Мұхтар Әуезов 40-том

Авторы: Мұхтар Әуезов

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ М.О. ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ӘДЕБИЕТ ЖӘНЕ ӨНЕР ИНСТИТУТЫ Мұхтар Әуезов ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ЕЛУ ТОМДЫҚ ТОЛЫҚ ЖИНАҒЫ 40-том МАҚАЛАЛАР, БАЯНДАМАЛАР, ЖОЛЖАЗБА 1959–1961 “ДӘУІР” “ЖІБЕК ЖОЛЫ” АЛМАТЫ

УДК 821.512.122 ББК 84 Қаз-7 Ә 82­­ Р е д а к ц и я л ы қ к е ң е с: Кеңес төрағалары – М. Құл-Мұхаммед, А. Сәрінжіпов Жалпы редакциясын басқарған – ҰҒА корреспондент мүшесі, филология ғылымдарының докторы У. Қалижанов К е ң е с м ү ш е л е р і: Әкім Т., Әуезов М., Жұртбай Т., Кекілбаев Ә., Қанапиянов Б., Қасқабасов С., Қирабаев С., Қонаев Д., Қошанов А., Құрманғали Қ., Мағауин М., Мұртаза Ш., Нұрпейісов Ә., Оразалин Н., Сүлейменов О., Тасмағамбетов И., Ыбырай Ш. Әуезов М. Ә 82 Шығармаларының елу томдық толық жинағы. – Алматы: “Дәуір”, “Жібек жолы”, 2014. 40-том: Мақалалар, баяндамалар, жолжазба. 1959– 1961. – 280 б. ISBN 978-601-294-182-1 ̽õòàð Îìàðõàí½ëû °óåçîâ øû¹àðìàëàðûíû» åëó òîìäûº àêàäåìèÿëûº òîëûº áàñûëûìûíû» 40-òîìûíà “Îñîáåííîñòè ðàçâèòèÿ ëèòåðàòóð ñîöèàëèñòè÷åñêèõ íàöèé”, “Íà ïîðîãå øåñòèäåñÿòîãî...”, “Ñâåòëàÿ âåðøèíà ëèòåðàòóðû”, “°êåë äîñòûº ºîëû»äû, áàóûðëàðûì!”, “Çàìàí øàðòû”, “Æûë êåëãåíäåé æà»àëûº ñåçåìiç” ìàºàëàëàðû ìåí áàÿíäàìàëàðû æ¸íå “´ñêåí ¼ðêåí” ðîìàíûíû» äåðåêòåði åíäi. Êiòàï ¹ûëûìè æ½ðòøûëûººà, ºàëû» îºûðìàí ºàóûì¹à àðíàë¹àí. УДК 821.512.122 ББК 84 Қаз-7 ISBN 978-601-294-182-1 (40-том) ISBN 978-601-294-142-5 © М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты, 2014 Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі

«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды ың н Ìà¢àëàëàð, áàÿíäàìàëàð

ÏÎÇÎÐ ÏÀËÀ×ÀÌ ÞÆÍÎÃÎ ÂÜÅÒÍÀÌÀ! Ñ ãíåâîì è âîçìóùåíèåì âñòðåòèëè ìû âåñòü î âàðâàðñêîì çëîäåÿíèè, ñîâåðøåí­íîì èìïåðèàëèñòàìè è èõ ïðèñëóæíèêàìè â Þæíîì Âüåòíàìå. Ïîäëîå îòðàâëåíèå íè â ÷åì íå ïîâèííûõ ëþäåé â êîíöëàãåðå Ôó-Ëîé1 ìîæåò ñðàâíèòüñÿ ðàçâå òîëüêî ñ ñàìûìè ìðà÷íûìè ïðåñòóïëåíèÿìè ãèò­ëåðîâöåâ. Æåðòâàìè ìàññîâîãî óáèéñòâà ñòàëè ëþäè, áåñêîðûñòíî îòñòàèâàâøèå íåçàâèñèìîñòü è ñâîáîäó ñâîåé ðîäèíû, áîðîâøèåñÿ çà ñâåòëîå áóäóùåå ñâîåãî íàðîäà. Ñîâñåì íåäàâíî â Òàøêåíòå ïðîõîäèëà êîíôåðåíöèÿ ïèñàòåëåé ñòðàí Àçèè è Àô­ðèêè, êîòîðàÿ ïðèíÿëà ðåøåíèÿ, ïðîíèê­íóòûå äóõîì ãóìàíèçìà, äðóæáû è åäèí­ñòâà ìåæäó íàðî­äàìè ìèðà. Ìû, ó÷àñòíè­êè ýòîé êîíôåðåíöèè, âäîõ­ íîâëåííûå âû­ñîêèìè èäåÿìè áîðüáû çà ïðîãðåññ ÷åëî­âå­ ÷åñòâà, çà ñâîáîäó è íåçàâèñèìîñòü íàðîäîâ, ïðèñîåäèíÿåì ñâîé ãíåâíûé ãî­ëîñ ê ìíîãî÷èñëåííûì ïðîòåñòàì ïðîòèâ êðî­âàâûõ çëîäåÿíèé íãî-äèíü-äüåìîâñêèõ âëàñòåé è èõ ïîêðîâèòåëåé. Ìû ãîðÿ÷î ïîääåðæèâàåì òðåáîâàíèå âüåòíàìñêîé èíòåëëèãåíöèè, âûñêàçàííîå â îáðàùåíèè ê èíòåëëèãåíöèè âñåãî ìèðà, î òîì, ÷òîáû þæíîâüåòíàìñêèå âëàñòè ëèêâèäèðîâàëè âñå êîíöåíòðàöèîííûå ëàãåðÿ è îñâîáîäèëè âñåõ ïàòðèîòîâ, êîòî­ðûå íåçàêîííî çàêëþ÷åíû â ýòè ëàãåðÿ. Ìû òðåáóåì ïðåêðàùåíèÿ ðåïðåññèé è óáèéñòâ. Íå óéäóò îò ñïðàâåäëèâîãî âîç­ìåçäèÿ ïðåñòóïíèêè, ðóêè êîòîðûõ îáà­ãðåíû êðîâüþ íàðîäà!

ÎÑÎÁÅÍÍÎÑÒÈ ÐÀÇÂÈÒÈЯ ËÈÒÅÐÀÒÓÐ ÑÎÖÈÀËÈÑÒÈ×ÅÑÊÈÕ ÍÀÖÈÉ Ìåñòî ëèòåðàòóðû è èñêóññòâà â îáùåñòâåííîé æèçíè îïðåäåëÿåòñÿ ïðåæäå âñåãî òåì, íàñêîëüêî ãëóáîêî, ïîë­íî è õóäîæåñòâåííî îíè îòðàæàþò ïðîãðåññèâíûå òåí­äåíöèè èñòîðè÷åñêîãî ðàçâèòèÿ ñâîåãî íàðîäà. Êîãäà â íàøåé ñòðàíå ïðîèçîøëà ñîöèàëèñòè÷åñêàÿ ðåâîëþöèÿ, ïðîáóäèâøàÿ ê èñòîðè÷åñêîé äåÿòåëüíîñòè ìíîãîìèëëèîííûå ìàññû òðóäÿùèõñÿ ðàçëè÷íûõ íàöèî­ íàëüíîñòåé, ðîëü õóäîæåñòâåííîãî òâîð÷åñòâà îñîáåííî âîçðîñëà.  ïðèâåòñòâèè ÖÊ ÊÏÑÑ Âòîðîìó Âñåñîþç­ íîìó ñúåçäó ñîâåòñêèõ ïèñàòåëåé ñêàçàíî: “Áóðíûé ýêî­ íîìè÷åñêèé, ïîëèòè÷åñêèé è êóëüòóðíûé ïîäúåì ñîâåò­ñêèõ ðåñïóáëèê ïðèâåë ê ðàñöâåòó ëèòåðàòóð íàðîäîâ ÑÑÑÐ. Ðàçâèòèå è âçàèìíîå îáîãàùåíèå íàöèîíàëüíûõ ëèòåðàòóð ïðîèñõîäèò â òåñíîì ñîäðóæåñòâå ïèñàòåëåé âñåõ áðàòñêèõ ðåñïóáëèê.  Ñîâåòñêîì Ñîþçå ñîçäàíà ìíîãîíàöèîíàëü­ íàÿ õóäîæåñòâåííàÿ ëèòåðàòóðà áîëüøî­ãî èñòîðè÷åñêîãî çíà­÷åíèÿ, âîïëîùàþùàÿ ïåðåäîâûå èäåè íàøåãî âðåìåíè”.  ïðîèçâåäåíèÿõ ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ðåàëèçìà çàïå­ ÷àòëåíî áîãàòåéøåå èäåéíîå ñîäåðæàíèå: ñëîæíûå ïðî­ öåññû ðîæäåíèÿ è ôîðìèðîâàíèÿ íîâîãî ÷åëîâåêà, ìûñ­ëè è ÷àÿíèÿ ìíîãîíàöèîíàëüíîé ìàññû ñòðîèòåëåé ñîöèà­ ëèçìà è êîììóíèçìà.  òî æå âðåìÿ ýòè ïðîèçâåäåíèÿ îòëè÷àþòñÿ íàöèîíàëüíîé îïðåäåëåííîñòüþ ñâîåé ôîð­ìû è ñâèäåòåëüñòâóþò î òîì, ÷òî ëèøü â ñîöèàëèñòè­÷åñêîì îáùåñòâå âîçðîæäåííûå íàðîäû ïîëó÷èëè íåîãðàíè÷åííûé ïðîñòîð äëÿ òâîð÷åñòâà. Õóäîæåñòâåííîå ðàçâèòèå ïîëíîïðàâíûõ ñîöèàëèñòè÷åñêèõ íàöèé ñîñòàâ­ëÿåò ïîèñòèíå íîâûé ýòàï â èñòîðèè ìèðîâîé ëèòåðàòó­ðû è èñêóññòâà. Çà ïîñëåäíèå ãîäû ïðîäåëàíà çíà÷èòåëüíàÿ ðàáîòà ïî èçó÷åíèþ ïðîáëåì, ñâÿçàííûõ ñ ìíîãîíàöèîíàëüíûì õàðàêòåðîì ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðû. Îäíàêî è â íàñòîÿ­

ùåå âðåìÿ âñòðå÷àþòñÿ íåâåðíûå òåíäåíöèè, âåäóùèå ëèáî ê ïåðåîöåíêå íàöèîíàëüíûõ ôîðì, ëèáî ê óìàëå­íèþ è äàæå îòðèöàíèþ íàöèîíàëüíîé ïðèðîäû ñîâðåìåí­ íîãî õóäîæåñòâåííîãî òâîð÷åñòâà. Âîò ïî÷åìó òàê âàæíî óÿñíèòü ñîîòíîøåíèå ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ñîäåðæàíèÿ è íàöèîíàëüíîé õóäîæåñòâåííîé ôîðìû. Ãëàâíûì áîãàòñòâîì íàøåãî èñêóññòâà ÿâëÿåòñÿ, ïî­ âòîðÿåì, åãî âûñîêàÿ èäåéíîñòü, âûðàæåííàÿ â êðàñî÷íîì ìíîãîîáðàçèè íàöèîíàëüíûõ ôîðì, ñòèëåé. Ðàçâèòèå è îáîãàùåíèå ïîñëåäíèõ îïðåäåëÿåòñÿ ñîöèàëèñòè÷åñêèì ñîäåðæàíèåì: ìûñëÿìè, ÷óâñòâàìè è ÷àÿíèÿìè ìíîãî­ íàöèîíàëüíîé ìàññû ñòðîèòåëåé êîììóíèçìà. Êàê îòëè÷àþòñÿ äðóã îò äðóãà ïî íàöèîíàëüíîìó ñâîåîáðàçèþ, ïî âûðàçèòåëüíûì ñðåäñòâàì è îñîáåííî­ ñòÿì ÿçûêà, ïî ñïîñîáàì ñîçäàíèÿ è ñóùíîñòè õàðàê­òåðîâ Ì. Ãîðüêèé è Â. Ìàÿêîâñêèé, Ì. Øîëîõîâ è À. Ôàäååâ, Ï. Òû÷èíà è Ì. Ðûëüñêèé, ßíêà Êóïàëà, Ñàìåä Âóðãóí, Ë. Êèà÷åëè, Å. ×àðåíö è ìíîãèå äðóãèå ìàñòåðà ñëîâà! Íî êàê áû íè áûëè ðàçëè÷íû õóäîæíè­êè ðàçíûõ íàðîäîâ, îñíîâíîå è ðåøàþùåå, ÷òî äåëàåò èõ âñåíàðîäíûìè òâîðöàìè ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ðåàëèç­ìà, – ýòî èäåéíî-îáðàçíîå ñîäåðæàíèå ïðîèçâåäåíèé. Æèçíü íàðîäà äàåò èñêóññòâó ñîäåðæàíèå; â íàöèîíàëü­íîé æå õóäîæåñòâåííîé êóëüòóðå ñâîåãî íàðîäà ïèñàòåëü, õóäîæíèê íàõîäèò ñðåäñòâà äëÿ âîïëîùåíèÿ ýòîãî ñîäåðæàíèÿ. Òàêèì îáðàçîì, ïîíÿòèÿ ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ñîäåð­ æàíèÿ è íàöèîíàëüíîé ôîðìû, âçÿòûå â ýñòåòè÷åñêîì ïëàíå, îõâàòûâàþò ãëàâíîå â ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðå – åå ñóùíîñòü. Ïèñàòåëü ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ðåàëèçìà íàöèî­ íàëüíûå òâîð÷åñêèå òðàäèöèè âñåãäà ïðåëîìëÿåò ñêâîçü ïðèçìó èäåîëîãèè ïðîëåòàðñêîãî èíòåðíàöèîíà­ëèçìà, èäåîëîãèè äðóæáû íàðîäîâ ÑÑÑÐ. Åäèíñòâî ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ñîäåðæàíèÿ è íàöèî­ íàëüíîé ôîðìû ëèòåðàòóðû, èñêóññòâà ïðè âåäóùåì çíà­ ÷åíèè ñîäåðæàíèÿ íå óìîçðèòåëüíàÿ ôîðìóëà, íå äîã­ ìàòè÷åñêîå óòâåðæäåíèå, à îáúåêòèâíî ñóùåñòâóþùàÿ îñîáåííîñòü èõ ðàçâèòèÿ. Ýòî ìàðêñèñòñêî-ëåíèíñêîå ïî­ëî­æåíèå âåðíî îõâàòûâàåò è âûðàæàåò ìíîãîîáðàçèå èñêóññòâà ðàâíîïðàâíûõ ñîöèàëèñòè÷åñêèõ íàöèé. Áîëåå ÷åì ñîðîêàëåòíèé åãî îïûò ïîêàçûâàåò, ÷òî ïóòü ê åäè­ íîé êóëüòóðå è ëèòåðàòóðå â áóäóùåì ðàçâèòîì êîììó­

íèñòè÷åñêîì îáùåñòâå ëåæèò ÷åðåç ðàñöâåò äóõîâíîãî òâîð÷åñòâà êàæäîãî íàðîäà è âñåõ ñâîáîäíûõ íàðîäîâ âìåñòå. Ïèñàòåëü ïîçíàåò, îòðàæàåò, õóäîæåñòâåííî îñâàè­âàåò äåéñòâèòåëüíîñòü, âûðàæàÿ òâîð÷åñêèé çàìûñåë â åäèíñòâå ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ñîäåðæàíèÿ è íàöèîíàëü­íîé ôîðìû ïðîèçâåäåíèÿ. À äîñòèãíóòü ýòîãî ãàðìîíè­÷åñêîãî, æèâîãî åäèíñòâà íåâîçìîæíî áåç óïîðíûõ è ñèñòåìàòè÷åñêèõ íîâàòîðñêèõ èñêàíèé ïîëíîöåííîãî ñëî­âåñíî-îáðàçíîãî âûðàæåíèÿ ïåðåäîâûõ èäåé ñîâðåìåí­íîñòè. Ïîäîáíî òîìó, êàê íà îäíîé è òîé æå ïëîäîòâîðíîé ïî÷âå ïðîèçðàñòàþò âûñîêèå òîïîëÿ è êðÿæèñòûå äóáû, óñûïàííûå ñî÷íûìè ïëîäàìè ÿáëîíè è îïüÿíÿþùèå àðîìàòîì àêàöèè, òàê ïðè îáùíîñòè ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ñîäåðæàíèÿ ìíîãîîáðàçíóþ íàöèîíàëüíóþ îêðàñêó ïî­ ëó÷èëè ðîìàíû î çàðîæäåíèè è ðîñòå êëàññîâîãî, ðå­ âîëþöèîííîãî ñîçíàíèÿ ðàáî÷èõ Ëàòâèè, Àçåðáàé­äæàíà, Êàçàõñòàíà, Óçáåêèñòàíà, Òóðêìåíèè, âûøåäøèå èç òâîð÷åñêîé ëàáîðàòîðèè À. Óïèòà1 – “Ïðîñâåò â òó÷àõ”, Ìåõòè Ãóñåéíà –“Àïøåðîí”, Ã. Ìóñðåïîâà – “Ïðîáóæ­ äåííûé êðàé”, Ã. Ìóñòàôèíà – “Êàðàãàíäà”, Àñêàäà Ìóõòàðà – “Ñåñòðû”, Á. Êåðáàáàåâà – “Íåáèò-Äàã”. Ïîëíîöåííîñòü âîïëîùåíèÿ ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ñîäåð­ æàíèÿ â íàöèîíàëüíîé õóäîæåñòâåííîé ôîðìå çàâèñèò îò ðÿäà ôàêòîðîâ. Íåîáõîäèìî ïðåæäå âñåãî ãëóáîêîå ïîçíàíèå æèçíè íàðîäà â åãî ðåâîëþöèîííîì äâèæåíèè ê âûñîòàì êîììóíèçìà. Áåç ýòîãî ñîçäàòü çíà÷èòåëüíûå ïðîèçâåäåíèÿ ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ðåàëèçìà íåâîçìîæíî. Ìàðêñèñòñêî-ëåíèíñêîå ìèðîâîççðåíèå âîîðóæàåò õóäîæ­ íèêà ïðàâèëüíîé îðèåíòèðîâêîé â èñòîðè÷åñêîì ïðîöåñ­ ñå, â õóäîæåñòâåííîì îñâîåíèè ìèðà; ñîâåðøåííîå âëà­ äåíèå ìåòîäîì ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ðåàëèçìà ïîìîãàåò åìó ïðàâèëüíî òèïèçèðîâàòü ÿâëåíèÿ æèçíè, ÿðêî âû­ ðàæàòü â ñèñòåìå îáðàçîâ ïåðåäîâûå èäåè ñîâðåìåííî­ ñòè. È âñå ýòî, ðàçóìååòñÿ, ïðåäïîëàãàåò êàê ñâîþ ïðåäïîñûëêó òàëàíò, áåç êîòîðîãî âîîáùå íåìûñëèìî ñî­çäàíèå èñòèííûõ ïðîèçâåäåíèé èñêóññòâà. Íåîáõîäèìû òàêæå îáùàÿ õóäîæåñòâåííàÿ êóëüòóðà, ÷óòêàÿ âîñïðè­ èì÷èâîñòü ê îêðóæàþùåé ñðåäå, êðèòè÷åñêîå èñïîëüçî­ âàíèå íàöèîíàëüíûõ ëèòåðàòóðíûõ òðàäèöèé. Âñå ýòè ôàêòîðû ïðèîáðåòàþò â òâîð÷åñòâå òàëàíòëèâîãî õó­äîæíèêà íåïîâòîðèìî ñâîåîáðàçíîå âûðàæåíèå.

Îäíî è òî æå ïàìÿòíîå äëÿ íàðîäîâ Ñðåäíåé Àçèè ñî­­áûòèå – ìàññîâîå ñòèõèéíîå âîññòàíèå 1916 ãîäà – ïîñ­ ëó­æèëî îñíîâîé èäåéíîãî çàìûñëà ðîìàíîâ “Áîòàãîç” Ñ. Ìó­êà­íîâà, “Ñâÿùåííàÿ êðîâü” Àéáåêà, “Ðåøàþùèé øàã” Á. Êåð­áàáàåâà, ðîìàíà â ñòèõàõ “Êðîâàâûå ãîäû” À. Òîêîìáàåâà, ïüåñ “Àìàíãåëüäû” Ã. Ìóñðåïîâà, “Íå ñìåðòü, à æèçíü” Ä. Òó­­ðóñáåêîâà. Îò ýòîãî èñòîðè­÷åñ­êîãî ðóáåæà áåðåò íà÷àëî øè­ðî­êîå îñâîáîäèòåëüíîå äâè­­æåíèå êàçàõñêîãî, óçáåêñêîãî, òóðêìåíñêîãî è êèð­ãèçñêîãî íà­ðî­ äîâ, ôîðìèðîâàíèå áîð­öîâ ïðîòèâ ñàìî­äåð­æàâíî-êîëî­ íèçàòîðñêîãî è ôåîäàëüíî-áàéñ­êîãî ãîñ­ïîä­ñòâà, ïðî­òèâ áóðæóàçíî-íàöèîíàëèñòè÷åñêîé ðåàê­öèè, çà Ñîâåò­ñêóþ âëàñòü. Ðîäñòâåííû â èçîáðàæåíèè ïèñà­òåëåé ñóäüáû íà­ ðîäîâ, èñêàíèÿ ïîëîæèòåëüíûõ ãåðî­åâ, õà­ðàê­òåðû è îáñòîÿ­ òåëüñòâà. Íî êàê ñâîåîáû÷íû íàðè­ñî­âàííûå êàðòèíû! Íà­öèîíàëüíûå òðàäèöèè, íîâàòîðñêè ïðèóìíîæåííûå, îùóùàþòñÿ â ñþæåòíûõ è êîìïîçèöèîí­íûõ ðåøåíèÿõ îáùåé òåìû, â ïîðòðåòíûõ è ïñèõîëîãè­÷åñêèõ õàðàêòåðèñòèêàõ äóõîâíî ðàñòóùèõ ãåðîåâ, â ðàçâîðîòå ìàññîâûõ ñöåí, â îáëè­÷èòåëüíûõ ìîòèâàõ, â îòáîðå êðàñîê äëÿ îáðàçíîãî ïî­êà­çà ýâîëþöèè íàöèîíàëü­íîãî ñàìîñîçíàíèÿ. Íî íàöèîíàëüíûå òðàäèöèè, íàöèîíàëüíûå ñòèëè – íå ýòíîãðàôè÷åñêèå êàðíàâàëüíûå êîñòþìû, èçãîòîâëåííûå ïî îäíîìó øàáëîíó â ðåìåñëåííîé ìàñòåðñêîé. Ýòè òðàäèöèè è ñòèëè ìíîãîöâåòíû, êàê ñàìà æèçíü ñîçäàâøèõ èõ íàðîäîâ, è âîñïðèíèìàþòñÿ îíè ÷åðåç àêòèâ­íóþ äåÿòåëüíîñòü òâîð÷åñêèõ ëè÷íîñòåé. Ýòî ìîæíî áû­ëî áû ïðîñëåäèòü íà ïðèìåðå òâîð÷åñòâà êàçàõñêèõ è êèðãèçñêèõ ïîýòîâ, ïî÷òè ðîâåñíèêîâ, áëèçêèõ ïî ðîäíûì ÿçûêàì: À. Òàæèáàåâà, Ò. Æàðîêîâà, Ê. Àìàíæîëîâà, X. Áåêõîæèíà, Æ. Ñàèíà è Ê. Ìàëèêîâà, À. Òîêîìáàåâà, À. Îñìîíîâà. Èçâåñòíî, ÷òî ðîìàí Ò. Ñàäûêáåêîâà “Ñðå­äè ãîð”, ïîâåñòâóþùèé î áîëüøèõ ñîöèàëüíûõ ïåðåìåíàõ â êèðãèçñêîì àóëå êîíöà äâàäöàòûõ ãîäîâ, ïî èçîáðàæàå­ìûì ñîáûòèÿì ïåðåêëèêàåòñÿ ñ “Ïîäíÿòîé öåëèíîé” Ì. Øîëîõîâà. Ó Ñàäûêáåêîâà åñòü äàæå ïåðñîíàæ, áëèç­êèé øîëîõîâñêîìó Ùóêàðþ, – Èìàíáàé. Èìàíáàé ñõîäåí ñ Ùóêàðåì, íî ïî íàöèîíàëüíûì ÷åðòàì õàðàêòåðà îí ñîâåðøåííî îðèãèíàëåí, êàê îðèãèíàëüíî âîîáùå ïî íàöèîíàëüíûì òðàäèöèÿì, ñâÿçàííûì ñ êèðãèçñêèì ãå­ðîè÷åñêèì ýïîñîì, ýòî ïîâåñòâîâàíèå.  èñòîðè÷åñêîé æèçíè íàðîäîâ ñêëàäûâàþòñÿ ñâîå­­ îáðàçíûå íàöèîíàëüíûå õàðàêòåðû, è õóäîæíèê ñðåäñò­

âàìè èñêóññòâà âîñïðîèçâîäèò èõ, îáîáùàÿ ñàìîå ãëàâíîå è ñóùåñòâåííîå â ÿâëåíèÿõ äåéñòâèòåëüíîñòè.  ðåàëü­íîé îáñòàíîâêå íå áûëè ïîõîæè äðóã íà äðóãà ïî­ýò-äåêàáðèñò Â. Êþõåëüáåêåð, òâîðåö “Ãîðÿ îò óìà” À. Ãðè­áîåäîâ, âåëè­­ êèé óçáåêñêèé êëàññèê Àëèøåð Íà­âîè, îñíî­âîïîëîæ­íèê êàçàõ­ñêîé ëèòåðàòóðû êðèòè÷åñêîãî ðåàëèç­ìà, ïëàìåí­ íûé ñòîðîí­íèê ðóññêî-êàçàõ­ñêîãî ñîä­ðóæåñòâà Àáàé Êó­ íàíáàåâ, çíàìåíîñåö ãîðüêîâñêèõ òðà­äèöèé â òàòàðñêîé äåìîêðàòè÷åñêîé ïîý­çèè Ãàáäóëëà Òóêàé, ïåð­âûé ó÷åíûé è ïðîñâåòèòåëü áóðÿòñêîãî íàðîäà Äîðæè Áàíçà­ðîâ. Ïîíÿòíî, ïî÷åìó îíè òàê ñâîåîáðàçíû è â ïðîèçâåäåíèÿõ Þ. Òû­ íÿíîâà – “Êþõëÿ”, “Ñìåðòü Âàçèð-Ìóõòàðà”, Àéáåêà – “Íàâîè”, Ì. Àóýçîâà – “Ïóòü Àáàÿ”, À. Ôàéçè2 – “Òóêàé”, ×. Öýäýíäàìáàåâà3 – “Äîðæè, ñûí Áàíçàðà”. Åñëè õóäîæíèê ãëóáîêî íå èçó÷àåò æèçíü íàðîäà, åå ïîñòóïàòåëüíîå ðàçâèòèå, òî îí âìåñòî ïîëíîêðîâíûõ îáðàçîâ íåèçáåæíî ïîðîæäàåò õóäîñî÷íûå ñõåìû, ðèòî­ ðèêà ó íåãî ïîäìåíÿåò áîãàòñòâî æèçíåííîãî ñîäåðæàíèÿ, ýëåìåíòû íàöèîíàëüíîé ôîðìû ïðåâðàùàþòñÿ â îð­ íàìåíòàëüíî-ýêçîòè÷åñêîå óêðàøàòåëüñòâî. Âíå æèçíåí­íûõ îñíîâ èñêóññòâî õèðååò, êàê ðàñòåíèå, ëèøåííîå ïî÷âû. ×åì îãðàíè÷åííåå ñâÿçè õóäîæíèêà ñ æèçíüþ, òåì áåäíåå è íåìîùíåå åãî òâîð÷åñêàÿ èíäèâèäóàëüíîñòü. Áîãàòñòâî ñîöèàëèñòè÷åñêîé äåéñòâèòåëüíîñòè ñïîñîá­ ñò­âóåò âñåñòîðîííåìó ðàçâèòèþ è ñâîáîäíîìó ïðîÿâëå­íèþ òâîð÷åñêèõ óñòðåìëåíèé õóäîæíèêà – ïðåäñòàâèòåëÿ ñâîåé íàöèè, íàðîäíîñòè.  ñâåòå ìàðêñèñòñêî-ëåíèíñêîãî ïîíèìàíèÿ íàöèè êàê èñòîðè÷åñêè ñëîæèâøåéñÿ óñòîé÷èâîé îáùíîñòè ëþäåé, îáúåäèíåííûõ îáùíîñòüþ ÿçûêà, òåððèòîðèè, ýêîíîìè­÷åñêîé æèçíè è ïñèõè÷åñêîãî ñêëàäà, âûðàæåí­ íîãî â îáùíîñòè êóëüòóðû, òâîð÷åñêîå ñîçíàíèå õóäîæíè­ êà ìîæ­íî ðàññìàòðèâàòü êàê âûÿâëåíèå åãî èñòîðè÷åñêè îáóñëîâ­ëåííîé îðãàíè÷åñêîé ñâÿçè ñ ðîäíûì íàðîäîì. Ïñè­õè÷å­ñêèé ñêëàä íàöèè, ðåëüåôíî âûñòóïàþùèé â õóäî­ æåñòâåííîì òâîð÷åñòâå âîîáùå, îò÷åòëèâî âûÿâëÿåòñÿ è â òâîð÷åñêîé ïñèõèêå ïåðåäîâîãî õóäîæíèêà.  äîñîöèàëèñòè÷åñêèõ îáùåñòâåííûõ ôîðìàöèÿõ òâîð­ ÷åñêàÿ öåëåíàïðàâëåííîñòü ïåðåäîâûõ ìàñòåðîâ èñêóñ­ñòâà, êàê ïðàâèëî, ïðîòèâîðå÷èëà ãîñïîäñòâóþùåé èäåî­ëîãèè ýêñïëóàòàòîðñêèõ êëàññîâ èìåííî ïîòîìó, ÷òî ýòè ìàñòåðà

â òîé èëè èíîé ñòåïåíè âûðàæàëè íàçðåâøèå ïîòðåáíîñòè îáùåñòâåííîãî ðàçâèòèÿ, ñòðåìëåíèÿ íàðîäà.  ïðîöåññå ôîðìèðîâàíèÿ ñîöèàëèñòè÷åñêèõ íàöèé, óêðåïëåíèÿ ìîðàëüíî-ïîëèòè÷åñêîãî åäèíñòâà ñîâåòñêîãî íàðîäà íàâñåãäà èñ÷åçëè â íàøåé ñòðàíå ïðåæíèå ïðîòè­ âîðå÷èÿ ìåæäó ïèñàòåëåì è ñðåäîé, ïîðîæäåííûå áîðü­áîé êëàññîâ, ñóùåñòâîâàíèåì ñîöèàëüíîãî è íàöèîíàëü­­íîãî ãíåòà, ïðîòèâîáîðñòâîì äâóõ êóëüòóð â êàæ­äîé íàöèî­ íàëüíîé êóëüòóðå. Èäåàëû, ñîöèàëüíûå öåëè, ñòðåì­ëåíèå ê àêòèâíîìó ó÷àñòèþ â ñîöèàëèñòè÷åñêîì ïðåîáðà­çîâà­ íèè ìèðà, íîðìû êîììóíèñòè÷åñêîé ìîðàëè â íà­øåì îáùåñòâå åäèíû äëÿ íàðîäíûõ ìàññ è äëÿ ìàñòåðîâ èñ­ êóññòâà. Ïñèõè÷åñêèé ñêëàä ñîöèàëèñòè÷åñêèõ íàöèé îï­ðåäåëÿåò ñâîåîáðàçèå òâîð÷åñêîãî îáëèêà ïèñàòåëÿ; îí îñîçíàåò ñåáÿ îäíîâðåìåííî è âûðàçèòåëåì ÷àÿíèé ðîä­ íîãî íàðîäà è èíòåðíàöèîíàëèñòîì – ïàòðèîòîì åäèíîãî ñîöèàëèñòè÷åñêîãî Îòå÷åñòâà. Ñîâåòñêèé ïèñàòåëü, íàä êàêîé áû ñèñòåìîé îáðàçîâ îí íè òðóäèëñÿ, êàêèå áû íà­­ öèîíàëüíûå, ñàìîáûòíûå ñëîâåñíî-èçîáðàçèòåëüíûå êðàñêè îí íè ïðèâëåêàë, ïðèçâàí îáðàçíî âûðàæàòü äóìû, ïåðåæè­ âàíèÿ ñâîåé íàöèè, áëèçêèå âñåìó ñîâåòñêîìó íàðîäó.  îá­ùåñòâåííîé ïðàêòèêå ñîöèàëèñòè÷åñêèõ íà­öèé èõ ñûíû, ñî­âåòñêèå õóäîæíèêè, ÷åðïàþò ïåðâè÷íûå æèçíåííûå ïðåä­ñòàâëåíèÿ; âñåíàðîäíûé ãåðîè÷åñêèé òðóä, âñåíàðîäíàÿ áîðüáà çà êîììóíèçì ñëóæàò äëÿ íèõ îáùèì æèâîòâîðíûì èñòî÷íèêîì âäîõíîâåíèÿ.  íàøåé ñòðàíå ñôîðìèðîâàëñÿ õóäîæíèê íîâîãî, ñîöèàëèñòè÷å­ñêîãî òèïà. Íî åñëè â ñîöèàëèñòè÷åñêîì îáùåñòâå íåò àíòàãîíè­ ñòè÷åñêèõ ïðîòèâîðå÷èé ìåæäó õóäîæíèêîì è ñðåäîé, òî, íåñîìíåííî, è çäåñü ñóùåñòâóþò ðàçíûå òðóäíîñòè è ïðå­ ïÿòñòâèÿ íà ïóòè ê ñîçäàíèþ ïðîèçâåäåíèé, ïðèçâàííûõ óäîâëåòâîðèòü äóõîâíûå, ýñòåòè÷åñêèå çàïðîñû íàðîäà. ßñíûé ïóòü ê ïðåîäîëåíèþ ýòèõ òðóäíîñòåé è ïðåïÿòñò­ âèé îòêðûâàåòñÿ â ìóäðûõ è çàáîòëèâûõ ïðåäíàçíà÷åíè­ÿõ ïàðòèè: ïàðòèÿ ó÷èò õóäîæíèêîâ ðàçâèâàòü è óã­ëóáëÿòü ñâÿçè ñ íàðîäíîé æèçíüþ, îáîãàùàòü èäåéíóþ ñîäåðæàòåëüíîñòü òâîð÷åñòâà, íåóñòàííî ñîâåðøåíñòâî­âàòü ìàñòåðñòâî, â áðàòñêîé âçàèìîïîìîùè ñîäåéñòâî­âàòü äàëüíåéøåìó ðàñöâåòó íàøåé ìíîãîíàöèîíàëüíîé ëèòåðàòóðû.  îáðàùåíèè Òðåòüåãî Âñåñîþçíîãî ñúåçäà ïèñàòåëåé ÑÑÑÐ ê Öåíòðàëüíîìó Êîìèòåòó ÊÏÑÑ ïîä­÷åðêèâàåòñÿ: “...íàøà ñèëüíàÿ ñâîåé

Ïîëèòè÷åñêàÿ èäåîëîãèÿ, ôèëîñîôèÿ, íàóêà, ïåðèîäè­ ÷åñêàÿ ïðåññà, íàðîäíîå îáðàçîâàíèå â ãëàâíûõ ÷åðòàõ íàèáîëåå ïîëíî âûðàæàþò ñåáÿ â ÿçûêîâîé íàöèîíàëü­íîé ôîðìå, ÷àñòî ðåçêî îòëè÷íîé îò ÿçûêîâûõ íàöèîíàëü­íûõ ôîðì êóëüòóðû äðóãèõ íàðîäîâ. Èíîå äåëî – õóäî­æåñòâåííàÿ ëèòåðàòóðà, õîòÿ îíà òàêæå ñîñòàâëÿåò íå­ðàçðûâíóþ ÷àñòü îáùåé êóëüòóðû íàðîäà. Îñíîâíûå ýñòåòè÷åñêèå îñîáåííîñòè õóäîæåñòâåí­ íîé ôîðìû, âûðàæàþùåé ñîöèàëèñòè÷åñêîå ñîäåðæà­íèå, ñîñòàâ­ëÿþò â ñîâîêóïíîñòè ïîíÿòèå íàöèîíàëüíîãî ñòèëÿ. Ýòèì ïîíÿòèåì îõâàòûâàþòñÿ îñíîâíûå ïðèçíàêè íàöèî­ íàëüíîé õóäîæåñòâåííîé ôîðìû, ëèòåðàòóðíî-ñòè­ëèñ­ òè÷åñêèå ñðåäñòâà, èñïîëüçóåìûå ïèñàòåëåì äëÿ ñîç­äàíèÿ íàöèîíàëüíûõ îáðàçîâ, õàðàêòåðîâ. Íàöèîíàëüíûå ñòèëè, îñíîâàííûå íà èñòîðè÷åñêè ñëî­­æèâøèõñÿ òðàäèöèÿõ, – íå çàñòûâøåå ÿâëåíèå. Îíè ïðå­òåðïåâàþò ïîñòîÿííûå èçìåíåíèÿ, ñîâåðøåíñòâóþòñÿ â ñâÿ­çè ñ òåì, ÷òî ñîçäàâàåìûå ïðîèçâåäåíèÿ îòðàæàþò íîâîå âñå ïîëíåå, ðàñøèðÿþò è óãëóáëÿþò âçàèìíîå îáîãà­ ùå­íèå âñåõ ñîñòàâíûõ ÷àñòåé ðàçíîÿçû÷íîé ñîâåòñêîé ëè­ òå­ðàòóðû.  õóäîæåñòâåííîì òâîð÷åñòâå íåò ñòàíäàðòîâ, â ñà­ìîáûòíîì, îðèãèíàëüíîì èñêóññòâå íåò äâóõ îäèíàêîâûõ ïðîèçâåäå­íèé. “Ïîýçèÿ – âñÿ! – åçäà â íåçíàåìîå”, – ìóäðî ñêàçàë Â. Ìàÿêîâñêèé, ïðîñëàâëåííûé íîâàòîð-ðå÷åòâîðåö. Òàëàíò õóäîæíèêîâ è äåëàåò íàöèîíàëüíûé ñòèëü íàñûùåí­ íûì, ïîëíîêðîâíûì, ïóëüñèðóþùèì, êàê ñåðäöå æèâîãî îðãàíèçìà. Âîò ïðèìåð. Î÷åíü ñõîäíû ïî òåìàì, ïî èäåé­íûì àâòîðñêèì çàäàíèÿì èçâåñòíûå àâòîáèîãðàôè÷åñ­êèå ïðî­ èçâåäåíèÿ “Äåòñòâî”, “ ëþäÿõ” è “Ìîè óíèâåðñèòåòû” Ì. Ãîðü­êîãî, “Áóõàðà” Ñàäðèääèíà Àéíè, “Øêîëà æèçíè” Ñàáè­òà Ìóêàíîâà, “Óòðî íàøåé æèçíè” Ñàòûìà Óëóãçàäå4. Íî âñå îíè ðàçëè÷íû ïî ñâîèì íàöèîíàëüíûì ñòè­ ëÿì. Êàæäûé èç àâòîðîâ èñïîëüçóåò ñàìîáûòíûå êðàñêè, ÷òîáû ïîêàçàòü îñîáåííîñòè ôîðìèðîâàíèÿ íàöèî­íàëü­ íîãî õàðàêòåðà â òðó­äîâîé ðóññêîé, óçáåêñêîé, òàä­æèê­ ñêîé, êàçàõñêîé ñðåäå. Ðàç­ëè÷èÿ â íàöèîíàëüíûõ ñòèëÿõ ïðîñ­òèðàþòñÿ âïëîòü äî ðàçíîîáðàçèÿ ïîâåñòâî­âàòåëü­íûõ èíòî­íàöèé: ýïè÷åñêè íåòî­ðîïëèâîé è ïñèõîëî­ãè÷åñêè óãëóáëåííîé ó Ì. Ãîðüêîãî, íîâåëëèñòè÷åñêîé ó Ñ. Àé­íè, íåïðèíóæäåííî-ðàçãîâîð­íîé, áëèçêîé ê æèâîé èìïðî­

âèçàöèè ñêàçà ó Ñ. Ìóêàíîâà, ñî÷åòàþùåé ñêîðáíóþ ïðèã­ ëóøåííîñòü â îïèñàíèÿõ ïðîøëîãî è ðàäîñòíóþ âçâîë­íî­ âàííîñòü â ðàññêàçå î íîâîì ó Ñ. Óëóã-çàäå. Âçàèìîïðîíèêàþùåå åäèíñòâî ñîäåðæàíèÿ è ôîðìû èìååò èñòîðè÷åñêèé õàðàêòåð. Ðàçâèâàëàñü îáùåñòâåííàÿ æèçíü, ìåíÿëèñü èäåàëû è îáðàç ìûøëåíèÿ ÷åëîâåêà – èçìåíÿëèñü è ñîäåðæàíèå è ôîðìû òâîð÷åñòâà.  ñîäåð­æàíèè ïðîèçâåäåíèé õîä èñòîðèè îòðàæàåòñÿ áûñòðåå, åñëè òîëüêî ïèñàòåëü èëè õóäîæíèê íå âûñòóïàåò ïðîòèâ­íèêîì îáùåñòâåííîãî ïðîãðåññà. Õóäîæåñòâåííàÿ ôîðìà èíåðòíåå; îíà îáëàäàåò ðÿäîì óñòîé÷èâûõ èçîáðàçèòåëü­íûõ ñðåäñòâ, ïðèåìîâ, íî âñå îíè â êîíå÷íîì ñ÷åòå îïðåäåëÿþòñÿ ñîäåðæàíèåì (åñëè õóäîæíèê íå îäóðìàíåí ôîðìàëèñòè÷åñêèìè óâëå÷åíèÿìè – ýòèì ãíèëîñòíûì ðàñïàäîì áóðæóàçíîãî èñêóññòâà, íàáëþäàåìûì â êàïè­òàëèñòè÷åñêîì ìèðå). Ñïðàâåäëèâî îòìå÷àëà êðèòèêà, ÷òî ïðàâîìåðíûå äëÿ ñâîåãî âðåìåíè ôîëüêëîðíûå òðà­äèöèîííûå ôîðìû íå â ñîñòîÿíèè ïåðåäàòü áîãàòñòâî ñî­ âåòñêîé íîâè. Ðîæäåíèå è óòâåðæäåíèå ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ñîäåð­æà­ íèÿ â íåðàçðûâíîé ñâÿçè ñ õóäîæåñòâåííîé íàöèîíàëü­­íîé ôîðìîé – ïîèñòèíå ðåâîëþöèîííûé ïðîöåññ. Ãîñ­ïîä­­ñòâî ýêñïëóàòàòîðñêèõ êëàññîâ, íàöèîíàëüíûé ãíåò, êëàññîâûå ïðîòèâîðå÷èÿ, íàöèîíàëüíàÿ ðàçîáùåí­íîñòü, ðàñ­ïðîñò­ ðàíåííîñòü ðåàêöèîííîé èäåîëîãèè âåëè­êîäåðæàâíîãî øîâèíèçìà è áóðæóàçíîãî íàöèîíàëèç­ìà – âñå ýòî âñòàâàëî ïðåãðàäîé íà ïóòè âûðàáîòêè îáù­íîñòè ìåæíàöèîíàëüíûõ èíòåðåñîâ, à ñëåäîâàòåëüíî, è îáùíîñòè ñîäåðæàíèÿ õóäîæåñòâåííîãî òâîð÷åñòâà íà­ðîäîâ Ðîññèè. Åäèíñòâî ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ñîäåðæàíèÿ è íàöèîíàëüíûõ ôîðì, âçàèìîñâÿçü íàöèîíàëüíûõ ëèòå­ðàòóð â ÑÑÑÐ çèæäåòñÿ íà êà÷åñòâåííî íîâîé ñîöèàëü­íîé îñíîâå. Áðàò­ñêèå íàðîäû, îáúåäèíåííûå â åäèíîì Ñîâåòñêîì ãîñóäàðñòâå, ñïëî÷åíû ðîäíîé äëÿ íèõ ïîëèòèêîé Êîììóíèñòè÷åñêîé ïàðòèè, òðóäîì è âçàèìîïîìî­ùüþ­ â óêðåïëåíèè îáùåãî äëÿ íèõ ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ñòðîÿ, åäèíñòâîì ìàðêñèñòñêîëåíèíñêîãî ìèðîâîççðå­íèÿ. Ïðèíöèïèàëüíî íîâîå â õóäîæåñòâåííîì ìíîãîíà­öèîíàëüíîì òâîð÷åñòâå ñî­ âåòñêîé ýïîõè âûêîâûâàëîñü, çàêàëÿëîñü â íàïðÿæåííîé èäåîëîãè÷åñêîé áîðüáå. Áóðæóàçíûå íàöèîíàëèñòû ïûòàëèñü ïîäìåíèòü ñîöè­ àëèñòè÷åñêîå ñîäåðæàíèå ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðû “óêðàè­

íèçàöèåé”, “òàòàðèçàöèåé”, “êàçàõèçàöèåé”. Îíè ïûòà­ ëèñü ôåòèøèçèðîâàòü ñòàðûå íàöèîíàëüíûå ëèòåðàòóð­ íûå ôîðìû, èäåàëèçèðóÿ ñòàðèíó, ðàòóÿ çà ðåñòàâðà­öèþ ïðåæíåãî ñîöèàëüíîãî æèçíåóñòðîéñòâà. Ýïèãîíû çàïàä­ íî-åâðîïåéñêîãî áóðæóàçíîãî äåêàäàíñà ïûòàëèñü èçî­áðå­ òàòü íåêóþ âíåíàöèîíàëüíóþ ôîðìó. Áîðüáà ïðîäîëæàåòñÿ è â íàñòîÿùåå âðåìÿ. Òåîðèÿ è ïðàêòèêà âîïëîùåíèÿ åäèíîãî ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ñîäåð­ æàíèÿ â ìíîãîîáðàçèè íàöèîíàëüíûõ ôîðì íà÷èñòî îï­ ðîâåðãàþò çàðóáåæíûå êîñìîïîëèòè÷åñêèå, ðàñèñòñêèå èçìûøëåíèÿ, ñîãëàñíî êîòîðûì ïîëíîöåííî ëèøü õóäî­ æåñòâåííîå òâîð÷åñòâî ãîñïîäñòâóþùèõ áóðæóàçíûõ íà­öèé è íåïîëíîöåííî òâîð÷åñòâî óãíåòåííûõ, êîëîíèçèðî­ âàííûõ íàðîäîâ. Ðåâèçèîíèñòû íàïàäàþò íà ýñòåòè÷åñêèå ïðèíöèïû ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ðåàëèçìà. È ó íàñ åùå ñêà­ çûâàþòñÿ ðåöèäèâû íåïîíèìàíèÿ åäèíñòâà ñîöèàëèñòè­ ÷åñêîãî ñîäåðæàíèÿ è íàöèîíàëüíîé ôîðìû â ðåøåíèè òàêèõ âîïðîñîâ, êàê ñîîòíîøåíèå êëàññîâûõ, íàöèîíàëü­íûõ è èíòåðíàöèîíàëüíûõ, îáùå÷åëîâå÷åñêèõ íà÷àë â èñ­êóññòâå. Æèâó÷è íàöèîíàëèñòè÷åñêèå ïðåäðàññóäêè. Îíè ïîðîé äàþò î ñåáå çíàòü òî â ôîðìå îòðèöàíèÿ òîãî, ÷òî íàöèî­ íàëüíàÿ ñàìîáûòíîñòü îáîãàùàåòñÿ â ðåçóëüòàòå òåñíåé­ øåãî ñîòðóäíè÷åñòâà ìåæäó áðàòñêèìè íàðîäàìè, òî â ôîðìå ïîïûòîê ïîñåÿòü ïðåíåáðåæåíèå ê ÷åëîâåêó èíîé íàöèîíàëüíîñòè, òî â ôîðìå àíòèèñòîðè÷åñêîãî ïðåóâåëè­ ÷åíèÿ äåéñòâèòåëüíîé öåííîñòè îòäåëüíûõ ÿâëåíèé íàöè­ îíàëüíîãî êóëüòóðíîãî íàñëåäèÿ. Ïîäîáíûå òåíäåíöèè ìîãóò ïðèâåñòè è ïðèâîäÿò íà ïðàêòèêå ê íåâåðíîé îöåí­ êå íåêîòîðûõ ïðîèçâåäåíèé íàöèîíàëüíûõ ëèòåðàòóð, ê âûïÿ÷èâàíèþ òîãî, ÷òî ñëóæèëî ðàçîáùåíèþ íàðîäîâ. Äàæå â ïîñëåäíåå âðåìÿ âñòðå÷àþòñÿ òàêèå ôàêòû, êîãäà ïîïóëÿðèçèðóþòñÿ ïðîèçâåäåíèÿ áûëûõ îðóæåíîñöîâ áóðæóàçíîãî íàöèîíàëèçìà èëè ïðèâîäÿòñÿ ëèòåðàòóðî­ âåä÷åñêèå èçûñêàíèÿ ñ öåëüþ õîòÿ áû ÷àñòè÷íîé èõ ðåà­ áèëèòàöèè. Âñå ýòî íåèçáåæíî âëå÷åò çà ñîáîé îòêàç îò ëåíèíñêîãî, êîíêðåòíî-èñòîðè÷åñêîãî ïîäõîäà ê èäåîëî­ ãè÷åñêèì ÿâëåíèÿì ïðîøëîãî. Íàöèîíàëèñòè÷åñêèå ïðåä­ ðàññóäêè æèâó÷è, âðåäíû. Íî îíè áåññèëüíû ïîäîðâàòü åäèíñòâî íàöèîíàëüíîãî è èíòåðíàöèîíàëüíîãî â ñîöèà­ ëèñòè÷åñêîì èñêóññòâå. Ïðîöâåòàþùåå æèâîå åäèíñòâî

ñî­öèàëèñòè÷åñêîãî ñîäåðæàíèÿ è íàöèîíàëüíîé ôîð­ìû – âå­ëè÷àéøåå çàâîåâàíèå íàøåé ëèòåðàòóðû. Ðåâîëþöèîííûé ïðîöåññ ñòàíîâëåíèÿ è ðàçâèòèÿ ñî­ âåòñêîé ëèòåðàòóðû âêëþ÷àë â ñåáÿ îñâîåíèå êîëîññàëü­íîãî îïû­òà ïðåäøåñòâóþùåãî õóäîæåñòâåííîãî ðàçâèòèÿ íàðî­äîâ ÑÑÑÐ è âñåãî ÷åëîâå÷åñòâà. Âî âñåõ ëèòåðàòó­ðàõ â ïðîöåññå ðàçâèòèÿ ïðîèñõîäèëà êðèòè÷åñêàÿ ïåðå­îöåíêà íàñëå­äèÿ ïðîøëîãî, ïðîèñõîäèëè ëîìêà, èçìåíå­íèå, îáíîâëå­íèå, îáîãàùåíèå, íî íå óíè÷òîæåíèå íàöèî­íàëüíûõ ôîðì è ñòèëåé. Íàöèîíàëüíûå òðàäèöèè â ëèòåðàòóðå è èñêóññòâå – ýòî âûðàáîòàííûé ìíîãèìè ïîêîëåíèÿìè ïåðåäîâîé îïûò íàðîäà â õóäîæåñòâåííîì îñâîåíèè ìèðà. Ýòî îòøëèôî­ âàííûå âåêàìè ñïîñîáû âîïëîùåíèÿ äåéñòâèòåëüíîñòè â õóäîæåñòâåííûõ îáðàçàõ. Ýòî ïåðåõîäÿùèå èç ïîêîëåíèÿ â ïîêîëåíèå ïðèíöèïû îöåíêè è èçîáðàæåíèÿ îêðóæàþ­ùåé îáùåñòâåííîé ñðåäû è ïðèðîäû. Ýòî èñïûòàííûå, ïðèâû÷íûå äëÿ íàðîäíîãî ìûøëåíèÿ, äëÿ íàðîäíûõ ýñòå­òè÷åñêèõ âêóñîâ èçîáðàçèòåëüíûå êðàñêè. Ýòî (åñëè ãî­âîðèòü òîëüêî î ëèòåðàòóðå) íàèáîëåå ýôôåêòèâíûé ïîäõîä ê èñïîëüçîâàíèþ âûðàçèòåëüíûõ âîçìîæíîñòåé íàöèîíàëüíûõ ÿçûêîâ. Òåñíåéøàÿ ñâÿçü õóäîæåñòâåííîãî òâîð÷åñòâà ðóññêî­ ãî íàðîäà ñ øèðîêèì ðàçìàõîì åãî ðåâîëþöèîííî-îñ­ âî­áîäèòåëüíîãî äâèæåíèÿ çàïå÷àòëåíà â òàêèõ çàìå÷à­ òåëü­íûõ òðàäèöèÿõ ðóññêîãî èñêóññòâà, êàê íîâàòîðñêàÿ ñìå­ëîñòü â èçîáðàæåíèè æèçíè, ðåàëèñòè÷åñêàÿ ãëóáèíà ðàñêðû­òèÿ õàðàêòåðîâ, âûñîêàÿ èäåéíîñòü, äåìîêðàòèçì, íàðîä­íîñòü. Ýòè òðàäèöèè áåðåæíî âîñïðèíÿòû âñåé ñî­ âåò­ñêîé ëèòåðàòóðîé. Ìîíóìåíòàëüíîñòü ãðóçèíñêîãî ïîý­ òè÷åñêîãî èñêóññòâà, òàê âûðàçèòåëüíî ïðåäñòàâëåííàÿ åùå â áåññìåðòíîì “Âèòÿçå â òèãðîâîé øêóðå” Øîòà Ðóñòàâåëè, âûäåðæàëà èñïûòàíèå âðåìåíåì; îíà è ñåé÷àñ îòëè÷àåò ëó÷øèå ñîçäàíèÿ ãðóçèíñêèõ õóäîæíè­êîâ ñëîâà. Ó À. Èñààêÿíà5 ñêàçûâàåòñÿ ìíîãîâåêîâàÿ òðà­äèöèÿ ïèñüìåííîé àðìÿíñêîé ïîýçèè, ñî÷åòàíèå âûñîêîé ôèëî­ ñîôè÷íîñòè ñ òîí÷àéøèì ëèðèçìîì; ßíêà Êóïàëà ïîêî­ ðÿåò íåóâÿäàåìîé ñâåæåñòüþ ñòèõîòâîðíîé ïåñåííîñòè, ñâÿçàííîé ñ áåëîðóññêèì óñòíî-ïîýòè÷åñêèì òâîð÷å­ñòâîì è îáîãàùåííîé òðàäèöèÿìè âåëèêèõ ðóññêèõ ðåà­ëèñòîâ. Èç òðàäèöèîííûõ îñîáåííîñòåé íàöèîíàëüíîãî ñòèõî­ ñëîæåíèÿ, ñîîòâåòñòâóþùåãî ñòðóêòóðíûì îñîáåííîñòÿì

ðàçëè÷íûõ ÿçûêîâ, âûòåêàþò è îáðàçíî-ñòèëèñòè÷åñêèå ñïîñîáû ïîýòè÷åñêîãî èçîáðàæåíèÿ. Ìåòðè÷åñêèé ñòðîé àðàáñêîãî ñòèõà, ñèëëàáèêà òþðêîÿçû÷íîãî ñòèõîñëî­æå­íèÿ, ðóññêàÿ ñèëëàáî-òîíè÷åñêàÿ ïîýòè÷åñêàÿ ñèñòåìà ïðèäàþò ñâîåîáðàçèå ðèòìèêå, çâó÷àíèþ, ñòðîôèêå ïðî­èç­âå­äåíèé àðàáñêèõ, òþðêñêèõ èëè ðóññêèõ ïîýòîâ.  êà­­çàõ­ñêîé, óç­ áåêñêîé, àçåðáàéäæàíñêîé ïîýçèè î÷åíü ðàñ­ïðîñòðàíåíû ìóæñêèå ðèôìû, à â ðóññêèõ ñòèõàõ, èñïîëü­çóþ­ùèõ ðèô­ ìîâêó ñ ñàìûìè ðàçëè÷íûìè óäàðåíèÿìè, ýòî ïðèâåëî áû òîëüêî ê îäíîîáðàçèþ. Ó êàçàõîâ ìåòàôîðû ÷àùå âñåãî ñâÿçàíû ñ æèâîòíûì ìèðîì (÷òî òàê ðåçêî âûðàæåíî â íàðîäíîì îðíàìåíòå), à óçáåêè êóëüòèâèðó­þò ìîòèâû, ñâÿçàííûå ñ ðàñòèòåëüíûì ìèðîì. Áåñêîíå÷­íî ìíîãîîáðàçíû õóäîæåñòâåííî-èçîáðàçèòåëüíûå ðå­ñóðñû íàöèîíàëüíûõ òðàäèöèé è ñòèëåé, êîòîðûå îáîãà­ùàëè è áóäóò îáîãàùàòü èñêóññòâî ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ðåàëèçìà. Íàöèîíàëüíûå òðàäèöèè ïîäîáíû ýñòàôåòå, ïåðåäàþ­ ùåé èç âåêà â âåê íàêîïëåííîå íàðîäàìè áîãàòñòâî õó­ äîæåñòâåííîãî ìàñòåðñòâà. Îíè îáÿçàòåëüíî âêëþ÷àþò è ðåçóëüòàòû âçàèìîäåéñòâèÿ, âçàèìîîáîãàùåíèÿ íàöèî­ íàëüíûõ ëèòåðàòóð. Ïðè ýòîì ðÿä ýëåìåíòîâ â íàöèî­ íàëüíûõ òðàäèöèÿõ îòìèðàåò ñ òå÷åíèåì âðåìåíè, ñ îá­ ùåñò­âåííûìè ïåðåìåíàìè, ïî ìåðå ðàçâèòèÿ íàöèîíàëü­ íîãî õàðàêòåðà íàðîäà. Äàëåêîé àðõàèêîé âûãëÿäÿò òåïåðü ðåëèãèîçíî-ìèôîëîãè÷åñêèå îáðàçû è ìåòàôîðû, ñâîéñò­ âåííûå òâîð÷åñòâó ïðîøëîãî, èëè, ñêàæåì, öâåòèñ­òàÿ ðèòîðè÷íîñòü è ïðÿìîëèíåéíàÿ íàçèäàòåëüíîñòü ïîý­òîâ äîðåâîëþöèîííîãî Âîñòîêà. Òðàäèöèè îáîãàùàþòñÿ è îáíîâëÿþòñÿ íîâàòîðñêèìè èñêàíèÿìè õóäîæíèêîâ-òâîð­ öîâ â ïîñëåäóþùèå ýïîõè. Âîçíèêàþò è ðîæäàþòñÿ íîâûå òðàäèöèè, îñîáåííî â ñîâåòñêóþ ýïîõó. Åñëè æå ïîíèìàòü íàöèîíàëüíûå òðàäèöèè êàê íå÷òî íåèçìåííîå, çàìêíóòîå â ñàìîì ñåáå, çàñòûâøåå, ïîäîáíî ëàâå íåêîãäà èçâåðãàâøåãîñÿ âóëêàíà, òî îíè ìîãóò ó êàæäîãî íàðîäà ñòàòü áàðüåðîì â ìåæíàöèîíàëüíûõ âçà­ èìîñâÿçÿõ. À ýòî íåèçáåæíî ïðèâåäåò ê íàöèîíàëèñòè÷å­ ñêîé ñàìîèçîëÿöèè. Òàêîå èñêàæåííîå îñìûñëåíèå òðà­ äèöèé ïðèñóùå áóðæóàçíîìó íàöèîíàëèçìó è íåèçáåæíî òÿíåò â áîëîòî îò÷óæäåíèÿ îò íîâîãî, ïðîãðåññèâíîãî, âëå÷åò çà ñîáîé ïðîòèâîäåéñòâèå ãàðìîíè÷åñêîìó ñî÷åòà­ íèþ íàöèîíàëüíîãî ñ èíòåðíàöèîíàëüíûì. Áóðæóàçíûé

íàöèîíàëèçì, âðàæäåáíûé êîðåííûì íàðîäíûì èíòåðå­ ñàì, âñåãäà âûñòóïàë ïðîòèâ èñòèííî ïðîãðåññèâíîãî â íà­öèîíàëüíûõ òðàäèöèÿõ, ïðîòèâ ðàçâèòèÿ ýòèõ òðàäèöèé â äóõå èíòåðíàöèîíàëüíîé îáùíîñòè áðàòñêèõ ëèòåðàòóð. Ñ òåíäåíöèîçíîé îäíîñòîðîííîñòüþ íàöèîíàëèñòû ïûòà­ ëèñü ïîäíèìàòü íà ùèò óñòàðåâøåå, îòìåðøåå, ñâÿçàííîå íå ñ íàöèîíàëüíûì ðàçóìîì, à ñ íàöèîíàëüíûìè ïðåäðàñ­ ñóäêàìè, – òî, ÷òî ðàçäåëÿëî, à íå ñáëèæàëî íàðîäû. Êñòàòè ñêàçàòü, íåîáû÷àéíîå áîãàòñòâî íàöèîíàëü­ íûõ ñòèëåé ñòàíîâèòñÿ ïðåãðàäîé äëÿ ïîäðàæàíèÿ, ýïè­ ãîíñòâà, ðåìåñëåííè÷åñêèõ çàèìñòâîâàíèé, ñòèìóëèðóåò ïðîöåññ ìåæíàöèîíàëüíîãî òâîð÷åñêîãî âçàèìîäåéñòâèÿ è âçàèìíîãî îáîãàùåíèÿ ëèòåðàòóð. Ïèñàòåëè îäíîé ëè­ òåðàòóðû ó÷àòñÿ íà ëó÷øèõ äîñòèæåíèÿõ äðóãèõ ëèòåðà­ òóð, è äðóæáà íàðîäîâ â åå ýñòåòè÷åñêîì âûðàæåíèè âû­ ñòóïàåò íå ïðîïàãàíäèñòñêîé ôîðìóëîé, à äâèæóùåé ñè­ëîé ìíîãîíàöèîíàëüíîãî ëèòåðàòóðíîãî ïðîöåññà. Âñåìèðíî-èñòîðè÷åñêîå çíà÷åíèå â áîðüáå çà ëåíèí­ ñêîå ïîíèìàíèå êóëüòóðíîãî íàñëåäñòâà ïðèîáðåë îïûò ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðû.  çíàìåíèòîé ñòàòüå “Î íàöèî­ íàëüíîé ãîðäîñòè âåëèêîðîññîâ” (1914 ãîä) Â.È. Ëåíèí, îöåíèâàÿ çàìå÷àòåëüíûå ðåâîëþöèîííûå òðàäèöèè ðóñ­ ñêîãî íàðîäà ñ òî÷êè çðåíèÿ èíòåðåñîâ ñîöèàëèçìà, ïðî­ ëåòàðñêîãî áðàòñòâà âñåõ íàðîäîâ Ðîññèè, ïèñàë: “Èíòåðåñ (íå ïî-õîëîïñêè ïîíÿòîé) íàöèîíàëüíîé ãîðäîñòè âåëèêî­ ðîññîâ ñîâïàäàåò ñ ñîöèàëèñòè÷åñêèì èíòåðåñîì âåëèêî­ ðóññêèõ (è âñåõ èíûõ) ïðîëåòàðèåâ”. Òî÷íî òàê æå âñå ëó÷øåå â äóõîâíîì äîñòîÿíèè âñåõ íàðîäîâ íàøåé ñòðàíû ïî çàñëóãàì âûñîêî îöåíèâàåòñÿ è âîñïðèíèìàåòñÿ òâîðöàìè ñîöèàëèñòè÷åñêîãî èñêóññòâà. Ñîöèàëèñòè÷åñêèå íàöèè êðèòè÷åñêè îòáèðàþò âñå ëó÷­øåå â ñâîåì íàñëåäèè, âíîñÿ ñâîé âêëàä â îáùóþ ñîêðîâèùíèöó õóäîæåñòâåííûõ öåííîñòåé. À ïîñêîëüêó è âñå çàðóáåæíûå íàðîäû ïðèõîäÿò è áóäóò ïðèõîäèòü ê ñîöèàëèçìó, ê ó÷àñòèþ â ñîçäàíèè îáùå÷åëîâå÷åñêîé ëè­òåðàòóðû è êóëü­ òóðû, èñïîëüçóÿ è ðàçâèâàÿ èñòîðè÷åñêè ñëîæèâøèåñÿ íàöèîíàëüíûå òðàäèöèè, íåîáû÷àéíî ïëîäîòâîðåí îïûò ñîâåòñêîãî èñêóññòâà äëÿ õóäîæåñòâåííîãî ðàçâèòèÿ ÷åëî­ âå÷åñòâà. Äåéñòâèòåëüíî, ÷òîáû äîñòèãíóòü â áóäóùåì åäèíîé, âñåìèðíîé êóëüòóðû è ëèòåðàòóðû, â êîòîðîé áóäåò íî­

âàòîðñêè è áåðåæíî ñèíòåçèðîâàíî âñå ëó÷øåå â õóäî­ æåñòâåííîì òâîð÷åñòâå íàðîäîâ ìèðà, âñå îíè äîëæíû ïðîéòè äëèòåëüíóþ ïîëîñó èñòîðè÷åñêè çàêîíîìåðíîãî ðàçâèòèÿ ñâîèõ íàöèîíàëüíûõ ñàìîáûòíûõ êóëüòóð. Òîëüêî òàêèì ïóòåì íàðîäû ÑÑÑÐ, ðàçâèâ ñîáñòâåííûå ëèòåðàòóðíûå ÿçûêè, ñìîãëè âíåñòè è ïðîäîëæàþò âíî­ñèòü ñîçäàâàåìûå èìè äóõîâíûå öåííîñòè â îáùåíàðîäíóþ ñîêðîâèùíèöó èñêóññòâà ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ðåàëèç­ìà, âîñïðèíèìàòü è èñïîëüçîâàòü îïûò ëèòåðàòóðû áðàò­ñêèõ, à òàêæå çàðóáåæíûõ íàðîäîâ.  õóäîæåñòâåííîì òâîð÷åñòâå, âñåãäà ïîëíîì íîâàòîð­ ñêèõ èñêàíèé, âåñüìà îùóòèìî âûÿâëÿåòñÿ íåïðåðûâ­íîå ðàçâèòèå îò íèçøèõ ôîðì ê áîëåå âûñîêèì è ñîâåð­ øåííûì. Ïðàâîìåðíî ïîýòîìó è âîïðîñû íàöèîíàëüíîé ñïåöèôèêè ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðû, âçàèìîñâÿçåé ìåæäó ïèñàòåëÿìè ðàçíûõ íàöèîíàëüíîñòåé ðàññìàòðèâàòü òàê­æå â ïåðñïåêòèâå äàëüíåéøåãî ðàçâèòèÿ ñîöèàëèñòè÷å­ñêèõ íàöèé. Îò îáùíîñòè ðàçíîÿçû÷íûõ ëèòåðàòóð, ñïà­ÿííûõ åäèíñòâîì ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ñîäåðæàíèÿ, õóäî­æåñòâåííîå ðàçâèòèå íàðîäîâ, îñâîáîäèâøèõñÿ îò ïóò êàïèòàëèçìà, èäåò ê ñîçäàíèþ åäèíîé, îáùå÷åëîâå÷åñêîé ëèòåðàòóðû. Íî ñîãëàñóåòñÿ ëè ýòî ñ òåì, ÷òî â íàøåé ñòðàíå, êàê è âî âñåõ ñòðàíàõ ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ëàãåðÿ, ïðîèñõîäèò íåâèäàííî áóðíûé ðàñöâåò ìíîãîíàöèîíàëüíîãî õóäîæå­ ñòâåííîãî òâîð÷åñòâà? Íå âîçíèêàåò ëè çäåñü ïðîòèâîðå­ ÷èå? Íèêàêîãî ïðîòèâîðå÷èÿ çäåñü íåò. Ýòî ñëîæíàÿ äèàëåêòè÷åñêàÿ çàêîíîìåðíîñòü. Çàðîäèâøèñü â äàëåêîì ïðîøëîì, âçàèìîñâÿçü õóäîæåñòâåííîãî òâîð÷åñòâà íà­ ðîäîâ òîëüêî â óñëîâèÿõ âñåìèðíîãî òîðæåñòâà êîììó­ íèçìà, íà îñíîâå ñâîáîäíîãî è âñåñòîðîííåãî ðàçâèòèÿ âñåõ íàöèîíàëüíûõ ëèòåðàòóð, ïîëó÷èò âîçìîæíîñòü ïîëíîãî îñóùåñòâëåíèÿ. Ñòèõèéíîå ñòðåìëåíèå ê ìåæíàöèîíàëüíîìó ëèòåðà­ òóðíîìó ñáëèæåíèþ ìîæíî ïðîñëåäèòü â õóäîæåñòâåííîì ðàçâèòèè ÷åëîâå÷åñòâà íà ïðîòÿæåíèè ìíîãèõ ñòîëåòèé. Ñóùåñòâîâàëà, íàïðèìåð, óñòíàÿ ïîýçèÿ, îáùàÿ äëÿ ìíî­ãèõ ïëåìåííûõ ãðóïï. Èçâåñòíû ïèñüìåííûå ëèòåðàòóð­ íûå ïàìÿòíèêè, ñîñòàâëÿþùèå îáùåå äóõîâíîå äîñòîÿíèå ðÿäà íàðîäíîñòåé. Íàöèîíàëüíî îïðåäåëèâøèåñÿ ëèòåðà­ òóðû ñîâðåìåííîãî òèïà ïîñòîÿííî âçàèìîäåéñòâóþò è îáîãàùàþò äðóã äðóãà íà íàøèõ ãëàçàõ. Èçäðåâëå ìåæäó

ôîëüêëîðîì è ëèòåðàòóðàìè ðàçíûõ íàðîäîâ ïðîèñõîäèë îáìåí õóäîæåñòâåííûìè öåííîñòÿìè, óñòàíàâëèâàëàñü è îïðåäåëåííàÿ ïðååìñòâåííîñòü â òâîð÷åñòâå ïèñàòåëåé ðàçíûõ íàðîäîâ è ýïîõ. Òàê, ðîæäåííûå â àíòè÷íîé äðåâ­ íîñòè ýïè÷åñêèå îáðàçû, îòðàçèâ ñîöèàëüíî-êóëüòóðíûé ðàñöâåò îòäåëüíûõ íàðîäîâ, âîøëè â õóäîæåñòâåííóþ ñîêðîâèùíèöó âñåãî ÷åëîâå÷åñòâà. Õóäîæåñòâåííûå ïå­ ðåâîäû èçäàâíà – è âñå èíòåíñèâíåå ïî ìåðå ðàñøèðåíèÿ ìåæäóíàðîäíûõ ñâÿçåé – ñïîñîáñòâîâàëè äóõîâíîìó âçà­ èìîîáîãàùåíèþ íàðîäîâ âñåãî ìèðà. Íàïåðåêîð ðåàêöèîííûì íàöèîíàëèñòè÷åñêèì òåí­ äåí­öèÿì ê ñàìîèçîëÿöèè èëè òåíäåíöèÿì ïðåíåáðå­ æèòåëü­íîãî îòíîøåíèÿ ê íàöèîíàëüíî-õóäîæåñòâåííîé ñàìî­áûòíîñòè ðåàëèñòè÷åñêîå íàïðàâëåíèå ðàçâèâàëîñü, îá­ðåòàÿ â êàæäîé ñòðàíå îðèãèíàëüíûå ÷åðòû. Èìåííî â ñèëó ýòîãî êðèòè÷åñêèé ðåàëèçì ðóññêîé êëàññè÷åñêîé ëèòåðàòóðû, òâîð÷åñêè âîñïðèíèìàÿ îïûò ïåðåäîâûõ çà­ ðóáåæíûõ ëèòåðàòóð, ñàìîîïðåäåëèëñÿ âî âñåé ñâîåé íà­ öèîíàëüíîé âûðàçèòåëüíîñòè è îêàçàë îáùåïðèçíàííîå îïëîäîòâîðÿþùåå âîçäåéñòâèå íà ìèðîâîé ëèòåðàòóðíûé ïðîöåññ. Íåäàðîì ñðåäè ëó÷øèõ òðàäèöèé ñîâåòñêîé ìíîãîíà­ öèîíàëüíîé ëèòåðàòóðû âûäåëÿåòñÿ òðàäèöèÿ äóõîâíîãî ñîäðóæåñòâà, âûïåñòîâàííàÿ â òðóäíîñòÿõ è íåâçãîäàõ, â ïðîòèâîâåñ ìåæíàöèîíàëüíîé ðàçîáùåííîñòè, êîòîðàÿ ðàçæèãàëàñü ýêñïëóàòàòîðñêèìè êëàññàìè è õèòðîóìíî èñïîëüçîâàëàñü èìè äëÿ óêðåïëåíèÿ ñâîåãî ãîñïîäñòâà. Ãåðîè÷åñêèé ýïè÷åñêèé ïàìÿòíèê “Ñëîâî î ïîëêó Èãîðåâå” èçâåñòåí êàê îáùåå äîñòîÿíèå ðóññêîãî, óêðàèíñêîãî è áåëîðóññêîãî íàðîäîâ. Àðàáñêèå ñêàçêè “Òûñÿ÷à è îäíà íî÷ü” ïîëó÷èëè øèðîêîå ðàñïðîñòðàíåíèå ñðåäè íàðîäîâ Ðîññèè è äðóãèõ ñòðàí. Ýïîñ “Êåð-îãëû”, âûñîêî îöåíåí­íûé Í.Ã. ×åðíûøåâñêèì, ñòîëåòèÿìè áûòîâàë â îðèãè­íàëüíûõ âàðèàíòàõ íà òóðêìåíñêîì, òàäæèêñêîì, óçáåê­ñêîì, àçåðáàéäæàíñêîì, êàçàõñêîì, êàðàêàëïàêñêîì ÿçûêàõ. Ê ïîýòè÷åñêèì ðîäíèêàì òâîð÷åñòâà Íèçàìè è Íàâîè ïðèíèêàëè, ÷òîáû óòîëèòü äóõîâíóþ æàæäó, ïîêîëåíèÿ àçåðáàéäæàíöåâ, óçáåêîâ è êàçàõîâ, òàäæèêîâ è òàòàð. Ìóäðûé ëèðè÷åñêèé ïåñíîïåâåö Ñàÿò-Íîâà6 ñòàë óæå ïî÷òè äâåñòè ëåò òîìó íàçàä ðîäíûì ïîä êðîâëÿìè àçåðáàéäæàíñêèõ, àðìÿíñêèõ è ãðóçèíñêèõ æèëèù. Òàðàñ

Øåâ÷åíêî çàïå÷àòëåë â ñòèõàõ ãîðüêóþ äîëþ êàçàõîâ, à îíè ñêëàäûâàëè î íåì ïåñíè è ëåãåíäû. Àáàé âîøåë áëèç­êèì äðóãîì â êèðãèçñêèå àóëû, à Ãàáäóëëó Òóêàÿ ïîëþ­áèëè â êàçàõñêîé ñòåïè. À ðóññêèå êëàññèêè, ýòè âåëèêèå ïîáðàòèìû âñåõ íà­ ðîäîâ íàøåé ñòðàíû! Ñàáèò Ìóêàíîâ íå ñëó÷àéíî íàçâàë Ïóøêèíà “êàçàõñêèì íàðîäíûì ïîýòîì”. Äà, çäåñü íåò ìåòàôîðè÷åñêîãî ïðåóâåëè÷åíèÿ. Ïóøêèí, Ãðèáîåäîâ, Ëåðìîíòîâ, Áåëèíñêèé, ×åðíûøåâñêèé, Ãåðöåí, Äîáðî­ ëþáîâ, Íåêðàñîâ, Îñòðîâñêèé, Ñàëòûêîâ-Ùåäðèí, Òîë­ñòîé, ×åõîâ, Ãîðüêèé ñòàëè âëèÿòåëüíîé ñèëîé â õóäîæå­ñòâåííîì òâîð÷åñòâå íàðîäîâ íàøåé Ðîäèíû. Ðóññêèå êëàññèêè áîëüøå, ÷åì äðóãèå ìèðîâûå ïèñàòåëè, ñïîñîá­ñòâîâàëè âûðàáîòêå îáùèõ ÷åðò äåìîêðàòè÷åñêîé íàïðàâ­ëåííîñòè â íàöèîíàëüíûõ ëèòåðàòóðàõ Óêðàèíû è Ãðó­çèè, Áåëîðóññèè è Êàçàõñòàíà, Àðìåíèè è Àçåðáàéäæàíà.  õîäå èñòîðè÷åñêîãî ðàçâèòèÿ è îñîáåííî â ýïîõó êàïèòàëèçìà ðàñøèðÿëèñü ñîöèàëüíî-ýêîíîìè÷åñêèå ñâÿ­çè ìåæäó íàðîäàìè, óñèëèâàëîñü âçàèìîäåéñòâèå èõ è â îáëàñòè êóëüòóðû è èñêóññòâà. Ýòî äàëî îñíîâàíèå Ê. Ìàðêñó è Ô. Ýíãåëüñó â “Ìàíèôåñòå Êîììóíèñòè÷å­ ñêîé ïàðòèè” óòâåðæäàòü: “Íà ñìåíó ìåñòíîé è íàöèî­ íàëüíîé çàìêíóòîñòè è ñóùåñòâîâàíèþ çà ñ÷åò ïðîäóêòîâ ñîáñòâåííîãî ïðîèçâîäñòâà ïðèõîäèò âñåñòîðîííÿÿ ñâÿçü è âñåñòîðîííÿÿ çàâèñèìîñòü íàöèé äðóã îò äðóãà. Ýòî â ðàâíîé ìåðå îòíîñèòñÿ êàê ê ìàòåðèàëüíîìó, òàê è ê äó­õîâíîìó ïðîèçâîäñòâó. Ïëîäû äóõîâíîé äåÿòåëüíîñòè îò­äåëüíûõ íàöèé ñòàíîâÿòñÿ îáùèì äîñòîÿíèåì. Íàöèî­íàëüíàÿ îäíîñòîðîííîñòü è îãðàíè÷åííîñòü ñòàíîâÿòñÿ âñå áîëåå è áîëåå íåâîçìîæíûìè, è èç ìíîæåñòâà íàöèî­íàëüíûõ è ìåñòíûõ ëèòåðàòóð îáðàçóåòñÿ îäíà âñåìèðíàÿ ëèòåðàòóðà” (Ñî÷., ò. 4, ñòð. 428). Âî âñåì èñòîðè÷åñêè êîíêðåòíîì òâîð÷åñòâå ïèñàòå­ ëåé, æèâîïèñöåâ, êîìïîçèòîðîâ, ñêóëüïòîðîâ ðàçíûõ íà­ ðîäîâ è ðàçíûõ ýïîõ íåèçìåííî ñêàçûâàëàñü âíóòðåííÿÿ çàêîíîìåðíîñòü. Îñîçíàâàëè åå èëè íå îñîçíàâàëè òâîðöû õóäîæåñòâåííûõ öåííîñòåé, íî íàðîäíîñòè, íàöèè ïîñòî­ ÿííî òàê èëè èíà÷å âîçäåéñòâîâàëè äðóã íà äðóãà. Ëó÷­ øèå äîñòèæåíèÿ ëèòåðàòóðû è èñêóññòâà, âûðîñøèå íà æèâîé íàöèîíàëüíîé ïî÷âå, îáùå÷åëîâå÷íû â èñòèííîì ñìûñëå ýòîãî ïîíÿòèÿ. Òâîð÷åñòâî, äåìîêðàòè÷åñêîå è

ñîöèàëèñòè÷åñêîå ïî ñîäåðæàíèþ, èíòåðíàöèîíàëüíî, èáî åãî ïåðåäîâûå èäåàëû âñåãäà áëèçêè èíòåðåñàì òðóäÿ­ùèõñÿ âñåãî ìèðà. Íà ôîíå âñåìèðíîãî õóäîæåñòâåííîãî ðàçâèòèÿ ñî­ âåòñêàÿ ëèòåðàòóðà âûñòóïàåò è âî âñåì ñâîåì íîâàòîð­ñòâå, âî âñåé îðèãèíàëüíîñòè, è â ñâîåé èäåéíî-õóäîæåñò­âåííîé îáùíîñòè. Îíà ïîêàçàëà, êàê ïðè ñîöèàëèçìå èç ìíîæåñòâà íàöèîíàëüíûõ ëèòåðàòóð îáðàçóåòñÿ åäèíàÿ, âñåíàðîäíàÿ ëèòåðàòóðà. Âåäü èñòîðèÿ ìèðîâîé ëèòåðàòó­ðû íèêîãäà åùå íå çíàëà ðåäêîñòíîãî, ïîèñòèíå ÷óäåñíî­ãî ÿâëåíèÿ, êîãäà áîëåå øåñòèäåñÿòè ëèòåðàòóð, îòëè÷­íûõ ïî ÿçûêàì, ïî èñòîðè÷åñêè âûðàáîòàííûì òðàäèöè­ÿì, ïî íàöèîíàëüíî ñâîåîáðàçíûì òâîð÷åñêèì èíäèâèäó­àëüíîñòÿì, îáðàçóþò åäèíñòâî. Ìåæíàöèîíàëüíûå ëèòå­ðàòóðíûå ñâÿçè, ïîä­ëèííîå ñîäðóæåñòâî è âçàèìîîáîãà­ùåíèå ðàçíîÿçû÷íûõ ïèñàòåëåé îáðåëè òåïåðü äåéñòâè­òåëüíî ñîöèàëèñòè÷åñêîå êà÷åñòâî. Ýòî è ñîñòàâëÿåò íåâèäàííóþ æèçíåñïîñîáíóþ ñèëó è ãîðäîñòü ëèòå­ðàòóðû ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ðåàëèçìà. Åå âûñøèå äîñòèæåíèÿ ïîçâîëÿþò (ñîâñåì íå â óùåðá è íå ñ öåëüþ êàêîãî áû òî íè áûëî îãðàíè÷åíèÿ, óìàëåíèÿ ñîâðåìåííîãî åñ­òåñòâåííî íàðàñòàþùåãî ïðîöâåòàíèÿ âñåõ áðàòñêèõ ëèòåðàòóð) ïðåäñòàâèòü ñåáå åùå áîëåå âûñîêèå ôîðìû ìåæíàöèîíàëüíîãî ëèòåðàòóðíîãî åäèíåíèÿ â áóäóùåì. Êàêèå æå ôàêòîðû îáóñëîâëèâàþò äàëüíåéøåå ðàç­ âèòèå ýòîé îáùíîñòè, åäèíåíèÿ áðàòñêèõ ëèòåðàòóð? Ïîä ìîùíûì âîçäåéñòâèåì âñåíàðîäíîãî ñòðîèòåëüñòâà êîì­ ìóíèçìà â ïñèõè÷åñêîì ñêëàäå ñîöèàëèñòè÷åñêèõ íàöèé âñå â áîëüøåé ñòåïåíè âûðàáàòûâàþòñÿ êîðåííûå îáùèå ÷åðòû è êà÷åñòâà. Åñëè è ïðåæäå òðóäÿùèåñÿ ðàçíûõ íàöèîíàëüíîñòåé âûñîêî öåíèëè òðóä, òî òåïåðü äëÿ ðóñ­ñêîãî è òàäæèêà, óêðàèíöà è êàçàõà, ëàòûøà è ÿêóòà îäèíàêîâî õàðàêòåðíî ñîöèàëèñòè÷åñêîå îòíîøåíèå ê òðó­äó – ãîòîâíîñòü òðóäèòüñÿ â ïîëíóþ ìåðó ñèë ðàäè ïðå­îáðàçîâàíèÿ ìèðà íà êîììóíèñòè÷åñêèõ íà÷àëàõ, ðàäè íàðîäíîãî ñ÷àñòüÿ è áëàãîäåíñòâèÿ. Åñëè è ïðåæäå êàæ­äûé íàðîä, îòñòàèâàÿ íåïðèêîñíîâåííîñòü ñâîåé Ðîäèíû, ïðîÿâëÿë ïàòðèîòè÷åñêóþ äîáëåñòü, âîçâîäèë çàùèòó ðîäíîé çåìëè â ñâÿùåííûé äîëã, òî â ñîâåòñêîì ïàòðèî­òèçìå ýòè íàöèîíàëüíûå òðàäèöèè âîçâûøàþòñÿ äî ñîç­íàòåëüíîãî âñåíàðîäíîãî îòñòàèâàíèÿ èíòåðåñîâ åäèíîé ñîöèàëèñòè÷åñêîé Ðîäèíû. Ñîâåòñêèé ïàòðèîòèçì âûñòó­ïàåò ìîãóùåñòâåííîé ñèëîé â äâèæåíèè

íàøåãî îáùåñòâà ê êîììóíèçìó, â ôîðìèðîâàíèè õàðàêòåðîâ ñòðîèòåëåé íîâîãî ìèðà.  êðóã èíòåðíàöèîíàëèñòè÷åñêèõ âîççðåíèé ñîöèàëèñ­ òè÷åñêèõ íàöèé âõîäÿò, êàê áëèçêèå è ðîäíûå, èíòåðåñû íå òîëüêî íàðîäîâ Ñîâåòñêîé ñòðàíû, íî è òðóäÿùèõñÿ âñåãî ìèðà. Ãèãàíòñêàÿ èäåéíî-âîñïèòàòåëüíàÿ äåÿòåëü­ íîñòü Êîììóíèñòè÷åñêîé ïàðòèè â ñîâåòñêóþ ýïîõó ðàç­ âèëà ó ñîöèàëèñòè÷åñêèõ íàöèé òàêèå îáùèå êà÷åñòâà, êàê óâàæåíèå ê ñîöèàëèñòè÷åñêîé ñîáñòâåííîñòè, ãàðìî­ íè÷åñêîå ñî÷åòàíèå ëè÷íûõ è îáùåñòâåííûõ èíòåðåñîâ, êîëëåêòèâèçì, âûñîêîå ñîçíàíèå ëè÷íîé îòâåòñòâåííîñòè çà óñïåøíîå îñóùåñòâëåíèå îáùåãîñóäàðñòâåííûõ çàäà÷, íåòåðïèìîñòü ê ïðîÿâëåíèÿì áóðæóàçíîé èäåîëîãèè, ê ïàðàçèòè÷åñêîìó òóíåÿäñòâó, íîâàòîðñòâî, ñìåëîñòü â äåðçàíèÿõ, ñàìîîòâåðæåííîñòü, ïîäëèííûé ãóìàíèçì. Âåñü ýòîò íåóêëîííî íàðàñòàþùèé ïðîöåññ âûðàáîòêè îáùèõ ÷åðò è êà÷åñòâ â ïñèõè÷åñêîì ñêëàäå ñîöèàëèñ­ òè­÷åñêèõ íàöèé åùå áîëåå ðîäíèò è âçàèìîîáîãàùàåò íà­öèîíàëüíûå êóëüòóðû è ëèòåðàòóðû. Õóäîæåñòâåííîå ñîç­íàíèå ïèñàòåëåé òàêæå èçìåíÿåòñÿ è îáîãàùàåòñÿ, íà­ ñòîé­÷èâî èùåò è íàõîäèò â ñîäåðæàíèè è â ôîðìå õóäî­ æåñò­âåííîãî òâîð÷åñòâà íîâûå ìîìåíòû, ñáëèæàþùèå áðàòñêèå íàðîäû. Ïðîèñõîäÿùèé ïðîöåññ ôîðìèðîâàíèÿ îáùèõ ñîöèàëèñòè÷åñêèõ ÷åðò â íàöèîíàëüíûõ õàðàêòå­ðàõ, åñòåñòâåííî, îòðàæàåòñÿ è â îáðàçàõ ãåðîåâ ïðîèçâåäåíèé ðàçíîÿçû÷íûõ ëèòåðàòóð.  íàöèîíàëüíûå ÿçûêè ïðîíèêàþò ìíîãî÷èñëåííûå èíòåðíàöèîíàëüíûå ïîíÿòèÿ.  òþðêñêèõ ÿçûêàõ ñèíòàêñè÷åñêèå êîíñòðóêöèè çàìåòíî èçìåíèëèñü è îáîãàòèëèñü â ðåçóëüòàòå ñâÿçè ñ ðóññêèì ÿçûêîì. Âñå áîëåå îáùèå æàíðîâûå ÷åðòû âûðàáàòûâàþòñÿ â ðîìàíå, íîâåëëå, ïîýìå, ëèðè÷åñêèõ ïðîèçâåäåíè­ÿõ. Òàêîé ðàñ­ ïðîñòðàíåííûé èçîáðàçèòåëüíûé è êîìïî­çèöèîííûé ïðèåì, ïîäñêàçàííûé ñàìîé æèçíüþ, êàê êîíòðàñòíîå ïðîòèâîïîñòàâëåíèå íàñòîÿùåãî ïðîøëîìó, ïëîäîòâîðíî èñïîëüçóåòñÿ âî âñåõ áðàòñêèõ ëèòåðàòóðàõ.  äàëüíåéøåì ðàçâèòèè âíóòðåííèõ âçàèìîñâÿçåé ìíîãîÿçû÷íîé ëèòåðàòóðû ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ðåàëèçìà åùå áîëüøå âîçðàñòàåò ðîëü ðóññêîãî ÿçûêà. Èñòîðè÷å­ñêè âçà­ èìîîòíîøåíèÿ íàðîäîâ íàøåé ñòðàíû ñêëàäû­âàëèñü òàê, ÷òî îíè îáúåäèíÿëèñü âîêðóã âåëèêîãî ðóññêîãî íàðîäà è âî ãëàâå ñ ðóññêèì ðàáî÷èì êëàññîì âûñòóïàëè â îáùåì ðóñ­ëå

âñåðîññèéñêîãî ðåâîëþöèîííî­ãî îñâîáîäèòåëüíîãî äâèæåíèÿ. Çàêîíîìåðíî, ÷òî ìîãó­÷èé ðóññêèé ÿçûê – ÿçûê âûñ­­ îêîðàçâèòîé êóëüòóðû è ëè­òåðàòóðû, ÿçûê ëåíèíèçìà – ñíèñêàë ñåáå ïðî÷íûé âñå­íàðîäíûé àâòîðèòåò. Îí áëåñ­òÿùå âûïîëíÿë è âûïîëíÿåò îòâåòñòâåííûå ôóíêöèè â ìåæ­íàöèîíàëüíûõ âçàèìîñâÿ­çÿõ íàðîäîâ íàøåé ñòðàíû, ÷òî íå ïðåïÿòñòâóåò ñâîáîä­íîìó ðàçâèòèþ ëèòåðàòóðíûõ ÿçû­êîâ âñåõ ñîöèàëèñòè­ ÷åñêèõ íàöèé, áåç ÷åãî íåâîçìîæåí ðàñ­öâåò èõ ëèòåðàòóð. Èñòîðè÷åñêè ñêëàäûâàëàñü è òðàäèöèÿ îáðàùåíèÿ áðàò­ ñêèõ íàðîäîâ ê ðóññêîìó ÿçûêó êàê ñðåäñòâó õóäîæåñòâåí­ íîãî òâîð÷åñòâà.  äîðåâîëþöèîííîé Ðîññèè, ãäå ìíîãèå íàðîäû íå èìåëè ðàçâèòîãî ëèòåðàòóðíîãî ÿçûêà, íå èìå­ ëè äàæå ñîáñòâåííîé ïèñüìåííîñòè, ðóñ­ñêèé îêà­çûâàë­­ñÿ íåðåäêî åäèíñòâåííûì ñðåäñòâîì òâîð÷åñ­êîé äåÿ­òåëü­íîñòè íàöèîíàëüíûõ ëèòåðàòîðîâ. Íî îòòîãî, ÷òî Ò. Øåâ­÷åí­ êî, Í. Íèêîëàäçå7, ×. Âàëèõàíîâ, È. Àëòûíñàðèí, Ê. Õå­­ òàãóðîâ íàïèñàëè ðÿä ïðîèçâåäåíèé íà ðóññêîì ÿçû­êå, îíè íå ïåðåñòàëè áûòü äåÿòåëÿìè óêðàèíñêîé, ãðóçèí­ ñêîé, êàçàõñêîé, îñåòèíñêîé ëèòåðàòóð è êóëüòóð. Çà î÷åíü ðåäêèì èñêëþ÷åíèåì ñîâåòñêèå ïèñàòåëè ðàçëè÷íûõ íàöèî­ íàëüíîñòåé â ñîâåðøåíñòâå âëàäåþò ðóññêèì ÿçûêîì. Ìíî­ ãèå òâîð÷åñêè âëàäåþò è ðîäíûì, è ðóññêèì ÿçûêîì. Âñå ýòî íå íàíîñèò íèêàêîãî óùåðáà íàöèîíàëüíûì ëèòåðàòóðàì, à íàïðîòèâ, ïðèâîäèò ê èõ îáîãàùå­íèþ, è, çíà÷èò, ê îáîãàùåíèþ ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðû â öå­ëîì. Ñ÷àñòüå íàðîäîâ ÑÑÑÐ, ÷òî ðóññêèé ÿçûê èçäàâíà ïðèâëåêàë èõ áðàòñêóþ ëþáîâü êàê ÿçûê âåëèêîé ëèòå­ ðàòóðû, ñòîÿâøåé â îïïîçèöèè ê ãîñïîäñòâîâàâøèì ýêñ­ ïëóàòàòîðñêèì êëàññàì.  ñîâåòñêóþ ýïîõó ðóññêèé ÿçûê åäèíîäóøíî ïðèçíàí îáùåíàðîäíûì äîñòîÿíèåì, îí èçó÷àåòñÿ â øêîëàõ âñåõ ðåñïóáëèê íàøåé ñòðàíû, ñëó­ æèò âñåì åå íàðîäàì â ðàçâèòèè ñîöèàëèñòè÷åñêîé ìíî­ ãîíàöèîíàëüíîé êóëüòóðû. Ýòó ñâÿùåííóþ òðàäèöèþ íà­äî áåðå÷ü è ðàçâèâàòü. Ñëåäóåò ñêàçàòü, ÷òî äî ñèõ ïîð ïîíÿòèåì “ëèòåðàòóðû íà­ðîäîâ ÑÑÑД îáîçíà÷àþòñÿ âñå áðàòñêèå ëèòåðàòóðû çà ñòðàííûì è ïðèíöèïèàëüíî íåâåðíûì èñêëþ÷åíèåì ðóñ­ ñêîé ëèòåðàòóðû. Òî÷íî òàê æå èçó÷åíèå íàöèîíàëüíîé õóäî­æåñòâåííîé ôîðìû, åå ñïåöèôèêè îõâàòûâàåò ïðåè­ìó­ ùåñòâåííî áðàòñêèå ëèòåðàòóðû, çà èñêëþ÷åíèåì ðóññêîé, êàê áóäòî ðóññêàÿ ëèòåðàòóðà íå èìååò íàöèîíàëüíîãî ñâîå­

îáðàçèÿ. Âåðîÿòíî, â ñèëó ýòîãî åùå íå ñîçäàíà (è òîëü­êî â òåêóùåé ñåìèëåòêå ïðîåêòèðóåòñÿ åå èçäà­íèå) åäèíàÿ èñòîðèÿ ñîâåòñêîé ìíîãîíàöèîíàëüíîé ëè­òå­ðàòóðû. À êîãäà òåîðåòè÷åñêè ðåøàþòñÿ âîïðîñû åäèí­ñòâà ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ñîäåðæàíèÿ è íàöèîíàëüíîé õóäî­æåñòâåííîé ôîðìû, ðàçâèòèÿ íàöèîíàëüíûõ ñòèëåé, åñ­òåñòâåííî, ÷òî áîãàòåéøèé îïûò ðóññêîé êëàññè÷åñêîé ñî­âåòñêîé ëèòåðàòóðû èìååò ïåðâîñòåïåííîå çíà÷åíèå. Êàê èçìåíèëñÿ îáëèê ðóññêîé ñîöèàëèñòè÷åñêîé íàöèè ïî ñðàâíåíèþ ñ äîðåâîëþöèîííûì ïðîøëûì, êàê ìíîãî íîâûõ áîãàòñòâ íàêîïèëîñü â ðóññêîé ïîýçèè, ïðîçå, äðà­ìàòóðãèè! Âñåñòîðîííåå èçó÷åíèå ýòîãî ïðîöåññà îáëåã÷è­ëî áû ðåøåíèå îäíîé èç âàæíåéøèõ ïðîáëåì ñî­öèàëèñòè÷åñêîãî ðåàëèçìà – òâîð÷åñêîãî âîñïðèÿòèÿ ïèñàòåëÿìè áðàòñêèõ íàðîäîâ ðóññêèõ ëèòåðàòóðíî-íà­ öèîíàëüíûõ òðàäèöèé â ñî÷åòàíèè ñ òðàäèöèÿìè ñîáñò­ âåííûõ ëèòåðàòóð; ýòî ñïîñîáñòâîâàëî áû îáîãàùåíèþ ðóññêîé ëèòåðàòóðû äîñòèæåíèÿìè ìíîãîíàöèîíàëüíîãî õóäîæåñòâåííîãî òâîð÷åñòâà. Ñîâåòñêîå ëèòåðàòóðîâåäåíèå ìîæåò è äîëæíî ðå­ øàòü ïðîáëåìû ñîöèàëèñòè÷åñêîé ýñòåòèêè ñ ïðèâëå÷å­ íèåì òâîð÷åñêîãî îïûòà âñåõ áåç èñêëþ÷åíèÿ áðàòñêèõ ëèòåðàòóð. Òàê ìîæåò áûòü ïîäãîòîâëåíà ïðî÷íàÿ òåîðå­ òè÷åñêàÿ îñíîâà äëÿ ñîçäàíèÿ åäèíîé èñòîðèè ñîâåòñêîé ìíîãîíàöèîíàëüíîé ëèòåðàòóðû.  íàøå âðåìÿ áóðíîãî ïîäúåìà ýêîíîìèêè è êóëüòóðû âî âñåõ ðåñïóáëèêàõ, íåáûâàëîãî ðàçìàõà ñîçèäàòåëüíîé äåÿòåëüíîñòè ñòðîèòåëåé êîììóíèçìà, áîðöîâ çà ñâîáîäó è ñ÷àñòüå ÷åëîâå÷åñòâà, óêðåïëåíèå ñâÿçè ëèòåðàòóðû è èñêóññòâà ñ æèçíüþ íàðîäà ÿâëÿåòñÿ ãëàâíîé çàäà÷åé ìàñòåðîâ ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ðåàëèçìà, ïðèçâàííûõ ñîçäà­ âàòü ïðàâäèâûå è ÿðêèå îáðàçû íàøèõ ñîâðåìåííèêîâ â ïðîèçâåäåíèÿõ âûñîêîãî èäåéíî-õóäîæåñòâåííîãî óðîâíÿ. Ïîñòóïàòåëüíîå õóäîæåñòâåííîå ðàçâèòèå ñîöèàëèñòè­ ÷åñêèõ íàöèé – èñòîðè÷åñêàÿ çàêîíîìåðíîñòü ñîâðåìåí­ íîñòè. Îáîáùàòü îïûò ýòîãî ðàçâèòèÿ, àêòèâíî âîçäåéñò­ âîâàòü íà ñîâðåìåííûé ëèòåðàòóðíûé ïðîöåññ â íàïðàâ­ ëåíèè äàëüíåéøåãî ïðîöâåòàíèÿ âñåõ áðàòñêèõ ëèòåðàòóð è ìåæíàöèîíàëüíîãî ëèòåðàòóðíîãî åäèíåíèÿ, áîðîòüñÿ çà îáîãàùåíèå ìàðêñèñòñêî-ëåíèíñêîé òåîðèè èñêóññòâà ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ðåàëèçìà – ñâÿùåííûé äîëã õóäîæ­íèêîâ è èññëåäîâàòåëåé ëèòåðàòóðû ïåðåä íàðîäîì è ïàð­òèåé.

ƶÐÅÊ ²ÀÇÛÍÀÑÛ “ƾðåêòå ê¼ï ºàçûíà áàð, á¸ði æàºñû” äåéòií Àáàéäû» áið ñ¼çi îé¹à îðàëäû. Òåãiíäå, àäàì æ¾ðåãiíäåãi àäàìäûº òiðëiãiíi» ºàñèåòòi, ºàäiðëi áiðíåøå æàéëàðûí òåðå ò¾ñiï, åñêåðñåê, àíûº ºàçûíà äåï àòàðëûº àðäàºòû àñûëäàð áîëàòûíû ðàñ. Îë àòàëûº-àíàëûº ìåéiði, òó¹àí æåð, òó¹àí åë ñåçiìi, àäàì æ¾ðåãiíäåãi øûí ìàõàááàò, àäàì ñàíàñûíäà¹û ºàäiðëi çîð áiëiì – îñû ñèÿºòû òà¹û áiðíåøå àäàìíû» àäàìäûº ñèïàòûíà ñàé æàéëàðäû ñîë àäàìíû» æ¾ðåê ºàçûíàñû äåóãå äå áîëàäû. Ñîë ê¾éäi åñêå àëà îòûðûï, á¾ãiíãi ñîâåòòiê ñîöèàëèñòiê Îòàí ½ëû-ºûçû, Îòàí àçàìàòû, áiç, ¼ç æ¾ðåãiìiçãå îéëàé áîéëàñàº, á½ðûí¹û çàìàí-çàìàíäàð ê¼ïøiëiê ê¼»iëiíäå òó¹ûçà àëìà¹àí, á¾ãií áiç ¹àíà èå áîë¹àí òà¹û òàëàé àíûº, àñûë ºàçûíà áàðûí áiëåìiç. Áiçäi» æ¾ðåãiìiçäi» òåðå»iíå, å» ºàäiðëi ò¾êïiðiíå ºàò-ºàò ø¼êêåí ºàñòåðëi òû» ºàçûíàëàð áàð. Ñîíû» áiði æ¸íå å» ½ëûñû – Îòàí òóðàñûíäà¹û îéñåçiìiìiç. µëû Îòàí, àñûë àðàé àëòûí ìåêåí – áiçäi» àçàìàòòûº ìàõàááàòûìûçäû», ºóàíûø ìàºòàíûìûçäû», áàð áàòûë òàëàï, áà¹ëàí òàáûñûìûçäû» á¸ð-á¸ðiíi» ò¾ï òiðåãi. Å» ¹àæàéûï ºóàíûøòû æ½áàíûøû – áiç á½ë ê¾íäå ñîë ½ëû ºàçûíàìûçáåí áàð ¼ìiðiìiçäå æûë ñàéûí, àé ñàéûí, ñà¹àò ñàéûí ¾íåìi æàë¹àñó, òàáûñó, ½äàéû îéëàñó ºàëïûíäà áàéëàíûñòàìûç. Ìiíå, îñû ñàíà – àíûº æ¾ðåêòåãi òåðå» îðûí àë¹àí ºàñèåò ºàçûíàñû. Á½ë æ¸íå á½ðûí¹û ê¼ï æàíäà áîëìà¹àí ñàíà. Ìûñàëû, á½ðûí¹û ïàòøàëûº Ðîññèÿíû» ºàëû» ìèëëèîí ºàðà øàðóàñû º½ëäûº ê¾éiíäå îòàíäûº ñàíà¹à èå áîëà àëìà¹àí. ²àëû» ºàòàð æ½ìûñøû òàáû äà îíäàé ìàºòàíûøòû ñàíà¹à á½ðûí¹û ¼ãåé îòàí ê¾éiíäå èå áîëà àëìàäû. Àë ºàçຠñèÿºòû “á½ðàòàíà” äåï àòàíäûð¹àí åëäåðäi àëñàº, îëàðäà ì¾ëäå “îòàíûì” äåãåí îé-ñàíà áîëó¹à ì¾ìêií

äå åìåñ åäi. Îíäà¹û ê¼»iëäåð äå áàé àóëûíû» øûðºàó øåòiíäå, ìàë àÿ¹ûíû» àñòûíäà îòûðàòûí æûðòûº ê¾ðêå, æàðòû ëàøûº àäàìíû» ê¼»iëiíäåé æ¾äåó-æàäàó ê¾é áîëàòûí. “Á½ðàòàíà” åëäåðäi» ὺàðà æ½ðòøûëû¹û ñîë ê¾ðêå-ëàøûº àäàìäàðûíäàé åäi. Áiðåóëåði “àóûë ìåíiêi åìåñ, àíàó øåòêi ຠ¾éëåðäiêi” – äåð áîëñà, æà»à¹û àòàë¹àí åñêi Ðîññèÿäà¹û å»áåêøi æ½ðòøûëûº òîïòàðû äà “îòàí ìûðçàëàðäiêi, ¸ìið èåñi ½ëûº ïåí áåêòiêi” – äåéòií. Ñîöèàëèñòiê Îòàí¹à áiçäi» åðåêøå ûñòûº ìàõàá­ áàòûìûçäû» iðãåñiíå îðíà¹àí áið ¼çãåøå îé, æàé áàð. “´çi» àäàìçàò òàðèõûíäà áiðiíøi ñîöèàëèñòiê Îòàí áîëóäû» ¾ñòiíå, á½ðûí¹û àäàìçàò áàëàñû, å»áåê-çåéíåò èåñi ñåçiíiï, ñ¾éiíiï ê¼ðìåãåí ñåçiì-ñàíàíû æ¾ðåãiìiçäi» ò¾áiíå ºàçûíà ºûï îðíàòûï áåðäi»! Ñîíû» ¾øií ìû» ñàí ø¾êiðëiê òå àéíûìàñ àë¹ûñ æîëäàéìûç!” – äåéìiç.

ÍÀ ÏÎÐÎÃÅ ØÅÑÒÈÄÅÑЯÒÎÃÎ… Cðûâàÿ ñ êàëåíäàðÿ ïîñëåäíèé ëèñòîê, íåâîëüíî çàäóìûâàåøüñÿ î òîì, ÷òî æå îñòàâèë íàì óõîäÿùèé íûíå â èñòîðèþ ïÿòüäåñÿò äåâÿòûé ãîä äâàäöàòîãî ñòîëåòèÿ. Îòäàâàÿñü ýòèì ìûñëÿì, âïîëíå åñòåñòâåííûì íà ïîðîãå Íîâîãî ãîäà, ÿ âíîâü è âíîâü èñïûòûâàþ ãëóáîêîå ÷óâñòâî óäîâëåòâîðåíèÿ è ðàäîñòíîé óâåðåííîñòè: 1959 ãîä íå áûë äëÿ ëþäåé ãîäîì áåçâðåìåíüÿ è îáìàíóòûõ íàäåæä, îí íå ïðîøåë äëÿ ÷åëîâå÷åñòâà äàðîì, îí îñòàâèë íåèçãëàäèìûé áëàãî­òâîðíûé ñëåä â ñîòíÿõ ìèëëèîíîâ ñåðäåö. Âíîâü íàøà Ðîäèíà – Ñîâåòñêèé Ñîþç – ïîðàçèëà ìèð ñâîèìè ñâåðøåíèÿìè. Íåñÿ íà áîðòó èìÿ âåëè­êîãî Ëåíèíà, âûøåë â îêåàíñêèå ïðîñòîðû ïåðâûé â ìèðå àòîìíûé ëåäîêîë. Ïîäîáíî êðûëàòîìó êîíþ èç êàçàõñêèõ ëåãåíä – òóëïàðó, ñòðåìèòåëüíî ïðî­íîñèòñÿ â íåáåñàõ “ÒÓ-114”. Ïðîñòàÿ òåêñòèëüùèöà Âàëåíòèíà Ãàãàíîâà ñîâåðøèëà ïîñòóïîê, íåïîíÿòíûé ëþäÿì, âîñïèòàííûì ïðè êàïèòàëèçìå, – äîáðîâîëü­íî ïåðåøëà ðàáîòàòü â îòñòàþùóþ áðèãàäó è ïðå­âðàòèëà åå â ïåðåäîâóþ. Ñîâåòñêèå ó÷åíûå ïîäàðè­ëè Ëóíå ïàìÿòíûé ñóâåíèð è âïåðâûå ñôîòîãðàôè­ ðîâàëè åå íåâèäèìóþ ñòîðîíó. Äåêàáðüñêèé ïëåíóì ÖÊ ÊÏÑÑ, ïîäâåäÿ èòîãè óñ­ ïåøíîãî ðàçâèòèÿ ñåëüñêîãî õîçÿéñòâà ñòðàíû, íàöåëèë òðóæåíèêîâ äåðåâíè íà ðåøåíèå ãðàíäè­îçíîé çàäà÷è: â áëèæàéøèå ãîäû äîãíàòü è ïåðå­ãíàòü Ñîåäèíåííûå Øòàòû Àìåðèêè ïî ïðîèçâîä­ñòâó ìÿñà, ìîëîêà è ìàñëà íà äóøó íàñåëåíèÿ. Ýòî ðåàëüíîñòü, êàæóùàÿñÿ ôàíòàçèåé. Ýòî áûëü, çàòìåâàþùàÿ ñêàçêó. Ýòî ôàêòû, ïåðåä êîòîðûìè áåññèëüíû êëåâåòà è çëîáà. Ýòî ïðàâäà, îêðûëÿþùàÿ ñåðäöà äðóçåé. Óäèâèòåëüíûå òðóäîâûå óñïåõè ëþäåé íàøåé ñòðàíû íå ñëó÷àéíî ñîâïàëè â ýòîì ãîäó ñ òðèóì­ôîì ïîëèòèêè ÑÑÑÐ íà ìåæäóíàðîäíîé àðåíå.

Ñâåòëàÿ, îïòèìèñòè÷åñêàÿ ïåðñïåêòèâà îòêðûëàñü ïåðåä âñåì ìèðîì ñ òåõ äíåé, êîãäà ãëàâà Ñîâåò­ñêîãî ïðàâèòåëüñòâà Íèêèòà Ñåðãååâè÷ Õðóùåâ ïîáû­âàë ñ âèçèòîì â Ñîåäèíåííûõ Øòàòàõ Àìåðèêè. Åãî ïðÿìîòà, èñêðåííîñòü è ñåðäå÷íîñòü, åãî êèïó÷àÿ ýíåðãèÿ è ñìåëîñòü, ïðîíèöàòåëüíîñòü è âîëÿ, åãî ãîòîâíîñòü ê ñîòðóäíè÷åñòâó âî èìÿ ìèðà è óâåðåí­íàÿ çàùèòà èíòåðåñîâ ñîöèàëèçìà è êîììóíèçìà ïîòðÿñëè àìåðèêàíöåâ, çàñòàâèëè ìíîãèõ èç íèõ âñåðüåç çàäóìàòüñÿ íàä òîé ðîëüþ, êîòîðóþ èãðàåò Ñîâåòñêèé Ñîþç â ñîâðåìåííîì ìèðå, íàä íåîá­õîäèìîñòüþ äëÿ âñåõ íàðîäîâ â íàøè äíè æèòü ïî-äðóæåñêè, ïîäîáðîñîñåäñêè. Âñå ìèðîëþáèâîå ÷åëîâå÷åñòâî áûëî ðàäîñòíî èçóìëåíî è ðàñòðîãàíî ïðîçâó÷àâøèì ñ òðèáóíû Ãåíåðàëüíîé Àññàìáëåè Îðãàíèçàöèè Îáúåäèíåííûõ Íàöèé ïðèçûâîì Í.Ñ. Õðóùåâà ê êðóòîìó ïîâîðîòó ìåæäóíàðîäíîé îáñòàíîâêè â ëó÷øóþ ñòîðîíó, ê îêîí÷àòåëüíîé ëèêâèäàöèè “õîëîäíîé âîéíû”, ê âñåîáùåìó è ïîëíîìó ðàçîðóæåíèþ âñåõ ãîñóäàðñòâ. Êî âñåìó ìèðó áûëè îáðàùåíû ñëîâà Ïðåäñåäàòåëÿ Ñîâåòà Ìèíèñòðîâ ÑÑÑÐ Í.Ñ. Õðóùåâà: “Îñóùå­ñòâèâ ïîëíîå ðàçîðóæåíèå, ÷åëîâå÷åñòâî èñïûòàëî áû ÷óâñòâî, ïîäîáíîå òîìó, êîòîðîå îõâàòûâàåò èçíåìîãàþùåãî îò óñòàëîñòè è òåðçàåìîãî ñòðàõîì ïåðåä óãðîçîé ãèáåëè îò æàæäû è èñòîùåíèÿ ïóò­íèêà â ïóñòûíå, êîãäà îí ïîñëå äîëãèõ ñêèòàíèé äîñòèãàåò îàçèñà”. Ëþäÿì Âîñòîêà îñîáåííî áëèçîê ýòîò îáðàç – è íå òîëüêî ïîòîìó, ÷òî äëÿ ïåéçàæà ìíîãèõ âîñòî÷íûõ ñòðàí õàðàêòåðíû îàçèñû è ïóñòûíè. Òÿãîñòíîå áðå­ìÿ âîîðóæåíèé ñ îñîáåííîé ñèëîé äàâèò íà ïëå÷è ñëàáîðàçâèòûõ ñòðàí Àçèè è Àôðèêè, è âîéíû íà ïðîòÿæåíèè âåêîâ íå ïðèíåñëè ýòèì ñòðàíàì íè÷åãî, êðîìå îïóñòîøåíèé è ãîðÿ, ââåðãëè èõ â áåçäíó ìó÷èòåëüíîãî êîëîíèàëüíîãî ðàáñòâà. Ïðèçûâ â çàùèòó ìèðà äîðîã ïðîñòûì òðóæåíè­êàì àôðî-àçèàòñêèõ ñòðàí, ëþäÿì, ÷åé òðóä – ñàìîå áåñöåííîå èç ñîêðîâèù ìèðà. Ýòîò ïðèçûâ âäîõíî­âëÿåò è òåõ ëþäåé, êîòîðûå âîïëîùàþò äóõîâíûé è èíòåëëåêòóàëüíûé îáëèê ñîâðåìåííîãî Âîñòîêà, – ïîýòîâ, ïèñàòåëåé, õóäîæíèêîâ, æóðíàëèñòîâ, äåÿ­òåëåé êóëüòóðû. Âåäü êóëüòóðà – íå âíåøíèé ïîâåðõíîñòíûé ëîñê, íå áåçäåëóøêà, íå çàáàâà. Ïîäëèííàÿ êóëüòóðà – ýòà òûñÿ­

÷åëåòèÿìè íàêàïëèâàâøèéñÿ îïûò íàðîäíîé ìóä­ðîñòè è ìàñòåðñòâà, è îí íå ìîæåò â äîñòàòî÷íîé ñòåïåíè ðàñòè è ïðèóìíîæàòüñÿ â àòìîñôåðå âîåí­íûõ ïðèãîòîâëåíèé, â àòìîñôåðå ñòðàõà, íåäîâåðèÿ è âðàæäû ìåæäó íàðîäàìè. Ïîäëèííàÿ êóëüòóðà ãóìàíèñòè÷íà, åå óñòðåìëåíèÿ áëàãîðîäíû – îáëåã÷èòü è óêðàñèòü, ñäåëàòü ðàäîñò­íîé æèçíü êàæäîãî ÷åëîâå÷åñêîãî ñóùåñòâà. Îíà íåñîâìåñòèìà ñ âîéíîé, ñ ïîäãîòîâêîé îðóäèé èñòðåáëåíèÿ, èáî âîéíà – ýòî óáèéñòâî ×åëîâåêà, óíè÷òîæåíèå ñîçäàííûõ èì öåííîñòåé, òÿã÷àéøåå îñêîðáëåíèå è ðàçðóøåíèå âñåãî ïðåêðàñíîãî, âû­ñîêîãî è ÷èñòîãî, ÷òî çàëîæåíî â ÷åëîâåêå, – åãî ðàçóìà è ñåðäöà, êðàñîòû è çäîðîâüÿ, äîñòîèíñòâà è ñîâåñòè. Ìû, ëþäè Âîñòîêà, ñ ïîëíûì ïðàâîì âûñòóïàåì â çàùèòó ìè­ðîâîé öèâèëèçàöèè îò çëîâåùåé óãðîçû âîéíû, ïîòîìó ÷òî èìåííî íàðîäû Àçèè è Àôðèêè – Êèòàÿ, Èíäèè, Èðàêà, Åãèï­òà – çàëîæèëè ôóí­äàìåíò ìèðîâîé êóëüòóðû è âíåñëè íåî­öåíèìûé âêëàä â ðàçâèòèå îáùå÷åëîâå÷åñêîãî ïðîãðåññà. Áåç íàó÷íûõ îòêðûòèé Èáí Ñèíû, áåç ëèðèêè Ëè Áî1, áåç ðèñóíêîâ Õîêóñàÿ2, áåç ýïè÷åñêèõ ñêàçàíèé Ôèðäîóñè, áåç ÷åòâåðîñòèøèé Õàéÿìà, áåç ïüåñ Êàëèäàñû, áåç ñêóëüïòóð ×åðíîé Àôðèêè íåâîçìîæ­íî ïðåäñòàâèòü ñåáå êóëüòóðó íàøåé ïëàíåòû.  ñåãîäíÿøíåì ìèðå ñ êàæäûì äíåì âñå ãðîì÷å è ìîùíåå çâó÷àò ãîëîñà òåõ, êòî âûñòóïàåò çà äðóæ­áó ìåæäó âñåìè íàðîäàìè. È ðàäîñòíî çíàòü, ÷òî èäåÿ ñîëèäàðíîñòè è áðàòñêîé âçàèìîñâÿçè íàðîäîâ â îãðîìíîé ñòåïåíè îòðàçèëàñü â áëàãîðîäíûõ òðàäèöèÿõ ëèòåðàòóðû è èñêóññòâà Âîñòîêà. Íåäàðîì ïî÷òè âîñåìü âåêîâ íàçàä ãåíèàëüíûé ãðóçèíñêèé ïîýò Øîòà Ðóñòàâåëè íàïèñàë ïîýìó î äðóæáå èí­äèéñêîãî è àðàáñêîãî âèòÿçåé. Íåäàðîì óçáåêñêîãî ïîýòà Íàâîè âäîõíîâèëî íà ñîçäàíèå ïëàìåí­íûõ ñòèõîâ ñêàçàíèå î âå÷íî æèâîé ëþáâè êèòàéöà Ôàðõàäà è àðìÿíêè Øèðèí. Ýòè ÷óäåñ­íûå ïîýìû î òðîãàòåëüíîé è âåðíîé ëþáâè ëþäåé ðàçíûõ ñòðàí ñîçäàâàëèñü â òå âðåìåíà, êîãäà îñíîâ­íûì ñðåäñòâîì ñâÿçè íà Âîñòîêå áûëè ìåäëèòåëü­íûå êàðàâàíû âåðáëþäîâ, êîãäà âàæíåéøåé ìà­ãèñòðàëüþ, ñâÿçûâàþùåé íàðîäû Àçèè, áûë Âåëèêèé Øåëêîâûé ïóòü èç Êèòàÿ ê áåðåãàì Ñðåäèçåìíîãî ìîðÿ. Íåóæåëè ñåãîäíÿ, êîãäà â ðóêàõ ÷åëîâå÷åñòâà ñòîëüêî ìóäðûõ ìàøèí, îáëåã÷àþùèõ òðóä, ñòîëüêî íåèñ÷åðïàåìûõ

èñòî÷íèêîâ ýíåðãèè, ñòîëüêî ñîâåð­øåííûõ ñðåäñòâ ñîîá­ ùåíèÿ è ñâÿçè, íàðîäû íå ñìî­ãóò óñòàíîâèòü äðóæåñò­âåííûõ è ìèðíûõ îòíîøåíèé ìåæäó ñîáîé? Ñáûëèñü ëåãåíäàðíûå ñêàçàíèÿ î êîâ­ðàõ-ñàìîëåòàõ, êðûëàòûõ êîíÿõ, ñêàçî÷íûõ ïòèöàõ-âåëèêàíàõ, ïåðåëåòàþùèõ ÷åðåç îãíåííûå ìîðÿ è îêåàíû; äîëæíû îñóùåñòâèòüñÿ çàâåòíûå ìíîãîâåêî­âûå ìå÷òû íàðîäîâ î æèçíè áåç âîéíû, áåç ãîðÿ, íèùåòû è ñòðàäàíèé, êîòîðûå ïðèíîñèò âîéíà. Îòðàäíî ñîçíàâàòü, ÷òî â ìèðå åñòü ãîñóäàðñòâî, íà ïðîòÿæåíèè ñâîåé ñîðîêàäâóõëåòíåé èñòîðèè íåó­òîìèìî áîðþùååñÿ çà îñóùåñòâëåíèå, çà ïðåòâîðå­íèå â æèçíü ìèðíûõ èäåàëîâ ÷åëîâå÷åñòâà. Îòðàäíî ñîçíàâàòü, ÷òî íåâèäàííûå óñïåõè ýòîé ñòðàíû âî âñåõ îáëàñòÿõ æèçíè, åå çàõâàòûâàþùèå òåìïû ðàç­âèòèÿ, åå áåñïðèìåðíàÿ ñåìèëåòêà – çàëîã ìèðà âî âñåì ìèðå, çàëîã òîãî, ÷òî ñèëû âîéíû íå ïîñìåþò ïîäíÿòü ãîëîâó. È êàê îòðàäíî ñîçíàâàòü, ÷òî ýòà ñòðàíà – Ñîâåòñêèé Ñîþç – òâîÿ Ðîäèíà, ÷òî ó íåå åñòü ìîãó÷èå ðîäíûå áðàòüÿ – ñîöèàëèñòè÷åñêèå ñòðàíû, ÷òî òû – îäèí èç åå ãðàæäàí, ñâîèì òðóäîì è òâîð÷åñòâîì ó÷àñòâóþùèé â âåëèêîì ñîçèäàòåëüíîì òðóäå ñîâåòñêîãî íàðîäà. Ìû ãîðäèìñÿ òåì, ÷òî íàøà ñòðàíà íåñåò âñåìó ìèðó âåëèêóþ ïðàâäó î íîâûõ, ñïðàâåäëèâûõ è ñâîáîäíûõ ÷åëîâå÷åñêèõ îòíîøåíèÿõ, î êîììóíèñòè÷åñêîì ñòðîå, êîòîðûé îáåñïå÷èâàåò ìèð è ñ÷àñòüå êàæäîìó òðóäÿùåìóñÿ ÷åëîâåêó. Íàñòóïàåò íîâûé, 1960 ãîä. È õî÷åòñÿ äóìàòü, ÷òî ýòîò ãîä ñòàíåò ãîäîì åùå áîëüøåãî ñïëî÷åíèÿ ÷åëîâå÷åñêîé ñåìüè, áîëüøåãî âçàèìîïîíèìàíèÿ ìåæäó íàðîäàìè. Âñÿêàÿ äðóæáà îñíîâàíà íà çíà­íèè äðóã äðóãà.  îáñòàíîâêå, êîãäà “÷åëîâåê ÷åëî­âåêó – âîëê”, íàðîäû íå ìîãóò áûòü äðóçüÿìè. Íóæ­íî, ÷òîáû âñå ëþäè ïîíÿëè, ÷òî ìèðíîå è äðóæå­ñòâåííîå ñîñóùåñòâîâàíèå íàðîäîâ íàìíîãî îáëåã­÷àåò èì ïóòü ê áëàãîñîñòîÿíèþ, âûñîêîìó æèçíåí­íîìó óðîâíþ, ñîöèàëüíîé ñïðàâåäëèâîñòè, ê ñâîáîäå è ðàñöâåòó êàæäîé ÷åëîâå÷åñêîé ëè÷íîñòè.  ïîíèìàíèè ñîâåòñêèõ ëþäåé äðóæáà íàðîäîâ – íå ïðîïàãàíäèñòñêàÿ ôîðìóëà, à âûðàæåíèå íàøèõ èäåàëîâ, íàøåãî ìèðîâîççðåíèÿ, îäíà èç ìîãó÷èõ äâèæóùèõ ñèë ïðîãðåññà.

Õî÷åòñÿ ïîæåëàòü, ÷òîáû â íàñòóïàþùåì ãîäó åùå êðåï÷å ñòàëà íàøà äðóæáà ñ íàðîäàìè ñòðàí, èçáàâëÿþùèõñÿ îò êîëîíèàëüíîé çàâèñèìîñòè â ëþáûõ åå ôîðìàõ, ñ íàðîäàìè Àçèàòñêîãî è Àôðèêàí­ñêîãî êîíòèíåíòîâ. Ýòà äðóæáà – äðàãîöåííîå çà­âîåâàíèå íàøåãî âåêà, è åå ïðî÷íîñòü è èñêðåí­íîñòü, åå áåñêîðûñòèå è âçàèìíîñòü – íàäåæíûé ùèò ïðîòèâ óðîäëèâûõ, íàñòîðîæåííûõ, íåðàâíîïðàâ­íûõ îòíîøåíèé ìåæäó íàðîäàìè, ïðîòèâ âñÿ÷åñêèõ íîâûõ ïîïûòîê ââåðãíóòü ñòðàíû Âîñòîêà â ñòàðîå êîëîíèàëüíîå ÿðìî. Õî÷åòñÿ ïîæåëàòü, ÷òîáû äóõ “ïàí÷à øèëà”, “äóõ Áàí­ äóíãà”3 ñòàë îòïðàâíîé òî÷êîé äëÿ äåÿòåëüíîñòè âñåõ ïðà­ âè­òåëüñòâ, âñåõ ãîñóäàðñòâ, êîòîðûå ñîçíàþò ñâîþ îòâåò­ ñòâåííîñòü ïåðåä íàðîäàìè. È, íàêîíåö, ìíå, êàê ïèñàòåëþ, îò âñåãî ñåðäöà õîòåëîñü áû, ÷òîáû íàñòóïàþùèé 1960 ãîä îáî­ãàòèë ÷åëîâå÷åñòâî íîâûìè áåññìåðòíûìè òâîðåíèÿ­ìè äóõà, ÷òîáû ìèð áûë îáðàäîâàí âåëèêèìè íàó÷­íûìè îòêðûòèÿìè, ñìåëûìè ïî­ áåäàìè íàä ïðèðî­äîé, íîâûìè ïðîðûâàìè â êîñìè÷åñêîå ïðîñòðàí­ñòâî, ÷òîáû ïîÿâèëèñü çàìå÷àòåëüíûå ïîýìû, ðîìà­íû, ñêóëüïòóðû, êàðòèíû, ñèìôîíèè, êèíîôèëüìû, ïîâåñòâóþùèå î ñàìûõ áëàãîðîäíûõ ñòðåìëåíèÿõ ÷åëî­ âå÷åñêîé äóøè, î ñàìîì ïðåêðàñíîì è âîçâûøåííîì â ìè­ðå – î áîðüáå çà ñ÷àñòüå âñåõ ëþäåé, çà ìèðíóþ, ñâî­ áîäíóþ è ðàäîñòíóþ æèçíü. Ñ Íîâûì ãîäîì, äîðîãèå äðóçüÿ!

