда ештеце жок xipin кегпм. Манананьщ улкен сарайдай бшк ушне юрген бойда мен де, элденеш сезгендей, турып калдым. - Андрей, юрсейпп езщ, - дед1м. Андрей менщ бел1мнен eKi колымен суйенш турып: - Манана, 6i3 келдщ кой, карсы ал. Кдсымда Аким бар, - дедь Андрейдщ бул унше енщандай жауап болмады. Москваныц кущцзшщ 63i куцпрт келедь Сондыктан да Андрей дэл1здеп шамды жакты. Жакты да тагы да маган суйенш турып: -Манана, 6i3 келдщ гой. К,онаккелд! саган. Аким келдц - дедь Ешкандай ун ест1медк. Андрей бурынгыдан да саса тусть Ещц мен Андрейдщ бойындагы TyciHiKci3 flipiflfli аньщ сезд1м. BipaK маган sni де муныц урейппц ce6e6i жете койган жок. Ол неге урейленш тур деген ой да келе коймады.

Екеушз дэл1зде турып аяк кшм1м1зд1 ш ептк. Куз айы гой. Аздап балшьщ болып калган аяк кшм1м1зд1 катарластырып койдьщ. Андрей маган карал басын шайкады: - Мумкш дукенге кеткен шыгар? Жур, жарайды, Kipe берешк ушне, - дедп BipaK уншдеп коркыныш енд! гана маган жеткендей мен де кимылсыз турып калдым. - Кдй жагына KipeMi3? — дед!м мен оган. - Дукенге кеткен шыгар, - дед1 Андрей тагы да. - Жур, улкен конак болмеге юрешк. Осы куш ойлаймын, дэл каз1р ойлап отырмын, осы эссеш жазып отырганда ойлап отырмын. Андрей конак болмеге барайык деп маган неге усыныс жасады екен. Элде ас белме жакта элп сумдьщтьщ болганын Андрей нитей ce3fli ме екен? Мынау Кандас, туыскан адамдардыц ара катынасында эл1 галымдар аша алмай журген купия байланыстар, купиялар бар гой. Мен, шамасы ештеце сезе коймадым, жэне де бугшпдей салмакты емес, ур да жыктау кез1м емес пе. Цонак болмеге 6ipiHini болып мен KipfliM. Ешкандай 03repic кутпед1м. Бурыш-бурыштагы жиЬаздар соншалыкты кец, соншалыкты бшк болмеде кппкентай гана баланыц ойыншыгындай жет!мс1реп белек-болек тур. Дэл ортадагы аса кымбат узын да жалпак столдьщ устшде 6ip жапырак ак кагаз жатыр екен. Мен касына барып уцше берд1м. Ce6e6i мынандай тап-таза жиналган столдьщ устшде сэл гана жиырылып калган ак кагаздыц жатуы маган зацсыз сиякты коршдп Мен карадым да тацкалдым. Кдгаздыц бас жагында «Аким» деген сезд1 окып калдым. Баска KiciHin ушнде турмын гой, уят болады гой деген ойдан бурын мен «Аким» деген созге коцш аудардым да кагазды колыма ала берд1м. Ала берд1м де тацкалдым. «Аким» деген созден кешн тире койылыпты. Тиреден кешн «кир» деген уш эрш жазылыпты. Кешн де, осы кунде де ойлаймын: «кир» деген уш эрш киргиз деген создщ алгашкы уш 3pni болу керек. Ол уш эрштщ белшен кайтадан сызып койыпты. Содан кешн толыгымен «Сын казахского народа» дептп Бул сездерге Tim i тацкалдым. Ол не деген сез, Манана менщ атымды жазган гой. Одан кешн жэне 6ip телефон HOMepi тершптп Ол кездеп Москваныц орталык кошелерде туратын адамдардыц телефоны «К» эршмен басталатын. «К» деген эрш содан кешн алты цифр сан тусшть Одан кешн бес-алты жол сиятындай кец-мол орын калдырыпты да ШАЯ ИЦХАКОВИЧ ГОЛОЩЕКИН деп жазылыпты. Мен бул создерд1 каз1р, дэл каз1р жазып отырганда, эрине, тез-

