КОМПЬЮТЕРЛІК ТЕХНОЛОГИЯЛАР САЛАСЫНДАҒЫ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ

«Білімді дамыту федералдық институты» федералдық мемлекеттік автономдық мекемесі («БДФИ» ФМАМ) «Цифрлық ақпаратты өңдеу жөніндегі шебер» мамандығы бойынша орта кәсіби білім бағдарламаларын жүзеге асыратын жалпы білім мекемелерінің оқу процесінде пайдалану үшін оқулық ретінде ұсынған

түзеткен 2-басылым

УДК 331.45:004(075.32) ББК 65.246/30н:32.973я723

Пікір жазған — Мәскеу қаласының «Батыс үздіксіз білім кешені» мемлекеттік бюджеттік кәсіби білім мекемесінің жоғарғы біліктілік санатындағы оқытушысы

М. С. Журкин

Груманова Л. В.

Г906 Компьютерлік технологиялар саласындағы еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасы: орта кәсіби білім мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық / Л.В. Груманова, В. О. Писарева. — 2-басылым, М.

«Академия» баспа орталығында түзетілген, 2016. — 160 б.

Оқулық «Информатика және есептеу техникасы» мамандығының тереңдетілген тобы бойынша орта кәсіби білімнің ОП.04 «Еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасы» федералдық мемлекеттік білім стандартына сәйкес жасалған. Еңбек қауіпсіздігінің, зиянды және қауіпті өндірістік факторлардың негізгі ұғымдары мен терминдері берілген. Еңбекті қорғаудың негізгі міндеттері, өндірістегі және оқу аудиторияларындағы бақытсыздық жағдайларды және жарақаттануды зерттеу мен есепке алудың тәртібі, құқықтық, нормативтік және ұйымдастырушылық негіздері, кәсіби қызметтің қауіпсіздік жағдайларын қадағалау және бақылау мәселелері қарастырылған. Электр жабдықтарын пайдалану, өрт қауіпсіздігі ережелеріне, есептеу техникасын пайдалану жөніндегі нормативтік құжаттарға, қауіпсіздік техникасы және еңбекті қорғау жөніндегі нұсқамаларға ерекше назар аударылған.

Бұл басылымның түпнұсқа-макеті «Академия» баспа орталығының меншігі болып табылады және құқық иесінің келісімінсіз кез

келген тәсілмен оны қайта басып шығаруға тыйым салынады.

© Груманова Л.В., Писарева В.О., 2015

© Груманова Л.В., Писарева В.О., 2016, өзгертулермен

Академия» білім баспа орталығы»,

© Ресімдеген «Академия» баспа орталығы, 2016

Құрметті оқырман!

Бұл оқулық «Цифрлық ақпаратты өңдеу жөніндегі шебер» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік жинақтың бөлігі болып табылады. Оқулық «Еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасы» жалпыкәсіптік пәнін оқытуға арналған. Жаңа буынның оқу-әдістемелік жинақтары жалпыбілімдік және жалпыкәсіптік пәндерді және кәсіби модульдерді оқуды қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдарынан тұрады. Әрбір жинақ жұмыс берушінің талаптарын ескере отырғандағы, жалпы және кәсіби біліктерді меңгеру үшін қажет оқулықтар мен оқу құралдарынан, оқу және бақылау жабдықтарынан тұрады. Оқу басылымдары электрондық білім ресурстарымен толықтырылады. Электрондық ресурстар интерактивтік жаттығулары мен тренажерлары бар теориялық және практикалық модульдерден, мультимедиялық объектілерден, интернеттегі қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемелерден тұрады. Оларға терминологиялық сөздік пен оқу процесінің негізгі параметрлері: жұмыс уақыты, бақылау және практикалық тапсырмаларды орындау нәтижесі берілген электрондық журнал енгізілген. Электрондық ресурстар оқу процесіне жеңіл енгізіледі және түрлі оқу бағдарламаларына бейімделуі мүмкін.

Алғысөз Ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы және олардың адам қызметінің көптеген салаларына енгізілуі замануи әлемге тән ағымдар болып табылады. Ақпаратты автоматты (компьютерлік) өңдеу көптеген кәсіптерде қолданылады. Компьютерлер мен оргтехниканың басқа да түрлері қызметкерлердің қыруар жұмысын едәуір жеңілдетеді, ал кейде деректердің үздіксіз ағынын оларсыз орындау мүлде мүмкін емес.Цифрлық ақпаратты өңдеу жөніндегі шебердің кәсіби қызметі ақпаратты енгізу, өңдеу, жариялау операцияларымен, сондай-ақ оны оқшауландырылған және жаһандық компьютерлік желілерде сақтаумен байланысты. Техникалық және ғылыми прогресті қоғамның жетілдіретіні даусыз, алайда мұның теріс жағы да бар: есептеу техникасы жұмыс процесінде адам денсаулығына теріс ықпал ететін зиянды өндірістік факторларды туындатады. Электрондық есептеу техникасымен және басқа электр жабдығымен жұмыс істейтін кез келген маман қауіпсіздік техникасы ережелерін білуі және оларды бұлжытпай орындауы тиіс. Кәсіби бағытталу студенттердің қажет біліктіліктерді алуына ықпал етеді. Қызметті іске асыру, білім стандартына сәйкес білімі мен машықтарын көрсете білу қабілеті біліктілік деп пайымдалады. Студент:

1 ТАРАУ. Қауіпсіз еңбектің ұйымдастырушылық негіздері 2 ТАРАУ. Еңбекті қорғау саласының нормативтік-

құқықтық базасы

1.1.

Адам өз өмірінің басым бөлігін еңбек қызметіне арнайтыны баршаға мәлім. Оның жұмысқа қабілеттілігі мен өмір ұзақтығы өндірістік орта жағдайының қолайлылығына барынша тәуелді. Денсаулықты сақтау технологиялары күзетінде еңбекті қорғау тұр. Еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасы ережелерін сақтау мәселелері неліктен соншалықты маңызды? Еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыты кәсіпорынның шаруашылық қызметі нәтижелерінен бұрын қызметкерлер денсаулығы басымдылығын мойындау болып табылады. Адам қызметкер ретінде өзінің білімімен, машықтарымен және жұмыс тәжірибесімен құнды, сондықтан оның жұмыс орынына қатысты қауіпсіздік ережелеріне немқұрайлы қарауды кәсіпорынның рентабельділік деңгейімен де, өндірілетін өнім құндылығымен де ақтауға болмайды. Еңбекті қорғаудың басты міндеті —қызметтік міндеттерін атқару барысы мерзімінде қызметкерлердің еңбек қауіпсіздігі шараларын қамтамасыз ету, сондай-ақ қарастырылған профилактикалық шаралардың орындалуын бақылау. Ресей Федерациясы Еңбек және әлеуметтік даму министрлігінің 2000 жылғы 8 ақпандағы № 14 қаулысымен еңбекті қорғау қызметтерінің жұмысын ұйымдастыруда жұмыс берушілерге көмек көрсету мақсатында, Ұйымдағы еңбекті қорғау қызметінің жұмысын ұйымдастыру жөніндегі ұсыныстар бекітілді. Бұл ұсыныстарда еңбекті қорғау міндеттері келесідей етіп заңды түрде қалыптастырылған: құқықтық актілерді, ұжымдық келісім-шарттарды, еңбекті қорғау жөніндегі келісімді, ұйымның өзге де оқшауландырылған нормативтік құқықтық актілерін қызметкерлердің орындауын бақылау; Қойылған міндеттерді шешу үшін еңбекті қорғау қызметі құрылған және оған келесі негізгі функциялар жүктелген:

құрамдас бөлігі еңбектің қауіпсіз жағдайларын қамтамасыз ету жөніндегі дұрыс ұйымдастырылған жұмыстың көп жағдайда қызметкерлерді тәртіпке бейімдейтіндігінен тұрады, бұл еңбек өнімділігін арттыруға, өндірістегі жазатайымдық, жарақаттану, тұрып қалу жағдайлары санының төмендеуіне әкеледі. Нәтижесінде зардап шеккендерге өтемақы ретінде төленуі мүмкін қаржы құралдары үнемделеді. Сәйкесінше, кәсіпорынның немесе ұйымның экономикалық көрсеткіштері өседі.

мәні қызметкерлерді өндірістік ортаның жағымсыз ықпалынан қорғаудан тұрады. Мұнда еңбек қызметі барысындағы теріс ықпалдардың сандық бағасын танып білуге, қауіпті және зиянды факторлар ықпалы салдарларын жоюға бағытталған шаралар енгізіледі. Сондай-ақ қызметкерлердің жұмыс үзілістері кезіндегі толыққанды демалысы мен тамақтануын ұйымдастыруға, оларды арнаулы қажет киіммен, қорғаныс және гигиеналық құралдармен қамтамасыз етуге, әлеуметтік жеңілдіктер мен кепілдіктердің орындалуына көңіл бөлінеді. Кәсіпорындағы еңбек қауіпсіздігін ұйымдастыруға дұрыс тұрғыдан қарау, қызметкерлерді түрлі материалдық емес тәсілдермен ынталандыруды сауатты пайдалану оларға сенімділік, тұрақтылық және басшылықтың өз қызметкерлеріне мүдделілік сезімін береді. Еңбектің қалыпты жағдайлары барысында кадрлар тұрақсыздығы азаяды.

құрамдас бөлігі — еңбек қызметі құқығына заңды кепілдіктер. Мысалы, кәмелетке толмағандарды (18 жасқа дейін) физикалық ауыр, мерзімнен тыс жұмыстарға, сондай-ақ түнгі жұмыстарға қабылдауға болмайды.

Ресей Федерациясы азаматтарының еңбегін және денсаулығын

қорғау        мемлекеттің        әлеуметтік        саясатының        басымды        бағыты дәрежесіне жатқызылған.

1.2.

және НЕГІЗГІ ұғымдар

бұл жұмыс барысында қызметкерге зиянды өндірістік факторлардың (мысалы, шудың, сәулеленудің) теріс ықпалы алынып тасталған еңбек шарттарының жағдайы.

Қауіпсіздік техникасы

Еңбекті қорғау деп, бәрінен бұрын, еңбек қызметі процесі барысындағы қызметкерлердің өмірі мен денсаулығын қамтамасыз етуге бағытталған заңнамалық актілердің жиынтығы пайымдалады. Ол құқықтық, әлеуметтік-экономикалық, санитарлық-гигиеналық,        психофизикалық,        емдеу- профилактикалық және эпидемияға қарсы шаралардан, денсаулығын жоғалтқан жағдайдағы медициналық көмек көрсету кепілдіктерінен тұрады.

Өндірістік санитария

Еңбек гигиенасы

Еңбек гигиенасының міндеттері:

деп адамның жұмыс қабілетіне ықпал ететін өндірістік орта факторларының жиынтығы пайымдалады. Гигиеналық нормативтерден ауытқу деңгейіне байланысты еңбек жағдайларының оңтайлы, рұқсат етілген, зиянды және қауіпті шарттары белгіленген. Олардың ішінен тек оңтайлы және рұқсат етілген еңбек жағдайлары ғана жұмыс үшін бағалы деп есептеледі.

Еңбектің оңтайлы жағдайлары барысында (жағымды микроклимат және физикалық жүктеме деңгейі) қызметкердің еңбек қабілетінің жоғарғы деңгейі сақталады.

Рұқсат етілген еңбек жағдайлары барысында еңбек процесі факторлары рұқсат етілетін гигиеналық нормалар деңгейінен аспайды және регламенттелген үзілістер кезінде ағза өз функцияларын қалпына келтіріп үлгереді.

Еңбектің зиянды жағдайлары деңгейі рұқсат етілген нормалардан асатын зиянды факторлардың болуымен ерекшеленеді; олар қызметкердің денсаулығы мен жұмыс қабілетіне теріс ықпал етеді. .

Еңбектің қауіпті жағдайлары ықпалы жұмыс күні барысында денсаулыққа қауіп төндіретін жұмыс ортасы факторларының деңгейімен сипатталады; кәсіби аурулар қатері болуы мүмкін. Еңбектің қауіпті жағдайларының апаттарды жою нұсқасынан басқа, өміршеңдік құқығы жоқ. Бұл жағдайда да қызметкерлерді жеке қорғаныс құралдарымен қамтамасыз ету, оның қауіпті аймақта болу уақытын қысқарту қажет. Жұмыс ортасы РЕКШ және РЕШД деңгейлерімен сипатталады. Ауадағы зиянды заттардың рұқсат етілген концентрациясының шекті (РЕКШ) өлшем бірлігі — [мг/м

Қауіптілік деңгейі бойынша заттар бірнеше топтарға бөлінеді: Жұмыс ортасы факторларының рұқсат етілетін шекті деңгейі (РЕШД) жұмыс күні барысында (8 сағ.) және апта ішінде 40 сағаттан аспайтын уақыт барысында қызметкердің денсаулық жағдайында ауытқулар байқалмайтындай болуы тиіс.

деп қызметкерге жағымсыз немесе өмірлік қауіпті факторлар ықпалының мүмкіндігі пайымдалады. Өндірістік факторлар еңбек қауіпсіздігінің мемлекеттік стандарттарымен жіктелген. Өндірістік факторлар зиянды және қауіпті деп бөлінеді.

Зиянды өндірістік фактор

Қатер деңгейі қызметтің әрбір түрлері үшін қазаға ұшырау жағдайлары мүмкіндігімен бағаланады. Өндірісте қолданылатын қорғаныс шаралары қол жеткізілген қауіпсіздік деңгейін қолдап отыру мүмкіндігін береді. Қалыпты жалпы жағдайлар үшін адам қазасы болуы қатерінің қабылдану мүмкіндігі жылына  1  :  1  000 000 арасалмағында белгіленеді. Қатердің екі түрі белгіленген: уәжделген (негізделген) және уәжделмеген (негізделмеген). Адам өндірістік апат, адамдарды және материалдық құндылықтарды қорғау жағдайында қабылдануы мүмкін деңгейден асатын қатерге саналы түрде барады. Бұл жағдайдағы қатер

уәжделген (негізделген) деп есептеледі. Уәжделген қатердің белгіленген көлемдері кейбір қауіпті факторлар үшін (мысалы, радиациялық апат жағдайында) қабылдануы мүмкін деңгейден асып кетуі мүмкін.

Уәжделмеген (негізделмеген ) деп қабылдануы мүмкін деңгейден асатын және қызметкердің қорғаныс құралын пайдаланғысы немесе қауіпсіздік талаптарын орындағысы келмеуі нәтижесінде пайда болған қатер аталады.

Еңбек процесі факторлары еңбектің ауырлығымен, еңбектің кернеулілігімен шарттандырылады.

Еңбектің ауырлығы адамның сүйену-қимылдау аппараты жүктемесінің деңгейін көрсетеді. Ол жылжытылатын жүктің салмағымен, тұрпатты жұмыс қимылдарының санымен, дене еңкеюі жиілігімен, кеңістікте орын ауыстыру санымен сипатталады.

Еңбектің кернеулілігі қызметкердің эмоциялық саласына, орталық жүйке-жүйесіне ықпал етеді. Оны келесі факторлар анықтайды: жұмыс режимі, орындалатын операциялардың бірқалыптылық деңгейі, ақыл-ой жүктемелері.

Барлық адам өмірінде бір рет болса да, жарақат алады. Жарақат дегенді қалай түсінуге болады?

Жарақат

Әртүрлі өндірістік факторлар кәсіби аурулардың қалыптасуы мен дамуына ықпал етуі мүмкін. Кәсіби ауру— бұл өндіріс жағдайында қызметкерге ұзақ уақыт әсер ететін зиянды фактордың ықпалымен байланысты ауру. Мысалы, ұзақ діріл (вибарция) әсері дірілдеу ауруын, радиациялар – сәулелік ауруды, шудың әсері – құлақ мүкісін туындатуы мүмкін. Соңғы жылдары кәсіпорындар мен ұйымдарда қызметкерлердің кәсіби аурулары қатерін төмендететін әртүрлі профилактикалық шаралар кеңінен енгізілуде:

1.5.

Қауіпсіздік техникасы ережелерін саналы түрде бұзған кезде адам нені басшылыққа алады? Қауіпті жағдайлар пайда болуының психологиялық себептеріне:

масаңдық жағдайымен байланысты, уақытша сипатта болуы мүмкін; Психофизиологиялық (психофизикалық) себептерді осылайша бөлу оларды жоюдың негізгі тәсілдерін белгілеуге мүмкіндік береді. Мысалы, мұндай әрекеттің себептерін жою үшін қауіпсіздік саласындағы насихат, тәрбие және білімді; нысаналық бөліктің себептерін жою үшін –қауіпсіз іс-әрекеттерді оқытуды, машықтары мен тәсілдеріне дағдылануды іске асыру қажет. Орындаушылық бөлігінің себептерін жою үшін кәсіби іріктеу, әсіресе, еңбек қызметінің күрделі, жауапты және қауіпті түрлері үшін кезеңдік медициналық куәландыру қажет. Жарақаттанудың қызметкер жасына байланысты екені белгіленді. Жарақаттанудың барынша үлкен деңгейі жас қызметкерлер мен 15-20 жыл еңбек өтілі бар қызметкерлерде байқалады. Жас қызметкерлер жарақаттануының барынша жоғары деңгейі жұмыстың бірінші жылында орын алады. Бұл кәсіби тәжірибесіздік, білім жеткіліксіздігі, пайда болатын бұзушылықтар мен қауіпті жағдайды дұрыс болжамау, дұрыс шешімдер таба алмау, қауіпті жағдайдағы автоматтылық деңгейіне жеткізілген машықтар мен іс-әрекеттердің болмаумен байланысты. Көп деңгейде жастық шақта адамдардың қауіпті жете бағаламауға, жоғарғы тәуекелдік қатерге, ойланбаған әрекеттерге бейімділігі жоғарғы жарақаттанушылықтың психологиялық себебі болып табылады. Тәжірибелі қызметкерлер жарақаттануының жоғары деңгейі адамның психологиялық және физиологиялық функциялары (жанар өткірлігі, реакция жылдамдығы, қозғалыстар үйлесімі, жады) жас ұлғаюған сайын төмендеуіне, сондай-ақ қауіпке үйреніп кетуіне байланысты. Егер адам ұзақ мерзім барысында қауіпті фактор әсеріне ұшырамаса, онда процестің қауіпсіздігі туралы ұғым қалыптасады. Үйреншіктілік нәтижесінде жабдық жұмысына назар аудару және бақылау деңгейі төмендейді.

Өндірістегі        қауіпті        жағдайлар        мен        жарақаттану

қалыптасуының психологиялық себептері әртүрлі және елеулі деңгейде адамдың жүйке-жүйесінің түріне, оның темпераментіне, біліміне, тәрбиесіне және т.б. байланысты. Алайда психологиялық себептердің әртүрлілігіне қарамастан, қауіпсіздік ережелерін ұғына отырып, бұзу себептеріне баса назар аудару қажет. Күшті үнемдеу —барынша аз күш, қуат жұмсап мақсатқа жетуге бағытталған адамға тән ықылас. Жеке қорғаныс құралдарын (ЖҚҚ) қолдануға немқұрайдылықпен қарауды; қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін қажет, алайда ақырғы өнім сапасына ықпал етпейтін кейбір технологиялық операцияларды өткізіп жіберуді; қауіпсіз емес, бірақ барынша жеңіл қалыптар мен әрекеттерді таңдауды осымен түсіндіруге болады. Тапсырылған жұмысты жылдамырақ орындауға, ал үнемделген уақытты өзінің жеке мақсатына пайдалануға талпыныс қызметкерді қауіпсіздік талаптарымен белгіленген операцияларды саналы өткізіп жіберуге мәжбүр етеді. Басшылық тарапынан қауіпсіздік талаптары мен ережелерін бұзғандары үшін экономикалық және әкімшілік жазалау болмауы да жиі орын алады. Қызметкердің ұзақ мерзім барысында жарақаттары болмауынан және еңбек ұжымының басқа мүшелері тарапынан қауіпсіздік ережелерін бұзғандыққа қатысты айыптаулар болмауынан қырағылық жоғалады. Өз тәжірибесін асыра бағалау үлкен тәжірибе оған апаттың және жазатайымдық жағдайының алдын алу, қауіпті аймақты тастап кету үшін жылдам шара қабылдау мүмкіндігін береді деген үмітпен, адамның қауіпсіздік ережелеріне немқұрайлылықпен қарауына әкеліп соқтырады. Адамның стрестік жай-күйі қатерлі іс-әрекеттерді қасақана жасауға итермелейді, оның пікірінше мұндай әрекет стресті жоюға көмектеседі. Мұндай сәттерде адамды ақыл-ойы емес, сезімдері әрекетке итермелейді. Қатерге бейімділік, қатерге қажеттілік қатер сезімінен рахаттылықты сезінетін кейбір адамдар үшін тән қасиет.

1,2 қосымшаларда берілген тәжірибелік тапсырмаларды       және        өзіндік жұмыс тапсырмаларын орындаңыз.

неде?

ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУҒА ҚЫЗМЕТКЕР ҚҰҚЫҒЫНЫҢ КЕПІЛДІКТЕРІ

Ресей Федерациясының Конституциясы және Ресей Федерациясының Еңбек кодексі (РФ ЕК) еңбек қатынастары саласындағы федералдық мәндегі негізгі құжаттар болып табылады. Қызметкерлерге еңбекті қорғау талаптарына сәйкес келетін олардың еңбекке конституциялық құқығын қамтамасыз ету осы құқықты нақтылай отырып (РФ ЕК 219- бабы), мемлекет осымен бір мезетте оның кепілдіктерін белгілейді (РФ ЕК 220-бабы) және жұмыс берушіге қызметкерлердің еңбегін қорғау мен қауіпсіз жағдайларын қамтамасыз ету жөніндегі міндетті жүктейді (РФ ЕК 212-бабы), сондай-ақ қорғау талаптарын мемлекеттік қадағалау және бақылау қажеттілігін қарастырады және еңбекті қорғау талаптарын бұзуда кінәлі жауапты тұлғаларға (РФ ЕК 419-бабы), және ұйымдарға олардың еңбекті қорғау талаптарын бұзуына байланысты, ықпал шараларын бекітеді.

Біз өз Конституциямыз – құқықтық мемлекеттің негізгі заңын мақтан ете аламыз, өйткені онда ерлер мен әйелдердің еңбекке тең құқығы белгіленген. Ол 1993 жылғы 12 желтоқсанда бүкілхалықтық дауыс берумен қабылданды. Ішінара айтқанда, РФ Конституциясының 37-бабында: «Еңбек ерікті. Әркім өзінің еңбекке қабілетін еркін басқаруға, қызмет түрі

мен кәсіпті таңдауға құқығы бар» деп жазылған. 37-баптың мәжбүрлі еңбекке тыйым салатынын атап өткен орынды. РФ Еңбек кодексі мәжбүрлі еңбекке тыйым салуды оның еңбек қатынастарын реттеудегі негіз салушылық рөлін көрсете отырып, жеке бапқа бөледі. Бұл арада ескерте кететін жағдай: заңнама мәжбүрлі еңбекке жатпайтын еңбек түрлерін белгілеп отыр. Мысалы, орындалуы әскери міндеттер және әскери қызмет немесе оны ауыстыратын баламалы азаматтық қызмет туралы заңнамамен шарттандырылған жұмыс мәжбүрлі еңбек ретінде қаралуы мүмкін емес. Сондай-ақ төтенше жағдайлар шарттарында, яғни, апат немесе апат қауіпі (су тасқыны, ашаршылық, жер сілкінісі) жағдайында және бүкіл халықтың немесе оның бөлігінің өмірін немесе қалыпты өмір жағдайларын қауіпке ұрындыратын жағдайларда орындалатын жұмыс мәжбүрлі еңбек болып табылмайды. РФ Конституциясының 37-бабында «әркімнің қауіпсіздік және гигиена талаптарына жауап беретін, еңбегі үшін қандай да болмасын кемсітусіз және федералдық заңмен белгіленген минималды еңбекақы төлемі мөлшерінен (МЕТМ) кем емес сыйақы алу жағдайларында жұмыс істеуге, сондай-ақ жұмыссыздықтан қорғалуға құқығы бар» деп айтылған. Алайда, адам жұмыс істеп қана қоймай, демалуы да тиіс. Бұл оған физикалық және рухани күшін қалпына келтіру, «психологиялық күйіп кетуді» қысқарту және жұмыс қабілетін жоғарылату мүмкіндігін береді. РФ Конституциясында былай делінген: «Әркімнің демалу құқығы бар. Еңбек келісім-шарты бойынша жұмыс істейтін адамға федералдық заңмен белгіленген жұмыс мерзімінің ұзақтығы, демалыс және мерекелік күндер, жыл сайынғы төлемақылы демалыс кепілдендіріледі». Жұмысқа қабылдау барысында жұмыс беруші жұмысшымен еңбек келісім-шартын жасайды. Еңбек келісім-шартының анықтамасы РФ Еңбек кодексінің 56-бабында берілген: «...еңбек келісім-шарты — соған сәйкес жұмыс беруші қызметкерге шарттандырылған еңбек функциясы бойынша жұмыс беретін, РФ ЕК-мен, заңдармен және басқа нормативтік актілермен, ұжымдық келісімдермен, оқшауландырылған нормативтік актілермен қарастырылған еңбек жағдайларын және қызметкерге толық

мөлшерде еңбекақы төлеуді қамтамасыз етуге, ал қызметкер келісіммен белгіленген еңбек функциясын, ұйымда қолданылатын ішкі еңбек тәртібі ережелерін жеке орындауға міндеттеме алатын жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы келісім...». Тек келісім- шарт жасалғаннан соң азамат нақты ұжымның толық құқылы қызметкері болады. Бұл құжат әрқайсысының тең заңдық күші бар екі данада жасалады».

оларсыз еңбек шарты жасалуы мүмкін емес, ал жасалған жағдайда, ол жарамсыз болатын шарттар аталады. Олардың тізбесі РФ ЕК 57-бабының 2-бөлігінде бекітілген. Оларға: Қосымша шарттар тараптардың келісімімен белгіленеді, алайда олар        қызметкердің        жағдайын        қолданыстағы        заңнамамен салыстырғанда төмендетпеуі тиіс. Мысалы, ондай шарттарға мектепке дейінгі мекемеден кезектен тыс орын беру, жұмысқа қабылдау барысында сынақ мерзімін белгілеу жатқызылуы мүмкін. РФ Еңбек кодексі еңбек шартын жасау тәртібіне талап етілетін біртұтас талаптарды белгіледі: Жалпы ереже бойынша жұмысқа қабылдау 16 жасқа толғаннан кейін ғана мүмкін, ол екі данада еңбек шартын ресімдеу және қызметкерге қол қоюға ұсынылатын кәсіпорын басшысы бұйрығының шығарылуы арқылы жүргізіледі. РФ Конституциясының 41-бабында «Әркімнің денсаулығын қорғауға және медициналық көмекке құқығы бар» делінген. Міндетті медициналық сақтандырудың медициналық сақтандыру полисі қызметкерге тұрғын орынына және белгілі медициналық мекемеге қатаң байланбай, медицина мекемелерінде қызмет алу кепілдігін береді.. Қызметкер өндірістік жағдайлардың жай-күйі туралы хабардар болуы тиіс, ол РФ Конституциясының 42-бабында бекітілген: «Әркімнің жағымды қоршаған ортаға, оның жай-күйі туралы шүбәсіз ақпаратқа және денсаулығына зияны тиген залалға өтем алуға құқығы бар»

Аттестация еңбек саласындағы мемлекеттік саясатты және нормативтік-құқықтық реттеуді әзірлеу жөніндегі функцияларды іске асыратын орындаушылық биліктің федералдық органы белгілеген тәртіпте жүргізіледі. Оның барысында ең минималды болуы тиіс зиянды ықпалдың болуы мен сандық көрсеткіштері белгіленеді. Олай болмаған жағдайда қызметкерлерге өтемақы төленеді, жеңілдіктер белгіленеді. Өндірісте жазатайымдық жағдайы туындауы барысында, ол тергеледі, үш данада акт жасалады, кінәлілер анықталады, зардап шеккендерге өтемақылар төленеді, сондай-ақ мұндай жағдайлардың алдын алу жөніндегі шаралар қабылданады. 2001 жылғы 30 желтоқсанда қабылданған №197-ФЗ РФ Еңбек кодексі қызметкер үшін негізгі федералдық заң болып табылады. РФ ЕК 34-тарауында 210 – 215 баптарға назар аударамыз. Еңбекті қорғау туралы жалпы ережелерде өндірістік қызмет ұғымы берілген. Ол техникалық құралдар қолдану арқылы шикізатты, немесе құрылысты, немесе түрлі қызметтер көрсету түрлерін дайын өнімге айналдыруға бағытталған қызметкер әрекеттерінің жиынтығын жобалайды. 210-бапта еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттары берілген:

қатысуы; 212-бапта жұмыс берушіге еңбектің қауіпсіз жағдайларын қамтамасыз ету жөніндегі міндеттер жүктеледі, яғни, өндірістік объектілерді сертификациялауды жүргізу, жеке қорғаныс құралдарымен қамтамасыз ету, РФ Конституциясына сәйкес қызметкерлердің еңбек режимі мен демалысын ұйымдастыру, жұмысты орындаудың қауіпсіз әдістері мен тәсілдеріне және өндірісте зардап шеккендерге алғашқы көмек көрсетуге оқыту, еңбекті қорғау жөнінде нұсқама, жұмыс орынында тағлымдама, еңбек қауіпсіздігі талаптары бойынша білімді тексеруді жүргізу. РФ ЕК 213-бабында қарастырылған медициналық тексерулер (зерттеулер) қызметкерлердің кейбір санаттары үшін жұмыс беруші қаражаты есебінен іске асырылады. Медициналық тексерулер бұл қызметкерлердің кәсіби жарамдылығын анықтау және кәсіптік аурулардың алдын алу үшін жұмысқа түсу барысында жүргізіледі. 21 жасқа толмаған тұлғалар медициналық тексерулерден жыл сайын өтеді. Жоғарғы қауіптілік жағдайларында жұмыс істейтін қызметкерлер міндетті психиатриялық куәландырудан өтеді. Осы заңнама бойынша жұмыс беруші міндетті медициналық тексеруден өтпеген қызмтекерді лауазымдық міндеттерін орындаудан шеттетуге толық құқылы. Медициналық тексерулер және оларды өткізу тәртібі РФ Үкіметі өкілеттігін белгілеген орындаушылық биліктің федералдық органы тәртібін бекіткен нормативтік құқықтық акітлермен белгіленеді.