ÑÂÅÒËÀЯ ÂÅÐØÈÍÀ ÐÓÑÑÊÎÉ ËÈÒÅÐÀÒÓÐÛ Íà æèçíåííîì ïóòè ÷åëîâåêà åñòü ïåðåâàëû, ñ êîòî­ðûõ ãëóáæå è ïðîíèêíîâåííåå ïîçíàåòñÿ îêðóæàþùèé ìèð, êðàñîòà è ïîýçèÿ, âåðà è ëþáîâü â ÷åëîâåêà. Äëÿ ìåíÿ òàêèì ïåðåâàëîì ÿâèëîñü ñåðäå÷íîå, êðóòî èçìåíèâ­øåå âñþ ìîþ æèçíü çíàêîìñòâî ñ ðóññêîé ëèòåðàòóðîé. Òîé ñàìîé ëèòåðàòóðîé, ïåðåä êîòîðîé â ñâîå âðåìÿ áûë â äîëãó Àáàé è êîòîðûé ñïîëíà âîçâðàòèë åé äîëã èçóìè­òåëüíîé ïîýçèåé, ïðîëîæèâøåé ê åãî ðîäíîìó íàðîäó øè­ðîêèå ïóòè áëàãîäàðíîé äðóæáû. Êàê ÷åëîâåê, äëÿ êîòîðîãî ðóññêèé ÿçûê ÿâëÿëñÿ íå ðîäíûì, ÿ åùå â ïîðó îáó÷åíèÿ â ðóññêîé øêîëå ñòðàñòíî òÿíóëñÿ ê ðóññêîé ÿçûêîâîé êóëüòóðå. ß ñòàë ïîñòèãàòü áîãàòñòâî ëèòåðàòóðû, ÿçûêà, íà êîòîðîì òâîðèëè êëàñ­ ñèêè, è âîñïðèíÿë èõ êàê ñâîþ àêàäåìèþ. Îáó÷àÿñü â ðóññêîì óíèâåðñèòåòå â Ëåíèíãðàäå, ÿ ñ îãðîìíûì óâëå­ ÷åíèåì è ðàäîñòüþ îòêðûë äëÿ ñåáÿ ñîêðîâèùíèöó ðóñ­ñêîé õóäîæåñòâåííîé ëèòåðàòóðû. Íîâûìè ìèðàìè îò­êðûâàëèñü äëÿ ìåíÿ êëàññèêè XIX ñòîëåòèÿ, âåëèêèå ìàñòåðà ðóññêîé ïðîçû. È âåëèêèì ìèðîì îñîáîé ïðèòÿ­ãàòåëüíîé ñèëû ÿâèëñÿ â ìîèõ ïðåäñòàâëåíèÿõ Àíòîí Ïàâëîâè÷ ×åõîâ. ×òî äëÿ ìåíÿ íåîáû÷àéíî âåëèêîãî â íàñëåäèè ×åõîâà, çâó÷àùåì ãèìíîì ÷åëîâåêó, âåðå è ëþáâè ê íåìó? Ìíå êàæåòñÿ, ÷òî ìîæíî ó÷èòüñÿ è, â èçâåñòíîé ìåðå, íà ñâîåé íàöèîíàëüíîé ëèòåðàòóðíîé ïî÷âå ñòàòü ó÷åíè­ êîì Òóðãåíåâà, Òîëñòîãî, Ãîðüêîãî è äàæå Äîñòîåâñêîãî. À âîò ñòàòü ó÷åíèêîì ×åõîâà, òîëüêî îïèðàÿñü íà îãðîì­ íóþ ê íåìó ëþáîâü, òðóäíî, ïî÷òè íåâîçìîæíî. Äëÿ ýòîãî íàäî ðîäèòüñÿ ñõîäíûì ïî ñâîåé òâîð÷åñêîé ïðèðîäå, ðîä­ñòâåííûì ïî âíóòðåííåìó, ãëóáîêî ëèðè÷åñêîìó ñòðîþ äóøè. ß íà÷èíàþ ñâîè ðàçìûøëåíèÿ ñ ýòîé ïðîáëåìû, ïî­ òîìó ÷òî âñå ëèòåðàòîðû ñîâåòñêîãî Âîñòîêà, äà è âîîáùå

âñåõ íàðîäîâ ìèðà, ó êîòîðûõ õóäîæåñòâåííî-òâîð÷åñêàÿ êóëüòóðà ïèñüìåííîé ëèòåðàòóðû ïðèîáðåòàåò âñå íîâûå êà÷åñòâà, îáîãàùàþòñÿ áëàãîäàðÿ âîñïðèÿòèþ âñåãî òîãî ïåðåäîâîãî, ÷òî åñòü â òðàäèöèÿõ ìèðîâîé êëàññè÷åñêîé ëèòåðàòóðû, â öåíòðå êîòîðîé âûñèòñÿ âåëèêàÿ íàñòàâ­ íèöà – ðóññêàÿ ëèòåðàòóðà. Òðóäíî ó÷èòüñÿ ó ×åõîâà, äàæå ãëóáîêî ÷óâñòâóÿ îãðîìíóþ âëàñòíóþ ñèëó åãî ãåíèÿ, íî íåëüçÿ âîñïðèÿòèå åãî òâîð÷åñêîé êóëüòóðû ïîíèìàòü êàê âèä íåïîñðåä­ ñòâåííîé ó÷åáû. Ýòî õóäîæíèê îñîáîé ïàëèòðû, ìíîãî­ êðàñî÷íîãî, íåÿðêîãî, íî íåîáû÷àéíî áîãàòîãî êîëîðèòà, ó êîòîðîãî òîíàëüíîñòü äóøåâíûõ ñîñòîÿíèé, ëþäñêèõ îòíî­øåíèé íå ðåçêà, íå ÿðêà, íî òåì áîëåå îùóòèòåëüíà â íåì è ëåãêàÿ èðîíèÿ, è ìÿãêèé þìîð, è ñî÷óâñòâèå ê ÷åëî­âåêó, ãäå ëþáîâü, ãðóñòü, ïå÷àëü, âîëíåíèÿ î âñÿ÷åñêèõ íåóñòðîåííîñòÿõ ðóññêîãî ÷åëîâåêà, íàðîäà íàõîäèëè â åãî äóøå ãîðÿ÷èé îòçâóê, áóäèëè âåðó â íîâûå ñèëû îá­ ùåñòâà. Îäíàæäû ðàññìîòðåâ, ïî÷óâñòâîâàâ ïåðåõîäíûå òîíà åãî íåæíåéøèõ êðàñîê, óëîâèâ çàäóøåâíóþ ìåëîäèþ ïðîíèçûâàþùèõ äóøó íàïåâîâ, ìû óæå íå â ñèëàõ ðàñ­ ñòàòüñÿ ñ íèìè, çàáûòü èõ. Îáàÿíèå ×åõîâà çàòðàãèâàåò âñå ëó÷øèå ÷óâñòâà ÷åëîâåêà, ïðîáóæäàåò êðàñîòó åãî ìûñëåé, ïîðûâîâ, æåëàíèé. Ñâåòëûé ÷åõîâñêèé ãóìàíèçì, âíèìàíèå ê ñóäüáàì “îáûêíîâåííîãî” ÷åëîâåêà íàñûùàëè åãî ðàññêàçû æèâûì ÷åëîâå÷åñêèì òåïëîì. Ýòî áûë õóäîæíèê øèðîêîãî äèàïàçîíà, îòîáðàçèâøèé ñîöèàëüíî-ïñèõîëîãè÷åñêóþ æèçíü ðóññêîãî îáùåñòâà, îá­íàæèâøèé åå äî ñàìûõ êîðíåé è ïîòàåííûõ ãëóáèí. Ñðåäè åãî ïåðñîíàæåé ìû âñòðå÷àåì ìíîæåñòâî ëþäåé – õîðîøèõ è äóðíûõ, áëàãîðîäíûõ è îçëîáëåííûõ, ìóäðûõ è ãëóïîâàòûõ. È íàñ ïîðàæàåò ÷åõîâñêîå îòíîøåíèå ê ïåðñîíàæàì, â êîòîðîì íè÷òî íå íàâÿçàíî, íî îñâåùåíî èçóìèòåëüíî òîíêèì, îáîñòðåííûì ÷óâñòâîì ìåðû. Ñêà­ çî÷íûì âîëøåáñòâîì ñâîåãî ñëîâà îí äàåò íàì ïî÷óâñòâî­ âàòü, ÷òî ñëåäóåò áûòü íà ñòîðîíå äîêòîðà Àñòðîâà, ÷òî âû äîëæíû ãëóáæå ïîíÿòü Èðèíó – îäíó èç òðåõ ñåñòåð. Òîíêàÿ óìíàÿ èðîíèÿ ãîâîðèò î ãëóáîêîé ãðàæäàíñêîé âçâîëíîâàííîñòè ñâåòëîé äóøè õóäîæíèêà çà ñóäüáó íà­ ðîäà, ðîäèíû.

×èòàÿ “Ìóæèêîâ”, “ îâðàãå”, âèäèøü, êàê ïèñàòåëü ñîâåñòüþ è êðîâüþ ñâîåé ñâÿçàí ñ íàðîäîì, ïîòîìó òàê ïîòðÿñàåò åãî ïå÷àëü î äîëå ðóññêîãî ìóæèêà. Íå ïðÿ­ìûìè ïðèçûâàìè, äåêëàðàöèåé, à êàê áû îáíàæèâ êðîâîòî÷àùèå ðàíû íàðîäíûõ áåä, îí ïðèêîâûâàåò âíèìàíèå ÷èòàòåëÿ ê ñóäüáàì ðóññêîãî íàðîäà. Ñ âîëøåáíûì ìàñòåðñòâîì, òîëüêî åìó ïðèñóùèì, îí ïîåò î ðóññêîé ïðèðîäå, íåïîâòîðèìî ñî÷åòàÿ ïîýòè÷íîñòü ïåéçàæåé ñ ôèëîñîôñêî-ïñèõîëîãè÷åñêèì îáðàìëåíèåì. Òîíêèé àðîìàò ÷åõîâñêîé “Ñòåïè” ïðîíèçàë âñþ ðóññêóþ ëèòåðàòóðó, íåæíûå ëåïåñòêè èç “Âèøíåâîãî ñàäà” çà­äåëè ñàìûå ðàçíîðå÷èâûå ÷óâñòâà, áåëîñíåæíûå êðûëüÿ “×àéêè” ðàññåêëè çàñòîé, ïîðîäèëè ñâåæèé âåòåð ãíåâà çà ñêîðáíûå ñóäüáû ëþäåé èñêóññòâà. ×åðåç âñå òâîð÷åñòâî ×åõîâà ïðîõîäèò ïîó÷èòåëüíîå íåèçáûâíîå ÷óâñòâî ëþáâè ê ëþäÿì èç íàðîäà, ê äîáðûì åãî ñûíàì èç èíòåëëèãåíöèè, ñêîðáíûå äóìû î íåçàâèä­íîé äîëå ðóññêîãî ÷åëîâåêà, îïóòàííîãî íåñïðàâåäëèâî­ñòÿìè, óðîäëèâûìè îáùåñòâåííûìè ïîðÿäêàìè. Îáîãà­ùàÿñü òî ìÿãêèì ëèðèçìîì, òî ãðóñòíûì þìîðîì, óñèëè­âàÿñü è íàðàñòàÿ, ïðîõîäÿò îíè ëåéòìîòèâîì åãî ïîèñêîâ, åãî õóäîæåñòâåííûõ îáðåòåíèé. ×åõîâ íåìûñëèì áåç åãî ïîíèìàíèÿ èäåàëîâ êðàñîòû, ñìûñëà æèçíè, ìóäðîñòè ëþáâè, íàçíà÷åíèÿ èñêóññòâà. Îíè ïðîòèâîïîñòàâëåíû èì ïîøëîñòè, òóïîñòè, ïðîòèâî­ áîðñòâóþò â æèçíåííûõ êîíôëèêòàõ ðàçëè÷íûõ ÷åëîâå÷å­ñêèõ ñóäåá. Îí ñëàâèë òðóä è ñ÷èòàë, ÷òî “áåç òðóäà íå ìîæåò áûòü ÷èñòîé è ðàäîñòíîé æèçíè”. ß ÷èòàþ è ïåðå÷èòûâàþ åãî êíèãè, íàïîåííûå óäèâè­ òåëüíî äóøåâíîé êðàñîòîé ïèñàòåëÿ, ãëóáîêî ïîýòè÷íûå ïî ñâîåìó õóäîæåñòâåííîìó ñòðîþ, è, ìîæåò áûòü, ïî­ýòîìó ×åõîâ ïðåäñòàâëÿåòñÿ ìíå ñâåòëîé âåðøèíîé, îçàðåí­ íîé óòðåííèì ñîëíöåì, êîòîðóþ ïðèðîäà íàäåëÿåò íå­ âåñîìîé ïðîçðà÷íîé ñèíåâîé, ñëîâíî óñèëèâàÿ åå êðàñîòó è ïðèòÿãàòåëüíîñòü, íåïîâòîðèìóþ èãðó íåæíûõ ïîëó­ òîíîâ. Âîñõèùåííûìè âçîðàìè òÿíóòñÿ ê íåé ëþäè ðàç­íûõ íàðîäîâ, ìíîãîÿçû÷íî âûðàæàÿ ñâîå óäèâëåíèå ïåðåä ãåíèåì õóäîæíèêà, ñòîëü ñòðàñòíî è öåëîìóäðåííî âûðà­çèâøåãî ñâîþ ëþáîâü ê ÷åëîâåêó.

ÎÐÛÑ °ÄÅÁÈÅÒIÍI³ ØÛвÀÓ ÁÈIÃI Àäàìíû» ¼ìiðiíäå, àñºàðûíàí àéíàëà»à ê¼ç ñàëñà», áàð ä¾íèå àëàºàí¹à ñàë¹àíäàé àíûº ê¼ðiíåòií, ñîë ä¾íèåíi» áàðëûº ¸ñåì ñ½ëóëû¹û ìåí ïîýçèÿñû äà, àäàì áàëàñûíà ê¼ðñåòåð ñåíiìi ìåí ñ¾éiñïåíøiëiãiíäå ê¼ï ñûðûìåí òîëûº àøûëà, òåðå» ñåçiíiëiï ½¹ûíûëàòûí áèiê áið àñóëàð áîëàäû. Ìåíi» äå á¾êië òiðøiëiê áîëìûñûìäû ê¾ðò ¼çãåðòêåí îðûñ ¸äåáèåòiíå áåðiëå òàíûñóûì áîëäû. Á½ë ¸äåáèåò àëäûíäà áið çàìàíäà Àáàé ºàðûçäàð áîëûï, ñîë ºàðûçûí ¼ç õàëºûíà àë¹ûñû ìîë, àäàë äîñòûºòû» ä໹ûë æîëûí òàðòºàí ¹àæàï æûðëàðûìåí òîëûº ¼òåï êåòêåí åäi. Îë êåçäå îðûñ òiëi àíà òiëiíäåé åòåíå áîëìàñà äà, îðûñ ìåêòåáiíäå îºûï æ¾ðãåí øà¹ûìíû» ¼çiíäå îðûñòû» òië ì¸äåíèåòiíå º½ìàðòà ½ìòûëäûì. Òàëàé-òàëàé êëàññèêòåð ¼íåð òóäûð¹àí ¸äåáèåò ïåí òiëäi» ìîë áàéëû¹ûí èãåðó ¾ñòiíäå ìåí ñîëàðäû ¼çiìíi» àêàäåìèÿì äåï ½¹ûíäûì. Ëåíèíãðàäòà îðûñ óíèâåðñèòåòiíäå îºûï æ¾ðãåíäå ìåí îðûñ ê¼ðêåì ¸äåáèåòiíi» àñûë ºàçûíàëàðûí àñà çîð ûºûëàñ-ûíòàìåí, òåðå» ºóàíûø ñåçiììåí àºòàðà àøòûì. XIX ¹àñûðäû» êëàññèêòåði, îðûñ ïðîçàñûíû» øåáåðëåði ìåíi» àëäûìäà ¸ðºàéñûñû æåêå-æåêå, æà»à ä¾íèå áîëûï àøûëäû. Ìåíi» ò¾ñiíiê-½¹ûìûìäà Àíòîí Ïàâëîâè÷ ×åõîâ òà îñûíäàé áið ºóàòòû ê¾øiìåí áàóðàï àëàðëûº ò½òàñ ä¾íèå áîëûï ê¼ðiíäi. Àäàì¹à æ¸íå ñîë àäàì àòûíà áàéëàíûñòû ñåíiì, ñ¾éiñïåíäiê ñåçiì àòàóëû¹à º½ðìåò ãèìíiíäåé ºóàòòû åñòiëåòií ×åõîâ ì½ðàñûíäà¹û ìåí ¾øií ¾íåìi îºûñ, ½ëû ê¼ðiíåòií æàéëàð íå? Ìåíi» îéûìøà, ¼çiíi» ½ëòòûº ¸äåáèåòiíi» òîïûðà¹ûíäà ò½ðûï-ຠáåëãiëi ä¸ðåæåäå Òóðãåíåâòåí, Òîëñòîéäàí, Ãîðüêèéäåí, òiïòi Äîñòîåâñêèéäåí äå ¾éðåíóãå áîëàäû. Àë ×åõîâºà êåëñåê, îíû» ¼çií ¹àíà ñ¾þ, æàºñû ê¼ðó àðºûëû ñîíû» ø¸êiðòi áîëà ºîþ ºèûí, òiïòi ì¾ìêií äå åìåñ ñèÿºòû.

Îë ¾øií ¼çi»íi» òâîð÷åñòâîëûº òàáè¹àòû»ìåí ñî¹àí ½ºñàñ áîëûï, á¾êië iøêi áiòiìi»ìåí, òåðå» ëèðèêàëûº ñàçû»ìåí ñî¹àí òóûñòàñ æàºûí áîëûï æàðàòûëóû» êåðåê. Ìåí ¼ç îéëàðûìäû îñû ïðîáëåìàäàí áàñòàéìûí, ñåáåái ñîâåòòiê Øû¹ûñòû», òiïòi áið ¹àíà áiç åìåñ, æàçáà ¸äåáèåòiíi» ê¼ðêåì òâîð÷åñòâîëûº ì¸äåíèåòi áàð¹àí ñàéûí æà»à ñàïàëàð¹à ê¼òåðiëiï êåëå æàòºàí áàñºà äà õàëûºòàðäû» ¸äåáèåòøiëåði ä¾íèåæ¾çiëiê êëàññèêàëûº ¸äåáèåò ä¸ñò¾ðëåðiíäåãi ¾ëãiëi îçûº ¼íåãåíi ºàáûëäàé, èãåðå îòûðûï ìîëû¹àäû. Àë ñîíû» ºàëû» îðòàñûíäà áiçäi» ½ëû ¼íåãåøiìiç – îðûñ ¸äåáèåòi øûðºàó áèiêêå ê¼òåðiëiï ò½ðàäû ¹îé. ×åõîâ äàíûøïàíäû¹ûíû» ¼êòåìäi ê¾øií òåðå» ñåçiíå îòûð¹àííû» ¼çiíäå îäàí ¾éðåíó ºèûí, áiðຠîíû» òâîð­ ÷åñòâîëûº ì¸äåíèåòií ½¹ûíûï, áàéûïòàóäû æàé ø¸êiðòòi» æàòòàíäû îºóû äåï ò¾ñiíáåó êåðåê. Á½ë ¼çi ïàëèòðàñû ¼òå ¼çãåøå, êîëîðèòi ìåéëiíøå àëóàí ò¾ñòi, áîÿóû êåéäå ê¼ìåñêi, áiðຠòûì åðåñåí áàé ñóðåòêåð. Îíäà àäàìíû» iøêi æàí-ä¾íèåñiíi» º½áûëûñòàðû, ¼çàðà ºàðûì-ºàòûíàñòàðû­ íû» í¸çiê ñûðëàðû ûë¹è àéºûí, àíûº áîëà áåðìåéäi, áiðຠñîëàé áîëà ò½ðà, îíäà æå»ië èðîíèÿ äà, æ½ìñຠþìîð äà, àäàì¹à äåãåí æàíàøûð æàºûíäûº òà ¸ñiðåñå ìîë ñåçiëiï ò½ðàäû. Ìàõàááàò òà, ì½»ëû ñåçiì äå, îðûñ àäàìûíû», õàëûºòû» ò½ðìûñûíäà¹û íå ºèëû ºîëàéñûçäûºòàðäû ê¼ðiï ºîáàëæó ñàðûíû äà æàçóøû æàíûíàí ûñòûº ¾íäåñòiê òàóûï, ºî¹àìíû» æà»à ê¾øòåðiíå ñåíiì îÿòûï îòûðàäû. Îíû» îñûíäàé ñîíøàìà í¸çiê áîÿóëàðûíû» á½ë ñåêiëäi àñòàðëû ñûðûí áið ðåò ½¹ûï, áiëiï àë¹àííàí êåéií, îíû» àäàì æàíûí òåáiðåíòåòií àñà ñàçäû ñàðûíûí áið ò¾ñiíãåííåí êåéií, áiç îäàí ¸ði îíûìåí àéûðûëûñó¹à, îíû ½ìûòó¹à øàðàñûçáûç. ×åõîâ ¼íåðiíi» òàðòûìäû ê¾øi àäàìíû» ºàéäà¹û å» àñûë ñåçiìäåðií ºîç¹àéäû, àºûë-îé ìåí àðìàí-òiëåêòi» íåáið ¸ñåð ¸äåìiëåðií òóäûðàäû. ×åõîâòû» æàðºûí ãóìàíèçìi, “ºàðàïàéûì” àäàìíû» òà¹äûðûíà ñåëò åòêiø ñåçiìòàëäû¹û àðºàñûíäà îíû» ¸»ãiìåëåðiíåí ¾íåìi æ¾ðåêòi» æûëû ëåái ñî¹ûï ò½ðàäû. Á½ë – ºàðûìû êå», îðûñ ºî¹àìûíû» ¸ëåóìåòòiêïñèõîëîãèÿëûº ¼ìiðií òåðå» áåéíåëåãåí, îíû ò¾ï-òàìûðûíà äåéií, íåáið ºàëòàðûñ ò¾êïiðëåðiíå äåéií æàëà»àøòàï àøûï ê¼ðñåòå áiëãåí ñóðåòêåð. Îíû» ïåðñîíàæäàðû àðàñûíàí

áiç àëóàí ò¾ðëi, ñàí ºèëû ê¼ï àäàìäàð ê¼ðåìiç – iøiíäå æàºñûñû ìåí æàìàíû äà, içãiñi ìåí åçi äå, àºûëäûñû ìåí àºûìà¹û äà áîëàäû. Ìiíå, ñîëàðäû» áiðäå-áiðåóií ¼çiíi» øàìà-øàðºûíàí àñûðìàé, ¸ðºàéñûñûí ¼ç áîéûíà øàºòàï, àñºàí í¸çiê ä¸ëäiêïåí ñóðåòòåéòií æàçóøû ñåçiìòàëäû¹û áiçäi ¸ðäàéûì ºàéðàí åòåäi. Îë ¼ç ñ¼çiíi» ¹àæàéûï ñèºûð­ ëû º½äiðåòiìåí ñiçäi áàóðàï àëàäû äà, ñîäàí êåéií ñiç ¼çi»içäi äîêòîð Àñòðîâòû» æà¹ûíäà ñåçiíåñiç, àïàëû-ñi»ëiëi ¾ø ºûçäû» iøiíäå Èðèíà ñûðûíà òåðå»iðåê ¾»iëåñiç. Ñóðåòêåðäi» àºûëäû í¸çiê èðîíèÿñû îíû» ¼ç õàëºû ìåí ¼ç Îòàíûíû» òà¹äûðûí àçàìàòòûº æ¾ðåê òåðáåëiñiìåí òåáiðåíå îéëàéòûíûí ໹àðòàäû. Æàçóøûíû» “̽æûºòàð”, “ؽ»ºûðäà” ñèÿºòû øû¹àðìàëàðûí îºûï îòûð¹àíäà, àâòîðäû» àð-½ÿòûìåí, æàí-ò¸íiìåí õàëûº æà¹ûíäà åêåíií ê¼ðåñi», ñîë ñåáåïòåí äå îðûñ ì½æû¹ûíû» òàëàéñûç òà¹äûðûí îéëà¹àí æàçóøû ºàé¹ûñûíàí áiçäi» äå ê¼êiðåãiìiç ºàðñ àéûðûëàäû. Òiêåëåé ½ðàí òàñòàï, àòîé ñàëìàé-àº, õàëûº ºàñiðåòiíi» ºàíû ñîð¹àëà¹àí äåðòòi æàðàñûí æàíû àøûï ê¼ðñåòói àðºûëû äà îë îðûñ õàëºûíû» òà¹äûðûíà îºóøû íàçàðûí ò¾ãåë àóäàðàäû. ×åõîâ òåê ¼çiíå ¹àíà ò¸í ñèºûðëû øåáåðëiêïåí îðûñ òàáè¹àòûí æûðëà¹àíäà, ïåéçàæ ê¼ðêiíå òåðå» ñûðëû ôèëîñî­ ôèÿëûº-ïñèõîëîãèÿëûº íàºûø ºîñûëûï, ºàéòàëàíáàñ ñ¸íäiëiêïåí ½øòàñòûº òàáàäû. ×åõîâ “Äàëàñûíû»” õîø èiñi á¾êië îðûñ ¸äåáèåòiíå ¸òiðäåé ñi»äi, æ½ïàð æàïûðàºòû “Äàëà” ã¾ëi îðûñ ¸äåáèåòiíi» êåóäåñiíå ºàäiðëi ñûé áîëûï òà¹ûëäû; “Øèå áà¹ûíû»” ñàìàë æåëi åë æ¾ðåãiíi» á½éû¹û ñåçiìií æåëïiï îÿòòû; ຠ“Øà¹àëàíû»” ê¾ìiñ ºàíàòû òûìûð­ ñûº àóàíû òiëiï ¼òiï, èñêóññòâî àäàìäàðûíû» ºàé¹ûëû õàëi ¾øií àäàì æ¾ðåãií ºàhàðëàíäûðà ñiëêiíòòi. Õàëûºòû» ºàðàïàéûì àäàìäàðûíà, îíû» içãi æàíäû çèÿëû ½ëäàðûíà äåãåí ñàðºûëìàñ, ¼íåãåëi ñ¾éiñïåíøiëiê ñåçiì, ¸ðò¾ðëi ¸äiëåòñiçäiêòi», ºèÿí-êåñêi ºî¹àìäûº ò¸ðòiïñiçäiêòi» òîðûíà ò¾ñiï, çàð èëåãåí îðûñ àäàìûíû» ºàé¹û-ì½»û á¾êië ×åõîâ òâîð÷åñòâîñûíû» ¼í áîéûíà æåëiäåé òàðòûëûï, ò½òàñûï æàòàäû. Áiðäå í¸çiê ëèðèçììåí, áiðäå ì½»äû þìîðìåí ìîëû¹ûï, ¾íåìi ¾äåé, ¾äåðå ¼ñiï îòûðàòûí îñû ñàðûí æàçóøûíû» áàðëûº içäåíó òàáûñòàðûíû», ê¼ðêåìäiê ¼íåð îëæàëàðûíû» íåãiçãi àðºàóû åñåïòi.

°ñåìäiê-¸äåìiëiêòi» èäåàëûí, òiðøiëiê-áîëìûñòû» ì¸í-ìà¹ûíàñûí, ìàõàááàò äàíàëûëû¹ûí, èñêóññòâî ì½ðàòûí ×åõîâøå ò¾ñiíáåé ò½ðûï, ×åõîâòû» ¼çií ò¾ñiíó ì¾ìêií åìåñ. Îñû àéòûë¹àííû» á¸ðií îë ¼ìiðäå êåçäåñåòií ïàñûºòûººà, ò½ðïàéûëûººà, òîïàñòûººà ºàðñû ºîéûï, ¸ðò¾ðëi àäàì òà¹äûðûíû» òàëàñ-òàëºûñûíà ñàëäû. Îë å»áåêòi ä¸ðiïòåï æûðëàäû, “å»áåêñiç æåðäå òàçà, øàòòûº ¼ìið æ äåï íàºûë àéòòû. Æàçóøû æàíûíû» ñ½ëóëûº í¸ði ñàðºûëìàé º½éûëà áåðåòií, ñûðëû, ñàçäû, òåðå» ïîýçèÿëû ×åõîâ êiòàïòàðûí ìåí ºàéòà-ºàéòà îºèìûí. Á¸ëêè, ñîíäûºòàí äà áîëàð, ×åõîâ ò½ë¹àñû ìåíi» ê¼ç àëäûìäà ¸ðóàºûò áèiê øû»äàé åëåñòåéäi. Æàé ¹àíà øû» åìåñ, òà» øàïà¹ûíäà ê¾í ê¼çiíi» àëòûí í½ðûíà ìàëûíûï, òàáè¹àòòû» ¼çiíå ¹àíà àðíàë¹àí àñûë ñûéûíäàé áàñûíäà¹û ì¼ëäið ê¼ê ì½íàðûí íåøå ò¾ðëi º½áûëòûï, ò¾ðëåíäiðiï ò½ðàòûí, ñ½ëóëûºòà òå»äåñi æîº àëòûí äi»ãåê, æàðºûí øû»äàé. °ð åëäi» àäàìäàðû ñîë øû»¹à ¾íåìi òà»äàíà, òàáûíà ºàðàï, ¼çiíi» àäàì¹à äåãåí ìàõàááàòûí åðåêøå º½ìàðëûºïåí, içãi ñûïàéûëûºïåí îºøàó òàíûòºàí æàçóøû äàíàëû¹ûíà ¸ð òiëäå àë¹ûñ ñåçiìäåðií áiëäiðåäi.

ÌÛ ÕÎÒÈÌ ÑËÛØÀÒÜ È ÂÀØ ÃÎËÎÑ! Ìû, ñîâåòñêèå ïèñàòåëè, â ðàçíîå âðåìÿ ïîáûâàëè â Ñîåäèíåííûõ Øòàòàõ Àìåðèêè. Ìû âñòðå÷àëèñü ñ àìåðèêàíñêèìè ïèñàòåëÿìè è çà îêåàíîì, è ó ñåáÿ â Ñîâåòñêîì Ñîþçå. Ìû âûíåñëè óâåðåííîñòü, ÷òî ïèñàòåëè è íàðîä Ñîåäèíåííûõ Øòàòîâ â ñâîåì ïîäàâëÿþùåì áîëüøèíñòâå òàê æå ãîðÿ÷î õîòÿò ìèðà, êàê è ñîâåòñêèé íàðîä. Êàê è ïèñàòåëè íàøåé ñòðàíû. Èìåííî ýòà óâåðåí­ íîñòü, à òàêæå çàáîòà î áëàãå ÷åëîâåêà è ÷åëîâå÷åñòâà ïîáóæäàþò íàñ îáðàòèòüñÿ ê âàì ñ ýòèì ïèñüìîì. Ìû ãëóáîêî âñòðåâîæåíû ïîñûëêîé àìåðèêàíñêîãî ðàç­âåäûâàòåëüíîãî ñàìîëåòà â ãëóáü ñîâåòñêîé òåððèòîðèè – ïðîâîêàöèîííûì àêòîì, ðàâíîãî êîòîðîìó òðóäíî íàéòè â èñòîðèè. Íàðóøåíèå ãðàíèö Ñîâåòñêîãî Ñîþçà íå ìîæåò èìå­ íî­âàòüñÿ èíà÷å, ÷åì ïðÿìàÿ àãðåññèÿ – äåëî âåäü â äàí­ íîì ñëó÷àå íå â êîëè÷åñòâå âîéñê è îðóæèÿ, à â ñàìîì ïðèíöèïå. Íî åùå áîëüøóþ òðåâîãó âûçûâàåò ïîïûòêà ãîñóäàðñòâåííîãî äåïàðòàìåíòà îïðàâäàòü òàêîé àêò, âîçâåñòè øïèîíàæ è íàðóøåíèå ãðàíèö â ãîñóäàðñòâåííóþ ïîëèòèêó Ñîåäèíåííûõ Øòàòîâ. Çàÿâëåíèå ãîñóäàðñòâåííîãî ñåêðåòàðÿ Ãåðòåðà î òîì, ÷òî ÑØÀ áóäóò è âïðåäü ïðåäïðèíèìàòü òàêèå øàãè, – ýòî èãðà ñ îãíåì. Åñëè âîçâîäèòü íàðóøåíèå ÷óæèõ ãðàíèö â ïðèí­ öèï ãîñóäàðñòâåííîé ïîëèòèêè, – ãäå ÷åðòà, íà êîòîðîé îñòàíîâÿòñÿ Ïåíòàãîí è âåäîìñòâî Àëåíà Äàëëåñà? Ñå­ ãîäíÿ îíè ïîñûëàþò â ãëóáü ÷óæîé òåððèòîðèè ñ ðàçâå­ äûâàòåëüíûìè çàäàíèÿìè îòäåëüíûå ñàìîëåòû, çàâòðà èì ïðèäåò â ãîëîâó ïîñûëàòü öåëûå ýñêàäðèëüè. À ÷òî îíè ïîëó÷àò â îòâåò? Ñòîèò çàäóìàòüñÿ íàä ýòèì, ÷òîáû âî âñåé ïîëíîòå ïîíÿòü îïàñíîñòü ïîäîáíîãî ïîëîæåíèÿ. Ìû íå ïðåóâåëè÷èâàåì.  ïðèíöèïå íåò íèêàêîé ðàçíèöû ìåæäó íàðóøåíèåì ÷óæîé ãðàíèöû îòäåëüíûì

ñàìîëåòîì, öåëîé ýñêàäðèëüåé èëè àâèàäåñàíòíîé äèâèçèåé. Äîñòàòî÷íî òàê ïîñòàâèòü âîïðîñ, ÷òîáû óáåäèòüñÿ, íàñêîëüêî øàòêè äîâîäû ãîñóäàðñòâåííîãî äåïàðòàìåíòà â çàùèòó ïðîèçâîëüíûõ äåéñòâèé â ÷óæîì âîçäóøíîì ïðîñòðàíñòâå. Àðãóìåíòàöèÿ ã-íà Ãåðòåðà – ýòî òà ïîïûòêà áàëàíñèðîâàòü íà ãðàíè âîéíû, íà êîòîðîé îáæåãñÿ ïîêîéíûé Äæîí Ôîñòåð Äàëëåñ. Óâàæåíèå ê ãîñóäàðñòâåííûì ãðàíèöàì è ñóâåðåíèòåòó ÷óæèõ ñòðàí – îñíîâà îñíîâ ìåæäóíàðîäíîãî ïðàâà. Çàÿâëåíèå ãîñóäàðñòâåííîãî äåïàðòàìåíòà ïîëíîñòüþ ïåðå÷åðêèâàåò âñå ïðàâîâûå îñíîâû, íà êîòîðûõ çèæäÿòñÿ â ñîâðåìåííîì îáùåñòâå îòíîøåíèÿ ìåæäó ñòðàíàìè. Ýòî çàÿâëåíèå ïîäìåíÿåò çàêîííîñòü ïðîèçâîëîì, Óñòàâ Îðãàíèçàöèè Îáúåäèíåííûõ Íàöèé – äèêòàòîì ñèëü­ íåéøåãî, ïîðÿäîê è ìèð – õàîñîì è âîéíîé. Êîãäà ëîâÿò âîðà, îí òîæå èçâîðà÷èâàåòñÿ, ïûòàÿñü ïðèïèñàòü îáâîðîâàííîìó íå÷åñòíûå íàìåðåíèÿ. Èìåííî òàê ïîñòóïèë ã-í Ãåðòåð, êîòîðûé ãîëîñëîâíî îáâèíèë Ñîâåòñêèé Ñîþç â àãðåññèâíûõ íàìåðåíèÿõ. Èçâåñòíàÿ âñÿêîìó óëîâêà! Ìû íàäååìñÿ, ÷òî ýòî ñðàâíåíèå íå áóäåò âîñïðèíÿòî êàê æåëàíèå íàíåñòè íåçàñëóæåííîå îñêîðáëåíèå.  ìèðå ñåé÷àñ â õîäó êóäà áîëåå ñèëüíûå ñðàâíåíèÿ è ýïèòåòû äëÿ àìåðèêàíñêîé âíåøíåé ïîëèòèêè. Ïðè÷åì ìíîãèå èç íèõ ïðèíàäëåæàò èçâåñòíûì àìåðèêàíñêèì äåÿòåëÿì. È â ñàìîì äåëå, ðàçâå ìîæíî ñ÷èòàòü, ÷òî ýòîò áåñ­ ïðåöåäåíòíûé ôàêò ñîãëàñóåòñÿ ñ íîðìàìè ìîðàëè? Âåäü åñëè ñîãëàñèòüñÿ ñ ïðàâèëàìè ïîâåäåíèÿ, ïðîïîâåäóåìûìè ãîñ­ïîäèíîì Ãåðòåðîì, òî ðîäèòåëè äîëæíû áóäóò âíóøàòü ñâîèì äåòÿì, ÷òî øïèîíèòü – âïîëíå â äóõå àìåðèêàíñêîé íðàâ­ñòâåííîñòè, ÷òî íèçìåííûå ïîñòóïêè âñåãäà ìîæíî îï­ðàâäàòü íåîáõîäèìîñòüþ “ïðèíÿòèÿ ïðåäóïðåäèòåëüíûõ ìåð”. Íî ìû çíàåì, ÷òî â òðàäèöèÿõ ëó÷øèõ ïðåäñòàâèòåëåé àìåðèêàíñêîé ëèòåðàòóðû – áîðüáà çà âûñîêèå èäåàëû ÷åëîâå÷åñòâà. Ìû íå äóìàåì, ÷òîáû ïèñàòåëè-ãóìàíèñòû îäîáðÿëè áû ïðîâîêàöèè. Êàæäûé ïèñàòåëü ëþáèò ñâîé íàðîä è çàáîòèòñÿ î åãî óñïåõàõ è äîáðîé åãî ñëàâå. Îáëîìêè ñàìîëåòà “Ëîêõèä Ó-2”, ñáèòîãî ïîä Ñâåðäëîâñêîì, áüþò â êîíå÷íîì ñ÷åòå ïî ÷åñòè è àâòîðèòåòó àìåðèêàíñêîãî íàðîäà, õîòÿ íå àìåðèêàíñêèé

íàðîä îòäàâàë ïðèêàç î ïîñûëêå ñàìîëåòà-ðàçâåä÷èêà â Ñîâåòñêèé Ñîþç è, íàñêîëüêî íàì èçâåñòíî, íå îäîáðÿåò ïîäîáíûå äåéñòâèÿ. Ïèñàòåëè – îãðîìíàÿ ñèëà â êàæäîì îáùåñòâå. Ñëîâîì ñâîèì, êíèãîé îíè âîñïèòûâàþò â íàðîäå áëàãîäàðíûå èëè äóðíûå ÷óâñòâà, ñåþò ïøåíèöû èëè ïëåâåëû, ñëóæàò äîáðó èëè çëó. Èìåííî ïîýòîìó ÷åñòíûå ïèñàòåëè íå ìîãóò ìîë÷àòü â ïîðó, êîãäà ðå÷ü èäåò î ñóäüáå íàðîäà è íàðîäîâ, î ñóäüáå öåííîñòåé, ñîçäàííûõ ÷åëîâå÷åñòâîì çà âåêà óïîðíîãî è êðîïîòëèâîãî òðóäà. Ìû õîòåëè áû óñëûøàòü ìíåíèå íàøèõ àìåðèêàíñêèõ êîëëåã ïî ïîâîäó ñëó÷èâøåãîñÿ. Îò íàñ, ïèñàòåëåé, çàâèñèò ìíîãîå. Îáúåäèíèì æå íàøè óñèëèÿ â èíòåðåñàõ ìèðà!

ÝÒÎ ÑÌÅËÅÅ ËÞÁÎÉ ÌÅЧÒÛ!  óòðåííèå ÷àñû ìîëíèåé âñþ íàøó ñòðàíó, âåñü ìèð îáëåòåëà âåñòü î íà÷àëå èñïûòàíèÿ êîðàáëÿ – ñïóòíèêà Çåìëè, ïðèñïîñîáëåííîãî äëÿ äëèòåëüíûõ ïîëåòîâ ÷åëî­ âåêà â êîñìîñå. Êàêîé êîíòðàñò ñ òåì, ÷òî íåäàâíî ïðî­ äåëàëè àìåðèêàíöû, çàïóñòèâøèå â íàøå ìèðíîå íåáî ñàìîëåò-øïèîí! Ìû, ñîâåòñêèå ëþäè, äî ãëóáèíû äóøè âîçìóùåííûå ýòîé ïðîâîêàöèåé, ñåé÷àñ ñ îñîáåííîé ãîðäîñòüþ îöåíèâàåì âûäàþùèéñÿ óñïåõ íàøåé íàóêè è òåõíèêè. Âåäü ñäåëàí íîâûé áîëüøîé øàã ïî ïóòè îñâîåíèÿ ïîëåòîâ â ìèðîâîå ïðîñòðàíñòâî, â ïðîñòîðû Âñåëåííîé. Ýòî ïîáåäà ðàçóìà âî èìÿ ïðîãðåññà âñåãî ÷åëîâå÷åñòâà. Íàø êîðàáëü âåùàåò âñåì íàðîäàì î ìèðíûõ óñòðåìëåíèÿõ ñîâåòñêèõ ëþäåé. Óñïåøíûé çàïóñê êîñìè÷åñêîãî êîðàáëÿ – ñïóòíèêà Çåìëè ïðåâîñõîäèò âñå, ÷òî äî ñèõ ïîð áûëî ñäåëàíî äëÿ ïðîíèêíîâåíèÿ ÷åëîâåêà â êîñìîñ. Ýòî ñìåëåå ëþáîé êðûëàòîé ìå÷òû! Êîñìè÷åñêèé êîðàáëü â ìåæçâåçäíûõ ïðîñòîðàõ – ïîáåäíûé ãèìí ÷åëîâå÷åñòâó, òîìó ÷åëîâå÷åñòâó, êîòîðîå ïî ïðàâó ïðåäñòàâëÿåò öèâèëèçàöèþ XX âåêà. Ñåðäöå ïîëíî âîñòîðãà, ãîðäîñòè çà íàøó Ðîäèíó. Ñëàâà íàøèì äîðîãèì ñîîòå÷åñòâåííèêàì – ó÷åíûì, èíæåíåðàì, ðàáî÷èì, äåðçíîâåííûì ìå÷òàòåëÿì è áîðöàì, ëþäÿì, âîïëîùàþùèì â ñâîèõ äåëàõ âûñøóþ ìóäðîñòü íàøèõ äíåé!

ÑËÓÆÈÌ ÎÄÍÎÌÓ ÄÅËÓ Êîãäà ñîáèðàþòñÿ íà ñâîè ñúåçäû ïèñàòåëè è ó÷èòåëÿ, òî ãîâîðÿò îíè êàê-áóäòî î ðàçíîì: ó âàñ ìåòîäèêà îáó÷åíèÿ è âîñïèòàíèÿ, ó íàñ “ìåòîäèêà” ëèòåðàòóðíîãî òâîð÷åñòâà. Íî â ñóùíîñòè è òåõ è äðóãèõ èíòåðåñóåò îäíî – ÷åëîâåê, åãî âçãëÿäû, íàñòðîåíèÿ, åãî ìåñòî â îáùåñòâå, åãî âîñïèòàíèå è ñòàíîâëåíèå. Ìû ñëóæèì îäíîìó äåëó: ôîðìèðîâàíèþ êîììóíèñòè÷åñêîãî ñîçíàíèÿ íàøåãî ñîâðåìåííèêà. Ñêàæó âàì îòêðîâåííî – ïèñàòü êíèãè î÷åíü è î÷åíü òðóäíî.  ãîëîâå òåñíÿòñÿ îáðàçû, ñîáûòèÿ, ôðàçû, âîñïî­ ìèíàíèÿ, âñå èùåò âûõîäà, à âûáðàòü íóæíî åäèíñòâåííî âåðíîå... Íî ÿ äóìàþ, ÷òî âàøà ïåäàãîãè÷åñêàÿ ðàáîòà íå ëåã÷å. Âåäü ïåðåä âàìè æèâûå ëþäè; âû âîçäåéñòâóåòå íà èõ óì è ÷óâñòâî â íåïîñðåäñòâåííîì îáùåíèè. Ïîýòîìó ñàìà ïðèðîäà âàøåé ïðîôåññèè òðåáóåò âûñîêîãî èñêóññòâà â ñàìîì ëó÷øåì ïîíèìàíèè ýòîãî ñëîâà. ß èìåþ â âèäó ëè÷íîå îáàÿíèå ó÷èòåëÿ, áåç êîòîðîãî ëþáûå ïîïûòêè ëåïèòü õàðàêòåð þíîãî ÷åëîâåêà áåçóñïåøíû.  òî æå âðåìÿ âàì, êàê è ïèñàòåëÿì, íóæíî âûáèðàòü åäèíñòâåííî âåðíûå ñëîâà, åäèíñòâåííî âåðíûå ðåøåíèÿ. Èìåííî ïîòîìó è öåíÿò â íàøåé ñòðàíå ó÷èòåëåé, ÷òî îíè íå òîëüêî çíàþùèå ñïåöèàëèñòû, íî è õîðîøèå, ÷åñòíûå ëþäè ñ îòêðûòîé äóøîé è ãîðÿ÷èì ñåðäöåì. Ëþäè, êîòîðûå áåç óñòàëè èùóò íîâîå, ïðèñòàëüíî èçó÷àÿ æèçíü. Âîò âàì åùî îäíî ñõîäñòâî ïèñàòåëüñêîãî è ïåäàãîãè÷åñêîãî òðóäà. Íå çíàÿ æèçíè, îñòàíîâèâøèñü â ñâîåì ðîñòå, íåìèíóåìî îòñòàíåøü, ïîòåðïèøü ïîðàæåíèå. ßñíîãî âàì ïóòè, ïîïóòíîãî âåòðà, äîðîãèå äðóçüÿ! Ïóñòü òðóä ñîâåòñêîãî ó÷èòåëÿ âåðíî ñëóæèò íàðîäó, ïóñòü áóäåò îí âñåãäà óïîðíûì è âäîõíîâåííûì!

Î ÒÐÀÄÈÖÈÎÍÍÎÌ È ÍÎÂÀÒÎÐÑÊÎÌ Â ÊÀÇÀÕÑÊÎÉ ÑÎÂÅÒÑÊÎÉ ËÈÒÅÐÀÒÓÐÅ Êàçàõñêàÿ ñîâåòñêàÿ ëèòåðàòóðà, êàê è ìíîãèå äðó­ãèå ëèòåðàòóðû íàðîäîâ ñîâåòñêîãî Âîñòîêà, – ïîèñòèíå äåòèùå Îêòÿáðÿ, è çàêîíîìåðíîñòè åå ðàçâèòèÿ èñòîðè­÷åñêè îáóñëîâëåíû äâèæåíèåì íàøèõ íàðîäîâ ê ñîöèàëèçìó, à òåïåðü – ê êîììóíèçìó. Äî ðåâîëþöèè ïðîèçâåäåíèÿ êàçàõñêîé ëèòåðàòóðû íå áûëè ñêîëüêî-íèáóäü øèðîêî èçâåñòíû ÷èòàòåëÿì äðóãèõ íàöèîíàëüíîñòåé. Íûíå êíèãè êàçàõñêèõ ïèñàòåëåé èçäà­ þòñÿ â ñîòíÿõ òûñÿ÷ ýêçåìïëÿðîâ íà ìíîãèõ ÿçûêàõ è ó íàñ, è çà ðóáåæîì. Êàçàõñêàÿ ëèòåðàòóðà âûøëà íà ìè­ ðîâóþ àðåíó. Êàçàõñêàÿ ñîâåòñêàÿ ëèòåðàòóðà îòëè÷àåòñÿ îò ìíîãèõ äðóãèõ ñîâåòñêèõ ëèòåðàòóð òåì, ÷òî ñâîè æèçíåííûå ñèëû îíà ÷åðïàëà èç äâóõ ðàâíîïðàâíûõ è ðàâíîöåííûõ èñòî÷íèêîâ: ôîëüêëîðà è ëèòåðàòóðû ïèñüìåííîé, ïðîôåñ­ ñèîíàëüíîé. Ñëèâøèñü, îáà ýòè èñòî÷íèêà ñîñóùåñòâóþò â êàçàõñêîé ëèòåðàòóðå è ïîíûíå. Ñàìîå õàðàêòåðíîå â èõ ðàçâèòèè è ñòàíîâëåíèè – ýòî òâîð÷åñêîå âçàèìîäåéñòâèå è âçàèìíîå îáîãàùåíèå. Ñëó÷àåí ëè ýòîò ïðîöåññ? Íåò, îí çàêîíîìåðåí. Ëó÷øèå òðàäèöèè êàçàõñêîãî ôîëüêëî­ ðà – ñòðåìëåíèå ê øèðîêèì ýïè÷åñêèì îáîáùåíèÿì, ñî­ çäàíèþ ãåðîè÷åñêîãî îáðàçà íàðîäà, ÿðêèé ïîýòè÷åñêèé ÿçûê – íå ìîãëè íå îêàçàòü ñâîåãî ïëîäîòâîðíîãî âëèÿ­íèÿ íà ïèñüìåííóþ ëèòåðàòóðó, ðîäîíà÷àëüíèêîì êîòîðîé ÿâëÿåòñÿ âåëèêèé êëàññèê Àáàé Êóíàíáàåâ. Ïðåêðàñíûé çíàòîê êàçàõñêîãî ôîëüêëîðà, Àáàé â ñâîåì òâîð÷åñòâå èñïîëüçîâàë âñå áîãàòñòâî ðîäíîãî ÿçû­ êà, îòêàçàâøèñü îò êàíîíè÷åñêèõ ôîðì óñòíîé íàðîäíîé ïîýçèè. Îí âûñòóïèë íîâàòîðîì, òâîðöîì íîâûõ, ðàíåå íåâåäîìûõ êàçàõñêîé ïîýçèè ôîðì, ñîçäàííûõ èì â ðå­ çóëüòàòå ãëóáîêîãî èçó÷åíèÿ ìèðîâîé, â ïåðâóþ î÷åðåäü

ðóññêîé, êëàññè÷åñêîé ëèòåðàòóðû. Ðàñöâåòàâøàÿ ïèñü­ ìåííàÿ ïîýçèÿ â ñèëüíåéøåé ìåðå âëèÿëà íà ðàçâèòèå óñòíîé ëèòåðàòóðû îñîáåííî â ñîâåòñêèé ïåðèîä, î ÷åì ñâèäåòåëüñòâóåò ìîãó÷èé òàëàíò õðàíèòåëÿ ïîýòè÷åñêèõ íàðîäíûõ òðàäèöèé Äæàìáóëà Äæàáàåâà. Ýòîò æèâèòåëüíûé èñòî÷íèê è òâîð÷åñêîå âëèÿíèå ðóñ­ ñêîé ëèòåðàòóðû âûâåëè êàçàõñêóþ ñîâåòñêóþ ëèòåðàòóðó íà øèðîêóþ äîðîãó ðåàëèñòè÷åñêîãî èñêóññòâà.  êàçàõ­ ñêîé ëèòåðàòóðå – îäíîì èç îòðÿäîâ ìíîãîíàöèîíàëüíîé ëèòåðàòóðû íàðîäîâ ÑÑÑÐ – ñëîæèëñÿ ñâîé íàöèîíàëüíûé ñòèëü. Ñëîæåí ïóòü êàçàõñêîé ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðû îò åå ïåðâûõ øàãîâ äî çðåëîñòè. Èäåéíî-òâîð÷åñêàÿ áîðü­áà ñ íàöèîíàëèñòè÷åñêèìè ïèñàòåëÿìè, îâëàäåíèå âûñî­êèì õóäîæåñòâåííûì ìàñòåðñòâîì, îñìûñëåíèå ìåòîäà ñî­ öèàëèñòè÷åñêîãî ðåàëèçìà, îáîãàùåíèå ëèòåðàòóðû íîâû­ ìè æàíðàìè è êðèòè÷åñêîå îñâîåíèå êóëüòóðíîãî íàñëå­ äèÿ ïðîøëîãî – òàêîâû çàäà÷è, êîòîðûå äîëæíà áûëà ðàçðåøèòü ìîëîäàÿ ñîâåòñêàÿ êàçàõñêàÿ ëèòåðàòóðà. Êàê èçâåñòíî, íàöèîíàëüíûå òðàäèöèè â ëèòåðàòóðå è èñêóññòâå ñîçäàíû ïåðåäîâîé ïðàêòèêîé ìíîãèõ ïîêî­ ëåíèé â õóäîæåñòâåííîì îñâîåíèè ìèðà. Òðàäèöèÿ îáðà­ çóåòñÿ îòøëèôîâàííûìè íà ïðîòÿæåíèè âåêîâ ñïîñîáà­ìè âîïëîùåíèÿ äåéñòâèòåëüíîñòè â õóäîæåñòâåííûõ îáðà­çàõ è ïåðåõîäÿùèìè èç ïîêîëåíèÿ â ïîêîëåíèå ïðèíöèïà­ìè îöåíêè è èçîáðàæåíèÿ îêðóæàþùåé îáùåñòâåííîé ñðåäû è ïðèðîäû. Òðàäèöèÿ âûðàæåíà èñïûòàííûìè, ïðèâû÷íûìè íàðîäíîìó ìûøëåíèþ, ñîîòâåòñòâóþùèìè íà­ðîäíûì ýñòåòè÷åñêèì âêóñàì èçîáðàçèòåëüíûìè êðàñêàìè è âñåì áîãàòñòâîì íàöèîíàëüíîãî ÿçûêà. Íàöèîíàëüíûå òðàäèöèè ïîäîáíû ýñòàôåòå, ïåðåäàþ­ ùåé èç âåêà â âåê íàêîïëåííîå íàðîäàìè áîãàòñòâî õó­ äîæåñòâåííîãî ìàñòåðñòâà. Îíè îáÿçàòåëüíî âêëþ÷àþò è ðåçóëüòàòû âçàèìîäåéñòâèÿ, âçàèìîîáîãàùåíèÿ íàöèî­ íàëüíûõ ëèòåðàòóð. Ïðè ýòîì ðÿä ýëåìåíòîâ â íàöèî­ íàëüíûõ òðàäèöèÿõ îòìèðàåò ñ òå÷åíèåì âðåìåíè â ðå­ çóëüòàòå îáùåñòâåííûõ ïåðåìåí è ðàçâèòèÿ íàöèîíàëü­íîãî õàðàêòåðà íàðîäà. Äàëåêîé àðõàèêîé âûãëÿäÿò òåïåðü ðåëèãèîçíî-ìèôîëîãè÷åñêèå îáðàçû è ìåòàôîðû, ñâîéñò­ âåííûå òâîð÷åñòâó ïðîøëîãî, èëè öâåòèñòàÿ ðèòî­ðè÷­íîñòü è ïðÿìîëèíåéíàÿ íàçèäàòåëüíîñòü ïîýòîâ äîðå­âîëþ­ öèîííîãî Âîñòîêà. Òðàäèöèè îáîãàùàþòñÿ è îáíîâ­ëÿþòñÿ

íîâàòîðñêèìè èñêàíèÿìè õóäîæíèêîâ-òâîðöîâ. Âîçíèêàþò íîâûå òðàäèöèè. Ïðàâèëüíîñòü ýòîãî ïîëîæåíèÿ ìîæíî äîêàçàòü ðàç­ âèòèåì ñðàâíèòåëüíî ìîëîäîé, íî ïðåóñïåâàþùåé êà­ çàõñêîé ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðû. Äî Âåëèêîé Îêòÿáðüñ­êîé ñî­öèàëèñòè÷åñêîé ðåâîëþöèè ýòà ëèòåðàòóðà ðàçâèëàñü â îñíîâíîì òîëüêî â îäíîì æàíðå – â ïîýçèè. Íåêîòî­ ðûå ýëåìåíòû ïðîçû ëèøü çàðîæäàëèñü. Äðàìàòóðãèÿ æå è ëèòåðàòóðíàÿ êðèòèêà îòñóòñòâîâàëè â åå òâîð÷åñêîì àðñåíà­ëå. Êàçàõñêàÿ ïîýçèÿ, ðàçðàáîòàííàÿ ïîýòàìè ìíî­ ãèõ ïîêîëåíèé, äîñòèãëà â ñîâåòñêèå ãîäû ðåàëèñòè­÷åñ­­êîé çðåëîñòè ïðåæäå âñåãî â ïîýìàõ. Íàèáîëüøóþ õóäîæå­ ñòâåííóþ öåííîñòü ïðåäñòàâëÿþò ïîýìû Ñ. Ñåéôóëëèíà, È. Äæàí­ñóãóðîâà, Ñ. Ìóêàíîâà, Ê. Àìàíæîëîâà, À. Òà­ æèáàåâà, Ò. Æà­ðîêîâà, X. Åðãàëèåâà, X. Áåêõîæèíà. Âçûñ­ êàòåëü­íûé ÷èòà­òåëü íàéäåò â êàçàõñêîé ëèòåðàòóðå íå òîëüêî ñþæåòíûå è áåñ­ñþæåòíûå, ëèðî-ýïè÷åñêèå è ôèëîñîôñêèå ïîýìû, íî è ïîý­ìû, íàïèñàííûå â ëó÷øèõ òðàäèöèÿõ êëàññè÷åñêîé ïîý­çèè Âîñòîêà. Êàçàõñêàÿ ïîýçèÿ ïîñëåàáàåâñêîãî ïåðèîäà äîñòèãàåò íîâûõ êà÷åñòâåííûõ âûñîò èìåííî ïîòîìó, ÷òî âèäåíèå, ÷óâñòâîâàíèå ìèðà, îáùåå ìèðîîùóùåíèå è âçãëÿä ïîýòà íà æèçíü â íåé ñîâåðøåííî èçìåíèëèñü. Íàñëåäóÿ âñå ëó÷øåå, ÷òî áûëî ñîçäàíî íàðîäíûì ïîýòè÷åñêèì òâîð÷å­ ñòâîì, åãî âîëüíîëþáèâûå ìîòèâû, ãðàæäàíñêóþ ïàòå­òè­êó, ÿðêóþ ìåòàôîðè÷íîñòü, ðàçâèâàÿñü â ïðîöåññå òâîð­÷åñ­ êîãî âçàèìîäåéñòâèÿ ñ íàðîäíûì òâîð÷åñòâîì, êàçàõ­ñêàÿ ñîâåòñêàÿ ïîýçèÿ (è ñþæåòíàÿ, è áåññþæåòíàÿ, è ïîýìà, è ëèðèêà) ðàçâèâàëèñü â ðåàëèñòè÷åñêîì íàïðàâ­ëåíèè, èñïîëüçóÿ îïûò ìèðîâîé ïîýçèè. Íåáûâàëûé ðàñöâåò òâîð÷åñêèõ ñèë íàðîäà, âçëåò íà­ ðîäíîãî âäîõíîâåíèÿ âíåñëè ïîñëå ðåâîëþöèè íîâûå ÷åð­òû è â ôîëüêëîð. Ïðîèñõîäèò ñëîæíûé, èñòîðè÷åñêè îáóñ­ ëîâëåííûé ïðîöåññ âçàèìîäåéñòâèÿ óñòíîé è ïèñüìåííîé ïîýçèè. Ôîëüêëîð ñëóæèò íå òîëüêî èñòî÷íèêîì ìíîãèõ òðàäèöèé äëÿ ïèñüìåííîé ëèòåðàòóðû, íî è â ñâîþ î÷åðåäü íà÷èíàåò âîñïðèíèìàòü òðàäèöèè ïèñüìåííîé ïîýçèè. Êàçàõñêàÿ ëèòåðàòóðà â ãîäû ñîâåòñêîé âëàñòè îáî­ ãàòèëàñü íîâûìè æàíðàìè – ïðîçîé, äðàìàòóðãèåé è ëèòåðàòóðíîé êðèòèêîé. Îíè ðîæäàëèñü íà íàöèîíàëüíîé ïî÷âå è ïðèîáðåòàëè ÷åðòû, îòðàæàþùèå íàöèîíàëüíûé

õàðàêòåð íàðîäà, íàñûùàëèñü íîâûìè îáðàçàìè, ñîçäàí­ íûìè íà îñíîâå íàðîäíîé ïîýòè÷åñêîé êóëüòóðû. Ïî ìåðå âñå áîëåå ãëóáîêîãî îñìûñëåíèÿ òðàäèöèé ðóññêîãî ðåà­ ëèçìà ÿð÷å ñòàíîâèëàñü èõ èäåîëîãè÷åñêàÿ çíà÷èìîñòü è ñîâåðøåíñòâîâàëîñü õóäîæåñòâåííîå ìàñòåðñòâî. Ïîðàçèòåëåí óñïåõ êàçàõñêîé ïðîçû, ñóìåâøåé çà ýòè ãîäû ñîçäàòü ñâîþ ðåàëèñòè÷åñêóþ òðàäèöèþ. Îíà ïðèíè­ìàëà ðàçëè÷íûå ôîðìû: äðàìàòè÷åñêîãî, ñþæåòíîíàïðÿæåííîãî, ïñèõîëîãè÷åñêîãî ðàññêàçà; èñòîðè÷åñêîãî, èñòî­ðèêî-ðåâîëþöèîííîãî, àâòîáèîãðàôè÷åñêîãî ðîìàíà è áîå­âûõ çëîáîäíåâíûõ î÷åðêîâ. Ðåàëèñòè÷åñêàÿ êàçàõñêàÿ ïðîçà, âîçíèêøàÿ êàê “îòêëèê” íà çàïðîñû æèçíè, ùåäðî âïèòàâøàÿ â ñåáÿ êóëüòóðíûå òðàäèöèè ìèðîâîé ëèòåðà­ òóðû, òâîð÷åñêè ðàçâèâàëàñü óñèëèÿìè íàøèõ íîâåëëè­ ñòîâ è ðîìàíèñòîâ. Âûñîêîõóäîæåñòâåííûå îáðàçöû êà­ çàõñêîé íîâåëëû ïðåäñòàâëåíû â ñàìîáûòíîì íàñëåäèè Á. Ìàéëèíà. Ïëîäîòâîðíîé îêàçàëàñü àâòîáèîãðàôè÷å­ ñêàÿ ôîðìà ñ îñòðîïîëèòè÷åñêèì çâó÷àíèåì â òâîð÷å­ñòâå Ñ. Ñåéôóëëèíà. Êðóïíûå ôîðìû ïðîçû ðàçðàáîòà­íû â ðîìàíàõ “Áîòàãîç” Ñ. Ìóêàíîâà, “Ïðîáóæäåí­íûé êðàé” Ã. Ìóñðåïîâà, “Øèãàíàê” Ã. Ìóñòàôèíà è ýïîïåÿ “Ïóòü Àáàÿ” Ì. Àóýçîâà. Çäåñü îòìå÷åíû íàìè íàèáîëåå âû­ äàþùèåñÿ ïðîèçâåäåíèÿ êàçàõñêîé ïðîçû èìåííî ïî­òîìó, ÷òî îíè âûäåðæàëè èñïûòàíèå âðåìåíåì.  íèõ ïðåîäî­ ëåíû ñõåìàòèçì, íåêîòîðûé ïðèìèòèâèçì â îáðèñîâêå ãåðîåâ, íàòóðàëèçì, âïîëíå åñòåñòâåííûé â íåäîñòàòî÷­ íî çðåëûõ ëèòåðàòóðàõ íà ðàííåé ñòàäèè èõ ðàçâèòèÿ. Ýòè âåñüìà ñâîåîáðàçíûå ïðîèçâåäåíèÿ, âçÿòûå âìåñòå, ñâèäåòåëüñòâóþò î çíà÷èòåëüíûõ óñïåõàõ â îñâîåíèè íîâîé ëèòåðàòóðíîé êóëüòóðû. Ñîçäàí êàçàõñêèé íàöèîíàëü­­íûé ñòèëü ðåàëèñòè÷åñêîé ïðîçû, êîòîðûé çàìåòåí â ìíî­ãî­ ÿçû÷íîé ëèòåðàòóðå íàðîäîâ ÑÑÑÐ. Ïðè åäèíîì íà­öèî­ íàëüíîì ñòèëå ðåàëèñòè÷åñêîé ïðîçû íåòðóäíî îòëè­÷èòü õóäîæíèêîâ ñëîâà ïî èõ òâîð÷åñêèì èíäèâè­äóàëüíîñ­ òÿì. Òàê, íîâåëëû Ìàéëèíà, êîòîðûå ÿâèëèñü õóäîæå­­ ñòâåííîé ëåòîïèñüþ æèçíè êàçàõñêîãî àóëà, õàðàêòåð­­ íû ðåàëèñòè÷íîñòüþ, óáåäèòåëüíîñòüþ îáðàçîâ, ÿðêîé, çà­êîí­÷åííîé ôîðìîé.  ðîìàíå Ñ. Ìóêàíîâà “Áîòàãîç” îðè­ãè­íàëüíî ñî÷åòàþòñÿ ëèðèçì, äðàìàòèçì, êðàñî÷íîñòü â èçîá­ðàæåíèè ñîáûòèé áîëüøîãî èñòîðèêî-ñîöèàëüíîãî çíà­÷åíèÿ – æèçíè è äâèæåíèÿ íàðîäíûõ ìàññ íàêàíóíå è

âñêîðå ïîñëå ðåâîëþöèè. Ñâîåîáðàçíîé ìàíåðîé Ã. Ìóñ­ ðåïîâà ÿâëÿåòñÿ òîíêèé ïñèõîëîãèçì, ìåòêîñòü ñàòèðè÷å­ ñêèõ ïðèåìîâ, òùàòåëüíàÿ îáðàáîòêà ñòèëÿ. Íîâûì æàíðîì â íàøåé ëèòåðàòóðå áûëà è äðàìà­òóðãèÿ. Îò ïüåñ, ïîñòàâëåííûõ â ïàñòóøåñêèõ þðòàõ è íà íà­ñïåõ ñêîëî÷åííûõ ïîäìîñòêàõ äëÿ óõîäèâøèõ íà Ãðàæäàí­ñêóþ âîéíó áîéöîâ, êàçàõñêàÿ äðàìàòóðãèÿ ïðèøëà ê ñïåêòàêëÿì, ñâèäåòåëüñòâóþùèì î çðåëîì èñêóññòâå ìà­ñòåðîâ â òàêèõ ïüåñàõ, êàê “Êîçû-Êîðïåø è Áàÿí-ñóëó”, “Àõàí-ñåðý è Àêòîêòû” (“Òðàãåäèÿ ïîýòà”) Ã. Ìóñðåïîâà èëè â ïüåñàõ Ñ. Ñåéôóëëèíà, À. Òàæèáàåâà, È. Äæàíñóãóðîâà è ìíîãèõ äðóãèõ. Êàðòèíà ðàçâèòèÿ êàçàõñêîé ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðû áûëà áû íåïîëíîé, åñëè áû ìû íå óïîìÿíóëè î ëèòåðà­ òóðíîé êðèòèêå è ëèòåðàòóðîâåäåíèè, â ñòàíîâëåíèè è ðàçâèòèè êîòîðûõ ïðèíÿëè ó÷àñòèå è ñàìè ïèñàòåëè, è íà­ øè êðèòèêè, ó÷åíûå-ôèëîëîãè. Ïåðâûå èññëåäîâàòåëüñêèå òðóäû ïî èñòîðèè êàçàõñêîé ëèòåðàòóðû ïîÿâèëèñü óæå â êîíöå 20-õ ãîäîâ, ÷òî òàêæå ñëóæèò ïîêàçàòåëåì áóðíîãî õóäîæåñòâåííîãî ðàçâèòèÿ íàøåãî íàðîäà â íîâûõ óñëîâèÿõ.  êàæäîì æàíðå ìîæíî ïðîñëåäèòü ìíîæåñòâî íîâà­òîðñêèõ ïðèåìîâ. Ïîêàçàòåëåí â ýòîì îòíîøåíèè ñëåäóþùèé ôàêò. Êàê èçâåñòíî, èç òðàäèöèîííûõ îñîáåí­íîñòåé íàöèîíàëüíîãî ñòèõîñëîæåíèÿ, ñîîòâåòñòâóþùåãî ñòðóêòóðíûì îñîáåííîñòÿì ðàçëè÷íûõ ÿçûêîâ, âûòåêàþò è îáðàçíî-ñòèëèñòè÷åñêèå ñïîñîáû ïîýòè÷åñêîãî èçîáðà­æåíèÿ. Ó êàçàõîâ ìåòàôîðû ÷àùå âñåãî áûëè ñâÿçàíû ñ æèâîòíûì ìèðîì. Îíè ïîðîæäåíû ñîöèàëüíî-ýêîíîìè÷å­ñêèì ñòðîåì êàçàõîâ. Áûâøèé êî÷åâîé, ñêîòîâîä÷åñêèé íà­ðîä íå ìîã âîñïåâàòü ñâîé îáðàç æèçíè, íå âèäÿ ïðåêðàñíîãî ïðåæäå âñåãî â òîì, ñ ÷åì îí áûë òåñíåå âñåãî ñâÿçàí, ÷òî åãî áîëüøå âñåãî âîëíîâàëî. Ìû è ñåé÷àñ èñïîëüçóåì ýòè ìåòàôîðû, íî îáîãàùàÿ è ðàçâèâàÿ èõ, ñîîáðàçíî ñ òåìè èçìåíåíèÿìè, êàêèå ïðîèçîøëè â æèçíè íàðîäà, â åãî ïðåäñòàâëåíèè î òðóäå è îáùåñòâå. Âìåñòå ñ òåì ðàñøèðÿåòñÿ àðñåíàë íîâàòîðñêèõ èçîáðàçèòåëüíûõ ñðåäñòâ, òàê êàê íåèçìåííî ðàñøèðÿëñÿ è óãëóáëÿëñÿ òå­ìàòè÷åñêèé îõâàò æèçíè íàðîäà, åãî òâîð÷åñêèé ãåíèé. Ðîæäåíèå íîâûõ æàíðîâ, îáíîâëåíèå ñòàðûõ, âçàèì­ íîå îáîãàùåíèå ïèñüìåííîãî è óñòíîãî õóäîæåñòâåííîãî òâîð÷åñòâà, îòðàæåíèå äåéñòâèòåëüíîñòè â åå ðåâîëþöè­ îííîì ðàçâèòèè – âñå ýòè æèâèòåëüíûå ïðîöåññû â îð­

ãàíèçìå íàøåé ëèòåðàòóðû ñòèìóëèðóþòñÿ ðàáîòîé åå âåëèêîãî ñåðäöà – êîììóíèñòè÷åñêîé ïàðòèéíîñòüþ, èäåéíîñòüþ, íàðîäíîñòüþ.  ñâåòå ýòèõ äîñòèæåíèé ìíå õîòåëîñü áû ïîñòàâèòü âîïðîñ î âîçìîæíûõ ïóòÿõ äàëüíåéøåãî ðàçâèòèÿ ìàòå­ ðèàëüíîé è äóõîâíîé êóëüòóðû êàçàõñêîãî íàðîäà. Êîãäà ìû âäóìûâàåìñÿ â ãëóáî÷àéøóþ ïî ñâîåé èñòîðè÷åñêîé çíà÷èìîñòè ëåíèíñêóþ ìûñëü î òîì, ÷òî îòñòàëûå íàðîäû ïåðåéäóò ê êîììóíèçìó, ìèíóÿ êàïèòàëèñòè÷åñêóþ ñòàäèþ ðàçâèòèÿ, ìû ïî÷òè âñåãäà ïðè ýòîì èìååì â âèäó ëèøü ýêîíîìè÷åñêèå, ñîöèàëüíî-èñòîðè÷åñêèå, ìàòåðèàëü­ íî-òåõíè÷åñêèå, æèçíåííî-áûòîâûå àñïåêòû. Ñëåäîâà­ ëî áû ïîðàçìûñëèòü îá ýòîì ãåíèàëüíîì ïîëîæåíèè è ïðèìåíèòåëüíî ê ëèòåðàòóðå, äóõîâíîé êóëüòóðå ðàíåå îò­ñòàëûõ ñòðàí è íàðîäîâ. Öåëåñîîáðàçíî â äàííîé ñâÿçè ïîêàçàòü íà ïðèìåðàõ êàçàõñêîé ëèòåðàòóðû, êàêîé ïóòü îòâåðãëà Îêòÿáðüñêàÿ ðåâîëþöèÿ, îò ÷åãî ñïàñëà îíà äóõîâíóþ êóëüòóðó êàçàõ­ ñêîãî íàðîäà.  èñòîðèè êàçàõñêîãî íàðîäà âèäíóþ ðîëü ñûãðàëè ×îêàí Âàëèõàíîâ, Àáàé Êóíàíáàåâ, Èáðàé Àëòûíñà­ðèí – ïðîñâåòèòåëè-äåìîêðàòû, ïëîäîòâîðíî âîñïðèíÿâøèå ëó÷­øèå îáðàçöû è òðàäèöèè ìèðîâîé, â ïåðâóþ î÷åðåäü ïåðå­äîâîé ðóññêîé, êóëüòóðû. Îíè ïðèçûâàëè ê ðàçâèòèþ ïðîñâåùåíèÿ è íàóê, ê îâëàäåíèþ âñåìè äîñòèæåíèÿìè ÷åëîâå÷åñêîãî ðàçóìà, èñïîëüçîâàíèþ èõ äëÿ ïðîöâåòà­íèÿ íàðîäà. Íî áûëè ïîýòû, êîòîðûå ïîïóëÿðèçèðîâàëè ðåëèãèîç­ íûå äîãìû, êóëüòèâèðîâàëè ìîòèâû “÷èñòîãî èñêóññòâà”, äåêàäåíòñòâî è ñèìâîëèçì, ðåàêöèîííûé îòõîä îò ðåàëü­ íîé äåéñòâèòåëüíîñòè, ãîðäåëèâîå îäèíî÷åñòâî, îòðåøåí­ íîñòü îò íàðîäà, îò æèçíè. Ñòîèò ëè äîêàçûâàòü, ÷òî ëè­òåðàòóðà, âäîõíîâëÿâøàÿñÿ ýòèìè èäåÿìè, íàíåñëà áû îãðîìíûé âðåä èíòåðåñàì òðóäîâîãî íàðîäà, åãî ïðàâèëü­ íîìó õóäîæåñòâåííîìó âîñïèòàíèþ? Ïîýòîìó âåñü ïóòü ðàçâèòèÿ êàçàõñêîé ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðû ñîïðîâîæäàëñÿ áîðüáîé ñ ýòèìè èäåéêàìè è èõ íîñèòåëÿìè – áóðæóàç­ íûìè íàöèîíàëèñòàìè, ïàíèñëàìèñòàìè, èäåàëèçàòîðàìè õàíñêî-áàéñêîãî ïðîøëîãî. Ïðåîäîëåâàÿ è îòáðàñûâàÿ íàíîñíûå, ðåàêöèîííûå, ýïèãîíñêèå ýëåìåíòû, êàçàõñêàÿ ñîâåòñêàÿ ëèòåðàòóðà âëèëàñü â ïëîäîðîäíîå æèçíåóòâåð­

æäàþùåå ðóñëî ðåàëèñòè÷åñêîãî èñêóññòâà. È ýòîé îãðîì­ íîé êóëüòóðíîé ïîáåäîé ìû öåëèêîì îáÿçàíû Âåëè­êîé Îêòÿáðüñêîé ðåâîëþöèè. Ìû, ïèñàòåëè Êàçàõñòàíà, ÿñíî îñîçíàåì ýòî è ïîòîìó ïðàâèëüíî îöåíèâàåì íàøå íàñ­ òîÿùåå, ñ ÷óâñòâîì çàêîííîé ãîðäîñòè îãëÿäûâàåìñÿ íà ïðîéäåííûé ïóòü è óâåðåííî ñìîòðèì â áóäóùåå íàøåé ëèòåðàòóðû. Êàçàõñêàÿ ëèòåðàòóðà ñ ìîìåíòà åå çàðîæäåíèÿ ïî íàñòîÿùåå âðåìÿ ñûãðàëà ñâîþ èñòîðè÷åñêóþ ðîëü â ñòàíîâëåíèè è ðàçâèòèè êàçàõñêîãî ëèòåðàòóðíîãî ÿçûêà. Ñîñóùåñòâîâàíèå è âçàèìîîáîãàùåíèå êàçàõñêîé íàðîä­ íîé ïîýçèè è ïðîôåññèîíàëüíîé ëèòåðàòóðû âåñüìà ýô­ ôåêòèâíî ñêàçûâàþòñÿ íà ðàçâèòèè ëåêñèêè êàçàõñêîãî ÿçûêà, åãî ãðàììàòè÷åñêèõ ôîðì, îáðàçíîñòè, ýêñïðåñ­ ñèâíî-ýìîöèîíàëüíûõ ñðåäñòâ. Ïîýòû è ïèñàòåëè, íà÷è­ íàÿ ñ Àáàÿ è Àëòûíñàðèíà âïëîòü äî íàøèõ äíåé, ñâîèìè ïðîèçâåäåíèÿìè âíîñÿò íåîöåíèìûé âêëàä â äåëî ðàçâè­òèÿ ÿçûêîâûõ ôîðì, íîðìàëèçàöèè ëèòåðàòóðíîãî ÿçûêà, åãî ñáëèæåíèÿ ñ ðàçãîâîðíîé ëåêñèêîé. Ðàçâèòèå êàçàõñêîãî ëèòåðàòóðíîãî ÿçûêà – ïðîöåññ ñëîæíûé, ñâÿçàííûé ñ ðàçâèòèåì íàöèè. È ïîýòîìó ñî­ âåð­øåííî åñòåñòâåííî, ÷òî ëèòåðàòóðíûé ÿçûê êàçàõñêîãî íàðîäà íàèáîëåå èíòåíñèâíî ðàçâèâàåòñÿ â ñîâåòñêóþ ýïî­õó. Èìåííî â ýòî âðåìÿ ëèòåðàòóðíûé ÿçûê êàê îðó­äèå õóäîæåñòâåííîãî îáùåíèÿ íàðîäà ïîëó÷àåò íàèáîëåå áëà­ ãî­ïðèÿòíûå óñëîâèÿ äëÿ ñâîåãî ðàçâèòèÿ â ñâÿçè ñ íå­èç­ ìå­ðèìî ðàñøèðèâøèìèñÿ âçàèìîîòíîøåíèÿìè êà­çàõñêîãî íàðîäà ñ äðóãèìè íàðîäàìè Âîñòîêà è Çàïàäà, ðàç­âèòèåì îáùåñòâåííîé ìûñëè êàçàõñêîãî íàðîäà, ìîãó­÷èì ðîñòîì íàöèîíàëüíîé êóëüòóðû, íàóêè è ëèòåðàòóðû... Êîíå÷íî, îáùåíàðîäíûé êàçàõñêèé ÿçûê ñóùåñòâîâàë èçäðåâëå. Ñ ñåðåäèíû XIX â. – ñ îäíîé ñòîðîíû, áëàãîäàðÿ ïîý­ òàì-ïðîñâåòèòåëÿì Àáàþ è Àëòûíñàðèíó, ñ äðó­ãîé – ó÷å­ íûì-âîñòîêîâåäàì, – áûëè ñäåëàíû ïåðâûå îïûòû íîð­­ ìàëèçàöèè, çàêðåïëåíèÿ è äàëüíåéøåãî ðàçâè­òèÿ ÿçû­êà. Òàêèå êëàññè÷åñêèå ðàáîòû, êàê “Îáðàçöû óñòíîé ëèòå­ ðàòóðû òþðêñêèõ ïëåìåí” àêàä. Â.Â. Ðàäëîâà âûÿâèëè ïîäëèííîå áîãàòñòâî êàçàõñêîãî ÿçûêà òîãî âðåìåíè, çàêðåïèëè åãî ñëîâàðíûé ñîñòàâ è ãðàììàòè÷å­ñêèé ñòðîé.  ïðîèçâåäåíèÿõ êàçàõñêîãî ýïîñà, èçäàííûõ â 70– 90-õ ãîäàõ ïðîøëîãî ñòîëåòèÿ, à ïîçæå êàçàõñêèõ ïîýòîâ-

äåìîêðàòîâ Àáàÿ, Òîðàéãûðîâà, Êóáååâà è äðóãèõ – ìîæíî îò÷åòëèâî ïðîñëåäèòü èñêàíèÿ ìíîãèõ äåÿòåëåé êóëüòóðû êàçàõñêîãî íàðîäà è âîñòîêîâåäîâ â îáëàñòè îôîðìëåíèÿ ïèñüìåííîñòè êàçàõñêîãî íàðîäà, åãî ëèòå­ðàòóðíîãî ÿçûêà. Óæå òîãäà, â äîñîâåòñêóþ ïîðó, â êàçàõ­ñêîì ëèòåðàòóðíîì ÿçûêå ïðîèñõîäèëè ïðîöåññû çàèì­ñòâîâàíèÿ, îñâîåíèÿ, ïåðåîñìûñëåíèÿ ñëîâ, ïðîíèêøèõ èç àðàáñêîãî, èðàíñêîãî, ðóññêîãî ÿçûêîâ, ò. å. ÿçûêîâ íàðîäîâ, ñ êîòîðûìè êàçàõè âñòóïèëè â ýêîíîìè÷åñêîå èëè êóëüòóðíîå îáùåíèå. Ýòè ïðîöåññû, êîíå÷íî, ïðîòå­êàëè íà îñíîâå îáùåíàðîäíîãî êàçàõñêîãî ÿçûêà. Òàê, íà­ïðèìåð, àðàáèçìû “¹ûëûì”, “ê¼»ië”, “ìàõàááàò”, âîéäÿ â êàçàõñêèé ÿçûê âìåñòå ñ ñîîòâåòñòâóþùèìè ïîíÿòèÿìè, çàêðåïèëèñü â íåì íà ðàâíûõ ïðàâàõ ñ íåêîòîðûìè êà­çàõñêèìè ñëîâàìè. Íåìàëî ñëîâ-ðóñèçìîâ âîøëî â ñîñòàâ ñëîâàðÿ êà­ çàõñêîãî ÿçûêà â ñâÿçè ñ ýêîíîìè÷åñêèì è êóëüòóðíûì îáùåíèåì êàçàõîâ ñ ðóññêèì íàðîäîì ïîñëå ïðèñîåäè­ íåíèÿ Êàçàõñòàíà ê Ðîññèè. Íàðÿäó ñ ýòèì áëàãîäàðÿ Àáàþ è ïðîñâåòèòåëÿì-äðàìàòóðãàì ïðîèñõîäèëà ëèòåðà­ òóðíàÿ øëèôîâêà ãðàììàòè÷åñêèõ ôîðì ÿçûêà. Ñëåäóåò ïîä÷åðêíóòü, ÷òî â îáëàñòè ÿçûêà íîâàòîðñòâî çàêëþ÷à­ ëîñü íå â êîðåííîì èçìåíåíèè ãðàììàòè÷åñêèõ ôîðì, à â ñèñòåìàòèçàöèè çíà÷åíèé è ôóíêöèé òåõ èëè äðóãèõ ãðàì­ìàòè÷åñêèõ ôîðì è êàòåãîðèé. Òàê, Àáàé, íå ñîçäàâàÿ íîâûõ ãðàììàòè÷åñêèõ ôîðì, ñîâåðøåíñòâîâàë ñóùå­ ñòâóþùèå, ðàñøèðÿë ñôåðó èõ óïîòðåáëåíèÿ, ãëóáæå ðàñ­ êðûâàÿ ñóùåñòâóþùèå âîçìîæíîñòè îáùåíàðîäíîãî ÿçû­êà.  ÿçûêå Àáàÿ, íàïðèìåð, øèðîêóþ ñôåðó óïîòðåáëå­íèÿ ñ îñîáîé ñòèëèñòè÷åñêîé îêðàñêîé ïîëó÷èëà ãëàãîëü­íàÿ ôîðìà íà ìàê/ìåê, ñóùåñòâóþùàÿ âî ìíîãèõ òþðêñêèõ ÿçûêàõ (ñð. óçáåêñêèé – ºîðìàº, òóðåöêèé – ã¼ðìåê, òà­ òàðñêèé – êóðìýê, óéãóðñêèé – êóðìàê). Ýòà ôîðìà ó Àáàÿ âûñòóïàåò â çíà÷åíèè äîëæåíñòâîâàíèÿ, è â äàííîé ôóíêöèè ñòàíîâèòñÿ òðàäèöèîííîé â êàçàõñêîì ëèòåðà­ òóðíîì ÿçûêå, êàê, êîíå÷íî, è ìíîãèå äðóãèå ôîðìû. Óñòîé÷èâàÿ îáùíîñòü ÿçûêà – îäèí èç õàðàêòåðíûõ ïðèçíàêîâ íàöèè, – îäíàêî, íå èñêëþ÷àåò ÿçûêîòâîð÷å­ñòâà. Ïðåæäå âñåãî ñëåäóåò îòìåòèòü ðàçâèòèå ëåêñèêè êàçàõñêîãî ÿçûêà, â êîòîðîé îñîáåííî çàìåòíî îòðàçèëèñü êîðåííûå ïðåîáðàçîâàíèÿ, ïðîèñøåäøèå â îáëàñòè ýêî­íîìè÷åñêîé è êóëüòóðíîé æèçíè êàçàõñêîãî íàðîäà çà ñðàâíèòåëüíî

êîðîòêèé ïåðèîä ÷åòûðåõ äåñÿòèëåòèé.  ñâÿçè ñ ðàçâèòèåì ïðîìûøëåííîñòè â êàçàõñêîì ÿçûêå ïîÿâèëèñü ñëîâà: ¼íäiðiñ, ¼íåðê¸ciï è ðóñèçìû: çàâîä, öåõ, òîêàðü, ñòàíîê, ìàøèíà, èíæåíåð. Ðàçâèòèå ñåëüñêî­ãî õîçÿéñòâà, îñîáåííî îòðàñëåé åãî, ðàíåå íå ñâîéñòâåí­íûõ ýêîíîìèêå Êàçàõñòàíà, îáóñëîâèëî ïîÿâëåíèå òàêèõ ñëîâ, êàê äàºûë, å»áåêê¾í, çàèìñòâîâàíèÿ: áðèãàäà, àãðî­òåõíèêà, êîìáàéí, àãðîíîì, êîëõîç, ñîâõîç, àãðåãàò è äð. Íàöèîíàëüíîå êàçàõñêîå èñêóññòâî òàêæå âíåñëî â ÿçûê ñâîé íîâàòîðñêèé âêëàä: îïåðíàÿ, îïåðà, áàëåò, êîí­öåðò, àðõèòåêòóðà, êèíî, äðàìà, ýêðàí, õîòÿ ïðè ýòîì îòíþäü íå ïîòåðÿëè ñâîåãî çíà÷åíèÿ òðàäèöèîííûå òåð­ìèíû – àºûí, ê¾éøi, æûðøû è äð. Íîâàòîðñêèì â ñîâåòñêóþ ýïîõó ñëåäóåò ïðèçíàòü ïðî­ öåññ ðàçâèòèÿ òåðìèíîëîãèè. Øèðîêèå ìàññû êàçàõñêèõ òðóäÿùèõñÿ â íàøå âðåìÿ ïîëó÷èëè âîçìîæíîñòü ïðè­ îáùèòüñÿ ê ñàìûì ðàçëè÷íûì îáëàñòÿì çíàíèÿ. Îòñþäà è â ñîîòâåòñòâóþùèõ íàó÷íûõ òðóäàõ, èññëåäîâàíèÿõ íà­ áëþäàåòñÿ ðàçâèòèå òåðìèíîëîãèè, êàê íà ïî÷âå ðîäíîãî ÿçûêà, òàê è íà èíòåðíàöèîíàëüíîé îñíîâå, íàïðèìåð: øèêiçàò (ñûðüå), ñ¾»ãóið ºàéûº (ïîäâîäíàÿ ëîäêà), îºóëûº (ó÷åáíèê), áàñòàóûø (ïîäëåæàùåå) è äð. Îðãàíè÷åñêè âîøëè â êàçàõñêèé ÿçûê óäà÷íî êàëüêèðîâàííûå èç ðóññêîãî ÿçûêà ñëîâà áåñæûëäûº, å»áåêê¾í, ºîëæàçáà, õàëûºàðàëûº è ìíîãèå äðóãèå. Âîçíèêëè â ñîâðåìåí­íîì êàçàõñêîì ÿçûêå íîâûå îáîðîòû òèïà æå»ië ¼íäiðiñ (ëåãêàÿ ïðîìûøëåííîñòü), æûëæûìàëû êiòàïõàíà (ïå­ðåäâèæíàÿ áèáëèîòåêà), ê¾ðäåëi ºàðæû (êàïèòàëîâëîæå­íèÿ), æàñàíäû ñåðiê (èñêóññòâåííûé ñïóòíèê). Íîâàòîðñêèå ïðîöåññû è ÿâëåíèÿ â ñîâðåìåííîì êà­ çàõñêîì ÿçûêå êàñàþòñÿ è åãî ôîíåòè÷åñêîé ñèñòåìû, êî­ òîðàÿ ïîïîëíèëàñü íîâûìè çâóêàìè: ö, ù, â, ô, ý. Íàèáî­ ëåå óñòîé÷èâû â ÿçûêå ãðàììàòè÷åñêèå êàòåãîðèè. Íî ñî­âðåìåííûé êàçàõñêèé ÿçûê ïåðåæèâàåò ïîðó ðàçâèòèÿ è îáîãàùåíèÿ òàêæå ñèíòàêñè÷åñêèõ êîíñòðóêöèé. Âïîë­ íå çàêî­íîìåðíûìè ñòàíîâÿòñÿ òèïû ñëîæíîïîä÷èíåí­ íûõ ïðåäëîæåíèé, åùå â íåäàëåêîì ïðîøëîì èìåâøèå âåñüìà óçêóþ ñôåðó óïîòðåáëåíèÿ. Àâòîðñêàÿ ðå÷ü âíóòðè ïðÿìîé ðå÷è òàêæå ëèøü â íàøå âðåìÿ ïîëó÷àåò øèðîêîå ðàñïðîñòðàíåíèå. Áîëåå ïîäâèæíûì ñòàíîâèòñÿ ïîðÿäîê ñëîâ â êàçàõñêîì ïðåäëîæåíèè. Ðàçâèâàþòñÿ è äèôôåðåí­

öèðóþòñÿ ëèòåðàòóðíûå ñòèëè, â òîì ÷èñëå è èíäèâèäó­ àëüíàÿ ìàíåðà ïèñàòåëåé, ïóáëèöèñòè÷åñêèé ñòèëü âìåñòå ñ âèäàìè è æàíðàìè ëèòåðàòóðû, ïóáëèöèñòèêè, ÿçûêà, íàóêè, îðàòîðñêîé ðå÷è è ò. ï. Ïîýòû è ïèñàòåëè: Ì. Àóý­ çîâ, Ñ. Ìóêàíîâ, Ã. Ìóñðåïîâ, Ã. Ìóñòàôèí, À. Òàæè­ áàåâ, Ò. Æàðîêîâ, X. Åðãàëèåâ è ìíîãèå äðóãèå ñâîèì íîâà­òîðñêèì òâîð÷åñòâîì ñîöèàëèñòè÷åñêîãî ðåàëèçìà äåÿ­òåëüíî ó÷àñòâóþò â ïðîöåññå ðàçâèòèÿ ñîâðåìåííîãî êà­çàõñêîãî ÿçûêà. Íà îñíîâàíèè èçëîæåííîãî ìîæíî ñäåëàòü ñëåäóþùèå âûâîäû. 1. Íà ïðîòÿæåíèè ñòîëåòèé ñêëàäûâàëèñü ïåðåäîâûå òðàäèöèè êàçàõñêîé ëèòåðàòóðû îò ðàííèõ ñòàäèé íàðîä­ íîãî ïîýòè÷åñêîãî òâîð÷åñòâà äî ñîâðåìåííîé ïðîôåññèî­ íàëüíîé ëèòåðàòóðû ñ øèðîêî ðàçâèòîé ñèñòåìîé æàíðîâ è ôîðì, ñ õàðàêòåðíûìè ñòèëÿìè è òâîð÷åñêîé èíäèâè­ äóàëüíîñòüþ ïîýòîâ è ïèñàòåëåé, â ñîâîêóïíîñòè ñâîåé ñîçäàþùèõ ïåðåäîâóþ êàçàõñêóþ ëèòåðàòóðó ñîöèàëèñòè­ ÷åñêîãî ðåàëèçìà. 2.  òâîð÷åñêîì âçàèìîäåéñòâèè è âçàèìîîáîãàùåíèè êàçàõñêîé è ðóññêîé ëèòåðàòóðû, ëèòåðàòóð íàðîäîâ Âîñ­ òîêà è Çàïàäà ïðîòåêàåò ïðîöåññ êðèñòàëëèçàöèè òà­êèõ îòëè÷èòåëüíûõ êà÷åñòâ íàöèîíàëüíîé êàçàõñêîé ëèòå­ ðàòóðû, êàê åå ñàìîáûòíîñòü, íàðîäíîñòü, ðåàëèçì. Ïî ìåðå ðàçâèòèÿ ýòèõ êà÷åñòâ â êàçàõñêîé ëèòåðàòóðå ïðî­èñõîäÿò ãëóáîêèå âíóòðåííèå ïðîöåññû îáîãàùåíèÿ ïåðå­äîâûõ òðàäèöèé â áîðüáå ñ îòñòàëûìè òåíäåíöèÿìè, óçî­ñòüþ è èñòîðè÷åñêîé îãðàíè÷åííîñòüþ âèäåíèÿ è îñâîå­íèÿ äåéñòâèòåëüíîñòè. 3. Êàçàõñêàÿ íàöèîíàëüíàÿ ëèòåðàòóðà ñûãðàëà è ïðî­ äîëæàåò èãðàòü ñâîþ èñòîðè÷åñêóþ ðîëü â ñòàíîâëåíèè, ðàçâèòèè êàçàõñêîãî ëèòåðàòóðíîãî ÿçûêà – ïåðâîýëåìåí­òà ëèòåðàòóðû. Íàðîä ñâîèì ìàññîâûì ïîýòè÷åñêèì òâîð­ ÷åñòâîì, ïîýòû, ïèñàòåëè îòáèðàþò, øëèôóþò, ñîâåðøåí­ ñòâóþò, çàêðåïëÿþò è âñåìåðíî ñîäåéñòâóþò ðàçâèòèþ âñåãî ïðîãðåññèâíîãî, íîâàòîðñêîãî, à òàêæå îáîãàùåíèþ òðàäèöèé â ÿçûêå êàê ñðåäñòâå îáùåíèÿ. Ïåðåäîâàÿ ëèòåðàòóðà êàçàõñêîé ñîöèàëèñòè÷åñêîé íà­öèè ïðèîáðåëà, áëàãîäàðÿ ïåðåâîäàì íà ðóññêèé ÿçûê, ÿçûêè íàðîäîâ Âîñòîêà è Çàïàäà, ìíîãî÷èñëåííåéøèõ äðóçåé è ÷èòàòåëåé âî âñåõ ñòðàíàõ ìèðà.

Ä°ÑҶРÌÅÍ ÆÀ³ÀØÛËÄÛ² ÆÀÉÛÍÄÀ ʾëëi ñîâåòòiê øû¹ûñ õàëûºòàðûíû» ¸äåáèåòòåði iñïåòòi, ºàçຠñîâåò ¸äåáèåòi äå Îêòÿáðüäi» ºîëòóìà áåë áàëàñû. Îíû» äàìó çà»äûëûºòàðû äà áiçäi» õàëûºòàðûìûçäû» ñîöèàëèçì­ãå, àë ºàçiðãi êåçå»äå êîììóíèçìãå ºàðàé àë¹à áàñºàí ºîç¹àëûñûìåí òàðèõè øàðòòû áàéëàíûñòà. ²àçຠñîâåò ¸äåáèåòi æàðûñà ຺àí àðíàëû ºîñ á½ëອ òàí: àóûç ¸äåáèåòi ìåí æàçáà ïðîôåññèîíàë ¸äåáèåòòåí ¼ìiðëiê í¸ð àëûï êåëäi. Îñûíàó ºîñ á½ëຠºîñûëà à¹ûï, ºàçຠ¸äåáèåòiíäå ¸ëi äå æ½ïòàñà ¼ðêåíií æàéûï êåëåäi. Îëàð­äû» äàìó, ä¸éåêòåëó ñàïàðûíû» å» áið ¼çãåøå ñûïàòû – áið-áiðiìåí ºàíàòòàñà ºèìûëäàï, áiðií-áiði ìîëûºòû­ðûï, áàéûòûï îòûðóûíäà. Á½ë êåçäåéñîº º½áûëûñ äåóãå áîëà ìà? Æîº, îë çà»äû º½áûëûñ. ²àçຠôîëüêëîðûíû» å» àñûë ä¸ñò¾ðëåði – êå» àðíàëû ýïèêàëûº òîë¹àíûñºà, õàëûºòû» ºàhàðìàí ò½ë¹àñûí áåéíåëåóãå ½ìòûëó, ïîýòèêàëûº øåáåð òië – îñûíû» á¸ð-á¸ði àð¹û àòàñû ½ëû àºûí Àáàé ²½íàíáàåâ áàñòà¹àí êëàññèêàëûº ºàçຠ¸äåáèåòiíå èãi ¸ñåðií òèãiçáåé ºîéìàäû. ²àçຠôîëüêëîðûíû» òàìàøà áiëãiøi Àáàé õàëûºòûº ºàðà ¼ëå»íi» ¸äåòòåãi ôîðìàëàðûí á½çûï, àíà òiëiíi» ê¾ëëi àñûë ºàçûíàñûí ¼ç òâîð÷åñòâîñûíà ñi»iðå áiëäi. Îë ä¾íèåæ¾çiíi», å» àëäûìåí îðûñòû» êëàññèêàëûº ¸äåáèåòií òåðå» çåðòòåó í¸òèæåñiíäå ºàçຠïîýçèÿñûíäà á½ðûí áîëûï ê¼ðìåãåí, ñîíû ôîðìàëàð òóäûðûï, æà»àøûëäûººà æîë ñàëäû. þë æàð¹àí æàçáà ïîýçèÿ ¼òå-ì¼òå ñîâåò ä¸óiðiíäå àóûç ¸äåáèåòiíi» ¼ðáè ¼ñóiíå àéðûºøà ê¾øòi ¸ñåð åòòi; õàëûºòû» æûð ä¸ñò¾ðëåðií òàë áîéûíà òàçà ñàºòà¹àí Æàìáûë Æàáàåâòû» º½äiðåòòi äàðûíû îñû¹àí àé¹àº. Îðûñ ¸äåáèåòiíi» îñûíàó ê¸óñàð á½ëà¹û ìåí òâîð÷åñòâî­ ëûº ûºïàëû ºàçຠñîâåò ¸äåáèåòií ðåàëèñòiê ê¼ðêåì ¼íåðäi» ä໹ûë æîëûíà æåòêiçäi. ÑÑÑÐ õàëûºòàðûíû» ê¼ï ½ëòòû ¸äåáèåòiíi» áið æàñà¹û – ºàçຠ¸äåáèåòiíi» äå ¼çiíäiê ½ëòòûº

ñòèëi òóûï ºàëûïòàñòû. ²àçຠñîâåò ¸äåáèåòi ºàç áàñºàí ò½»¹ûø ºàäàìûíàí åðåñåê ø຺à æåòêåíøå ºèûð-ºèûð æîëäàí ¼òòi. µëòøûë æàçóøûëàðìåí èäåÿëûº òâîð÷åñòâîëûº ê¾ðåñ, æî¹àðû ê¼ðêåìäiê øåáåðëiêòi èãåðó, ñîöèàëèñòiê ðåàëèçì ¸äiñií îé¹à òîºó, ¸äåáèåòòi æà»à æàíðëàðìåí ìîëûºòûðó æ¸íå ¼òêåí ä¸óiðäi» ì¸äåíè ì½ðàëàðûí iðiêòåï èãåðó – ºàçàºòû» ñîâåòòiê æàñ ¸äåáèåòiíi» àëäûíäà ò½ð¹àí ìiíäåòòåði îñûíäàé åäi. °äåáèåò ïåí ê¼ðêåì¼íåðäåãi ½ëòòûº ä¸ñò¾ðëåð ½ðïàºòû» ä¾íèåíi ê¼ðêåì îéìåí òàíó æîëûíäà¹û îçàò ò¸æiðèáåëåðiíåí æàñàë¹àíû ì¸ëiì. ĸñò¾ð – áîëìûñòû ê¼ðêåì îáðàç¹à àéíàëäûðóäû» ¹àñûðëàð áîéû ìàøûºòàë¹àí ò¸ñiëäåðiíåí æ¸íå àéíàëàìûçäû ºîðøà¹àí ºî¹àìäûº îðòà ìåí òàáè¹àòòû îé òàðàçûñûíà ñàëà îòûðûï áåéíåëåóäi» ½ðïàºòàðäàí ½ðïàºòàð¹à ìèðàñ áîï êåëå æàòºàí ºà¹èäàëàðûíàí º½ðàëàäû. ĸñò¾ð ò½ë¹àñû – òàðèõ òàëºûñûíàí ¼òêåí, õàëûºòû» îéñåçiìiíå åòåíå áîë¹àí, õàëûºòû» ýñòåòèêàëûº òàë¹àìûíà ò¼òåï áåðå àëàòûí áåéíåëåó íàºûøòàðû ìåí ê¾ëëi ½ëòòûº òië áàéëû¹û àðºûëû àéºûí ê¼ðiíåäi. µëòòûº ä¸ñò¾ðëåð ê¼ðêåìäiê øåáåðëiêòi» õàëûºòàð æèíà¹àí ìîë ºàçûíàñûí ¹àñûðäàí ¹àñûð¹à ¸êåï òàïñûðàòûí ýñòàôåòà iñïåòòi. Áiðຠîëàð ½ëòòûº ¸äåáèåòòåðäi» ¼çàðà ºàðûì-ºàòûíàñûíû», ¼çàðà èãi ûºïàëûíû» í¸òèæåëå­ ðií ìiíäåòòi ò¾ðäå ºàìòèäû. Ñîíûìåí ºàòàð, ºî¹àìäûº ¼çãåðiñòåðäi» æ¸íå õàëûºòû» ½ëòòûº õàðàêòåði äàìóûíû» í¸òèæåñiíäå, ½ëòòûº ä¸ñò¾ðëåðäi» êåéáið ýëåìåíòòåði ê¾í àñºàí ñàéûí º½ðè áåðåäi. ʼíå çàìàí òâîð÷åñòâîñûíà ò¸í äiíè ìèôîëîãèÿëûº îáðàçäàð ìåí ìåòàôîðëàð, íåìåñå êåéáið åæåëãi àºûíäàðäû» áèïàçäàë¹àí áàë ê¼ìåéëiãi ìåí ë½¹àòòû ñ¸óåãåéëiãi – ºàçið áà¹çû àðõàèêà ¹àíà. ĸñò¾ðëåð øåáåð ñóðåòêåðëåðäi» æà»àøûëäûº içäåíói àðºàñûíäà òîëûñûï, ò¾ðëåíiï îòûðàäû. Æà»à ä¸ñò¾ðëåð òóàäû. Á½ë ºà¹èäàíû» ä½ðûñòû¹ûí æàñ áîëñà äà æàñà¹àíû ìîë ºàçຠñîâåò ¸äåáèåòiíi» ¼ñói àðºûëû ä¸ëåëäåóãå áîëàäû. µëû Îêòÿáðü ñîöèàëèñòiê ðåâîëþöèÿñûíà äåéií á½ë ¸äåáèåò íåãiçiíäå òåê áið æàíð – ïîýçèÿ ñàëàñûíäà ¹àíà äàìûäû. Ïðîçàíû» áiðåí-ñàðàí øà¹ûí ýëåìåíòòåði æà»à ïàéäà áîëà áàñòà¹àí. Äðàìàòóðãèÿ ìåí ¸äåáè ñûí îíû» òâîð÷åñòâîëûº àðñåíàëûíäà ì¾ëäå áîëìàéòûí. Ñàí ½ðïàºòû» àºûíäàðû æàñà¹àí ºàçຠïîýçèÿñû ñîâåò æûëäàðûíäà ðåàëèñòiê

åñòèÿðëûº áèiãiíå å» àëäûìåí ïîýìà æ¼íiíäå ê¼òåðiëäi. ʼðêåìäiê º½íäûëû¹û æà¹ûíàí ¼òå-ì¼òå Ñ. Ñåéôóëëèííi», I. Æàíñ¾ãiðîâòi», °. Ò¸æiáàåâòû», Ò. Æàðîêîâòû», X. Åð¹à­ ëèåâòi», ². Áåêõîæèííi» ïîýìàëàðû ê¼çãå ò¾ñåäi. Òàë­¹àìïàç îºóøû ºàçຠ¸äåáèåòiíåí ñþæåòòi, íåìåñå ñþæåò­ñiç ëèðîýïèêàëûº æ¸íå ôèëîñîôèÿëûº ïîýìàëàðäû ¹àíà åìåñ, Øû¹ûñòû» êëàññèêàëûº ïîýçèÿñûíû» å» àñûë ä¸ñò¾­ðiíå åëiêòåãåí ïîýìàëàðäû äà òàáà àëàäû. Àáàéäàí êåéiíãi ºàçຠïîýçèÿñûíû» ñàïà æà¹ûíàí æà»à áåëåñêå øû¹ó ñåáåái, ì½íäà àºûííû» ä¾íèåíi ê¼ðó, ñåçiíói, æàëïû ä¾íèå òàíóû ìåí ¼ìiðãå ê¼çºàðàñû ì¾ëäå ¼çãåðiï êåòòi. Õàëûºòû» àºûíäûº òâîð÷åñòâîñûíäà òó¹àí å» àñûëäàðäû» á¸ðií, îíû» àçàòøûë ìîòèâií, àçàìàòòûº ïàòåòèêàñûí, òàìàøà øåøåíäiãií ¼çiíå ì½ðà ò½òà îòûðûï, õàëûº òâîð÷åñòâîñûìåí ºîÿí-ºîëòûº àðàëàñà ¼ðêåíäåé îòûðûï, ºàçຠñîâåò ïîýçèÿñû (ñþæåòòi, ñþæåòñiçi äå, ïîýìà ìåí ëèðèêà äà) ðåàëèñòiê áà¹ûòòû ¸ëåì ïîýçèÿñûíû» ò¸æiðèáåñií ïàéäàëàíà ¼ñòi. Õàëûºòû» òâîð÷åñòâîëûº ê¾øiíi» àäàì àéòºûñûç ¼ñói, õàëûº øàáûòûíû» øàðûºòàï øû»¹à øû¹óû ðåâîëþöèÿäàí êåéií ôîëüêëîð¹à äà æà»à ñûïàò áåðäi. Òàðèõè æà¹äàéëàð¹à îðàé, àóûçøà æ¸íå æàçáà ïîýçèÿ ¼çàðà ê¾ðäåëi áàéëàíûñ æàñàï, áið-áiðiíå ê¼ìåêòåñóäå. Ôîëüêëîð æàçáà ïîýçèÿ ¾øií ñàí àëóàí ä¸ñò¾ðëåðäi» ºàéíàð á½ëà¹û ¹àíà åìåñ, ñîíûìåí áiðãå îë æàçáà ïîýçèÿ ä¸ñò¾ðëåðií äå ¼ç áîéûíà ñi»iðå áàñòàäû. ²àçຠ¸äåáèåòi Ñîâåò ¼êiìåòi æûëäàðûíäà æà»à æàíðëàðìåí – ïðîçà, äðàìàòóðãèÿ æ¸íå ¸äåáèåò ñûíûìåí áàéûäû. Á½ë æàíðëàð ½ëò òîïûðà¹ûíäà òóûï, õàëûºòû» ïîýòèêàëûº ì¸äåíèåòi íåãiçiíäå æàñàë¹àí æà»à îáðàçäàðìåí ìîëûºòû. Îðûñ ðåàëèçìiíi» ä¸ñò¾ðëåðií îé åëåãiíåí ¼òêiçiï, íå¹½ðëûì òåðå» èãåðãåí ñàéûí, á½ë îáðàçäàðäû» èäåîëîãèÿëûº ì¸í-ìà¹ûíàñû ñî¹½ðëûì ê¾øåéå ò¾ñòi äå, ê¼ðêåìäiê øåáåðëiê æåòiëäiðiëå áåðäi. ²àçຠïðîçàñûíû» òàáûñû òiïòi ¹àëàìàò, îë îñû æûë­ äàð­äû» iøiíäå ¼çiíå ò¸í ðåàëèñòiê ä¸ñò¾ðãå èå áîëäû. Îíû» ò¾ðëåði ìîëàéäû: äðàìàëûº, ê¾ðäåëi ñþæåòòi øû­¹àðìà, ïñè­ õîëîãèÿëûº ¸»ãiìå, òàðèõè-ðåâîëþöèÿëûº, ¼ìið­áàÿíäûº ðîìàíäàð ìåí á¾ãiíãi ê¾í òàºûðûáûíà àðíàë¹àí æàóûíãåð î÷åðêòåð òóäû. ´ìið òàëàïòàðûíà “æàóàï” ðåòiíäå òó¹àí

¸ëåìè ¸äåáèåòòi» ì¸äåíè ä¸ñò¾ðëåðiíåí ìîë í¸ð àë¹àí ºàçອòû» ðåàëèñòiê ïðîçàñû íîâåëëàøûëàðûìûç áåí ðîìàí­øûëàðûìûçäû» ê¾ø-æiãåði àðºàñûíäà ¾äåðå ¼ñòi. Á. Ìàéëèííi» ¼çiíäiê åðåêøåëiãi ìîë ì½ðàëàðûíäà ºàçຠíîâåëëàñûíû» àñà ê¼ðêåì ¾ëãiëåði áàð. Ѹêåí Ñåéôóëëèí òâîð÷åñòâîñûíäà ¼ìiðáàÿíäû ñàÿñè ¼òêið ì¸ñåëåëåðìåí ½ø­òàñòûðà æàçó ôîðìàñû àñà èãiëiêòi áîëûï øûººàí. Ñ. ̽­ºàíîâòû» “Áîòàã¼ç”, ±. ̾ñiðåïîâòi» “Îÿí¹àí ¼ëêå”, ±. ̽ñ­òàôèííi» “Øû¹àíດ ðîìàíäàðûíäà æ¸íå áàñºàëàðäà ïðî­çàíû» êåñåê ôîðìàëàðû æàñàëäû. Áiç á½ë àðàäà ºàçຠïðîçàñûíû» àñà ê¼ðíåêòi òóûíäûëàðûí ¹àíà àòàï îòûðìûç, ¼éòêåíi îëàð óàºûò ñûíûíàí ì¾äiðìåé ¼òòi. Á½ë øû¹àðìàëàð ¸ëi åñåéiï æåòïåãåí ¸äåáèåòòåðäi» á½¹àíàñû ºàòïà¹àí êåçiíå ò¸í ñõåìàòèçìíåí, ãåðîéëàðäû áåéíåëåóäåãi àðàãiäiê ºàðàä¾ðñiíäiêòåí, íàòóðàëèçìíåí àäà áîëäû. Îñûíàó áåëê¾ëi ¼çãåøå òóûíäûëàð, ò½òàñ àë¹àíäà, ¸äåáèåòòi» ñîíû ì¸äåíèåòií èãåðóäå åëåóëi òàáûñºà æåò­ êåíiìiçäi ä¸ëåëäåéäi. Ðåàëèñòiê ïðîçàíû» ºàçàººà ¹àíà ò¸í, ÑÑÑÐ õàëûºòàðû­ í­û» ê¼ï òiëäi ¸äåáèåòiíäå àíàäàéäàí ê¼çãå ò¾ñåòií ½ëòòûº ñòèëi æàñàëäû. Äåãåíìåí ðåàëèñòiê ïðîçàíû» áiðû»¹àé ½ëòòûº ñòèëiíåí ¸ðáið ñ¼ç çåðãåðií îíû» òâîð÷åñòâîëûº äåðáåñ ºàñèåòòåði áîéûíøà òàíûï àëó ºèûí åìåñ. ̸ñåëåí, Ìàéëèííi» ºàçຠàóëû ¼ìiðiíi» ê¼ðêåì øåæiðåñi áîëûï ñàíàë¹àí íîâåëëàëàðû îáðàçäàðûíû» íàíûìäûëû¹û, ò¼ðò àÿ¹ûí òå» áàñºàí òàìàøà ôîðìàñû àðºûëû àéðûºøà ê¼çãå ò¾ñåäi. Ñ. ̽ºàíîâòû» “Áîòàã¼ç” ðîìàíûíäà ðåâîëþöèÿ ºàðñà»ûíäà¹û æ¸íå îäàí ñ¸ë êåéiíãi õàëûº ὺàðàñûíû» ¼ìiði ìåí ºîç¹àëûñû ñèÿºòû òàðèõè-¸ëåóìåòòiê ì¸íi çîð iði óàºè¹àíû ñóðåòòåóäå ëèðèçì, äðàìàòèçì, ê¼ðêåì ¸ñåìäiê æ½ïòàñûï æàòàäû. ±. ̾ñiðåïîâòi» àéðûºøà ¼çãåøåëiãi ñàòèðàëûº ñåðïiíiíi» ä¸ëäiãi, ñòèëüäi 콺èÿò øû»äàóû áîëûï òàáûëàäû. Äðàìàòóðãèÿ äà áiçäi» ¸äåáèåòiìiçäåãi òû» æàíð. ²àçຠäðàìàòóðãèÿñû ºîéøûíû» º½ðûì ¾éiíäå ºîéûë¹àí àë¹àøºû ïüåñàäàí áàñòàï, ²àçàºòû» àêàäåìèÿëûº äðàìà òåàòðûíû» ñïåêòàêëiíå äåéií ê¼òåðiëäi. ±. ̾ñiðåïîâòi» “²îçû ʼðïåø – Áàÿí ñ½ëó”, “Àºàí ñåði – Àºòîºòû” ïüåñàëàðûíäà, íåìåñå °. Ò¸æiáàåâòû», °. °áiøåâòi», Ø. Õ½ñàéûíîâòû» æ¸íå áàñºà ê¼ïòåãåí äðàìàòóðãòåðäi» ïüåñàëàðûíàí øåáåðëåðäi» êåìåëiíå êåëãåí ¼íåði òàíûëäû.

Åãåð ¸äåáè ñûí ìåí ¸äåáèåòòàíóäû àòàï ¼òïåñåê, îíäà ºàçຠñîâåò ¸äåáèåòiíi» ¼ðêåíäåó æàéûí òîëûº ê¼ðñåòïåãåí áîëàð åäiê, ¼éòêåíi îíû ºàëûïòàñòûðó æ¸íå äàìûòó iñiíå æàçóøûëàðäû» ¼çäåði äå, áiçäi» ñûíøûëàðûìûç äà, ôèëîëîëîã ¹àëûìäàðûìûç äà àòñàëûñòû ¹îé. ²àçຠ¸äåáèåòiíi» òàðèõû æàéëû àë¹àøºû çåðòòåó å»áåêòåð 20-æûëäàðäû» àÿº øåíiíäå ïàéäà áîëäû. Á½ë äà áiçäi» õàëºûìûçäû» æà»à ê¼ðêåìäiê æà¹ûíàí ºàóûðò äàìóûíû» àé¹à¹û áîëûï ñàíàëàäû. Ñîíû æàíðëàðäû» òóóû, ê¼íå æàíðëàðäû» æ໹ûðóû, æàçáàøà æ¸íå àóûçøà ê¼ðêåì òâîð÷åñòâîíû» áiðií-áiði áàéû­ òóû, áîëìûñòû ðåâîëþöèÿëûº äàìó áàðûñûíäà ñóðåòòåó – ìiíå, ¸äåáèåòiìiçäi» òàë áîéûíäà¹û îñûíäàé í¸ðëi, ì¸íäi º½áûëûñòàðäû» á¸ð-á¸ðiíå îíû» ½ëû æ¾ðåãi – êîììóíèñòiê ïàðòèÿëûº, èäåÿëûëûº, õàëûºòûº ºàñèåòi ñåáåï áîëäû. Îñû òàáûñòàðûìûç¹à îðàé, ºàçຠõàëºûíû» ìàòåðèàëäûº æ¸íå ðóõàíè ì¸äåíèåòiíi» îäàí ¸ði ¼ñó æîëäàðû æàéëû ì¸ñåëåëåðäi ºîç¹à¹ûì êåëåäi. Ëåíèííi» àðòòà ºàë¹àí õàëûº­ òàð êàïèòàëèñòiê äàìó ñàòûñûíà ñîºïàé-àº, ñîöèàëèçìãå áiðäåí ¼òói ì¾ìêií äåãåí òàðèõè ìà»ûçû æ¼íiíåí àñà òåðå» ºà¹èäà­ñûíà îé æ¾ãiðòêåí ñàéûí, áiç ¸ð óàºûò òåê ýêîíîìèêàëûº, ¸ëåóìåòòiê-ò½ðìûñòûº æ¸éòòàðäû ¹àíà åñêå àëàìûç. Á½ë àñºàí äàíà ºà¹èäàíû á½ðûí àðòòà ºàë¹àí åëäåð ìåí õàëûºòàðäû» ¸äåáèåòi, ðóõàíè ì¸äåíèåòi ò½ð¹ûñûíàí äà àºûë òàðàçûñûíà ñàë¹àí æ¼í. Îñû¹àí îðàé, Îêòÿáðü ðåâîëþöèÿñû ºàçຠõàëºûíû» ðóõàíè ì¸äåíèåòií ºàé æîëäàí ñàºòàíäûðûï, íåäåí ñàºòàï ºàë¹àíûí ºàçຠ¸äåáèåòiíi» ìûñàëû àðºûëû àøûï ê¼ðñåòêåí àáçàë. ²àçຠõàëºûíû» òàðèõûíäà ä¾íèåæ¾çiëiê ì¸äåíèåòòi», å» àëäûìåí îçûº îéëû îðûñ ì¸äåíèåòiíi» òà»äàóëû ¾ëãiëåði ìåí ä¸ñò¾ðëåðií ¼ç áîéûíà ìîë æèíà¹àí à¹àðòóøû-äåìîê­ðàò­òàð Øîºàí Ó¸ëèõàíîâ, Àáàé ²½íàíáàåâ, Ûáûðàé Àëòûíñàðèí ê¼ðíåêòi ðîëü àòºàðäû. Îëàð áiëiì ìåí ¹ûëûìäû ¼ðiñòåòóãå, àäàìçàò îé-ñàíàñûíû» áàðøà æåòiñòiêòåðií ìå»ãåðiï, îíû õàëûºòû ê¼ðêåéòó iñi ¾øií ïàéäàëàíó¹à øàºûðäû. Àëàéäà äiíè ä¸ðiñòåðäi óà¹ûçäà¹àí “æàëà» ê¼ðêåì¼íåð”, äåêîäåíòòiêòi, ñèìâîëèçìäi ìàäàºòà¹àí, øûíàéû áîëìûñòàí ê¼ðiíåó ò½ðà ºàøûï, ïà»ñûí¹àí, æàë¹ûçäûººà, õàëûºòàí, ¼ìiðäåí îºøàóëàíó¹à øàºûð¹àí àºûíäàð äà áîëäû.

̽íäàé èäåÿëàðìåí ðóõòàí¹àí ¸äåáèåòòi» å»áåêøi õà­ëûº ì¾ääåñiíå, îíû ê¼ðêåìäiêêå ä½ðûñ ò¸ðáèåëåó iñiíå îðàñàí çîð êåñåë êåëòiðåòiíií ä¸ëåëäåï æàòûï ºàéòåìiç. Ñîíäûºòàí äà ºàçຠñîâåò ¸äåáèåòiíi» á¾êië äàìó áàðûñûí­ äà îñûí­äàé èäåÿñûìàºòàð ìåí îëàðäû» óà¹ûçøûëàðû­íà ºàðñû – áóðæóàçèÿøûë ½ëòøûëäàð¹à, ïàíèñë¸ìøiëåðãå, õàí ìåíåí áàé æàéëà¹àí êåðåíàó êåçå»äi ê¼êñåóøiëåð­ãå ºàðñû áiòiñïåñ ê¾ðåñ æ¾ðãiçiëiï êåëäi. Áûëàïûò, ýïèãîíäûº, êåðòàðòïà ýëåìåíòòåðäi» á¸ðií àëàñòàé îòûðûï, ºàçຠñîâåò ¸äåáèåòi ðåàëèñòiê ê¼ðêåì¼íåðäi» ¼ìiðøå», ìîë ñûïàòòû êå» àðíàñûíà ºîñûëäû. Îñûíàó ì¸äåíè æå»iñiìiç ¾øií äå áiç µëû Îêòÿáðü ðåâîëþöèÿñûíû» àëäûíäà áîðûøòûìûç. Áiç, ²àçàºñòàí æàçóøûëàðû, ì½íû àéºûí ò¾ñiíåìiç, ñîíäûºòàí äà ºàçiðãi æà¹äàéëàðûìûç¹à ä½ðûñ áà¹à áåðå îòûðûï, ¼òêåí æîëûìûç¹à îðûíäû ìàºòàíûø ñåçiììåí ºàðàéìûç æ¸íå ¼ç ¸äåáèåòiìiçäi» áîëàøà¹ûíà ñåíiììåí ê¼ç òiãåìiç. ²àçຠ¸äåáèåòi òó¹àí ê¾íiíåí áàñòàï îñû óàºûòºà äåéií ºàçàºòû» ¸äåáè òiëií ºàëûïòàñòûðûï, äàìûòóäà òàðèõè ðîëü àòºàðäû. Àºûíäàð ìåí æàçóøûëàð: Ñ. ̽ºàíîâ, ±. ̽ñòà­ôèí, °. Ò¸æiáàåâ, Ò. Æàðîêîâ, X. Åð¹àëèåâ æ¸íå áàñºà ê¼ïòå­ãåí àäàìäàð ñîöèàëèñòiê ðåàëèçì æîëûíäà¹û ¼çäåðiíi» æà»à­øûë òâîð÷åñòâîñûìåí ºàçiðãi ºàçຠòiëiíi» äàìó ïðîöåñiíå áåëñåíå àòñàëûñûï êåëåäi. Æî¹àðûäà àéòûë¹àíäàðäàí ìûíàäàé ºîðûòûíäû øû¹à­ ðó¹à áîëàäû: 1. Õàëûºòû» ïîýòèêàëûº òâîð÷åñòâîñûíû» åðòåäå­ ãi ñàòûëàðûíàí áàñòàï, æàíðëàðû ìåí ôîðìàëàðûíû» æ¾éåëåði êå» äàìû¹àí, àºûíäàðû ìåí æàçóøûëàðûíû» ¼çiíäiê ñòèëi, ¼çiíäiê òâîð÷åñòâîëûº ñûïàòû áàð îñû çàìàí¹û ïðîôåññèîíàë ¸äåáèåòêå æåòêåí ñîöèàëèñòiê ðåàëèçì æîëûíäà¹û ºàçຠ¸äåáèåòiíi» îçûº ä¸ñò¾ðëåði æ¾çäåãåí æûëäàð áîéûíà ºàëûïòàñòû. 2. ²àçàºòû» ½ëòòûº ¸äåáèåòiíi» ¼çiíäiê åðåêøåëiê, õàëûºòûº ðåàëèçì iñïåòòi àéðûºøà ºàñèåòòåðiíi» ñ½ðûï­ òàëûï, ñîìäàíó ïðîöåñi ºàçຠæ¸íå îðûñ ¸äåáèåòiíi», Øû¹ûñ ïåí Áàòûñ õàëûºòàðû ¸äåáèåòòåðiíi» ¼çàðà òâîð÷åñòâîëûº ê¼ìåãi áiðií-áiði èãi ºàñèåòòåðìåí ìîëûºòûðóû æà¹äàéûíäà ¼ñiï êåëåäi. Îñû ñàïà-ºàñèåòòåðäi» ¼ðáè ¼ñóiíå ºàçຠ¸äåáèåòiíäå òåðå» òàìûðëû iøêi ïðîöåñòåð æ¾ðiï æàòûð: îçûº ä¸ñò¾ðëåð ìåøåó òåíäåíöèÿëàð¹à ºàðñû, áîëìûñòû

à»äàó æ¸íå îíû èãåðóäåãi ¼ðåñiçäiê ïåí òàðèõè òîìà¹àò½éûºòûººà ºàðñû ê¾ðåñòå øûíû¹ûï, ìàðºàþäà. 3. ²àçàºòû» ½ëòòûº ¸äåáèåòi ¸äåáèåòòi» ¼çåãi áîëûï òàíûëàòûí ºàçàºòû» ¸äåáè òiëií ºàëûïòàñòûðóäà æ¸íå äàìûòóäà òàðèõè ðîëü àòºàðàäû h¸ì ¸ëi äå àòºàðûï êåëåäi. Õàëûº ¼çiíi» ¼ðêåíäi æûð ¼íåðiìåí àòñàëûññà, àºûíäàð, æàçóøûëàð àäàìäàð àðàñûíäà¹û ºàðûì-ºàòûíàñòû» º½ðà­ ëû áîëûï òàáûëàòûí òiëäåãi íåáið ïðîãðåññèâ æà»àëûº àòàóëûíû» á¸ðií iðiêòåéäi, ñ½ðûïòàéäû, æåòiëäiðåäi, ä¸éåê­ òåíäiðåäi. ²àçຠñîöèàëèñòiê ½ëòûíû» îçûº ¸äåáèåòi îðûñ òiëiíå, Øû¹ûñ ïåí Áàòûñ õàëûºòàðûíû» òiëäåðiíå àóäàðûëóû àðºàñûíäà ¸ëåìíi» áàðëûº åëäåðiíäå ñàíñûç äîñòàðû ìåí îºóøûëàðûí òàïòû.

Î ÒÐÀÄÈÖÈÎÍÍÎÌ È ÍÎÂÀÒÎÐÑÊÎÌ Íàöèîíàëüíûå òðàäèöèè, êàê èçâåñòíî, ñîçäàþòñÿ ïåðåäîâîé ïðàêòèêîé ìíîãèõ ïîêîëåíèé. Èç âåêà â âåê îòøëèôîâûâàþòñÿ â ëèòåðàòóðå è èñêóññòâå ñïîñîáû õóäîæåñòâåííîãî îñâîåíèÿ ìèðà, ïåðåäàþòñÿ ïðèíöèïû îöåíêè îáùåñòâåííîé ñðåäû è ïðèðîäû, íàêàïëèâàåòñÿ áîãàòñòâî èçîáðàçèòåëüíûõ ñðåäñòâ. Ýòî íàïîìèíàåò ýñòà­ ôåòó, íî ýñòàôåòó ñîâñåì îñîáåííóþ – â íåé êàæäûé íî­ âûé ýòàï èñêóññòâà ïðîõîäèò, ïîñòîÿííî íàêîïëÿÿ íîâîå, îáîãàùàÿñü. Êàê íåëüçÿ â ðåêå äâàæäû âîéòè â îäíó âîäó, òàê íåò òðàäèöèé áåç íîâàòîðñòâà. Ñ òå÷åíèåì âðåìåíè ðÿä ýëåìåíòîâ â íàöèîíàëüíûõ òðàäèöèÿõ îòìèðàåò â ðåçóëüòàòå îáùåñòâåííûõ ïåðåìåí è âñëåäñòâèå èñòîðè÷åñêîãî ðàçâèòèÿ íàöèîíàëüíîãî õàðàêòåðà íàðîäà. Òðàäèöèè îáîãàùàþòñÿ ïîâñåäíåâíî íîâàòîðñêèìè ïîèñêàìè òâîðöîâ-õóäîæíèêîâ. Âîçíèêàþò íîâûå òðàäèöèè. Ñîâåðøàåòñÿ åäèíûé äèàëåêòè÷åñêèé ïðîöåññ îáíîâëåíèÿ èñêóññòâà íà åãî ðîäíîé ïî÷âå. Ïðè ýòîì ðàçâèâàþùèåñÿ íàöèîíàëüíûå òðàäèöèè îáÿ­ çàòåëüíî âêëþ÷àþò â ñåáÿ è ðåçóëüòàòû âçàèìîäåéñòâèÿ, âçàèìîîáîãàùåíèÿ ðàçíûõ íàöèîíàëüíûõ ëèòåðàòóð. Óáå­ äèòåëåí â ýòîì îòíîøåíèè îïûò ðàçâèòèÿ â ñîâåòñêèõ óñëîâèÿõ ñàìîáûòíûõ ëèòåðàòóð íàøèõ ñðåäíåàçèàòñêèõ ðåñïóáëèê. È åñëè ÿ ãîâîðþ î ñëîæíûõ âçàèìîîòíîøå­íèÿõ òðàäèöèé è íîâàòîðñòâà íà ïðèìåðå êàçàõñêîé ñîâåò­ñêîé ëèòåðàòóðû, òî äåëàþ ýòî íå òîëüêî ïîòîìó, ÷òî ëè­òåðàòóðà ýòà íàèáîëåå áëèçêà è çíàêîìà ìíå êàê ïðåäñòà­âèòåëþ åå ñåãîäíÿøíèõ ïèñàòåëüñêèõ ñèë, íî åùå è ïîòîìó, ÷òî ïðèìåð åå ðàçâèòèÿ î÷åíü ïîêàçàòåëåí äëÿ òåõ íàøèõ ðåñïóáëèê, êîòîðûå íå èìåëè ïðåæäå ðàçâèòîé ïèñüìåííîé ëèòåðàòóðû è ÿâèëèñü ïîèñòèíå äåòèùåì Îêòÿáðÿ.

