— Бұлар қайда барады? — деген сұрауға:

— Ойдағы Сибанға! — деп жауап берді білетіндер.

— Неге?

— Тірісіне сәлем береді, өлгеніне бата оқиды...

— Сендер сонау Түрікпен аулына барып, Рахметтің үйіне түсіңдер, — деді ол.

— Е, Рахметі несі?! Сіңірі шыққан кедей бізге несін береді? — деп Кәсен наразылық білдірген болып еді:

— Басқарушылардың бөлуі осылай, мен оны бұза алмаймын басқа бос үй жоқ, — деді де даяшы кетіп қалды. «Рахметтің үйі» дегені сыртынан ішіндегі адамдарын санап алатын қырық - құрау, кішірек қарақұрым отау екен. Қара сақалды, ұзын арық денелі Рахмет, үйінің қасына атымызды тоқтатқан бізді, үйінен шыға, құрметпен қарсы алды. Үйіне кіргізген қонағына ол жай-күйін айта кеп, «қолдағы барым осы ғана еді» деп бір текешігін сойды. Аяғы құрттап, ауыл маңында ғана оттаумен күнелткен бұл текешік көкежасық арық екен. Дегенмен үй иесінің ықласына риза болған Кәсен, басқа ешқайда бармай сол үйге қонды. Балаға қызығы — думан. Ол күнгі думан осы ауылдың ауқатты адамы — Ботпай үйінің, маңында болып жатыр. Біздің ауылдық ауқатты адамдары осы ақ үйдің ішінде. Олардың самбырлай сөйлесіп, саңқылдай күлгендері, кигіз үйдің іші түгіл сыртына да кең жайылып, түнгі тымық далада алыстан естіліп тұр. Ботпай үйінің қазаны да, әрине, Рахметтің қазанынан әлдеқайда кең, сойыстығы да әлдеқайда семіз... Сондықтан сорпа-суын ішкісі келгендер жерошағының басында. Балалардың да көпшілігі сол маңайда ойнайды, өйткені, қазан түсірілген соң, олар үйдегі «үлкендердің бармағын жалап, ет асайды...». Мен де сол балалардың ойынына қосылдым. Міне, ет іс пісті. Буы бұрқыраған қойдың семіз етін қазаннан үлкен ожаумен сүзіп алған әйелдер, үлкендігі кішігірім науадай ағаш астауларға салып жатыр... Астауды жағалай кейі ағаш, кейі жез үлкен табақтар да қойылып қалды... Табақ жасап үйренген ептілер қылпылдаған өткір бәкілерімен табақ-табаққа мүшелерді бөліп те үлгерді... Тағы бір епті жігіттер ет салынған табақтарды қолдарына көтеріп, бірінің артынан бірі тізбектеле, қонақтар отырған үйлерге қарай жөнеле берісті... Әлгі бір кездегі у-шу енді бәсеңдей қалды. Жұрттың аузы майлы етте... Жетімдіктің бір көрінетін жері осындайда. Әкесі, шешесі, ағасы бар балалар мұндайда топтың арасына кіріп кетеді де, майлы еті бар жіліктерді ұстап жей бастайды, жілік берер жақыны жоқ жетімдер әркімге бір жаутаңдайды. Көңілі түскен біреу есіркеп ет бермесе, олар бұл үйден құрауыз шығады. Майлы ет толған табақтар Ботпайдың үйіне бірінің артынан бірі кіргенде, табақшыларға араласа үйге кірген бір топ баламен араласып, мен де кірдім. Менімен қатар тұрған балалардың әрқайсысына не әке, не шешесі, «әй, пәленшежан, мә» деп жіліктерді ұстатып жатыр. Мен әркімдерге жаутаң-жаутаң қараймын, мені шақырарлық ешкім жоқ сияқты... Тұрдым-тұрдым да, әлдекімдердің «Мә» деп берген жөнді еті жоқ жауырынын қолыма ұстай, жыламсырап далаға шығып кеттім. Со қалпыммен босағада тұр ем:

— Әй, мына бала аш қалыпты ғой! — деді, қасымнан өте берген біреу.

— Қонақ па, осы ауылдың баласы ма? — десті әркімдер.

— Қонақ бала! — деді, кескініме үңілген біреу.

— Ендеше, бері әкел оны! — деді жерошақ басында отырған әйелдердің біреуі. Барғым келмеген мені бір жігіт зорлағандай итермелеп, жерошақ басына алып келіп еді, сол арада топталған әйелдердің ішінен мосқалдау біреуі:

— Аяққа сорпа құйыңдар да, өкпе-бауырдан, ішек-қарыннан салып беріңдер! — деді. Бір әйел шеті кетік үлкендеу қара аяққа сорпа құйып, ішіне көр-жер ет салып берді, мен ішуге кірістім.

— Ал, кім баласысың, шырағым? — деді манағы мосқал әйел, мен тойынып ап, қолымдағы аяқты қайтарып берген соң:

— Мұқанның баласымын, — дедім мен.

— Кәдімгі Шүкейдің Мұқаны ма, Нұртазаның ауылындағы?

— Алда, бақыр-ай, — деді әйел, аяған дауыспен, — сен екенсің ғой, Мұқаннан қалған жетім бала? Атың Сәбит қой, сенің? «Мені қайдан біледі бұл танымайтын әйел?!» — деп іштей таңырқадым да, тағы басымды изедім.

— Бұ баланы қайдан білесің? — деді әйелге әлдекімдер.

— Білмегенде ше? — деді әйел, — біздің үйде туған жоқ па, бұл бала. Қасымда отырған баладан әйелдің кім екенін сыбырлап сұрап ем:

— Осы үйдің бәйбішесі, Тұрағал деген кісі, — деді бала.

— Мұқан марқұм бірнеше жыл біздің үйде жалшылықта жүрді ғой, — деп бастады ол сөзің — топырағы торқа болсын бейшараның, жаман қылығын көрген жоқпыз, міндетті ісін адал атқаратын, күні-түні демей жұмысын істей беретің қақ-соқта жұмысы жоқ адам еді. Бәжең де сондай кісі болатын.

— «Бәжесі» кім? — деп сұрады біреулер.

— Мұқанның әйелінің аты Балсары болатын. Оны жұрт Бәже дейтін. Мұқан марқұмда қыз көп болды да, ұл болмады. Ұмытпасам, осы Сәбиттен бұрын Бәжең он үш қыз тапқан. Бір қызы туарда ұл бола ма деп ұмсынып атын Ұмсындық қойыпты, тағы бір қызының атын «артынан ұл туар ма екен» деген оймен Ұлтуған қойды... Сөйтіп, бейшара ұлдан тарығып жүргенде Бәжең тағы құрсақ көтерді. Көзі көрмегенге бәрі өтірік со кезде Мұқан бейшараның «а, құдай, тілегімді қабыл ғып ұл бер де, содан кейін ал мені» деп жылап жүргенін талай естідім де, көрдім де.

— Енді қайтсін, — десті әркімдер, — жасы ұлғайып қалған адам... Сүйенер малы жоқ. Қыздары асырай алмайды. Егер ұл болмаса, оның аты аштан өлу ғой!..

— Рас,— деді Тұрағал, — сонан Бәжең ай-күніне жетті. Со жылы біздің үйдің қойы көбірек қоздады. Анау отырған біздің тоқал да, — деді Тұрағал, жас бір әйелді иегімен нұсқап, — аузы-мұрнынан шығып отыр, оған біздің әлгі бұрау басын сындыртпайды, бірдемеге қолғабыс тигіз десең, іштегі баласына зақым келер деп зыр-зыр етеді.

— Енді қайтсін, — деп қойды біреу. — О да қай бір басқа жарыған кісі еді, онда. Ол кезде жалғыз ұлы Шалабайдан басқа баласы жоқ еді ғой.

— Сонымен, — деді Тұрағал, — жер ала-сапыран боп, қар ери бастады. Мал төлдеп жатыр. Со жылы біздің үйде жүзге тарта қой қозылайды, жиырмадан аса ешкі лақтайды, онға жақын сиыр бұзаулайды. Сонша төлдің бәрін күтуге жалғыз менің әлім келмейді. Ай-күніне жетіп отырған Бәжең бейшараны аяймын. Бірақ, амал жоқ. Үзіліп-созылып о да менімен бірге жүреді. Қора ішінде босанып қала ма деп зәрем кетеді.

— Қиын хал екен, — деді біреу.

— Сол кезде, біздің құлындағалы жүрген бір бие қорадан шығып бошалап кетіпті, — деді Тұрағал. — Қыс қаттырақ болып, биелеріміздің біразы іш тастап, сауамыз деп отырған биеміз үшеу-төртеу-ақ еді. Құлындағалы жүрген биенің бошалап кеткенін біздің Әлгі естіді де, «ие бола алмадың» деп Мұқанға бұрқан-тарқан боп ашуланды. «Бір жерге барып құлындайды да, шуына оралып құлыны өледі. Оған дейін тауып әкел! Егер құлыны өлсе, өзіңді бірге өлтірем!» деп, Мұқанды салт атпен қуды да жіберді. Мен: «Бәжең бүгін қабағын шытыңқырап жүр, тегі толғақ болар деймін, күйеуі қасында болсын, басқа біреуді жіберсең қайтеді» — деп ем, — барады деген соң, барады деп, Әлгі маған ақырып тастады. Сонымен Мұқан марқұм әйелінің толғатқанын білсе де, амалсыздан кете береді.

— Со күні кешке, — деді Тұрағал, — Бәжеңнің толғағы жиілетіп кетті. Түн бойы қасында болдым. Әлде қайтып кетеді деп, зәрем жоқ. Сөйтіп, таң ата босанды-ау, бейшара!..

— Ұл ма, қыз ба? — десті бірнеше әйел.

— Ұл! — деді Тұрағал. — Қуанып кетіппін! Кіндігін кескен баланы орап ап қарасам, Бәжең бейшара талып жатыр екен. Со талғаннан Мұқан келгенше талды. Құлындаған биені Мұқан аман тауыпты. Құлын жүруге жарамаған соң, түні бойы тонына орап таралдырады да, таң біліне алдына өңгеріп, үйге алып келеді.

— Е, бәрекелде! — десті біреулер.

— Құлынды аман көрген соң Әлгі көңілденіп, Мұқаннан «Әйелің ұл туды» деп шүйінші сұрады. Қуанған Мұқаң «қалағаныңды ал!» — деді.

— Мұқанның үйінде, — деп жалғастырды Тұрағал сөзін, — шүйіншіге аларлық ештеңе болмайтын. Ақша жоқ, мал жоқ, мүліктен бар іске татыры, өткен қыс тіктіріп, кимей, төріне іліп қойған етігі болатын. Әлгінің сол етікті сұрағаны бар емес пе? Берді ме? — десті жұрт.

— Қуанғаны сондай, Мұқан марқұмның, — етігі түгіл, өзін сұраса да беретін. «Қалағаның сол болса» деп, алды да берді.

— Жалғыз етігін алды ма? — деп сұрады әркімдер.

— Дүнияқор еді ғой, біздің Әлгі. Менің: «Қайтесің сорлыны жалаң аяқ тастап?» дегеніме қарамай, «шүйінші берсе, баласы өмірлі болады», — деді де алды...

— Сөйткен баладан не жақсылық көрді? — деді Тұрағал көзіне жас ап, — олар өліп кетті... Мына байғұстың, — деді мені нұсқап, — қаршадайынан жетім қап, үйсіз-күйсіз қаңғырып жүргені мынау!..

— Ия, солай! — деп күрсінді біреулер.

— «Жетім қозы тас бауыр, маңырар да отығар» деген, — деді біреулер, — кім біледі, жылап-сықтап жүріп, мұның да адам боп кетуі!..

— Өзі жалпақ беттеу, құба өңділеу, май мұрындау, кішірек көзділеу боп, шешесіне тартыңқыраған екен; әкесі ашаң өңді, қоңыр кескінді, мұрындылау, көзділеу кісі еді ғой, — десті әркімдер.