РФ ЕК 214-бабында қызметкердің міндеттері көрсетілген: «Адамдардың өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін кез келген жағдай, өндірісте болған әрбір жазатайым оқиға немесе өз денсаулығының нашарлауы, оның ішінде кәсіптік аурудың өткір белгілері туралы өзінің тікелей басшысына немесе жоғарғы басшылыққа дереу хабарлау». Қызметкер қауіпсіздік техникасы ережелері мен еңбекті қорғау талаптарын сақтауға міндетті. РФ ЕК 215-бабы өнімнің, өндірістік объектілердің, технологиялардың федералдық заңның нормативтік талаптарына қажетті сәйкестігін регламенттейді (30.06.2006 ж. № 90-ФЗ редакциясында).

РФ Еңбек кодексінде әйелдер (және отбасылық міндеттері бар тұлғалар) еңбегін реттеу ерекшеліктері заңды түрде белгіленген (41-тарау). РФ Еңбек кодексінің 253...264-баптарына сәйкес әйелдер еңбегін жұмыстардың белгілі түрлеріне қолдануға шектеулер белгіленеді (253-бап), жүктілігіне және босануына байланысты демалыс (255-бап), бала күтіміне байланысты демалыс (256-бап), баланы тамақтандыру үшін үзілістер (258-бап) беріледі, жыл сайынғы төлемақылы демалыстарды беру кезектілігін белгілеу барысында әйелдерге кепілдіктер белгіленеді (260-бап), еңбек келісім-шартын бұзу барысында жүкті әйелдер мен балалары бар әйелдерге кепілдіктер белгіленеді (261-бап). Соңғы жылдары біздің елімізде шеңберінде мүмкіндігі шектеулі адамдарды қоғамда бейімдеу үшін қолайлы жағдайлар жасалатын «Қолжетімді орта» мемлекеттік бағдарламасы кеңінен енгізілуде. Ондай адамдар үшін оқу, мамандық алу және кәсіби қызметте жеке тұлғаның қалыптасуы үшін жағдайлар жасалуда. Жыл өткен сайын түрлі меншік нысанындағы кәсіпорындар мен ұйымдарда жұмыс істейтін мүгедек-қызметкерлердің саны артуда. Мүмкіндігі шектеулі адамдарды жұмысқа қабылдай ала отырып, мекеме кепілдіктер мен жеңілдіктер беруге, еңбектің тиісті жағдайларын қамтамасыз етуге дайын болуы тиіс. Кәсіпорындар мен ұйымдар мүмкіндігі шектеулі адамдарды ерікті бастамамен де, сондай-ақ заңнама белгілеген міндеттерді орындау мақсатында да жұмысқа орналастыра алады. Егер ұйымдағы қызметкерлердің саны 100 адамнан астам болса, онда Ресей Федерациясы субъекті оған мүгедектер үшін жұмыс орындарының квотасын белгілейді. Оны қызметкерлердің ортатізімдік санына шаққандағы пайызда анықтайды, алайда 2 пайыздан кем және 4 пайыздан аспауы тиіс («Ресей Федерациясында мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы» 24.11.1995 ж. № 181-ФЗ федералдық заңының 21-бабы). Жұмысқа қабылдаудың өзіне қатысты, РФ Еңбек кодексі жұмысқа қабылдау барысында мүгедектік туралы құжаттарды ұсыну талаптарын белгілемеген (РФ ЕК 65-бабы). Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы РФ Кодексінің 5.42-бабы 1-тармағына сәйкес, белгіленген квота шегінде мүгедекті жұмысқа қабылдаудан бас тарту ұйымның жауапты тұлғаларына 2 000 рубльден - 3 000 рубльге дейін әкімшілік айып салуға әкеліп соқтырады. Бұл еңбектің қызметкерге рұқсат етілген түрі болуы және мүгедек- қызметкердің денсаулығына теріс ықпал етпеуі тиіс екенін ескеру қажет. Мүгедек-қызметкерлер үшін жеңілдіктер мен кепілдіктер беріледі, оларға: ұзақтығы қысқартылған жұмыс уақыты, қосымша

демалыстар, еңбекке жарамсыздық жөніндегі жәрдемақыны 4 айдан артық төлеу құқығы, салықтық шегерім құқығы және т.б. жатады. І және ІІ топтардағы мүгедектер үшін – еңбек төлемақысы толықтай сақтала отырып, аптасына 35 сағаттан аспайтын жұмыс уақытының қысқартылған ұзақтығы белгіленген (бұл туралы РФ ЕК 92-бабында және Ресей Федерациясында мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы» заңның 23-бабында айтылған). Қысқартылған жұмыс аптасы мұндай қызметкердің еңбек ақысына ықпал етпеуі, барлық ынталандыру үстемақылары толық мөлшерде төленуі тиіс, себебі қызметкерлердің бұл санаты үшін заңмен бекітілген қысқартылған ұзақтық олар үшін еңбектің толық нормасы болып табылады, сондықтан еңбек ақысын азайтуға әкеліп соқтырмайды (Ресей Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігінің 11.05.2006 ж. № 12918/МЗ-14 хаты). РФ ЕК 94-бабына сәйкес мүгедектер үшін күн сайынғы (ауысымдық) жұмыс ұзақтығы федералдық заңдар және басқа нормативтік-құқықтық актілермен белгіленген тәртіп бойынша берілген медициналық қорытындыға сәйкес белгіленуі тиіс. Мүгедектер түнгі уақыттағы жұмысқа, үстеме жұмысқа, демалыс және мереке күндеріндегі жұмысқа, егер олар үшін мұндай жұмыстарға медициналық көрсетулер бойынша тыйым салынбаған болса, олардың жазбаша келісімімен ғана тартуға болады. Бұл жағдайда олар мұндай жұмыстан бас тарту құқығымен жазбаша түрде таныстырылуы тиісті (РФ ЕК 96, 99- баптары). Жыл сайынғы демалысқа қатысты айтар болсақ, қызметкерлердің мұндай санаты үшін РФ ЕК 23-бабына сәйкес, оның ұзақтығы 30 күннен кем болмауы тиіс, сондай-ақ қызметкерлердің мұндай санаты жылына ұзақтығы 60 күнге дейінгі еңбекақысы сақталмайтын демалысқа құқылы (РФ ЕК 128-бабы. Әрине, бұл үшін қызметкер тиісті өтініш жазуы тиіс. Одан өзге, мүмкіндігі шектеулі адамдардың жекелеген санаттарына төлемақылы қосымша демалыс берілуі мүмкін («Чернобль АЭС апаты салдарынан радиация ықпалына ұшыраған азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы» РФ Заңы 14-бабының 5- тармағы). Төлемақылы қосымша демалыс қызметкерлерге ұйымдағы еңбегі үшін ақы ретінде емес, Чернобль АЭС апаты салдарынан денсаулығын жоғалтқаны үшін өтемақы ретінде төленеді (Ресей Қаржы министрлігінің 22.11.2007 ж. № 03-04-06- 02/210 хаты). Жасы 18-ден төмен қызметкерлердің еңбегі ерекше регламенттеледі. Түрлі өмір жағдайларына байланысты кейбір жас адамдардың еңбек қызметі кәмелеттік жастан бұрын басталады. РФ Еңбек кодексінің 42-тарауында осы санаттағы қызметкерлердің

еңбегін реттеу ерекшеліктері белгіленген. Ішінара айтқанда, РФ ЕК 265-бабында 18 жасқа дейінгі тұлғалар еңбегін қолдануға тыйым салынатын жұмыстарға қатысты жалпы құқықтық нормалар, оларға белгіленген шектеулі нормалардан асатын ауыр заттарды тасымалдау мен қозғалту жөніндегі шектеулер белгіленген. Кәмелетке жетпеген қызметкерлерге олар үшін қолайлы уақытта ұзақтығы 31 күнтізбелік күн төлемақылы жыл сайынғы негізгі демалыс белгіленеді. Мұндай қызметкерлерді қызметтік іссапарға жіберуге, үстеме жұмысқа, түнгі уақыттағы жұмысқа, демалыс және мереке күндеріндегі жұмысқа тартуға тыйым салынады. РФ Үкіметінің 25.02.2000 жылғы № 163 Қаулысымен орындалуы барысында жасы 18-ден төменгі тұлғалардың еңбегін қолдануға тыйым салынатын ауыр жұмыстар және зиянды немесе ауыр еңбек жағдайлары бар жұмыстар тізбесі белгіленген. Қаулы ескертпесінде 16 жасқа толған, жалпы білім беретін және орта кәсіби білім беру мекемелерінде оқитын оқушылар мен студенттер өндірістік практикадан өту барысында бұл жұмыстарда қолданыстағы санитарлық ережелер мен еңбекті қорғау жөніндегі нормалар және ережелер сақталған жағдайда, тізбеге енгізілген жұмыстарда күніне 4 сағаттан аспайтын уақыт бола алатыны көрсетілген РФ Еңбек кодексінің жұмыс уақыты туралы негізгі ережелерін барынша толығырақ қарастырайық. РФ ЕК 4-тарауы осы мәселеге арналған. РФ Еңбек кодексіне сәйкес жұмыс уақытының қалыпты ұзақтығы аптасына 40 сағаттан аспауға тиіс. Жасөспірімдер, мүгедектер және зиянды (қауіпті) жұмыс атқаратын қызметкерлер үшін жұмыс аптасының қысқартылған ұзақтығы қарастырылған. Мысалы, оқытушылар, дәрігерлер және мәдениет  қызметкерлері 36 сағаттық апта бойынша жұмыс істейді. Түнгі уақыт (кешкі 22 сағ. - таңғы 6-ға дейін) адамның жүйелі жұмысы үшін қажеттілікті болып табылмайды. Түнгі уақыттағы жұмыс ұзақтығы жұмыс аптасының ұзақтығы қысқартылған немесе ауысымдық жұмыс орындарынан басқа жұмыс орындарында бір сағатқа қысқартылады. Қызметкердің бастамасы бойынша шұғыл жұмыстарды орындау үшін үстеме жұмысқа, сондай-ақ қоса атқарылатын жұмысқа әдеттен тысқары рұқсат берілуі мүмкін. Үстеме жұмыстардың ұзақтығы әр қызметкер үшін екі күн қатар уақыт ішінде төрт сағаттан және жылына жүз жиырма сағаттан аспауға тиіс.

Екі біріктірілген демалыс күндері бар бес күндік жұмыс аптасына жұмыс уақытының негізгі құрылымдық бірлігі болып табылады. Алайда ұйым қызметінің және қызметкер лауазымының

ерекшеліктеріне байланысты РФ Еңбек кодексінде басқа да нұсқалар қарастырылады (мысалы, алты күндік жұмыс аптасы, демалыс күндерін жылжымалы кесте бойынша беру және т.б.). Еңбекшілердің кейбір санаттары нормаланбаған жұмыс күні, икемді жұмыс уақыты, жұмыс күні бөліктерге бөлінетін ауысымды жұмыс режимінде жұмыс істеулері мүмкін. Кез келген жағдайда жұмыс уақытының жиынтық ұзақтығы есептік кезеңдегі жұмыс сағаттарының қалыпты санынан аспауы тиіс. РФ ЕК 5-тарауында демалыстың қолданыстағы түрлері берілген: жұмыс күні ішіндегі үзілістер, күн сайынғы демалыс, демалыс және мереке күндері, еңбек демалыстары. Түскі тамақтану үзілістері жұмыс уақытына кіргізілмейді және 30 минуттан кем болмауы тиіс. Түскі тамақтану үзілістерін жұмыс уақытына кіргізілетін технологиялық үзілістермен (жылдың суық мерзімінде, қауіпті және аса қауіпті жұмыстарды орындау барысында ) шатастырмау қажет. Дербес компьютерде жұмыс істеу барысындағы технологиялық үзілістерге келсек, оператордың үздіксіз жұмыс ұзақтығы 2 сағаттан аспауы тиіс. Осылайша, жұмыс уақытында жұмыс ауысымы басынан 2 сағаттан соң және түскі тамақтану үзілісінен кейін

2  сағаттан  соң  15  минуттан,  немесе  жұмыс  ауысымы  басынан

2.3.

Жұмысқа қабылдау туралы бұйрықпен танысқаннан кейін, қызметкер еңбек ұжымының толық мүшесі болып саналады. Қызметкерлер мен жұмыс берушілер арасындағы еңбек және онымен байланысты барлық қатынастарды реттеу ұжымдық шарттардың   көмегімен   жүзеге   асырылуы   мүмкін    (РФ    ЕК 9- бабының негізінде). Ұжымдық шарт – бұл ұйымдағы әлеуметтік-еңбек қатынастарын реттейтін және қызметкерлер мен жұмыс берушінің арасында олардың өкілдері жасайтын құқықтық акт (РФ ЕК        40- бабы.) 29-бабына сәйкес, ұжымдық келіссөздер жүргізілуі, қолданыстағы ұжымдық шартқа түзетулер енгізілуі, оның орындалуына бақылауды іске асыру жағдайында қызметкерлердің

мүдделерін бастауыш кәсіподақ ұйымы, сондай-ақ қызметкерлер сайлаған өзге де өкілдер білдіре алады. . Ұжымдық шарт толықтай бүкіл ұйымға, сонымен қатар, бөлек те, мысалы оның әрбір филиалында, өкілдігінде және басқа құрылымдық бөлімшелерінде жасалуы мүмкін (РФ ЕК 40-бабының негізінде). Егер ұжымдық шарт толықтай бүкіл ұйымға жасалған болса, онда РФ ЕК 43-бабына сәйкес, оның күші осы ұйымның барлық қызметкерлеріне таралады. Ал егер ұжымдық шарт құрылымдық бөлімшеде немесе филиалда қабылданса, оның күші тек қана сол филиалдың немесе құрылымдық бөлімшенің қызметкерлеріне таралады. Ұжымдық шарт мүдделі тараптармен ұжымның жалпы жиналысында қабылданады, бұған қоса ұжымдық шарттың құрамы мен құрылымын мүдделі тарптардың өздері белгілейді. РФ Еңбек кодексінің 41-бабында ұжымдық шартқа енгізуге болатын мәселелердің үлгілік тізбесі белгіленген: Ұжымдық шартта, жұмыс берушінің қаржы-экономикалық жағдайын ескере отырып, қызметкерлер үшін заңдарда, басқа нормативтік құқықтық актілер, келісімдерде белгіленген еңбек шарттарынан әлдеқайда ұтымды еңбек жағдайлары, жеңілдіктер мен басымдықтар белгіленуі мүмкін. Ұжымдық шартты жасасу процесінде, өз кезегінде, ұжымдық шарттың үлгісін әзірлеген Ресей Еңбек министрлігінің ұсынымдарын ескеруге болады. Бұл үлгі Ресей Еңбек министрлігінің 06.11.2003 жылғы Хатымен бекітілген. Берілген үлгі ұжымдық шарттарға барынша жиі қосылатын бөлімдердің тізбесін, сондай-ақ оларға түрлі қосымшалардың тізбесін ұсынады. Ұжымдық шарт үш жылдан аспайтын мерзімге жасалады және оған қол қойылған күннен немесе ұжымдық шартта белгіленген күннен бастап күшіне енеді. РФ ЕК 43-бабына сәйкес, тараптар ұжымдық шарттың қолданысын үш жылдан аспайтын мерзімге ұзарта алады. Сонымен қатар, РФ Еңбек кодексінде бұндай ұзартулардың санына шектеу қойылмаған. Ұйымның атауы өзгерген, сондай-ақ ұйым өзгеру нысанымен қайта құрылған жағдайда, ұжымдық шарттың қолданысы сақталады. Бұл жағдайда РФ Еңбек кодексінің 43-бабына сәйкес, тараптардың бірі екінші тарапқа жаңа ұжымдық шарт жасауға немесе қолданыстағы ұжымдық шарттың әрекет ету мерзімін үш жылға дейінгі мерзімге ұзартуға ұсыныс жолдай алады.

ДЕРБЕС КОМПЬЮТЕРДЕ ЖҰМЫС ЖАСАУ ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТЕТІН

Дербес электрондық есеп машиналарын (ДЭЕМ) пайдаланушыға теріс әсерін тигізетін жағымсыз факорлардың үлкен мөлшері (электро-магниттік өріс, электростатикалық өріс, жылудың бөлінуі, психофизиялық жүктемелер, көзге түсетін жүктемелер) компьютермен жұмыс жасаудың қауіпсіз жағдай жасауға арналған санитарлық-гигиеналық және ұйымдастырушылық-техникалық шаралар кешенінің әзірленуіне ықпал етті. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ) адам үшін қауіпті және зиянды әсерлерді азайтуға бағытталған келесі ұсынымдарды әзірледі:

Еңбекті қорғау жөніндегі нормативтік акт ұйымдастырушылық- техникалық, санитарлық-гигиеналық және емдеу-профилактикалық шараларкешенін белгілейды. Олар:

Еңбекті қорау жөніндегі нормативтік актілерге мыналар жатады:

2.5.

Жұмыс орны мен жалпы кәсіпорында санитарлық нормалардың сақталуына ерекше назар аудару қажет. ДЭЕМ-де жұмыс жасау

барысында адамға кері әсерін тигізетін жағымсыз факторлардың алдын алу үшін арнайы құжатпен 2003 жылы бекітілген «Дербес электрондық-есеп машиналарына және жұмысты ұйымдастыруға гигиеналық талаптары» (2.2.2./2.4 1340-03 СанЕжН) санитарлық- эпидемиологиялық ережелер және нормативтермен регламенттелетін талаптар әзірленген. Бұл құжатта жаңа стандарттар мен СанЕжН шетел және халықаралық стандарттарымен барынша сәйкестендірілген; нормативтік құжаттардың үлкен көлемінің мазмұны сәйкес келмеуін жоюға мүмкіндік беретін біртұтас терминология әзірленген; дербес компьютерлер (ДК) мен мониторларды сынаудың заманауи тәсілдері белгіленген. Ұйымдар мен мекемелерде ДЭЕМ-мен жұмыс жасау жағдайларын тексеру барысында СанЕжН-де нормалаанатын параметрлер бақыланады: жайдағы компьютерлердің орналасуы мен қосылуы, жарықтандыру, ішкі ахуал және т.б. Осы ережелер қолданысқа енгізілуіне байланысты, 14.07.1996 жылы бекітілген 2.2.2.542-96 СанЕжН «Бейнедисплейлік терминалдарға, дербес электрондық-есеп машиналарына және жұмысты ұйымдастыруға гигиеналық талаптар» құжатының күші жойылды. Бұл нормалар меншік нысаны мен ведомстволық бағыныштылығына қарамастан, барлық ұйымдарда сақталуы тиіс.

2.6.

Сертификат

Осы талаптарды қанағаттандыратын жұмыс орнында жұмыс жасаудың тиімді немесе ұйғарымды жағдайлары қамтамасыз етіледі, бұл өз кезегінде қызметкерлердің денсаулығының сақталуына оң әсерін тигізеді және жұмыс жағдайы бойынша зейнетке ерте шығарылуына жол бермейді. Жұмыс істейтін өндірістік объектілерді еңбекті қорғау талаптарына сәйкестікке сертификаттау еңбек жағдайлары бойынша жұмыс орындарын аттестациялау нәтижелеріне сәйкес жүзеге асырылады. Өндірістік объектілерді сертификаттау қажеттілігі мен жүргізу тәртібі Ресей Федерациясы Еңбек кодексінде, «Қауіпті өндірістік

объектілердегі өндірістік қауіпсіздік туралы» РФ 1997 жылғы 21 шілдесіндегі № 116-ФЗ федералдық заңында, «Өндірістік қауіпсіздік        сараптамасын        жүргізу        ережелері» Ресейтехбақылауының 2016 жылғы 14 қарашадағы №538 бұйрығында және басқа да нормативтік және заңнамалық актілерде көрсетілген. Дербес компьютерлер мен олардың сертификаттауға байланысты нормативтік құжаттарды қарастырайық. Ресей Федерациясында компьютердің нормативтік құжаттар талаптарына сәйкес       болуын       растау       үшін       өнімді       сертификаттау

«Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» 07.02.1992 жылғы №2300-1 РФ Заңына және сертификаттаудың міндетті және ерікті екі түрін қарастыратын «Техникалық реттеу туралы» 27.12.2002 жылғы № 184-ФЗ Федералдық заңына сәйкес жүргізіледі. Міндетті сертификаттандыруға жататын өнім номенклатурасы бойынша дербес компьютерлер электротехникалық, электрондық және аспаптар жасау өнеркәсібі тауарлары тобына жатқызылған. МСТ жүйесінің шеңберінде тауардың бұл тобын сертификаттау үшін Ресей мемлекеттік стандарты электржабдығын қауіпсіздік стандарттарына сәйкестікке сертификаттау жүйесін құрды, мысалы «Электромагниттік                техникалық                құралдарының        үйлесімділігі. Дербес                электрондық        есеп                машиналарының                электрондық кедергілерге тұрақтылығы. Сынақ жүргізу талаптары мен әдістері». Бұл        стандарт        жаңадан        әзірленетін,        дайындалатын, жаңартылатын және импортталатын 50 Гц жиілігіндегі айнымалы токтың төменвольтты электр жүйелеріне қосылатын дербес электрондық есептеу машиналарына, сонымен қатар, ДЭЕМ құрамында қолданылатын шеткері құрылғыларға және ДЭЕМ негізіндегі түрлі мақсаттарға арналған жабдыққа қолданылады. Жеке немесе заңды тұлға қауіпсіздік стандарттары талаптарына сәйкестік сертификаты бар компьютерді немесе басқа есептеу техникасын сатып алған жағдайда, «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» Заңның 12-бабына сәйкес, пайдаланушыға келтірілген залал үшін мүліктік жауапкершілікте болады. «Техникалық реттеу туралы» федералдық заң міндетті сертификаттарға жататын бірақ ол процедурадан өтпеген өнімге жарнама жасауға және оны сатуға тыйым салады (бұл ДЭЕМ-ге де қатысты). Мониторлар, басқа да барлық электр құралдары секілді, регламенттеуші стандарттарда бекітілген қауіпсіз пайдалану жөніндегі талаптарға сәйкес болуы тиіс. Ресейде мониторлардың сәулеленуінің рұқсат етілетін шекті деңгейін регламенттейтін стандарттар еуропалық стандарттарға қарағанда жұмсағырақ,

алайда біз болашақта бұл жағдай жақсы жағына қарай өзгеріп, талаптар еуропалық стандарттарға жақындайды деп үміттенеміз.

Швеция дербес комьютерлермен жұмысты регламенттейтін еуропалық стандарттардың заң шығарушысы болып табылады. Мониторлар әрілейтін жетекші фирмалардың барлығы Швеция стандарттарын қолданады. Швецияның Өлшемдер мен сынақтар жөніндегі ұлттық комитетінің мамандары ^PR) бірнеше нұсқаулықтарды әзірледі: 2-ден 400 кГц-ке дейінгі жиіліктер ауқымындағы электрмагнит өрісінің рұқсат етілген кернеуі 2,5 В/м құрайды, 5 Гц-тен 2 кГц-ке дейінгі жиіліктер ауқымында - 25 В/м. Одан өзге, Швед кәсіподақтарконфедерациясының (NUTEC) ТСО-92 стандарты мониторлар сапасына барынша қатаң талаптар қояды. Қауіпсіздік стандарты тек қана мониторлар үшін әзірленген және электрмагниттік сәулеленудің барынша рұқсат етілген көлемін белгілейді, сондай-ақ мониторлардың энергия үнемдеу функцияларына стандарт, өрт және электр қауіпсіздігі стандарттарын белгілейді. ТСО-95 стандарты дербес компьютерге толығымен таралады, яғни мониторға, жүйелік блок пен клавиатураға және эргономикалық сипаттарына, сәуле шығаруына (электр және магнит өрістеріне, шу мен жылу бөлуіне), қоршаған ортаға тигізетін әсеріне, зиянды заттардың бөлуін шектеуге ықпалын қоса алғандағы энергия үнемдеу және экологиялық режимдеріне қатысы бар. ТСО-99 стандарты алдынғы стандартың кеңейтілген нұсқасы болып табылады. Мұнда келесі салаларға: эргономика (физикалық,

визуалды және пайдалану қолайлылығы), энергия үнемдеу, сондай- ақ техниканы өндіру барысында пайдаланылатын материалдарға барынша қатаң талаптар белгіленген. Мониторларды шығарудың жаңа технологиясы пайда болған кезден бастап, барынша қатаң ТСО-03 стандарты белгіленді, мұнда LCD-үлгілері үшін параметрлер тізбесі кеңейтілген (түс беру, экран жарықтығының біркелкілігі, мониторлар корпустарының түсі регламенттеледі); қара түсті қолдану шектеулері қалдырылады; экология қауіпсіздігі, дизайн талаптары ескеріледі – түрлі-түсті корпустардың шағылдырғыштық қабілетінің рұқсат етілген көлемі белгіленген. Назар аударуға тұрарлық тағы бір стандарт: EPA Energy Star- энергия үнемдеуші, біздің заманымыздағы өзекті стандарт. Бұл стандартқа сәйкес, монитордың үш энергия үнемдеу режимі болуы тиіс: күту (stand-by деп аталатын), тоқтатып қою (suspend) және «ұйқы» (off режимі). Егер пайдаланушы компьютерде жұмыс істемесе, монитор төмен энергия тұтынылатын тиісті режимге ауысады. Осылайша, егер де сіз өзіңіздің денсаулығыңызға күтім жасасаңыз және монитор сәуле шығарудың рұқсат нормаларына сәйкес болғанын қаласаңыз, кем дегенде осы стандарттардың кез келгенімен сертификатталған мониторды таңдаңыз. Электронды техника стандарттары мен талаптарының тізімі бір мәнді емес. Бұл нарықта технологиялық жаңа үлгілердің пайда болуымен түсіндіріледі (мысалы сұйық кристалды матрицалары немесе LED технологиясы бар мониторлар). Барынша кең таралған дүниежүзілік стандарттар: SEMKO, MPR-ІІ, CE, CSA, MPR 1990: 10, EPA Energy Star, TCO-92, TCO-95, TCO-99, TCO-03, Сан¬ПиН

2.2.2/2.41340-03.

Әрбір техника өндіруші өнімі стандарттардың қайсысына сәйкес келетінін өзі шешеді. Заманауи компьютерлерде денсаулық сақтағыш технологялар қолданылады, алайда монитор қауіпсізідігіне толық кепілділікті қамтамасыз ету өте күрделі. Қазіргі кезде ғылым мен техника қарқынды даму үстінде, мүмкін, 10... 15 жылдан соң техника адам денсаулығына теріс ықпал жасамайтын да шығар.

2.7.

Алдында айтылғандай, РФ Еңбек кодексінің 42-бабында жұмыс орындарын аттестациялау қарастырылған.

Еңбек жағдайлары бойынша аттестациялау

Ресей федерациясы Әлеуметтік даму министрлігінің 26.04.2011 жылғы №342 бұйрығының қосымшасына сәйкес, жұмыс орындарын аттестациялаудың келесі ережелері белгіленген: «...аттестацияны азаматтық құқықтық келісім-шарт негізінде аттестациялау жөніндегі жұмыстарды өткізу үшін жұмыс беруші тартқан аттестациялайтын ұйым мен жұмыс беруші бірігіп өткізеді». Тексеру процесі барысында «еңбек жағдайларының еңбекті қорғаудың мемлекеттік нормативтік талаптарына сәйкестігіне келесі көрсеткіштер бойынша баға беріледі:

Еңбек жағдайлары үш класқа бөлінеді:

Еңбек шарттарының үшінші класы рұқсат етілген санитарлық нормалардан асуына байланысты, үш ауытқу деңгейіне бөлінген. Тексеру нәтижелері бойынша хаттамалар жасалады және еңбек жағдайлары еңбек қорғаудың мемлекеттік нормативтік талаптарына

сәйкес болуына бағытталған шаралар әзірленеді. Дербес жұмыс орнының әрбір факторы немесе факторлар тобы бойынша өлшеу және бағалау хаттамалары ресімделеді, олар жұмыс орнын еңбек жағдайлары бойынша аттестациялау картасының ажырамас бөлігі болып табылады. Қауіпті және зиянды өндірістік факторлар болған жағдайда, қысқартылған жұмыс уақыты, қосымша жыл сайынғы ақылы еңбек демалысы, көтеріңкі еңбекақы төлеу белгіленеді. Тексеру нәтижелері, еңбек жағдайлары, денсаулыққа зақым келуі мүмкін қатер, зиянды және (немесе) қауіпті өндірістік факторлардан қорғану бойынша шаралар және ауыр жұмыстарда, еңбек жағдайы зиянды (немесе) қауіпті және басқа да ерекше еңбек жағдайлары бар жұмыстарды істейтін қызметкерлерге тиесілі өтемақылар туралы ақпарат міндетті түрде қызметкерлердің назарына жеткізілуі тиіс. Аттестация өткізілгеннен кейін, аттестацияның аяқталғаны туралы бұйрық шыққан күннен және аттестация туралы есеп қағаз және электронды тасымалдаушыларда бекітілген күннен бастап 10 күнтізбелік күн ішінде жұмыс беруші еңбек шарттары бойынша жұмыс орындарын атестаттау қортындысының жиынтық тізімдемесін, сондай-ақ аттестациялаған ұйым туралы мәліметті Ресей Федерациясы субъектісіндегі мемлекеттік еңбек инспекциясына жолдайды.