Ôîëüêëîð è òðàäèöèè Ïîæàëóé, ýòî ïåðâûé âîïðîñ, î êîòîðîì íóæíî íàì ãîâîðèòü, ïîäíèìàÿ êðóã ïðîáëåì “òðàäèöèè è íîâàòîð­ ñòâî”. Ïî÷åìó? Ïðåæäå âñåãî ïîòîìó, ÷òî êàçàõñêàÿ ñî­ âåòñêàÿ ëèòåðàòóðà ñâîè æèçíåííûå ñèëû ÷åðïàëà èç äâóõ ðàâíîöåííûõ èñòî÷íèêîâ: ôîëüêëîðà è ëèòåðàòóðû ïèñü­ ìåííîé, ïðîôåññèîíàëüíîé. È åñëè â ïðîôåññèîíàëüíîé ëèòåðàòóðå èñòîðè÷åñêè âûðàáîòàëèñü îïðåäåëåííûå õóäî­ æåñòâåííûå íàâûêè, òî òåì áîëåå ñâîè õóäîæåñòâåííûå íàâûêè ðàçâèëèñü è óêðåïèëèñü â ìíîãîâåêîâîì óñòíîì ïîýòè÷åñêîì òâîð÷åñòâå íàðîäà.  êàçàõñêîé ëèòåðàòóðå îáà ýòè åå èñòî÷íèêà ñëèëèñü è èìåííî â ñëèòíîì âèäå ñîñóùåñòâóþò ïîíûíå. Ñàìîå õàðàêòåðíîå â èõ ðàçâèòèè è ñòàíîâëåíèè – ýòî òâîð÷å­ ñêîå âçàèìîäåéñòâèå è âçàèìíîå îáîãàùåíèå. Ïðîöåññ ýòîò çàêîíîìåðåí. Ëó÷øèå òðàäèöèè êàçàõñêîãî ôîëüêëîðà – ñòðåìëåíèå ê øèðîêèì ýïè÷åñêèì îáîáùåíèÿì, ñîçäàíèþ ãåðîè÷å­ñêîãî îáðàçà íàðîäà, ÿðêîìó ïîýòè÷åñêîìó ÿçûêó – íå ìîãëè íå îêàçàòü ñâîåãî ïëîäîòâîðíîãî âëèÿíèÿ íà êëàñ­ñè÷åñêóþ êàçàõñêóþ ëèòåðàòóðó, ðîäîíà÷àëüíèêîì êîòî­ðîé áûë íàø âåëèêèé ïîýò Àáàé Êóíàíáàåâ. Íî íåëüçÿ çàáûâàòü è î òîì, ÷òî ïðåêðàñíûé çíàòîê ôîëüêëîðà Àáàé â ñâîåì òâîð÷åñòâå îòêàçàëñÿ, îäíàêî, îò öåëîãî ðÿäà êà­íîíè÷åñêèõ ôîðì óñòíîé íàðîäíîé ïîýçèè. Îí âûñòóïèë íîâàòîðîì, òâîðöîì íîâûõ, ðàíåå íåâåäîìûõ â êàçàõñêîé ïîýçèè ôîðì. Îíè áûëè ñîçäàíû èì â ðåçóëüòàòå ãëóáîêîãî è òâîð÷å­ ñêîãî èçó÷åíèÿ îïûòà ìèðîâîé, ïðåæäå âñåãî, êîíå÷íî, ðóññêîé ëèòåðàòóðû. Ê òîìó æå è ðàñöâåòàâøàÿ â àáàåâñêèé ïåðèîä ïèñüìåííàÿ ïîýçèÿ â ñèëüíåéøåé ìå­ðå âëèÿëà íà ðàçâèòèå óñòíîé ëèòåðàòóðû. Îñîáåííî ýòî âëèÿíèå ïèñüìåííûõ ëèòåðàòóðíûõ ôîðì õàðàêòåðíî äëÿ ñîâåòñêîãî ïåðèîäà. Ïîæàëóé, òðóäíî íàéòè çäåñü áîëåå ÿðêîå ñâè­ äåòåëüñòâî, ÷åì ìîãó÷èé òàëàíò õðàíè­òåëÿ ïîýòè÷åñêèõ íàðîäíûõ òðàäèöèé Äæàìáóëà Äæàáàåâà. Íàñëåäóÿ âñå ëó÷øåå, ÷òî áûëî ñîçäàíî íàðîäíûì ïî­ýòè÷åñêèì òâîð÷åñòâîì (â òîì ÷èñëå âîëüíîëþáèâûå ìî­òèâû, ãðàæäàíñêóþ ïàòåòèêó, ÿðêóþ ìåòàôîðè÷íîñòü), ðàçâèâàëàñü êàçàõñêàÿ ñîâåòñêàÿ ïîýçèÿ. Îíà ïåðåíèìàëà

ëó÷øèå òðàäèöèè ïðîøëîãî è, ïðîêëàäûâàÿ íîâûå ïóòè, ñîçäàâàëà íîâûå òðàäèöèè. Ãîâîðèòü î íèõ – ýòî çíà÷èò â ïåðâóþ î÷åðåäü ãîâîðèòü î ðàçâèòèè ðåàëèñòè÷åñêèõ ôîðì êàçàõñêîé ëèòåðàòóðû. Íî ýòî óæå äðóãîé êðóã âî­ïðîñîâ. Ìíå õîòåëîñü áû íàçâàòü åãî íà ïåðâûé âçãëÿä, ìîæåò áûòü, è íåñêîëüêî ñòðàííî. Åùå îäèí îïûò âçàèìîîáðàùåíèÿ Çà ãîäû ñîâåòñêîé âëàñòè â êàçàõñêîé ëèòåðàòóðå ñëî­ æèë­ñÿ ñâîé íàöèîíàëüíûé ñòèëü. Ïóòü ê íåìó áûë ñëî­æåí. Èäåéíî-òâîð÷åñêàÿ áîðüáà ñ íàöèîíàëèñòè÷åñêè­ìè ïðî­ ÿâëåíèÿìè â èñêóññòâå, îâëàäåíèå âûñîêèì õóäîæå­ñòâåí­ íûì ìàñòåðñòâîì, îñìûñëåíèå ìåòîäà ñîöèàëèñòè÷å­ñêîãî ðåàëèçìà, îáîãàùåíèå ëèòåðàòóðû íîâûìè æàí­ðàìè è êðèòè÷åñêîå îñâîåíèå êóëüòóðíîãî íàñëåäèÿ ïðîø­ëîãî – òàêîâû çàäà÷è, êîòîðûå äîëæíà áûëà ðàçðåøèòü ìîëîäàÿ ñî­âåòñêàÿ êàçàõñêàÿ ëèòåðàòóðà. Ãîâîðÿ î òîì, ÷òî îíà ðàçðåøèëà ýòè çàäà÷è, íèêàê íåëüçÿ çàáûâàòü, ÷òî íà øèðîêóþ äîðîãó ðåàëèñòè÷åñêîãî èñêóññòâà íàì ïîìîãëè âûéòè òâîð÷åñêîå âëèÿíèå è ïîä­ äåðæêà ðóññêîé ëèòåðàòóðû. Ýòî òîæå èìååò ïðÿìîå îòíî­ øåíèå ê ìíîãîñòîðîííåìó è ìíîãîãðàííîìó âîïðîñó î òðàäèöèÿõ. Äî Âåëèêîé Îêòÿáðüñêîé ñîöèàëèñòè÷åñêîé ðåâîëþöèè êàçàõñêàÿ ëèòåðàòóðà ðàçâèâàëàñü â îñíîâíîì òîëüêî â îäíîì ëèòåðàòóðíîì ðîäå – â ïîýçèè. Íåêîòîðûå ýëå­ìåíòû ïðîçû ëèøü çàðîæäàëèñü. Äðàìàòóðãèÿ æå è ëèòå­ðàòóðíàÿ êðèòèêà âîîáùå îòñóòñòâîâàëè â åå òâîð÷åñêîì àðñåíàëå. Äà è â ïîýçèè, òîãäà óæå ðàçâèòîé, íå âñå áûëî ïðèåìëåìî äëÿ íîâîãî âðåìåíè. Äàëåêîé àðõàèêîé âûãëÿäÿò òåïåðü ðåëèãèîçíî-ìèñòè­ ÷åñêèå îáðàçû è ìåòàôîðû, öâåòèñòàÿ ðèòîðè÷íîñòü è ïðÿìîëèíåéíàÿ íàçèäàòåëüíîñòü, ñâîéñòâåííûå ïîýòè÷å­ ñêîìó òâîð÷åñòâó ïðîøëîãî. À âåäü ýòî áûëè òîæå ñâîåãî ðîäà òðàäèöèîííûå ôîðìû õóäîæåñòâåííîãî âèäåíèÿ äåéñòâèòåëüíîñòè.  ñîâåòñêîå æå âðåìÿ êàçàõñêàÿ ïîýçèÿ äîñòèãëà ðåà­ ëèñòè÷åñêîé çðåëîñòè. È îíà äîñòèãëà ýòèõ íîâûõ êà÷å­ ñòâåííûõ âûñîò èìåííî ïîòîìó, ÷òî ñîâåðøåííî èçìåíè­

ëèñü â íåé âèäåíèå, ÷óâñòâîâàíèå ìèðà, îáùåå ìèðîîùó­ ùåíèå, âçãëÿä ïîýòà íà æèçíü. Ñîîòâåòñòâåííî îáîãàòèëèñü, ïåðåîñìûñëèëèñü è âî ìíîãîì îáíîâèëèñü æàíðîâûå ôîðìû ïîýçèè. Òåïåðü âçûñêàòåëüíûé ÷èòàòåëü íàéäåò â êàçàõñêîé ëèòåðàòóðå ñþæåòíûå è áåññþæåòíûå ëèðîýïè÷åñêèå è ôèëîñîôñêèå ïîýìû è ëèðèêó, íàïèñàííûå â íîâûõ ðåàëèñòè÷åñêèõ òðàäèöèÿõ. Íàèáîëüøóþ õóäîæåñòâåííóþ öåííîñòü ïðåä­ ñòàâëÿþò ïîýìû Ñ. Ñåéôóëëèíà, È. Äæàíñóãóðîâà, À. Òà­ æèáàåâà, Ò. Æàðîêîâà, X. Åðãàëèåâà è X. Áåêõîæèíà. Íàéäåò ÷èòàòåëü è ïîýìû, íàïèñàííûå â ñòàðûõ, íî â ëó÷øèõ ñòàðûõ òðàäèöèÿõ êëàññè÷åñêîé ïîýçèè Âîñòîêà. Îáîãàòèëàñü êàçàõñêàÿ ëèòåðàòóðà â ñîâåòñêèå ãîäû è íîâûìè ëèòåðàòóðíûìè ðîäàìè – ïðîçîé, äðàìàòóðãèåé, ëèòåðàòóðíîé êðèòèêîé. Îñîáåííî ïîðàçèòåëüíû óñïåõè íàøåé ïðîçû, ñóìåâøåé òîëüêî çà ñîâåòñêèé ïåðèîä ñî­çäàòü óñòîé÷èâóþ ðåàëèñòè÷åñêóþ òðàäèöèþ. Îíà ïðèíè­ìàëà ðàçëè÷íûå ôîðìû: äðàìàòè÷åñêîãî, ñþæåòíî-íàïðÿ­æåííîãî, ïñèõîëîãè÷åñêîãî ðàññêàçà, èñòîðè÷åñêîãî, èñòî­ðèêîðåâîëþöèîííîãî, àâòîáèîãðàôè÷åñêîãî ðîìàíà è áîåâûõ çëîáîäíåâíûõ î÷åðêîâ. Âûñîêîõóäîæåñòâåííûå îá­ðàçöû êàçàõñêîé íîâåëëû ïðåäñòàâëåíû â ñàìîáûòíîì íàñëåäèè Á. Ìàéëèíà. Ïëîäîòâîðíîé îêàçàëàñü àâòîáèîãðàôè÷åñêàÿ ôîðìà ñ îñòðî ïîëèòè÷åñêèì çâó÷àíèåì â òâîð÷åñòâå Ñ. Ñåéôóëëèíà. Êðóïíûå ôîðìû ïðîçû ðàçðà­áîòàíû â ðîìàíàõ “Áîòàãîç” Ñ. Ìóêàíîâà, “Ïðîáóæäåí­íûé êðàé” Ã. Ìóñðåïîâà, “Øèãàíàê” Ã. Ìóñòàôèíà. ß îò­ìå÷àþ ýòè íàèáîëåå âûäàþùèåñÿ ïðîèçâåäåíèÿ êàçàõñêîé ïðîçû èìåííî ïîòîìó, ÷òî îíè âûäåðæàëè èñïûòàíèå âðå­ìåíåì.  íèõ ïðåîäîëåíû ñõåìàòèçì, íåêîòîðûé ïðèìè­òèâèçì â îáðèñîâêå ãåðîåâ, íàòóðàëèçì, âïîëíå åñòåñòâåí­íûé â íåäîñòàòî÷íî çðåëûõ ëèòåðàòóðàõ íà ðàííåé ñòàäèè èõ ðàçâèòèÿ. Òàêèì îáðàçîì ñîçäàí êàçàõñêèé íàöèîíàëüíûé ñòèëü ðåàëèñòè÷åñêîé ïðîçû. Êîíå÷íî, ïðè åäèíîì íàöèîíàëü­ íîì ñòèëå íåòðóäíî îòëè÷èòü õóäîæíèêîâ ñëîâà ïî èõ òâîð÷åñêèì èíäèâèäóàëüíîñòÿì. Òàê, íîâåëëû Á. Ìàé­ ëèíà, êîòîðûå ÿâèëèñü õóäîæåñòâåííîé ëåòîïèñüþ æèçíè êàçàõñêîãî àóëà, õàðàêòåðíû ÿðêîé çàêîí÷åííîé ôîðìîé.  ðîìàíå Ñ. Ìóêàíîâà “Áîòàãîç” îðèãèíàëüíî ñî÷åòàþòñÿ

ëèðèçì, äðàìàòèçì, êðàñî÷íîñòü â èçîáðàæåíèè ñîáûòèé áîëüøîãî èñòîðèêî-ñîöèàëüíîãî çíà÷åíèÿ – æèçíè è äâè­ æåíèÿ íàðîäíûõ ìàññ íàêàíóíå è âñêîðå ïîñëå ðåâîëþ­öèè. Ñâîåîáðàçíîé ìàíåðîé Ã. Ìóñðåïîâà ÿâëÿþòñÿ ìåò­êîñòü ñàòèðè÷åñêèõ ïðèåìîâ, òùàòåëüíîñòü ðàáîòû íàä ñëîâîì. È âñå æå åñòü ó íàñ åäèíûé ñòèëü íàöèîíàëüíîé ïðî­çû, åñòü êàêèå-òî åå òèïè÷åñêèå, îáùèå ôîðìû. Ýòî ôîð­ìû íîâîé ðåàëèñòè÷åñêîé òðàäèöèè. Îíà ðîäèëàñü íà íà­øåé íàöèîíàëüíîé ïî÷âå, íî â åå ñòàíîâëåíèè ñêàçà­ ëîñü îñâîåíèå ñèëüíûõ, óæå îòñòîÿâøèõñÿ ðåàëèñòè­÷åñêèõ òåíäåíöèé ðóññêîé ëèòåðàòóðû. Ïî ìåðå âñå áîëåå ãëóáîêîãî èõ îñìûñëåíèÿ íàøà êàçàõñêàÿ ëèòåðà­òóðà âñå áëèæå ïîäõîäèëà ê ðåøåíèþ ñâîåé áîëüøîé õóäî­æåñòâåííîé çàäà÷è – ðàñêðûòèþ ñîâðåìåííîãî íàöè­îíàëüíîãî õà­ ðàêòåðà íàðîäà. Îò ÷åãî ìû îòêàçûâàåìñÿ Ñåé÷àñ, êîãäà ìû ãîâîðèì î òðàäèöèÿõ, ìû îáðàùàåì­ ñÿ ê íàøåìó ñåãîäíÿøíåìó çîëîòîìó ôîíäó ëèòåðàòóð­íûõ ôîðì. Ìû ãîâîðèì î òîðæåñòâå ðåàëèñòè÷åñêîãî ïðèíöèïà âîñïðîèçâåäåíèÿ äåéñòâèòåëüíîñòè, î ðîæäåíèè íîâûõ æàíðîâ, îá îáíîâëåíèè ñòàðûõ, î âçàèìíîì îáîãà­ùåíèè ïèñüìåííîãî è óñòíîãî õóäîæåñòâåííîãî òâîð÷å­ñòâà, îá îòðàæåíèè äåéñòâèòåëüíîñòè â åå ðåâîëþöèîííîì ðàçâèòèè. Ìû çíàåì, ÷òî âñå ýòè æèâèòåëüíûå ïðîöåññû â îðãàíèçìå íàøåé ëèòåðàòóðû ñòèìóëèðóþòñÿ ðàáîòîé åå âåëèêîãî ñåðäöà – êîììóíèñòè÷åñêîé ïàðòèéíîñòüþ, èäåé­íîñòüþ, íàðîäíîñòüþ. Íî âåäü áûëè è åñòü äðóãèå òðàäèöèè, îò êîòîðûõ ìû îòêàçàëèñü è îòêàçûâàåìñÿ. Îñòàíîâëþñü òîëüêî íà îäíîé, íàèáîëåå, ñ ìîåé òî÷êè çðåíèÿ, çíà÷èìîé. Íå ïîòîìó çíà÷èìîé, ÷òî íàì ïðè­õîäèòñÿ åå ñåé÷àñ ñ òðóäîì ïðåîäîëåâàòü, à ïîòîìó, ÷òî îíà ñâÿçàíà ñ âîïðîñîì î âîçìîæíûõ ïóòÿõ äàëüíåéøåãî ðàçâèòèÿ äóõîâíîé êóëüòóðû ïðåæäå îòñòàëûõ íàðîäîâ. Øèðîêî èçâåñòíà ãëóáî÷àéøàÿ ïî ñâîåìó èñòîðè÷å­ ñêîìó çíà÷åíèþ ëåíèíñêàÿ ìûñëü î òîì, ÷òî òàêèå íà­ðîäû, ïðîéäÿ îïðåäåëåííûå ñòóïåíè ðàçâèòèÿ, ìîãóò ïå­ðåéòè ê êîììóíèçìó, ìèíóÿ êàïèòàëèñòè÷åñêóþ ñòàäèþ. Ïî÷òè

âñåãäà ìû èìååì ïðè ýòîì â âèäó ëèøü ýêîíîìè÷å­ñêèå, ñîöèàëüíî-èñòîðè÷åñêèå, ìàòåðèàëüíî-òåõíè÷åñêèå, æèç­ íåííî-áûòîâûå àñïåêòû. Íî ñëåäîâàëî áû ïîðàçìûñ­ëèòü îá ýòîì è ïðèìåíèòåëüíî ê ëèòåðàòóðå ðàíåå îòñòà­ëûõ ñòðàí è íàðîäîâ. Íà ïðèìåðå êàçàõñêîé ëèòåðàòóðû ìîæíî ÿñíî âèäåòü, êàêîé ïóòü îòâåðãëà Îêòÿáðüñêàÿ ðåâîëþöèÿ, îò ÷åãî ñïàñëà îíà äóõîâíóþ êóëüòóðó êàçàõñêîãî íàðîäà. Èçâåñòíî, ÷òî â èñòîðèè êàçàõñêîãî íàðîäà âèäíóþ ðîëü ñûãðàëè ×îêàí Âàëèõàíîâ, Àáàé Êóíàíáàåâ, Èáðàé Àë­òûí­ñàðèí – ïðîñâåòèòåëè-äåìîêðàòû, ïëîäîòâîðíî âîñ­ ïðèíÿâøèå ëó÷øèå îáðàçöû è òðàäèöèè ìèðîâîé, â ïåð­ âóþ î÷åðåäü ïåðåäîâîé ðóññêîé, êóëüòóðû. Îíè ïðèçû­âà­ ëè ê ïðîñâåùåíèþ è ðàçâèòèþ íàóê, ê îâëàäåíèþ âñåìè äîñ­òèæåíèÿìè ÷åëîâå÷åñêîãî ðàçóìà, ÷òîáû èñïîëüçîâàòü èõ äëÿ ïðîöâåòàíèÿ íàðîäà. Íî áûëè ïîýòû, êîòîðûå ïîïóëÿðèçèðîâàëè ðåëèãèîçíûå äîãìû, êóëüòèâèðîâàëè ìî­ òèâû “÷èñòîãî èñêóññòâà”, äåêàäåíòñòâî, ñèìâîëèçì, ðåàê­ öèîííûé îòõîä îò ðåàëüíîé äåéñòâèòåëüíîñòè, ãîðäåëèâîå îäèíî÷åñòâî, îòðåøåííîñòü îò íàðîäà, îò æèçíè. Ñòîèò ëè äîêàçûâàòü, ÷òî ëèòåðàòóðà, âäîõíîâëÿâøàÿ­ ñÿ ýòèìè èäåÿìè, íàíåñëà áû îãðîìíûé âðåä èíòåðåñàì òðóäîâîãî íàðîäà, åãî ïðàâèëüíîìó õóäîæåñòâåííîìó âîñ­ ïèòàíèþ? Ñòîèò ëè ãîâîðèòü, ÷òî òàêîãî ðîäà òðàäèöèè äóõîâíî ÷óæäû è âðàæäåáíû íàì? Âåñü ïóòü ðàçâèòèÿ êàçàõñêîé ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðû ñîïðîâîæäàëñÿ áîðüáîé ñ ïîäîáíûìè èäåÿìè è èõ íîñèòåëÿìè – áóðæóàçíûìè íà­ öèîíàëèñòàìè, ïàíèñëàìèñòàìè, èäåàëèçàòîðàìè õàíñêîáàéñêîãî ïðîøëîãî. Ïðåîäîëåâàÿ è îòáðàñûâàÿ íàíîñíûå, ðåàêöèîííûå, ýïèãîíñêèå ýëåìåíòû, êàçàõñêàÿ ñîâåòñêàÿ ëèòåðàòóðà âëèëàñü â ïëîäîðîäíîå, æèçíåóòâåðæäàþùåå ðóñëî ðåàëèñòè÷åñêîãî èñêóññòâà. È ýòîé îãðîìíîé êóëü­ òóðíîé ïîáåäîé ìû öåëèêîì îáÿçàíû Âåëèêîé Îêòÿáðüñêîé ðåâîëþöèè. Ìû, ïèñàòåëè Êàçàõñòàíà, ñ ÷óâñòâîì çàêîííîé ãîð­ äîñòè îãëÿäûâàåìñÿ íà ïðîéäåííûé ïóòü è óâåðåííî ñìîò­ðèì â áóäóùåå íàøåé ëèòåðàòóðû, çäîðîâûå òðàäèöèè êîòîðîé îïèðàþòñÿ íà ëó÷øèå äîñòèæåíèÿ äóõîâíîé êóëü­ òóðû ïðîøëîãî è íà ñåãîäíÿøíèé òâîð÷åñêèé, íîâàòîð­ñêèé ïîèñê åå ïèñàòåëåé.

ÛÍÒÛÌÀ² Õàëûºòàð äîñòû¹û ñîöèàëèñòiê ðåàëèçìíi» ¼ðêåíäåóiíäå àñà çîð ðîëü àòºàðàäû. Áiçäå á½ë äîñòûºòû» ðîëi ¸ðºàøàí äà ìà»ûçäû. Õàëûºòàðûìûç ½ëû Ðîññèÿìåí òàðèõè äîñòûºòû» àðºàñûíäà îñûíäàé áàºûòòû òà¹äûð¹à èå áîëäû. Òóûñºàí õàëûºòàð ì¸äåíèåòiíi» ã¾ëäåíóiíå å» ì¸äåíèåòòi õàëûº – ½ëû îðûñ õàëºû æåòåêøi åêåíi äàóñûç. ľíèåæ¾çiíi» ¸äåáèåòi õàëûºòàð äîñòû¹ûíû» ¸ñåðiìåí ¼çàðà áàéûï, áiðií-áiði êåìåëäåíäiðå ò¾ñåäi. Äåìåê, ¸äåáè ïðîöåñòå õàëûºòàð äîñòû¹ûíû» îðíû ìåí ¾ëåñi ñîöèàëèñòiê ðåàëèçìíi» æ¾çåãå àñûðóøû íåãiçãi ïðèíöèïòåðiíi» áiði äåï åñåïòåëóãå òèiñ. ²àçຠ¸äåáèåòiíi» ´çáåêñòàíäà áîëûï ¼òêåí àïòàëû¹û îñû áið ½ëû äîñòûºòû» òà¹û äà áið æàðºûí áåëãiñi áîëäû. Æàçóøûëàðäû» òâîð÷åñòâîëûº ò¸æiðèáå àëìàñóû åêi ðåñïóáëèêàíû» æàçóøûëàðûíà äà, îºóøûëàðûíà äà ñ¼çñiç ïàéäà áåðåäi, æåòiñòiêòåðìåí òåðå»iðåê òàíûñóäû» ì¾ìêiíøiëiãií êå»åéòå ò¾ñåäi. ´çáåê ¸äåáèåòi – ºàçiðãi çàìàí ¸äåáèåòiíi» îçûº ¾ëãi¼íåãåñiìåí ìîëû¹ûï, áàéû¹àí ¸äåáèåò. Ñîíûìåí áiðãå îë – îáðàçäàðû æàðºûí, ê¾í ñ¸óëåëi ´çáåêñòàííû» ¼çiíäåé äàðºàí ¸äåáèåò. Ìåí ê¾ëëi ñîâåò ¸äåáèåòiíi» èãiëiãi ¾øií å»áåê åòiï æàòºàí ´çáåêñòàíäà¹û áàðøà áàóûðëàðäû» – ¼çáåê, ºàðà­ ºàëïຠæ¸íå ñîíäà¹û îðûñ æàçóøûëàðûíû» òàáûñòû áîëà áåðóiíå òiëåêòåñïií.

°ÊÅË ÄÎÑÒÛ² ²ÎËÛ³ÄÛ, ÁÀÓÛÐËÀÐÛÌ! Ѽç áàñû, ñûð àðºàóû – çàìàííû» ò¾áiðëi h¸ì ò¾áåãåéëi ì¸ñåëåñi – ê¾ëëi àäàìçàòòû», áàðøà öèâèëèçàöèÿ ºàóûìû­ íû» òà¹äûðû æàéûíà òiðåëãåí øàºòà, Áiðiêêåí µëòòàð µéûìû Áàñ Àññàìáëåÿñûíû» ÕV ñåññèÿñû ¼òiï æàòºàí á½ë ê¾íäåði, æåð áåòií ìåêåíäåãåí áàðëûº õàëûºòàðäû» àðìàíîéû àäàì áàëàñû òàðèõûíäà ä¸ë ì½íäàé åøóàºûòòà áiðëåñiï, áiðåãåéëåíiï ê¼ðãåí åìåñ, àºûë ìåí ñàíàíû» º½äiðåòiíå äåãåí çîð ¾ìiòòåí ºàíàò ºàººàí ê¾ëëi í¸ñiëäåð àòàóëûíû» æ¾ðåãi ä¸ë ì½íäàé áiðëåñå ñàí æîº. ²àðà ìà, ຠïà, ñàðû ìà – ºàé í¸ñiëäåãi àäàì áîëñà äà, îíû» ë¾ï-ë¾ï ñàí æ¾ðåãi áàðøà æàí¹à îðòຠ¾ìiòïåí, îðòຠàðìàíìåí òîëû. Àäàì àòàóëûíû» æ¾ðåãi áið-áiðiíåí àéíûìàéäû, àäàì àòàóëûíû» àçàòòûº ïåí ò¸óåëñiçäiê ¾øií ò¼êêåí ºàíû ºàé º½ðëûºòà áîëñà äà áið-áiðiíå ½ºñàñ, äåìåê, îëàðäû» æ¾ðåêòåðií êåðíåãåí ºàñèåòòi ¾ìiò òå îðòàº. Ìiíå, ñîíäûºòàí äà, Ñîâåò ìåìëåêåòiíi» áàñøûñû Íèêèòà Ñåðãååâè÷ Õðóùåâòi» Àññàìáëåÿäà ñ¼éëåãåí ñ¼çií æåð-ä¾íèå àñºàí çåéiíìåí º½ëຠò¾ðå òû»äàäû. ´éòêåíi îë ä¸óiðiìiçäi» ê¼êåéêåñòi ì¸ñåëåëåðií, òàðèõè äàìó áà¹ûòûí º½ðûø ºèñûí, º½äiðåòòi ëîãèêàìåí òîïøûëàé êåëiï, ½ëòòàðäû» õàëûºàðàëûº ñàðàïøû æèûíû àëäûíà æàéûï ñàëäû. Õàëûºàðàëûº øèåëåíiñòi á¸ñå»äåòó, æàïïàé æ¸íå òîëûº ºàðóñûçäàíó, àäàì áàëàñûíû» ò½ðìûñ-òiðøiëiãiíäå ñî¹ûñ äåãåí ½¹ûìäû æîþ, îòàðøûëäûº òàìûðûíà áàëòà øàáó ïðîáëåìàëàðû õàëûºòàð æ¾ðåãiíå çàìàíàëàð áîéû ½ÿëà¹àí ½ëû àðìàííû» áið ò¾éiíi åäi. Îíû» ºàñèåòòi ºàðºàðàñû – ñî¹ûññûç, ºàíàóñûç áåéáiò ¼ìið, áàðøà í¸ñiëäåð ìåí ½ëò ½ðïàºòàðû ò¾ëåï ¼ðêåíäåð òûíûøòûº îðíàòó. Îñû çàìàí¹û òàðèõ äàìóû àäàì áàëàñûíû» àëäûíà îñûíäàé òàëàï ºîéûï îòûð, îäàí æàëòàðûï, á½ëòàðûï êåòå àëìàéñû», îíû íàºòû, áàéñàëäû, ï¸ðìåíäi øåøïåé

áîëìàéäû, ¼éòêåíi, ºûòàéëûº äîñòàð àéòºàíäàé, “Æåëïóiø ê¾íãå ê¼ëå»êå áîëìàéäû”, íåìåñå Àôðèêà íàºûëûíøà, “ê¾í áàòºàíìåí, òà» àòóû àºèºàò”. Áiç Àçèÿ ìåí Àôðèêà õàëûºòàðûíû» òà¹äûðûíà ñåëºîñ ºàðàé àëìàéìûç. Îðòà Àçèÿ ìåí ²àçàºñòàí õàëûºòàðûí º½ëäûº ïåí ê¾»äiêòåí 1917 æûëû Îêòÿáðü ðåâîëþöèÿñû ¹àíà àçàò åòòi. °éòïåñå áiçäi» òà¹äûðûìûç äà Àçèÿ, Àôðèêà õàëûºòàðûíû» òà¹äûðûíà ½ºñàñ áîëàð åäi. Îòàðøûëäûº º½ðñàóû áiçäi» äå áàñûìûçäàí ¼òêåí. Áåéáiòøiëiê, ºàðóñûçäàíó æ¸íå îòàðëûº ºàíàóäàí º½òûë¹àí õàëûºòàðäû ê¼ðêåéòó èäåÿëàðû – º½ð ¹àíà èäåÿ åìåñ, îë òàðèõè ôàêòiëåðäi» äåêëàðàöèÿñû, àäàìçàò äàìóûíû» æîëäàðûí òåðå» ò¾ñiíó ñåçiìi áîëûï òàáûëàäû. Áåéáiòøiëiê – æàïïàé ºàðóñûçäàíó, õàëûºòàð ûíòûìà¹ûíû», åçiëãåí ½ëòòàðäû» òå»äiêêå æåòóiíi» áåòàøàðû áîëìàº. Á½ë ì¸ñåëåëåð áið-áiðiìåí æûìäàñûï, ºàáûñûï æàòûð, ò¾éiíäi øåøó – ¸ëåì õàëûºòàðûíû» ¼ç ºîëûíäà. Í.Ñ. Õðóùåâ ä¾íèåæ¾çiíäåãi å» áèiê, å» ì¸ðòåáåëi ìiíáåäåí ñ¼ç ñ¼éëåï, ²àçàºñòàí, Îðòà Àçèÿ ðåñïóáëèêàëàðû õàëûºòàðûíû» ñîöèàëèçì æ¾éåñiíäå ¼ðêåíäåóäi» çîð àðòûºøûëû¹ûíà àé¹àº áîëàòûíûí àéòòû. Àçàòòûºòû» õàëûººà, åëãå áåðåð èãiëiãi ºàíäàé? Îðòà Àçèÿ ìåí ²àçàºñòàí¹à êåëåòií áîëñàº, ì½íäà åë ò¾ãië, æåðäi» ¼çi ¹àæàéûï ¼çãåðäi. ؼë äàëàëàð èãåðiëiï, í¸ðëi ñó æàhàí äàëà¹à ¼» áåðäi. ²îëäàí òå»içäåð æàñàëûï, ñ¸í-ñàëòàíàòòû ñîöèàëèñòiê øàhàðëàð îðíàäû. Ñîëàðäû» áiði – àñûë çåðëi àñòàíà Ñòàëèíàáàä. °ðèíå, õàëûºòû» ò½ðìûñ ºàëïû äà, îíû» ¼ìiðëiê ì¾ääå, òàëàï-òiëåêòåði äå ¼çãåðiï ¼ñòi, ½ëòòûº ò¸í ºàñèåòòåð çàìàíäàð á¼ãåòií á½çûï ¼òiï, ¼çiíi» å» àñûë ñûðëàðû ìåí ã¾ëäåðií àøòû, æà»à ñèïàò, æàºñû ä¸ñò¾ðëåðìåí áàéûäû, ½ëòòûº áåéíåñi ê¼ðêåéå ò¾ñòi. Áiðຠîäàí ½ëò êåëáåòi, ½ëò ò½ë¹àñû ñîë¹ûí òàðòºàí æîº, æàéíàé ò¾ñòi. Á½ðûí¹û îòàðëûº º½ëäûºòàí àçàò áîë¹àí áiçäåð îñûíû» á¸ðiíå Àçèÿíû» ä¸ë æ¾ðåê îðòàñûíäà, æàñàìïàç ñîöèàëèçì ä¸óiðiíi» àðºàñûíäà æåòòiê. Á½ë ¼ëêåäå ìàòåðèàëäûº æà¹äàéëàðäû» æàñàëóû, ¹àñûðëàð áîéû òåáiðåíáåé ò½íûï æàòºàí òàáè¹è áàéëûºòàðäû» òîëûº ïàéäà¹à àñóû í¸òèæåñiíäå õàëûºòàðûìûçäû» ðóõàíè ì¸äåíèåòiíi» àäàì àéòºûñûç ¼ñiï, ¼ðêåíäåóiíå òàìàøà ì¾ìêiíäiêòåð òóäû.

Àë ìàòåðèàëäûº ºàçûíàìûçäû» ìîëäû¹û ¼çiíåí áàñºà, ´çáåêñòàí ìåí Ò¸æiêñòàí ìàºòàñû, ²àçàºñòàííû» àëòûí àñòû¹û, ò໹àæàéûï êåí áàéëû¹û, ò¾ñòi ìåòàëë, ê¼ìið, ì½íàé, òåìið ºîðû, ñîë àëºàïòà îðûí òåïêåí àëòûí çàâîäòàð, ¸ëåìãå ¸éãiëi ¼íäiðiñ îøàºòàðû ¼ç àëäûíà áið äàñòàí. Ìåí ðóõàíè ì¸äåíèåòòi», ¹ûëûì ìåí õàëûº à¹àðòó iñiíi», ¼íåð ìåí ¸äåáèåòòi» áåëãiëi áið ñàëàñûíà ¹àíà òîºòàëìàºïûí. Òåê áið ½ðïàºòû» ¼ìiðiìåí ¹àíà ¼ëøåíåòií òàðèõè ºûñºà ìåðçiì iøiíäå õàëûºòû» ºàëû» ὺàðàñûíà áiëiì áåðó àðºà­ ñûíäà, á½ðûí 2-2,5 ïðîöåíòi ¹àíà õàò òàíèòûí ºàçຠõàëºû æàïïàé ñàóàòòàíûï øûºòû. Îë êåçäå ìåìëåêåò ºàðæûñûìåí òiðëiê åòåð, ½ëò òiëiíäå ñàáຠæ¾ðãiçåð áiðäå-áið áàñòàóûø ìåêòåï æîº áîëàòûí. Àë ºàçið ²àçàºñòàíäà æàëïû áiëiì áåðåòií îí ìû»äà¹àí ìåêòåïòåðäi áûëàé ºîé¹àííû» ¼çiíäå, òîëûï æàòºàí àðíàóëû îºó îðûíäàðû – òåõíèêóìäàð, èíñòèòóòòàð áàð. ±ûëûì àäàì àéòºûñûç ã¾ëäåíiï, ê¼ðêåéäi. Åãåð á½äàí ºûðûº æûë á½ðûí ²àçàºñòàí æåðiíäå áiðäåáið ¹ûëûìè ìåêåìå áîëìàñà, á¾ãií ºàçàºòû» ±ûëûì àêàäåìèÿñû æ½ìûñ iñòåéäi, îíû» ºàìòóûíäà 25 ¹ûëûìèçåðòòåó èíñòèòóòòàðû, ìû»äà¹àí ¹ûëûìè ºûçìåòêåðëåð áàð. Îëàðäû» iøiíäå ä¾íèå-æ¾çiíå ¸éãiëi îºûìûñòû, Àêàäåìèÿ ïðåçèäåíòi, ãåîëîã, Ëåíèíäiê ñûéëûºòû» ëàóðåàòû ²àíûø Ѹòáàåâòû ìàºòàíûøïåí àòàï àéòó¹à áîëàäû. Áiçäå ¹ûëûìíû» áàðëûº ñàëàëàðûí äàìûòûï êåëå æàòºàí ºàçຠ¹àëûìäàðû – áèîëîãòåð, ôèçèêòåð, ìàòåìàòèêòåð, àñòðî­ íîìäàð, õèìèêòåð, èíæåíåðëåð, ãåîëîãòåð, êåíøiëåð, ìå­ òàë­ëóðãòåð, ãóìàíèòàðëûº ¹ûëûì ñàëàëàðûíû» ñàí àëóàí ¼êiëäåði ê¼ï-àº. κûìûñòû ºàçຠ¸éåëäåði äå áàðøûëûº. Ñòàëèíàáàäòà¹û êîíôåðåíöèÿ¹à ìåäèöèíà ¹ûëûìäàðûíû» äîêòîðû ʸìèëà ´òåãåíîâà, ê¼ðíåêòi ºî¹àì ºàéðàòêåði, ¸ëåóìåòòiê ºàìñûçäàíäûðó ìèíèñòði Áàëæàí Á¼ëòiðiêîâà, áåëñåíäi ºî¹àì ºàéðàòêåði, ¼íåð ñûíøûñû ˸éë¸ ±àëûì­ æàíîâà, ì½¹àëèìà °ëèÿ ľéñåíîâà ºàòûñòû. Îñûíû» ¼çi áiçäi» ðåñïóáëèêàëàðûìûç ì¸äåíèåòiíi» æàí-æàºòû æàéíàé ¼ñêåíäiãiíi» áåëãiñi åìåñ ïå! ²àçຠõàëºûíû» ¼íåð ¼ðêåíäåóiíäåãi òàìàøà òàáûñòàðû àéðûºøà ºóàíòàäû. Õàëûº ñ¼çiìåí áåéíåëåé áà¹àëàñàº, îíû “åêi iøåêòi ºó ºàðà¹àé” äîìáûðàäàí ñèìôîíèÿëûº îðêåñòð øû»ûíà ê¼òåðiëó æîëû, “æàë¹ûç ¸íøi – æàÿó

ñåðiäåí” ìû» äàóûñòû ºóàòòû õîð áèiãiíå øûðºàó æîëû äåï àéòàð åäiê. Îñû çàìàí¹û ìóçûêà òåîðèÿñû ìåí òàðèõûíàí òà¹ûëûì àë¹­àí ºàçຠêîìïîçèòîðëàðû ê¾ðäåëi êîìïîçèöèÿëû øû¹àðìàëàð – ñêðèïêà¹à àðíàë¹àí êîíöåðòòåð, ñèìôîíèÿëàð, ñèìôî­íèÿëûº ïîýìàëàð, òàìàøà îïåðàëàð, îðàòîðèÿëàð òóäûðûï æàòûð. Îêòÿáðü ðåâîëþöèÿñûíà äåéií, åâðîïàëûº ½¹ûììåí àéòºàíäà, òåàòð ¼íåði áîëìà¹àí õàëûºòàðäû» åíäi îïåðàëûº ñïåêòàêëüäåði áàð. Îëàðäû» iøiíäå êåéáið àêòåðëåð á¾êiëîäàºòûº º½ðìåò-ñûé¹à á¼ëåíiï, ÑÑÑÐ õàëûº àðòèñi äåãåí æî¹àðû àò຺à äà èå áîëäû. Äðàìà òåàòðëàðûíû» ñàõíàëàðûíäà ä¾íèåæ¾çiëiê êëàññèêòåð øû¹àðìàëàðû îéíàëàäû. ²àçiðãi óàºûòòà ¼íåðïàçäàðäû» ὺàðàëûº êîëëåê­ òèâ­òåði åòåê àëûï, õàëûº ¼íåði êå» æàéëàó¹à, î» ¼ðiñêå øûº­òû. Áiçäi» ðåñïóáëèêàìûçäà æàñòàð àðàñûíàí òàëàíò­ òû ¸íøi, òàìàøà àðòèñò, äàðûíäû àºûí òóäûðìà¹àí áiðäåáið àóäàí æîº. Áàðëûº æåðäå äå: êîëõîçäû àóûëäà äà, ¼íäiðiñòi ºàëàëàðäà äà õàëûº òàëàíòòàðû ºàóëàé ¼ñiï êåëå­äi. Õàëûºòû» æàí æ¾éåñi ñåðïiëå ñåðãiï, ¼íåð ¼ðiíå ¼ðøåëå­ íå º½ëàø ½ðäû äà, îíû» äàíàëûº àñºàðûíàí ìû»äà­¹àí º½éðûºòû æ½ëäûçäàð æàðºûðàï ½øòû. ´íåðïàç ºàóûì ìåí ¼ñêåëå» æ½ðòøûëûº – àæûðàñïàñ à¹àéûí, äîñ, áiðò½òàñ ò½ë¹à iñïåòòi, îëàð áiðií-áiði åðëiê å»áåêêå º½ëøûíäûðûï, øàáûòòàíäûðûï îòûðàäû. Á½ë ò½ð¹ûäàí àë¹àíäà ºàçຠñîâåò ¸äåáèåòi àéðûºøà ê¼çãå ò¾ñåäi. ²àçຠõàëºûíû» àºûíäûº h¸ì øåøåíäiê ¼íåði Îê­ òÿáðüãå äåéií ¼ëå» ñàëàñûíäà ¹àíà áîé ê¼ðñåòóøi åäi. ²àçið ºàçຠ¸äåáèåòi å» àëäûìåí æàíð áàéëû¹ûìåí ê¾øòi, îíäà ïîýçèÿ äà, ê¼ðêåì ïðîçà äà, äðàìàòóðãèÿ äà, ñûí äà, ¸äåáèåòòàíó äà ìîë äàìû¹àí. °äåáè ºàéðàòêåðëåðiìiç – á¾êië ä¾íèåæ¾çiëiê ¸äåáèåò æ¼íiíäåãi òåðå» ¹ûëûììåí ºàðóëàí¹àí áiëiìäi àäàìäàð. ²àçຠ¸äåáèåòiíäå ê¾ëëi ñîâåò õàëûºòàðûíà, îäàí ºàëäû, à¹ûëøûí, ôðàíöóç, àìåðèêàí, ºûòàé, ÷åõ, íåìiñ õàëûºòàðûíà æ¸íå áàñºà åëäåðãå ì¸ëiì áîë¹àí ¸ëåìè òóûíäûëàð áàð. ²àçຠ¸äåáèåòiíi» æàí-æàºòû äàìûï, ã¾ëäåíói í¸òèæåñiíäå ²àçàºñòàííû» îðòà ä¸ðåæåëi îºó îðûíäàðûíäà ºàçຠñî­âåò

¸äåáèåòiíi» òàðèõû æ¼íiíäå àðíàéû êóðñ îºûëàäû, ºàçຠ¸äåáèåòi ìåí òiëií ¾éðåíó ¾øií äåðáåñ ôàêóëüòåòòåð æ½ìûñ iñòåéäi. ²àçàºòû» ôèëîëîã ¹àëûìäàðû ñîíäà ò¸ðáèåëåíåäi. Îðòà Àçèÿ ìåí ²àçàºñòàííû» ðóõàíè ì¸äåíèåòiíi» ¼ðêåíäåóiíäåãi àéðûºøà áið æàéû ìûíàó: á¾ãiíãi ì¸äåíèåòiìiç ¹ûëûì, ¼íåð, ¸äåáèåò ñàëàëàðûíû» á¸ðiíäå äå õàëûºòàðûìûçäû» ¼òêåíäåãi ðóõàíè ì¸äåíèåòiíi» òà»äàóëû ä¸ñò¾ðëåðiíåí ¾íåìi í¸ð àëûï îòûðàäû. ´òêåí çàìàííû» àñûë ì½ðàëàðûí ºàñòåðëåé ñàºòàï, òåðå» çåðòòåé îòûðûï, ¸ëåì õàëûºòàðûíû», îíû» iøiíäå ½ëû îðûñ õàëºûíû» êëàññèêàëûº ¼íåðiíåí ¾éðåíå îòûðûï, æàçóøûëàðûìûç ä¸ñò¾ð ìåí æà»àøûëäûº ºàçûíàñûí ìîëàéòà ò¾ñåäi. Ñîíû» áàðûñûíäà ñîâåò õàëûºòàðûíû» ò½òàñ ò½ë¹àëû ñîöèàëèñòiê ðóõàíè áàéëû¹û æàñàëàäû, èìïåðèàëèçì ìåí îòàðøûëäûº á½¹àóûíàí áîñàí¹àí õàëûºòàð, ìàòåðèàëäûº ïðîãðåñïåí ºàòàð, ñîöèàëèñòiê æîëìåí ºàéòà æàñàð¹àí ¼íåð áà¹ûíû» ìîë æåìiñiíå èå áîëûï êåëåäi. Õàëûºòàðûìûç áàðøà ½ëòòàðäû» ½ëû ëåíèíäiê äîñòû¹û àÿñûíäà îñûëàéøà ºàòàð ¼ðáiï, òå» ¼ñiï êåëåäi. Æàñûðàòûíû æîº, á½ðûí¹û ïàðòèÿëû Ðîññèÿ ò½ñûíäà, îòàðëûº º½ëäûºòà áîë¹àí êåçiíäå á½ë õàëûºòàð ðóøûëäûºôåîäàëäûº ìåðåç ñàëòòû» óà¹ûçøûëàðû áîë¹àí ¼ç ¸ìiðøiëåðiíi» àéäàï ñàëóûìåí áið-áiðiíå ê¾äiêòåíå ºàðàï, áàñ ºîñà àëìà¹àí åäi. Îðòà Àçèÿ ìåí ²àçàºñòàíäà¹û ½ñຠõàíäûºòàð, ²ûð¹ûçñòàíäà¹û ìàíàïòûºòàð òàðèõû – îñûíàó ½ëòàðàëûº, ðóàðàëûº àðàçäûº-àëàóûçäûºòû» ø½áûðìàëû ø½áàëà»ûíäàé. Îë áið çàïûðàí º½ñºàí çàð çàìàí, æàñ æ¾ðåêòi ºàñiðåò ò¾íåãi á¾ðêåï, àðó àò àðòûíà á¼êòåðiëãåí ºûðñûºòû çàìàí åäi. Ðó, òàéïà, àòà-ò½ºûì, àäàì òà¹äûðû, ºûñòàº, àóûë, øàhàð ò½ð¹ûíäàðûíû» òà¹äûðû ºûë ¾ñòiíäå ºèíàë¹àí øຠåäi îë. Àë á¾ãiíäå Îðòà Àçèÿ ìåí ²àçàºñòàí õàëûºòàðûíû» òà¹äûðû ì¾ëäå áàñºàøà, îë – ½ðïàº, àòà-àíà, ¾ðiì-á½òຠòà¹äûðû á¸éøåøåêòåé º½ëïûðà æàéíàï, æàñàðà êåëiï, áàºûò áàºøàñûíà àéíàë¹àí, ñ¼éòiï ê¾ëëi ¸ëåìäi ¼çiíi» òàìàøà ê¼ðêiìåí ò໹àëäûð¹àí ¹àæàéûï òà¹äûð¹à àéíàëäû. ²ûðûº ïåí àëïûñ àðàñûíäà¹û ¸ðáið ºàçàºòû», ò¸æiê, ¼çáåê, ò¾ðiêìåí, ºûð¹ûçäû» æåêå áàñû ñîíàó áà¹û çàìàí – áàºûòñûç îðòà ¹àñûðäàí áàñòàëûï, àÿ¹û êîììóíèçì ºàºïàñûíà êåëiï òiðåëãåí ò໹àæàéûï ýïîïåÿíû º½ðàéäû.

Æåêå àäàìíû» øåæiðåñi, òà¹äûð àéíàñûíàí ºàðà¹àíäà, çàìàíäàðäû» àð¹û áàñûíàí XX ¹àñûðäû» îðòà áåëiíå äåéiíãi, àçèÿëûº ðóøûëäûº ä¸óiðäåí êîììóíèçì øûíàðûíà äåéiíãi îðàñàí ½ëû êåçå»íi» øà¹ûëûñºàí ñ¸óëåñiíäåé. Õàëºûìûçäû» ¸ðáið ïåðçåíòiíi», ¸ðáið ºàçຠ¹àëûìûíû», ºàçàºòû» õàëûº àðòèñiíi», ºàçຠæàçóøûñû ìåí ä¸ðiãåðiíi», èíæåíåði ìåí àãðîíîìûíû», ïàðòèÿ æ¸íå ñîâåò ºàéðàòêåðiíi» ¼ìið æîëû îñû¹àí àé¹àº. Æåêå àäàì òà¹äûðû äà, æåêå õàëûºòàð òà¹äûðû äà ¼çàðà ½øòàñà êåëiï, Áàñ Àññàìáëåÿíû» XV ñåññèÿñûíäà ñîâåò äåëåãàöèÿñûíû» áàñøûñû, æåð øàðûíäà¹û áàðëûº õàëûºòàðäû» äîñû Í.Ñ. Õðóùåâ àéòºàí ½ëû øûíäûºòû, áiçäi» òàìàøà òàðèõûìûçäû» ñûíäàðëû àºèºàòûí äàóñûç ä¸ëåëäåéäi. Ñîë ½ëû àºèºàò ¾øií, áåéáiòøiëiê ïåí òóûñºàíäûº ¾øií, îòàðøûëäûºòû» º½ðóû ¾øií ¸êåë äîñòûº ºîëû»äû, Àçèÿ ìåí Àôðèêà åëäåði!

ÐÓÊÈ ÄÐÓÆÁÛ ÂÀÌ, ÍÀØÈ ÁÐÀÒÜЯ! Íèêîãäà åùå â èñòîðèè ÷åëîâå÷åñòâà òàê òåñíî íå ñïëåòàëèñü ÷àÿíèÿ âñåõ íàðîäîâ çåìëè, òàê â óíèñîí íå ñòó÷àëè ñåðäöà ëþäåé âñåõ ðàñ, îêðûëåííûõ íàäåæäîé è âåðîé â ðàçóì è ìóäðîñòü, êàê íûíå, â äíè ÕV ñåññèè Ãåíåðàëüíîé Àññàìáëåè Îðãàíèçàöèè Îáúåäèíåííûõ Íàöèé, êîãäà íà ïîâåñòêå äíÿ ñòîèò âåëè÷àéøèé âîïðîñ âðåìåíè – ñóäüáà âñåãî ÷åëîâå÷åñòâà, âñåé öèâèëèçàöèè. È â êàêîé áû ãðóäè íè áèëîñü ñåðäöå ÷åëîâåêà äîáðîé âîëè – â ÷åðíîé, áåëîé èëè æåëòîé, – îíî ïðåèñïîëíåíî íàäåæäû, òàêîé æå åäèíîé, êàê åäèí öâåò ýòîãî ñåðäöà, åäèíà êðîâü ëþäñêàÿ, ïðîëèòàÿ çà ñâîáîäó è íåçàâèñèìîñòü íà ëþáîì ìàòåðèêå. È ïîòîìó ñ òàêèì íåîáû÷àéíûì âíèìàíèåì ñëóøàë âåñü ìèð âûñòóïëåíèå íà Àññàìáëåå ãëàâû Ñîâåòñêîãî ãî­ñó­äàðñòâà Íèêèòû Ñåðãååâè÷à Õðóùåâà, êîòîðûé ñ æå­ ëåç­íîé ëîãèêîé ïîíèìàíèÿ õîäà èñòîðèè ñâÿçàë âñå æè­ âî­òðåïåùóùèå ïðîáëåìû âðåìåíè è ïîñòàâèë èõ ïåðåä ìåæ­äó­íàðîäíûì ôîðóìîì íàöèé. Ïðîáëåìà îñëàáëåíèÿ ìåæäó­íàðîäíîé íàïðÿæåííîñòè, ïðîáëåìà îñóùåñòâëåíèÿ âñå­îáùåãî è ïîëíîãî ðàçîðóæåíèÿ, èñêëþ÷åíèÿ âîéí èç æèç­ íè ÷åëîâå÷åñòâà, óíè÷òîæåíèÿ êîëîíèàëüíîé ñèñòåìû – ýòî çâåíüÿ îäíîé âåêîâîé ìå÷òû íàðîäîâ: óñòàíîâëåíèÿ ìè­ðà áåç âîéíû è óãíåòåíèÿ, ìèðà ðàäè ïðîöâåòàíèÿ âñåõ ðàñ è íàöèîíàëüíîñòåé. Ñîâðåìåííàÿ èñòîðèÿ ïîñòàâèëà ïåðåä ÷åëîâå÷åñòâîì ýòó çàäà÷ó, è îò íåå íå óéòè, åå íå îáîéòè, ðåàëüíîå ðåøåíèå åå íåèçáåæíî ïîòîìó, ÷òî, êàê ãîâîðÿò íàøè êèòàéñêèå äðóçüÿ: “Âååðîì íå çàùèòèøü ïîëå îò ñîëíöà” èëè, êàê óòâåðæäàþò íàðîäû Àôðèêè, “Êàê íè äîëãà íî÷ü, äåíü ïðèäåò”. Ìû ñ îñîáûì ïðèñòðàñòèåì îáðàùàåì ñâîè âçîðû íà íàðîäû Àçèè è Àôðèêè, áëèçêèå íàì ïî íàøåé íåäàâíåé ñóäüáå, êîãäà íàðîäû Ñðåäíåé Àçèè è Êàçàõñòàíà áûëè

óãíåòåíû è îáåçäîëåíû, è òîëüêî ðåâîëþöèÿ â Îêòÿáðå 1917 ãîäà ïî-èíîìó ïîñòàâèëà âîïðîñ îá èñòîðè÷åñêèõ ñóäüáàõ íàøèõ íàðîäîâ. Ìû ÷óâñòâóåì íåïîñðåäñòâåííóþ áëèçîñòü íàøèõ èñòîðè÷åñêèõ ñóäåá òàêæå ïîòîìó, ÷òî âîïðîñ î êîëîíèàëèçìå è î äâóõ ñóäüáàõ íàðîäîâ Ñðåäíåé Àçèè è Êàçàõñòàíà ñòîÿë â ïðîøëîì òàêæå îñòðî, êàê íûíå îí ñòîèò ïåðåä åùå óãíåòåííûìè ìíîãèìè íàðîäàìè Àçèè è Àôðèêè. Èäåÿ ìèðà, ðàçîðóæåíèÿ è âîçðîæäåíèÿ îñâîáîæäåííûõ îò êîëîíèàëüíîãî ãíåòà íàðîäîâ – ýòî íå ïðîñòî èäåÿ, à äåêëàðàöèÿ ôàêòîâ èñòîðèè, ãëóáî÷àéøåå ïîíèìàíèå ïóòåé ðàçâèòèÿ ÷åëîâå÷åñòâà. Ìèð îáåñïå÷èâàåò âñåîáùåå ðàçîðóæåíèå, à ìèð è ðàçîðóæåíèå ÿâëÿþòñÿ ïðåäïîñûëêîé ê ñîòðóäíè÷åñòâó íàðîäîâ è âõîæäåíèå â íåãî ðàâíûìè âñåõ óãíåòåííûõ íûíå íàðîäîâ.  òóãîé óçåë ñïëåëèñü ýòè ïðîáëåìû è ðàçâÿçàòü åãî – â ðóêàõ ñàìèõ íàðîäîâ ìèðà. Ñ ñàìîé âûñîêîé òðèáóíû ìèðà Í.Ñ. Õðóùåâ ïðîâîç­ ãëàñèë î òîì, ÷òî Êàçàõñòàí, ðåñïóáëèêè Ñðåäíåé Àçèè è äàæå ñòîëèöà Òàäæèêèñòàíà – Ñòàëèíàáàä, ãäå ñåãîäíÿ ïðîõî­äèò ýòà ñòîëü âàæíàÿ êîíôåðåíöèÿ ñîëèäàðíîñòè, – íàã­ëÿä­íûå ñâèäåòåëüñòâà âåëèêîãî èñòîðè÷åñêîãî, êóëü­òóðíîãî ïðå­ âîñ­õîäñòâà, ðàñöâåòà íàðîäîâ â ñèñòåìå ñîöèà­ëèçìà, ñâè­äå­ òåëüñòâî ïðåèìóùåñòâà óíè÷òîæåíèÿ êîëîíèàëèçìà. ×òî ìîæåò äàòü òàêîå ðàñêðåïîùåíèå ñòðàíå, ñàìîìó íàðîäó? Ïðèìåíèòåëüíî ê Ñðåäíåé Àçèè è Êàçàõñòàíó ìîæíî ñêàçàòü î òîì, ÷òî ïðîèçîøëî ïðåîáðàçîâàíèå ñàìîãî ëèöà çåìëè – îñâàèâàþòñÿ ïóñòûíè, âîäîé îïëîäîòâîðÿþòñÿ ñòåïè, îáðàçóþòñÿ ìîðÿ, ñîçäàþòñÿ ñîöèàëèñòè÷åñêèå êðàñàâöû – íîâûå ãîðîäà, â òîì ÷èñëå ïðåêðàñíûå ñòîëèöû, êàê ñîëíå÷íûé Ñòàëèíàáàä. È, êîíå÷íî, â êîðíå èçìåíèëñÿ õàðàêòåð ñàìîãî áûòèÿ íàðîäà, åãî æèçíåííûõ èíòåðåñîâ è ñòðåìëåíèé. Îíè ðàñêðûëè âñå òî ëó÷øåå, ÷òî âåêàìè çàêëàäûâàëà èñòîðèÿ â åãî íàöèîíàëüíûé õàðàêòåð, îíè îáîãàòèëèñü íîâûìè ÷åðòàìè è ïðèâû÷êàìè, êîòîðûå îáíîâèëè èõ íàöèîíàëüíûé îáëèê, íî îò ýòîãî íå ñòàëè ìåíåå íàöèîíàëüíû. È ýòî ñäåëàëà ñ÷àñòëèâàÿ ýïîõà ñîçèäàíèÿ ñîöèàëèçìà â ðàñêðåïîùåííûõ áûâøèõ êîëîíèÿõ â ñàìîì ñåðäöå Àçèè.

Óëó÷øåíèå ìàòåðèàëüíûõ óñëîâèé, ïîëíîå èñïîëüçîâà­íèå äðåìàâøèõ âåêàìè âîçìîæíîñòåé ïðèðîäíûõ áîãàòñòâ ýòèõ êðàåâ ñîçäàëî ñêàçî÷íûå óñëîâèÿ ðîñòà è ðàñöâåòà äóõîâ­íîé êóëüòóðû íàøèõ íàðîäîâ, íå ãîâîðÿ óæå î ìàòåðèàëü­íûõ öåííîñòÿõ, î êîòîðûõ ìîã áû ñîñòîÿòüñÿ îñîáûé âîë­ íóþùèé ðàçãîâîð – î õëîïêîâûõ áîãàòñòâàõ Óçáåêèñòàíà è Òàä­æèêèñòàíà, î õëåáíûõ çëàêàõ Êàçàõñòàíà, î íåäðàõ, âûäàþùèõ öâåòíûå ìåòàëëû, óãîëü, íåôòü è áîëüøèå çàïàñû æåëåçíîé ðóäû, êàê, íàïðèìåð, â Êàçàõñòàíå, è íà ýòîé áàçå âîçíèêøèå îãðîìíûå çàâîäû, âñåìèðíî èçâåñòíûå î÷àãè ïðîìûøëåííîñòè. ß õîòåë áû îñòàíîâèòüñÿ ëèøü íà îïðåäåëåííûõ âèäàõ ðàçâèòèÿ äóõîâíîé êóëüòóðû, íàóêè, ïðîñâåùåíèÿ, èñêóññòâà, ëèòåðàòóðû. Øèðî÷àéøåå ïðîñâåùåíèå íàðîäíûõ ìàññ çà îäíó, äà è òî íåïîëíóþ ÷åëîâå÷åñêóþ æèçíü, äàëî âîçìîæíîñòü ëèêâèäèðîâàòü íåãðàìîòíîñòü â êàçàõñêîì íàðîäå, â êîòî­ ðîì â ïðîøëîì áûëî òîëüêî 2-2,5% ãðàìîòíîãî íàñåëå­íèÿ. À ñåé÷àñ ìû èìååì ñïëîøíóþ ãðàìîòíîñòü. Òîãäà íå áûëî ñóùåñòâóþùåé çà ñ÷åò ãîñóäàðñòâà íè îäíîé ñâåòñêîé, äàæå íà÷àëüíîé øêîëû íà íàöèîíàëüíîì ÿçûêå. À ñåé÷àñ â Êàçàõñòàíå íå òîëüêî äåñÿòêè òûñÿ÷ øêîë îáùå­îáðà­ çîâàòåëüíûõ, íî ìû èìååì ñïåöèàëèçèðîâàííûå ó÷åá­íûå çàâåäåíèÿ – òåõíèêóìû è, êîíå÷íî, î÷åíü ìíîãî âûñøèõ ó÷åáíûõ çàâåäåíèé. Êîëîññàëüíûé ðàñöâåò ïîëó÷èëà íàóêà. Åñëè åùå 40 ëåò íàçàä íà òåððèòîðèè Êàçàõñòàíà íå áûëî íè îäíîãî ó÷ðåæäåíèÿ, òî ñåãîäíÿ ìû èìååì Êàçàõñêóþ àêàäåìèþ íàóê, îáúåäèíÿþùóþ 25 íàó÷íî-èññëåäîâàòåëüñêèõ èíñòèòóòîâ, ñ òûñÿ÷àìè íàó÷íûõ êàäðîâ. È â èõ ÷èñëå âñåìèðíî èçâåñòíûé ó÷åíûé, ïðåçèäåíò Àêàäåìèè, ãåîëîã Êàíûø Ñàòïàåâ – ëàóðåàò Ñòàëèíñêîé è Ëåíèíñêîé ïðå­ ìèé. Ìû èìååì âûäàþùèõñÿ ó÷åíûõ-êàçàõîâ ïî÷òè âî âñåõ îòðàñëÿõ íàóêè – áèîëîãîâ, ôèçèêîâ, ìàòåìàòèêîâ, àñòðîíîìîâ, õèìèêîâ, èíæåíåðîâ, ãåîëîãîâ, ãîðíÿêîâ, ìåòàëëóðãîâ è ïðåäñòàâèòåëåé ðàçíîîáðàçíûõ îáëàñòåé ãóìàíèòàðíûõ íàóê. Ñðåäè íèõ íåìàëî æåíùèí-êàçàøåê – äåÿòåëåé íàóêè. Èç èõ ðÿäîâ âûõîäÿò ïðèñóòñòâóþùèå íà ýòîé êîíôåðåíöèè Êàìèëÿ Óòåãåíîâà – äîêòîð ìåäèöèíñêèõ íàóê, âûäàþùèéñÿ äåÿòåëü, ìèíèñòð ñîöèàëüíîãî îáåñïå÷åíèÿ Áàëæàí Áóëüòðèêîâà, êðóïíûé îáùåñòâåííûé äåÿòåëü,

èñêóññòâîâåä è ëèòåðàòîð, çàìåñòèòåëü ìèíèñòðà êóëüòóðû Ëåéëà Ãàëèìäæàíîâà. Ðàçâå ýòî íå ÿðêîå ñâèäåòåëüñòâî ìíîãîãðàííîãî, ìíîãîêðàñî÷íîãî ðàñöâåòà êóëüòóðû â íàøèõ ðåñïóáëèêàõ?! Îñîáî ðàçèòåëåí ïðèìåð ÷óäåñíûõ ïðåóñïåâàíèé êà­çàõñêîãî íàðîäà â îáëàñòè èñêóññòâà. Îáðàçíî è ïîïóëÿðíî åãî ìîæíî áûëî áû ïðåäñòàâèòü êàê ïóòü îò îäèíî÷íîé äîìáðû äî ñèìôîíè÷åñêîãî îðêåñòðà, îò îäíîãîëîñîãî ïåâöà äî ìíî­ãî­ãîëîñîãî êóëüòóðíîãî õîðà, äî íàöèîíàëüíîé îïåðû. Êàçàõ­ñêèå êîìïîçèòîðû, âîîðóæåííûå ñîâðåìåííûìè çíà­íèÿìè òåîðèè è èñòîðèè ìóçûêè, ñîçäàþò ïðîèçâåäå­ íèÿ ñëîæíåéøåé êîìïîçèöèè: ñêðèïè÷íûå êîíöåðòû, ñèì­ôîíèè, ñèìôîíè÷åñêèå ïîýìû, ïîëíîçâó÷íûå îïåðû, îðà­òî­ðèè. Ñðåäè íàðîäîâ, ó êîòîðûõ íå áûëî äî Îêòÿáðüñêîé ðåâîëþöèè íàñòîÿùåãî, â åâðîïåéñêîì ñìûñëå, òåàòðàëüíîãî èñêóññòâà, ñîçäàíû îïåðíûå ñïåêòàêëè, èñïîëíèòåëè îò­ äåëüíûõ ïàðòèé êîòîðûõ ïîëó÷èëè âñåñîþçíîå ïðèçíàíèå è íîñÿò çâàíèå íàðîäíûõ àðòèñòîâ ÑÑÑÐ. Íà ñöåíàõ äðàìàòè÷åñêèõ òåàòðîâ èñïîëíÿþòñÿ ðîëè ïðîèçâåäåíèé ìèðîâîé êëàññèêè. Íåîáû÷àéíî áîãàòî ðàçâèëîñü íàðîäíîå èñêóññòâî â âèäå ìàññîâûõ êîëëåêòèâîâ ñàìîäåÿòåëüíîñòè. Íåò ñåé÷àñ â íàøèõ ðåñïóáëèêàõ ðàéîíà, êîòîðûé íå âûäâèãàë áû èç ìîëîäåæè ïåâöîâ, àðòèñòîâ, àêûíîâ. Âñþäó ìû âñòðå÷àåì: è â êîëõîçíîì ñåëåíèè, è â ïðîìûøëåííûõ ãîðîäàõ ðàçíîñòîðîííèé ðîñò òàëàíòîâ è äàðîâàíèé. Èñòèííî âîñïðÿíóë äóøîé, òâîð÷åñêèìè ïîèñêàìè è äîñòèæåíèÿìè â ëèöàõ òûñÿ÷åé èñêðÿùèéñÿ è íåèññÿêàåìûé ãåíèé ñàìîãî íàðîäà. Ëþäè èñêóññòâà è çðèòåëè – ýòî íå ðàçîáùåííûå, à òåñíî ñëèòûå íà÷àëà, âçàèìíî âäîõíîâëÿþùèå îäíèõ íà òðóäîâûå ïîäâèãè, à äðóãèõ – íà òâîð÷åñêèå äåðçàíèÿ. Íåîáû÷àéíî ÿðêî â ýòîì îòíîøåíèè ðàçâèòèå êàçàõñêîé ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðû. Ñëîâåñíî-ïîýòè÷åñêîå òâîð÷åñòâî êàçàõñêîãî íàðîäà áûëî äî ðåâîëþöèè ïðåäñòàâëåíî îäíèì æàíðîì – ïîýçèåé. Ñåé÷àñ êàçàõñêàÿ ëèòåðàòóðà ïðåäñòàâëåíà, ïðåæäå âñåãî, ìíîãîîáðàçèåì æàíðîâ: ïîýçèåé, õóäîæåñòâåííîé ïðîçîé, äðàìàòóðãèåé, êðèòèêîé, ëèòåðàòóðîâåäåíèåì, è êàäðû

ëèòåðàòóðû ñîñòîÿò èç ïèñàòåëåé – âûñîêîîáðàçîâàííûõ ëþäåé, âîîðóæåííûõ õóäîæåñòâåííûìè ïîçíàíèÿìè âñåé ìèðîâîé ëèòåðàòóðíîé êóëüòóðû. Åñòü ïðîèçâåäåíèÿ êàçàõñêîé ëèòåðàòóðû, êîòîðûå ñòàëè â ðÿäó ÿâëåíèé øèðîêî èçâåñòíûõ íà âñåõ ÿçûêàõ ñîâåòñêèõ íàðîäîâ, íà ìíîãèõ ÿçûêàõ íàðîäîâ ìèðà: Àíãëèè, Ôðàíöèè, Àìåðèêè, Êèòàÿ, ×åõîñëîâàêèè, Ãåðìàíèè è ò.ä. Ìíîãîñòîðîííèé ðàñöâåò êàçàõñêîé ëèòåðàòóðû ÿâèë­ñÿ âàæíîé æèçíåííîé ïðåäïîñûëêîé ê òîìó, ÷òîáû â ñðåäíèå ó÷åáíûå çàâåäåíèÿ Êàçàõñòàíà âîøëè îñîáûå êóð­ñû ïî èñòîðèè êàçàõñêîé ëèòåðàòóðû, áûëè ñîçäàíû ôèëîëî­ ãè÷åñêèå ôàêóëüòåòû ïî èçó÷åíèþ êàçàõñêîãî ÿçûêà è ëèòåðàòóðû, êîòîðûå ÷èòàþòñÿ ìíîãèìè êàçàõñêèìè ó÷å­ íûìè-ôèëîëîãàìè. È ÷òî îñîáåííî õàðàêòåðíî äëÿ ðàçâèòèÿ äóõîâíîé êóëüòóðû âñåõ íàðîäîâ Ñðåäíåé Àçèè, â òîì ÷èñëå Êàçàõ­ ñòàíà – ýòî òî, ÷òî èñòîðè÷åñêè ïðååìñòâåííàÿ ñâÿçü ñîâðåìåííîé êóëüòóðû, íàóêè, èñêóññòâà, ëèòåðàòóðû ñ ïðîøëûìè, ëó÷øèìè òðàäèöèÿìè â èñòîðèè ýòèõ íàðîäîâ íå óòåðÿíà. Îíà æèâà è ïðî÷íà. Ñîõðàíÿÿ è ãëóáîêî èçó÷àÿ ëó÷øèå ïàìÿòíèêè ïðîø­ ëîãî, íàñëåäèå äåÿòåëåé èñêóññòâà è ëèòåðàòóðû, ñîâåò­ ñêèìè ïèñàòåëÿìè íîâàòîðñêè îáîãàùàþòñÿ èõ òðàäèöèè âëèÿíèÿìè êóëüòóð ïåðåäîâûõ íàðîäîâ ìèðà, è â òîì ÷èñëå ðóññêîãî êëàññè÷åñêîãî èñêóññòâà.  ýòîì ïðîöåññå ñîç­äàþòñÿ áîëüøèå ñîöèàëèñòè÷åñêèå äóõîâíûå öåííîñ­òè ýòèõ íàðîäîâ, è îí, íàðÿäó ñ ìàòåðèàëüíûì ïðîãðåññîì, ñîñòàâëÿåò âåëèêèé ïëîä ñîöèàëèñòè÷åñêîãî âîçðîæäåíèÿ íàðîäîâ, îñâîáîæäåííûõ îò îêîâ èìïåðèàëèçìà è êîëî­ íèàëèçìà. Ýòî ìîãó÷åå ïàðàëëåëüíîå ðàâíîïðàâíîå ðàçâèòèå êóëüòóðû íàøèõ íàðîäîâ ïðîõîäèò â óñëîâèÿõ âåëèêîé ëåíèíñêîé äðóæáû âñåõ íàöèîíàëüíîñòåé. Íå ñåêðåò, ÷òî âñå ýòè â ïðîøëîì óãíåòåííûå íàðîäû áûâøèõ êîëîíèé öàðñêîé Ðîññèè, èç-çà óñèëèé ñâîèõ ïðàâèòåëåé, ïðèâåðæåíöåâ ïàòðèàðõàëüíî-ôåîäàëüíîé ñòàðèíû, íàõîäèëèñü â òðàãè÷åñêîé îò÷óæäåííîñòè äðóã îò äðóãà. Èñòîðèÿ ìåëêèõ õàíñòâ â Ñðåäíåé Àçèè è â Êàçàõñòàíå, èñòîðèÿ ìàíàïñòâà â Êèðãèçèè ÿâëÿëà ñîáîé íåïðåðûâíóþ öåïü ìåæíàöèîíàëüíûõ è ìåæðîäîâûõ ðàñïðåé. Ýòî áûëà

äëèòåëüíàÿ òðàãè÷åñêàÿ ýïîõà ïðîçÿáàíèÿ, ãäå â òåìíîòå è íåâåæåñòâå ÷àõëà þíîñòü, ãäå â áåñïðàâèè è ðàáñòâå ãèáëà ìàòü-ìóñóëüìàíêà, ãäå óáîãî è ñêóäíî ñêëàäûâàëîñü îòöîâñòâî. Èç âñåãî ýòîãî ñîñòîÿëà ïðèçðà÷íàÿ ñóäüáà ïëåìåíè, ðîäà, îòäåëüíîãî ÷åëîâåêà, æèòåëåé êèøëàêîâ, àóëîâ, ãîðîäîâ. À íûíå èíàÿ ñóäüáà òåõ æå íàðîäîâ Ñðåäíåé Àçèè, Êàçàõñòàíà ÿâëÿåò ìèðó íåîáû÷àéíóþ, ñîëíå÷íî îçàðåííóþ ñóäüáó ïîêîëåíèé, ìàòåðèíñòâà, îòöîâñòâà, äåòñòâà, ãäå êàæäàÿ ëè÷íàÿ ñóäüáà êàçàõà, òàäæèêà, óçáåêà, òóðêìåíà, êèðãèçà, èìåþùåãî îò ðîäó øåñòüäåñÿò-ïÿòüäåñÿò, ñîðîê ïÿòü ëåò, ïðåäñòàâëÿåò ñîáîþ ÷óäåñíóþ ýïîïåþ, òðàãè÷åñêîå íà÷àëî êîòîðîé áûëî â àçèàòñêîì ñðåäíåâåêîâüå, à ñ÷àñò­ ëèâîå ðàçâèòèå – óæå â ïðåääâåðèè êîììóíèçìà. Ëè÷íîñòü, äàæå îäíà, â ñâîåé ñóäüáå, ñëîâíî â ôîêóñå ñâåëà âðåìÿ îò äàëè âåêîâ äî ñåðåäèíû ÕÕ ñòîëåòèÿ, îò àçèàòñêîé ïàòðèàðõàëüùèíû äî ÷àÿíèé êîììóíèçìà, ìèíóÿ öåëûå ôîðìàöèè èñòîðè÷åñêîãî ðàçâèòèÿ. Âîò ÷òî ìîãëà áû ïîâåäàòü êàæäàÿ îòäåëüíàÿ áèîãðà­ ôèÿ ñûíà è äî÷åðè íàøèõ íàðîäîâ, ñàìîé ñâîåé æèçíüþ êàçàõñêèé ó÷åíûé, êàçàõñêàÿ íàðîäíàÿ àðòèñòêà, êàçàõñêèé ïèñàòåëü, âðà÷, èíæåíåð, àãðîíîì, ïàðòèéíûå è ñîâåòñêèå äåÿòåëè. È ñóäüáà îòäåëüíîãî ÷åëîâåêà, è ñóäüáà íàðîäîâ â öåëîì ñëóæèò óáåäèòåëüíåéøèì, íåîïðîâåðæèìûì äî­ êà­çàòåëüñòâîì âñåãî òîãî, ÷òî êàê âåëèêàÿ ïðàâäà íà­øåé èñòîðèè áûëà ïîâåäàíà óñòàìè äðóãà âñåõ íàðîäîâ Çåì­ ëè – ðóêîâîäèòåëÿ ñîâåòñêîé äåëåãàöèè íà ÕV ñåññèè Ãåíåðàëüíîé Àññàìáëåè Í.Ñ. Õðóùåâà. È âî èìÿ ýòîé ñàìîé âåëèêîé ïðàâäû íàøåãî âðåìåíè, âî èìÿ ìèðà è áðàòñòâà, âî èìÿ ãèáåëè êîëîíèàëèçìà ìû ïðîòÿãèâàåì ðóêè íàøåé äðóæáû è ñîëèäàðíîñòè íàðîäàì Àçèè è Àôðèêè! Âàøè ðóêè, äðóçüÿ! Âàøó ðóêó, äðóã, ñîáðàò êîíãîëåçåö! Âàøó ðóêó, äðóã, ñîáðàò àëæèðåö!

ÐÓÊÈ ÄÐÓÆÁÛ, ÁÐÀÒÜЯ! Íèêîãäà åùå â èñòîðèè ÷åëîâå÷åñòâà òàê íå ñïëåòàëèñü ÷àÿíèÿ âñåõ íàðîäîâ çåìëè, íå ñòó÷àëè òàê â óíèñîí ñåðäöà ëþäåé âñåõ ðàñ, îêðûëåííûõ íàäåæäîé è âåðîé â ðàçóì è ìóäðîñòü, êàê íûíå.  êàêîé áû ãðóäè íè áèëîñü ñåðäöå ÷åëîâåêà äîáðîé âîëè – â ÷åðíîé, áåëîé èëè æåëòîé, – îíî ïðåèñïîëíåíî íàäåæäû, òàêîé æå åäèíîé, êàê åäèí öâåò ýòîãî ñåðäöà, åäèíà êðîâü ëþäñêàÿ, ïðîëèòàÿ çà ñâîáîäó è íåçàâèñèìîñòü íà ëþáîì ìàòåðèêå. Ïðîáëåìà îñëàáëåíèÿ ìåæäóíàðîäíîé íàïðÿæåííîñòè, ïðîáëåìà îñóùåñòâëåíèÿ âñåîáùåãî è ïîëíîãî ðàçîðóæåíèÿ, èñêëþ÷åíèÿ âîéí èç æèçíè ÷åëîâå÷åñòâà, óíè÷òîæåíèÿ êîëîíèàëüíîé ñèñòåìû – ýòî âå÷íîå ñòðåìëåíèå íàðîäîâ, ýòî èõ ìå÷òà î ìèðå áåç âîéíû è óãíåòåíèÿ, â ìèðå, ãäå ïðîöâåòàþò âñå ðàññû è íàöèîíàëüíîñòè. È îíà, ýòà ìå÷òà, äîëæíà â êîíöå êîíöîâ îñóùåñòâèòüñÿ, íåñìîòðÿ íà âñå ïðîòèâîäåéñòâèÿ. Åå âîïëîùåíèå â æèçíü íåèçáåæíî ïîòîìó, ÷òî, êàê ãîâîðÿò ó íàñ â Àçèè, “Âååðîì íå çàùèòèøü ïîëå îò ñîëíöà” èëè, êàê óòâåðæäàþò íàðîäû Àôðèêè, “Êàê íè äîëãà íî÷ü, äåíü ïðèäåò”. Ìû ñ îñîáûì ïðèñòðàñòèåì îáðàùàåì ñâîè âçîðû ê íàðîäàì Àôðèêè è Çàðóáåæíîé Àçèè, íûíåøíÿÿ ñóäüáà êîòîðûõ íàïîìèíàåò íàøó íåäàâíþþ èñòîðèþ, âðåìÿ, êîãäà íàðîäû Ñðåäíåé Àçèè è Êàçàõñòàíà áûëè óãíåòåíû è îáåçäîëåíû. Òîëüêî Îêòÿáðü ïî-èíîìó ïîñòàâèë âîïðîñ î æèçíè è ðàçâèòèè ìàëûõ è áîëüøèõ íàöèé. Èäåÿ ìèðà, ðàçîðóæåíèÿ è âîçðîæäåíèÿ îñâîáîæäåí­ íûõ îò êîëîíèàëüíîãî ãíåòà íàðîäîâ – ýòî òðåáîâàíèå èñòîðèè, ðàçóìà, îïèðàþùåãîñÿ íà ãëóáî÷àéøåå ïîíèìàíèå ïó­òåé ðàçâèòèÿ ÷åëîâå÷åñòâà. ß ñ ãîðäîñòüþ ãîâîðþ, ÷òî ñåãîäíÿøíÿÿ æèçíü ìîåãî ðîäíîãî Êàçàõñòàíà, ðåñïóáëèê Ñðåäíåé Àçèè ìîæåò ïîñëóæèòü íàãëÿäíûì ñâèäåòåëü­ ñòâîì ïðåâîñõîäñòâà ñîöèàëèçìà íàä êàïèòàëèçìîì, ñâèäå­

òåëüñòâîì ïðåèìóùåñòâà îáùåñòâåííîãî ñòðîÿ, îñíîâàííîãî íà óâàæåíèè è ðàâíîïðàâèè íàðîäîâ, íàä îáùåñòâîì, ðàçäåëåííûì íà ãîñïîä è ðàáîâ, íà õîçÿåâ è ñëóã. Óëó÷øåíèå ìàòåðèàëüíûõ óñëîâèé ñîçäàëî ïðåêðàñ­ íûå ïðåäïîñûëêè äëÿ ðîñòà è ðàñöâåòà êóëüòóðû íàøèõ íàðîäîâ. ß õîòåë áû ñåãîäíÿ îñòàíîâèòüñÿ ëèøü íà ðàçâè­ òèè äóõîâíîé êóëüòóðû, ðàçâèòèè íàóêè, ïðîñâåùåíèÿ, èñ­êóññòâà, ëèòåðàòóðû â ìîåì ðîäíîì Êàçàõñòàíå. Çà îäíó, äà è òî íåïîëíóþ, ÷åëîâå÷åñêóþ æèçíü ñðåäè êàçàõñêîãî íàðîäà öåëèêîì ëèêâèäèðîâàíà íåãðàìîòíîñòü. Åñëè äî ðåâîëþöèè òîëüêî 2-3 ïðîöåíòà êàçàõîâ óìåëè ÷èòàòü è ïèñàòü, åñëè ó íàñ òîãäà ïî÷òè íå áûëî ñâåòñêîé øêîëû íà íàöèîíàëüíîì ÿçûêå, òî ñåé÷àñ â Êàçàõñòàíå ìû èìååì íå òîëüêî äåñÿòêè òûñÿ÷ îáùåîáðàçîâàòåëüíûõ øêîë, íî è ñïåöèàëèçèðîâàííûå ó÷åáíûå çàâåäåíèÿ – ó÷èëèùà, òåõíèêóìû è î÷åíü ìíîãî âûñøèõ ó÷åáíûõ çàâåäåíèé. Ýòî ñîçäàëî âåëèêîëåïíûå âîçìîæíîñòè äëÿ ðàçâèòèÿ íàóêè. Ñåãîäíÿ Êàçàõñêàÿ àêàäåìèÿ íàóê îáúåäèíÿåò äåñÿòêè íàó÷íî-èññëåäîâàòåëüñêèõ èíñòèòóòîâ, ãäå òðóäÿòñÿ òûñÿ÷è ó÷åíûõ, â ÷èñëå êîòîðûõ åñòü è òàêèå, êàê âñåìèðíî èçâåñòíûé ó÷åíûé, ïðåçèäåíò àêàäåìèè, ãåîëîã Êàíûø Ñàòïàåâ, ëàóðåàò Ëåíèíñêîé è Ãîñóäàðñòâåííîé ïðåìèé. Ó íàñ âûðîñëî íåìàëî âûäàþùèõñÿ ó÷åíûõ-êàçàõîâ ïî÷òè âî âñåõ îòðàñëÿõ íàóêè – áèîëîãîâ, ôèçèêîâ, ìàòåìàòèêîâ, àñòðîíîìîâ, õèìèêîâ, èíæåíåðîâ, ãåîëîãîâ, ãîðíÿêîâ, ìåòàëëóðãîâ è ïðåäñòàâèòåëåé ðàçíîîáðàçíûõ îáëàñòåé ãóìàíèòàðíûõ íàóê. Îñîáî ðàçèòåëåí ïðèìåð áûñòðîãî, ÷óäåñíîãî ðàçâèòèÿ êàçàõñêîãî íàöèîíàëüíîãî èñêóññòâà. Îáðàçíî åãî ðàçâèòèå ìîæíî áûëî áû ïðåäñòàâèòü êàê ïóòü îò îäèíîêîé äîìáðû äî ñèìôîíè÷åñêîãî îðêåñòðà, îò ïåâöà äî ìíîãîãîëîñîé êàïåëëû, äî íàöèîíàëüíîé îïåðû. Êàçàõñêèå êîìïîçèòîðû, âîîðóæåííûå ñîâðåìåííûìè çíàíèÿìè òåîðèè è èñòîðèè ìóçûêè, ñîçäàþò ïðîèçâåäåíèÿ ñëîæíåéøåé êîìïîçèöèè: ñêðèïè÷íûå êîíöåðòû, ñèìôîíèè, ñèìôîíè÷åñêèå ïîýìû, ïîëíîçâó÷íûå îïåðû, îðàòîðèè. Åñëè ó íàøèõ íàðîäîâ äî Îêòÿáðüñêîé ðåâîëþöèè íå áûëî íàñòîÿùåãî, â åâðîïåéñêîì ñìûñëå ñëîâà, òåàò­ ðàëüíîãî èñêóññòâà, òî ïîñëå ðåâîëþöèè áûëè ñîçäàíû îïåðíûå ñïåêòàêëè. Ëó÷øèå íàøè îïåðíûå ïåâöû ïîëó÷èëè

âñåñîþçíîå ïðèçíàíèå è óäîñòîåíû çâàíèÿ íàðîäíûõ àðòèñòîâ ÑÑÑÐ. Íåîáû÷àéíî áîãàòî ðàçâèëîñü íàðîäíîå èñêóññòâî â âèäå ìàññîâûõ êîëëåêòèâîâ ñàìîäåÿòåëüíîñòè. Íåò ñåé÷àñ â íàøåé ðåñïóáëèêå ðàéîíà, êîòîðûé íå âûäâèãàë áû èç ìîëîäåæè ïåâöîâ, àðòèñòîâ, àêûíîâ. Âñþäó – â êîëõîçíûõ ñåëåíèÿõ è â ïðîìûøëåííûõ ãîðîäàõ – ìû âèäèì ðàçíîñòîðîííèé ðîñò òàëàíòîâ è äàðîâàíèé. Êàê íèêîãäà, ïðîÿâëÿåòñÿ íûíå íåèññÿêàåìûé ãåíèé è òâîð÷åñêèé äóõ íàðîäà. Ëþäè èñêóññòâà è çðèòåëè – ýòî íå ðàçîáùåííûå, à òåñíî ñëèòûå íà÷àëà, âçàèìíî âäîõíîâëÿþùèå äðóã äðóãà. Íåîáû÷àéíî ÿðêî è ðàçâèòèå êàçàõñêîé ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðû. Ñëîâåñíî-ïîýòè÷åñêîå òâîð÷åñòâî êàçàõñêîãî íàðîäà áû­ ëî äî ðåâîëþöèè ïðåäñòàâëåíî â îñíîâíîì îäíèì æàíðîì – ïîýçèåé. Ñåé÷àñ êàçàõñêàÿ ëèòåðàòóðà ïðåäñòàâëåíà ïðåæäå âñåãî ìíîãîîáðàçèåì æàíðîâ: ïîýçèåé, õóäîæåñòâåííîé ïðîçîé, äðàìàòóðãèåé, êðèòèêîé, ëèòåðàòóðîâåäåíèåì. Êàäðû ëèòåðàòóðû ñîñòîÿò íûíå èç âûñîêîîáðàçîâàííûõ ëþäåé, âîîðóæåííûõ çíàíèåì áîãàòñòâ íå òîëüêî ñâîåé, íî è ìèðîâîé êóëüòóðû. Êàê áëàãîòâîðíûå èòîãè òâîð÷åñêèõ ïîèñêîâ íàøèõ ïèñàòåëåé, â êàçàõñêîé ëèòåðàòóðå ïîÿâèëèñü ïðîèçâåäåíèÿ, êîòîðûå ñòàëè íûíå äîñòîÿíèåì íå òîëüêî ñîâåòñêèõ ÷èòàòåëåé, íî è ïåðåâåäåíû íà ìíîãèå ÿçûêè íàðîäîâ ìèðà, èçäàíû â Àíãëèè, Ôðàíöèè, Àìåðèêå, Êèòàå, ×åõîñëîâàêèè, Ãåðìàíèè è ò.ä. È âîò ýòî ìíîãîñòîðîííåå ðàçâèòèå êàçàõñêîé ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðû ÿâèëîñü âàæíîé æèçíåííîé ïðåäïîñûëêîé äëÿ òîãî, ÷òîáû â ñðåäíèõ ó÷åáíûõ çàâåäåíèÿõ Êàçàõñòàíà íà÷àòü ÷èòàòü îñîáûå êóðñû ïî èñòîðèè êàçàõñêîé ëèòåðàòóðû. Áûëè ñîçäàíû ôèëîëîãè÷åñêèå ôàêóëüòåòû ïî èçó÷åíèþ êàçàõñêîãî ÿçûêà è ëèòåðàòóðû. È ÷òî îñîáåííî õàðàêòåðíî äëÿ ðàçâèòèÿ äóõîâíîé êóëüòóðû âñåõ íàðîäîâ Ñðåäíåé Àçèè è Êàçàõñòàíà – èñòîðè÷åñêè ïðååìñòâåííàÿ ñâÿçü ñîâðåìåííîé êóëüòóðû è íàóêè, èñêóññòâà è ëèòåðàòóðû ñ ëó÷øèìè òðàäèöèÿìè ïðîøëîãî íå óòåðÿíà, íàîáîðîò, îíà æèâà è ïðî÷íà, ïîëó÷èëà ñâîå áëåñòÿùåå ðàçâèòèå.

Ñîõðàíÿÿ è ãëóáîêî èçó÷àÿ ëó÷øèå ïàìÿòíèêè ïðîø­ ëîãî, ñîâåòñêèå ïèñàòåëè íîâàòîðñêè îáîãàùàþò òðàäèöèè êóëüòóðû íå òîëüêî ñâîåãî íàðîäà, íî è âñåõ íàðîäîâ ìèðà.  õîäå ýòîãî ïðîöåññà ñîçäàþòñÿ áîëüøèå äóõîâíûå öåííîñòè, êîòîðûå íàðÿäó ñ ìàòåðèàëüíûì ïðîãðåññîì ãîâîðÿò î âåëèêîì âîçðîæäåíèè íàðîäîâ, îñâîáîæäåííûõ îò îêîâ èìïåðèàëèçìà è êîëîíèàëèçìà, ãîâîðÿò î òîðæåñòâå âåëèêîé äðóæáû âñåõ íàöèé Ñîâåòñêîãî Ñîþçà, îñíîâàííîé íà ïðèíöèïàõ ëåíèíñêîé íàöèîíàëüíîé ïîëèòèêè. Âåäü íå ñåêðåò, ÷òî âñå ýòè â ïðîøëîì óãíåòåííûå íàðîäû – íàðîäû áûâøèõ êîëîíèé öàðñêîé Ðîññèè – èç-çà óñèëèé ñâîèõ ïðàâèòåëåé, ïðèâåðæåíöåâ ïàòðèàðõàëüíîôåîäàëüíîé ñòàðèíû, íàõîäèëèñü â òðàãè÷åñêîé îò÷óæ­ äåííîñòè äðóã îò äðóãà. À íûíå ñóäüáà òåõ æå íàðîäîâ Ñðåäíåé Àçèè è Êàçàõ­ ñòàíà ÿâëÿåò ìèðó íåîáû÷íîå, ñîëíå÷íî îçàðåííîå ñ÷àñòüå ïîêîëåíèé, ñ÷àñòüå ìàòåðèíñòâà, îòöîâñòâà, äåòñòâà. Êàæäàÿ ëè÷íàÿ ñóäüáà êàçàõà, òàäæèêà, óçáåêà, òóðêìåíà, êèðãèçà, èìåþùåãî îò ðîäó øåñòüäåñÿò, ñîðîê ïÿòü ëåò, ïðåäñòàâëÿåò ñîáîþ ÷óäåñíóþ ýïîïåþ, òðàãè÷åñêîå íà÷àëî êîòîðîé áûëî â àçèàòñêîì ñðåäíåâåêîâüå, à ñ÷àñòëèâîå ðàçâèòèå – óæå â ïðåääâåðèè êîììóíèçìà. È ïîòîìó âî èìÿ ýòîé ñàìîé âåëèêîé ïðàâäû íàøå­ ãî âðåìåíè, âî èìÿ ìèðà è áðàòñòâà, âî èìÿ ãèáåëè êîëîíèàëèçìà ìû ïðîòÿãèâàåì ðóêè íàøåé äðóæáû è ñîëèäàðíîñòè íàðîäàì Àçèè è Àôðèêè! Âàøè ðóêè, äðóçüÿ!

ÒÐÅÁÎÂÀÍÈÅ ÂÐÅÌÅÍÈ Ïðîèçîøëî íåîáû÷àéíîå. Ñîâåòñêèé âûìïåë âçáîðîç­­ äèë òà­èíñòâåííóþ ïîâåðõíîñòü Ëóíû… Ñîâåòñêèé ÷åëî­âåê, íàø ñ âàìè ñîâðåìåííèê, ãîòîâèòñÿ ê ìåæïëàíåòíûì ïå­ ðå­ëåòàì. È âîò ìû, ïèñàòåëè, ëþäè, çàíèìàþùèåñÿ ñîâñåì èíîé ñôåðîé ÷åëîâå÷åñêîé äåÿòåëüíîñòè – èñêóññòâîì, ñòîèì îçàäà÷åííûå, âîñõèùåííûå, î÷àðîâàííûå âåëèêèìè äîñòè­ æåíèÿìè íàóêè. Íî ìû íå òîëüêî î÷àðîâàíû. Ìû åùå è ñïðàøèâàåì ñåáÿ: “Ãäå íàøå ìåñòî, â ÷åì ñåãîäíÿ ñìûñë íàøåãî òðóäà? Êàêîâû ïóòè è çàäà÷è ðàçâèòèÿ ëèòåðà­òóðû?” Ñïóòíèêè, êîñìè÷åñêèå êîðàáëè è ðàñùåïëåííûé àòîì íå íà øóòêó âñòðåâîæèëè íåêîòîðûõ ëèòåðàòîðîâ. Íå èçëèøíÿ ëè íàøà òðåâîãà? Ìíå äóìàåòñÿ – íå èçëèøíÿ. Ïðàâäà, ÿ íå ìîãó ðàç­ äåëèòü òî÷êó çðåíèÿ íà ñóäüáû ñîâðåìåííîãî èñêóññòâà, âûñêàçàííóþ Àíòîêîëüñêèì è Ê. Çåëèíñêèì, îòêðûâ­øèìè ýòó äèñêóññèþ. Íî ÿ ïðèâåòñòâóþ íà÷àâøèéñÿ ðàçãîâîð êàê çàêîííóþ âçûñêàòåëüíîñòü ïèñàòåëåé ê ñåáå, ê ñâîåìó äåëó. Ñåãîäíÿ íàì åñòü î ÷åì ãîâîðèòü. Ðàçðûâ, êîòîðûé ñóùåñòâóåò ñåé÷àñ ìåæäó âîçìîæíîñòÿìè èñêóñ­ñòâà ñ òåì, ÷òî îíî ïðåäëàãàåò ïîêà ñîâðåìåííèêó, íå ìîæåò íå áåñïîêîèòü è ÷èòàòåëåé, è ïèñàòåëåé. È âîò ðàñòåò ÷èñëî ó÷àñòíèêîâ íàøåãî ëèòåðàòóðíîãî äèñêóñ­ñèîííîãî êëóáà. Êàæäûé ñòðåìèòñÿ âíåñòè ñâîþ ëåïòó â ñïîð, à âñå âìåñòå ìû èùåì èñòèíó. Ìíå òîæå òðóäíî óäåðæàòüñÿ è íå âñòóïèòü íà ñîáëàçíèòåëüíûé è òðóäíûé ïóòü åå ïîèñêîâ. Êàê æå áûòü ñ ëèòåðàòóðîé â âåê êîñìîñà? ß áû ìîã íà÷àòü, íàïðèìåð, ñ òîãî, ÷òî èñêóññòâî, à çíà÷èò, è ëèòåðàòóðà, ÿâëÿÿñü, êàê ãîâîðÿò ýñòåòèêè, ñðåäñòâîì îáðàçíîãî ïîçíàíèÿ, îáåñïå÷èâàþò ïðååì­

ñòâåííîñòü ïåðåäîâîé êóëüòóðû. Èëè ñ òîãî, ÷òî íà ïðîòÿæå­ íèè òûñÿ÷åëåòèé òâîð÷åñêèìè óñèëèÿìè ÷åëîâå÷åñòâà, óñèëèÿìè ìíîãèõ ýïîõ è íàðîäîâ ñîçäàíà öåííåéøàÿ ñîêðîâèùíèöà èñêóññòâà, ÷òî áûëî áû ïðåñòóïíî ñáðà­ ñûâàòü åå ñåãîäíÿ ñî ñ÷åòà, äàæå ñ âûñîòû ñàìûõ íîâåé­ øèõ è ñàìûõ óäèâèòåëüíåéøèõ íàó÷íûõ îòêðûòèé… Ìîã áû íà÷àòü òàê. Íî âîò ÿ âñïîìèíàþ ñêàçàííîå Ïëàòîíîì î Ãîìåðå, êàê î ïîýòå, âîñïèòàâøåì Ýëëàäó… Òîëüêî ëè Ýëëàäó âîñïèòàë Ãîìåð? È ÿ âñïîìèíàþ ñëîâà Ìàðêñà î òîì, ÷òî ïðîèçâåäåíèÿ ãðå÷åñêîãî èñêóññòâà “ïðîäîëæàþò äîñòàâ­ ëÿòü íàì õóäîæåñòâåííîå íàñëàæäåíèå è â èçâåñòíîì ñìûñëå ñîõðàíÿþò çíà÷åíèå íîðìû è íåäîñÿãàåìîãî îá­ðàçöà”. Âëèÿíèå èñêóññòâà íà íàø âíóòðåííèé ìèð, íà ôîð­ ìèðîâàíèå ïñèõèêè, âîñïèòàíèå ëè÷íîñòè… Äà êàê æå ìû çàáûëè îá ýòîì – î ãëàâíîì! Âîò ìû ÷àñòî ãîâîðèì è ïèøåì, ÷òî Ãîìåð îòðàçèë ñâîåîáðàçèå ìèðîâîççðåíèÿ è ìèðîîùóùåíèÿ ëþäåé ñâîåé ýïîõè. Íî òîëüêî ëè ëþáîïûòñòâî, âåðíåå, ëþáîçíàòåëü­ íîñòü, ïðèâëåêàåò íàñ ê íåìó ñåãîäíÿ? È òîëüêî ëè “÷èñòîå” ýñòåòè÷åñêîå íàñëàæäåíèå? Èëè, ÷èòàÿ “ñòàðûå ïåñíè”, ìû èùåì â íèõ íîâûé ëàä, áåðåì ÷òî-òî è ñå­ãîäíÿ íàì íóæíîå? Êîíå÷íî, ýòî òàê. È ñåãîäíÿ Ãîìåð âîñïèòûâàåò ìûñëü, ÷óâñòâî, äóøó íàøåãî ñîâðåìåííèêà. Òåì áîëåå ìîæíî ýòî ñêàçàòü î õóäîæíèêàõ ýïîõ, áîëåå áëèçêèõ íàì. Ðàçâå íå âîñïèòûâàåò íàñ ñåãîäíÿ Ïóøêèí, âîñïèòàâøèé è ïåðåäîâóþ Ðîññèþ ïðîøëîãî âåêà? Ðàçâå íå âîñïèòûâàåò Ìàÿêîâñêèé? Âîñïèòûâàþò è äðóãèå êëàññèêè âñåõ âåêîâ è íàðîäîâ… Îíè íå áûëè áû êëàññèêàìè, åñëè áû íå îñòàâëÿëè ñâîåé ïå÷àòè íà äóõîâíîì îáëèêå öåëûõ ïîêîëåíèé. Äà, åñòü â èñêóññòâå öåííîñòè íåïðåõîäÿùèå. Íèêà­êèå “ëóííèêè” íå ìîãóò èõ çà÷åðêíóòü äëÿ íàñ, êàê íå ìî­æåò ïûòëèâàÿ è òîðæåñòâóþùàÿ íûíå íàó÷íàÿ ìûñëü ÷åëîâåêà èñ÷åðïàòü ñîáîé âñå áîãàòñòâî åãî ëè÷íîñòè. “ß ïîì­íþ ÷óäíîå ìãíîâåíüå…” íå ïåðåñòàíåò ïëåíÿòü, êàê íå ïå­ ðåñòàíóò ïëåíÿòü ëþäåé Çåìëè äåòñòâî, þíîñòü, ëþáîâü, ïðèðîäà, ÷åëîâåê, ê êàêèì áû âåðøèíàì íàó÷íûõ çíàíèé î íåì ìû íè ïîäíèìàëèñü. Âìåñòå ñ ÷åëîâåêîì áóäóùåãî âîéäåò èñêóññòâî è â êîììóíèçì, â íàø çàâòðàø­íèé äåíü.

Ïî ìåíüøåé ìåðå íàèâíî äóìàòü ñåãîäíÿ, ÷òî ïîýçèÿ, èñêóññòâî óæå íå íóæíû, ÷òî íàóêà âîñïèòûâàåò áîëåå ðåçóëüòàòèâíûì è “ñîâðåìåííûì” ñïîñîáîì, ÷òî íàø äó­ õîâíûé ìèð íå íóæäàåòñÿ â “óñòàðåâøåé” ïèùå. Íà ýòîì ïóòè íàñ æäóò ðîáîòû, î êîòîðûõ õîðîøî ñêàçàë íåäàâíî â ñâîèõ ñòèõàõ “Íàóêà è óòîïèÿ” ïîýò Í. Êîðæàâèí, à íå ãàðìîíè÷åñêè ðàçâèòàÿ ÷åëîâå÷åñêàÿ ëè÷íîñòü. Êàê-òî îäèí èç êðóïíûõ ñîâðåìåííûõ ïîëèòè÷åñêèõ äåÿòåëåé ïèñàë, ÷òî ïðîñèäåë òðè ìåñÿöà íàä òðåìÿ ñòðà­ íèöàìè Ýéíøòåéíà. ×òî æå, ìîæåò áûòü, èíîìó ëèòåðà­òîðó ïîíàäîáèòñÿ íà ýòî è òðè ãîäà. Íî â ýòîì ëè äåëî? Âåäü îò òîãî, ÷òî ïîýò íàñûòèò ñâîé ñòèõ, ñêàæåì, ïîíÿ­òèÿìè êâàíòîâîé ìåõàíèêè èëè êèáåðíåòèêè, àñòðîôè­çèêè è àñòðîáîòàíèêè, ìû íå óçíàåì î íàøåì ñîâðåìåí­íèêå, î áîãàòñòâå åãî ÷óâñòâ è ìûñëåé ïîëíåå è áîëüøå, ÷åì çíàëè äî ñèõ ïîð. Ïî÷åìó? Äà ïîòîìó, ÷òî èñêóññòâî âîâñå íå íèçøàÿ ñòóïåíüêà ïîçíàíèÿ ïî ñðàâíåíèþ ñ íàóêîé, íå àðèôìå­òèêà â ñðàâíåíèè ñ âûñøåé ìàòåìàòèêîé. ß ñîâåðøåííî ñîãëàñåí ñ òåìè ó÷àñòíèêàìè äèñêóññèè, êîòîðûå ãîâî­ðÿò, ÷òî ó èñêóññòâà åñòü ñâîé ïðåäìåò, ñâîÿ ëîãèêà ðàçâèòèÿ, ñâîÿ äèàëåêòèêà. Ïðàâäà, ýòî ñîâñåì íå çíà÷èò, ÷òî ñïåöèàëèñòû â îïðåäåëåííûõ îáëàñòÿõ çíàíèÿ íå áó­äóò ïðèõîäèòü è â ëèòåðàòóðó. Íàäî òîëüêî ïîìíèòü, ÷òî îíè ïðèõîäÿò â íåå êàê ïèñàòåëè. Òóò äîëæíû áûòü ñîáëþäåíû òà ìåðà è òîò òàêò, ñ êàêèìè ïðèøåë, íàïðèìåð, â ëèòåðàòóðó ×åõîâ-âðà÷. Äà, ÷åëîâåêîâåäåíèå – ýòî ñîâñåì îñîáàÿ îáëàñòü. Çíà­íèÿ ôèçèêà èëè õèìèêà íå ìîãóò ñëóæèòü çäåñü çà­ âåòíûì êëþ÷îì, îòïèðàþùèì äâåðü èñêóññòâó, îòêðû­ âàþùèì ïåðåä íèì íîâóþ ýïîõó ðàñöâåòà. Ãëóáîêî è âñåñòîðîííå ðàñêðûâàòü â îáðàçå äóõîâíûé ìèð ÷åëî­âåêà! Ýòî äàíî òîëüêî èñêóññòâó. Äàíòå, Øåêñïèð, Ñåð­âàíòåñ, Ãåòå, Òîëñòîé… Íàøà çàäà÷à ñîñòîèò ñåãîä­íÿ â òîì, ÷òîáû äîñòîéíî âêëþ÷èòüñÿ â ïåðåêëè÷êó âåêîâ, ÷òîáû ðÿäîì ñ èìåíàìè Äîí-Êèõîòà è Ãàìëåòà, Ôàóñòà è Áîëêîíñêîãî âñòàëè èìåíà è ãåðîåâ íàøåãî âðåìåíè. Ïóñòü íå îáèäÿòñÿ íà ìåíÿ ïðåäñòàâèòåëè äðóãèõ âè­äîâ èñêóññòâà –ëèòåðàòóðå çäåñü ïåðâîå ñëîâî.

Íàñ æäóò ïåðåìåíû Íà ýòîì ñõîäÿòñÿ âñå ñïîðÿùèå. Èñêóññòâî äîëæíî èç­ ìåíèòüñÿ, ÷òîáû ðàññêàçàòü âåðíî îá èçìåíèâøåìñÿ ìèðå. Âîïðîñ â òîì, ãäå æäóò íàñ ýòè ïåðåìåíû. Íà ýòîò ñ÷åò âûñêàçàíî óæå íåìàëî òî÷åê çðåíèÿ.  îñíîâíîì ãîâîðÿò î ëàêîíèçìå, î íîâîì ðèòìå ôðàçû, îá èçìåíåíèè æàíðîâûõ ãðàíèö – â îáùåì, î íåîáõîäèìîñòè íîâîãî ëèòåðà­òóðíîãî ñòèëÿ. Ìíå êàæåòñÿ, ýòî íå òà ãëàâíàÿ ïëîñêîñòü, â êîòîðîé äîëæåí èäòè ñåé÷àñ íàø ñåðüåçíûé, ÿ áû äàæå ñêàçàë, îò­ âåòñòâåííûé ðàçãîâîð î ëèòåðàòóðå. Âåäü ñóòü äåëà â òîì (è êàê áóäòî âñå íà ýòîì ñõîäÿòñÿ), ÷òî ÷åëîâåê âî âñåé îáúåìíîñòè åãî ïñèõèêè åùå ñëàáî ñåãîäíÿ ïîêàçàí ëèòå­ ðàòóðîé. Çíà÷èò, îá ýòîì, î íàøåì ãåðîå, è íóæíî ãîâî­ðèòü â ïåðâóþ î÷åðåäü. ×åëîâåê ñ âûñîêî ðàçâèòûì èíòåëëåêòîì – âîò êîãî æäåò ñåãîäíÿ ÷èòàòåëü! È ìîæíî íå ñîìíåâàòüñÿ â òîì, ÷òî òàêîé ãåðîé íóæåí ñåãîäíÿ è èíæåíåðó, óâëå÷åííîìó óñîâåðøåíñòâîâàíèåì ñ÷åòíûõ ìàøèí, è áèîëîãó, èçó÷àþ­ ùåìó ñîñòîÿíèå ïåðâûõ ÷åòâåðîíîãèõ ïóòåøåñòâåííèêîâ â êîñìîñ. Ýòî ÷åðòà âðåìåíè. Åñëè õîòèòå, ýòî òðåáîâàíèå âðåìåíè. ×òî æå òàêîå “èíòåëëåêòóàëüíûé”? Íåò, ýòî ñîâñåì íå ðàâíîñèëüíî ñëîâó “îáðàçîâàííûé”, èëè, êàê ìû åùå ãîâîðèì, — “èíòåëëèãåíòíûé”. Âñòðå÷àþòñÿ åùå è ñåãîäíÿ ó÷åíûå, àãðîíîìû, èíæåíåðû, ïåäàãîãè, âðà÷è, õîðîøî çíàþùèå ñâîå äåëî, íî îãðàíè÷åííûå â ñâîåì îòíîøåíèè ê æèçíè, ëèøåííûå òîãî ãëàâíîãî òâîð÷åñêîãî íà÷àëà, êî­ òîðîå äåëàåò ÷åëîâåêà ñîçíàòåëüíûì è àêòèâíûì äåÿòå­ëåì èñòîðèè! È ýíöèêëîïåäèçì òîæå íå îçíà÷àåò åùå ãëóáèíû èí­òåëëåêòà. Ðàçâèòèå çíàíèÿ èäåò ñåé÷àñ ïóòÿìè óçêîé ñïå­öèàëèçàöèè. Óíèâåðñàëèçì Àðèñòîòåëÿ, Àâèöåííû, Ëåî­íàðäî äà Âèí÷è óæå íåâîçìîæåí ñåãîäíÿ. Ýïîõà æäåò îò íàñ äðóãîãî. Ãëóáîêî è îòâåòñòâåííî ìûñëèòü î ñâîåì âðå­ìåíè – âîò ÷òî çàâåùàëà íàì ìíîãîâåêîâàÿ êóëüòóðà ÷åëîâå÷åñòâà. È íàø ïîäëèííûé ñîâðåìåííèê, êîòîðîãî æäåò ëèòåðàòóðà, – ÷åëîâåê øèðîêèõ ãîðèçîíòîâ, îõâàòû­ âàþùèé ìóäðûì, ïîíèìàþùèì âçãëÿäîì ñâîþ ýïîõó âî

âñåõ åå ïðîòèâîðå÷èÿõ. Ýòî ÷åëîâåê, óñòðåìëåííûé â áó­ äóùåå, ñòðîèòåëü êîììóíèçìà è áîðåö çà ìèð, ÷åëîâåê íå òîëüêî ñ÷àñòëèâûé íàøèì ñåãîäíÿøíèì äíåì, íî è ãëó­áîêî ÷óâñòâóþùèé íåäîñòàòêè, ìåøàþùèå íàøåìó äâèæå­íèþ âïåðåä. È ãäå áû îí íè áûë, ÷åì áû íè çàíèìàëñÿ, åìó åñòü äåëî äî âñåãî, ïîòîìó ÷òî îí íåñåò íà ñâîèõ ïëå­÷àõ îòâåòñòâåííîñòü çà ïðîèñõîäÿùåå, îí ñâÿçûâàåò çâåíüÿ èñòîðèè. Çàäà÷à ëèòåðàòóðíîãî ïðîèçâåäåíèÿ – ðàñêðûòü åãî ñåðäöå, åãî äóøó, íàïðÿæåííóþ æèçíü åãî ìûñëè. Íî, ê ñîæàëåíèþ, êàê ðåäêî åùå âñòðå÷àþòñÿ â ëèòå­ ðàòóðå ãåðîè ïîäëèííûõ ìàñøòàáîâ ýïîõè! Ñòðåìÿñü èçîáðàçèòü áîãàòûé âíóòðåííèé ìèð íàøåãî ñîâðåìåííèêà, ìû ÷àñòî ñõâàòûâàåì ëèøü åãî “âíåøíèå ïðèìåòû”, çà áèîãðàôèåé ïîâñåäíåâíûõ äåë óïóñêàÿ ñëîæíóþ áèîãðà­ ôèþ äóõà. ß ãîâîðþ “ìû”, ïîòîìó ÷òî â òîé èëè èíîé ñòåïåíè ýòà “ïðèáëèçèòåëüíîñòü” èçîáðàæåíèÿ ìèðà ìûñëåé è ÷óâñòâ ñîâðåìåííèêà – ñëàáîå çâåíî áîëüøèíñòâà íàøèõ êíèã, íàøèõ ðîìàíîâ, äðàì, ïîâåñòåé, ðàññêàçîâ… Ýòî îò­íîñèòñÿ, íàïðèìåð, è ê òàê ëþáèìûì ìíîþ ðîìàíàì Ã. Íèêîëàåâîé1, è ê íîâûì ïðîèçâåäåíèÿì Ì. Ãóñåéíà2 è Ã. Ìóñòàôèíà, è ê êíèãàì À. Ìóõòàðà3 è Ò. Ñûäûêáåêîâà, è êî ìíîãèì äðóãèì, èìåíà êîòîðûõ ìîæíî íàçâàòü ñ íå ìåíüøèì, åñëè íå ñ áîëüøèì îñíîâàíèåì. Äîëæíî áûòü âçàèìîðàñêðûòèå! ×òîáû ðàñêðûòü òàéíèêè äóøè ñîâðåìåííèêà, òàéíèêè åãî ñåðäöà, íóæíî ùåäðî ðàñêðûòü åìó íàâñòðå÷ó íàøè ñîáñòâåííûå ñåðäöà. Þíîøåñêàÿ êëÿòâà Ãåðöåíà íà Âîðîáüåâûõ ãîðàõ ðîäèëà èñòîðèþ äóøè â “Áûëîì è äó­ ìàõ”. Ñòðàñòíàÿ è ïîëíàÿ îòäà÷à ëþáâè è íåíàâèñòè ðî­ äèëà ïèñüìî Áåëèíñêîãî ê Ãîãîëþ… Äëÿ ãåðîåâ íàøèõ äíåé íàøà äóøà äîëæíà áûòü òàê æå ðàñêðûòà, òàê æå îòäàíà èì, êàê ðàñêðûâàåì è îòäàåì ìû åå íàøèì äåòÿì. Íî ìû åùå ÷àñòî ñêóïèìñÿ, ìû ñëîâíî áåðåæåì ñèëû. Êîãäà æå ìû îòäàåì èõ áåç îñòàòêà, õóäîæåñòâåííûé èòîã ãîâîðèò ñàì çà ñåáÿ. Øîëîõîâñêàÿ “Ñóäüáà ÷åëîâåêà” è ïîñëåäíÿÿ ïîýìà Òâàðäîâñêîãî, íåêîòîðûå î÷åðêè Îâå÷êèíà4 êàæóòñÿ ìíå ñòîÿùèìè, òàê ñêàçàòü, íà ëèíèè ôðîí­òà ñåãîäíÿøíåé íàøåé ëèòåðàòóðû èìåííî ïîòîìó,

÷òî àâòîðû ýòèõ êíèã íàäåëèëè ñâîèõ ãåðîåâ áåñïîêîéíîé ìûñëüþ, ÷óâñòâîì âûñîêîé îòâåòñòâåííîñòè çà ñâîå âðåìÿ. Ñàìûì áîëüøèì äîñòèæåíèåì Øîëîõîâà â åãî ðàññêàçå ÿ ñ÷èòàþ èìåííî ýòó èñêðåííîñòü âñòðå÷è àâòîðà ñ ãåðîåì, ýòî “âçàèìîðàñêðûòèå”. Ìû îñòðî îùóùàåì ñåãîäíÿ èíòåëëåêòóàëüíóþ îáåäíåí­ íîñòü íàøèõ ãåðîåâ ïî ñðàâíåíèþ ñ èíòåëëåêòóàëüíûì áîãàòñòâîì èõ ðåàëüíûõ ïðîòîòèïîâ. Íå ïîòîìó ëè è “ëèðèêà â çàãîíå”, ÷òî â öåëîì îíà íå îïðàâäûâàåò ïîêà îæèäàíèé ÷èòàòåëÿ, íå ðàñêðûâàåò ïåðåä íèì â ïîëíóþ ñèëó ðàçäóìèé “î âðåìåíè è î ñåáå”? Îñîáåííî ÿ ìîãó ñêàçàòü ýòî î ïîýçèè íàøèõ ñðåäíåàçèàòñêèõ ðåñïóáëèê, ëèòåðàòóðû êîòîðûõ ìíå íàèáîëåå çíà­êîìû è áëèçêè. Âïðî÷åì, íå òîëüêî î ïîýçèè. Êîíå÷íî, ÷èòàÿ è òîëñòûå ðîìàíû, è êîðîòêèå ðàññêàçû (èõ ñåé÷àñ íåìàëî ó íàñ), ÿ âèæó ðîñò íàøèõ áðàòñêèõ ëèòåðàòóð âøèðü, âèæó, êàê óâåëè÷èâàåòñÿ êðóã òåì, êàê óãëóáëÿåòñÿ îõâàò ïðîáëåì… Íî ìåíÿ âñå-òàêè áåñïîêîÿò èõ ãåðîè. Ïîäëèííûå èõ ãåðîè, î êîòîðûõ ìû ãîâîðèì, ÷òî îíè ïðè­çâàíû âåñòè çà ñîáîé ÷èòàòåëÿ, ñòàòü äëÿ íåãî âûñîêèì îáðàçöîì ÷åëîâåêà, – äåÿòåëè íàøèõ ñîâåòñêèõ äíåé. Äåé­ñòâèòåëüíî, ÷èòàÿ êíèãó, ìû âèäèì ýòèõ ãå­ðîåâ â òðóäå, ñëûøèì èõ âûñòóïëåíèÿ íà ïàðòèéíûõ è ïðî­ èçâîäñòâåí­íûõ ñîáðàíèÿõ, èíîãäà äàæå óçíàåì îá èõ áûòå è ñåìåé­íîé æèçíè. Íî ìèð äóøè ýòèõ ãåðîåâ âñå-òàêè ïîêà îñòàåòñÿ çàêðûòûì äëÿ ÷èòàòåëÿ. Õî÷åòñÿ äóìàòü – çà­êðûòûì. Èíà÷å ñëåäîâàëî áû ñêàçàòü – óïðîùåííûì, ïðèìèòèâèçèðîâàííûì. Âåäü ÷åëîâåê íå òîëüêî äåéñòâóåò, îí è ïðèíèìàåò ðåøåíèÿ, ñëåäñòâèåì êîòîðûõ ñòàíîâÿòñÿ åãî ïîñòóïêè. Íî î òîì, êàê “ïðèíèìàþòñÿ ðåøåíèÿ”, êàê ñîçðåâàåò â ãåðîå âíóòðåííÿÿ íåîáõîäèìîñòü “áûòü” òàê, à íå èíà÷å, ìû íå çíàåì. À ýòî-òî êàê ðàç ñåé÷àñ âàæíî è èíòåðåñíî ÷èòàòåëþ. Íî ìû, àâòîðû, ïðåäëàãàåì åìó, ãðóáî ãîâîðÿ, ïðàêòè­ öèçì ãåðîÿ, à íå èíòåëëåêò. Ðàçðûâ íåîïðàâäàííûé. ß íà­­ ìå­ðåííî íå íàçûâàþ íèêàêèõ èìåí è ôàìèëèé, ïîòîìó ÷òî äåëî çäåñü íå â îòäåëüíûõ ëèöàõ, à â íàøèõ îáùèõ íå­ äîñòàòêàõ. ß áû äàæå ñêàçàë, ÷òî ýòî íå ïðîñòî íåäî­ñòàòêè. Ýòî ñåðüåçíûé ïèñàòåëüñêèé ïðîìàõ.  óñëîâèÿõ íàøèõ ðåñïóáëèê îí ïðèîáðåòàåò îñîáî âàæíîå çíà÷åíèå.

Èñòîðèÿ êóëüòóðû, êàê èçâåñòíî, íà÷èíàåòñÿ íå ñ ñåãîäíÿøíåãî äíÿ. Íàïðèìåð, îò Ðàäèùåâà äî Ãîðüêîãî óòâåðäèëñÿ åùå â ïðîøëîì ðóññêîé ëèòåðàòóðû òðàäè­ öèîííûé ãåðîé, áîëåþùèé ñåðäöåì è ìûñëüþ çà ñóäüáó íàðîäíóþ, çà íåóñòðîåííîñòü ñâîåãî âåêà. Ñîâðåìåííîé ñîâåòñêîé ðóññêîé ëèòåðàòóðå íå íóæíî ñîçäàâàòü ñåé÷àñ çàíîâî êðåïêèå òðàäèöèè èíòåëëåêòóàëèçìà – îíè äàâíî óæå ñîçäàíû. Èíà÷å îáñòîèò äåëî â ñðåäíåàçèàòñêèõ áðàò­ ñêèõ ëèòåðàòóðàõ. Íàøè íàðîäû ìèíîâàëè â ñâîå âðåìÿ ïóòü êàïèòàëèñòè÷åñêîãî ðàçâèòèÿ.  êàêîé-òî ìåðå ýòî ñîçäàëî è ñâîè òðóäíîñòè äëÿ ëèòåðàòóðû. Íàøè ëèòåðà­ òóðû íå ïîëó÷èëè òàêîé çàêàëêè, êîòîðàÿ âûïàëà íà äîëþ âåëèêîé ðóññêîé ëèòåðàòóðû è ðóññêîé êóëüòóðû. Ïîýòîìó íà íàñ, ïèñàòåëÿõ, ëåæèò ñåé÷àñ îòâåòñòâåííàÿ çàäà÷à âîñïèòàíèÿ ÷èòàòåëÿ, ïîâûøåíèÿ åãî êóëüòóðû, óãëóáëåíèÿ åãî èíòåëëåêòà. À ýòî çíà÷èò, ÷òî íóæíî ñîçäàâàòü è ðàçâèâàòü ñâîè òðàäèöèè èíòåëëåêòóàëüíîñòè â ëèòåðà­òóðå. Òóò íóæíî, êîíå÷íî, îïåðåòüñÿ íà äîñòèæåíèÿ ïðîø­ëîãî, îïåðåòüñÿ, íàïðèìåð, è íà Àáàÿ, è íà ×îêàíà Âàëèõàíîâà, è íà äðóãèõ äåÿòåëåé êóëüòóðû è èñêóññòâà. Íî ïðåæäå âñåãî “îïåðåòüñÿ” íà äóõîâíîå áîãàòñòâî íà­øåãî ñåãîäíÿøíåãî äíÿ. Ìîé âîçðàñò, ìîæåò áûòü, ïîçâîëèò ìíå ïîæåëàòü ïèñàòåëÿì, îñåáåííî íàøåé ìîëîäåæè, áîëüøå ðàáîòàòü íàä ñîáîé, ïîòîìó ÷òî ïóòü ïèñàòåëÿ òðåáóåò áîëüøîé ëè÷­íîé êóëüòóðû. Âîïðîñ îá èíòåëëåêòå ãåðîÿ â êàêîé-òî ñòåïåíè ïðîèçâîäíûé îò ãëóáèíû è øèðîòû èíòåëëåêòà ïèñàòåëÿ.  ñïîðàõ î áóäóùåì ëèòåðàòóðû, ãîâîðÿ î íî­âîì ñòèëå è íîâûõ ôîðìàõ, ìû íå äîëæíû çàáûâàòü, ÷òî âîïðîñ î ëè÷íîé îòâåòñòâåííîñòè ïèñàòåëÿ ïåðåä âðåìå­íåì îñòàåòñÿ âñå æå íà ïåðâîì ìåñòå.

ÇÀÌÀÍ ØÀÐÒÛ ±àæàéûï øàº. Ñîâåò âûìïåëi àéäû» ñèºûðëû æ¾çií ñèïàé æåòòi. ´çiìiçäi» çàìàíäàñûìûç, ñîâåò àäàìû ïëàíåòà­ ëàð ñàïàðûíà ½øºàëû îòûð. Àë ñîë êåçäå ê¼ðêåì¼íåð àòàëàòûí àäàìçàò å»áåãiíi» áið ñàõíàñûíäà ¸ðåêåò åòåòií áiç, æàçóøûëàð, òàìàøàëà¹àí ê¾éäåìiç. Ѿéñiíåìiç. ±ûëûìíû» ½ëû òàáûñûíà ºûçû¹à òà»ûðºàéìûç. Ƹíå áiç òåê ºàíà òàìàøàëàï ò½ð¹àíûìûç æîº, ¼çiìiçãå ¼çiìiç ñ½ðຠòà áåðiï: “ĸë á¾ãiíãi øàºòà áiçäi» å»áåãiìiçäi» ì¸íi ºàíäàé? Áiçäi» îðíûìûç ºàé æåðäå? °äåáèåòòi» áàðàð æîëû, à»ñàð àðìàíû åíäi ºàíäàé áîëìຠêåðåê?” – äåñåìiç. Æåð ñåðiêòåði, êîñìîñ êåìåëåði, àòîì ºóàòûíû» ñåðïiíi êåéáið ¸äåáèåòøiëåðäi øûíäàï øiìiðêåíòòi. Ƹ, îñû ºîáàëæó òåãií åìåñ ïå? Æîº, ìåíi» îéûìøà, òåãií åìåñ. Ðàñ, ìåí îñû äèñêóññèÿíû àë¹àø áàñòà¹àí Ï. Àíòîêîëüñêèé ìåí Ê. Çåëèíñêèé åêåóiíi» á¾ãiíãi ê¼ðêåì¼íåð òà¹äûðû æ¼íiíäå òîïøûëà¹àí ê¼çºàðàñòàðûíà ºîñûëà àëìàéìûí. Áiðຠñîíäà äà æàçóøûëàðäû» ¼ç áàñûíà, ¼ç å»áåãiíå çà»äû ò¾ðäå òàëàï ºîÿ ñ¼éëåóãå êiðiñêåíií áàðûìøà º½ïòàéìûí. Èÿ, á¾ãií áiçäi» ñ¼éëåñåòií æàéûìûç ìåéëiíøå ìîë. ʼðêåì¼íåðäi» ì¾ìêiíøiëiãi ìåí îíû» á¾ãiíãi áiçäi» çà­ ìàíäàñºà ½ñûíûï îòûð¹àí í¸ði ìåí áàðûíà ºàðà¹àíäà, îºóøû äà, æàçóøû äà òûï-òûíûø ºàëà àëìàéäû. Ñîíäûºòàí äà áiçäi» ¸äåáèåòòiê êëóáûìûçäû» îñû äèñêóññèÿñûíà ºàòûíàñóøû­ ëàðäû» ñàíû ìîëàéûï êåëåäi. Äàó¹à ¸ðêiì äå ¼çiíäiê ¼íiìäi ¾ëåñií ºîñó¹à òàëïûíàäû. Àë áiçäi» á¸ðiìiç ºîñûëûï øûí­ äûºòû içäåéìiç. Ñîë øûíäûºòû içäåóäi» ºèûí äà áîëñà ºûçûºòûð¹àí æîëûíà àòñàëûñó¹à ìåíi» äå ê¼»iëiì àóäû. Êîñìîñ ä¸óiðiíäå ¸äåáèåòòi ºàéòïåêïiç? Á½ë ì¸ñåëåíi ìåí, ìûñàëû, ê¼ðêåì¼íåð ìåí ¸äåáèåò – ä¾íèåíi áåéíåìåí òàíûòàòûí ê¾ø äåóäåí áàñòàóûìà äà áîëàð

åäi. Ýñòåòòåð ñîëàé àéòàäû äà, îç¹ûí ì¸äåíèåò ¾çäiêñiç ñåï­ òåñóäåí º½ðàëàòûíûí åñêåðòåäi. Íåìåñå òà¹û áið æàéäàí ñ¼ç ºîç¹àó¹à áîëàð åäi. Íåøå ìû» æûëäàð áîéûíà àäàìçàòòû» ê¼ï ä¸óiðëåðäåãi ê¼ï õàëºûíû» òâîð÷åñòâîëûº ºóàòûìåí æàñàë¹àí ºûìáàò ºàçû­­íàëû ¼íåðií á¾ãií åñåïòåí øû¹àðà ºîþ æîë åìåñ. ²àíäàé ¹ûëûìíû» ºàíäàéëûº ¹àæàéûï òàáûñòàðû ò½ð¹ûñûíàí ºàðà­ ñຠòà, îëàé åòó æîë åìåñ äåð åäiê. Áið àëóàí îé ¼ðiñií îñûëàé äà áàñòàó¹à áîëàð åäi. Áiðຠºàçið ìåí Ãîìåð òóðàëû Ïëàòîí àéòºàí áið æàéäû åñêå ñàëàéûí. Îë Ãîìåð àºûí á¾êië Ýëëàäàíû ò¸ðáèåëåäi äåãåí. Àë òåê Ýëëàäàíû ¹àíà ò¸ðáèåëåäi ìå åêåí ñîë Ãîìåð? Ìàðêñòi» àéòºàíû ê¸íå? Ãðåê ¼íåði “îñû øàºòà äà áiçãå ê¼ðêåìäiê ðàõàòûí áåðåäi äå, áåëãiëi ä¸ðåæåäå ¸ëi ê¾íãå øåíiíå iëåñòiðìåéòií ¸ñåì ¾ëãi, ä¸ë òàðàçû áîï ò½ðà áåðåäi” äåãåí. ʼðêåì¼íåð áiçäi» iøêi ä¾íèåìiçãå, æàí-æ¾éåìiçãå ¸ñåð åòiï, àäàìäûº ºàëïûìûçäû ò¸ðáèåëåéäi. Å» çîð øûíäûº îñû åìåñ ïå? Îñûíû ºàéòiï ½ìûòàð åäiê! Áiç ê¼ï êåçäåðäå, Ãîìåð ¼ç ä¸óiði àäàìûíû» ä¾íèå òàíó, ä¾íèå ñåçiíó åðåêøåëiêòåðií áåéíåëåäi äåï ñ¼éëåé äå, æàçà äà æ¾ðåìiç. Ñîíäà áiçäi î¹àí º½ìàð åòiï òàðòàòûí òåê ºàíà ñîíû¹à º½ìàðëûº, ºûçûººûøòûº ºàíà ìà? Òåê ºàíà òàçà ê¾éäåãi ýñòåòèêàëûº íàøàëàíó ¹àíà ìà? °ëäå “åñêi æûðäû” îºè îòûðà, áiç ñîíû» iøiíåí æà»à ûð¹àº, ñàðûí òàóûï, òàíûï, á¾ãiíãi ê¾íiìiçãå êåðåê áið í¸ðñåíi àëà îòûðàìûç áà? °ðèíå, àëà æ¾ðåìiç. Åíäåøå, á¾ãií äå Ãîìåð áiçäi» çàìàíäàñûìûçäû» îéûí, ñåçiìií, æàíûí äà ò¸ðáèåëåóãå ºàòûñà æ¾ðåäi åìåñ ïå! Îñû æàéäû çàìàíû áiçãå æàºûí ñóðåòøiëåð æàéûíàí ¸ñiðåñå áàòûë àéòó¹à áîëàäû. ´òêåí ¹àñûðäà Ðîññèÿíû» îçàò ºàóûìûí ò¸ðáèåëåãåí Ïóøêèí áiçäi á¾ãií äå ò¸ðáèåëåìåé ìå åêåí? Ìàÿêîâñêèé ò¸ðáèåëåìåé êåëå ìå? Ñîëàð ò¸ðiçäi áàð ¹àñûðäà¹û áàð õàëûºòàðäû» áàðøà êëàññèêòåði äå áiçäi ñ¼çñiç ò¸ðáèåëåéäi. ´çäåðiíåí êåéiíãi ¸ëäåíåøå áóûíäàðäû» îé ¸ëåìiíå içi ºàëìàñà, îëàð êëàññèê òå áîëìàñ åäi. Ѽéòiï, ê¼ðêåì¼íåðäå çàìàííàí çàìàí òîçáàéòûí äà ºàçûíà áàð äåéìiç. Åøáið “Àé ñåðiêòåði” îëàðäû áiç ¾øií æîº åòå àëìàéäû. Àäàìçàòòû» ¹ûëûìäûº îéû ºàíøàëûº òàïºûð, ¼ð òàëàïòû áîë¹àíìåí äå, ä¸ë àäàìíû» ¼çiíi» áîéûíäà¹û áàð áàéëûºòû îë äà æ½òàòïàéäû.

Æåð áàëàñûí òàáè¹àòòû», ìàõàááàòòû», æàñòûº ïåí áàëàëûº øàºòû» ºóàíòó, ñ¾éñiíäiðó, ºûçûºòûðà ñèºûðëàóû åø øàºòà äà òîçáàéäû. Àäàìçàò ï¸ëåíäåé ¹ûëûìíû» ñîíàó ç໹àð áèiãiíå áàðûï øûºñà äà, Ïóøêèííi» “ß ïîìíþ ÷óäíîå ìãíîâåíüå…” äåéòií æûðûí ñ¾éñiíiï îºóäàí òàíáàéäû. Áîëàøàºòû» àäàìûìåí áiðãå, áiçäi» åðòå»ãi ê¾íiìiç äåï îòûð¹àí êîììóíèçìíi» ¼çiíå äå, ê¼ðêåì¼íåð áiðãå áàðûï êiðåäi. Îëàé áîëñà, “Ïîýçèÿ, ê¼ðêåì¼íåð åíäi êåðåê åìåñ, ñåáåái ¹ûëûì á¾ãiíãi æà»à æîëìåí àäàì îéûí òåç æåòiëòåäi, î»àé ò¸ðáèåëåéäi, “åñêi” àñºà îë àäàì º½øòàð áîëìàéäû” äåï îéëàó øàëà¹àéëûº. Á½ë æîëäà áiç iñòåéòií iñ ê¼ï. Ñîë æàéäàí “±ûëûì ìåí óòîïèÿ” äåãåí ¼ëå»iíäå àºûí Í. Êîðæàâèí æàºñû àéòºàí. Îíû» îéû á½ðûííàí àéòûëûï êåëãåí ãàðìîíèÿëûº ò¼ðò òàðàïòû ¼ñó çà»ûíàí àðòû¹ûðຠøûººàí. Áiçäi» çàìàíûìûçäû» ê¼ðíåêòi ñàÿñàò àäàìûíû» áiði Ýéíøòåéí å»áåãiíi» ¾ø ºàíà áåòií ò¾ñiíó ¾øií ¾ø àé îòûðäûì äåï æàç¹àí åäi. Êiì áiëñií, êåé ¸äåáèåòøiãå ¾ø ê¾í åìåñ, ¾ø àé äà æåòïåñ. Áiðຠì¸ñåëå ñîíäà ìà åêåí? Àºûí ¼çiíi» ¼ëå» æîëäàðûíà, ìûñàëû, êâàíòìåõàíèêàñûíû», íåìåñå êèáåðíåòèêàíû», áîëìàñà àñòðîôèçèêà ìåí àñòðî­ áîòàíèêàíû» æåêå ½¹ûìäàðûí ºàíøà êiðãiçñå äå, îë ¼ëå»íåí áiç ¼çiìiçäi» çàìàíäàñûìûç ñûðûí òàïïàñ åäiê. °ñiðåñå îë çàìàíäàñûìûçäû» îé-ñåçiì áàéëû¹ûí òàíûòàòûí æà»à¹ûäàé ¼ëå» áîëìàñ åäi. Íå ñåáåïòi ñîëàé äåéìiç? Ñåáåái ê¼ðêåì¼íåð ¹ûëûììåí ñàëûñòûð¹àíäà îéäû» ò¼ìåíãi ñàòûñû åìåñ, áèiê ñàòû ìàòåìàòèêàìåí ñàëûñòûð¹àíäà¹û àðèôìåòèêàíû» îðíûíäà ¸ñòå áîëìàéäû. Äèñêóññèÿ¹à ºàòûíàñóøûëàðäû» êåéáiði ê¼ðêåì¼íåðäi» ¼ç ìàéäàíû, ¼çiíøå ¼ñó ëîãèêàñû, ¼ç äèàëåêòèêàñû áàð äåãåí ïiêiðëåðií ìåí äå ºîñòàéìûí. Ðàñ, á½¹àí ºàðàï áiëiìíi» ¼çãå àðíàóëû ñàëàñûíäà ºàëûïòàí¹àí ìàìàíäàð ¸äåáèåòêå êåëå àëìàéäû äåãåí áàéëàó æàñàó¹à áîëìàéäû. Òåê ºàíà îëàð êåëãåíäå å» àëäûìåí æàçóøû ñèïàòûíäà êåëåòiíií åñòå ò½òó êåðåê. Á½ë ðåòòå ¸äåáèåòêå ä¸ðiãåð ×åõîâòû» êåëãåíiíäåé áîï, ¼ëøåó ì¼ëøåðäi, iøêi òàðàçûíû ä¸ë ½ñòàï ò½ðó êåðåê. Èÿ, ñ¼éòiï àäàì òàíó ¹ûëûìû ì¾ëäå ¼çiíå á¼ëåê æåêå ¾ëêåí ñàëà äåéìiç.