— Қайсысына тартса да тірі болсын. «Орнында бар оңалар» дегендей, тірі болса, Мұқан марқұмның атын өлтірмейді. Кейін анықтасам, мен сиыр жылы, апрельдің он үшінде туған екем. Ол — 1901 жыл. Документте «1900 жылы» боп жүр. Әкем ол жылы қырық тоғызда, шешем — қырық екіде екен.

— Қартайған кезінде Күрілдек айтып отырар еді,— деседі, таныс қарттар, — «құдайға арманым жоқ, бастан тартқанмен, дәулет пен бақтан тартқан жоқ. Өзім ат жалын тартып мінгелі, үйіме үш наследник2 түсті: «Александр ІІ. Александр ІІІ. Николай ІІ.»

— Онысы рас та еді, — деседі қарттар, — әрбір наследник таққа отырарда Сібір бойына қоныстаған казак-орыстарды аралап қайтатын. Солардың бәрі Күрілдектің үйіне түсетін. Күрілдектің меншікті үлкен участогі болған, сол участокке мекен салдырып, жаздай пішен шаптырады екен де, қыстай сауда өгізін асыратады екен. Осы участоктің атын қазақтар — «Күрілдектің күтірі»3 қойған. Участок Күрілдектің күтірі боп тұрған кезде, менің әкем шөп шабуға, шешем пішеншілерге ас қып беруге жалданады. Ол кезде мен — есімді шала-шарпы ғана білетін, төрт-бес жастағы баламын. Сондықтан әкем мен шешемнің, не солар сияқты жалшылардың не бейнет көргенін білмеймін. Тек менің есімнен со бір күндері әке-шешемнің басына түскен аса бір ауыр хал, әлі күнге дейін кетпейді... Менің артымнан тағы бір қыз туады да, ұлдың артынан туды деп қуаныш көріп, атын әке-шешем Балтуған қояды. Балтуғанның тірі күніндегі бейнесі менің есімде жоқ. Мен оның өлгеннен кейінгі кескінін ғана шала-шарпы көз алдыма елестетем... Күрілдектің кезінде жұрт шөпті қол шалғымен шабады екен. Күрілдек пішенге қырық-елулеп жігіт жалдайды екен де, тамағына деп бірнеше сауын сиыр ұстайды. Сиырларды сауатын да, пішеншілердің, ас-суын даярлайтын да менің шешем болады. Ас-судың орны — біздің кішкентай қара-құрым үй. Күрілдек пішеншілерді «жүздікке» жалдайды екен. «Жүздік» дегеніміз — жүз көпене шөп. Бір жүздікке Күрілдектің төлейтіні не бір қой, не үш сом ақша. Және ол — екеуі бір арба шығатын көпенені ғана есепке алады. Күрілдектің пішеншілері сондай ауыр еңбек атқарып жүрген күндердің біреуінде, түнде масалап өре берген сиырларды тоқтатпақ боп шешем тезектен түтін салады да, жұмыстан қалжырап жүрген сорлы, бесікке бөлеген баласын емізіп отырып ұйықтайды... Бір уақытта, сиырлар өкірген дауыс естіледі. Шошып оянған шешем далаға жүгіре шықса, түтін салған тезектен өрт тұтанып жайылып барады!.. Со кезде жел де көтеріледі, өрт ілезде кеңейіп сала береді... Әлі күнге көз алдымда: қараңғы түн... Аспанда қоршаған бұлт... Ішін тарта ышқынып соққан жел... Алыста дөңгелене өрттің қызыл құрсауы жер жүзін түгел орап алған сияқты... Жер де, көк те тұп-тұнық, қап-қара... Жер де, көк те от сасиды... Осы қара дүниенің ортасында, менің тетелес екі апам Ұлтуған мен Бағила және шешем үшеуі біріне бірі тығыла зар қағып жылап тұр! Өрт кете барды. Ол, әрине, жолшыбайғы дүниені жалап барады. Өзге дүниенің бәрі өртелсе де, Мұқан және соның қасындағы өзге жалшылар «ләм-мим» демес еді, егер Күрілдекке деп шауып жатқан жүздіктері аман қалса!.. Кейін естуімізше, жүздік атаулының бәрі өрттің ығында екен. Құлашын кең жазып алған өрт, сол жүздіктерден түк тастамай, ұйпа-тұйпа қылады да кетеді. Өртке ие бола алмаған, көп күнгі еңбектерін өрт жалап кеткен қайғылы пішеншілер қосқа қайтады. Өртке айыпты шешем екенін білген соң, ызалы әкем жатады да сабайды... Пішеншілер арашаламайды... Арашалайтын — шешемнің ержетіп қалған екі қызы!.. Бірақ балуан денелі, әрі ыза қысқан әкем ол екеуіне бой берсін бе!.. Әкем Балтуғанды жанындай жақсы көреді екен, егер бірдемеге ашулана қалса, екі қыздың біреуі бесіктегі нәрестені алдына тоса қояды екен, әкемнің ашуы сонда ғана басылады екен... Манағы өртті сөндірем деп жүріп Бағила оң қолын түгелімен күйдіріп алады. Сөйте тұра ол әкесі сүйрелеп сабап жүрген шешесін арашалай алмаған соң, дағдылы әдісін қолданбақ боп, жүгіріп үйге кіреді де, бесіктегі Балтуғанды көтеріп алып шығады... Мұндай шуда Балтуған оянып кетуге тиісті ғой... Бірақ оянбайды, дыбыс та бермейді... Не хал болғанын ұқпаған Бағила, әкесіне әкеліп, сүйікті нәрестесін ұстата береді... Ашу сөндірген әкемнің ақылы сонда ғана тұтанып, Бағила ұсынған сәбиді ұстай ап бауырына басайын десе, бала сұп-суық! Жүрегі тітіркене қалған әкем баланы аймаласа, — жан жоқ!.. Ұзын сөздің қысқасы, — Балтуғанды жұмыстан қалжырап көп емізген шешем, бесік үстінде ұйықтап қалады да, бала емшекке тұншығып өледі... Сол бір трагедиядан менің есімде болар-болмас. сақталған елес: жел басылған, бұлт ыдыраған, күн шашырап шығып келеді... жансыз денесі боп-боз баланы алдына алып, басы төмен салбыраған әкем отыр... Оның қасында, қара-күйік шаң жапқан бетін жерге төсей, күңірене, өкси жылап, етбеттеп шешем жатыр... Оларды айнала, бастары төмен салбыраған, беті-қолдары қара күйе, жыртық киімді пішеншілер отыр... Со бір кезде: «Ойбай, көп қалды» — деген дыбыс берді біреу. Бәрі жалт қараса, салт мінген көп адам шауып келеді...

— Қожайын кеп қалды! — деп үрейлене түрегелісті пішеншілер... Әркім баспана іздеп, бет-бетімен қашып жатты... Мен де солармен бірге қаштым... Кейін естісем, манағы өлген баласын құшақтап орнында жалғыз Мұқаң қасында жалғыз шешем қалады да, Күрілдектің шабармандары қаптап келген бетінде қолдарының уын соған төгеді... Жауған қамшының астында әкем талып қалады...

— Егер атып өлтіре алсаң, саған бір жақсы ат мінгізейік, — дейді. Осыған олар уәделеседі. Шошқа қорысында жатқанда көлдің жағасына жұрт жиналады. Сонда, білгішсінген біреу:

— Оқты не жүрегінен, не миынан тигізбесең, шошқа өлмейді, — деді. Ораз тұрып: «Оқты бергі құлағының тесігінен тигізіп, арғы құлағының тесігінен шығарсам, ризамысыңдар?» — деп сұрайды.

— Оны істей алсаң, бір түгіл, екі ат берейік! — деседі әркімдер.

— Ендеше атам! — деп Ораз әзірленгенде, біреу тұрып:

— Шошқаны жүз адым жерден жақын атқан шариғатта обал болады дейтін, — дейді. Сонда Ораз: «Мен жүз емес, екі жүз адымнан-ақ атайын», — деп, сол шамалы жерді мөлшерлеп алады да, шиті мылтықтың аяғын жерге құрып жіберіп, шошқаның әзі жақ құлағын нысанаға алып тартып кеп қалады, шошқа шоршаң етіп атып тұрады да, қылжиып барып құлайды. Жұрт жүгіріп барып қараса, Ораздың оғы бергі құлақтан тиіп, арғы құлақтан шыққан екен дейді. Шошқа өліп қалыпты!.. Ораздың енді бір мергендігін былайша сипаттасады жұрт: тағы бір жазда, ел жайлауда отырғанда той болады. Тойға жиналған жұрт көлдің жағасындағы көк майсаға отырып, алдарына табақ тартылған кезде, аспанның биігіне шығып ап, бір бозторғайды қуып жүрген тұрымтайды көреді. Тұрымтай бозторғайды әлденеше рет шалып, іле алмайды, тұрымтай шалған сайын бозторғай биіктеп ұша береді. Бозторғайды аяған жұрт: «Бұ бейшара неге төмен қарай ұмтылмайды, неге жоғарылай береді» десе, біреу: «Төмендесе-ақ қағып түспей ме тұрымтай, соны біліп жоғарылап барады»,— дейді. Аздан кейін бозторғайдың екпіні бәсеңдеп, тұрымтайдың екпіні күшейе бастағанын көреді жұрт. «Апырай, енді шалады-ау, бейшараны!..» деп аяған жұрт шуласа бастаған кезде, жиынның арасынан мылтықтың дауысы гүрс ете қалады. Со кезде торғайды ілгелі жүрген биіктегі тұрымтай қаң-көбелек ойнап төмен қарай құлдырай құлайды. Жұрт: «Не болды бұған? деп таңданса, тұрымтайды атып түсірген Ораз екен!.. Ораздың мылтықшылығы осындай болса, құсбегілігі одан да бетер болған. Есін білгелі қыс бүркіт салудан жаз қаршыға мен тұйғын салудан қол үзбеген. Алғыр құстардың ішінде ілуде біреуі ғана болмаса, бабын тауып қайыра алмайтыны — ителгі деседі. Ораз — осы ителгіні де қайырып салған кісі.

— Менің малым көп, — деп қалжыңдайды екен Ораз.

— Қайдағы мал? — деп сұрағандарға:

— Көктің құсы, жердің аңы түгелімен менікі, олар бар¬да мен аштан өлмеймін, көштен қалмаймын, — дейді екен. Жазы-қысы құс салатын. Ораз әр күні қоржынын толтыра құс, қанжығасын толтыра аң әкелмей қоймайды екен. Соның бәрін өз пайдасына жұмсаса, оның, байып кетуі мүмкін ғой. Бірақ өйтпейді Ораз. Оның қанжығасы қанды екенін білетін жұрт, аң мен құсқа мылтықпен шықсын, қайырған құсымен шықсын қасына топталып ереді екен. Ораз атқаның я ілдірген аңдарын соларға үлестіріп, өзі үйіне бірер күнге азық әкеледі екен. Ораз қыстыгүні күзен, тышқан, түлкі, қасқыр сияқты аңдарды да көп аулаған. Бірақ солардың да терісін сатып пайда қылмай, кім көрінгенге сауғаға бере берген. Оның аса дос көретін тобы балалар болушы еді. Жаз да, қыс та аңға шықса, қасында балалар қаптап жүретін. Сауғасын ол балалардан да аямай, күндік олжасын үлестіріп беретің бүгін құр қалған баланы ертең риза қылатын. Оразбен бәлкім ересектеу болған кезде аңға бір шығуым әлі күнге есімде: Ораздың аңға ерте шығуын білетін балалар таңертең оның үйінің маңайына жиналады. Оразда жалғыз-ақ ат болды дедік қой. Қардың жұқа және жұмсақ кезінде ғана ол аңға атпен шығады да, қар қалыңдаған кезде жаяу шығады. Жасы со кезде алпыстарды орталаған Ораздың денесі тіп-тік жүрісі шапшаң. Ол ит терісінен істеген үлкен биялайын оң қолына киеді де, томағалы бүркітін жұдырығына қондырып:

— Ал, кәне, жүріңдер, балалар! — деп жөнеле береді.