РФ Еңбек кодексінің 217-бабына сәйкес еңбекті қорғау талаптарын қамтамасыз ету және қызметкерлерінің саны 50 адамнан асатын әрбір қызмет берушіде олардың орындалуын бақылауды іске асыру мақсатында, еңбекті қорғау қызметі құрылады және тиісті дайындығы немесе осы салада жұмыс тәжірибесі бар еңбекті қорғау жөніндегі маман (бас инженер)

лауазымы енгізіледі.

Бұл қызмет еңбекті қорғау жөніндегі жұмысты ұйымдастыруға және еңбек туралы заңнаманың сақталуын бақылауға, еңбекті қорғау, өндірістік санитария, өрт қауіпсіздігі жөніндегі нұсқаулықтарды әзірлеуге міндетті. Бас инженер еңбекті қорғау жөніндегі жұмыс жоспарларын әзірлеу және іске асыру жөніндегі жұмысты басқарады, қызметкерлерді еңбекті қорғау жөніндегі нұсқаулықтармен және ережелермен қамтамасыз етеді, кәсіпорын қызметкерлерінің қауіпсіздік техникасы бойынша нұсқаулардан өтуін тіркеу журналын жүргізеді. Егер штаттық кестеде бас технолог және шебер бар болса, олардың функциялары келесідей етіп бөлінеді:

жұмыс беруші мен қызметкерлердің арасындағы еңбек және әлеуметтік-экономикалық қатынастарды реттейтін оқшауландырылған нормативтік акт жасалады. Еңбектің қауіпсіз жағдайларын қадағалау және бақылау бірнеше кезеңмен іске асырылады: Жоғарғы басқару органдары мемлекеттік қадағалау органдарымен бірлесіп, жылына бір рет бақылау жүргізеді.

кәсіподақтар        іске        асырады.        Кәсіподақтар        өкілдерінің        Ресей

Федерациясы Еңбек туралы заңнамасының еңбек келісім- шарттарын (контракт) жасау, жұмыс уақыты және демалыс уақыты, еңбекке жалақы төлеу, кепілдіктер мен өтемақылар және т.б. мәселелері бойынша сақталуын тексеруді іске асыру құқығы бар. Мемлекеттік қадағалау органдары және кәсіподақтардың еңбек техникалық инспекциясы іске асыратын бақылау : еңбекті қорғау жөніндегі заңнама сақталуын тексеруді іске асыру; егер олардың өндірістік қызметі еңбекті қорғау жөніндегі талаптарды бұза отырып, іске асырылса, кәсіпорын жұмысын тоқтату құқығын береді.

Мемлекеттік еңбек инспекторының кез келген уақытта жұмыс берушінің аумағына келу және еңбек туралы заңнама сақталуын тексеру құқығы бар. Инспектордың жазатайым оқиғаларға тексеру жүргізу, лауазымдық тұлғаларға бұзушылықтар үшін ауызша тәртіпте айыппұл салу немесе ескертулер жасау құқығы бар.

2.9.

1.4 бөлімшесінде жазатайым оқиға анықтамасы берілген. Ол өндірісте жұмыс істеушіге өзінің еңбек міндеттерін немесе жұмыс беруші басшының тапсырмаларын орындауы кезінде қауіпті өндірістік фактор әсер еткен жағдайда пайда болады. Жазатайым оқиға мысалдары ретінде электр тогының әсерін, биіктіктен құлауды, жараларды, буын таюын, сынықтарды, кесіктерді, күйіктерді, сондай-ақ жол-көлік оқиғаларын (жол-көлік апаттарын) атауға болады. Жазатайым оқиғалар салдарлары әртүрлі — тіпті уақытша жұмысқа жарамсыздықты да туындатпайтан шағын жарақаттанудан бастап, ауыр салдарларға, оның ішінде өлімге де әкеп соқтыратын салдарлар болуы мүмкін. Жарақатты өндірістік деп жіктеуге мүмкіндік беретін өлшемдер, өндірістегі жазатайым оқиғаларға зерттеулер жүргізу және есепке алу тәртібі Ресей Федерациясы Еңбек кодексінің «Өндірістегі жазатайым оқиғаларды тіркеу және есепке алу тәртібі» 230.1-бабында белгіленген. Заңнама жазатайым оқиғаларды тергеп-тексеру, ресімдеу және есепке алудың біртұтас тәртібін белгілеген. Тергеп-тексеру жүргізуде кәсіптік одақтарға ерекше рөл беріледі..

Қызметкердің басқа жұмысқа ауысу қажеттілігін туындатқан,

оның еңбекке қабілеттілігінен уақытша немесе тұрақты айрылуына немесе өліміне әкеп соқтырған өндірістегі барлық жазатайым оқиғалар егер олар: Тергеп-тексеру себептерді анықтау және мұндай оқиғаларды болдырмау мақсатында жүргізіледі. Өндірістегі әрбір жазатайым оқиға туралы зардап шегуші немесе көзімен көрген адам тікелей басшысына дереу хабарлауы тиіс, ал тікелей басшысы: Өндірістегі жазатайым оқиғаны тергеп-тексеру тәуелсіз болуы тиіс — тергеп-тексеруді кәсіподақтың өкілетті өкілінің, сондай-ақ зардап шегушінің (оның ықыласы болған жағдайда) қатысумен, осы кәсіпорынның еңбекті қорғау жөніндегі маманы жүргізеді. Өндірістегі жазатайым оқиғаны тергеп-тексеруге оған зардап шегушінің еңбегін қорғау және еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету тікелей жүктелген басшы жіберілмейді. Жазатайым оқиғаны тергеп-тексеру үш күннен аспайтын мерзімде жүргізілуі тиіс. Көрсетілген мерзімге сараптама жүргізу, құқық қорғау органдарының, денсаулық сақтау ұйымдарының қорытындыларын алу үшін қажет уақыт кіргізілмейді. Бұл шараға еңбекті қорғау талаптарына (өндірістегі жазатайым оқиғаларды тергеп-тексеру, қауіпті және зиянды өндірістік факторлар параметрлерін өлшеу, жарақат факторы бойынша жабдықты бағалау жөніндегі хаттамалар, Н-1 нысанындағы актілер және басқа құжаттар) қатысты құжаттарды ресімдеу және сақтау ере жүреді.

Өндірісте жарақат алу барысында өндіріспен байланысты жазатайым оқиға туралы акт жасалады, ол: кәсіпорынның атауы, мекен-жайы; зардап шегушінің Т.А.Ә.А. және мекен-жайы; жасы; мамандығы; жұмыс орны (цех, бөлім); мамандығы бойынша жұмыс және жалпы өтілі; қауіпсіздік техникасы бойынша нұсқау өткені туралы белгі; жазатайым оқиға уақыты және орны; учаскесінде оқиға болған шебердің Т.А.Ә.А.; жазатайым оқиға жағдайларының сипаттамасы; басшылардың қолдарында тұрады. Өндірістегі жазатайым оқиғаны тергеп-тексеру барысында жазатайым оқиға болған орындағы еңбекті қорғау және жағдайларының жай-күйіне зерттеу жүргізіледі: Тергеп-тексеру аяқталғаннан кейін өндірістегі жазатайым оқиға туралы акт үш данада ресімделеді.

Актінің даналары:

Кәсіпорында практикадан өтіп жүрген оқушылармен болған жазатайым жағдайды жалдаушы оқу орны өкілімен бірге тергеп- тексереді және жалдаушы оны ескереді.

Әкімшілік құқық бұзушылықтарды лауазымды тұлғалар қасақана жасаулары да, абайсыздықпен жасаулары мүмкін екені белгілі. Яғни, оларға ықпал шаралары да әртүрлі болуы тиіс. Еңбек туралы заңнаманы және еңбекті қорғау туралы заңнаманы бұзу, сондай-ақ тиісінше сақтамау тәртіптік, әкімшілік және қылмыстық жауапкершілік шараларына әкеп соқтырады.

Кәсіпорындағы еңбек тәртібін және қауіпсіздік техникасын

РФ Азаматтық кодексі қызметкерге жазатайым жағдаймен және кәсіптік аурумен тигізілген зиянды өтеу мәселелерін қарастырады.

РФ Қылмыстық кодексі заңдарды сақтамағаны үшін жаза мөлшерін белгілейді. РФ Еңбек кодексінің 225-бабына сәйкес, кәсіпорынның басшыларды қоса алғандағы барлық қызметкерлері жұмыстар мен мамандықтардың нақты түрлері үшін белгіленген тәртіппен және мерзімде еңбекті қорғау жөніндегі ережелер, нормалар және нұсқауларды оқу, нұсқау, білімді тексеруден өтулері тиіс. Еңбекті қорғау жөніндегі заңнамалық және басқа нормативтік және құқықтық актілерді бұзғаны үшін жұмыс беруші мен қызметкерлер заңнамамен белгіленген және ұжымдық шартпен қабылданған: Қызметкердің оған жүктелген еңбек міндеттерін орындамағаны және тиісті орындамағаны үшін жұмыс беруші оған: ескерту, сөгіс, жұмыстан босату түріндегі тәртіптік жазаларды қолдануы мүмкін (РФЕК 192-бабының негізінде). Еңбекті қорғау ережелерін бұзу үшін қылмыстық жаза да қарастырылған. РФ Қылмыстық кодексінің 143-бабына сәйкес, оған бұл ережелерді сақтау жөніндегі міндет жүктелген тұлғаның еңбекті қорғау ережелерін бұзуы абайсызда адам денсаулығына ауыр зиян келтіргенде, ол:

адамның 18 айға дейінгі кезеңдегі жалақысының мөлшерімен; 30.12.2001 жылғы РФ Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы кодексінің (РФ ӘҚБ Ко) «Еңбек туралы және Еңбекті қорғау туралы заңнаманы бұзу» 5.27-бабында еңбек туралы және еңбекті қорғау туралы заңнаманы бұзғаны үшін лауазымды тұлғаларға 1 000-нан

жауапкершілік қарастырылған. Ұқсас әкімшілік құқық бұзғаны үшін бұрын әкімшілік жазаға тартылған тұлғаның еңбек туралы және еңбекті қорғау туралы заңнаманы бұзуы бір жылдан үш жылға дейінгі мерзімге біліктілігінен айыруға әкеп соқтырады. Ресей Федерациясы Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы кодексі (РФ ӘҚБ Ко) 5.27-бабының 1-бөлігінде еңбекті қорғау талаптарын бұзғаны салдарынан ұйымның немесе оның құрылымдық бөлімшесінің қызметін әкімшілік тоқтата тұру қарастырылған. Ұйымды тарату немесе оның құрылымдық бөлімшесінің қызметін тоқтату туралы шешімді еңбек жағдайларын мемлекеттік сараптау органының қорытындысы болған жағдайда, еңбекті қорғау мәселелерін басқаратын орындаушылық билік органы басшысының, немесе федералдық еңбек инспекциясы жетекшілерінің және оның аумақтық органдарының талабы бойынша сот қабылдайды.

ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕТІК ЖӘНЕ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУДЫ БАСҚАРУ ЖҮЙЕСІН

Жұмыс берушілердің қызметкерлердің денсаулығы туралы қамқорлығы – жай ғана бос сөз емес, өйткені қызметкерлер еңбекті қорғауды қаржыландыруға ешқандай шығын шығармайды. Еңбекті қорғау жөніндегі шараларды қаржыландыру көздерін қарастырайық. Еңбекті қорғау жөніндегі шараларды қаржылық ету Ресей Федерациясы бюджетінде, Ресей Федерациясы субъектілерінің бюджеттерінде, қалалар бюджеттерінде жеке арналып бөлінетін қаражат, кәсіпорындар кірісі, сондай-ақ олардың еңбекті қорғау қорлары есебінен іске асырылады.

РФ Үкіметі және Ресей Федерациясы субъектілері бөлетін нысанды ақша бөлулер, кәсіпорындардың еңбекті қорғау қорлары қаражатының бөлігі, лауазымды тұлғаларға еңбекті қорғау жөніндегі заңнамалық және нормативтік құқықтық актілерді бұзғандары үшін салынатын айыппұлдар сомасы, мемлекеттік (міндетті) әлеуметтік сақтандыру қорынан аударымдар, кәсіпорындардың ерікті аударымдары

Ресей Федерациясының әкімшілік-аумақтық        құрылымдары        бюджеттерінің, кәсіпорындардың еңбекті қорғау қорлары қаражаты бөлігінің қаржыландыруы есебінен қалыптастырылады.

Кәсіпорындардың еңбекті қорғау қорлары жұмыс беруші мен еңбек ұжымы арасындағы еңбекті қорғау жөніндегі ұжымдық шарттарда және келісімдерде белгіленген мөлшерде кәсіпорындардың кірістері есебінен қалыптастырылады. Атап көрсетілген қорлардан өзге еңбекті қорғаудың қоғамдық қорлары құрылуы мүмкін. Еңбекті қорғау қорларының қаражаттары тек қызметкерлерді сауықтыруға және олардың еңбек жағдайларын жақсартуға ғана пайдаланыла алады. Еңбекті қорғау қорларының қаражаттарын нысансыз пайдаланатын кәсіпорындар, қорлардан шығарылған қаражатты толық өтейді және Еңбекті қорғаудың федералдық қорына нысан бойынша пайдаланылмаған қаражаттың 100 %-

Сонымен, еңбекті қорғау жөнінде кәсіпорында жүргізілетін шаралар кәсіпорын қаражаты есебінен ғана іске асырылып қоймайды, сондай-ақ мемлекеттік бюджеттен де қаржыландырылады. Жұмыс беруші қызметкерлердің денсаулығына және тиісті еңбек жағдайларына қаржы сала отырып, өз кезегінде, қызметкерлерінің жұмысты барынша сапалы орындауына және қаржылық шығыстарды үнемдеуге қол жеткізеді.

1.3.қосымшада берілген практикалық тапсырмаларды, тест тапсырмаларын және дербес жұмыс үшін тапсырмаларды орындаңыз

1.

Еңбек шартын жасау тәртібіне қойылатын біртұтас талаптарды атаңыз, олар қайда белгіленген? 2.

Ұжымдық шарт деген не? Оны кім жасайды және қабылдайды? 3.

Ұжымдық шартта белгіленуі мүмкін сұрақтардың болжамды тізбесін айтыңыз. 4. Ұжымдық шарт РФ Еңбек кодексіне, РФ Конституциясына қайшы келуі мүмкін бе? Өз пікіріңізді негіздеңіз. 5.

Жұмыс орындарының аттестациясын жүргізу не үшін қажет? 6.

Жұмыс орындарының аттестациясын кім және қандай мерзімде жүргізеді? 7. Еңбекті қорғауды басқару жүйесін қаржылық қамтамасыз ету және экономикалық тетігі неден тұрады? 8. Еңбекті қорғау жөніндегі заңнаманы бұзғаны үшін жұмыс беруші қандай жауапкершілікке тартылады?

ЕСЕПТЕУ ТЕХНИКАСЫМЕН ЖҰМЫС БАРЫСЫНДАҒЫ ЕҢБЕК ҚАУІПСІЗДІГІ

6 ТАРАУ. Офисте қолайлы жұмыс жағдайларын жасау 7 ТАРАУ. Компьютерлік техникамен қауіпсіз жұмысты

ұйымдастыру

8 ТАРАУ. Зардап шеккендерге алғашқы медициналық көмек

Ақпаратты өңдеу жөніндегі шебердің кәсіби қызметі бейнеклиптерді, слайд-шоуларды түсірумен, монтаждаумен, баспа өнімін ресімдеумен тікелей байланысты. Әдетте жұмыста келесі құрылғылар пайдаланылады: Барлық құрылғылардың пайдаланылуы, қауіпсіздік техникасы шараларының сақталуы бойынша өз ерекшеліктері бар. Компьютерде жұмыс істеу адам денсаулығына теріс ықпал ету қабілеті бар теріс факторлар қатарынан тұратыны туралы бірнеше рет айтылған болатын. Ресей Федерациясында есептеу техникасын пайдаланушылар үшін зиянды және қауіпті өндірістік факторлар тізіміне мыналар кіреді: Зиянды және қауіпті сәулелер әрекет табиғаты бойынша физикалық факторларға жатады.

3.1.

Компьютерлік техникадағы адам үшін зиянды сәулелердің негізгі көздері жүйелік блок пен монитор болып табылады. Электрондық-сәулелік түтікше (ЭСТ) негізіндегі монитор адам денсаулығына барынша теріс ықпал етуі мүмкін, ол өз кезегінде екі зиянды фактордан: бета-сәулеленуден (экранда сурет қалыптастыратын электрондар ағыны) және ауаның иондауын туғызатын жоғарғы кернеуліліктен тұрады.

Иондалған сәуле адам үшін барынша қауіпті болып табылады. Ортамен өзара әрекеттестігі түрлі белгілердегі электр зарядтары құрылуына әкелетін кез келген сәуле иондалған деп есептеледі. ЭСТ бар мониторлардың жоғарғы кернеулілік торабы бар: қоректену блогы, кадрлық өріс блогы ауада оң иондар санының ұлғаюына ықпал етеді. ЭСТ негізіндегі мониторларда негізгі сәулелену артқы және жанындағы қабырғалардан келеді. Сондықтан, денсаулықты сақтау үшін қосылып тұрған монитордың жанында немесе артында болудан қорғану қажет, ал ең жақсысы сұйық кристалды монитор алған дұрыс болады. Сағатына 50 микрорентгенге дейінгі радиация деңгейі қауіпсіз деп есептеледі.

Электромагниттік сәуле көздері қай жерде пайда болады және олар адам ағзасына қандай ықпал жасайды? Ток жүретін сымның айналасында бір мезетте электрлік және магниттік алаңдар пайда болатыны белгілі. Айнымалы ток барысында магниттік алаң электрлік алаңмен байланысады және біртұтас электрмагниттік алаң құрады. Оның нақты энергиясы бар, сондай-ақ электрлік және магниттік кернеулілікпен сипатталады, мұны еңбек жағдайларын бағалау барысында ескеру қажет. Мониторлардан        өзге,        электрлік        құрылғылар, трансформаторлар, антенналар, аса жоғары жиілікті генераторлар электрмагниттік сәуле көздері болып табылады. Әңгімелесу режиміндегі ұялы телефон да электрмагниттік сәуле көзі болып табылады.

Сондай-ақ, жүйелік блок та электрмагниттік сәуле құрады.

Мәселе адамның электрмагниттік алаңды көрмейтіндігі мен сезбейтіндігінде, сондықтан да адам олардың қауіпті ықпалынан әрдайым сақтана қоймайды. Электрмагниттік сәулелер ықпалынан адам ағзасы терісінің қызуы жүреді, бұл, әсіресе, көзі, миы, асқазаны үшін ерекше қатерлі. Көздің сәулеленуі барысында бірнеше күннің ішінде көз жанарының былшықтану қаупі бар, ол көз катарактасын туындатуы мүмкін. Жылулық ықпалдан басқа, электрмагниттік сәулелер жүйке жүйесіне жағымсыз ықпал етеді, жүрек-тамыр жүйесі функцияларының, зат алмасуының бұзылуына әкеп соқтырады.

Электрмагниттік алаңның адамға ұзақ ықпалы жоғары шаршауды туындатады, жұмыс операциялары орындалуы сапасының төмендеуіне, жүрек аумағының қатты ауыруына, қан қысымы мен соғысы өзгеруіне әкеп соқтырады. Адамға электрмагниттік алаң ықпалы қауіпін бағалау адам денесі қабылдайтын электрмагниттік энергия көлемімен өлшенеді. 2.2.2/2.4.1340-03 Санитарлық ережелері мен нормаларына 1-қосымшада берілген ұсынымдарға сәйкес, 3.1- кестесінде берілген құрылғылар бақылауға жатады. Жұмсақ рентгендік сәулеленуді бақылау тек электрондық-сәулелік түтікшелерді пайдаланатын мониторингтер үшін ғана іске асырылатынына назар аудару қажет.

Электрондық цифрлық есептеу машиналары, дербес электрондық цифрлық есептеу машиналары (портативтік ЭЕМ машиналарын қоса алғанда) Электромагниттік алаңдар (ЭМА), акустикалық шу деңгейі, ауадағы зиянды заттарды шоғырландыру, бейне дисплейлік терминалдардың (БДТ) визуалдық көрсеткіштері, жұмсақ рентгендік сәулелендіру

ЭМА деңгейлері, визуалдық көрсеткіштер, ауадағы зиянды заттардың шоғырландырылуы, жұмсақ рентгендік сәулелендіру

3.2- кесте.ДЭСМ жасайтын ЭМА уақытша мүмкін деңгейлері

(ЭСА) пайда болуы екі тәсілмен жүреді. Біріншіден, электрлік индуксия статикалық зарядтар құрылуының себебі болуы мүмкін, оның салдарынан жерден ажыратылған денелер сыртқы электр алаңында электр зарядына ие болады. Екіншіден, электрлену екі диэлектрикалық материалдың үйкелуі барысында пайда болатыны мәлім. Электрстатикалық алаңдар немен қауіпті? Олардың адамға ықпалы ол арқылы әлсіз ток өтуімен байланысты. Анализаторлардың теріні тітіркендіруіне рефлекторлық нәтижеде адам зарядталған денеден алшақтайды, бұл жанындағы затқа соққыдан механикалық жарақатқа әкеп соқтыруы мүмкін, сондай- ақ есінен танып қорқу қаупі де бар. Адамның электрстатикалық алаңдар кернеулілігі 1 кВ/м асатын жағдайда ұзақ болуы жүйке- сезімі шиеленісін, шаршау, жұмыс қабілетінің төмендеуін туындатады. ЭСА кернеулігінің мүмкін шекті мәнін оның қызметкерге 1 сағат ішінде 60 кВ/м тең ауысым барысындағы ықпал уақытына байланысты, СанЕжН 2.2.4.1191-0 белгілейді. ЭСА кернеулігі 20 кВ/м төмен болған жағдайда, алаңда болу уақыты регламенттелмейді. ЭСА кернеулігі 60 кВ/м асқан жағдайда, қорғаныс құралдарын пайдаланбай жұмыс істеуге жол берілмейді.

Инфрақызыл (ИҚ) сәулелену кез келген қызған денемен генерацияланады. Температурасы 100 °С-тан артық денелер қысқа толқынды инфрақызыл сәулелену көзі блып табылады. Инфрақызыл сәулелену көздеріне жылыту құралдары да жатады.

Қысқа толқынды инфрақызыл сәуленің өту қабілеті (0,76... 1,40

мкм)барынша        жоғары,        ол                адам        терісіне        бірнеше        сантиметр тереңдікке        өтеді.        Ұзын        толқынды        диапозонды        инфрақызыл сәулелер (9.420 мкм) терінің жоғарғы қабаттарында бөгеліп қалады. Ұзын толқынды сәулелену барысында дененің бүкіл үстіңгі қабатының температурасы көтеріледі, ал қысқа толқындыда —

өкпе, бастың мыйы, бүйректің температурасы өзгереді.

Ми терісіне ықпал ете отырып, қысқа толқынды сәуле «күн соққысын» туындатады. Бұл жағдайда адам бас ауруын, бастың айналуын, тыныс және дем жиілінеуін, көз қарауытуын сезінеді, қозғалыс үйлесімі бұзылады, есінен тануы да мүмкін. Көзге ықпал еткен жағдайда қысқа толқынды сәуленің қауіпі басым. Инфрақызыл сәулелену қауіпін төмендетуге бағытталған негізгі шаралар мыналардан тұрады:

жасанды көздері болып табылады. Толқыны 0,32 мкм төмен ультракүлгін сәулелену көз торшасына теріс ықпал етеді. Адам көзінің ауырғанын және құм әсерін сезінеді. Ауру көздің сулануымен айшықталады, көздің шыны айнасы зақымдануы және сәуледен қорқыныш дамуы мүмкін. Көзге ультракүлгін сәуле ықпалы тоқтағаннан кейін, сәуледен қорқыныш симптомдары әдетте екі-үш күннен кейін өтеді.

ӨНДІРІСТІК шу

Техникалық прогресс дәуірінде бізді машиналар, құрылғылар, телефондар және желдету жүйелері айнала қоршайды. Біз осындай техносферада болу арқылы өз денсаулығымызға қандай зиян келтіретініміз жайлы ойлана бермейміз. Өндірістік шу ортада ретсіз ауысатын және адамның қажуын туындататын түрлі қарқындағы

және жиіліктегі дыбыстар жиынтығымен сипатталады.

Мысалы, қатты шу түс дабылдарын тануда қиындықтар туғызады, түсті қабылдау жылдамдығын, көз қырағылығын, көз бейімделуін төмендетеді, физуалдық ақпаратты қабылдауды бұзады және еңбек өнімділігін 5... 12%-ға азайтады. Қызметкерлерді меди- циналық зерттеу еңбек өнімділігін төмендетуден басқа шудың жоғары деңгейі есту қабілетінің нашарлауына әкеп соғады; уақыт өте келе кәсіби ауру – кереңдік дамиды. Есептеу техникасымен жабдықталған жайлардағы принтерлер, плоттерлер, көбейту техникасы және ауаны кондиционерлеу жабдығы, салқындату жүйелері желдеткіштері, трансформаторлар шудың негізгі көздері болып табылады. Өндірістегі шумен күрес кешенді түрде жүргізіледі және технологиялық, санитарлық-техникалық, емдеу-профилактикалық сипаттағы шаралардан тұрады. Жайлардағы шу мен вибрацияны төмендету үшін аппараттарды нормативтік құжаттармен қарастырылған арнайы тұғырларға және амортизациялық кілемшелерге орналастыру қажет. Одан өзге, «шулы» оргтехника орналастырылатын жайларды әрлеу барысында дыбыс жұтқыш материалдар пайдаланылуы тиіс.

Дыбысты оқшаулау

Егер қайтару сапасы бойынша салыстыратын болсақ, онда кірпіш қабырға бетон қабырғадан жақсы. Пенополистерол секілді жеңіл материалдар да қорғамайды, өйткені дыбыстың соғылыс толқыны ондай панельді оңай «жеңеді».

Шудан қорғаудың мынадай құрылыстық-акустикалық әдістері бар: Бұдан әрі ДЭЕС шығаратын дыбыс деңгейі мен жиіліктердің октавалық жолақтарындағы дыбыс қысымы деңгейлерінің мүмкін мәндері келтірілген.

Дыбыс қысымының деңгейлері, дБ

Ортагеометриялық

8 000

Дыбыс қысымының деңгейлері, дБ

Шулы жабдық (баспа құрылғылары серверлер) дыбыс деңгейлері нормативтік деңгейден асатыны, ДЭСМ жайларынан тыс орналастырылуы тиіс. Жұмыс үшін тағы да бір жағымсыз фактор вибрация (діріл) болып табылады. Қандай да болмасын дененің тепе-теңдік жағдайынан кезеңмен ауысуы, сондай-ақ дене қалпының статикалық жағдайдағы күйінен кезеңмен өзгеруі барысында пайда болатын күрделі шайқалу процесі

вибрация деп түсіндіріледі. Мысалы, матрицалық принтер жұмыс барысында вибрация жасауы мүмкін. Тербелістер қарқындылығы және олардың әсерінің ұлғаюы жұмыс істеп отырған адамның ағзасында өзгерістер туындатады. Бұл өзгерістер (орталық жүйке және жүрек-тамыр жүйелерінің өзгерістеріне, бас ауыруы пайда болуына, жоғары әсерленгіштікке, жұмыс қабілетінің төмендеуіне, вестибулярлық аппарат бұзылуына) кәсіпкерлік науқастылыққа — вибрациялық ауруға әкеп соқтыруы мүмкін.

3.3.

Қызметкерлердің қалыпты жұмыс қабілеті және олардың жұмысын сапалы орындауы үшін кәсіпорын басшысына оларға жағымды ішкі ахуал жөнінде қамқорлық жасау қажет.