Ôèçèê ïåí õèìèêòi» áiëiêòåði ê¼ðêåì¼íåðäi» æà»à ä¸óiðiíå àïàðàòûí æîëäû» æàñûðûí êiëòií òàóûï áåðåòií ê¼ìåêøiëåð åìåñ. Àäàìíû» æàí ä¾íèåñií æåêå áåéíå àðºûëû æàí-æàºòû òåðå» åòiï àøûï ê¼ðñåòiï áåðåòií äå îë åìåñ. Îñû ñû ìiíäåòòi àäà ºûëàòûí òåê ê¼ðêåì¼íåð, ñîíäà¹û Äàíòå, Øåêñïèð, Ñåðâàíòåñ, Ãåòå, Òîëñòîéëàð… Á¾ãií áiçäi» àëäûìûçäà ò½ð¹àí ìiíäåò ñîëàéøà ¹àñûðëàð áîéëàï àòîé áåðãåíäå, áiçäi» çàìàííû» ãåðîéëàðûíû» àòòàðû äà Äîí-Êèõîò, Ãàìëåò, Ôàóñò, Áîëêîíñêèéëåð àòòàðûìåí ºàòàð ò½ðó¹à æàðàóûíäà. ʼðêåì¼íåðäi» ¼çãå ñàëàñûíû» ¼êiëäåði ðåíæiìåñií. Á½ë æ¼íiíäåãi áiðiíøi ñ¼ç ¸äåáèåòòiêi. Áiç æà»àëûº òàáó æîëûíäàìûç Îñû¹àí æ½ðòòû» á¸ði êåëiñåäi. ´çãåðãåí ä¾íèåíi áàÿíäàó ¾øií ê¼ðêåì¼íåð ¼çi äå ¼çãåðó êåðåê äåéìiç. Îëàé áîëñà, åíäiãi ì¸ñåëå: ñîë ¼çãåðiñ êåçå»i ºàéäà? ²àéñû? Ìiíå, îñû æàéäà ê¼ï ïiêiðëåð àéòûëäû. Íåãiçiíäå ê¼ïøiëiê øû¹àðìàíû» ºûñºà ò¾ðëi áîëóûí, ñ¼éëåìíi» æà»à ûð¹àº òàáóûí, æàíðëàð øåêòåðiíi» ¼çãåðóëåðií, ºûñºàñû, ºîðûòà àéòºàíäà, ¸äåáèåòòiê ñòèëüäi» æà»àðóûí òiëåñåäi. °äåáèåò æ¼íiíäåãi ñàëìàºòû ñ¼ç, òiïòi æàóàïòû ñ¼ç æ¼íií îéëà¹àíäà, ìåíi» îéûìøà, æà»à¹û æàéëàð êåìøií ñî¹àäû. ̸ñåëåíi» å» çîðû, á¾ãiíãi ¸äåáèåòòå á¾ãiíãi àäàì ïñèõîëî­ãèÿ­ ñû áàð ê¼ëåìiíäå ê¼ðiíáåé îòûð¹àíûíäà ¹îé. Îëàé áîëñà, ñîë áiçäi» á¾ãiíãi ãåðîéûìûç æàéûí å» àëäûìåí îéëàó êåðåê òå. Á¾ãiíäå îºóøûíû» å» àëäûìåí òîñûï îòûð¹àí àäàìû – îé å»ñåñi áèiê àäàì, èíòåëëåêò èåñi àäàì. Ñîíäàé àäàì åñåï ìàøèíàñûí øåáåðëåï øû¹àðó æàéûíäà ø½¹ûëäàí¹àí èíæå­ íå­ðãå, êîñìîñºà àë¹àø áàðàòûí ò¼ðò àÿºòû æå»ië æ¸íäiê æàéûí çåðòòåï îòûð¹àí áèîëîãêå äå å» àëäûìåí êåðåê àäàì åêåíi äàóñûç. Çàìàí åðåêøåëiãi îñû­ëàé. Òiïòi çàìàí øàðòû äà îñûëàé. Åíäi îéëû àäàì, èíòåëëåêòóàëüíûé àäàì äåãåíiìiç êiì? °ðèíå, á½ë “îºûìûñòû” íåìåñå “èíòåëëèãåíò” äåãåí ñ¼çiìiçáåí áàðàáàð åìåñ. Àäàìäû òàðèõòû» iði ºàéðàòêåði åòåòií àíûº òâîð÷åñòâî­ ëûº îéäàí æûðàº, òåê ºàíà ¼ç æ½ìûñòàðûí æàºñû áiëåòií: àãðîíîì, èíæåíåðëåð, îºûòóøû, ä¸ðiãåðëåð àç åìåñ. Îëàðäû èíòåëëèãåíò äåñåê òå, áèiê èíòåëëåêò èåñi äåé àëìàéìûç.

Ýíöèêëîïåäèÿëûº ê¼ï æàºòàí õàáàðäàð áîëó äà èíòåëëåêòi» òåðå»äiãií òàíûòïàéäû. ²àçiðãi áiëiì æåêå ¹ûëûì ñàëàñûíà òåðå»äåéòií ìàìàíäûºòû òiëåéäi. Àðèñòîòåëüäi», Àáó¹àëè Èáí-Ñèíàíû», Ëåîíàðäî äà Âèí÷èäi» æàíæàºòûëû¹û á½ë ê¾íäå ì¾ìêií äå åìåñ. ĸóiðiìiç áiçäåí ¼çãåíi òiëåéäi. Àäàìçàòòû» ê¼ï ¹àñûðëû ì¸äåíèåòi – áiçãå ºàëäûð¹àí ì½ðà äà ¼ç ä¸óiði» òóðàëû æàóàïòû òåðå» îéëàí äåéäi. Àë áiçäi» ¸äåáèåòiìiç àíûº ê¾òêåí ºàäiðëi çàìàíäàñûìûçäû» ¼çi äå ¼çiíi» ä¸óiðií áàðëûº ºàéøûëûºòàðûìåí, áàð êå» ê¼ëåìiíäå äàíàëûºïåí ºàìòûï òàíè áiëåòií àäàì. Îë àäàì êîììóíèçìíi» º½ðóøûñû, áåéáiòøiëiê ¾øií àëûñóøû, áîëàøຠçàìàí¹à áîé ½ð¹àí, òåê á¾ãiíãi ê¾ííi» áàðûìåí ¹àíà áàºûò òàïòûº äåìåéòií, àë¹à ºàðàé äàìó æîëûíäà¹û êåìøiëiê, îëºûëûºòàðäû äà òåðå» ñåçiíåòií àäàì. ²àé æåðäå, êiì áîëûï, íå ê¸ñiïïåí àéíàëûñïàñà äà, îíû» æ½ìûñû áîëìàéòûí ì¸ñåëå æîº. Ñåáåái îíû» èû¹ûíà àðòûë¹àí æàóàïòûëûº ê¾øòi. Îë – òàðèõ àðíàñûíäà, ñîë òàðèõòû» òiçáåãiíå ¼çi äå êiðåòií æàí. Ìiíå, ¸äåáèåòòiê øû¹àðìàíû» å» ºàñèåòòi ìiíäåòi – ä¸ë îñûíäàé àäàìíû» æ¾ðåãií, æàíûí, æàëûíäû îéûí êå» äå òåðå» ê¾éäå àøûï áåðå áiëóäå. Àë ¸äåáèåòiìiçãå êåëñåê, ä¸óiðäi» º½ëàøûìåí º½ëàøû òå» ò¾ñåòií ãåðîé áiçäi» øû¹àðìàëàðûìûçäà àç ½øûðà­ ñûï îòûð. Àäàìíû» iøêi ¸ëåìií ñóðåòòåìåê áîë¹àíäà, áiç ê¼áiíøå îíû» ñûðòºû áåëãiëåðií åñêåðåìiç, ê¾íäå­ ëiê å»áåêòåãi ¼ìiðáàÿíûí òåðóìåí áîëûï, ¾ëêåí æàí­íû» ¼ìiðáàÿíûí åñêåðìåé êåòåìiç. Çàìàíäàñûìûçäû» îé-ñåçiì ¸ëåìií øàìàëû-ຠê¾éäå òàíûòó – áiçäi» ê¼ï ðîìàí, äðàìà, ½çຠ¸»ãiìå, ºûñºà ¸»ãiìå àòàóëûìûçäû» á¸ðiíå îðòຠ¸ëñiçäiãiìiç. Îñû æàéäû ìåí ¼çiì æàºñû ê¼ðåòií æàçóøûëàð iøiíäå Ã. Íèêîëàåâà ðîìàíûíàí, Ìåõòè Ãóñåéííi», ±àáè­ äåí ̽ñòàôèííi» æà»à øû¹àðìàëàðûíàí æ¸íå Àñõàò ̽õ­ òàðäû», Ò¾ãåëáàé Ñûäûºáåêîâòi» ñû êiòàïòàðûíàí äà áàéºàï æ¾ðìií. ̽íäà àòû àòàëìà¹àí, àòàëó¹à ìåéëiíøå ä¸ë êåëåòií òàëàé æàçóøûëàðäû àéòïàé-ຠºîÿéûº. ƾðåêêå æ¾ðåê àøûëñûí Çàìàíäàñûìûçäû» æàí ò¾êïiðiíäåãi, æ¾ðåê òåðå»iíäåãi ñûðû ìåí øûíûí àøó ¾øií, ¼çiìiçäi» äå æ¾ðåãiìiçäi ñî¹àí ¾éëåñ àøó êåðåê. Ãåðöåííi» æàñ øà¹ûíäà Âîðîáüåâ òàóûíäà

áåðãåí àíòû “Áûëîå è äóìû” ñèÿºòû æàí òàðèõûí àøàòûí êiòàï òóäûðäû. Ѿþ ìåí æèðåíóäi» ºûçóûíà áàðûíøà áåðiëãåí Áåëèíñêèéäi» æàíû Ãîãîëüãå àðíàë¹àí õàòòû æàç¹ûçäû. Çàìàíûìûçäû» ãåðîéû ¾øií áiçäi» æàíûìûç ¼çiìiçäåí òó¹àí áàëàëàðûìûç¹à àøûë¹àíäàé àøûëñûí. Àë áiç ê¼áiíøå ñîíäàé øûí ñûð¹à ñàðà»áûç. ´ç ê¾øiìiçäi ¼çiìiç æàñûðûï iðiêêåíäåéìiç. Ñîíû iðiêïåé, áàðäû ñàðºà áåðãåí øà¹ûìûçäà ê¼ðêåì øû¹àðìà æàéíàï êåòåäi. Øîëîõîâòû» “Àäàì òà¹äûðû”, Òâàðäîâñêèéäi» ñû ïîýìàñû, Îâå÷­ êèííi» êåéáið î÷åðêòåði áiçäi» á¾ãiíãi ¸äåáèåòòi» å» àëäû»¹û øåáiíäå ò½ð¹àí ñèÿºòû. Ñåáåái á½ë æàçóøûëàð ¼ç ãåðîéëàðûíà òûíûìñûç îéäû» æ¸íå ¼ç çàìàíû ¾øií ½ëû æàóàïòûëûº ñåçiìiíå áåðiëãåí îéäû» ºàñèåòií áåðiï îòûð. Øîëîõîâ ¸»ãiìåñiíäåãi å» iði ºàñèåò, ìåíi» áiëóiìøå, æàçóøû ìåí ãåðîéäû» æ¾ðåêòåði áàð øûíäàðûìåí àøûëûñûï ½øûðàñóûíäà. Ѽéòiï, ðåàëäûº ¼ìiðäåãi æàíäàðäû» èíòåëëåêò áàéëû­ ¹ûìåí ñàëûñòûð¹àíäà, ¼ç ãåðîéëàðûìûçäû» iøi æ¾äåó, æ½òà» åêåíií ê¼ðiï îòûðìûç. “Ëèðèêàíû» ºà¹àæó” ê¼ðói, òåãiíäå, îºóøûíû» ê¾òêåí æåðiíåí øûºïàé, çàìàí ìåí àäàì òóðàñûíäà¹û îé òîë¹àóäû àøûï áåðå àëìàóûíäà ñèÿºòû. Îñû æàéäû ìåí ¸ñiðåñå ¼çiìå ¸ði æàºûí, ¸ði òàíûñ îðòààçèÿëûº ðåñïóáëèêàëàð ïîýçèÿñû æ¼íiíåí àéòàð åäiì. Òiïòi ïîýçèÿ ¹àíà åìåñ, ºàëû» ðîìàíäàðäû, ºûñºà ¸»ãiìåëåðäi îºû¹àíäà äà áiçäi» òóûñºàí ¸äåáèåòòåðäi» ¼ñó-äàìóû ê¼ï ò¾éiíäåðäi ºàìòûï îòûðñà äà, åíäåï æàéûëó ñèïàòû ìîë. Àë àäàìûíà êåëñåê, ê¼»iëi» òîÿ àëìàéäû. Øûí ãåðîéäû àëñàº, îë îºóøûíû ¼çiíi» ñî»ûíàí åðòiï ¸êåòåòií ½ëû àäàìãåðëiêòi» ¾ëãiñi áîëàòûí á¾ãiíãi ñîâåòòiê ºàéðàòêåð åìåñ ïå! Ðàñ-àº, ê¼ï øû¹àðìàëàðäû îºûï îòûð¹àíäà ñîë ãåðîéëàðäû» å»áåê åòiï æ¾ðãåíií, æèûëûñòàðäà ñ¼éëåãåíií, êåéäå òiïòi áàñ ò½ðìûñûí, ¾é iøi òiðëiãií äå ê¼ðåìiç. Àë æàí ¸ëåìiíå êåëñåê, ä¸ë ñîë ãåðîéëàðûìûç îºóøû ¾øií æàáûº ê¾éäå ºàëàäû. Æàáûº ºàíà äåéìiç-àó, òiïòi ¾ñòiðò, îëຠáåéíåëåíiï ºàëàäû. Òåãi, àäàì º½ð ¹àíà ¸ðåêåò åòïåéäi, îë áåëãiëi áàéëàó æàñàï, ñîíû» í¸òèæåñiíäå ìiíåç ê¼ðñåòåäi. Ñîë áàéëàóäû» æàñàëóû iøêi áið ºàæåòòi ñûðäàí òóàòûí áàéëàó åêåíi áiçäåí æàñûðûí ºàëàäû. Àë îºóøû¹à å» êåðåêòi, å» ºûçûº æàé ñîë á¾ðêåìåäå ºàë¹àí æàñûðûííû» ¼çi åìåñ ïå.

Áiç áîëñàº, îºóøû¹à ãåðîéäû» èíòåëëåêòií àøûï áåðó îðíûíà ê¾íäåëiê ñûðòºû ê¾éií ¹àíà ê¼ðñåòåìiç. Îðíû òîëìàñ îëºûëûº îñû. ̽íû» ìûñàëûíà åøêiìíi» äå àòûæ¼íií àòàìàé îòûð¹àíûì – îñû êåìøiëiê á¸ðiìiçãå îðòຠìií! Æàé ¹àíà ìií åìåñ, æàçóøûëûº æ¼íiíäåãi àóûð àéûï. Áiçäi» ðåñïóáëèêàëàðäà¹û õàëäi àëñàº, îñû ì¸ñåëåíi» îðíû ¼çãåøå åêåíií à»äàéìûç. ̸äåíèåò òàðèõû á¾ãiííåí áàñòàëìà¹àíû áàðøàìûç¹à àéºûí. Îðûñ ¸äåáèåòií àëñàº, ¼ç çàìàíûíû» ¼ðåñêåëiíå, õàëûº òà¹äûðûíû» àóûðòïàëû¹ûíà æàíû äà, îéû äà ¾»iëãåí ä¸ñò¾ðëi ãåðîé ñîíàó Ðàäèùåâòåí áàñòàï Ãîðüêèéãå äåéií ¾çäiêñiç æàë¹àñà êåëãåí. Ñîíäûºòàí á¾ãiíãi îðûñ ñîâåò ¸äåáèåòiíå èíòåëëåêò èåñi ãåðîéäû» æ¼íiíåí æà»à, ìû¹ûì ä¸ñò¾ð æàñàóäû» ºàæåòi æîº. Îë ä¸ñò¾ð åðòå òó¹àí. Àë îðòààçèÿëûº òóûñºàí åëäåð ¸äåáèåòiíäåãi æàé¹à êåëñåê, ì½íäà¹û ê¾é áàñºàøà. Áiçäi» õàëûºòàðûìûç ¼ç óàºûòûíäà êàïèòàëèñòiê äàìó ä¸óiðiíåí àòòàï ¼òòi. Áåëãiëi ä¸ðåæåäå ¸äåáèåòòå á½íû» êåéáið ºèûíøûëû¹û äà áîëäû. Áiçäi» ¸äåáèåòòåðiìiç ½ëû îðûñ ¸äåáèåòi ìåí ì¸äåíèåòi êåøiï ¼òêåí øû»äàëà øûíû¹ó ä¸óiðií áàñòàí êåøêåí æîº. Ñîë ñåáåïòi áiçäi» æàçóøûëàðûìûçäû» ìîéíûíäà ò½ð¹àí æàóàïòû ìiíäåò – îºóøûíû ò¸ðáèåëåãåíäå îíû» ì¸äåíèåòií ê¼òåðiï, èíòåëëåêòií òåðå»äåòóiìiç êåðåê. Îëàé áîëñà, ¸äåáèåòòåãi èíòåëëåêòóàë ä¸ñò¾ðäi òó¹ûçûï, ¼ñiðå áåðóiìiç êåðåê. °ðèíå, á½ë æ¼íäå ¼òêåí øàºòû» äà êåéáið òàáûñòàðûíà ñ¾éåíiï, Àáàé, Øîºàí ñèÿºòû ì¸äåíèåò ïåí ê¼ðêåì¼íåð ºàéðàòêåðëåðiíi» ä¸ñò¾ðií ïàéäàëàíó øàðò. Ñîíûìåí ºàòàð, å» àëäûìåí, áiçäi» á¾ãiíãi ê¾íiìiçäi» ¼çiíi» ðóõàíè áàéëû¹ûíà ñ¾éåíóiìiç êåðåê. °ñiðåñå áiçäi» æàñ æàçóøûëàðûìûç¹à æàçóøûëûº æîëû, å» àëäûìåí, ¼ç áàñûíû» ì¸äåíèåòi çîð áîëóûíà áàéëàíûñòû áîë­ ¹àíäûºòàí, içäåíiï ¼ñói ìîëûðຠáîëñà åêåí äåãåí òiëåê àéòàð åäiì. Ãåðîéäû» èíòåëëåêòi – ê¼áiíøå æàçóøûíû» ¼ç èíòåë­ ëåêòiíi», òåðå»äiãi ìåí êå»äiãiíi» òóûíäûñû. °äåáèåòòi» áîëàøà¹ûí ñ¼éëåãåíäå, æà»à ñòèëü ìåí æà»à ò¾ð æàéûí îéëàñºàíäà, æàçóøûíû» ¼ç çàìàíû àëäûíäà¹û æàóàïòûëû¹û äà å» àëäû»¹û ºàòàðäà¹û, å» ¾ëêåí æàé åêåíií ½ìûòó¹à áîëìàéäû.

ÆÛË ÊÅËÃÅÍÄÅÉ ÆÀ³ÀËÛ² ÑÅÇÅÌIÇ Æîëäàñòàð, ìåí ïîýçèÿíû» æàéûí àéòóäàí á½ðûí, æàëïû ïîýçèÿ¹à èûº ñ¾éåï êåëå æàòºàí, ºàòàð æ¾ðiï êåëå æàòºàí ¼çiìiçäi» iñiìiçäå, òiðøiëiãiìiçäå, òàðèõûìûçäà ïîýçèÿíû» òàáûñòàðûìåí ºàòàð, õàëºûìûçäû» ¸ðºàøàí åñiìiçäå æ¾ðåòií áiðåð æàéëàð¹à æ½áàíûø àë¹àí, ñ¾éñiíãåí ê¾éäi àéòà êåòêiì êåëåäi. ²ûðûº æûë äåãåí – áið àäàìíû» ¼ìiðiìåí ¼ëøåíåòiíäåé áiðòàëàé ½çຠä¸óðåí. ²ûðûº æûëäû» iøiíäå òîëûï æàòºàí æà»àëûºòàð ºûðûº ¹àñûð äà æåòïåéòií ¼ðiñêå áiçäi» Îäàº, îíû» iøiíäå ºàçຠñèÿºòû åëäåðäi» òàáûñòàðûí ê¼ðñåòåòiíi ðàñ. Îí-îí áåñ æûëäàí ñî» áîë¹àí æ໹ûðó, æà»à òàáûñ ¼ðëåóäi» æèûíòûº îéëàðûí îéëàé áàñòà¹àíäûº ñîíäà ໹àðûëàäû. Áiçäå îñû ê¾íäå ìóçûêà ñàëàñûíäà ñû æûëäàðû ºàçຠêîìïîçèòîðëàðûíû» ºàòàðûíà æàñ òàëàíò êîìïîçèòîðëàð êåëiï ºîñûëäû äà, ºàçຠ¸íií Àáàé ¸êåëãåí ä¸ðåæåäåí, õàëûºòûº øûðºàó ¸íäåðiíi» ¾íií Àáàéäàí ¸ði ºàðàé äàìûòûï, êàìåðàëûº ìóçûêàäàí àóûñòûð¹àíäà, áiðòàëàé ñèìôîíèÿëûº ìóçûêà òiëiíäå àéòûëàòûí, ñû æûëäàðäà òóûï æàòºàí ôîðìàëàð òó¹àí äà øû¹àð, áiðຠñû æûëäàðäà òóûï æàòºàí æà»à ¸íäåð äå áàð. Îë ¸íäåð ºàíäàé ¸í? Îíû» ìåí á½ë àðàäà àâòîðëàðûí, ¸íäåðií àéòûï æàòïàéûí, îíû ¼çäåði»iç äå áiëåñiçäåð. Êîëõîçäà áîë¹àí­ äà æàñòàðäû» àóçûíàí, øîôåðëåðäåí, êåéäå øîïàíäàð­ äàí, êåéäå îáêîì, ðàéêîì ñåêðåòàðüëàðûíû» ¼çäåði-ຠàéòûï æ¾ðåòií, àäàìäû ñ¾éñiíäiðåòií òàìàøà ¸íäåð áàð. Á½ðûí¹û Àáàé, Áiðæàí, Àºàííû» ¸íäåði åìåñ. Æóûºòà áîëûï ¼òêåí êîìïîçèòîðëàðäû» æèíàëûñûíäà ²àçອ ñòàí êîìïîçèòîðëàðû âàëüñîìàíèÿ æîëûíà ò¾ñòi äåï ñûí àéòòû. ÁiðຠÕàìèäèäi» “²àçຠâàëüñi”, Ø. ²àëäàÿºîâòû» “Àºìà»äàéëûì” ñèÿºòû âàëüñòåðiíäåé âàëüñ ê¼áåéå áåðñå åêåí äåð åì. Øòðàóñòû» “¶ëêåí âàëüñi” – îñû ê¾íãå äåéií æ½ðòøûëûºòû» ñ¾éñiíå òû»äàéòûí âàëüñi.

Îñû ñèÿºòû ñóðåòøiëåðãå êåëãåíäå, ñóðåòøiëåðäi» àðàñûíäà äà áiðñûäûð¹û æàºñû áóûí ¼ñiï êåëå æàòûð. Õàëûº ñóðåòøiñi ²àñòååâòi ñàíàìà¹àíäà, Îðàë Òà»ñûºáàåâòàí êåéiíãi ¾çå»ãiëåñ êåëå æàòºàí Êåíáàåâ, ̸ìáååâ, Òåëæàíîâ, ͽðì½õàíáåòîâ ñèÿºòû êiøi æàñ áóûíäàð áàð. Îñû ê¾íäi îëàðäû» ñåçiíói, ñîë æàéëàðûí ¼çäåðiíi» ¼íåðiìåí ê¼ðñåòóãå êåëãåíäå ºàçàºòû» æà»à ñóðåò ¼íåði ¼òå æàºñû, æà»à ñàïàäà ¼ñiï êåëå æàòºàíäû¹ûí ê¼ðåìiç. Ñîë æàéäû áiç ¼çiìiçäi» æàñòàð òó¹ûçûï æàòºàí ºàçຠïîýçèÿñû, ºàçຠëèðèêàñû æàéûíäà àéòºûì êåëåäi. Îñû ¾ø ñàëàíû» òàáûñòàðûí æà»à æûë êåëãåíäåé ¼íåðäi» æà»à, æàñ ºàéðàòêåðëåði êåëiï, ºàçàºòû» ìóçûêà, æèâîïèñü, ïîýçèÿ ¼íåðiíå æà»à áið æûë êåëãåíäåé æàºñûëûº ¸êåëå æàòºàí ñèÿºòû. Áiçäåí àð¹û êåçäåãi àºûíäàðäû ºîÿ ò½ðûï, áiçäåí áåðãi àòàºòû àºûíäàð ìåí æàñ àºûíäàðäû» áiðºàòàðûíû» øû¹àðìàëàðûí àë¹àíäà, á½ë àðàäà æàºñû-æàºñû àéûðìûñ áàð, ¸ðèíå, ñîíûìåí áiðãå îëºûëûº òà, êåìøiëiê òå áàð. Ѽç íàºòûëû áîëó ¾øií ìåí ¼çiì êiìäåðäi» øû¹àðìàñûí îºûäûì, ñîëàðäû àòàï ¼òêiì êåëåäi. Ñîë îºû¹àíäàðûìà ñ¾éñiíå îòûðûï, ëèðèêà òóðàëû àéòàòûí ºîðûòûíäûì äà áàð. ̸ñåëåí, I. ̸ìáåòîâòåí “Æàñ ºàíàò” æèíà¹ûíû» iøiíåí ò¸óið äåãåí ¼ëå»äåðiì: “Æàéûººà”, “´ãåé øåøåìå” ñèÿºòû ¼ëå»äåðií àòàï ¼òåð åäiì. Ò. Øîïàøåâòàí ñ¾éñiíiï îºû¹àí ¼ëå»äåðiì: “Ñàðûñóäà¹û æàñ”, “Øèåëi”, “Íàðòàé àºûí”, “Ñûðëàñó” ¼ëå»äåðií ê¼ï ¼ëå»íi» iøiíåí ñ¾éñiíiï îºûäûì. Ò. Ìîëäà¹àëèåâòi» ¼ëå»äåðiíi» iøiíåí: “Àëìàòû òà»û”, “ʼêòåì”, “Àñûë ½ñòàç¹à”, “Íåìåðå ñûðû”, “Õàò” äåãåí ¼ëå»äåði ½íàòûï îºû¹àí øû¹àðìàëàðûì. Ñà¹è Æèåíáàåâòû» áiðºàòàð ¼ëå»äåðií ñ¾éñiíiï îºûäûì. “Ïàðòèÿ òóðàëû æûð”, “Àíàìà”, “Àáçàë àíà” äåãåí ñèÿºòû ¼ëå»äåði. Æèí຺à êiðãåí øû¹àðìàëàðäû» ê¼ïøiëiãií ò¾ãåë îºûï øûºòûì. Æèí຺à êiðìåãåí, á½ë ¼ëå»äåðäi» ñûðòûíäà áàñºà ¼ëå»äåð äå áàð, á½ðûí äà ê¼çãå ò¾ñiï æ¾ðãåí ¼ëå»äåð. Æèíàºòà¹û áàðëûº øû¹àðìàëàðäû ò¾ãåë îºûï ¾ëãåðãåíiì æîº, áiðຠêåëåøåêòå îºûìàºøûìûí. Ìåíi» äå îéûìäà æ¾ðãåí æàéëàð áàð. Åðòåäåãiíi åñêå ò¾ñiðå, æà»à ïîýçèÿ ¸êåëãåí æà»àëûºòàðäû áiëìåê ìàºñàòûìíû» áàð åêåíií àéòºûì êåëåäi. ². Ìûðçàëèåâòi» ¼ëå»äåði ìà¹àí ¼òå ½íàäû. Ìûñàëû, “Æàñ àºûí¹à”, “Æûð¹à ñûéìàñ í½ð ê¼ðäiì”, “Å»áåê”

äåãåí ¼ëå»iíi» ¼çiíäå æ½ðòøûëûº àóçûíà ò¾ñå ºîéìà¹àí òàëàé îðàëûìäàð, øåáåðëiêòåð ñåçiëåòií ñèÿºòû áîëàäû. Æà»à øû¹àðìàëàðäû» ¸ðºàéñûíàí á½ë ñèÿºòû öèòàòàëàð êåëòiðiï æàòñàì, ìåíi» ñ¼çiì ¾ëêåí áàÿíäàìà¹à àéíàë¹àí áîëàð åäi. Ìåíi» îºûìà¹àí øû¹àðìàëàðûìíû» iøiíäå äå æàºñû í¸ðñåëåð áîëó êåðåê. Æàëïû ëèðèêà òóðàëû, ºîðûòûï àéòºàíäà, áiçäi» ¸äåáèåò­êå ì¸äåíèåòòi àºûíäàð, îºû¹àí àºûíäàð êåëå áàñòà¹àí. Á¾êië Ñîâåò Îäà¹û ê¼ëåìiíäåãi æàçóøûëàðäû àëìà¹àíäà, ê¼ðøiëåñ ºûð¹ûç, ¼çáåê, ò¸æiê, ò¾ðiêìåí, òàòàð ¸äåáèåòòåðií àë¹àíäà äà îºû¹àí, ì¸äåíèåòòåíãåí àºûíäàð ¸êåëìåãåí, ¼ìið ò¸æiðèáåñií áàñûíàí ê¼ï êåøêåí, ¼ìiðäi, Îòàííû» àðìàíûí ½¹à êåëãåí æàºñû æàçóøûëàð áàð åêåíi ðàñ. Áiðຠºàçið áiðòàëàé æàíðëàð áiëiìäi êåðåê ºûëàäû. κûìà¹àí àäàìíû» äðàìàòóðã áîëûï êåòói, îºûìà¹àí àäàìíû» ðîìàíèñò áîëûï êåòói î»àé í¸ðñå åìåñ ñèÿºòû. Øûí æàºñû ¼ëå» æàçó ¾øií îºûìà¹àí àäàì áîëóû ì¾ìêií åìåñ. Õàëûº ïîýçèÿñûíû» ¼ç øàìà-øàð­ºûíà ºàðàé æàºñû øû¹àð¹àí øû¹àðìàëàðû áàð. Áiçäi» ä¸óiðiìiçäå îºûìûñòû àºûíäàðäû» ¼ìiðãå êåëãåíäiãiíi» áið áåëãiñi – ºàçຠ¸äåáèåòiíi» ¼çiíäåãi ä¸ñò¾ðëåð ¹àíà åìåñ, àéíàëàñûí ê¼ðiï, øàðëàï ºàë¹àíäû¹û áàéºàëàäû. Òâàðäîâñêèé, Èñàêîâñêèé, Âóðãóí, Ãàìçàòîâ ñèÿºòû àºûíäàð ºàëàé æûðëàéäû? Àéíàëàíû, åñiêòi ò¾ðòiíå æ¾ðãåíäiãi áàéºàëàäû. Æàë¹ûç ºàçຠ¸äåáèåòi ê¼ëåìiíäå ¼çiìåí-¼çi áîëûï, æàë¹ûç øàïºàí àòòû» ê¼äåäåí, á½òàäàí îç¹àíû ñèÿºòû áîëó æàðàìàéäû. µëû îðûñ ¸äåáèåòiíåí òóûñºàí òiëäåñ åëäåðäi» ¸äåáèåòií, òiëi á¼ëåê ¸äåáèåò àºûíäàðûíû» àóäàðìàëàðûí îºûï, ¾ëãiëåðií ê¼ðå îòûðûï, îéëàíà îòûðûï, içäåíó äåãåí îºû¹àí æàñòàð­äû» ïîýçèÿ¹à êåëiï æåòêåíäiãií ê¼ðñåòåäi. Æèí຺à êiðãåí ¼ëå»äåðäi» îëïû-ñîëïû åø æåði æîº, á¸ði äå æûïæèíàºû, æàï-æàºñû ¸çiðëiêïåí æàçûë¹àí ¼ëå»äåð. Ñîíû» iøiíäå ¸äåáèåòêå ºîéûëûï æ¾ðãåí òàëàïòàðäû åñêåðãåíäiãi áàéºàëàäû. ´éòêåíi ºàéòàëàíáàéäû. Îé, òàºûðûáû ºàéòàëàí¹àíûìåí, á½ðûí¹û áiðåóëåðäi» æàç¹àíûí ºàéòàëàó äåãåí æîº, ¸ðêiì ¼ç ¾íií òàíûòºûñû êåëåäi. Ïîýçèÿíû» òàºûðûáû øà¹ûí áîëñà äà, ¼çiíi» òó¹àí æåðií, àíàñûíû» æàéûí, ê¼êòåì, ê¾ç, ºûñ, ìàõàááàò ì¸ñåëåñií àéòºûñû êåëåäi. Á½ë òàºûðûïòàð á¾êië àäàìçàò òàðèõû áîë¹àííàí áåði àéòûëûï êåëå æàòºàí òàºûðûïòàð. °ðäàéûì ¼ç ¾íiìåí,

¼çiíäiê ñ¼çiìåí, ¼ç ê¾éi, ¼çãå áiëìåãåí áið ïåðíåíi áàñàäû. ²àçiðãi ïîýçèÿíû», ì¸äåíèåòòi ïîýçèÿíû» ¼êiëäåðiíi» – ¸ðáið àºûííû» ¼çiíi» ¼çiíäiê òiëi, ¾íi áiðåóäi» àéòºàíûí æàçó êåðåê åìåñ äåãåíäåé òàëàïòàðäû ¼çäåði»içãå ¼çäåði»iç ºîéûï êåëå æàòºàíäûºòû áàéºàòàäû. Àäàì ïîýçèÿ àðºûëû ä¾íèåäå òàíûìà¹àíûí òàíûòûï, ¼çiíi» ñåçiìi, ñàíàñû àðºûëû àäàì¹à òàíûòàäû. Àºûí áiðºûäûðó ¼çiíäiê æà»àëûº òàïºûñû êåëåäi, ¼çií-¼çi òàíû¹ûñû êåëåäi, ¼ç ¼ìiðiíi» ¾ëêåí øûíäû¹ûí, áàëàëû¹ûí, àíàñûí àéòàäû. Æàðäû, æåðäi àéòàäû, ìàõàááàò æàéûí æûðëàéäû. Áàð àºûíäàð ê¼ï æåðëåðäå òàºûðûïòàðäû ºàéòàëàï æ¾ðåäi, ¾éiðiëiï æ¾ðãåí áið øóìຠòàºûðûïòàð áàð åêåíií ê¼ðåñiçäåð. Ñîíû» iøiíäå ïàðòèÿ, Ëåíèí æàéû, îñû ºûðûº æûëäàí áåði êåëå æàòºàí ½ëû ä¸ñò¾ð áîéûíøà òàºûðûïòàðäû» iøiíäå á½ëàð äà æ¾ð. Ñîëàðäû æûðëà¹àíäà, ñîíû òiëìåí æûðëà¹ûñû êåëãåíäiãi áàéºàëàäû. Ñà¹è Æèåíáàåâòû» “Ïàðòèÿ òóðàëû æûðûíäà” òîëûï æàòºàí îáðàç, ê¼ï øûíäûº, æ½ðòøûëûººà îðòຠøûíäûº áàð. Îë øûíäûº – áàñ ìàºàëàíû» ê¼ëåìiíäå ïóáëèöèñòèêà, æóðíàëèñòèêà ðåòiíäå øåáåð àéòûëûï æ¾ðãåí øûíäûº. Áåéáiòøiëiê, õàëûºàðàëûº äîñòûºòû àéòºàíäà ¼ëå», ïóáëèöèñòèêàëûº ò¾ð ìåí ñàÿñè ëèðèêàëûº ò¾ð äåï æàòñຠòà, á¸ðiáið ëèðèêàìåí ½éºàñòûðûë¹àí áàñ ìàºàëà ñèÿºòû áîëûï êåëåòiíi áàð. Òû» îé, òû» îáðàç, áîëìàñà øåøåí ½éºàñòûðûë¹àí ñ¼çäåð áîëàäû. ̽íû» ¼çi ïîýçèÿ áîëóû ñåíiìñiç åìåñ ïå? ̽íäà æàñòàð Îòàí æàéëû àéòºûñû êåëãåíäå, Ëåíèí æàéûí àéòºûñû êåëãåíäå, æàñòàðäû» á½ë æà¹ûíàí äà æà»àëû¹û áàéºàëàäû. Æàñòàðäû» “ìåíi” áiðò¾ðëi åëiêòiðåòií, ñ¾éñiíäiðåòií, îºóøû¹à áàñ èãiçåòií ñîíøàëûº øûíäûº ïåí áåòêå ûñòûº äåìi ñåçiëiï êåòêåíäåé ê¼ðiíåòií øûíøûëäûº áàð, ïîýçèÿ¹à êåðåê í¸ðñå – îñû øûíøûëäûº. Ìåíi» á¾ãiíãi ໹àð¹àíûì, á¾ãiíãi æàñòàðäû» áàðëû¹û äà ¼ç òiëií æàºñû áiëåäi åêåí. Ìåí, ìåíåí êåéiíãi áóûí °áäiëäà, ±àëè, Òàéûðëàð ºàçຠõàëºûíû» òiëi äåãåíäi áiëóãå æà¹äàéëàðû, ì¾ìêiíøiëiêòåði ê¼ï áîë¹àí æàñòàð. Ìåí ñiçäåðãå á½ë áîëà áåðìåéäi, ºàçàºòû» õàëûº òiëií æàºñû áiëäiðåòií àäàìäàð, îðòà êåçäåñå áåðìåéäi, ñîíäûºòàí äà ñiçäåð òiëäi æàºñû áiëìåéäi ìå äåóøi åäiì. °äåáèåòòåí, êiòàïòàí îºûï ¾éðåíåñiçäåð, êåçi êåëãåíäå, êîëõîç¹à áàð¹àíäà, àóäàí¹à áàð¹àíäà, ½øûðàñºàí ê¸ðiº½ëຠàäàìäàðäàí åñòiìåñå»içäåð, ê¼ïøiëiãiíäå ãàçåò, ðàäèî òiëi áî-

ëàäû äà, ñîíäûºòàí æàñòàð òiëãå øîðºàº áîëàäû-àó äåï îéëàóøû åäiì. ²àçiðãi æàñòàð òàëàáû áàð, òàáè¹àòòû, ê¼ðãåíií àéòºàíäà, áàñºà àºûíäàðäû» ¾íiíå ¾í ºîñûï, iëåñå ñ¼éëåï êåëãåíäå, áàðëû¹ûíäà äà òië îðàìû, îé òîë¹àìû ñàé êåëiï îòûð¹àíäû¹ûí òàíûòàäû. Îñûìåí áiðãå àéòûëàòûí í¸ðñå: òà¹û áið ¾ëêåí ºàñèåò – ê¼ïñ¼çäiëiê àçàéûïòû. Ñiçäåðäåí àëäû»¹û áóûíäà ê¼ïñ¼çäiëiê áàéºàëàòûí. ʼïñ¼çäiëiêêå òåðå» îé ºîñûëñà, í½ð ¾ñòiíå í½ð ¹îé. ʼïñ¼çäiëiêïåí îéû ½øòàñºàí Óèòìåí, Ïàâëî Íå­ðó­äà, Æîðæó Àìàäó, Ëóè Àðàãîí ñèÿºòû ä¾íèåæ¾çiíäåãi áåéáiòøiëiê ¾øií àëûñûï æ¾ðãåí ðåâîëþöèÿëûº ñàíàäà¹û àºûíäàðäû» áiði Íàçûì Õèêìåò, ìiíå, á½ëàðäû» ½çà¹ûðຠæàçàòûíû áàð. Áiðຠîëàð ñîíû, òû», òåðå» îéëû êåëåäi. Îé áîëìàñà, øû­ ¹àðìà òåðå» ºàñèåòòi áîëìàéäû. ƽðò àéòºàíûí àéòàðñûç, ñîíû» ¼çiíäå ¼çiíäiê òiëìåí àéòà áiëó êåðåê. Ñîë îé îáðàçáåí àéòûëóû êåðåê. ̽íäàéëàð áîëìà¹àí æåðäå ïîýçèÿíû» àç ñ¼çäi áîëóû æàºñû í¸ðñå. ʼïñ¼çäiëiê õàëûº ïîýçèÿñûíäà, òiïòi åêi æ¾ç æîë¹à áàðìàé àòûíû» áàñûí iðiêïåéòiíií, òîºûðàó áîëìàéòûíûí ñiçäåð áiëåñiçäåð. Ìiíå, îñûíäàé í¸ðñåëåð ñiçäåðäå æîº. Àë ø½áûðòûï æiáåðãåí áîëñà»ûçäàð, ¼ëå» ò¾ðiíåí àéðûëàäû. ´ëå»íi» ¼ëøåói ¼çiíi» ì¼ëøåðiìåí ºàäiðëi. Îëàé áîëñà, îñû ºàñèåòiíåí àéðûëàäû. µçຠ¼ëå»íi» ½çûíà áîéûíà áiðäåé îé äà æåòå áåðìåéäi, îáðàç äà áîëìàéäû. ´ëå»íi» áiðºàòàðû àñû¹ûñ æàéëàðäà æàçûëàäû. Àë áiçäi» æàñòàð – îºûìûñòû æàñòàð, içäåíóøi æàñòàð, áiëiìäi æàñòàð. Á½ë æàñòàð – ïîýçèÿ¹à ºîéûëûï æàòºàí òàëàïòû åñêåðåòií æàñòàð. Ìiíå, ì½íäàé æàñòàð òåðå» ñûðëû, ñ¼çãå ñàðà» áîë¹ûñû êåëåäi. Îáðàç áîëìàé, îéäû» äà ºàñèåòi áîëìàéäû. ƽðò àéòûï æ¾ðãåí îéäû ñiç äå àéòàñûç, æ½ðò àéòïà¹àí îéäû àéòó – àíäà-ñàíäà áið ½øûðàñàòûí áàºûò, îë – ûðûñ. ƽðò àéòïà¹àí îé îáðàçäàðû ïàðòèÿíû», æ½ðòøûëûºòû» ñ¾éåòií îéû – îë òàáûñ, îë áàºûò. Îéäû» ê¼ïøiëiãi æ½ðò àéòºàí îé áîëóû ì¾ìêií, áiðຠñîíû áàñºàøà ò¾ðäå àéòà áiëóäi» ¼çi ºàñèåò. Áiçäi» ïîýçèÿäà äà òåðå» îé, ìîë îáðàç æåòå ºîéìàé æàòûð. Æàñòàð ïîýçèÿñûíà ¾ëêåí îáðàçäûëûº êåðåê. Á½ë îáðàçäûëûº áiðòàëàé æàñòàð ¼ëå»äåðiíäå áàð. Ìûñàëû, ïàðòèÿ òàºûðûáûíäà ºûçûº îáðàçäàð ໹àðûëàäû. Ò. Ìîëäà­

¹àëèåâòi», Ò. Øîïàøåâòi», ². Ìûðçàëèåâòi» ¼ëå»äåðií­äå æàºñû îéû îáðàçûìåí òàáûñûï æàòàäû. Á½ëàðäû» øû­ ¹àðìàëàðûí àëäû»¹û ïîýçèÿìåí ñàëûñòûð¹àíäà ¼çiíäiê êåìøiëiêòåði äå áàð. Áiçäi» àëäû»¹û áóûí ïîýçèÿñûíäà ¾ëêåí ¸ëåóìåòòiê òàºûðûï, õàëûººà ò¸ðáèåëiê òàºûðûï, ìàðêñòiê-ëåíèíäiê ôèëîñîôèÿíû» á¾êië æà»à àäàìçàò òàðèõûíà ¸êåëãåí êå»-êå», ½ëû-½ëû òàºûðûïòàðäû» áiðºàòàðû àçàéûï êåòêåí ñèÿºòû. Õàëûºàðàëûº äîñòûº, áåéáiòøiëiê, êîìñîìîë, ½ëû îðûñ õàëºû æàéûíäà¹û òàºû­ ðûï, ½ëû àäàìäàðäàí ¾éðåíó ì¸ñåëåñi, õàëûºòàð äîñòû¹û äåãåí òàºûðûïòàð, Ѹêåííåí áàñòàï ²àñûì¹à äåéií, ²àñûìíàí Ì. °ëiìáàåâºà äåéií áið áóûí iëãåði æàñòàð¹à êåëåòií òàºûðûïòàð áiçäi» ïîýçèÿäà, îñû æèíàºòû» iøiíäåãi àºûíäàð øû¹àðìàëàðûíäà àçàéûï êåòêåí ñèÿºòû. Îñû ê¾øïåí îñû ñèïàòòû îñû içáåí ê¼òåðñå»içäåð, á½ë òàºûðûï òîçàòûí òàºûðûï åìåñ, æûðëàíûï ì¸äåíèåòòi ä¸ðåæåãå æåòiï áîëäû äåóãå áîëìàéäû, áiðäå æåòiï, áiðäå æåòïåé æ¾ðãåí òàºûðûï. Áiçäi» ïîýçèÿíû» áàðëûº áóûíäàðûíà àéòà êåòåðëiê áið æàéäû îñû àðàäà àòàï ¼òêiì êåëåäi. Îðûñ ïîýçèÿñûí áûëàé ºîé¹àíäà, ºûð¹ûç, ¼çáåê, àçåðáàéæàí, ò¸æiê ïîýçèÿëàðûí, äà¹ûñòàí ïîýçèÿñûí àëûï ºàðàñà»ûçäàð, îñûíäà áiðíåøå àäàìäàðäû» øû¹àðìàëàðûíäà ¸ð áóûí àºûíäàðäû» àóçûíà ò¾ñå ºîéìà¹àí òàºûðûïòàð áàð. Îòàí ñî¹ûñû æûëäàðû áàñºûíøûëûº æåðií øàóûï àë¹àí, áiðiíi» àòàñû ¼ëiï, áiðiíi» ¸êåñi ìàéäàí¹à êåòêåí æàñòàð, áåò-àóçû ºàï-ºàðà ìàé áîëûï ºàë¹àí ñàí æåòiì áàëàëàð ¾ëêåí òîïòàðûìåí ïîåçäàð¹à ìiíiï, áiðíåøå ê¾í æ¾äåï-æàäàï, ¸ð àëóàí õàëãå ½øûðà¹àí, ñóûººà òî»ûï, àøòûººà ½ðûíûï, Òàøêåíò, Àëìàòû, Îìñêi ºàëàëàðûíà êåëäi. Á½ë áàëàëàðäû Îòàí ºîéíûí àøûï ºàáûë àëäû, ò¸ðáèåëåäi. Ìiíå, îñû ì¸ñåëå, á¾êië ñîâåò ïîýçèÿñûíäà ñîë ñ½ðàïûë ºèûíøûëûº ñî¹ûñ ä¸óiðiíi» àíûº áåëãiñi ðåòiíäå ºàë¹àí áið ¼ëå» “Áàóûðûì, ìåí ñåíi» àòà»ìûí” äåãåí ±àôóð ±½ëàìíû» ¼ëå»i. Á½ë ¼ëå»iíäå ±àôóð ±½ëàì ìàéäàíäà æ¾ðãåí, ºèûíøû­ëûº ê¼ðãåí ñîâåòòi» æàñ áóûíûíû» áàðëû¹ûíà àòàëûº ºîé­ íûí àøûï ñ¼éëåãåí, Îòàí æ¾ðåãií, ñîâåò åëiíi» æ¾ðå­ ãií ê¼ðñåòêåí. Áåëîðóññèÿäà, Óêðàèíàäà åðòå çàìàííàí åâðåéëåð îòûðàòûí æåðëåð áîëàòûí, ñîë æåðëåðãå ôàøèñòåð êåëãåíäå åâðåéëåðäi ºûðà áàñòà¹àí. Ìiíå, îñû åâðåéëåð

àóûð õàëäå, áåò-áåòiìåí ºàøûï, ¾ëêåí ºàëàëàð¹à êåëãåí óàºûòòàðäà êóëàêòûº ìiíåçäåð ê¼ðñåòóøiëåð áîëäû. Îñû¹àí ºàðñû ±àôóð ±½ëàì “Ìåí äå åâðåéìií” äåãåí ¼ëå»ií æàçäû. Á½ë ëåíèíäiê àñà áið àñºàº ½ðàí ñèÿºòû. Áiçäi» òóûñºàí åëäåðäi» àóûçäàðûíàí øûººàí ¼ëå»äåðiíi» å» áið iðiñi. ľíèåæ¾çiíäåãi åçiëãåí õàëûº åëäåðiíi» àòûíàí Àô­ðè­ êà, Àìåðèêà íåãði àòûíàí “Íåãð ñ¼éëåéäi” äåï, º½ëäûººà, òå»ñiçäiêêå ºàðñû ñ¼éëåéòií àºûí ¼ç ä¸óiðiíi» òàðèõû àòûíàí ñ¼éëåéäi. Á½ë íåãðäi ñ¼éëåòiï îòûð¹àí ñîâåò àºûíû – Ñàìåä Âóðãóí. Äà¹ûñòàí àºûíû Ðàñóë Ãàìçàòîâòû» “°êåììåí ¸»ãiìå” äåãåí ïîýìàñû äà áàð. Àºûí ñ¼éëåï îòûðûï, õàëûº àëäûíäà ¼çiíi» ºàíäàé ºàðûçû áàð åêåíií, ¼ç àðûí õàëûºòû» àðûìåí ñàëûñòûð¹àíäà ºàðûçäàðìûí, ñîíû ò¾ñiíäiì äåï àºûí ¸êåñiíi» ¸ðóà¹ûìåí ñ¼éëåñåäi. Á½ë – ¾ëêåí ñåðïiíäi, êå» òûíûñòû ïîýçèÿ. Ò¸æiê àºûíû Ò½ðñûí-çàäå áiçäi» ïîýçèÿìûçáåí ºàòàð æàñàï êåëå æàòºàí àºûíäàðäû» îéëàðûíà íå áåðäi? Îíû» “Ãîëîñ Àçèè” äåãåí ¼ëå»iíäå òiïòi ê¼ï áiëåòiíäiãií ê¼ðñåòåäi. Îñû ¼ëå»iíäå Àçèÿ, Àôðèêà õàëûºòàðûíû» àòûíàí, òiïòi ¶íäi, ²ûòàé àºûíû, Ãàíà àºûíû, Æàïîí àºûíû àéòïà¹àí îéäû ò¸æiêòi» Ò½ðñûí-çàäåñi ñ¼éëåï ò½ð. ̽íû» ¸ðáið æîëû áiðäåé àäàì àóçûíà ò¾ñïåéòií ì¸ñåëåëåð åìåñ, áiðຠ¾ëêåí, ¼ðëåãåí îé ä¸óiðäi» áèiãiíå øû¹ûï ñ¼éëåéòií ñ¼çäåð. Æåêå áàñòû», ¾é ò½ðìûñòû», òó¹àí æåði»íi» òàºûðûáû – á¸ði äå êåðåê. Áiðຠîíû» äà øåãi áîëàäû. Îíû» ¼çiíäå ¾ëêåí àºûëäûëûº, çîð òîë¹àó àðºûëû ¾ëêåí ¸äåáèåòòiê øåáåðëiê áàð åêåíäiãií ໹àðó êåðåê. ´çäåði»içãå áåëãiëi, îñû Ò¾ðêñèá æîëû ñàëûí¹àíäà áið àºûíäàð ¼ëå»iíäå, òå»åóëåðiíäå “ºàðà àé¹ûð” äåï, “îòàðáà” äåï àë¹àíäà, ñîíäà áið ¼ëå» æàçûëäû. “Á½ë ºàé æîë?” äåãåí. ´òêåí æûëäàðäà ê¼çiíi» æàñû ò¼ãiëiï, ò½òºûí æ¾ðãåí, ¼ìið çàðû ñàí êåçãåí Æåòiñó æîëû äåãåí æîë – ²ûòàé ìåí Åâðîïàíû» ñàóäà ºàòûíàñ æîëû, ñîë æîëìåí àäàìçàò ê¼ðìåãåí ºàñòûºòàð æ¾ðãåí, áið êåçäåãi Øû»¹ûñòû» ºàíº½éëû æîëû ºàçið Ò¾ðêñèá æîëû ò¾ñóìåí ºàíäàé æîë áîëàäû? – äåï, á½ðûí¹û ºàíäûáàëຠæàóûçäàð æ¾ðãåí æîëäû» åíäi æà»à Îòàííû» ê¾ðå òàìûðû áîëàäû, ñîë òåìið æîë àðºûëû æà»à îéëàð, æà»à òàìûðìåí æà»à ºàíäàð æ¾ðåäi äåï ±àôóð ±½ëàì æàç¹àí.

Àçèÿ, Àôðèêà åëiíi» àçàòòû¹û æ¼íiíäå äå æûðëàéñûçäàð. ²àòàðäà êåëå æàòºàí àºûíäàð ºàëàé æûðëàéäû? Ìiíå, ñîëàðäû» øû¹àðìàëàðûíà ºàðàï, òàíûñûï îòûðó êåðåê. ¶ëêåí îáðàç áîëìàé, ïîýçèÿ áîëìàéäû. Ñiçäåð æà»à áàºûò ïåí æà»à ì¸äåíèåòòi içäåíóäi» áîéûíäà îñû æàéëàðäû îéëàíû»ûçäàð. Ñîë ì¸äåíèåòòi àºûíäàðäû» åøáiði àéòïà¹àí îáðàçäû îéëàðìåí àéòºàíäàðûí ñiçäåð äå àéòà àëàäû äåï îéëàéìûí. Içäåíó ¾ñòiíäå, ¾ìiòòåíó ºàëïûíäà áið äîñòûº òiëåê: ìåí àºûí åìåñïií, áiðຠàºûí ¼íåðiìåí äîñòàðäû» àëäûíäà æàºûí ò½ð¹àí ºàíäàé ¼ðiñòåð áàð, æàï-æàºûí áið áåëåñòi» àñòûíäà ò½ð¹àí êåéáið øûíäûº áàð, ñîë áåëåñêå øû¹ûï, òàáûëìà¹àí æîºòû òàáó, ñî¹àí òûðûñó êåðåê äåï îéëàéìûí. Îñûìåí áiðãå, ̽õòàð ºàðòàé¹àñûí àºûë àéòó äà¹äûñûíà ò¾ñêåí åêåí äåìå»içäåð, áiðຠáið í¸ðñåíi àéòºûì êåëåäi. Æàñòàð, îñû áàñòàí áiðíåøå ¸äåòòåí ñຠáîëû»ûçäàð. Å» àëäûìåí, æàºñû æàçäûì åêåí äåï àñºàºòàìàó êåðåê, òóìàé ò½ðûï òîëäûì, æàçáàé æàòûï áîëäûì äåóäåí ºàøó êåðåê. Á½ë ìiíåç àäàìäû æàìàí í¸ðñåãå àïàðûï ½ðûíäûðàäû. Àðຠiøó, ìàñòàíó îñûäàí òóàäû. µëû Ëåíèííi», Ãîðüêèéäi» êiøiïåéiëäiê ñèÿºòû æàºñû ä¸ñò¾ði áàð. Îñûíû ¾éðåíå áiëó êåðåê. Ìàñòàíó äåãåíäi ê¼ðìåé æ¾ðãåí æîºñûçäàð, áîëûï ºàëäûì åêåí äåï àëäû»¹ûíû ì¾éiçäåï, øûíòà¹ûìåí ºàººûëàï, ¼çiíå-¼çi ¹àøûº áîëóøûëûº – á½ë àäàìíû» ¾ëêåí ñîðû. Á½ë, å» àëäûìåí, ¼çiìøiëäiêòi, ¼çiìøiëäiê – ê¾íøiëäiêòi òó¹ûçàäû. ̸äåíèåòi àç ¸äåáèåòòåðäå á½ë ¾ëêåí ñîðäû» áiði. Åêiíøiäåí, æàºñû å»áåê æàçäûì, òàíûëìàäû äåï ºîðûºïà»äàð, òàíûëìà¹àí Øåêñïèð ìåí òàíûëìà¹àí Òîëñòîé ê¼ï áîëà áåðåäi äåï îéëàìà»ûçäàð. Îëàð ä¾íèåäå áiðåó-àº. Îëàð ê¼ðiíãåíãå ìûñàë åìåñ. Øàëà Øåêñïèðëåð, òîëûñïà¹àí Òîëñòîéëàð òàíûëìàé æ¾ðå áåðñií. Îäàí êåëåðêåòåð àç ¹àíà. ´»iði òàáûëìà¹àí òàó, òåðå»i òàíûëìà¹àí ¼çåí áàð ìà? Áiçäi» ¼ìiðiìiçäå áà¹à áåðiëìåé ºàë¹àí ºàñèåò áàð ìà? Áà¹àëû-áà¹àëàíáàé êåëãåí ºàñèåò æîº. Ñîâåòòi» àäàë ñûíû, ¸äië áà¹àñû º½ìíû» ò¾êïiðiíäåãi Êåðáåáàåâòû äà òàíûäû, òàïòû äà ¹îé. Êiøêåíòàé ×óê÷àíû» Ðûòõýóií, Òóâàíû» Ñàë÷àê Òîêàñûí òàíûäû äà, òàïòû ¹îé. Àºûíäûº æàºñûëû¹ûì òàíûëìàéäû äåï îéëàìà»ûçäàð. Æàºñûëûºòû òàíó ðåòiíäå å» ¸äië, ¸ði ¸äiëåòòi õàëûº áiçäi» ñîâåò õàëºû. Æàºñû áà¹à îðûí òàóûï áåðiëåäi. Ñîíäûºòàí ¸äåáèåò ¾øií

ðåêëàìà êåðåê åìåñ. Á½ë ðåêëàìà ¼çiìøiëäiê, ê¾íøiëäiêòi òó¹ûçàäû. Àìåðèêà¹à áàð¹àíäà Ìàÿêîâñêèé “Áðóêëèíñêèé ìîñò” äåãåí æûð æàç¹àí. Ìàÿêîâñêèé á½ë ê¼ïiðäi» ¾ëêåíäiãií, òàëàíòòû èíæåíåðäi» êiì åêåíií àéòïà¹àí. Îë çàìàíäà Áðóêëèí ê¼ïiði Ìàÿêîâñêèéäi òà»äàíäûðñà, îíû» áåð æà¹ûíäà áiçäå ñàëûí¹àí, àñòûíäà òiðåóiøi æîº ê¼ïiðäi ñàë¹àí èíæåíåðäi» àòûí ºàéñû»ûç áiëåñiçäåð? Îñû¹àí ºàðà¹àíäà ¸äåáèåò ñàëàñû å» áið ðåêëàìàëû, ñîíäûºòàí ¼çií-¼çi ðåêëàìàëàóäû» åøáið ºàæåòi æîº. Å»áåê æàºñû æàçûëñà, “áàñûë¹àëû æàòûð” äåï áið õàáàðëàñà, “áàñûëäû” äåï åêiíøi ðåò õàáàðëàéäû. Îë øû¹àðìàíû» öèêëäàðû æóðíàë áåòiíäå áàñûëàäû, êiòàï áîï øû¹àäû, ñûíøû ìàºòàó æàçàäû, ìiíå, ê¼ðiï îòûðñûçäàð, ¸äåáèåòòåí ðåêëàìàëû íå áàð? ʼï å»áåê ºàëàìíû» ñèÿñû º½ð¹àï áîëìàé-ຠä໺òàíûï æàòàäû. Ñîöèàëèñòiê Îòàíäà å»áåê åòiï æ¾ðãåí æàíäàðäû» iøiíäå å»áåãií äàáûðëàï æàòàòûí òåê ¸äåáèåòøiëåð. Ñîíäûºòàí ñîíû» iøiíåí ðåêëàìà içäåó áåéøàðàëûº í¸ðñå äåï ñàíàéìûí. Àë æåêå àäàìäû ðåêëàìàëàó òàëàíòñûçäûºòû» áåëãiñi, îë áåéøàðàëûº. ʾíøiëäiê ïåí ¼çiìøiëäiêêå áàéëàíûñòû “ìåíiêi îíûêiíåí àðòû¹ûðàº, ìåíi áà¹àëàìàäû” äåãåí í¸ðñåëåðäi» áàðëû¹û îñûíäàé äåðòòåðäåí ïàéäà áîëàäû. Ñiçäåðäåí àëäû»¹û áóûí àëäà¹û çàìàííû» æàìàíäû¹ûí àëà êåëåòiíi áîëàäû, ñiçäåð àäàë ¸äåáèåòøi, ¾ëêåí ¸äië òàðàçûëàðû» áàð, ñàëìàºòû ñàáûðëàðû» áàð, ¸äåáèåòòi» æàºñûëû¹ûí øûí ñ¾éåòií, øûí áåðiëãåí êiøiïåéië ¸äåáèåòøi áîëû»ûçäàð. Æàºñû æàç¹àíäàðû»ûç äàëà¹à êåòïåéäi, åøáið ºàñèåò áà¹àëàíáàé ºàëìàéäû, àëòûíû» òàíûëìàé ºàëìàéäû. Æàºñûëûº àðòà ò¾ñåäi. °äåáèåòêå ñ½ëó ìiíåç ¸êåëóøi, ¾ëêåí ì¸äåíèåòòi ºàñèåòòi ¸êåëóøi, í½ðëû, æàºñû, æàðºûðà¹àí ¼ðiñi áàð æàñòàð, å»áåêòåði»içäi» æåìiñòi áîëóûíà, òàëàï ¾ñòiíå òàëàï, í½ð ¾ñòiíå í½ð º½éûï, îºó-áiëiìäåði»içäi» ¼ñiï-¼ðëåóiíå çîð à¹àëûº äîñòûºïåí òiëåê àéòàìûí.

²ÀÉÒÀ ÒÓ±ÀÍ ÕÀËÛ²ÒÛ³ °ÄÅÁÈÅÒI Æàñ øà¹ûíàí áàñòàï, º½ëàø ñîçà, æåòiëå ò¾ñêåí êåçiíå øåéií æ¾ðiï ¼òêåí æîëûí à»äàñàº, ºàçຠñîâåò ¸äåáèåòi ê¼ï ñàëàëû, ê¾ðäåëi ¼ìið êåøêåíií ê¼ðåìiç. Îêòÿáðü òóäûðûï ¼ñiðãåí òàìàøà ¼ðåíiíi» áiði – ºàçຠñîâåò ¸äåáèåòií áàðëûº õàëºûìûçáåí áiðãå ºóàíûø, ìàºòàí åòå îòûðûï, ñîë ¸äåáèåòòi» ê¼ï æàéëàðûí òiëåêòåñ ê¼»iëìåí øîëàìûç. ²àçຠñîâåò ¸äåáèåòiíi» ºûðûº æûëäûº ä¸óiði äåãåí ñ¼ç – îë, å» àëäûìåí, ¸äåáèåòòiê íàºòûëû ôàêòiëåðäi», à¹ûìäàðäû», ºîç¹àëûñòàðäû» æ¸íå ¾ëêåíäi-êiøiëi øû­ ¹àðìàëûº øàáûòòû ïðîöåñòåðäi» òàðèõû äåãåí ñ¼ç. Á½ë òàðèõ, ñîíûìåí ºàòàð, äåðåêòi, ºîìàºòû ä¾íèå. Æàëïû áà¹ûò æàéëàðìåí ºàòàð, á½ë æ¼íiíäåãi ¸ðáið äåðåêòåð æåêå øû¹àðìàëàð ò¾ðiíäå, æåêå æàçóøûëàðäû» ¼ìið òàðòûñû ðåòiíäå ¼òå àéºûí, ñàëìàºòû êåëåäi. Ñàí æà¹ûíàí ìîë áîëûï, ¸ð ñàëàëû êå» ê¼ðiíiñòåð ໹àðòàòûí òàáûñòàðäû» ñàïàëûº æà¹û äà îéäà¹ûäàé. Áið àäàìíû» ¼ìiðiíåí äå ºûñºà ä¸óið iøiíäå ä¾íèåæ¾çiëiê ìàéäàí¹à øû¹ó¹à æàðà¹àí æà»à ¸äåáèåò ïàéäà áîëäû. Ðåâîëþöèÿ òóäûð¹àí ºàçຠ¸äåáèåòiíi» àíûº ¼ñêåëå»äiê, ñàïàëûº ñèïàòûí, òàáûñûí òàíûòàòûí êåé ê¼ðíåêòi æàéëàðûí àðíàé àòàó êåðåê. Á½ë æ¼íiíäå áiç áàð òàáûñû òû» áîë¹àí ê¼ðêåì ïðîçà ìåí äðàìàòóðãèÿíû å» àëäûìåí àóûç¹à àëàìûç. ²àçຠê¼ðêåì ïðîçàñû ðåâîëþöèÿäàí á½ðûí¹û êåçäå ¾ëêåí òàáûñ ä¸ñò¾ðãå æåòïåãåíiíå ºàðàìàé, ºûðûº æûë iøiíäå àíûº çîð ¼ðiñêå æåòòi. Îñû àòàë¹àí ñàíàóëû æûëäàð iøiíäå áiçäi» ê¼ðêåì ïðîçàìûç ¼ç îºóøûñûíà ñàí àëóàí ¾ëãi, ¼ðíåêòåð ¸êåëäi. Á½ë ºàòàðäà òåðå» äðàìàëûº º½ðûëûñû áàð, ñþæåòi ºûçûºòû º½ðûë¹àí íåìåñå ïñèõîëîãèÿëûº ¸»ãiìåëåð áàÿíäàéòûí, áîëìàñà òàðèõòûº æàéëàðäû ñóðåòòåéòií, òàðèõòûº-ðåâîëþöèÿëûº øûíäûºòàðäû áåéíåëåéòií æ¸íå ¼ìiðáàÿíäûº, ºûçûº îºè¹àëûº ðîìàíäàð äà òóäû. ´òêið ñàíà – ì¾ääåëi ê¾íäåëiê òàðòûñ ê¼ðiíiñií áåéíåëåéòií

î÷åðêòåð, ¸»ãiìåëåð æàçûëäû. Ñî¹ûñòû» ºàòàë ê¾íi ìåí áåéáiòøiëiê ê¾íäåðäi íåìåñå òû»äû ê¼òåðó ê¾íäåðiíäå äå å»áåê ºàðºûíûí ñóðåòòåãåí ê¼ðêåì ïðîçà ¾ëãiëåði øûºòû. Îñûíû» á¸ðiìåí ºàçຠïðîçàñû ïàðòèÿíû» ¼òêi𠺽ðàëû áîëó¹à æàðàäû. Áiçäi» ïðîçàíû» òàáûñòàðûí Îäàºòà¹û áàðëûº õàëûºòàðûìûçäû» á¸ðiíi» äå òiëiíäå òàíû¹àí, òàíûòºàí áà¹àëàð áàð åêåíi áåëãiëi. ľíèåæ¾çiëiê ¸äåáèåòòi» áàðøà ì¸äåíèåòòiê ä¸ñò¾ðiíå ñ¾éåíåòií ðåàëèñòiê ïðîçàìûçäû æàñà¹àí æàçóøûëàð – ðîìàí æàçóøûëàð ìåí ¸»ãiìåëåð æàçóøûëàð. Ìûñàëû, ºàçຠ¸»ãiìåëåðiíi» àñà ê¼ðêåì ¾ëãiëåði Áåéiìáåò Ìàéëèííi» ¼çãåøå ì½ðàñûíàí òàíûëàòûí. Iði ôîðìàëû ïðîçàíû» ðîìàí ¾ëãiëåði Ѹáèò ̽ºàíîâòû» “Áîòàã¼çi”, ±àáèò ̾ñiðåïîâòi» “Îÿí¹àí ¼ëêåñi”, ±àáèäåí ̽ñòàôèííi» “Øû¹àíà¹û” äåï ñàíàéìûç. Ìåí ºàçຠê¼ðêåì ïðîçàñûíû» å» iðiêòi øû¹àðìàëàðûí ¹àíà åêøåï àëûï îòûðìûí. Á½ë øû¹àðìàëàð – ìåçãië ñûíûí ê¼òåðãåí, ò½ðàºòû òàáûñ åñåáiíäå áà¹àëàíó¹à ìåéëiíøå æàðà¹àí êiòàïòàð. Îñû àç ¹àíà å»áåêòåðäi» á¸ðiíå îðòຠåðåêøåëiê æàéëàðû áàð æ¸íå, ¸ðèíå, ¸ðºàéñûñûíû» ¼çiíå ¹àíà ò¸í, ¼çiíäiê æåêåøåëiê ºàñèåòòåði òà¹û äà áàð. Á½ëàðäà¹û æàëïû æàºñû áåëãi ¸ðáið æàñ ¸äåáèåòòi» àë¹àøºû Àáàéäàí ñû ä¸óiðäå ºàçàºòû» ê¼ðêåì ñ¼çiíi» ñàïàñû àðòûï, æàëïû ¸äåáèåòòiê ì¸äåíèåòòi» æà»à ¾ëãiñií æàñàéòûí æàçóøûëàð òó¹àíûí ໹àðòàäû. Ñîíûìåí ºàòàð ¸ðºàéñûñûíû» æåêåøå áà¹àëû ºàñèåòòåði áàð. Ìûñàëû, Áåéiìáåò Ìàéëèí ¸»ãiìåëåðiíäå òåðå» øûíøûëäûº áàð, àäàì áåéíåñi, ºàðûì-ºàòûíàñòàðû ¸ðäàéûì íàíûìäû áîï øû¹àäû. Ƹíå á½ë øû¹àðìàëàðäû» ò¾ð, ¾ëãiñiíäå ä¼»ãåëåê êåëãåí ò½òàñòûº àéºûí ໹àðûëàäû. Áåéiìáåò ¸»ãiìåëåðiíi» ê¼ï òîïòàðû ðåâîëþöèÿíû» å» àë¹àøºû æûëäàðûíàí áàñòàï, îòûçûíøû æûëäàðäû» îðòàñûíà äåéií ñîâåò ä¸óiðiíäå ºàçຠàóëûíäà áîë¹àí ¼ìiðäi» ½çຠê¼ðêåì øåæiðåñi äåóãå áîëàäû. Ѹáèòòi» “Áîòàã¼ç” ðîìàíûíäà¹û åðåêøåëiê ºàñèåò: á½íäà ëèðèêàëûº æàí ê¾éëåði ìåí äðàìàëûº æàéëàð æàºñû ºàáûñàäû äà, ñîíû» á¸ði òàðèõòûº, ºî¹àìäûº ºîç¹àëûñïåí, ðåâîëþöèÿ ä¸óiðiíäåãi ¾ëêåí òàðòûñ øûíäû¹ûìåí æàºñû ¾éëåñiï áåéíåëåíåäi. ±àáèòòi» “Îÿí¹àí ¼ëêå” ðîìàíû – ê¼ðêåìäiãi äå, îéû äà òåðå» øû¹àðìà. ´çiíäiê äàðàëûº, æåêåøå æàéëàðû ìåí òië

êåñòåñi, ñ¼ç øåáåðëiãi îºøàó ñåçiëåäi. Îñûíäàé ñòèëüäiê òå òîëûº ñèïàòòàðû àðºàñûíäà î»-òåðiñ àäàì áåéíåëåðií iøêi ñûð-ñèïàòòàðûìåí æàºñû àøàäû. Á½íäà æàçóøûíû» ¼çiíäiê ïñèõîëîãèÿëûº ñóðåòòåó ¾ëãiñi òàëàé æàíäàðäû ñàòèðàëûº ìûñºûë, ¸æóàìåí áåéíåëåóãå áåéiìäåëiï, ä½ðûñ äàìûï îòûðàäû. Îñû ¸äiñ, íàºûñòàð á½ë æàçóøû øû¹àðìàñûíû» ¼çãåøå ¼çiíäiê ºàñèåòi áîëûï àéºûí áàéºàëàäû. ±àáèäåííi» “Øû¹àíດ àòòû ðîìàíû äà ¼çãåøå ºûçûºòû øû¹àðìà. Çàìàíäàñûìûçäû» iøiíäåãi àñà ¼íåðëi åãiíøiñi Øû¹àíຠáåéíåñií æàçóøû õàëûº áîéûíäà¹û äàíàëûº ºàñèåòòi» æà»à ñàïàäà¹û áið ¾ëãiñi, ¼íåãåëi àäàì ñèïàòû åòiï ê¼òåðå ê¼ðñåòêåí. µëû Îòàí ñî¹ûñû æûëäàðûíäà ñóñûç ñàðà» ñàõàðàäà ¹àæàéûï ìîë åãií – ¼íiì àë¹àí å»áåê äàíàëû¹ûí êåëiñòi ºûï ê¼ðñåòå áiëãåí. Øû¹àíຠáåéíåñiíäå å»áåê áàòûðëû¹ûí òàíûòàòûí ¼çi äàíà, áàðûíøà àäàë áåéiëäi, ñîâåò ïàòðèîòû æàºñû ñèïàòòàë¹àí. Á½ë øû¹àðìàíû» ¼çãåøå áið ºàñèåòi: ðîìàí äà¹äûëû ¼íäiðiñ æ¼íiíäåãi øû¹àðìà ¹àíà áîëûï ºàëìàé, çîð ê¼ðêåì øû¹àðìà áîëûï ºàëûïòàñºàí. ´éòêåíi á½íäà ãåðîéäû» iøêi-òûñºû ñàí ñèïàòòàðûí ò½òàñ àøûï ñóðåòòåéäi. Àäàìíû» iøêi ñåçiìäåði, îé òîë¹àóû, ºàæûðëû àðìàíû õàëûºòûº êå», ºûçûºòû ìiíåçäåð ðåòiíäå ¸äåìi ¾éëåñiï, ò½òàñà ºàëûïòàñºàí. Á½ë êiòàïòû» îñûíäàé ¼çiíäiê ¼çãåøåëiê ºûìáàò ñûìáàòû áàð. Æî¹àðûäà àòàëûï ¼òêåí ò¼ðò æàçóøûíû» ò¼ðò àëó­ àí øû¹àðìàëàðû ºàçຠê¼ðêåì ïðîçàñûíû» å» ê¼ðíåê­òi, å» åëåóëi òàáûñû áîëûï ñàíàëó¹à òàòèäû. Îñûëàðäàé àë­ äû»¹û à¹à áóûí æàçóøûëàðìåí ºàòàð, ñîëàð¹à iëåñå æåäåë êåëå æàòºàí òà¹û áið òîï òàëàíòòû æàçóøûëàðäû åñêå àëàìûç. Á½ëàð ðåàëèñòiê ¸»ãiìåëåðäi», î÷åðêòåðäi» 渭 íå ðîìàíäàðäû» æàçóøûëàðû – Ñ. Åðóáàåâ, °. °áiøåâ, ±. Îðìàíîâ, ±. Ñëàíîâ, Ì. Èìàíæàíîâ, °. Ѹðñåíáàåâ, Ò. Àõ­òàíîâ, Ç. Øàøêèí, Ç. ²àáäîëîâ, Ñ. ظéìåðäåíîâ, °. ͽð­ïåéiñîâ, °. ͽðøàéûºîâ, òà¹û áàñºàëàð. Áiçäi» æà»à ¸äåáèåòòi» ñû ºûðûº æûë iøiíäå òàóûï áàóðà¹àí æà»à æàíðûíû» áiði – äðàìàòóðãèÿ. ²ûðûº æûë iøiíäå ñîë äðàìàòóðãèÿ å» àë¹àø êèiç ¾éäå, áàëà¹àí ê¾ðêå àñòûíäà ºîéûëûï æ¾ðãåí æàñòàð îéûí-ñàóû¹ûíàí áàñòàï, ¾ëêåí øåáåðëiêêå, ðåàëèñòiê ê¼ðêåìäiêêå æåòêåí øû¹àðìàëàð òóäûðäû. Á½ë ºàòàðäà àéðûºøà àòàï ¼òåòií iði ïüåñàëàð: ±àáèò ̾ñiðåïîâòi» “²îçû ʼðïåø – Áàÿí ñ½ëó” æ¸íå “Àºûí òðàãåäèÿñû” àòòû (Àºàí ñåði òóðàëû æàçûë¹àí) ïüåñàëàðû.

Áiçäi» æ½ðòøûëûº àíûº æî¹àðû áà¹àëàéòûí ̾ñiðå­ ïîâ­òi» á½ë äðàìàëûº øû¹àðìàëàðû àäàìíû» ñåçiìií, ê¼»ië ìiíåç º½áûëûñûí, à»ñàó-àðìàíûí àºûíäûºïåí ñèïàòòàéäû. Ñîë ºàñèåòòåði æà»à àòàë¹àí øû¹àðìàëàðäû» ä¾íèåæ¾çiëiê äðà­ìà­òóðãèÿ ì¸äåíèåòiíi» æàºñû ä¸ñò¾ðiíäå æàçûë¹àíäû¹ûí áàéºàòàäû. Òåê ðåâîëþöèÿäàí êåéií ¹àíà òó¹àí ºàçຠäðàìàòóðãèÿñû ̾ñiðåïîâòi» ñîë òðàãåäèÿëàðûíû» òàáûñòàðû àðºû­ëû æàëïû äðàìàòóðãèÿëûº ì¸äåíèåòòi» áèiê ñàòûñûíà ê¼òåðiëäi. κè¹àëàð æà¹ûíàí ¼òêið, òàðòûìäû, ºûç¹ûëûºòû, øàáûòòû º½ðûë¹àí ê¾éëåð á½íäà¹û òàðòûñ ïåí ºàºòû¹ûñ êåçäåðiíäå àäàì ìiíåçäåðiíi» iøêi-ñûðòºû ºàëûïòàðûí ºàòàð àøûï îòûðàäû. Îñûíäàé åðåêøå æàéëàðû øû¹àðìàíû» ìîíîëîã, äèàëîã ñ¼çäåðiíäå æ¸íå äå øåáåð, øåøåí, òàïºûð òiëìåí æàºñû ¾éëåñåäi. Ìàéëèí, Æàíñ¾ãiðîâ, Ñåéôóëëèí, ̾ñiðåïîâ, °áiøåâ, ̽ºàíîâ, Ò¸æiáàåâ, Õ½ñàéûíîâ, Àºûíæàíîâ – ºàçຠñîâåò äðàìàòóðãèÿñûíû» ê¼ðíåêòi æàçóøûëàðû. ²àçàºñòàíäà¹û àêàäåìèÿëûº äðàìà òåàòðû, îïåðà òåàòðû, æàñòàð òåàòðû, îáëûñòûº òåàòðëàð êîëëåêòèâòåðiìåí ºîñûëûï ¸ðåêåò åòiï, á½ë àòàë¹àí æàçóøûëàð ðåâîëþöèÿäàí á½ðûí¹û ºàçຠºàóûìû áiëìåãåí æà»à áà¹àëû, îðèãèíàëäûº ê¼ðêåì¼íåð ¾ëãiëåðií òó¹ûçûï æ¾ð. Áiðíåøå áóûí àºûíäàðäû» å»áåê içäåíóëåði àðºàñûíäà ºàçຠïîýçèÿñû äà ðåâîëþöèÿ æûëäàðûíäà, ¸ñiðåñå ðåàëèñòiê ïîýìàëàð òó¹ûçó æ¼íiíäå áèiê ñàïà¹à æåòòi. Îíû» iði ê¼ðêåì øû¹àðìàëàðû Ñåéôóëëèííi» êåéáið ïîýìàëàðûíäà, Ѹáèòòi» îòûçûíøû æûëäàðäà¹û êåéáið æà»à ¼ëå»äåðiíäå, Åð¹àëèåâ ïåí Áåêõîæèííi» ïîýìàëàðûíäà, ²àñûì Àìàí­ æîëîâòû», ±àëè Îðìàíîâ ïåí Ñûðáàé ̸óëåíîâòi» ëèðè­êà­ëûº ºûñºà øû¹àðìàëàðûíäà æ¸íå, ¸ñiðåñå Iëèÿñ Æàíñ¾ãiðîâòi» iði ïîýìàëàðû: “Äàëà”, “ʾéøi”, “²½ëàãåð” ñèÿºòû øû¹àðìàëàðûíäà àéºûí òàíûëàäû. Iëèÿñ Æàíñ¾ãiðîâòi» àºûíäûº ì½ðàëàðûíû» iøiíäå æà»à¹û ¾ø ïîýìà ºàçຠñîâåò ïîýìàñûíû» åêi ¾ëãiñií ໹àðòàäû. Áið àëóàíû – ëèðèêàëûº-ôèëîñîôèÿëûº, åêií­øiñi – îºè¹àëû, ñþæåòòi ïîýìà ¾ëãiñi. Îñû ¾ø ïîýìà ò½ñûíäà ºàçàºòû» Àáàéäàí êåéiíãi ïîýçèÿñû àñà áèiê, iði ñàïà òàáàäû. Á½ëàðäà¹û ä¾íèåíi ê¼ðåð ê¼ç, ñåçiíó ñûðû, æàëïû ä¾íèå òàíó ºàëïû, àºûíäûº ñûð, ¼ìiðãå ºàðà¹àí ê¼çºàðàñ – áàðëû¹û äà á½ðûí¹û ºàçຠïîýçèÿñû òóäûðìà¹àí

òû» æà»àëûºòû ໹àðòàäû. Îñû ïîýìàëàðäà áåéíåëåãiøòiê (îáðàçíîñòü) êåíåóëi òàïºûð îéìåí ½äàéû æàºñû ¾éëåñiï îòûðàäû. Æàíñ¾ãiðîâ ïîýìàëàðû ñåçiì ñûðûíà äà òîëû. Àë ¼ëå» ¾ëãiñiíäåãi ì¸äåíèåò òå áàñºà. Æà»à ºî¹àìäû æàñàó æîëûíäà ê¼ðêåì ñ¼ç – ïîýçèÿíû» ìiíäåò, ì¾ääåñi ºàíäàé áîëàòûíû äà á½íäà òåðå» ñèïàòòàëàäû. “ʾéøi” ìåí “²½ëàãåð” ïîýìàëàðû ¸ði ïîýìà, ¸ði ¼ëå»ìåí æàçûë¹àí ðîìàí áîëóìåí áiðãå, ä¾íèåæ¾çiëiê ðåâîëþöèÿøûë ïîýçèÿíû» àëäû»¹û ºàòàð ä¸ñò¾ðëåðií ¼ç áîéëàðûíàí æàºñû òàíûòàäû. Á½ë øû¹àðìàëàð áiçäåãi ïîýçèÿ ì¸äåíèåòi Àáàéäàí ñû ä¸óiðäå, ðåâîëþöèÿëûº ò¸ðáèå í¸òèæåñiíäå áèiê ñàòû¹à øûººàíûí ä¸ëåëäåéäi. Õàëºûìûçäû» àºûíäûº øåáåðëiãiíi» ê¼ïòåãåí ñèïàòûí áiçäi» ñîâåòòiê ïîýçèÿìûç ¼ç áîéûíàí æàºñû ໹àðòàäû. Õàëûº øû¹àðìàñûíäà¹û ñóðåòøië áåéíåëåãiøòiê, îáðàç¹à áàéëûº, àçàìàòòûº ¼òêið ñàíà, àçàò îéäû» åðêií ñåðïiíi – áiçäi» îºè¹àëû, îºè¹àñûç ïîýìàëàðûìûçäû» á¸ðiíäå äå ñîë õàëûºòûº ñèïàòòû ¼ñiðå ò¾ñêåíií ê¼ðåìiç. Øåáåðëiêêå ìà¹ûíàëûºòû ºîñàäû. Ƹíå, ¸ñiðåñå ñîë õàëûºòûº ñèïàòòû îðûñ ïîýçèÿñûíû» ¾ëêåí ôîðìàäà¹û ðåàëèñòiê ä¸ñò¾ðëåðiìåí æàºñû ¾éëåñòiðiï, êåëiñòi ê¾éäå òî¹ûñºàíäûº áàéºàòàäû. Áiðíåøå áóûí àºûíäàðäû» àòòàðûí àòàñàº, îëàð: Ò ìà¹àìáåòîâ, Îðìàíîâ, Ò¸æiáàåâ, Æàðîêîâ, ²àñûì Àìàí­ æîëîâ, Àáäîëëà ƽìà¹àëèåâ, Ñàèí, Áåêõîæèí, °ái­ëåâ, Ѹðñåíáàåâ, Åð¹àëèåâ, Õàêiìæàíîâà, Ñàòûáàë­äèí, Ìîë­ äà¹àëèåâ, Ø໹ûòáàåâ, °ëiìáàåâ, Æàðìà¹àìáåòîâ, Ñåéiòîâ, ̸ìáåòîâ ñèÿºòû æåìiñòi òàëàíòòû àºûíäàðû­ìûç áàð. Á½ëàð – ºàçຠñîâåò ïîýçèÿñûíû» ê¼ï içäåíiï, ¼íåðëåíiï ¼ñiï êåëå æàòºàí òîáû. Êåéáiðåóiíi» áàñûï ¼òêåí æîëû æåìiñòi, òà¹û áiðàçûíû» àëäà¹û áîëàøà¹û ºûçûºòû. ²àçຠïîýçèÿñûíû» òàáûñêåð òàëàïòûëàðû îñûëàð. ʼíå ê¾íäåð, ºàðò çàìàíäàð øà¹ûíäà øåáåð æûðëàð òó¹ûç¹àí õàëûº ä¸ñò¾ðií áiçäi» çàìàíûìûçäà¹û æà»à ¾ëãiäåãi àºûíäûº øåáåðëiêïåí ¾éëåñòiðå áiëãåí õàëûº ¼íåðïàçäàðû – Æàìáûë, ͽðïåéiñ áàñòà¹àí ºàçຠõàëûº àºûíäàðûíû» ¼ðëåó, äàìó æîëû äà ¼çãåøå. Ðåâîëþöèÿäàí êåéiíãi ä¸óiðäå õàëûºòûº øàáûò – ¼íåð æà»à ñàïà òàáàäû. Á½ë ò½ñòà ì¸äåíèåòòi» åãiç åêi ñàëàñûíû» áið-áiðiíå ºàðûìºàòûíàñûíà òåðå» ¸ñåð åòiñêåíií áàéºàó¹à áîëàäû. Æàçáà ¸äåáèåò ¾øií àóûçøà ¸äåáèåò òåê åñêi ä¸ñò¾ðäi» ê¼ðêåìäiê áåéíåëåãiøòiê ¾ëãiñi ¹àíà åìåñ. Ñîíûìåí ºàòàð àóûçøà

¸äåáèåò ¼çi äå æàçáà ¸äåáèåòòi» ºûìáàòòû ä¸ñò¾ðëåðií áîéûíà ñi»iðå ¼ñåäi. Ñîëàéøà, ñîöèàëèñòiê ðåàëèçì ¸äiñií õàëûº àºûíäàðû íå¹½ðëûì ¼çäåðiíå ºàíûºòû ¾ëãi åòiï àë¹àí ñàéûí îëàðäû» àºûíäûº òàáûñû äà æåìiñòi áîëà ò¾ñåòiíi áàéºàëàäû. Æà»à æàíðëàðäû» òó¹àíû, åñêiíi» æ໹ûð¹àíû, åêi ñàëà àºûíäûºòû», øåáåðëiêòi» áið-áiðiíå èûº ñ¾éåñå ¼ñói – áiçäi» içäåíó æîëûìûçäà¹û àñûë ñûðëû, ºûìáàò ñèïàòòàð. Îë, áiçäi» ¸äåáèåòiìiçäi» áàð áiòiìií àë¹àíäà, ñîíû» ½ëû æ¾ðåãiíi» æàºñû ñàí ûð¹à¹ûí òàíûòàäû. Îë ñûð, ûð¹àº – êîììóíèñòiê ïàðòèÿëûëûºòû, òåðå» èäåÿëûëûºòû, õàëûºòûº ºàñèåòòi òàíûòºàí æ¾ðåê ûð¹à¹û áîëàäû. ²àçຠñîâåò ¸äåáèåòiíi» ¼ñó, äàìó æîëäàðûí øîëûï ¼òêåíäå, ñîë ¸äåáèåòiìiçäi» ¼ðëåó òàáûñûíà ê¼ï ê¼ìåê åòåòií áið òîï æàíäàðäû» àòòàðûí ºîñà àòàìàñàº, ñ¼ç ñû»àðæຠáîëàð åäi. Áiçäi» ¸äåáèåòiìiçäi» áàð æà»àëû¹ûí, áàòûë içäåíãiø ¼çãåøåëiê ºàñèåòòåðií ¼çiìiçäi» çàìàíûìûçáåí íûº áàéëàíûñòûðûï, ¼ñiðå ò¾ñóãå àéíûìàñ ê¼ìåêøiëåðiìiç äå ñåáåïøi áîëäû. Îëàð – áàð æàçóøûëàðìåí òiçå ºîñûï, áiëåêêå áiëåê æàë¹àñûï, ºàòàð æàñàñûï êåëå æàòêàí áiçäi» ñûíøûëàðûìûç áåí ¸äåáèåò òàðèõøûëàðûìûç. Á½ëàðäû» êåéáiðåóiíi» ¼çäåði äå æàçóøû. Îë: Ѹêåí Ñåéôóëëèí, Ѹáèò ̽ºàíîâ. Àë çåðòòåóøi ñûíøûëàð àòòàðûí àòàñàº, îëàð: Ûñìàéûëîâ, Êåíæåáàåâ, ƽìàëèåâ, Øàëàáàåâ, ̸ëiê ±àáäóëëèí, ²àðàòàåâ, ľéñåíáàåâ, Áàçàðáàåâ, ͽðòàçèí, Àõìåòîâ, Ѹðñåêååâ, ͽðºàòîâ, Ñåéiòîâ, Æàðìà¹àìáåòîâ, ²èðàáàåâ, Àõòàíîâ, Øàøêèí, °ëi캽ëîâ, ²àáäîëîâ, Ñàõàðèåâ, Ѿéiíø¸ëèåâ, Ñàðìóðçèíà, ²½òòûáàåâ, Îðäàëèåâ, ±½ìàðîâà, ͽðìà¹àìáåòîâà, Õàñåíîâ, ľéñåíîâ, °áåòîâòåðäi ºîñàìûç. Æèûðìàñûíøû æûëäàðäû» îðòàñûíäà ºàçຠ¸äåáèåòiíi» òàðèõûíà àðíàë¹àí çåðòòåó å»áåêòåði òóà áàñòàñà, îòûçûíøû æûëäàðäû» áàñûíäà ¸äåáèåò òàðèõû æ¼íiíäå îðòà ìåêòåïêå àðíàë¹àí îºó º½ðàëäàðû øû¹àäû. Ñîäàí áåði ºàðàé ºàçຠôèëîëîãòåðiíi» æî¹àðûäà àòàë¹àí ê¼ï àäàìäàðûíû» å»áåãi, içäåíóëåði áîéûíøà æàëïû ºàçຠôîëüêëîðûí æ¸íå XVIII– XIX–XX ¹àñûðëàðäà¹û ºàçຠ¸äåáèåòií çåðòòåéòií ¸äåáèåò òàðèõûíû» ¹ûëûìû òóà áàñòàéäû. ²àçið, ìiíå, æî¹àðû ä¸ðåæåëi ìåêòåïòåðãå àðíàëûï ºàçຠñîâåò ¸äåáèåòiíi» äå î÷åðêi åêiíøi ðåò òîëûº ò¾ðäå ºàéòà øûºòû. Îíû» æàçûëóûíà æà»à¹û àòàë¹àí ê¼ï ñûíøû-òàðèõøûëàðûìûçäû» ºàòûíàñû

áîëäû. Æàëïû ðåäàêöèÿñûí Ѹáèò ̽ºàíîâ ïåí òà¹û áiðíåøå æîëäàñòàð áàñºàðäû. Îòûçûíøû æûëäàðäàí áåði ºàðàé ºàçຠ¸äåáèåòi­íå ¾ëêåí äîñòûº ê¼ìåê åòåòií îðûñ äîñòàðûìûç ê¼áåéå ò¾ñ­òi. Á½ëàð ºàçຠõàëºûíû» àð¹û-áåðãi ¸äåáèåòií çîð áåéië áåðiï, äîñòûºïåí çåðòòåï êåëóäi» ¾ñòiíå, áiçäi» ¸äåáèåòiìiç­äi» òàáûñòàðûí ìîë ¾ãiòòåóøi, ê¼ïêå òàíûòóøû äîñòàð. Àòòà­ ðûí àòàñàº, îëàð: Ç. Êåäðèíà, Ì. Ñèëü÷åíêî, Í. Ñìèðíîâà, Å. Ëèçóíîâà, Ê. Çåëèíñêèé, Ì. Ôåòèñîâ, Â. Ñèäåëüíèêîâ. Îñûíäàé äîñòàðäû» òà¹û áið ìîë òîáû îðûñ æàçóøûëàðû. Á½ëàð ²àçàºñòàí òóðàëû ¼ç øû¹àðìàëàðûí æàçóäû» ¾ñòiíå, ºàçຠæàçóøûëàðûíû» ¼ñó, äàìó æàéûíäà òóûñºàíäûº ºàìºîðëûºïåí ºàòûíàñûï îòûðàäû. Àòòàðûí àòàñàº, îëàð: Ëåîíèä Ñîáîëåâ, Âñåâîëîä Èâàíîâ, Íèêîëàé Àíîâ, Èâàí Øóõîâ, Ïàâåë Êóçíåöîâ, Èëüÿ Ñåëüâèíñêèé, Íèêîëàé Ñè­äîðåíêî, Äìèòðèé Ñíåãèí, Íèêîëàé Òèòîâ ñèÿºòû æàçó­øû-àºûíäàð. ²àçàºñòàíäà¹û ôèëîëîãèÿ ¹ûëûìûíû» òåðå»äåï ¼ñiï äà­ìóûíäà áiçäåãi ¸äåáèåò òiëiíi» ¼ñiï, ê¼ðêåþiíå ê¾íäåëiê ê¼ìåê åòåäi. Õàëºûìûçäû» æàëïû òië áàéëû¹û, òië ì¸äåíèåòi, ñ¼ç ¼íåði ¼ñó æ¼íiíäå ê¼ï ¸ñåð, ê¼ìåãií òèãiçåòií áiçäi» òiëøi ¹àëûìäàðûìûç – îºûìûñòû ò¾ðêîëîãòåðiìiç. Á½ëàðäû» ê¼ï æûë¹û içäåíó, çåðòòåó òàïºûðëû¹ûíû» æåìiñi äå ìîë, îë òàðèõòûº òàáûñòàð. Ñîëàð å»áåãiìåí áið çàìàíäà àðàáøà, êåéií ëàòûíøà, àë ºàçið îðûñ ãðàôèêàñû áîéûíøà òó¹àí æà»à æàçó ¾ëãiìiç æàñàëäû. Îëàð îºó º½ðàëäàðû ìåí ìåòîäèêàëûº ¸äåáèåòòi òó¹ûçäû. °ëäåíåøå ò¾ðäå åêi òiëäi ñ¼çäiêòåð æàñàë­ äû. µëòòûº òåðìèíîëîãèÿ àòàóëûíû ºàëûïòàñòûðäû. Á½¹àí ºàçຠôèëîëîãèÿñûíû» ê¼ðíåêòi ¹àëûìäàðû ïðîôåñ­ñîðëàð: I. Êå»åñáàåâ, Ñ. Àìàíæîëîâ, Ì. Áàëàºàåâ, Í. Ñàóðàí­áàåâ, ¹ûëûì êàíäèäàòòàðû: À. Ûñºàºîâ, ±. ̽ñàáàåâ, ². Ìàõ­ìó­ äîâ, ±. Áåãàëèåâ, À. Õàñåíîâà, Ø. Ñàðûáàåâ æ¸íå áàñºàëà­ ðûíû» å»áåãi ñi»äi. Ñîíäàé çåðòòåóëåðiìåí ºàçàºòû» ºàçiðãi ê¼ðêåì ¸äåáèåòiíi» ì¾ìêiíøiëiãií ìîëàéòà ò¾ñiï îòûð. ʼðêåì ¸äåáèåòêå æàñàë¹àí ê¼ï ê¼ìåêòåðäi» ê¼ðíåêòi áið àëóàíû îñûí­äàé. °äåáèåò ïåí ëèíãâèñòèêà ¹ûëûìûíû» åãiçåêi ºàíàòòàñ içäåíó, ¼ñó æîëûíäà áiðiíå-áiði ñ¾éåíå, í¸ð áåðiñå àéºàñà ¼ñó ïðîöåñi îñûëàéøà áîëàòûíû – çà»äû ê¾éëåð. Ðàñ, á½íû» ¸ëi ò¾ãåë àíûºòàëìà¹àí, àøûëìà¹àí ê¾éëåði äå ê¼ï áîëó êåðåê. Áiðຠñîëàé áîëà ò½ðñà äà, ºàçiðãi ì¸ëiì òàáûñòàðäû»

¼çi äå ñîöèàëèñòiê ä¸óiðäåãi ºàçຠõàëºûíû» îé ì¸äåíèåòi æåòêåí ºûìáàò æà»àëûºòàðäû» áåëãiñi äåï áà¹àëàíó¹à òèiñ. Îñûëàéøà ñàíàë¹àí òàáûñòàðäû» áàðëû¹û äà ñîöèà­ ëèñòiê ºàçຠ½ëòûíû» ðóõàíè ì¸äåíèåòi iðiëåï, ¼ðëåï ¼ñêåíií ໹àðòàäû. Òàðèõòûº äàìóäû» îñûíøà æî¹àðû áèëiãiíå åñêi Ðîññèÿäà åçãiäå ¼ñêåí á½ðàòàíà åëäi» áiði òåê ñîöèàëèñòiê ðåâîëþöèÿ àðºàñûíäà æåòiï îòûð. Ñîíäàéëûº òàáûñòàðûìûçäû åñêå àëó ¾ñòiíäå ºàçຠõàëºûíû» òà¹äûðû ìåí òàðèõû, Îêòÿáðü ðåâîëþöèÿñû áîëìàñà, ºàíäàéëûº áàñºà ºèðàêåçiê æîëäàð¹à ñî¹ûï, íå ê¾éëåð áàñûíàí êåøiðóiíå ì¾ìêií áîëàð åäi? Ñîíû äà êåéäå áîëæàï ê¼ðó òåðiñ åìåñ. Òåãiíäå, áiç Ëåíèííi» òàðèõòûº æà¹ûíàí àñà òåðå» òîë¹à¹àí áið îéûí æèi åñêå àëàìûç. Îë îéû: Ðîññèÿíû» îòàðû áîë¹àí á½ðàòàíà åëäåð ñîöèàëèçìãå êåëãåíäå, êàïèòàëèñòiê äàìóäû» àçàï ä¸óiðií àòòàï ¼òiï æåòåäi äåãåí áîëàòûí. Áiç îñû øûíäûºòû åñêå àë¹àíäà, ¼çiìiçäi» ºî¹àìíû» ýêîíîìèêàëûº, ºî¹àìäûº-òàðèõòûº, àçàòòûºòå»äiê, çàòòûº-òåõíèêàëûº, òiðëiê-ñàëòòûº æà¹äàéäà¹û ¼ñóëåðiíå ¼ëøåó åòiï åñêå àëàìûç. Àë ñîë îéëàðäû áiçäi» õàëûºòàðûìûçäû» ðóõàíè ì¸äåíèåòi, ¸äåáèåòi æ¼íiíäå ñàëûñòûðà ñ¼ç ºûëà ºîéìàéìûç. ²àçið áiç ñîë Ëåíèí òîë¹à¹àí îéäû ºàçຠ¸äåáèåòiíi» Àáàéäàí ñû Îêòÿáðü ðåâîëþöèÿñûíû» àë¹àøºû æûëäàðûíà øåéiíãi ¼òêåí êåçå»iíå ìåãçåï åñêå àëàéûº. Îñû ò½ð¹ûäàí ºàðà¹àíäà, Îêòÿáðü ðåâîëþöèÿñû ºàçຠõàë-ºûíû» ðóõàíè ì¸äåíèåòií íåäåí òàçàðòòû, ºàíäàé æàéëàðäû ìàíñ½º åòiï ñûðòºà òåïòi? Íàºòûëàé ñ¼éëåãåíäå áiç íåäåí àòòàï ¼òòiê, íåíi ò¸ðê åòòiê? °äåáèåòòåãi ðå­âî­ëþ­ öèÿëûº ò½ð¹û­ëàð¹à ºàëàéøà øûºòûº? ²ûðûº æûëäûºòû» ºàðñà»ûíäà á½ë æàé¹à äà òîºòàï ¼òó ¸áäåí îðûíäû. Åðòå ê¾íäåðäå áiçäå Øîºàí Ó¸ëèõàíîâ ïåí Àáàé ò¸ðiçäi à¹àðòóøû-äåìîêðàòòàðûìûç áîëäû. Á½ëàð ¼çäåðiíi» áà¹û ìåí ¼ç õàëºûíû» áà¹ûíà ºàðàé îðûñ ì¸äåíèåòiíi» å» àëäû»¹û ä¸ñò¾ðëåði ìåí ¾ëãiëåðií áîéëàðûíà ñi»iðãåí åäi. Àë ñîëàðäàí áåði ºàðàé¹ûíû àëñàº, XIX ¹àñûðäû» àÿ¹û ìåí XX ¹àñûð áàñûíäà ìàéäàí¹à òàëàíòòû àºûí ظ»ãåðåé Á¼êååâ øû¹àäû. Á½ë äà Àáàé ò¸ðiçäi îðûñøà áiëiì àë¹àí, ¼çi õàí ò½ºûìû, Ñàìàð ãóáåðíèÿñûíäà¹û îðûñ äâîðÿíäàðûíû» ëàóàçûìûíà èå áîë¹àí àäàì. Áiðຠîë ¼çiíi» ñåçiì ê¾éií òàðàòºàí ñûðøûëäûº ¼ëå»äåðií

Àáàé ¾ëãiñiíäå æàçáàéäû. Îäàí á¼ëåê êåòiï, àëïûñûíøû æûëäàðäà¹û “ê¼ðêåì¼íåð – ¼íåð ¾øií” äåï áóðæóàçèÿëûº áà¹ûòºà áåðiëãåí îðûñòû» Ôåò ñèÿºòû àºûíûíà åëiêòåéäi. Ðåâîëþöèÿíû» àç àëäûíäà Ðîññèÿäà¹û æàäèäòiê ìåä­ ðå­ñå “±àëèÿäàí” áið òîï ºàçຠ콹àëiìäåði îºûï øû¹àäû. Á½ëàð­­äû» ìîëäàëàðû Ìåäèíåäå, åñêi Á½õàðàäà, Ñòàìáóëäà îºûï ºàéòºàí àäàìäàð åäi. Ñîëàðäàí îºû¹àí æà»à¹û ºàçຠ콹àëiìäåði åíäi òàçà ºàçຠòiëiíäå èñëàìíû» øàðòòà­ðûí îºûòàòûí êiòàïòàð øû¹àðà áàñòàéäû. Á½ðûí¹û äiíøië­ äiê êiòàïòàð åñêi øà¹àòàé òiëiíäå, êiòàïøà – ò¾ðiê òiëiíäå áîëóøû åäi. Èñëàìíû» æà»à øûººàí, ºàçຠiøiíäåãi ¾ãiòøi ìîëäàëàðû: Í. ʾçåìáàåâ, Ì. Ò½ð¹àíáàåâ ñèÿºòûëàð ºàçຠòiëiíäå “Äií èñëàì”, “Ïàé¹àìáàð çàìàíû” äåãåí êiòàïòàð áàñòûðûï øû¹àðàäû. Á½ë êiòàïòàð, ¸ðèíå, èñëàì ¾ñòåìäiãií ¾ãiòòåéòií æàäèäòiê ñõîëàñòèêàëûº èäåÿ¹à òîëû ðåàêöèÿøûë êiòàïòàð åäi. Ñîë êåçäåðäå îðûñ ìåêòåïòåðiíäå òîëûº áiëiì àë¹àí êåé ºàçຠàºûíäàðû àëäûíäà ¼òêåí Øîºàí, Àáàé, Ûáûðàé ò¸ðiçäi àäàìäàðäû» àëäû»¹û ºàòàðëû ðåàëèñòiê ä¸ñò¾ðií ¼çäåðiíå ¾ëãi åòïåéäi. Îíû» îðíûíà Îêòÿáðü ðåâîëþ­öèÿñûíû» àëäûíäà Ðîññèÿäà áîë¹àí äåêàäåíò àºûíäàð¹à åëiêòåéäi. ¶ëãi åòiï àë­¹àíäàðû Áàëüìîíò, Ìåðåæêîâñêèé ò¸ðiçäiëåð áîëàäû. Á½ë æàéäû ñ¼ç ºûë¹àíäà, ¸ñiðåñå ê¾í í½ðûíäàé àøûºæàðºûí, ¸ði äåíi äåðòòåí ñàó Àáàé ïîýçèÿñûíû» õàëûºòûº ñèïàòûí ºàòàð åñêå àëìàé áîëìàéäû. Àáàé áîëñà ¼ç õàëºûíû» áîéûíäà¹û æàºñûëûº ºàñèåòòi» á¸ðií äå ¼ç àºûíäû¹ûíà ñûé¹ûçûï, ñåçiìíi» ñàðàñûí, îéäû» àñûë ñàíàñûí ¹àíà ì½ðà ºûï ºàëäûð¹àí åäi. Æà»à¹û àòà¹àíäàé, ¸äåáèåòøiëåðäi» øû¹àðìàëàðû ðåâîëþöèÿíû» àë¹àøºû æûëäàðûíäà ïàíò¾ðêèñòiê, ½ëòøûëäûº ñàíàëàðûí äàìûòà ò¾ñiï, Øû»¹ûñ õàííû», ÀºñຠÒåìiðäi», Êåíåñàðûíû» àòòàðûí äà ¸éãiëåé áåðãiø áîë¹àí. Øû¹ûñ òàðèõûíäà¹û å» ºàòàë ºàíû øûººàí äåñïîòòûº ïåí òèðàíäûºòû» ¼êiëäåðií áóðæóàçèÿëûº½ëòøûëäûºòû» ñàíàñûíà ºîñºàí. Ñîíûìåí ºàòàð êåéáið æàçóøûëàðäû» áóðæóàçèÿëûº ðåàêöèÿëûº ðîìàíòèêàíû ¾ëãi åòêiñi êåëãåíi äå ì¸ëiì åäi. Îêòÿáðü ðåâîëþöèÿñûíû» àëäûíäà¹û æûëäàð ìåí àë¹àøºû æûëäàðûíäà áîë¹àí, îñû àòàë¹àíäàé ê¼ðiíiñ ê¾éëåðäi åñêå àë¹àíäà, Àáàéäàí áåðãi ä¸óiðäi» iøiíäå ºàçຠ¸äåáèåòiíäå õàëûººà ºàðñû åä¸óið ðåàêöèÿøûë à¹ûìäàð

áîë¹àíûí ê¼ðåìiç. Á½ëàð å»áåêøi åëäi» òàëàé-òàëàéûíà çàëàëäû, ºàð໹û ìèñòèêà æîëûíà ò¾ñiï, ¸äåáèåòòi» ¼ñó áà¹ûòûí òåðiñêå á½ðó òàëàáûíäà ¸ðåêåò åòêåí àºûíäàð áîëäû. Àë åíäi îñû àéòºàí æàéëàðäû áàñºà äà áàðëûº ¸äåáèåò­ òåðãå æàíàñòûðà îéëàï ê¼ði»iç. Ðîññèÿëûº øû¹ûñòû» áàðëûº ¸äåáèåòiíå äå ïàíèñëàìèñòiê, áóðæóàçèÿëûº½ëòøûëäûº, äåêàäåíòòiê æ¸íå ìèñòèêàëûº èäåÿñûìຠñàðûíäàð ¸áäåí æàéûëó¹à ì¾ìêií åäi. Áiç á¾ãií ¼çiìiç ñîíäàéëûº çàëàëäû ê¾éëåðäåí àòòàï ¼òòiê äåãåíäå, òåê ºàçຠ¸äåáèåòií ¹àíà àéòûï ºîéìàéìûç. Îñû àëóàíäàñ õàëäi æàëïû¹à áiðäåé æàé äåï ò¾ñiíó ëàéûº. Á½íäàéëûº ê¾éëåðäi àòàï, àíûºòà¹àí ñàéûí Îêòÿáðüäåí êåéiíãi ä¸óiðäå áiçäi» õàëûºòàðûìûçäû» ðóõàíè ì¸äåíèåòi æåòêåí òàáûñòàðäû» òàðèõòûº ì¸íi ºàíøàëûº çîð åêåíií à»äàé ò¾ñåñi». ²àçຠñîâåò ¸äåáèåòiíi» íåãiçií òó¹ûçóøû àë¹àøºû êàçຠæàçóøûëàðûíû» çîð ºàñèåòi, îëàð ðåâîëþöèÿ îðíàé ñàëûñûìåí Ëåíèííi» æàðºûí æîëäû iëiìiíå ñ¾éåíå îòûðûï, ¸óåëãi àäàìäàðûíàí áàñòàï, ñîë æà»à¹ûäàé ðåàêöèÿëûº à¹ûìäàðäû» á¸ðiíå ºàðñû áiòiìñiç ê¾ðåñ àøòû. Å»áåêøi ºàçຠõàëºûíû» ðóõàíè ì¸äåíèåòiíi» òàðèõûí­ äà îñû áà¹ûò å» æåìiñòi, çîð æà»àëûº áàñû áîëûï áåêè áåðäi. Á½ë æ¼íiíäå àíûº òàðèõòûº áà¹àëû å»áåê åòóøiëåð ºàçຠñîâåò ¸äåáèåòiíi» ê¼ðíåêòi ºàéðàòêåðëåði: Ѹêåí Ñåéôóëëèí, Áåéiìáåò Ìàéëèí, Iëèÿñ Æàíñ¾ãiðîâ, Ѹáèò ̽ºàíîâ ñèÿºòû àäàìäàð åäi. Ñûðòòàé æà»àëûº ò¸ðiçäåíãåíìåí, ìàçì½í ñûðû áîéûí­ øà àðçàí åëiêòåó ¾ëãiñiíäåãi ðåàêöèÿëûº øû¹àðìàëàð­¹à ê¾ðåñ àøóìåí áiðãå, ºàçຠñîâåò ¸äåáèåòi àíûº, ¾ëêåí, õà­ëûºòûº àðíà òàïòû. Á½ë æîëäà Ãîðüêèéäi» ä¸ñò¾ðií ìå»ãåðóäåí áàñòàï, æàëïû ðåâîëþöèÿëûº èäåÿíû áîéû­ íà ñi»iðiï, îðûñ ñîâåò ¸äåáèåòiíi» å» iði ¼êiëäåði áàñòà­¹àí ä¸ñò¾ðëåðäi áàóðàï, ìå»ãåðå áåðäi. Ñîë áà¹ûòòà Ìàÿ­ êîâñêèéäi», Äåìüÿí Áåäíûéäû», Áàãðèöêèéäi», Ôóðìà­ íîâòû», Ñåðàôèìîâè÷òi», Ôàäååâòi», Øîëîõîâòû» ¾ëãiëåði­ íåí ¾éðåíó, ¼ñó ä¸óiði áàñòàëäû. ´çiíi» ñîäàí àð¹û ¼ñó êåçå»äåðiíäå ºàçຠ¸äåáèåòi, ¸ñiðåñå ïðîçà ìåí äðàìàòóðãèÿ ñàëàñûíäà, áiçäi» æ½ðòøûëû¹ûìûç­ äû» æ¸íå äîñ òóûñòàðûìûçäû» áà¹àëàóû áîéûíøà, åíäi áàðëûº ñîâåò ¸äåáèåòiíå äå ¾ëåñ ºîñàðëûº æà»à ä¸ñò¾ðëåð æàñàï êåëå æàòºàíûí ê¼ðåìiç. Á½ë ïðîöåñòå ºàçຠ¸äåáèåòiíi»

ñàïàñû ¼ñòi. Áiç, ºàçຠæàçóøûëàðû, ñîë æàéäû îéëà¹àíäà, ¸ðèíå, å» àëäûìåí ðåâîëþöèÿ ä¸óiðiíäåãi ¹àæàéûï æàºñû æà¹äàéûìûçäû, áàðëûº ñàïàëû ¼ñóiìiçäi å» áiðiíøi ñåáåïøiñi äåï ñàíàéìûç. Á½ë æ¼íiíäå Îêòÿáðü ðåâîëþöèÿñûíû» áîëóû, ºî¹àìíû» ñîöèàëèñòiê º½ðûëûñû, ºàëû» åëäi» àðàñûíäà¹û à¹àðòóøûëûº æ½ìûñ, ¸äåáèåò êàäðûíû» ¼çiíi» ì¸äåíèåòòåíiï ¼ñói – îñûíû» á¸ði äå æèûí ¾ëêåí òàáûñòû íåãiçiìiç. °ðèíå, á½íäàéëûº øàðòòàðäû áàðëûº ñîâåò ¸äåáèåòòåði ê¼ðiï îòûð¹àí îðòຠèãiëiê, ðåâîëþöèÿ áåðãåí áàºûòòû æà¹äàéûìûç äåï ñàíàéìûç. Îñûíû àëäûìåí àòàóìåí ºàòàð, áiçäi» æ¸íå äå çîð àë¹ûñïåí àóûç¹à àëàòûíûìûç – ¼ç ì¸äåíèåòiìiçäi» òîïûðà¹ûíäà òó¹àí ¼ç àëäûìûçäà¹û êåéáið àòà áóûí à¹àðòóøûëàðûìûç áîëàäû. Øîºàí Ó¸ëèõàíîâ åëóiíøi-àëïûñûíøû æûëäàðäà îðûñòû» ½ëû äåìîêðàòòàðûíàí àñà æàºñû ¾ëãi àëûï ¼òòi. Àáàé áîëñà, îðûñ êëàññèêòåðiíåí í¸ðëi ¾ëãiíi òàìàøà øåáåðëiêïåí àëà áiëäi. Ñîíûìåí äàðà æîë ñàëûï, àëäû»¹û ºàòàðäà¹û îéøûë, ì¸äåíèåòòi àºûí áîë¹àí ºàëïûìåí ºàçຠ¸äåáèåòiíi» áîëàøàºòà äà ¼íiìäi æîëìåí ¼ñóiíå æàºñû øàðòòàð æàñàï êåòòi. Ñîíäàé ºàñèåòòåði ¸ñiðåñå áið æ¼íäå ¼çãåøå îºøàó ê¼ðiíåäi. Á½ë îðàéäà îëàðäû» êëàññèêàëûº àëäû»¹û ºàòàðäà¹û äåìîêðàòòûº ¸äåáèåòòåðäåí ¼òå ñàïàëû, àñà áà¹àëû ¾ëãi àëà áiëãåíäiãií àéòàìûç. Åíäi á¾ãií áiç àëäûìûçäà ¼òêåí Øîºàí å»áåãií îºûï, Ïóøêèí, Ëåðìîíòîâòàí Àáàé æàñà¹àí àóäàðìàëàð áîéûí­­øà ò¸ðáèåëåíiï îòûðìûç. Îðûñ ïîýçèÿñûíû» ½ëû ì¸äåíèåòií ìå»ãåðiï òóäûð¹àí Àáàéäû» ¼ç øû¹àðìàëàðû áîéûíøà ò¸ðáèåëåíiï îòûðìûç. Ƹíå á¾ãiíãi ñîöèàëèñòiê ä¸óiðäå Àáàéäû» ¸ði ì½ðàãåðëåði, ¸ði îíû» iñií iëãåði ºàðàé àïàðó­ øû áiç åêåíáiç. Åíäåøå, áiç, ºàçຠñîâåò æàçóøûëàðû, ñîë àëäû»¹û ½ñòàçäàðûìûçäû» ¾ëêåí ¾ëãiëåðií åñêåðìåé îòûðà àëìàéìûç. Ìûñàëû, ïðîçà æàçóøû åñåáiíäå, ñîë Àáàéäû» Ïóøêèí, Ëåðìîíòîâòàí ¾ëãi àë¹àíû ò¸ðiçäi, áiç äå Òîëñòîéäû», Òóðãå­ íåâòi», ×åõîâòû», Ãîðüêèéäi», Øîëîõîâòû» ýñòåòèêàëûº, ê¼ðêåìäiê ä¸ñò¾ðëåðií ºàëàé áàóðàó æ¼íií îéëàìàé ºîÿ àëìàéìûç. Äðàìàòóðã åñåáiíäå áiç îðûñ äðàìàòóðãèÿñûíû» Îñòðîâñêèé, ×åõîâ, Ãîðüêèé, Òðåíåâòåð òóäûð¹àí ò¸æiðèáåëåðií åñêåðìåé êåòå àëìàéìûç. Àºûíäàð åñåáiíäå áiç îðûñ ïîýçèÿñûíû» àñûë ¾ëãiëåði áîë¹àí Íåêðàñîâ ïîýìàëàðû ìåí Ìàÿêîâñêèé ì½ðàëàðûí îéëàìàé äà ºîÿ àëìàéìûç.

Îñû¹àí îðàé ºàçຠñîâåò ¸äåáèåòií æ¾éåëiê, ¹ûëûìäûº ïðîáëåìàëàð áîéûíøà çåðòòåó æ¼íiíäå æ¸íå áiðàç îéëàðäû òîïòàï, ò¾éiíäåï ê¼ðåéiê. ²àçຠñîâåò ¸äåáèåòi – µëû Îêòÿáðü ðåâîëþöèÿñûíàí áàñòàï àçàòòûº àë¹àí õàëºûìûçäû» ñîöèàëèñòiê ì¸äåíèåòiíi» áið ñàëàñû, òàðèõòû» ½ëû òàáûñ àé¹à¹û. Îë ¸äåáèåò Ëåíèí ïàðòèÿñûíû» èäåÿëûº ìàéäàíäà¹û ¾ëêåí ñåíiìäi º½ðàëû, ê¼ìåêøiñi äåï òàíûëàäû. Ñîâåòòiê ¸äåáèåòiìiçäi» á¾êiëîäàºòûº ñîâåò ¸äåáèåòiíå ò¸í ò¼ðò ò¾ðëi íåãiçãi åðåêøåëiãi áàðû ì¸ëiì. Å» ¸óåëi á½ë – ðåâîëþöèÿøûë, åêiíøi – èíòåðíàöèîíàëäûº, ¾øiíøi – õà­ ëûºòûº, ò¼ðòiíøi – ñîöèàëèñòiê ìàçì½íäû, ½ëòòûº ò¾ði áàð ê¼ï ½ëòòûº ¸äåáèåò. Å» àëäûìåí, áiçäi» ¸äåáèåòòi» êåéáið ê¼ðíåêòi ¾ëãiëåðií îðûñ êëàññèêàëûº ¸äåáèåòiíi» æ¸íå ñîâåò ¸äåáèåòiíi» ¾ëãiëåðiìåí ñàë¹àñòûðà òåêñåðó – ¾ëêåí øàðò. Áiðຠîñû æàéëàðäû ¹ûëûìäûº ä¸ðåæåäå íàºòûëû àíûºòàëûï, òåðå»äåé çåðòòåó æàñà¹àí å»áåê æîº. Æàë¹ûç ñîâåò ¸äåáèåò êëàññèêòåði åìåñ, îðûñòû» ðåâîëþöèÿäàí á½ðûí¹û êëàññèêàëûº ¸äåáèåòiíi» ¼çiíåí äå ¾ëãi-¼íåãå àë¹àí, àíûº ê¼ï ñàëàëû, êå» ñàòûëû “ºàð¹à òàìûðëû” äåãåíäåé áàéëàíûñòàð áàðëû¹û äà äàóñûç. Ìûñàëû, ²½íàíáàé ìåí Àáàé àðàñûíäà¹û ¸êå ìåí áàëà øàë¹àéëûº òàðòûñû äåãåí òàºûðûïòû àëñàº, á½ë æàéäû °óåçîâ ºàíà òàïºàí æîº. °ðiðåêòå Òóðãåíåâòi» “°êåëåð ìåí áàëàëàð” ðîìàíû, áåðiðåêòå Äîñòîåâñêèéäi» “À¹àéûíäû Êàðàìàçîâòàðû” áàð åìåñ ïå åäi? °êå ìåí áàëàëàð àðàñûíäà¹û ºàéøûëûº ¼ðøè êåëiï, øèðàòûëà, ø½áàòûëà áàðûï Äîñòîåâñêèéäå áàëàíû» ¸êåíi ¼ëòiðói øûòûðìàíûíà ñî¹àòûí. ²½íàíáàé Ôåäîð Êàðàìàçîâ áîëìàñûí, Àáàé äà Êàðà­ ìàçîâòû» áàëàëàðûíû» áiði åìåñ. Áiðຠá½íäà äà ¸êåíi» áàëàíû æîþ îéû òó¹àíû àíûº ºîé. ²½íàíáàéäû» Àáàé¹à òåðiñ áàòàñûí áåðiï, ºàð¹àï-ñiëåói ¼ç áàëàñû Àáàé¹à “ñåí ¼ë, æî¹àë” äåãåí íèåò åìåñ ïå åäi? Á½ë ê¾é äå áið àëóàí çåðòòåóëåð òàºûðûáû áîëó¹à æàðàðëûº. Îë îäàí áåðiäåí ê¼ï ½ëòòû òóûñºàí ¸äåáèåòòåð ¾ëãiëåðií àëûï, ºàçຠæàçóøûëàðûíû» øû¹àðìàëàðûìåí ñàë¹àñòûðà áàñòàñàº, ñàí àëóàí òåðå» ïðîáëåìàëûº, æ¾éåëiê, øûíàéû ºûçûº æàë¹àñ æàéëàð àøûëàð åäi. Åíäiãi áið ê¾ðäåëi ì¸ñåëå, ºàçຠñîâåò ¸äåáèåòi ê¼ëåìiíäå ñîöèàëèñòiê ðåàëèçì ì¸ñåëåëåði: ê¼ðêåì ò¾ð, øåáåðëiê æ¼íi

äå ºàëàé øåøiëiï êåëåäi? Îñû æ¼íäå äå æ¾éåëi ïðîáëåìàëûº òåêñåðó, òîïøûëàó ºàæåò. Á½ë æàéäà, ¸ðáið ê¼ðêåì øû¹àðìàíû» ñîöèàëèñòiê ðåàëèçì ¸äiñiìåí æàçûë¹àí ñèïàòû ðåòiíäå, ½ëòòûº ñïåöèôèêàëûº åðåêøåëiêòåðií àíûºòàé òàëäàó øàðò åêåíií åñêåðòåìiç. Áiçäi» ¸äåáèåòiìiçäi» ½ëû Îäຠ¸äåáèåòiíå ºîñàòûí òû» ¾ëåñi, æàðºûí æà»àëû¹û äåãåíäi àéòºàíäà, îñû æà»à¹û àòàë¹àí òû», ñîíû åðåêøåëiêòåðií åñêå àëàìûç. Ñîë òû» ¾ëåñòåðäi ºîñó øàìà-øàðºûíà ºàðàé ½ëû ñîâåò ¸äåáèåòiíi» Îäàºòûº ºàçûíàñûíà áiçäi» ¸äåáèåò ºîñºàí áà¹àëû ñàëàíû òàíûòàìûç. Áiçäi» øû¹àðìàëàðûìûçäû» ñîöèàëèñòiê ðåàëèçì ºàñèåòòåðií ½ëòòûº ò¾ðäåãi øåáåðëiêïåí òóûñòûðà, ¼ðëåòå áiëãåí ¼íåðií ໹àðòàìûç. ²àçið á¾êië Îäຠê¼ëåìiíäå ¸äåáèåò æ¾éåñiíi» ïðîáëåìàëûº æàéëàðûí ñ¼éëåãåíäå, øû¹àðìàëàðäû òåê òàºûðûïòûº, èäåÿëûº æà¹ûíàí òåêñåðó ñû»àðæàº, øàï-øà¹ûí òàëäàó áîëàäû äåï òàíûëàäû. Ê. Ôåäèííi» III ñúåçäi àøàðäà ñ¼éëåãåí ñ¼çiíäå á½ë æàéëàð àíûº, ä½ðûñ àòàë¹àí. Ïàðòèÿíû» Îðòàëûº Êîìèòåòiíi» ñîâåò æàçóøûëàðûíû» III ñúåçiíå àðíàë¹àí õàòûíäà æ¸íå æàçóøûëàð ñúåçiíi» Îðòàëûº Êîìèòåòêå æàç¹àí æàóàï õàòûíäà äà èäåÿ ìåí øåáåðëiê òàëàïòàðûí áiðò½òàñ, áið ä¸ðåæåäåãi òàëàïòàð ðåòiíäå àòàñºàí. Îñûìåí øåáåðëiê åðåêøåëiêòåð ¸ð øû¹àðìàíû» ñûðûí, í¸ðií àøóäà ñûíøûëàð ìåí çåðòòåóøiëåðäi» àëäûíäà ò½ð¹àí åðåêøå ìiíäåò åêåíií ½äàéû åñòå ò½òó øàðò. Àë ½ëòòûº ñïåöèôèêà ì¸ñåëåñií ò¾ñiíóäi» ¸ð ò¾ði áàð åêåíií æ¸íå åñòå àéºûí ñàºòàó êåðåê. Åãåð ½ëòòûº ñïåöèôèêàíû åðåêøåëiê äåãåíäå, ¼çãåäå åðåêøåëiê æîºòàé, ¼ç ¸äåáèåòiíi» ¹àíà á¼ëåêøå æàðàë¹àí, ¼çãåãå áiòïåñ àðòûºøûëû¹û, åëäåí åðåêøå äàðà ¾çäiê áiòiìi äåï ºàðàéòûí áîëñàº, îíäà á½ë ì¸ñåëåíi ½ëòøûëäûººà àéíàëäûðàìûç. Îë èäåÿëûº-¹ûëûìäûº ä½ðûñ æîë åìåñ, êîíñåðâàòèâòiê ºèÿñ æîë áîëàð åäi. Àë ìàðêñòiê-ëåíèíäiê ¹ûëûì æîëûìåí ºàðà¹àíäà, ìàçì½íû ñîöèàëèñòiê, ò¾ði ½ëòòûº ì¸äåíèåò æàéû àéòûë¹àíäà, å» ¸óåëi Ëåíèííi» ì¸äåíèåòòi èäåîëîãèÿëûº êàòåãîðèÿ äåï ò¾ñiíãåíií åñòå ñàºòàó øàðò. Èäåîëîãèÿëûº áîëñà, îë å» àëäûìåí òàïòûº êàòåãîðèÿ áîëàäû. Ñîíäûºòàí äà Ëåíèí ¸ð ì¸äåíèåòòå åêi ì¸äåíèåò áîëàäû äåãåí. Ñòàëèííi» àíûºòàóûíäà äà ì¸äåíèåò äåãåí ½¹ûì êå» ìà¹ûíàäà àëûíàäû. Îë ½¹ûì¹à

ìåêòåï òå, áàñïàñ¼ç äå ò¾ãåë ºîñûëàäû. °ðèíå, ìåêòåï àòàóëûíû àëñàº, îëàðäà¹û îºûëàòûí ¹ûëûìäàð íåãiçiíäå áið ìàçì½íäû áîë¹àí øàºòà, ¸ðáið ½ëò ìåêòåïòåðiíi» àéûðìàñû ¸ñiðåñå òiëiíäå áîëàòûíû, òië ò¾ðäi» å» ¾ëêåí, å» àéºûí áåëãiñi åêåíi äàóñûç. Îäຠê¼ëåìiíäåãi ê¼ï ½ëòòàð òiëäåðiíäå øû¹àòûí êåçåêòi áàñïàñ¼çäi – ïðåññàíû àëñຠòà, îëàðäà¹û àéûðìàøûëûºòàðäû» å» çîðû òië åêåíi òà¹û äà äàóñûç. °äåáèåò òå íåãiçiíäå ñîë àòàë¹àí ì¸äåíèåò ºàòàðûíû» áið ñàëàñû áîëóûìåí ºàòàð, á½¹àí ýñòåòèêàëûº ñûð-ñûïàòûíàí òóàòûí òà¹û áiðíåøå àéºûí åðåêøåëiêòåð ºîñûëàäû. ̽íäà æàë¹ûç ¹àíà òië åìåñ, ñîíû» ¾ñòiíå á¼ëåêøå ¾ëêåí îðíû áàð áiðíåøå àíûºòàóëàð ìåí ò¾ñiíiêòåð ºîñûëàäû. Ìûñàëû, ºàçຠïîýçèÿñû îí áið áóûíäû ñèëëàáèêàëûº, îðûñ ïîýçèÿñû – ëåïòi-ëåïñiç áóûíäàð¹à áà¹ûíàòûí òîíèêàëûº, ôðàíöóç ïîýçèÿñû — ñèëëàáèêàëûº, àðàá ïîýçèÿñû – ½çຠñîçûëàòûí ì¸òòi-ì¸òñiç áóûíäàðäû» ìåòðèêàëûº ¼ëøåóiíå áà¹ûíàäû. Á½ë àòàë¹àí áið ¹àíà ìûñàëäàí ¸äåáèåò åðåêøåëiêòåði ¼çiíå á¼ëåê ò½ðàºòû ò¾ð, ¾ëãi-¼ðíåêòåð çà»äàðûí åñêåðóäi ºàæåò åòåòiíií ê¼ðåìiç. °äåáèåòòiê ½ëòòûº ò¾ð ì¸ñåëåñiíi» áið iðãåëi ¾ëêåí ì¸íi ñòèëüäå. Òå»åó òiëi, ¸ð àëóàí ê¼ðêåìäiê øåáåðëiêïåí êåëåòií ñ¼ç êåñòåñi ò¾ãåë º½ðàëà êåëiï, æàçó ñòèëií ºàëûïòàéäû. °äåáèåòòiê ½ëòòûº åðåêøåëiêòåð æàéûí àòà¹àíäà, òië á½ë ñòèëüäi» ¼çi åìåñ, º½ðàëû, ºîðû ¹àíà. Åêiíøi áið ¾ëêåí ñòèëü ñ¼çäiê, àºûíäûº òå»åó, êåñòå ìà¹ûíàñûíàí áàñºà åêiíøi ìà¹ûíàíû æ¸íå òóäûðàäû. Îë ½ëòòûº ìiíåç, áåéíå æàñàóäû» ñòèëi. Ìiíå, ½ëòòûº ò¾ðäi» æàéûíà àóûñºàíäà, îñûíäàé iði áåëãiëåð òiëäåí ã¼ði àðòû¹ûðຠîðíû áàð, ¼çãåøå ñèïàò åñåïòi áîëàòûí æàéëàð áàð. Òåãiíäå, ñîöèàëèñòiê ðåâîëþöèÿ ò½ð¹ûñûíàí ºàðà¹àíäà, ½ëòòûº åðåêøåëiêòi ½äàéû áiðºàëûïòà ò½ðàòûí, àéíûìàéòûí ê¾é äåï ºàðàó¹à áîëìàéäû. Îíû» ê¼ï æàéëàðû ½äàéû ºîç¹àëûñ, ¼çãåðiñòå áîëàòûí äèàëåêòèêàëûº ïðîöåññ äåï òàíóûìûç êåðåê. °ðáið äàìó ¾ñòiíäå ¸äåáèåò øåáåðëiãi iëãåðiëåï, ¾äåé ò¾ñåäi äå, ¼çiíåí á½ðûí¹û ½ëòòûº ä¸ñò¾ðäi» áàð æàºñûñûí ïàéäàëàíà îòûðûï, ñî¹àí òû» æà»àëûºòàð, èãi ¾ëãiëåð ºîñûï, ¾äåòå ¼ñiðå áåðåäi. Áiðຠîñû æàé¹à áàéëàíûñòû òà¹û áiðíåøå åðåêøå ê¾éäi àòàé êåòóiìiç ºàæåò. Îë – ½ëòòûº áåéíå, õàðàêòåð òóðàñûíäà¹û îéëàð. Ñîöèàëèñòiê ä¸óiðäåãi æàçóøûíû» ðåâîëþöèÿëûº ïñè­ õîëîãèÿñû ¼ç õàëºûíû» ðåâîëþöèÿëûº ïñèõîëîãèÿñûìåí

áiòå ºàéíàñºàí áiðëiêòå. Õàëºûìåí îíû» å»áåãi, à»ñà¹àí àðìàíû, iøêi ñåçiìiíåí òó¹àí æ¾ðåê ñûðû, øûíøûë ¾íi ì¾ëäå áiðãå. Ñîíäûºòàí äà ñîâåò æûðøûñû, æàçóøûñû ºàé òiëäå æàçñà äà, ñîë òiëäå ñ¼éëåéòií ñîöèàëèñòiê ½ëòûíû» æàí òiëií æàð åòåäi äåéìiç. Îëàé áîëñà, ½ëòòûº ïñèõîëîãèÿ ìåí ñîë ñîöèàëèñòiê ½ëò æàçóøûñûíû» øû¹àðóøûëûº ïñèõîëîãèÿ­ ñû àðàñûíäà¹û áàéëàíûñòû àøûï îòûðûï çåðòòåãåíäå, îñû ¼çãåøåëiêòåðäåí òó¹àí ¸äåáèåòòiê øû¹àðìàäà¹û ½ëòòûº áåéíåíi» ñûðûí, ñèïàòûí àéºûí òàíó¹à áîëàäû. Ѽçäåãi òå»åóëåð ñòèëüäiê áåéíåëåð æ¾éåñií º½ðàéäû. Ñîíäûºòàí ìàë á຺àí ê¼øïåëi åëäi» ¼ìiði, áàð òiðøiëiãi ºàçàº-àºûí æàçóøûëàðûíû» ñ¼çäiê, àºûíäûº ñòèëiíäå òå»åóäi» ê¼áií ñîë á½ðûí¹û áîëìûñ ºîðûíàí àëàäû. Ñîë íåãiçäi æà»àëûº ºîñûï ìîëàéòûï, ¼çãåðòiï, æà»à ¼ìið ºîðûìåí áàéûòàäû. Òiëäåãi ñòèëü äåãåííi» îñûíäàé åðåêøåëiãi æ¸íå äå ìûºòû åñêåðiëói øàðò. Åíäi áið àëóàí æàé àäàì áåéíåñi æ¼íiíäå. Îíû» å» åðåêøå áiòiì-ò½ë¹àñû iøêi ïñèõîëîãèÿëûº ºàáiëåòiíäå. Ñîë ïñèõîëîãèÿíû õàëûºòûº ïñèõîëîãèÿìåí àíûº áàéëàíûñòûðûï, øåáåð òåðå» òàëäàó æàñàï àøºàíäà, ìàðêñòiê-ëåíèíäiê ò½ð¹ûäàí ä½ðûñ ò¾ñiíiê áåðóãå áîëàäû. Îñû àòàë¹àíäàé ¸ð àëóàí åðåêøåëiêòåð áiçäi» òóûñºàí åëäåðiìiçäi» ¸ð ¸äåáèåòiíäå áîëà ò½ðñà äà, á½ëàðäû» á¸ðií ê¼ï ò¾ðëi, áiðò½òàñ ìàçì½íäû òóûñºàí ¸äåáèåòòåð åòåòií æèûí ºàñèåòi òà¹û áàð. Ñîöèàëèñòiê ä¸óiðäåãi ðåâîëþöèÿøûë æàçóøûëàðäû» ¸ð ½ëò òiëiíäå øû¹àðìà òóäûðóûìåí ºàòàð, á¸ði áiðiãiï èíòåðíàöèîíàëäûº áà¹ûòòà å»áåê åòói ½ëòòûº åðåêøåëiêòåðäi» áàð ñèïàòûí áàñòàéäû, áèëåéäi. Ñîöèàëèñòiê ¸äåáèåòòåðäi» ìàçì½íû ìåí èäåÿñûíäà¹û ðåâîëþöèÿøûëäûº å» ¾ëêåí ñèïàò áîë¹àíäà, ½ëòòûº ò¾ð ñîë ¸äåáèåòòåðäi» ºîñûìøà áàéûòóøû ºàñèåò-ñèïàòòàðû åñåáiíäå áîëàäû. ƾéåëiëiê ì¸ñåëåëåðäi îñûäàí ¸ði ºàðàé àïàðà ò¾ññåê, ¸ðáið æåêå øû¹àðìàíû» æåêåëiê åðåêøåëiêòåðiíå ¾»iëå áîéëàó øàðò áîëàð åäi. µëòòûº áåéíå (õàðàêòåð) ¸ð øû¹àðìàíû» iøiíäå ¸ðò¾ðëi áîëàäû, îë ºàéòàëàìàéäû. ´éòêåíi øû¹àðóøûëûº ïñè­õî­ëîãèÿ ¼çi äå ¸ð øû¹àðìà ò½ñûíäà ¼çãåðiï, ¾äåï îòûðà­­òûí ïñèõîëîãèÿ. Îë ¼ç àéíàëàñûíäà¹û òiðøiëiêòi», áîëìûñ­òû» æ¸íå ºî¹àì ¼ìiðiíi» ¼çãåðóiíå, ¼ðëåóiíå áàéëàíûñòû ºîñà ¼çãåðiï îòûðàäû.