тез, сырылдатып етш Kerri м. Ал сол сэтте, сол кезевде мен элп сездерд1 тук укпасам да oipneiiie рет кайталап, ете баяу окыдым. Ce6e6i маган Голощекин деген сезд1 6ipHeme рет гана экемнщ аузынан ест1ген ед1м. Ал «Шая» деген сезш де «Ицхакович» деген ce3i де элдешмнщ экесшщ аты болар. Ицхак деген эрштщ жазылуы маган 6ip турл! жумбак болып кершдг Андрей MeHi конак болмеде узак устады. Шарасынан шыгып туратын армян кездер1 жасаурап, жыпылыктап, маган элдеб1рдеце айткысы келгендей, айта алмай, туншыгып отыргандай жэутендеп карады. Орнынан турып кет1п, элденеш умыткандай кайтадан отыра калып, маган тагы да жэутевдей карады. Ол осы кимылын бес-алты рет кайталады. Уакыт ете бердг Bip сэтте элденеге тэуекел деп бел бугандай Андрей, кайтадан орнынан турып, барып дэл1зд1ц eciriH ашты. EciriH ашып 6ipa3 турды. Кайтадан кос еактщ ею жакпарын кайта жауып, кайтадан менщ касыма келш отырды. Мен, е:н, баяу ойлайтын адаммын. Болып жаткан окигаларды да баяу, асыкпай кабылдаймын жэне де, кебшесе, eTin кеткеннен кешн гана ap6ip болган окиганьщ мэн-магынасын eciMe кайта Tycipyre тырысатын эделм бар. Осы кунге дешн солай. Сол сэтте Андрейдщ соншама сасканын, орнынан 6ip турып, 6ip отырганын, маган жэутецдеп караганын тусшбодм, аса 6ip мэн бере койган жокпын. Андрей ymiHmi рет пе, тертшнй рет пе орнынан турып маган жалбарына карап, армян кездер1 сулана rycin тагы да барып дэл1здщ eciriH ашты, кайта келш, менщ касыма отырды. Содан кешн сынактан ете алмай калган студенттщ профессорга жалынганындай ерекше 6ip мусэшр бейне тауып маган жалбарына карады. - Сен, Аким, Аким... Шыцгыстыц урпагы, Шьщгысханныц урпагы, журил екеум1з ас белмеге барайык, ас белмеге барайык... MeHiH кулюм келд1. Андрейд1н мына кылыгын тус)нбед!м. Тус!нбегенд!ктен де кулк'1м келдг - Андрей, саган не болды? Ас белмеге бару проблема болып тур ма? Жарайды, жур, барайык, - дедщг Андрей cyMipefiin менщ соцымнан epfli. Эр аягын баскан сайын ypKin-шошып турган сиякты KepiHfli маган. Дэл1зд1н eciriH аштым мен. Кос жактаулы улкен eciK ауыр козгалып эрен барып орнына турды. - Ал, енд1 не icTeftMi3? - дед1м Андрейге бурылып. Андрей TinTi урке Tycin, шоши Tycin онсыз да уясынан атып кетуге шак турган армян кездер1мен маган жалына карады. - 03iH басташы, Шьщгысханныц урпагы, - дед1. Мен ац-тац

жэне езщ басташы Шыцгысханныц урпагы деген соц сэл де болса канаттангандай дэл1збен отш барып ас белменщ eciriH тартып ашып калдым. Ас белменщ eciriH тартып ашып калдым. Ас белменщ eciriH тартып ашып калдым... Ас белменщ eciriH... eciriH... жулкып ашып калдым... 0 дегенде MeHin жалкау миым керген окиганы, керген cypeTTi тугае кабылдай коймады. Ол сумдык сурет маган б1рден эсер ете коймады. Мен алдымен Андрейге карадым. Жайбаракат, саспай карадым. Содан KeftiH кайтадан ас белменщ inim e карадым. 0 n i де болса саспай, сабырмен карадым. Жай гана 6ip танкалу, тацкалу гана. Содан кешн кайтадан Андрейге 6ip карадым. Андрейде ес-тус жок. Ол б1рдеце ce3in тургандай, жалт бурылып, сырткы eciKKe шыгып каша женелпа келш тургандай эсер erri маган. Мен Андрейге тш каттым. — Андрей, сен неге, сен неге? - дед!