— Ал, балалар, — дейді Ораз сайға түсе бере, — мен сонау талдың ығына отырайын. Сендер жел жағына шығыңдар да, ішіндегі аңды бері қарай айдаңдар!

— Неге көнбейді? — дейді Ораз, — айқайдан қашпайтын аң бола ма, ар жағынан дыбыс шықса, бері қарай өздері де жөңкиді. Ораз жұмсаған жаққа балалар жүгіріп кетеді де, шуласа кеп жыныстың ішіне кіреді. Талдардың не шіліктердің арасындағы бар аң қоян ғана ма, болмаса ең қорқағы солар ғана ма, әдетте шудан үркіп ағаштан шыға қашатын қоян болады... Ораз ол кезде, бүркітінің томағасын алып, әзірленіп отырады. Аң аулап, дағдыланып қалған бүркіт, бұл кезде қанатын қомданыңқырап, жан-жағына қылқыңдап қарайды да, қашып шыққан қоянды көргенде, бірер рет шаңқылдап шақырып жіберіп, талпына бастайды. Со кезде Ораз бүркітін ұшырады. Шарықтап, биікке шығып, төмен сорғаламай аң алмау — бүркіттің ата дағдысы. Сол дағдысымен ол қашып бара жатқан қоянға тұра ұмтылмай, әуелі бойын жазып, биіктеп алады да, содан кейін, қоян қашып бара жатқан жаққа қарай құлдырай кеп құйылады. Бүркіт атаулының бәрі сондай ма, немесе Ораздың баулыған бүркіті сондай ма, иесі жүгіріп жеткенше, ұстаған қоянын бүркіт тірі қалпында басады да отырады. Жасының қартаңдығына қарамай. Ораз со кезде балалардан жүйрік. Балалар қарға батпайды, ол батады. Солай бола тұра, жарыса жүгіргенде, ол балалардан озып кетеді... Егер қар тіпті қалың боп, жүгіртуге мұрша бермесе, Ораз аяғына шаңғы киіп алады. Шаңғы кигенде ол: «Шапқан атқа қатарласам» — деп серпеді. Атпен жарыса ала ма, жоқ па, ол арасы бізге мәлімсіз, бірақ шаңғы кигенде ол қардың бетінде аққан жұлдыздай зымырайды... Со кезде оның былай да күрең кескіні тіпті күрең тартып, бетіне ақ сақал жамап алған жас жігітке ұқсайды. Ораздың қысқы соғымы — қоян ғана. Оның үйі қоянды көбінесе сорпа ғып емес, бәліш қып жейді. Сол үйде үлкен қара таба болады. Ораздың әйелі бәлішті осы қара табаға толтыра жасайды... Ораз әңгімеші адам. Оның айтуынша, әкесі Қаша да аңшы екен. Ес білгелі әкесінің қасына еріп аңшылықты кәсіп еткен оның аң аулау туралы нелер тамаша әңгімелері болады. Сол әңгімелерді ол аса шеберлікпен айтып береді. Оның әңгімелері әсіресе балалар үшін қызық. Ғажап ертегілер сияқты оның нелер әңгімелері, менің есімде күні бүгінге дейін сақтаулы. Оларды жазуға бұл кітапта орын жоқ. Ораз аңнан қайтса-ақ, жұрт оның кеңесін тыңдауға жиналады.

— Бәйбіше, — дейді қонақтарын жылы шыраймен қарсы алған Ораз, амандық-саулықтан кейін, — даярла, бәлішіңді!.. Асқа дейін біз әңгіме соға тұрайық!.. Аңшылық туралы әңгіменің арты, күн көріске кеп соғады. Ауылда не көп — кедей көп. Олардың бәрінің қолынан аңшылық келе бермейді. Көпшілігі ауыл байларының, көршілес орыс поселкелеріндегі кулактардың жалшылығында. Сол ауылда Тоқпамбай, Сыйқым дейтін екі шал, бала күндерінен жалшылықта жүргенмен не мал, не үй не семья біткен емес. Ондайлар толып жатыр. Солардың халін айта кеп:

— Жасағанның бергеніне шүкіршілік, — дейді Ораз, сақалын сипап, — байлық біткен жоқ. Бірақ, аңшылықтың арқасында ешкімге телміргем жоқ. Байға түскен күнің құрсын. Ол сенің теріңді бір емес, жеті рет сойып алады...

— Рас! — дейді жұрт күрсініп, — содан қалай құтыламыз бірақ?..

— Ау, Мұқан! — дейді, үй-ішінің хал-жайын көргеннен кейін, — шариғатта айтады екен: «Ең ауыр ақы — көрші ақысы» — деп. Маған биыл көрші қондың ғой, сен. Бәрібір «иттің, құлы итақайға» үлестіріп жатқан дүние, сен оны намыс көрме, мен борыш көрмейін, биыл қыс мылтықтың қарауылына, бүркіттің тұяғына іліккен олжаға екеуміз ортақ болайық. Осы кеңестен кейін біздің екі үйдің дастарқаны қосылып кетті, Ораз үйінің қоян етінен пісіретін бәлішіне біздің үй де ортақ болды. Бірақ бұл бәлішті екі үй кезектесіп пісіреді: бір күні Ораздікі, бір күні біздікі... Үлкендігіне кісінің құлашы әрең жетерліктей зор бәліштің ішінде қоянның етіне араласа, картоп та салынады. Молдығы ма, берекелілігі ме, бір бәліш екі үйдің жанын лық тойғызады. Әуелі олар бәлішті айнала отырып қасықпен ішіндегі тұздықты етін соғып алады да, содан кейін сыртқы қабыршағымен шай ішеді... Аурулы Мұқанның көңілін аулағысы келе ме, немесе кеңесқор адам ба, — асқа тойғаннан кейін Ораз аңшылық әңгімесін шертіп кетеді.

— Бірақ, шөппен жапқан қосқа сені қалдыруға болмайды,— дейтін еді Сілеусін, — шөп басында маса көп. Түтін сап қоюға өрттен қорқамыз. Түтін салмаған жерде маса адамды буып өлтіре жаздайды. Сен оған шыдамайсың да, жылайсың. Әкең содан кейін сені тағы да Дос басындағы ауылға жаяу әкетеді...

— Сіздер қалай шыдайсыздар?

— Шыдамағанда амал нешік! — дейтін еді Сілеусін күрсініп, — шаппасаң азғана малың, жұтайды, оның арты аштан елу... Соны ойлайсың да, етіңе мыңдаған маса қонып, денеңді ашыта, қаныңды сорып жатса да шыдай бересің, біраздан кейін көнтерілі боп аласың... Шөпке жәрдемдеспеген ағайын әкеме қысқа қора-қопсы салуға да жәрдемдеспейді. Күздігүні ол шымнан үй салмақ боп, іргесін ғана көтерді де, төбесін жабуға шамасы келмей Мұстафаның бір бөлмелі тар землянкесіне қыстады. Жазда сүлдерін сүйретіп жұмыс қылған әкем, қыс басында ауруы меңдеді де, төсек тартып жатты. Ол қыстан менің есімде қалғаны — тар бөлменің бір қабырғасында әкем, екінші қабырғасында Мұстафа төсектен тұрмай, ауыр сырқаттан сарнайды да жатады. Біз — балалар борансыз күндері далада ойында боламыз, боран күндері үйде отырайық десек әрі сырқат адамдардың сарнауы құлақты жарады, әрі тар бөлмеде біз — балалар қағыспай отыра алмаймыз, оның арты шаң-шұңға айналып кетеді, балаларын қорғап үлкендер ұрсысады... Адам не қиыншылыққа үйренбейді. Біраз бірге тұрғаннан кейін ауру адамдардың сарнауына балалар — біз де үйреніп кеттік. Сөйтіп жүргенде, аса бір аянышты хал болды. Бір. күні біздің, үй әлдекімді қарсы алуға даярлана бастады, оның белгісі — мол ғып ет асу, бауырсақ пісіру... Одан басқа тамақ бұл үйде жоқ. Менің әкем қолда барына мырза болған кісі деседі. Оның шет жағасын өзім де көрдім. Со жылы қыстың басында, әкем баяғы Бағиланың қалың, малына алатын екі биенің бірін сойған, еті аса семіз шыққан. Содан «дәм татсын» деп, өзі ауырып, жатқан күйінде талайларды қонаққа шақырғаны есімде. Біз білмейтін қонақты шақыруға жиналғанда да, со биенің еті асылып жатыр.

— Кім?— деп сұрасақ:

— Емші,— дейді үлкендер.

— Қайдан келген?

— Ойдағы Сибаннан.

— Аты кім?

— Айғожа.

— Кімді емдейді, ол?

— Әкеңді...

— Ал, балалар, — деді қонақ төрге отырғаннан кейін немере ағамыз Рамазан — сендер біздің үйге бара тұрыңдар. Ауруды емдегенде бала отыруға болмайды... Біз — Мұстафаның екі кіші баласы Ғаббас пен Шәкең мен үшеуіміз үйден шықтық, бірақ Рамазан үйіне бармадық, ойымыз — емшінің не істейтінін есіктен сығалап байқау... Байқағанымызға біз қуанбадық, өкіндік: Айғожа төсекте жатқан әкемнің қасына барды да, аяқ-қолдарың қасына еріп келген кісілерге ұстатты. Өзінің қолында жалаңдаған пышақ... Бір кезде, әкемнің, шыңғырған даусы шықты... Жаным ашып кеткен мен үйге кіріп барып, үңіле қарасам, Айғожа әкемнің сол жақ санын пышақпен тіліп жатыр екен... Мен шырылдап жылап, емшінің қолын ұстай алғанда:

— Әкет, мынаны! — деді Айғожа ақырып.

— Кәне, қарағым, үйге жүр,— деді ол маған.

— Не боп кеткен сағаң бейшара бала? Әкең өліп жатқанда асық ойнап жүрмекпісің?— деді Сәрсек. Өлімнің не екенін білмеген мен жүрегім зырқ ете қалды... Сәрсек мені алып келгенде, үйдің іші у-шу жылау екен. Енді ғана бірдемені түсінгендей далаға қаша жөнелуге ыңғайланған мені, Сәрсек ұстай алды. Оң жақ босағаға қарасам, біздің үйде болмайтын ескілеу сиса шымылдық құрылыпты.

— Көрсету керек көңілі суысын! — десті біреулер.

— Көргенде не болады!.. Жас бала қорқар,—десті біреулер.

— Зарығып көрген жалғызы ең, ендігі күнің не болады?! — деп еңіреп жіберді. Халімнің не болғанын сонда ғана түсінгендей, мен бетімді бастым да, еңірей жылап далаға шыға қаштым... Не ойлағанымды кім білсін, әкемді жұрт «Дос» басынан Жаманшұбардағы зиратқа әкеткенде, мен қашып бармай қалдым... Бірақ оның бейнесі мен бірталай қылығы есімде әлі сақтаулы. Ол ортадан жоғарырақ бойлы, арық денелі, қара сұр, өңді кісі еді. Менің сарғылттау сұр өңім, моңғолдау жалпақ бетім шешеме тартқан деседі. Алтыншаш әжем қалмақ қызы екен мүмкін, соған ұқсауым. Білетін жұрт әкемнің ур-тұлғасы аумаған менің балам, Марат еді дейді. Әкем, тегі, дене қуаты мол адамға ұқсайды. Оны жұрт жұмыс атқаруымен өлшейді: «екі кісі көтеретін бөренені жалғыз өзі иығына салып әкете беруші еді», жүздікті «бір жарым есе орындаушы еді», өзі кісіге тимейтін, тигенді оңдырмайтын еді «...деседі». Сондықтан да «адал» атанып, жалданғанына жағымды болған. Жұмысқа, тегі жалықпайтын кісі болу керек өлерінен бірер жыл бұрын аяғынан мүгедек болып қап, пішенді тізерлеп жылжып шапқаны әлі есімде. Қылығынан есімде қалғаны,— ағайын арасында ұжымшыл, «момын Мұқан» атанған. Өзі өлердей балажан еді, мысалы мені алыстағы пішенге мойнына мінгізіп апарып, түнде, ұйықтаған қалпымда құшағына қысып, үйге әкелетін. Ауылда, әсіресе біздің үйде тәтті жоқ кезінде жалғыз сиырдың сүтінен балаларына балқаймақ қайнаттыратын. Өзге балаларын «қыз» деп, мені «жалғыз» деп, бірде-бір баланы маңдайына шертпейтін. Қысқа жібін күрмей алмайтын шешемді ара-тұра ұрмақ болатын, біз жабылып-жалынып ұрғызбайтынбыз. Жұмыс үстінде ыңылдап әндетуден ауыз жаппайтын, мені ыңылдап айтатынын білетін кезім емес... Әкемді көміп кеп, біздің қараша үйге жиналған жұрт, менің жыламауымды емес, апам Ұлтуғанның жыламауын сөгеді.