Ішкі ахуал

Адам ағзасы мен қоршаған орта арасындағы жылу алмасу ішкі ахуал параметрлеріне байланысты. 36,5 °С-тан тұратын дененің (ішкі органдардың температурасы) орта температурасы ағзаның

жылулық күйінің және оның жалпы хал-жағдайының маңызды көрсеткіштерінің бірі болып табылады. Бұл температурадан азын- аулақ ауытқу адам хал-жағдайының нашарлауына әкеп соқтырады. Ол жылу балансының бұзылу деңгейіне және физикалық жұмысты орындау барысындағы энергиялық шығыстар деңгейіне тәуелді. Адамның тіршілік әрекеті саны физикалық кернеулілік деңгейіне тәуелді қоршаған ортаға үздіксіз жылу бөлумен ілесе жүреді: Қоршаған ортаның параметрлері өзгеруімен бірге адамның хал- жағдайы да өзгереді. Жылу балансының қандай да бір тарапқа қарай бұзылуы адам ағзасында оның қалпына келуіне ықпал ететін реакцияларды туындатады. Адам денесінің тұрақты температурасын ұстап тұру үшін қажет жылу бөлуді реттеу процестері

термореттеу деп аталады. Ол ішкі органдардың температурасын тұрақты қалыпта ұстауға мүмкіндік береді. Суыққа немесе ыстыққа қарсы тұру тұрақты температураны ұстап тұруды барынша тиімді және үнемді жолмен қамтамасыз ететін белгілі бір органдарды ерекше функционалдық жүйеге қосатын жүйке-жүйесінің бақылауы арқылы жүреді. Термореттеудің физиологиялық жүйесі жылу құру және жылу беруді реттеуден тұрады. Термореттеу келесі тәсілдермен: химиялық жолмен, қан айнылымы қарқындылығын және тер бөлу қарқындылығын өзгерту жолымен іске асырылады. Қоршаған орта температурасы жоғары болған жағдайда терінің қан тамырлары кеңейеді және оған қан ішкі органдардан көбірек ағып келеді, сәйкестігінше, қоршаған ортаға жылу көбірек беріледі. Булану есебінен ағза сууының үлкен мәні бар. Қоршаған орта температурасы 36 °С болған жағдайда, адамнан қоршаған ортаға жылу шығу тек тердің булануы есебінен ғана іске асырылады. Төменгі температура жағдайында теріс құбылыс болады — қан тамырлары тарылады, қанның, яғни, теріге берілетін жылудың да саны азайады, сәйкесінше, адамның қоршаған ортаға жылу беруі де азайады. Адам ағзасындағы физиологиялық процестер қалыпты ағымда болуы үшін, ағза бөлетін жылу қоршаған ортаға толық берілуі қажет, яғни, жылу балансы болуы тиіс. Сәйкесінше, жылу берудің жылу бөлуден артып кетуі ағзаның суынуына және оның температурасы төмендеуіне әкеп соқтырады, бұл персоналдың жаппай науқастануының себебі болуы мүмкін. 40...60% диапозонындағы салыстырмалы ылғалдылық физиологиялық тиімді болып табылады. Ауаның жоғарғы

ылғалдылығы (75...85% астам) төменгі температурамен үйлесімде едәуір салқындату ықпалын береді, ал жоғарғымен үйлескенде – ағзаның артық қызуына ықпал етеді. 25 % -дан төмен салыстырмалы ылғалдылық адам үшін қолайсыз, өйткені ол шырышты қабықшаның кебуіне және жоғарғы тыныс жолдары жоғарғы жыбырлағыш эпителиясының қорғаныс қызметінің төмендеуіне әкеп соқтырады. Ішкі ахуалдың тағы да бір маңызды факторы ауаның жылжымалығы. Адам ауа қозғалысын оның жылдамдығы шамамен 0,1 м/с болған жағдайда сезіне бастайды. Қалыпты температурадағы ауаның жеңіл қозғалысы адамды орап алған су буларымен қаныққан және қызған ауа қабатын үрлеп тастап, жақсы көңіл-күйге түсуіне мүмкіндік жасайды. Ал ауа қозғалысының үлкен жылдамдығы, әсіресе төмен температура жағдайында, конвекция және булану арқылы, жылу жоғалуының ұлғаюын туындатады және ағзаның қатты суынуына әкеледі. 2.2.2/2.4.1340-03 СанЕжН сәйкес, 3.3-кестеде келтірілген ЭСМ бар жайлардағы ішкі ахуал параметрлері ұсынылады.

шығаруды және оны жаңа ауамен алмастыруды қамтамасыз ететін ұйымдастырылған және реттелетін ауа алмастырылуы. Механикалық желдетудің ерекшелігі ауаның компрессорлармен берілетіндігінде. Бұл жағдайда ауа сүзгі арқылы өтетіндіктен, барынша таза болады. Бұл тәсілдің кемшілігі шу деңгейінің жоғары екендігінде.

3.3. кесте. ЭСМ пайдалынылатын жайлардың барлық түрлеріндегі ішкі ахуалдың тиімді параметрлері

Температура,

Ауа қозғалысының жылдамдығы, м/с

До 0,1

До 0,1

До 0,1

Кондиционерлеу

Экрандау

Аэрация

Жылу беру жұмыс орындарындағы ауаның температурасы санитарлық-гигиеналық нормалардан төмен болған жағдайда іске асырылады. Өндірістік жайларды жылыту булы, сулы, ауалық және аралас жылу берумен іске асырылады. Жылу беру орталықтанған немесе оқшауланған болуы мүмкін. Түрлі нормативтік құжаттармен белгіленген офистегі ішкі ахуалға,        жылу        беруді        ұйымдастыруға        және        ауа        алмасуына

талаптарды қарастырайық:

Ағзадағы заттардың тиімді алмасуын қамтамасыз ететін және олардың барысында термореттеу жүйесінің жағымсыз әсерлері мен кернеулілігі сезілмейтін ауа ортасы ішкі ахуалының параметрлері

деп аталады. Қоршаған орта ағза бөлген жылуды толық бұрып жіберетін және термореттеу жүйесінің кернеулілігі жоқ аймақ

Егер ішкі ахуал параметрлерінің жағымдыдан айырмасы болса, онда адам ағзасы қоршаған жағдайдарға бейімделе бастайды. Бейімделу процесі жүре бастайды. Бейімделу процесінің нәтижесінде ортаның өзгертілген ішкі ахуалдық жағдайларындағы ағзаның тіршіліктік жүйесінің тұрақты жағдайы – ахуалға бейімделу қалыптасады.

Ахуалға бейімделу

Жоғары температураларға бейімделу.

Ол бұлшық еттер жұмысының күшеюі, негізгі ауысымның едәуір төмендеуінен көрінеді. Жайдың жоғары температурасымен байланысты жұмыс барысында бейімделу жылу өнімі төмендеуі, тамырлардың қантолымы табанды қайта бөлінуі қалыптасуы есебінен жүреді, сол себепті дененің үстіңғі қабатынан жылу берілу жеңілдейді. Тер бөлінуі апаттық фазадағы басымды түрден жоғары температураға барабар түрге айналады. Тер бөлінуі айшықты болуы барысындағы бейімделу процесінде тердегі хлоридтер шоғырлануының азаюы байқалады, бұл су-тұз ауысуы бұзылуының азаюына ықпал етеді. Қан қысымы төмендейді, тамыр мен

Суық ықпалына бейімделу.

Суықтың жиі және ұзақ ықпалы зат алмасуының жоғарылуына және жылу өнімінің күшеюіне әкеп соқтырады. Суық цехтарда немесе тоңазытқыштарда жұмыс істеу барысында төменгі температураға жауап ретінде жылу өнімі үнемсіз, артық артады, жылу берудің шектелуі әлі жеткіліксіз. Тұрақты бейімделу фазасы қалыптасқаннан кейін жылу өнімі процестері қарқынды бола түседі, ал жылу беру процестері төмендейді және ақыр соңында жаңа жағдайларда тұрақты дене температурасын барынша жетілдіре ұстап тұратындай болып теңгеріледі. Бұл жағдайда белсенді бейімделуге рецепторлардың суыққа икемделуін қамтамасыз ететін, яғни, бұл рецепторлардың тітіркену табалдырығын арттыру тетіктері қосылады. Тері температурасы жылдамырақ қалпына келеді, тері тамырларының барынша төмен тарылуы, оның қан айналымының жоғарылауы байқалады,

Инфрақызыл сәулеленуге бейімделу процесінде рецепторлардың қозғыштығы төмендейді, тамыр соғысының азын-аулақ жиіленуі және дене температурасының жоғарылуы, тер бөлінуі қарқындылығының жоғарылауы, май заттары санының ұлғаюы және тердегі хлоридтер шоғырлануының азаюы байқалады. Бейімделу өндірістік ішкі ахуал параметрлерінің толқуы ағзаның компенсаторлық мүмкіндіктері шегінен шықпаған жағдайда байқалады. Метеорологиялық жағдайдардың күрт толқуы ағзаның оларға бейімделуін қиындатады. Аса қарқындылықты және ұзақтықты жылулық тітіркендіргіштері бейімделудің үзілуіне әкеп соқтыруы мүмкін. Бейімделудің үзілуі ағзаның иммунологиялық реактивтігінің төмендеуіне байланысты және түрлі жағымсыз салдарларға әкеп соқтырады. 1,2 – қосымшаларда берілген тәжірибелік тапсырмаларды және дербес жұмыс үшін тапсырмаларды орындаңыз

Компьютерлік және басқа ұйымдастырушылық техниканы дұрыс пайдаланбау, салақтық және алаңғасарлық, электр құралдарын белгіленуі бойынша пайдаланбау және басқа көптеген жағдайлар салдарлары өте ауыр болуы ықтимал өрт себебі болуы мүмкін. Өрт пайда болу мүмкіндігі болмайтын және материалдық құндылықтар қорғанысы қамтамасыз етілетін өндірістік объект жағдайы

Өрт қауіпсіздігі өрттің алдын алу жүйесі және өрттен қорғау жүйесі — өрттің алдын алуға бағытталған ұйымдастырушылық және техникалық шаралар кешенімен қамтамасыз етіледі. Кәсіпорындардағы өрт қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында келесі шаралар әзірленуі тиіс: Барлық қызметтік жайларда персоналдың жану ошағы пайда болған жағдайдағы әрекеттерін регламенттейтін және өрт мүлкі орналасқан орындарды көрсететін Өрт жағдайында адамдарды эвакуациялау жоспары міндетті түрде болуы тиіс. Өртті ойдағыдай сөндіру үшін өртті жылдам аңғарудың және өрт орынына өрт құрылымдық бөлімшелерін мезгілімен шақырудың шешуші мәні бар. Өртті немесе жануды (түтіндеу, күйік иісі, температураның көтерілуін) байқаған әрбір қызметкер кәсіпорын әкімшілігін хабарландыруға және өрт қызметіне 01 телефонына немесе жедел көмек қызметіне — біртұтас 112 нөмірі бойынша қоңырау шалып, бұл туралы дереу хабарлама беруі тиіс. Мекен-жайды, қайда, не жанып жатқанын және өз тегін хабарлау қажет. Содан кейін өрттің алдын алу шараларын қабылдау, яғни, электрді, желдетуді сөндіру, сол арқылы ауа ағынын тоқтату, жанғыш заттарды шығару қажет.

Өрттің бастапқы сатысында өрт сөндірудің қол астындағы

құралдары пайдаланылады:

Өрттен қорғаудың барынша маңызды міндеттерінің бірі — құрылыс жайларын қираудан қорғау және оларды өрт барысындағы жоғарғы температура жағдайындағы жеткілікті беріктікпен қамтамасыз ету. Құрылыс конструкцияларын дайындау үшін, әдетте, кірпіш, темірбетон, шыны, металл және басқа жанбайтын материалдар қолданылады. Ағашты қолдану шектеулі болуы, ал қолданылған жағдайда ол өрттен қорғау қоспаларымен қанықтырылуы тиіс..

4.1.

Электр жабдығы бар жайлардағы жану ошақтары пайда болуы себептерін келесідей етіп жіктеуге болады: Көшіру-көбейту құрылғысында құжаттарды басып шығару барысында нашар сапалы қағазды пайдалану компьютерлік оргтехникамен жұмыс барысындағы жанудың көрнекті үлгісі болуы мүмкін. Көшіру құрылғысының тракты бұл жағдайда қағаз шаңымен бітеліп қалады, ол уақыт өте келе құрылғының өздігінен жану мүмкіндігін арттырады. Сондықтан техникамен жұмыс барысында профилактикалық жұмыстарды мезгілімен жүргізу және осы техниканы шығарған өндіруші белгілеген жақсы сападағы жасақтау және шығыс материалдарын пайдалану қажет.

4.2.

От — бұл аса қауіпті құбылыстардың бірі. Жану процесі неден тұрады? Жану — бұл жылу және сәуле бөлінуі ере жүретін заттардың оттегімен қосылысының химиялық процесі. Жану пайда болуы үшін жану жүйесіне қажетті энергетикалық импульсті беруге қабілетті жану затының тотықтырғыш және жану көзімен байланысы қажет. Оттегі, фтор, хлор, озон тотықтырғыш қызметін атқара алады.

деп аталады. Ауыр жанатын заттар аралық жағдайды алады, олар жану көзі әрекетінің барысында жанады, бірақ ол жойылғаннан кейін жануын тоқтатады.

Барлық жанғыш заттар келесі негізгі топтарға бөлінеді: °С –тан аспайтын заттар. Мұндай сұйықтарға ацетон, бензол,        гексан,        гептан,        диметилфорамид, дифтордихлорметан, изопентан, изопропилбензол, метил спирті, күкірт көміртегі, стирол, сірке су қышқылы, хлорбензол, циклогексан, этилацетат, этилбензол, этил спирті, сондай-ақ қоспалар мен техникалық өнімдер (бензин, дизель майы, керосин, уайтспирт, еріткіштер) жатады; Жайларды акустикалық және эстетикалық өңдеу үшін қажет құрылыс материалдары, қалқа бөлгіштер, есіктер, едендер, кабельдер оқшауландыруы ДЭСМ бар жайлардағы жанғыш құрамалар болып табылады. Жанғыш материалдардың тұтануын туындататын түрлі бұзушылықтар нәтижесінде қызған элементтер, электр ұшқындары пайда болатын ЭСМ электр схемалары, техникалық қызмет үшін қолданылатын құралдар, электр қорегі, ауаны кондиционерлеу құрылғылары жану көздері болуы мүмкін.

Компьютерлер мен оргтехника орналастырылған офистерде электр тогы қауіптің негізгі көзі болып табылады. Өндірістік қызмет барысында адамды қоршайтын сыртқы орта жағдайлары электр тогымен зақымдану қауіпін жоғарылатуы мүмкін. Осыған байланысты, жайлар электр тогымен зақымдану қауіпінің деңгейі бойынша үш топқа бөлінеді: Дымқыл жайлар деп ауаның салыстырмалы ылғалдылығы ұзақ мерзім 75 %-дан асатын жайлар аталады. Ыстық жайлар деп түрлі жылу сәулелерінің әсерінен температура үнемі немесе кезең-кезеңмен 35 °С-тан асатын жайлар аталады. Химиялық белсенді ортасы бар жайлар — бұл электр жабдығы оқшаулануын және ток жүретін бөлшектерді бұзатын агрессиялық булар, газдар, сұйықтар сақталатын, шөгінділер немесе көгерген заттар құрылатын жайлар.

Электрлік өрт дабылының (ЭӨД) түрлі жүйелері өрттің (жанудың) ең бастапқы сатысын байқауға және оның пайда болу орны туралы хабарлауға арналған. ЭӨД өрт және өрт хабарландырушылар, қабылдау станциялары, байланыс желілері, қоректену көздері, дыбыс немесе сәулелік дабыл құрылғылары негізгі элементтері болып табылатын күзеттік өрт дабылына бөлінеді. Өрт хабарландырушылар қол әрекетіндегі және автоматтық әрекеттегі болып, ал соңғылары жылулық, түтіндік, сәулелік және аралас түрлерге бөлінеді. Жылулық хабарландырушылар қоршаған орта температурасы жоғарылаған жағдайда іске қосылады. Өрттерді сөндірудің алғашқы құралдарына өртсөндіргіштер мен өрт қалқанының жиынтығы: өрт крандары, қол өртсөндіргіштері, құм салынған жәшіктер, абест және киіз төсемдер, суы бар бөшкелер жатады. Өрт крандары есіктерінде «ӨК» деп жазылған арнайы жәшіктерде болады. Кранға оқпаны бар жеңді қосады. Өртке қарсы қалқанда өртсөндіргіш, балта, күрек, ырғақ және қызыл түске боялған шелек; қалқанның астында – көлемі 0,5 х 1 х 3 м құм салынған жәшік; жанында – көсіп алатын күрек болады. Құм ластанбауы және ылғалданбауы үшін жәшік тығыз жабылуы тиіс. Суы бар бөшкенің көлемі 2 м

кем болмауы және шелекпен жиынтықталуы тиіс.

Өртсөндіргіштер өрт ошақтарын олар өршуінің алғашқы сатысында өшіруге арналған. Көлеміне қарай өртсөндіргіштер аз литрлі (5л. дейін), қол өнеркәсіптік (10 л дейін) немесе жылжымалы (10 л астам) болады. Өрт сөндіргіш заттың түрі бойынша өртсөндіргіштердің үш түрі белгіленген:көбікті, газды және порошокты (4.1). Көбікті өртсөндіргіштерді барлық қатты заттарды дерлік және кейбір жеңіл тұтанатын сұйықтарды (бензин, керосин және т.б.) сөндіру үшін пайдаланады. Бұл түрдің өртсөндіргіштерімен тұтанған электр қондырғыларын және кернеу астындағы электр желілерін сөндіруге болмайды, себебі көбік электр тогын өткізуші болып табылады. Ауа-көбіктік өртсөндіргіштердің маркалары: ОВП 5, ОВП 10. Химиялық көбіктік өртсөндіргіштер көміртегі диоксидінен, көбіктенетін сілтілі ерітіндіден тұрады. Бұл өртсөндіргіштердің маркасы — ОХП 10.

Газды өртсөндіргіштерге көмірқышқылды, аэрозольді және көмірқышқылбромэтилді өртсөндігіштер жатады. Олар кернеу астындағы электр қондырғыларын (мысалы, ішкі жану қозғалтқыштарын, кітаптарды, музейлер, мұрағаттардағы құнды заттарды және т.б.) сөндіруге арналған. Сөндіру заты ағысының қашықтығы — 3 м. Көмірқышқылды өртсөндігіштер қол өртсөндіргіштері (ОУ-2, ОУ-3, ОУ-5, ОУ-6, ОУ-8), жылжымалы ОУ-24, ОУ-80, ОУ-400) және стационарлық (ОСУ-5, ОСУ-511) болып бөлінеді. Өрт сөндірудегі жоғарғы тиімділік, электр жабдығының сақталуы, электр қондырғысын токтан ажырата алмаған жағдайда да өртті сөндіру мүмкіндігі көмірқышқылды өртсөндігіштердің басымдықтары болып табылады. Аэрозольді өртсөндігіштер электр қондырғыларының шағын тұтану ошақтарын сөндіруге арналған (мысалы, оларды автомобильдерде қолданады). Порошокты өртсөндіргіштер (ОП-5) барлық кластағы (қатты, сұйық және газ тәріздес жеңіл тұтанатын заттар, 1 000 В дейінгі кернеу астындағы электрқұрылғылары) өрт ошақтарын жоюға арналған. Ағыстың қашықтығы — 5 м.). Порошокті өртсөндігіштермен автомобильдер, гараждар, қоймалар, ауылшаруашылығы техникасы, офистер мен банктер, өнеркәсіп объектілері, поликлиникалар, жеке меншік үйлер және т.б. жабдықталады. Су, химиялық көбік, тұздардың сулы ерітінділері, су буы, инертті және жанбайтын газдар, құрғақ өртсөндіргіш порошоктар негізгі зат сөндіргіш заттар болып табылады. Өртсөндігіштер қарапайым пайдаланылады. Оны іске қосу үшін пломбасын алып, мұрындығын жұлып, оқпанды өрт ошағына бағыттау және тұтқасын шегіне дейін көтеріп, шүріппені басу қажет.

Егер өрт электр құралы жануынан пайда болса, онда:

1…3-қосымшада берілген практикалық тапсырмаларды, тест тапсырмаларын және дербес жұмыс үшін тапсырмаларды орындаңыз

Барлық ДЭЕМ жабдығының адам үшін әлеуетті қауіпсіздігі бар,        өйткені        пайдалану        немесе        профилактикалық        жұмыс барысында адам ток кернеуіндегі бөлшектерге жанасуы мүмкін. Оқшауландыру бұзылуы нәтижесінде ток кернеуі астында болатын ток жүретін өткізгіштер, ДЭЕМ жекелеген құрылғылары адамды қауіпсіздік туралы ескертетін ешқандай дабыл бермейді. Адамның электр тогына әсері ол тек денесі арқылы жүріп өткенде ғана пайда болады. Осыған байланысты жұмысты қызметкердің жарақаттану мүмкіндігі болмайтындай етіп ұйымдастыру қажет. Адамдарды электр тогының немесе электр доғасының зиянды және қауіпті ықпалынан қорғауды қамтамасыз ететін ұйымдастырушылық және техникалық шаралар кешені

5.1.

Егер статистика деректеріне қарайтын болсақ, онда өндірістік жарақаттанудың басқа түрлерімен салыстырғанда, электрлік жарақаттану барынша жиі кездеседі. Электр тогының адам ағзасына ықпалы түрлі сипатта болады. Ток түрлі ықпал жасай алады. Электр тогы адамға ішкі ықпал, сыртқы ықпал жасайды, электр соққыларына және электрден естен тануға әкеп соқтырады. Ішкі жарақаттарға күйіктер, қызыну және қан тамырларының зақымдануы, жүректің, мидың қызынуы жатады, бұл олардың функционалдық бұзылуларына әкеп соқтырады. Сыртқы жарақаттарға түрлі тері күйіктері, 2... 6 сағаттан соң пайда болатын көздің зақымдануы: қызару және көздің шырышты қабықшаларының талаурауы, ірің бөлінуі, қабақтың түйілуі, ішінара соқыр болу жатады. Зардап шегуші қатты бас ауыруын, жарықта күшейе түсетін көздің өткір ауыруын сезінеді, көз қарығуы пайда болады. Механикалық зақымдар токтың әсерінен бұлшықеттердің еріксіз шұғыл қысқаруы салдарынан пайда болады, бұл терінің, қан тамырларының, жүйке терілерінің жыртылуына, буындар таюына, сүйектердің сынуына әкеп соқтырады. Электр тогының әсерінен алынған барлық жарақаттарды ықпал ету түрі бойынша жіктеуге болады.

ықпалы тері және тамырлардың жоғары температураға, тіпті күйікке дейін қызуымен сипатталады.

ықпалы электродинамикалық әсер нәтижесінде ықпалы ағза терісінің жіктеліп бөлінуіне, жыртылуына әкеп соқтырады.

ықпалы қанның ыдырауынан және оның физика-химиялық құрамының бұзылуынан тұрады.

биологиялық ықпалы жанды терілердің тітіркенуі мен қозуына әкеп соқтырады және бұлшықтардың түйіліп қысқаруын туындатады. Электр соққысы болған жағдайда, бұлшықтардың, жүрек бұлшықтарының да күрт түйіліп қысқаруы туындайды, бұл жүректің тоқтауына әкеп соқтыруы мүмкін. .

Электр соққысы

Электр күйіктері —токтың теріге оқшаулы ықпалы нәтижесінде пайда болатын электр жарақатының барынша кең тараған түрі. Күйіктер екі түрлі: түйіспелі және доғалық болады. Түйіспелі күйік электр қуатының жылу қуатына айналуының салдары болып табылады және негізінен қуаты 1 000 В дейінгі электр қондырғыларында пайда болады. Егер ток денеден бірнеше рет түрлі жолдармен өтсе, ол көптеген күйіктің пайда болуына ықпал етеді. Көптеген күйік басым жағдайда 380 В дейінгі кернеулілікте пайда болады — ол адамды «тартқандай» әсерде болады. Жоғары вольтты ток, керісінше, адамды лақтырып тастайды, алайда терең байыпты күйіктер үшін қысқа түйісудің өзі де барынша жеткілікті болады. 1 000 В артық кернеу барысында кең терең күйіктері бар электр жарақаттары пайда болады, өйткені бұл жағдайда температура ток жүріп өткен жолдың бәрі бойынша көтеріледі. 1 000 В артық кернеу барысында кездейсоқ қысқа тұйықталудың нәтижесінде доғалық күйік пайда болуы мүмкін. Электр тогымен зақымданудың ауырлығын анықтайтын параметрлер факторлар қатарына байланысты болады, олардың негізгілері: Электр тогымен зақымдану барысында зардап шеккен адамды ток ықпалынан барынша жылдам босату қажет, өйткені электр жарақатының қаншалықты ауыр болатыны токтың әсер ету уақытына байланысты. Бірінші әрекет — электр қондырғысының адам жанасып жатқан бөлігін сөндіргіштің, шаппа ажыратқыштың немесе басқа ажырататын аппараттың көмегімен жылдам ажырату. Мұндай мүмкіндік болмаған жағдайда, ағаш таяқпен адамның үстіне түскен сымды лақтырып жіберу немесе құрғақ ағаш сапты балтамен сымды шауып тастауға болады.

Көмек көрсету барысында адам өз қауіпсіздігі туралы да ойлауы тиіс — электр тогынан зақымданудан сақтану құралдарымен: диэлектрикалық резеңке қолғаптармен, калоштармен және резеңке кілемшелермен, оқшауландырылған сапты аспаптарды пайдалану қажет.

5.2.

Адамға электр тогы әсерінің нәтижесі неге байланысты? Ток қауіптілігінің деңгейі 12.1.019 «ССБТ. Электр қауіпсіздігі, жалпы талаптар» МЕМТ (мемлекеттік талаптарда) берілген және бәрінен бұрын ток ықпалының жиілігі, күші, кернеулілігі және уақытына байланысты. Ауыспалы токпен зақымдануға қарағанда, тұрақты токпен зақымдану қаупі төмен. Отандық электр желілері үшін стандартты болып табылатын 50 Гц жиілікті ток барынша қауіптілік туындатады. Ток күші басты фактор болып табылады, алайда адам ағзасының электрлік қарсыласуын да есептен шығаруға болмайды. Егер ағза мықты, сау болса, онда токқа қарсыласу да күштірек болады. Адамға ықпал деңгейі бойынша токтың үш табалдырықтық мәні белгіленген:сезілетін, жібермейтін және фибрилляциялық. Олардың әрқайсын барынша толығырақ қарастырайық ( 5.1- кесте).

Гц

Қауіпсіз

Адамның ағзасы арқылы өту барысында сезінерлік тітіркендіру туындататын электр тогы

сезілетін деп аталады. 50 Гц жиілікті ауыспалы ток барысында адам сезіне бастайтын минималды көлем 0,6 мА құрайды. Дененің аяқ-қолы бұлшықтарының түйілулі қысқарулары зардап шеккен адамға ток жүретін бөліктерден дербес ажырауға мүмкіндік бермейтін ток

ток адам ағзасы арқылы өту барысында жүректің тоқтауына әкеп соқтыратын жүрек бұлшығы талшықтарының ретсіз және түрлі мерзімдік қысқартуларын туындатады. Егер ол 3 тәулік барысында әрекетте болса, онда ағза мерт болады.

Оның көлемі токтың адам денесі арқылы өту жылдамдығына байланысты (мысалы, әрекет ұзақтығы 10 с — 2 мА артық болған жағдайда).

Адамның электр тогымен зақымдануының алдын алу құралдарының бірі қауіпті жерлерде плакаттар орнату болып табылады. Электр қондырғыларында қауіпсіздік белгілері мен плакаттарды қолдану желілерге кернеуді беруге болмайтын жағдайларда қосу операцияларына тыйым салу қажеттілігімен байланысты.

Плакаттарда келесі түстерді қолданады:

Адамның электр тогымен зақымдану қауіпі туралы ескертетін плакаттар ескертетін, тыйым салатын, нұсқайтын (рұқсат беретін), сілтейтін немесе еске салатын плакаттар болып жіктеледі.

Ескертетін плакаттар.

Ескертетін плакаттар кернеу астындағы ток жүретін құрылғыларға қауіпті қашықтыққа жақындағаны туралы ескертеді. «Байқаңыз! Электр кернеуі» плакаты 5.1-суретте берілген. «Тоқта! Жоғары кернеу!» плакаты 1 000 В дейінгі және одан жоғары кернеу астындағы құрылғылардың ток жүретін бөліктеріне

жақындау қауіптілігі туралы ескертеді. «Кірме! Өлтіреді!» плакаты құрылғымен көтерілу барысында кернеу астындағы ток жүретін бөліктерге жақындаудың мүмкін екендігі туралы ескертеді.

Тыйым салатын плакаттар.

Бұл топтың атауының өзі айтып тұрғандай — олар электр жабдығында жұмыс уақыты барысында оған қателесіп кернеу бермеу үшін, коммутациялық аппараттармен әрекеттерге (қосу-өшіру) тыйым салуға пайдаланылады (5.2-сурет). Плакаттар қызыл түсті пайдалана отырып, орындалады. «Кернеу астындағы жұмыс. Қайта қосылмасын» плакаты жұмыстар басшысымен келісімсіз сөндіргіштерді қайталап қолмен қосуға тыйым салады. Мұндай плакаттар кернеу астында жөндеу жұмыстары жүргізілген кезде, жоғары вольтті желілер өшіргіштерін басқару кілттеріне ілінеді. «Қауіпті! Электр өрісі! Қорғаныс құралдарынсыз өтуге тыйым салынады» плакаты қызмет көрсететін персоналға электр өрісінің қауіпті ықпалы мүмкін екендігі туралы ескертеді және адамдардың қорғаныс құралдарынсыз қозғалысына тыйым салады. «Қоспаңыз. Адамдар жұмыс істеп жатыр» плакаты (тасымалды) желіге кернеу беруге тыйым салады. Ол қосуға болмайтын электр қалқанына ілінеді. Бұл плакат 1 000 В дейінгі (және одан жоғары) электр құрылғылары үшін қолданылады. «Қоспаңыз. Желідегі жұмыс» плакаты кернеу беруге тыйым салынған жерде орнатылады.

Нұсқайтын (рұқсат беретін) плакаттар.