Æàçóøûäà¹û ê¼»ië-ê¾éäi» ¼çi äå îðòàñûíû» ì¸äåíèåò òiðøiëiãiíå, ¼íäiðiñ å»áåê òàáûñûíà áàéëàíûñòû àë¹àí ¸ñåð-ñåçiì ìåí íåøå àëóàí òiðëiê áåðãåí ºóàò-í¸ðäåí º½ðàëûï ºàëûïòàñàäû. Îñûëàéøà òàëäà¹àíäà ýñòåòèêàëûº åðåêøåëiê äåãåíiìiç òië ¹àíà åìåñ, êå» ìà¹ûíàäà àëûí¹àí ½ëòòûº ñòèëü áîëàäû. Îë ¼çi – ½ëòòûº áåéíå ðåòiíäå àäàì, åêiíøi – ½ëòòûº ñ¼çäiê, øåáåðëiê ðåòiíäå àºûíäûº ñòèëü áîëàäû. Îñûíäàé ò¾ñiíiêïåí æàçóøûíû» øû¹àðóøûëûº å»áåê æîëûí áiðíåøå ñàòû äåï ò¾ñiíó êåðåê. Îë å» àëäûìåí ¼ìiðäi òàíó, áiëóãå ìiíäåòòi. Ñîë ¼ìið áîëìûñûí àë¹àøºû êåçåêòå æàçóøû ëîãèêàëûº ½¹ûììåí ò¾ñiíå òàíèäû. ´ìiðäi òàíûìàé, òàíû¹àíûí iøòåé ìå»ãåðiï àëìàé, æàçóøûíû» øû¹àðóøûëûº øàáûòû òóìàéäû. Ëåíèíäiê ½ëû ïàðòèÿíû» òàëàáûí æàçóøûëàð¹à òåðå» îéìåí æåòêiçãåí Õðóùåâ æîëäàñòû» òàëàï-ì¸ñëèõàòûíäà æàçóøû ¼ìiðìåí òû¹ûç áàéëàíûñòû áîëñûí äåãåí ïiêiðäå àíûº ½ñòàçäûº, áàñøû ºàìºîðëûº òàëàïòàð áàð. Æåêå æàçóøû ¼ìiðìåí áàéëàíûñà îòûðûï, ñîë ¼ìiðäi òåðå» òàíè æ¾ðiï, æàçóøûëûº å»áåêêå êiðiñåäi. Àë¹àøºû ñàòûäà îë ê¼áiíøå ûíòàëû çåðòòåóøi ºàëïûíäà áîëàäû. Îñûäàí êåéií òóàòûí åêiíøi ñàòûäà æàçóøû å»áåãi ñîë àºûëìåí, áiëiììåí, òàíû¹àíûí ñóðåòïåí áåéíåëåóãå àóûñàäû. µëòòûº ¸äåáèåòòiê åðåêøåëiêòåðäi îñûëàð¹à ºîñà òàíèòàëäàó – øû¹àðóøûëûº ê¾ðäåëi ïðîöåñòi òàíó áîëàäû. Ñîë æàéëàðû ò¾ãåë àøûë¹àíäà ¹àíà ¸ðáið òiëäå æàçûë¹àí ¸äåáèåòòiê ê¼ðêåì øû¹àðìàíû» á¾êiëîäàºòûº òàáûñ ðåòiíäåãi àñûë ñèïàòòàðû àøûëà ò¾ñåäi. Ê¼ï ¼ðíåêòi, ê¼ï íàºûñòû áàóûðëàñ ¸äåáèåòòåð ºàòàðëàðû ½ëû Îäàºòûº ¸äåáèåò ºàçûíàñûíà ñàí ñàëàäàí ñîíäàéëûº ê¼ï ñûìáàòòû ñèïàò ºîñàäû. Àëäà¹û ìiíäåòòåðiìiçäi» áiði åñåáiíäå ºàçຠ¸äåáèåòiíi» î÷åðêií á¾êiëîäຠîºóøûñûíà àðíàï îéäà¹ûäàé òîëûºòûðûï àÿºòàï øû¹óûìûç êåðåê. Á½ë iñêå Îäàºòûº àêàäåìèÿíû» ľíèåæ¾çi ¸äåáèåòi èíñòèòóòûíû» òiêåëåé ê¼ìåãi òèìåêøi. ²îñûë¹àí å»áåê í¸òèæåñiíäå îðûñ òiëiíäå ºàçຠñîâåò ¸äåáèåòiíi» î÷åðêií æà»à ðåäàêöèÿìåí øû¹àðó øàðò. °ðáið òóûñºàí ñîâåò ¸äåáèåòòåði æ¼íiíäåãi î÷åðêòåð æàçûëûï áîë¹àí ñî», á¾êië ñîâåò ¸äåáèåòiíi» áiðò½òàñ òàðèõûí æàçó ìiíäåòi áàðëûº ñîâåòòiê ¸äåáèåòòàíó ¹ûëûìûíû» àëäûíäà ò½ð¹àí ¾ëêåí ìàºñàòòû» áiði áîëìàº.

²àçຠ¸äåáèåò òàðèõûíû» ¾ëêåí ïðîáëåìàëàðûí àòà¹àí­ äà, ñîâåò ¸äåáèåòiíi» ä¸óiðií çåðòòåó å» çîð, å» ºàäiðëi ¹ûëûì­ äûº ìiíäåò åêåíií áàñà àéòó êåðåê. Àðíàóëû ¾ëêåí ìîíî­ ãðàôèÿëàð ºàçàºòû» ðîìàíäàðûí, ïüåñàëàðûí, ïîýìàëàðûí òåðå»äåï, êå» ò¾ðäå çåðòòåóãå àðíàëó êåðåê. ̽íû» áið çîð ñåáåái, ¼òêåííåí ºàë¹àí ì½ðà àòàóëû ºàçຠ¸äåáèåòiíäå øຠºàíà. Ñîë Á½õàð, Øîðòàíáàé, Äóëàò, ̽ðàò äåéòií àºûíäàðäû» áàð øû¹àðìàëàðûí áið àðà¹à æèíàï êåëiï, òàðàçû¹à ñàë¹àíäà, áið ¹àíà ²àñûì Àìàíæîëîâ àºûííû» øû¹àðìàëàð ê¼ëåìiíå æåòïåéäi. Òåê ê¼ëåìi ¹àíà åìåñ, ìàçì½íû æà¹ûíàí ¸ñiðåñå ñîëàé. Õàëûºòûº ñàíàñûíû» áèiêòiê ñèïàòûìåí, ðåâîëþöèÿøûë áà¹ûòûìåí, ê¼ðêåìäiê ì¸äåíèåò ºàñèåòiìåí, ºûñºàñû, øàðòàðàï øàðòòàðûìåí ñîëàé áîë¹àí ²àñûì áàñûì åìåñ ïå! Áîëûï ¼òêåí ½ëû ìàçì½íäû ïàðòèÿ ñúåçäåði ñîâåò æàçó­øûëàðû ¾øií á¾ãiíãi ê¾í òàºûðûáûíà øû¹àðìà æàçóäû ºàñèåòòi ìiíäåò äåï àòàï îòûð. Ñîë ìiíäåò ºàçຠ¸äåáèåòiíi» ñîâåòòiê ä¸óiðií àéðûºøà çåðòòåó ðåòiíäå ¸äåáèåòòi çåðòòåóøi ¹àëûìäàð¹à äà àðíàë¹àí àðäàºòû ìiíäåò áîëàäû. Çåðòòåó iñiìiç òië ¹ûëûìû ìåí ¸äåáèåòòàíó ¹ûëûì ê¼ëåìiíäå ºàçຠñîâåò ¸äåáèåòiíi» á¾ãiíãi òàòûìäû òàáûñòàðûí çåðòòåóãå àðíàëó ºàæåò. Æåêå æàçóøûëàð òóðàëû ìîíîãðàôèÿ æàç¹àíäà Ñåéôóëëèí, Ìàéëèí, Æàíñ¾­ ãiðîâòåðäi» ì½ðàëàðûí òåðå»äåï, ñàïàëû ò¾ðäå ñàðàëàï çåðòòåó øàðò. Îñûìåí ºàòàð æî¹àðûäà àòàë¹àí, á¾ãiíãi ¸äåáèåòi­ìiçäåãi ¼ñêåëå» ¾ëêåí æàíðëàð¹à äà àðíàë¹àí ìîë ìîíî­ãðàôèÿëûº çåðòòåóëåð òóó êåðåê. Òóûñºàí õàëûºòàðìåí áàéëàíûñ-æàë¹àñ æàéëàðäû ñàëûñòûðà òåêñåðãåíäå, ìûíà ò¼ìåíäåãiäåé ¾éiðiì-¾éiðiì òàºûðûïòàðäû ê¾ðäåëi, ºûçûºòû çåðòòåóëåð ðåòiíäå àòàï ¼òåð åäiê. Ìûñàëû, Ãîðüêèéäi» ¼ç ¼ìiði æ¼íiíäåãi ¸»ãiìåëåðiíåí áàñòàï, Ñàäðèääèí Àéíèäi» “Á½õàðàñûí”, Ѹáèòòi» “´ìið ìåêòåáií”, µëûº-çàäàíû» “Áiçäi» ¼ìið òà»û” äåãåí ïîâåñòåðií ¼çàðà ñàëûñòûðà òàëäàó¹à áîëàð åäi. 1916 æûë¹à àðíàë¹àí øû¹àðìàëàðäû òóûñºàí õàëûºòàð ¸äåáèåòòåðiíåí iðiêòåï ñàëûñòûð¹àíäà, Áåðäi Êåðáàáàåâòû» “Àé¹ûòëû àäûì” ðîìàíûí, Ѹáèò ̽ºàíîâòû» “Áîòàã¼ç” ðîìàíûí Àéáåêòi» “²½òë½¹ ºàí”, Ààëû Òîºîìáàåâòû» “²àíäû æûëäàð” ðîìàíûìåí ñàëûñòûðà òåêñåðóãå áîëàäû. Òàðèõòûº ðîìàíäàð ºàòàðûíäà Àéáåê æàç¹àí “Íàâîè”,

Àõìåò Ôàéçè æàç¹àí “Òóºàé” æ¸íå “Àáàé æîëû” ðîìàíäàðûí ºàòàð ñàëûñòûðà òåêñåðóãå ê¼ï äåðåêòåð òàáûëàð åäi. ±àáèò ̾ñiðåïîâòi», ±àáèäåí ̽ñòàôèííi» ²àðà­ ¹àíäû ê¼ìið êåíi æ¼íiíäåãi ðîìàíäàðû ìåí Ìåõòè Ãó­ ñåéií­íi» “Àïøåðîí” ðîìàíûí, Àñõàò ̽õòàðäû» ¼çáåê ¸éåë­äåði àðàñûíàí æ½ìûñøû òàáû òó¹àíûí ê¼ðñåòåòií “Àïàëûñi»ëiëåð” ðîìàíûìåí ñàëûñòûðà òåêñåðóãå áîëàäû. Áà­áàåâñêèéäi» “Àëòûí æ½ëäûçäû æiãiò” ðîìàíûíà æàë­ ¹àñòûðà, ñàëûñòûðà Ñûäûºáåêîâòi» “Áiçäi» çàìàííû» êiøiëåði”, Àéáåêòi» “Àëòûí âàäèäàí øàáàäàëàð” ðîìàíûí, Áàøèðîâòû» “Íàìûñ”, ̽ñòàôèííi» “Ìèëëèîíåð” ðîìàí­ äàðûí æ¸íå Àòà ²àóøóòîâòû» “Êîïåòäà¹û» èò¸ãií且 äåãåí ðîìàíûí òà¹û äà êå» ñàëûñòûðûï çåðòòåóãå áîëàð åäi. ĸë ñû æûëäàðäà òó¹àí òàáûñºà ìàñàé¹àí êîëõîç áàñòû¹ûíû» æàéûíäà æàçûë¹àí áiðíåøå åëåóëi ºûçûº øû¹àðìàëàð áàð. Îë ¼çáåêòå Àáäóëëà Êàõõàðäû» “Çûìûðàí º½ñ” (“Ïòè÷êà-íåâåëè÷êà”), Ìèðçà Èáðàãèìîâòû» “Ñóëàð òî¹ûñóû” àòòû ðîìàíäàðûí, ºàçàºòà¹û °áäiëäà Ò¸æiáàåâòû» “Æàë¹ûç à¹àø îðìàí åìåñ” ïúåñàñûí ºîñà, ê¼ï æàéëàðäû ºûçûº òàëäàï, ñàëûñòûðà òåêñåðiï øû¹ó¹à áîëàäû. ²àçiðãi å» ñîíû æ¸íå ê¼ï ðåñïóáëèêàëàðûìûç¹à îðòຠºàäiðëi òû»äû èãåðó òàºûðûáûíà àðíàë¹àí øû¹àðìàëàð äà ê¼ï. Á½ë æ¼íiíäå ¼çáåê ¸äåáèåòi ê¼ëåìiíäå Øàðàô Ðàøèäîâòû» “Æå»ãåíäåð” æ¸íå “Äàóûëäàí äà ê¾øòi” äåãåí ðîìàíäàðû åä¸óið åëåóëi áà¹à àëûï æ¾ð. ²àçàºñòàíäà á½ë òàºûðûïºà ¾ëêåí øû¹àðìà òóà ºîéìàñà äà, àðíàé æàçûë¹àí î÷åðêòåð, ¸»ãiìåëåð ê¼ï. Îðûñ, ºàçຠæàçóøûëàðû ²àçàºñòàí ¸äåáèåòi ê¼ëåìiíäå ò¾ãåë àòñàëûñûï æ¾ðãåí ºàçiðãi ê¾ííi» å» àñûë òàºûðûáûíû» áiði îñû. Á½ë òàºûðûïòû áiç ½ëû æåòiëæûëäûº æîñïàð æàéûí ê¼ðêåì ò¾ðäå ñóðåòòåãåí êåçäå äå ïàðòèÿíû» çîð òàëàïòàðûíà ñàé åòiï ê¼ðêåì ò¾ðäå æûðëàó¹à ìiíäåòòiìiç. Åíäåøå, îñû òàºûðûïòà áiðíåøå òóûñºàí åëäåð òiëäåðiíäå òó¹àí øû¹àðìàëàðäû òà¹û äà òîëûº ñàëûñòûðà òåêñåðó øàðò. Ïîýçèÿ æàíðûíà êåëñåê, áiçäåãi Òàéûð, °áäiëäà, Õàìèò, ²àëèæàí ò¸æiðèáåëåðiíåí áàñòàë¹àí ïîýìàëàð ¾ëãiñií Ò½ðñûí-çàäå, ±àôóð ±½ëàì, Ñàìåä Âóðãóí, Ààëû Òîºîìáàåâ, Àëûº½ë Îñìîíîâ, Æîìàðò Á¼êåíáàåâ øû¹àðìàëàðûìåí ñàëûñòûðà òåêñåðó äå ¾ëêåí æåìiñòi í¸òèæåëåð áåðåð åäi. ²àçຠ¸äåáèåòi òàðèõû äåãåí ¹ûëûì – áiçäi» áàðëûº ì¸äåíèåòiìiç ò¸ðiçäi æàñ ¹ûëûì. Ðåâîëþöèÿäàí á½ðûí¹û

êåç-êåçå»äåðií àëñàº, îíäà ºàçຠ¸äåáèåò ì½ðàëàðûí ¸äåáèåòòàíó ¹ûëûìû æîëûìåí çåðòòåó æ½ìûñû ì¾ëäå áàñòàë¹àí æîº-òû. Á½ðûí¹û å»áåêòåðäi» á¸ði äå äåðåêòåð, åñêåðòêiøòåð àòàóëûíû æèíàó¹à àðíàëàòûí. Àë, ìiíå, á¾ãií “²àçຠ¸äåáèåò òàðèõû” äåãåí êåëåëi, ½çຠñ¼ðåëi ¸äåáèåòòàíó ¹ûëûìû òó¹àíûí ê¼ðåìiç. °óåëi îðòà ìåêòåïêå àðíàóëû ñàáຠáîëûï êiðãåí ºàçຠ¸äåáèåòi æ¼íiíäåãi iëiì-áiëiì åíäi æî¹àðû ä¸ðåæåëi ìåêòåïòå ¸ð ñàëà áîëûï, áiðíåøå æûëäàð áîéûíà ñîçûë¹àí ¹ûëûìäûº êóðñòàð ðåòiíäå îºûëàòûí, çåðòòåëåòií áîëäû. XIX–XX ¹àñûð ¸äåáèåòòåðiíi», ñîâåò ¸äåáèåòiíi» êåéáið òàðàóëàðû óíèâåðñèòåò ïåí èíñòèòóòòàðäà àðíàóëû êóðñ ðåòiíäå äå îºûëûï æ¾ð. Ñàí àëóàí çåðòòåó, ìîíîãðàôèÿëàð æàëïû ¸äåáèåò òàðèõòàðûìåí ºîñà ñîë æà»à ¹ûëûìíû» ºàòàðûí ê¾øåéòiï, äàìûòà ºîñûëûï æàòûð. Áiçäi» ¸äåáèåòiìiçäi» ¼ñêåíäiãií, ñîë ¼ñó æîëûíäà ê¼ï æàñ ê¾øòåðäi» ºîñà ò¸ðáèåëåíiï, òàëàíòòû òîïòà𠺽ðàëûï êåëå æàòºàíûí ¼çiìiç ¹àíà åìåñ, îðûñ ¸äåáèåòiíi» áåäåëäi ñûíøûëàðû, ¹àëûìäàðû äà àéòûï, áà¹àëàï æ¾ð. Ñîëàéøà òiëåêòåñ äîñòàðûìûçäû» àóçûìåí àéòûë¹àí òàëàññûç òàáûñòàðûìûç àç åìåñ. Áiçäi» ¸äåáèåòòàíó ¹ûëûìûìûç æûë ñàíàï äàóñûç ¼ñiï êåëåäi äåï àéòà àëàìûç. Îêòÿáðü áåðãåí ½ëû æà¹äàéëàðäû, ìàðêñèçì-ëåíè­ íèçì ¹ûëûìûíû» ìîë æåìiñòåðií ¼çiìiçäåãi ¸äåáèåòòi» æàºñû ä¸ñò¾ðëåðiìåí ¾éëåñòiðå, æàë¹àñòûðà îòûðûï, áiç, ºàçຠæàçóøûëàðû, å»áåê åòåìiç, içäåíåìiç, ¼ñiï ¼ðëåéìiç. Ñîíäàéëûº ñèïàòïåí á¾ãiíãi æàçóøûëàðûìûçäû» áàð áóûíäàðûíû» ûðûñòû, àñûë, æàðºûí øàáûòòàðû àëäà ¸ëi òàëàé ºàñèåòòi ºàçûíàëàð òó¹ûçàäû äåï ñåíåìiç! Ñîë ¾øií äå á¾ãiíãi ê¾íiìiç òóðàñûíäà æàóàïòû îéëàð áàñøûìûç áîëàäû. ´òêåí ä¸óiðëåðiìiçãå äå ñàíàëû ñûíìåí ºàðàé ¼ñåìiç. °ñiðåñå ¼ç ¸äåáèåòiìiçäi» êåëåøåê ê¼ðíåêòi òàáûñòàðûíà çîð ñåíiììåí ºàðàéìûç. Îë òàáûñòàðûìûç ¸ð ìàéäàíäà¹û ºàhàðìàíäûº ºàñèåòòåð òàíûòûï æàòºàí çàìàíäàñòàðûìûçäû îéäà¹ûäàé áåéíåëåóãå àðíàëàäû. Ñîâåòòiê åðëiê æå»iñ, òàáûñòàðûìûçäû åëiìiç, Îòàíûìûç ñ¾éñiíåðäåé åòiï ñóðåòòåó å» àñûë àðìàí, ì¾ääåìiç áîëàäû. ´éòêåíi áiç – µëû Îêòÿáðü òóäûð¹àí ä¸óiðäi» ½ëû æîëäû ¼ðêåíiìiç.

ÂÛÑÒÓÏËÅÍÈÅ Ì.Î. ÀÓÝÇÎÂÀ Òîâàðèùè! Ìû çàñëóøàëè âñå äîêëàäû ïëåíàðíîãî çàñåäàíèÿ íàøåãî ñîâåùàíèÿ. Äîêëàäû, â ðàçíîé ñòåïåíè ïðîáëåìíûå, â ðàçíîé ñòåïåíè îðèãèíàëüíûå, îíè â ðàçíîé ñòåïåíè ïîäíÿëè æèâîòðåïåùóùèå âîïðîñû òåîðèè è ïðàêòèêè ðåäàêòèðîâàíèÿ, ïåðåâîäà, èçäàòåëüñêîãî äåëà â êàæäîé ðåñïóáëèêå. Ïîýòîìó â ðàâíîé ñòåïåíè ïðåä­ ñòàâëÿåòñÿ èõ öåííîñòü. ß äóìàþ, ÷òî, çàñëóøàâ âñå ýòè äîêëàäû, ìû âñå-òàêè äîëæíû ïðèçíàòü îäíó íåïðåëîæíóþ èñòèíó; ìíå êàæåòñÿ, ÷òî äëÿ ýòîãî ñîâåùàíèÿ íå õâàòàåò åùå îäíîãî äîêëàäà, äîêëàäà âàæíîãî, íóæíîãî äëÿ ðåãèîíàëüíîãî ñîâåùàíèÿ ïåðåâîä÷èêîâ òþðêîÿçû÷íûõ íàðîäíîñòåé. Íàøå ñîâåùàíèå íàçâàíî ñîâåùàíèåì, ïîñâÿùåííûì ïðîá­ëåìàì ïåðåâîäà ñ ðóññêîãî ÿçûêà íà ÿçûêè òþðêñêèõ íà­ ðîä­­íîñòåé – òþðêîÿçû÷íûõ ïåðåâîäîâ. Ê ÷åìó ýòî îáÿ­çûâàëî? Ýòî îáÿçûâàëî ê îáñóæäåíèþ ìíîãèõ âîïðîñîâ â äîê­ëàäàõ. Äîêëàäû äîëæíû áûëè íå òîëüêî èíôîðìèðîâàòü î òîì, ÷òî äåëàåòñÿ â êàæäîé ðåñïóáëèêå, íå òîëüêî ñòàâèòü ïðîá­ëåìû, êîòîðûå äåéñòâèòåëüíî çàêîííî çàäåòû â äîê­ëàäå ïî êàæäîé îòäåëüíîé ðåñïóáëèêå, íî âìåñòå ñ òåì îíè äîëæíû áûëè äàòü âûâîäû è îáîáùåíèÿ, êîòîðûå áû âçàè­ìîñâÿçûâàëè òåîðèþ è ïðàêòèêó íàøèõ ðàáîò ïî íàøèì ðåñ­ïóáëèêàì. ß õî÷ó îñòàíîâèòüñÿ íà íåêîòîðûõ âîïðîñàõ ïåðåâîäà ïîýçèè, õóäîæåñòâåííîé ïðîçû è òðóäîâ êëàññèêîâ ìàðê­ ñèçìà-ëåíèíèçìà íà íàøè ÿçûêè. ß õî÷ó ñêàçàòü, ÷òî íàì íóæíî áûëî ïðîñëóøàòü åùå îäèí äîêëàä î òîì, êàê ðåøàåòñÿ ïðîáëåìà ïåðåâîäîâ ïîýòè÷åñêèõ ïðîèçâåäåíèé. Ýòî ñëîæíåå, ÷åì ïðîáëåìà ïåðåâîäîâ õóäîæåñòâåííîé ïðîçû. Íàäî áûëî ãîâîðèòü, íàïðèìåð, î ïðàêòèêå ïåðåâîäîâ íà àçåðáàéäæàíñêèé ÿçûê Ïóøêèíà, Ìàÿêîâñêîãî, êàê, íàïðèìåð, ïåðåâîäèòü íà òþðêñêèå ÿçûêè “Ìåäíûé âñàäíèê”.

Êàê íàäî ðåøàòü ñëîæíûå âîïðîñû ñòèõîñëîæåíèÿ íà ïðàêòèêå ïðè ïåðåâîäå íà óçáåêñêèé, òàòàðñêèé, êàçàõñêèé ÿçûêè? Ìàÿêîâñêîãî ïåðåâîäÿò òàòàðû, êàçàõè, êèðãèçû, ôîðìàëüíî ñîõðàíÿÿ ðóáëåíûå ñòðîêè. À íà ñàìîì äåëå – ýòî ñòàðàÿ îäèííàäöàòèñëîæíàÿ êàçàõñêàÿ ñòðîêà, êîòîðàÿ äëÿ ôîðìû ðàçáèâàåòñÿ íà íåñêîëüêî ëîìàíûõ ñòðîê. Çäåñü áóäåò îáñóæäàòüñÿ ïåðåâîä “Åâãåíèÿ Îíåãèíà” íà óçáåêñêèé ÿçûê, âûïîëíåííûé áîëüøèì ìàñòåðîì óçáåêñêîé ëèòå­ ðàòóðû, ïîýòîì âûñîêîé êóëüòóðû Ì. Àéáåêîì. Ýòî î÷åíü öåííî è õîðîøî. Íî ýòîò ïåðåâîä íóæíî áû ñîïîñòà­âèòü ñ ïåðåâîäàìè íà òàòàðñêèé, àçåðáàéäæàíñêèé è äðóãèå ÿçûêè. Íàäî áûëî ïîñòàâèòü èìåííî òàêèå ïðîáëåìû è ðåøèòü èõ â ïàðàëëåëüíûõ ðÿäàõ, âçàèìîñâÿçóÿ, è îáñóæäåíèå íóæíî áûëî âåñòè â òàêîì ðàçðåçå.  îòíîøåíèè õóäîæåñòâåííîé ïðîçû. Âîïðîñ ïåðåâîäà õóäîæåñòâåííîé ïðîçû – íå ïðîñòîå äåëî. Õóäîæåñòâåííûé ïåðåâîä ïðîçû òðåáóåò ïåðåäà÷è ñèíòàêñèñà, ïåðèîäîâ òîé âûñîêîé ðå÷åâîé êóëüòóðû, êîòîðîé áîãàòà ðóññêàÿ õóäîæåñòâåííàÿ ïðîçà, íà÷èíàÿ ñ Ãîãîëÿ. Òóðãåíåâñêèé ÿçûê – ýòî ïðîçðà÷íûé, ëåãêèé, ÷óäåñíûé ÿçûê, íî è ó Òóðãåíåâà òîæå åñòü èíòåðåñíûå, ñëîæíûå ïðåäëîæåíèÿ è ïåðèîäû. À òîëñòîâñêèå ïåðåâîäû ÿâëÿþòñÿ åùå áîëåå ñëîæíûìè. Áûëî âðåìÿ, êîãäà ìû, ñ÷èòàÿñü ñ óðîâíåì ðàçâèòèÿ òþðêñêèõ íàðîäíîñòåé, ïåðèîäû Ãîãîëÿ, Òîëñòîãî ïðè ïåðåâîäå ðàçáèâàëè íà áîëåå èëè ìåíåå ïðîñòûå ïðåäëîæåíèÿ. Íî äàëüøå ýòî íå äîëæíî áûòü. Íàïðèìåð, ïîíÿòíû ëè áûëè òîëñòîâñêèå ïåðåâîäû ìàëîãðàìîòíîìó ðóññêîìó êðåñòüÿíèíó? Íåò. Ïîýòîìó èñõîäèòü èç ìåðèëà ïîäîáíîé ïîíÿòíîñòè íåëüçÿ. Êîíå÷íî, íå íàäî èç ñèíòàêñè÷åñêèõ ñëîæíûõ ïåðèîäîâ Ãîãîëÿ ñîçäàâàòü àáðàêàäàáðó – âñå äîëæíî áûòü ïîíÿòíî íà êàçàõñêîì, óçáåêñêîì è êèðãèçñêîì ÿçûêàõ.  ñìûñëå ñîçäàíèÿ íîâîé êóëüòóðû ìû äîëæíû èñêàòü íîâûå, ïðèåìëåìûå ïóòè, èíà÷å, åñëè èõ ìû áóäåì ïåðåâîäèòü èñõîäÿ èç ìíèìîé ïîíÿòíîñòè, òî Ãîãîëü íå áóäåò Ãîãîëåì, Òîëñòîé íå áóäåò Òîëñòûì, Òóðãåíåâ íå áóäåò Òóðãåíåâûì, Øîëîõîâ íå áóäåò Øîëîõîâûì. Èíà÷å, âìåñòî ñòèëÿ Ïóøêèíà, Òóðãåíåâà, Øîëîõîâà ìû ïðåïîäíåñåì ÷èòàòåëþ ñòèëü ïåðåâîä÷èêà.

Ðóññêèé ÷èòàòåëü äàâíî èìååò äåëî ñ ïåðåâîäíîé ëèòåðàòóðîé, è íèãäå íåò òàêîãî îãðîìíîãî êîëè÷åñòâà ïåðåâîäîâ, êàê íà ðóññêîì ÿçûêå. Íàäî óäåëÿòü ñåðüåçíîå âíèìàíèå óëó÷øåíèþ ïåðå­ âîäíîé ëèòåðàòóðû. Ýòèì ïóòåì ìû ïðèäåì ê ðàçâèòèþ íîâîé òðàäèöèè, – ê òîìó, ÷òî ñîõðàíèëîñü îò âåêîâ, äîáàâèòñÿ óæå îòñòîÿâøååñÿ â ìèðîâîé êóëüòóðå. Ïîýòîìó âîïðîñ î ïåðåâîäå – ýòî î÷åíü ñåðüåçíûé âîïðîñ. Íåäàâíî íà ñîâåùàíèè ïåðåâîä÷èêîâ ÿ âûñêàçàë òàêóþ ìûñëü, ÷òî îò ïåðåâîä÷èêà òðåáóåòñÿ òàêîå æå îòíîøåíèå ê ïåðåâîäèìîìó ïðîèçâåäåíèþ, êàêîå ïðîÿâëÿåòñÿ àâòîðîì îðèãèíàëà, ò.å. ïåðåâîä÷èê äîëæåí â òàêîé æå ñòåïåíè áûòü ñîñðåäîòî÷åííûì è ýìîöèîíàëüíî íàñòðîåííûì, â êàêîé ñòåïåíè ýòî áûâàåò ó àâòîðà. Âîçüìèòå õóäîæåñòâåííóþ ïðîçó. Îíà èìååò ýëåìåíòû îïèñàíèÿ ïðèðîäû, ìîíîëîãà, îïèñàíèå íàñòðîåíèÿ, ïåðå­ æèâàíèé, èìåþòñÿ âñÿêèå ôèëîñîôñêèå âûêëàäêè è ò.ä. Íàäî ïðè ïåðåâîäå õóäîæåñòâåííîé ïðîçû óëàâëèâàòü ðèòì, âîëíó ïðîçû íå òîëüêî ïî ôðàçàì, à ïî ñòèëþ. Íàäî óëàâëèâàòü ýìîöèîíàëüíîå ñîäåðæàíèå, âûñîêîõóäîæåñòâåííûé òàêò ïðîèçâåäåíèÿ. Âîçüìèòå “Òèõèé Äîí”. Ïî÷åìó ó íàñ îòäåëüíûå ïåðå­ âîäû íåóäà÷íû? Èõ ïåðå÷èñëÿòü ìîæíî áåñêîíå÷íî, – ÷åì áîãà÷å ïðîèçâåäåíèå, òåì áîëüøå ïîäâîäíûõ êàìíåé, òåì áîëüøå ðèôîâ.  äîêëàäå íàäî áûëî ñêàçàòü, ÷òî ïðè ïåðåâîäàõ íà êàçàõñêèé, óçáåêñêèé, òàòàðñêèé ÿçûêè óïóùåíî, êàêèå â íèõ îáùèå íåäîñòàòêè. Òîâ. Ñåéä-Çàäå ñäåëàë õîðîøèé äîêëàä, íî îí ïîñòðîèë åãî òîëüêî íà îäíîé àçåðáàéäæàíñêîé ïî÷âå, è íå ïåðåøåë ñ àçåðáàéäæàíñêîé ïî÷âû íà òóðêìåíñêóþ, íå ñêàçàë, ÷òî òóðêìåíû ðåøèëè òàê-òî, à óçáåêè òàê. Åñëè áû îí äîêëàä ñâîé ïîñòðîèë â òàêîì ïëàíå, òîãäà ñîâåùàíèå áûëî áû áîëåå èíòåðåñíûì, è ìû îáñóäèëè áû îáùèå íàøè ïðîáëåìû. ß ÷èòàë äîêëàä òîâ. Äæàíãàëèíà. Äîêëàä õîðîøèé, íî îí íå îòâå÷àåò íà ðÿä âîïðîñîâ. Äîêëàä÷èê ïðèâîäèë èíòåðåñíûå âûñêàçûâàíèÿ Ìàðêñà, Ýíãåëüñà, Ëåíèíà î ïðèíöèïå ïåðåâîäà. Íî íàøèì êóëüòóðíûì ïåðåâîä÷èêàì ýòè âûñêàçûâàíèÿ èçâåñòíû. Ñ ýòîãî íà÷èíàþòñÿ ïåðâûå

øàãè êàæäîãî èç íàñ. Åñëè áû, ãîâîðÿ î íèõ, îí áû ñêàçàë, ÷òî óçáåêè ïåðåâîäÿò òàê, êàçàõè – òàê, ïîêàçàë áû ïðèìåðû, òîãäà äîêëàä áûë áû áîëåå äåëîâûì è èíòåðåñíûì. Âñå òþðêîÿçû÷íûå íàðîäíîñòè ìîãóò ïîõâàëèòüñÿ, ÷òî ó íèõ áûëà êëàññè÷åñêàÿ ïîýçèÿ. Ó òàòàð è àçåðáàéäæàíöåâ áûëà õóäîæåñòâåííàÿ ïðîçà, äðàìàòóðãèÿ ñåðåäèíû è êîíöà ïðîøëîãî âåêà. Íî ó íàñ íå áûëî ôèëîñîôñêèõ òðàêòàòîâ, îòâëå÷åííîãî ìûøëåíèÿ íà âûñîêèå ôèëîñîôñêèå òåìû. Âñïîìíèòå Äîáðîëþáîâà, ×åðíûøåâñêîãî, âûñêàçûâàíèÿ Ìàðêñà, Ýíãåëüñà, Ãîðüêîãî – â íèõ ïðåäñòàâëåíî ñëîæíîå ÿçûêîâîå ìûøëåíèå. Ìû äîëæíû äóìàòü î òîì, êàê íàì ïåðåâåñòè èõ íà ñâîé ÿçûê. Ïðè÷åì ó Â.È. Ëåíèíà “Ìàòåðèàëèçì è ýì­ ïè­ðèîêðèòèöèçì” ïî ìàíåðå èçëîæåíèÿ îòëè÷àåòñÿ îò “Ðàçâèòèÿ êàïèòàëèçìà â Ðîññèè”. Ëåíèí ñîçäàåò ñëîæ­ íåéøèå ïåðèîäû òàêîãî îòâëå÷åííîãî, àáñòðàêòíîãî ñëîæ­ íîãî ìûøëåíèÿ. Ïðàêòèêà Èíñòèòóòà ìàðêñèçìà-ëåíèíèçìà â Êàçàõ­ ñòàíå, Óçáåêèñòàíå, â Êèðãèçèè ïîêàçàëà, ÷òî îíè ñòàðàþòñÿ ïåðåâîäèòü áóêâàëüíî îò òî÷êè è äî òî÷êè. Áóäåò î÷åíü ïå÷àëüíî, åñëè ýòî ñâåäåòñÿ ê áóêâàëèçìó, íî, ñ äðóãîé ñòî­ðîíû, ëîìàòü ëåíèíñêèå ïåðèîäû ìû íå èìååì ïðàâà. Ëå­íèíñêèå ïåðèîäû äîëæíû âîéòè ëåíèíñêèìè ïåðèîäàìè, òîãäà áóäåì îâëàäåâàòü ëåíèíñêîé ðå÷åâîé êóëüòóðîé è ìûøëåíèåì. Çàäà÷à ðàáîòíèêîâ Èíñòèòóòà èñòîðèè ïàðòèè ñîñòîèò â òîì, ÷òîáû, ñ îäíîé ñòîðîíû, äîñòè÷ü âåðøèíû ïåðåâîä­ ÷åñêîé êóëüòóðû è, ñ äðóãîé ñòîðîíû, ÷òîáû ïåðåâîäû èõ íå ÷èòàëè ñ ïîìîùüþ ðóññêîãî òåêñòà, ÷òîáû îíè áûëè ïîíÿòíû.  Àçåðáàéäæàíå è Òàòàðèè îòäåëüíûå ïåðåâîäû 19-ãî, íà÷àëà 20-ãî âåêà ñ ðóññêîãî ÿçûêà èçîáèëîâàëè àðàáèçìàìè.  20-õ ãîäàõ, ÿ ïîìíþ, áûë ïåðåâåäåí “Ãàìëåò”. Ïåðåâîä áûë ñäåëàí áîëüøèì ïîýòîì, íî áûëî ìíîãî àðàáñêèõ ñëîâ.  Êèðãèçèè õîðîøî ïåðåâåëè “Óêðîùåíèå ñòðîïòèâîé”. Ó íàñ èäåò ïîñòåïåííîå îâëàäåíèå áîëüøîé êóëüòóðîé. Âåðøèíû ìèðîâîé ôèëîñîôèè, ìèðîâîé ëèòåðàòóðû â íàøèõ ðóêàõ, è ìû äîëæíû ïåðåäàòü âñå ýòî íàøåìó íà­ðîäó, íî ïðè ýòîì íåîáõîäèìî ñîõðàíèòü âûñîêèé õóäî­ æåñòâåííûé è íàó÷íûé óðîâåíü îðèãèíàëà, íå îïóñêàòüñÿ äî

óïðîùåí÷åñòâà, íå îðèåíòèðîâàòüñÿ íà íåïîäãîòîâëåííîãî ÷èòàòåëÿ. ß âçÿë ïåðâûì ñëîâî â ïðåíèÿõ äëÿ òîãî, ÷òîáû âíåñòè, ñ îäíîé ñòîðîíû, êîíñòðóêòèâíîå ïðåäëîæåíèå, ÷òîáû â äàëüíåéøåì â îòáîðå òåì, â äîêëàäàõ íà òàêèõ ñîâåùàíèÿõ áûë ñîïîñòàâèòåëüíûé àíàëèç ïðàêòèêè ïåðåâîäîâ íà òþðê­ ñêèå ÿçûêè. Æåëàòåëüíî, ÷òîáû ìåæðåñïóáëèêàíñêèå è ìåæúÿçûêî­ âûå ïðîáëåìû îáñóæäàëèñü ïî÷àùå, ïîòîìó ÷òî ñåãîäíÿøíåå ëèòåðàòóðíîå äâèæåíèå, ÿçûêîâîå ñòðîèòåëüñòâî, èäåéíîïîëèòè÷åñêîå íàñòóïàòåëüíîå äâèæåíèå òðåáóåò ñîâìåñòíîãî âñåñòîðîííåãî îáñóæäåíèÿ è ðåøåíèÿ êîðåííûõ âîïðîñîâ è òðóäíîñòåé, âñòðå÷àþùèõñÿ íà ýòîì ïóòè.

ÐÅЧÜ ÍÀ ÎÒÊÐÛÒÈÈ ÏÀÌЯÒÍÈÊÀ ÀÁÀÞ ÊÓÍÀÍÁÀÅÂÓ Òîâàðèùè! Âñåì âàì õîðîøî èçâåñòíî, ÿñíî, ÷òî ñåé÷àñ, â ýòîò ÷àñ, íà ãëàçàõ âñåõ íàñ ïðèñóòñòâóþùèõ íà ýòîé íîâîé ïëîùàäè ãîðîäà Àëìà-Àòû ïðîèñõîäèò ñîáûòèå îãðîìíîãî êóëüòóðíî-èñòîðè÷åñêîãî çíà÷åíèÿ. Ìû îòìå÷àåì îòêðûòèå ïàìÿòíèêà â íàøåé ñòîëèöå âåëèêîìó Àáàþ! Äâîÿêèé áîëüøîé ñìûñë èìååò ýòî íåçàóðÿäíîå ÿâëå­íèå. Âî-ïåðâûõ, íàøå îáùåñòâî ñîâåòñêèõ ëþäåé, ñîñòîÿ­ùåå èç ïðåäñòàâèòåëåé íå îäíèõ, à ìíîãèõ áðàòñêèõ íàðîä­íîñòåé, æèâóùèõ â Àëìà-Àòå, â ñîâåòñêîì Êàçàõñòàíå – åäèíîé âîëåé, åäèíûì ñëèòíûì ÷óâñòâîì âîçäâèãàåò íàñòîÿ­ùèé ïàìÿòíèê. Îíî âîçäàåò äîëæíîå ñâåòëîé ïàìÿòè âåëèêîãî ñûíà êàçàõñêîãî íàðîäà Àáàÿ è âûðàæàåò òåì ñàìûì áëàãîäàðíîå îòíîøåíèå íàøåé ñîöèàëèñòè÷åñêîé, ñîâåòñêîé ñîâðåìåííîñòè ê âåëèêèì èñòîðè÷åñêèì çàñëóãàì Àáàÿ Êóíàíáàåâà – ïîýòà, ìûñëèòåëÿ, áîðöà ïðîòèâ ìèðà çëà è ìðàêà ñâîåé ýïîõè. Äðóãîé ãëóáîêèé, âàæíåéøèé ñìûñë â òîì, ÷òî ñàì Àáàé, äîíîñÿ äî íàñ ìíîãèå è ìíîãèå âîëíåíèÿ ñâîåãî îò­ çûâ÷èâîãî ñåðäöà, äîâåäÿ äî íàñ òûñÿ÷è ñâîèõ òðåâîæ­íûõ äóì, çàïå÷àòëåííûõ â ñòðîêàõ, ñòðàíèöàõ åãî áåññìåðòíûõ òâîðåíèé – íûíå âñòàë ñ ýòèõ çàâåòíûõ ñòðàíèö òàêîé îñÿçàåìûé, áëèçêèé, çðèìûé! Ñ÷àñòëèâîé òâîð÷åñêîé âîëåé âàÿòåëÿ êàê áû øàãíóë îí âîò èç ñâîåãî, óæå òðóä­ íî ïðåäñòàâèìîãî íàøåìó þíîøåñòâó, äàëåêà â íàø íàñòîÿùèé, ñ÷àñòëèâûé ñåãîäíÿøíèé äåíü “êàê æèâîé ñ æèâûì ãîâîðÿ”. Êàê áû îáðåë îí åùå â îäíîì âûñîêîì êà÷åñòâå íîâóþ æèçíü ñâîþ, ñòàâ â ðÿä ñ íàìè. È îí ïîéäåò, òàêîé äîñòîéíåéøèé ñûí íàðîäà, çàñòóïíèê íàðîäà â òÿæåëóþ ãîäèíó, â ýïîõó áåçâðåìåíüÿ – ïîéäåò ñ íàìè è ñ íàøèìè ïîòîìêàìè â ãðÿäóùåå, â òî ñ÷àñòëèâîå âåëèêîå

ãðÿäóùåå, î ÷åì òîëüêî ìîã ìå÷òàòü îí â ñâîèõ ñìóòíûõ âèäåíèÿõ ïîýòà-ïðîâèäöà. Äà, î íåì, èìåííî î íåì, è ñ ïîëíûì îñíîâàíèåì ìû ìîæåì ñêàçàòü ñ áëàãîäàðíîñòüþ, ÷òî îí ñ íàìè ñî âñåìè ñâîèìè òâîðåíèÿìè, à íûíå è ñî ñâîèì îáðàçîì íà âèäó. À ñ ÷åì è êàê ïðèøåë Àáàé ê íàì? Îí ïðèøåë, ÷òîáû ïîâåäàòü íàì î ãîðå è ïå÷àëè òðóäî­ âîãî ëþäà ïóñòûííûõ âåêîâ ìèíóâøåãî. Îí ïîâåäàë íàì î ñòðàäàíèÿõ, ñòåíàíèÿõ êàçàõñêîé æåíùèíû! Îí ïðèíåñ, äîíåñ äî íàñ íåíàâèñòü è ïðîêëÿòèå íàðîäíûå ïðîòèâ ñòåïíûõ âîðîòèë, íåâåæåñòâåííûõ ïðàâèòåëåé, ðîäîâûõ âåðõîâ, óñòàíîâèâøèõ â ñòåïè âîë÷üè çàêîíû. Îí ïîâåäàë íàì î ëó÷øèõ óñòðåìëåíèÿõ ïåðåäîâîé ÷àñòè ñîâðåìåííîãî åìó îáùåñòâà: óâèäåòü, ïîñòè÷ü, âêóñèòü ïëîäû çíàíèÿ, ñâåòà. Îí ïîâåäàë íàì î ñâåòëîé ìå÷òå, âîçâûøåííîé ëþáâè, î ñâîáîäíîì, âîëüíîì ñ÷àñòüå þíûõ ñåðäåö, óãíåòàåìûõ ñóðîâûìè, ïîçîðíûìè èíñòèòóòàìè àäàòà, øàðèàòà. Îí ïîâåäàë íàì, äîíåñ äî íàñ íåíàâèñòü è ïðåçðåíèå íàðîäíûõ ìàññ ê íåèçìåííûì ëþäñêèì ïîðîêàì: æàäíîñòè, òùåñëàâèþ, ñóòÿæíè÷åñòâó, òóíåÿäñòâó, çàâèñòè è ìåðçîñòè âñÿêîé èíîé... Îí æå – Àáàé, ïîâåäàë íàì, êàê áåçãðàíè÷íà áûëà åãî ëþáîâü, åãî óâàæåíèå è âåðà â ïåðåäîâóþ ðóññêóþ ìûñëü! Îí îñòàâèë â íàñëåäñòâî íàì, îí çàâåùàë íàì, åùå â òó ïîðó ðàçîáùåííîñòè íàðîäîâ, åäèíñòâåííóþ, íåóêîñíèòåëüíóþ, íåïîêîëåáèìóþ âåðó â ñïàñèòåëüíóþ ðîëü ãóìàíèñòè÷åñêîé, äåìîêðàòè÷åñêîé ðóññêîé êóëüòóðû. Îí çàâåùàë íàì çíàòü, ëþáèòü è ïî÷èòàòü ãåíèé Ïóøêèíà, áåññìåðòíûå òâîðåíèÿ Ëåðìîíòîâà, Òîëñòîãî. Îí âîñïèòûâàë íàñ åùå â íàøè äåòñêèå, îòðî÷åñêèå ãîäû íà ðîäíîì êàçàõñêîì ÿçûêå íà ñòðîôàõ ïóøêèíñêèõ, íà ýëåãèÿõ, äóìàõ, ëèðèêå Ëåðìîíòîâà. È ñàìîå èñòîðè÷åñêè êîëîññàëüíîå èç åãî çàñëóã çàêëþ÷åíî â òîì, ÷òî îí ó÷èë íàñ, êàçàõñêèõ ïèñàòåëåé, ñâîèõ ïîòîìêîâ, íàñëåäíèêîâ åãî, òîìó, êàê íàäî ó÷èòüñÿ, ïëîäîòâîðíî ó÷èòüñÿ íà ïðèìåðàõ ðóññêîé êëàññè÷åñêîé è ìèðîâîé ëèòåðàòóðû, ó÷èòüñÿ ñîçäàâàòü èñòèííî õóäî­ æåñòâåííûå, ïîäëèííî âûñîêîêóëüòóðíûå îáðàçöû ëèòå­ ðàòóðíîãî òâîð÷åñòâà. È âî âñåì òîëüêî ÷òî ëèøü ïîâåðõíîñòíî óïîìÿíóòîì ìíîþ äóõîâíîì íàñëåäñòâå Àáàÿ âîïëîùåíî îäíî íåîòúåì­

ëåìî âåëèêîå – ýòî åãî âûñîêèé èíòåëëåêò, ýòî òîò âûñîêèé ñòðîé äóøè, ïîäëèííîå âåëè÷èå äóõà, êîòîðûì ÷óæäà êîðûñòü. À ñîâåñòü åãî, ïîýòà-ãðàæäàíèíà, áûëà ñîâåñòüþ íà­ðîä­íîé. Òîëüêî òàêîå âåëè÷èå åãî ñåðäöà ïîìîãëî ñáå­ ðå÷ü îò âðåìåíè âñå äîðîãîå, ñîêðîâåííîå, ñâÿçàííîå ñ åãî ãåíèåì. È íûíå îí ïðèøåë ãëÿäåòü íà íàøå íàñòîÿùåå, áûòü, æèòü ñ íàìè â íàøåé ñ÷àñòëèâîé èñòîðèè ñ òåìè ïîêî­ ëåíèÿìè, ñ êîòîðûìè îí íåêîãäà ãîâîðèë, ãîâîðèë â ñâîèõ çàâåòíûõ ñòðîêàõ. Îí ïðèøåë, ÷òîáû ðàäîâàòüñÿ âìåñòå ñ íàìè íàøåé ðàäîñòüþ, ÷òîáû òîðæåñòâîâàòü âìåñòå ñ íàìè! Àáàé – îäèí èç òåõ äîðîãèõ ïðåäêîâ íàøèõ ïîêîëåíèé, êîòîðîìó ñóæäåíî áûòü ñïóòíèêîì â íàøåì øåñòâîâàíèè âïåðåä è ââûñü... Ïîòîìó, èìåííî îòêðûâàÿ ïàìÿòíèê Àáàþ, ìû åùå è åùå ðàç ñêëîíÿåì íàøè ãîëîâû ïåðåä åãî ñâåòëîé ïàìÿòüþ è îòêðûâàåì åìó íàâñòðå÷ó íàøè ñåðäöà. Âìåñòå ñî âñåì ñêàçàííûì âûøå õî÷åòñÿ åùå âûðàçèòü íàøå ÷óâñòâî áåçãðàíè÷íîé áëàãîäàðíîñòè ïàðòèè è ïðàâèòåëüñòâó è ñêàçàòü âåëèêîå ñïàñèáî èì çà îêàçàííîå ñòîëü âûñîêîå óâàæåíèå ïàìÿòè ëþáèìîãî ïîýòà íàøåãî íàðîäà!

Æîëæàçáà

γҶÑÒIÊ Ê¶ÍÄÅËIÊÒÅÐI (“´ñêåí ¼ðêåí” ðîìàíûíû» äåðåêòåði) Àäìèíèñòðàòèâíûå õîçÿéñòâåííûå äàííûå îáëàñòè Îáëàñòü îáðàçîâàíà 10/III 1932 ã. Ã. ×èìêåíò – 153 òûñ. æ. Ëåíãåð – 22,6 òûñ. Êåíòàó – 47 òûñ. Ãîðîäà ðàéîííîãî ïîä÷èíåíèÿ: Àðûñü, Òóðêåñòàí. Ðàáî÷èõ ïîñåëêîâ 7. Êîëè÷åñòâî ñåëüñîâåòîâ 130. Íàñåëåíèå ïî ïåðåïèñè 1959 ã. – 924 òûñ. ÷åëîâåê. Ãîðîäñêèå – 334 òûñ. Ñåëüñêèå – 590 òûñ. Íàö. ñîñòàâ: êàçàõîâ – 44,5%, ðóññêèõ – 22%, óçáåêîâ – 13%, óêðàèíöåâ – 4%, òàòàð – 2,5%, íåìöåâ – 3,2%. Òåððèòîðèÿ – 150 òûñ. êâ. êì. Êàíàëû: èì. Êèðîâà, Çàõ, Õàíûì, Ëåâîáåðåæíûé, Ïðàâîáåðåæíûé, Àñûë, Òàø, Êàðàñïàí, Øàóëüäåð, Êîê Ìàðäàí, Ó÷àêòû. Ïëîòèíû: Óéìàóò, Ó÷àêòû, Êåñêåí, Àêñó, Ñàéðàì-ñó, Êàðàñïàí, Øàóëüäåð, ×èìêóðãàí. Îðîøàåìûõ çåìåëü çà 1957 ã. – 409286 ãà. Ïëîùàäü ïîëåçíûõ ëåñíûõ ïîëîñ – 1300 ãà. Ñ/õ òåõíèêè â êîëõîçàõ çà 1958 ã.: Òðàêòîðîâ – 1880. Êîìáàèíîâ – 452. Ãðóçîâûõ àâòîìîá. – 1687. Ñ/õ òåõíèêè â ñîâõîçàõ çà 1958 ã.: Òðàêòîðîâ – 3647. Êîìáàéíîâ – 1137. Ãðóçîâûõ àâòîìîá. – 1400.

Ðàéîííûå ãðóïïû ïî øòàòàì: 1. Àðûññêèé – 1. 2. Ãåîðãèåâêà – 1. 3. Èëüè÷åâñêèé – 1. 4. Êàðàòàññêèé – 2. 5. Êåëåññêèé – 3. 6. Êèðîâñêèé – 2. 7. Ïàõòà-Àðàëüñêèé – 1. 8. Ñàéðàìñêèé – 1. 9. Ñàðû-Àãàøñêèé – 2. 10. Ñóçàêñêèé – 3. 11. Òóðêåñòàíñêèé – 1. 12. Òþëüêóáàññêèé – 2. 13. ×àÿíîâñêèé – 1. 14. ã. ×èìêåíò – 2. 15. Øàóëüäåð – 3. 16. Êåíòàó – 3. Æèâîòíîâîäñòâî. Îñíîâíîé âèä – êàðàêóëåâîä÷åñêîå – 54,1%. Òîíêîðóííîå – 38,3%. Îáùåå êîëè÷åñòâî ñêîòà: â 1940 ã. – 498355.

1958 ã. – 1371019. Êîëè÷åñòâî ñêîòà â ëè÷íîì ïîëüçîâ. êîëõîçíèêîâ: êîðîâ – 63871; îâåö, êîç – 392854; ëîøàäåé – 19924; ñâèíåé – 12720; âåðáëþäîâ – 936. Äåíåæíûå äîõîäû êîëõîçîâ â 1953 ã. – 444,4 ìëí ðóá, â 1958 ã. – 578,6; â ò.÷. îò æèâîòíîâîäñòâà: â 1953 ã. – 94,2, â 1958 ã. – 190,2. Âñåãî ñîâõîçîâ – 44; â ò.÷. æèâîòíîâîä÷åñêèõ (êàðàêóëåâîä. îâöåâîä÷åñêèõ, ìÿñî-ìîëî÷íûõ) – 22; õëîïêîâîä÷åñêèõ. – 14; çåðíîâûõ – 5; âèíîãðàäàðñêèõ – 5; ïëîäîÿãîäíûõ – 1. Ñîâõîçû îâöåâîä÷åñêèå: 1. Çàäàðüèíñêèé. 2. Áàèðêóìñêèé.

Òåõíèêóìû – 9. Âóçû – 2: òåõíîëîã., ïåäàãîãè÷åñêèé.  òåõíîëîãè÷. – 1165.  ïåäàãîãè÷. – 1294. Êîììóíèñòîâ â æèâîòíîâîä. – 1785. Èç îáùåãî ÷èñëà êîììóíèñòîâ ìåñòíîé íàöèîíàëü­ íîñòè – 11184. Æåíùèí – 3528. Êîìñîìîë. îðãàíèçàöèÿ: êîëè÷åñòâî ïåðâè÷í. îðãàíèçà­ öèé – 1181. ×ëåíîâ ÂËÊÑÌ – 55516, èç íèõ â æèâîòíîâîäñòâå – 2641. Ïðîôñîþçíàÿ îðãàíèçàöèÿ: Âñåãî ðàáî÷èõ è ñëóæàùèõ – 180538. Èç íèõ ÷ëåíîâ ïðîôñîþçà – 161295, èëè 89,4%. ×èìêåíò. 1959 ã. 15/IÕ. 1. Áåãèìáåòîâ. 2. Îñàä÷èõ. 3. Áåðåçêî. 1. Ñâèíöîâûé (êîììóí. áðèãàäà Ïëîõîâà). 2. Õèìôàðìçàâîä. 3. Ìàñëîæèðêîìáèíàò. Ýëåêòðîîáîðóä. ïîñòàâëÿåò ÃÄÐ. 4. Öåìåíòíûé. Âóçû: òåõíîëîãè÷., ïåäàãîãè÷åñ. èí-òû; Øêîëàèíòåðíàò; çàâîä ïðåññ-àâòîìàòîâ, ïàðê “Êîìñîìîëüñêèé”. 16/IÕ. Ñâèíöîâûé – 10 ÷. 17/IÕ – Õèìôàðì., ïðåññ-àâòîìàò. 18/IÕ. Ñâèíöîâûé çàâîä. 1959 ã. 16/IÕ. Ìàëêèí ßêîâ Çàõàðîâè÷ (ãëàâí. èíæåíåð) ïðèåõàë ñ Ëåíèíîãîðñêà.  1934 ã. À÷èñàé – îêèñëåííûå ðóäû. Çäåñü äâà ãîäà. Íàçàðåíêî, èç îáêîìà Äîñûìáåêîâ, Ïðèõîäüêî. Çàâîä áûë îðèåíòèðîâàí íà íèõ. Ïîòîì â 1939 ã. îêèñëåííûõ îêàçàëîñü ìàëî, ïåðåñòðàèâàëèñü íà ñóëüôèäíûå ðóäû. Ñóëüôèäíûé êîíöåíòðàò – ìåëêèé, åñòü ñåðà. Ôàìîñû (ïóñòàÿ ïîðîäà) äîáàâëÿþòñÿ, ÷òîáû øëàê øåë òåêó÷èé. Ìàòåðèàë èäåò ðàçíûé, äî 25 âèäîâ, ïîëó÷àþò èç Òóðêìåíèè, Êèðãèçèè è ò.ä.

 øèõòîâî÷íîì îòäåëåíèè ìàòåðèàëû äàþòñÿ â îïðåäå­ ëåí­íîé ïðîïîðöèè ïî îòäåëüíûì ðàñ÷åòàì. Àãëîìåðàò – äîëæíîãî ñîñòàâà ïî ñîäåðæàíèþ ñâèíöà, öèíêà. Äàæå ïëàâèëüíûé öåõ. Òàì ñëîé àãëîìåðàòà, ñëîé êîêñà èäóò â ïå÷ü (øàõòíàÿ ïå÷ü), ïðîöåññ â ïå÷è ïîäîáåí äîæäþ. Êàæäûé ìåòàëë òàì èäåò äîæäåì, ïîñòóïàåò â âàííó. Êàæäûé ìàòåðèàë îòñòàèâàåòñÿ â âàííå. Ñâèíåö, ìåäü, øòåéí – îòñòàèâàþòñÿ ïî óäåëüíûì âåñàì ñâîèì. Ðàôèíèðîâî÷íûé öåõ. Òàì î÷èùàþòñÿ ÷åðíîâîé ñâèíåö è äð., ïîëó÷èòü ÷èñòûé ñâèíåö è ïðèìåñè âñå ïî îòäåëüíîñòè – çäåñü çàäà÷à ðàôèíèðîâî÷íîãî öåõà, ïðèìåñü îáîãàùàåòñÿ – ïîäíèìàåòñÿ. Ïåðâàÿ ïðèìåñü – ìåäü (1083 îÑ òåìï. ïëàâëåí.), ïîëó÷àåòñÿ ìåäíûé øòåéí. Îñâîáîæäàåòñÿ ñìåñü îò ìåäè. Òåìïåðàòóðà ïëàâëåí. ñâèíöà 329 îÑ, ïðèñàäêà ñå­ðû â ñâèíåö. Ñåðà ñêîðåå ñîåäèíÿåòñÿ ñ ìåäüþ ïðè ñîîò­ âåòñòâóþùåé òåìïåðàòóðå. Ñëåäóþùåå îñâîáîæäåíèå îò ìûøüÿêà, ñóðüìû è îëî­âà – îò íèõ îñâîáîæäàþòñÿ ùåëî÷íûì ñïîñîáîì. Çàãðó­æàþòñÿ ñå­ëèòðà, êàóñòè÷åñêàÿ ñîäà – ñâèíåö âûõîäèò î÷è­ùåííûé îò ñóðüìû, îëîâà, ìûøüÿêà – âñå â êàóñòèêå. Ñëåäóþùèé ïðîöåññ î÷èùåíèÿ – îñâîáîæäåíèå ñâèíöà îò ñåðåáðà è çîëîòà; ïðèñàæèâàåì ìåòàëëè÷åñêèé öèíê (æèäêèé öèíê), äàåòñÿ ñïëàâ çîëîòà, ñåðåáðà, öèíêà – ñïëàâ ïîâåðõó ñíèìàåì øóìîâêîé. Äàëüøå êóëüìèíàöèîííîå ðàçäåëåíèå ýòèõ ìåòàëëîâ – ìåòàëë äîðý. Äàëüøå îñâîáîæäàåòñÿ ñâèíåö îò öèíêà, êîòîðûì çàãðÿçíÿåòñÿ ñâèíåö â ïðåäûäóùåì ïðîöåññå. Äàëüøå – âàêóóìíûé ïðîöåññ. Öèíê ïëàâèòñÿ ïðè 930 îÑ, ïðè âàêóóìå (ãëóáîêîì âàêóóìå) äàæå ïðè òåìïåðàòóðå 600 îÑ íà÷èíàåò ïðåâðàùàòüñÿ èç æèäêîãî â òâåðäûé è ëåãêî îñâîáîæäàåì îò íåãî ñâèíåö. Äàëüøå, îñâîáîæäàÿñü îò âèñìóòà, îí äàåò ñïëàâ ñ ìàãíèåì è êàëüöèåì, òîæå ïîäíèìàåòñÿ íàâåðõ – ñíèìàåì. Äàåì ãîòîâûé ìåòàëëè÷åñêèé âèñìóò. Ýòî äåëàåò òîëüêî íàø çàâîä. Äîáàâëÿëîñü îáîðóäîâàíèå, íî ïîìåùåíèå íå ðàñøè­ ðÿëîñü, ä.á. ðåêîíñòðóêöèÿ íîâàÿ. Ïîäíÿòü âñå òåõíèêîýêîíîìè÷. ïîêàçàòåëè, óìåíüøèòü ñåáåñòîèìîñòü, óâåëè÷èòü âûïóñê ïðîäóêöèè è ò.ä. Ñåðíèñòûé ãàç óõîäèò â âîçäóõ, à òåïåðü ïðè ðå­êîíñò­ðóê­

öèè ä.á óëîâëåí âåñü. Äîëæåí èçìåíèòüñÿ àãëîìåðàöèîííûé öåõ – èñêëþ÷èòü ðó÷íîé òðóä.  ñóòêè 75 òîíí óïóñêàåì ñåðíîé êèñëîòû â âîçäóõ. Äîë­ æíû óëî­âèòü... Íàðàùèâàòü ìîùíîñòü íà ïÿòüäåñÿò ïðîöåí­ òîâ – íà­øà îáÿçàííîñòü ïðè ðåêîíñòðóêöèè, îáîãàòèòåëè, ãîðíÿêè óëó÷øàþò… äîëæíû óâåëè÷èòü íå òîëüêî íà 50%, à íà 100%. Ñåìèëåòêó â øåñòü ëåò. Êîììóíèñò. ñìåíà åñòü… 15 ñìåí âñåãî. Ñìåíà êîìì. òðóäà Ïëîõîâà. ×àñòè: 1) Äðîáèëüíîå; 2) Ñêëàäñêîå; 3) Øèõòîâî÷íîå îòä. (íà÷èíàåì îòòóäà) – çäåñü ðÿäû áóíêåðîâ. Èìååòñÿ ñâîé áóíêåð äëÿ êàæäîãî ìàòåðèàëà. à) Ñåéñåìáàåâ ñ 1952 ã., èíæåíåð. Èçâåñòíÿê – ôëþñ’. Øëà èðàíñêàÿ ðóäà, ðÿäîì øëè øëàê, êîíöåíòðàò è äð. îäèí ÷åëîâåê – áûëî 10 ðàíüøå. Ñåé÷àñ íà âñå îòä. îäèí ÷åëîâåê, îäèí â àïïàðàòíîé ñ çàïèñÿìè (àïïàðàò÷èê). á) Êîñîëîáîâ ñ 1958 ã. (ùèò ýëåêòð. ðåìîíò). Áàðàáàí – ñìåøèâàåò âñå è äàëüøå ïî êîíâåéåðó èäåò ìàòåðèàë. Ïîñòóïàåò ïî òðàíñïîðòåðàì â àãëîìåðàöèîííîå îòä. (öåõ). 1. Àïïàðàòíàÿ àãëîöåõà. â) Æ. Åðíàçàðîâ Ïåðäåáåê – äåïóòàò ÊàçÑÑÐ. ã) Àëõàíîâ Ñóþìáàé – èíæåíåð, âåäàåò ðóäíûì îòä. äðîáëåíèåì. Íà÷. ðóäíîãî îòäåëà. Øåñòü ìàøèí àãëî­ ìåðàöèè (ûñòûº), ëåíòà ìàøèí èìååò 16 êâ. ìåòðîâ, øåñòü ìàøèí ñåé÷àñ.  áóäóùåì õîòèì íîâûå – âñåãî äâå – ìîùíîñòüþ â 5 ìàøèí òåïåðåøíèõ – ýòî â 1962 ã. ä) Íà÷. öåõà Ïîáîðöåâ (10 ëåò çäåñü) áîäðûé, ñâåæèé: Íà âîñåìüäåñÿò ïðîöåíòîâ ñîêðàòèì çàáîëåâàåìîñòü. Ñêîðî âîéäåò â äåéñòâèå íîâàÿ âåíòèëÿöèÿ – îáîéäåòñÿ â 800 òûñ. ðóá. Áûòîâîé êîìáèíàò – çäåñü ïðîõîäÿò – ðàçäåâàþòñÿ, îäåâàþòñÿ, ïîñëå (ðàáîòû) êóïàþòñÿ â äóøå. Ïëàâèëüíûé öåõ: å) Àëäèÿðîâ – íà÷àëüíèê ñìåíû ñ 1956 ã. Èíæåíåð, ó÷èëñÿ â Àëìà-Àòå. æ) Åëÿêîâ Èâàí Èâàíîâè÷ – íà÷àëüíèê öåõà ïëàâèëüíîãî ñ 1949 ã., ó÷èëñÿ â Àëìà-Àòå. Òðè áðèãàäû áîðþòñÿ. ç) Ñìåíà Æàðêèõ. Ñ ïóñêà çàâîäà. è) Ðàáîòàåò Ðàõèìáåðãåíîâ. ê) Àøèðîâ èç Àóëèå-Àòû äàæå.

ë) Íà÷. ðàôèíèðîâî÷. – Êîáäàáåðãåíîâ, èíæåíåð – ê¼çiëäiðiê, ½çûí áîë¹àí. Ðàôèíèðîâî÷íûé öåõ: ì) Íà÷. ñìåíû ìàñòåð Ìóðàòàëèåâ, ìåäü – òîíêàÿ î÷èñòêà ìåäè. í) Áàéìàõàíîâ Îñïàí ñ 1934 ã., áðèãàäèð. î) Ïëîõèí Âàëåíòèí èç Óñòü-Êàìåíîãîðñêà, äâà ãîäà. 26 ëåò ... ×åðåç Ñàôèåâà, çàì. ñåêðåòàðÿ ïàðòêîìà. ï) Íåñòåðåíêî – ñåêð. ïàðò. îðã. öåõà, êà÷åñòâåííîå è ùåëî÷íîå ðàôèíèðîâàíèå, ïîñëåäíèé ýòàï. ð) Ìåíäèõîäæàåâ – 1938 ã., äåëåãàò ÕÕ ñúåçäà. Ðàçëèâùèê ìàðêè Ñ’ – âûñøàÿ ìàðêà ñâèíöà. ñ) Àøèðáåêîâ ñ 1932... 50 ëåò. Öåõ – íà 70 òûñ. òîíí äàåì. 100 ò.ò. Âèñìóòíûå: î÷åíü ÷èñòûé âèñìóò. ò) Äåìáèíöêîâà Òàòüÿíà Âëàäèìèðîâíà ñ 1938 ã. â öåõå – 10 ëåò. Òåõíèê-ìåòàëëóðã ñ 1921 ã. Õèìëàáîðàòîðèÿ – ïðèáîðíàÿ. Áîëüøîé èíòåðåñíûé öåõ, ïðîáèðî÷íàÿ ðåìîíòíîìåõàíè÷. çàêàçîâ, 560 ðàá., çàâòðàê ñ Ìàëêèíûì, Ñàôèåâûì è ïðè ó÷àñòèè ïèñàòåëåé. Õèìëàáîðàòîðèÿ. Ñàíòîíèí ãëèñòîãåííûé.  ìèðå òîëüêî â Àðûññêîì, ×àÿíñêîì ðàéîíàõ. Èñòðåáëÿëè â Àôðèêå, âî Ôðàíöèè – âñïàõàëè. Çàáîòû ó íàñ ìàëî, áûëî 400 òûñ. ãåêòàðîâ, ïîòîì 200 òûñ. ãåêòàðîâ, òåïåðü 19 òûñ. òîëüêî ñîâõîç “Äàðìåíý”. Äî ðåâîëþöèè áûë òîëüêî ñàíòîíèí. Åñòü ðàáî÷èå, êîòîðûå ðàáîòàëè ó Èâàíîâà, Àó÷èåâ êîììóíèñò, Àëèåâ, Þñóïîâ, Àøèðîâ è äð. Âñå èñòîðèÿ çàâîäà – â ãîäû ðåâîëþöèè, ïîñëå ðåâîëþöèè íà÷àëîñü ïðîèçâîäñòâî íàðêîòèêîâ – ìîðôèíà, êîäåèíà, ïàïàâåðèíà, íàðêîòèêà. Àíàáàçèí – ñóëüôàò èç àíàáàçèíà. Ýôåäðèí èç ãîðíîé ïóñòûííîé ýôåäðû. Çàðîñëè â Àëìà-Àòå, Ôðóíçå. Ñàëüñîëà – ðàñòåíèå â Óçáåêèñòàíå è Êàçàõñòàíå – íà ýòîé áàçå – òðîïèí. Ñàëüñîìèäèí – âñå íà ñîâìåùåííîé ñõåìå; ñîëîñîäèí – ïòè÷èé ïàñëåí. Ïîëó÷àåì êàðòèçîí – ãîðìîíàëüíûé ïðåïàðàò, ëå÷èò ðåâìàòèçì. Êóðàðåïîäîáíûå: ýëàòèí, êîíäåëüôèí, ìåëåêòèí è äåñèìèí. Çàâîä ñòàðûé, âåäåì ðåêîíñòðóêöèþ îñíîâíîãî ïðîèç­ âîäñòâà íàðêîòèêîâ.

Ïåðâûé â Ñîþçå, ïåðâûé â Åâðîïå – çàâîä íàø.  1958 ã. äàëè 25 ò. ìîðôèÿ. Íûí÷å 110 ò. èç Ôðóíçå è 7 ò. èç Àëìà-Àòû. Äîëæíû ïîñòðîèòü êîðïóñ ñîëîñîäèíà. Ìîðôèí èç ìàêîâîé êîðîáî÷êè. Ïîñòðîèì êîðïóñ äëÿ êóðàðåïîäîáíûõ è îïûòíî-íàðàáîòî÷íûé öåõ. Êðîìå îïûòîâ áóäåì è íàðàáàòûâàòü. Ïîñòðîèì ýíåðãåò. öåõ õîëîä., èíåðòíûé ãàç – àçîò, âîçìîæíî, è êèñëîðîä, è âîäîðîä.  1961 ã. – ïðîèçâîäñòâî ìîðôèíà èç ìàêîâûõ ãîëîâîê. 63 – ñîëîñîäèí. 64 – êóðàðåïîäîáíûå. Ëþäè. Ñàâèíêîâ – áûë äèðåêòîðîì è ãëàâíûì èíæåíåðîì. Ëîáåëüñêèé – áûâø. ãë. èíæåíåð. Òîâ. Çèìíèêîâ Âàñèëèé Òèìîôååâè÷ ñ 1957 ã. Òîâ. Ìàêàðîâ Íèêîëàé Èâàíîâè÷ ñ 1959 ã. Àêàäåìèÿ Êàçàõñòàíà – îòíîñèòñÿ õîðîøî.  Ìîñê­âå ëåêàðñò. òðåñò. ïîä÷èíÿåòñÿ åìó ñîâõîç “Äàðìèíý” 1949 ã. Ó íåãî 32 òûñ. ãà – äîëæåí çàíÿòüñÿ êóëüòèâàöèåé.  àíàáà­ çèíå åñòü íåèçâëå÷åííûå ñîñòàâû, Àãûáàåâ ðàáî÷èé, áðèãà­ äèð, êàçàõ. 1. Öåíòðàëüíàÿ ëàáîðàòîðèÿ. 2. Îòäåë òåõíè÷åñêîãî êîíòðîëÿ (Óòèí Àëåêñàíäð Àëåê­ñååâè÷ èññëåäîâàë çàâîä). 3. Ïëàíîâûé îòäåë. 4. Îòäåë êàäðîâ. 5. Îòäåë ãë. ìåõàíè÷åñêèé. 6. Ãë. èíæåíåð Ìàðòûíåíêî Ëþáîâü Èâàíîâíà ðàáî­ òàåò 13 ëåò. (Òåõíè÷åñêèé ñîâåò).  ñîâíàðõîçå (ñåé÷àñ). 1957 ã. – äåêàáðü, ñîâåùàíèå. 1959 ã. – àâãóñò, ñîâåùàíèå õèìèêîâ 24/25. Âèëàð – Ìèíçäðàâ òåïåðü íàìè íå èíòåðåñóþòñÿ.  öåíòðàëüíîé ëàáîðàòîðèè Ìèðíîâ. Îòäåë òåõíè÷. êîíòðîëÿ – Øóâàëîâ Ì.Ä. Äî ðåâîë. îò 72 ðàáî÷èõ – 59 íà÷èíàëè. Äî ðåâîë. æåíùèí íå áûëî. Äî ðåâîëþöèè äâîå ðóññêèõ ðàáî÷èõ (íàêàíóíå), ñëåñàðü Èñêðà. Âñå ðàáî÷èå êàçàõè è óçáåêè.

Î ÷èñòîòå. Ñ ........... àñôàëüòíî-áåòîííûé (âðåäíûé): – íåîáõîäèìî ïàð èçâíå èç ìàñëà ñ öåëüþ ëèêâèäàöèè ïàòîëîãèé è óãëÿ; – çààñôàëüòèðîâàòü ïëîùàäü; – ïîñòðîèòü ìåõàíèçèðîâ. ñêëàäû; – ñ ïíåâìàòè÷åñê. ïîäà÷åé ñûðüÿ; – óáðàòü àñôàëüòî-áåòîí. çàâîä; – ïðîâåñòè âñå îáëèöîâî÷íûå ðàáîòû.  öåõàõ – 1959 ã. ïî ïåðâîìó öåõó.  1960 ã. ïîäâåäåì ïàð. Êîðïóñ ñ ìàêîâ. ãîëîâêàìè, àïïàðàòóðà ýìàëèðîâàííàÿ, çàêðûâàåòñÿ. Ýëëàòèí – ïðîñïåêò ïèñàòåëÿì, äðàìàòóðãàì ìû âûñûëàëè. 22 íàèìåíîâàíèÿ. Îäèí èç íèõ ÿä – àíàáàçèí ñóëüôàò. Äîâåäåì îò 22 äî 35 íàèìåíîâàíèé. Ïàïàâåðèí – íàø ÷èñòûé... äëÿ ðàñøèðåíèÿ ñîñóäîâ ó ãèïåðòîíèêîâ. Êîôåèí – íàø òîæå ÷èñòûé. (Çíà÷åíèå õèìôàðìçàâîäà âåëè÷àéøåå). Àíàáàçèí ñóëüôàò – íóæåí âñåì ñàäîâîäàì. ļ»ãåëåê. Åêi ºàáàò (æî¹àðû-ò¼ìåí) òåðåçåëåð, êîëîííàëàð, æî¹àð¹û ýòàæ ÿðóñ. Îíû» ¾ñòiíäå ¼»øå» ä¼»ãåëåê ¾ëêåí (àëòû ä¼»ãåëåê), æî¹àðûñû åêi ºàòàð (àñòû-¾ñòiëi) ä¼»ãåëåê ôîíàðüëàð. ¶ñòi»ãi ÿðóñ àëäû ïåðèëà (½ñຠæi»iøêå òåìiðëåð), àñòû»¹û ÿðóñ áàð – îíäà äà ºîíàºòàð, àëäû ïåðèëà êiøiëåó, æóàíäàó êîëîííàëàð ìðàìîðøà. Áèiê êîëîííàëàð ñîëàðäû» àðàñûíàí îðíà¹àí. Ò¼ìåíãi ºàòàðäà äà ºîíàºòàð îðíû. Çàë ò¼áåñi ¼çãåøå. Å» áèiãi ðåøåòêåëi: ä¼»ãåëåê ê¼êøië àëà»äà – ê¾í ñ¸óëåñi òèiï ò½ð¹àí ñûíáàéòûí ñòåêëî, ñîäàí ò¼ìåí ¾ø ºàòàð ½çûíøà ò¼ðò á½ðûøòû ê¼çäåð – àº ãèïñ, ñîäàí ò¼ìåí çàëäà àéíàëà ä¼»ãåëåê, æàñûðûí æàðûº. Ѹóëåñi æî¹àð¹û ò¼áåíi æàðºûðàòàäû. Îñûäàí æî¹àðû ºûçûº ïðåçèäèóì îðíû. Òðèáóíà ñîäàí æî¹àðû ò¼ðò ºàòàð îðûíäàð. Åêi æàºòà òà¹û ò¼ðò ºàòàðäàí ò¼ìåí îðûíäàð – ì¾øåëåð ¾øií. Çàëäû» ºàë¹àíû ä¼»ãåëåé îðíàëàñºàí ºàòàðëàð... Ò¼ìåííåí æî¹àðû ¼ðëåé ê¼òåðiëå ñàëûí¹àí æîëäàð, áàñºûø-áàñºûø. Îëàð áîéû ¸äåìi ºûçûë-æàñûë äîðîæêà, ºûçûë êiëåìäåð.

°ð îðûí æ½ìñຠñàôüÿí. °ðêiì àëäà ¼ç ñòîëèãi, îíäà º½ëຠòû»äà¹ûøòàðû. Çàë æàðûºòàðû ñàí º½áûëàäû... Áiðäå æî¹àðû, áiðäå ò¼ìåííåí, áiðäå ïðåçèäèóì, áiðåñå çàë æàðºûðàéäû. Çàëäà æàðûºòàð á¸ñå»äåñå, ò¼áå àéºûíäàëà áàñòàéäû. Îíû» ¼çãåðìåéòií ½äàé¹û æàðû¹û òåðåçåëåðäåí ò¾ñêåí ê¾í æàðû¹ûíà ºîñûëà çàëäû àëòûí àëà æàðûººà á¼ëåéäi. Çàë æûëû. Àóà ä¸ë îéäà¹ûäàé. Çàëäà îòûð¹àí àäàìäàð òåãiñ æàºñû, æà»à êèiíãåí. ʼï àäàìäàð îìûðàóëàðû ìåéðàìäûº, æàðàñòûº, æàðºûíäûº áiëäiðåòií ¸äåìi îðäåí, æ½ëäûç, àñòû ìåäàëüäàðìåí áåçåëãåí. Ïðåçèäèóì åêi øåòiíäå åêi ºàòàð ïðîæåêòîðëåð. Îëàð áiðäå ºî»ûðàéûï òûíà ºàëàäû äà, áiðåñå æàéíàé, æàðºûðàé êåòåäi. Îñû ê¼ðiíiñ ä¸ëi 1960 æ. 3 ÿíâàðü. Ò¼ðäå Ëåíèí ïîðòðåòi – ïðåçèäèóì áàñºûøòàðû êiëåì, çàë ïîëäàðû áàñºûø åìåñ, òåê å»iñòåð. Àëòûíáåê Àëïûñáàåâ 1951 æûëäàí iñòåéäi. Æàñû 49-äà... Ìàøèíàäà iñòåéäi. 1954 æûëäàí ïàðòèÿ ì¾øåñi, áåñiíøi ðàçðÿäòà áåñiíøi ìàðòòàí, á½ðûí ò¼ðòiíøi ðàçðÿä, ñïåêàëüùèê, ñåãiç æûë iñòåéäi. Æåòi áàëàñû áàð. 1) ϸòåð ñ½ðà¹àí Õóäÿêîâ, åêi íàðóøåíèå áîë¹àí æèûðìà áåñiíøi àâãóñòà. Îë ¸çið îáëñîâïðîôºà êåëåäi, îäàí çàâîä. ïðîôêîìèòåòêå êåëåäi. Îíû» áàñòû¹û Ñóõîâ, Ïîáîðöåâºà ê¼ðñåòåäi. Á½ë á½ðûí iøiï, áið ïðîãóë æàñà¹àí åäi, åíäi ñîíû ïðîòîêîë åòiï (êåéiííåí) äèðåêòîð¹à áåðåäi. Àë ñåêðåòàðü Áîíäàðåíêî æà»à êåëãåí. ʼðåìiç, àñûºïà, á½ëàé øû¹àðó¹à áîëìàéäû äåï ½ñòàï îòûð. Ïðèêàç æàçûëûï ºîé¹àí åêåí, ìûíàó õàòøû òîºòàòûï îòûð. 2) Ìàøèíà àëûï êåëñåì ñàòàäû, òà¹û ìàøèíà àëàäû. Ñà¹ûíáåêîâ îñûíû Áåëÿåâêå æàçàäû. Îë Þñóïîâºà æiáåðåäi. Îë øàðà ê¼ðó îðíûíà Ëåíèíîãîð¹à ãë. èíæåíåð áîï êåëåäi. Îí æåòi ïàðòèÿ ½éûìû áàð, áiðåói ºàçຠåìåñ. Äèðåêòîð, çàìêîì. Ñóõîâ, îòäåë êàäðäå Ñèâêîâ, ïàðòêîìäà Áîíäàðåíêî, òåãiñ áið àäàì æîº. Áàñ èíæåíåð îðûíáàñàðû – Ìàëêèí, Âåëèêîâ – ï¸òåð á¼ëiìi áàñòû¹û. Êâèòêî (¸éåë), îòäåë òðóäà, Ëèí÷åâñêèé – å»áåê, æàëàºû, å»áåê áàºûëàó, îòäåë òðóäà è çàðïëàòû... 1. Âàòåð, æàêåò – ¾ëêåí åðiòó. Áåñ ............, 30 àäàìíàí. 2. Ðàôèíàöèÿ öåõû 25-òåí áåñ ñìåí. 3. Àãëîöåõ 33-òåí áåñ ñìåí. 400-ãå æóûº ............ ºîë ê¾ø iøi òåãiñ ºàçàº. Âàòåð, æàêåò ìàìàíäûºòàðû, ïåø ìàñòåði, ãîðíîâîé,

ïîì-ãîðíîâîãî, ñèôîíùèê, çàãðóç÷èê. Ðàôèíàöèÿ – ðàç­ ëèâùèê, ôîðìîâùèê. Àãëîöåõ – ñïåêàëüùèê, óãëåâîç­âðàò, øèõòîâùèê, áóíêåðîâùèê, ñêëàäïàãîñ áàð, êîíöåíòðàò ºîñûë¹àí æåð. 1800 – å» æî¹àð¹û àºû. 750-800 – å» ò¼ìåíi. Äåìàëûñ ºûðûº áåñ ê¾í. Àóðóû ñâèíöîâîå îòðàâëåíèå, “ãàç òèäi” äåéìiç. Àé æàðûì, åêi-¾ø àé æàòûï ºàëàäû, áið àïòàäàé ½ëû æàðûººà îòûðà àëìàéäû, òàìຠñi»áåéäi, º½ñà áåðåñi». Iø ò¾éiëiï á¾ðåäi – òiê æ¾ðå àëìàé (¼áåêòåó). Êåéií õðîíè÷. ºàëûï ºîÿäû. ²ûìûç, ìàé, ìàéëû åò êåðåê, ê¾íiíå ¾ø ÷åòâåðòü ºûìûç iøòiì. Áåñ áàëàñû áàð. °éåëi iñòåìåéäi. ʼïøiëiê æ½ìûñøû¹à ï¸òåð æàºñû åìåñ. Òî¹ûç àäàì æèûðìà àëòû ìåòðäå ò½ðàìûç. Iøêiëiê ºàçຠæiãiòòåðiíäå æà ò¸í. Á½ðûí ê¼ï iøóøi åäi, òàáûñ çîð åäi, îíäà ¾ø-ò¼ðò ìû» òàáûñ áîëàòûí. Íà÷àëüíèê öåõºà äåéií iøåòiíäåði áàð, ê¼øåäå º½ëàï æàòàäû. Öåõ áàñòû¹û æàë¹ûç-ຠºàçàº. ²àáäàáåðãåíîâ. Ñàóûº, êðóæîê, ºàçàºòàí ì¾ëäå æîº. Îëàðäû åøêiì òû»äàìàéäû äåéäi. Êèîñêàëàðäà “²àçຠ¸äåáèåòi” æîº. Ñåéôóëëèí êiòàáûí ºûð¹ûí î÷åðåäïåí àëäûº. ²àçຠòiëiíäå åøêiì ñ¼éëåìåéäi, ñ¼éëåñå àóäàðó æîº. Æàñ êàäðäû ò¸ðáèåëåó, ¼ñiðó æîº. “Ñîö. ²àçàºñòàí” ìàºàëàñûíàí ò¾ê í¸òèæå áîë¹àí æîº. Áàéäiëäàåâ Îðûíáåê 12 æûëäàí ñìåíà ìàñòåði, ¼çãåðìåéäi. Íåãå îºûòïàéäû, ¼ñiðìåéäi. 1935 æûëäàí iñòåï êåëåäi. Êåøêi òåõíèêóìäà îºèäû. Áåç îòðûâà, âå÷. ïîëèòåõíèêóì, òî¹ûç æûë îºûäû, áiòiðòïåéäi. κó¹à áàðàðûíäà îðíûíäà iñòåéòií àäàì áîëìàé ºàëàäû. Êàäð, äèðåêòîð, íà÷öåõòàð æàóàïòû. 18/IÕ. Çàâîä ïðåññ-àâòîìàòîâ. Òîâ. Ãðèøêîâ Àíäðåé Ìàòâååâè÷ – èç Âîðîíåæà. Íà÷àë ñ ìåëêèõ ìàøèí – ïðåññîâ. Ðàçâèâàëñÿ ïî ëèíèè íîâûõ õîëîäî-âûñàäî÷íûõ àâòîìàòîâ äëÿ ïðîèçâîäñòâà ãàåê, áîëòîâûõ àâòîìàòîâ. Åäèíñòâåííûé â Ñîþçå ïî âûïóñêó ôðàêöèîííûõ ïðåññîâ øèðîêîãî óíèâåðñàëüíîãî íàçíà÷åíèÿ. Çàâîä – ãîëîâíîå ïðåäïðèÿòèå ïî ïðîèçâîäñòâó ýòèõ ìàøèí. Áûëè îñâîåíû àâòîìàòû, âñåâîçìîæíûå àâòîìàòû. Ïðåññû äëÿ àðòèëëåðèñòîâ. Îðãàíèçîâàíî ïðîèç-âî êîâî÷íûõ ìàøèí (äâå ìîäåëè). Ýòî âñå îáëàñòü ðàáîòû çàâîäà. Ïåðâûå â ñòðàíå, äà è â ìè­­ðå, ìû ñîçäàåì àâòîìàò-êîìáàéí. Ñîáðàíà ìàøèíà,

ñêî­ðî ïóñòèì. Äàëüøå àâòîìàò. ëèíèè. Íàçíà÷åíèå – àâòî­ ìàò-êîìáàéí ñîáèðàåò âñå ýëåìåíòû ïðîèçâîäñòâà, äàåò ãîòîâûå áîëòû. Áîëüøîé öèêë ñîâìåùåí â îäíîé ýòîé ìàøèíå. Îäèí ðàáî÷èé ìîæåò îáñëóæèâàòü íåñêîëüêî êîìáàéíîâ. Öåíòð. êîíñòðóêòîðñêîå áþðî.  ïðîöåññå ïðîèçâîäñòâà ïåðåðàáîòàëè íàìíîãî. Áóäóò ñîçäàâàòüñÿ ñòðîãî ñïåöèàëèçèðîâàííûå àâòîìàòû è áîëòû, ãàéêè ìîæíî äåëàòü â ýòèõ àâòîìàòàõ. Äî 1965 ã. – àâòîìàòû âñå áóäóò çàìåíåíû êîìáàéíàìè, àâòîìàòàìè. à) â 1959 ã. îòïðàâÿò ýòîò êîìáàéí íîâîãî (îïûòíîãî) îáðàçöà. á) â 1960 âûïóñòÿò äî 15 àâòîìàòîâ (ñèãíàëüíàÿ ïàðòèÿ), ñîáèðàþò îòçûâû, êîãäà îíè áóäóò â äåéñòâèè. â) â 1960 – ïðîåêòèðîâàòü âñå ñåìåéñòâî.  ãàììå áóäåò ñòîÿòü 3–4 ìîäåëè.  1961–62 ãã. âûïóñòèì âñå ñèãíàëüíûå ïàðòèè ìîäåëè ìàññîâûì âûïóñêîì. ã) â 1963 ã. – âñÿ ãàììà ìàøèí â ìàññîâîì âûïóñêå. Äðóãîå – áåçäèñêîâûå ïðèâîäû. Ïðîèçâîäñòâî ïðèâîäîâ òàêèõ – íàéòè êîíñòðóêòèâíîå ðåøåíèå. Åñòü âàðèàíòû ïðîåêòîâ. Èç ÷óãóííîãî ëèòüÿ íàìå÷åíî ïåðåéòè íà ñâàðî÷íóþ òåõíèêó. Åùå îäíî ïðåäïîëîæåíèå ñ ýòèìè ìàøèíàìè – æåëåçîáåòîííàÿ îñíîâà ìàøèí – âîïðîñ ïîïóòíûé. Çàâîä ñòðîèëñÿ äëÿ ìåëêèõ ìàøèí, ñîçäàâàëñÿ ñ î÷åíü íèçêîé ãðóçîïîäúåìíîñòüþ. Ñòðîèòåëüñòâî â 60 ã. ç-äà íå îêîí÷åíî, ñòðîèòñÿ íà öåìåíòå. Ðàáî÷èõ âñåõ èìåþùèõñÿ 1800, ÈÒÐ – 150. Äëÿ øàðèêîâ ïîäøèïíèêîâ-øàðèêîâûå ðîëèêè – ÷åòûðå ÷åëîâåêà ïîëó÷èëè Ñòàëèíñêóþ ïðåìèþ, âî ìíîãèå ñòðàíû ïîñòàâëÿåì ìàøèíû. Åñòü îòçûâû èç Êèòàÿ, èç ×åõîñëîâàêèè è â ãàçåòàõ. Øåô-ìîíòåð Ñèãàëîâ Ëåâ Ìàòâååâè÷ – ïàðòîðã. 19/IÕ. Ó Þñóïîâà È.Þ. Âåäåò áåñåäó ñ æóðíàëèñòàìè. Îí ãîâîðèò, äàåò óêàçàíèÿ î äåêàäå â ñâÿçè ñ ïîåçäêîé Õðóùåâà. Óêàçûâàåò îáúÿâèòü äåêàäó óäàðíîé, ÷òîáû êàæäûé õëîïêîðîá äàë ñòî êã, ïðèâëå÷åíû âîñåìüäåñÿò. Êàæäûé êã.

Ìîæíî íàéòè òàêèõ äâå-òðè òîííû, îáÿçàòåëüñòâî, ïðîåêò ïîñòàíîâëåíèÿ. Îí ïðîñèò ñîñòàâèòü ñåé÷àñ æå íà äåêàäíèê. Òåëåôîíìåí äèðåêòîð ñîâõîçáåí Èñìàèëîâïåí “êàê äåëà” äåï æàºñû ñ¼éëåñòi. “Ëåíèí” ñîâõîçû òóðàëû æàºñû, ºûçûº, æàëûíäû ñ¼éëåäi. Õàìðຽëäàí åêi åñå àðòûº êiñiìiç, êîëõîçûìûç áàð. ؼëäi èãåðó, òàñáàºàäàí áàñºà ò¾ê æîº åäi, ê¾í 50 î ûñòûº, ø¼ë... ²àçið ïàõòàíû» àøûëóû ìàññîâûé æàºñû. Àïïຠìàºòà, êåòêi» êåëìåéäi. Áûëòûð 1 îêòÿáðüãå ñåãiç ïðîöåíò, ºàçið 18/IÕ – 21%, Òàøêåííåí àëäàìûç. Îáëûñòàí 28 ìû» àäàì, Àëìàòû àëòû ìû» áåðäi. Äåêàäíèêòå îáëûñ áîéûíøà îðòà åñåïïåí... ´ìiði áîëìà¹àí... áèûë 1 îêòÿáðüãå å» êåìi åëó ïðîöåíò áîëàäû. Áiðåóiíå ºîë àëûñûï êåëiñ, æ¾ç ïðîöåíò áåð äåï, ò¾íäå îÿòàäû. Àºñàºàë, îðûíäàäûì äåéñi». Îáëûñ àºïàðûí àçàíäà àëòû ñà¹àòòà áiëåìiç. Æåòiäå êåëåì ºûçìåòêå. Àóäàíäà ¸ñiðåñå ìàºòà ñîðåâíîâàíèåñi ºàíäàé ºûçó, ì½ðíûíàí ºàí êåòêåíøå iñòåéäi. ²àçið ñ¼éëåñïåéäi äå. Áið-ຠàóûç ñ¼ç àéòàäû äà, òàðòà áåðåäi, äàæå ïðåìèÿíû äà, à¹àé, êåøêå àëàéûí äåï àñû¹à áåðåäi. Ïðÿìàÿ îïëàòà – ¸ð êèëî 40 òèûí. Áiðiíøi êëàññ áàëàëàðû ìåêòåïòå åêi-¾ø ñà¹àò îºè ñàëà ñàìîâîëüíî æ¼íåëåäi, àºøà òàáàäû. Áiçäå àäàì àç. ´çáåêòåð ¸ð ìàºòàíû» ò¾áiíå áið ¼çáåê ºîÿ àëàäû. Îíäà áið àäàì¹à æàðòû ãåêòàð, áiçäå àëòû ãåê­ òàð. “Ïðàâäà Âîñòîêà¹à” ºàðàï ñâîäêà îáëàñòåé ñàíàéäû. ²àøºàäàðèÿ “Ñîðòûìûç áið” – ñàìîå ñåâåðíîå ðàñïîëîæåíî ó íàñ... 22/IÕ. ×àÿíîâñêèé ðàéîí. Ïðåäñåäàòåëü Ìàíàñîâ. Áåñ ñîâõîç, àëòû êîëõîç – íåãiçi ìàë, åãií îíøà æàºñû åìåñ, åêi æàðûì öåíòíåðäåí ¹àíà àë¹àí. Îðòà ìåêòåï “Øàÿí”, “Áàéæàíñàé”, “Îðëîâêà”, ñîâõîç “Ñòàëèí”, “Ò¼ðòê¼ë”, “Æàìáûë” ñîâõîçû. Øàÿí ìåøiòi. ²àçið ê¼ï ì¸äåíèåò. “Øàëäàð” ìåí “Ñòàëèí” – å» ¾ëêåí ñîâõîçäàð. Ìàë ïëàííàí áàð ò¾ðiíåí îðûíäàëàäû. λò¾ñòiêòå ¾ø àóäàíäà (²àðàòàñ, Àðûñ, Øàÿí) äåðò áàð. Ìàìàíîâ ºîéøû, “Øàëäàð” ñîâõîçûíäà, 1-ôåðìàäà. Ìàìàíîâ Êåðiìáåê 63-òå. Åêi äåïóòàò: 1) Àéòóàðîâ ļ»­ áàé. 2) ²àëòàåâ Êåìïiðáàé. Êåìøiëiê – ñó æåòïåéäi. Øàÿí ñóû íàøàð. Æàéûëûì æàºñàðòàìûç – æî»ûøºà åãåìiç.

Àñòûºòû ñàí åìåñ, ñàïà – æ¾ãåði ìåí ê¾çäiê. Íåãiçi ìàë¹à æî»ûøºà åãó – å» ¾ëêåí îé îñû ìàë ¾øií. Ñàðºûðàìàäàí êàíàë àëäûº. Äîñàí ²àðàáàñ (æåði»å äå, åëi»å äå, æåëi»å äå) – æåð, òàó, ¼ëêå, àðíà àòû. “Ñòàëèí” ñîâõîçû ¼çiíå êàíàë ºàçäû. ¶ëêåí ìàñøòàáòû ïëîòèíà æà»à. ̸äåíèåò – êëóá, ìîíøà, ðàäèîôèêàöèÿ, “Àë¹àáàñ” êîëõîçû êëóá ñàëäû. Ãèäðîñòàíöèÿ åêi-¾ø êîëõîçäà áàð. Êîëõîçäû» îðòà óñàäüáàñû æàðûº, “Êðàñíàÿ Íèâà” îðòà ìåêòåï ñàëäû. Òàóêååâ – ïðåäñåäàòåëü. Ìàëäà¹ûëàð¹à àðíàï îòàðëàðäû» ¾ø ºîðàñûí áið æåðãå ñàëó – äâèæîê (ýëåêòð), ðàäèî, ¾ø àâòîêëóá (ìàãíèòîôîí), ºûçûë á½ðûø, ìîíøà. ²½ðûëûñ ìàòåðèàëû á¸ðií, á¸ðií øåøåäi, à¹àø, øèôð, òåìið äåãåíäi àðòûº àëà àëìàéìûç. Àºøà æiáåðåìiç, ºàéòûï êåëåäi. Æåðãiëiêòi ìàòåðèàë íå iñòåéäi, áiðຠæàáàðû æîº. ²½ìäà åêi æàðûì, ¾ø àé – ìàðò, àïðåëü, áèûë æàçäà äà òûéûë¹àí æîº. Èíòðîòîêñîìèÿ – æûáûðëàóûº. ĸðiãåð – Ìîñêâàäàí ïðîôåññîð äà êåëäi. Îòãîíäà ìåäïóíêò áàð, îòäåëåíèåäå, áàð ñîâõîçäàðäà, êîëõîçäà áàð. ²ûçûë îòàó åêåó åäi, ºàçið áiðåóií ºûñºàðòòû. Æîë, ïåéçàæ, ñóëàð, ê¼ðiíiñòåð, àëûñ òàóëàð, æîí äàëàëàð. 38 òèïîâîé ¾é ñàëäûº. Âîäîïðîâîä ñàëìàºïûç. Áèûë òåëåôîí áîëàäû. Ñàðáàñº½äûº – ãîñôîíä øòàá, ñîíäà ºûçûë îòàó, ðàöèÿ. Ïå÷àòü åêi ê¾ííåí êåéií áàðûï ò½ðàäû. ²ûçûë îòàó áèáëèîòåêàíû ºîðæûí¹à ñàëûï àëûï áàðàäû. ²ûñòà êóëüòáðèãàäà áàðûï ò½ðàäû. °ð ñîâõîçäà ñàìîäåÿòåëüíîñòü. 22/IÕ. Ôåðìà ñîâõîçà “Àë¹àáàñ”. ²îéøû ²àñûìáåêîâ Áiëiñïåê, Àìàíê¾ë – Êåðåé. Áàëàñû ¾øåó, ¾ëêåíi Ðûñáåê, Ðûñºàí, Ѹóëå æ¸íå åêiºàáàò. ´çi æåòiæûëäûº îºû¹àí, ê¾éåói äå æåòiæûëäûº îºû¹àí. ²½ìäà îðòàäàí àñïà îøàº, ãàçåò àíäàñàíäà, ãàçåòêå áèûë æàçûëìà¹àí, ðàäèîäà áàòàðåÿ æîº. Ñà¹àò 11. 22/IÕ. “Àë¹àáàñ” êîëõîçû áåñ êîëõîçäàí º½ðûë¹àí. ²àðàáàñîâ ƽìà – á½ðûí ðàéêîì õàòøûñû áîë¹àí. Êîëõîç¹à îñûìåí åêi ðåò êåëäi. Ïî÷âåííàÿ çàðàçà îñû àóäàíäà áàð. Æûáûðëàóûº, iøåê iðiï êåòåäi, îòðàâëåíèå. ²àðàòàñòà, áiçäå áàð, á½ë àóðó êåéiíãi

ò¼ðò-áåñ æûëäàí áåði ê¾øåéå ò¾ñòi. Á½ðûí “ûëà»” äåï àòàë¹àí. Àðºà, Ñàðûñó áiëìåéäi. Á½ðûí òåê ê¼êòåìäå áîëóøû åäi, ºàçið ê¾çäå äå ¾äåï áàðàäû, ºàçið æ¾ä¸ ê¼áåéiï áàðàäû. ²ûñ ºîé Ìîéûíº½ì¹à áàðàäû. Êëóá ñàëûíûï æàòûð, áèûë ìîíøà ñàëûíäû. Áið áàñòàóûø ìåêòåï, êåëåñi æûëû æåòiæûëäûº ñàëûíàäû. Ìåäïóíêò áàð, åêi ôåëüäøåð. Æàºûíäà áîëüíèöà¹à îñû ¾éäi áåðìåêïiç. Æåð. Àë¹à áåò ñàëàñû, Êiøi Øàÿí-ñó, ¶ëêåí Øàÿí. Êiøi Øàÿí æîëäà, áiç êåëãåí “Ì½çáåë” æî¹àðûðàº. “Øûáûºáåë” òàóäû» ¾ñòi åãiñ åêêåí, ò¾éåìåí æåòåëåï øû¹ûï, ò¾ñiï æ¾ðåòií. Ññóäà áåðiëiï, ìàëøûëàð, êîëõîçøûëàð ¾øií ¾éëåð ñàëûíûï, òàñòàí ºîðà ñàëûï, øèôðìåí æàáó áàð. Àëòû ºîðà ìàë¹à äà, àäàì¹à äà òàñòàí ñàëûíûï æàòûð. Òàñ ãàðàæ. Ûë¹è øà», áîðàí ò½ðàäû. “Àë¹àáàñ” ñîâõîçûíû» æåòiæûëäûº ìåêòåái æàºñû. Êiòàï ñàòàòûí ëàðåê áàð. Êiòàïòû, Øàÿí àóäàíûíäà æîº ðîìàíäàðäû Øûìêåíòòåí àëàìûç. Àëòû òîìäûº òà æåòêåí æîº. Ò¼ðò æàçóøûíû» äà òîìäûºòàðû äà ò¾ãåë êåëãåí æîº. Êíèãîòîðã ò¸óið, ïîòðåáñîþç ¸êåëìåéäi, êiòàïòû ¾ãiòòåó æîº, áàð æåðäå ¼òåäi. “Êð. Íèâà” êîëõîçû. Ãë. âåòâðà÷ Ìຽëáàåâ Àëìàòûäà 1958 æûëû áiòiðãåí. ´ç êîëõîçûíà êåëãåí. “Ñòàëèí” ñîâõîçû ðåíòàáåëüíûé ñîâõîç, Ñîþçíàÿ ïðåìèÿ àë¹àí. “Êð. Íèâà” å» ¾ëêåí, òî¹ûç êîëõîçäàí º½ðàë¹àí, “Àë¹àáàñ” å» íàøàðû. Áèûë áið ìëí ñîì º½ðûëûñ æàñàäûº, òàñ ºîðàëàð. Òàñòàí ãàðàæ, ìàñòåðñêàÿ ñàëìàºïûç. Ìàìàíäàð¹à îí øàºòû ¾é ñàëûï æàòûðìûç. Æåðëåð: Æûëàíäû, ʼêòàñ, Áàëûº, æîëäà “Ò¾ðêiñòàí” ñîâõîçû. ƽìà, ̽õëèñà øû¹àðûï ñàëäû. Êåøêi æ¾ðiñ, êåøêi øà¹û, ʼêáàñ ¼ëêåñi. Ò¾íãi àäàñó... ²îéøû îòàðû, åãiíäiê æåðìåí ñåëêiëäåó, àäàñó, Òåìiðºàçûº ò¼ðò òàðàïòà. Ýêñïåäèöèÿ (ãåîëîã. ïàðòèÿëàð) “Æäàíîâ” á¼ëiìi “Æàéûëìà” ñîâõîçûíàí. Àëûñòà àé àñòûíäà “Áàéºàäàìíû»” îòû (Ñàðûñó). Ò¾í îðòàñûíäà Áàáàò¾êòi Øàøòû °çiç ìîëàñûíû» ºàñûìåí æ¾ðiï, òà¹û àäàñà-àäàñà êåï, àºûðû “²½ìêåíò” ñîâõîçûí òàïòûº. ²îíäûº. 23/IÕ. Ñîâõîç “²½ìêåíò”. Äèðåêòîð Ó¸éäà, ¸éåëi æàñ, ê¼ðêåì, ¾é æàºñû.

²îé ºàðàê¼ë, áèûë òàçàðòûï àë¹àí, ºîñïà ò¾ðëåðäåí àðûëòºàí. Îðòàëûº óñàäüáàäà åêi æàðûì ìû» àäàì. ¶ø æûë áîë¹àí îðíà¹àíûíà. ϸòåðäi æà»à (åêi ê¾í á½ðûí) àë¹àí, áåñ á¼ëìå. Òà»åðòå» ºîçû ñîé¹ûçûï òàñòàïòû. Á½íäà êåøåãi Øàÿí (Àë¹àáàñ) æåëi æîº. Îë òóðàëû ̽õëèñà àéòºàíû ºûçûº. ´çi îòòû, æàíû ñåðãåê, ñåçiìòàë – æîë áîéû ºîé ìåí ìàëäû ºûðûìíàí øàëàäû. Ïàðòèÿ iñiíåí á½íû ê¼ï, òåç ê¼ðåì äåéäi. “Áið ºîéû» ìû» áîë¹àí, ìû» ºîéû» áið áîë¹àí, æåëi»íåí, æåði»íåí, åëi»íåí” äåãåí. Áið ¸éåë àéòºàí à»ûç. À»ûçäàð – Êåëiíøåêòàó, Áàáàòà, ²½ìêåíò. Áåðäåíîâ Êåíæå¹½ë – ñåëüñîâåò, 52-äå... ²½ìêåíò øàhàðû ²½ì¹àðøà (²½ìºàðøà) äåãåí ïàòøà áîë¹àí. Ìîë åëi øà­ áóûëäàï, ²ûçûëîðäà¹à àó¹àí åêåí. Ñûð áîéû. Á½ë ¼ëêå åêi æ¾ç æûë áîñ ºàë¹àí... Øàáóûë Øû»¹ûñ, Áàòè çàìàíûíäà áîë¹àí. Êåéií Ñàðòàé ò¼ðå êåï îðíà¹àí, ìåêåí ñàë¹àí, ê¸ñiï: ìàë, æàòà¹û – ºàóûí, æ¾ãåði. ²½ìºàðøà ºàëìຠàëäû»¹ûíû æîéûï, æà»à åë æàñà¹àí. ʼð½¹ëû °óåçõàíäû îñûíäà àëûï ºàøºàí äåéäi. Á½ëàðäû ºàñàïòàí àëûï ºàøºàí. Äàðº½ð¹àí – ²ûçûëê¼ë ºàñûíäà øîøຠò¼áå, ñîíäà äàð áîë¹àí. Àòàìûçäû» àòàñû Òiëåó îí æåòi àäàì (Øàëåêå») êåï îñûíäà îðíà¹àí. Á½ë æåð îíäà ò¾ëåé øå»ãåë (Òiëåó Ñiðãåëi, Øàëäàð). Àë¹àø îðíà¹àíäà æàáàéû à»íàí ºàóiï áîë¹àí, îðìàí, òå»iç, æîëáàðûñ òà áîë¹àí. Äàðèÿ – Åäiãåíi» ¼çåíi (ºàçið Øàøòû °çiç), ñóû. Îñû ñó, Òàëàñ ñóû, Àñû ñóû ²àðàê¼ëãå º½ÿäû. ²àçûºàí ¸»ãiìåñi. Åäiãåíi» ¸êåñi Áàáàò¾êòi åìåñ... Îñûíû» áàòàñûíàí òó¹àí äåéäi. ƽò... (ºîÿí æûëû) ºàð ºàëû» áîëàäû. ʼêòåìäå ê¼ê øûºïàéäû. Ñóûº æåë øû¹ûñòàí. Òà¹û àóûð æûë – ìàðò, ôåâðàëüäà º½ìíàí òàó á¼êòåðëåï êåëãåí ìàëäû æåë, àÿç áàñûï, ºàð, áîðàí áàñûï ºàë¹àí, ìàë ¹àíà åìåñ, àäàì, àóûëäû äà ê¼øïå (æûëæûìà ºàð) áàñûï ºàëàäû. Îñû æåðäå ìû» áåñ æ¾ç ¾é áîë¹àí. Áið ìû»ûíäà ìàë áîë¹àí. “Æûëû á½ëດ áîëûñû ê¼áiñi Ñiðãåëi, Ò¼ðå, Ò¼ëå»ãiò, Åñåíøîðà. ²àðàºàñºà àòòû ²àìáàð, ¶ñiêòàñ, ²àðàñó, ê¼ëäåð: Àºæàð, ²àðàê¼ë îñû ²àìáàð æåði äåéäi. ¶ø æ¾ç îñû Ñîçàºòàí òàðà¹àí äåéäi. µëû æ¾ç, Òàìà (Êiøi æ¾ç), ²î»ûðàò, Òàðàºòû (Îðòà æ¾ç). Îñûíäà ʼêì½ðûí – åêi ò¼áå, ñîíäà ê¼ï ðó òà»áàñû áàð. “Òà»áàëû” äåãåí òàñòà. Áàéºàäàì àòû – Ñàóäàêåíò, åñêi ºàëà (Ñîçຠîºè¹àñûíäà

Áàéºàäàì ¼ëãåí, àòû ñîäàí). Ûñòû ìû» ¾é, áið áîëûñ Æûëûá½ëàºòà áîë¹àí, ½ñàºòà¹àíäà ¹àíà áið áîëûñ áîë¹àí. Æûáûðëàóûº – ñåêiðòïå äåéäi. Ûëà» åìåñ, ûëà»äà ìàë ºàëìàéäû. Ñåêiðòïå Òàñòû, Æóàíò¼áåäå æîº. “Êàëèíèí”, “Ñòàëèí” ó÷àñêåñiíäå ¹àíà áàð... ´çiìøå, Òàñòûäà áîëìàéòûíû ñîðû ê¼ï, àùû ø¼ï ê¼ï. Æàñòàéûíàí ºîçû ¾éðåíåäi. Ñîäàí àë¹àí ìàëûìûç ¼ëìåéäi. Àóðó ø¼ïòåí. ´ëòiðåòií ø¼ï àïðåëüäåí áàñòàëàäû, èþíüãå äåéií ñîëàé. Êåéií ê¾í ûñû¹àíäà ¼ëòiðìåéäi. Ñîë ø¼ï òîïûð຺à áàéëàíûñòû. “Òîïàëà»íàí ê¼øêåí º½òûëàäû” äåãåí, áiç ê¼øiï òå ê¼ðäiê – áîëìàé æ¾ð. Êåé æûë äàëàäà äà, êåé æûë òàó áàóðàéûíäà äà àëäûìåí àíàëûº ºîé êåòåäi, áîéäຠñèðåê ¼ëåäi. ²àçiðäå äå ò¼ðò ìàóñûì¹à á¼ëiï æ¾ðäi, ñîëàé ïàéäàëàíàäû. Æàéëàó – ²àðàòàó, ʼñåãåíi» ê¼ê æîíû, ºûñ Ìîéûíº½ì, ê¾çåó Êåìåðæèåê º½ì øåòi, ê¾éåê àëàäû. ʼêòåìäå òàó áàóûðû (ñóûº ïåí æûëûíû» àðàñûíäà), ê¾çäå º½ì¹à æàºûí êiðå áåðiñòå îòûðàäû. Á½íäà ò¼ðò ìàóñûìíû» ò¼ðò ¼ëêåñi áàð. Æàéûëûìû áàé. ²½ì º½éºàëû, åêi îðòàäà æ¾çäåãåí ê¼ë æàòûð (²àðàê¼ë äåéäi). Òàëàñ, Àñû º½ÿäû, Ñàðûñóäû áiç äå ïàéäàëàíàìûç. ²ûçûëº½ì – ê¼øïåëi º½ì. Á½íäà ò½ðàºòû – øàºàò, øàáûð... Åðêåê, æóñàí, ñåêñåóië, æ¾çãåí, ºàíäûì, ºîÿíñ¾éåê, åáåëåê, ñåëåó, ê¼äå, ò¾éåºàðûí, º½ðòòàøàø, æàóæ½ìûð (àäàì ¾ãiï æåéäi). Àéòûñòà ̸äåëi Àºïàìáåòïåí àéòûñºàíäà àéòºàí: Æàóæ½ìûðû º½ì¹àíäàé, Æàó ê¼»iëi» òûí¹àíäàé. Îñûíäàé æåðäi æàìàíäàï, Íåäåí áîëäû» ºó ìà»äàé. Æóàñû áàð òàÿºòàé, °ð á½òàíû» ò¾áiíäå Åòi æàòûð òàáàºòàé (ºîÿí). ʼêø庽ì äåãåí æåðiì áàð (¶øê¼êøå), Æóàñû áàð òàÿºòàé. ²àðàòàó äåãåí æåðiì áàð, Àëìàñû áàð àÿºòàé. Îñûíäàé æåðäi æàìàíäàï, Àòà»à í¸ëåò Àºïàìáåò, Àºûëû» ñåíi» ºàÿºòàé.

Êîììóíèñò ºàðò øàáàí ¶ìáåòîâ Àñºàð “Àìàíãåëäi” êîëõîçûíäà. Ìàºòà æàººà “Èëüè÷êå” êåòiï, ê¼ï æ¾ðiï êåëãåí. Áið îòàð ºîçû àëûï áàºòû. Åðòå», àð¹û ê¾í áîðàí – åêi ò¾éåñi áàð, ê¼øå áåðåäi, “ò¾ñ ê¼ðäiì” äåéäi. Áàºòàåâ (æàñ) áiðiíøi ðåò ò½ñຠáàºòû. ´ëiì áîë¹àí æîº. ʼìåê æiáåðiï àëäû Èñêàêîâ. Áàó øàðá຺à êiðiñiï æàòûðìûç. Æèûðìà áåñ ìû» øû¹àðûï åê, ê¼êòåì ïîäâîäèòü åòòi. ʼøå ñàéûí òàë áàð, æ¾çiì åêòiê. Ìåêòåï 10 æûëäûº. Äèðåêòîð Ðóñòåìîâ (òiëøi). Êàáèíåòòåð á¸ði áið æåðäå. Ìàñòåðñêàÿ, ðó÷íîé òðóä åíäi áîëìຠ(åêi ñìåíà). Êiòàï ñàíû – 1648 ðàçðîçíåí. òîìîâ, åêi ïîëêà îðûñ, åêi ïîëêà ºàçຠêiòàáû. Ñîâõîç îðòàëû¹ûí ê¼ðäiê – ìàãàçèí, êëóá (åñêi), êiòàï ñàóäà... áîëüíèöà, ºàçຠä¸ðiãåðëåð. Æà»à ¾é ñûëàóøûëàð: øîôåð ¾éi – ºàçàº. Àëæàíîâ Àìàíòàé, ìàëøû Àéòáàåâ °óåç – ¾éëåði æàºñû. 3/Õ. Æîë î»ò¾ñòiê àóäàíäàð¹à ºàðàé áåòòåäi. Á¾ãií Òàøêåíäi áàñûï Ìàºòààðàë¹à áàðìàºïûç. “¶øiíøi Èíòåðíàöèîíàë” êîëõîçû. Áàñòû¹û Ñàäûº Àëòûíáåêîâ. Êîëõîç 30 ñåíòÿáðüäå îáëûñòà áiðiíøi áîï æ¾ç ïðîöåíò ïîñòàâêàíû òîëòûð¹àí. Åíäiãiñi îáÿçàòåëüñòâà. Á½äàí êåéií áiòiðãåíäå “Êîììóíà” (Ò¾ðêiñòàíäà). ²àçiðäå 8 ìèëëèîí àñà äîõîä êiðãiçiï îòûðìûç, áiòiðãåí æ¸íå ¾ø ìèëëèîíäàé åíãiçåìiç. ²ûñûï º½øàºòàï, àéíàëàéûí, æàíûììåí º½òòûºòàéìûí äåäi. ʼìåêêå òåõíîëîãèÿ èíñòèòóòûíû» 265 áàëàñû êåëäi. Æàºñû iñòåéäi. Àëòû ìàøèíà iñòåéäi, åêi æ¾ç òîííà æèäû. Àóûñïàëû ºûçûë òó á½íäà áîëûï, ºàçið êåòêåí. Òåõíîëîãèÿ èíñòèòóòû òó àë¹àí. Àëòûíáåêîâ ´ðiñáàé, Òàñàìáàåâ áiðiíøi õàòøû, ãåðîé, àòû – Åãå캽ë. ƽìûñêåði 558. Áûëòûð äîõîä 1,5 ìèëëèîíäàé, îíäà ê¾íiíå ºûðûº ñîìíàí áåðiï åê. Áûëòûð îí æåòi ñîìíàí áåðäiê, áèûë æèûðìà, æèûðìà áåñ ñîìíàí äåãåí îé áàð, äîõîä 13 ìèëëèîí¹à áàðó êåðåê. Îáÿçàò. æîº, åíäi ìû» òîííà ¼òêiçåìiç, îíû» ñîìàñû êåéií ºîñûëàäû, îãîðîä òà áàð. 1956 æûëû ñåêñåí áåñ ìû» ñîìíàí àë¹àí øàðóà áîëäû. Åëó-àëïûñ ìû»äû áèûë äà àëó¹à ì¾ìêií. Áiçäå øàáàíäàð æèûðìà áåñ-îòûç ìû» àëàäû.

Áðîøþðà Àëòûíáåêîâ 1957 æ. (°áiøòå êiòàï). Á½íäà iñòåãåíiìå àëòû æûë, á½ðûí ûë¹è ïàðòîðã áîëäûì. Áàñòûº Ãåðîé Ñîö. Òðóäà. 57 æ. ìåí “Ëåíèí” îðäåíií àëäûì. ʼái íåìiñ, êîðåé, æåòïiñòåé îðûñ, ñåêñåí ¾é ¼çáåê, ºàçàº. ʼï åë òû»¹à 1950 æûëû êåï îðíà¹àí. Ëåòíèé êëóá, çèìíèé êëóá, ñ¾òòåí áiðiíøi îðûí. Ìåêòåï îíæûëäûº. 4 êëàñºà äåéií ºàçàºøà, àð¹û á¸ði îðûñøà. Áàð ìàñòåð ìåõàíèçàòîð, ¼çiìiçäåí ¾ø òðàêòîðäû æåð òåãiñòåóãå ºîéäûº, òåõíèêà áîëñà äà ïëàíèðîâêà æ¾ðãiçäiê – òåãiñòåó iñiìiç áóëüäîçåð îðíûíà iøêi ì¾ìêiíøiëiêòi ïàéäàëàíó. Áàð ìàøèíàíû ñàòûï àëñà äà, ò¾ê ºàðûçû æîº, º½òûë¹àí. Íåäåëèìûé ôîíäºà ìåõàíè÷. ìàñòåðñêîé æàñàéìûç, áèûë ìåêòåïêå æàòàºõàíà æàñàó îéäà áàð. Øàáàíäàð¹à ¾é ñàëó¹à ê¼ìåê ê¾øòi. ²ûñòàéòûí æåðiíå ¾é ñàëûï áåðåìiç. Áàð ¾éäå æ¾çiì, òåëåâèçîð, âåëîñèïåä, ìîòîöèêëñûç ¾é æîº, àâòîìàøèíàëàðû áàð, ýëåêòðîñòàíöèÿ, ðàäèîóçåë á¸ði áàð, íåìiñòåð îðûñøà ñ¼éëåéäi, ºàçàºøà ñ¼éëåéäi. ²àçàº, ¼çáåê ºûçäàðûí êèíî¹à êåëòiðå àëìàéìûç. ²àëû»ìàë æîº, áiðຠîíñûç ¸ñòå ºûç áåðìåéäi. ²ûçäû àòà-àíà åðêiíñiç àëà àëìàéäû. Îòûç ìû» áåðñå» àëàñû» äåãåí ¸êåñi. Àóäàí æiãiòòi ²ûçû뺽ìíàí àëà àëìàé ºîéäû. Ñåëüñîâåò áàñòûºòàðû ¼çäåði ¾éëåñòiðåäi êåéäå. 27–28–29 æûëäàð ìåí ñóäüÿ áîëäûì. °éåëäi ¸ñòå ê¼ðìåéò½¹ûì. Îñûíäà ºàçið ºàéòà ê¼ðiíåäi. Ñàäûº Àëòûíáåêîâ: æàçóøûëàð¹à ñ÷åò àéòàäû. Íåãå ê¼çäåí æàñ øû¹àðìàéäû. Êiñiíi òàðòàòûí åòïåé ìå? Àáàéäû» ñ¼çi øåêåð ¹îé, àç àéòàäû, áiðຠõàëûº àéòàäû, î¹àí òå» ä¾íèå áàð ìà? Êîëõîçäû» Äâîðåö êóëüòóðàñû (960 ìû»), äðàìêðóæîê, õîðîâîé, òàíöåâàëüíûé, áèëüÿðä, ïàðòêàáèíåò, ðåïåòèö., êóðèëüí. çàëû, õîðîøèé ÷èòàëüíûé çàë. ʼøåëåðäå àò æîº, ëèíèÿëàð, íîìåðëåð, îí áåñ ìû» ñîì êiòàáû. Áåðäàëèåâ ̽õòàð – ñóøû, Èñàåâ Æàíຠ– ñóøû, Ãåíø Êàðë – êîìáàé­íåð, òðàêòîðèñò, Êåíæåáàåâ Èñຠ– êîìáàé­íåð, Áåïèëå Ãåðòðóäà – ñáîðùèöà, Âàéìåð Ãåðìèíà – ñáîð­ùè­öà, Àëüáà Ìàðèÿ – áðèãàäèð ñáîðùèêîâ. °ð áðèãà­äà­íû» ãàçåò­ òåði – “Çà õëîïîê” åêi äàíà – ïîëåâîé ñòàíäàðò. Êîëõîç – îäèí èç ëó÷øèõ. ²àçຠêiòàïòàðû ê¼ï. Ñåëüñîâåò êiòàïòàðûí îñûíäà àëàìûç. Äåòñàä, äåòÿñëè áàð – æà»à åêi ýòàæ ¾é ñàëäûðûï æàòûðìûç. Êîëõîçøûëàð óñàäüáàäà âèíîãðàä, ôðóêòîâûé

ñàä, ºàë¹àíûíà îâîù, ïèÿç, á½ðûø, ïîìèäîð, æåði îí áåñ ñîòûõ – ºàçຠñåìüÿëàðû äà ñîëàé. ²ûðûº ãåêòàð êîëõîç æ¾çiìi – îäàí âèíî æàñàéìûç, ¼çiìiç ñòîëîâîå âèíî – áûëòûð àëïûñ òîííà âèíî æàñàï, ò¼ðò æ¾ç ìû» äîõîä àëäûº. Áûëòûð êîìáèíàòòû ñàòûï àëûï åäi, àºøàìûçäû òåç, ò¾ãåë áåðìåé æ¾ð. “Áåëîå ñòîëîâîå” – äåñåðòíîå, ñóõîå. Âûæèìêà àïïàðàòûìûç áàð – Êàâêàçäàí êåëãåí íåìiñòåð æàñàéäû. Çàâîäûìûç æîº. Àóäàí áîéûíøà ñåêñåí áåñ ìû» öåíòíåð å» æî¹àðû íîðìà, ñîíû áåðiï îòûð¹àí áiç ¹àíà, ñîíûìåí å» àëäûìåí áiòiðäiê. Á¾ãií áiçáåí òàëàñûï êåëå æàòºàí òåê “Çàðÿ êîììóíèçìà”. Å» àë¹àø Áåòï຺à êåëãåíãå òî¹ûç æûë áîëäû. Îíäà Æåòiñàé ÌÒÑ-i äåéòií. ²àçið Æåòiñàé ó÷àñêå. Á½ðûí “Àáàé” êîëõîçû àëäà åäi – ãåðîéëàð áåðãåí, îë êîëõîç ºàëûï ºîé¹àí – ºàçຠêîëõîçû. Ñàäûº: êîëõîç æàºñû áîëó ¾øií áàëà-øà¹à ºàìûí îéëàéòûí ãóìàííûé àäàì êåðåê. µÿòñûç àäàì êiðåäi, ¼ç ºàìûí ¹àíà îéëàéäû äà, æåéäi. Çàâìàã êiì, çàâñêëàä êiì áîëàäû äå»içøi – á¸ði øàïàíûí òàñòàï æ¾ãiðåð åäi. Ðàñòðàòà º½ðòàäû. µÿòû áàð òûì º½ðûñà åêi àäàì îòûðñà êîëõîç æàìàí áîëìàéäû. Õàëûººà æàíû àøèòûí àäàì å» áiðiíøi êåðåê æàí. Ìåí òóðà àéòàì, ñîë ¾øií ê¼ï ºó¹ûí ê¼ðãåì. “Àðûñ” ñîâõîçûí æåãåíäåðìåí ê¾ðåñiï, áið æàðûì æûë æàÿó ºà»¹ûï ºàëäûì. Ìåí ñîäàí ì½íäà êåëiï, ìåäàëü, îðäåí, àòຠàëäûì. Îíû» á¸ðií ñîòòàï, àéäàï æ½ðòòû æåãåíäåð. Îñûíäà æåòi êîëõîç ¾éëåðií ìåí ñàëäûì. Æåòiñàéäà¹û æåòi êîëõîçäû» ñòðîèò. ó÷àñòîãû áîëäû, “Êàçïåðåñåëåí” ñòðîéòðåñò åäi – æåòi êîëõîç. “Ïóòü êîììóíèçìà”, “Àáàé”, “Æäàíîâ”, “²ûçûëòó” – ê¼ái ºîñûëûï êåòiïòi. “Øâåðíèê”, “Êð. Ëó÷.” (àëòû êîëõîç), àëòû-æåòi ó÷àñòîê ºîñûëûï êåòiñòi. Ê-ç “Ñòàëèíñêèé ïóòü”. Òîêàðåâ ïðåäñåäàòåëü, êàíäèäàò íàóê. Åëèçàðîâ ïîì. áóõãàëòåðà. 340 õîç-â. 29 öåíòíåðà... îá. Ñåãîäíÿ 95%. Ñâîèõ ëþäåé 640. Íà ïîìîùü ïðèåõàëî 597. Øèíû 29,30. Ìàñëîæèð – À-Àòèí. òåõíèêóì 223. Äîõîä – 58. 81/2... 857 ìëí... 81/2. 100% ïî ïåðâîìó ñîðòó ñäàåì. Ïëàíèðóåì 9 ìëí... Ñáîð ìàøèíîé – Ìîðîçîâ â 14-îé áðèãàäå. Áðèãàäèð Åôðåìîâ.