— Сәбитті қойшы,— дейді олар, — әлі ойын баласы, «өлім» дегеннің не екенін түсінеді деймісің, бұл!.. Бұныкі бір сәрі, анау бой жетіп қалған апасынікі, не?!.. Солқылдатып әкесін жоқтап отыратын кезі емес пе, оның?.. Құр жылағаны болмаса, әкесіне жоқтау айта білмеді-ау, шіркін, тегі адам болмас со қыз! Бұл — 1907 жылдың көктемінде болған оқиға. «Жоқтау» дегеннің не екендігін Ұлтуғанның білетіндігіне жұрттың көзі келер жылы, сол уақытта жетті. Әкемнің жылы толған кезде, шешем де қайтыс болды. Әкем өлгеннен кейін шешем төсек тартып жатты да алды. Со қалпында ол жай жатпайды, күндіз-түні күңіреніп жылайды да жатады, Ұлтуған екеумізді күн сайын кешке «әлдилеп ұйықтататын да осы күңірену, таңертең ызыңдап оятатын да осы күңірену!.. Үздіксіз күңіренудің салдарынан ба, әлде басқа бір дерт шалды ма, әкем өлгеннен бастап жүдеген шешем, келер көктемге дейін міндетін кісіге артты да, дәл әкем қайтыс болған кезде өмірмен біржола қоштасты. Шешемнің қалай қайтыс болғанын мен жақсы білем: өлерден аз күн бұрын нәр татудан қалған ол, өлер күні таңертең, Ұлтуғанды оятты. Мен де оянып кеттім.

— Сусадым,— деді ол.

— Ұлтуған «не ішесің» деп еді.

— Шай ішкім келеді,— деді шешем.

— Әлгі бейбақ, шай іздеп кетті-ау, — деді шешем — үйде шай жоғын білмеппін-ау, сорлы басым!.. Қап, бекер телмірткен екем біреуге!.. Бұрын денсаулығы түгел кезінде мені сүйгіш те, иіскегіш те шешем, ауру меңдегеннен кейін тек қана маңдайымнан сипайтын да, денесіне жақындатпайтын. Онысы, тегі «ауруымды жұқтырармын» деген қауіп болу керек. Ұлтуған үйден шығып кеткенде, шешем сол дағдысымен мені басымнан бір сипады да:

— Шәкіжан бар, балалармен ойна! — деді.

— Әттең, қант-ай! Бірақ жоқ қой ол, — деп өкінген шешемнің дауысын естігенде:

— Іздеп келейін, — деп Ұлтуған тұра беріп еді:

— Қозғалмай-ақ қой, құлыным, тағы кімге телміресің, үйде кепкен сықпа құрт бар ғой, аузымның дәмін сонымен алармын, — деді шешем. Күні бүгінге дейін көз алдымда: шешем қаймақ құйған қою шайды терлеп отырып бірталай ішті. Содан кейін:

— Мені енді жатқыз, қарашығым! — деді қызына. Ұлтуған сүйемелдеп, шалқасынан жатқызды. Ұмытып барады екем: шайды мен шешеме еріп недәуір іштім. Алдымызға әкеп қойған аяқтағы піскен қаймаққа сықпа тұщы құртты батырып соғып та алдым. Ұлтуған дәм татпастан, шырайлы бетінің қаны қуқылданып, үлкен дөңгелек қара көзі одан да үлкейе түсіп, көзіне әлсін-әлсін іркіле берген жасты теріс қарай беріп, жіңішке ақ саусағымен сыпырып тастап отырды... Біз шайымызды ішіп болған кезде, күн көтеріліп қалған еді, көрші үйлердің балалары ойнап тысқа шыққандығы дауыстарынан естіліп тұр. Соларға елегізіп, тысқа қарай жөнеле берген маған:

— Шәкіжан-ай, бері кеп кетші,— деген дыбыс берді, төсегінде шалқасынан жатқан шешем. Мен қасына келіп еңкейгенде, шешем басын көтерместен маңдайымнан тағы бір сипады да, көзіне толтыра жас алып:

— Бақытты бол, құлыным, бара ғой! — деді.

— Соры қайнаған сорлылар-ай, шын сорлы енді болдыңдар ғой!.. — десті. Ескі ауылдың салтында, зиратқа ұл бара алады, қыз бара алмайды. Шешемді көмісуге мен бардым да, зарлаған Ұлтуған қала берді...

— деп келеді де, аяғын:

— деп жалғастырып әкетеді... Енді жұрт оны «санасыз» деп сөгудің орнына:

— Апыр-ай, мына сорлыға жас басынан кім үйретіп қойған жоқтауды?! Әке-шешесінен жұрдай боп, панасыз жетім қалуың бейшара іштей біліп туған ба!..—деп қайран қалады... Жетіден сегізге шыққан жылым болғанмен, сол зарлы жоқтау, күні бүгінге дейін менің құлағымда ызың қағады...

—деп Абай айтқандай, ауыл Дос басына қона, Жаманшұбардың өзге балаларымен бірге, көп қызықтың ішіне мен де сүңгіп кеттім... Бірақ ол қызық ұзаққа созылмай, су сепкен оттай сөне қалды. Оған себеп, бір күні таңертеңгі астан кейін ойынға қобалжыған маған Мұстафаның:

— Отыр, ешқайда барма! — деп, қарашығы үлкен ала көзімен қадай қарап, зілді дауыспен айтқан сөзі еді. Өмірінің бәрін жоқшылықпен өткізген, елуден асқан жасының тең жарасын төсек тартқан сырқатпен өткізген, оның кескін-кейпінде де, мінезінде де сол бейнеттердің ызғары тұрады. Оның үнемі түюлі жүретін қалың қабағы зілдің бұлтындай бір ашылмайды. Ашуланса, ол қалың қабағын түсіріп жіберіп, үлкен кезін кішірейте түйілдіріп қадала қараса, көздерінің ұшқыны өңменімнен өтіп кете жаздайтын. Сол кезде оның шешек дағы бар қарасұр ашаң бетінің еті қыртыстана қап, жақ еттері түйіле қап, сидиған арық мойнының тамырлары білеуленіп кетеді... Кейбіреулердің оны сыртынан: «Тарғыл Мұстафа» деуі де, осындай халін көргеннен кейін болу керек. Сондай халге келген шағында ол балаларын да, әйелін де отқа қақтаған майдай шыжғырып, аямай сабап салады. Өз балаларына сонша қатал ол, мені кісі баласы көре ме, әлде әке, шешесі жоқ жетім деп аяй ма, немесе туысқаным деп жылы ұшырай ма, ұрмайды да, ұрыспайды да. Сөйтіп жүрген адамның бүгін маған: «Отыр, ешқайда барма!» деп бірінші рет жекуі және бойындағы бар қаһарын төге қарауы менің сәби сезіміме инедей қадалды да, қозғала берген орныма қайтадан тас боп қата қалдым. Әке-шешем мені: «Шәкіжан» дейтін. Олар өлген соң, осы атты маған Мұстафа да қолданған. Мен оны «Кішкене аға» дейтінмін. Маған көрсеткен ерекше құрмет есебінде ол мені кешке көзі ұйқыға кеткенше қасына алып жататын да, ұйықтарда ғана: «Шәкіжан орныңа бара ғой» дейтін. Досқа көшіп келген күннің кешінде де соны істеген Мұстафа.

— Шәкіжан!—деген маған жұмсақ дауыспен қасына алып жатып.

— Әу! — дегем мен.

— Құдай жазса, ертең сені сабаққа апарам. Оқисың. Молда боласың. Әке-шешеңе құран шығарасың. Бұ дүниеден рахат көрмеген бейшаралар, алла қабыл алса, о дүниеден рахат көреді... Мен үндемей қалғам. Несіне үндейін. Кішкене ағам мені бақытқа емес, сорға жетектегелі жатыр. «Сор» дейтінім, сабақ оқытатын молданы мен жақсы білем. Оның аты — Хабибулла, фамилиясы — Ғазизуллин ұлты — татар. Біздің ауылға оны Мұстафаның өзі Троицк қаласынан әкелген. Троицкіде Зейнулла Расулов деген ишан тұрған. Діншіл мұсылмандардың ұғымында, Зейнулла ишан — ғайыпты болжайтын, дұғасы теріске кетпейтін, аурулардың шипасын табатын «әулие» адам. Ишанның осындай «қасиетіне» сенетін діншілдер оған сәлем беріп, қол тапсырғысы, мүрит10 болғысы кеп, Троицкіге жан-жақтан жиналады екен ишанның батасын алғандар — «пірәдәр» аталады екен. Кейін білсек Зейнулла ишан мал саудасын жасатқан, Троицкийде дүкен ұстаған зор саудагер болған. Ол табыстың үстіне, мүриттері ақшалай, малдай, заттай сый апарып берген. Йшанның қорасында мешіт, қасында «расулия» аталатын медресе, онда ақша төлеп, жүздеген бала оқиды... Діншілдігі қысты ма, әлде сырқатына жәрдем күтті ме, біздің ауылдан үш жүз шақырымдай жердегі Троицкіге, жалғыз көлігін қинап, ишанға қол тапсыру мақсатымен Мұстафа да барады. Хабибулла Газизуллин ишанның қорасын тазалайтын жалшысы екен. Өзі жас жігіт, құран оқи біледі, даусы сыңғырап тұр. Танысқан Мұстафа, оған: «Ауылға әкетейін, балаларды оқыт», — дейді. Газизуллин: «Менің қара танығаным болмаса, хат жаза білмеймін» десе, Мұстафа: «Жазуыңның керегі жоқ, балалардың тілін сындырып, намаздығын үйретсең жетеді», — дейді. Сонымен, қысқасы, Ғазизуллинді ел арбасына мінгізіп, аулына алып қайтады... Бұл, 1903 жылы болған оқиға. Жалғыз Жаманшұбарда емес, ол кезде ешбір қазақ аулында ұлттық мектеп жоқ. Кейбір ауылда ғана кездесетін бірен-саран молдалар (олардың көбі Газизуллин сияқты) қазақ балаларын араб, фарсы тілінде оқытады, сондықтан олар оқудың қарасын танығанмен, сөзіне түсінбейді... Бірақ надан ауылға сол да «қанағат», Мұстафа айтқандай, «намаздықтан басқа оқудың балаға керегі жоқ. Троицкіден Мұстафа әкелген Хабибулланы Жаманшұбар қабылдап, молдалыққа алады да, алдына біраз бала жинап береді. Мұстафа мені оқуға апарар кезде, төрт-бес жыл оқыған ересек балалар намаздығын біліп қалады. «Намаздық» дегеннің не екеніне кейін толығырақ тоқтаймыз. Ғазизуллинді мен танимын. Ол сапары ұзын қара мұртының қияғын ғана қалдырып, өзгесін ернінен асыра, таңқита қырған қошша қара сақалының тұтамнан артығын қырыққан, басы желкесі мен маңдайына қарай сопая біткен, қабақ сүйегі томпиған шығыңқы, кішкене қара көзі шүңірек дөңестеу келген қырлы мұрнының ұшы имиіп, ерніне қарай төнген, қушықтау келген беті ұзынша, иегі сүйір, мойны бықырайған қысқа, жауырыны қушық, имиген нәзік денесі аласа, ішкені бойына жұқпайтын арық, денесі де, беті де қан-селсіз құп-қу, қол-аяғы кішкене, саусақтары қылдырықтай адам. Мінезі де денесіне ұқсас: орнығып отыра да алмайтын, ұқыптап іс те істей алмайтын сабырсыз, қайғыға да, қуанышқа да шыдай алмайтын күйгелек жоққа шытырлай қалатын тығыз, өзінен өзгенің ісін ұнатпайтын кінәмшіл, басқаға жақсылық қылмайтын қызғаншақ, айнала сөйлейтін мылжың, жуас адамды басынғыш, тентек адамнан қорыққыш, пыш-пышқа үйір, өсекші кісі болатын. Неге екенін кім білсін, молданың «үйлену» дегеннен жаны түршігеді, әйелмен қалжыңдасуды білмейді, қалжыңдасқысы келген әйелден ат-тонын ала қашады, кәрі кемпір отырған жер болмаса, жас әйел оңаша отырған жерге сүйрессең жоламайды... Мұсылман шариғатында, еркектің аз күндік болса да, әйелмен некесін қидырмауы күнә, содан ғана қорыққандықтан молда «Бағлан»11 аталатын станицадан татар қызына үйленді де, оны еркек атаулының бәрінен қорғаймын деп «құдайға жазып», бірер айда төркініне қайтарды. Содан кейін 1932 жылы қартайыңқырап барып өлгенше үйленген жоқ. Молданың бір қызығы — дүние жинауға салақ, есебін білмейтін алданғыш адам. Алатын ақысы бар, хайыр-садақасы бар, табысы көп болады да, тапқанын ұқсата алмай, әркім алдап жей береді. Осы жайларына қарап ауыл оған: «Ноғай молда» деп, шақша бас» деп «кішкене молда» деп, «шайтан молда» деп, «шайхыфани» («дүниенің еркесі») деп, әртүрлі ат қойып алған. Бірақ сол аттардың біреуін де өзіне естіртпейді. Естіртсе пәлеге қалады. Әлі жеткенге молданың мейірімсіздігі, оқытқан балаларын қалай ұстаудан көрінеді. Ауыл Досқа көшкенде ол Жаманшұбардың солқылдақ жас шілігінен бір бумасын ала келеді. Бұтағы аршылған бұл шіліктер молда баланы арқаға тартып жібергенде, жездей иіліп сынбайды, тиген жерін тіліп түседі. Балалар сабаққа жиналғаннан тарағанға шейін бу шыбық молданың қолынан түспей, жыландай ысылдайды да тұрады. Молдаға қылығы жақпаған баланың арқасына шыбық шып ете қалады. Шыбықтың жазасы аздай-ақ, молда қылығы жақпаған баланың құлағын бұрап та, тілін бұрап та азаптайды. Ең, ауыр азап — жұма күндері балаларды дүреге жығу Бұл жазадан айыпты бала да, айыпсыз бала да құтылмайды. Жұма күні балалар сабақтан шығарда молда аздап оқитын әйел балаларды «ей, намахтарм!» деп, көйлектерінің, етегін ғана шыбықпен үш рет салып қап босатады да, еркек балалардың бәрін етпетінен жатқызады, киімдерін түреді, содан кейін қолының күші жеткенше жалаңаш етке көк шыбықпен үш реттен шықпыртады. Шыбық арқасын қылыштай тілгенмен, баланың дыбыс шығаруға хақысы жоқ. Егер дыбыс шығарса, жаза үстеледі, қашан дыбысы сөнгенше, молда баланың арқасынан шыбықты айырмайды... Әке-шеше де, басқалар да, баланы арашалауға тиісті емес, өйткені олардың ұғымында. молданың шыбығы тиген жер, о дүниеде тамұққа күймейді.