м. Содан KeftiH ез!мнщ койган сурагым акымактьщ сурагы екенш туешгендей кайтадан ас болмеге карадым. Ещп гана менщ санама сумдык сурет оралды. Сумдык. Осы кунге дешн мен умытпаймын. Сумдык сурет. Ас белмедеп бшк эдем( абажурлы люстраныньщ жогаргы жагындагы кайкы, сэщц болат мушздерше аркан байланыпты. Жуан аркан емес, жщшпее, жщйпке аркан торт-бес рет оралып кэд1мгщей жуан арканга 6eprici3 eplniirri. Ен алдымен салбырап турган елш денеш керд1м. Ko3i шарасынан шыгып кеткен Манананы корд1м. Бул, ендц Манана деп айтуга келмейт1н баска 6ip адам. Дэл!рек айтканда, баска 6ip угым ед1. Еденде жамбастай кулаган аркасыз орындыкты KopfliM. Дэл сол сэтте ештеце тусшбесем де KeftiH келе угындым, TyciHfliM. Манана мойнына тузак салып асылып елер1нде астындагы орындыкты теуш ж1берген болар деп ойлаймын. Осы кунге дешн сол, сол 6ip орындыктыц калай жамбастап кулаганын елестетш шошына ойлаймын. Шошына eciMe аламын. Ал одан KeftiHri керген сурет1м осы кунге дей1н TyciHiKci3. Манананыц аягында eriK бар екен. Кыста киет1н eTiK. 0лде Манана далага барып, сыртта жур in, узак журш ушне кайтты ма екен. ETixriH табанын соншалыкты балшыкка батканы калай? Балшьщ-балшык eTiK, балшык-балшык табан. Ас белменщ торт бурышында сол балшык eTiicriH ianepi калган. Алдымен табанымен тускен, окшеегмен коса тускен 1здер1 кала 6epirrri. Ботка жеген баланыц аузындай жагал-жагал Манананьщ ас белмесг кошен1ц лайвшен, eTiicriH екшес1мен, eTiKTiH табанымен былгана 6epinTi,

былгана 6epiirri. Bip гажабы карама-карсы eKi кабырга кемшде жиырма-жиырма марте етш табанымен тебшген. Соны байкадым. EciMfli жинай кеде, жарты сататтан кешн бе екен элп кдбыргага тускен eTiK 1здерше тацкала карап кеп турдым, узак турдым. Ак кагазга ап-айкын мер баскандай дере in... Андрей, жылай алмай ма, бшмеймш, терезеге карай ысырылып койылган ас столыньщ ycTiHe бет1н басып, солк-солк етш, уншзтунс1з козгалактап турды. Сол сэт, сол окига, сол сумдьщ окига кас пен кездщ арасындай тез гана еткен сиякты едь Bi3 Манананьщ ушне KipreH сон конак белмеде он-он бес минуттай гана отырган сиякты едш. Одан кешн ас белмеге юргенде кеп болса бес-он минут турган сиякты едш. Кешн сол уйден eciicri жауып кайта шыккан кез1м1зде сагат тунп уш болганын байкадым. Сол eKi ортада уакыттьщ кайда кеткенш, сол ею ортада уакытты юмнщ калай урлап кеткенш мен тусшбеймш. Сол кезде де туе in ген емеепш. Кдз1р де ryciHep емесniH. Тусшбеймш. Жэне 6ip тацкалатын жагдайым: дайын турган телефоннан Андрейдщ экеа мен memeciHe хабарласпай, сыртка шыккан сон автоматтан телефон шалдьщ. Оны да тусшбеймш. ¥кпаймын. Bipaa телефон шалдык та 6i3 уйге кайта юрдш. Bipnen улкен залга барып жайгасып отырдьщ. Bip кезде Манананьщ телефоны шырылдады. 