Нұсқайтын плакаттарда жасыл түс басым болады. Олар электр қондырғыларында жұмыс жүргізілетін орындарды, сондай-ақ оларға қауіпсіз жақындау тұрғыларын көрсету үшін пайданылады (5.3- сурет).

Көрсететін немесе ескертетін плакаттар. «Жерге тұйықталған» плакаты электр қондырғысының белгілі учаскесі жерге тұйықталғанын және оған кернеу беру мүмкін емес екенін көрсетеді. Ол коммутациялық аппараттардың тартпаларына ілінеді. Көрсететін және тыйым салатын плакаттар бір мезетте қолданған жағдайда, көрсететін плакат тыйым салатын плакаттың үстінен ілінеді (5.4 - сурет).

Электр тогынан зақымданудан қорғаныс құралдары ұжымдық және жеке болып бөлінеді (5.5-сурет).

Қорғаныстың ұжымдық құралдарына электр жабдығын жерге тұйықтау, нөлдеу (корпус нөлдік қорғаныс өткізгішіне қосылады), кабельдерді оқшауландыру профилактикасы және бақылау, ток жүретін желілерді қоршау, штаттан тыс жағдай болса, аппаратураны блоктау жатады. Компьютерді немесе басқа оргтехниканы қосар алдында электр сымдарының, штепсельдік айырлардың және розеткалардың бүтін екеніне визуалды көз жеткізу қажет. Айырғылар мен розеткалар тиісті түрде маркалануы және міндетті түрде еуропалық стандартқа сәйкес болуы тиіс. Компьютердің (немесе, өзге құрылғының) жерге қосуын қамтамасыз ететін үшінші сымның болуы мұндай айырғылар мен розеткалардың ерекшелік айырмашылығы болып табылады.

Жерге тұйықталатын үшінші сым болмаған жағдайда, жерге тұйықтау қалыпты тәсілмен - жерге қосатын өткізгіш пен жерге тұйықтау контурын пайдалану арқылы орындалуы тиіс.

Қорғаныс үшін жерге тұйықтау

Нөлдеу

Апатты өшіріп тастауды пайдалану электр тогынан зақымданудан қорғанудың тағы да бір әдісі болып табылады, бұл —электр қондырғыны жылдам автоматты түрде өшіріп тастау жолымен қамтамасыз етілетін қорғаныс жүйесінен тұратын қорғануға бағытталған өшіріп тастау. Қорғану үшін өшіріп тастаудың іске қосылу ұзақтығы 0,1 ...0,2 с. құрайды.

оқшауландырғыш, қосалқы және қорғаушы болып бөлінеді. 1 000 В дейінгі кернеуліліктегі электр желілеріндегі жеке қорғаныс құралдарына диэлектрикалық қолғаптар, ток өлшегіш тістеуіктер, оқшауландырылған сапты аспап, сондай-ақ диэлектрикалық резеңке кілемшелер, калоштар, тұғырлар

жатады (5.6-сурет). Олардың бүтінділігі кем дегенде жарты жылда бір рет тексерілуі тиіс.

Электр қауіпсіздігін қамтатасыз ету шаралары мен тәсілдері:

Бұл мүмкін жерде қауіпсіз кернеу — 12 және 36 В пайдаланылады. Оны кернеулілігі 220 немесе 380 В стандарттық желіге қосылатын төмендеткіш трнасформаторлардың көмегімен алады.

1...3.қосымшада берілген тәжірибелік тапсырмаларды, тест тапсырмаларын және дербес жұмыс үшін тапсырмаларды орындаңыз

Адамның көру талдауыштарының жұмысы үшін барынша жағымды жағдайда табиғи жарық береді, ол елді мекеннің географиялық кеңдігіне, ғимараттың жарық тараптары бойынша бағдарлануына, терезе ойықтарының кеңдігіне, қабырғаның түсіне байланысты. Елдің аумағы шартты түрде сәулелік ахуалдың бес белдеуіне — Қиыр Солтүстіктен бастап Солтүстік Кавказдың аудандарына және Қара теңіз жағалауларына бөлінеді. ДЭСМ бар жайларда табиғи да, сондай-ақ жасанды да жарықтандыру болуы тиіс. Жарық беру қондырғылары пайдалануға қолайлы, қарапайым, ұзақ мерзімді болулары, эстетика, электр қауіпсіздігі талаптарына жауап берулері тиіс. Жасанды жарықтандыру үшін екі түрлі электр лампалары пайдаланылады: қызатын лампалар және газ разрядты лампалар.

Қызатын лампалар сәуленің жылулық көздеріне жатады. Олардағы көрінетін сәулелену (сәуле) вольфрам жібінің электр тогымен қызуы нәтижесінде пайда болады.

аз разрядты лампалардағы көрінетін сәулелену атмосферада инертті газдардың электрлік разрядының немесе металл булары разрядының нәтижесінде олармен лампа колбасының толуы арқылы пайда болады. Г аз разрядты лампалар, сондай-ақ, люминесцентті деп аталады, өйткені колбалар ішкі жағынан ультра күлгін сәуелелену әрекетімен жарқырайтын люминоформен жабылады, сол арқылы жарықта көзге көрінбейтін ультра күлгін сәуелелену құрайды. Бұл лампалардың қызмет мерзімі біршама басым, кейбір түрлерінде 8... 12 мың сағатқа дейін жетеді. Тиісті түрді инертті газдар, металдар буларын, люминофор таңдап алу арқылы, бұл лампалардан кез келген қалаған спектрлік сәуле ағынын алуға болады.

Көрінетін жарықтың спектрлік құрамы бойынша мына лампалар:

Алайда олардың кемшілігі де бар — сәуле ағынының соңғысы көзбен қабылдаудың бұрмалануына әкеп соқтыруы мүмкін.

Жұмыс орындарының жарықтану деңгейі 300 лк кем болмауы тиіс. Жайдағы терезелер солтүстік немесе солтүстік-шығысқа шығуы тиіс. Дұрыс жобаланған жарық ағзаның қажуын төмендетеді және еңбек өнімділігінің жоғарылауына ықпал етеді. Жұмыс орнын барынша жақсы жарықтандыру — экран мониторына жарқырауық сәулелерді түсірмейтін бытыраңқы сәуле. Шырағдандар жайдың жоғарғы аймағында орналастырылуы тиіс. Қабырғалар мен терезе перделерінің түсі байыпты, ақ түсті, жарқырамайтын реңде болуы қажет. Ғимараттағы розеткалар «220 В» белгісімен маркалануы тиіс. Кез келген жарық жұмыс столының артқы жағында болмауы тиіс, жарық сол жақтан түскені оң болады. Егер баспа мәтіндермен жиі жұмыс істеуге, ал мәтінді арнайы тұғырға қоюға тура келсе, стол үстіне оқшауланған жарық қосқан дұрыс. Жайлардағы жасанды жарық ДЭСМ пайдалану үшін жалпы бірқалыпты жарық жүйесімен жүзеге асырылуы тиіс. Сәуле бытыратқыштары және экрандау торлары жоқ шырағдандарды қолдануға жол берілмейді. Жұмыс құжаты орналасқан аймақтағы стол бетінің жарықтандырылуы 300...500 лк құрауы тиіс. Жарық экран бетінде сәулелер құрмауы қажет. Экран бетінің жарықтандырылуы 300 лк жоғары болмауы тиіс. Жұмыс істейтін жоғарғы беттерде (экран, стол, клавиатура және т.б.) шырағдандар түрлерін дұрыс таңдау және табиғи және жасанды жарық көздеріне қатысты жұмыс орындарының дұрыс орналасуы есебінен шағылысатын «жарқырауды» шектеген дұрыс. Компьютерлерді кабинет периметрі бойынша орналастыру барысында шырағдандар жұмыс столының үстінде оқшауландырып орналастырылуы тиіс. Толықсу коэффициенті 5 %-дан аспауы қажет. ДЭСМ пайдаланатын ғимараттардағы жарықтандырудың нормаланатын мәндерін қамтамасыз ету үшін терезе рамкалары шыныларын және шырағдандарды тазалау жылына екі реттен сирек жүргізілмеуі және жанып кеткен лампалар мезгілімен ауыстырылуы тиіс.

6.2.

Мамандар «компьютерлік» кәсіби аурулар саны артуының кең

тараған себебі, жұмыс орынының дұрыс ұйымдастырылмауы деп есептейді. Мұндай қызметкерлердің еңбек ерекшелігі орындалатын операциялардың бір қалыптылығы мен мәжбүрлі жұмыс түріне байланысты. Мысалы, ЭЕМ пайдаланушылардың қолайсыз отыру қалыпы бұлшықтарға күш түсуінен арқа, иық белдеуі, қол білезігі маңы ауруына шағымдануға әкеп соқтырады. Нәтижесінде адам дене қалпын жиі ауыстыруға, артық қимыл жасауға мәжбүр болады, бұл тез қалжырауға соқтырады, еңбек сапасын төмендетеді. Тағы бір теріс құрама - үлкен көз жүктемесі, бұл қызметкердің көңіл- күйіне ықпал етеді. Егер жұмыс орны эргономика талаптарына жауап берсе, қызметкер назарының шоғырлануы жоғарылайтыны, жұмыс жылдамдығы ұлғаятыны, қажу бәсеңірек пайда болатыны мәлім. Әрі ыңғайлы, әрі жайлы және денсаулыққа да аса зиянды болмауы үшін жұмыс орнын қалай жабдықтау қажет? Бәрінен бұрын, жайдағы компьютерлермен жабдықталған бір жұмыс орнының алаңы 4,5 ...6,0 м

(монитордың түріне байланысты) құрауы, кабинеттің барлық алаңы 20 м

шегінде болуы тиіс.

Монитордың түріне байланысты, ДЭЕМ жабдықталған жұмыс орнының ең төменгі алаңы, м 2. Электрондық-сәуелік түтік негізіндегі монитор…….6,0 Сұйық кристалды монитор ............................. ………4,5

Электрондық-сәулелік түтікті монитор ол арқылы барынша жоғары сәуле жүруіне байланысты, өзінің артқы панелімен офис қабырғасына бұрылып қойылуы тиіс. Егер жұмыс орындары ЭСТ негізіндегі мониторлары бар дербес компьютерлермен жабдықталған болса, онда жұмыс орындарының «бетпе-бет» орналастырылуына жол берілмейді. Дербес компьютерлері бар жұмыс орындары жарық ойықтарына қатысты, табиғи жарық сол жағынан түсетіндей етіп орналастырылғаны дұрыс. Мониторлары бар жұмыс столдары арасындағы қашықтық: мониторлардың бүйір беттері арасындағы қашықтық — 1,2 м. кем болмауы тиіс; монитордың экраны мен өзге монитордың сыртқы бөлігінің арасындағы қашықтық — 2,0 м. кем болмауы тиіс. Біршама ақыл-ой кернеуін немесе назардың жоғары шоғырлануын қажет ететін шығармашылық жұмыс істеу барысында ДЭЕМ бар жұмыс орындарын бір-бірінен 1,5...2,0 м. биіктіктегі бөлгіштермен оқшауландыру ұсынылады. Монитор столда 90° бұрышта тік орналастырылуы қажет. Мониторға дейінгі арақашықтық 60.80 см болуы тиіс. Монитордың жоғарғы шегі көз деңгейінде немесе одан төменірек, алайда 15 см.

кем емес Жұмыс        алаңы        жарықтығының        біркелкі еместігі ………………………………………..

3 : 1 кем емес Кескіннің уақытша тұрақсыздығы (дисплей экранындағы        кескін        жарықтығын        уақыт

ішінде абайсыздықпен өзгерту) ......................

артық емес бұл арада

байқаудың жобалық арақашықтығы, мм Жүйелік блоктың орналасуы стол конструкциясына байланысты; әдетте ол төменгі жағындағы арнайы сөре-тұғырда орналастырылады. Жүйелік блок итерулер мен вибрацияларға ұшырамауы тиіс. Оған ауыр заттарды қоюға болмайды. Бұл жүйелік блокта тек компьютердің жұмысын басқаратын операциялық жүйе ғана емес, сондай-ақ пайдаланушы үшін маңызды бағдарламалар мен деректер жазылған қатты дисктердің болуымен түсіндіріледі. Ақпаратты жазу және оқу барысында вибрацияға байланысты жаңылыстар пайда болуы мүмкін. ДЭЕМ конструкциясы монитор экранын маңдайалды бақылауды қамтамасыз ету үшін, адам денесі корпусының горизантальді және вертикальді жазықтықта бұрылу мүмкіндігін берілген қалыпта бекіте отырып, қамтамасыз етуі тиіс. ДЭЕМ дизайны корпустың жарықты диффузды шашырата отырып, байыпты жұмсақ түске боялуын қарастыруы тиіс. ДЭЕМ корпусы, клавиатурасы және басқа блоктары мен қондырғыларының үстіңгі бет қабаттары 0,4. 0,6 шағылыс коэффициенті бар күліңгір болуы және жарқырау туындататын жылтыр бөлшектері болмауы тиіс . Түпкір құрылымдарын жеке сөрелерге немесе тумбаларға орналастырған дұрыс. Жалғау кабельдері кабельдік арналарға салынулары немесе еденге батырылып қойылуы тиіс. Салбырап тұрған сымдар, шиеленіскен кабельдер болуына жол берілмейді, өйткені ол жарақаттануға әкеп соқтыруы мүмкін. Жиһаз нарығы компьютер жиһазының түрлі көптеген үлгілерін ұсынады (6.1-сурет). Компьютермен жұмыс істегенде қалыпты столды пайдалануға болмайды. 2.2.2./2.41340-03 СанЕжН ұсынымдарына сәйкес, ДЭЕМ жұмыс орындарын орналастыру барысында, негізгі столдан жеке клавиатураны орналастыру үшін арнайы жұмыс беті бар столдарды қолданған дұрыс болады. Стол

заманауи эргономика талаптарына жауап беруі тиіс — бұл оның үстіне жабдықты оның санын, көлемін және орындалатын жұмыс сипатын ескере отырып, орналастыруға болады дегенді білдіреді.

Жұмыс биіктігі реттелетін және реттелмейтін жұмыс столдары пайдаланылады. Реттеуіш болмаған жағдайда, столдың биіктігі 680-нен - 800 мм дейінгі шекте, жұмыс бетінің тереңдігі 800 мм құрауы тиіс. Жұмыс бетінің өткір бұрыштары мен шеттері болмауы тиіс, күліңгір немесе жартылай күліңгір фактурасы болуы қажет. Жұмыс столының биіктігі 600 м, ені 500 мм кем емес, тереңдігі тізе деңгейінде — 450 мм кем емес, аяқтың созылу деңгейінде — 650 мм кем емес аяқ үшін кеңістігі болуы тиіс (6.1- кесте). Столдың адам үшін тиімді биіктігі келесідей анықталады: стол басына отырып, табанды (өкше мен аяқ ұшын) еденге қою және арқаны түзету қажет. ДЭЕМ-да жұмыс орындайтын цифрлық ақпаратты өңдеу жөніндегі шебердің басымдықты жұмыс кейіпі отыру қалыпы болып табылады. Бұл патологиялық құбылыстар қатарының: іштің бұлшық еттерінің босаңсуы, еңкіштік, ішкі органдардың төмен түсуі, радикулит және басқа аурулардың пайда болуына елеулі ықпал етеді. Сондықтан отыру қалыпындағы жұмыс кейіпін рационалдау үшін жұмыс креслосын таңдауға үлкен көңіл бөлу керек. Жұмыс креслосы жұмыс процесіндегі физиологиялық рационалды жұмыс қалыпын ұстап тұруды қамтамасыз етуі, сондай- ақ мойын-иық аумағындағы және арқадағы кернеуді босату үшін қажет қалыпты өзгерту мүмкіндігі болуы тиіс. Сондықтан жұмыс креслосы көтерілмелі-бұрылғыш болуы тиіс.

6.1.кес те. ДЭЕМ-да жұмыс үшін бір орынды с толдың биіктігі

161 ... 175

175 жоғары

Сонымен, жұмыс креслоларының түрлі нұсқаларын қарастырайық. (6.2-сурет). Әдетте биіктігі және еңіс бұрышы бойынша, сондай-ақ отырғыштың алдыңғы шетінен арқасының арақашықтығы бойынша реттелетін отырғышы және арқасы бар көтермелі-бұрылғыш креслолар қолданылады. Келесі параметрлер маңызды (6.2-кесте): Мамандар отырғышының биіктігі еденнің деңгейінен 400-500 мм шегіндегі жұмыс орындығын таңдауды ұсынады. Одан өзге, отырғыштың бетін адамның тізе асты ойығынан 3 см. төмен орналастыру ұсынылады.

6.2- кесте. Жұмыс орындығының негізгі көлемдері

биіктігі, мм

Отырғыштың тереңдігі, мм

Арқаның төменгі шетінің отырғыш бетінен биіктігі, мм

Арқаның жоғарғы шетінің отырғыш бетінен биіктігі, мм

Арқаның бүгілу сызығының биіктігі, мм, кем емес

Отырғыштың алдыңғы шетінің бүгілу радиусы, мм

Отырған адамның арқасын ұстап тұруды барынша қамтамасыз ету үшін бел аумағында реттегіші бар орындық алу ұсынылады. Одан өзге, «дұрыс» орындықта биіктіктің: арқаның алдыңғы және артқы бұрышының тәуелсіз реттегіштері болуы тиіс. Барынша тұрақтылыққа бес тірек нүктелері бар жұмыс креслосын пайдалану арқылы жетуге болады. Қолдың бұлшық еттеріндегі статикалық кернеуді азайту мақсатында стационарлық немесе алынатын шынтақшаларды пайдалану ұсынылады. Олар білекті қолдауға ықпал етеді және иық және мойын омыртқаларының шаршауын азайтуға мүмкіндік береді. Жұмыс орны ені 300 мм. кем емес, тереңдігі 400 мм. кем емес, биіктігі бойынша 150 мм. дейін реттелетін аяқ тұғырымен жабдықталуы тиіс. Тұғырдың жоғарғы беті бұдырлы болуы, ал алдыңғы шеті бойынша биіктігі 10 мм. ернеуі болуы тиіс. Бұл аяқ киімнің тайғанауын, яғни, жарақаттану мүмкіндігін болғызбайды. Клавиатура столдың жоғарғы бетінде пайдаланушыға қараған шетінен 100...300 мм. қашықтықта орналасуы тиіс. Мәтінді

құжаттарды теруге қолайлы болу үшін көлемі ұзындығы және ені бойынша оларға орнатылатын құжаттарға сәйкес келетін жылжымалы тұғырлар қолданылады. Экран жазықтығы көз деңгейінен төмен, дұрысы, көзқарастың қалыпты сызығына перпендикулярлы (көзқарастың қалыпты сызығы — көлденеңнен 15° төмен) орналасқан жағдайда, ақпаратты жылдам оқу қамтамасыз етіледі.

жабдық санына сәйкес келеді. Биіктігі бойынша реттелетіні дұрыс( 680-нен - 800 мм.

дейін). Үстіңгі бетінің жұмыс тереңдігі

Жұмыс орындығы Эргономикалық, шынтақшалары бар көтермелі-бұрылғыш болғаны дұрыс. Отырғыштың ені —400 мм кем емес; биіктігі — 400...550 мм; арқасының

биіктігі — (300±20) мм

Тіпті әлемдегі ең эргономикалық жабдық егер оны дұрыс және тиімді пайдаланбаса, ауырулардан құтқара алмайды. Қайталанатын біртекті жүктемелер қызметкер үшін барынша зиянды болып табылады. Компьютермен жұмыс істеу барысында адам бірнеше сағат қатарынан ыңғайсыз жағдайда отырады. Бұл тек жалпы қалжырау мен шаршауға ғана ықпал етіп қоймайды, сонымен қатар омыртқаның түрлі учаскелерінің: мойын, кеуде, бел остеохондрозына әкеп соқтыруы да мүмкін.

Адам қызметінің қолайлылығын жасау қызмет түріне, оның кернеулілігіне, зиянды факторлардың болуына (зиянды заттар, жарықтану, сәуелелену деңгейі, климаттық ахуал жағдайы), адамның психофизиологиялық (адамның антропометрикалық сипаттамасы, түрлі тітіркендіргіштерге әсер жылдамдығы, адамның түсті қабылдау ерекшеліктері айтылып отыр) мүмкіндіктеріне байланысты.

Эргономика адамды заманауи өндірісте оның қызметінің нақты жағдайларында кешенді зерттейді. Өзара тығыз байланыстағы және адам қауіпсіздігіне ықпал ететін «Адам — машина — өндірістік орта» жүйесін зерттеуге ерекше көңіл бөлінеді. Адаммашиналық жүйе тиімді қызмет атқаруы және адамның денсаулығына залал келтірмеуі тиіс. Ол үшін адам мен машина сипаттамалары сыйымдылығын қамтамасыз ету қажет. Бұл сыйымдылық оның антропометрикалық, сенсомоторлық, энергетикалық (биомеханикалық) және психофизиологиялық сыйымдылығымен анықталады.

Антропометрикалық сыйымдылық адам денесінің көлемдерді, сыртқы кеңістікті шолу мүмкіндігін, оператордың жұмыс процесіндегі қалыпын (кейіпін) есептеуді болжамдайды.

Сенсомоторлық сыйымдылық адамның машина жұмысының және дабыл берудің жылдамдығын таңдау барысындағы қозғалыс (моторлық) операцияларының жылдамдығын және оның түрлі тітіркендіргіштер түрлеріне (сәулелік, дыбыстық және т.б.) сенсорлық әсерін есептеуді болжамдайды.

Энергетикалық (биомеханикалық) сыйымдылық басқару органдарына жұмсайтын күш-жігерін анықтау барысындағы адамның күш мүмкіндіктерін есептеуді болжамдайды.

Психофизиологиялық сыйымдылық адамның түске, түс гаммасына, берілетін дабылдардың жиілік диапозонына, машинаның формасына және басқа эстетикалық параметрлеріне әсерін ескеруі тиіс. Адамның антропометрикалық, сенсомоторлық және энергетикалық сипаттамаларын толығырақ қарайық. Адамның антропометрикалық сипаттамасына статикалық (адам денесінің және оның жекелеген бөліктерінің: басы, аяқтары, қолдары, білезігі, табаны, иығының ені, жамбасының көлемдері) және динамикалық (дененің жекелеген бөлшектерінің мүмкін бұрылыс бұрыштары, қол жетерлік аймақтары) сипаттамалары жатады. Адамның визуалдық көзбен шолу алаңының ақпараттық аймақтары 6.3-суретте берілген және көлемдері жанардың бұрыштарымен есептелетін жанар алаңдарымен белгіленеді. Жұмыс орнын ұйымдастыру, бақылау және басқару органдарының құрылымы адамның антропометрикалық, сенсомоторлық және энергетикалық сипаттамаларын ескерулері тиіс.

Адамның        жұмыс        қалыпының маңызды эргономикалық мәні бар. «Түрегеп тұру» жұмыс қалпы үлкен энергетикалық шығынды талап етеді және жылдам қажуға әкеп соқтырады. «Отыру» жұмыс қалпын азырақ қажытады және барынша басымды. Алайда дене қалпының дұрыс болмауы, яғни, бұлшықтардың артық кернеулілігі        сүйену-қозғалу аппаратының ауыруларына (мысалы, омыртқаның қисаюына), жылдам қажуға, жарақаттануға әкеп соқтыруы мүмкін.

Оператордың жұмыс креслосы «отыру» қалпындағы жұмыс орнының құрамдас бөлігі болып табылады. Кресло адамның антропометрикалық деректеріне сәйкес болуы және қажет болған жағдайда, арнаулы киім мен жараққа түзетулерді ескеруі тиіс. Түстік бояу, құрылғылардың көлемдері адамның психофизиологиялық және антропометрикалық сипаттарына, жұмыс орнының жарықтандырылуына және сәулелік ортаның басқа да сипаттамаларына сәйкес болуы тиіс. Ақпаратты енгізудің компьютерлік құрылғылары (клавиатуралар және манипуляторлар) үшін қазіргі кезде жалпыға ортақ     қабылданған        стандарттардың болмауы, олардың мониторлардан айырмашылығы болып табылады. Алайда бұл құрылғылардың көптеген өндірушілері оны қолданудың эргономикалығын арттыратын түрлі сындарлы шешімдерді сипаттайды: клавиштердің орналасуын реттеу мүмкіндігі бар клавиатура, ұзақ жұмыс барысында білезіктің шаршауын азайту нысанындағы тінтуір. Кейбір үлгілер шын мәнінде компьютермен жұмыс барысындағы жұмыс қауіпсіздігі тұрғысынан алғанда, алға қарай өзіндік технологиялық секіріс болып табылады. Клавиатурамен жұмыс барысындағы қолдың қалпының дұрыс болмауы қол білезігінің созылмалы созылуына ықпал етуі мүмкін. Клавиатураны столдың шетіне жылжытып және қол білезіктерін арнайы алаңға сүйеп қоюдың маңыздылығынан гөрі, шынтақтарды столдың үстіңгі бетіне параллельді және иыққа тік бұрышпен қанша ұстаған маңызды. Сондықтан клавиатура столдың шетінен 10... 15 см (шынтақ ұзақтығына байланысты) орналасуы тиіс. Бұл жағдайда жүктеме тамырлар мен сіңірлер терінің үстіңгі қабатына жақын орналасқан білезікке емес, шынттаққа келеді. Монитор столдың ең кең бөлігінде орналасуы есебінен, заманауи эргономикалық үлгілердің клавиатура үшін тиімді алаңы бар. Столдың тереңдігі клавиатураны мониторға қарай жылжытып, шынтақтарды столға толықтай қоюға мүмкіндік беруі тиіс.

Кәсіпорынның әрбір басшысы РФ Еңбек кодексіне сәйкес қызметкерлерге еңбек пен демалыстың тиімді режимін қамтамасыз етуі тиіс. Ол жұмыс ауысымы ұзақтығын, еңбек қызметінің түрлері мен санаттарын ескергендегі регламенттелген ДЭЕМ-де үздіксіз жұмыстың белгілі ұзақтығы мен үзілістерді сақтауды қарастырады.

ДЭЕМ-дегі еңбек қызметінің түрлері үш топқа бөлінеді:

Егер жұмыс ауысымы ішінде пайдаланушы жұмыстардың әр түрін орындайтын болса, онда оның жұмысы оырндалуына жұмыс ауысымының 50 %

-дан кем емес уақыты жұмсалатын жұмыстар тобына жатқызылад.

ДЭЕМ-дегі жұмыстың ауырлығы мен кернеулілігі санаттары жұмыс ауысымы ішіндегі ДЭЕМ-дегі жүктеме деңгейімен анықталады: 6.3-кестесінде жұмыс ауысымы ішіндегі жүктеме деңгейіне байланысты ауырлығы және кернеулілігі бойынша жұмыстар санаттары келтірілген. Регламенттелген үзілістердің саны мен ұзақтығы, олардың жұмыс ауысымы ішінде бөлінуі ДК-дегі жұмыстардың санаты мен жұмыс ауысымының ұзақтығына байланысты белгіленеді. 8 сағаттық жұмыс ауысымы және ДК-дегі жұмыс барысында регламенттелген үзілістерді келесідей белгілеу қажет: 15 минуттен ауысым басталғаннан кейін 2 сағаттан соң және түскі үзілістен кейін 2 сағаттан соң; 15 минуттен ауысым басталғаннан кейін 2 сағаттан соң және әрқайсысының ұзақтығы 15 минуттен түскі үзілістен кейін 1,5...2,0 сағаттан соң немесе жұмыстың әрбір сағатынан соң ұзақтығы 10 минуттен;

6.3-кесте. Жұмыс ауысымы ішіндегі жүктеме деңгейіне байланысты, ауырлығы және кернеулігі бойынша жұмыс санаттары

12 сағаттық жұмыс  ауысымы  барысында  жұмыстың  алғашқы 8 сағатында регламеттелген үзілістер 8 сағаттық жұмыс ауысымы барысындағы тәрізді, ал жұмыстың соңғы 4 сағаты ішінде жұмыс санаты  мен  түріне  қарамастан  -  әрбір  сағаттан  соң  ұзақтығы  15 минуттен үзіліс белгіленеді. ДК-дегі регламеттелген үзіліссіз үздіксіз жұмыс ұзақтығы 2 сағаттан аспауы тиіс. ДК-де түнгі ауысымдағы жұмыс барысында жұмыс санаты мен түріне қарамастан, регламеттелген үзілістердің ұзақтығы 60 минутке дейін ұлғайтылады. Регламенттелмеген ұзақтығы 3 минутке дейінгі үзілістер адамның хал-ахуалына тиімді әсер етеді. Бұл, әсіресе, көз үшін қажет. Компьютермен жұмыс барысында жанар ерекше зардап шегеді, өйткені біздің жанар жүйеміз өзінің табиғаты бойынша компьютерлік кескінмен жұмысқа аз бейімделген.

Экрандық кескін табиғи кескіннен мына сипаттары бойынша ерекшеленеді:

Компьютерлік кескіннің табиғи кескіннен осы барлық айырмашылықтары жанар жүйесінің жоғарғы шаршағыштығына әкеп соқтыратын факторлар болып табылады. 2.2.2./2.1340-03 СанЕжН ұсынатын физкультуралық минуттар көп жұмыс уақытын алмайды, алайда көз жанарын нақты сақтайды және ағзаның жалпы хал-ахуалын жақсартады (6.4-сурет). Регламенттелген үзілістерді жаттығулар кешенін орындауға және көз, қолдың саусақтары үшін гимнастика жасауға, сондай-ақ массажға пайдаланған дұрыс болады. Жаттығулар кешенін екі-үш аптадан соң ауыстырып тұрған тиімді. Жоғары кернеулі жұмыс орындайтын ДЭСМ пайдаланушыларға арнайы жабдықталған жайларда (психологиялық жеңілдеу бөлмелерінде) регламенттелген үзілістер кезінде және жұмыс күнінің соңында психологиялық жеңілдеу көрсетілген. Сондай-ақ медициналық-профилактикалық және сауықтыру шаралары қарастырылған. ДК-де жұмыс істеуге жүктілігі белгіленген уақыттан бастап және бала емізу кезеңінде әйелдер жіберілмейді.