— Сонысы рас та болар, — дейді үлкен адамдар, — осы молданың азабы балаларға тамұқ азабынан кем емес. Тәңірі адамды тамұққа екі рет салмайды дейтін. Молда — балаға сабақ оқытқанда ғана емес, сабақтан тысқары уақытта да қожа. Күн ұзын сабақтан бас алмайтын бала, түнде бой жазып ойнайын десе, қайдан кеп қалғаны белгісіз, «шайтан молда» сап ете түседі... Балалар тұра қашады. Молда тұра қуады... Мінезінде «шайтан» молда — қуғанда да шайтан сияқты. — Ол зымыраған жүйрік қуғанына жетпей қоймайды. Ұстаса, сабайды. Осындай күндіз де, түнде де азаптағыш молдадан сабақ оқуға, бала қалай ықласымен барар!.. Мен қалай барармын!.. Бірақ алдында қаһары молдадан да басым Мұстафа «тырп етпе!» деп отырса, бармасқа амалың, нешік!.. Мені отырғызып қойғаннан аз кейін Мұстафа орнынан тұрып, босағадағы кебісін киді де:

— Кәне, жүр!—деді маған.

— Уғалайкү-мүс-сәлем! — деп молда орнынан атып тұрды да, Мұстафаға қарсы жүріп кеп қолын алды. Өзінше тәкаппарлығы да бар молданың Мұстафаға бұлай кішірейе қойған себебін бала болсам да білем. Ол Жаманшұбарда үш-ақ кісіден өлердей қорқады: Бірі — Мұстафа. Ол — ашуланшақ және ашуланса бетің-жүзің демей қатты қауып тастайтын адам, молда оның осы мінезінен де қаймығуы керек және «келіншектің бетін кім бұрын ашса, сол ыстық» дегендей, Жаманшұбар атаулыдан алғаш көрген және Жаманшұбарға алғаш ертіп әкелген адам болғандықтан ерекше сыйлауы керек. Қаймықсын я сыйласын Жаманшұбардағы еркек атаулыдан кішкене молданың бет келмейтіні Мұстафа ғана. Екінші қорқатыны — Күлшәй. Ол — Молдахмет дейтін ауқатты адамның тоқалы. Бәйбішесі Күмістен бала болмаған соң, өзінен екі есе кіші Күлшәйді Молдахмет бала үшін алған. Шалдау адамға келгеніне ызалы ма, әлде мінезі солай ма, Күлшәй да тілі тисе шағып алатын, бейпіл сөз, ұрыншақ адам. Тұңғыш баласы Смағұлды молда бір рет сабаса керек. Соны естіген Күлшәй молдаға кеп: «Қылқиған мойныңды үзіп алайын ба!» деп ұмтылғанда, үйдегі адамдар әрең айырып алса керек. Содан кейін: «Күлшәйі құрғырына тияргә ярами» — деп молда одан зыр қағады деседі. Үшінші қорқатыны — Зор-енең. Аты — Күміс. Жұрттың оны «Зор-енең» дейтін себебі — денесі әйел атаулының зоры. Әсіресе, бет-аузы үлкен. Жалпақтығы кішігірім табақтай дөңгелек кескініне, ортасы бата, тұмсығы қайқая біткен қолағаштай мұрнының үңірейген екі танауы тышқанның індері сияқты... ала көздерінің үлкендігі алақандай... Ері ертерек өліп, бір үйдің иесі боп қалған Зор-енең өзін еркек орнына ұстайды да, жақпаған адамды еркекше сыбап тұрып боқтайды... Сөзінің мәтелі—«бармақ»12. Қылығы жақпаған біреуді Зор-енең «ей, әкеңнің... бармақ!» деп боқтап қоя береді.; Әрі кәрі кісі деп, әрі сөзбен жеңе алмайтынын біліп, Зор-енеңе ешкім қарсы келмейді. Кішкене молдадан Зор-енеңнің немересі — Әшім оқиды. Әшімді бір рет ұрғанын естіп Зор-енең біраз «бармақтаса» керек... Содан кейін молда одан да қашып жүреді... Ырымбайдың үйіне Мұстафа мені алып кіргеннен кейін қарсы алып сәлем берген молда, тайдың терісінен илеп жасатқан жұмсақ бөстегіне Мұстафаны қатар отырғызды да «Іштеріңнен оқыңдар!» деп балалардың шуын тоқтатып қойды.

— Молдеке! — деді Мұстафа, қасында бейшарасыған кескінмен қарап отырған молдаға, босағада тұрып қалған мені қолымен нұсқап, — анау баланы танисың ғой? Рас танымады ма, не Мұстафадан сескенген бойын жиып болмады ма, әлде таныса да, танығысы келмеді ме:

— Білмәдім,— деді молда.

— Мұқанның баласы ғой, менің былтыр өлген ағамның.

— Шулаймы-ни?—дей салды молда, маған тыжырына бір қарап қойып.

— Сабаққа әкелдім со баланы, — деді Мұстафа, тағыда мені қолымен нұсқап, — әне, көзі тұр, қатты ұста. Аяма, сабаққа салақ қараса, жанын шығар. Жонынан таспа тіліп ал! Мұстафа молдаға қарап, жауап күткендей кідіріп еді, жауап бермеген молда: «Сол айтылғанның бәрін істеймін сағаң біліп қой!» дегендей маған қадала бір қарап қойды.

— Кәне, қайда отырады бала? — деді Мұстафа молдаға.

— Молда маған орын нұсқаған соқ, Оразалы мен оның қасындағы бала араларын аша берді. Ашылған орынға мен бара қоймадым. Ол орын маған оқу орны сияқты көрініп тұрған жоқ, аңға құрылған қақпан сияқты көрініп тұр. Оқудағы балалардың арасында Мұстафаның менен бір жас үлкен баласы, Ғаббас та отыр, оқығанына екі жыл. Ол — «зирек» аталып жүрген бала. Со кезде ол «құранға» түсті деп естігем.

— Біздің Ғаббастың қасына отырса қайтеді, молдеке! — деді Мұстафа тұрған орнымнан тырп ете қоймаған маған қарап. Ғаббас «құр-әнга» түшкән бала иш, бірәдәр,— деді молда, — бу балаға алиф-бидән башларға кирәк. Рахимбайдың баласы алиф-бидә. Біргә оқысынлар, алар!.. Молданың «алиф-би» деп отырғаны — қазіргі біздің алфавиттің «а» мен «б» сы. Ол екі әріптің неге «алиф, би» аталуын баяндауды кейінге қалдырып, Оразалымызға оралайық. Оның оқуға түскеніне екі жыл болған. Содан бері алиф-би» де жүргеніне таңғалғандай, Мұстафа молданың кескініне қарап еді:

— Бик зиһінсіз бала, — деді молда, — оқу бір дә кірмі башына. Сабағына қарами, уйынны баға, қаһары суққыры!.. Мұстафа да, молда да үндеспей аз отырысты. Молданың үндемеу себебі кейін мәлім болды. Оның қолында дәл сол сәтте ішінде «алиф-биі» бар «иманшарт» жоқ екен «алиф-биді» өзі жазып берейін десе, хат білмейді, жанында жазып беретін басқа адам жоқ, оқытып отырған балалары да жаза алмайды. Мұстафаның үндемеуіне себеп мынау болды ғой деймін: ағасының жетім баласын оқытпауға болмайды. Қалай оқытса да, молданың еркі, онда жұмысы жоқ; жұмысы болар еді, егер өзі «оқу» дегеннен бірдеме білсе. Одан түк білмейді. Өмірінде молда алдын да көрмеген, «әліпті таяқ» деп те білмеген кісі. Діншіл боп намаздан бас алмағанда, дұға оқудан ауыз жаппағанға, Мұстафа сол намаздың көбі араб тіліндегі шарттарың араб тіліндегі дұғалықтарын өз көзімен оқып үйренген кісі емес, білетіндердің айтуынан ауызша жаттаған кісі. Сондықтан егер оқу білетін біреу Мұстафаның «білем» дегенін айтқызып тыңдаса, он екіден бір нұсқасын таба алмас еді, араб сөздерін шатастырғанда күлкіден езу жинай алмас еді. Сондықтан Мұстафаның ұғымында, молда қалай оқытса да мейлі, бала қалай оқыса да мейлі, тек бала намаздығын біліп, аят оқуға жараса болғаны, одан басқа оқудың керегі жоқ. «Оқу» дегеннен ұғымы осындай Мұстафа, үнсіз аз отырғаннан кейін:

— Отыр, әне жерге! — деді маған қатаң дауыспен, Оразалының қасын нұсқап. Амал нешік келдім. Отырдым. Мұстафа орнынан қозғалды да, жылжып барып молданың қарсы алдына отырды. Содан кейін қалтасынан күмәжнегін суырып, ішінен Николай патшаның суреті бар бір сомның күмісін алды. Беті маған бір қырындау келген Мұстафа, күмісті молдаға берді де, «илаһи-әмин» деп қолын жайды. Күмісті қалтасына салған молда да қолын жайып, әденеменені ішінен күбірлеп, бетін сипады. Мұстафа да бетін сипады. Бірақ көлденең қараған кісіге, екеуінің сипауы екі түрлі еді: молданікі — салқын сипау, ал Мұстафанікі?.. Әлгінде байқағам, Мұстафаның, қолдары жайыла беріп дірілдеп кеткен. Бетін сипап бері қарай бұрылғанда, кескініне көзім түссе, онсыз да кейіпсіз кескіні талаурап, жас шайған беті ісінгендей, жылтырай қалған екен. Ол жасты бетін сүртпестен орнынан тұрып жөнеле беріп еді:

— Қайнаға! — деді жүн иіріп отырған Данышпан ұршығы мен шүйкесін жерге қойып, орнынан қозғалып. Мұстафа кідірді. — Ас ауыз ти! Мұстафа төрге барып қайта отырды. Ырымбайдың үйі Жаманшұбарда орта ауқаттыға саналатын да, бірақ өзге малды емес, сиырды көбірек жинап, қымызы болмайтын, айраны мол болатын. Данышпан Мұстафаға шүпілдеген табан аяқ айран ұсынды. Жайдары мінезді, сыпайы сөзді Данышпан аяқты Мұстафаға беріп жатып, оның өзі босап отырған жүйесін одан жаман босатып алды.

— Көріп отырмын, қайнаға, — деді ол, аяқты Мұстафаға ұстатқан соң, кейін шегініп отырып, — түсініп отырмын Ұлтуғанның ағасына13 бата оқуға жарар ма екен деп әкеп отырсыз ғой бұ баланы, байғұс!.. Ұрттай берген айранға, Мұстафаның екі көзінен сорғалай жөнелген жас құйылып кетті...

— Кил әлі мұнда! — деді молда, Оразалының қасында отырған маған көтерген сол жақ қолының үсік саусағын шошайта қимылдатып.

— Қара іт, син дә кил әлі! — деді молда Оразалыға, даусын қаһарлана қалыңдатып, маған көтерген сол жақ қолының саусақтарын түгел жазып, ербеңдете бұлғап. Оразалы мен екеуміз молданың қарсы алдына, жүгіне қатар отырдық. Мен әлі құрық көрмеген құлындай денемді еркін ұстап, төңірегіме жалтақтай қарап отырмын, Оразалы бөтен итке кездескен күшіктей жымып, мүләйімсіп отыр. Алдына келген баланы құлы көріп алған молда, еркінсіп отырған маған:

— Кузіңә қара, ахмақ! — деп ақырып қалды.

— Үстің неге дымқос? — деп сұраған.

— Жай, терлегендікі ғой,— дегем.

— Исі немене үстіңнің?— деген ол.

— Үстіңді былғағансың ба?— деп, апам Ұлтуған сұрағанда:

— Кәне, қайда?—деп танғам мен.

— Шымшыма, деймін Ұлтуған! — деп байбалам салғам.

— Қой енді, Ұлтуған, ештеңе етпес! Былғанса жуылар, — деп тигізбеген.

— Үстін бүгін жуып, ертең апарса қайтеді? — деген Сілеусінге:

— Болмайды ол! — деген Мұстафа, пышақ кескендей, — бүгін сәрсенбі — сәт күн. Ертең бейсенбі, бүрсігүні жұма,— екеуі де ауыр күн. Жексенбі — сәтсіз күн. Дүйсенбіге қалса кешігеді. Кішкене ағам мені оқуға со қалпыммен апарды. Көбірек былғанған дамбалымды молдаға көрсетпеу үшін ұзын, кең балақтарын түріп алдым. Көйлектің салтағын жасырар мүмкіндік жоқ. Молда осыдан жеркенді ме, әлде мені менсінбеді ме, — әйтеуір, маған тыжырына біраз қарап отырды да, тістене сөйлеп:

— Хайуан, найсап! — деп қойды.

— Бир, әлі, «алиф-биіңні»! — деді молда, Оразалыға тікіленіп, қолын созып. Ұзындығы бір қарыстай ғана шырпының басын жарып қыстырған, көлемі алақандай ғана, бұрыштары жымырылып ішіне қарай ширатылған төңірегі түтеленген, беті қара қожалақ қағазды молданың ұсынған қолына, Оразалы дірілдеген саусақтарымен ұстата берді.

— Нәрсә булған бу «алиф-би» гә? — деді молда; шыбық басындағы қағазды айнала қарап ап, Оразалыға тіктене түсіп, — нәрсәгә киміргәнсің аның шитләрін? Ашасың килгәнмі ни аны? Ник бұлай кірләгән?.. Молданың бөліп-бөліп айтқан сұрауларының біріне де Оразалы жауап бермей, қолының қалтырауы біртіндеп денесіне жайылып, аздан кейін бар денесімен қалтырап кетті.

— Ник жауап бирмисің қаһары суққыры?— деді молда, зілдене түсіп, оң жақ жамбасында жатқан шыбықты суырып қолына алып. Қабығы аршылмаған жас шіліктің көгілдір түсті шыбығы молданың қолында көтеріле бергенде, Оразалы:

— Молдеке-ай, молдеке-ай! —деп еңіреп қоя берді:

— Мә-саған «мулла-һәкә!» — деп молда Оразалыны арқадан тартып кеп қалам дегенде, шыбық үш-төрт бөлініп, ұшып кетті. Ашуының уыты қолында қалған молда «не болды» дегендей шыбықтың тұқылына қараса, әлдекім пышақпен бунап қойған екен. Ыза қысқан молда, ашу уытын кімге төгуге білмегендей, ол үй ішінде жылдамдата басып біраз ерсілі-қарсылы жүрді де, бүкшиіп отырған Оразалыны, жүгіре басқан қалпымен кеп тепті... Тепкен екпінмен ұшып түскен Оразалы тұра берем дегенде, молда тағы да тепті.

— Молдеке-ай, мен емес, молдеке-ай! — деді Оразалы, үшінші рет тебуге ыңғайланған молдаға зәресі кеткен кескінмен қарап, қорғанғандай екі қолын көтеріп.

— Кім инді? — деді молда, тебуге көтерген аяғын со қалпында ұстап тұрып.

— Мен емес, мен емес! — деді Оразалы, жамбасынан жылжыңқырап.

— Мә, сина, «мин имәс!»—деп молда үшінші тепкенде, Оразалы жылжып кетіп, молданың аяғы жерге тиді.

— Ім-м-м қаһары суққыры! — деп, молда Оразалыны құлақтан ұстады да, күші жеткенше бұрады.

— Ойбай-ай, ойбай-ай! — деді Оразалы шыңғырып жылап.

— Әйтәсің, мі? — деді молда құлақты бұрай түсіп.

— Айтайын, айтайын! — деді Оразалы.

— Кім?

— Әне, анау!... — деді Оразалы, Жетпісбай дейтін баланы нұсқап.

— Ник күлдің хайуан?— деді түйіле қарап.

— Апыр-ай молдеке-ай, өлтіремісің бейшараны! — деп, Данышпан ұстай алды. Молданы ол әрі қарай тартып әкетті де, әлі де ұрмақ боп тырмысқанда:

— Молдеке-ай, тым болмаса сабағын бастаған соң ұрсайшы. Қолына қағаз да ұстаған жоқ әлі. Обал ғой мұның! — деді Данышпан. Тырмысуын доғарған молданы Данышпан еркіне жіберіп еді, ол:

— Сиңа ма, сиңа! — деп маған қаһарлана қарап саусағын безеді...

— деген жырды хормен айтқызады. «Ғайрауат» аталатын бұл жырға кейде өзі де қосылып кетеді. Бірақ өзі үйреткен әндерді біреу өзінен ұлықсатсыз айтса, «Хайуан, найсап» деп оған өшігіп алады... Түркіше кітаптарға біраз жаттығып алғаннан кейін молда балаларды араб тілінде жазылған дін кітаптарын оқуға салды. Араб тілінің де грамматикасы (сарф), синтаксисі (наху), логикасы (мантық) бар. Бірақ бұлар бізді оқытқан молда білетін сабақтар емес. Біздің молданың білетіні — «тәржима». Ол — араб сөздерінің қасына түрікше сөзбе сөз мағынасын беру. Мысалы, бабөн — үшбу баб, шрутсассалат — намаз шартларындағы бап, уаһиа — ол намаздың шартлары, ситтәтән — алты дұр, әл-әууәлі — ол шартларның әуәлгісі, әл-уызуы — таһарат алмақ, бел-ма-е-ат-таһи-ро — пәк су бірлән, ау-ет-таяммуми — я исә таямим соқмақ, биша-шундай нәрсә біләң якуны — болор ол нәрсе, миналь арзи,— жер жыыысындан: кәттұрабө — топырақ, шикіллі, уорүмлі — құм шикіллі, уәлкүкли — сүрмә таш шикіллі, уоззараниха — звест шикіллі, уал хажары — қара таш шикіллі... Қасында мұндай түркіше мағынасы жазылмаған араб, фарсы сөздерінің не екенін молданың өзі де білмейді. Міне, осындай қазақ балалары жартысын түсініп, жартысын түсінбейтін тәржимәлерден біз сол қыстың аяқ кезінде: Шруто-ассалат», «Тағыллимө ассалат», Тхфәтүәлмүлік», «фиқһиқайдани» сияқты бірнеше кітаптарды оқыдық. Бұл кітаптарда да діншілдікті үйретуден басқа, баланың тіршілік жасауына керекті ешбір білім жоқ. Миды жейтін қиыншылықтарын былай қойғанда, со кездегі ауылдың ұғымында мен «көп білім біліп» қалдым. Менің оқуымның бұндай «қарқынмен» кетуіне, әсіресе, менің ағам Мұстафа қуанды.

— Құдайдың бергеніне шүкірлік, — дейтін болды ол, — Мұқан бейшара тіршілікте еш рахат көрген жоқ еді, бейшараның көп жыл аққан көз жасы қабыл болған екен. Mінe, енді баласы оған құран оқуға да жарады. Бұдан артық құдай не берсін оған. Менің құран оқуға жарауыма көңілі тасыған Мұстафа, онымды Мұқанның ахиреттегі рахаты деп ойлайды да, жақын жерде тұрғанда күн сайын, алыстағанда жұма сайын әке-шешемнің басына апарып аят оқытады. Сонша көп оқылатын аяттардың ішінен кейбірі менің көз алдымда күні бүгінге шейін тұрады. Ауыл Достағы жайлауға отырады... Жұма күндері балалар оқымайды... Со күні ала-көбеден Мұстафа тұрады да, арқандап алып қалған биесін әкеліп жадағай тарантасқа жегеді... Мені қасына отырғызады... Екеуміз қыстауға қарай жөнелеміз... Қыстаудың бер жақ жиегінде қалың, зират... Ағашы жоқ жердегі бұл зираттың бірнеше қабыры ғана (әрине, ауқатты .адамдардың) ағашпен қоршалған... Қатар көмілген Мұқан мен Балсарының қабірлері ешнәрсемен қоршалмаған, жалаңаш төмпелер... Зират түгелімен айнала орланған. Оның адам ашып-жауып қана кіретін қақпасы бар.... Осы қақпаның алдына Мұстафа екеуміз күн шыға жетеміз. Шалғыны қалыңдап алған қыстаудың маңына бұл кезді сары маса симайды, тоқтасаң-ақ төңірегіңде бұлттай үйіріліп, ызың қағып қаптайды да тұрады. Үстіңе кеміне әлденеше мыңы жабылады. Аяқ-ылау қып жүрген жалғыз биесін аяған Мұстафа зиратқа жеткен соң арбадан ағытады да, алдыңғы екі аяғын тұсап, жел жағына түтін сап қояды. Түтінге масалар жолай алмайды. Түтінді ықтаған бие оттауға кіріседі... Мұстафа екеуміз қақпасын ашып, зираттың ішіне кіреміз. Кісісі өлген өзге үйлерден зиратқа біз көп келеміз бе, немене шөбі қалыңдаған зираттың ішінде қақпадан менің, әке-шешемнің қабырларына шейін созылған соқпақ жатады... Сол соқпақпен жөнеле берген бізге, бұлттай түйілген қалың масаның мың-миллионы жабыла кетеді... Мұстафаның айтуынша зират ішіне от жағып, түтін салуға болмайды, өйткені, «от» тамұқтан шыққан, қабыр арасында тамұқ исін көңірсіту күнә...