0Keci болса керек, Андрейге элдeнeлepдi айтып, даусы гуршдеп буйрьщ 6epin жатты. Осы кунде ойлаймын уйден шыгып кетпендер деген болар-ау деп. Жарты сагат па екен, кырьщ минут па екен 6i3 6ip-6ipiMi3re карап бакырайып отырганда Андрейд1н экес1 мен шешес1 келдь 0Keci генерал-лейтенант формасын KHin аса салтанатты турде келд1. Ол Kici де жетть Ол Kici де ас белмеге барды. Анасы ас белмеге бара алмады. К^онак белмеде Андрей екеум1здщ касымызда отырып калды. Содан кей1н Андрейд1н экес1 Манананьщ телефонынан элдеб1р жерге хабарласты. Кеп узамай, ары кетсе он бес минутта, Манананьщ уш белмел1 yfti кызыл жагалы, сары ала жагалы кызметкерлерге толып KeTTi. Осы кунде ойлаймын, кешннен талай ойладым, 6i3 exiumi барганда Манананьщ Андрейге запас кштш берген жумбагына шеш1м тапкандай боламын. Манана 6i3fli соцгы ке­ рш турган, сонгы рет коштасып тургандай болган екен-ay дейм1н. Жэне де энпме уст1нде маган ерекше карап, маган, ойнакшыган, eci ауыскан адамдай кездер! шатынай карап Манананьщ: «Сендерд!ц Шолактау деген калаларыцды б1лем мен. Мен сонда

болганмын. Сонда мен кызмет icTereHMiH. Сонда жургенде мен Вера деген курбым екеумзз Иосиф Виссарионович Сталиннщ дуниеден откенш ecTireH едш. Иосиф Виссарионович Сталиннщ дуниеден OTKeHiH ecxireH сон Вера екеум1з тау-таска карай жупргенб1з. Бшк жартастан кулап... Екеум1з бшк шьщньщ басына шыгып Ke3iMi3fli жумып турып олем1з дегенб!з. Екеум1з кол устасып турып жартастан томен карай куламакшы болганбыз. Екеум1з де шын куламак болдык, екеум1з де окшбей куламакшы болдык. Екеумзз де Иосиф Виссарионович елгенде 6i3 неге Tipi журу1м1з керек деген 6epiK устамга келген едж. Bi3fli сол жердеп 6ip курд, улты курд Kici, оны 6i3 дядя Миша дейтш едж. Сол дядя Миша жупрш кел in устап алып ж1бермей койды. Ол Kici болмаганда 6i3 жартастан ceKipeTiH едж. Иосиф Виссарионович унпн. Одан кешн 6i3re oMipflin eiu6ip кажет! жок efli, кажет1 жок efli. Аким ты понимаешь, меня? Я была такая»... -дегеш кешн-кешн гана аньщ угынгандай болгам. Бул сездерд1н нагыз мэн-магынасында кешн оралып efli. BipiHmi кездескенде шетш гана шыгарып койган OHriMeHi eKiHmi кездескенде маган тагы да кутырынган кезбен карап отырып: «Мен киргиз халкыньщ алдында кунэЬармын. Мен киргиздарга каншама турл1 укол салдым. Бастарын таз кылдьщ, мурындары опырылып тусетш укол салдык. Мен, мен мына колыммен. Ал Вера болса менен де батыр едг Вера болса менен де ежет едг Тапсырманы булжытпай орындайтын. BspiH айт та, 6ipiH айт, Аким, ты сын киргизского народа, извини пожалуйста, сен сын казахского народа, не поймешь меня. Б1з ер адамдардьщ, саналы адамдардьщ бшепне укол салдык. Bi3 салган уколдан каншама мыкты болса да еркек адамдар мэнпрт калатын efli. Айткан буйрыкты орындай беретш, орындай 6epeTiH KOfliMri нагыз мэнгурт болып калатын efli... Аким, ты поймаешь это? Менщ миым самаркау. Содан 6epi жарты гасыр етп. Жарты гасыр! Москвада, асбелмеде болган сол сумдык окиганьщ мэнмагынасын, астарлы сырын енд1-енд1 угына бастаган сияктымын. Аппак кабыргага анык басылган балшык табан етш Mopi... Замана Mepi... Кок аспанда кырагы коз бар...