Алыстан көрмеушілік, жақыннан көрмеушілік және басқа

рефракцияның бұзылулары көзілдірікпен реттелуі тиіс. Аккомодациялық бұлшықтардың шаршауын алып тастау және оларды жаттықтыру үшін Relax, «Русский щит» («Орыс қалқаны») түріндегі компьютерлік бағдарламалар пайдаланылады және соңғысы денсаулық сақтау саласы мамандарының қолдауына ие болып, «медициналық тағайындау бұйымы» мәртебесін алған. Ол өзін монитордың электрмагниттік сәуелелендіруінен және электрстатикалық алаңдарынан қорғаудың және экрандағы кескіннің сапасын жоғарылатудың сенімді құралы ретінде көрсетті. Оның жиынтығына емдеу-профилактикалық және компьютерлік қорғау бағдарламаларының кешені бар CD-ROM қоса беріледі. ЛПО-жаттықтырушы көзілдірігі секілді жанар профилактикасының аса жаңа құралдарын пайдаланған тиімді. Көз гимнастикасынан басқа, өзінің тамақтану рационы бойынша қамқорлық жасау, жанардың өткірлігін жақсартатын өнімдер қосу ұынылады. Жанар үшін грейпфрут пайдалы. Оның бүтін күйінде, қабығын тазаламай жеу керек. Грейпфруттың балдыры шырынына қарағанда, көз үшін барынша пайдалы. Жанарды жақсарту үшін минерлдар мен микроэлементтер қажет, цинк солардың бірі болып табылады. Асқабақ дәнінде, грек жаңғағында, кешью жаңғағында оның мөлшері көп. Балғын капустадан және асқабақ дәнінен әзірленген салат — артық сәуле сезгіштіктен жақсы қорғаныс. К витамині біздің жанарымыз үшін қажет. Ол капуста құрамында бар. Ашытылған капуста ерекше пайдалы. Капустаны шикі күйінде пайдалану қажет, себебі В витамині жылулық өңдеу барысында ыдырайды. С витамині де жанардың жақсаруына ықпал етеді және ол мүк жидегі мен лимонда, сондай-ақ қарақатта басым болады. Балғын қызанақ пен сәбіз барлық витаминдердің қоймасы болып табылады және олар да жанар үшін пайдалы. Қара жидек көздің өткірлігін жоғарылатады және жанар функцияларын жақсартады. Қол бос уақытты әрекетсіз және белсенді демалысқа (тренажерларда жаттығу, жүзу, велосипедте жүру, жүгіру, теннис, футбол ойнау, шаңғы, аэробика, паркте, орманда серуендеу, экскурсиялар, музыка тыңдау) пайдалану ұсынылады. Жылына екі рет (көктемде және күзде) витамин треапиясы курсын өткізу ұсынылады. Қосымшада берілген практикалық тапсырмаларды, тест тапсырмаларын және дербес жұмыс үшін тапсырмаларды орындаңыз.

Компьютер - оны дұрыс пайдаланбау жарақатқа және басқа да жағымсыз салдарға әкеп соқтыруы мүмкін күрделі құрылғы. Сондықтан құрылғыларды дұрыс пайдалану, сондай-ақ компьютер мен басқа да есептеу техникасымен жұмыс барысында қауіпсіздік техникасын сақтау өте маңызды Дербес компютермен жұмыс барысында еңбекті қорғау жөніндегі оқшауландырылған нұсқаулықтар Ресей Федерациясының Байланыс және ақпараттандыру жөніндегі министрлігінің 02.07.2001 жылғы №16 бұйрығымен бекітілген және Ресей Федерациясының Байланыс қызметкерлерінің бүкілресейлік кәсіподағының 20.04.2001 жылғы №4-380 хатымен келісілген Компютермен жұмыс істеу кезінде еңбекті қорғау бойынша тұрпатты нұсқаулықтың (ТҚН Р-45- 084-01) негізінде жасалуы тиіс. Бұл тұрпатты нұсқаулық қауіпсіздіктің жалпы талаптарын, жұмысты бастау алдындағы, жұмыс барысы мен жұмыс аяқталған кездегі және де апатты жағдайдағы қауіпсіздік талаптарын регламенттейді. Қызметкердің есептеу машиналарымен жұмыс істеу кезіндегі құқықтары мен міндеттеріне ерекше назар аударылған. Одан өзге, Нұсқаулықтың 1- қосымшасында дербес компьютермен еңбек ету қызметінің жұмыс ауысымының ұзақтығы, түрі және санатына байланысты регламенттелген үзілістер уақыты толық көрсетілген. Осы Нұсқаулыққа сәйкес, дербес компьютермен жұмыс істеуге медициналық тексеруден өткен (және осы мамандық бойынша жұмыс істеуге медициналық қарсы көрсетімі жоқ), сондай-ақ еңбек қауіпсіздігі бойынша кіріспе нұсқамадан және жұмыс орнындағы нұсқамадан өткен жасы 16-дан асқан тұлғаларға рұқсат етіледі. Бұндай қызметкерлер жұмыс орнында атқарып жатқан жұмысы бойынша еңбектің қауіпсіз тәсілдеріне оқытудан өтулері тиісті. ЭЕМ-де жұмыс істеу барысында қауіпті және зиянды факторларды азайту немесе алдын алу үшін келесі іс-әрекеттер ретін сақтау қажет:

.2.

7.2.

Дербес компьютермен және басқа да ұйымдастырушылық техникасымен жұмыс істейтін қызметкерге, жұмыс істеу алдында нұсқамалар өткізілу тиісті. Оларды тіркеу үшін кәсіпорында нұсқама жүргізуді тіркеу журналдары ресімделуі тиіс. Нұсқамалардың бес түрлері белгіленген. 2 .

Жұмыс орнындағы алғашқы нұсқама жұмысқа жаңадан қабылданған және де бір бөлімшеден басқа бөлімшеге ауысқан барлық қызметкерлерге жұмыс істеуге алғашқы рет рұқсат беру алдында нұсқаулықтар бойынша өткізіледі. Қарастырылатын мәселелердің тізімі: жұмыс орны туралы жалпы мәліметтер, негізгі зиянды факторлар, электр қауіпсіздігі, жұмыстың қауіпсіз тәсілдері, жеке қорғаныс құралдары, апатты жағдайдағы іс-әрекет. Бұл жұмыс орнындағы журналға тіркеу арқылы жүргізіледі; оқып жатқандар үшін – зертханалық жұмыстар алдында жүргізіледі. астам қауіптілігі жоғары жұмыстар үшін немесе өндірістегі жазатайым оқиғаның нәтижесінде өткізіледі. Жоспардан тыс нұсқаманың көлемі оны өткізу себептеріне байланысты болады. Мақсатты нұсқама бұл жұмыстармен қоса жүргізілетін құжаттарда тіркеледі (мысалы, рұқсат нарядында, рұқсат беру қағазында немесе арнайы журналда). Еңбек қауіпсіздігі бойынша нұсқамадан өткеннен кейін, қызметкер нұсқаманың түріне қарамастан нұсқамаларды тіркеу журналына қол қояды (7.1- сурет). Бұл журналды нұсқаманы өткізген қызметкер толтырады. Жазбалар хронологиялық тәртіппен ұқыпты және анық жазылады. Кәсіпорында нұсқамалардың барлық түрлерін тіркеу үшін бір журнал болуы мүмкін, бірақ әр нұсқаманың өзіне тән ерекшілігі болғандықтан ,журналды парақтарға бөліп жүргізген жөн. Тіркеу журналы байланған, нөмерленген, басшының қолы және кәсіпорынның мөрімен куәландырылуы тиіс. Журналдың бланкілері еңбекті қорғау жөніндегі инженерде немесе бұл міндет бұйрықпен жүктелген маманда сақталады. Нұсқаманы жүргізуге жауапты қызметкер (учаске шебері, цех немесе қызмет бастығы) журналды еңбекті қорғау жөніндегі инженерден (немесе бұл міндет бұйрықпен жүктелген маманнан) алады.

МОНИТОРМЕН        ЖҰМЫС        ІСТЕУ ЕРЕЖЕЛЕРІ Цифрлық ақпаратты өңдеу жөніндегі шебер жұмыс уақытының барлығын іс жүзінде ақпаратты шығару құрылғыларының алдында, соның ішінде монитордың алдында өткізеді. Монитордың мәтін немесе графикалық ақпаратты экранға шығаруға арналғаны және пайдаланушының компьютермен қатынасу процесінде байланыстырып тұратын буын екені баршаға мәлім.

Күні

Нұсқамадан өтушінің тегі, аты, әкесінің аты

Туылған жылы

Жоспардан тыс нұсқама өткізілуінің себебі

Нұсқама өткізушінің

Нұсқамада н өтушінің

Ұйымның атауы

Құрылымдық бөлімшенің атауы

Жұмыс орнындағы нұсқаманы тіркеу

Том

Басталды « »

ж.

7.2-сурет. ЭСТ негізіндегі мониторлар

Мониторлар бірнеше түрге бөлінеді: ЭСТ-мониторлар, СК-мониторлар, плазмалық мониторлар. ХХ ғасырдың телевизорларындағыдай электр-сәулелі түтік (кинескоп) ЭСТ-монтиролардың (7.2-сурет) негізгі конструкциялық элементі болып табылады. ЭСТ мониторлы экранда кескін құрылуының принципін қарастырайық. Электр-сәулелі түтік – бұл шыны колбаның ішіндегі электрон вакуумды аспап, оның түбінде люминоформмен жабылған экран орналасқан, ал қылтасында электрондық зеңбірек орналасқан. Монитордың жұмыс істеуі барысында электрондық зеңбірек қызады, сөйтіп жинақтайтын және ауытқитын орауыштардан өтетін электрондар ағымын қалыптастырады. Өз кезегінде орауыштар электрондар ағымын люминоформмен жабылған экранның нақты нүктесіне бағыттайды. Электрондар ағымы кинескоп экранының бетін «бомбалайды», сөйтіп электрондардың энергиясы люминофор нүктелерін жарқырауға мәжбүрлейді. Люминофордың жарқыраған нүктелерінен монитор экранында кескін қалыптасады. Нүктелердің үш негізгі түсі бар: қызыл, көк, жасыл. Осы түстерді түрлі пропорцияларда араластыру жолымен, экранда түстердің толық палитрасы пайда болады. Қауіпсіздік техникасы ережелерін сақтамаған жағдайда, кинескоптағы жоғары кернеу салдарынан монитор өртеніп кетуі мүмкін. Жылу алмасу монитордың бүйіріндегі тесілген қабырғалары арқылы жүреді, сондықтан оларды жабуға немесе монитордың үстіне қағаз және басқа заттарды қоюға болмайды.

Пайдаланушының денсаулығын сақтау мақсатында келесі шаралар қарастырылған: СК мониторларда (7.3-сурет) басқа принцип – сұйық кристалдардың ерекшеліктері пайдаланылады. Ғалымдардың зерттеулері кристалл секілді кейбір сұйық заттардың тек қана электрмагнитті индукция векторы поляроидтың оптикалық жазықтығына параллельді жарықтың құраушысын ғана өткізе алатынын көрсетті.Бұл заттар сұйық кристалдар атауын алды. Сұйық кристалды дисплейдегі поляризациялық жарық фильтрі екі бөлек жарық толқындарын шығарады да, тек поляризация жазықтығы оның білігіне параллельді толқынды ғана өткізеді. Екінші жарық фильтрінің білігін бірінші фильтрдің білігіне перпендикулярлы болатындай етіп орнатса, жарық өтуді толығымен тоқтатуға болады, яғни дисплей қараңғы болып тұрады. Екінші фильтрдің поляризация білігін айналдырып, яғни жарық фильтрінің білігі арасындағы бұрышты ауыстырып, өткізілетін жарық энергиясының мөлшерін, демек, экран жарықтығын да өзгертуге болады. Үшінші, қосымша сәуле фильтрінде кескіннің әр пикселінде үш ұя бар– қызыл, жасыл және көк нүктелердің әрқайсысын бір-бірден бейнелеуге. Оларды әртүрлі мөлшерде қосқанда, түстер реңкінің үлкен мөлшеріне қол жеткізіледі. Бұл

мониторлар түрінің күмәнсіз артықшылығы – электр энергиясы мен жылу алмасуды төмен мөлшерде тұтыну, жоғарғы жарықтық, қарама-қайшылық, электр магнитті сәулеленудің жоқ болуы. Плазмалық        мониторлардың (7.4-сурет) негізінде ультракүлгін сәулелердің әсеріндегі люминофорлардың жарқырау принципі қолданылады. Бұл принциптің мәні – қатты сиретілген газ ортасында электр разряды кезінде сәулеленудің пайда болуы. Одан әрі электродтар арасында газ молекулаларынан, яғни плазмадан тұратын өткізгіш электр сымы пайда болады. Панель әйнектері бетінің ішкі жағына орналасқан көлденең және тік өткізгіштерге дабыл беріп, басқару схемасы сәйкесінше жолдық және кадрлік жайманы іске асырады. Кескіннің әр элементінің жарықтығы плазма панелінің сәйкес ұясының жарқырау уақытымен белгіленеді: ең жарықтары үнемі жанып тұрады, ал ең қараңғы жерлерінде олар мүлдем жарқырамайды. Плазма панеліндегі кескіннің жарық жерлерінің жарығы бірқалыпты болып тұрады, сондықтан кескін мүлдем жылтылдамайды. Бұл осы технологияның үлкен басымдылығы. Сонымен қатар олар үлкен көлемді экран барысында сапалы кескінді қамтамасыз етеді, энергия тұтынуда үнемді және экран қалындығы азайғандықтан жеңіл. Мониторды дұрыс орнату үшін үстел шетіне струбцинамен бекітілетін және монитордың үстел үстінде орналасуын реттеуге мүмкіндік беретін арнайы жылжымалы тұғыр қолданылады. Оған бір бүйірден емес, тік бұрыштан қарау керек.

Жарықтык пен қарама-қайшылықты қалыпты күйге келтіру керек. Егер монитормен жұмыс істеу барысында пайдаланушы жайсыздық сезінсе, экран кескінінің жарық және қарама-қайшылық параметрлерін дұрыстау керек. Бұны монитордың алдынғы панелінде орналасқан сәйкес батырмаларды таңдау арқылы жасауға болады. Көз жанарын сақтау мақсатында аса көлемді немесе шағын жарықтық пен қарама-қайшылық орнатпауға кеңес беріледі. Операциялық жүйелермен және бағдарламалар терезелерімен жұмыс істеу барысында стандартты түс схемаларын пайдалану, сондай-ақ аса жарық тітіркендіргіш түстерді қолданбау ұсынылады (оларды қолдану жанарға қосымша салмақ түсіреді және тез шаршауға ықпал етеді). ЭСТ-мониторының экраны мен қаңқасынан 0,05 м қашықтықтағы кез келген нүктедегі жұмсақ рентгендік сәулеленудің экспозициялық мөлшерінің қуаты 100 мкР/с аспауы керек; кері жағдайда бұндай мониторда жұмыс істеу адам денсаулығы мен өміріне қауіп төндіреді. Монитор да, басқа техника секілді, күтімді қажет етеді. Сонымен қатар, ол ұқыпты пайдалану мен алдын алу шараларына мұқтаж. Тек сол жағдайда ғана монитор ұзақ мерзім қызмет етіп, оған жұмсалған қаражат шығынының орнын толтыруы мүмкін. Монитор және басқа да визуалды ақпаратты көрсететін құралдарға қалай күтім жасаған дұрыс болады? Біріншіден, суға салынған, оған қоса сода, ацетон, басқа да жуғыш заттарға немесе құрамына спирт қосылған басқа заттарға салынған шүберекпен ешқашан сүртпеңіз, өйткені олардың ықпалы жылтылдауға қарсы жабынға кері әсерін тигізуі мүмкін. Ол көбінесе аталған заттардың барлығы оның үстінде кепкеннен кейін шытынап кетеді. Одан өзге, мониторды қосқан кезде электрондық-сәулелі түтікте бірнеше киловольт жоғарғы кернеу пайда болатынын есте ұстау қажет. Сондықтан компьютер қосылып тұрған кезде оның артқы жағына жанасуға, шаң сүртуге, компьютерде ылғал қолмен жұмыс істеуге тыйым салынады. Бұл талаптардың орындалмауы өкінішті салдарларға әкеп соқтыруы мүмкін.

Клавиатура (7.5. сурет) – бұл компьютердің ең төменгі конфигурациясына кіретін, ақпаратты енгізу құрылғысы. Ол болмаса ДЭЕМ-дегі мәтінді редакциялау мүмкін емес, сондықтан ол ұқыпты пайдалануға лайық.

7.5-сурет. Дербес компьютердің клавиатурасы

Сүйеніш құрылғысы еңіс бұрышын 5-тен – 15°- қа ауыстыруға мүмкіндік береді. Клавиатура және тінтуірмен жұмыс барысында қолдарды дұрыс орналастыру жұмыс қолайлылығын қамтамасыз етеді: шынтақ столдың бетіне параллельді және 90° бұрышпен орналастырылады, білезік бүгілген күйде болмауы тиіс. Клавиатураны үстел шетінен 10... 30 см. қашықтықта орналастырады. Клавиатурадағы клавиштер жеңіл басылуы тиіс, басуға ең төменгі қарсылық 0,25 Н шегінде болуы тиіс. Клавиштерді бар күшпен басудың қажеті жоқ: біріншіден, бұл артық физикалық шығын, екіншіден, бұл құрылғының қызмет мерзімін едәуір қысқартады. Клавиатурада жұмыс істеу барысында тырнақтардың ұзын болмауы тиіс, өйткені олар клавиштердің арасына кіріп кетуі, сөйтіп жарақаттануға ықпал етуі мүмкін. Клавиатураға ауыр заттар қоюға болмайды, клавиштерді карандашпен, қаламмен немесе өзге заттармен баспаған орынды. Клавиатураны арнайы спиртті салфеткамен жиірек сүртіп тұрған дұрыс. Осылайша, біріншіден, клавиштердегі кір тазарады, екіншіден, осы клавиатурамен жұмыс істейтін басқа пайдаланушыларға түрлі тектегі бактериялар мен микроорганизмдерді тасымалдау мүмкіндігі жойылады. Одан басқа, клавиатураның үстінде карандаштардың ұшын шығаруға, қағаз қиюға, құжаттардан қағаз түйреуіштерін алуға болмайды, өйткені ұсақ металл заттардың, қиқымдардың, қағаз жапырақтарының немесе сұйықтың клавиштердің арасына түсіп кетуі мүмкін. Егер сұйық клавиатураға түссе, компьютерді дереу сөндіру қажет. Содан кейін сұйық ағып кетуі үшін, клавиатураны аудару және кептіру керек. Кезең-кезеңмен клавиатураны шаңнан тазарту қажет. Ол үшін шаңсорғышты немесе көлемі шағын қалыпты бояу шашағын пайдалануға болады. Егер біршама уақыт барысында компьютерде жұмыс істемеу жоспарланып отырса, клавиатураны қаппен немесе полиэтилен пленкамен жауып қойған дұрыс.

Жүйелік блок — компьютердің басты элементі. Оның жұмысына қажет дұрыс жағдайларды қамтамасыз ету қажет: құрылғы, электрмен жабдықтау, қызмет көрсету және профилактикалық жұмыстар. Ресейде электр желісіндегі кернеу қатты толқуы мүмкін екені белгілі, электр желісіндегі 50 Гц барысындағы нақты мәнде белгіленген 220 В — өте сирек құбылыс. ДЭЕМ үшін кернеудің өзгерістері, радиожиілік кедергілері қажетсіз құбылыстар болып табылады. Олар, әсіресе, қатты дискінің жұмысына ғана емес, сондай-ақ басқа құрылғылардың жұмысына да теріс ықпал етуі мүмкін. Сондықтан жабдықты сақтау мақсатында жүйелік блокты және түкпірлік құрылғыларды желілік фильтрлер немесе үздіксіз қоректендіру көздері арқылы қосу ұсынылады. Үздіксіз қоректендіру көздері немесе UPS (Unіnterruptіble Power Supply) деп аталатын құрылғы барынша сенімді қорғанысты іске асырады (7.6, сурет), олар қатаң тұрақты кернеуді қамтамасыз етеді және электр қорегі өшірілген жағдайда, компьютерге 5 минуттен бірнеше сағатқа дейін жұмыс істеу мүмкіндігін береді (құрылғы қуатына байланысты).

Отсутствует перевод данного абзаца

Фильтрдің қорғау класы неғұрлым жоғары болса, сипаттамасы да соғұрлым жақсы болады. Мысалы, фильтрлердің сипаттамаларының бірі — жұтылатын жарқыл энергиясының деңгейі. Базалық қорғаныс деңгейілі фильтрлерде бұл көрсеткіш 960 Дж аспайды, ал кәсіби қорғаныс деңгейлі үлгілерде — 2 500 Дж. Жерге тұйықталған розеткаларға қосылған жағдайда ғана фильтрлер тиімді болып табылады.

SF-5es желілік фильтрінің техникалық сипаттамасы

Кернеуді шектеу табалдырығы

Желілік фильтрдің корпусында термо ажыратқыштың түймесі бар. Мүмкін жүктеме артқан жағдайда, ол өткізгіштерді қатты қызудан құтқару үшін тізбекті ажыратады. Артық жүктеме көзі жойылғаннан кейін түймені корпусқа батыру жеткілікті, сонда фильтр қайтадан жұмыс жағдайына енеді. Фильтрлер электр желісіне қосылып тұрғанын және қорғаныс схемасы тиісті қалыпта екенін хабарлайтын индикатормен жабдықталады. Қорғаныстың қандай құралы жақсы? Бұл пайдаланушының таңдауы. ДЭЕМ-де басты болып табылатын жүйелік блок кедергілерден сенімді қорғалуы тиіс. Жүйелік блоктың орнатылу ережелерін қарастырайық. Жүйелік блокты ол соққылар мен вибрацияларға ұшырамайтындай етіп орналастыру қажет (7.8-сурет). Жүйелік блокқа принтерді қоюға болмайды, өйткені оның жұмысы барысында пайда болатын вибрациялар компьютерге зиян келтіруі мүмкін. Жүйелік блокты басқа құрылғылармен жалғайтын кабельдерді тек өшірулі күйде ғана қосу және суыру қажет. Компьютерді қатаң ретпен қосу және өшіру қажет, өйткені жүйелік блокты компьютер жиынтығына кіретін құрылғылардың ішінен ең соңында қосады, және бірінші

қылып өшіреді. Бұл реттілік жүйелік блоктың ішіндегі қатты

дискілерді, аналық платаны басқа құрылғыларды қосу барысында пайда болатын кернеу шайқалуларынан қорғау үшін қажет. Кезең-кезеңмен жүйелік блокты шаңнан тазартуды жүргізу қажет. Ол үшін жүйелік блокты ашады және тұрмыстық шаңсорғыштың көмегімен шаңды алып тастайды. Бұл ережелердің орындалмауының жалғыз себебі компьютерде орнатылған кепілдемелік қызмет көрсету пломбаларының болуы мүмкін, мұндай жағдайда бұл процедураны орындау үшін кепілдеме орталығының мамандарына жүгіну қажет. Компьютердің жұмыс барысында монитор корпустарына, жүйелік блок және клавиатураға бағытталған статикалық электрдің токтары аталған жабдықтарға жанасу барысында разрядқа әкеп соқтыруы мүмкін. Олар адамға үлкен қауіп тудырмайды, алайда компьютерді істен шығаруы мүмкін. Статикалық электр токтарының шамасын төмендету үшін ауаны жергілікті және жалпы ылғалдау пайдаланылады, еденді антистатикалық қанықпамен жабу пайдаланылады. Одан өзге, компьютерлер бар жайларда шылым шегуге болмайды. Егер осы ережелер сақталса, техника ұқыпты пайдаланылса және профилактикалық жұмыстар мезгілімін орындалса, жабдықтың қызмет уақытын ұзартуға және оны жөндеуге жұмсалатын қаржыны үнемдеуге болады.

ПРИНТЕРЛЕРДІ ЖӘНЕ БАСҚА БАСЫП ШЫҒАРУ ҚҰРЫЛҒЫЛАРЫН

Дербес компьютерде жұмыс істеу тек клавиатурадан ақпарат енгізуді ғана емес, оны форматтауды, редакциялауды және электрондық тасымалдаушыларда сақтауды, сондай-ақ оны қағазға шығаруды да қарастырады. Құжаттарды және басқа ақпаратты басып шығару принтер секілді құрылғылардың көмегімен іске асырылады. Қағазының көлемі А3 форматынан асатын үлкен форматты түрлі таблицалар, кестелер мен кескіндерді плоттерлерден шығарған дұрыс.

Принтерлер

Матрицалық принтерлерде (7.9-сурет) кескін электр магниттермен іске қосылатын инелер жиынтығынан тұратын баспа қалпақшамен қалыптастырылады. Қалпақша көп рет парақ бетімен көлденең қозғалады, мұның барысында инелер

қажет сәтте қағазға бояу жолақ арқылы соғып, нүкетелерден кескін қалыптастырады.

Принтердің жұмыс механизмін 1964 жылы японияның SeіkoEpson корпорациясы ойлап шығарған. Қазіргі кезде мұндай принтерлерге сұраныс төмен. Матрицалық принтерлердің негізгі кемшілігі төмен жылдамдық және шудың жоғарғы деңгейі болып табылады. Бұл шу тарсылдатқыш инелер мен басқа механикалық бөліктердің болуы есебінен пайда болады. Оның деңгейі 65 дБ жетуі мүмкін, ұзақ ықпал барысында адамның жай-күйіне теріс әсер етуі ықтимал. Сондықтан матрицалық принтер ДЭЕМ пайдаланушының жұмыс орынына жақын орналаспауы тиіс. Мұндай құрылғының жеке жайда орналастырылғаны немесе шуды жұтып қоятын қалқалармен оқшауландырылғаны дұрыс. Әсіресе, аса көп ақпарат басып шығарылатын жағдайда бұл аса маңызды. Бүріккіш принтерлердің (7.10. сурет) кең таралуы басып шығарудың жоғары сапасымен және графикалық кескіндерді орындау барысындағы қимыл жылдамдығымен түсіндіріледі.

Бүріккіш принтерлердің жұмыс принципі қағаздағы бедер компьютерден бұйрық бойынша керек сәтте автоматты түрде арнайы сиялардың микротамшыларымен орындалатындығында. Кейбір үлгілердегі сиялардың құны принтердің құнынан бірнеше есе артық болуы мүмкін. Сапасы төменірек сияларда пайдалану, біріншіден, басып шығарылған кескіннің сапасына елеулі әсер етеді, екіншіден, құрылғының қызметін қысқартуға да ықпал етіп және оның сынуының себебі болуы мүмкін, бұл жағдай құрылғыны жөндетуге едәуір қаржылық шығынды талап ететін болады. Сондықтан шығыс материалдарына мұндай экономия қосымша қаржылық салынымдарға ұрындыруы мүмкін.

Лазерлік принтерлер (7.11-сурет) бүріккіш принтерлерге лайықты бәсекелестікті құрады. Бірінші лазерлік принтер 1971 жылы «Xerox» корпорациясында ойлап шығарылған. Мұндай принтерлер ақ-қара түсті басуды да, сондай-ақ сапалы түрлі-түсті басуды да қамтамасыз етеді. Алайда түрлі-түсті принтерлердің құны ақ-қара түсті принтерлердің құнынан жоғары болады. Бұл үрдіс лазерлік басып шығару үшін пайдаланылатын шығыс материалдарының жоғарғы өнімділігімен және құнының төменділігімен, тонер мен барабандарды ауыстырудан ғана тұратын принтерлерге техникалық қызмет көрсетудің қарапайымдылығымен шаттандырылған. Лазерлік принтерлермен жұмыстың негізінде жатқан технологияның принципі ксерография принципіне ұқсайды. Фотобарабанның жоғарғы жағынан статикалық заряд бірқалыпты бөлінеді, осыдан соң компьютерден бұйрық бойынша сәуле диодты лазер керек жерлерден бұл зарядты алып тастайды — сол арқылы фотобарабанның беті біркелкі емес электрленеді, сөйтіп жасырын кескін пайда болады. Тонер фотобарабан бетінің разрядталған учаскелеріне тартылады. Бұдан кейін фотобарабан қағаз бетімен сырғып өтеді, сол арқылы тонердің барабаннан қағазға көшірілуі іске асырылады. Бұдан соң қағаз термиялық бекіту блогы арқылы өтеді, мұнда 180 °С –қа жуық температура ықпалымен тонердің бекітілуі жүреді. Сонымен бір мезетте фотобарабан тонердің қалдықтарынан тазарады және тазарту торабында разрядталады.