— Кішкене аға-ау,— деймін мен масалар денемнің ашық жерін талап өлтіріп бара жатқанда, түтінсіз қалай шыдаймыз бұған... Аят оқып болуға болмайды ғой...

— Күнәлі болма, шырағым, — дейді Мұстафа, — Аюп пайғамбардың денесін құрт жеп тауысқанда да, тәңірге тәупіғын келтіріп шыдапты дейді молдалар. Маса сол құрттардан артық болып па... Оны да жіберіп отырған тәңірі... Шыда!.. Қысқа аят болса қиналғанмен де, шыдап бағар едің. Олай емес. Құранда «ясин» атты сүре бар. Бұл ең кеміне жарты сағат оқылады. Одан қысқа аяттың өлікке «сауабы» жоқтай-ақ, қабыр басына барғанда Мұстафаның маған оқытатыны осы «ясин» ғана... Қақпадан кіре жабылған масалар біз қабырдың бас жағына кеп шоқия отырып, «ясинге» кіріскенде үстімізге үймелеп қонып алады. Бұл кезде олардан құтылудың ешбір мүмкіншілігі жоқ. Қонғандарын алақаныңмен сипай қырып жатсаң, тірілері қолыңның сыртына кеп үймелейді... Қолыңның сыртына қонғандарын сыпырғанша, бет-аузыңа кеп тары үймелейді... Дененің ашық жерлерінен орын таба алмағандары, қаптап кеп киіміңе қонады... Жылқының қалың терісін біздей тесіп етіп, қанын соратын олардың тұмсықтары, сенің жаздық киіміңді шопақ құрлы көрсін бе?.. Cap масаның, шаққаны қандай ащы. Оның әрқайсысының тұмсығы тиген жер, ара тістегендей тыз ете қалады... Осындай тұмсықтар бір емес, әлденеше мың... Денеңе тұтаса қаптай қонған масалардың ащы шаққанына, ер болсаң шыдап көр!.. Мен шыдай алмаймын. «Ясинді» заулатып оқып отырып, денеммен арпалысудан тынбаймын... Мұстафаның шыдамдылығы Аюп пайғамбардан артық болмаса, кем емес. Шыдамсызданған маған ол ала көзімен анда-санда бір адырая қарап қояды да, өзі үн-түнсіз, қимылсыз сазарып отыра береді. Денесіне қонған масаның бірде бірін сипап өлтірмейді... Біраздан кейін шыдамы таусыла ма, немесе діншіл адам, оқылған аяттың әніне түсінбегенмен, бар ықласымен соған беріле ме, әйтеуір «ясин» орталанып келген кезде, ол жерге бетін төсей етпетінен жата қалады... Менің құлағыма Мұстафа жақтан әлсіз күңіренген бір зарлы үн естіледі... Ол кезде аруаққа сенетін менің бойыма: «Мына үн қабырдан шығып жатқан жоқ па» деген қауіп түсіп, тұла бойым тітіркене бастайды... Соза оқығанда жарты сағатқа жететін «ясинды», масалардан қысылғандықтан мен шамасы он бес-жиырма миниутте оқып шығам ғой деймін... Аяттың аяқталғанын естіген Мұстафа басын көтеріп, үнсіз дұғаны оқығанда, қолын жаяды да, мен бетімді тезірек сипағанда, ол қолын сол жайған қалпымен ұзақ отырып қалады... Со кезде оның қара бұжыр кескініне көзім түссе, қырлана біткен мұрнының екі сайын ала төмен қарай аққан жас саулап бара жатады... Бетін сипағаннан кейін де, сол орнында отырып қалған Мұстафа, әлгі оқылған аяттың сауабы жеткіліксіз болды ма дегендей, ағасының әлі шөп шығып үлгермеген қара топырақ қабырын құшақтай жатады да, еңіреп тұрып жылайды... Мең әрине, ол арадан кетіп қалам, себебі, біріншіден, Мұстафаның өлі ағасына бауырмалдық сөздер айтып зарлануы тұла бойымды түршіктіреді, екіншіден, қаптауы және жабылуы көбейе түскен масалар бір орында тұруға шыдатпайды...

— Шәйін ағай, бала неге оқытпайсыз?—десе:

— Оның күні туған жоқ,— дейді Шәйін ағай.

— Өзім большевик болған жоқпын, — дейді Шәйін ағай бертін сөйлескенде, — бірақ тілегім, жас күнімнен большевиктер жағында болды, өйткені ол еңбекші халықтың мұң-мұқтажын көздейді ғой. Ол менің де мұң-мұқтажым емес пе? Еңбекші халықпен бірге өсіп, біте қайнап келе жатқан кісі емеспін бе мен?.. Коммунист партиясының қатарына ол кісі, Ұлы Отан соғысының алдында ғана мүше болды... «Жылы-жылы сөйлесе, жылан іннен шығады» дейді қазақ мақалы, жылы жүзді, жылы сөзді адамға кім жанаспайды!... Жылы жүзді, жылы сөзді Шәйін ағайға мен де үйір болдым. Оның қызық әңгімелерін де, әдемі әнін де талай тыңдадым. Өзге кейбір балалардай мен де Шәйін ағайдан жасымда хат таныр ма ем, қайтер ем, егер мен ондай жасқа келген шақта Шәйін ағай ауылдан кетіп қалмаса. Кейін білсем, ауылдан ол кетейін деп кетпеген, сол маңдағы полиция уряднигінің дүмпуімен кеткен. Сол тұсты аралап жүретін урядник 1910 жылы Шәйінге кеп:

— Сіз мұнда тұрмайсыз! — деген.

— Неге?— десе:

— Газет, журнал оқисыз да, үкіметке қарсы үгіт таратады екенсіз, — деген.

— Дәлеліңіз? — десе:

— Оның сізге керегі жоқ, егер өз бетіңізбен бұл маңнан кетпесеңіз, мен сізді тұтқынға алып кетірем, — деген. Ақыры, Шәйін ағай тігіншілік қызметімен ел аралап алысқа кетуге мәжбүр болады... Сол бетінен ол, мен Жаманшұбардан 1913 жылы біржола кеткенше оралған жоқ... Тығылудан Октябрь революциясы құтқарған Шәйін ағай, советтік дәуірдің алғашқы күндерінен бастап, пенсияға шыққанға дейін ауылдың бастауыш мектебінде үздіксіз мұғалім болды. Оның игілікті қызметін қыздары — Зәйра мен Зәкәз, ұлдары — Бұрқат пен Дуду жалғастырып әкетті. 83 жасының қалған уақытын қоғамдық істерге араласумен өткізіп, Шәйін ағай 1960 жылы тіршілікпен қоштасты. Оның қазір сексеннен асқан, әжімсіз кезінде «Зылиқа сұлу» атанған жұбайы, балаларының және немерелерінің қызығына рахаттануда. Менің «жалаңбұт» кезімде түскен ол жеңгей, әлі күнге дейін мені «бала» көріп, жолыққан сайын «айналайын-ау!» деп, құшақтап бетімнен сүйеді. Сондай адамның бары да жақсы-ау!..

— Ия, адас, аманбысың? — десе:

— Слау бәга! — дейді ол. Онысы «құдайға шүкір» дегені.

— Хал қалай, адас? — десе:

— Так, нешауа, — дейді Ұзын кеңірдек, — шешесіз жәгөшкелерді көрмиттеген боп жатырмын, әзірге құрсақ пропал деп жалыбы айтқаны жоқ, келешекте не дерін бог знаит...

— Пірадәр, — дейді ол Мұстафаға, — Бұл Жаманшұбар дегенің работайть қыла білмейтін ленибай ел екен де. Әйтпесе, осылай отыра ма?

— Оған не қыл, дейсің сонда?

— Хлеб пахайт қылу керек қой. Жер добрай. Подвод бар. Соқаны орыстардан наймаға алуға болады. Содан кейін выборонить, высевать, выполоть қылса, готовый хлеб шыға собирать етесің, сонда ешкімнен де зависить етпейсің. Ұзын кеңірдек Мұстафаны бірлесіп алдағы көктемде егін салуға шақырады. Бұл сөзге құлағын түргенмен, Мұстафада қосыла қоярлық мүмкіншілік жоқ. Ұзын кеңірдек Мұстафадан басқа кедейлерді де егін салуға үгіттейді. Кейбіреулер бұл сөзге күле қарағанмен, көпшілік қызығады... Жаманшұбарда судың тапшылығын да Ұзын кеңірдек сөз ғып:

— Бұл арада орыс поселкасы отырса, алдақашан көл жасап алар еді, — деп, оның да әдісін ұқтырмақ болады. Жаманшұбар, ортасында кең және қалың томарлы шілікті айнала қыстайды.

— Осы томарларды, — дейі Ұзын кеңірдек, — выбирать, вычистить қылса, жарқыраған көл боп шыға келер еді... Бұған да суға жарымай отырған ауылдың құлағы елеңдейді, Ұзын кеңірдектің сөздері жаңалық көрінеді... Және бір жаңалықты оның балалары көрсетеді. Оның Садуақас атты баласының беті шешектен бұжыр. Әкесінің атауымен, жұрт оны «Корявой» дейді. Корявой ұршықтай үйрілген биші. Ол кезде биі жоқ қазақ аулына, Корявойдың пляскалары таңсық та, қызық та. Құсайке сырнай тартады. Ол да біздің ауылға бірінші келген жаңалық. Басында Құсайке тартқан сырнайға қосылып Корявойдың билеуі, ауыл адамдарына ерсі сияқтанғанмен, артынан олар, әсіресе жастар көруге құмартып, ойын-сауық болса шақыртып алатын болды. Ол кезде басқа бишіні көрмегендіктен бе, немесе, шынында солай ма, — Корявой маған күні бүгінге дейін орыс пляскасына ең шебер адам сияқтанады да тұрады... Жаманшұбарға Ұзын кеңірдек пен оның балалары әкелген жаңалық ұзаққа созылмады. Алдағы күзде ол семья бұрынғы мекеніне көшіп кетті. Оған себеп төмендегі. Со қыстың көктемінде Ұзын кеңірдекке бірнеше кедей күш біріктіріп екі-үш десятина егін салады, сепкені тары. Соқаны көрші орыс поселкелерінен алады. Жер жыртуды, бораналауды, тұқым себуді Ұзын кеңірдектің өзі басқарады. Со жылы жазда жаңбыр көп болып, тары аса қалың шығады. Еккен кедейлер, шығымды егінді малдарына бастырмау үшің басына бір адамның соқа басын күзетке қалдырады да, өздері жайлауға барып отырады. Егін белуардан еседі. Білетіндер, әр десятина кеміне жүз елу пұттан түсім береді деп жориды. Мұны көрген кедейлер:

— Тамаша ғой, мынау!.. Баяғыда осыны неге істемегенбіз? — деп қуанысады.