×ëåí ÖÊ. Ó Ìîðîçîâà 95 òîíí. (ïðè íîðìå 45 ò, áið ìàóñûìäà) – îáÿçàò. 125 ò ó Ìîðîçîâà íà ýòîò ãîä. Ìàøèí – 10, ñâîè. Çäåñü, ýòîò ê-ç ëó÷øå âñåõ ïîëüçóåòñÿ ìàøèíàìè. Åùå êîöåäàí, ñ îáîèõ – 85 ò. Øêîëà 7 êëàññîâ – êàçàõè, óçáåêè, ðóññêèå, íåìöû, 50% êàçàõè. Ê-ç ñ 1950 ã., â îñíîâíîì ñ 1951 ã. Äâîðåö êóëüòóðû ñòðîèòñÿ. Ìàºòà äàëàñûíäà ìûíàó ¾ñòiíå æ¾ê àðòºàí ì¸øèíåñií ê¼ðäiê. Òîâ. Ìîðîçîâ Âëàä-ð Èîñèôîâè÷, 32 ã. ñ 1956 ã. Ðàíüøå íà ýêñêàâàòîðå, øîôåðîì. Âòîðîé ãîä íà ýòîé ìàøèíå ÑÕÑ – 1-2 (Òàøñåëüìàø); Õ – 1-2. ÑÕÌ – 48 – Ì., ÑÕÌ – 48, ÕÂÑ – 1-2. Êðàóòåð Èîãàíí ÑÕÌ – 48 – Ì. Êîñòåíêî Âèêòîð Àôàí. ÕÂÑ – 48. Òèùåíêî Íèê. Ïåòðîâè÷ ñ 1953. Ïðè 45-125 – óæå 102 – õëîïîê. Åôðåìîâ – ñïàñèáî ìàøèíàì. Àëåê-äð Âàñèëüåâ äåñÿòûé ãîä ðàáîòàåò. Ñ ãà – 29 ö. Îáÿç. 36. Ñåé÷àñ ñ ãà 25 ñäàííîãî ñ ìàøèí... Íà ïîäáîðêó ñåãîäíÿ ïåðâûé ðàç äàëè íà ïîìîùü – íèãäå áëàò òàê íå ñèëåí. Ïîäðó÷íûé ñáîð îòäàþò, áîëüøèíñòâî ìàøèí ñòîÿò. Ìàºòà åêiíøi æèíàó ºàëiíäå äå ºàëûï æàòûð. Ê-ç “Çàðÿ êîììóíèçìà”. Ïðåäñ. Êàí. äåïóòàò ñ 52 ã. Ïàðò. îðãàíèçàö. Ò½ðñûíáàåâ. ²àçà¹û ê¼áiðåê – 30%. Õîç. 700, 58 äîõîä ñ 42,5 öåíò. 11 ìèëëèîí. 19 ìëí íûíå äâà. Íûíå îáúåäèíèëî ìàëîìîùí. “Êîììóíèçì” ñ 300 õîç. Ìû âçÿëè... Ðàíüøå êîðåéöû, êàçàõè áûëè â “Êîììóíèçìå”, áûëè òàäæèêè, óçáåêè, êàçàõè. Ðóêîâîä. ïåðåñàäèëè – êðàëè... Ñáîðî÷í. – 13 ðàçíûõ ìàðîê, íîâûõ äâå, äâóõðÿäíûé ñáîð 115 ò, îáÿç. 125. Ñåé÷àñ ó íåãî 115. Òÿíü Ïàâåë, ó íåãî òåïåðü âòîðîé ñáîð. Ïî êîëõîçó 95%, íå ñìåøèâàÿ ñåþòñÿ, çàâòðà ðàïîðòóþò. Óäàðíàÿ äåêàäà ïî èíèöèàòèâå ýòîãî ê-çà ïî ïëàíó 32, çàâòðà 32 äàåì.  ñðåäíåì ñ ãà 37 ïðåäïîëàãàåì. Ïëîùàäü 1451 ãà, õîçÿéñòâ – 700, òðè êèëîìåòðà ìåæäó íèìè. Îäíà äåñÿòèëåòêà.  “Êîììóíèçìå” ñðåäíÿÿ, êëóá çèìíèé, ëåòíèé. Äëÿ ïðèâëå÷åííûõ êëóá, èõ 960.  Òóëüêóáàñå 500, Ñàéðàìñê. ð-í 160.

Ôðóêòû âûìåðçëè, âèíîãðàä 15 ã. Òóòîâûå ïî àðûêàì. Îâåö 4800, ðîãàò. 400 ãîëîâ, ëîøàäåé 200, ñâèíåé 500. Àâòîìàøèí 20 áîðòîâûõ, òðàêòîðîâ – 45. Äîõîäà íåò, çèìîé äîðîãè íå ïðîåçæèå, îò ìàøèí îòêàçàëèñü. Ïðîäàëè ìíîãèå. Íè ó îäíîãî íå îñòàëîñü. Áîëüíèöà 15 êîåê, âðà÷ èç À-Àòû. Êðóæêè ìóç., äðàìàò., áèáëèîòåêà, ñðåäíÿÿ. Äóìàåì äàòü ïî ýòîìó ó÷àñòêó 45 ... ïîòîìó 37 ñðåäí. 760 ãà äàåò â ñðåäíåì 45. Ïî óðîæàéíîñòè ñ 50 ã. ïî îáëàñòè, ñ 56 ã. ïî îáëàñòè ïåðâîå ìåñòî íàøå. Íî ìû îáúåäèíèëèñü (III Èíòåðíà-ë, 42 ò.) Ñáîð ðó÷íîé îñíîâíîé. Ðàíüøå ìàøèí. ñáîð. Ïðàêòèêîâàë ðåìîíò ìàøèí – ïëîõî. Ïîëÿ ïëîõî ïîäãîòîâë. Ìóí – 94 ò. Òýí Ëåâ – 90 ò. Íîâàÿ ìàðêà. Êàçàõ âîäèòåëü Ìàóëåíîâ, íîâàÿ ìàøèíà 65 ò ñáîðà. Êîðåéöåâ – 220, êàçàõîâ – 260, òàäæ., óçáåêè – 220. Øêîëà íà êàçàõñêîì, ðóññêîì. ×àáàíîâ 118 ñåìåé. Çèìîé äîìèêè, äåòè çäåñü...  âóç íå ïîøëè, ó÷åíèêè 3 âûïóñêîâ. Ãîñòèíèöà ò¸óið. “Ëåíèí” ñîâõîçû. 1925 äåêàáðü. Àðûº ºàçûï, êåòïåí øàïòûº. Ò¾ðêiñòàííàí êåëãåí, Ãóðüåâ – Ìàºàò, íåôòÿííèê. 1922. 1906 æ. òó¹àí. 25 æûë Ïàõòààðàëäà iñòåäiê. 29-¹à äåéií ñóøû, êåòïåíøi. Æåð çåìëåêîï. 29-äàí áðèãàäèð, Èëüè÷ á¼ëiìiíäå áåñ-àëòû æûë. 37 æûëû. Êîìèíòåðí îòä. íà÷àëüíèê áîë¹àí. 39-¹à äåéií. 39-äàí îðûíáàñàð (Àðìèÿ 41–46-æûë¹à äåéií). Êåéií òà¹û çàì. 49 æ. Êèðîâ àóäàí, òû» ñîâõîçäà àëòû æûë. “Îòûç æûëäûº” 54 æ. ê¾çiíäå îºó¹à åêi æûë¹à æiáåðäi. 1956 æ. îºó áiòiðiï, îñûíäà æiáåðäi. Êåëãåíäå àéäàëà. 1956 æ. ê¾çiíäå êåëäiê. 57 æàçûíäà º½ðûëûñ áàñòàäûº. Áið æàðûì ìû» æåð àéäàäûº. 1957 æ. áið ¹àíà êîëõîç “Ïóòü Èëüè÷à” ºîñûëäû. 1958 æ. – 2800. 1959 æ. – 4 ìû» ãà. 1960 æ. – 5 ìû», 1961 æ. – 6 ìû» ñîì, 1965 æûë ñåâîîáîðîò – 8 ïîëíûé. ²àçið îòäåëåíèå. 57 æ. ¸éåëäåð ¾ø á¼ëiì. ²àçið ¾ø á¼ëiì, åíäi áiðåó ºàëäû. Áàð æàíû 6 ìû». 1500 å»áåê. κûòóøû, ä¸ðiãåð 100 àëàäû. Áèûëäàí áàñòàï äîõîä 2 ìèëëèîí áåðåìiç, áèûëäàí áàñòàëäû. Á¾ãiíãå 74 ïðîö. áiòiðäiê. Ñáîðäà 40 ìàøèíà 1800 òîííà, àëäû 90 òîííà¹à áàð¹àí. Îñêàð Çàÿö – 90, Âàãíåð – 80, Ãðîìîâîé – 80, ºàçຠҽð¹àíîâ – 60.

Øêîë-èíòåðíàò 520 áàëà¹à åêi òiëäå. Áîëüíèöà ñàëûíûï æàòûð, 50 êîéêà. ²àçið 7, 10 æûëäûºòàð áàð. Áèáëèîòåêà 3. ¶ëêåíiíäå 7-8 ìû» êiòàï. 120 ãà áàó, âèíîãðàä-æ¾çiì àëäû. Çåìëåðîéíàÿ ìàøèíàëàð áàð, áiðຠàç. Êàâêàçäàí, °çiðáàéæàí, Àðìÿí, Ñèáèðüäåí, Àìåðèêàäàí êåëãåí. Áàòûñ Ðîññèÿäàí 70-80 ñåìüÿ. 5 îòäåëåíèå ºàçàºòàð. Ò¾éåêåø Ò¾ðêiìåíñòàííàí, ¸ñiðåñå îñûíäà êåï æàòûð. Ëüãîò àëó êåðåê, 20 ìû» ñîì ñàóäàäà. ²½ðûëûñ ìàòåðèàëû æîº. À¹àø, øèôåð æîº, ñòåíà áàð, æàáó æîº æ½ìûñêåðëåðãå, ïåðåñåëåí óïð-ñi àëûï òàñòà¹àí. 5 àðòåçèàíñêèé, àëòûíøûíû ºàçûï æàòûð. Ýëåêòðîðàçâåäêàìåí òàïòû. Á½íäà ëèíçåâîé (á¼ëåê-á¼ëåê æåðàñòû ñóû), ëèíçåâîå çàì... Àëäû 1242, àðòû 8 ìåòð. Ìåêòåïòåð ¾ø òiëäå. Îðûñ, ºàçຠ– áiðäåé, 50 ïðîö. “Ãîëîñòåïñòðîé” – ¼çáåê ïåí áiçäiêi áiðäåé. Ñòîëîâûé, øêîë, êëóá á¸ði áiðäåé. À¹àøòû åðòåäåí, 57 æûëäàí âàãîí÷èê, ò½ð¹ûí ¾é ñàëìàé ò½ðûï åãå áåðãåí. Áiç 20 ìèëëèîíäàé ñàëäûº, åíäi 90 ìèëëèîí æ½ìñàéìûç, 65 æûë¹à äåéií ñîëàé. Ñîíäà ñîâõîç 18-20 ìû» òîííà áiðiíøi æûëäà, ñîäàí àðû 30 ìû»¹à äåéií òàðòà áåðåìiç. Ìàºòààðàë 17 ìû» áåðåäi. Á½ë îçàäû. ¶éëåðií ñàëóäà ê¼ï ê¼ìåêòåñòiì (Òðåñò ïî îñâîåíèþ Ãîëîä. ñòåïè). Êíèãè íîâûå êóïèì íà òðè òûñÿ÷è. Íà óçáåêñêîì íåò. Ãîñòèíèöà æàºñû, ìîíøà íîìåði áàð. Åëó êiñiëiê îáùèé. Ïåêàðíÿ åêi ìû» êiñiíi àñûðàéäû. Ýëåêòðîìåøàëêàñû äà áàð. Êëóá ºûñòûº, æàçäûº – æàºñû. Äåòÿñëè ñàëûíûï æàòûð åêi ýòàæ. ʼìåêøi êåëãåíäåðãå ò¼ðò æ¾ç êiñiëiê îáùåæèòèå. Øêîëà, òóòîâíèê áàð. Ïîñåëêà iøiíäåãi ê¼øåíi» ê¼ái øîññå, ¼çäåði ñàë¹àí. Ïîñåëîêòû àéíàëà à¹àø áàºòàð, æåêå âèíîãðàäíèê, ïèòîìíèê ñàëûí¹àí. Åêi êîëõîç áiðiãiï êåòêåí. Êîëõîç àéíàëà äåêîðàòèâíûé à¹àøòàð, âîäîêà÷êà... 4/Õ. “Ïóòü êîììóíèçìà” êîëõîçû. Êå»ñå æàºñû. Àäàì æîº, á¸ði iñòå, äàëàäà êiøêåíå ïàðê (ñêóëüïòóðàëàð áàð). Áàñòûº (êîðååö) Õâàí – Ãåðîé Òðóäà, Òàëäûºîð¹àííàí êåëãåí. ²àçið êîðååö àç, ê¼ïøiëiãi íåìiñ, ò¸æiê (“Æäàíîâòà” ò¸æiê). ²àçຠºûðûº ¾é. ¶é ñàíû ¾ø æ¾ç àëïûñ, “Æäàíîâòû” ºîñºàíäà ñåãiç æ¾çäåé. “Æäàíîâòû»” ê¼ái ò¸æiê, ºàçຠáåñ-àëòû ¾é.

¶ëêåí ïàðê – ñêóëüïòóðàëû áàññåéí æàºñû. Êëóá ¾ëêåí. Êîëõîçäàðäà ºàçຠêîëõîçäàðû – “Àáàé”, “²ûçûëòó”, “Àìàíãåëäi”, “Ïîáåäà”, “Çàðÿ êîììóíèçìà”, “Òåëüìàí”. Øûìêåíòòåí êåëãåí êîëëåêòèâ ïðåññ-àâòîìàò çàâîäûíà ðåíiøòåði áàð, åðiêêåí – ìàºòà æîº äåéäi. Ò½òºàáàé Ò½ðñûíáàåâ, Àéñ½ëóäû» îòàóû, æàñàóû (Àéñ½ëó îòàóû): òåðìå àëàøà, ò¾éãåí øàøàº, áî¹æàìà, ñ¸íäi ñàëáûðà¹àí øàøàºòàðû áàð. Øàóêåð í¸ðñåíi îðàéäû, áåòií æàáàäû. ²ûæûì ê¼ðïå, ìàñàòû ¾ñòiíå áàðºûò ºîðæûí, ºîëäîðáà, áî¹æàìà òàìàºøàëàð. Ðàºû æàñòûº, æîçû ê¼ðïå, àéíàºàï, ºîëäîðáà, ¸áäiðå, ñàíäûº, æà¹ûëàí áûë¹àðûäàí îéûï, ê¼ê ñà¹àñûç ñàëûï æàñàéäû. ̽íäà, ñàíäûº æ¾êàÿº á¸ði îÿòûí ºà»ûëòûð. Æåð æàñòûº ê¼ï, àò ê¼ðïå, º½ñ ìàìûºòû» ¾ñòiíå ñàëàäû (ìàìûº – º½ñ ò¼ñåê). Áið ºàçຠáið ºàçàººà – ìàìûºòû ìàòðàñ îðíûíà æ½ìñàëàòûí ïóõ äåï ò¾ñiíäiðãåí. 5/Õ. Ñîâõîç “Ìàºòàëû”, 1957 ã. Íà ïîëãîäà ìû ìëàäøå “Ëåíèíà”, ñ ìàðòà 1957 ã. Ìîðîç Èâàí Êîíñòàíòèíîâè÷. Êåíæåáåêîâ Àëèì – ïàðòîðã 6-îòäåëåíèÿ. Íàñåë. 3. Ñåìåé 780. Ðàáî÷., ñëóæ. 980. Ïåðâîå âíèìàí. æèëüå 80%, 15 òûñ. êâ. ìåòð. Íà ýòîò ãîä 14 ì. Îñâîåíî 11 ìëí. Íà ñåìèëåòêó – ñòð-âî 132 ì. Äî 65 ãîäà. 36 ìëí çà ýòè ãîäà îñâîèëè. Õëîïêà 11 1/2 ò. Ýòî õîòèì äàòü â 1963 ã.  ýòîì ãîäó 2600 ãà, â ïðîøëîì 2000.  ïåðâîì ãîäó 600 ãà ñåÿëè. Ñåé÷àñ ñäàì 2900 ò îò ãîäîâ. ïëàíà 74%. Ïëàí äóìàåì âûïîëíèòü 4900 òûñ. òîíí. Ñòð-âî äâóõ, îäíîêâàðòèðíûå äîìà, 230 èíä-íûõ äîìîâ ñòðîèì ñàìè, 35% ñòîèìîñòè ýòèõ äîìîâ áåðåò íà ñåáÿ ãîñ-âî. Îòãîí â ïåñêàõ. Êëóá, øêîëû 3, ñåìèëåòêà, 2 íà÷., ôóí­ äàìåíò øêîëû-èíòåðíàòà ñòðîèì, çàêîí÷èì â 1962 ã. íà 520. Áîëüíèöà íà 50 êîåê áóäåò. Ñåé÷àñ íà 20 êîåê. Áîëüíè÷í. ãîðîäîê ñïðîåêòèðîâàí, õëîïêîçàâîä. Âûñàäèëè áîëåå ìèëëèîíà êóñòîâ.  65 ãîäó 5800 ãà áóäåò ó íàñ. Íàìå÷àåò âûïîëíèòü â 63 ãîäó. Íà ïåðåñåëåí÷åñêîå ñòðîèòåëüñòâî ñ ìàòåðèàëàìè ðåñïóáëèêó ëåñïðîì. ïîäâîäèò. Îñîáåííî ïëîõî ñ íîâûì øåñòûì îòäåëåíèåì. 8 ñêâàæèí – 1 îäíà òî÷êà 6 îòä. Íà 270 ìåòðîâ. Õîðîøàÿ âîäà, îñòàëüíûå 5 – âñå äàþò ñîëåíóþ äî 450 ìåòðîâ, ïóñòü 1000-1500 ìåòðîâ ãëóáèíà.

Ìû ñàìè îðãàíèçóåì íàáîð ïî ìåñòàì. Êàçàõñ. ñåëà èç Óç-íà, Òàäæèê-íà, Òóðêìåí-íà. Ïðèñëàëè öûãàí èç ïåðåñåëåí÷. Âñå óøëè. Ñòðîé-âî íå óäîâëåòâîðÿåò. Ñàäû âèíîãðàä. 18 ãà, ñàäîâ – 44 ãà. Íà îòäåëåí. ñåìåé 150, íà 6-îì 118. Ìàøèí õëîïêîóáîð. 30 åñòü è íîâàÿ ìàðêà. Â÷åðà ñäàëè 4%. Ðàéîí – 11-ãî, ìû äóìàåì 13-ãî. Ïðàâäà îòêðûòîå áûëî íûíå äðóæíîå, ïîìîãàþò ïîëòîðû òûñÿ÷í. Îðîøàåìûõ çåìåëü âñåé 11 òûñ. ãà., âñåãî 13 òûñ. ãà. Ïåêàðíÿ, ñòîëîâàÿ, áàíÿ è äð., åñòü äåòÿñëè. Îçåðî, ñâîÿ ðûáà. Ñ-ç èì. “20 ïàðòñúåçäà”. Ñ-ç “Êèðîâà” âèíîãðàäíî-âèíîäåëü÷åñêèé ñîâõîç. Ñ 1944 ã., ïåðâàÿ ïîñàäêà ñ 46 ã. Ñ 48 ã. – âèíî 400 òûñ. äåêàëèòðîâ, ò. å. 4 ìèëëèîíà ëèòðîâ âèíà. Áóäåì ãîòîâèòü âèíà. Ñîðòà âèíà: “Êàçàõñòàí êàãîð”, “Êàçàõñêîå öåëèííîå” – äåñåðòíîå êðåïêîå, 16–20 î ñàõàðà, ïîëó÷èëè áîëüøóþ çîëîòóþ ìåäàëü â Áåëãðàäå â 1957 ã. Ñóõèå íå âûïóñêàåì. Åñòü âèíî “Êçûëêóì”, “Îëåàòèêà”, ìóñêàò ðîçîâûé, ïîðòâåéí 12-é, 14-é. “Þìàëàê” – ÿéöåîáðàçíûé âèíîãðàä, âèíîäåëû íîâûå. Ìîë÷àíîâ Àëåêñåé Èâàíîâè÷ ñàì âèíîäåë è “Êàçàõñêîå öåëèííîå” – åãî ðàáîòà. Îí êîí÷àë ïîëèòåõíè÷åñêèé èíñòèòóò, ôàêóëüòåò òåõíîëîãèè âèíîäåëèÿ. Òåïåðü ïðèíÿëè ìîëîäûõ âèíîäåëîâ. Çàâîä ïåðâè÷íîãî âèíîäåëèÿ, âèíîìàòåðèàëû äàåì â Àëìà-Àòó, Êàðàãàíäó, Óñòü-Êàìåíîãîðñê, Ñåìèïàëàòèíñê. Çàâîäû âòîðè÷íîãî âèíîäåëèÿ – Àëìà-Àòèíñêèé çàâîä ìàðî÷íûõ âèí áåðóò âèíîìàòåðèàëû, ïîëó÷àþò îò íàñ. Îíè â áóòûëêè ðàçëèâàþò, èç âèíîìàòåðèàëà äåëàþò óæå âèíî. Êðîëèê. ôåðìà. Êîëëåêòèâ âîñåìüñîò ÷åëîâåê, ðàñïðåäåëÿþòñÿ – íà âèíîãðàäíèêè ñ/õ.  ñåçîí, â ïîðó óðîæàÿ – 100 – 120 ÷åë. Ñòðîèòåëüñòâî, àâòîïàðê. Òðè îòäåëåíèÿ, îäíà êîìïëåêñíàÿ áðèãàäà. Çà êðàæó äîìîé ñóäÿò. Ìîëîäûå â íà÷àëå îõîò., ïîòîì... Âèíî íà âûäåðæêå 2 ãîäà – äëÿ ìàðî÷íûõ âèí. Îðäèíàðíûå âèíà îòïðàâëÿþòñÿ â ýòîò æå ãîä.  ÷àíàõ áðîäèò, ïîòîì ïåðåëèâàþò â áî÷êè (ìàðî÷íîå), îðäèíàðíîå – â öèñòåðíû. Äåñåðòíûå âèíà âñå êðåïëåíûå. Ñîðò êðàñíàÿ ëîçà (ýðêàöèòåëè), ñàïåðàâè êàáåðíå – ñîðòà, èç êîòîðûõ ãîòîâèì “Êàçàõñòàí”, “Êçûë-êóì”.

Èç ìóñêàòà âåíãåðñêîãî – ãîòîâèì ìóñêàò... 800 ãà ñåé÷àñ, áóäåò 1100 ãà. Ãëàâíûé àãðîíîì Äóøèí Àíàòîëèé Àðêàäüåâè÷ â Êàçàõñòàíå ñ 53 ã., çäåñü ñ 58 ã. Ñåêðåòàðü Ìóêàòàé Æóðìóõàìåòîâ, Øàêèð ²îëäàñïàåâ. Îáëïðîôñîâåò Æàðêûíáåêîâ Êàðæàóáåê, Èïáåðãåí Óàèñîâ. Àðûñ, Ñàéðàí íàøàð áîë¹àíäûºòàí, îáëûñ áàñøûëû¹û îñû àóäàíäàð¹à ñàëìຠñàëäû. Á½ë àóäàíäà áåñ ìàºòà ñîâõîçû, ò¼ðò ìàë ñîâõîçû, áið âèíñîâõîç. 5 îêòÿáðü ê¾íi ظêiðäi» ¾éiíå ºîíäûº. Àóäàí ìàºòàäàí îòûç áåñ ìû» òîííà, ïëàí îòûç ìû» åäi. ̽ºàòàé àéòóûíøà, á½íäà åëó ìû» æàí áàð. Ñîíû» ê¼ái, àëïûñ ïðîöåíòi ºàçàº. Èëüè÷åâ àóäàíûíäà ìû» ºàçàº. Áåñiíøi îêòÿáðü ê¾íi ê¾íäiç áiðiíøi æàóûí áàñûëäû, æåë ò½ðäû, ñàëºûí ò¾ñòi. Ìàºòà¹à ºûëºûëäàï åñåïêå òàëàñà ò¾ñiï îòûð¹àí øຠòà ¼òå æàéñûç. Á½ë àóäàí áåñiíøi ê¾íi êåøêå Èëüè÷òåí îçûï øûººàí. Îë àóäàí á¾ãií øóëàï æàòûð, íå ºûï Êèðîâòàí ºàëûï ºîéäûº äåï øóëàéäû... Êèðîâòû» àëäûíäà ¸çið îáëûñ áîéûíøà òåê Ò¾ðêiñòàí, áiðຠêåøå áåñi ê¾íi îíäà æàóûí æàóûïòû – ñîíûìåí îëàð îòûðûï ºàëó¹à ì¾ìêií. Îë àóäàí æûëäà ñ¾éòåäi. °óåëi àë¹à øû¹à êåëåäi äå, êåéií òîºòàï, êåéiíäåï ºàëàòûí ¸äåòi äåñåäi. Áið õàáàð: Ñîçàºòà áiç êåòêåí ñî» áàñøûëûºòû» áiðàç àäàìû àóûñûïòû. Àóûñòûð¹àí îáêîì õàòøûñû. Àóäàíäà æiê øû¹àð¹àí (íåãiçñiç æiê), ½ñຠòàëàñ, áàñ àðàçäûº, á¸ñåêåãå êiðãåí. Îðíûíàí åêiíøi õàòøû ìåí àóäàí áàñòû¹û, èñïîëêîì áàñòû¹û àëûí¹àí. Áiç á¾ãií èñïîëêîì îðíûíà Ñàðû Åëáåðãåíîâòû ê¼ðäiê... Îë, òà¹û åêi áàñòûº Ëåíãåð àóäàííàí ìàºòà æèíàóøû ¼ç àäàìäàðûí áàñºàðó ¾øií êåëãåí. “Øûìºîð¹àí” ñîâõîçûíäà Øàºàáàåâ °çiìõàí äåãåí øàáàí áàð. ¶éi êèiç, ¾é iøi ºûï ºûçûë ê¼ðïå ïëþø, Áåëÿåâ áàðäû. Æîëäà ñ½ðàäû – îâîùè íå óïîòðåáëÿåòå äåï ºîÿäû. Êiì ò½ðàäû äåï ñ½ðàïòû, áåñ-àëòû àäàì åêåíñi»äåð áið á¼ëìåäå, ¾ëêåéòiï åêi á¼ëìå åòñå áîëìàé ìà, îéëàñïàéñû»äàð ìà? Æàñàóû» æàºñû-àº... ²ûñ ¾é ñàëûï áåði»äåð... Êèiç ¾é ¼çi äå ¾é åìåñ. Ïðîìàðòåëüäàð æàñàéäû. Øîïàíäàðäû îáëûñòûº ñîâåùàíèåãå àïàðûï, ñåêðåòàðü îáêîì¹à ëàºòûð¹àí. Ñóäû ²àðà¼çåêòå ºàó¹àìåí òàðòàäû, îòûç ìåòðäåé. Ò¾éåìåí, ºàó¹àìåí òàðòó àçàï. Ñàäðèääèí æàç¹àíûí îºûäûì äåéäi. Ñåãiç æ¾ç æûë á½ðûí áîë¹àí. Îáë. ïàðòêîíôåðåíöèÿñûíäà àéòòûì. ±ûëûì àóäàíäàðûíà àðíàï àéòòûì.

Øàáàíäû áóõãàëòåðäi» àëäàï æåói – àëäû»¹û æûëû áàñûí ñàíàï àëûï å» (ñ÷åòû), áûëòûð ñàóëû¹ûí ñàíàï àëäû», áèûë ìûíàó ò¼ðòåóií îéäà¹û äåéñi», ºàéäàí àë¹àíñûç äåéäi. Òà»åðòå» àëòûíøû îêòÿáðüäå, àëòûäà àòºà ºîíäûº. 6/X. Îáëûñ àºïàðû: Èëüè÷ – 82,73. Êèðîâ – 83, 31. Ò¾ðêiñòàí – 85,44. Ñàéðàì – 33, å» àðòòà. Òàøêåíò îáëûñû 54, àðòòà. Èëüè÷ àóäàíû, “Àìàíãåëäi” êîëõîçû. Ïàðòîðã Ìûðçàëèåâ ĸóëåò 1946 æûëäàí áåði iñòåéäi. Á½íäà Óñìàíîâ °ëêåí îñû êîëõîçäà 20 æûë iñòåãåí, çîð å»áåê åòêåí. Êîëõîçäà êëóá åêi ýòàæ, êiòàïõàíà îòûç ìû» êiòàï, áèûë ñåãiç ìû» êiòàï àë¹àí. Áîëüíèöà, òóáäèñïàíñåð îòûç áåñ êîéêà... Øàðóà – ìàºòà, ìàë. ¶éëåð åêi òèï – êåéi ¾ø á¼ëìå, êåéi áåñ-àëòû. ʼðïå îííàí îòûç¹à äåéií. Îí øàºòû ìîòîöèêë, ¼çãå ìàøèíàëàðäû ñàòûï æiáåðäi. ƾçiì ºàçຠ¾éëåðiíäå äå òåãiñ áàð. Æî¹àð¹û ä¸ðåæåëi áiëiì àë¹àí îòûç åêi æàñ áàð – á¸ði îñû êîëõîçäà òó¹àí, àãðîíîì, çîîòåõíèê, èíæåíåð, âðà÷, ñåñòðàëàð. 10 æûëäûºòû Èëüè÷åâ, Êèðîâòà áiòiðåäi. Áèûë 14 áàëà áiòiðäi, 6-óû âóçäàð¹à áàðûï ò¾ñòi. ¶éiíäå êiòàïõàíàñû áàð êîëõîçøûëàð áàð – ¾éäå òåëåâèçîð, ïðèåìíèê, ìàëäà¹ûëàð áàòàðåÿëû. Ðàäèîóçåë, êðóæîêòàð, äóõîâîé îðêåñòð. Îí ñåãiç ìû»¹à ïîëíûé êîìïëåêò ñàòûï àë¹àìûç. ²àçàºøà îðêåñòð, êîíöåðò ïîñåëêàäà ºîÿäû. °ëêåí îºóäà¹ûëàðäû ¼çi Òàøêåí, Àëìàòû, Ìîñêâàäà¹ûñûí á¸ðií àéíàëäûðûï, ºàéòûï êåë äåéäi åêåí... Áið áàð¹àíäà êîëõîçäàí áåñ áàëà¹à Àëìàòûäà ¾ø ñîìíàí áåðiï ºàéòºàí. Æèûðìà øëÿïà ñàòûï ¸êåï áåðãåí ïåðåäîâèêòåðãå. Á½ë æåð ò½çäàíûï êåòêåí, á½íäà ìàºòà øûºïàéäû äåï ºîé¹àí. 54–55-æûëäàí æåðäi á½çàäû. Çèìíèé ïîëèâïåí, äðåíàæáåí ò¾çåï, 1956 æ. ðåêîðäíûé óðîæàé àëäû. °ëêåí å»áåãi àëäû. Ñóäû øàþäû 51-æûëäàí áàñòà¹àí, å» àë¹àø 40-æûëû Àðûñ, Øàÿí, ²àðàòàñòàí êåëãåìiç. °ëêåí Øàÿí àóäàíûíàí êåëãåí... Å»áåê Åði, äåïóòàò Âåðõîâíîãî Ñîâåòà Ñîþçà åäi, ñû ñàéëàóäà áið-ຠºàòûíàñûï, ºàçà áîëäû. 54 æàñûíäà ðàê ïå÷åíè áîëäû, áið æûë àóûðäû. Àñà øåøåí áîëàòûí, ¼ìiði æàëøûëûºòû, ºèûíäûºòû ê¼ï ê¼ðãåí. Àéìåíîâ Òàëºû – áàñòûº. ÂÏØ-íi áiòiðiï êåëãåí. Á½ðûí Ò¾ëêiáàñòà¹û ðàéèñïîëêîì – á½íäà ¾ëêåí êîëõîç äåï

æiáåðãåí. 1956 æûë¹à äåéií àðëû êîëõîç áîë¹àí, ¸ð êîëõîç áðèãàäà. Á½ðûí¹û “Ìàÿêîâñêèé” êîëõîçû îðòàëûº áîï ºàëûïòû. Ò¼ðò-áåñ òîííà áåðåòií ºàðò êîëõîçøû¹à ê¼ìåê àðûçû áîéûíøà æ¸ðäåì ôîíäûäàí áåðåäi. “Êîììóíèçì” êîëõîçû ¼òå æàºñû, ê¼ìåê áåðåäi. Ìûñàëû, 15 æûëäàí àñà iñòåãåí êîëõîçøû¹à ¾ø æ¾ç åëó å»áåêê¾í áåðiëåäi. Ìàë àäàìäàðû º½ìäà, ñûðäà, òî¹àé áîéûíäà, ¾éëåð (ºûñºà) æûëäà ñàëûíàäû. Ìåêòåï æåòiæûëäûº åêi ó÷àñêàäà. ²½ìäà¹û¹à áèûë ñàëäûº... ²ûçûë îòàó áàð (êð. óãîëîê). Ìîíøà æîº, äóø áàð áið æåðäå. 1958 æ. äîõîä îí ò¼ðò ìëí (ìàºòà îðòà áîë¹àí), áèûë îí àëòû ìëí-¹à æîñïàðëàäûº. Áið æàðûì ìëí-¹à òåõíèêà ñàòûï àëäûº. ʾðäåëi º½ðûëûñ – òåëÿòíèê, øêîë, îí åêi ¾é ìàëøû¹à. ʾðäåëi ðåìîíò, ìàøèíà ðåìîíòû, àñûë ò½ºûìäû ìàë ñàòûï àëó, æîë êîëõîçàðàëûº. Ìàëäàð¹à àºøà, ºîñûìøà ìàë äà áåðiëåäi. À¹à øîïàí ¶ñåíòàåâ ²àëìûðçà ºûðûº ºîçû àëäû (ºîñûìøà àºûñû). ²îñûìøà àºû (îí áåñ öåíòíåðäåí àëñà, ãåêòàðûíà ñîíäà àëàòûí). 1958 æûëäàí áàñòàï ºîñûìøàíû àëó äî¹àðûëäû. Áèûë ðàçðÿä áîéûíøà 24 ñîìíàí àëàäû. 500-560 ñîì. ²àçiðãi îðòà àéëûº, îðòà åñåï áið iñòåóøiãå...20 ñîì. “Êîììóíèçì” êîëõîçû. 1930 æ. êåëãåì. Ì໹ûñòàóäà òó¹àì 1917 æ. Ò¾ðiê­ ìåíñòàí¹à êåëãåìiç. Ñîâåò îðíàäû. °óåëi æ½ìûñøû, ¸ñêåð áîëäûº. 1920 æ. Êðàñíîâîäòàí åëãå áàðäûì, ¼çi ÀäàéÒîáûø. Àøàðøûëûº 20-æûëû, Ò¾ðêiìåíñòàí¹à øåøåìäi àëûï êåëäiì. 1930 æ. Æåòïiñîâ åëó-àëïûñ ¾éäi ê¼øiðiï ¸êåëäi, ê¼ái êåòiï ºàëäû. Æàéëûáåêîâ Ò¸»iðáåðãåí 61 æàñòà. Áiðäåí êîëõîç º½ðûëûñûíà àðàëàñòûì. Áið æûëäûº êóðñ îºûäûì. Îíäà Æåòiñàéäà ò¾ê æîº, ºàðຽéðûº, êèiê. Á½ë æåðäå åë áàð åäi – åãiíøi, æåêå ìàºòàøûëàð. 1933 æ. “Ïðîãðåññ” êîëõîçûíà êåëäiì. “Äèºàí” êîëõîçû îíäà 8 æûë. 41-æûëäàí áåði îñûíäà áàñòûº áîëäûì. Ñîäàí áåði îñûíäà. Êåéií á½¹àí “Æàíòàºñàé” êîëõîçû. “²ûçûë ê¾íøû¹ûñ”. Èñêàíäåðîâ Ò¸êåíå 11 ê¾íi áiòiði»iç äåï îòûðìûç. 15íå æ¾ç áåðiï, á½ êiñiëåðäi» äåãåíiíåí øû¹àìûç ¹îé äåéäi. Ïàõòààðàë áið ê¾íäå 6 1/2 áåðäi.

25/IÕ. Ãåêòàðäàí ïëàí 22 öåíòíåð. 28-ãå àïàðàðìûç. Àóäàí á½ êiñiäåí 30 ê¾òåäi äåéäi (Èñêàíä). 10 õëîïêîóáîð. àëäû 50 òîííà æèíàäû. ÑÕÌ-48 Ì. Æàºñû, å» æàºñû. Ê-çäà 420. 630 æ½ìûñêåð. Áið ìû» øêîëüíèêòåð, êîëõîçøûëàð (Ñûïàáåê) æàºñû iñòåï æàòûð. ²îé 15 ìû», á¸ðiíåí º½òûëäûº. Ðåçåíêàìïô “Îñâîåíèå ãîëîäíîé ñòåïè” (äèññåðòàöèÿ) 1927 ã. Àìåðèêàíåö, èíæåíåð – Äýâèñ. 7/Õ. “Ïàõòààðàëäû»” “Äçåðæèíñêèé” (àëòûíøû) á¼ëiìøåñiíäå ºîíäûº. Òà»åðòå» ¼ëêåíi àðàëàäûº. Æåð á½íäà áàñ àðûº, îìîí, îòâîä, ºàðòà¹à á¼ëiíåäi. Êàðòà 8-9-10 ãà áîëàäû. Á½íäà òðóáî÷íûé ïîëèâ. “Ïàõòààðàëäà” Òîºæiãiòîâ Ìàìûº, ͽðìà¹àíáåò Åñåíòàåâ åêåói Ãåðîé áîë¹àí 1957 æ. 238 ãà æåðäåí òðàêòîð ïîëåâîä÷. îðíûíäà áiðiíøi áîï ñîâõîç áîéûíøà ½éûìäàñòûðûë¹àí. ´çáåê áîëñà ¼ç àé¹àéû ò½ðñûí, îíû» ðà­äèîñûíû» äà òàìà¹û ºàðëû¹àäû. ´ñiìáåêîâ Èòáàé ñîíäàé ê¼òåðåòií áîëñà åäi. Æà»à¹û òðàêòîðíî-ïîëåâàÿ áðèãàäà ºàçið ò¼ðòiíøi áðèãàäà. Á½íäà¹û ìàºòàíû» ºàñèåòi ûë¹è áiðäåé, ò½òàñ òû¹ûç, ¸ñiðåñå áîéû áiðäåé áîï ¼ñåäi. À¹àøòû êîð÷åâàòü åòêåí. Äàëà, äàëà ñåâîîáîðîò, æî»ûøºàíû æûëûíà áåñ îðàäû. Å» àë¹àø åêêåí æûëäû» ¼çiíäå ñóàðó àðºûëû ¾ø ðåò îðàäû. Á½ë æî»ûøºà æåðäi ¼»äåéäi. Áðèãàäèðëåð: ´ñiìáåêîâ Èòáàé, Òîºæiãiòîâ Ìàìûº, ²àäûð¹½ëîâ, Æóðàåâ ²½ëæàí (ò¸æiê), Àìàìóðàòîâ Äàäà (ò¸æiê), Ãóñåéíîâ Ðàñóë, Ñåðàëèåâ Ñà¹ûìáàé. Àãðîíîì Ñåð¹àçèåâ °áäiëêiì 1955 æûëäàí iñòåéäi. Òàøêåí ÑÕÈ-äi áiòiðãåí. Õëîïêîâîäñòâî æ¼íiíåí èíæåíåð-ìåõàíèê ñ 1936 ã. Ïîïîâ Ïåòð Ãðèãîðüåâè÷. Ãðåê Áîãäàí Äàíèëîâ, çàâ. ìàñòåðñêîé. Áàð êàäð îñûíäà¹û ñ/õ òåõíèêóìûíàí, åêi ôàêóëüòåò – àãðîíîì, ìåõàíèçàöèÿ. ƽìûñòà ê¼ìåêòå æ¾ðãåí ÊàçÃÓ îºóøûëàðû áàð åêåí. Ôèëôàê. áàëàëàðûí ê¼ðäiì. Æàëïû ñîâõîç äåðåêòåði: 5300 ãà. 18 ìû» òîííà îáÿçàòåëüñòâî. Õàëºû 14 ìû». Àóäàí 79 ìû», õàëºû 60 ïðîö. ºàçàº. 70-75 ìû» äîõîä. Ñîþçäà ì½íäàé ïàéäàëû øàðóà æîº. 70-75 ìèëëèîí äîõîä äåãåíiìiç áåðãåí ïðîäóêöèÿ ¼êiìåòòåí àëàòûí àºøàìûç. Áåðãåíiìiçäi øû¹àð¹àíûìûç, çàòðàòàñû 52 ìëí áîë¹àí... 6-øû îòäåëåíèåäå 500 àäàì. 80 àäàì ìåõàíèçàöèÿäà, 70 àäàì

ñòð-âîäà, ìàëäà 40 àäàì, ºàë¹àíû 30-äàé ðàáî÷èé (îòâîäòàðäà íîìåðëåð), 59-øû íîìåð. Ñ/õ òåõíèêóì – 405 áàëà, á½ðûí 1250 åäi, áèûë¹û íàáîð 80%. Áiòiðãåí 219 – á¸ði ìåõàíèçàòîð, àãðîíîì Òàë¹àð¹à áåðiëäi. 120-íû» 30-û àãðîíîì, 90-û ìåõàíèçàòîð. Ñ/õ ìàìàíû, òðàêòîð, àâòîòåõíèê, ìåõàíèê áîï øû¹àäû. Øûìêåíòòåí òåê 7 àäàì ¼çiíøå êåëãåí. ̽õàìåäæàí Áàëòàøåâ – àãðîíîì äèðåêòîð. Çàâó÷ – èíæåíåð-èððèãàòîð Êåíæàëèåâ Ò¼ëåáåê Ò½ðì½õàìåäîâè÷. ´»øå» æàñòàðäû àëäûº. Àëìàòûäàí, Ñòàâðîïîëüäåí, Ñàðàòîâòàí. Îáùåæèòèå åêi æ¾ç åëó ñòóäåíòêå. 80 ïðîö. ºàçຠá¸ðiíåí ê¼ï, áèûë¹û àë¹àííû» æ¾ç áàëàñû ºàçàº. Îñû æåðäåí Èëüè÷åâ, Ìàºòààðàë àóäàíäàðûíàí àëûí¹àí áàëàëàð. 120-íû» 90-û 7 êëàññ áiòiðiï êåëãåí, îíû 10-øû êëàññ áiòiðãåí áàëàëàð. Îïûòíîå ïîëå – æåð áåðiëåäi, ñîðòîèñïûòàòåëüíûé ó÷àñòîê. Òàì âûðàùèâàþòñÿ âîñåìíàäöàòü ñîðòîâ õëîïêà, ñîâåòñêèå ñîðòà. Òàøêåíòñêàÿ ñåëåêöèîííàÿ ñòàíöèÿ – ìèðîâàÿ êîëëåêöèÿ. Ñîâåòñêèå ñîðòà, åãèïåòñêèå íàçûâàåì ñîâåòñêèìè òîíêîâîëîêíèñòûìè. Ñîðò “Ïàõòààðàë” 108-ñîðò, èìååò àâòîðîâ Ðóìøåâè÷, åêiíøi – Àõìåò ²îøºàðîâ, Ôåðãàíñêàÿ îáëàñòü, â Òàøêåíòå àñïèðàíòóðó îêîí÷èë, ñàì èç Æàíàêóðãàíà. Àðìàí – ñêîðîñïåëûé ñîðò içäåó, òàáó, içäåãåíäå æ¾ç ñåãiçäåí içäåãåí øàðò. Îñû á¼ëiìäå ò¼ðò ê¾íäå ïîñåâòi áiòiðãåí æ¸íå Áàëòàøåâ àéòóûíøà, òî÷íûé êâàäðàòíî ...ì½íäà êåòïåí îáðàáîòêàñû æîéûë¹àí. Áàëàëàð¹à àðûºòû ê¾òó æ¼íií àéòºàíäà, îñû àëòûíøûíû» ¼çií ¾ëãi åòåìií – ê¼ðìåéñi»äåð ìå, áàëàëàð, îëàð àðûºòû» äà áåòií ñûëàï-ñèïàï ºîé¹àí äåéiì. Òðóáî÷íûé ïîëèâ å» ¾ëêåí òàáûñûìûç. Áàñ àðûº – ãðóï­ ïîâîé îðîñèòåëüíûé àðûº, îº àðûº, æ¾éåê, åêi æàðûì-áið æàðûì ñàíòèìåòð. Îäàí îìàí, îìàííàí – º½íàí àðûº, îäàí îº àðûº, îäàí æ¾éåêêå (ìåæäóðÿäêå) òàðàéäû, îñû îº àðûºòà òðóáêàëàð – ñó àºûðûí ñûçäûºòàï æ¸éëàï áàðàäû, á½ë áàð ñîâõîçäà åìåñ, áiçäå ¹àíà – ñîíäûºòàí áiçäå ïðîãðåññèâíûé ìåòîä, ¼çãå á¼ëiìäåðäå äå æîº. Ñîíäûºòàí îëàðäà æèûðìà òî¹ûç-îòûç, áiç áîëñຠîòûç àëòû-ºûðûº åêiãå äåéií áåðåìiç. Ìàºòà íîâàòîðëàðûíû» øàðòòàðû: 1) çÿáü; 2) ñîð æåð áîë­ñà, ò½çûí øàþ (ïðîìûâêà); 3) ìàðòòà áîðîíîâàíèå, ðûõ­ ëåíèå (çàêðûòèå âëàãè) ûë¹àëûí ½ñòàï ºàëó ¾øií; 4) òå­êóùàÿ ïëàíèðîâêà (àðûº áîðîçäà); 5) îäàí ñî» ïîñåâ – ïîä ïàõîòó óäîáðåíèå, áîðîçäàíû» åêi æà¹ûíàí (ñóõàÿ ïîä­êîðìêà);

æîº. Á½ë àóäàíäû àëûñòà¹û îðûíäàé åñêåðìåéäi. Àë ¼çi ê¼ëäåé Òàøêåíò ºàñûíäà ºèÿíäà¹û Ñîçàºòàí áåòåð. Îíû» ñåáåáií ðàéêîì åêiíøi õàòøûñû àéòàäû, ò¼ðò ìû» ñåãiç æ¾ç àäàì êåëãåí, ä¸ði áåðiëìåãåí, àç ìåäèêàìåíò ñîëàð¹à äà êåòiï æàòûð. Àóäàíäà áåñ ñîâõîç, åêåói – æ¾çiì, ¾øåói – ìàºòà. Áiðຠìàºòà ñîâõîçäàðûíû» á¸ðiíäå ìàë ê¼ï. “Àáàé”, “Êåëåñ”, “±àíè ̽ðàòáàåâ”, “21 ïàðòñúåçä” ñîâõîçû ºàóûíøû, ñû åêåói æ¾çiì ñîâõîçû áîëìàº, æà»à ½éûñòûðûëûï æàòûð. Ñîâõîç¹à êåëäiê – “Àáàé” ñîâõîçû. Æîë ¼òå æàìàí. Æîëäà ìàºòàíû ê¼ðäiê – øû¹ûìû æàìàí åìåñ, àðàìø¼ï áàð. Õàòøû: áèûë áiëäiê, ¼òiðiê àéòûëàäû åêåí. ʼï ñóàð¹àí æàºñû åìåñ, ê¼ñåê àøûëìàé, ê¼ê áîëûï ºàëó¹à äà áîëàäû. Óêðàèíàäàí ò¼ðò æ¾ç æåòïiñ ¾é êåï åäi, ê¼ái ºàéòûï êåòòi. ²àòà iñòåëãåí Îðûíáîðäà, îíäà ó¸äå ¾é ñàëûï áåðåìiç äåãåí, áiðຠæàáóñûç. Ññóäàíû îðûíäàäûº, ñèûð¹à ìû» ñîì – àë áàçàðäà ñèûð ¾ø ìû». Ìàºòà åãóãå äå î»òàéñûç. Áiçãå ê¼ïòåãåí ìàìàíäûºòàð êåëäi. Ñëåñàðü, ìàøèíèñò, êî÷åãàð, àë îíäàé ìàìàíäûºòàð áiçäå æîº. Òåê êîììóíèñòåð áàñûì ê¼ïøiëiãi ºàëäû. Óêðàèíàíû» ê¼ïøiëiãi ìåõàíèçàòîð òîïëèâû ïðîìûøëåííîñòüòå áîë¹àíäàð, ýëåêòðîôèêàöèÿ, áiçãå êåðåêñiç àäàìäàð. “²àïëàíáåê” ñîâõîçû á¼ëåêøå øàðóà. ʼï ãåêòàð æ¾çiì, æà»àäàí äà àëìà ìåí æ¾çiìíi» æà»à áàºòàðûí áåñ æ¾çäåé ãåêòàð òiêêåí. Ñàë¹àí ¾éëåði ê¼ï. °ñiðåñå ¾ëãiñi îðòà ìåêòåái, ìàºòàíû. Ìîíøàñû ñòèëüìåí ñàëûí¹àí äåóãå äå áîëàäû. Ò½ð¹ûí ¾éëåð áiðíåøå ê¼øå. Îíäà¹û êâàðòèðëåð ò¼ðò-áåñ á¼ëìåñi äå áàð, ¸çiðøå ¾é àçäûº òà, òàðøûëûº áàð. ƾçiìíi» îí áåñ ñîðòûí ¼ñiðåäi. “Õóñàéûíäû” ìàºòàìàéäû, “Øèðàçè” æàºñû. Ñàïåðàâèìàòðà, ìóñêàò âåíãåðñêèé, ðîçîâûé äåãåíäåðäi àðòûº äåéäi. Á½íäà æèûðìà ½ëò áàð – íåìiñ, ºàçàº, îðûñ, ºàðàøàé, øåøåí êåòêåí, àç ãðåê áàð, ¸çiðáàéæàí áàð. Äèðåêòîð Òèùåíêî. Ìàìàíäàðû, âèíîäåëäåði ¸éåëäåð, ëàáîðàíòêà íåìêà ñèÿºòû. ¶ëêåí ãëàâíûé âèíîäåë êåêñåëåó ¸éåë. Ê¼ï ¸»ãiìåëåð àéòòû... Òàáûñòàðäàí áàñºà íåóäà÷àëàð äà áîëàäû. Içäåéäi – èçîáðåòàòåëüñòâî, òâîð÷åñòâî, áiðຠìåìëåêåòêå çàëàëñûç. Áiðíåøå âèíîãðàäòû ºîñûï, æà»à ìàðêà âèíî øû¹àðà áåðåäi. Áiðíåøå æûë æàòºûçûï (¾ø æûëäàé) ñûíàéäû.

“Ìàäåðàíû»” æàñàëóû ºûçûº. Ïîðòóãàëèÿ – ýêñïîðò. Æîëäà ê¼ï ê¾íäåð ê¾í àñòûíäà áîëó ñûíàóûí ¼çãåðòêåí, ñîäàí êåéií îë âèíîíû ê¾íãå ½ñòàï àøûòó, âûäåðæèâàòü åòó áîë¹àí. ²àçið î¹àí æûëû òåìïåðàòóðà áåðiï ñûíàï ¼ñiðåäi. Çàâîä öåõûíäà ñåðà ê¾êiðò áàð. Èiñi àóûð. Ëàáîðà­ òîðèÿäà¹û ½øûðàñó. µëòóáàé Áåéñåìáàåâºà ºàéòûñ ñàïàðäà – åêi æà¹û»äà åêi ºàçûíà» áàð, Ñàðûà¹àø äåäiê. Áið á¾éiði»äå àëòûíû» æàòûð, îäàí çàâîä ìèíâîä æàñàï àëûï, ìèëëèîíäà¹àí áóòûëêà ñó øû¹àðûï ñàòó êåðåê. Áóòûëêàñû 1 ñîì ï¸ëåí òèûí áîëñà – ºàíøà ä¾íèå. Åêiíøi á¾éiði»äå ìûíà òàìàøà çàâîä. ²ûñºàñû, Ñàðûà¹àøòû ´çáåêñòàí ºàñûíäà¹û ã¾ë æàéíà¹àí ¼ëêå åòiï ºîþ¹à îï-î»àé. Áîëìàñà, Òàøêåí ñîíäàé ò¾ðëåíãåíäå, ºàñûíäà ºàäàì áàññà ²àçàºñòàí áîëûï, îë òåê æîëû, ê¼ãi ê¼ðêi æîº – ê¼ðãåíñiçäiê ñèíîíèìû áîï ò½ðàð. Ìûíàó ´çáåêñòàí Òàøêåí, àë ìûíàó ²àçàºñòàí äåãåí ñ¼ç ì¸äåíèåòòåí ì¸äåíèåòñiçäiêêå, ¾ëãiëi å»áåê ¼ëêåñiíåí òî¹ûøàðëûººà, áàðëûºòàí æ½òà»äûººà, ìåìëåêåò ìûðçàëû¹ûí ñàðà»äûººà, ê¼ðêåìäiêòåí ëàñòûººà, áûëàïûòºà, àñôàëüò æîëäàí øà»äû îºàïòû, ºèñûº ñàí ñ½ìûðàé æîë¹à àóûñóäû» øåêàðàñû áîï ò½ðó ì¾ìêií åìåñ. Ðåñïóáëèêàëûº íàìûñ iñi. Á½ë – Ñàðûà¹àø òóðàëû æàéëàð. Àë Êåëåñ – àëäà ñàí-ñàí êåäåðãi, áåëåñ-áåëåñ æàòºàí ºèûí àóäàí. ´çiíäå ºàçຠê¼ï. ´çi Øàÿí, Ñîçàºòàé àðòòà æàòûð. Áîëüíèöà, êëóá (êiòàïõàíà 25 ìû» äåãåíi ¼òiðiê ëàºàï áîëàð). Ìåí Æåêñåìáàåâ Ìàõì½òïåí ¸çiëäåñiï åì (àóäàíäûº ãàçåò çàìðåäàêòîðû), êåìiòñå» ºàéòåäi, ñàóäà» áàð ìà? Êåë, àçàéòà ò¾ññå» äåäiì... 9/Õ. “Àáàé” ñîâõîçû. Áiç “Àáàé” ñîâõîçûíäàìûç. Æîë îí øàºûðûì, ¼ëåðäåé æàìàí. Á½íûìåí èò êåøóäåé ºèíàëûï êåëå æàòºàíû»äà Òàøêåí ºàñû åìåñ, ²àðàòàóäû» àð æà¹ûíäà¹û, ²ûçûëê¼ëäi» ìà»ûíäà¹û î»áà¹àí îºàïòû, øà»äû ñîðàºû æîëäû» ä¸ë ¼çiìåí êåëå æàòºàíäàé áîëàñû». Àéòïàºøû, Ñàðûà¹àø ºàëàñûíû» iøêi ê¼øåëåði, æîëû òiïòi æàºñû – á¸ði ãóäðîí, òiïòi ñûðò æîëû äà æàºñû... Ñîâõîç “²àïëàíáåêêå” µëòóáàé êií¸ñií àéòàäû.. Æîëû»äû ñîâõîç iøiíäå ¼çi» ò¾çå äåï òàëàï ºîéäû. Êåëåñòå ò¼ðò îðòà ìåêòåï. Àóäàíäà, “Êåëåñ” ñîâõîçûíäà, “Àáàéäà”, “±àíè ̽ðàòáàåâ” – á¸ði äå ñìåøàííûé.

“Àáàé” ñîâõîçûíäà îðòà ìåêòåï, êëóá áàð, ¾ø ñîâõîçäà áîëüíèöà. ²îéäà îòàð ñàéûí ò¼ðò êiñi... òåê º½äûº áîëñà, îíäà ºàó¹à åìåñ, íàñîñ áàð. Ñîâõîç îðòàëû¹ûíäà æà»à ¾éëåð, ñòàíäàðò ¾éëåð ê¼ï. “²½äàé ½ð¹àíäû øàéòàí ºîñà ½ðàäû”. Îñòðûé ºàëæû». °áäiìàíàï åêiíøi õàòøû àéòàäû. °áäiìàíàï: ìûíàó áiçäi» êåëãiìáàéëàð äåéäi – ê¾ëêi. “Ñîðûì º½ðñûí”, “Èíàðîä åëäå ê¼ï”. °áäiìàíàï ñ¼çäåði: “Ìûíà ñîéºàí º½ë òà¹û æàë¹ûç ºàëäû”, êèíãòåãi äàìà òóðàëû – ì½íäàé åñåïòi á½ðûí åñiòêåí æîº åì (ê¾ëêi). “Îë ê¾éñië áî¹àí”. “Êåëãiìáàé, ºàëà áåðñå»içøi, á¸ðiìiçäi, ºàéñûìûçäû» àòûìûçäû ñàíàï áiòiðåñi»” äåïòi ñòóäåíòòåð. Òîÿí ì¸ëiìåòi. ´çi Ëåíèíãðàäòàí àëûï êåëãåí æåòïiñ ¾éãå ñòàíäàðò ¾éëåð ñàëûï áåðãåí òåãiñ, iëãåðiäå Ñîçàºòàí êåòêåíäåð, îñûíäà Ñîçàºòàí ò½òàñ êåëãåíäåð áàðäû. “Ìåíi º½äàé ºàéäà î»äûð¹àí” äåï êåëiï àéòºàí ºàéíà¹à¹à. Áiðåóiíi» ñàóàòû æîº, ò¾ê ò¸ðáèå áîëìà¹àí, áåëãiëi ºîíûñ æîº, ò¾éåêåø, æ¾ê òàñèäû. Òàóäà áàëàëàðûìûç íå ºàçຠáîëìàé, íå ò¸æiê áîëìàé íàäàí ºàëäû, – äåéäi. Íå ì½ñûëìàí áîëìàé ºàëäûº, àòàäàí òó¹àí áiðòàëàé åäiê, ¸ð æåðäå ºàëäûº, – äåéäi. µëò íàìûñû áàð, æàí¹à áàòºàí. Òîÿí ñ¼çi: Áàðäûì, iëãåðãi ºàçຠò½ðìûñû ñîí๽ðûì àðòûº. Êèiç ¾é æîº. ¶»ãiðäi íåìåñå æåðäi ºàçûï àë¹àí. Æàðòû øàºûðûì, áið øàºûðûì, áið ¾é – Ëåíèíàáàä îáëûñûíäà ¸ëi äå áàð äåéäi, ê¼ï áîëñà êåðåê. °ëi äå æ¾ç ºàðàëû ¾é áàðìûç äåéäi. Õàðàêòåðíîå, °áäiìàíàï áið ìîëäàíû ½ñòàï àë¹àí, ñîë æåòåêøi – ̾ñëiì. Øàë ìîëäà êåëiï, æ¾ç ãåêòàð ìàºòàíû àëûï iñòåï æàòûð. Å»áåãi æàºñû. °áäiìàíàï “Ûðûëäàéñû», ºàïïàéñû», ìåíåí æàºñû òàïïàéñû»” äåï, êåòêåíäå ºàéäà êåòåìiç. Êåòåìiç äåñåê òå, êåòå àëìàéìûç äåï òîºòàñòû. Òó¹àí à¹àñûíû» ºûçûíà áàðûï ºîé¹àí æiãiò Ñîçຠîºè¹àñûíà áàéëàíûñòû ¼çií-¼çi ñó¹à òàñòà¹àí. Îë çîîòåõíèê – 1939–40 æûë, åêi íåìåðå åêåí. Æåòïiñ ¾éäi îòäåëåíèåãå áið áðèãàäà åòiï áåðäiê. 137 ãà ìàºòà åêòi, áèûë ìàºòàëàðû 18 öåíòíåðäåí æàºñû øûºòû. Æà»à ìåêòåï ñàëûï áåðäiê. Áàñòàóûø, æà»à ìàãàçèí àøûï, ¼çiíåí ñàòóøû ºîéäûº. Áðèãàäèð äå ¼çiíåí ñàéëàíäû. Ìåäïóíêò òå áàð. Êiòàï, ãàçåò áàðàäû – ðàäèî æîº. Çåìëÿíêàäà îòûð óàºûòøà. 150

êèëîãðàìíàí àñòûº, 800 ñîì ïîäúåìíûé ñåìüÿ¹à, æ¾ç åëó – ãëàâû ñåìüÿ¹à, 50 êèëîãðàìíàí ¾é ì¾øåëåðiíå áåðäiê. ²àðàºàëïàºòà, ²ûïøຠàóäàíûíäà ê¼ï òóûñºàíûìûç áàð äåñåäi. Àë¹àø êåëãåíäå æàñòàðû áið àóûç æ¼í ñ½ðàìàéäû – òåê ¾ëêåíi àðºûëû ¹àíà æ¼í áiëiñåòií... ²àçið ¼çäåðiíå òië áiòiï, æ¼íäåðií ¼çäåði ñ½ðàéäû. Àðºà-áàñû êå»iäi. Òiïòi êåìïiðëåði áiçãå ïåíñèÿ áåði»äåð, ò¾éåêåø áîë¹àíäà äà áiç ¼êiìåò ºûçìåòií àòºàðäûº äåéäi. Àðàºòàí àóûð¹àí ºàçàº: “Á½ë àóðóäû ºûï-ºûçûë ºûçûë áèäàé¹à ñàòûï àë¹àì” äåïòi. 10/X. Òåêñòèëüíûé êîìáèíàò. Öâåòêîâ – äèðåêòîð. Ôàáçàâêîì – Âîðîáüåâ. Íà÷àë ñ 1952 ã., ñ 53 ã. ñåêðåòàðü ïàðòêîìà. Ìàøèíû ñòàâèëè íà îòêðûòîì âîçäóõå â ìîðîçíûå äíè. Ïåðâûé ìåòð – êîíåö 53 ã., òîãäà â ìåñÿö ïðîèçâîäèëè ñòîëüêî, ñêîëüêî ñåé÷àñ â ñóòêè – äî 32 òûñ. ìåòðîâ â ñóòêè. Ñåìèëåòíèé ïëàí ìîæåì âûïîëíèòü çà øåñòü ñ ïîëîâèíîé ëåò, çà ñ÷åò óâåëè÷åíèÿ ïðîèçâîäèò. òðóäà. Ñåé÷àñ ãîä çàêàí÷èâàåì íà 15-20. Îáîðóäîâàíèå íîâîå. Õàðàêòåðíîå ðàñøèðåíèå ïðåäïðèÿòèÿ äî 42 òûñ. âåðåòåí.  56 ã. – äàâàëè 23 òûñ. Ñåé÷àñ – 32 òûñ. Ñåé÷àñ óñòàíîâèëè 20 ñòàíêîâ, ïðÿäèëüíûõ – 6 ìàøèí. Êîëëåêòèâ – 3400 âìåñòå ñî ñòàðîé ôàáðèêîé, õëîï÷àòîáóìàæíîå òðèêî-êîñòþìíîå, ðèñóíêè ðàçíûå.  ïðîøëîì ãîäó îñâîèëè äåòñêèé àññîðòèìåíò. Ñòîè­ ìîñòü 8 ð. 60 êîï, â ìàãàçèíå 23 ð. Åñëè áóäåò ïîñòðîåíà ãðåáåííàÿ ô-êà, òî áóäåò øòàïåëüíîå ïîëîòíî (øòàïåëü êîñòþìíûé), ñ áóäóùåãî ãîäà ïðåäïîëàãàåòñÿ. Ìàñòåð ... 80% æåíùèí. 130 ÷åëîâåê ñïåöèàëèñòû. Ëàáîðàòîðèÿ àíàëèçîâ. Íîâîå îòå÷åñòâåííîå îáîðóäîâàíèå. Äîõîä ãîäîâîé. Çà 8 ìåñÿöåâ âàëîâîé 69 ìëí, äàëè 72 ìëí. Ñ 1959 ã. óæå ðåíòàáåëüíîå, ñâåðõ ïëàíà 32 ìèëëèîíà ð. Çà 1958 ã. äîâåëè äî ðåíòàáåëüíîñòè, äîõîä ñâåðõïëàíîâûé çà 8 ìåñÿöåâ ïî ïëàíó 1737, ôàêòè÷åñêè 2576 òûñ. 739 òûñ. ñâåðõïëàíà.

Êàçàõè, óçáåêè, ðóññêèå, ãðåêè, óäìóðòû. Îêëàäû, çàðàáîòêè ïî ñäåëêå. Ñðåäíÿÿ òêà÷èõà – 850–750 ð. Ïðÿäèëüùèöà – 820 ð. ñðåäíÿÿ ïî êîìáèíàòó Ñïåöèàëèñòû: Ãëàâíûé èíæåíåð – 1500–2500 ð. Ïðîãðåññèâíàÿ ñäåëêà 3200 ð. òî æå èíæåíåð. Ñðåäíèé ñïåöèàëèñò – îò 800 äî 1000 ð. Öåìåíòíûé çàâîä. Ãë. èíæåíåð – ×åðíîâ. Çàíèìàëñÿ èçûñêàíèåì ñûðüåâîé áàçû â íà÷àëå – Ñàñòîáå, òîãäà ñòð-âî â ×èìêåíòå. Íîâàÿ èç Ãåðìàíèè òåõíèêà. Î÷åíü ìíîãî ðàçìåùàëîñü ïðîåêòîâ. Òðè î÷åðåäè... îêîí÷àò. ìîùíîñòü, îäèí èç ñàìûõ êðóïíûõ â ìèðå. Îêîëî 2 ìèëëèîíîâ òîíí öåìåíòà.  ïðîøëîì ãîäó ïåðâàÿ î÷åðåäü – äâàäöàòü ïÿòü ïðîöåíò. ïðîåêòí. ìîùíîñòè äàåì óæå.  ýòîì ãîäó ââîäèì åùå îäíó è ÷åòâåðòóþ íèòêó; â ïåðâîé ïîëîâèíå 60 ã. – 60%, à â êîíöå 60 ã. – âñÿ ìîùíîñòü. Íè îäèí öåìåíòíûé çàâîä íå ñòðîèëñÿ òàê áûñòðî – îáðàçåö áûñòðîòû: çà 19 ìåñÿöåâ ïîñòðîåí çàâîä... âìåñòî 42 ìåñÿöåâ. Îñíîâíàÿ ìàññà êîëëåêòèâà óæå åñòü ñåé÷àñ... Ñåé÷àñ 1052 ÷åë., áóäåò 1300–1400 âñåãî. Áóäåò 6 ïå÷åé, ñåé÷àñ 2..., ê 7 íîÿáðÿ 3-ÿ âîéäåò. Õàðàêòåð. äëÿ çàâîäà: êàäðîâ íåò ñî ñòîðîíû, íàáðàíû è ïîäãîòîâëåíû çäåñü – âûïóñêíèêè ×èìê. òåõíîëîãè÷åñê. èíñòèòóòà. Çàâîä ïóñòèëè íîðìàëüíî. Ñ ïåðâîãî ìåñÿöà ïî÷òè íà÷àëè ïåðåâûïîëíÿòü ïëàí. Ïðåäçàâêîìèòåòà Êóñàëèí Êåíæàëû – èíæåíåðòåõíîëîã ïî öåìåíòó. Ñòóäåíòû ïðîõîäÿò ïðàêòèêó çäåñü. Åñòü èí-ò “Àçíèöåìåíò” – íàó÷íî-èññëåäîâàò. Ðàáî÷èõ, ñòðîèòåëåé íàáðàëè òîæå çäåñü. Æèëèùíîå ñòðîèòåëüñòâî õóæå, çà ýòîò ãîä ñòàëî õóæå, çàâîä îáèæàþò. 450 ñòîèò íà î÷åðåäè, íåò êâàðòèð. Ïëîõî ñ äåòñêèìè ó÷ðåæäåíèÿìè, òîëüêî îêîí÷èëè çà ÷åòûðå ãîäà. Äâîðåö êóëüòóðû – âîïðîñ ñàìûé ïå÷àëüíûé. Áóäåò ðÿäîì øèôåðíûé çàâîä, áóäåò áîëüøå òûñÿ÷è ÷åëîâåê, âñå áàçû ñòðîéìàòåðèàëîâ çäåñü áóäóò. Ñîáðàòü êîëëåêòèâ íåãäå.  ñìåòå íàø ïðåäóñìîòðåí. Ñ 60 ã. îáåùàëè âêëþ÷èòü â ñòðîèòåëüñòâî. Çàâîä ïî­ñòðî­ èëè áûñòðî. Æèëüå ïðåäóñìîòðåíî. Íà÷àëîñü ïðàâèëüíî –

íà÷àëè ñ ïîñåëêà, íî æèâóò ïîêà ñòðîèòåëè, à íå ðàáî­÷èå. Ñêîðî áóäóò ãîòîâû 27 êâàðò. Ñòðîèòåëüíàÿ áàçà ×èì­êåíòà ñòðîèòñÿ ñåé÷àñ – áîëüøîé êîìïëåêñ îáåñïå÷èò ñòðîé­ ìàòåðèàëàìè âåñü ×èìêåíò, íå âêëþ÷àÿ öåìåíò. Ìàëåíüêèé êëóá – âðåìÿíêà... â ïîñåëêå áèáëèîòåêà – äâå êîìíàòû, áîëüíèöà ñòðîèòñÿ äîëãî, áåç êîíöà. Åñòü è õîðîøåå – îñâîåíèå ïðîèçâîäñò. ìîùíîñòåé ïî ðÿäó öåõîâ (ïîìîë. è ñûðüåâîé), óæå îñâîèë ìîùíîñòè ïå÷íîé öåõ, íåìíîãî îòñòàåò îò ìîùíîñòè ïðîåêòíîé, íî ñêîðî îñâîèì. Äåñÿòü òûñÿ÷ òîíí ñâåðõ ïëàíà îáåùàëè è óæå äàëè. Ëþäè âìåñòå ñ ðîñòîì ïðîèçâîäèòåëüíîñòè ðàñòóò õîðîøî: ìàøèíèñòû âðàùàþùèõñÿ ïå÷åé: Êóçíåöîâ, Øóêóðîâ; ìàøèíèñòû ìåëüíèö: Êîìÿãèíà, Øåõîâöîâ; ìîëîäûå Ñëàìêóëîâ, Êàðàáåêîâ, Ìàòâååâ – ìàñòåðà-èíæåíåðû; Øóðàáåêîâ – ëó÷øèé ìàñòåð, çâàíèå òàêîå ïðèñâîåíî. Ñåìè÷àñîâîé ðàáî÷èé äåíü, ñðåäíèé çàðàáîòîê ðàáî÷åãî 900–1000, èíæåíåðû íà îêëàäå òâåðäîì 1200–1300, áåç ïðåìèè, ïðåìèÿ 300–400. Ó íà÷àëüíèêîâ öåõîâ òâåðäûé îêëàä 1800–1900 è ïðåìèÿ ïî 500. Íåò ñâîåé ãàçåòû. 11/X. Ñàéðàì – åñêi Ñàéðàì¹à áàð¹àí ñàïàð (Èáðàèì àòà, °áäië °çiç áàáà, ²àðàøàø, ²î»òàæû, ²ûçûðäû» ¸êåñi). Áàëà ñ¼çi: “Ëåíèí” êîëõîçû – áàñòû¹û Îðäàáåê Æàìàëîâ, Àóäàí áàñòû¹û Íû¹ìåòæàíîâ. Ò¾ñòåãi ½øûðàñó ¾ñòiíäåãi ñ¼ç, îéëàð. Îáëûñ ºàí òàìûðûíû» ñî¹óû áiëiíåäi. Áið øåòi Ìàºòààðàëäà áîëñà, åíäi áið øåòi Ñîçàºòà ë¾ïië ºà¹ûï, áàð æåðäå áið ðèòì ûð¹àº áàð. Ñàó. Áåðiê ûñòûº ºàí òàìûðëàðäû» ûð¹à¹û ïóëüñèðóåò ðîâíî, áûñòðî, ãîðÿ÷î è ãäå-òî áüåòñÿ áîëüøîå, çäîðîâîå äåÿòåëüíîå ñåðäöå âñåãî ýòîãî îðãàíèçìà. ²àëæû»: ñiçäåð ìàºòà åêñå», ìàºòà àëàñû», æ¾ãåði åãiï, æ¾ãåði àëàñû»äàð. Àë áiçäi» ïèâàìûç äà ñàí àëóàí... Êåéäå ñ¸òòi áîëñà, øàáûò ø຺àí îéíàï àºòû áîçäû ò¾ðiëå êåòåð ñ¸òi áàð... Îíäà Ñàóðàíê¼êòi» òîáûíäàé øà𺠽ðà ñàì¹àé øûººàíû, ñîíûìåí ºàòàð êåéäå æ¸íå æèi äå ½øûðàéòûí æàçóøûëûº æàðûìæàíäû¹û, ¹àðiïòiãi äà áàð. Á½íäàéäà ¼çäåði»å ê¼ï òàíûñ ê¾é ê¼ðåñiç. Æàºñû ìàºòà ä¸íiíåí æàìàí êàïóñòà äà ¼íå àëìàé, ¼ëåóñiðåï æàòàäû.

Øûìêåíò. Ìàé, 1960 ãîä.

23/V. Òà»åðòå» Ä¼»áàé øîïàí äåïóòàò ¾éiíäå. Êå», ê¼ðiêòi, æàñàóëû êèiç (áîç) ¾éäå. Ìàíàñîâòû» øîôåði ²àëäàÿºîâòû» “²àéûºòà”, “Àºìà»äàéëûìäû” ºî»ûð, àºûðûí ñåçiìäi ¸íìåí àéòòû. Øîôåði äå, øîïàíû äà ¸íøi. Êåøå ¶ñåí øîïàí òàìàøà êîíöåðòòå ¼òå æàºñû àéòòû. ´çi ñ½ëó, ¾ñòåãi êîñòþìi æà»à, äàóñû ºî»ûð, ñ½ëó, åñòåí êåòïåéäi. ²ûñòà áîðàíäà áið øîïàí “²àðà ê¼çäi”, ²àëäàÿºîâòû æàòòàï àéòûï æ¾ðãåí ຠáîðàíäà. 10 æûëäûº áiòiðãåí. “Øàëäàð” ñîâõîçû. “²ûçûë ê¼ïið”. ²ûðûºòûº. Ìàìàíîâ Êåðåêå» – Êåðiìáåê. Ìû» åðêåê ºîé. Ñîâõîç îðòàëû¹û. Àëòûí ïàðòîðã. Ðàéûìáåê ê¾éåói. 7 æûëäûº ðåäàêòîðû. Òàóêååâ Ïàçûëáåê – “Êð. Íèâà” êîëõîçûíû» áàñòû¹û. Òîõòàìûñîâà °òið – ñîâåò áàñòû¹û. Ñîö. ñîðåâíîâàíèåäå àë¹àí âûìïåë “Çà âûñîêèå ïîêàçàò. â ñîö. ñîðåâí.”. ļ»áàéäû» 7 áàëàñû áàð. ¶ëêåíi 19-äà, êiøiñi áiðäå. “Êð. Íèâà”. 474 ¾é, 800 àäàì. ²îé ò¼ëi 41 ìû», ºàðà 2130. Æûëºû 760, ò¾éå 70, øîøºà 445. Ìàë ò¼ðò ìëí. Áðèãàäà åãií, ìàë. ´íäiðiñ á¸ði áið. ļ»áàé ÷àáàíñêàÿ áðèãàäàäà 11 ìû» ºîé (3 áðèãàäà îñû). 580 ïëàíû» ñîäàí, 735 ºîçû. 123 ºîçû, ¸ðáið àíàëûº áàñºà. Áiðiíøi ÿíâàðäà. Å» ê¼ï ¼íiì (5400) ºîé. “Êð. Íèâà” å» ê¼ï ¼ëòiðãåí øàðóà. 56 ìû» ãà æåði áàð. Æåð àòòàðû: Øûáûºáåë, Àºìåøiò ¾»ãiði, ̽çáåë, Ñàñûº áîéû, Æåëòèìåñ, Øàÿí áîéû. Øîôåð Ò½ðàðîâ ´ìiðáåê – ¸íøi. Îíæûëäûº áiòiðãåí. “Àéòøû, ñ¸óëåì, æåòåð ¸óðå»” äåï ¸íäåòåäi. Ìàíäîëèíäû òàðòàäû. ²àëäàÿºîâòû» “²àðà ê¼çií” ¸äåìi àéòàäû. Åñiê ò¾ðóëi, àëäû ê¼ê ¼ðiñ ºàëû», ñàëºûí ëåï àíäà-ñàíäà ñî¹ûï ºîÿäû. Àñòà øà¹è ä¾ðèÿ ê¼ðïå. ؼï: ûðà» (ºî»ûðáàñ), øåòåí, äåðìåíå, ñàñûð. “Ìàõàááàò âàëüñi” – ¼ç ñ¼çií ºîñûï àéòàäû. ´çiìiçäi» æåðãiëiêòi áàëàëàð øû¹àð¹àí äåéäi. Øûíû ¼çi øû¹àðûïòû. Àðìèÿ¹à áàðà æàòûï åëó àëòûíøû æûëû øû¹àðäûº. Àóäàí òåãiñ ¸íäi ñ¾éåäi. Ñåêðåòàðü ͽðòàçà Èñìàèëîâ ¼çi äå ºàëòà­ ñûíà ºà¹àç¹à æàçûï àëûï, ¸í òåêñòií ¾éðåíiï æ¾ðåäi.

Óêðàøàþò ñâîþ æèçíü ïåñíåé, ìóçûêîé. ²ûðìàííàí ºàéòàð êåçiìäå, ²ûðºàäàí ê¾òiï àë äåøi. Øàÿííû» ¼ç ïåéçàæû. Õîðîøàÿ, òàëàíòëèâàÿ, ñî âêóñîì ìîëîäåæü. Æàñòàð àðàñûíäà æàíæàë æîº. Ìåéðàìäà á½çûº æîº. 57 æûëû îºó áiòiðãåëi áåði ºûçìåòòåìií. ´çáåê ¸íøiëåðií äå òû»ëàéûº (òû»ëàï ¸ë áåðåéiê). Áåéiìáåòîâ Îðàçûìáåò: Æàðûì æàñûìäû ñîë Ìîéûíº½ìäà ¼òêiçãåì. Áiç Ìûðçàáàé ¾ñòiìåí ê¼øåìiç. ²½ì îðòàñûíäà áiçäi» ºàç¹àí º½äû¹ûìûç æîº. ²½ìíû» iøiíå êiðåìiç. Áà­ òûðáàé æîëû. Øó¹à ºàðàé ºàðìåí æàÿìûç. ²àð æîº áîëñà, áåði åòåêêå øû¹à ºàøàìûç. Ñàðáàñ º½äûº, Àéãåíå – øòàáû­ ìûç, åêi áîñà¹àìûç. Ñàðáàñòà “Êðàñíàÿ Íèâà”, òà¹û êîëõîç. Ôåâðàëü iøiíäå ºàð. Àðàá æàëûíà êåï ºîíäûº. Ì½ç ¸êåëåìiç äåï îòûð¹àíäà, 24 ê¾íi ºàð æàóäû. ¶ø ê¾í ¾çäiêñiç, æåëäåòiï æàóäû. Åðiï ºàòàéûï ò½ðäû äà, 6 ìàðòòà ºàéòà æàóäû ò¼ðò-áåñ ê¾í. °ði ñóûº. ²îé àë¹àø ê¾íäåð àñûëû ñåêñåóiëäåí æåì àëìàñà äà, áèiê ñåêñåóiëäi øàëûï àç æ¾ðiï ê¼ðäi. Åêi ê¾í ñîëàé áàóûðëàï æ¾ðäi äå, êåéií àðòûí ê¼òåðå àëìàé, àëäû ºèìûëäàéäû. Ñîäàí êåéií æàòà áàñòàäû. Ò½ðà àëìà¹àí ºîéëàð¹à ºîëäàí áåñ-îí ê¾í ò¾éåìåí ø¼ï, ñåêñåóië áàñûí ºîëäàí áåðäiê. Áið òðàêòîð æ¾ðäi. ¶ø ò¾éåìåí òàñûäûº. Áiç ¾øåó, ºîé áåñ æ¾ç åëóäi ñàëäûº. Ƹðäåìãå àäàì êåëäi. Îòàðûìà áàëàì Ìåéiðáåê áàðäû. ʾíäå æåì áåðiï æàòòûº, ºàðà áèäàé, ºûçûë áèäàé, àðïà – ºîé æåéäi, ø¼ï áîëìà¹àí ñî» ê¾éiñ ºàéûðà àëìàéäû. Ò¼ðòáåñ ê¾íäå äå æåì áîë¹àí, áiðຠøàëà àëìàäû, ìàëûí ø¼ái æîº æåðãå á½ðûï ¸êåëãåí. Îðàçûìáåò: æèûðìà æåòi æûë º½ì¹à áàð¹àíûìà, æàñûì 73-òå, ì½íäàé ñóûºòû ¼ìið-áàºè ê¼ðãåí åìåñïií. ²îéäû» æàðûì º½ëà¹û ¾ñiï ò¾ñòi. ´ëãåíäå ¾çäiê-ñîçäûº ¼ëäi. Åãiç ºîçûëû á½ðûíûðຠ¼ëäi. Æèûðìà áåñ îòàð áàð¹àí. Áàð îòàðäàí ¼»øå» íàøàðûí æû¹ûï áåðiï ºîéäûº. ¶ø æ¾ç æåòïiñ åäi, æ¾ç ñåêñåíi ¼ëäi. ´ç îòàðûíàí ºûðûº ñåãiçäi ¼ëòiðãåí. Æèûðìà áåñ îòàðäàí êîëõîç áîéûíøà ìû» ñåãiç æ¾ç îòûç ºîé ìàðòòà ¼ëäi. Àïðåëüäå ìû» ¾ø æ¾ç òà¹û ¼ëäi – æèûíû ¾ø ìû» áið

æ¾ç îòûç ºîéäû “Êðàñíàÿ Íèâà”, îðòàøà åñåï ¸ð îòàðäàí åêi àéäà æ¾ç æèûðìà áåñòåí ¼ëãåí ¹îé. Ñåêñåóiëäi ºàð àëäû, æ¾çãåí ê¼ðiíáåé ºàëäû. Áið àé, áið ê¾í ºàð æàóäû. Àøûëûï æàóûï, ñ¾éòiï ò½ðäû. Îòûí ñåêñåóië, àçûº ìîë áîëäû. Øàðøà¹àíû áîëìàñà, ¼çãå êiðáå»iìiç æîº. Ìàãàçèí, áîëüíèöà áàð. Àºøà æiáåðiëäi. “Á¼ãåí” ñîâõîçûíäà. Çàâõîç ñ½ðàìàñòàí ºîéøûëàð ¾éëåðií àâòîìîáèëüìåí ê¼øiðiï æiáåðãåí. ²îéøûëàð äàëàäà ºîéûíäà¹û àçû¹ûìåí ºàëûï ºîéäû. Òåëåãðàììåí ºàéòà øàºûðäûº. Ñåãiç ê¾íäå ºàéòà ê¼øiðiï àëäûº. Ïàëàòêà, ºèûíøûëûº. “Àë¹àáàñ” êîëõîçû º½ì¹à òåðå» êiðåäi... Å» æàºñû ïàéäàëàíàäû. ´ëiàðà – äàóñûç. “Àë¹àáàñòà” ò¾éå æåòêiëiêòi. ¶ø îòàðäà ¾øòåí áåñ ò¾éåãå äåéií áàð. Æàðûì ñà¹àòòà ¾é òiãiï ¾ëãiðåäi. “Àë¹àáàñ” ò¾éåëi áîëìà¹àí. ²½ì iøiíäå àò-øàíà æ¾ðå àëìàéäû. ²àðàòàó æîëäû êåñåäi. Æîë å» ¾ëêåí øàðò, òàñ æîë å» ¾ëêåí øàðò. Îñû áðèãàäàäà Áàºòûìáåòîâ ²àéëûì – àïàð¹àíû òîºòû. Àðûñòàíáàé åòåãiíäå, ò¼ðò ê¼øiï áàðàòûí. Ñàðáàñòàí àëïûñ êèëîìåòðäå îòûðäû. Iðãåæàë¹à, Áåñìîëà¹à, Àðûñòàíáàïºà áàð¹àíäà ºàð, áîðàí áàñòàëäû. Ò¼ðò îòûðûï, ìàðòòû» æèûðìà ñåãiçiíäå ºàéòà ê¼øòiê. Àïðåëüäå æîëäà òîºòû àéäàóäà ¼ëäi, åðêåê òîºòû. ²îéäû ºàð¹à áið æàòºûç¹àìûç æîº. Ò¾íäå æàóàäû, êåøåãi æîëäû áàñûï ºàëäû. ²½ìíàí øûººàí ñî» æûëäà åêi ºîíûï êåëåòií æîë¹à îí ºîíäûº. Åêi îòàð åäiê. Æîëäà, àðòòà ºàë¹àí ñî» ¼çiì ñàëò, ¸éåëiììåí áið ¾éäå ê¼ðøiìåí ò½ðäûº. ²½ì¹à áàð¹àí ¾øií äîõîä ºîñûëàäû, îòãîí¹à ºîñûëàäû. Ìàë ñàíûíà ºàðàé ¼ëøåíåäi. Øòàáòà – ðàäèîñòàíöèÿ, ìàãàçèí, ìåä. ïóíêò, áîëüíèöà, ºûçûë îòàó, ìåêòåï-áàñòàóûø – Ñàðáàñ º½äûº áàñûíäà. Ñîçຠáiçäi» ¾ø º½äûºòà îòûðäû. Åêi êèiç ¾éi ¹àíà áàð. Áèûë ìîíøà ñàëàìûç. ؼï àòòàðû: àäûðàñïàí, ºóûðäàº, ºàðຽðò, æàïûðàº, øèòåï ñà¹ûç, áèäàéûº, ñàðáàñ æî»ûøºà, ñàñûð, êåóðåê, ê¼ê æóñàí, ò¾áið æóñàí, áîç æóñàí, äåðìåíå. 24/V. Ëåîíòüåâêàäàí òà»åðòå» Îðëîâêà¹à áàðûï, ìåêòåïòi, ì½¹àëiìäåð ¾éëåðií ê¼ðäiê. Îíæûëäûº, åêi ìû» áåñ æ¾ç êiòàï áàð. Äèðåêòîð Îñïàíîâ ´êñiêáàé, çàâó÷, õèìèÿ ôàê. ÊàçÃÓ. µçûí áîéëû ´êñiêáàé ¾éi òiïòi æàºñû. Á¼ãåí ¼çåíi (Äàðáàçà á¼ëiìi), Àºòàó (ñèíÿÿ ãîðà), Àëìàëû ¼çåí, òàóû òåðåêòi, àëûñòà

²îñò½ðà Áîðàëäàé ¼çåíi. Áîç á½òàºòû» æîòàñû Áàéæàíñàéäû» áåðãi æîòàñû. Îêòÿáðü ñàéû. Á¼ãåí åêåó. ¶ëêåí Á¼ãåí, Áàëà Á¼ãåí. Åë – Òàçøà, Ûñòû ðóû, Îøàºòû, Ëåîíòüåâêà Æàðûºáàñ (î äà Ûñòû). Ïàçûëáåê – Îðòà æ¾ç, ²î»ûðàò (Ñîçàºòàí). ²î»ûðáàñ, ûðà», á½éðà ø¼ïòåð – ½øûï êåòåäi (èþíüäå). ʾçãå ºàëàòûí áèäàéûº, íîºåòåê, èçåí, æóñàí, òàó áåòêåéiíäå ìîðñêåáåê (áàÿëûøòû» áið ò¾ði), êèiêîòû – ø¼ï. Æàáàéû ºàðà¹àø, ¾øºàò, òîáûë¹û, øèå ñàáàº, æàáàéû àëìà. Àºòàóäû» àð æà¹û, Ñàñûºòû» áàñû æàáàéû æ¾çiì, àëìà, øèå. ļ» áàñûíäàìûç. “Ìàðèÿ” ¸íií æàñòàð øûðºàäû. ²î»ûð æåë, àøûº ê¾í. Òàìàøà. Øåðíèÿç Ñåðiìáåòîâ. Ðåäàêòîð. Àóäàíäûº ãàçåòòå. “Ñîöèàëèñòiê êîëõîçäû»” ðåäàêòîðû. Àïòàñûíà åêi ðåò, áåñ êiñi òâîð÷åñêèé ºûçìåòêåð. Îòûç àëòû æàñòà. ¶ø æûë ïàðòèÿ ìåêòåáií, îäàí á½ðûí îíæûëäûº áiòiðãåí. Ãåîðãèåâêà àóäàíûíàí. °»ãiìå æàçàäû. “Ëåíèíøië æàñòà”, “λò¾ñòiê ²àçàºñòàíäà”, àóäàíäûº ãàçåòàäà 1950 æûëäàí æàçàäû. “κ òåñêåí êiòàïøà” 1927 æ. îºè¹àñûíàí “Î»ò¾ñòiê ²àçàºñòàíäà” “Êiòàïøà ñûðû” äåï áàñûëäû. “Æiãiò ñûðû” “Ëåíèíøië æàñòà” ¾øiíøi á¸éãå 1957 æ. àëäû. “Æiãiò ñûðû” (¸»ãiìå). “Æûì îéíàó” ñàëòûí á½çäû (íà­ ðó­øåíèå ìîë÷àíèå). “ʼçäåði áàéûð¹û íàéçà¹àé ½øºûíûíàí àéðûëûï, ìàðæàí òiñiíåí øûººàí äûáûñû òàó ñóûíäàé ñàð­ºûðàï”... “̼ëäið ê¼ê àñïàí¹à ê¼çiì ò¾ñòi”, “Æàðà¹àí áóðàøà ò¼ìåíãi åðíi”, “²àðàºàò ê¼çäåði øàðàñûíàí øû¹à” “Àðìàíûìíû» ¼çåãi ñîë åêåí”, “ƾðåãiìå óëû ºàíæàðûí ºàäàé ò¾ñóøi åäi” (ºûç áà?), “Øàéºàëà áàñûï Ǹóðåø êåëåäi”. “Øîïàí ºûçû” (æà»à ¸»ãiìåñi) (áèûë æàçûë¹àí). “²àðàºàò ê¼çi”, “Àøó¹à ìiíãåí äîëû ¸éåëøå ê¼áiê øàøàäû”, “ʼêòåðäi äå (ø¼ïòi) òåêñåðiï æàòûð”, “̼ëäið á½ëຠñóûíäàé ºàðà ê¼çäåði”, “Òàíàóû æåëäi ê¾íãi ò¾»ëiêêå ½ºñàï æåëáiðåé áàñòàäû”, “±àøûº áîï ºàëàì áà ºàéòåì, äåï”, “µøàð àëäûíäà¹û ò½é¹ûíøà ò¾éiëå ºàëàäû”, “²ûç æ¾ðåãi òàéøà òóëàé”, “²ûðàòòàí îéûñà æ¾ãiðiï”, “´çåí ¸áæûëàíøà èðåëå»äåï”, “Ìåí ëàº, º½òºàð”, “Æîëáàðûñòàé”. 25/V. Ìàíàñîâ ²àëèáåê ¸»ãiìåëåði. 5 ìàðò ê¾íi. Íà÷. èíñïåêöèè Ñåðäàëîâ “Õàë æàºñû” äåï îòûðäû. Õàáàðëàäû. Ìåí °áåíòàåâ °óá¸êiðäi (÷ëåí áþðî, ñåêðåòàðü) àëà áåñiíøi ìàðòòà øû¹ûï êåòòiê. Æåð ºàðà, êåáó.

Îíûíøû ìàðò áåði æûëæûòïàºïûç. Ìàðòòû» àëòûñû ê¾íi ²àðàòàóäàí òàñ ê¼ìið ñàé àðºûëû àñòûº. Áîëìà¹àí æàé, îí åêi ìàøèíà “Á¼ãåí” ñîâõîçû àë¹àí ø¼ï, ò¼ðò ìàøèíà æåì, êîìáèêîðì, àðïà ¸ðò¾ðëi, áàñºà ¾ø òðàêòîð ñ¾éðåó ¾øií. ´çiìäiêi “Ì-72”. Áiç ¼òiï, îçûï êåòòiê Áàáàòà¹à ºàðàé. “Àéãåíå” ñîâõîç öåíòði, åêi ñîâõîç “Àë¹àáàñ”, “Á¼ãåí” øòàáû ñîíäà. Áàáàòàäàí ¼òêåíäå á½ëò øû¹ûï, ºàð æàóûï, æåë ò½ðäû. Áîðàí êåñiðiíåí ¾ø ëåãêîâîéìåí æåòi ñà¹àò (60 êèëîìåòðäi) çîð¹à æ¾ðiï áàðäûº. Áåò ºàðàòïàéäû. Áiðiíøi ðåò º½ì¹à áàð¹àíûì. Æà¹äàéûí áiëìåéiì. Ñåãiç ê¾íãå áàð ñòàðøèé øîïàíäû æèìàº, àéäàóäàí á½ðûí àºûëäàñïຠáîëäûº. Áiðຠáîðàí, îíû îòëîæèòü åòòiê. °áåíòàåâ àò àëà “30 æ. ²àçàºñòàí¹à” êåòòi... “Ìàë, îòàð ºàéäà, ºàíäàé, áië” äåï æiáåðäiê. ´çiì “Àë¹àáàñºà” êåòòiì (àòïåí). Ãë. âåòâðà÷ Áóðìèñòðîâ. “Êð. Íèâà¹à” (îí æåòi ìû» ìàëû áàð) æiáåðäiê, êåøêå áàñ ºîñïàºïûç. Ìåí ºàéòûï ¾ëãåðå àëìàé, 9-íäà ò¾ñ ºàéòà êåëäiì. Ñîë ê¾íi ò¾íäå òåìïåðàòóðà 32, ê¾íäiç æèûðìà, îí áåñ áîï ò½ðäû. ²àð ºàëû»äû¹û º½ìíû» ¼çiíäå ºûðûº, ºûðûº áåñ ñì. ²îé õàëi (ñîñòîÿíèåñi), ºîéøûëàð æàëîáûñû, ø¼ï (æåì áàð). Òî¹ûçû ê¾íi êåøêå êîëõîç, ñîâõîç äèðåêòîðëàðûí æèäûº. Á¼ãåííåí Øîºàíîâ “30 æ. ²àçàºñòàí”, Åñïàåâ “Êð. Íèâà”, Ñèçàåâ °áñåéiò çàìïðåä. “Àë¹àáàñ”, Áîðñûºáàåâ ¶ñåí ¼çi (ïàðòîðã) çàìïðåä. “Àë¹àáàñ” ñîâõîçû, ²àéòàíîâ çàâ. îòãîí. Á¸ðií æè¹àíäà, Ñèçàåâ º½ìäû áiëìåéäi åêåí. ²îéòàíîâ º½ìäû áiëãåíìåí, ½éûñòûðà àëìàäû. ¶ø ÷ëåí áþðî ¾øåóìiç åíäi ºîéøûëàðìåí (ñòàðøèé) ñ¼éëåñåéiê äåäiì. Ìàëäû àìàí àëûï ºàéòó øàðàëàðû, ø¼ï òàñó, æåì òàñó, 26 ìàøèíà áàð. Ñîë ñåãiç òðàêòîð – “²½ìêåíò” ñîâõîçû ñàòºàí ø¼áiíåí òàñó¹à êåëiñòiê. Àéäàó¹à æåòêåíäå ¸ð êîëõîç ïëàí æàñàñûí äåäiê. Ìûñàëû, ¸ð êîëõîç ìàðò ìàðøðóò áåëãiëåéäi. “Êð. Íèâà”, ìûñàëû, æèûðìà áåñ îòàð. Ìûíàó ê¼ï ºîðà, àøûº ºîðà...°ð êîëõîçäà ò¼ðò-áåñ êèëîìåòð ê¼øiï áàðàòûí æåð, áàð àäàì áàðûí òàçàëàéäû. Åêiíøi ïàðòèÿ àëäû»¹ûíû» îðíûíà ºîíàäû. Êåçåêòi ê¼øó, ºûñºàñû, á½ë æàéëàðäû ºîéøûëàð ºîë ê¼òåðiï ºàáûëäàäû. ²½ìêåíòòåí æ¾ç åëó òîííà ø¼ï àëìàº. ؼái ê¼ï, æàºñû. Áiðຠòàñè àëìà¹àí. Æèûðìà ò¼ðò ãðóçîâèê, ñåãiç òðàêòîðìåí åêi ðåéñ òàñûï ø¼ï ¸êåëäiê. Á½ë 13-ê¾íi, 14-íäå ºàð åðè áàñòàäû. Ò¾íäå 37 ãðàäóñ ñóûº. ²àð îí, îí áåñ ñì.

Ò¼ìåí ò¾ñòi. °áåíòàåâïåí ºàéòàð æîëäû áàðëàäûº. Æóñàí àøûëûï ºàïòû. ²½ì¹à ºàðà¹àíäà. Îí áåñi ê¾íi ºàéòà ºàéòòûº. ¶ø âåçäåõîä ëåãêîâîéìåí æ¾ðãåìiç. Êåéií ¸óå á½çûëûï, æåëäåòiï ºàð æàóäû. Åêi êì ¹àíà æ¾ðäi. Ìàøèíàíû òàñòàï òàðòòûº. Æåòi àäàìáûç. Àëòû êèëîìåòð. Àëòû ñà¹àò æ¾ðäiê. ƾðå-æ¾ðå Á¾ðêiòòi æîíûíàí êåøêi ñà¹àò ñåãiçäå “Æäàíîâºà” çîð¹à æåòòiê. Çàâìàã ¾éiíå àïàðûï, øàé áåðäi. Ѽéëåóãå çîð¹à æàðàéìûç. Àçàíäà 16-ê¾íi ºàð òà¹û ½ðûï ò½ð. ´çãåëåðãå ìàøèíàíû ¸êåëi»äåð äåï, ¼çiì àòïåí ²½ìêåíòêå òàðòòûì. Êåëóiì (áîðàí, æåë) ðàöèÿ óàºûòû ¼òiï êåòiïòi. Åðòå»ãå ê¾òó êåðåê. Ò¾íãi îí áiðäå Ñàðáàñºà, àóäàí øòàáûíà êåëäiì. Îáêîì Æàðºûìáåêîâïåí ñ¼éëåñòiì. “Íå êåðåê?” äåï ñ½ðàäû. Ïàëàòêà, æåì (ºîñûìøà) äåäiì. Îáëûñ ïàëàòêà æ¸íå æ¾ç òîííà æåì æiáåðäi. Àäàìíû» ñ¼çi iñiìåí ñàé áîëó êåðåê. Øîºàíîâ (“Àë¹àáàñ” ñîâõîçû) ñîëàé øû¹àð äåéò½¹ûì. Êåéií îëàé áîëìàé øûºòû. Îí æåòiñi ê¾íi àðòûìíàí ìàøèíà æåòòi. ²îéäû» á¸ðií àéäàï áåðiïòi Øîºàíîâ. Íåãå àºûëäàñïàéñû»? ²îéøûëàðìåí êå»åñêå ¼çi êåëìåãåí, ø¼áií æåòêiçáåãåí. Ñàðáàñºà òà¹û áàðäûì. Îí ñåãiç, îí òî¹ûç, æèûðìà, æèûðìà áið ê¾íäåð áîðàííû» å» ºàòòû áîï ò½ð¹àí ê¾íi. Øîºàíîâ êåëäi. Æàºñû äåäi. Ìàêàðîâïåí ñ¼éëåñòiì. Ïðîâåðèòü åòïåê, òà¹û àéòïຠáîëäûì. Ìàë Ìûðçàáàé¹à øû¹ûï ºàë¹àí, îòàð áàñû æåòïiññåêñåí ºîé ¼ëãåí. “Àºá½ëດ ôåðìàñûíû» ºîéøûëàðûíà êåëñåì, äið-äið, ºîéûíäà òàáà íàí, ºàð æåï æ¾ð. ¶éëåði êåòiï ºàë¹àí. ²îéäû» ¾ñòi ºûðàó. Ûñìàéûëîâ ãðóçîâîéìåí æåì àïàð¹àí. Ìàøèíàëàðûìåí ê¼øiðiï æiáåðãåí. Æèûðìà áið, æèûðìà åêiñiíäå Ѹëiì áàðäû. ²ûðûº êã ñàðû ìàé, îòûç êã êîëáàñà, åêi æ¾ç íàí. “Á¼ãåí” êèiç ¾é, ø¼ï ºûðûº òîííà àëäûº. Ѹëiì ê¼ìåãi. Æûëû ¾é. Ìàëäû å» ê¼ï àïàòºà “Á¼ãåí” ñîâõîçû – ¾ø ê¾íäå åêi ìû» áàñ ºîéäû øû¹ûí åòòi. Òåç êîìèññèÿ æàñàäûº, ñàíàòòûº. Áið ìû» ò¼ðò æ¾çi áîðàíäà ¼ëãåí. ²îé æ¾ðå àëìàé ºîéäû. “²½ìêåíò”, “Êàëèíèí” ºîðàëàðûí àëäûº. Ïàëàòàíû òiêòiðiï àëûñòûº. Ñ/ñîâåò áàñòû¹û äèðåêòîð¹à á½ëàéøà ê¼ìåêòåñïåéiê äåï àéòòûð¹àí. Ñàìîëåò àëà (Ѹëiì åêåóìiç) áið ê¾í àðàëàäûº áàð ¼ëêåíi. Ѹëiì: æèûðìà ò¼ðòi ê¾íi õàò æàçûï øàºûðòûï, ìàøè­ íàìåí øûºòûì. Àëòû êèëîìåòð æ¾ðiï ò½ðûï ºàëäûº.

Æàÿó òàðòòûº. “Àë¹àáàñ” ñîâõîç äèðåêòîðû Ñàëäûðáàåâ Ûáûðàé (á½ðûí ñåêðåòàðü ÐÊ áîë¹àí). Êåëäiì, áiðåói ìåíi òàíûìàäû. Øåøiíäiì, çîð¹à òàíûñòû. Áåãiìáåòîâòi ñ½ðàäûì. “Àéãåíåãå” êåòiïòi. Æîë¹à øûºòûº. Æîëäà òðàêòîð ñûíûï æàòûð. Ðàöèÿìåí Øûìêåíòêå ñ¼éëåñòiì. Øîë຺îð¹àí¹à áàðóûì êåðåê... Òðàêòîð êåòòi äåï õàáàðëà¹àí. Îë àäàñàäû. Åêi æà»à òðàêòîð “Ñ-100” êåëäi. Ìàêàðîâ òàïñûðìàñûìåí. Âðà÷ Ò¾ðêiñòàí ºàëàñûíàí áàð¹àí ê¼ìåêêå. Êåøêi áåñòå Àéãåíåãå æåòêiçäiê (åêåóií). Àëòûäà (êåøêi) æîë¹à òàìຠ¸çiðëåòiï àëäûº. ²àé æîëìåí æ¾ðìåêïiç... Àºûëøû ê¼ï. Åêi æîë áàð. Ѹëiìäåð ñî»ûíàí æ¾ðó áàð. Áàòûðáàé æîëû æ¸íå Òàñòû¹à áàðàòûí ñóûº æîëäàí àñàòûí æîë. Áåñ ãðóçîâîéäû, áið “Ñ-100”, “Ãàç-63” (ãðóçîâîé) àëûï, ¼çiì Áàòûðáàé æîëûìåí êåòòiì. Ìàêàðîâ áàð ìåðû æàñà, ñïàñàòü åòi»äåð äåãåí (Ѹëiìäi). Êåøêi àëòûäà æ¾ðäiê. Ò¾íãi ¾øêå äåéií. Ñà¹àòûíà îí áåñ êèëîìåòðìåí æ¾ðiï îòûðäûº. Ñóûº, îòûðûï áîëìàéäû. Òîºòàäûº, åêi òðàêòîðøû, øîôåð ò¼ðòåóìiç ñåêñåóië æèûï îò æà¹ûï, æûëûíûï îòûðäûº. Ñà¹àò áåñòåí òåê òà¹û æ¾ðiï êåòòiê. Áið ñà¹àòòàí ñî» òåãiñ æåðãå êåëiï åê – æåð îéûëûï êåòòi, ìàøèíàìûç ò¾ñiï êåòòi. Øû¹àðàì äåãåí “Ñ-100” ¼çi áàòòû, àëäû ò¾ñiï êåòòi. Ñåêñåóië æèäûº, òðàêòîð òiñòåði àðàñûíà ñàï, áið æàðûì ñà¹àòòà çîð¹à øûºòûº. Òà¹û ìèäàé æàçûº äàëà¹à êåëñåê, “Ãàç-69” áàòûï æàòûð. Ñîçຠðàéèñïîëêîì ìàøèíàñûí Áåãiìáåòîâ ìiíiï êåò­êåí. Åêi êiñi iøiíäå æàòûð – øîôåð æ¸íå Àõìåòîâ çåì­ëåóñòðîèòåëü. Ò¾íãi îí åêiäå òû¹ûë¹àí. Ñîíäà Ѹëiì åêi êiñiíi åðòiï, áåñ êèëîìåòð æ¾ðiï ñåêñåóië içäåéäi. Èò äàóñûí åñòèäi. Ìûëòûº àòàäû. Åêi èò ¾ðåäi. ¶éãå æåòåäi. Ñàðûñó øàðóàñû åêåí. °éåë ò½ðûï êèiíiï, ê¼ðïå ñàëûï, øàé ºàéíàòûï áåðåäi. Ñåêñåóië àðºàëàï êåëåäi åêåí. Ò¼áåãå øûº­ñàì, òàíûìàéäû, áåòiìiç òiëiíãåí ê¾éäå. “Àéíàëàéûí Ìàíàñîâïûñû»?!” ²îéøû òàìຠiñòåéäi. Åò æåï øûºòûº. Øó æà¹àñûíà æåòòiê. ؼï àðòºàí ìàëøûëàð ºàòºàº­ ïåí ºàéòûï êåòiïòi. Øîë຺îð¹àí­¹à ðàöèÿìåí ñ¼éëåñòiê. ²àéòòûº. 27 ìàøèíà, áåíçîâîç æ¸íå ñåãiç ìàøèíà áàòï຺à êiðiï ò½ðûï ºàë¹àí. “ÄÒ” ìàøèíàëàð­äû øû¹àðà àëìàéäû. Áiçäi» òðàêòîð àðòòà ºàëûï ºîé¹àí, ñîíû àëäûðäûº. Åêi òðàêòîð áîëäû. ʾí ñóûòòû, æåð ºàòòû. Ñèûðøû ¾éiíå áàðûï äåìàëäûº. Òðàêòîð ¾íi... Åêi æà»à “Ñ-100” òà¹û

êåëåäi. “Ýíãåëüñ” ñîâõîçûíàí åêåí. Ò¾íãi ¾øêå äåéií îòûç áåñ ìàøèíàíû øû¹àðûï êåï, ºàë¹ûï êåòiïïií. ƾðiï êåòiï òà¹û áàòà áàñòàï åê, òåç øûºòûº. Ñîäàí åêi êèëîìåòð, ¾ø-ò¼ðò êèëîìåòð æ¾ðåìiç äå òûíû¹àìûç. Ѹëiì èòåðåìiç äåéäi. Æèûðìà-îòûç àäàì èòåðåìiç äå øû¹àðàìûç. ¶ñòiìiçäåí ñàìîëåò ¼òòi. Àº ø¾áåðåê ëàºòûðäû. Òðàêòîð, àçûº êåëäi. Áåãiìáåòîâ òóðàëû áåëãi åòi»äåð äåãåí åòòiê. ƾç åëó ìåòð æåðãå ñåêñåóië ñûíäûðûï, æîë ñàëäûº. Æåð åðiãåí, àÿºòà âàëåíêè. Øòàáºà îòûç áåñ êèëîìåòð ºàë¹àíøà æ¾ðäiê. Áåíçèí áiòòi, òîºòàï ºàëäûº. Æèûðìà æåòi êèëîìåòð øòàáºà äåéií. Ѹëiì ºàë¹ûï êåòêåí, áiç æàÿó êåòòiê. ¶ø, ¾ø æàðûì áîëäû, æåòêiçåð åìåñ. Àõìåòîâ åêåóìiç æ¾ðiï êåëå æàòûï ½éûºòàéìûç. Æàðûº... “Àë¹àáàñ” ñîâõîçû – Ñàëäûðáàåâ åêåí. Ѹëiìãå áàð äåäiì äå, º½ëàäûì. Àÿ¹ûì ºûï-ºûçûë, ìàçîëiì ºàíû øûººàí. Ѹë äåìàëäûº. Ѹëiì ñîíäàé çäîðîâûé. “Äàâàé, îòàðäû àðàëàéìûç” äåäi. Ìûðçàáàé äàëàñû. Áàòïàº, ºîéäû» àÿ¹û òîëàðñàºòàí áàòàäû. Òîºòàòòûì. Øîë຺îð¹àí¹à æåòòiê, ²îëäàñáàåâºà êåëäiê. Îí áið àäàììåí Ѹäóàºàñîâ êåëäi. ²îñïàìáåòîâòi Ѹäóàºàñîâ òû»äàäû. 11 ìû» îòõîä, “²½ìêåíò” ñîâõîçû åêi ìû» áåñ æ¾çäåí (25 ìàðòºà äåéií) êåëãåí åêåí. Àïðåëüäi» áiðiíäå îí áið ìû» áîëûï øû¹à êåëäi. Àäàìäàðûí á¼ëäi. Áiçäi» ìàëäû ¼çi ê¼ðìåê áîëäû Ѹäóàºàñîâ... “Êàëèíèíäi” ê¼ðäiê. Áið îòàð¹à êåëñåê, áið àðáà ø¼ïòi ºîðàíû» ò¼áåñiíå ñàëûï, ¼ç ºîéûíà áåðiï, ¼çãå ºîé¹à áåðìåé ºîé¹àí. ²îñïàìáåòîâêå: Øàÿííû» áàðû áàð, á¼òåí æåðäå äå áiðຠø¼ï áàð, ò½çû áàð, æåìi áàð, ñó æûëûòûï áåðiï æàòûð. Ñèñòåìà¹à êåëòiðãåí (ê¼øó) äåï ºàòòû ½ðûñòû. Á½ëàð á¼òåí àóäàíäà, ñåíäåð ¼ç æåði»äå îñûíäàé ðåòñiç äåäi. “²½ìêåíò” ¼ëiìií òàñûï æàòûð, æîë áîéû ê¼ðiï áàðäûº. “Ìà¹àí êîëõîç ìàëûí ê¼ðñåò” äåäi. Ñàëûñòûðàäû äà ½ðñàäû. Ìåí Ѹäóàºàñîâºà àéòòûì, ¼çiì, ¼ç àóäàíûì áîëìàñà, áàðìàéìûí äåäiì. Á¼ëåê êåòòiì. ²îéøûëàð ìåíi, °áåí­ òàåâòû áiëåäi, îë Ñîçຠøîïàíäàðû ²îñïàìáåòîâòi áiëìåéäi, òàíûìàéäû åêåí. ²½ìêåíòòi» ñîðû àëàóûçäûº, ò¾íäå åêi êiñi “Ѹäóàºàñîâ ñiç áå?” äåï ñ½ðàäû. Åêi æàëà»äà¹àí áið ºó. Áið ñà¹àòòà ¾ëãiðãåí, áið óûñ àðûç ºà¹àç. Áiðåóií áiëåì – ïüÿíêåø Êåíæåáåêîâ. “Øîïàí åäiê!” äåï àðûç áåðiï ò½ð. Àòûí ¼çãåðòiï øîïàí “Ê¾øiêáàåâïûí” äåäi Êåíæåáåêîâ. Ѹäóàºàñîâ ê¾íi áîéû îºûäû. Òåãiñ Ó¸éäàíû, Òîºáåðãåíîâòû æàìàíäàéäû.

Ñîë æåðäå ¾éëåíãåí ¸éåëiíi» à¹àñû ï¸ëåºîð àäàì åêåí, ïîëåâîä åêåí. Ñîíäàé àðûç. Ѹäóàºàñîâ æèíàëûñ æàñàäû, áåç ïîâåñòêà äíÿ... íåíi ºàëàé ½éûñòûðäû», ñåí ñ¼éëå äåäi. Òàøøàáàé ñóûíàí ¼òêiçåð êåçi åäi, òåç æåòåéií äåï êåï æ¼íåëäiì. Àéòºàíäàé, ¼òêiçãåëi æàòûð åêåí. Æû»¹ûë ¸çiðëåòòiì. “²½ìêåíòòi»” äèðåêòîðûìåí êåëiñiï, àëòû à¹àø àëûï ê¼ïið æàñàòòûì. “Êð. Íèâà” iñåêòåí áåñ îòàðäû ¼òêiçiï ºîé¹àí åêåí, îíû äà á½ðäûì. Øàÿíäà áþðî ì¾øåëåði ñïàÿííûé ñâÿçi áàð. Òàïñûðìàñû îðûíäàëàäû, áiðëiãiìiç áîëìàñà, îñûíäàé áîëìàéäû äåäi. Àóäàí¹à æèíàäû Ѹäóàºàñîâ. ²îñïàìáåòîâòi æèûðìà àëòûíøû àïðåëüäå îáêîì áþðîñûíäà àëäû. Îíæûëäûº áiòiðãåì. Àðìèÿäà âîåííûé òàíêîâûé ó÷èëèùåäå. Ïàðòêîì, 49-æûëû ìàðòòà, æèûðìàäà ¸ñêåðäåí ºàéòòûì. Òåëiêáàåâ Èñà ø¼ï òàñóäà, áþðî ì¾øåñi, ê¾íi-ò¾íi iñòåäi, äàëàäà äà æàòòû. Îí áiði ê¾íi ê¾í-ò¾í òàñûäû. Ò¼ðò ÷ëåí áþðî ñîíäà áîëäûº. Æåì, ºîðà, ø¼ï æ¼íiíäå Ѹëiì. ²îñïàìáåòîâ îíû ¸äië ñ¼éëåìåäi äåäi. Íàîáîðîò, ìåíi» æ¸éiìíàí áið àóûç êåìäiêòi àéòïàäû. Ѹëiì Ûñìàéûëîâ åêåóìiç ñòðîãèé âûãîâîð àëäûº. Ò¾ëêiáàñ, “Êèðîâòà” äà iñòåãåì. Êîìñîìîëåö “30 æûëäûºòû»” øîïàíû, áàëà áîðàíäà “Àºìà»äàéëûìäû” æàòºà àéòûï æ¾ð åêåí. 26, 27/V. Ò¾ðêiñòàí. ²àçiðãi ê¼ï ¸»ãiìå, ºàì-ºàðåêåò êîëõîçäàðäû», ¸ð áàñºà øàðóàíû» ñîöîáÿçàòåëüñòâîñû æ¼íiíäå, ñîíû îðûíäàó æ¼íiíäåãi ñ¼ç å» ¾ëêåí ñ¼ç. °çië ñ¼çäåð: 1) ²àðæàó àéòºàí áið àðຠiøåòií ¼êië æ¼íiíäå: “°êåë ºàòûí, ¼çiìiçäi» áàëà åêåí-àó!” äåãåíi. 2) ľéñåíáåê òóðàëû: ¸éåëií òðàìâàéäàí º½ëàäû» äåï ½ðàäû, îíû ÷èíîâíèê (ó÷èòåëü) ôîðìàñûíäà áîëñà äà ¸êåñi ½ðàäû. °êåñií ïàøøà àäàìûí ½ðàñû» äåï ïîëèöåéñêèé ½ðàäû. 3) Áàºûòºà ºàéäà áàðàñû» äåãåíäå, ûíòûì຺à áàðàì äåïòi. Àòàêå» àéòóûíøà: 1) Ìàºòàíû æåð áåòiíå òåãiñ øû¹àðûï, áið ðåò òû»àéòºûøïåí ºîðåêòåíäiðó. Èþíü iøiíäå æ¸íå åêi ºîðåêòåíäiðó, îí áåñiíøi èþëüãå äåéií áið ºîðåêòåíäiðó.

̾êàðàì àéòóûíøà, Êåíòàóäû» áàð ñòðîèòåëüñòâîñû Ëåíèíãðàä, Ìîñêâà Ãèïðîöâåòìåò ìàìàíäàðûíû» ïëàíû, ÷åðòåæi, ýñêèçäåði áîéûíøà ¹àíà ñàëûí¹àí. Ñîíäûºòàí ¸ðáið ò½ð¹ûí ¾é, êå»ñå, êëóá, ìåêòåï, êèíî, ëåêòîðèé – á¸ði äå, çàâîä ¾éëåði äå, ¸ðáið æà»à êâàðòàëäà¹û ãîñòèíèöà, Äâîðåö ïèîíåðîâ, æà»à êâàðòàëäàð, æåêå îñîáíÿêòàð ê¼ðêåì, àðõèòåêòóðíî-ãðàìîòíî àëûí¹àí. Á½ðûí¹û Àùûñàé êîìáèíàòûíû» æàë¹ûç ºàáàò ½çûí æàëïàºàé ¾ëêåí ¾éi ºàçið åñêiðiï, àíñàìáëüäi á½çûï ò½ð. Æàºûíäà îë ñíîñºà êåòåäi. Ñîë øåáåð ºèþëàñºàí ¾ëãiìåí iñòåëãåí æàéäû ¸ð ¾éäi» àëäûíäà¹û îþëû, áîÿóëû øàðáàºòàí, èçãîðîäü (áàºòàð àéíàëàñûíäà¹û) ïàëèñàäíèê, ïåðåãîðîäêà, çàáîð ìåòàëëè÷., îãðàæäåíèåëåð äå òåãiñ, ºàëàé áîëñà ñîëàé åìåñ. Òåìið ºîðøàóëàð áèiê, áà¹àíàëàð àðàñûíäà ¸äåìi ê¼ðiíåäi... Áàºòàð ïàòøà ñàðàéëàðûíû» àéíàëàñûíäàé. Áàºòàðäà¹û ñêàìüÿëàð, îðíàòûë¹àí ã¾ëñàòàð ëàðåêòåð äå ¸äåìi. ´òå áà¹àëû í¸ðñå – ºàëàíû» ê¼ãi, ¸ð ê¼øå à¹àøû ¼òå ½ºûïòû, ê¾òiìäi îðíàòûë¹àí. °ð ºîðàäà æ¾çiì, ¼ðiê, àëìà æåìiñòåði ¼ñå áàñòà¹àíû ê¼ðiíiï ò½ð. Å» ¸äåìi í¸ðñå – ã¾ë-ã¾ëäåðäi» îðíàòûë¹àí, åãiëãåí ¾ëãiñiíäå... Îðòàäà¹û ã¾ëäåð àéíàëàñûíäà òiêòåï ¼ñêåí ½ëïà äà òû¹ûç áið ¼ñiìäiêòåð äå áàð. ʼøåëåðäi» æàðûìû îäíîñòîðîííåå äâèæåíèå, êåéáiðåóiíäå äâóñòîðîííåå äâèæåíèå. 1) Ïóëüìîïðîâîä, Õàðèòîíîâ Ìèõàèë Èâàíîâè÷ îò îáîãàòèò. ôàáðèêè. 2) Êðàéíåå ëåâîå ... 3) Õàíòàãèíêà, ÃÝÑ (äûì): òåïëî è ãîðÿ÷åå âîäîñíàáæåí. ñ îñåíè (áóäåò), óäåøåâèì êâàðòïëàòó (îòîïëåíèå, ãîðÿ÷àÿ âîäà), ñíèæàåì êâàðòïëàòó. Âñå 8 êîòåëüíûõ áóäóò ëèêâèäèðîâàíû. 4) Çàâîä ýêñêàâàòîðíûé, ìàñòåðñêèå îò íåãî ... 5) Ñîâìåñò. ñòð-âî êîìáèíàòà, òðåñòà. 6) Ãîðîä ðàçäåëÿåò æåëåçíàÿ äîð. è íà÷èíàåòñÿ ïëàíîâàÿ çàñòðîéêà. Çäåñü áîëåå äâóõ äåñÿòêîâ óëèö. 7) Áóäóùèé ïðîñïåêò Ëåíèíà – òèïè÷íî Ëåíèíãðàäñêèé ïðîñïåêò, äëÿ âåëîñèïåä., äåòêîëÿñîê çàêëàäûâàåòñÿ îí. 8) Ïðèêëóáíàÿ ïëîùàäü, ãäå áóäåò Äâîðåö êóëüòóðû ñ ïàìÿòíèêîì Ëåíèíó. 9) Áóäóù. öåíòð. ïðîñïåêò Ëåíèíà, íîâûé ïàðê äî øåñòíàäöàòè ãà.

ºàòàðäàí à¹àøòàð îðíà¹àí. Àðàëàðûíäà òðîòóàð, øåòiðåêòå àðûº-àðûº. Á½ëàð òåãiñ öåìåíò àñòàóøûëàð¹à á¼ëåíãåí. Åêi ê¼øå øåòiíäåãi åðåñåê à¹àøòàðäû» æàïûðàºòàðû òàð ê¼øåäå åêi æàºòàí æàëáûðàé ñîçûëûñûï, æ¸éiëiñiï òèiñåðìåí áîëûï ò½ð¹àíû äà áàð. Àäàì ¹àíà åìåñ, ìàøèíàëàð äà ê¼ëå»êåìåí æ¾ðåðëiê. À¹àø – à¹àø ¾øií ê¾ðåñ ê¾øòi. Áið à¹àø ê¼êòåìåé ºàëñà, îë ×Ï äåñåäi. ²àëà áàñòûºòàðû Ûäûðûñ Òiëåóáåðäèåâ ñèÿºòû æîëäàñòàð. Áèûë ìîðîæåíîå ñàòóøûëàð ¼ç ñóëàðûí (ò½çäû ñóäû) ò¼ãå áåðó àðºûëû áiðíåøå à¹àøòàðäû» ò¾áií á¾ëäiðiï æiáåðiïòi. ʼøå áîéëàðûíäà – òðîòóàð áîéûíäà ¸ð æåðãå ìóñîð ê¾áiñi – òåìið øåëåãi ò½ð... °ðáið ¾é àäàìäàðû ìóñîðëàðûí îñû¹àí ¸êåï òàñòàéäû. ²àëà ¼çi òàçàðòûï ò½ðàäû. Ïàïèðîñòû æåðãå òàñòàìà äåãåí òàáëè÷êàëàð æàçûï ºîéûñïàº. Ñåíái ê¾í êåø îí åêiäåí ñî» æàÿó ºàéòòûº. ʼøåäå ìàñòàð æîº. Àíäà-ñàíäà ¾ø-ò¼ðòòåí ê¼ðiíãåí æàñ æiãiòòåð – ìàñ åìåñ, æàé ¹àíà ñåéiëäå æ¾ðóøiëåð ê¼ðiíåäi. Òåàòðäà êåøåãi ëþáèòåëüäiê ñïåêòàêëäi ê¼ðóãå, êåøêi êîíöåðòòi òû»äàó¹à æèûë¹àí ºàëà õàëºû òiïòi ñ¾éêiìäi. Æàºñû êèiíãåí, òàçà, ñåðãåê, ì¸äåíèåòòi æ¾çäåð àíàëàðäàí, ¸êåëåðäåí, ¸ñiðåñå æàñòàð àæàðëàðûíàí áàéºàëàäû. Ëåêòîðøû çàëû º½ëàìàëû, êå» îðûíäàðû, ºàòàðëàðû æàºñû. °ñiðåñå çàíàâåñ... ºûçûë áàðºûò. Ñàõíà ðàìàñûíû» æèåêòåði àëòûíøà áîÿë¹àí îðíàìåíò. ²ûçûë øûìûëäûºòû» åòåãi äå îðíàìåíòòi, ê¼ï ¼ðíåêòi – ñ¾éêiìäi ºàëûïòàí¹àí. Ñàõíà æàººà ºàðàñà», ê¼»iëãå óþò, ê¼ðêåì, ¼íåðëi, ¾ëãiëi æàé ໹àðû òàíûëàäû. Àäàì¹à áàðëûº àìàíäûº, òûíûø òîºòûº, òàòó æàðàñòûº ñåçiìäåðiíäåé ¸ð àëóàí íàðÿäíî-ïðàçäíè÷íûé ñûïàéûëûº òàíûòºàíäàé. Êåëóøi æàñòàð ê¼»iëií òûíûøòàíäûðà, æàäûðàòà ò¾ñåòií ñûïàéû ìåêåí ñûïàòû áàð. ʼøåëåðäå ê¼çãå å» àëäûìåí ò¾ñåòií à¹àøòàð, ¾éëåðìåí ºàòàð, èçãîðîäü, çàãîðîäêà, ïàëèñàäíèê, ðåøåò÷àòûé çàáîð, îãðàæäåíèåëåð ì¾ëäå òàìàøà. Á½ëàðäû» á¸ði å» ¸óåëi òåê æåðãå øàíøûë¹àí øòàêåòàëàð åìåñ. Àëàñà, òàñ ôóíäàìåíòêå îòûð¹ûçûë¹àí øàðáàºòàð. Ƹíå ñîë ôóíäàìåíòòå ¸ð àëóàí áèiêòiãi, ò¾ðëi ºûðû áàð òàñ áà¹àíàëàð îðíà¹àí. Îëàð êåéäå áèiêøå æ½ìûðëàó, ê¼ái ºûðëû áèiêøå áà¹àíà. Àë àðàëàðûíäà¹û ê¼áiíøå à¹àøòàí æàñàë¹àí áîÿóëû øòàêåòà íåìåñå òåìið òàÿºøà øàðáàºòàð... Îñûíû» à¹àøû, òåìiði áîëñûí á¸ði äå ¸ði áîÿóëû æ¸íå ¸ði ¾ëãiëi. ʼáiíøå åêi

áà¹àíà àðàñûíäà îéûëà ò¼ìåíäåé áàðûï øåòòåði áèiêòåéòií áið ¾ëãiäåí. Ñî¹àí ºàðñû òà¹û áiðiíi» îðòà ò½ñû ä¼»åñòåíå áåðåäi. Îíû» øåòòåði àëàñàðûï, áà¹àíàëàð¹à ñ¾éåíåäi. Èðåêèðåê áîï ºàòàð ò¾çåãåí øàðáàºòàð äà áàð... Ñîíäàé ¸äåìi ºîðøàóëàð ºàëà ïàðêiíäå, ã¾ë áà¹ûíäà, òà¹û òàëàé îðûí-æàé êå»ñå, ìåêåìå, êiòàïõàíà, ñòîëîâàÿëàðäà ê¼ðiíåäi. °äåìi, ìîë ºàëû» áຠìåäèöèíà æàéëàðûí ºîðøà¹àí. ²àëû» ê¼ê àðàñûíäà áîç¹ûë æèäå (æèãäà) á¼ëåêøå ê¼çãå ò¾ñåäi. Îë ìàìûºòàé, ã¾ëäåé á¾ði ¸çið... Ìà»ûíàí ¼òå áåðñå», ¸äåìi õîø èiñií ໺ûòàäû. Á½íäà ñòîëîâàÿ äà æàºñû... Ôîíòàí, ôîíòàíäàð äà ê¼ï. Áàññåéí (æûëû ñóëû – ñóûºòà äà ò¾ñiðå áåðiëåòií ì¸äåíèåòòi áàññåéí) ºàëàíû» îðòàñûíäà áîëìàº. ¶éëåð ê¼ï ¾ëãiëi... °ñiðåñå ò½ð¹ûí ¾éëåð. Ëåíèí ê¼øåñiíäåãi êîòòåäæäåð ¼çãåøå ñ¾éêiìäi. ̾êàðàì ï¸òåði ñîíû» áiði – åêi¾ø ýòàæäû ìàíñàðäàëû (ºûçûë ÷åðåïèöàìåí æàïºàí) îñîáíÿê... ºîðàñûíäà æåìiñ (¾çiì äå áàð), á¼ëìåëåði êiøiëåó, àëàñàëàó áîëñà äà óþòíûé. Àë ê¼ï êâàðòèðëi ¾ëêåí ¾éëåð òåê êîðîáêà åìåñ, íå á½ðûøòàðû, íå øàòûðëàðû íåìåñå ïîäúåçä ôàñàäòàðû ¸ð àëóàí ¼çãåøåëiêòåðäi ໹àðòàòûí ¸ðò¾ðëiëiêòåð áàð. Æåêåøåëåðäi» ¾é ñàëóûíà ºàëà ïðîåêò îðíû äà ê¼ï áåéië áåðåäi... Òèïîâîé ïðîåêòòåð áåðiï, àºûë-ì¸ñëèõàò æàñàéäû. Êåøå ñîíäàé ¾éëåðäi» ¾ëãiëåðií ê¼ðäiê. ²àçàº, óêðàèí, îðûñ ¾éëåði äåï á¼ëåðëiê àéûðìûñ æîº. Á¸ði äå áຠiøiíäå, á຺à ê¼ìiëãåí êiøiëåó àëàñà îñîáíÿêòàðäà ò½ðûï æàòºàí ºàçûíàëûº ¾éëåð ò½ð¹ûíäàðûìåí ºàòàð, æåêåøåëåð ¾éëåði äå àíñàìáëüäi á½çà ºîéìàéäû. Îëàð äà åêi-¾ø ò¾ðëi òèïîâîé ïðîåêò áîéûíøà øàòûðûí, âåðàíäàñûí, ¾é àëäûíäà¹û áàó øàðáà¹ûí º½ð¹àí. ²àëà ñàëäûð¹àí ¾ëêåí ¾éëåðäi» á¸ðiíi» ºîðàñûíäà ê¼ê æåìiñ áàºòàðû æ¸íå ¸ñiðåñå áàëàëàð ¾øií º½ì (ºîðøàóëû àëàñà ¼ñiìäiêòåðìåí ºîðøàóëû) ïëîùàäêàëàð... îíäà îðòàäà ñòîëèê æà¹àëàé àëàñà áåñåäêàëàð... Áàëàëàð ¸ð ºîðàäà ¾ëêåí­ äåðäi» ûºûëàñ, ºàìºîðëû¹ûí ê¼ðiï, ïàéäàëàðûí ñåçåðëiê. Æàëïû ñûðòòàé, iøòåé òàíè êåëå á½ë ºàëà ¸ëäåáið ì¸äå­ íèåòòi, ¼íåðëi, ï½ëäû Åâðîïàíû», íåìåñå ¾ëãiëi Øû¹ûñ­òû», íå ºàëñà øåòåëäiê ê¼ðêåì ºàëàíû òàíûòºàíäàé. Ñîíû­ ìåí ºàòàð, ¼ç Îòàíûìûçäà ²ûðûì, Êàâêàçäà¹û êóðîðòñàíàòîðèé ºàëàëàðûí ໹àðòºàíäàé áîëàäû.