-сурет. Көп функциялы құрылғы

Қаізргі кезде көп функциялы құрылғы (КФҚ) кеңінен таралып отыр, оларда принтер, сканер, көшіру аппараты мен телефон функциялары біріктірілген (7.12. сурет). Мұндай бірлестік техникалық жағынан тиімді және жұмыста қолайлы. Басып шығару құрылғыларымен жұмыс барысындағы қауіпсіздік техникасының негізгі талаптарын қарастырайық. Фотобарабанның мерзімінен бұрын тозуының алдын алу үшін лазерлік принтерлерде тиісті сападағы қағазды пайдалану ұсынылады, өйткені мұндай принтерлердің үлгілері өте талғампаз. Қалыңдығы 180 °С төмен емес қағазды таңдаған дұрыс. Ақ, бірақ жұқа қағазды пайдалану оның мыжылуына әкеп соқтыруы мүмкін. Алайда қалыңдығы жақсы қағаз пайдаланылса, ол бәрібір мыжылса, оны аса күш салмай, ұқыптылықпен суырып алу, одан кейін тұрып қалған қағаздың толық алынғанына және принтерде тіпті ұсақ бөлшектері де қалмағанына көз жеткізу қажет. Егер тұрып қалған қағазды толық алып тастау мүмкін болмаса, онда бұл ақауды жою үшін сервистік орталыққа жүгіну керек. Одан өзге, фотобарабанның жоғарғы бетіне қолмен немесе қандай да болмасын заттармен жанасуға болмайды, өйткені бұл басып шығарылатын кескіннің бұдан арғы сапасына әсер етуі мүмкін. Егер принтерде профилактикалық жұмыстар жүргізу жосапрланған болса, онда құрылғының электрлік қорегін ажыратып тастау керек. Барлық принтер түрлерінің үстіндегі кареткалардың қорғаныс қақпақтарын картриджді ауыстыру үшін принтер басып шығаруды орындамаған және орындауға

дайындалмаған жағдайда ғана көтеруге болады. Кейбір принтерлердің конструкциясы қағаз беруді блоктамайды, соның нәтижесінде принтердің қозғалыс үстіндегі немесе қызған элементтерінен жарақат алуға болады. Картридждерді ауыстыру барысында өте ұқыпты болу қажет, әсіресе, он минут бұрын осы принтерде құжаттарды басып шығару жүргізілген болса. Тонерді қағазға бекіту барысында жоғарғы температура пайдаланылатын болғандықтан, қыздыру элементтерімен кездейсоқ жанасу күюге әкеп соқтыруы мүмкін. Лазерлік принтерлермен жұмыс барысында төнерді иіскеу тыныс жолдары ауруларының белгілері пайда болуына әкеп соқтыруы мүмкін, сондықтан картридждерді дербес бөлшектеу ұсынылмайды. Кескінді сәуле сезімталдықты барабанда қалыптастыру үшін адамның көзіне көрінбейтін лазерлік сәуле пайдаланылады. Тіпті көрінбейтін, тік немесе тойтарылған лазерлік сәуле көзге түскен жағдайда жанарға зақым келтіруі мүмкін. Лазерлік принтерлерде жұмыс барысында жайдың ауасындағы озон, азот тотығы, көміртегі тотығы құрамы ұлғаяды, трихлорэтан, изооктан, толуол, бензол, ксилол, сондай-ақ кадмий мен селеннің газқұрамды бірлестіктері секілді зиянды заттардың бөлінуі мүмкін, сондықтан лазерлік принтер тұрған жайды жиірек желдеткен жөн. Мамандардың кеңесіне құлақ асып, лазерлік принтерлерді үздіксіз қорек көздеріне қоспаған дұрыс, себебі принтердің тұтынатын қуаты басып шығару кезінде қорек көзі есептелген стандартты дербес компьютер қуатынан едәуір асады.

Басып шығару құрылғыларымен жұмыс барысында келесі талаптарды сақтау қажет. Құрылғының желдеткіш тесіктерін жаппау қажет, өйткені олар табиғи желдетуді іске асырады, яғни, құрылғының қызып кетуінің алдын алады. Жабдықты қосуды тек дұрыс тұйықталған электрқорегі розеткаларына ғана іске асыру қажет. Бұл мақсат үшін жалпы желідегі жүйелі өшіп, жанатын фотокөшіргіш құрылығылары немесе кондиционерлері бар розеткаларды пайдаланбаған дұрыс. Картридждерді принтерлерден тыс сақтауға болмайды. Картридждерді суырып алу барысында басып шығарғыш қақпақшасы кеуіп кетуі мүмкін, бұл әрі қарай басып шығарудың мүмкін болмауына әкеп соқтырады. Лазерлік және бүріккіш принтерді компьютерлермен бір жайда орналастыруға болады. Мұндай құрылғыларды арнайы сөре- тұғырларда орналастырған дұрыс.

-сурет. Картридждерді қоректендіру барысындағы қорғаныс құралдары

Басып шығару құрылғысын желдету, жұмыс жасау және қызмет көрсету үшін жеткілікті орын қалатындай етіп орналастыру қажет. Конидиционерден шығатын ауаның суық ағынының ықпалы құрылғының жұмысына теріс ықпал етуі мүмкін. Жарыққа сезімтал компоненттердің зақымдануын болдырмау мақсатында, құрылғыларды жылу көзінің жанына немесе тік күн сәулесінің астына орналастыруға болмайды. Ақпаратты қағазға шығару құрылғысының, басқа да көшіру- көбейту техникасы секілді, ол қандай қымбат тұрмасын, бірқатар кемшіліктері бар. Үлгісі мен бағалық қатарына қарамастан, олардың бірі тонердің бояғыш заттарында болсын, сондай-ақ техниканың өзінде болсын, зиянды заттардың болуы.

көшіргіш техникада фоторецепторлық барабандарды жабу үшін пайдаланылады. Барабандардың беті жоғары әлеуетпен зарядталуы барысында газдың бөлінуі (булану) болады, ол тамақтың тітіркенуінің, құсудың, тері тітіркенуінің, риниттің себебі болуы мүмкін.

Көміртегі тотығы тонердің құрамына кіреді және кескінді бекіту барысында бөлінеді. Ауаның үлкен шоғырлануы барысында ол бас ауыруын, әлсіздік, ұйқышылдық, тамыр соғысы жиіленуін, жүктіліктің асқынуын туындатады.

Азот тотығы озон секілді, коротрондардағы жоғары вольтты разрядтар барысында пайда болады. Ол адамға көміртегі оксиді іспеттес әсер етеді. Тонердің адам ағзасына әсерін қарастырайық. Тонер полимерлер, көміртегі, темір тотығының қосындысынан тұрады. Тонердің құрамы әр түрлі, онда канцерогенді заттардың болуы мүмкін. Адам денсаулығына зияндылық деңгейі бойынша тонерді көмірдің шаңымен салыстыруға болады.

Ол        тыныс        органдарына        ықпал        етеді,        көздің        шырышты қабықшасының, жұтқыншақтың, терінің тітіркенуін туындатады. Тонермен жұмыс барысында, әсіресе, картридждерді қоректендіру барысында, ерекше сақтық шараларын сақтаған орынды. Жайларда сорғылар, желдету жүйелері орнатылуы, ал қызметкердің қорғаныс құралдары, мысалы, респиратор мен қолғаптар болуы тиіс (7.13. сурет).

Егер компьютерге графикалық кескін немесе бірнеше бет баспа мәтінді енгізу қажет болса, сканерді ештеңе ауыстыра алмайды. Қол және планшеттік сканерлер бар. Планшеттік сканерлер (7.14. сурет) сыртқы түрімен көшіру аппараттарын еске салады. Шығыс кескін шыныға салынады, қақпағы жабылады, содан кейін оптикалық жүйемен түпнұсқа кескіні өңделеді және жарық сезгіш жартылай өткізгіш элементке беріледі. Аналогтық-цифрлық қайта құрушы дабылды цифрлық нысанға қайта құрады. Бұл өте жылдам және ыңғайлы тәсіл. Сканерлер ақ-қара түсті, сондай-ақ түрлі-түсті режимдегі ақпаратты да таниды. Қол сканерімен (7.15. сурет) оператор өзі түпнұсқа бойынша жүргізуі тиіс, артынша арнайы бағдарламалық қамтамасыз етудің көмегімен дабыл өңделеді. Көшіру функциялары бар көптеген заманауи көпфункциялы құрылғылар сканерлегіш модульмен қосылған бүріккіш немесе лазерлік принтерден тұрады. (7.14, 7.15. суреттерді қараңыз). Алайда классикалық көшіру аппараты лазерлік принтер негізіндегі көшіргіштен біршама ерекшеленеді. Негізгі өзгешелігі кескінді жарық сезгіш барабанда қалыптастыру тәсілінде: лазердің орнына көшіру аппараттарында жоғары вольтті коронирлеу пайдаланылады. Бұл тәсіл ауадағы озон мен азот тотығының едәуір жоғары шоғырлануын шарттандырады. Көшіру аппаратымен жұмыс істейтін адамға ықпал ететін барлық басқа зиянды факторлар лазерлік принтердегі ықпалдарға ұқсас. Алайда қалыпты офистік принтерлерден өзгешелігі көшіру аппараттары әдетте барынша жоғары өнімділікке ие, яғни, көшіру аппаратының жұмыс барысында бөлетін зиянды заттары да едәуір жоғары. Қызметкердің денсаулығын қорғау мақсатында, көшіру

техникасымен жұмыс істеуге арналған өндірістік жайларға қойылатын талаптарға оларды қүрастыру және жасақтау барысында немқұрайды қарауға болмайды:

Мұндай құрылғыларда жұмыс істейтін қызметкерлерге қауіпсіздік техникасы ережелерін сақтау қажет және еңбек уақыты мен демалыс уақыты туралы ұмытпау, кәсіптік аурулардың алдын алу және мезгілімен анықтау үшін дер кезінде медициналық тексерулерден өтіп тұру қажет..

7.8.

Цифрлық дабылдарды өңдеуге қабілетті жаңа технологиялар енгізу тұтыну нарығында цифрлық дабылдарды өңдеуге қабілетті цифрлық фото және бейне камералардың пайда болуына ықпал етті. ( 7.16. сурет).

7.16-сурет. Цифрлық камералар

7.17. сурет. Фототехникаға күтім жасау құралдары Енді оларсыз графикалық кескін немесе клип жасау мүмкін емес. Олардағы кескін флеш- жадыға немесе дискке жазылады, содан соң компьютерге көшіріледі және қаралады, монитор экранында редакцияланады. Мұндай техника ұқыпты қарауды талап етеді. Бейне камераны пайдаланғанда қолдарыңызды әрқашан таза және құрғақ ұстауға тырысыңыз. Бұл құрылғылар тек құрғақ жайларда ғана емес, олардан тысқары да пайдаланылатындықтан, камераның оны ауа райы қолайсыздығынан және механикалық ықпалдан қорғайтын қабы болуы тиіс. Егер камераға ылғал тисе және ішіне кіріп кетсе, оны дереу сөндіріңіз, аккумуляторын шешіңіз, камераның құрғақ орамал немесе салфеткамен (микрофибралық салфетканы пайдаланған дұрыс) сүртіңіз. Егер камера ұзақ мерзім пайдаланылмаса, оны шаң мен кірден тазартып, аккумуляторын шешу, камера мен объективті қақпақпен жабу қажет. Аккумулятор толық зарядталған күйі қалмауы тиіс — оны кезең-кезеңмен зарядтап тұру қажет. Фототехниканы жайда бөлме температурасы және қалыпты ылғалдылық жағдайында сақтайды. Камераның батареялардың жанында немесе тік күн сәулеснің астында жатуына жол берсеңіз. Электрмагниттік өрістер оған теріс ықпал етеді. Қиын қол жететін жерлер, мысалы, жады картасы қойылатын слот, мақта таяқшаларымен немесе түгі жоқ салфетканың бұрышымен тазартылады. Қазіргі кезде оптиканы және камераның корпусын тазарту үшін арнайы жиынтықтар сатылады (7.17. сурет).

7.9.

Цифрлық ақпаратты өңдеу жөніндегі шебер тек ақпаратты жасау, форматтау және редакциялаудың тиімді әдістері мен тәсілдерін меңгеріп қана қоймай, сонымен қатар, бұл ақпаратты түрлі тасымалдаушыларды сақтай білуі тиіс. Соңғы жылдары бұл құрылғылардың дамуында күрт секіріс болып өтті. Компьютерлік техника нарығы ақпаратты сақтау үшін — компакт-дискілерден бастап, алынатын қатты дискілерге дейінгі түрлі құрылғылар ұсынып отыр (7.18. сурет). Ақпаратты магниттік тасымалдаушыларға жазу магниттік қабат учаскелерін магниттеу жолымен іске асырылатынын ескере отырып, мұндай құрылғыларды пайдалану барысында ұқыпты болу қажет. Біріншіден, мұндай құрылғылардың басты «жауы» шаң мен физикалық ықпал. Сәйкесінше, құрылғыларды пайдалану мерзімін ұзарту үшін, бұл факторларды ең төменгі деңгейге жеткізуге тырысу қажет. Екіншіден, оларды майыстыруға, сондай-ақ механикалық салмақ салуға болмайды. Дискеттер мен компакт-дискілердің беттеріне саусақтарды тигізбеген дұрыс.

Сондай-ақ ақпаратты сақтау құралдарын магниттік өрістердің ықпалына түсіруге болмайды, себебі бұл тасымалдаушының магниттелген құрылымының бұзылуына әкеп соқтыруы мүмкін, яғни, оларда сақталатын ақпараттың жоғалуы болмай қалмайды. Одан өзге, ақпарат жинақтаушыларды тікелей күн сәуелелері түсуден қорғалған орында сақтаған және жылу мен ылғал ықпалынан қорғаған дұрыс. Тасымалдаушыларды арнайы ораулар немесе қаптарда сақтау қажет. 1,2. қосымшаларда берілген практикалық тапсырмалар мен дербес жұмыс үшін тапсырмаларды орындаңыз.

регламенттеледі?

Қауіпсіздік техникасын сақтау ережелері және еңбекті қорғау нормаларын сақтау қызметкерлердің жарақаттануының алдын алуға және оларды болдырмауға мүмкіндік береді. Алайда қандай да бір себеппен жарақат алынған болса, ауырпалық деңгейіне қарамастан зардап шеккен адамға алғашқы (дәрігерге дейінгі) көмек көрсету керек. Зардап шеккен адамға алғашқы көмекті, әдетте, оның жанындағылар көрсетеді. Олардың міндеті білікті медициналық қызметкер келгенге дейін адамның азабын жеңілдету және жарақаттың мүмкін қауіпті салдарларының алдын алу болып табылады. Іс-әрекеттер жеделдігінің ерекше маңызы бар. Жылдам және білікті орындалған алғашқы көмек көп жағдайда адамның денсаулығы мен өмірін сақтауға ықпал етеді. Жарақат сипатына байланысты алғашқы көмек шаралары келесідей болуы мүмкін: жарақатты өңдеу және оны таңу, жасанды дем жасау, жанып жатқан киімді сөндіру, жүректің тікелей емес массажы, ауыруды басатын дәрілік құралдарды қолдану және т.б. Алғашқы көмек көрсетудің түрлі нұсқаларын және жұмыс орнында болуы тиіс дәрі қобдишасының түрлі нұсқаларын қарастырайық.

Дәрі қобдишасы

Алғашқы дәрігерлік көмекке дейінгі дәрі қобдишасының жиынтығы: бинттерден (енсіз және жалпақ), стерильді таңғыштардан, марлядан, мақтадан, қан тоқтататын жгуттан, жабысқақ пластырьдан, термометрден, қайшыдан, йодтан, мүсәтірлі спирттен (аммиак

ерітіндісі), бор қышқылынан, валидолдан, валериана тұнбасы немесе экстрактынан, натрий гидрокарбонаттан, марганецтен, сутегі тотығынан, белсендірілген көмірден, ауыруды басатын және қызуды төмендететін құралдан (аспирин немесе оның эквиваленті), антисептиктен (сұйық және жақпа май), гипотермиялық (суытатын пакет), өлшегіш стаканнан тұруы тиіс. 01.01.2012 жылдан бастап Ресей Федерациясы Әлеуметтік даму министрлігінің «Қызметкерлерге алғашқы көмек көрсету үшін аптека қобдишаларын медициналық міндеттегі бұйымдармен жинақтауға талаптарды бекіту туралы» 05.03.2011 жылғы № 169н бұйрығы күшіне енді. Бұл құжатта мемлекеттік стандарттарға сәйкес келетін, дәрігерге дейінгі көмек көрсету үшін қажет құралдардың толық нақты тізбегі берілген.

Күйіктердің неден пайда болғанына байланысты, олар:

Күйіктер төрт деңгейлі болады — жеңіл қызарудан бастап, терінің кең учаскелерінің жансыздануына дейін.

Терінің зақымдану тереңдігі бойынша күйіктер төрт деңгейге бөлінеді: Күю барысында қандай әрекеттер қабылдау қажет? Егер адамның үстіндегі киімі жанса, онда құтқарушының жасайтын бірінші әрекеті, — оны сөндіру немесе жылдам шешіп алу. Жанып жатқан киіммен жүгіруге болмайды, өйткені жүгіру барысындағы қосымша ауаның үрлеуі жалынды одан әрі ұлғайтады. Күйген учаскелерді қолмен ұстауға, жараға жабысқан материалдарды алуға, теріде пайда болған желқабықтарды кесуге немесе тесуге, жараға жақпа май, май жағуға болмайды. Зақымдалған тері учаскелерін 10... 15 минут барысында суық су ағысының астында ұстауға болады — осы процесс барысында күйген учаскенің суынуы және ауыру сезімдерін төмендету жүреді. Күйген жараға құрғақ стерильді таңғыш салу және дәрігерге жүгіну қажет. Өзін-өзі емдеу жұмыс қабілетін жоғалтуға ықпал ететін байыпты салдарларға әкеп соғатыны есіңізде болсын. Егер химиялық күйік алынған болса, мысалы қышқылмен, онда зақымдалған учаскені ағын судың үлкен көлемімен жуады. Одан кейін, мысалы көз күйігі барысында, оларға бір-екі тамшы сульфацил натрий тамызылады, ал тері күйген жағдайда зақымдалған учаскеге әдеттегі ас содасын себеді.

8.3.

Электр тогының әсерінен зардап шеккен адамға дәрігерге дейінгі көмек оны токтың ықпалынан босатудан тұрады. Құтқарушыда (жағдайға байланысты) бірнеше нұсқа бар: жабдықты өшіру, электр желісін токтан айыру, ал егер ондай мүмкіндік болмаса —кабельді шауып тастау. Бұл әрекеттерді іске асыру барысында өз қауіпсіздігі туралы ұмытуға болмайды, яғни, зардап шеккен адамды құтқару барысында өзі қорғаныс құралдарын немесе ток өткізбейтін материалдарды (құрғақ мата, ағаш, резеңке қолғап) қолдануы қажет. Көмек зардап шеккен адамның жай-күйіне байланысты болады. Алайда зардап шеккен адамның есі бүтін болған жағдайда және ол жай-күйі жақсы деп сендіргеннің өзінде де, білікті медициналық көмекке жүгіну қажет. Бәрінен бұрын зардап шеккен адамның есі бар немесе жоқ екенін анықтау керек. Егер адам тірі болса, онда оның тынысы мен ұйқы күре тамырының соғысы байқалады. Одан өзге, көз қарашығы сәулелік тітіркендіргішке әсерде болады (бұл жағдайда қарашығы тарылады). Егер зардап шеккен адамның есі бар болса, оның тыныштығын қамтамасыз ету, жылыту және ыстық сусын беру қажет. Егер терісінің күйген учаскелері болса, онда оларға стерильді таңғыштар салады. Зардап шеккен адамды оған сол орында көмек көрсету мүмкін болмаған немесе бұл орын зардап шеккен адамның өзі үшін де, оған көмек көрсетуші адамдар үшін де қауіпті болған жағдайда ғана басқа жерге ауыстыруға болады. Зардап шеккен адамды шешіндірмеген дұрыс — өйткені уақыт жоғалады. Зардап шеккен адамның есі болмаған жағдайда, оған мүсәтір спиртін иіскету, бетіне суық су себелеу қажет. Егер ол құсса, басын жанына қарай бұру керек. Зардап шеккен адам есін жинағанда, оған 15...20 тамшы валерьянка немесе жылы тәтті шәй беру керек. Бұл шараларды көрсеткен соң, зардап шеккен адамның қозғалысын шектеу және оған толық тыныштықты қамтамасыз ету қажет. Егер адам өте сирек тыныстап, бірақ тамыр соғысы болса, онда бірден жасанды тыныс жасау керек. Жасанды тыныстың мәні ағзадағы газ алмасуын қамтамасыз етуден, яғни, зардап шеккен адамның қанын оттегімен қанықтыруды қамтамасыз етіп, қанынан көмірқышқыл газын алып тастаудан тұрады. Жасанды тыныс мидың тыныс орталығына рефлектрлік әсер ете отырып, зардап шеккен адамның жай-күйіне жағымды ықпал етеді және сол арқылы зардап шеккен адам тынысының қалпына келуіне ықпал етеді. Жасанды тыныс тәсілдерінің бірі — «Каллистов бойынша»: зардап шеккен адам арқасына, құтқарушы — оған бетпе-бет жатады. Арқасына, жауырын саласына, сүлгі орамал салынады, оның ұштары

қолтық астынан алдыға қарай өткізіледі. Құтқарушы зардап шеккен адамның денесін өзіне қарай көтереді, нәтижесінде көкірек қуысы кеңиді, сөйтіп дем алу пайда болады; жіберген кезде – дем шығарылады. Егер қабырғалардың сынуы болмаса, қарама-қарсы көрсетіштер жоқ. Егер зардап шеккен адамның тынысы мен тамыр соғысы болмаса, бұл оның ми қан айналымы нашарлағанын білдіреді, көз қарашықтары кеңиді, терісі көгереді. Бұл жағдайда жасанды тыныс және жүректің тікелей емес массажын жасау керек. Зардап шеккен адамды бұл процедураға дайындау үшін желкесінің астына бір қолдың алақанын салып, ал екіншісімен маңдайын зардап шегушінің иегі мойнымен бір сызықта болғанға дейін басып, басын барынша шалқайту қажет. Бастың бұл жағдайында тіл көмейге кіру жолынан аулақтайды, әдетте ауыз ашылады, сөйтіп өкпеге еркін ауа жолы қамтамасыз етіледі. Қол жеткізілген қалыпты сақтау үшін, жауырынның астына оралған киімнен жасалған білікше қою керек. Содан кейін саусақтармен ауыз қуысын зерттеу қажет, егер онда сілекей болса, оны қол астында бар матамен және осымен бір мезетте бар болған жағдайда, тіс протездерін де алып тастау керек. Қол тәсілдерінің ішінен «ауызба ауыз» жасанды тыныс тәсілі жиі қолданылады: көмек көрсетуші зардап шеккеннің өкпесіне оның мұрыны немесе аузы арқылы ауаны үрлейді. Ауаны үрлеуді марля, қол   орамалы арқылы  жасайды.                Бұл жағдайда ересек адамның өкпесіне үрленетін ауа көлемі басқа тәсілдердегі жағдайларға қарағанда, бірнеше рет артық болады. Бұл тәсіл барысында зардап шеккен адамның органдарын зақымдау қаупі болмайды . (8.1-сурет). Дайындық операциялары аяқталысымен, көмек көрсетуші терең тыныс алады, содан кейін бар күшімен зардап шеккен адамның ауызына        ауаны        үрлейді.        Бұл        жағдайда        саусақтарымен        оның мұрынын қысады. Содан кейін көмек көрсетуші зардап шеккен адамның ауызы мен мұрынын босатып, артқа қарай шегінеді, сөйтіп жаңадан тыныс алады. Бұл кезеңде зардап шегушінің ауызы төмен

түседі және енжар дем шығару жүреді.

Егер ауа үрлеп кіргізгеннен соң зардап шегушінің ауызы түзелмесе, бұл тыныс жолдарының ауа өткізбейтінін білдіреді. Мұндай жағдайда зардап шегушінің төменгі жағын алға қарай жылжыту қажет, ол үшін көмек көрсетуші әр қолының төрт саусағын төменгі жақтың бұрыштарының артқы жағына қоюы тиіс, сөйтіп, бас бармағымен оның шетін тіреп, алдыңғы жақты төменгі тістері алдыңғы жоғарғы тістерінің алдында тұратындай етіп жылжытуы қажет. Зардап шеккен адамның ауызын жақтары қарысып қалуына байланысты, аша алмайтын жағдайлар болады. Онда жасанды тынысты ауаны мұрынына үрлеу барысында зардап шегушінің мұрынын жауып, «ауыздан мұрынға» тәсілімен жүргізген дұрыс.

Көмек көрсете отырып, мына ұсынымдарды ұстану қажет: ересек адамға үрлеуді шұғыл жасау қажет, минутына 10— 12 рет; жасанды тынысты терең дербес тыныс алу қалпына келгенге дейін жасау керек. Бұдан бұрынырақ айтылғандай, егер тыныс пен тамыр соғысы болмаса, көмек көрсету барысында жасанды тыныспен қатар жүректің тікелей емес немесе сыртқы массажы жасалады — көкірек қуысының алдыңғы жағына ырғақты басу (8.2-сурет). Нәтижесінде жүрек төс сүйегі мен омыртқа арасында қысылады және өз қуыстарынан қанды итеріп шығарады. Басуды тоқтатқаннан кейін кеуде торы мен жүрек жазылады, жүрек тамырлардан түсетін қанмен толады. Мұндай массаждың мақсаты — ағзадағы қан айналымын жасанды қолдау және жүректің қалыпты табиғи қысқаруларын қалпына келтіру.

8.2-сурет. Жүректің тікелей емес массажы

Жүректің тікелей емес массажы барысында күре тамырларда пайда болатын қан қысымы үлкен мәнге жетеді — 80... 100 мм. және қан зардап шеккен адамның барлық органдары мен талшықтарына түсу үшін жеткілікті болады. Бұл ағзаның жүрек массажы және жасанды тыныс жасалып жатқан барлық уақыт барысындағы өмірін сақтайды. Жүректің тікелей емес массажын дұрыс орындау үшін зардап шеккен адамды қатты жерге арқасымен жатқызу, оның кеудесін ашып, киімінің тынысын тарылтатын заттарын ағыту қажет. Одан кейін құтқарушы зардап шегушінің қандай да бір жағынан тұрып, оның үстінен еңкеюге мүмкіндік беретін қалыппен орналасуы тиіс. Басу орнын анықтап (ол төс сүйегінің жұмсақ шетінен шамамен екі саусақ жоғары болуы тиіс), құтқарушы оған бір қолының алақанының төменгі жағын қоюы қажет, содан кейін жоғарғы қолының үстінен тік бұрышпен екіншісін қоюы, сөйтіп денесінің барлық корпусын еңкейтімен көмектесу арқылы зардап шегушінің көкірек қуысын басуы тиіс. Көмек көрсетушінің білегі мен қолының білек сүйектері барынша жазылулы болуы тиіс. Екі қолының саусақтары бірге қосулы болуы және зардап шегушінің көкірек қуысына жанаспауы тиіс. Көкірек сүйегінің төменгі бөлігі 3...4 см. төмен жылжитындай

етіп, тез дүмпумен басу қажет. Басу барысында күшті көкірек сүйегінің барынша жылжымалы төменгі бөлігіне шоғырландыру қажет. Көкірек сүйегін және төменгі қабырғалардың шетін баспаңыз

Көкірек сүйегін дүмпуді жеткілікті қан ағысын жасау үшін, шамамен секундына бір рет немесе жиірек қайталау керек. Жылдам дүмпуден кейін қолдардың қалпы шамамен 0,5 секунд барысында өзгермеуі тиіс. Одан кейін шамалы тіктеліп және кеуде сүйегінен ажыратпай, қолдарды босаңсыту керек. Егер екі адам көмек көрсететін болса, олардың бірі жасанды тыныс, ал екіншісі — жүрек массажын жасауы тиіс. Егер көмек көрсетушінің көмекшісі болмаса, сөйтіп жасанды тыныс пен жүректің сыртқы массажын жалғыз жасайтын болса, онда көрсетілген операцияларды келесі тәртіпте кезекпен жасауы қажет: зардап шегушінің аузына немесе мұрнына екі терең үрлеуден кейін, көмек көрсетуші 15 рет көкірек қуысын басады, содан кейін қайтадан екі терең үрлеуді жасайды және жүрек массажы үшін 15 басуды қайталады. Сыртқы жүрек массажының тиімділігі - төс сүйегін әрбір басқан сайын, ұйқы күре тамырының соғысы байқалады. Тамыр соғысын анықтау үшін мойынның үстіңгі жағын ұйқы күре тамыры анықталғанға дейін сипалап іздейді. Массаж тиімділігінің басқа белгілері - көз қарашығының тарылуы, зардап шегушінің дербес тыныс алуының пайда болуы, тері көгеруінің және көрінетіні сілекейлі қабықшалардың азаюы болып табылады. Ағза жандануының басқа белгілері (дербес тыныстау, көз қарашықтарының тарылуы, зардап шегушінің аяқ-қолын қимылдатуға тырысуы және т.б. ) пайда болуы барысында тамыр соғысының ұзақ уақыт болмауы, жүрек фибрилляциясының белгісі болып табылады. Бұл жағдайда зардап шегушіге дәрігер келгенге дейін көмек көрсетуді жалғастыру қажет.

8.4.

Зардап шеккен адамның талып қалу жағдайы есінен танумен сипатталады. Талып қалу қатты қорқу, қан ағу, қатты ауыру нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Адамның беті әрқашан бозара бастайды. Бұл жағдайда зардап шегушіні мүмкіндігінше аяғы бас деңгейінен жоғары болатындай етіп, жастықсыз арқасына жатқызу қажет. Зардап шегушінің жағасын, белдігін және киімінің басқа тығыз бөліктерін ағыту керек. Зардап шегушінің қолдарын, аяқтарын, арқасын, кеудесін одеколонмен, спиртпен немесе құрамында спирт бар басқа сұйықпен уқалап сүрту қажет. Уқалап сүрткеннен кейін зардап шегушіні жақсылап қымтап жауып, маңдайына ыстық сумен суланған мата қою, мүсәтір спиртін иіскету керек. Зардап шегушіні мұндай күйде орнын ауыстыруға, көтеруге, отырғызуға, сондай-ақ басына мұз немесе суық сумен суланған мата қоюға болмайды.

8.5.

Егер адам қапырық жайда немесе аптапта есінен танып қалса, онда әрқашан да оның беті қызарады. Бұл жағдайда зардап шегушіні көлеңкеге немесе салқын жайға көтеріп апарып, басының астына киімнен орап жасалған білікше қойып жатқызу, денесін суық сумен сүрту, маңдайына суық сумен суланған сүлгі немесе мата қойып, мүсәтір спиртін иіскету керек. Оны күннің астында немесе қапырық жайда қалдыруға болмайды, басы аяғымен бір деңгейде болатындай етіп жатқызу, басына жылы зат қою керек. Бұл жағдайдағы көмек талып қалғандағы көмек іспеттес; негізгі айырмашылығы талып қалғанда адамды жылытатын шаралар жасайды, ал жылу немесе күн тию барысында, керісінше, салқындатады.

8.6.

Аздап қан кеткен жағдайда, мысалы саусақ кесіп алған жағдайда, жараны қолмен ұстауға болмайды. Оны сумен шайып жуу, бинтті йод тамшыларымен сулап, жараға қою және таңып тастау керек.

Мұндай жағдайларда бактерицидті жабысқақ пластырьды пайдаланған өте дұрыс. Осындай шаралар инфекция тарауының алдын алуға көмектеседі. Күре тамырдан қан кеткен жағдайда, жгутты пайдаланған дұрыс болады. Оны төсем салмай, жалаңаш аяқ-қолдың басына тікелей салуға болмайтынын есте ұстау қажет. Салар алдында жараның шетін йод тұнбасымен сүрту қажет, жгутты жарадан жоғарырақ 2 сағаттан аспайтын мерзімге салады.Одан соң зардап шегушіні емдеу мекемесіне жеткізу қажет. Ішкі қан ағысы барысында медициналық мекеме жағдайындағы білікті маманның көмегі қажет. Мұрыннан қан кеткен жағдайда, басты шалқайтуға және сіңбіруге болмайды. Кеңсіріктің үсітне суық компресс қойып, ал мұрынның ішіне кез келген мұрын іші қан тамырын тарылтатын құралға батырылған мақта турундасын қою керек. Егер қан ағуы тоқтамаса, білікті медициналық көмекке жүгіну қажет.

Жүрек маңы ауырған жағдайда: отыру немесе жату, валидол немесе нитроглицерин таблеткасын тілдің астына салу қажет. Кез келген еңбекті доғарып, толық тыныштық қамтамасыз ету керек. Сондай-ақ сумен араластырылған жеңіл седативті құралдың 25...30 тамшысын қабылдауға болады. Бас қатты ауырған жағдайда: адамды отырғызу немесе жатқызу, оған ауыруды басатын, ұйықтататын құрамы жоқ құрал (анальгетик, спазмолитик) беру қажет. Басына қыздырғыш қоюға, ұйықтататын дәрі, сондай-ақ транквилизаторлар қабылдауға болмайды

Жұмсақ ет жараланған кезде гипотермиялық пакет немесе сумен суытылған мата қойып, жоғары қабатын суытады. Қатты ауырған жағдайда кез келген анальгетикті қабылдауға болады. Егер аяқ-қол зақымданса, оларды тыныш жағдайда ұстау және қалпын бекіту қажет. Қолды орамалға іледі, буынды таңғышпен немесе шина салып бекітеді. Шинаны қол астындағы материалдан: тақтай, фанера, сызғыштан әзірлеуге болады. Шина сынған сүйектер мен буындарды сынық орнынан жоғары және төмен бекітуі тиіс.

Иық немесе сан сынған жағдайда үш буын, ал қалған жағдайларда Егер сынық ашық болса, онда жараны йодпен өңдеп, таңғыш салу қажет. Ауыр жағдайларда, мысалы қабырғалар сыну барысында, ең бастысы — тығыз таңып тастау арқылы, көкірек қуысының жылжуын азайту қажет; бұл жағдайда зардап шегуші «отыру» қалпында болуы тиіс. Сіңір созылған жағдайда, бірінші кезекте, жарақаттанған аяқ- қолды бинттердің, шиналардың, қол асты құралдарының көмегімен бекіту, ал содан кейін жарақаттанған аяқ-қолдың тыныштығын қамтамасыз ету қажет. Егер мүмкіндік болса, жарақат орнына суық затты қою, содан кейін, әрине, білікті медициналық көмекке жүгіну қажет.

8.9.

Түрлі өнімдер мен заттар улану көздері болуы мүмкін. Ағзаның тамақпен, қышқылдармен, химиялық улармен, дәрілермен улануы нәтижесінде, құсық, әлсіздік, асқазан ауруы, кейде диарея пайда болады. Егер тамақтан улану сезігі болса, онда суды көп ішу және жасанды құсық шақыру, ал содан кейін кез келген адсорбент (мысалы, белсендірілген көмір) қабылдау керек. Шығарынды газдармен улану барысында келесі симптомдар: бастың айналуы, құлақтың шулауы, терінің түсі ал қызыл болуы байқалады. Зардап шегушіге таза ауа ағынын қамтамасыз ету және мүсәтір спиртін иіскету керек. Ауыр жағдайларда адамның тіршілік әрекетін қалпына келтіру шараларын қабылдау қажет. Алғашқы көмек көрсетілгеннен кейін диагнозын анықтау және дер кезінде медициналық көмек алу үшін медициналық мекемеге жүгіну қажет.

1.3. қосымшада берілген тәжірибелік және тест тапсырмаларын орындаңыз.

1.

Дәрі қобдишасы не үшін қажет? Дәрі қобдишаларының қандай типтері бар? 2.

Дәрі қобдишасы қандай құралдармен жабдықталуы тиіс? 3.

Күйік деген не? Күйіктің қандай түрлері бар? 4.

Электрмен зақымдану барысындағы көмек неден тұрады? 5.

Жасанды тыныс пен жүректің тікелей емес массажының мәні неде?

Қорытынды

ДЭЕМ пайдаланушылар саны үздіксіз өсу үстінде. Сонымен бір мезетте ДЭЕМ-де жұмыс істеушілердің денсаулығы үшін қауіп мүмкіндігі барған сайын айқындала түсуде. Компьютермен жұмыс істеген кезде жанар, сүйену-қозғалу, жүйке-психологиялық жүйелер және әйелдердің репродуктивтік функциясы қатерге душар болады. Одан өзге, электронды сәулелі түтік негізіндегі мониторларды пайдалану ауадағы оң және теріс зарядталған иондардың арасындағы тепе-теңдікті бұзуға ықпал етеді. Компьютерлерде және басқа есептеу техникасында жұмыс істейтін персонал санитарлық нормалар мен ережелер негізінде әзірленген нұсқаудың талаптарын орындауға, техниканы орынды және дұрыс пайдалануды іске асыруға, еңбектің қауіпсіз әдістері мен тәсілдерін пайдалануға, сондай-ақ демалыс уақыты туралы ұмытпауға және өзінің денсаулығына қамқорлық жасауға міндетті. Компьютермен жұмыс барысында электростатикалық өрістер, электр магниттік сәулелендіру, көздің шаршауы, электр тогымен зақымдану қаупі, өрт қауіптілігі зиянды және қауіпті факторлар болып табылады. Апатты жағдайларда (электр энергиясы сөндірілген, өрт, түтін иісі пайда болған жағдайда) жабдық дереу желіден ажыратылуы тиіс. Қауіпсіздік техникасы және еңбекті қорғау ережелерін сақтау жабдық қызметінің мерзімін ұзартуға мүмкіндік береді, сондай-ақ цифрлық ақпаратты өңдеу жөніндегі шебердің денсаулығын сақтауға ықпал етеді. Қауіпсіздік техникасы ережелерін сақтау ғана өндірістік жарақаттану мен кәсіптік аурулардан сақтану мүмкіндігін бермейді. Қызметкердің өзі денсаулығына қамқорлық жасауы тиіс — бұл жұмыс қабілетінің деңгейіне ғана оң ықпал етіп қоймай, сонымен қатар, кәсіпкерлік аурулардың деңгейін де қысқартады. Енгізіліп отырған мемлекеттік жобалар мен бағдарламалар халықтың денсаулығын, өмір және білім деңгейін сақтауға ықпал етеді, сол арқылы оның денсаулығына қамқорлық жасайды. .

Әлемде компьютерлік техникаға ең қатаң талаптар Швецияда

қойылады — онда адам денсаулығына сәуелелендірудің барлық түрлерінің барынша толық ықпалы зерттелген. Еуропалық одақ елдері ЕО біртұтас стандартын жасау барысында шведтік ТСО 92 нормаларын бағдарлық негізге алған. Бейне мониторлардан сәулеленуге Ресейлік талаптар әзірше ТСО 92-дей қатаң емес, алайда Ресей Мемлекеттік стандартының таяудағы жоспарларында — қауіпсіздік «планкасын» шведтік деңгейге дейін көтеру белгіленген.

1.

«Еңбек жағдайлары» кестесін толтырыңыз.

Жол берілетін

Зиянды

Қауіпті

2.

«Өндірістік факторлардың жіктелуі» кестесіндегі бос ұяларды толтырыңыз .

Химиялық

Патогенді микроорганизмдер және тіршілік әрекеті өнімдері

Жүйелік-психикалық артық жүктемелер, физикалық артық жүктемелер

1.

Сізді кәсіпорын қызметкері және жазатайым оқиғаның куәсі болдыңыз деп болжайық. Өз әрекеттеріңізді сипаттаңыз. 2. Сізді кәсіпорын қызметкері және сіз еңбекті қорғау саласындағы бұзушылықтар туралы білдіңіз деп болжайық. Өз әрекеттеріңізді сипаттаңыз.

1.

Сәулелену түрі, оның адамға ықпалы, барынша мүмкін мәндері, сәулеленуден қорғаныс шаралары белгіленген «Сәулелену түрлері» кестесін жасаңыз. 2. Өзіңіздің оқу кабинетіңіздегі ішкі ахуалға зерттеу  жүргізіңіз және есепті кесте түрінде ресімдеңіз.

1. «Өртсөндіргіштердің жіктегіші» кестесін жасаңыз, онда: өртсөндіргіштің маркасын, затының типін, ағыстың қашықтығын, қолдану саласын көрсетіңіз. 2. Оқу кабинетінде орнатылған өртсөндіргіштің карточкасын жасаңыз. Өртсөндіргіштің карточкасында оның маркасын, затының типін, ағыстың қашықтығын, қолдану саласын, соңғы толтырылған күнін және келесі тексерілетін күнін көрсетіңіз Соңында: өртсөндіргіштің түрі нақты кабинет үшін дұрыс таңдап алынған ба деген қорытынды жасаңыз. Өз жауабыңызды негіздеңіз. 3. Цифрлық ақпаратты өңдеу жөніндегі шебердің жұмыс орынында өрт пайда болуы мүмкін себептерінің тізбесін жасаңыз. 4. Цифрлық ақпаратты өңдеу жөніндегі шебердің жұмыс орнынан, оқу кабинетінен өрт жағдайында эвакуациялау жоспарын жасаңыз және ресімдеңіз. 5. Сіз жұмыс орнындағы жанудың куәсі болғаныңызды елестетіңіз. Өз әрекеттеріңізді сипаттаңыз.

1.

«Электр тогымен зақымданудан қорғаныс құралдары» схемасын жасаңыз. 2. Плакаттың типі, түсі, мәтіні, тағайындалуы белгіленген «Электр қауіпсіздігі жөніндегі плакаттар жіктемесі» кестесін құрыңыз.

1.

ДЭЕМ орнатылуы тиіс жайдың схемасы берілген (П.1, а-сурет). Схема түрінде цифрлық ақпаратты өңдеу жөніндегі шебер үшін өте жақсы жұмыс бейнелеңіз. Схеманың жанына осы жұмыс орнында пайдаланылатын жабдықтың тізбесін орналастырыңыз. 2.

ДЭЕМ орнатылуы тиіс жайдың схемасы берілген (П.1,  б сурет) . Осы жайдағы жасанды жарық көздері қалай орналастырылуы тиіс екенін көрсетіңіз. Өз пікіріңізді негіздеңіз.

Компьютермен жұмыс істеу барысында монитор экранынан теріс бұрылып, түрегеліп тұрып немесе отырып орындалатын көз үшін жаттығулар кешенін жасау қажет. Көз гимнастикасы, сондай-ақ жанарды үнемі жаттықтыру жанарды сақтау және жақсарту үшін ғана үлкен рөл атқарып қоймайды, сонымен қатар, көптеген көз ауруларының профилактикасы, оның ішінде алыстан көрмеушілік үшін де маңызы зор. Көз гимнастикасын күніне екі реттен сирек жасамау қажет.

Көз үшін жаттығулар кешені

Цифрлық ақпаратты өңдеу жөніндегі шебер қызметінің ерекше түрі, жұмыс күні процесіндегі бір жағдайдағы қалып және аз қозғалу адамның барлық ағзасына теріс ықпал етеді. Теріс факторларды азайту үшін оны күн сайын қолдану жекелеген органдарға және бүтіндей барлық ағзаға оң ықпал ететін жаттығулар кешенін орындау ұсынылады. Бұдан әрі қарай ми қан айналымының күшеюіне, оның қарқындылығын жоғарылатуға және ой қызметін жеңілдетуге, сондай-ақ иықтардың, қолдардың және т.б. бұлшықтарының кернеуін алып тастауға

ықпал ететін жаттығулар кешені беріліп отыр.

Миды қанмен жабдықтауды күшейту үшін жаттығулар

«Бір» санына сол қолды артқа, оң қолды жоғары артқа сілтеу. «Екі» санына» — қарсы сілетулермен қолдардың қалыпын ауыстыру. Сілтеулерді қолдарды артқа қарай жұлқумен аяқтау керек. бес реттен кем емес баяу қарқынмен қайталау. Жаттығуды бес реттен кем емес баяу қарқынмен қайталау.

Иық белдеуінің және қолдардың шаршауын алып тастау үшін жаттығулар кешені

Денеден және аяқтардан шаршауды алып тастау үшін жаттығулар кешені «Төрт, бес, алтыға» — екінші жаққа қарай қимылдар жасау. «Жеті, сегізге» — босаңсу, қолдарды төмен түсіріп, саусақтарды сілкілеу. Төрт реттен кем емес қайталау. Жаттығу орташа қарқынмен орындалады.

1.

Жабдық профилактикасы үшін арнайы құралдарды пайдалана  отырып, келесі құрылғылар үшін профилактикалық шаралар жүргізіңіз: 2.

Плакаттарды (немесе бюллетеньдерді) жасаңыз және ресімдеңіз

2-қосымша

Өз бетімен атқаратын жұмыс үшін тапсырмалар

Рефераттардың тақырыптары

Хабарландырулардың тақырыптары

Зерттеулердің тақырыптары

Мультимедиялы таныстыру рәсімі бар рефераттардың тақырыптары.

Статистикалық есеп Ғаламтор жүйесі материалдары негізінде кәсіпорындар мен ұйымдарда болған өрт саны бойынша статистикалық есеп жасап, оның ішінде себептері мен келтірілген зиян мөлшерін көрсетіңіз.

Хабарландырулардың тақырыптары

Зерттеулер тақырыптары

Хабарландырулар тақырыптары.

Зерттеулер тақырыптары

Хабарландырулар тақырыптары

Тест тапсырмалары

Тесттің сұрақтарына жауап беріп, теориялық материалды меңгеру деңгейін тексеріңіз.

а) РФ Қылмыстық кодексі; б) РФ Азаматтық кодексі; в) РФ Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы кодексі; г) РФ Конституциясы болып табылады.

г) кәсіпорынның немесе ұйымның еңбекті қорғау жөніндегі инженеріне жүктелген.

а) мемлекеттік қадағалау органдарына дербес жүгінуге; б) мемлекеттік қадағалау органдарына жазбаша жүгінуге; в) кәсіптік одақтарға жеке және жазбаша жүгінуге;

г) әскери қызметті алмастыратын баламалы азаматтық қызмет; д) төтенше жағдайлар барысында орындалатын жұмыс;

б)        жұмысқа қабылдау барысындағы сынақ мерзімі; в)        жұмыс орыны;

Тестке кілтті (4-қосымша) пайдалана отырып, өзіңізді тексеріңіз. Әрбір дұрыс жауап үшін өзіңізге 1 балл; дұрыс емес жауап үшін — 0 балл есептеңіз. Барлық баллдарды қосыңыз. Егер сіз: 10 балл алсаңыз— сіз тестті «үздік» орындадыңыз; 8 немесе 9 балл - сіз тесті жақсы орындадыңыз;

6 немесе 7 балл — сіз тесті «қанағаттанарлық » орындадыңыз;; 5   және   одан   төмен   балл   —   баға        «қанағаттанарлықсыз». Материалды тағы қайталап оқыңыз және тесттен қайтадан өтіңіз.

өрттің        алдын        алуға бағытталған ұйымдастыру және техникалық шаралар кешені жүйесімен қамтамасыз етіледі.

1. Сызды жайлар

2. Химиялық белсенді

3. Ыстық жайлар

c) Салыстырмалы ылғалдылық 75 %-дан астам а) қоршаған орта температурасы төмендеген жағдайда; б) ауа ылғалдығы артқанда; в) қоршаған орта температурасы жоғарылаған жағдайда; г) ауа ылғалдығы төмендегенде іске қосылады. а) өрт сөндіргіш, балта, күрек және қызыл түске боялған шелек; б) өрт сөндіргіш, балта, ырғақ, күрек және қызыл түске боялған шелек;

г) сулы-эмульсиялы.

Тестке кілтті (4-қосымша). пайдалана отырып, өзіңізді тексеріңіз. Әрбір дұрыс жауап үшін өзіңізге 1 балл; дұрыс емес жауап үшін — 0 балл есептеңіз. Барлық баллдарды қосыңыз. Егер сіз: 10 балл алсаңыз— сіз тесті «үздік» орындадыңыз; 8 немесе 9 балл - сіз тесті жақсы орындадыңыз;

6 немесе 7 балл — сіз тесті «қанағаттанарлық » орындадыңыз;; 5   және   одан   төмен   балл   —   баға        «қанағаттанарлықсыз». Материалды тағы қайталап оқыңыз және тесттен қайтадан өтіңіз.

а) жерге тұйықтау және нөлдеу; б) диэлектрикалық қолғаптар мен тұғырықтар алу; в) ток жүретін желілерді қоршау;

г)   диэлектрикалық        резеңке        кілемшелер        мен        калоштар жатпайды. Тестке кілтті (4-қосымша) пайдалана отырып, өзіңізді тексеріңіз. Әрбір дұрыс жауап үшін өзіңізге 1 балл; дұрыс емес жауап үшін — 0 балл есептеңіз. Барлық баллдарды қосыңыз. Егер сіз: 10 балл алсаңыз— сіз тесті «үздік» орындадыңыз; 8 немесе 9 балл - сіз тесті жақсы орындадыңыз;

6 немесе 7 балл — сіз тесті «қанағаттанарлық » орындадыңыз;; 5   және   одан   төмен   балл   —   баға        «қанағаттанарлықсыз». Материалды тағы қайталап оқыңыз және тесті қайтадан өтіңіз.

а) столдың биіктігі 680... 800 мм шегінде; б) өткір бұрыштар мен шеттері болуы;

в) күліңгір немесе жартылай күліңгір; г) аяқ үшін кеңістік.

Тестке кілтті (4-қосымша) пайдалана отырып, өзіңізді тексеріңіз. Әрбір дұрыс жауап үшін өзіңізге 1 балл; дұрыс емес жауап үшін — 0 балл есептеңіз. Барлық баллдарды қосыңыз. Егер сіз: 10 балл алсаңыз— сіз тесті «үздік» орындадыңыз; 8 немесе 9 балл - сіз тестті жақсы орындадыңыз;

6 немесе 7 балл — сіз тестті «қанағаттанарлық » орындадыңыз;; 5   және   одан   төмен   балл   —   баға        «қанағаттанарлықсыз». Материалды тағы қайталап оқыңыз және тестті қайтадан өтіңіз.

а) қызмет беруші мен қызметкерлерге еңбек қауіпсіздігі мәселелері бойынша кеңес беру;

г) өндірістік жарақаттанудың алдын алу жөніндегі профилактикалық жұмысты жетілдіру. а) жұмыс істеп жатқан адамдарды қауіпті өндірістік факторлардың ықпалынан қорғайтын ұйымдастырушылық және техникалық шаралардың жүйесі; б) зиянды өндірістік факторлардың қызметкерлерге ықпалының алдын алуға бағытталған санитарлық-техникалық шаралар; в) қызметкерлердің өмірі мен денсаулығын қамтамасыз етуге бағытталған заңнамалық актілер жиынтығы..

аталады .

1. Физикалық a)

2. Химиялық

жоғары деңгейі 3. Психофизиологиялық

Компьютерлер адамға қандай әсерлер жасайды: а) шаршау және жұмыс қабілетінің төмендеуі; б) сәулеленудің белгілі мөлшері;

в) көз гимнастикасын жасау. а) 01 номеріне қоңырау шалып, өрттің басталғанын хабарлау; б) 112 номеріне қоңырау шалып, адресті, ненің жанып

жатқанын, қоңырау шалушының тегін хабарлау; в) 01 номеріне қоңырау шалып, адресті, ненің жанып жатқанын, қоңырау шалушының тегін хабарлау; г) 02 номеріне қоңырау шалып, адресті, ненің жанып жатқанын, қоңырау шалушының тегін хабарлау қажет.

б) 31 күнтізбелік ұзақтықты еңбек демалысы; в) мерзімнен тыс жұмыстарға тарту;

б) еңбек құқығының заңдық нормаларынан тұрады

б) статикалық электрдің жоғарылатылған деңгейі; в)  электромагниттік        сәулелендірулердің        жоғарылатылған деңгейі;

г) химяилық белсенді заттардың жоғарылатылған деңгейі; д) ауаның жоғарылатылған иондалуы.

а) жұмыс істейтін адамдарды қауіпті өндірістік факторлар ықпалынан сақтандыратын ұйымдастырушылық және техникалық шаралар мен құралдар жүйесі; б) зиянды өндірістік факторлардың қызметкерлерге ықпалының алдын алуға бағытталған санитарлық-техникалық шаралар; в) қызметкерлердің өмірі мен денсаулығын қамтамасыз етуге бағытталған заңнамалық актілердің жиынтығы. 1.

Психикалық жарақаттар а)

күйіктер; 2.

Механикалық жарақаттар б)

буын шығуы; 3.

Термиялық жарақаттар в) үсу

г)

депрессиялар;

д) шайқалулар;

е) соғылулар;

ж) созылулар;

қызметкердің еңбекке қабілеттілігінен уақытша немесе тұрақты айрылуына әкеп соқтырған өндірістегі барлық жазатайым

жағдайлар, егер олар:

а) жұмыс күні ішінде ұйым аумағында немесе одан тысқары жерде (белгіленген үзілістерді қоса алғанда), сондай-ақ демалыс және мереке күндері үстеме жұмыс орындау барысында;

д)        қызметкер еңбек демалысында болған жағдайда тергеледі және есепке алуға жатады. бұл

еңбек жағдайларының жай-күйі.

3-нұсқа

а) белгіленген тапсырманы орындауға мүмкіндік бермейтін сыртқы ықпал; б) белгілі жағдайларда қызметкерге ықпалы кәсіптік ауруды туындатуы немесе ұрпағының денсаулығының бұзылуына әкеп соқтыруы мүмкін орта мен еңбек процесінің факторы; в) өндірістік ортаның жүктелген функцияларды орындалуын қиындататын факторлар. 4.

Психикалық жарақаттар и)

күйіктер; 5.

Механикалық жарақаттар к)

буын шығуы; 6.

Термиялық жарақаттар л) үсу

м)

депрессиялар;

н) шайқалулар;

о) соғылулар;

п) созылулар;

р) невроздар а) егер оларды ескермесе, онда апат, соқтығыс немесе жарақаттану мүмкіндігі артады;

б) олардың ешқандай өзара байлынысы жоқ; в) персоналды кәсіби іріктеу адамды оның жеке қасиеттеріне толық келетін жұмыс орынына таңдап алу мүмкіндігін береді?

а) жалпы; б)

ұжымдық

1. Физикалық а)

2.

Химиялық б)

3. Психофизиологиялық в)

4. Биогиялық г)

шарттандырылған факторлар а)

физикалық; б)

механикалы; химиялық; в)

термиялық; г)

бар жарақаттары; д)

электр жарақаттары болып бөлінеді. а)

есту қабілеті нашарлауын; б)

визуалдық ақпаратты қабылдауы бұзылуын; в)

аштық сезімін; г)

еңбек өнімділігінің төмендеуін; д)

түсті қабылдау жылдамдығының төмендеуін туындатады 1.

Электролиттік а)

2.

Термиялық б)

3.

Механикалық в)

Көздің шырышты қабықшаларының 4.

Биологиялық г)

электродинамикалық әсер нәтижесінде ағза терілерінің ыдырауы, жыртылуы; 5.

Сәулелік д)

қанның бұзылуы және оның физика- химиялық құрамының бұзылуы.

жасыл — жұмыстың қалыпты режимін білдіреді; көк — ;

. а) жұмыс істейтін адамдарды қауіпті өндірістік факторлар ықпалынан сақтандыратын ұйымдастырушылық және техникалық шаралар мен құралдар жүйесі; б) зиянды өндірістік факторлардың қызметкерлерге ықпалының алдын алуға бағытталған санитарлық-техникалық шаралар; в) қызметкерлердің өмірі мен денсаулығын қамтамасыз етуге бағытталған заңнамалық актілердің жиынтығы.

4-нұсқа

а) жұмыс күні ішінде ұйым аумағында немесе одан тысқары жерде (белгіленген үзілістерді қоса алғанда), сондай-ақ демалыс және мереке күндері үстеме жұмыс орындау барысында;

г)  қызметкерді        зіл-зала        салдарларын        жоюға        тарту        болған жағдайда; д)        қызметкер еңбек демалысында болған жағдайда тіркеледі және есепке алуға жатады.

°С-тан аспауы тиіс. 6.

Электролиттік е)

7.

Термиялық ж)

8.

Механикалық з)

Көздің шырышты қабықшаларының 9.

Биологиялық и)

электродинамикалық әсер нәтижесінде ағза терілерінің ыдырауы, жыртылуы; 10.

Сәулелік к)

а) заңдарды сақтамағаны үшін жазалау өлшемін белгілейді

в) зиянды өтеу мәселелерін қарайды.

Тестке кілтті (4-қосымша) пайдалана отырып, өзіңізді тексеріңіз. Әрбір дұрыс жауап үшін өзіңізге 1 балл; дұрыс емес жауап үшін — 0 балл есептеңіз. Барлық баллдарды қосыңыз.

Егер сіз: 14...15 балл алсаңыз— сіз тестті «үздік» орындадыңыз; 12 немесе 13 балл - сіз тестті жақсы орындадыңыз;

10 немесе 11 балл — сіз тестті «қанағаттанарлық» орындадыңыз; 9 және одан төмен балл — баға «қанағаттанарлықсыз». Материалды тағы қайталап оқыңыз және тесттен қайтадан өтіңіз.

4-қосымша

Тесттің кілті (5 -тарау)

г ;

а ;

б ;

в ;

Тесттің кілті (6- тарау)

в;

а;

б;

а;

а;

Қорытынды тесттің кілті

в ;

а;

3 — в;

в ;

: 1 — а

; 2 — в

; 3 — б ;

в ;

а ;

а;

1— г,

3 —

а, в;

б;

д;

1— г , е

; 2 — б , д , е , ж

; 3 — а , в ;

а ;

1— б; 2 — а;

3 — г; 4 — в;

а, д

1 — д;

2 — б; 3 — г; 4 — а;

5 — в;

а , д ;

д ;

1 — д

; 2 — б

; 3 — г

; 4 — а

; 5 — в .

а;

13: 1 — а

; 2 — в

; 3 — б ;

ӘДЕБИЕТ тізімі

Ғаламтор көздері

Мазмұны

Алғысөз        3

Зиянды факторлар мен қауіпсіздік деңгейі болуы бойынша жайлардың санаттары        59

ТАРАУ. Электр қауіпсіздігі        63 Электр        тогымен        зақымданудан ескертетін құралдар. Плакаттар. Плакаттардың типтері        67

Электр        тогымен        зақымданудан        қорғаныс        құралдары

Груманова Любовь Валерьевна, Писарева Виктория Олеговна Компьютерлік технологиялар саласындағы еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасы

Оқулық

№ 102117040 басылым. Басып шығаруға 13.01.2016 қол қойылған. Формат 60 х 90/16. Гарнитура «Балтика». Офсеттік баспасөз. Офсеттік қағаз № 1.

Тел./факс: (495) 648-05-07, 616-00-29. 25.05.2015.жылғы № РОСС RU. АЕ51. Н 16679 санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды Ульянов Баспа үйінде басып шығарылған.