Ê¼ï ¾éëåðäi» ºîðàëàðûíà òåê ïîäúåçäíîé ïóòü åñåáiíäå àñôàëüòòi òàð æîëäàð êiðå îðàëàäû. Îíûñû ºîðàëàðäà ìàøèíàëàð òåãi æ¾ðìåñií, æàÿó¹à æà¹äàé áîëñûí, áàëàëàð ìàøèíà æîëûíàí àóëàº, òûíûø áîëñûí äåãåí çàáîòàíû ໹àðòàäû. Á½ äà Åâðîïàíû» êåéáið æà»à ¾ëãiëi ºàëàëàðûí åñêå ò¾ñiðåäi. Ìûñàëû, Èíäèÿäà Ïåíäæàá øòàòûíäà ñàëûí¹àí æà»à îðòàëûº ºàëà ×àíäèãàð îñûíäàé åäi. Êåé ê¼øåëåðäå ìàøèíà-ê¼ëiê àòàóëû ì¾ëäå æ¾ðìåéäi – òàð... Îíäà òåê ãàçîíäàð, êóñòàðíèêòåð, àëàñà ¼ñiìäiêòåð ¹àíà áàð – îíäà àíàëàð, áàëàëàð æ¾ðåäi, àëà»ñûç æ¾ðåäi, òûíûñ àëàäû. Øà»-øóäàí (ìàøèíà øóûíàí) àóëàº, ¸äåéi óþòòû ò½ð¹ûí ¾éëåð ê¼øåëåði º½ðûë¹àí. Áàðëûº æåð-ä¾íèå òûðñûëäàï, ñûòûðëàï, æàðûëûï æàòºàíäàé, îë øåãiðòêåëåðäi», ºàðà øåãiðòêåíi» ñûòûðûíàí ñîëàé. Íåìåñå áàð ¸ëåì øûòûðëàï øûðûëäàï, òûíûì òàïïàé áåçåêòåé ¾í ñàëûï ò½ð¹àí ò¸ðiçäi... ²à»áຠñåêiðåñåêiðå ½øàäû. ²àéòûï æàðûñûï, áiðií-áiði áàñûï îçûï øàïºûëàéäû. Øàºïàëû òàò æåëäi» ºàòàëäàíà ºóàëàé ¾ðãåí åêïiíiíåí êåéäå ¸ëäåíåãå æàáûñà... æ¼íåëåäi. Ñàð æà¹àë æàñ á¼êòåðãi, æàñ ºàðຽñòû» ºèñûº ò½ìñû¹û ºûðûíäàé ºàðàéäû. 29/V. Ðàáî÷èéëåð ¾éií àðàëàäûº. 1) Æàðûìáåòîâ Àìàíæîë åëó áiðäå. Øàõòàäà îòûç æûë. Àùûñàé, Ìûð¹àëûìñàéäà, Øàÿí, Ñîçàº. Îòêàò÷èê, çàáîéùèê, êðåïèëüùèê, íà÷. ñìåíû, ïîì. íà÷. ó÷àñòêà. Ïåíñèÿ¹à àëïûñûíøû æûëäà, ¾éi åëó ¾øiíøi æûëäàí áàñòàï, ¸ëi ñàëûíûï êåëåäi. Ò¼ðò áàëà, ¾ëêåíi æèûðìà åêiäå, òðåñò “Æèëñòðîéäà”, òî¹ûç áiòiðãåí. Îðòàíøû áàëàñû çàïàä øàõòàäà iñòåéäi. ²ûðûº àëòûíøû æûëäàí ñåðäå÷íèê, ãèïåðòîíèÿ, êóðîðò ²ûðûì, Êèñëîâîäñê, êåóäå áiòiï ºàëàäû, æ¼òåë àç. Øàõòà âåðòèêàëüíàÿ. Ëèêáåçäå îºûäûì, àºøà äà òàíûìàóøû åì. Áåçñìåíäå äå iñòåäiì. Òûëîâîé ôðîíòòà áîëäûì. ¶é iøi æàñàóû ºàçàºøà. ƾêàÿºòàð, ñàíäûºòàð, ê¼ðïå-æàñòûº ìîë. Îðûñøà îºèìûí. ²àçàºøà êiòàïòû îºûìàéûì. Ëåíèíèçì, ôèëîñîôèÿ, ìàðêñèçì ïàðòèÿ, ¼êiìåò îºûòòû. Ñàÿñè êiòàïòû ê¼ï îºèìûí. Áið áàëàì, ºûç, ê¾éåóãå òèiï, ºàçið àæûðàñûï øû¹ûï åäi, ê¾éåói ñ½éûºòàó áîëäû, iøåòií, ¼òiðiêøi. Áîëüíèöà ¾éiìiç áîëäû ¹îé. ƾðåêòåí ãèïåðòîíèÿäàí á½ðûí áàñºà

½ðûï, òiëãå ½ðûï æàòºûçáàéòûí – øàíøûï ñàëºûíäàòàòûí. °çið ò¸óið. Áàíêàëàð, ºàí àëó ê¼ï. 2) Íàãîðèÿ ¾éi. Áåéñåíáàåâ Åðãåøáàé – áóðùèê. Æàñ æiãiò. Áåéñåíáàåâ Ò¾éìåáàé – ò¼ðò á¼ëìå ¾éi áàð Ìûð¹àëûìñàéäà, åêåói äå áóðùèê. °éåëäåði áàð, øåøåñi êóõíÿäà – á¸ði áið æåðäå ò½ðàäû, ºîðàäà ìàëäàðû áàð. ´çäåði Îéûºòû» æiãiòi, ìàëäàðû ñîíäà. 3) Çàíèí Àëåêñàíäð – áðèãàäèð ñêîðîñòí. ïðîõîä÷åñê. áðèãàäû. Áûë ÷ëåíîì áðèãàäû êîììóíèñò. òðóäà. À ñåé÷àñ åãî âûäâèíóëè áðèãàäèðîì. Äâåñòè ïÿòüäåñÿò ìåòðîâ â ìåñÿö ïðîõîäêè – áóäåò ñîðåâíîâàòüñÿ ñ êîì. áðèãàäîé, ñëóæèë â àðìèè, ìåõàíèê àâèàöèîí. 4) ²½ëìàíîâ Àáñàí – íà÷àëüíèê øåñòîãî âîñòî÷í.ó÷. Ìèðãàëèìñàÿ, ñâîÿ ìàøèíà (“Ìîñêâè÷”). Âî äâîðå ñàäèê, ìîëîäîé, äâóõêâàðò. ´çi òåõíèê, ¾éi ì¸äåíèåòòi. 5) ²îæà캽ëîâ Àéäàðáåê æèûðìà åêiíøi æûëû òó¹àí, áóðùèê. ´çi áðèãàäèð – îí åêi àäàì, Ìûð¹àëûìñàé, Øîºòàñ äåãåí æåðäåí, Æåòiìäåð – ²î»ûðàò. ¶é ñàëûï æàòûð. ¶ø áàëà, øåøå... Å» ¾ëêåí áàëà áåñòå. Ãàçåò, æóðíàë ºàçàºøà, ñèûð áàð. 6) Êèëàí Êîøóìîâ – ðóäêîì Ìûð¹àëûìñàÿ. Àùûñàéäàí 54-æûëû êåëãåí, á½ðûí äà îáù. æ½ìûñòà áîë¹àí. ²àçຠæ½ìûñøûñû ºûðûº åêi ïðîöåíò äåéäi. ²½éûí ñóðåòi: øà» áåòòi ºàïòàé áàñºàíû ñîíäàé, î¹àí ñàóñàºïåí æàçó æàçó¹à áîëàð åäi. Æåë-æåë, øàºïຠæåëi. À¹àøòàðäû æ½ëºè ñiëiêêåíi æ¼íiíåí. Æ໹àºòàí, í¸ê, àëøàäàí, àëìàäàí, øàïòàëûäàí æàñ ñàë¹àí ½ðûºòàðäû æ½ëûï-æ½ëûï òàñòà¹àí. À¹àøòàð àñòû àéíàäàé àøûº, æåð á½ðøàºòàé ò¼ãiëãåí æàñ æåìiñòåðãå òîëû. 29/V. Åêi îºè¹à: I – Æåòiñàéäà. Æåòiñàéäà áûëòûð 1959 æ. áîë¹àí, ãèäðîòåõíèê æàñ æiãiò (æåòiñàéëûº) ñîë Æåòiñàéäà¹û ºûçäû ¼ç à¹àéûíûíû» ¾éiíäå ê¼ðåäi. ²ûç àóûðûï, äîêòîð¹à ê¼ðiíãåëi Æåòiñàé¹à áàðûï, ê¼ðiíå àëìàé, (íà¹àøûñûíû») ¾éiíå ºîí¹àí åêåí. Ãèäðîòåõíèê ñîíäà æàºûí àäàì åñåáiíäå êåëiï ºàëûï, ºûçäû ê¼ðå ñàëà ºûçû¹àäû, æàáûñàäû. ²ûç ½íàòïàéäû. Æiãiò îìûðàó, îæàð. ²ûç ê¼íáåéäi. Ò¾í îðòàñûíäà ¾é ¸éåëiíåí ¼òiíåäi, îñûíäà¹û áið æàºûí àäàì ¾éiíå àïàðûï ñàë äåéäi. Æîëäà æiãiò à»äûï, òà¹û æàáûñàäû. ²ûç àëûñàäû.

Æiãiò ïûøຠæ½ìñàï, ìîéíûí æàðàëàéäû. ²ûç ê¼íáåéäi – åìäåíåäi. Àðàäà óàºûò ¼òåäi. Ãèäðîòåõíèê áið ê¾í ãðóçîâèêêå øîôåð ìåí áið äîñûí àëûï, ºûçäû» ¾éiíå ò¾íäå êåëåäi. Òûñòà æàòºàí øåøå, ºûç, îíû» áàóûðû 16 æàñàð áàëà áîëàäû. Æiãiò (ãèäðîòåõíèê) ºûçäû ê¼òåðiï àëà æ¼íåëåäi. ²ûç á½ëºûíàäû. Áàóûðû ½ìòûëûï, ìàøèíàíû» ðóëiíå æàáûñàäû. Ãèäðîòåõíèê ïåí æîëäàñû îíû àëûï ñî¹ûï, òåïêiëåï æû¹ûï ñàëàäû. ļ»ãåëåê ò¾áiíå æû¹ûë¹àí øà¹ûíäà êåéií øåãiíãåí ìàøèíà áàñûï, åçiï êåòå áàðàäû. ´ëiìøi áàëà áîëüíèöà¹à ò¾ñiï (¼çi 9-êëàñòà), ìèëèöèÿ, ïðîêóðîðäû øàºûð¹àíäà æàí áàðìàéäû. Áàëà ¼ëåäi. Îñû ñåìüÿíû» ¸êåñi Îòàí ñî¹ûñûíäà ºàçà áîë¹àí. Íåìåðå à¹à iñêå êiðiñåäi. Àðûç áåðåäi. Àóäàíäûº ïàðòèÿ êîìèòåòi Òàñàíáàåâ àÿºñûç ºàëäûðàäû. Àðûç îáêîì¹à áåðiëåäi. Èíñòðóêòîð òàòàð ðàéêîì¹à ºàéûðàäû. Îë ºà¹àç ïðîêóðîðäû» ¾ñòiíåí áåðiëãåí åäi. Êåéií øàë à¹à ¼çi içäåíiï îáêîì¹à êåëåäi. Çåéíå îáù. îòäåë ²àéûð¹àëè¹à, ñåêðåòàðü¹à æåòåêòåï ¸êåëåäi. ²àéûð¹àëè îáë. ñóäòàí îðûíáàñàðûí áàñòûº åòiï, ¾ø êiñiëiê êîìèññèÿ ñàéëàï æiáåðåäi. Êîìèññèÿ áàðûï òåêñåðiï, åíäi ðàéêîì¹à ñàëàäû. Ðàéêîì ïðîêóðîð¹à, ÑÌÓ-¹à, ìèëèöèÿ¹à âûãîâîð áåðåäi äå ºîÿäû (ÑÌÓ-äà ãèäðîòåõíèêòi» æàºûí à¹àñû... ºàñûíäà ïàðòèÿ ì¾øåñi ¼ç à¹àñû äà áîë¹àí, ñîë áàð æåðãå æ¾ðiï, iñòi æå»iëäåòåäi ¹îé). Êîìèññèÿ iñòi Øûìêåíòêå ¸êåëiï, îáêîì¹à òàáûñ åòåäi (Ìàêàðîâ). Îáêîì ïëåíóìíû» ñî»ûíàí îñû ì¸ñåëåãå áàð ê¼ï, êå» æ½ðòøûëûºòû ºîñûï îòûðûï òåêñåðåäi. ²àéûð¹àëè áàÿíäàìà æàñàéäû. Çàëäà ê¼ï æ½ðò æûëàï îòûðàäû. Áiç áið ñîöèàëèñòiê ñåìüÿíû» ñîð¹à ½øûðà¹àíûí ê¼ðäiê äåéäi. Îáêîì: ïðîêóðîðäû, ÑÌÓ-äû, ìèëèöèÿíû, à¹àñûí ïàðòèÿäàí øû¹àðàäû. Òàñàíáàåâ ñåêðåòàðü¹à ñòðîãèé âûãîâîð áåðåäi. Æiãiò ãèäðîòåõíèê, øîôåð æîëäàñû àáàºòûäà. ´ëiì æàçàñû ãèäðîòåõíèêêå á½éûðûë¹àí åäi, Îäຠïðîêóðîðû îñû ¼êiìäi áåêiòïåé îòûð. Ïðîêóðîð îñû ê¾íäå îáë. ñîòòà iñòåï æ¾ð. Æ¸é ºûçìåò­ êåð. II – Ò¾ðêiñòàí, ظóiëäiðäå. °êåñi, øåøåñi æîº æàñ æiãiò æåòiìäåð ¾éiíäå ¼ñêåí. Àç îºû¹àí, ºîéøû áîë¹àí. ظóiëäiðäi» ºûçûí àëàäû. Îí ìû»

áåðìåê áîï, áåñ ìû»ûí áåðåäi äå àëàäû. Êåéií 5 ìû»äû áåðå àëìàé æ¾ðåäi. “Áåðìåäi” äåãåí ñ¼ç áîëà æ¾ðåäi, ºîéäà æ¾ðãåíäå ºûç áàëà òóàäû. Êåéií Ò¾ðêiñòàíäà¹û ïåäó÷èëèùå äèðåêòîðû Àëòûíáàåâòû» ¸éåëi ìåí ¼çi æàñòàð¹à áàðûï, îëàðäû ºàëà¹à ¸êåëåäi. ¶éëåðiíäå ò½ð¹ûçàäû. Àëòûíáàåâ ºûðûº áåñiíøi æûëû ïàðòèÿäàí øû¹àðûëàäû. Îë åêiíøi õàòøû (ðàéêîì) ä¸ðåæåñiíäå çà íàðóøåíèå óñòàâ ñ/ç àðòåëè øû¹àðûë¹àí. °éåëi äå ïàðòèÿ ì¾øåñi, êåçiíäå ¸éåëäåð á¼ëiìiíi» çàâû áîë¹àí. ²àçið òèïîãðàôèÿ áàñòû¹û. Îñû åêåói ºîéøûíû ºàéòàðûï æiáåðåäi. °éåëi» “áàðàäû” äåéäi. Êåéií ¸éåë áàðìàéäû. ²îéøû êåëñå, áåðìåéäi. ²îéøû ºûçûí, áàëàñûí àëûï êåòåäi. Æîëäà ìàøèíà ¸óðåñi, ºàëûï ºîÿäû. ´çi äå, ºûç äà àóûðàäû, ºèíàëàäû. Áiðຠ¸éåë êåëìåéäi. °éåë åíäi áàðìàéûì äåéäi. Àëòûíáàåâ, ¸éåëi áàðìà äåéäi. Åíäi áiðàçäà ¸éåë áàñºà áiðåóãå, á½ðûí ºàòûíû ¼ëãåí êiñiãå òèiï êåòåäi. Îäàí äà Àëòûíáàåâòàð àºøà-ï½ë àëûïòû äåãåí àéûïòàð áàð. ²îéøû îñûäàí êåéií ðàéêîì¹à, îáêîì¹à áàðàäû. ²àçອ ñòàí Îðòàëûº ïàðòèÿ Êîìèòåòiíå æàçàäû. Áàëàñûí ºîéíûíà ñàëûï æ¾ðiï àðàëàéäû. ²îíàåâ Ìàêàðîâºà ëè÷íî òåêñåðóãå òàïñûðàäû. Îáêîì ðàéêîì¹à òàïñûð¹àí. ²àçið ðàéêîì (°øiðëåð) Àëòûíáàåâ ïåí ¸éåëií ïàðòèÿäàí øû¹àðûï îòûð. Æàñòàðäû òåêñåðóäå. ²ûç ºîéøû¹à áàðìàéûì, ñ¾éìåéiì äåéäi. Ѿéìåãåííåí ¼çiì êåòòiì, åøêiì àç¹ûð¹àí æîº, îë ìåíi ½ðäû, ºèíàäû äåéäi åêåí. Á½ë iñòå åêi æàºòû ºèûíøûëû¹û, ê¼ï ò¾éiíi áàð îºè¹à. ¶éòêåíi Àëòûíáàåâ ïåäó÷èëèùåäå çàâó÷. ÊàçÃÓ-äû 1939 æûëû áiòiðãåí. κûìûñòû àäàì. ´çi áèîëîã åêåí. Àéûïñûçäàó äåãåí äàóûñòàð, ñ¼çäåð ºàòàð øû¹àäû. Á½ë äà Ìàêàðîâ àëäûíäà. 29/V.

Êåíòàó. Ò¾ñòåí êåéií ºàëà ñûðòûíà øûºòûº. “Õàíòà¹ûíû” òà¹û ê¼ðäiê. Ïàðê íàøàð, à¹àøû áîë¹àíìåí, æåðiíäå òîïûðà¹û øû¹ûï æàòûð. Àëëåéëåði òàºûð, øà»äàº, ø¼ái æîº, ¸óåëäå ì¾ëäå áîï ê¼ðìåãåí. Ñîäàí òàó á¼êòåðëåï ºàëàíû» ê¾íøû¹ûñ æà¹ûíà áèiêøå ºàá຺à øûºòûº. Æîëäà “Õàíòàãèíêà” ñóûíû» æà¹àñûíäà ºàëàäàí ºàøºàí ºàçຠàóëû – Ñàðáàñ ñîçûëà iëåñåäi. ¶éëåð ñ½ð êiðïiø, òåðåçåëåð áàòûñºà ºàðà¹àíäûºòàí, ìûíà æîë æàº, òàó æຠñûðòòàðû àñà ñ½ðºàé. ¶éëåðäi» iøêi áåòòåði ê¼»iëäiðåê áîëó êåðåê. ιàí à¹àø áiðåí-ñàðàí, îãîðîä, ¸ñiðåñå æî»ûøºà ê¼ï

ê¼ðiíåäi. ²àëàíû» î» æà¹ûíäà – “Õàíòà¹û”, ÒÝÖ á¼ëiìi... Îäàí áåði æàºûíäà ýêñêàâàòîð çàâîäûíû» áið æà¹û ºî»ûð, áið æà¹û ຠêîðïóñòàðû – òû¹ûç, àëàñà, ê¼êòåði áàð. Îäàí ¸ði ìåõàíèçàöèÿ áàçàñû, ñîäàí àðû ºàëà¹à ºàðàé òðóáàëû ïèâçàâîä, æî¹àðûäà ä¼» áàñûíäà õâîñòîõðàíèëèùå, ñîäàí àðû ò¼áåøiê áàñûíäà Ìûð¹àëûìñàé ðóäíèãi. Êåøå ê¼ðãåìiç, “Õàíòà¹ûäàí” òàó¹à êåòåòií ºèûí ê¼ðêåì æîëäà ²àðàñó øàõòàñû áàð-äû. Îíû» òàó æîëû àñà øåáåð, æàºñû ñàëûí¹àí. Îë ºàëàíû» ìàºòàíû... ²ûð áàñûíàí ºàëàíû» Ò¾ðêiñòàí æà¹ûíäà¹û (á½ðûí ñîâõîç áîë¹àí) “Á½éðûì” íàñåëåííûé ïóíêòi ê¼ðiíåäi. ²àëà æåëêåñi áèiê òàó åìåñ åêåí. ²ûðºà-ºûðºà ¾ëêåí ²àðàòàó àëûñòà, æåëêå ò¼áå, ºûðºàëàð àðàñûíäà òûºûðëàó ê¼ï áåòòåð, ¼çåêòåð, àóûë ºîíûñòàðû áàéºàëàäû. Áiðàº, òåãi, Êåíòàó àéíàëàñûíäà¹û òàó, ò¼áåíi» á¸ði òàñòû, æàëà»àø ñ½ð òàñòû, æàºïàð, øîºïàð øîºàº òàñòû òàóëàð, ò¼áåëåð ê¼áiðåê ê¼çãå ò¾ñåäi. Îñû ïåéçàæ¹à ºàðà¹àíäà ºàëà ïèòîìíèãi, ºàëà ïàðêi, ã¾ë áà¹û – ê¼øåëåð, ¾éëåð ê¼ãi, áà¹û àñïàí ñûéûíäàé. Á½ë ¼ëêåãå ¹àñûðëàð æîºøûëû¹û, òiëåãi ìåéiðñiç àñïàí¹à àéòºàí øà¹ûìû áið æîë, îñû æîë ¹àíà àºòàëûï, æà»à¹ûäàé àñïàí ñûé ò¾ñå ºàë¹àíäàé. 30/V. Ñîâõîç îâîùåìîëî÷íûé “Êåíòàóñêèé”, äèðåêòîð Âèø­ íåâñêèé. Ñîçäàí 1.01.60 ã. íà áàçå “Ëåíèí æîë” (êîëõîçà) è Àòàáàåâñêîãî ïëîäîÿãîäíîãî ñ/çà è ñåëüõîçêîìáèíàòà À÷èñàéñêèé ïðîäñíàáà. Ïîñëåäíåå ñòàíàâèëîñü óáûòî÷íûì. Íà÷àëè æèòü ñ êîíöà ôåâðàëÿ. Óêàçà íå áûëî, òÿíóëîñü. Îò ðàéîíà òåïåðü îòîðâàëèñü.  Êåíòàó íåò ñ/õ ïðåäïðèÿòèÿ. ß ñëûøó ìíîãî ðå÷åé î íåõâàòêå òåõíèêè è ò.ä. Ãîðîä íå êðåäèòîâàë ñ/õ ïðåäïðèÿòèÿ, íà íîâûé ñîâõîç íàâåñèëè äâà ñ ïîëîâèíîé ìèëëèîíà ïðîñðî÷åííîé ññóäû, ñ/õ êîìáèíàò ïîêðûâàåò â áàíêå çàäîëæåííîñòü çà íàø ñ÷åò. Çàòðóäíåíèÿ ñ çàðïëàòàìè äëÿ ðàáî÷èõ. Îãðàíè÷èâàåò íàñ âîäà. Âñå ìàëûå èñòî÷íèêè ñ÷è­ òàþòñÿ ìåñò. õîçÿéñòâîì, ïîëèâàþò çåìëè ñîñåäíåãî õîç-âà. Ê/ç “Êîììóííà” äëÿ ïðîèçâîäñòâà îâîùåé íåò âîäû – îãðà­íè­÷èâàåò. Áîëåå òðèñòà ãà îâîùåé, êàðòîôåëÿ ñâîå êîëè­÷åñòâî... íå ñìîãëè ïîñåÿòü. Åñëè “Êîììóíà” ïðèñîåäèíèëàñü ê íàì, áûëî áû ëó÷øå. Íîâóþ òåõíèêó äàëè, ìàëî ïàõîòíîé. Äðå­íàæíûé – çàëîæèòü äâàäöàòü òûñÿ÷ òîíí

ñèëîñà. Ìà­ëî ñèëî­ñîóáîðî÷íûõ êîìáàéíîâ... Ìîëîêà áóäåò è ìíî­ãî, è äåøå­âî... Ðàá. ñèëû – äîñòàòî÷íî, îáåñïå÷åíû ñïå­öèàëèñòàìè – áðèãàäèðû, ìåõàíèêè è ò.ä. Áóäåì çàê­ ëàäûâàòü 5 äîìîâ èç ìåñòíîãî ìàòåðèàëà, èç ñàìàíà. ×òî èçìåíèëîñü â æèçíè íàðîäà? Âåðà â òî, ÷òî æèçíü èäåò íà ëàä áûñòðåå. Òåõíèêà êîëîííàìè ïðèõîäèò. Çäåñü â ðàéîíå õëîïîê, òåïåðü îâîùè, ïîëèâû – åñòü è áîãàðà... Âîäîõðàíèëèùå (ïëàí åñòü, ïðîåêò â îáëàñòè) îáåñïå÷èì. Áàºøàñû áàð. ²îðàëàðäû» æàéû. Á½ðûí¹û òàáûñûìûç áîëàòûí. Îìáû, Òîìñêiãå øåéií ñàìîëåòïåí àïàðàòûí. ²àçið áàºøàëàðû ìîë, øàðóàëàðû áàð. Æåòi æàðûì ñîòûº íîðìà áîë¹àíäà áîëàð, îíûêi ìîë, àðòûº, ºàëàé áîëàäû. Êåéií øåøiëåäi. Àñ ¾ñòiíäå ì½¹àëiì (ôîòîãðàô) íàðàçû æàéëàð áàéºàòòû. °ëi êåëãåí æàºñûëûº æîº, ìàøèíàëàð êåëãåí æîº ïà äåãåí ñåêðåòàð¹à ìàøèíà ¼êiìåòòiêi, îë áàð æåðäå áàð ¹îé äåäi. Ñó... ñó... ñó ìåí æîë åêåói ¹àíà – àòàáàáà ûðûñû æ¾ðåäi. ²àéòàðäà áàñºà, æà»à æîëìåí ºàéòòûº, á½ë ºûñºàðàº, æàéëûðຠæîë. Êåéií àñôàëüòòi æîë á¼ëåê. Æîëàé àóûë ¾ñòiìåí ¼òòiê. Îíäà æàºñû ñ¾ò ôåðìàñû, ¾ëêåí ä¾êåí áîï æàé¹àñºàí. 30/V. Êåøêå äèðåêòîðäû» áàÿíäàìàñû áîëäû. Áiðíåøå ê¾í ê¾òiï, ºàñûìäà æ¾ðãåí õàòøû ¾ëêåí îðàøîëàºòûº æàñàäû. Àëòû¹à îí ìèíóò ºàë¹àíäà çàë¹à êiðñåê, áåñ-àëòû ¹àíà ðÿäòà æ½ðò îòûð. Êiñi êåëìåãåí. ʾíäiç ÐÊ-íû» áåñ èíñòðóêòîðûíà àóûçøà òàïñûð¹àí äà æ¾ðå áåðãåí. µéûñòûðà áiëìåéòií îëàºòûº, øèêiëiê ໺ûï ò½ð. Ìåêòåïòåð åñòiìåãåí. Êå»ñå ºûçìåòêåðëåði òåê 6-¹à øû¹àäû, îëàðäû åëåìåãåí. 7-8-ãå áåëãiëåñå, åøêiì ºóäàëàìàñ åäi. Ïàðòêàáèíåò áàñòû¹û Áàé­òàñîâ êåëiï, ºàòòû ¼êiíäi. Æà»à òåëåôîí ñîºñàì åøêiì åñòiìåãåí äåéäi. Îðûñ øêîëû ºàçið áàðñຠêåøiêïåéìiç áå äåï àñû¹ûï, ¼êiíiï æàòûð. ʾíäiç òåëåôîíîãðàììà æiáåðói æåòåð åäi. Áið ¹àíà ýêñïåäèòîð ºûç ðàéêîì àòûíàí õàáàðëàï ¾ëãåðåð åäi. Ñåíiìäiðåê áîëàð åäi. Áiçäi» õàòøû äîñ ¼çi øûìûëäûºòû àøºûçûï, åë æîºòàຠñòîë¹à îòûðàéûº, ñîíäà ñàõíàäà òîñàéûº äåï ½ñûíûñ áåðäi. Øûìûëäûºòû ñàñºàí áîéäà àøºûçûï ºîéäû. Áiç àìàëñûç á¾éiðäå îòûðûï òîñòûº. ´çi ºàéòà-ºàéòà çàë¹à áàðëàï, áàæûðàÿ ºàðàï, ä¸ðìåíñiçäiê ໹àðòàäû. ƽðò ºàøàí ºàëû» òîï áîëûï êåëåð åêåí äåï ìåíåí äå ºûñûëàäû.

Çàë¹à ¾ìiò ïåí ê¾äiê àðàëàñ ï½øàéìàíäûºïåí ºàðàéäû. Ñîë áið 20 ìèíóò iøiíäå ñåêðåòàðü àáûðîéäàí, ñàëìàºòàí àéûðûëûï òà ¾ëãåðäi. 23/IX. ظêið ñåêðåòàðü ÐÊ, ¸»ãiìåñi – ðûíîê, ìîíøà (ïîâåñòêàìåí), ýëåêòðîñòàíöèÿ, ãîñòèíèöà, ñòàäèîí, ëåòíèé êèíîäà (8 æûëäàí ôèíñêèé ¾é æàòûð åêåí) áîëäûº, áîëüíèöà åëó êîéêà, ðåíòãåí, çóáíîé, õèðóðãè÷åñê. áàð. Àïòåêà (ìîëàíû» iøiíäå åäi), ðàéêîì çäàíèåñi, çàë çàñåäàíèé. ²îéäàí ìèëëèîí ºîé ½ñòàó¹à áîëàäû åêåí, ¾øòåí åêiñií ¹àíà ïàéäàëàíàäû. Øó¹à åêi ê¼ïið ñàëäûº. Áåòïàºòû èãåðó. Ò¼ðò ñîâõîçûìûç Áåòïàºòû êåñiï ¼òiï, ²àðà¹àíäû¹à øåéií áàðàäû. ²½ì iøiíäå áåñ º½äûº, îí ¾ø àðòåçèàí ºàçäûº, áiçãå æ¾ç îòûç êåðåê. ²½ìêåíòêå ïëîòèíà iñòåäiê. Ñîâìèíãå æiáåðäiê. ²àðàá½ëàºòà “Áiðåñåê” äåãåí ñó áàð, òàñòàººà º½ðèäû. Ñî¹àí ïëîòèíà º½ðûï, àóäàí¹à ¸êåëóãå, ¾ø-ò¼ðò ìû» ãà åãóãå áîëàäû. Á½ðûí “²½ìêåíòòå” “Ìûðçàäàëà” (Ìûðçàáàé) ò¾ãåë åãií áîë¹àí åêåí. Àëòûáàé ºàç¹àí¹à îí æåòi èñòî÷íèêòi ñîçûï ¸êåëóãå áîëàäû åêåí (º½íàðëû àçûº ¾øií). ؽºûðîé ñóûí ºèìàé æ¾ðiï Àººàëºà¹à º½é¹ûçäûº (æàñàíäû ê¼ë áîëàäû). Ñó ½øàí-òå»iç, òåê ñó ò¼ìåíäå, ê¼òåðó ºàæåò – ìå÷òàìûç åäi ê¼ï æûëäàí... Ìîéûíº½ì¹à áàòà áàðà àëìàéìûç, àðòû¹û ºàëûï ºîÿäû. Åíäi îí ñåãiç àðòåçèàí º½äû¹ûí ºàçûï áåðñå. Áåòïàºòà ¾ø º½äûº ºàçûëäû: Øîëàº, Åñïå, Èòàÿº Åñïåäåí ºàçûëäû. Áiçäi» àóäàí æåðiíäå, Áåòïàºòà, Æóàíò¼áå ò½ñûíäà òà¹û àðòåçèàí º½äûº ºàçûëäû. Äàðáûç øû¹ûï æàòûð. Ñîçຠàóäàíûíäà æåòiæûëäûºòà áið ìèëëèîí ¼ñiðóãå áîëàäû. ²àçið ¾ø æ¾ç îòûç ¾ø ìû», ìiíäåòiìiç – àëòû æ¾ç åëó áåñ ìû», ì¾ìêiíäiãiìiç áið ìèëëèîí, òåê ñó áåðñå. Æåð äå, æàéûëûì äà æåòåäi. Òàñòûäà åêi º½äûº – ñàìîèçëèâàþùèéñÿ áîï øûºïàéäû. ´çåíäåð: Òàëàñ, Àñû, Á¾ðêiò, ò.á. Æåòiºî»ûð, Áåòïàºòà áið æàðûì ìåòðäåí ñó øû¹àäû. Æåòiºî»ûð áiçäi» æàéëàó. Áåòïàºòû áàñûï áàðàìûç, Æåòiºî»ûðûí æàéëàéìûç (îë ²àðà¹àíäû îáëûñû). Æåòiºî»ûð¹à íåøå îáëûñ áàðàäû. ظêið: Øó êåéäå áåäñòâåííû. Ñó àëûï êåòòi, êåðåêñiç ñó êåëãåí. Àóäàíäàð ¼çi áóûï àëó êåðåê. Øóäà ðåãóëèðîâêà áîëñà, áîéûíàí îáëûñ ø¼áií îðûï àëó¹à áîëàäû. Áiçãå îë

òiïòi óùåðá æàñàéäû, ê¼ï æàéûëûï, æîë áåðìåé æàòàäû, ºàìûñ áîï êåòåäi (ê¾ç êåçäå). Åêi æ¾ç æûë á½ðûí º½ìäà àðûºòàð áîë¹àí, åëóàëïûñ êèëîìåòðãå òàðòûïòû. °êåìiç àéòàäû: Øó ºàóûíû ñàìàóûðäàí ¾ëêåí áîïòû, àòºà ¼»ãåðå àëìàéäû åêåí. Íåò ïåðñïåêòèâû, ê¼»ië áîëñà ¾ëêåí, ºèíàéòûíû – æîë. Ñâÿçü, ¸ñiðåñå ñâÿçü (ºûñ ºàòûíàññûç ºàëàìûç). Ìàëäà ïîðîäíîå ðàéîíèðîâàíèå áîëìà¹àí. ²àðàê¼ë ðåòòåëiï ºàëäû, ºàðà ìàëäû î»äàé àëìàäûº... Àìåðèêàí. ñàíòàãåðòðóäà – ὺà ôåðìàñûí àëà àëìàäûº. Ñàëìà¹û áið æàðûì òîííà, àëà àëìàäûº. Êàçàõñêèé áåëîãîëîâûéäàí ºûñºàñûíàí áàñºà ò¾ãi ºàëìà¹àí (èðîíèÿ ñóäüáû). Ñåêñåí åêi ìû» ºîé áåðäiê, ñàòòûº áàñºà îáëûñòàð¹à, ñî¹àí îðàé ºûðûº åêi ìû» ºàðàê¼ë ñàòûï àëäûº. Ñåðûé ºàðàê¼ëäi» áà¹û àøûëäû, ýêñïîðò àëà áàñòàäû. 23 ê¾íi áiç ²½ìêåíòòåí øû¹ûï, ºûðûº áåñ øàºûðûì æ¾ðiï, Ìûðçàáàé äàëàñûí áàñûï, ²ûçûëê¼ëäi æà¹àëàï îòûðûï, àòàºòû Áàáàòà¹à êåëäiê. Îíäà ðàñêîïêàëàð, ìåøiò, ìàçàðëàð. Æåði æàºñû, ¼çåí, æàðòàñòàð. ²ûçûëòàñ, ¾éòàñ – Áàáàòà æîíû... Îñûíäà 21-æûëû áîë¹àí ¾ëêåí òðàãåäèÿ – ¶ìiòòi» ¼ëiìi. Áîëûñ °áäiðàìàí, áàéû ²½ðìàíáåê, ñ¾éãåí æiãiòi Áîðàíáàé. ¶ìiò Ñàðûàðºàäàí ¸êåëiíãåí ñ½ëó, æåòiì ºûç áîë¹àí. Áàëàñû 8 æàñòà åêåí. Êåéií òóáåðêóëåçäåí ¼ëãåí. 24/IX. Òà»åðòå» Øîë຺îð¹àíäû àðàëàäûº. Áîëüíèöà, ãëàâ­ âðà÷ Æàºàé ²½ñàíáàåâ. 9 âðà÷ áàð, åêi òåðàïåâò, áið õèðóðã, ñòàöèîíàð 50.  ðîäèëüíûõ 10 êîåê. Õèðóðã ñåé÷àñ ñ æåíîé óåõàë; ïðèåçæàþò – ãîä-äâà è óåçæàþò, ïðèîáðåòàþò íàâûê è óåçæàþò. Ìåäèêàìåíòû, ïðåïàðàòû – òûñ ºàëàìûç, ñòðåï­ òîìèöèí, ïåíèöèëëèí ¼òå çîð ºèûíäûºïåí àëàìûç. ´çiìiçãå êåëìåñå, àëàð æåð æîº. ²ûñòà æîë ºàð æàóûï, æàáûëûï ºàëàäû. Ðåíòãåí-êàáèíåòi áàð, áiðຠõèðóðã êåòòi, ñîâìåùàòü åòóøi åäi. Æóàíò¼áåäå åêi ñîâõîç¹à ä¸ðiãåð Ò¼ðåõàíîâ çàìãëàââðà÷. Îñû æåðäiêi. ²½ìêåíòòå äå âðà÷òàð êåðåê. κûï æàòºàí õèðóðãòåðäi ñàíàï îòûð. Ñîçàºòà åêi âðà÷ áàð. Àéãåíåäå èíôåêöèîííûé êîðïóñ áàð, àìáóëàòîðèÿ, æàðûì ïåðñîíàë âðà÷òàð ºàçàº. Áîëüíèöà æàºñû, åëó êîéêà ñòàöèîíàð.

Ìåêòåï ñåãiç æ¾ç åëó áàëà, áèûë òîºñàí ñåãiç áàëà áiòiðãåí. Âóç¹à æèûðìà, àóäàí áîéûíøà ºûðûº áåñ áàëà êåòêåí. Æàòàºõàíà æà»à, ò¸óið (¸éåë áàëàëàð). Àóäàíäà ïàðê, ôóòáîë, òàíöïëîùàäêà. Ïåêàðíÿ, ñòîëîâàÿ – á¸ði æà»à (áîëüíèöà¹à λäàñûíîâ æ¸ðäåì åòêåí). Ðàéêîì ¾éi òiïòi æàºñû. Ðàéêîìñîì. îë äà ñîëàé. Ïàðòêàáèíåòòå 500 êiòàï, ê¼ðêåì ¸äåáèåò. Êå»ñå ¾éëåð ê¼ï. ʼøåäå ýëåêòð. Ñòîëîâàÿ æàºñû áîëìàº. Øîë຺îð¹àíäà ò¼ðò ìû»äàé àäàì. Àóäàíäà æèûðìà ìû» ¾ø æ¾ç, ´çáåêñòàííàí êåëiï æàòºàí ºàçຠê¼ï (¾ø ìû» ¾ø æ¾ç ñîäàí). Àóäàíäûº áèáëèîòåêà æàºñû. Îí áið, îí åêi ìû». Ìåêòåïòå äå ò¼ðò-áåñ ìû» êiòàï áàð. 24/IX. “Ñîçດ ñîâõîçû. ²àëà îéðàí áîë¹àí, ê¼øåëåð î»áà¹àí, áåñ ðåò ºèíàëûï çîð¹à ¼òòiê. Áåñ á¼ëiì ôåðìà åëó ò¼ðò ìû» åêi æ¾ç ºîé. “Ýíãåëüñêå” ºûðûº ò¼ðò ìû» áåðäiê. ²àðà ìàë åêi ìû» æåòi æ¾ç æåòïiñ áåñ, æûëºû áið ìû» áåñ æ¾ç æåòïiñ ñåãiç, ò¾éå àëòû æ¾ç îòûç áåñ. Çåðíîâîé åêi ìû» ò¼ðò æ¾ç, 5 1/2 öåíòíåðäåí àëäû, æ¾ãåði ò¼ðò æ¾ç æàºñû... Áið ìû» åêi æ¾ç æ½ìûñøû. Øàáàííû» ¸éåëi ºûðûº áåñ ïðîöåíò àëàäû (ìû» ñåãiç æ¾ç îòàð àºûñû). Áîëüíèöà îòûç áåñ êîéêà, åêi âðà÷ ºàçàº, ìåñòíûé êàäð, ò¼ðòåó áîëó êåðåê – æîº. Ìåêòåï îíæûëäûº – áiðåó, æåòiæûëäûº – åêåó, Ñîçàºòà – áåñ æàðûì ìû» õàëûº – ºàçຠ85 ïðîöåíò, êëóá, ìåøiò, ¾ø ôåðìà îðòàñûíäà (¸ðáiðiíäå) êëóá áàð. ²àçið ºàëûïºà êåëòiðäiê. Àºøà á¼ëiï ê¾øåéòiï æàòûðìûç. Ñîâõîç ¾ø æûë áîéû òà­áûñ áåðiï êåëåäi. 1958 æ. åêi ìû» áið æ¾ç, îí ìû» åëó æåòi, áið ìèëëèîí ñåêñåí ìû» áåðäi, áèûë äà æàºñû áåðåäi. Ñòðîèòåëüñòâîäà æ¾ç ºûðûº ìû» ñîì ñàóäà¹à áåðåìiç. Ìàòåðèàë æîº: ñòàíäàð, ìîíøà ò½ð, ïåêàðíÿ ò½ð, åêi øàáàí ¾éi ò½ð. ÌÒÌ ò½ð... Àëòû æûë áîëäû ò¼áå æîº. Îðòà ìåêòåï æàºñû. 10 æûëäûº æàºñû, ìàñòåðñêàÿ æîº, ñòåíà ñàëûí¹àí, ìàøèíà áàð, ò¼áå æîº... Õàòøû: ظêið, Ѹìåí àãðîíîì, Áàëòàáàé àðàñûíäà¹û ðåïëèêàëàð: – ƾãåðiíi æ¼íåëò. – Ìàøèíà æåòïåéäi. – Êåðåíàó êåðäå»äi ºîé.

– ²àéò äåéñiç? – 20 ìàøèíà æ¾ðãiç. – Áàð ìàøèíà 12. – Åíäåøå, æàðòû àëòàóûí ¾ø ðåéiñòåí. – Áîëìàéäû ¹îé îíäàé. – Åíäåøå, áþðîäà ñ¼éëåñåéiê. – Áþðîñûç äà ½¹ûíàéûº òà. – ´çi» îºû¹àí áàëàñû», îºûìà¹àí áàëàøà ñ¼éëåéñi». Áiçäå ºàíäàé ºèûíäûº áîï îòûð¹àíûí áiëìåéñi». Áàëòàáàé ¾éiíäå ºîíàºòàìûç, àëïûñ êiñi ñûÿðëûº ¼çáåêøå ¾é. ²àáûð¹àäà ñàíäûº, ê¼ðïå, æàñòûº, ÷åìîäàíäàð, áåð æà¹û ºûçûë øûìûëäûºòàð. Áàëòàáàé: – Æèûðìà ìàøèíà áåði»iç. – ²àéäàí? – Áiçäi» ìàøèíàíû» áiðåóií øû¹àðó¹à áîëìàéäû. – ιàí ìåí æàóàï áåðåìií! Ñåíi» æ¾ãåði» ìàºòàäàí ºûìáàò åìåñ. Áiç ñ½ðàìàºïûç ìàøèíàíû, áiðຠáåðiï ºîþ – àëà ºîþ äåãåí åìåñ, ïàðòèÿ õàòøûñû, ¼çiì äèðåêòîð, àãðîíîì á¸ði»å áiðäåé àéòûë¹àí ñ¼çäåðäi ò¼ðò ê¼çi» ò¾ãåë îòûðñû», áþðî¹à áàð¹àíäà àéòàð ñ¼ç îñû. – Êåïïåñå àëìàéäû, øiðiï êåòòi, îë ìåìëåêåò òiðøiëiãi (õàòøû), êåïòið, ñåíäåðøå åêi-¾ø ê¾íäå æàóûí æàó¹àëû ò½ð, 潺àëàï æàéû»äàð æ¾ãåðiíi... ãàðàíòèéíûé ðàñïèñêå áåði»äåð, îñíîâíîé ïåðåãîâîð ¼çäåði»äå áîëñûí. Ìåí äå áið æà¹ûíàí àðàëàñàéûí. – ¶ø ñà¹àò á½ðûí ºàéòûï êåëìåéäi äåãåí íå ñ½ìäûº, âîò ñåíäåðãå îáêîì ðàºìåò àéòñûí, ñiçäåðãå àéòñûí, áiçãå äå àéòñûí. Á½íäàéäà ðàºìåòòåí º½ð ºàëó¹à áîëìàéäû, åñêåði»äåð (ñåí ñëóøàé!). – Îñû-ìà, Ƹêå-àé! – Áiðãå. Æîë áîéûíäà¹û æåðëåð: Àáàé, Æûíûñ, ؽºûðîé, Ñûç¹àí, ê¼ë Àººàëºà, ²îçûìîëäàº. Áàëòàáàé áiëãåí æîë áîé¹û æåð àòòàðû: ʼêò¼áå, Àºò¼áå, Àºíàçàð, Ñûïàíû» ñàçû, ²ûçò¼êêåí (ºûç à»ûçû, ºàøºàí æiãiò åêåói ¼ëòiðiëãåí), Áàëûºøû ¸óëèå, Á¼êåìáàé ¸óëèå, ʾëìåòàé ¸óëèå, Á¸æiíi» áåëi, Æàìàíòàñ, ̽çáåë, ²î¹àøûºòû» ¼çåíi, Èñàíû» ¼çåíi, ʼêñàðàé (ºîéòàñ), ñîíàí àðû Ò¾ðêiñòàí.

ʾéøi áàëàëàð: ìàíäîë – Áàé¹àçèåâ ²îð¹àíáåê, ðóáàá – Àéòìåò Ðûñìåòîâ, äîìáûðà – Ñàóûðáåê, Êàðáîç (æ½ìûñøûëàð, òðàêòîðèñòåð). ظðiïòi» ñû ñ¼çi. Àóäàíäà ñû ¾ø æûëäà áið ìèëëèîí æåòi æ¾ç ìû» åäi, ºàçið ¾ø æ¾ç îòûç ¾ø ìû», àëïûñ ìû»äû åòêå ¼òêiçäiê. Áàñºà îáëûñºà ñåêñåí åêi ìû» áåðäiê, ñàòòûº. ²ûðûº åêi ìû» ºàðàê¼ë, áåñ ìû» ñèûð ñàòòûº, ò¸óið ñèûð àëäûº. ²àðàê¼ë ñàïàñû àðòòû. Ñåêñåí òî¹ûç ïðîöåíò ºàðàê¼ë, áiðiíøi ñîðò ºàðàê¼ë, àºøàñû ¼òå ºûìáàò. Êåòåð æåðäå ¾ø ê¾éøi áàëàëàð Àáàéäû» “´çãåãå, ê¼»iëiì...” ¼ëå»ií, ¸íií àéòòû. Òåê “´ëå»äi ºàéòiï ºîÿðñû»” äåäi. Åêiíøiñi (ìàíäîë) “Àëûñòàí ñåðìåïòi” àéòòû. ´çãåëåði èíñòðóìåíòòåðiìåí ºîñûëäû – åêåói äå ûð¹àºòàðûí, íàñòðîåí., ñîíøà ò¾ñiíiï – ïîýòè÷íî æûðëàéäû, äàóûñòàðû ê¾øòi åìåñ, áiðຠñåçiíóëåði ê¾øòi. 25/IX. Êåíòàó. 1949 æ. òàðèõû áàñòàëàäû. ²ûðûº ñåãiç ìû», îòûç òî¹ûç ìû» Êåíòàóäà, òî¹ûç ìû» Àùûñàéäà, Êåíòàó Ñîçàºòàí êåëãåíäå ºèÿë ºàëàñû. ʼøåíi» á¸ði àñôàëüò, ãàçîííî, ê¼ê æàñûë æàñ áàºøà. Æàñ áàë¹ûí à¹àøòàð ºàëû» æàïûðຠñûáäûðû ê¼ðiêòi ê¼êòåì ¼ìið ëåáií, òûíûñ ñûáäûðûí ñåçäiðåäi. ʼøåëåð êå» åìåñ, äâèæåíèå áið æàºòû. Åâðîïà æà»à ºàëàëàðûíäàé êåé ê¼øåëåð – ê¼ï ê¼øåëåð (òàçà ê¼ê æàñûë, òàçà ñ½ëó ¾éëåð ê¼øåëåði) ìàøèíà æ¾ðãiçáåéäi. ²àëàäà ïàðê, ëåêòîðèé, ïèîíåð äâîðåöi, ¾ëêåí êèíî (ïàðêòå áàññåéí, ôîíòàí), ºàëà æàºûíäà ê¼ë æàñàï àëàäû. ʼï ê¼øåëåðäå ¾éëåð àëäû îþëû øàðáຠ– ¸ñåì øàðáàº. Ê¼ï ¾éëåð, æåêåëåð ¾éëåði äå òåðåçå àëäûíà áຠòiêêåí. Á½íäà øêîëà-èíòåðíàò, îíäà åêi æ¾ç æåòïiñ ºûç, åêi æ¾ç ºûðûº îðûñ áàëàñû. Âîñïèòàòåëüíèöàëàð ¸ð êëàñºà åêiäåí, ºàçຠæàñ ¸éåëäåði, àòòàðû – Ûðçàåâà, Áåêºîæàåâà. ´òå òàìàøà æà»à ìåêòåï îíæûëäûº. Êåø áàòà ºàëàíû ê¼ï êåçiï àðàëàäûº, ê¼ç òîéìàñòàé, òàï-ò½éíàºòàé, àíûº iðãåëi, ìûºòû ì¸äåíèåò îðòàñû. Øåòòåðiíäå ºàçຠ¾éëåði – ¸äåìi, ¼ç ¾ëãiëåði, ¼íåði áàð... Êåøêå Ò¼ëåãåí (ãîðîíî) ¾éiíäå ºîíàºòà áîëäûº. Á½íäà ¸ñåì, ¾ëêåí ãîñòèíèöà áîëìàº. °çiðøå îíû èíòåðíàòºà áåðãåí, îíäà ºàçຠáàëàëàðû ò½ðûï êåëãåí. ²àçið îë èíòåðíàò ¾éi ñàëûí¹àíøà áîë¹àí. Æà»à ìåêòåï ºàçຠáàëàëàðû ¾øií áûëòûð

ñàëûí¹àí, îë Àëòûíñàðèí øêîëû – á¾ãií ê¼ðåìiç. Æàëïû îñû åêi øêîë á¾êië ²àçàºñòàíäà æîº. Àéíàëàñû àñôàëüò, äóàë æåëåçîáåòîí, îþëû ãàçîíäàð, êiðåð åñiêòåí ñûðò. Åêiíøi õàòøû Òiëåóáåðäèåâ Ûäûðûñ áiðiíøi êåëäi. Çåíêîâ Àëåêñàíäð Èëüè÷ – èíæåíåð, ¸óåëäå òåõíèê, êåéií îºó áiòiðãåí, åêi àðàñû – Ûäûðûñ æàëòà» ê¼ç... Çåíêîâïåí ºàëàíû àðàëàäûº: 1) îáîãàòèò. ôàáðèêà... 2) êîìïðåññîðíàÿ; 3) ýêñêàâàòîð çàâîäûí ê¼ðäiê; 4) Áàÿäûð­ ¹à áàðäûº, îíäà ìû» êiñi; 5) Õàíòà¹û áåñ ìû» àäàì – ê¼ïøiëiãi ºàçàº, øåøåí, ¸çiðáàéæàí, ò¾ðiê, òàòàð – æèûíû Êåíòàóäà æèûðìà æåòi ½ëò áàð. Õàíòà¹ûäà ÒÝÖ, øâåéíàÿ ôàáðèêà, Äîì êóëüòóðû, îíäà ºàçàºòû» Ïóøêèí ìåêòåái, æîëäà îðûñòû» Àáàé ìåêòåái (îíæûëäûº). Ïàðêòi àðàëàäûº, “Äðóæáà” êèíîñûíäà áîëäûº, ëåê­ òîðèè. Ìûð¹àëûìñàéäà áîëäûº. ²àëà æîòàäàí æàºñû ê¼ðiíåäi – ê¼ë áîëìàº. Àºûðû ¼òå æàºñû Àëòûíñàðèí àòûí­äà¹û ìåêòåïòi ê¼ðäiê. Ìàñòåðñêîéëàðû (ìåõàíè÷.) ðó÷­íîé òðóä, èíñòðóìåíòàëüíàÿ, ïèîíåðñêàÿ êîìíàòà, áèîëî­ãèÿ êàáèíåòi, ôèçè÷åñêèé, õèìè÷åñêèé êàá., ã¾ëäåð... ñòîëîâàÿ – ãîðÿ÷èå çàêóñêè, ìàñòåðñê., ñòîëäàð (ê¾ðåê, åðíåóëi). Ñïîðòçàë àñïàïòàðû òàìàøà. °ð êëàñòà êiòàï ºîÿòûí øêàôòàð, óìûâàëüíàÿ. 5-øi êëàñòàí áàñòàï êëàñòû áàëàëàð ¼çi æóàäû. Áèûë ¾ø æàðûì ìû»¹à êiòàï àë¹àí, êiòàïõàíà æàºñû. Çàâðàéîíî Ò¼ëåãåí °êi캽ëîâ, Àëòûíñàðèí ìåêòåái, Áàõòèÿðîâ Àïïàºøà. Ñîíäà ʾë¸ø Êiøiáàåâà, Âåðà Íèêîëàåâíà Ëèíîâàÿ. 27/IX. Ò¾ðêiñòàí. “Ïîáåäà” êîëõîçû. Ìåêòåï åêi æ¾ç îòûç åêi áàëà, áèûë îí òî¹ûç áàëà áiòiðãåí. Ò¼ðòåói âóç¹à ò¾ñêåí. Ìàñòåðñêàÿ: ïëîòíè÷., ìåõàíè÷. ñòàíîê, êóçíå÷íûé, îïûòíûé, áèîëîã. ó÷àñòêè. Êiòàïõàíà æàºñû, ºàçàºøàäàí àóäàð¹àíäàð áàð. Õóäîæ. ñàìîä. îðêåñòð. Êîëõîç “Êîììóíèçì” ¾ø æ¾ç ¾é. Ïîëåâîé ñòàí, “äàëà ºîñû”, øàéõàíà. Á½íäà “ø¼ë ìàºòà” áîãàòûé ¼ñåäi. Ñûðòû îáûêíîâåííûé. ƾç ñåãiç ôåðãàíñêèé ñóàðûëìàéäû, áiðຠæûðòûëàäû, ëåíòî÷íûé îïûòíûé. Æèûðìà ãà, òåê á½ë ìàºòà ñàëìàºïûç. Ñòàí æàºñû, áàëàëàð æàºñû, æàéëû. Ñòîëîâàÿ, êóõíÿ, ãðóäíè÷ äåò. ÿñëè, äåìàëûñ çàëû – ëè÷íàÿ áåñåäà, ÷èòêà,

êèíî. ʾíäåëiê å»áåê ïîêàçàòåëäåði, Äîñêà ïî÷åòà, äîñêà ïîêàçàòåëåé, ²½ðìåò òàºòàñû, ê¼ðñåòêiø òàºòà... “Êîììóíèçì” ¸çið ¾øiíøi îðûíäà, áið ¹àíà ïðîöåíò ºàëäû. Á¾ãií, åðòå» “Ïîáåäà¹à” æåòåìiç äåï îòûðìûç. °áäiðàõìàíîâ °áäiðàçຠê-ç áàñòû¹û; á¾ãií àëòû æàðûì ïðîöåíò àëàìûç äåï îòûðìûç. ²ûðûº åêi òîííà, åëó áið òîííà (20 ñåíòÿáðüäå) ¼òêiçãåí ê¾í äå áîëàäû. Ãåêòàðûíàí æèûðìà áið öåíòíåð, áèûë æèûðìà ò¼ðò áîëìàºøû. Èñìåíîâà Çóëïèÿ (Çóëüôèÿ) êåøå áåñ æ¾ç îí áið (íîðìà ñåêñåí), àëòû íîðìà áåðäi. Áið ê¾íäå, ñåçîíäà æèûðìà áåñ òîííà áåðó, ìiíäåò àëó, íîðìà ¾ø æàðûì òîííà. Àºû ïðîãðåññèâêà, ìûñàëû, Çóëüôèÿ áåñ æ¾ç îí áið êã áåðãåíäå, áið ê¾íãå åêi æ¾ç ºûðûº æåòi ñîì àëàäû. 28/IX. ظóiëäið (20 ìû» õàëûº). Áîéòàíîâ Ò¼ëåãåí – ºîéøû äàóû, æ¾ç áið ºîéìåí êåòêåí. ƾç æåòïiñ áåñ, åêi æ¾ç êèëîìåòðãå êåòêåí. ´ëäi äåãåí õàáàð áîë¹àí. Àðòûíàí ò¾éåìåí içäåéäi, àò æ¾ðå àëìàéäû. ²ûðûº, æåòïiñ êèëîìåòðäåí àðû áàðà àëìàéäû. Ò¾éå ø¼ëãå ìûºòû. Áîéòàíîâ – Ãåðîé Ñîö. Òðóäà, 47-æûëû ãåðîé áîë¹àí. Á½ðûí “Îâöåâîä” êîëõîçûíäà ìàëøû áîë¹àí. 18 ê¾í àäàñºàí, ñîäàí êåéií òàïºàí. Êåé ºîéäû æåãåí ¼ëìåñ ¾øií. Æàÿó, ºàçàºû ºîé æ¾ðóãå øàáàí, ºàðàê¼ë ºîé – æ¾ðäåê, æîñûï êåòåäi. Ò¼ðò ê¾í ûººàí ºîé, áið ºîðà ºîé. ²îéøû ¾ø ê¾íãå í¸ð òàòïà¹àí. Ãóðüåâòå ¸éåë 6 ê¾í, 6 ò¾í, ¸éåë ¼çi åêiºàáàò åêåí... Áèûë¹û Àðûñ òàºûðû – õàëûº îðòàäà ºàëûï ºîé¹àí. Âåðòîëåòïåí òàìຠàïàðäûº. Õàëûºòû âåðòîëåòïåí áàðûï, ìîðàëüíî óñïîêîèò åòòiê. Âåðòîëåò Ñîâìèíäiêi. Õàëûº ºàìºîðëû¹û äåãåí îé á¸ðiíåí áàñûì. Ìàëäû äà ìàëøûëàð êåòïåãåí òàñòàï. Áèûë æèûðìà àëòû ìû» ºàðàê¼ë (ê¼êòåìäå æà»à ñîéûë¹àí ºîçûëàð), ìîòîðìåí êiñi æiáåðäiê, çîð¹à º½òºàðäûº. Ìîòîðèñò ²àñèÿíîâ ²àëèäû ó÷èòåëü ãðóçèí, ôèçêóëüòóðíèê – àäàñºàí, êåéií çîð¹à òàïºàí. Ìîòîðíûé ºàéûºòû ïëîòèíà àð æà¹ûíà ê¼òåðiï àïàðûï ñàëäûº. Ïëîòèíà ñàëûí¹àíäà æåðãiëiêòi æà¹äàé îéëàíûëìà¹àí. Ò½çäû øû¹àðûï æiáåðåòií... Ñàðûº½ëîâ – ø¸óiëäiðëiê. Çàì. ìèíèñòðà âîäíîãî õîçÿéñòâà. Àðûñòàíáàá, Îòûðàð áàðäûº. Æîëäà ìåêòåï åêi ýòàæ.

Áåñ æ¾ç áàëà îºèäû. Åëó æàòຠîðíû. Òåìiðäå æ¸íå äå ºàçຠîíæûëäû¹û. Áîëüíèöàäà áåñ âðà÷ áàð, æàºñû åêåói. °çiðáàéæàíäàð æàºûíäà êåòåäi. Ïàðòèÿ¹à êiðãåí (îñûíäà), æàºñû æàñòàð åêåí. Æåë-æåë, æåë æàçäà äà, ºûñòà äà ñîë æåë. Á½íäà¹û ê¾ø æ¾ãåði, ìàºòàíû áèûëäàí áàñòàï àóäàííàí àë¹àí... æ¾ãåði, ìàë (ºîé), ò¾éå... åêi æàðûì ìû» (àóäàí áàëàëàðû). Àóäàí áàñøûñû °øið Ìîìûíîâòû» Þñóïîâïåí ñ¼éëåñêåíi: òåëåôîíìåí ìåíi ï¸ëåíãå ºîñ, îñû ò½ð¹àí æåðiìíåí äåéäi. Àìàíäàñó, ºàæåòòi àéòó. “´òå æàºñû äåìàëäûì, ðອìåò... Ìàºòà ïðîöåíòií åñòiï ºóàíûï æàòûðìûç. Îòûçûíà æiáåðñií äåãåí åêåí, ñî¹àí äàÿðëàíûï ò½ðìûç”. 28/IX. Åðìàíîâ Øåðiì. “Òåìið” ºàðàê¼ë ºîé ñîâõîçû. Øåêå. 1954 æûëäàí, îäàí á½ðûí ò¾éå çàâîäû áîë¹àí. 1957 æûëäàí êîëõîçäàð¹à áåðåäi. Áåñ êîëõîç, æîáàñû ¾ø æ¾ç ¾é êåëäi. Áûëòûðäàí Ò¸æiêñòàííàí, ²ûð¹ûçñòàííàí, ´çáåêñòàííàí – áàðëû¹û àëïûñ ¾é êåëäi. Òà¹û äà êåëìåê... ñ¸ëåì êåï æàòûð. Øàëäàð êåëãiñi êåëåäi, æàñòàð æà¹û ñ¼éëåñóäi êåðåê åòåäi. Àë¹àøûíäà, åëó ò¼ðòiíøi æûëû îí àëòû åäi, ºàçið æ¾ç ¾ø ìû» ºîé, á½äàí òûñºàðû îí ìû» åòêå îòûç åêi ñîéûï áåðäiê. Áèûë ºàðàê¼ë, ñîíû» ñåêñåí æåòi ïðîöåíòi áiðiíøi åäi, æèûðìà ïðîöåíòi ê¼ê, ò¾ïêiëiêòi á¸ðií ê¼êêå “ñ½ð”, “ºàìáàð” (ñ½ðäû» ºî»ûðëàóû) åòiï àëìàºïûç. Ò¾éå ìû» àëòû æ¾ç. 1) Òóðêìåíñêèé íàð – ºèÿº ñ¾òòi áîëàäû. Îííàí æèûðìà áåñ ëèòðãå äåéií áåðåäi. 2) Àñòðà­ õàíñêèé (àéûð) àéûðû êå», ¼çi iði êåëåäi – ºàçàºòàí iði, ìîë­äàí êåëãåí. 3) Ìîíãîëüñêèé – î äà àéûð, îíøà æàçûº, êå» åìåñ, áiðຠ¼òå æ¾íäi áîëàäû. Æåòi-ñåãiç êèëî, áóðàñû îí ñåãiç êèëî¹à äåéií áåðåäi. Íàð ìåí àéûðäàí ºîñïຠòóàäû – áèáàòøà, áàéáàòøà äåéäi. Ñàëìà¹û áið òîííà¹à øåéií. Áiðòóìà (áàéáàòøàëàð îñû), ¼ðêåø áiðåó. Àòàñû àéûð áîëñà, àíàñû òà¹û àðóàíà áîëñà, áàëàñû áiðòóìà, áið ¼ðêåø. Àéûð¹à åðêåê ø¼êñå, îäàí ºîñïຠòóàäû, åêi ¼ðêåø ºîñûëà áiòåäi. ²îñïຠìûºòû áîëàäû, “Ìûðçà ºîñïດ äåéäi, áàºûðìàéäû. Ìàÿ – íàðäû» ½ð¹àøûñû. Áið ¼ðêåøòi» òàáàíû êiøi, á½ëøûº åòi ºàëû», òàáàíû îéûëìàéäû. Á½ëàðäà ïåðâî­ êëàññíûé æûðëàð áàð. Îíû àðóàíà äåéäi – àòàñû àñà òàçà ¾ëåê, àéûðäàí åøòå»å ºîñûëìà¹àí. Á½õàðà, ²àøºàðèÿ, Õî­ ðåçì – àëûñ æîë¹à ñîíäàé ¾ëåêòi ½ñòàéäû. Èíäèÿ, Òóðêìåíèÿ.

Ñîâõîçäà áåñ ìû» æàí. Áîëüíèöà – îí êîéêàëû åêi áîëüíèöà, ¾ø ìåäïóíêò, äîêòîð æîº. °éåëäåð áîëüíèöàäà áîñàíàäû, ðîäèëüíàÿ á¼ëåê... Ìåêòåï ¾øåó, æåòiæûëäûº, ¾ø áàñòàóûø, áiði îðòàëûºòà, åêåói á¼ëiìøåäå (îòäåëåíèå), äåòñàä æèûðìà áåñ áàëà¹à, äå­ òÿñëè æèûðìà áàëà¹à. Êëóá áàð, êèíîïåðåäâèæêàìûç áàð. Á½ðûí îòäåëå­ íèåëåðäå êå»ñå áîëìà¹àí, ºàçið á¸ðiíäå êëóá áàð, îºó ¾éi áàð. Áàð ñîâõîçäà áåñ îòäåëåíèå. Ïåðåâîñïèòàíèå æàñòàð¹à. Àðຠiøó ì¾ëäå æîº, äåìàëûñ­ òà iøó, ñåíäåëó, ºèñàëàºòàó. Êðóæîêòàð, ¸íøi ìóçûêàíòòàð, ïüåñàëàð. Êåé ¸íøiëåðäi Àëìàòûäà ïëàñòèíêà¹à æàçäû. °øið Ìîìûíîâ ¼ìiðáàÿíû. Ðûñàëäû (7 áàëàñû), Áåðäàëèåâ Ñàáûð á½ðûí¹û ºîéøû 1928 æ. òó¹àí. κûäû, çîîòåõíèê áîëäû. ²àçið îòäåëåíèå áàñòû¹û. “Àðûñ” á¼ëiìøåñiíi» ïàðòèÿ ì¾øåñi. Îí áåñ ìû» ñàóëûºòàí æ¾ç îòûç àëòûäàí àëäû. Ñîö. æàðûñ îòëè÷íèãi äåãåí. ²îéäà äà áðèãàäà êîì. òðóäà. °ëiìáåêîâ Øåðõàí – øàáàí, 1936 æ. òó¹àí, îðòà ìåêòåï áiòiðãåí. Çîîâåòòi» 4-êóðñûíäà ñûðòòàí îºèäû. °êåñi ºàðò êîììóíèñò, åêi iíiñi 7-8-êëàñòû áiòiðãåí, á¸ði áið ñåìüÿ. Áið îòàðäà ñåãiç æ¾ç ìàë áàð, ºîðà æàºñû. ƾç ñàóëûºòàí ñåêñåí àëòû îðíûíà ïåðâîîêàòêà ò½ñàºòàí æ¾ç áåñòåí àëäû. Øàéõûñëàìîâ ̽õòàð – áþðî ì¾øåñi, êîììóíèñò. áðèãàäà. Ñåêñåí ñàóëûºòàí æ¾ç ºûðûº áåñòåí àëäû. ¶íäåó ê¼òåðäi. °ði ¼ç ê¾øiìåí îòàð áàñûíäà ¾é ñàëûï, ø¼ï äàéûíäàï àëó¹à. ´çäåðiíi» êiòàïõàíàñû áàð, ïðèåìíèêòåði áàð. Ïàðòèÿ ½éûìû øîïàí ì¸äåíèåòi äåï áàéëàó æàñà¹àí. Êiòàïòû æ¾ç, æ¾ç åëó ñîì¹à áóûï àïàð¹àí, ò¾éå ¾ñòiíäå æ¾ðiï êiòàï îºèäû. “Ñîö. ²àç.”, “²àçຠ¸äåáèåòi”; îí åêi ò¾ðëi ãàçåò, ñåãiç-òî¹ûç ò¾ðëi æóðíàë. °ð ñåìüÿ åêi-¾ø æóðíàë, ò¼ðò-áåñ ãàçåò àëàäû. “Æàºàíà” – ò¾íãi åòòi òà»åðòå» òóðàï áåðãåíäi àéòàäû. “Æîð¹à äóàëດ, “Æèåê-æèåê” (ºàéìàº, º½éìàº). Ìóñàåâ Àìàíò½ð – ïàðòîðã æiãiò. Åðiìáåòîâ ľéñåí – çàâïàðòàðõèâîì îáêîìà. Îñû æåðäiêi, âåòåðàí âîéíû. – °é, °óåçîâ, ê¼ðøi îñû îáëûñòû äåóøåì. Åêi ñî¹ûñòû» ñîëäàòûìûí. Òiëåãiìå, îéûìà á½ êiñi ¹àíà ëàéûº äåóøåì. Øîëîõîâòû åðòêåíäå, ¸òòå», åðòå» Ì½õòàðäû íåãå ºîñà åðòïåäi åêåí äåï åäiì. Æåð æ¾çi áiëiï îòûð, àðìàíûì –

àðûñòû» àðìàíû îðûíäàëàðäàé... ظóiëäið ðàéîíû î»àëàäû. λò¾ñòiê ºàðò êîììóíèñòåði àòûìåí òiëåê òiëåéìií. Êåóiëäåði ºóàíûï êåòñií. Æîëäàñ ̽õòàð, äåíi» ñàó áîëñûí, iñi» î»ñûí! Á¾òêië ä¾íèå ñîë å»áåãi»äi áiëñií. Åðìàíîâà Ѹëèìà: Ðàºìåò àéòó¹à ð½ºñàò åòi»içäåð, ¸éåëäåð... 19/V. Îáêîì ïëåíóìû. Áåðåçà áàÿíäàìàñû. Ñîâíàðõîç iñòåði, æîñïàðû, òàáûñòàðû ñûíàëûï êåëåäi. ²ûçûë áàðºûò – Ëåíèí ñòàòóÿñû, ºûçûë, àðçàí à¹àø òðèáóíà... Áàñòûº àëäûíäà ìèêðîôîí, çàë ðàäèîëàí¹àí, æî¹àðûäà. “Áiçäi» ïàðòèÿìûçäû» æå»iìïàç òóû – Ëåíèíèçì æàñàñûí!” Ïðåçèäèóìäà áþðî æ¸íå ê¼ðøi îáëûñ åêiíøi õàòøûñû, ÖÊ ÊÏ-íû» á¼ëiì áàñòû¹û, îðûíáàñàðû, ºàëà õàòøûñû. ƽðò æàºñû êèiíãåí. Ò¾ñòåð ñàëìàºòû, ñàëºûí, îéëû. Áàñòûº êåðäå»ñiç, æàñàíäû ìiíåç, ê¼ðíåêñiç, æ½ðòòàí, ºàòàðäàí øûººàí àäàì åêåíi ê¼ðiíåäi. Áåðåçà: Êîíñåðâàòèçì ê¼ï æåðäå æîéûë¹àí. Êåìøiëiêòåð áàð. Ñîâíàðõîç íàøàð àëûñàäû îëàðìåí. Ñîâíàðõîç êàäðûíû» ñîñòàâû àòàë¹àíäà, áið ò½ñòà æ½ðò ºîáàëæûï, ê¾ëiñiï ºàëäû – ñàíû ìîëûðຠàòàë¹àí áîëó êåðåê. ʼòåðiëãåí àäàìäàð æàéû, àòòàðûí ñàíàéäû – á½ë æà»à àäàìäàð áîëñà äà æàºñû áàñºàðàäû. Æà»à çàâîäòàð – öåìåíòíûé, Êåíòàóäà ýêñêàâàòîðíûé öåõ. Çàõàí – ñàëìàºòû, îðíûºòû. Áàñòûº òà æàäûðà¹àí ºàáà¹û. Áåðåçà: íåäîñòàòêè, óïóùåíèÿ áàð, ñîíû ò¾çåó êåðåê. Øêîëüíîå ñòðîèòåëüñòâî, ýêñêàâàò. ç-ä óñïåøíî âûïîëíèë ãîäîâîé ïëàí. Ìàñëîæèðêîìáèíàò – òîæå íîâîå â ìåõàíèçàöèè. Íîâîå àâòîìàòè÷. îáîðóäîâàíèå íà øâåéíî-ïîøèâî÷í. Õèìôàðìçàâîä – êîðåííàÿ ðåêîíñòðóêöèÿ. Èçìåíåíèå ïðîôèëÿ ãèäðîëèçíîãî çàâîäà. Ïðåññ-àâòîìàòû – äîëæíû ïðîèçâîäèòü íîâîå ïî íàøåìó çàäàíèþ.  ïðîìûø. ñòðîèò. ìàò-ëîâ – êðóïíûå ïàíåëè (â æèëñòðîèòåëüñòâå). Ïîòî÷íîå ïðîèç-âî æèëûõ, îáùåñòâ., ñïåöèàëèçèðîâàííûõ îáùåæèòèé. Òåõíè÷. ïðîãðåññ ñëàáûé ó íàñ. Çàäà÷à: îñâîåíèå íîâîé òåõíèêè, ìåõàíèçàöèÿ, àâòîìàòèçàöèÿ, äàëüíåéøåå òåõíè÷. ñîâåðøåíñòâî... Áîëüøîé ýëåêòðîâîç â Êåíòàó íóæíî âåçòè. Äëÿ ðó÷­

íîãî òðóäà äî ñîðîêà ïðîöåíòîâ íà íåêîòîðûõ çàâîäàõ (×èìêåíòñêèé òåõíè÷. çàâîä). Ðåæèì âðàùàþùèéñÿ â îáëàñòè ïðîáëåìà. Çàñîðåííûé õëîïîê – âðåä áîëüøîé. Íåäîïóñòèìî ìåäëåííî ñòðîèòñÿ ãîñòèíèöà. Êóëüòóðà ïðîèç-âà, îõðàíà òðóäà, òåõíèêà áåçîïàñíîñòè ïðîèçâîäñòâà. 36% ðàáîòàåò íà ñîêðàùàåìîñòü (ðàá. òðóäà). Ïðàâèëî: íå ãîâîðèòü áû, à ÷òî ñêîëüêî ñòîèò è ... èíäèâèäóàëüíàÿ îòâåòñòâåííîñòü. Ñòàæ ðàáîòû – äåëîâûå âçãëÿäû. Íîâûå âàðèàíòû. Óðîæàéíîñòü äî... Áîëüíèöû, ÿñëè, äåòñàäû. Îáêîìó áëàãîäàðíîñòü. Ïðåíèÿ. Îñàä÷èé (ãîðêîì, ×èìêåíò): Êðóïíûå íåäîñòàòêè, ñòèëü ðàáîòû, íåäîñòàòêè ðóêîâîäñòâà.  ñòèëå – î÷åíü, î÷åíü ìíîãî îòñòàëûõ ìåòîäîâ áó­ìàæ­ íîãî ðóêîâîäñòâà. Îòñóòñòâèå óâÿçêè ìåæäó ôóíêöèîíàëü­ íûìè ñâÿçÿìè. Îòäåëüíûå óïðàâëåíèÿ Ñîâíàðõîçà – ïðîèçâîäèò. òðóäà, ñåáåñòîèìîñòü – íåÿñíû. Ìíîãèå ðàáîòû íå çàêàí÷èâàþòñÿ, çàòÿãèâàþò. Ãîðêîì ïðîñèë íàñëàæèâàíèÿ ïðîèç-âà ìîëî÷­ íîãî êîìáèíàòà. Ïðîäóêöèÿ íå êà÷åñòâåííàÿ, âîçèòü ìîðî­ æåíîå èç Òàøêåíòà äëÿ ×èìêåíòà. Äæóìàëèåâ, çàì. Áåðåçû, âåäàåò ýòèì, ñ íåãî íå òðåáóþò. Îñàä÷èé: Ïî÷åìó íàø êèðïè÷ ðàñïîëçàåòñÿ ïîñëå ïåðâîãî äîæäÿ? Êèðïè÷íûé çàâîä. Ðåïëèêà Ìàêàðîâà: Ýòî çà ìîé ñ÷åò? – äåéäi – ê¾ëêi. Óëó÷øåíèåì áûòà ðàáî÷èõ, çàáîòå î íèõ ìàëî çàíèìàþò ñîâíàðõîç. Áàíÿ, ñòîëîâàÿ, ìíîãèå ñòîëîâûå ñêâåðíû – ïðå­ïèðàòåëü­ ñòâà, íî ìåð íåò. Äåâÿòü ðóá. îáåä â îäíîé ñòîëîâîé – äîðîãî. Íå çíàåì, ê êîìó îáðàòèòüñÿ, âñå ñòàðàþòñÿ îò­òîëêíóòü îò ñåáÿ... Áûë áû áîëåå òåñíî ñâÿçàí ÑÍÕ ñ ìíåíèÿìè ñ ìåñò – ìíå­íèÿìè êîììóíèñòîâ. ÑÍÕ íå îáðàòèë ñåðüåçíîãî âíè­ ìàíèÿ íà ñèãíàëû ïàðòîðãàíèçàöèè çàâîäà ïðåññ-àâòîìàòîâ. Àäìèíèñòðèðîâàíèå – ìåòîä, ñòèëü ÑÍÕ (ïðèêàç). Áðèãàäèð èç Ëåíãåðà: Ïðåòåíçèè ÑÍÕ – íå äàåò ìåòàëëà íà êðåïëåíèÿ. Ìû ñ÷èòàåì ñâîþ øàõòó âàæíîé, à

ÑÍÕ – âòîðîñòåïåííîé. Íàøà øàõòà ïóñêîâîé îáúåêò, à ðóêîâîä. îðãàíû òàêîâûì íå ïðèçíàþò – íå âèäèì êðóïíûõ ñïåöèàëèñòîâ ó ñåáÿ. Ó íàñ íåäîñòàòêè: íàì íóæíà ïîìîùü îò èìåíè øàõòû, ñòðîèòåëåé Ëåíãåðà. Ç. Õàðèòîíîâ (Êåíòàó, À÷èñàéñê. ïîëèìåòàëë.): Îñíîâ­ íîé ïîñòàâùèê – ñîðîê ïÿòü, ïÿòüäåñÿò ïðîöåíòîâ – ñâèí­ öîâîãî çàâîäà. Ïðè ïîìîùè ÑÍÕ ðåêîíñòðóêöèÿ – äâèæå­ íèå ñêîðîñòíèêîâ ïî ïðîõîäêå À÷èñàÿ, Ìèðãàëèìñêèé, êîìï­ëåêñ ñêîðîñòíîãî ïðîõîäà íà âåñü Ñîþç – 250 ïîãîí­ íûõ ìåòðîâ, íà À÷è – ñòî äâàäöàòü – ñòî òðèäöàòü ïîãîí­ íûõ ìåòðîâ. Ìèðãàëèìñàé – ïîëòîðà ìèëëèîíà òîíí. Ñ ïîëîæèò. ðîëüþ ÑÍÕ. Åñòü êðóïíûå íåäî÷åòû ó ÑÍÕ. 1) îäíî óïðàâëåíèå íå óâÿçûâàåò ðàáîòó ñ äðóãèì óïð.  ñåðåäèíå àïðåëÿ ëîìàåò âåñü ïëàí, à íà êâàðòàë ïëàí ïðèíÿò... 2) ðåêîíñòóêöèÿ Ìèðãàëèìñàÿ. À ÑÍÕ íå õî÷åò ïîíÿòü ñòðîèò. óïðàâëåíèå, íå õî÷åò. Ëè÷íî óïðåê áðîñàþò òîâ. Áåðåçå è åãî çàìó – íóæíî ïîñòðîèòü â ïåðâóþ î÷åðåäü îáîãàòèòåëüíóþ ôàáðèêó, à îíè íå ïîìîãàþò. Àìåðèêàíû» å» æàºñû çàâîäûíàí îçàìûç äåéäi. Òàñáóëàòîâ (Êûçûëîðäà, ãîðêîì): ÑÍÕ íå îòîøåë îò ñòàðûõ ìèíèñòåðñêèõ ìåòîäîâ. Îòñóòñòâèå êîíòðîëÿ çà ñâîåâðåìåííûì èñïîëíåíèåì ïðîÿâëÿåò ïîñïåøíîñòü, îòä. âîïðîñû ïåðåðåøàåò íåñêîëüêî ðàç – ïî Êçûë-îðäèíñêîé îáë., êèðïè÷íûé çàâîä â ïëîõîì ñîñòîÿíèè. Ìåð ïî óëó÷øåíèþ ïî Êçûë-îðäå. ÑÍÕ ïîìîãàåò ìàëî. ×åìîäàííîå íàñòðîåíèå ó ðàá. Ãàéâîðîíñêèé (äèðåêòîð ñâèíöîâîãî çàâîäà): Íà II êâàðòàë çàâîä ïðèíÿë, áåç ïîìîùè íàì íå ðàáîòàòü, ìíî­ ãîå íàäî. Íåëüçÿ íå ðåàãèðîâàòü, ïîìåíüøå äèðåêòèâ, îáÿçàòåëüñòâ, ïîâûøåííîå îáÿçàòåëüñòâî. Áðèãàäèð áðèãàäû êîì. òðóäà: Ìàñëîæèðêîìáèíàòó íóæíû óñëîâèÿ, íóæíà íîâàÿ òåõíèêà. 6 êàïèò. ñòðîåê. 7-÷àñîâîé ðàáî÷èé äåíü óæå îñóùåñòâëåí ó íàñ. Îñîáîå âíèìàíèå íà íàñ. Íà çàâîäå ïèòàíèå äðîáíîå äåéñòâèòåëüíî. À ÑÍÕ – âåðøèò áîëüøèå äåëà è íå âíèêàåò â ìåëî÷è – òîæå ìèíóñ. Ïîâûñèì ìîùü íàøåãî ãîñóäàðñòâà. Ñàðñåìáàåâà (îáëèñïîëêîì): Ñðåäíÿÿ øêîëà – äîëãî, íåïðàâèëüíî. – Ðàñõèòèòåëè ñðåäñòâ â ÑÍÕ, áîðüáà ñ íèìè.

–  ñòðîèò-âå øêîë íå ìåíÿþòñÿ ïðîãðàììû. – Îíè îáâèíÿþò äðóãèõ. – Áåðåçà íå óïîìÿíóë. Î áûòå òðóäÿùèõñÿ – âñåãäà íà áóìàãå. – Êàäðû –...ìåñòíûå... Ñïîð – óïðÿìñòâî. – Áåðåçà ñàì âèíîâàò âî âñåì... – Íå ñîâñåì ÿñíî ïîâåäåíèå áþðî îáêîìà â ýòîì âîïðîñå. Ïðèìåðû: êóëüòóðà îòâåòñòâåííîñòè ñàìîãî îáêîìà... Êóâàêîâ (äèðåêòîð “Ïàõòààðàëüñêîãî”): Øêîëüíîå ñòðîèòåëüñòâî, õëîïêîçàâîäà, î ðàöèîíàëèçàöèè. Ìîðîç: Îá èçîáðåòàòåëÿõ è ðàöèîíàëèçàòîðàõ – íà âñêðûòèå âíóòðåííèõ ðåçåðâîâ ïðîèçâîäñòâà âî âñåõ âîïðîñàõ òåõíè÷åñêîãî ïðîãðåññà. 2. Âäîâè÷åíêî (íà÷àëüíèê ïðîìûø. ñòðîèòåëüñòâà): Ñè­ ëîâûå âûñîêîâîëüòíûå ïåðåäà÷è è â Êåíòàó, îíè åñòü êàê òðàíñôîðìàòîðíûé çàâîä. Çàâîä ýëåêòðîàïïàðàò. – î÷åíü ìåäëåííîå ñòð-âî.  îáëàñòè íîâîé òåõíèêè – ìåõàíè­ çàöèè, àâòîìàòèçàöèè – äåëàþòñÿ êà÷åñòâåííûå ðàáîòû. Êîîïåðèðîâàíèå ïîñòàâîê ñòàëüíîãî ëèòüÿ – ãëàâíîå, î ÷åì õîòåë áû ïðîñèòü. ¶ëêåí äåíåñi, æàºñû ñ½ð ïèäæàê êèãåí, ñàëºàì-ñàëàº, æà¹àñûç ê¼éëåê êèãåí. 10) ×åêóøèí – èíæåíåð, ê¼çiëäiðiê, êå» òàíàó (æàç¹àíûí îºûäû): Êîìáèíàò âûïóñêàåò êîøìó – íî ïëîõî, ïîêà ýòî â ÷èñëå àññîðòèìåíòà ñôåðû áûòîâîãî îáñëóæèâàíèÿ. 11) Ñóëåéìåíîâ (òåõíîëîãè÷. èí-ò): Ñåìü ñïåö. è äðóãèå ðàçíûå ñïåöèàëüíîñòè. Ìíîãî ñòóäåíòîâ íà çàâîäàõ ×èìêåíòà. Íî ìíîãî íåäîñòàòêîâ – ðóêîâîäñòâî çàâîäà ôîðìàëüíî îòíîñèòñÿ – íå ïðèíèìàëè, ïåðåñòàâëÿëè ñ ìåñòà íà ìåñòî. Ïðèíèìàëè îäíî âðåìÿ ñîâåðø. íå çíàþùèõ ñïåöèôèêó çàâîäà. Ïîñûëàþò íà ïûëüíûå òÿæåëûå óñëîâèÿ, 14 ñòóäåíòîâ äî ñèõ ïîð íå óñòðîåíû â öåìåíòíîì. Ìíîãèå ìîëîäûå ðàáî÷èå íå ïîñåùàþò êîìñîìîëüñêèå ñîáðàíèÿ. Íîâûé íàáîð – îêîëî äåâÿòèñîò. Íà äíåâíîì – ÷åòûðåñòà ñòóäåíòîâ. Îáùåæèòèå èíñòèòóòà íå ñìîæåò âñåõ óñòðîèòü, ïóñòü çàâîäû ïðèìóò. Íîâûé çàêîí î ïåðåñòðîéêå âûñøåé øêîëû íàøè ëþäè çíàþò, íî îñóùåñòâëÿòü îòëûíèâàþò. Îòáîð íà ó÷åáó äîëæíû äåëàòü ðóêîâîäèòåëè ïðåäïðèÿòèé. Èíñòèòóò ïðîñèò ïîìî÷ü ðàéêîìû êîìñîìîëà óêîìïëåêòîâàòü íîâûõ ñòóäåíòîâ.

Íóæíî ðàñøèðåííîå êîìïëåêòîâàíèå çàî÷íèêîâ. – Ëåâîå êðûëî. 12) Ìàðòûíåíêî (ãë. èíæåíåð õèìôàðìçàâîäà): ÑÍÕ ïîìîãàåò – ýëåêòðîýíåðãèÿ áåñïåðåáîéíà – ºàòòû àéºàéëàï ñ¼éëåéäi. Äîëæíóþ ïîìîùü îò ÑÍÕ ïîëó÷àåì. Äàóñû òàºûëäàï òû»äàòïàé ºîéìàéäû. ´òå æûëäàì ñ¼éëåéäi. 13) Ãðèøêîâ (çàâîä ïðåññ-àâòîìàòîâ) – ½çûí áîéëû, æàñû îðòà. Êèiìi – àøûº æà¹à ºàðà ïèäæàê. Âûïîëíÿåò ïëàí. κûìàéäû, ñ¼éëåï àéòàäû. Èíæåíåðíàÿ ìûñëü äîëæíà âîéòè â îñíîâó ïðîèçâîäñòâà. Ó íàñ íåò ëþäåé äëÿ íàïðàâëåíèÿ íà ìíîãèå ó÷àñòêè. Ìåòîäû ñâàðêè âàæíû äëÿ ìîòîðíîãî ïðîöåññà. À öåõ ñâàðêè ó íàñ äàæå íå ñïðîåêòèðîâàí. Î êàäðàõ – ìåñòà èíæåíåðîâ çàíèìàþò ïðàêòèêè. 14) Äæóíóñîâ (Êåíòàó ïðåäñåäàòåëi) – ¸äåìi ê¼çiëäiðiêòi, áèiê áîéëû, ¼»i ºàðà ñ½ð¹ûëò. ѽð ïèäæàê, ê¼ê ê¼éëåê, ãàëñòóê. Äàóñû çîð, àøûº, àíûº ñ¼éëåéäi. Îñàä÷èõ, Ѹð­ ñåì­áàåâà ïðàâû â ñâîåé êðèòèêå. Êóëüòóðíî-áûòîâîå ñòðîè­òåëüñòâî âàæíåå ìíîãîãî. Ïîñòàíîâëåíèå îáêîìà îá ýòîì.  ïîñòàíîâëåíèè ÑÍÕ Êàçàõñòàíà óêàçàíû ìåðû – áûòîâîé êîìáèíàò ãîðîäà Êåíòàó ðåøåíî, íî íå ïîñòðîåíî. Ãîðêîì, ãîðèñïîëêîì íåîäíîêðàòíî îáðàëèñü â ÑÍÕ. Ïîçâîëèòåëüíî ñïðîñèòü ÑÍÕ – â êàêîì ãîäó íàìåðåíî çàêîí÷èòü ñòðîèòåëüñòâî ðîäèëüíîãî äîìà?.. 1500 äåòåé åæåãîäíî ðîæäàþòñÿ, à íåò íè îäíîãî ðîäèëüíîãî äîìà. ÑÍÕ åæåãîäíî ñíèæàþò àññèãíîâàíèå íà áëàãîóñòðîéñòâî Êåíòàó. Ìíîãî íåçàâåðøåííîãî ñòðîèòåëüñòâà â ãîðîäå. Äîøêîëüíûå ó÷ðåæäåíèÿ òîæå íå îáåñïå÷èâàþò íóæäó â íèõ. 15) Çåíêîâ (ñåêðåòàðü îáêîìà): Ðàñïûëåíèå ñðåäñòâ ñòðîèòåëüñòâà ïðèâåëî ê íåâûïîëíåíèþ ïëàíîâ ñòðîè­ òåëüñòâà ÑÍÕ. Äåëî êîíòðîëÿ âñåõ îðãàíèçàöèé – íèçêîå êà÷åñòâî äîìîâ. 300 æèòåëåé äåòñàä ñòðîèëè. Áàÿëäûð 6 êì – íåò òðàíñïîðòà. Äåòñàä. Äåòêîëîíèè. Ðîñ÷åðêîì ïåðà óâîëèëè 200–300 ÷åëîâåê, íî íèêóäà íå òðóäîóñòðîèëè. ÑÍÕ ñåëó îêàçûâàåò î÷åíü ìàëî ïîìîùè, ðóêîâîäèòåëÿì ñòðîèòåëüñòâà. Îòîðâàííîñòü îò æèçíè. Âûâîäû – ôàêòû. Áåðåçà (çàêëþ÷åíèå): Êàäðû èç ìåñòíîãî íàñåëåíèÿ? Îøèáêà ÑÍÕ – ïðèìåì âñå ìåðû. Ïðè ïîìîùè ×èì­ êåíòñêîãî è Êçûëîðäèíñêîãî îáêîìîâ ñïðàâèìñÿ. ²àóëû àëó ïðîöåñi.

æàóäû... ²½ìäà ïàíà – ñåêñåóië, åðêåê... ²½ìíû» ºàðû ê¾í ò¸óið áîëñà – òåçiðåê áîñàéäû. Ôåâðàëü áîðàíû, æèåêòi áàñòû. Ñåêñåóië ñûíäûðûï áåðäi. Àòïåí, ò¾éåìåí òàñûäû. Ìàðò êåëäi... Áiðຠ18 ìàðòºà äåéií ìàë áåðìåé êåï åê... Àïðåëüäi» áiðiíå äåéií îí áåñ ìû» áåðäiê. Îí áåñòi» òî¹ûç ìû»û ²½ìêåíòòåí. Ìàëû ¸áäåí æ¾äåï ºàë¹àí. Àäàì – êèiç ¾éäå, ñåêñåóië îòòû ¾çáåéäi, òåìið ïåø, Æóàíò¼áåäå åëó åêi ìû» ºîé, áåñ æ¾ç æûëºû, ¾ø æ¾ç ñèûð, ¾ø æ¾ç ò¾éå, àäàì ìû» ¾ø æ¾ç. Æóàíò¼áåäå Áåêòåìiðîâ Àºûøáåê òî¹ûç æ¾ç æèûðìà ºîéäàí áið ºîé ¼ëòiðãåí æîº (ñàóëûº). °çiìáàåâ Æûëºûáåê – ìàñòåð îâöåâîä. °éåëi, ¼çi åêåói ¹àíà ñåãiç æ¾ç òîºòûíû àìàí àëûï øûºòû. Åêåói äå ºàøàðûí á¼ëiï áàºòû. Æàéûëûìûí á¼ëåäi... ²èáàñïຠæàñàòïàéäû, àñòûí ê¾òåäi. “Êàëèíèíäå” Òî¹ûñîâ Àéòæàí, ²àëìåòîâ – îñûëàð äà ñîëàé iñòåäi. Îòàðëàðû ñåãiç æ¾çäåí áåðìåé øûºòû. “Êàëèíèí” ¾ø ìû» ¼ëòiðãåí, ºàòòû æ½òàäû. Æóàíò¼áåäå Ñàéðàìáàåâ Ðàõûìáåðäi – áîðàí àñòûíäà æåòi ê¾í æàòòû. ²îðà¹à ºîé êiðãiçiï, ìàë ¼ëòiðìåé àìàí ºàëäû. Øàÿíäà àóûð æà¹äàé áîëäû. ¶éëåð ê¼øêåí, ºîéøû ºîéìåí ºàë¹àí. Åêi àäàì, ñîëàð òåêåìåòêå îðàíûï áîðàí àñòûíäà ºàëûï ºîé¹àí. Ìàìàíäàð, äèðåêòîðëàð ê¼ï å»áåê åòiñòi. Àõèïîâ °áäåø 1951 æûëäàí äèðåêòîð Æóàíò¼áåäå. Òà»åðòå»íåí ò¾ñêå øåéií, ò¾í áîéû “ÄÒ 54”-ìåí æ¾ðãåíi áîëäû. Ó¸éä¸íi» ºûçìåòêåðëåð àðàñû êåëiñïåäi... Ñîçຠæåði ñîðòà». Ìàøèíà ºàòºàºñûç æ¾ðå àëìàéäû. “Ñ-100” òðàêòîðëàð æåðãå êiðiï ºàòûï ºàëäû. ²½ìû äà ñîíäàé... ʼêòåìäå ºàçûï àëäûº. ²îçäàó – ò¼ë, ìàë àºñûç, óûç åìáåãåí. Àïðåëüäi» îíûíàí áàñòàï ºàíà ºîçû àëà áàñòàäûº. ²îçû åëó áåñ ìû» ºàçið. Áèûë åòêå áåðåòií ìàë¹à ºàðà ìàë áåðiï, àëïûñ ìû» îðíûíà æèûðìà ìû» ¼òêiçñåê äåéìiç. Ìîéûíº½ìíû» ¸ð æåðiíåí ºîðà ñàë äåéäi. ̾ìêiíäiê êåì... ºàìûñ êåø òèåäi. Àäàì òóðàëû – õîçöåíòð, ¸ð ôåðìà¹à óñèëåííûé áið õîçöåíòð (áiðåó) ñàëñûí äåãåí äå áàð. Àùûñàé¹à áàðàòûí óçêèé êîëîííàíû øèðîêêîííà¹à àéíàëäûðñà, ïåðåâàëî÷íàÿ áàçàìûç¹à æàºûíäàð åäi. Øîïàíäàð ¼çäåðií àéûïòû ê¼ðåäi. Æåòiæûëäûººà àëòû æ¾ç ìû» ºàðàæàò æ½ìñàóìåí åñåïòåñïåéäi. Êåì äåãåíäå àëòû ïëîòèíà áið ìèëëèîí ò½ðàäû. ƾãåði, æî»ûøºà åêñåê êåðåê, ñîë àçûº.

ƾãåði ïàñòáèùíûé ìàë¹à æàðàìàéäû... Æî»ûøºà æàºñû. Àë ñ¾ðëåì æ¾ðãåíäå áið ê¾ííåí ñî» á½çûëûï êåòåäi. Æî»ûøºà á½çûëìàéäû. ʼøiï æ¾ðåìiç, áiçãå êåëìåéäi. Åòêå áåðåòiíãå æ¾ãåði æàðàéäû... ²àéòûï êåëãåíäåðãå àºøà ò¼ëåó áîëìàé æàòûð. 20/V. Óòðî. Íàçàðáåêîâ – ñ/õ îòäåë îáêîìà: ʾøòi ºûçìåòêåð. Øàøû, îðûñøàñû ê¼çãå ò¾ñåäi. Ìåñÿöåâ – Ãåðîé Ñîö. Òðóäà, äèðåêòîð ñîâ-çà “×èìêóðãàí”, ÑÆÊ-íû» ò¸æiðèáåñií æ¾ðãi-çóøi. Ïåðåçèìîâêà áåç îòõîäîâ... Ñîõðàíåíî ïðèïëîäà 77 íà 200 ãîëîâ. Êàðàêóëü÷è ïîëó÷åíî 40 òûñÿ÷ øêóð. Íà 100 ìàòîê ê êîíöó ãîäà áóäåò 130–140 ÿãíÿò. Íåò áðèãàäû, íå âûïîëíèâøåé ãîñóäàðñòâåííîãî ïëàíà îáÿçàòåëüñòâ. Ñäà÷à øåðñòè, ìÿñà – ïîëíîñòüþ ïî óïëîòíåíèþ øêóðû ñêîòà.  1959 ã. ðåøåíî îáêîìîì, íî íå ïðîâîäèòñÿ â æèçíü ýòî ìåðîïðèÿòèå. Ïëîõî çàíèìàåìñÿ æèâîòíîâîäñòâîì. Ìíîãèå êîìïðîìåòèðóþò, ñìåþòñÿ íàä íàìè. Ìû çà ïðîâåäåíèå óïëîòíåíèÿ îêîòà. Íàäî ýòî ïðîâåñòè âåñíîé. Çà 15 ëåò 24 òûñ. îâöåìàòîê, ñëó÷êà 20–25. Íóæíî ïðîâîäèòü ñëó÷êó íåèñêóññòâåííî è âðó÷íóþ. Çà 6 äíåé – 1303 ãîëîâ ñëó÷åíî, 62%, 77%. Ïî îïûòó íàøåìó ìîæíî ñëó÷àòü â ëþáîå âðåìÿ ãîäà. Ïðèìåðû ñëó÷êè: Àñàíîâ, Êîíàêáàåâ è äð. ðåøèëè (÷åòûðå ÷àáàíà) ïîëó÷èòü ïî ñòî äåâÿíîñòî, äâåñòè ÿãíÿò â ýòîì ãîäó. Øàêàáàåâ, Òàæèåâà: 74 ïðîöåíòà ìàòîê ó Øàêàáàåâà ïðèøëè ê îêîòó, à çîîòåõíèêè íå âåðÿò, òîðìîçÿò ìíîãîïëîäèå ñ/õ æèâîòíûõ â íàøåé îáëàñòè. Ó Øàêàáàåâà áîëüøå, ÷åì ó Ìàëîøåíêî èç Ñòàâðîïîëüÿ... Âîïðîñ (çåìåëüíûé) íàøåãî ñîâõîçà äîëæåí áûòü ðåøåí. Íà âîñåìüäåñÿò ïðîöåíòîâ íå èìååò ïðåñíîé âîäû. Ðàñïðåäå­ ëÿåòñÿ ëåñ, æåëåçî, áåòîí áåç ó÷åòà ðåàëüíûõ íóæä. Î ðàáîòå îáëñåëüõîçóïðàâëåíèÿ – îíî ðàáîòàåò íåó­ äîâëåòâî­ðèòåëüíî. Ðîñò ïîãîëîâüÿ âïåðåäè. Íåò íè æèëüÿ, íè äâîðîâ, íè îáâîäíåíèÿ. Íàäî ïåðåñìîòðåòü ðàáîòó îáëñåëüõîçóïðàâëåíèÿ... Äàþò ìàøèíû ÐÒÑ. Íàøè ÷àáàíû ïüþò âîäó – øåñòü-äåñÿòü ïðîöåíòîâ ñîëè, îâöû ïüþò âîäó äî øåñòíàäöàòè ïðîöåíòîâ ñîëè.

À êóëüòóðíûå ìåðîïðèÿòèÿ – íè åäèíîãî êëóáà íå èìååì. Âîçüìèòå õëîïêîâûå – òàì êëóá, ðîäèëüíûå äîìà, ÿñëè, âñå. Êðîìå õëîïêà íè÷åãî íå õî÷åò îáëóïðàâëåíèå. Óçáåêèñòàí – ñîñåä íàø, ñîâõîç Òèìèðÿçåâà, áûâøèé íàø ñîâõîç, ïåðåäàëè èì. Òåïåðü óçáåêè ïðîâåëè êàíàë ñ ïðåñíîé âîäîé, ïðîâåëè äîðîãó, äâà, òðè ðàçà õîäèò ãðóçîòàêñè... øêîëà 10-ëåòêà. Êëóá ïðåêðàñíûé. Áûâøèé íàø ñîâõîç, à ó íàñ íåò, íàì ñòûäíî çà âñå ýòî. ʼçiëäiðiê, æàºñû êîñòþì, æ½ëäûç, øàøû àº, ºûðûº­ ºàí, ºûñºà. Øàõðàìêî (ïåðâûé çàì. îáëèñïîëêîìà) áið ºîëû øîëàº, áîéû áèiê. Ìåñòíûå óäîáðåíèÿ íàäî èñïîëüçîâàòü ðàöèîíàëüíî â õëîïêîñåþùèõ ðàéîíàõ, êàê Êèðîâñêèé ðàéîí. Âîçèì ìÿñî â èíîé ðàéîí, ìîëîêî òîæå. Íàäî íà îñíîâå âîñïðîèçâîäñòâà êàæäîìó ðàéîíó îáåñïå÷èâàòüñÿ ñàìèì ñâîèì ìîëîêîì, ìÿñîì.  Êèðîâñêîì ðàéîíå íåâàæíî ñ çàãîòîâêîé, ñäà÷åé øåðñòè... Èñïîëüçîâàíèå çåìåëü â Êçûëêóìàõ, íà îñâîåíèå Êçûëêóìîâ èäóò òóãî è íåñìåëî Êèðîâñêèé è Èëüè÷åâñêèé ðàéîíû, ïðåêðàñíûå âûïàñà ó óçáåêîâ ðÿäîì. Óçáåêè ïðîñÿò: îñòàâüòå íàñ íà îäíó çèìó – è ïîëó÷àþò ðàçðåøåíèå. Ó íàñ òîëüêî îäíà ôåðìà. Îâåö è âåðáëþäîâ øåñòüñîò ãîëîâ. Ìîæíî âåñòè çàãîòîâêó êîðìîâ ìíîãî ëó÷øå, à âåäóò, äàæå ïîñëå ïëåíóìà, íåîðãàíèçîâàííî. Ïëîõî âåäóò ïîëèâû ëþöåðíû. Î ëåòíåé, âåñåííåé ñëó÷êå îâöåìàòîê. ×àðäàðèíñêèé, Êçûëêóìñêèé ñîâõîçû íå èñïîëüçóþò îïûò ×èìêóðãàíñêîãî ñîâõîçà. Ìàìàíîâ Êåðiìáåê (Øàëäàð ñ/õ). Øèáàðºûò ìåøáåò, ºàðà òàºèÿ, øàø àëûí¹àí, ñàºàëûíäà ñ¸ë áóðûë áàð, øîºøà. Äàóñû øûºïàéäû, ºîëûìåí æåñò æàñàóû – áûòîâîé ºàçàº. Áiðiíøi ì¸ðòà, àíàº-ìûíຠ¸»ãiìåãå ºûçûºïàéì, ìàëäû åðiíáåé áà¹àì, ºîé 18 ñà¹àò æàéûëàäû. Ìàêàðîâòû» àóäàðìàñû ºûçûº: âîîáùåì ãîâîðÿò, ïî 90 êã îâåö, ïî òûñÿ÷å îâåö, áåç îòõîäîâ (àïëîäèñìåíòû): ïîáîëüøå áû òàêèõ. Îìàðîâ (²àðàòàñ àóäàíû, ºîéøû) òàºûðáàñ, ê¼ñå, òàçà æàñ. Æàçáàé, øàïøà» ñ¼éëåéäi. Ìîíîòîííî, áåçîñòàíîâî÷íî ãîâîðèò. λò¾ñòiê îçàòòàðûíû» ò¸æiðèáåñií îºûï áiëåìií. “Å»áåê åòñå» åðiíáåé, òîÿäû ºàðíû» òiëåíáåé” äåï Àáàé àºñàºàë àéòºàíäàé, å»áåê åòiï, “Ìîñêâè÷” ìàøèíà ñàòûï àëäûì. Ìåíi» àòàì “ºîé áà¹àòûíäû òàóûï ºîé, æàìàí áàºòàøû­ íû ºîÿº ºîé” äåéäi. Åðiíáåãåí àäàì áà¹àäû. ²îé ä¾íèåãå

êåëãåíäå áûëàé äåïòi äåï áàñòàäû æà»à¹û íàºûëäû, áåñ æ¾ç ºîéäàí æ¾ç òîºñàí ò¼ðò ºîçûäàí àëäûì. Á½íäà ÑÆÊ æîº. ²îéøûëàð àðàñûíäà æàíæàëäàð ê¼ï áîëàäû. Ìàëøûëàð àòûíàí ¼òiíåì. Ñó – àðòåçèàí º½äû¹û. Æà¹äàé – øàòûð áðåçåíò ûñòûº, êèiç ¾é êåðåê. ƾç ñåêñåí ºîçû áåðåì äåï ó¸äå áåðåì. ̽ñàåâ Àìàíò½ð (“Òåìið” ñîâõîçû). ²îé æ¾ç ìû»íàí àñòû. ̸äåíèåò, æèûðìà ìû» à¹àø, ìåêòåï, àóðóõàíà ñàëûíäû. °ð øàáàí¹à ¾é ñàëó ìiíäåòiìiç. Êåìøiëiê òå ìîë. Ïiêiðëåð àóäàí òóðàëû. Ìåêòåïòåð íàøàð. Òåððèòîðèÿ øåøiëìåéäi... íàøàð æà¹äàé. Òðåñò ïåí óïðàâëåíèåãå áiðiíåíáiðiíå æ¾ãiðóìåí áîëàìûç. Ðåçíèêîâ (ïðåä. êîëõîçà “Ïîáåäà” Òþëüêóáàñ): Æèâîòíîâîäñòâî – âîäà è êîðì è æèâîòíîâîä÷åñêèå ïîìåùåíèÿ – îñîáåííî âàæíåå âñåãî. Ìàêàðîâ: ïîìåùåíèÿ ñòðîéòå èç êàìûøà ïî îïûòó Ãîðüêîâùèíû, à òî äåíåã íåò. Íà÷èíàåò ïðèíèìàòü õàðàêòåð çàòÿæíîé. Âñåãî íà ñêîòïîìåùåíèÿ äàëè íûí÷å ïÿòü ìèëëèîíîâ ðóá. Èñêàíäåðîâ Çàõàí: Î âûïîëíåíèè ñåìèëåòíåãî ïëàíà ðàçâèòèÿ íàðîä. õîç-âà. À÷èñàéñê. êîìáèíàò ÷åòûðå ìëí òîíí ê êîíöó ñåìèëåòêè. Ðåêîíñòðóê. ×èìêåíò. ç-äà 11/ ðàçà. Ê 64 ã. øàõòà №5, õèìôàðìçàâîä â 64 ã., ïðåññ-àâòîìàò â 64 ã. Çàïëàíèðîâàííîå íà 65 ã. Êåíòàó ýêñêàâàò. äî òûñÿ÷è øòóê â ãîä. Õëîï÷àòîáóì. – 64 ãîäó, ÷óëî÷íàÿ ô-êà – 64 çà 65. Öåìåíò ç-ä – 63, óñòàíîâ. íà 65 ãîä. Õëîïîê 23 ãà, çåðíîâûõ 440 òûñ. ãà, 30 òûñ. ãà. Æèâîòíîâîäñòâî ïîñåâíûõ êîðìîâ 486 òûñ. ãà. ×åòâåðòàÿ ïå÷ü – ê 10 èþëÿ ê ïëåíóìó ÖÊ. ´òå îòòû, êåé ò½ñòà äàóñûí ºàòòû ê¼òåðiï, áàñûìäàï ñ¼éëåï-ñ¼éëåï êåòiï, êåéií òà¹û àºûðûí, áàÿó, æàé ñ¼éëåï áàðàäû, æ¼òêiðå áåðåäi. Ñóçàêñêèé ð-í: îâîùè – âñåãî îäèí ãà, êàðòîøêè – ñî âñåìè äðóãèìè âìåñòå âçÿòûõ, ìÿñà äîâåñòè äî ñòà äåâÿíîñòî òûñÿ÷ òîíí. Ñóçàêñêèé ðàéîí äàë â òðè ðàçà ìåíüøå ïðîøëîãî ãîäà íà ýòî âðåìÿ. ×àÿíîâà, Êèðîâà â äâà ðàçà ìåíüøå. Àðûññêèé, Ñàðûàãà÷ñêèé ðàéîíû çàêóïàþò â ïÿòüäåñÿòü ðàç ìåíüøå ó íàñåëåíèÿ ñêîò. Íåóäîâëåòâîðèò. è ïîñòàâêà ìîëîêà. Ñêîòîïîìåùåíèÿ äîëæíû ñòðîèòü ñàìè, íàéòè âîçìîæíîñòè íà ìåñòå, âíóòðè õîçÿéñòâà – êàìûø,

êàìíè. Ó íàñ äëÿ ëþäåé íåò òàêèõ ïîìåùåíèé, êàêèå õîòÿò èìåòü äëÿ ñêîòà. Ãîäîâùèíà – äâîéíàÿ îòâåòñòâåííîñòü çà ðîãàò. ñêîòà. Áåéñåìáàåâ Óëòóáàé (Ñàðûàãàø):  èþíå, èþëå, àâãóñòå ìåñÿöàõ íà þãå ïîãèáàþò òûñÿ÷è îâåö èç-çà áåçâîäüÿ. Ìèëëèîíû òðàòèì íà âîäîïîé, íà äîñòàâêó âîäû... Ñîòíè ìèëëèîíîâ äàþò ÷àáàíû, à î íèõ íå çàáîòèìñÿ. Ìåñÿöåâ àáñîëþòíî ïðàâ. Àéºàéëàï ê¾éiíå ñ¼éëåäi. Òåëåãðàììà èç Àëìà-Àòû î ìîëîêå... Íåóäîâëåòâîðèò. ïîëîæåíèå... Ìàêàðîâ Âèêòîð Èâàíîâè÷ (ñåêðåòàðü îáêîìà): Ïî÷åìó íåò âòîðîãî òàêîãî õîçÿéñòâà, êàê ×èìêóðãàí? Ïî÷åìó íåò âòîðîãî Ïàõòààðàëà? À âîçüìèòå Åðìàíà... Ó íåãî ÷àáàí ñàì ñòðîèò äîì ó êîëîäöà, ñâîÿ ïîñàäêà, îçåëåíåíèå. Ñåêðåòàðè, ïðåäñåäàòåëè, äàâàéòå ïîïðîáóåì ìåíÿòü îðãàíèçàöèþ íàøåãî õîçÿéñòâà. Íàäî ðàçîáðàòüñÿ, íàäî ïîìî÷ü. Æèâîòíîâîäñòâî ìû íåäîîöåíèâàåì, æåíùèí ìàëî. Î ÷åñòâîâàíèè ÷àáàíà â 50,60,70 ëåò êòî îñòàâèë äî ñèõ ïîð? Æèâîòíîâîä÷åñêàÿ ïðîäóêöèÿ. Ëèáåðàëüíè÷àåì ìû ìíîãî. Íàäî ïîðó÷èòü áþðî îáêîìà íå ëèáåðàëüíè÷àòü. Áàéêîíûðîâ íà ïîâîäó ó ïðåä. êîëõîçîâ. Äâèæåíèå õëîïêîâûõ áðèãàä... (íåñêîëüêî èìåí). Ïðîìûøëåííèêè äîëæíû èçìåíèòü ñâîå îòíîøåíèå ê øåôñêîé ðàáîòå. Ïåðåíåñòè íà äåðåâíþ, â ðàéîí êóëüòóðó áûòà. 1960 ã. îêòÿáðäåãi êåçäåñóëåðäå æèÿòûí ºàæåò ì¸ëiìåòòåð, äåðåêòåð: 1. Íàçàðåíêîíû» iñ ò¸æiðèáåñi ñûí íåäåí, ºàëàé áàñòàëäû: à) ãàçåòà, æ½ìûñøûëàð ñûíäàðû; á) ÖÊ-äàí êåëãåí êiñi; â) îáêîì ì¸æiëiñi. Êiìäåð áîëäû, êiìäåð ºàëàé ñ¼éëåäi, áàéëàó ºàíäàé åäi, Ñìàéûë ºàëàé ºàðàäû; ã) êåéií æà»à áàñøûëûº ºàëàé áà¹àëàäû. Íå øàðà ºîëäàíäû – æàëïû. ²ûñ. ƽò. Îáêîì øàðàëàðû. à) Ѹëiì ¸»ãiìåëåði: îáëûñ øàðàñû, àäàìäàð ¸ðåêåòi; á) æåêå øîïàíäàð å»áåãi, åðëiãi... Îëàðäû» áàñòàðûíàí êåøêåí àóûðòïàëûºòàð... ¶é, òàìàº, êèiì, ò½ðìûñ, áàëà, êåìïið-øàë, îòûí, àñ-àçûº; â) ºûñ ñóðåòòåði – æåë, º½ì, ºàð ºàíäàé, àñóëàð íå ê¾éäå áîëäû, æîëäàð íå ê¾éäå åäi; ã) øîôåðëåð, òðàêòîð, ìàøèíàëàð å»áåãi æ¸íå øîôåði; ä) æåêå øîïàí ¸»ãiìåëåði... áåéíåòi, äàëà áîðàí æà¹äàéûíäà¹û åðåêøå ìiíåçäåði. Îëàðäû» ¾é iøiíäåãi ê¾éëåð. Ðàçëàä: ðàññòðîéñòâî ñåìüè. Îñû æ¼íäå

áiëiï ºàéòàòûí áið àóûð õàë ¸»ãiìåñi ºàæåò. ´çi àðàëàñó ºàæåò... åêi æàñ øîïàíäû òàòóëàñòûðó ò¸ðiçäi; å) îáëûñòàí áàð¹àí áàñøû àäàìíû» ¼ç áåéíåòi. Àäàñó, áîðàí, ìàøèíà æ¾ðìåé ºàëó, ñåêñåóië; æ) àäàñºàí ºîéøû áàëà – ¸í, ²àëäàÿºîâ ¸íi ò¸ðiçäi ýïèçîäòàð... Îáêîì ïëåíóìû: à) Îíû» àëäûíäà (Àéñ½ëó) æ¸éi. Õàòøûëàð áiëói – Òà»àòòû» àðûçû. á) Áàÿíäàìàøû íå äåäi? â) Êiìäåð ñ¼éëåäi, ºàíäàé ºîñûìøà ôàêòiëåð (¸éåë õàëi òóðàëû) àéòûëäû?.. ²àé àóäàíäà íåíäåé îºè¹àëàð áîë¹àí? ã) Àóäàíäûº ïàðòèÿ êîìèòåòi õàòøûñû ºàëàé ñ¼éëåäi (Òàñàíáàåâ). ä) Ì. ñ¼éëåäi ìå, íå àéòòû? å) Ïëåíóì ì¾øåëåði ¸éåëäåð ñ¼éëåäi ìå, íåëåð äåäi? æ) ²àóëû æåêå àäàìäàðäû àòàï í½ñºàäû ìà? ²àëà øàðóàñû, ¼íäiðiñi æ¼íiíäå 59/60 æûë ºûñûíäà ºàíäàé ¾ëêåí îºè¹àëàð áîëäû? à) Ñîë æ¼íäå îáêîì íå øàðóà iñòåäi, Ì. ºàíäàéëûº æà»àëûº áåò, áà¹ûò í½ñºàäû? á) Îñàä÷èéäi» ºàíäàé æàºñû iñi áîëäû... Îíû» ò¸æiðè-áåñiíäåãi õàëûºàðàëûº ä½ðûñ iñ, ìiíåçäåð. Îíû» ºèûíøûëûºòàðû (¼çiìåí ¸»ãiìåëåñó). â) Òà¹û æàºñû iñ åòåòií, Ëåíèíäiê ìiíåç ê¼ðñåòåòií êiñi êiì? ²àíäàé ºûçìåòòå íå iñòåäi – íàºòûëû iñi – ôàêòiñi, ñ¼çi. ã) ²àçຠºûçìåòêåðëåðiíäåãi ñàëìàºòû, áà¹àëû ìiíåçäåð. Êiìäåðäå ºàé iñòåð æ¼íiíäå. å) Çàõàí Èñêàíäåðîâ îáðàçû æ¼íiíäå ê¼ï ì¸ëiìåò – ¼çiìåí ¸»ãiìåëåñó (¸äåáèåò æ¼íiíäåãi îéëàðû). æ) Ðåäàêòîðëàð (¸»ãiìåëåñó). Êåé êîððåñïîäåíòòåð æ¼íi. ç) Àéòºîæàìåí ¸»ãiìå. ²àëà ºèûíäûºòàðû, æå»óëåð. à) Îéëàðû. á) Ñàíäàðû, òàðòûñòàðû... Ìàêàðîâ òóðàëû îéëàðû. â) ̸äåíèåò, èñêóññòâî, ¸äåáèåò æ¼íiíäåãi îéëàðû. è) Ѹðñåìáàåâàìåí ¸»ãiìå. ê) Èíñòèòóò äèðåêòîðûìåí ¸»ãiìå. à) Ïåäèíñòèòóò, îºè¹àëàð, ºèûíäûºòàð. á) Ïîëèò. èíñòèòóò. °»ãiìå ñîë æàéëàð. ë) ²îð¹àñûí çàâîäû äèðåêòîðûìåí ¸»ãiìå, íå êåìøiëiê àëäûíàí øûºòû, ºàëàé ê¾ðåñòi?

Ѽéëåñåòií êiñiëåð: 1. Ìàêàðîâ Â.È. 2. Çàõàí, Áèìåíäå. 3. ²àðæàó. 4. Ѹ­ëiì. 5. Îñàä÷èé 7. Ñâèíöçàâîä. 8. Ëóãàíîâ. 9. Óìàðîâ. 10. Ñàð­ ñåìáàåâà. 11. Ñóëåéìåíîâ (ïîëèòåõ. èí-ò). 12. Ïåä.èí-ò. 13. Îáêîì êîìñîìîëà. Á¸ðiìåí äå ñ¼éëåñòiì. 1960. 18/X. °äiëáàé. 14.X. 5 îêòÿáðüäå ¼çäåðiíi» ìíîãîòèðàæêà “Çà ñâèíåö”, “²îð¹àñûíøû” áàñïàäû. Áîíäàðåíêî àë¹ûçûï òàñòàäû. Ìàºòà æ¼íiíäå ìåõàíèçàöèÿ, “êåòïåí êåëìåñêå êåòñií” äåãåí ½ðàí òàñòàäûº. Îáëûñ ãàçåòòå ê¼òåðãåí áið: Èëüè÷åâòå ºûçäàð òåõíèêà ¾éðåíáåêêå ½ìòûëàäû. Äàóûëáàåâà Êåíæåê¾ë 10 æûëäûº áiòiðåäi, áèáëèîòåêàðü áîëàäû. °ð æåðäå æ¾ðåäi. Ìåõàíèçàöèÿ¹à òðàêòîðèñò áîëì຺à 25 ºûç áîï æàçûëàäû. Æàïïàé øû¹ó ä½ðûñ äåñåäi. ¶íäåóäi °äiëáàé æàçàäû, ãàçåòiíå áàñàäû. Ìàêàðîâ ¼òå æàºñû äåéäi. ²ûçäàð êîìñîìîë Àõóíîâà Ò½ðñûíàéäàí êåì ºàëàìûç áà äåñêåí. Ìàøèíàìåí åãåìiç, êåòïåíñiç ê¾òåìiç æ¸íå æàÿìûç äåéäi... “ÕÂÑ-1-2” ¹àíà êåðåê äåñåäi. Îðûñ ãàçåòiíå äå áàññûí äåäi. ²àçຠºûçäàðû óäîáíî, íåóäîáíî... Ñû êåçäå òðàêòîðøû ºûç, ¸éåë æîº áîëûï êåòòi. Ѽéòiï, åêi àóäàíäà ¾ø æ¾ç àëòû ºûç ìåõàíèçàòîð àòà¹ûí àëäû. Äàóûëáàåâà Êåíæåê¾ë æ¾ç àëòû öåíòíåð áåðãåí, åðêåê áåðìåãåí, Òàñàíáàåâ “ÑÕ 1-2” áåðãåí... ´ç êîëõîçûí æèûï áîï, “Ëåíèí” ñîâõîçûíà áàðûï iñòåï æ¾ð. Ìåí Ò½ðñûíàé æàéûí îºûï áåðãåì. ²ûçäàð Ò½ðñûíàé¹à õàò æàçûï øàºûð¹àí. Ò½ðñûíàé áàð¹àí æàñ áàëàñûìåí, ºûçäàðäû òðàêòîð àéäàó¹à ¾éðåòêåí. Á½ëàðäû ¼çi äå øàºûð¹àí. Áiðiíøi ì½ñûëìàí ¸éåëi õëîïêîóáîð÷. îòûð¹àí, áið æûëäàð åêi æ¾ç îí òîííà ìàºòà òåðãåí, ñ¼ç ñ¼éëåãåí Ìîñêâàäà. Åðêåêòåí àñºàí ãåðîé áîëäû. Îáëûñ Òàøêåíò, Øûíàç (Êåëåñêå øåêòåñ) ðàéîíû, êîëõîç “Êèðîâ”. Æåòiæûëäûºòû» áiðiíøi æûëûíäà Ò½ðñûíàé, åêiíøi æûë áiçäåí Êåíæåê¾ëäåð øûºòû. Òåõíèêàíû ìå»ãåðìåé, ìåõàíèçàöèÿ ê¾øåéìåé, ìàºòà øàðóàñû ¼íäiìåéäi. Õðóùåâ îñûíû àéòºàí. Ïàõòààðàëäà ëàáîðàòîðèÿ ïåðåäîâîãî îïûòà – ñåâîîáîðîò îíäà îéäà¹ûäàé... Îíäà ²àäûðáåê Ìàºàíîâ Ãåðîé Ñîö. Òðóäà – áðèãàäèð. Áðèãàäà åãî – êîì. òðóäà. °ði àðçàí, ¸ði ñàïàëû ìàºòà àëó... ´çäåði 5 àäàì, á¸ði ìåõàíèçàòîð. ƾç îòûç ãà æåði áàð, åãó, áàïòàó, æèíàó (òåðó àäàì áîëñà). Øèò åãó – áiðiíøi.

Áàïòàó, êóëüòèâàöèÿ ñî¹àí êiðåäi. Æåãåíå – èçðåæèâàíèå (æåêåäåí) øûðïó, ºûðºó ò¾ði áàñ æà¹ûí. Ìîòûæåíèå – îòàó, øàáûºòàó... Ïåðåæèòêè – ºàçຠêîëõîçûíäà ìåõàíèçàöèÿäàí àðò­ òà ºàëó, î÷êîâòèðàòåëüñòâî – óêàçàíèå ê¾òêiøòiê. Îñû ìiíåç áàð. Àëäàó, àäàì æàñûðó, ìàºòà ãåêòàðûí æàñûðó (Àëòûíáåêîâ ìûñàëû), ïðîãðåññèâêà àëó ¾øií îñûíû, ºîìà¹àéëûºòû iñòåãåí. ´òiðiê àéòó: ðàéêîì õàòøûñû, ãà­ çåòà ñåíåäi, åðåäi. Ìàêàðîâ àëäûíàí øûººàí ºèûíäûº. ´çi æ½ìñàºòàó êåëäi. Þñóïîâ áàñûï æiáåðåòií. Ðóøûëäûº. Èëüè­÷åâòå. Ðó: ºûç – Ì໹ûòàé, æiãiò ²½éûñºàíñûç ðóû. Åêåói äå ²î»ûðàò. Ñåëüñîâåò (Àðûñòà) ¼çi ÇÀÃÑ, ¼çi àðàëûº º½äàëûºòà æ¾ðåäi, ïàðà äà àëàäû, òàìຠòà æåéäi, ºàëû», æàñàó. Îíæûëäûº áiòiðãåííåí àðû áàðàòûí ºàçຠºûçû æîº. Øûìêåíòòåãi ê¼øåëåð. Íà ñâèíöîâîì: 1) Ìåõíàò. 2) Îðäæîíèêèäçå. 3) Òåàòðàëüíàÿ. 4) Ëîìî­ íîñîâ. 5) Ñâèíöîâàÿ. 6) Òàøòðàêò. 7) Áàçàðíàÿ. 8) Êîì­ ñîìîëüñêàÿ. 9) Ñîâåòñêàÿ. 10) Êðåãåð. 11) óë. Øìèäòà. Áàð ê¼øå îñûëàéøà ñîçûëà-ñîçûëà áåðåäi. 19/X. Ëîãèíîâ Àíàòîëèé Ìèõàèëîâè÷. Î òóíåÿäöàõ. Íàøè óñëîâèÿ õóæå. Îòñóòñòâóþò îâîùè, ôðóêòû. Èç âñåõ òðóäîñïîñîáíûõ òîëüêî ÷åòâåðòàÿ ÷àñòü âûõîäèò íà ðàáîòó. Çàìå÷àíèå Ðîäèîíîâà Èñêàíäåðîâó: ìèëëèîí íàñåëåíèÿ, à ïðîñèòå ëþäåé. Ñóä îáùåñòâåííîñòè â Ñëàâÿíñêîì.  Êåëåñå – â ïðîøëîì ãîäó ñòàðóõà èìåëà 200 ãîëîâ ñêîòà – íàíèìàëà ëþäåé. Ñòàíîâÿòñÿ ýêñïëóàòàòîðàìè.  ãîðîäå 200 ï÷åëîâîäîâ êàê ëþáèòåëåé. Ìåä íå ñäàþò â êîîïòîðã – âîçÿò â Íîâîñèáèðñê, Êàðàãàíäó, íà Óðàë.  ñâîå âðåìÿ õîðîøèå, íà ïåíñèþ âûõîäÿò – äóõ ñòÿæàòåëüñòâà. Ïåíñèîíåðû, èíâàëèäû òðóäà èíûå êîîïåðèðóþòñÿ, íàíèìàþò ñòàðèêà. Êîâàëåâ: äåñÿòêè òûñÿ÷ ðóáëåé. – Èç ãîðîäà 18–20 âûñåëèëè. Åùå áåäà – â ãîðîäå àìîðàëüíîå ïîâåäåíèå: êóðåíèå àíàøè, îêîëî ÷àéõàíû óçáåêè-ñòàðèêè. Äåìèí è Áîíäàðåíêî â êàðìàíå ïðèâëåêàþò, íî íåäîñòàòî÷íî, åñòü êàðòåæíèêè íà áåðåãó Êî÷êàð-àòû – äåëàþò îáëàâû. Ðåëèãèîçíûå ñåêòû – äåâóøêà-êîìñîìîëêà ó÷èëàñü, è ñòàëà áàïòèñòêîé...

Ïÿòèäåñÿòíèêè – òðÿñóíû, íàèáîëåå ðåàêöèîííû. Îòðûâàþò îò îáù. æèçíü. Êëèêóøåñòâóþò, áüþòñÿ â ýêñòàçå. Ñëóæáà â àðìèè.  Êåíòàó, Òþëüêóáàñå, ×èìêåíòå, Ñàéðàìå, Ãåîðãèåâñêîì èõ íåìàëî. Ðèñîñåÿíèå íà þãå, áîðüáà âåäåòñÿ îæåñòî÷åííàÿ. Îäèí èíæåíåð áàïòèñò. Èç Ñàðûàãà÷ñêîãî ðàéîíà. Ìóñóëüìàíñòâî – òàì õîðîøèé ó÷èòåëü Ìóõàìåä Àõìåòîâ â ñåëå Òàáîëèíî êîëõîçà èì. Ëåíèíà. Ñòàðèêè íà ìîëåáåí ê ìóëëå. Òîìåê Äîñàíîâ, Èñàêóë Àáäóëêàñèìîâ, ñòàðèê ó÷èòåëü – ê ìóëëå.  óðàçó ìóëëà åë, íàñûáàé ó íåãî, ñàì ìîëèòñÿ. Äîñàíîâ óøåë èç ñåëà. Ñòàðèêè õîòåëè ìå÷åòü. Àõìåòîâ, Õàêèìîâ (êàíäèäàòû â ìóëëó) îòãîâîðèëè. Íåìåö – ýêñòðåìàë áàïòèñò. Àõìåòîâ â Òàøêåíòå ðàçîáëà÷àë åãî. Ðèñîñåÿíèå íà þãå, áîðüáà âåäåòñÿ îæåñòî÷åííàÿ. Èç Óçáåêèñòàíà çåìëþ çàñîëÿþò. Ó íàñ ïî÷âà ñòðàøíàÿ, íå êàìåíèñòàÿ êàê â Òàäæèêèñòàíå.  þæíîé ãðóïïå.  Øàóëüäåðå â ïðîøëîì ãîäó óêðàëè ìàøèíèñòêó. Óìûêàíèå... æåíùèí â ñåëå, â ðàéîíå. Ñåêðåòàðü ðàéêîìà, ðàéêîìñîìîëà – æåíà ñèäèò, íî ìîë÷èò. Îáëàñòíîå ñîâåùàíèå æåíùèí. Ïî êîëëåêòèâàì, ïðåäïðèÿòèÿì ýòî áûëî. Ýòî ìåðîïðèÿòèå íà÷àëè, íî îñòàâèëè. Âðà÷è ÷èòàëè, áåñåäîâàëè ïî ãèíåêîëîãèè, ñàíèòàðèè. Äàóëáàåâ – Ãåðîé Ñîö. Òðóäà, ÷àáàí ñ/õ “×èìêóðãàí” – â þðòå ðàäèî, áåëüå. Ãðèáêîâûå çàáîëåâàíèÿ äåòåé. Èç Ñóçàêñêîãî ð-íà 30 ìîëîäûõ îáó÷àþòñÿ â ìåäèö. Ëåíãåðà è ×èìêåíòà. Ñîçäàâàòü êàäðû. Êà÷åñòâî ïðåïîäàâàíèÿ â ñåëüñêîé øêîëå. Øêîëà-èíòåðíàò â ñ/çå íå òî. Øàóëüäåðñêèå êîìñîìîëüöû èäóò íà ôåðìó. Ðàäóåìñÿ ýòîìó, à íå òîìó, ÷òî îíè èäóò íà çàâîä – òàêîãî èñõîäà íå âûäâèãàåì. Òðóä. ðåçåðâû – îíè ìåäèö. êàäðû. Ïðåä. ðàéèñïîëêîìà Ñóçàêà: âçÿëè äâóõ âðà÷åé îòòóäà. Æàëîâàëñÿ – êàíäèäàòàìè íàóê ìîãóò ñòàòü, ïîòîìó óøëè. Ѹëiì. Îôèöèàëüíûé æà¹äàéëàð áàð. ²ûñ áîëìàéäû äåï áiçãå åøêiì àéòºàí æîº. Æàðàòûëûñ – áið, îíäà ñ¼ç æîº, ìàë æà¹äàéû ºîðà, ñóàò, ìàëøû ñàíû ºàìòàìàñûç áîëó – îñûäàí äà êåçäåñòi, ñåáåái áîëäû. Iøêi æà¹äàé – ìàë ê¾éëi áîëñà ìîéûìàéäû, áîé áåðìåéäi. Ìàë æàéûëûìäû ºàðàó îðíûíà

¼çäåði ê¾ðå» ºàáຠáîëûñòû. ²îñïàìáåòîâ – îòïóñêiäå. Àðûç ò¾ñêåíäå òåêñåðiëãåí ²îñïàìáåòîâ æîº åäi. Êiñiäåí ê¼ðåäi. Êåéií ïðåäñåäàòåëü æ¸íå åêiíøi õàòøû îðíûíàí àëûí¹àí. ²àóëû áàð, îñû æàé ìàë õàëiíå ¸ñåðií òèãiçäi. ²îëäàñïàåâ ظêið. ²îñïàìáåòîâ ظðiï ¼çãåëåðäi áàñòàéòûí, á½ë æiãiò áàñºàðà àëìàé æ¾ðäi. ´çiìiç íàøàðëûº áîëñà, “Ýíãåëüñòå” áîëàäû äåï æ¾ðäiì. Îðàçûìáåòîâ – äèðåêòîðû. Ìàë øàðóàøûëû¹ûíû» ñîâõîçû. Æàñ çîîòåõíèê î äà ñîíäàé. Ò¸óiði ´ìiðáåêîâ, æåðãiëiêòi æà¹äàéäû áiëåäi. Íåãå æàñòàðäû æiáåðìåéñi»äåð äåéäi. ʾçäå ìåí îíû áàéºàï ºàéòºàì. Áàð ñîâõîçäû ñîë “Ýíãåëüñ” ñîâõîçûíà ê¼ìåê áåðóãå æ½ìûëäûðäûº. Áiðຠîë æàìàí áîëìàé øûºòû. Íàøàðû “²½ìêåíò” áîï øûºòû. Áàñºà æ½ìûñºà àóûñó. Êåéií áàðûï ºàë¹àí æ¸éiì îñû. Áiç áàðñàº, “²½ìêåíò” ¸»ãiìåñi á½ðº åòiï øû¹à êåëäi. Êåíòàó æà¹ûíàí êåëäiì – ñóûº, ìàë º½ì¹à àéäàë¹àí æûëû äåï. Øàÿí, Ñîçàºòà ìàë áà¹àäû. ²àð ºàëû» áîëäû, áåòi ºàòûï ºàëäû. ¶ø ðåò ºàð. Áiðiíøiäåí ºàòûðäû ì½ç. ¶ø ñàëà ñîëàé áîë¹àí, ò½ð¹ûëûº áið. Òîºáåðãåíîâ Ó¸éäà. Æóàíò¼áåäå Àõûìîâ – îë äà ñîë æàºòàí ºûç àë¹àí. ʾéåóñiíó, ¼çiìñó, ìàñûë áîëó áàð. 1960. 20/X. Áèìåíäå. ̸äåíèåò – àóûë¹à æà»àëûº åíãiçó ìàºñàò... Äâîðåöòå ïðèåì. ²àðæàó, Ѹðñåìáàåâ îòêàçàòü åòòi. Ñîâåùàíèåäå ìåí æàñàäûì. Ìàêàðîâ ñ¼éëåäi. ²àçຠºûñòà¹û á¼ëåê – ê¼»ië òîéìàéäû. ´çäåðiíå äå ê¼ï ïðåòåíçèÿ ºîéäûº. Àóäàí ºûçìåòêåði ¼çi ê¼òåðìåéäi. Åëäå àºøà áàð. Îðûíäûº àë äåó êåðåê. Á¸ðiìiç ñîíû àéòó êåðåê. ²àçຠ¾éi – à¹àø æîº, åøêi íàâîç, iøi ºàï-ºàðà, æåðäå ñûç, êîïîòü (ä¾íèåñi áàð). Ïðîñòûíÿ, ïîäîäåÿëüíèê, ñàáûí. Ôîðòî÷êà áîëìàéäû. “²½ìêåíò” ñîâõîçû, ì½¹àëiì äèðåêòîð øêîëû – æåð, ïðîñòûíÿ æîº, îðòà ìåêòåï äèðåêòîðû (æî¹àð¹û îºóû áàð). Àðûñ – Ò¾ðêiñòàí äèðåêòîðû Àëòûíáåêîâ – æåðãå îòûð¹ûçäû, øèôîíüåð æîº. Áið æàðûì ìû» õàëûº áàð. Ïîñåëêà Á¼ãåí. ²àðàï æ¾ðåì, áàð ¾éäå 4 êîìíàòà... ìûíàó áîëìàéäû äåï æ¾ðåìiç. ²îçû-ëàºòû ¾éäå ½ñòàéäû. Æà»à¹û æiãiò. Æåðäå îòûð – áiðåó îðûñ âåòâðà÷, åêi ìû» àëàäû. Ñîâõîç àêòèâií æèäûì, ñ¼êòiì, ñûíàäûì. ²½ìêåíòòå ì½¹àëiìäåðäi øàºûðûï ¸»ãiìåëåñòiì. ظóiëäiðäå áið îé òóäû. Ò½ðëûáåê ´ìiðçàºîâ 60-òà, øîïàí.

Äàëàäà ¾éi áàð. ¶ø êîìíàòà, à¹àø åê, êóêóðóçà åê äåäiê. Áið ãåêòàð¹à åêêiçäiê, íàñîñ ¸ïåðäiê, ñîíû ¾ëãi åòòiê... ðÿäîâîé àäàì ¼çi áàñòàäû äåï ¸ð æåðäå àéòûï æ¾ðåìiç. Îòãîíäà ìîíøà, ¾éëåð. Ìàêàðîâ èäåÿñû – à¹àø, êóêóðóçà, ¾é... ظóiëäið ¾ñòiíåí ½øûï, ñàìîëåòòi ºîíäûðäûº. Åðìàíîâ 24 ìû» à¹àø àïàðûï îðíàòòû. Àðûñ – Ò¾ðêiñòàí êàíàëûíàí àëäû. Ìàëøûëàð ò½ð¹àí æåðiíå àïàðûï, 20 ò¾ïòåí ¸ð º½äûººà îðíàòûïòû. ¶ëãi åòiï ìàëøûëàð æèíàëûñûíà ñàëûï, ¸ð æåðäå àéòòûº. ´ìiðçàºîâ ¼çi äå øû¹ûï ñ¼éëåäi. Áàñòàóûø ìåêòåï îòãîí¹à ñàëäû – øîïàíäàð áàëàëàðûíà îí øàºòû êîìñîìîëäû ¸êåï, ¸óåëi êiðïiø º½éûï êåòåäi. Òà¹û áið ñî¹ûï, ¼çäåði òåãií ¼ç ê¾øòåðiìåí ñàëàäû. Æåòi ¾é ñàë¹àí, øîïàíäàðûíà îâîù òà ñàëûïòû, æèûðìà åêi ãà. ´ç ºîéìàëàðûíà, Øàÿí ºîéøûëàðûíà ¾éðåòòiì äåéäi. Ñîçàºòà Àõìåòîâ – “Êàëèíèí” ñ/õ. ÷àáàíû. Îíäà îãîðîä åêêåí. Ñêâàæèíàäà ò½ðàäû. °éåëäåðãå áåñ æ¾ç (ñîâåùàíèåäå) ïðåìèÿ áåðäiê – á¸ðiíå áåðäiê. Ìûñàëû, áið ºîë îðàìàë (òóûìûç), áið áåò îðàìàë, áið ìûëüíèöà, ìûëî, îäåêîëîí, çåðêàëî, ùåòêà, òàðàº, áið ïëàòîê øåðñòÿíîé, êðåì, èãðóøêè äåòñêèå, êåé æåðäå ÷àáàíäàð¹à êðîâàòü òà áåðiëiï æàòûð. Áið òîï ¸éåëäi Ñàðòáàåâà, Ñàðñåìáàåâà, ̽õàìåäæàíîâàëàðäû äåòñàä, äåòÿñëè àøûï ºàéò äåï, 20 ê¾íãå æiáåðäiê. Ò¾ñòiê áåñ àóäàí¹à æiáåðäiê. Åíäi Øàÿí, Ñîç຺à æiáåðåìiç. Îáëçäðàâ – ñðåäí. ìåäèö. ïåðñîíàëäàí ñîâåùàí. ¼òêiçäiê. Ñîâåùàíèåíi, êóëüòðàáîòíèêòåðäi, àóäàíäàðäû êóñòîâîé ºûï ¼òêiçåìiç... Á½¹àí õàòøûëàð äà áàðàìûç. Àóûë èíòåëëèãåíòií ñûíàéìûç – êóëüòóðà, áûò æ¸éi – á½íû êåéií îáêîì ïëåíóìûíäà ºàðàéìûç. 40 øàºòû êîëõîçäà ïðàâëåíèå ¾éëåðií äåòñàäºà áåðäi. Ñàðûà¹àøòà êîëõîçäà ìàëøû øàë äåòñàäºà áàëàñûí áåðäi. Ñàòïàåâ, ñåêðåòàðü ïàðòêîìà, áûë ïðîòèâ... Ìàë.  ìàðòå ÿ áûë â Ñóçàêå – îáìàíûâàëè, íå ãîòîâèëèñü ê çèìå.  ôåâðàëå îòòåïåëü, ñíåã ðàñòàÿë – ïîäàëèñü íàçàä, ñêîò èñòîùåí. Çèìà çàòÿíóëàñü. Ïîãíàëè äëÿ îêîòà... ؼáiìiç áàð, ñó áàð, øàáàí áàð – îòãîíäà ø¼ï áàð äåï êåëãåí... ìàðòòà ñîëàé äåï êåëãåí. Ñó æîº, º½ìíàí áåði ìàë ºîçäàéòûí æåðãå äåéií æ¾ðåäi – ¾ø ê¾íäå ñåêñåí êèëîìåòð àéäà¹àí. Áið øàáàí àòòàí ò¾ñïåãåí (ìàñºàðà). Ò¼ðò êèëîìåòðäå ñóëàíäûðó êåðåê. Æàéëàó êåðåê. Ìàëøû¹à ¾é, òàìàº. Ò¾ñòåí êåéií áåñ êèëîìåòð, ñ¼éòiï

ê¾íiíå îí êì æ¾ðó êåðåê. Îñûëàé åòñå áið ñ¸ði, îëàé åòïåé, ¾éëåðií ê¼øiðiï ¸êåòêåí. Ñåêñåí êèëîìåòð ºó¹àí... ²îéäû» ¼çi äå àø, iøiíäå ºîçûñû áàð, ¼çi äå, ºîçûñû äà ¼ëäi. Áið øàë æûëàï æiáåðäi (àïïຠñàºàëäû) Ƹðäåì áîëìàäû, ìàë ºûðûëûï æàòûð äåï æûëàäû. ²îñïàìáåòîâ òå ò½ð åäi. Ìàë¹à àäàìøà ºàðàìà¹àí.... Òðåñò ñîâõîçîâ – ºûñºà äàéûíäûºòû ºàðàó, áà¹ó êåðåê åäi. Îáêîì¹à àéòà àëìà¹àí. Øàÿí, Ñîçຠê¼êòåìäå, º½ìäà º½äûº, æèëüå – ìàñºàðà ¾é. Øàÿí, “Àºòàó”, “Àë¹àáàñ”, “Øàëäàð”, “Ñòàëèí” – ¾é äå ñàï æàòûð, åêi êâàðòèðëi. ²àìûñïåí øàòûðëàó – òàñ ºîðà ºîé¹à, ìàññîâûé ºîðà... Ê-ç “Êðàñíàÿ íèâà”. Ò¼ðò îòàð áið æåðãå ºîðà ñàï æàòûð. Æàðòû êèëîìåòðäå ò¼ðò ìû» ºîé, ò¼ðò ºîðà – îñûíäà ýëåêòðîñòàíöèÿ, ìîíøà, êðàñíûé óãîëîê, êèíî (äâèæîê). Àë¹àáàñòà îñûíû iñòåäiê. ¶éëåðäi à¹àðòó. ؼïòi ïðåññîâàòü. Êîìáèêîðì, ïðåññîâàííîå ñåíî. Ñîë ºîðàëàð¹à æèûï æàòûðìûç. Ìîéûíº½ì iøiíå º½äûº ºàçäûðûï, ¾é, áàçà ñàëûï æàòûðìûç... ²îé ºîðà ñàï æàòûð. Ñîçຠ(ñåêñåóiëäåí) ñîë æåðäå º½äûº. Åêi ìû» òîííà ïðåññîâàííûé ø¼ï, ÿ÷ìåíü (àðïà), ñ½ëû, ôóðàæ (êîìáèêîðì) î äà ñîíäà. Àäàì¹à ¾é ñàëûí¹àí... Æåðãiëiêòi ìàòåðèàë. Êiðïiøòåí. Îòûç áåñ-æèûðìà áåñ ìåòð ºîé ºîðà – æàðûìû àøûº, íà­âåñ, óêðûòèå. Òóðêìåíñêèé ñïîñîá êîëîäöåâ... Áið ìåòð­äi ºàçàäû. Öåìåíòïåí øåãåíäåéäi, àðìàòóðíîå æåëåçî – çàëè­ âàåòñÿ öåìåíòîì. Ñó àëó¹à äâèæîê, öåìåíò, àñòàó, ðåçåð­ âóàð... Ìàë, áàçà, ôåðìà îðòàëû¹û ¾ø ¾é – áið ºîðà ºîéäû» áàçàñû – àðûº-ò½ðûº ¾øií. ²½äûº, á½íäà áåñ îòàð – á½íäà ø¼ï, ôóðàæ. Æûë áàñûíàí òàñûäûº ø¼ïòi – ¼çiì ¾ø-ò¼ðò áàðäûì. Øàáàíäàð ê¾ëåäi, ì¸ç äåéäi ºàçið... Àìàíîâ Ò¼ðå – ²½ìêåíò. ¶øiíøi ôåðìà ²îáûëàí äåãåí æåðäå. Äèðåêòîð ìåíìií äåéäi. 79-äà øàë, òîºàëû áàð îòûç òî¹ûçäà, Ò¼ëòàé... ñåêñåí æûëäû¹ûí òîéëàòàìûç. Ó÷àñòîê “Êð. Íèâà” ñ ÷åòûðüìÿ îòàðàìè – Ñàðáàñº½äûº, Øàÿí àóäàíû – áîëüíèöà, íà÷àëüíàÿ øêîëà ðàäèñò áîëàäû. Ñîçàº, ²½ìêåíò ôåðìà, ñáîðíûé ¾é, ò¼ðò êâàðòèðëiê. Áàçà ñàëûí¹àí – á¸ði ñîâõîç ºàðàæàòûíà ñàëûíûï æàòûð. ²àçi𠺽ì iøiíäå ûë¹è æîë, ìàøèíà, àäàì à¹ûë-òåãië... ²àðàòàóäà âçðûâíîé æîëìåí àñóäû ò¾çåéìiç. Ñîçàºòà æåòiæûëäûº áið æàðûì ìèëëèîí¹à ºîéäû àïàðàìûç – ºàðàê¼ë.

Ïîäúåì íàðîäà èñêëþ÷èò. Ìàëøû ¾éi, ìàãàçèí, øêîëà, ìåäôåëüäøåð. Øàáàíäàð àéòàäû – àòûìäû áåðåéií ýëåêòð áåðñå»äåð äåéäi, ñóõàÿ áàòàðåÿ ìà, áàñºà ìà... °éòåóið ýëåêò𠺽ìäà æàë¹ûç ¾éäå äå áîëñà... òàïñûðìà áåðäiê ýëåêòðèêòåðãå. Âûåçäíûå áþðî îáêîìà – ïî õëîïêó: 1) Àóäàíäàðäû ê¼ðó. 2) ²àëàäà ¼íäiðiñ. Ñâèíöîâûéäà Èþëüñêèé ïëåíóì æ¼íiíäå áàÿíäàìà æàñàäûì. Àëìàòûäà îòäåëäåð, ìèíèñòåðñòâîäà áîëäûì. ²ûñòà êèiç ¾éäå åêi ¸éåëäi» áîñàíûï æàòºàíûí ê¼ðäiì. ¶ñòiíäå ºàëû» ïàëüòî, òåìið ïåø òå æîº, ¼çiì àïàðûï áåðäiì. Åêiíøi ¸éåë iñiï êåòiïòi, ä¸ðiãåðäi àë¹ûçäûì. Àìàí áîñàíäû. Êàäðëàðäû áiëìåäiê ¸óåëäå, åíäi áiëiï ºàëäûº. 19/X. Òiëåíîâ – ïåäèíñòèòóò. 1300 – åëó ïðîöåíò ºàçàº, ¾ø æ¾ç åëó ºàçຠºûçû. Á½ðûí îòûç æåòiíøi æûëäàí ó÷èò. èí-ò, 1954 æûëäàí ïåäèíñòèòóò âûïóñê áîëäû.1959-äà –24. 1960-òà – 250. Ôàêóëüòåò åêåó: ôèçìàò, èñòôèëôàê. Åíäi ïåäôàê àøàìûç, ¾ø ôàêóëüòåò áîëàäû. ƾç îòûç ïðîôåññîð-ïðåïîä. 12 êàôåäðà, áið ôèçèê, áàñºàñû èñòôèëôàêòàí. Êåé ìàòåìàòèê òåõíîëîãè÷. êåòòi. ²àçຠòiëiíåí áið äå êàíäèäàò æîº. Æàëïû òàðèõòû á¼ëäiê. Ãîñïëàí áiòiðãåíäåðäi òåðiñòiê îáëûñòàð¹à æiáåðäi. Áèûë òåê ¼ç îáëûñûìûç¹à îðíàëàñòû. ²àëàäà áûëòûð ê¼ï ºàëäû. ¶éëåíó æà¹äàéûìåí êåëåäi, ºûçäàð ê¾éåóãå òèåäi, ìåêòåïòåðäåí çàÿâêà áîëàäû, áèûë á¸ði îáëûñûìûçäà ºàëäû. ²ûçäàð ¼çiìiçäåí êåëåäi. Á¸ði àóäàííàí. ¶é àëòû æ¾ç àäàì¹à ñàëûí¹àí. Ñåìüÿ áîë¹àíäà á½íäà òàð, áàçà íàøàð. Ñàìîäåÿòåëüíîñòü áàð – âîêàëüíûé, áàºòàøûëàð àðàñûíäà îí åêi êiñi áàð. Êîíöåðò áåðiï æ¾ð. 21/X. Ѹëiì. Ýïèçîäòàð. I. Øàáàí iñòåði. II. ´ç ºèìûëûì (ìàëäà). III. Æîë ýïîïåÿñû. Ìàðò áàñûíäà åêi àóäàí ¾øií áàðäûì. Îòãîí, íà¹ûç îòãîí Øàÿíäiêi. ²àðàòàó àñàäû – º½ì¹à áàðàäû. Ñîçàººà – ¼ç æåði»äå îòûðñû», ìåí Øàÿíäû åñêåðåéií äåäiì. Ìàíàñîâòû øàºûðûï àëäûº. Ìàë àðàëàéòûí áîëäûì. ʾí ñàéûí áàðûï ê¼ìåê òå æåòêiçó êåðåê – ñîíäà ñàìîëåòïåí æ¾ðäiì.

²èûíäûºòû» ¾ëêåíi – ìàðò áàñûíäà, ìàëäû áåði àéäàéòûí òà»äà ºàð êåòåòií, àñó àøûëàòûí, ò¼ëäåéòií êåç. Àë áèûë ºîé ò¾ãië, æûëºû àéäàó¹à áîëìàé ºàëäû. Ôåâðàëü àÿ¹ûíäà ïëåíóì¹à Àëìàòû¹à áàð¹àíäà ͽðòàçà¹à ½øûðàñºàì. ²àð ò¾ñå, ¼ñå áàñòàäû. Ñàäóàºàñîâ õàòøû áîë¹àí, áiðຠìåí îéëàé æ¾ðäiì. ͽðòàçà ìàëäû àéäàó¹à í½ñºàó áåðäiì äåäi (Àëìàòûäà). Ìåí ìàëäû àéäàìà, ºûðûëàäû äåäiì. ²îçû ò¼ãiëñå, º½ìäà äà ºàëäûðà àëìàéñû»... Åíäåøå, ïàëàòà æiáåðåéiê, êèiç ¾é òiãó êåðåê äåäiê. Ñîçຠ– ²àðàê¼ë, Øàÿí – áèÿçû ºîçû ¼ëåäi äåï ºîðûºòûº (“ãîëîâà øêóð” êàðàêóëü). Óêàçàíèåíi áåðäiê, ñúåçäå ºàëà áåðäiê. Áiðຠêåëñåê, Øàÿí ê¼øå áàñòà¹àí... Øû¹ûï êåòåìiç, êåòïåñåê ²àðàòàó áàóûðûíà iëiíiï ºàëàìûç äåñêåí. Øàÿí ê¼øêåí – æîëäà ºàð, áið æàðûì ìåòð. Ìàêàðîâ ¼çi» áàð äåäi. Îñîáåííî Øàÿí¹à áàð äåäi. “Á¼ãåí” ñîâõîçûíû» çàâîòãîíû... åë ñà¹ûí¹àí, ¾ø-ò¼ðò ê¾í æ¾ðãåí. Áið ôåðìàíû» ¾éëåði ¸éåëäåðií ê¼øiðiï æiáåðãåí. Ñëó÷àéíûå... Áið ôåðìà – 5-6 ìû» ºîé – îí áið îòàð. Æà¹äàéû îñû áîëàäû. Åíäi ñîë îí áið îòàðäû ìåí içäåäiì. Àäàì ºàòåðäå, ñàìîëåòïåí îòàðëàðäû içäåéiì. Êåéäå Ìàìàòºàçèí, êåéäå Ìàíàñîâ, îòàð ê¼ðiíñå, ºàñûíà ºîíàì. “Á¼ãåííi»” áið ºîéøûñû (ïîì÷àáàíà) æ¸ðäåìøi åêåói ºàëàäû. À¹à øîïàí åëóãå êåëãåí. Æà¹äàéûí ñ½ðà¹àíäà, ñåìüÿ êåòêåíiíå îí æåòi ê¾í áîïòû. Iøêåíi – æàë¹ûç íàí, ûñòûº ñó æîº, º½äûºòàí ñó iøåäi, áiðຠìàëäàí êåòïåéäi. Ìàë ¼ëãåí, ñî¹àí æûëàï æ¾ð, ¼çäåðií òiïòi àéòïàéäû. Æåði ºàðà æóñàí. ʼìåêøi æàñòûº iñòåãåí. Îë áàñûì äåï 30 øàºûðûìäà¹û Øîë຺îð¹àí¹à êåòåäi. Øîºàíîâºà (äèðåêòîð¹à) ñòàðøèé øîïàí õàáàð åòåäi. Æiãiò êåòêåëi æ¾ðãåíäå ºàéòàðòûï àë¹àí (ìàë àç ¼ëåäi). Êàøêèí, ñîâõîç äèðåêòîðû ʼøêiíîâ Ñîçàºòûêi. Ñî¹àí ¾é òàóûï áåð äåäiê. Òàìàºòû àóäûí îðòàëû¹ûíàí ½éûñòûðäûº. Êèiç ¾é àëûï, ¸éåë àëûï áàðäûì. Îí øàºòû ê¾íäå ñåìüÿëàðû äà ºàéòòû. ʼøiï êåëäi. “Àë¹àáàñ” ñîâõîçû, “Àë¹àáàñ” ºîëõîçû, “Êð. Íèâà” êîëõîçû, “30 æûëäûº ²àçàºñòàí” êîëõîçû (øàÿíäûº) á¸ðiíäå äå æà»à¹ûíû åñòiäiê. Ïèëîò Ïåòðî ãåðîéñêèé å»áåê åòòi. Ñàìîëåò ßÊ-12 – øûí ñòåïíîé îðåë Ïåòðî åêåí. Ñàðàí÷åâà ýêñïåäèöèÿäà æ¾ðãåí, ñòåïüòi æå»ãåí àäàì.

Ìàë áàð åêåí, ò¾ñ äåéiì. Àéíàëäûðàäû äà ò¾ñåäi. Ìàíàñîâ åêåóìiç ½øûï øûºòûº. Øàøòû °çiçäåí ¼òiï áàðàäû åêåí – æåð øîºàëàº. Æåðãå ºîíàéûº äåäiì, ºîíäûº – òåê á½ë຺à áåñ-ຠìåòð ºàë¹àí åêåí. Ò¾ñiï êåòå æàçäàïïûç. Ìàíàñîâºà àéòòûì – ñó¹à ò¾ñóøåê, ¸óëèå áîëìàñà äåäiì. Áið æà¹û æ¸ðäåì æàñàñàì, áið æà¹û êîíòðîëü iñiì. Ìàíàñîâºà ñåí ºàë, æ¸ðäåì ê¼ðñåò äåäiì. Ìàøèíàì ºàëäû äåäi. Àòºà ìií äå, æ¾ð äåäiì. Áàñûíäà òàðòûíäû – êåéií áëàãîäàðèòü åòòi. ´çiìå ìîðàëüíûé òûíûøòûº òàïòûì. ²îéøûëàð ûðçà áîëäû äåéäi. ؼïòåð: æóñàí. Åêiíøi Àéãåíå äåãåí îòãîí îðòàëû¹û áàð (øòàá îðòàëû¹û), æåði øîºàëຠº½ì. Øîë຺îð¹àííàí åëó êèëîìåòð. Ïåòðî¹à îñû¹ûí ºîí äåäiì. ²½äûº áàñûíäà áàð ½çûíäû¹û (æàçû¹û) îòûç-ºûðûº ìåòðäåé – ºàñûìäà ²îëäàñïàåâ ظêið, Ìàìàòºàçèí “²àðàê¼ë” òðåñò áàñòû¹û. ²½äûº áàñûíà ºîíäûº. ²½ì¹à òiðåëåñiç äåäiì. Ïåòðî ºîíóûí ºîíàìûí, áiðຠ½øà àëìàéìûí äåäi. Òåê êåéií æàë¹ûç ½øàì. Áåñ-àëòû øàºûðûìäà ຠòàºûð ê¼ðäiì. Ñî¹àí ñiçäåð æåòåñiçäåð äåäi. ²îíäûº. Îòâàæíûé, ðåøèòåëüíûé – îë äà áàðäû ò¾ñiíiï æ¾ð. ¶é iøiëiê æàéëàð. Àéãåíåãå êåéií ìàøèíàìåí òà¹û áàðäûì. “²½ìêåíò” ñîâõîçûíû» îòãîí îðòàëû¹û Àéãåíåäå åêåí. Åêi ¸éåëi áàð ºàºïàíøû à»øû áàð åêåí. Åêi áåòi íàðòòàé, æàñû àëïûñòà. Îòãîí ºàðàóûëû. °ëi äå à»øû, åêi æ¾éðiê òàçû, àòû áàð. Áið ¸éåëi æå»ãå – á¼ëåê äåãåí áîëäû. °ðåêåòi à». ´çi ìåðãåí... 16-17-äå ºûçû áàð... ѽëó (òåê ê¼çiíi» à¹û áàð), øåøåñiíäå äå ຠáàð åêåí. Êiøi ¸éåëi îòãîí ñàóäàñûí æàñàéäû. Ò¾íäå ºîíäûº... Ãàðìîí ò½ð. ²àñûìäà ²îñïàìáåòîâ. Êiì òàðòàäû äåï åê, ºûç òàðòàäû äåï øàºûðäû ظðiï. ²ûç òàðòûï ºîñûëûï áåðäi. Àáàé, ²àëäàÿºîâ. Ãàðìîí¹à Íàðòàéøà ºîñûëàäû. Ûð¹à¹û øåáåð. Íåãå îºûìàéäû äåñåê, æåòi êëàñòû áiòiðiïòi. Îðòà ìåêòåï æîº, àóäàí¹à æiáåðìåãåí – èíòåðíàò áîëìàäû, áið æûë îºûòûï ºàéòûï àëäûº. Ѽéòñåê, ¸êåñiìåí à» àòàäû åêåí, ìåðãåí. (Àéãåíåäå “Øåëåê º½äûº”). ²ûç êàðòà äà îéíàéäû. Ãàðìîíøû ºûç, à»øû ºûç äåéäi, ºàñºûð, ò¾ëêi... ²ûç¹à áåðãåí êå»åñiìiç: îºû»ûç äåï îñûíäà ìåäó÷èëèùåãå ò¾ñóãå ì¸ñëèõàò áåðäiê. ؼï: çàïàñ àç, (ºîéøû àòûíà àðûº-ò½ðûº) ø¼ïòi ½éûìäàñòûðäûº (Ñîçàºòàí ¸ïåðäiê – æ¸ðäåì åòòi Ñîçàº).

Ìèðîíîâ áàðàäû áiçäåí á½ðûí, îáë. ñ/õîç. óïðàâëåíèå îðûíáàñàðû. ظêið ²îëäàñáàåâ – þãòû» æî»ûøºàñûí ºèÿë åòåäi. Àëûñòàí ø¼ï òiëåãåí äåï ñ¼ç áîëàäû. Ìèðîíîâ Ïàõòààðàëäàí æî»ûøºà áîëñûí äåéäi. ²îñïàìáåòîâ áiëiï: ºûìáàò ø¼ï, íåãå îäàí òàñèìûç. ²îíäûº. ²½ëàííàí àëàäû, îäàí äà Ñàóðàíáàéäàí òàñèûº äåéäi. Åëó àëòû ìàøèíà, ø¼ï àëàäû. Ñîíäà ìåí áàðäûì. ؼïòi Ñîçຠñ½ðàï àë¹àí, ìåí Ñàóðàíáàéû»à òàñûï àë ìûíà ø¼ïòi, Øàÿí¹à äåï ¸ïåðäiì. Îí æåòi ê¾í æ¾ðãåí ºîéøû “²àéíàðá½ëດ ôåðìàñû, “Á¼ãåí” ñîâõîçûíàí. Ìàëäû á½ðûí ºîðà áîë¹àí æóñàíäû æåðãå îðíàòòûº. ²îðàëàð ¸ïåðäiê. Øàÿííàí æåì äå êåëäi. °ð îòàð¹à ïàëàòêà òiêòiê, ¸ð ïàëàòêà¹à åêi æ¾ç-åêi æ¾ç åëó ºîçû ìåí íàøàð ºîé¹à. Óiëäåê á¾ðêiò, “Æäàíîâ”, “²½ìêåíò” æåðëåði. “Æàé­ûëìà” ñîâõîçûíû» “Æäàíîâ” ôåðìàñû. Ýïèçîäû áàð ø¼ï... æà»à¹û. Òà¹û áið ýïèçîäòû ø¼ï. ²½ìíàí Øó¹à æîë àøó. Æîë ðåçåðâi àçàéäû. Åíäi Øó àÿ¹ûíàí, Æóàíò¼áå, Òàñòûäàí ø¼ï òàñó ºàæåò áîëäû. Ûñìàéûëîâ Øàó – çàâõîç. “Á¼ãåí” ñ/ç ¾éäi ê¼øiðiï æiáåðóøi (îí áåñ ìàøèíàìåí æiáåðäiì). Ìàøèíàëàðäû áàñòàï áàð äåï ñîíû æiáåðñåê, åêi-¾ø ê¾í æ¾ðiï, æ¾ðå àëìàäûº äåï ºàéòûï êåëäi. Åíäi æèûðìà áåñ ìàøèíà ¸çiðëåòiï, åêi òðàêòîð àëûï, ¾ø âîäîâîçáåí ¼çiì áàñòàï áàðàì äåäiì. Ûçàëàíûï, ìåí ¼çiì á½ðûí¹û ò¾éåøiëåðøå òóðàñûíàí Æóàíò¼áå ¾ñòiíåí øûºòûº. Åêi òðàêòîð êîëîííà àðòûíäà – æ¾ç îí ò¼ðò êèëîìåòð ñîë ê¾íi æåòòiê. Ò¾íäå æîëäà áið òðàêòîð á¾ëiíiï ºàëäû, åêiíøiñi ñî¹àí àéíàëûï ºàëäû. Æîëäû ä໹ûë æîë åòiï àëäûº. Îòûç ìàøèíà ä໹ûë æîë ºûï êåòòi. Ò¼ðò º½äûºòàí äà ¼òòiê. Åêi ºàðຽéðûº êåçäåñòi. °áóò¸ëiï øîôåð ºóûï êåòòi. ²îëäàñáàåâ ìàøèíàñû. Åêåóií äå àòûï àëäûº. Ìàðò àÿ¹û 24. Æóàíò¼áåãå ºîíäûº. “Òàñòûäàí” ø¼ï àëäûº... Åðiï æàòºàí, åðòåñiíå ì½ç áîï ºàïòû. Ñàðûñó (Æàìáûë îáëûñûíû») àóäàíûíû» ²½ìêåíòòi áàñûï æ¾ðåòií æîëû áàð äåï, ñîíûìåí æ¾ê òàñûäûº äåãåí. Ñîë æîëìåí òàðòòûº. Áiðຠñîðòà» (º½ì àðàñûíäà), ê¼ï áåéíåòïåí îòûðà-îòûðà æåòòiê. Ìåí îçûï áàðàéûí äåï, àëäûíàí òðàêòîð æiáåðìåê áîëäûì. Ò¾íäå êåòòiì. Æîë òà¹û á½çûëäû. Áið ãðóçîâîé áàòûï æàòûð. Ñàðûñó ìàøèíàñû åêåí. Áàðà áåðå áiç äå ëຠåòòiê òå ò¾ñiï êåòòiê. Ò¾í ñóûº, 40 ãðàäóñ. ²àñûìäà åêi êiñi – ñåêñåóië içäåï êåòòiê.

Áà¹àíà¹û ìàøèíàäà (ãðóçîâîé) ºîéëàð åêåí, ¼ëiï ºàïòû. Àºûðû ºîéøûíû» ¾éií òàïòûº. Øàë, ¸éåëi àóðó, øàé iøòiê. Ò¾éåãå øàëûìûç ìiíiï, êîëîííà¹à êåòòiê. Åðòå»iíå ñåêñåóië içäåï ê¼òåðiï êåëäiê, ¾ñòå òîí, àÿºòà åòiê. Ìàøèíà¹à êåëäiê, êåëñåê “Ãàç-63”. Îë ²àëèáåê Ìàíàñîâ. Áîëìàñ äåï içäåï øûººàí, ðàöèÿìåí ñ¼éëåññåê, õàáàð æîº. Âèêòîð Èâàíîâè÷ºà çâîíèòü åòòiì. Åêi òðàêòîð Àðûñ –Ò¾ðêiñòàí êàíàëû æiáåðiïòi. Àëäûíàí øûºòûì, áið òðàêòîðûì áàð. Îë æîëäà áàòòû. Ñåêñåóië øû¹àðûï àëäûº... Áið ìàøèíà ò½ð, åêi êiñi æ¾ãiðiï æ¾ð. Ñåêñåóië àðºàëàï Ѹëiì êåëå æàòûð. Ѹëiì: ƾðiï êåòòiê, ò¾íäåãi ¾éãå êåëñåê, åòòi àñûï ºîéûïòû. Àðòòà¹û ìàøèíàíû» áiði êåëiï ºàëäû, áið òðàêòîð ìåí ëåãêîâîé êåëäi. Ìàøèíà ºàïòàäû. Áàòºàí ìàøèíàíû äà øû¹àðûï áåðäiê. Åêi-¾ø ìàøèíàíû òiðêåï, åêi òðàêòîð (æ¾ç àòòû» ê¾øi áàð) àëûï ñ¾éðåï øûºòû. ²½ì¹à äà, òàºûð¹à äà áàðàäû – áàð ìàøèíàäà ø¼ï. Ìàíàñîâòû» àÿ¹ûí êåïòiðó, ñåêñåóië æà¹ûï æûëûíó. Içäåóøiëåð ñàìîëåòïåí içäåïòi. Áàÿ¹û Ïåòðî içäåãåí, çàïèñêà òàñòàäû. Îáêîì ñåêðåòàðû îñûíäà áîëñà, î» æ຺à øûº äåäi... Ñîë ò¾íäå Àéãåíåãå, áàçà øòàáºà êåëäiê.

1960 ã. îêòÿáðü.

Òåë.: Ñàëèìà, êàáèíåò – 59-44, Äæàðêèìáåêîâ – 57-44, Ìàêàðîâ – 55-44, Ñàäâàêàñîâ – 56-44. Áåðåñòèìîâ Êàáäåí, äîì 12, êâ. 3, èíæåíåð, ìåõàíèê, åêiíøi õàòøû. Ïî 7-ëåòíåìó ïëàíó áóäåò ïîñòðîåíî çà 2 ãîäà ñåìüâîñåìü çàâîäîâ. 1) Ãîðìîëçàâîä. 2) Ïåðâàÿ î÷åðåäü ãèäðîëèçíîãî çàâîäà. 3) Òðåòüÿ è ÷åòâåðòàÿ ïå÷è öåìåíòíîãî çàâîäà.  1961 ãîäó ïîëíîñòüþ áóäóò çàêîí÷åíî æèëüå – óäâîèòñÿ âäâîå. Áóäóò åùå çàâîäû. 37 òûñ. êâ. ì â 1958, òî â 59 ã. – ïÿòüäåñÿò âîñåìü òûñ. êâ. ìåòðîâ, â 1960 ã. âñåãî æèëüÿ âîñåìüäåñÿò òûñÿ÷ ìåòðîâ êâ. Çà 9 ìåñÿöåâ 97% âûïîëíåíî. 1) Õèìïðîìûøëåííîñòü. 2) Çàâîä ôîñôîðíûõ ñî­ ëåé. 3) Íåô­òåïåðåðàáàòûâàþùèé çàâîä. 4) Çàâîä êåðàìçèò. 5) Çà­âîä ìèíåðàëüíîé âàòû è äð. Ïîëíîñòüþ ðåêîíñòðóèðóþòñÿ âñå çàâîäû ñ óâåëè÷åíèåì ïðîäóêöèè. 1) Õèìôàðì. 2) Ñâèíöîâûé (ðåêîíñòðóêöèÿ) – ìåõà­ íèçàöèÿ áîëüøàÿ, íîâûé àãëîìåðàö., âçàìåí ñòàðîãî.

Èçâëå÷åíèå íîâûõ ýëåìåíòîâ (äîïîëíèòåëüíî).  Ãåð­ ìàíèþ, Èíäèþ – ñåðíóþ êèñëîòó... Ïûëåóëîâèò. ïûëå­ ïåðåðàáàòûâàþùèå öåõè. Ñ ïðèìåíåíèåì íåéòðîíà äëÿ ðóêàâîâ àãëîìåðàö. öåõà. Ñ ìåõàíèçàöèåé ñîêðàùàåòñÿ êîëëåêòèâ. Îñòàíåòñÿ, åñëè óâåëè÷èòñÿ ïðîèçâîäèòåëüíîñòü. Ñâèíöîâûé – ïî áûòó, ñäàåò ïàðê, ëåòíèé êèíîòåàòð. Ïî öåìåíòíîìó çàâîäó ïûëü âûáðàñûâàåòñÿ. Ïî âîçìîæíîñòè íóæíû òðóáû âûñîêèå, îò ÷åòûðåõ ïå÷åé äî òðèäöàòè ÷åòûðåõ – ñîðîê òîíí. Ïåðâûå ñïåö. ýëåêòðîôèëüòðû ëîâÿò ïûëü. Îáîðóäîâàíèå ïîëó÷àåì èç Ãåðìàíèè. Çàâîä ïðåññîâ äîëæåí óâåëè÷èòüñÿ â äâà ðàçà. Ïðåññàâòîìàòû âûïóñêàþòñÿ, íå îòâå÷àþùèå óðîâíþ ñîâð. òåõíèêè. Ñîçäàíèå àâòîìàòîâ êîìáàéíîâ. Çà ñåìèëåòèå óëó÷øèòñÿ êà÷åñòâî. Ìàñëîæèðêîìáèíàò. Ëîìêà ñòàðîãî õëîïêîçàâîäà, êàðàêóëåçàâîäà. Áóäåò íîâûé ìÿñîêîìáèíàò – ïîëíîñòüþ ìåõàíèçèðîâàí­ íûé. Õëåáîêîìáèíàò íà øåñòüäåñÿò òîíí õëåáîáóëî÷íûõ èçäåëèé â ñóòêè... Ïî áûòó. 1) Íà öåìåíò. çàâîäå çàêîí÷èòñÿ â 1960 ã. áîëüíèöà áîëüøàÿ. 2) Íîâûé óíèâåðìàã – åñòü. 3) Ïîñòðîåí – êèíîòåàòð íà óë. Ê. Ìàðêñà; 4)  ïîñ. ×àïàåâà øêîëà íà ïÿòüñîò ÷åëîâåê. 5) Øêîëó-èíòåðíàò â ñîâõîçå èì. 19 ïàðòñúåçäà íà ñòî ïÿòüäåñÿò óâåëè÷èëè. 6) Äâà ïàíñèîíàòà êàç. æåíñêèõ. Ðåçåðâû ðàáî÷èõ: 1) Òåõíè÷. ó÷èëèùå äâóõãîäè÷íîå; 2) Ðå­ìåñëåí. ó÷èëèùå. 3) Øêîëû ÔÇÎ ïðè ÷óëî÷íîé è çà ñ÷åò äå­ñÿòèêëàñåíèêîâ. Çàâîä – ïëàí, ïðîãðàììà – âîò ÷òî... 23/X. Îñàä÷èõ Í. Ã.:  ñåìèëåòêå ðàçâèòèå ïðîèçâîäèò. ñèë. Äâå öèôðû: 1 ìëðä 700 ìëí. Âòîðîé ãîä – 2 ìëðä 400 ìëí. Ñåìèëåòêó çàêîí÷èì – îêîëî ÷åòûðåõ ìèëëèàðäîâ. Ñâèíöîâûé çàâîä. Ñòðîèò. èíäóñòðèÿ è õèìèÿ. Íà íà÷àëî ïÿòüñîò òûñ. êâ. ì æèëüÿ. Ïî ñåìèëåòíåìó ïëàíó äîëæíû ïîñòðîèòü ïÿòüñîò øåñòüäåñÿò äâå òûñ. êâ. ì, â äâà ðàçà óâåëè÷èì. Çà äâà ãîäà – ñòî äåñÿòü òûñ. êâ. ì... Ñèëüíî ðàçâèâàåòñÿ ñòðîèò. èíäóñòðèÿ. Çàêàí÷èâàåò îäèí çàâîä, áóäåò äàâàòü êðóïíî-ïàíåëüíûå ïëèòû – ñåìüäåñÿò òûñ. êâ. ì â Äæàìáóë, Êçûë-Îðäó. Áóäåì ïîìîãàòü. Êðóïíàÿ áàçà èíäóñòðèè.

Ìàøèíîñòðîèò. è õèìè÷åñ. ðàçâèâàþòñÿ äàëüøå... Õèìôàðìçàâîä áóäåò äàâàòü îêîëî òðåõñîò ìëí ðóá. âàëîâîé ïðîäóêöèè. Èç Êèðãèçèè ìàê... öåõ ñòîèò ñîðîê äâà ìëí ðóá. – ïîëó÷àåì ñûðüå, íå óñòðàèâàåò. Çàâîä øèôåðíûé, àñáåñòîâûé çàâîä, ìèíåðàëüí. âà­ òû, ñóõîé øòóêàòóðêè, êàáåëüíûé çàâîä ñ ââîäîì â 1964 ã. Çàâîä ýëåêòðîàïïàðàòîâ – äëÿ âñåé Ñðåäí. Àçèè, Êàçàõ­ ñòàíà. Äâà ìëí ñòî äåâÿíîñòî òûñ. òîíí ñâèíöà. Çàâîä íåôòåïåðåðàáàòûâàþùèé. Áóäåì ñòðîèòü æèëüÿ äâåñòè òðèäöàòü òûñ. êâ. ì, 30 ðàáî÷èõ êîìïëåêñîâ. Ãîðîä ê êîíöó ñåìèëåò. áóäåò èìåòü òðèñòà òûñ. æèòåëåé. Ïîäãîòîâêà êàäðîâ.  Ñîþçå â òåõíîëîã. èí-òå øåñòüäåñÿò ïðîöåíòîâ êàçàõîâ. Ñïåö-îâ ñåëèêàò÷èêîâ, ïî áåòîíó. Íå õâàòàåò ñïåöèàëèñòîâ äëÿ õèìïðîìûøëåííîñòè, ïî ìàøèííîìó îáîðóäîâàíèþ, ïî ïåðåðàáîòêå ïèùåâûõ ïðîäóêòîâ, ïî êîìïðåññîðàì è õîëîäèëüíèêàì. Ê êîíöó ñåìèëåòêè ñåìü òûñ. ñòóäåíòîâ òîëüêî íà î÷íîì îòäåëåíèè. Ïåäâóç – îñîáîé ïåðñïåêòèâû íå èìååò. Åñòü ïîëè­ òåõíè÷. òåõíèêóì – â áóäóùåì ýòî èí-ò ãðàæä. èíæåíåðîâ. Âîïðîñû êóëüòóðû. Äî ðåâ-öèè îäíà ãèìíàçèÿ, ÷àñòíûé ïàíñèîíàò. Âñåãî ñòî äâàäöàòü ÷åë. ó÷èëîñü, ñåé÷àñ òðèäöàòü ÷åòûðå òûñ. ó÷àùèõñÿ. Èíòåëëèã.: òûñ. äâåñòè ó÷èòåëåé, òðèñòà ïÿòüäåñÿò âðà÷åé, 1800 ñðåäíåãî ìåäèöèíñêîãî ïåðñîíàëà â ãîðîäå. Ïÿòüñîò èíæåíåðîâ ðàçíûõ ñïåöèàëüíîñòåé. Îêîëî ïÿòè òûñÿ÷ èíòåëëèãåíöèè. ×èìêåíò – âîñåìüñîò ñ ëèøíèì ëåò (ê èñòîðèè). Òðóäíîñòè. Òðóäíîñòè ðîñòà. Íåò íåðàçðåøèìûõ âîïðîñîâ. Ãîòîâèì êàäðû.  ×èìêåíòå äâàäöàòü íàöèîíàëüíîñòåé. Êîáäàáåðãåíîâ, Ðîìàíåíêî – øåñòîé öåõ. Ñåéñåíáàåâ – èç êîììóí. áðèãàäû íà ñâèíöîâîì çàâîäå, â öåõå ðàôèíàöèè. Êóëüòóðû ìàëî. Òåàòð ïðèìåð. Ïðîøëîå öåïëÿåòñÿ çà íîãè... Ìàðêñ: òðàäèöèè ïðîøëûõ ïîêîëåíèé òÿãîòåþò íàä óìàìè ïîêîëåíèé. Äèêîå, ôåîäàëüíî-áàéñêîå â îòíîøåíèè ê æåíùèíå, ê ñîö. ñîáñòâåííîñòè. Èäåò è ïîðîñëü... Áûò. È óêðàøàòü ãîðîä, è îáëàãîðàæèâàòü áûò. ßñëåé, äåò­ ñàäîâ ìàëî. Óí-ò êóëüòóðû, óí-ò çäîðîâüÿ, íàðîäíûé òåàòð.

Ïàðêè, ñàäû äåëàåì, âîçâîäèì îçåðà – äâà, øåñòüäåñÿò ãà. ïëîùàäè ñî ñòàäèîíîì. Çåëåíîå êîëüöî âîêðóã ãîðîäà. Ïÿòü òûñ. ãà ëåñîâ è ñàäîâ ñîçäàäèì. Òðè òûñ. ãà íà ýòîò è áóäóùèé ãîä. Ïîëíîå ïûëåóëàâëèâàíèå áóäåò îáåñïå÷åíî. Òðóáà íà 120 ì çàâîäà ôîñôîðíûõ ñîëåé. ×åòûðå òðóáû ïî ñòî ïÿòüäåñÿò ìåòðîâ. Ïðîèçâîäñòâî íèòðàòà, óëàâëèâàÿ ñâèíö. ïûëü. Ïîìèìî öåìåíòíîãî íàäî ñîáèðàòü, íî êóëüòóðíî. Äâåñòè òîíí ïûëè êàæäûé äåíü ñåé÷àñ... Íàäî íàëàäèòü ýëåêòðîôèëüòðû. Âèíîâàòû èíæåíåðû. Ïî Ñîþçó 2 1/2 ìåòðà çåëåíè, ó íàñ óæå 60 ìåòðîâ. Ñåãîäíÿ ê êîíöó ñåìèëåòêè – äî 80 ìåòðîâ äóìàåì îçåëåíèòü. Êàæäîå ìèíèñòåðñòâî èç ñåìè, ñòðîèò ïî-ñâîåìó. Çåëåíûå íàñàæäåíèÿ: òîïîëü áûë, òåïåðü áóäóò êàøòàíû, îðåõè, ÿñåíü, äóá, êëåí – 550 êì. Çààñôàëüòèðîâàíî 70 êì-â. Îäíîýòàæíûå äîìà çàïðåòèëè – 3-ýòàæíûå. Ìàêðî­ ïîðèñòûé ãðóíò ïðîåêòà ïåðåäåëûâàåòñÿ. Øêîëà-èíòåðíàò äëÿ íà÷àëüíûõ êë. – 960 äåòåé, íà 61 ã. Ïî ïðîôåññèîíàëüíî-òåõíè÷åñêîìó îáðàçîâàíèþ ìà­ëî èä­åò ìîëîäåæè. Åñòü ìîëîäåæíîå îáùåæèòèå äëÿ ðàáî­÷åé ìî­ëîäå­æè. 60% êàçàøåê áûëî, íî óøëè (çàìóæ è âñÿêîå). 3 1/2 òûñ. íà òåêñòèëüíîé ôàáðèêå.  Òàøêåíòå 40% – óçáåêè. Íà ñâèíöîâîì: 1) Ñîâåò ìîëîäûõ ñïåöèàëèñòîâ. 2) Ñîâåò ïåíñèîíåðîâ. 3) Æåíñ. ñîâåò. 4) Óíèâåðñèòåò òåõíè÷. çíàíèé. 5) Îáùåãîðîäñêîå ñîáðàíèå òåõíè÷åñ. èíòåëëèãåíöèè. 24/Õ. Ìàêàðîâ Â.È., íàñ÷åò ïîãîëîâüÿ. Ñòàðîå, ðóõëÿäü – ñäàòü. Íå âûéäåì ïî ïîãîëîâüþ. Ïîëèòè÷åñêè âûãîäíî, ÷òîáû îáëàñòü âûïîëíèëà ïëàí. Øåñòüäåñÿò-ñåìüäåñÿò òûñ. ïîòåðÿåì è òàê. Êàæäûé äîëæåí áûòü ìàëåíüêèì Ðîêôåëëåðîì. Ñ Çàõàíîì îäíîãî ìíåíèÿ. Íå òîëüêî ñòàðûå – 340 áëîêîâ ïèòàíèÿ ñ ïåñêîì – ïÿòü-øåñòü ëåò óæå ñòàðûå. Ðàñ÷åòû ÷àáàíà èíîãäà îøèáî÷íû – ñîõðàíåíèÿ ïîãîëîâüÿ. Ó îâöû íåò â æàðêîå ëåòî óêðûòèÿ íàä ãîëîâîé – âåðîÿòíî, òåðÿåì ìíîãî (ëåãêèå îò ïûëè). ×èñòî ëîêàëüíîå Þæíî-Êàçàõñòàíñêîå (æûáûðëàº). Äàéòå âàêöèíó! Ëåòíÿÿ ãèáåëü îâöû òÿæåëî è ýòî.

Êëåù â ïîéìå Ñûðäàðüè âíîñèò çàáîëåâàíèå êðîâè. Êðóãëûé ãîä ñòàäà ïàñëèñü áû òàì. È êèëî ìÿñà ñòîèëî áû 2 ðóá. 30 êîï. Ðàçâå íå ñòîèëî áîðîòüñÿ çà îäíî ýòî, ïðîòèâ êëåùåé? Ìåñòíûé ñêîò âûðàáàòûâàåò èììóíèòåò.  ïåðâóþ î÷åðåäü äëÿ äåòåé òóáåðêóëåçíûõ. Äåâÿòü ÷àáàíñêèõ öåíòðîâ ïîñòàâèòü. Öåíòðû – èçâå÷íî ñëîæèëèñü. Äîìèêè åñòü â Êèðîâ÷àíå, Ñóçàêå. Íåîáõîäèìû ïî÷òà, áîëüíèöà, øêîëà, ìàãàçèí, æèëüå. ×åëîâåê, íà êîòîðîì çèæäåòñÿ âñå. Ïðåæäå âñåãî ëþäè. Ïîëòîðà ìèëëèîíà äåíåã íå äàëè.  íåêîòîðûõ õîçÿéñòâàõ äîìèêè ïîñòàâëåíû. Äîìèêè è áàçû… Ñåíî, êîðì – äîñðî÷íî. Çàâîç ìóêè, êåðîñèíà, ñïè÷åê, ñàõàðà.  ðàéîíå äîëæíî áûòü äî äåñÿòè áàç, à òàê òûñÿ÷è îòàð ðàçáðîñàíû. Çäåñü ìîæíî áû ñîáðàòü áàçû, ðàäèîôèöèðîâàòü, òåëåôîíèçèðîâàòü. Òðóäíåå âñåãî ñàìîìó ÷àáàíó. Ïîäíÿòü åãî ñàìî÷óâñòâèå, ñîçíàíèå. Îäèí Ìàìàíîâ äàë ïîëìèëëèîíà äîõîäà. Ïåðâàÿ î÷åðåäü – áàçû â Êèðãèçèè “Êàðà Êîæóð” – ïðèìåðíî òàì âñå, íóæíî åùå ëó÷øå (ðîäèëüíûé äîì, ñòàíöèþ ýëåêòðè÷.). ÆÑ–17, ÆÑ–30. ×òî ìû íå ìîæåì ïîñòàâèòü òûñ. ... Ñåìíàäöàòü-äâàäöàòü ñòîÿò îíè … Âòîðîå: øêîëà – ðåâîëþöèÿ. Ïî îòíîøåíèþ ê ÷àáàíó êîëîäöåâ ïîáîëüøå. Ïîëòîðà ìèëëèîíà äåíåã, ÷òîáû ñòðîèòü çäàíèÿ äëÿ ñêîòà. Ïîòåðÿëè (ñòî ïÿòüäåñÿò òûñÿ÷), äåíåã íå áûëî, âûðâàëè. Ìû ìîãëè áû ïîòåðÿòü âòîðîé Àìàíã. ð-í, íî ïî ñìóøêå (Êàðàêóìû). Âçÿòü îäèí Ñóçàêñêèé ñ ïðîåêòîì íà øåñòüäåñÿò âòîðîé ãîä. Åñëè äåñÿòü-ïÿòíàäöàòü ìèëëèîíîâ, ñîçäàòü íîâûå ñîâõîçû, äîâåñòè äî ìèëëèîíà íà êîíåö ñåìèëåòêè. Êàðàêóëüñêàÿ îâöà íå ìûñëèìà áåç òàáóííîãî ïîãîëîâüÿ. Ýòî åäèíñòâ. ð-í ñ òàáóííûì ïîãîëîâüåì. Ìÿñî, ïðåæäå âñåãî êàçû, îñâîèòü íà ìÿñîêîìáèíàòå. Óçåë Êåíòàó – ñïåö. ïèòàíèå òàì íóæíî.  Ñóçàêå åùå ðîãàòûé ñêîò –êóìûñ, íà ìÿñî, ïðè êàðàêóëå íåò ìÿñà. Ñóçàê – êóêóðóçà è ôóðàæíûå êóëüòóðû. Äîñðî÷íûé çàâîç â ñåíòÿáðå. Ïðèåçä. Îòìåòèë ïîäúåì è âûðîñëè êàäðû. Óåçæàëè äâà êàçàõ. èíæåíåðà – îäèí âåðíóëñÿ êàçàõ, ìåòàëëóðã, ãîðíÿê. Ñâèíöîâûé – ïðîâåñòè ðåêîíñòðóêöèþ. Òàì óí-ò òåõíèêè, âîïðîñû ïåðñïåêòèâû ñòàâÿò òàì – êàæäûé õî÷åò âëîæèòü ñâîå. Íàäî ïðîâîäèòü Áóõàðñêèé ãàç, íå áóäåò òåïëîöåíòðàëè. Íàäî áûëî, ÷òîáû ñâèíöîâûé ïåðåøåë íà

ãàç (íåò ãðÿçè, âûñîêèé óðîâåíü êóëüòóðû). Íåîáõîäèìû òåõíè÷. êîíôåðåíöèè. Ãëàâ. ìåòàëëóðã Êîáäàáåðãåíîâ òåõíèêóì ãîðíî-ìåòàëëóðãè÷åñêèé îêîí÷èë, îòåö ðàáîòàë. Ïî ïðîìûøëåííîñòè â öåëîì èíòåë. òåõíè÷åñêàÿ îòîðâàíà îò ðàáî÷. êîëëåêòèâà è äàâíî íóæäàåòñÿ ðàáî÷èé â íåé. Ïðîâåëè ñ òåõíè÷åñêîé èíòåëëåãåíöèåé ñîâåùàíèå ïî Èþëüñêîìó ïëåíóìó è ñêîëüêî íå ðóëè, èíæåíåð íå òîëüêî ñòàðøèé ïî ïðîèçâîäñòâó, íî è ñòàðøèé ïîëèòè÷åñêèé îðãàíèçàòîð. Äîì òåõíèêè íóæåí íàì... Èíæåíåð áóäåò çàíèìàòüñÿ íàä ïðîáëåìàìè íå òîëüêî ãîðîäà, íî è ñåëà, æèâ-âà, õëîïêîâîäñòâà è ò.ä. ×òîáû èñïîëüçîâàòü òåõíè÷. ñèëû òàêîé äîì áóäåò... ðóêîâîäÿùèì öåíòðîì, çàñòàâèò äóìàòü. Åñòü ñåðüåçíîå, íî...  Êàç-íå íåò èíæåíåðîâ-ìåõàíèêîâ. Ïàðòøêîëó – ïåðåäàòü òåõíîëîã. èí-òó è îðãàíèçîâàòü êàôåäðó ìåõàíèêè ìàøèíîñòðîåíèÿ. Îòêóäà âçÿòü èíæåíåðîâ â ìàøèíîñòðîåíèå? Êàôåäðà ìàøèíîñòðîåíèÿ. Ó íàñ áàçîâûå: çàâîä ýêñêàâàòîð., òðàíñôîðìàò., â Êåíòàó ÷åòûðå ç-äà. Ïðàêòèêó ñòóäåíòîâ íà èíæåíåðîâ-ìåõàíèêîâ ìàøèíîñòðîåíèÿ. Êàôåäðà íà ÷åòûðåñòà-ïÿòüñîò. Íåò ïèùåâèêîâ, òåêñòèëüùèêîâ. Ðàçãîâîðû – îòêðî­ âåííûå, â îòêðûòóþ. Âàæíî íå êàê ñêàçàë ÷åëîâåê, à ÷òî ñêàçàë. Ïîëó÷èë òîëüêî îäèí ãîëîñ ïðîòèâ, à ìåíÿ ïóãàëè. Äåêàáðü â Èëüè÷åâñê. ð-íå âñòðåòèë çàì-îì. Òÿíóëîñü ïîëòîðà ãîäà. Êàçàøêà ìîëîäàÿ. Ñàðñåìáàåâ – ÑÌÓ, ñòàðûé ðàáîòíèê. Îí óãîâàðèâàë ïðè ïåðâîì ñêàíäàëå. Íà êîíôåðåíöèè ÿ âûñòóïèë, ïðîêóðîð. ß ïðîòèâ. Ïðèåõàë ñþäà Áàéãàëèåâ. Òàñàíáàåâ ïðîñèë ñàìîìó ðàçîáðàòüñÿ, ïåðåäàëè – æäó... Ðàçìíîæèëè... ïåðåäàëè íà ðàññìîòðåíèå ïåðâè÷. ïàð­òèéí. îðãàíèçàöèè. Ðàñøèðåííîå áþðî â ÿíâàðå. Øåñòü ÷àñîâ ñèäåëè, ÿ âûñòóïèë. Ñïðîñèë ñåêðåòàðåé ÐÊ: ïðàâèëüíî ëè âåäåò ñåáÿ âàø òîâàðèù Òàñàíáàåâ? Ïðî­ êóðîð, ÑÌÓ (çàì. – åãî èñêëþ÷èëè; Òàñàíáàåâó âûãîâîð ñ çàíå­ñåíèåì â ëè÷íóþ êàðòî÷êó. ×ëåíû îáêîìà òðåáîâàëè èñêëþ÷èòü Òàñàíáàåâà, à äî ýòîãî ãîâîðèëè: ïðîíåñåò, ïîøóìèò è ïðîíåñåò). Ó ìåíÿ ñïàçìû, äàæå áðåçãëèâîñòü ó ìåíÿ áûëà... Âòîðîå çëî – î æåíùèíàõ. Àõóíîâà Òóðñóíàé ãîòîâèò äåâî÷åê, â ãðóïïå òðèäöàòü äåâî÷åê.  Èëüè÷åâñê. ðàéîíå íà õëîïêîóáîðêå òðèäöàòü

÷åëîâåê... Òåïåðü â êîëõîçàõ Êèðîâñêîãî è Ïàõòààðàëüñêîãî ñíèìåì. Ñäåëàåì âñåõ ñòóäåíòàìè-çàî÷íèêàìè, äåâî÷êè ïîø­ ëè íà ìàøèíû... Ïîïðîáóéòå òåïåðü åå ïðîäàòü çà êà­ëûì. Òðóä ñîòåí ëþäåé çàìåíÿåò îíà (ìàøèíà). Êåíæå­êóëü – 75 ò ñîáðàëà. Ðàéõàí, ñ/ç “Àáàé” â Êåëåñå – õî÷åòñÿ òåïëî ïî­ öå­ëîâàòü. Áóäåì èìåòü â 61 ã. ñòî-ñòî ïÿòüäåñÿò äåâî÷åê. Íî êàê âñòðåòèëè òîâàðèùè – íàøèì íå äîâåðÿþò, äàëè òîëü­êî òðèäöàòü ìàøèí. Íå òàê ïðîñòî. Êàðàòàóñê. ð-í – íè îäíîé äåâî÷êè ìåõàíèçàòîðà.  Ñàðûàãà÷ñê. – òîëüêî îäíà äåâî÷êà. Ïàõòààðàëñüêîì, Êåëåññêîì, Àëåêñååâñêîì ñîâõîçàõ – îäíà òîëüêî. Ìàëî æåíùèí-áðèãàäèðîâ – Õàíèôà, Ôàòèìà àãðîíîìû, âûðà­ ùèâàþò õîðîøèé õëîïîê. Îíè, æåíùèíû, ðàáîòàþò äî ðîñû, áîëüøå ìóæ÷èí, âûãîíÿòü ñ ïîëÿ ïðèõîäèòñÿ. Åùå î æåíùèíàõ. Î÷åíü òÿæåëî â áûòó.  ìàå ïÿòüñîò ÷åëîâåê. Êàê áûòü ñ äîêëàäîì, ê¼ê ê¼çáií ¹îé. Íå ïîäóìàþò ëè, ÷òî íå ëó÷øå ëè òåáå Ñàäâàêàñîâó. ß ãîâîðèë â ïðåíèÿõ. Æåíùèíû î áàçå ñòðîèò. Æåíùèíû ïðîìûøëåííîñòè ïðèãëàñèëè æåíùèí ñåëà, ïî­äàð­êè äàâàëè, ïîêàçûâàëè êâàðòèðû, áûò íà ïðîèç­ âîäñòâå – âîñïðèíèìàëè æåíùèíû õîðîøî. Íå òîëüêî ðàçãîâîðû, îáêîì çàíèìàåòñÿ, ÷òîáû êîíò­ðîëü çà äåòñàäàìè, äåòÿñëÿìè ïåðåäàòü ïðåä. êîëõîçîâ, äèðåê­òîðàì ñîâõîçîâ è äàâàòü ìàòåðèàë î íèõ â ãàçåòàõ. Îêîëî 20 çäà­íèé ïåðåäàíî äåòñàäàì. Ïðåäêîëõîçà îáèæåí íà êîëõîç “Êîì­ ìóíèçì” â Ñàðûàãà÷å. Âàðâàðà Âàñèëüåâíà èç Ñàéðàìà – ïðèåçæàëè ê íèì äåâî÷êè èç êîëõîçîâ. Êîéêè, ÿùèêè... ãó­ñè, îâå÷êè, êóðèöû è ò.ä. Åùå âîçüìåì, íóæíà è äåòñêàÿ áîëü­ íèöà. Äåòåé èç äåòñàäà äîìà îáðàáàòûâàþò ðîäèòåëè. À ãäå áðàòü êîéêè? Áóäåì ìåíÿòü êðîâàòíóþ ôàáðèêó íàøó. Øòóê 40 áàíü ïîñòðîèì. Ìû èíèöèàòîðû ïî øêîëüíîìó ñòð-âó. Òåïåðü õâàòèò – áóäåì áðàòü îáÿçàòåëüñòâà ïî êóëüòóðíîìó ñòð-âó, êóëüòóðíî-áûòîâîìó ñòð-âó. Áàíÿ, áîëüíèöà, ðîääîì, äåòñàäû. Ôîðòî÷åê íåò. Ñåëåíèå áåëåíüêîå, êàê ãóñü. Áåç ðå­ øå­íèÿ êóëüòóðíûõ óñëîâèé áûòà æåíùèí – íåëüçÿ. Æåíùèí îòïðàâèòü ïî îáëàñòè ñìîòðåòü äåòñàäû, áîëüíèöû – â ïÿòü ðàéîíîâ ïîåõàëè, âçÿëè ìåäèêîâ – â ïÿòè ðàéîíàõ ïðèâåëè â ïîðÿäîê. “Ìàêàðîâñêèé äåòñàä” – Òîêñàíáàåâ â “Àáàå”. Êàê áûòü ñ äåòüìè? Ïðàâëåíèå – çäàíèå õîðîøåå, ÿ óãîâàðèâàë, ïðàâëåíèå îòäàåò äîì äëÿ äåòñàäà è ðîääîìà. Òðóäîâûå

ðåçåðâû áåðóò, íå îáåñïå÷èâàÿ êâàðòèðàìè. Î ïüÿíêå – íàêàçàòü íå îòäåëüíûõ, ïðåêðàòèòü ïðîäàâàòü âîäêó... ×èñòîòà âî âçàèìîîòíîøåíèÿõ – ìîðàëüíûé îáëèê íàøåãî ÷åëîâåêà. Äèðåêòîð ñîâõîçà, ïðåä. êîëõîçà, íà÷. îáë. îòäåëîâ èç-çà ïüÿíêè. Íå îáúÿâëÿòü âçûñêàíèÿ, ÷òîáû äåëàëè áåç ýòîãî, ÷òî­áû ñîçíàâàâàëè, æèëè ñîáñòâ. ñîçíàíèåì. Íà ýòîò ðàç­ ãîâîð ÿ íå èäó – âûðó÷àë îäíîãî. Íå ñ ìåíÿ èñòîðèÿ îá­ ëàñòè íà÷èíàåòñÿ. Íå êàïàòü äðóã íà äðóãà. Ñîáðàëè âñåõ îáëàñòíûõ ðóêîâ, äëÿ îòêðîâåííîãî ðàçãîâîðà – ÷óäåñíîå áûëî ñîâåùàíèå. Î ëè÷íûõ íåäîñòàòêàõ – íå çäîðîâàåòñÿ, ñíÿâ òðóáêó. – Ìàìàòêàðèì Óòåãåíîâ, ïî÷åìó ìîë÷èòå? – Âû ãîâîðèëè î çàâ. îòäåëàõ îáêîìà. Íåïîñðåäñòâåííî ÷åëîâåêó ãîâîðèòå. 1961 æ., àïðåëü. Øàÿí. ̽õëèñà ¸»ãiìåñi. Áûëòûð¹û øîïàíäàð òîéû... 1) Êî­ ìèññèÿ – Ìàíàñîâ, Øàêèðîâ; 2) ïëàí: îðûí, ãðåéäèðîâêà åêi êèëîìåòð 3) ïðîãðàììàíû êiì àëàäû, ïðåìèÿ (¾ø á¼ëiê); 4) ò¼ðò æ¾ç ïðåìèÿ – ãàðäåðîá, øêàô, ìàøèíà, ïðèåìíèê, êîñòþì, ïðîñòûíÿ, ïîäîäåÿëüíèê. Ò¸ðòiï – áið æàðûì ñà¹àò äåìàëûñ. Òàìàº, êîíöåðò, ñïîðò, êèíî; 5) ºûðûº åêi ¾é – ëîçóíã, æàëàó, òðàíñïîðàíòòàð. Ýëåêòðîäâèæîê; 6) ¸ð ñîâõîç, ¸ð êîëõîç êèíîñû; 7) êîíöåðò; 8) êåøêå àéòûñ, ¸í ò¾íãi 1-ãå äåéií; 9) åêiíøi ê¾í êîííûé ñïîðò – ºûç ºóó, ñàéûñ, á¸éãå, º½íàí, æîð¹à. Á¼ãåí. 1) Æåòiº½äûº. Øîïàí ¾éëåði. ¶ø îòàð; 2) Ìàóñûìáàåâ Åðìåê. °éåëi äåïóòàò ðàéñîâåò. Áàëàëàðû òà¹û – 5 áàëà, ¾éëåði åêi á¼ëìå; 3) Ðûñáåê ²àëäûáàåâ; 6) Ðàõèìîâ; 7) Ìàó­ ñûìáàåâ 105 ò½ñàº, áið ò½ñà¹û ¾ø ºîçû. Æîëäà Àºá½ëàº, æåði Ìû»á½ëàº, ñ/ñîâåò Ìû»á½ëàº. Îðòàëûº. Îñû ¾éëåð æàºñû. Öåëèííûé çåðíîâîé ñîâõîç; ²½ðìàí Øîºàíîâ ¾éiíäå ºîíàºòà. °í-¸íäåð, ê¼ï ¸í ñàëó. Òië, ñ¼çäåð: Êåóië º½ðñàí áîëà áåðñå. Ìà»ëàé, òà»ëàé, ó¸æ, ó¸æií äå ê¼ðäi. ²½ìêåíòòåí Ìàðàëáàé. Òàøøàáàé ¼çåíi. Á½ðûí ê¼ê á½ëàºòàí ñó àëûï, åãií åêêåí. Ìûðçàáàé äåï ñîí­ äà àòà¹àí. Á½ðûí øiëäåäå º½äûº ºàçûï, æàçäàé îòûðàòûí áîë¹àí. Ñåãiç, îí ñåãiç ìåòðäåí ñó øû¹à áåðãåí. ²½äûº áiðáið îòàð¹à æåêåøå º½äûº áîë¹àí. µñòà º½äûº ìîëûðຠáîë¹àí

(îòûñòà º½äûº). ²½ìäà¹û ºîíûñòàð: 1) ²àðàóûë (Àéãåíå), Àëìàºàí. ²ûçû-¸éåëi, ò¾éå ø½áàòû áàð; 2) “Àéãåíå” – á¾ãií ñîâõîç, æûëºû áàð. 1942 æûëäàí; 3) ²îáûëàí... ºîáûç... äîìáûðà­­ëàð, á¸ði ì½¹àëiì... êå». ¶ðì¾çi îéû æàºñû. Àë¹àø ê¼ðãåí ñòàíäàðò ¾é. Áûëòûðäàí ñàëûí¹àí; 4) Ñàðáàñ Øàÿíäûº ðàäèî. “Êð. Íèâà” ê/çû. Ìåêòåï. Îòãîí îðòàëû¹û. Ñåì­áåê – ðàäè­îòåõíèê. Ñîôüÿ òàòàð ¸éåëi – áîëüíèöàäà. Ïîëàò Ñàð­ ìà­íîâ – êîììóíèñò. Çàâõîç, ºàðàóûë. Ìåêòåï, áîëüíèöà áåñ êîé­êà. Ìàãàçèí. ²ûø ¾éëåði; 5) Ñàðáàñòà ²½ìêåíò áàçàðû – ¶øº½äûº. Ñîíäà¹û øàë Içòiëåó ʼøåðîâ; 6) Æàºñû º½äûº. Ò¾ðiêïåí º½äûº. Æûëºû¹à ºîðàëàð àñà æàºñû. ²ûçûë îòàó, ìàãàçèí á¼ëìåëåði òàçà; 7) ²àðò Àëìåí 82-äå. Ñû ºûðûº æûëäà ²½ìêåíòêå åêi-ຠêåëãåí. Àºøຽìíû» áîðàíû, áåòi ê¾ï-ê¾ðå»; 8) Áàòûðáàé “Àë¹àáàñ” ñ/õ îðòàëû¹û, “Àë¹àáàñ” ê/ç îðòàëû¹û. κó ¾éi ºûçûë îòàó. Iðãåæàëäû» ò¾áiíå áàð¹àí æåðiìiç ¾ø º½äûº. Áåðãiíi» á¸ði øàéûð äåëiíåäi. ´ñiìäiêòåði: ñåêñåóië, æ¾çãåí, ò¾éåñi»ið (ìàë æåéäi), ºîÿíñ¾éåê òåðiñêåí. ؼïòåð: º½ðòòàøàø, ûðà», àëàáîòà, áàëûºê¼ç (øàéûð), åðêåê (å» æàºñû ø¼ï), ñi»áiðiêáîç, êåëiíøåêáîç, èçåí (îòûç òî¹ûç ò¾ðëi ø¼ï áàð), òîð¹àéîòû, êèiêîòû, åøêi¼ëìåñ, ëàêñà òiêåí (æàºñû), èçåí, åðêåêòi» áàñû, îñû ø¼ïòåð å» æàºñûñû. Îñûíû» á¸ði ºûñòà äà áàð. ²½ðòòàøàø – ¸äåìi ê¼ê ã¾ëi áîëàäû. Á½çàóáàñ ø¼ï, ê¼äå. ƽò. ²àð æàóûï àø, ñóûº, ºàð æàºñû åìåñ. Àÿçäû» ¼çiíäå ºîé¹à ñó êåðåê. Òåãi, º½ìäà ìàë æ½òàìû áîëàäû. Ìûðçàáàéäà¹û ø¼ï: 1) æóñàí (½ëòàíäû ø¼ï); 2) ìàéäà ø¼ï ê¼ï; 3) ñi»áiðiêáîç; 4) áàÿëûø; 5) ºûç¹àëäàº; 6) ºî­ »ûðáàñ; 7) ìûñûºº½éðûº; 8) ê¾ðå»ñå. Ìû» ºîé áiðiíi» içiìåí áiði æ¾ðåäi. ²àðຽéðûº, ºîÿíäû ñîéûï àñºàíäàðû, ºàð ºàëû», æåë ºàòòû, áiðຠñóûºòû¹û ê¾øòi. 53 æûë áîëäû... áûëòûð ºîéäû» º½ëà¹û ¾ñiï ºàëäû – îòûç æåòi, ºûðûº ãðàäóñòà. Æàìáûë øû¹ûñ æåë – å» çàëàëäû æåë. Æàìáûë æåëi. Æàìáûëäàí æåë øû¹ûï æàí ºàëûï ò½ð. ²ûáëàäàí øûºñà, ºû뺽éðûº ºàëìàñ åäi äåãåí. Ñîíäà ¸éåëi æåëäi á½ðûï æiáåðãåí. Ñîäàí áåði Æàìáûë æåëi øà» áîï êåòêåí (ºàòòû òèåäi øàðóà¹à). Òàìàøà ê¼êòåì êåçiíäå êåçäåéñîº áîðàí áîëàäû. Åë øûäàìàñòàé ºàðäû òîçà»ûòûï àñïàí¹à øû¹àðàäû. Á½éûð¹ûí ø¼ï ê¼êòåìäå çàëàëäû. Á½éûð¹ûí ºûñòà àñ, ê¼êòåìäå iøòi àéäàéäû. Áóàç ìàëäû ¸ñiðåñå º½ðòàäû. ´çi áàð

ø¼ïòåí á½ðûí ¼ñåäi. Øàéûð äà Ìûðçàáàéäà øû¹àäû. Ñîäàí ¼òêåë ê¼ïið ñàëûï ¼òó êåðåê áîë¹àí. Áàñºà ø¼ï ê¼ï áîëñà, áàñûì áîëñà, á½éûð¹ûí ºûðà ºîéìàñ åäi. Áåðäåíîâ (ðàííèé îêîò). ²àðäû ê¼ìiï ºîéûï îòûðûï ê¼êòåéäi åêåí, ïàðàíû ñîíäàé¹à ñàëñà, æ½ò áîëìàñ åäi. Øàéûð áûæûðºàé æåð, áiðຠáàðñà ½ëòàíäû ø¼ï áàð. Îíäà ºîñûëàð êå» àëºàïòàð, áàçà ñîíäà êåðåê. Ìîéûíº½ìíû» á½ðûí¹û àòû ¶øê¼êøå º½ìû (ºûçûë­ øà äåãåí äå æàºñû ø¼ï). Áàñ ʼêøå, Îðòà ʼêøå, Àÿº ʼêøå – ¶ø ê¼êøå äåãåí. 1961 æ., 21 àïðåëü. °äië – î çàòðóäíåíèÿõ, î èñòîðèè óáèéñòâà æåíû â ×àÿíå. 2) κó¹à áèûë îí ñåãiç æàñòû æiáåðäiê. Ñòàæû áàð æàñòàð – ñòèïåíäèÿñûí ñîâõîç ò¼ëåéòií åòêåí. ²½ìêåíòòåí ¾ø ñòóäåíò, áiði ñåëüõîç èíñòèòóò, ìåõôàê, åêi ìåäèí-ò êåòòi. Àëòû áàëà ìåäèí-òêå; 4) Ñåëüõîç èí-òà, åêåói ÊàçÃÓ-ãå ò¾ñêåí. ²½ìêåíòòå áiði ñèûðøû áîë¹àí, áiði ºîéøû, ¾øiíøi º½ðûëûñøû. Áiòiðiï êåëãåí èíæåíåð-ñòðîèòåëü, èíæåíåðìåõàíèçàòîð, ºàéòûï êåëãåí çîîòåõíèê, âåòâðà÷òàð. Ó¸éäà. Æèûðìà ºîðà ñàëûíäû – íåãiçãi º½ìäà, áiðiíøi æûë æ¸íå åêiíøi, ¾øiíøi æûëäà. ²îðàñû áàð æåðäi» á¸ðiíäå º½äûº áàð, ái𠺽äûººà ¾ø ºîðà. °ð ºîðà áið îòàð – 6-7 ñåìüÿ. Ìåäïóíêò, ðàöèÿ, ºûçûë îòàó, ìàãàçèí, ãîñòèíèöà. Áàçà – ø¼ï, æåì, ò½ç – áèûë ê¼ï çàïàñ ºàëäû (ïðåññîâàííûé). Ñó ì¸ñåëåñií øåøó, ºàðèÿëàð. Àóäàí, îáëûñòàí ò¾ðiêìåí ¸äiñi, ²àðàòàåâ (Øàðäàðà) îïûòû. Áàãàð äåãåí æiãiò º½äûº iñòåï æ¾ðãåí. Åêi º½äûº ºàç¹àí. Îí áið-îí åêi àäàì ¸çiðëå-äiê – êîìñîìîëäàð, îºû¹àíäàð. Îòûç-îòûç áið ê¾íäå ²àðàòàåâ ¸äiñiìåí ái𠺽äûº ºàçûï àëäûº. Êàäð ¼ñiðiï àëäûº. 100-ëåíòî÷íûé âîäîïîäúåìíèê. ²ûðûºàëïûñ ìåòðäåí øû¹àðäûº. Êåøå Áåñìîëàäà æåòïiñ ìåòðäåí øû¹àðäûº. °óåëäå îòûç åêi-îòûç æåòiäåí áàñòà¹àìûç. Ñåíáåóøiëiê ê¼ï åäi. Êåéi ò½ç êåðìåêòåó. Ìàëøûëàð ñåíáåéäi... Ìîòîð¹à ñåíáåéäi... Åêi ê¾í ñåìèíàð ¼òêiçäiê, çàï÷àñòàð¹à ðàçáîð æàñàòòûº. Ôåðìà ìàìàíäàðû á¸ði òåç ¾éðåíäi. Ïàðòîðã ïåí åêåóìiç åêi æàºòàí æ¾ðäiê. Ò½ðñûíáåê ºîéøû¹à ñåêñåí áåñòåãi øàë áàðûï òà»äàíàäû. ²½ìíàí ê¼ë ê¼ï ïå, ¹àæàï äåãåí.

Àùû ñàáàº. ؼï îðûëó, ïðåñòåó, òàñó – ¾ø ïðîöåññ, áiðຠiñòåëói... òiði æ¾ðãåí ñî» æåð ê¼òåðåäi. µÿëûï æ¾ðäiì. Ò½ç Áàòûðáàé ºàñûíäà... ʼêàëà êåí... Øàáûð æèåêòå ò½çäû êåí ê¼ï. Áûëòûð – ø¼ï áið æàºòà, ìàë áið æàºòà. Àëäûíäà æ¾äåï ºàë¹àí ìàë. Áûëòûð áàçà äà æîº... áåêåòñiç àéäàé áåðäiê. Åíäi ¾ø-ò¼ðò æåðäå àëäûí àëà ø¼ï, ¾é ¸çiðëåï îòûðûï æ¾ðäiê. 58 ìû»íàí åêi ìû» àëòû æ¾ç áåðäiê. Áàëàíñîâûé îò÷åòºà áàðûï åì. Øûìêåíòêå êåëñåì, ôåâðàëüäàí àïðåëüãå äåéií ºèûíäûº ê¾øåéå áåðäi. Ìàðòòû» îí ò¼ðò-îí áåñiíåí æåòi ê¾í æåë ò½ðäû, ìàøèíà äà, òðàêòîð äà æ¾ðå àëìàäû. ¶ø ê¾íäå ìàë ê¼ï ¼ëiï æiáåðäi. Àïðåëüäå ¸ëñiðåï êåëãåíi ¼ëå áåðäi. Áið îòàðäàí ñåêñåí áåñ áàñ ìàë ¼ëäi áið ò¾íäå. Æàóàïêåðëiê ê¾øåéãåí ñî» – òåðÿòüñÿ åòòi. ²ûñûë¹àí øàºòà æ½ðò àóûñòûðóäû êå»åñ åòó áîëäû. Øàÿííû» äà ñåáåái áîëäû. ´ðiñ, ºîíûñ áåëãiñiç áîï ºàëäû. Æàéûëûìäû ïàðòèçàíøà (áåçïëàíîâûé) ïàéäàëàíó áàð. Åêi ìàëøû ñîíûíû á½ðûí æåãiñi êåëó. Àº ºîé, ìàøèíà áàðäû æåï êåòåäi... Îë æ¾ðãåí æåðäå ºàðà ºîé ò¾ê òàáà àëìàéäû. Ïëàíìåí æàéûëó æîº ºîé. Þðèä. ºàðòà áîéûíøà æ¾ç áåñ ãà Øàÿí¹à áåðiëãåí. Áiðຠáàÿ¹ûäàí îñû ñîâõîç æåði. Îáëûñ øåøiìiìåí ²½ëæàí æàéûëûìû óàºûòøà ïàéäàëàíó ðåòiíäå áåðiëãåí. Àë ²½ìêåíò ºîë ¾çáåãåí, Øàÿí ûë¹è áiçäi» æàéûëûìûìûçáåí ¼òåäi. Ñåãiç-òî¹ûç ºîðà¹à øåéií áåðäiê áûëòûð. ´çiìiç ºûñûëà ò½ðà ñîíû iñòåäiê. Áàòûðáàé îñû æåð, àäàìû Áàÿí – áàÿ¹û ¸éåëäåði. ²îáûëàíäû î äà îñû æåð êiñiñi. ²½ìêåíòïåí æåð ê¼ðøiëåñòiê. Îòûç ¾ø ìû» ãà ²½ìêåíò æåði, ñîíû» æèûðìà æåòi ìû»ûí ñó àëûï êåòêåí. Òî¹àí èñòîðèÿñû Ñàðûñó çàèíòåðåñîâàí... Òî¹àí Ñàðûñó¹à çàëàë áîëäû, òàðû¹à ¸ñåð åòòi. ƾãåði äåäi, òî¹àíäû á½çäû, Ñàðûñó¹à ò¾ê ïàéäà áîëìàäû. Àë áiçãå ¾ø æàðûì ãà ø¼áiìiç áîëó êåðåê åäi. Áiçãå äå çàëàë áîëäû. ²àçið ñó Ñàðáàñºà ñåðïiï, êåøåãi áîëüíèöàíû áàñûï ò½ð. Ñàðáàñòà ìàøèíà, ñàìîëåò ºîíûï æ¾ðãåí æåð ñó àñòûíäà ºàëäû. Æàéûëûì òîëûº øåøiëìåñå ºèûí-àº. ²½ìêåíòêå ¼çiíi» çà»äû æåðií á¼ëiï áåðó êåðåê. Ìûðçàáàé î äà ìîë, áiðຠïàéäàñûç, ìàë ¼ñiðóãå êåëìåéòií æåðëåð. Òî¹àíäû ²½ìêåíò áàéëà¹àí áûëòûð (59 æ.). Á½çóûí 60 æ. ê¼êòåìäå á½çäû. Òàðû äà

¼ñiðåð åê... ´ðiñ, ºîíûñòû àíûºòàñà æ¸íå áóëüäîçåð, ãðåéäåð áåðñå. Á½ëàºòàð (Øàøòû °çiç), ²ûçûëê¼ë ñóëàðûí æ¾ãåðiãå, áàñºà¹à ïàéäàëàíàð åê. Áóëüäîçåð, ãðåéäåð áið-áiðäåí ºàòòû êåðåê. ²½ìäû ¼çiìiç äå èãåðåð åê. Ìû»¹à æóûº ïîñòîÿííûé æ½ìûñøû – ñåçîííûé ìàëäà, ìåêòåï îðòàëûºòà îíæûëäûº, æåòiæûëäûº – áið, áàñòàóûø – åêåó. ظêið, °äië. 101 ºîðà. Ñåêñåóië, æû»¹ûë, ºàìûñ. ²àìûñ î»àé áîëìàäû, æåðãiëiêòi òåê ºîðà áàñòàðûíäà ìàëøûëàð¹à êèiç ¾é, áàçà ñàëàìûç äåï åê, ñîíû» îí ñåãiçií ñàëäûº. °ñiðåñå ºàìûñ æàºñû, òèïîâîé ¾ø ¾é ñàëäû. Áîëüíèöà, øîïàíäàð ¾éi ñàìàí ¾é, ¾ø áàçàäà ìîíøàëàð ñàëûíäû. Ãîñòèíèöà iñòåäiê, ¾é ê¼ïøiëiãi áàçàëàðäà ø¼ï òàñó, æåìäi åðòå àïàðó. Æåì êîìáèêîðì íåøå àëóàí, êîñòíàÿ ìóêà, ðûáèé æèð äà áàð. Áàð ºèûíøûëûº º½äûº. Àóäàí áîéûíøà 67 º½äûº. Ò¾ðêìåíñê. 22 ìåòðäåí. Æèåê ïåí º½ìäà å» òåðå»i 52 ìåòð åäi, êåéií 67-70. Àðòåçèàí 21. Áåòïàºòà, º½ìäà – áàçàíû ñî¹àí îðíàòòû. Æóàíò¼áå, Òàñòûäà áiðíåøå àðòåçèàí îðíàòòûº. Æàéûëûìäà àóûç ñó ¾øií-ຠàðòåçèàí ºàæåò áîëäû. Êîëõîç, ñîâõîç¹à åíãåí æà»àëûºòàí àðòòàìûç. ÑÆÊ èñêóñ. ¼çãåìåíåí ºîëäàíáàäûº. Ïîëåâîäñòâîäà êâàäðàò æà»àäàí. Çÿáü òà êîñíîñòü, 3800 æ¾ãåði áûñòðî æåòêiçäiê. Æóàíò¼áå (500), Òàñòû¹à (200 ãà) æ¾ãåði åêêiçäiê, áîëìàñà òåê ºàìûñ æåóøi åäi, áiðຠêåéií ºûìáàò, áàðûí òàëàï áåðåäi. ƾãåði ¸óåëi ä¸í àë äåï îòûðàìûç. Ò¾ðêiñòàííàí òàñó ºàíäàé ºûìáàò. ²àðàíàð, Ñàïàëû, Æóàíò¼áå, Òàñòû, Ñîçຠ– æàºñû. Áàð ñîâõîçäà ºàðàê¼ë òàçà åìåñ, àðàëàñ ò½ºûì ê¼ï, æà»àëûº ò¾ãåë êåëåäi. ÑÆÊ áûëòûð îí áåñ ê¾í æèûï ¼òêiçäiê, ¾éðåòòiê. ¶ëêåí àâòîðèòåò. ÑÆÊ-äå “Êèðîâ” ïåí ظóiëäið, ñîëàðäàí êiñi øàºûðäûº, îïûò àëó. °çið æ¾çäåí àñà ïåðåäîâèê æî¹àðû áåðåäi. Å» æî¹àðû Á¸éìåíäèåâ, Òàñòûäà Àìàíòàåâ Ñàëìàí, ¸éåë ²àíàäèëîâà æàñ, Àëïàìûñîâà Ñîçàºòà ò¼ìåíäåó. Äåïóòàò Ìàõàìáåòîâà Àëìàã¾ë îáëñîâåò, ïîì÷àáàí. Ñàëìàíîâ àéòàäû: ´ìiðiìäå æ¾ç îí ñåãiçäåí àðòûº àëìàï åì, æ¾ç ºûðûº àë¹àí áàð äåãåíäi ¼òiðiê äåóøåì, ²½ìêåíò òà¹û àðòòà, ÑÆÊ îñûíäà ò¼ìåí. ظóiëäiðäåí øàáàí Òàñºàðàåâ – 172. ÑÆÊ, ÑØÊ. ÖÊ ïëåíóì ì¾øåñi. Ò¼ëåøîâ Ò¸ø 183 àë¹àí, “²ûçû뺽ì”

ñîâõîçûíàí åäi. Êèðîâ àóäàíûíàí ñîíû øàºûðûï àëäûº. Æèíàëûñòà àéòòû. Ìàëäû ò¾íäå æàþ, ñûç¹à æàòºûçáàó, åðòå ¼ðãiçó æàéûí àéòòû. Æàòà áåðñå, äåíå òî»àçûï ºàëàäû. Áàëïà» áîëàäû, ò¼ë ¼ñiï êåëå æàòºàíäà îñû ¼ñå áåðó êåðåê, ò¼ë ñàëìà¹ûíäàé îë iøòå ò½ðó êåðåê, ºè áàñºàí, áàóûðû ñàð¹àþ... Àø áàñïຠàóðó æ¸éií àéòòû. 24 ìû» ºîñûìøà àºûäàí “Ìîñêâè÷” ìàøèíà àëäûº äåäi. Áið ò¾í ¼çi ºîé áàºòû. Áiçäå ºîé æàéûëìàéäû äåãåí ¹îé. °óåëi æàéûëûï, àçäàí ñî» á¸ði æàéûëûï êåòêåí. Ò¸ø ò¾íäå æàþäû ¾éðåòòi, åíäi ïåðåäîâèãiìiç ê¼áåéäi. ƽìûñ æà¹û êåëãåíìåí, áàñºà æà¹û êåëìåéäi. Åêi øàðòû: ãîâîðèì íå êîìáðèãàäà – à êàê ëþäè êîòîðûå áîðÿòñÿ äåï àéòàìûç. Øîïàííû» (æàñûí) ¼çií ¾éðåòó êåðåê. ÑÆÊ-¹à øàëäàð ºèûí. Øàáàíäàð òîéû (Øàÿí, Ñîçàº, ظóiëäið). Å» ¾ëêåí àðìàí – âîäîõðàíèëèùå “Êàëèíèí” ñîâõîçû ò½ñûíàí, ʼêá½ëàºòàí æàñàñà, Ìûðçàáàé, Ìàðàëáàé äàëàëàðûí ê¼ãåðòóãå áîëàð åäi. Áàðåññêîå âîäîõðàíèëèùå. Áiçäå æóñàííàí áàñºà îðûï àëàð æåðiìiç æîº (Øàÿíäàé åìåñ). Âîäíûé èñòî÷íèê æîºòû¹ûíàí æ¾ãåði ¼ñiðìåñåê, ìàë¹à ºèûí, áið-åêi âîäîõðàíèëèùå êåðåê-àº. Ñóäû» øàòà¹û, Òàñòûäà ïî÷âà æåðãå ñi»å áåðåäi, òåç æ½òûï êåòåäi. ʼê á½ëຠ¼çi äèàìåòði áið ìåòð áîëà ò½ðà, æèûðìà êèëîìåòð ຺àíäà áiòiï ºàëàäû, æåðãå ñi»iï êåòåäi. Îáëûñ áiçäi ñêëîíÿòü åòåäi. Á¸ði – ñóëû, ຠåãiñêå íåãå æ¾ãåðiíi ºîñïàéäû äåéäi (çàìåíà æ¼íi). Àë áiç æ¾ãåði, æî»ûøºà åêñåê, èþëü, àâãóñòå ñó ºàëìàéäû, á½ëàðäû ñóàðà àëìàéìûç, áèäàéäû åðòå ñóàðó æåòåäi. Ìûíàëàð æàçäàé¹û ñóñûç ¼ñïåéäi. ²àëæû» – áiçäi» àóäàí ìàìàí ¹àíà àëìàéäû, ìàìàíäû ¸çiðëåï áåðåäi, åêi æûë ä¸ðiãåð äàéûíäàéäû, áiçäåðäi ºàëæû» åòåäi, ¼ëòiðåäi. ĸðiãåð áîï ìàìàíäàíûï... 28/IV. ²àëèáåê. Àóäàí áîéûíøà æ¾ç îí ñåãiç ºîðà ñàëûíäû. Òàñ ºîðà. ²½äûº Á¼ãåíäå ¾ø àðòåçèàí (¼çi àòàòûí), æ¸é º½äûº, øàõòíûé º½äûº Øàëäàð, Æàìáûë, Á¼ãåí... Æàìáûëäà æåòiñåãiç îòàð ò¾éåìåí òàðòàäû (øû¹ûð). Ìåêòåïêå, ìåäïóíêòêå, äåòñàäºà êîëõîç, ñîâõîç ¾éëåðií ¸ïåðäiê. Áàð ñîâõîçäà äåòñàä (Àë¹àáàñòà æîº). Ñåçîí óà¹ûíäà ½éûñòûðûëàäû... Á¼ãåíäiêi – Æåòiº½äûº, “Àºá½ëດ ôåðìàñû,

“Ìû»á½ëດ – “ͽðàäà” ¾ø ºîðà ñàëäû (áðèãàäíûé ñïîñîá). “²îñá½ëດ ôåðìàñû ²à»áàºòûíû» ºàñûíäà. Ìàëøûëàð. 60-æûë¹û æ½òòà æàºñû øîïàíäàð: 1) Ñåãiçáàåâ ƾíiñ (“Á¼ãåí”) ñåêñåí áiðäå; 2) Áåêò½ð¹àíîâ Øàëàáàé àëïûñ æåòiäå, ¼ëòiðãåí æîº (ºàçið ïåíñèÿ); 3) Ìàõàíîâ (ñàóëûº îòàðû) ìàëû òåãiñ (“Á¼ãåí”); 4) Òîºïàíáåòîâ Àéäàð æåò­ ïiñ ñåãiç æàñòà, Àë¹àáàñ; 5) Àáäóëëàåâ Èñà (“Àë¹àáàñ”); 6) ²û­äûðîâ Àìèò (“Àë¹àáàñ”). 7) Íàéìàíáàåâ Ò¾ëiêáàé. Áàð áî­ðàíäà ¾ø ºàíà áàñ ¼ëòiðäi – áîéäຠåäi; 8) (“Êð. Íèâà”) æàñ ¸íøi Áåðäiáåê; 9) Ñàïຠ(æàñ) “Àë¹àáàñ” êîëõîçû, ¶ñåìáàåâ. Áiç æîë áîéû áåêåò æàñàòûï, êèiç ¾é òiêêiçiï ºîéûï, ø¼ïòi ¸çiðëåï îòûðûï ¼òêiçäiê. Îë æûëäà “Á¼ãåí” îëºûëûº æàñàäû. Ñîäàí ¼ëäi. “Àë¹àáàñ” æ¸ðäåìãå áàðäû, áið àé áîëäû – ºîçäàóäà ê¼ìåê åòêiçäi (ƽìà ²àðàáàñîâ). Ñîçຠñîíäà áåêåò æàñàìàäû. Áèìåíäå ñîë ¾øií ½ðûñòû. Áiç ê¼ïiðìåí ¼òòiê Òàïøûáàéäàí. “²½ìêåíò” ñóäàí ¼òêiçiï æ¾äåòiï àëäû. Ûðûñº½ëáåêîâ îºè¹àñû. Ñóûº àÿçäà óäàé ìàñ, áàëàì æà»à òóäû. Îñû îí ñåãiçãå êåëãåíäå, ¼çiì ñåêñåíäå áið ñî¹ûñûï iøåì, ñîíäà ºîÿì äåäi... ²îéäû ½ðëàï ñàòóøûëàð áîëäû. Òåði ñàòûï àï îðíûíà ñàëàäû. Áîéäàºòû», åðêåê ºîéäû» ñåìiçi ê¼ï áîëäû. Àøòûºòàí ¼ëäi ¹îé. Àÿ¹û ½çûí êiñi æ¾ðäåê áîëìàéäû åêåí. ƾðiñòå îòûðìàó êåðåê. Äàóëàð: ²½ìêåíòïåí ºîðà¹à òàëàñóëàð. Ìåí ûë¹è ºîðà ¸çiðëåéiì. Êåíæåêå» Áåðäiáàåâ àëäàìຠáîëàäû. ²àëæû»û: ºàð¹à êåòåð-àó, òåê Øàÿí êåòïåé ìå äåï ºîðºàì äåéäi. Êåíæåêå» ¸çiëi: ²îæàíàñûð àéòûïòû ¹îé, åñåãiì æî¹àë¹àíäà ¾ñòiíäå áîëñàì, ìåí äå áiðãå æî¹àëàì ¹îé äåï. Òðàêòîðèñòåð ½ðñóû, õóëèãàíäû¹ûí åëåìåéìiç. Ïåòðî çàïèñêàëàðû. Êåéäå àðòòàðû»íàí òðàêòîð àçûº êåëå æàòûð äåï òå çàïèñêà òàñòàéäû. ²ûðûº åêi ê¾í æ¾ðãåíäå áið-ຠðåò ìîíøà¹à Øîë຺îð¹àíäà ò¾ñòiì. Æåð àòòàðû Øàÿííàí øû¹àòûí æîëäà: Ñàñûº, Iëìå ñàçû, ¶ëêåí Á¼ãåí, Á½¹ûáàé ñàéû, Áàëà Á¼ãåí. Àëäà¹û òàóëàð: ²îñøîðà (Êiøiøîðà, ¶ëêåíøîðà), øîðà – æåð áiòiìi. ¶ëêåí Á¼ãåí – ¶øiíøi Èíòåðíàöèîíàë, Áàëà á¼ãåí – Ãëèíêà ïîñåëêàñû. III Èíòåðíàöèîíàëäûº. ²àçið Áîðîëäàé – “Ñòàëèí” ñîâõîçû îðòàëû¹û, á½ë æåð ²îñò½ðàíû» ò¾ái, êåéií Æåëòèìåñêå êåòòi.

“Ñòàëèí” ñîâõîçû ìàñëîçàâîä áàð àóäàí (Á¼ãåííåí áàñºàñû, îë Êåíòàó¹à áåðåäi). Îñû¹àí ºàéìຠ¸êåï òàáûñ åòåäi. Îðòàëûº – æî¹àð¹û Áîðàëäàé, ò¼ìåíãi Áîðàëäàé. Åêi ïîñåëêòå æàºñû øîøºà ôåðìàñû, ýëåêòð ½äàéû áàð. Êðóïí. ðîãàò. ñêîò... ´ûëûìè ò­ñiíiêòåìåëåð

“Ïîçîð ïàëà÷àì Þæíîãî Âüåòíàìà!” Ìàºàëà àë¹àø ðåò “Ëèòåðàòóðíàÿ ãàçåòàíû»” 1959 æûë¹û 22 ºà»òàðäà¹û №10 ñàíûíäà æàðèÿëàíäû. 1958 æûëû 3–11 øiëäå àðàëû¹ûíäà Òàøêåíòòå ¼òêåí Àçèÿ, Àô­ðèêà åëäåði æàçóøûëàðûíû» êîíôåðåíöèÿñûíäà Íãî Äèíü Äüå­ìà ¾êiìåòiíi» á½éðû¹ûìåí λò¾ñòiê Âüåòíàì õàëºûí åðêiíäiê, áîñ­òàíäûº ¾øií ê¾ðåñêå áàñòà¹àí ½ëòòûº ïàòðèîòòàð ìåí 10 ìû» áåé­áiò ò½ð¹ûííû» ò¾ðìåäå ê¼çi æîéûë¹àíû æàéûíäà ì¸ñåëå ê¼òå­ði­ ëåäi. Ìàºàëà îñû ê¼òåðiëãåí ¾íäåóãå áàéëàíûñòû æàçûëäû. Ìà­ºà­ëà ñî»ûíà Ì. °óåçîâ, Ø. Ðàøèäîâ, ±. ±½ëàì, Ì. Êàðèì, Á. Êåð­áà­áà­åâ, Á. Ïîëåâîé, Á. Ðàõìàíîâ, Ã. Ñåâóíö, À. Ñàôðîíîâ, À. ×à­êîâñ­êèé, Ê. ×óãóíîâ ñèÿºòû àëäû»¹û ºàòàðëû æàçóøûëàð ºîë ºîéäû. κè¹à λò¾ñòiê Âüåòíàìíû» Äàé-Ëîê óåçiíäå áîë¹àí. 1957 æûëû λò¾ñòiê Âüåòíàì ¾êiìåòi 100-ãå æóûº ò½ð¹ûíäû àòó æàçàñûíà á½éûðñà, âüåòíàì õàëºûíû» 6 ìû» ïàòðèîòûíà ê¾ðiøòåí æàñàë¹àí áîòºà¹à ó ºîñûï áåðiï, áið ê¾íäå Ôó-Ëîé ëàãåðiíäå ¼ëòiðåäi. Áàñ ê¼òåðãåí õàëûºòû ê¾øïåí áàñàäû. Ò¾ðìåãå ¸êåëiíãåí àçûº-ò¾ëiê ê¼ìåãií äå, ä¸ðiãåðäi äå æiáåðìåéäi. 1959 æûëû 26 àºïàíäà ̸ñêåóäå ľíèåæ¾çiëiê áåéáiòøiëiê ºîð¹àó êå»åñiíi» ì¸æiëiñi áîëûï, áåéáiò åëäi ºûðûï-æîþ¹à òûéûì ñàëó ìàºñàòûíäà “Âåëèêîå åäèíåíèå ñèë, çàùèùàþùèõ ìèð”äåãåí ¾íäåó òàñòàëäû. Æèûëûñòû ľíèåæ¾çiëiê áåéáiòøiëiê ºîð¹àó êîìèòåòiíi» Êå»åñòåð Îäà¹ûíäà¹û ò¼ðà¹àñû Í.Ñ. Òèõîíîâ áàñºàðûï, ñ¼ç ñ¼éëåäi. λò¾ñòiê Âüåòíàìäà áîë¹àí ºàíäû îºè¹à ñîë æûëû 5 àºïàíäà ¼òêåí Êå»åñòåð Îäà¹û Êîììóíèñòiê ïàðòèÿñûíû» êåçåêòi XXI ñúåçiíäå äå ñ¼ç áîëäû. “Ïîçîð ïàëà÷àì Þæíîãî Âüåòíàìà!” æ¸íå “Ñâîáîäó Ìàíîëèñó Ãëåçîñó!”, “Ñîâåòñêèå ïèñàòåëè ïðîòåñòóþò ïðîòèâ ðåïðåññèé â Êîíãî”, ò.á. ñàðûíäà¹û ìàºàëàëàð ê¼ïòåãåí áàñûëûì áåòòåðiíäå æàðûº ê¼ðäi. Á½ëàðäà “Ìû, ñîâåòñêèå ïèñàòåëè, íå ìîæåì ìîë÷àòü â äíè, êîãäà îäíîìó èç ñàìûõ ñâåòëûõ è ÷èñòûõ ñûíîâ ÷åëîâå÷åñòâà ãðîçèòü ñìåðòü” äåãåí ñàðûíäà¹û ñ¼çäåð àéòûë¹àí. 1. 5-á. Ôó-Ëîé – Ñàéãîííû» ñîëò¾ñòiãiíåí 30 êèëîìåòð ºàøûºòûºòà îðíàëàñºàí ò¾ðìåíi» àòû. 1957 æûëû ñàëûí¹àí, 120 ãåêòàð àóìàºòû àëûï æàòºàí Ôó-Ëîé ëàãåði 3 ìåòðëiê áèiê äóàëìåí ºîðøàë¹àí. Ñàÿñè ºàòåëiêòåði ¾øií ºàìàëûï, ìåìëåêåòêå ñåíiìñiç äåï òàáûë¹àí æàçàëàíóøû âüåòíàìäûºòàðäû ºàéòà ò¸ðáèåëåó ¾øií àðíàéû ñàëûí¹àí îðûí. Ñ. Ìàéëûáàé

“Îñîáåííîñòè ðàçâèòèÿ ëèòåðàòóð ñîöèàëèñòè÷åñêèõ íàöèé” Ìàºàëà àë¹àø 1959 æûëû “Êîììóíèñò” æóðíàëûíû» №12 ñàíûíäà (69–80-áá.) øûºòû. Êåéií “Âîïðîñû êàçàõñêîé ñîâåò­ ñêîé ëèòåðàòóðû” æèíà¹ûíû» 2-òîìûíäà (Àëìàòû: ²àçຠÑÑÐ ±ûëûì àêàäåìèÿñûíû» áàñïàñû, 1960), Ì. °óåçîâòi» æèûðìà òîìäûº øû¹àðìàëàð æèíà¹ûíû» 19-òîìûíäà (222–242-áá.) áåðiëäi. Ì. °óåçîâ ìàºàëàíû Ì.È. Ðèòìàí-Ôåòèñîâïåí áiðiãiï æàç­ ¹àí. Ðèòìàí-Ôåòèñîâ (1907–1960) 1938 æûëäàí áàñòàï Àáàé àòûíäà¹û ²àçຠïåäàãîãèêà èíñòèòóòûíäà ¸äåáèåò êàôåäðàñû­íû» ìå»ãåðóøiñi áîë¹àí. 1947 æûëäàí ²àçຠÊÑÐ ±ûëûì àêàäåìèÿ­ ñûíû» Òië-¸äåáèåò èíñòèòóòûíäà ºûçìåò iñòåãåí. 1956 æûëû “Ðîññèÿ ìåí ²àçàºñòàííû» ¸äåáè áàéëàíûñòàðû” òàºûðû­ áûíäà äîêòîðëûº äèññåðòàöèÿ ºîð¹à¹àí. °äåáè áàéëàíûñòàð ì¸ñåëåëåðiìåí àéíàëûñûï, Àáàé, Æàìáûë, Ñ. ̽ºàíîâ, Ò. Æà­ ðîêîâ øû¹àðìàøûëû¹ûí çåðòòåãåí. Ìàºàëà ñîë êåçäåãi èäåîëîãèÿëûº òàëàïòàð ò½ð¹ûñûíäà æà­ çûë¹àí. Áèëåóøi º½ðûëûìäàðäû» èäåîëîãèÿëûº òàëàïòàðûíàí àóûòºè àëìà¹àí æàçóøû ½ëòòûº ¸äåáèåòòåð ¼êiëäåði øû¹àðìàëà­ ðûíû» ê¼ðêåìäiê åðåêøåëiêòåði æàéûíäà àéòà êåëiï, ¾íåìi ñîöèàëèñòiê ìàçì½ííû» áîëóûí òàëàï åòåäi. Ìàºàëàäà ½ëòòûº ò¾ð ìåí ñîöèàëèñòiê èäåÿëàðäû» ê¼ðêåì øû¹àðìà æàçó êåçiíäå àæûðàìàñ áiðëiêòå áîëóû ÊÑÐÎ æàçóøûëàðû ¾øií ìiíäåòòi øàðò åêåíäiãi àéòûëàäû. 1. 8-á. À. Óïèò – Óïèò Àíäðåé Ìàðòûíîâè÷ (1877–1970) – ëà­ òûø æàçóøûñû, ïóáëèöèñò, ¸äåáèåòòàíóøû, ìåìëåêåò ºàéðàòêåði, Ëàòâèÿ ±ûëûì àêàäåìèÿñûíû» àêàäåìèãi. 1950–1954 æûëäàðû Ëàòâèÿ Æàçóøûëàð îäà¹ûíû» õàòøûñû ºûçìåòií àòºàð¹àí. “Íà ãðà­íè âåêîâ” òåòðîëîãèÿñûíû» àâòîðû (1930–1934). Øû¹àðìàëà­ ðûíäà XIX ¹àñûð ñî»ûíäà¹û ëàòûø àóëûíû» ¼ìiðií ñóðåòòåãåí. 2. 10-á. À. Ôàéçè – Ôàéçè (á¾ðêåíøiê àòû, øûí ôàìèëèÿñû Ôàéçóëëèí) Àõìåä Ñàäîêåâè÷ (1903–1958) – òàòàð æàçóøûñû, äðàìàòóðã. µçຠæûëäàð ±. Òîºàé øû¹àðìàøûëû¹ûí çåðòòåäi. “Òîºàé” äðàìàñûí (1938), Òîºàé æàéûíäà ðîìàí (1952) æàçäû.

“ƾðåê ºàçûíàñû” Ì. °óåçîâ ºàçຠêå»åñ ¸äåáèåòiíi» íåãiçií ºàëàóøûëàðäû» áiði, àòàºòû ¹àëûì æ¸íå ê¼ðíåêòi ºî¹àì ºàéðàòêåði áîë¹àíäûºòàí, ê¼ï ðåòòå ê¾ëëi Îäàºòà ¼òiï æàòàòûí ò¾ðëi iñ-øàðàëàð¹à áåëñåíå ºàòûñûï îòûðó¹à ì¾ääåëi åäi. Ñîë êåçå»íi» ñàÿñè-¸ëåóìåòòiê, ºî¹àìäûº æ¸íå ì¸äåíè ¼ìiðiíäåãi î» íåìåñå òåðiñ æà¹äàÿòòàð¹à áiðiíøi áîëûï ¾í ºàòûï, ºîëäàï îòûðó – °óåçîâ ¾øií àçàìàòòûº áîðûø ºàíà åìåñ, ïàðòèÿëûº òà ïàðûç åäi. Îñûíäàé àëóàí ò¾ðëi ì¸ñåëåëåðãå îðàéëàñòûðûï, îë êåçäåði ðåñïóáëèêà¹à áåëãiëi áåëäi áàñûëûì áåòòåðiíäå êåéäå ê¼ëåìäi, êåéäå øà¹ûí ëåáiçäåð ìåí ¾íäåóëåð, ìàºàëàëàð æàçóäàí Ì. °óåçîâ òå òûñºàðû ºàëà àë¹àí æîº. Á½íäàé ñ¼çäåðäi» ê¼ái ñîë çàìàííû» ñàÿñè ê¼çºàðàñòàðûìåí û»¹àéëàñûï æàòòû. Æàçóøûíû» “ƾðåê ºàçûíàñû” àòòû, áàð-æî¹û åêi àáçàö ê¼ëåìiíäåãi Æà»à æûëäûº á½ë º½òòûºòàó ñ¼çi îñûíäàé òàëàï ïåí ñ½ðàíûñºà ñàé æàçûëäû. “²àçຠ¸äåáèåòi” ãàçåòiíi» àë¹àøºû ñàíûíäà (1960. 1 ºà»òàð) æàðèÿëàí¹àí º½òòûºòàó ñ¼çäi» ºîëæàçáàñû ñàºòàëìà¹àí æ¸íå á½äàí ñî» åø æåðäå æàðûº ê¼ðìåãåí. Åëó òîìäûº àêàäåìèÿëûº òîëûº áàñûëûì¹à ãàçåòòåãi æà­ ðèÿëàíûìû ¼çãåðiññiç áåðiëäi. Å. ²àíûêåé½ëû

“Íà ïîðîãå øåñòèäåñÿòîãî...” Ì. °óåçîâòi» î÷åðêòiê ñèïàòòà¹û á½ë ìàºàëàñû 1960 æû­ ëû “Ñîâðåìåííûé Âîñòîê” æóðíàëûíû» Æà»à æûëäûº áiðií­øi ñàíûíäà æàðûº ê¼ðãåí. Êåéií åø æåðäå æàðèÿëàíáà¹àí. Ìàºà­ ëàíû» ºîëæàçáàñû æîº. Ìàºàëà æóðíàë ðåäàêöèÿñûíû» ñ½ðàóûìåí æàçûë¹àí ê¼ðiíåäi æ¸íå ìàçì½íûíà ºàðà¹àíäà, øàðòòû ò¾ðäå ¾ø á¼ëiìäi äåóãå êåëåäi. Àëäû»¹û á¼ëiìäå 1959 æûë¹û Êå»åñ ¼êiìåòiíi» øàðóàøûëûº­òà¹û, ¼íäiðiñòåãi òàáûñòàðûí ºûñºà, æàºñû ìûñàëäàðìåí ê¼ðñåòiï, êåëåñi á¼ëiìäå ÊÑÐÎ-íû» iøêi, ñûðòºû ñàÿñàòûíà áàéëàíûñòû óàºûò òàëàáûíà îðàé îéëàðûí àéòºàí. Íåãiçãi, ¾øiíøi á¼ëiìiíäå øû¹ûñ õàëûºòàðû ì¸äåíèåòi ìåí ¼íåðiíi», ¸äåáèåòiíi» ìûñàë­äàðûíà ñ¾éåíiï, ì¸äåíè-òàíûìäûº òà ïiêiðëåðií áiëäiðåäi. Á½ë ìàºàëàäà Ì. °óåçîâòi» Àçèÿ, Àôðèêà õàëûºòàðûíû» ¸äåáèåòòåðiíå æà»à çàìàí ìåí ãóìàíèçì êîíöåïöèÿëàðûíà ñàé ê¼çºàðà­ñû ê¼ðiíåäi. Æàçóøûíû» îéûíøà, ãóìàíèçìíi» òåðå» áàñòàóëà­ðû ýïèêàëûº òàáè¹àòòàí øû¹àäû. Á½ë ýïèêàëûº áàñòàóëàðäû» å» áèiê øû»û – áiç àð, ½ÿò äåï àòàéòûí ½¹ûìäàðäà. Á½¹àí ìàºàëà­äà¹û °óåçîâòi»: “Ïîä­ëèííàÿ êóëüòóðà ãóìàíèñòè÷íà, åå óñòðåì­ëåíèÿ áëàãîðîäíû – îáëåã÷èòü è óêðàñèòü, ñäåëàòü ðàäîñòíîé æèçíü êàæäîãî ÷åëîâå÷å­ ñ­êîãî ñóùåñòâà” – äåãåí ñ¼çäåði ä¸ëåë. Ìàºàëàäà øû¹ûñ õàëûºòàðû àðàñûíäà¹û ì¸äåíè-¸äåáè áàé­ ëàíûñòàð, ¸äåáèåòòåãi ä¸ñò¾ð ì¸ñåëåñi àç ê¼ëåìäå ñ¼ç áîë¹àíìåí, òåîðèÿëûº äå»ãåéäå òàëäàí¹àí. 1. 30-á. Ëè Áî – êîðåé àºûíû (ëàºàï àòû – Ïýãóí Êîñà; 15.01.1169, Åäæó º. – 2.9.1241, Êàíõâàäî àðàëû). Êåäåéëåíãåí àºñ¾éåê îòáàñûíäà ä¾íèåãå êåëãåí. Øåíåóíiê áîë¹àí. Êîðå äèíàñòèÿñûíû» º½ëäûðàóû êåçå»iíäåãi áiðiíøi ïîýìàñû “Êîðîëü Òîíìåí” (“Òîí ìåí âàí”, 400 æûë) áiçäi» ä¸óiðãå äåéií æåòòi. Îë àë¹àøºû áîëûï “åë áàéëû¹ûíû» òiðåãi” – øàðóàëàðäû» àÿíûøòû àóûð æà¹äàéûí ñóðåòòåäi, êîíòðàñòàðäû øåáåð ïàéäàëàíà îòûðûï, ºàðàïàéûì õàëûº ïåí áèëåóøi òîï àðàñûíäà¹û îðàñàí çîð àéûðìàøûëûºòû ê¼ðñåòòi. Îíû» òàáè¹àòòû ñóðåòòåãåí ¼ëå»äåði àéºûí, àíûº, ¼òå ¸äåìi, øûíøûë. Ýñòåòèêàëûº îéëàðûíäà ò¾ð ìåí ìàçì½ííû» àºûë¹à ñûéûìäû àðàºàòûíàñûí ºîëäàäû.

“Ñâåòëàÿ âåðøèíà ðóññêîé ëèòåðàòóðû” Ìàºàëà îðûñ æàçóøûñû À. ×åõîâòû» (×åõîâ Àíòîí Ïàâëîâè÷ – 17 (29).1.1860. Òàãàíðîã – 2 (15).7.1904. Áàäåíâåéëåð, Ãåðìàíèÿ. Ìîñêâàäà æåðëåíãåí) æ¾ç æûëäûº ìåðåéòîéûíà îðàé æàçûëûï, “Ëèòåðàòóðíîå íàñëåäèå ×åõîâà” (Èçä-âî ÀÍ ÑÑÑÐ, 1960. Ò. 68. Ñ. 11–12), “Ìûñëè ðàçíûõ ëåò” (Àëìà-Àòà: Êàçãîñëèòèçäàò, 1961. Ñ. 277–279) æèíàºòàðûíäà æàðûº ê¼ðäi. “°óåçîâ ¾éi” ¹ûëûìè-ì¸äåíè îðòàëû¹ûíû» ì½ðà¹àòûíäà ìàºàëàíû» ê¼ê ò¾ñòi ºà¹àçäà ìàøèíêàìåí áàñûë¹àí åêi äàíàñû ñàºòàóëû (245-áóìà, 12–15-áá; 253-áóìà, 162–165-áá). Îíäà¹û áið äàíàñûíà àâòîð ¼ç ºîëûìåí ê¾ëãií ê¼ê ñèÿìåí ò¾çåòóëåð æàñàï, áiðiíøi áåòòåãi åêiíøi àáçàöòû ºûñºàðòºàí. Ñîíäàé-ຠìàºàëàíû» ñî»ûíà “Âåëèêóþ ñâåòëóþ ïàìÿòü è äàòó âîò òàêîãî Àíòîíà Ïàâëîâè÷à ×åõîâà, è ÷åñòâóþò ñåãîäíÿ âñÿ íàøà Ðîäèíà, âñå åå íàðîäû! Òîðæ. ñîáðàíèå, ïîñâÿùåííîå ñòîëåòèþ ñî äíÿ ðîæäåíèÿ Àíòîíà Ïàâëîâè÷à ×åõîâà îáúÿâëÿþ îòêðûòûì. 1960 ã. ÿíâàðü” äåï ºîëûí ºîéûï, ºîñºàíäàðû áàð. Ò¾çåòó æàñàë¹àí á½ë í½ñºà Ì. °óåçîâòi» ìåðåêåëiê æèûíäà ñ¼éëåãåí ñ¼çi. Ñîíûìåí ºàòàð 245-áóìàäà åêi áåòòiê “Î ×åõîâå” äåï æàçóøûíû» ¼ç ºîëûìåí æàçûë¹àí ºîëæàçáàñû ñàºòàë¹àí. Á½ë ì¸òií “Ñâåòëàÿ âåðøèíà ðóññêîé ëèòåðàòóðû” äåãåí ìàºàëàíû æàçàðäà¹û àë¹àøºû í½ñºàñû ñûíäû. Îñû ºîëæàçáà í½ñºàëàðäû æàðèÿëàí¹àí í½ñºàëàðìåí áið-áiðiìåí òåêñòîëîãèÿëûº æà¹ûíàí ñàëûñòûð¹àíäà êåéáið ñ¼ç, ñ¼éëåìäåð ¼çãåðòiëiï, ñèíòàêñèñòiê ¼»äåóëåð æàñàë¹àíû áîëìàñà, ìàçì½íäûº åðåêøåëiêòåð áàéºàëìàäû. Ñîíäûºòàí ì¸òií òîì¹à æåêå ìàºàëà ðåòiíäå ½ñûíûëìàé, ò¾ñiíiêòåìåãå ºîñûìøà áåðiëiï îòûð. “Î ×åõîâå  ìîåì ðàçâèòèè ïèñàòåëÿ è ðàáîòíèêà êóëüòóðíîãî ôðîíòà, çíà÷åíèå ðóññêîé êëàññè÷åñêîé ëèòåðàòóðû áûëî îïðåäåëÿþùèì è áûëî íåñîèçìåðèìî íè ñ êàêèìè èíûìè âëèÿíèÿìè äðóãèõ ëèòåðàòóð. Ñ òåõ ïîð, êàê ðóññêèé ÿçûê ñòàë ìîèì âòîðûì ðîäíûì ÿçûêîì – Ïóøêèí, Ãîãîëü, Òóðãåíåâ, Ñàëòûêîâ-Ùåäðèí, Òîëñòîé, ×åõîâ, Êîðîëåíêî, Ãîðüêèé – ñòàëè åùå â ïîðó ðàííþþ, â ãîäû

ôîðìèðîâàíèÿ ëè÷íîñòè ìîåé êàê ïîñòîÿííûå, íåìåðêíóùèå ñâåòèëà, êàê ÿðêèå ñïóòíèêè â ìîåé äóõîâíîé æèçíè, ñïóòíèêè íà ìîåì ìûñëèìîì íåáîñâîäå. Íûíå ÿ ñ÷àñòëèâ, ïðèçíàòü, ÷òî âîñïèòàí íà ïðîèçâåäåíèÿõ ×åõîâà – ýòîãî ðóññêîãî ãåíèÿ, êàê âñå êóëüòóðíûå ïîêîëåíèÿ ïèñàòåëåé âñåõ íàðîäîâ Ðîññèè, êàê è ðóññêèå ñîâåòñêèå ïèñàòåëè. Ïîñòèãàë ÿ ×åõîâà äàëåêî íå ñðàçó, à ïîñòåïåííî è äîëãî. Íà÷èíàëîñü ýòî ñî ñðåäíåé øêîëû è ïðîäîëæàëîñü çà ãîäû ó÷åáû â Ëåíèíãðàäñêîì ãîñóäàðñòâåííîì óíèâåðñèòåòå, ãäå íà ôèëîëîãè÷åñêîì ôàêóëüòåòå, â ñïåöñåìèíàðàõ ïî äðàìàòóðãèè ÿ âûñòóïàë ñ àâòîðåôåðàòàìè î äðàìàõ ×åõîâà.  èíóþ ïîðó ÿ è ïåðåâîäèë ×åõîâà íà êàçàõñêèé ÿçûê. Äàëüøå â ñâîåé ïèñàòåëüñêîé è èññëåäîâàòåëüñêîé äåÿòåëüíîñòè òàê æå ìíîãîêðàòíî îáðàùàëñÿ è îáðàùàþñü ÿ ê âåëèêîìó íàñëåäèþ ×åõîâà, âñå áîëüøå ñòðåìÿñü ãëóáæå ïîñòèãíóòü ñîêðîâåííûå òàéíû åãî çàìå÷àòåëüíîãî èñêóññòâà: ïðîíèêíîâåííîé ìàñòåðñêîé ïðîçû è îáàÿòåëüíîé äðàìàòóðãè÷åñêîé òêàíè. Êàê áûâàåò ñ íàñëåäèÿìè âñåõ âåëèêèõ õóäîæíèêîâ, íåëåãêî, è â íàñëåäèè ×åõîâà îäíî èç åãî ïðîèçâåäåíèé ïðåäïî÷åñòü äðóãîìó åãî ïðîèçâåäåíèþ. Âûáîð íàñòîëüêî íå ëåãîê, êàê ñêàæåì, áûëî áû íå ëåãêî â îáðàçöîâîì êóëüòóðíî âçðàùåííîì áîòàíè÷åñêîì ñàäó ïðåäïî÷åñòü îäíî ðàñòåíèå äðóãîìó. Êàæäîå òâîðåíèå ×åõîâà, êàê òâîðåíèå ñàìîé ïðèðîäû, åñòåñòâåííî, íåçàìåíèìî è íå óñòðàíèìî îäíî äðóãèì. Òîëüêî ïîëàãàþ, ÷òî ëþáîâü ×åõîâà ê ðîäèíå è ãëóáî÷àéøåå, çàáîòëèâîå, ó÷àñòëèâîå, âçâîëíîâàííî ëþáîâíîå îòíîøåíèå åãî êî âñåìó ëó÷øåìó, ÷òî áûëî ïðèãîäíî äëÿ áóäóùåãî Ðîññèè – ïîó÷èòåëüíî è äîðîãî íàâåêè.  ýòîì ñìûñëå äëÿ ìåíÿ áåñêîíå÷íî äîðîãè òàêèå åãî ïðîèçâåäåíèÿ, êàê “Òðè ñåñòðû”, “Äÿäÿ Âàíÿ” è “Âèøíåâûé ñàä”. Äîðîãè ýòè ïðîèçâåäåíèÿ ñâîèìè Àñòðîâàìè, Âåðøèíèíûìè, Òóçåíáàõàìè, Èðèíàìè – ñòîëü èñêðåííå ïðèòÿãàòåëüíî è ïîëíî ðàñêðûâàþùèìè ïðåëåñòè ðóññêîé äóøè â ýïîõó áåçâðåìåíüÿ è òàê êðåïêî ðîäíÿùèìè íàñ, åùå îäíèìè ÷óäåñíûìè ïðîÿâëåíèÿìè, ñ îáàÿòåëüíûìè ñòîðîíàìè ïðèðîäû è äóõà ðóññêîãî ÷åëîâåêà”. Àë æî¹àðûäà¹û ìàºàëà “Îðûñ ¸äåáèåòiíi» øûðºàó áèiãi” äåãåí àòïåí ºàçຠòiëiíå àóäàðûëûï, 1960 æûëû “²àçຠ¸äåáèåòiíi»” 29 ºà»òàðäà¹û ñàíûíäà æàðèÿëàíäû. Êåéiíiðåê “Óàºûò æ¸íå ¸äåáèåò” (Àëìàòû: ²àçìåìê¼ðêåì¸äåááàñ., 1962. 414–417-áá.) æèíà¹ûíäà æàðûº ê¼ðäi. Ìàºàëàäà Ì. °óåçîâ À. ×åõîâòû» ñóðåòêåðëiê øåáåðëiãií, äàíàëû¹ûí, îðûñ ¸äåáèåòiíi» áèiê øû»û åêåíií àòàóìåí ºàòàð,