— Жетектейтін, үлгі беретін кісі болған жоқ қой, Ұзын кеңірдектен көрдік қой ол үлгіні, енді кедей атаулы бұл кәсіпке түгел жұмылар, — деседі олар. Сондай қуанышта жүрген кедейлердің егіні апатқа ұшырайды. Олар егінді Батпақкөлдің жағасына салады. Ол ара Тұртай дейтін байдың қыстауына жақын. Ол кезде бұл маңайда жер меншікке бөлінбегенмен, егін салуға ойлаған кедейлер, Тұртайдан Батпақкөл ығына салуға ұлықсат алады. Егін шығады деп ойламаған Тұртай, «маған да бірер қап (берерсіңдер» деп қалжыңдайды да, екі десятинаға ұлықсат етеді. Егіннің қалың шыққанын көрген Тұртай, енді тең жартысын сұрайды, кедейлер он шақты қап ал десе көнбейді.

— Өйтсеңдер, бұл егінді мен сендерге бұйыртпаймын! — деп қорқытады Тұртай.

— Не істейсің?—десе:

— Кезінде көрерсіңдер,— дейді.

— Сұрағанымды бермеген өз обалдарың өздеріңе. Білгендеріңді істеңдер! — дейді. Заң білмейтін кедейлер, Жаманшұбардың биі, — Нұртазаға жылап барса, ол:

— Малы бағылмай бос жүретін осындай кең жайлауға егін сеппе деп ем, тыңдамадыңдар, өз обалдарың өзіңе! — дейді. Сонымен, кедейлердің еңбегі еш болады да, басқаша күн көрер мүмкіншілік жоқ, еккен егіні мынадай күйге ұшырауын көрген Ұзын кеңірдек бала-шағасын ертеді де, жаяулап жалпылап, бұрынғы мекеніне кетеді...

— Бауырларың,— дейді үлкендер.

— Қайдағы?

— Бәріміз Байбарақ баласымыз. Одан Бектемір, Бекқара. Бектемірден біздің бес-алты үй тарайды. Бекқарадан Ералы, Тінәлі. Тінәліден Рақымбай. Ералыдан осы келген жігіт, аты Ыбыш.

— Бұл қайдан келді?

— Қорған қаласынан...

— Елде жүргенде, етіне жөні бүтін көйлек те тиген жоқ еді. Жетімшілік, жоқшылықпен күн кешкен бейшара еді. Қорғанда еңбегі жанған екен. Бұны жұрт, елден шығып қайда барады? «Жортуыл басы жолда қалады» деп, қаңғырып жүргенде, сүйегі далада қалмаса не қылсын деп күлген еді. Міне, енді, адам боп келді. Дұшпан көзі қып, киініп келгені де жақсы болды! — деседі. Айтуынша, Ыбыштың жұмысы да ауыр екен: жыл тәулігінің он бір айына, заводтың етегінен биік төбесіне басқышпен бидай көтеріп шығып, үн көтеріп түсіреді екен.

— Сонда қанша көтересің? — деген сұрауға:

— Әдетте алты пұттан екі қапшықты көтерем, ерегескенде он сегіз бұтты әкетем, бәс тіккен бір-екі ретте, үш сатылы, алпыс басқышты биікке төрт қапты шығарғаным бар, — дейді. Көтерсе көтергендей: денесі аса сом, бұлшық еттері аса қатты.

— Күреске түстің бе?— десе:

— Маған жүктің күресі де жетеді, қайтем күресті? Күшімді көргендер циркке бар деген еді, осы еңбегім өзіме жарайды деп барған жоқпын, — дейді. «Цирк» дегеннің не екенін ауыл адамы Ыбыштан бірінші рет естіп, «күресті де ақшаға сатады екен-ау!» деп таң қалысады. Қаланы Ыбыш мақтайды. Ауылда күнін көре алмай жүрген кедей жігіттерді ол қалаға барып кәсіп етуге шақырады. Оның сөздеріне жігіттер қызығады. Бірақ бұған дейін алысқа шығып кәсіп іздемеген ауыл жігіттері, Жаманшұбардан екі жүз елу шақырымдай жердегі Қорғанды жердің түбі көріп, «мен барам» деген жігіт шыға қой» майды... Ыбышты алпыс үйлі Жаманшұбардың көпшілігі қонақ қып, ауылда ол айға жақын жүріп қалды. Көп күндер сөйлесе, үйрене келе, оның қалаға шақыруына еліккен жігіттер де болмай қойған жоқ. Бірақ, «қыс іші қырауда» суырылып шығуға, көбінде киім жоқ. Ыбыштың ауыл жігіттерін бұлай желіктіруі, кәсіпсіз жалшыны болмашы ақыға ұстап жүрген ауыл байына ұнамайды. Олардың ішінен кейбіреуі, «қаңғырған өзің қаңғыр, жұртты желіктірме!» дегенді ашып та айтады. Ондайлар Ыбыштың Жаманшұбардан тезірек кеткенін де тілейді. Ескішіл және діншіл адамдарға Ыбыштың киім-кешегі де, жүріс-тұрысы да, сөзі де ұнамайды. Сөзінен ұнамайтыны, — еркіндігі. Ол жалшыларға: «Ауылдың сасық байына аз ақыға жүріп қайтесің. Қалаға барсаң тамағың тоқ, үстің бүтін болады, таза жүресін» дейді. Біреулердің айтуынша Ыбыш патшаға да қарсы. Ол кейбір сенетін сырлас адамдарына «патша кешікпей тақтан құлады» деген сөзді айтқан деседі. Надан ауылдың шошқа десе жирене қарайтын кезінде, Ыбыш: «Ол да хайуан. Оның да еті мен майы малдікі сияқты. Айта берсең малдан да дәмді» дейді. «Өзің жеймісің?» десе, «негізгі қорегім сол» деп күледі. Діншілдердің құлағына бұл сөз инедей қадалады... Жүріс-тұрысынан ұнамайтыны — өзі төре сияқты боп жүріп, қайдағы сорлылардың үйіне барады және мезгілсіз кезде барады, «жұртты желіктіретін сөздер» сонда айтылады... Киім-кешегінің ескішілдерге ұнамайтыны — бәрінің орысша тігілуі. Қала формасында тігілген киімдер, бұл арада бірінші рет Шәйіннің қолынан тарағаны жоғарыда айтылды. Оған да жаңаға бейім, ауқатты адамдар тіккізетін. Кедейде ондай киім тіккізуге күш жоқ. Ал, ауқатты адамның көпшілігі — орысша киімді «шоқынудың нышанасы» деп маңына жуыттырмайтын. Ыбыш ол заңның бәрін бұза келді. Оның үстіндегі киімдерді көргенде, жұрт: «Шәйінді шебер дейтін ек, шын шебер Қорғанда екен ғой!.. Не деген сұлу киімдер бұлар!» — деп таң қалысты. Аты орысша киімді ұнатпайтын ескішілдердің өздері де, Ыбыштың үстіндегі сұлу киімдерді жаман дей алған жоқ. Бұл жағынан аузы жабылған олардың аузында ерекше сөз болған киім — Ыбыштың құлақшыны. Бұл ауыл орысша киімнің өзгесін көргенмен, «құлақшын» атты киімді әлі көрген жоқ екен сондықтан Ыбыштың құлақшыны ауыл адамдарының арасында ерекше сөз болды. Оның себебі де бар: бұған дейін қыстыгүні басына жапырайған үлкен тымақ киіп жүретін жігіттер, Ыбыштың ықшам, сәнді құлақшынын көрген соң, ауыл шеберіне қағаздан үлгі піштіріп құлақшын тіктіре бастайды. Тымақтың көбі — сеңсең. Құлақшынға бұйра, немесе күзен, түлкі сияқты аң терісі керек. Қаражаты барларға іздегені ептеп табылады, таба алмағандары іздеп әуре болады...

— Бір пәле келген екен! — деп кейиді, мұны көрген ескішілдер, — бұл құлақшынды құрту керек екен... «Бар пәлені бастаған осы» дегендей, бір күні олар Ыбыштың құлақшынын құрытады. Оқиға былай болады: діншілдер «бұл бөрік емес, қулықпен берік қып шығарған кіреш» деген сөз таратады. Мұны анықтау керек. Сонда, пәтуә айтатын кім? Әрине, Ағатай хазрет. Ол біздің Жаманшұбардан он бес шақырым жердегі «Ақсуат» аталатын көлді қыстайды. Жұрттың айтуынша ол «Бұхар шәріпте отыз жыл оқып, он екі пәнді тәмәм қып келген кісі». «Ол адам түгіл жынның да оқуын біледі, жын-шайтан маңына жоламайды, жолаймын десе, оқумен буып тастайды». Молдалығының үстіне ол емші де. Жазы-қысы ауылына ауру адамдар келіп жатады, сондағы емі — кітап көтеріп, аурудың иесін табу, оны кетіретін ішірткімен дұғалық жазып беру. Кейде ол: «Осы маңнан пәлен уақытта жын көшіп етеді, алдын ала сақтанып құрмалдық беру керек»,— деп жар салып жүреді. Діншіл жұрт оған нанып, айтқанын орындайды да. Ыбыштың құлақшынында жасырын сыр бар деушілер, со құлақшынды Ағатай хазретке жіберіп, пәтуә алуға ойлайды. Ыбыш ондай сынға құлақшының әрине, өз еркімен бермейді, ендеше ұрлау керек бірақ қалай? Оның әдісін Нұртаза табады. Ыбышқа үш-төрт аталық жақындығы бар ол, бір күні қонаққа шақырады да, түнде үйіне қондырып, ұйықтаған шақта, құлақшынды Ағатай хазретке салт атпен жөнелтеді. Суыт жүрген адам, таң атқанша қайтып келеді. Хазреттің пәтуасы: «Кіреш екені рас. Бұл — білдірмей бастан шоқындырудың әдісі». Нұртаза бұл сөзге нанады да, құлақшынды пешке тығып күйдіріп жібереді. Ыбыш таңертең тұрса құлақшыны жоқ!.. Іздеп таба алмаған оған Нұртаза шынын айтады. Ыбыш жатады да ашуланады. Ашуланғанда не істесін!.. Құлақшынның құны үш сом екен. Нұртаза оған он сом бермек болады. Ызалы Ыбыш құлақшынның төлеуін алмайды, бірақ Нұртазаға төлеуден әлдеқайда ауыр сөз айтады.

— Жаңалықтың құлақшынын жойғанмен, басын жоя алмайсың, — дейді Нұртазаға, — ол түбінде сен сияқты ескішілдердің басын жояды...

— Қашан?... — дейді ашуланған Нұртаза.

— Көп кешікпейсің! — дейді Ыбыш.

— Ә-ә-ә, — деп долданады Нұртаза, — патша құлайды деп жүр деген еді, сені? Әлі, сен патшаны да құлатарсың?..

— Мүмкін, — деп жауап береді Ыбыш, — бірақ, оны істейтін мен емес, — еңбекші халық!..

— Солай ма?.. Күттік ендеше!.. — дейді, патша құлайды деген қауіп ойында жоқ Нұртаза. Кейін патша түсіп, Совет үкіметі орнаған кезде білсек, Ыбыш Қорған қаласындағы революцияшыл жұмысшылардың ой-пікірін айтады екен....

— Біздің Шәкіжан бұ молданың оқуын тез тауысады, — деп шаттанып жүрді Мұстафа. — Содан кейін мен оны Кәрібай хажының медресесіне апарам. Ол — он екі пәнді тәмәм қылған хатым-кәрдан. Хажының медресесін бітіргеннен кейін біздің Шәкіжан үлкен молда болады... Ошақ басы кеңесте Мұстафа менің болашағым туралы толып жатқан қиялдарға кетеді.

— Аманшылық болса, — дейді ол, — Ұлтуғанды құтты жеріне қондырамыз, оның қалыңмалына Қамзаны үйлендіріп, еншісін беріп шығарам. Одан кейін жасы үлкен болса да Ғаббасты қоя тұрып, Шәкіжанға қалың берем.

— Қалыңмалға неңді бересің?— деген әйеліне:

— Со да сөз бе екен? Біздің Мәржамға біреу құда түспес деймісің? Соның қалыңмалын берем де, — дейді Мұстафа. Өз балаларының да, менің де, ержетер шағымды көз алдына келтірген Мұстафа бізді былайша жүйелейді: «Қамзадан кейін Шәкен18 мен Шәкіжанды бір үй қып шығарам. Қолымда Ғаббас қана қалады. Оң жағымда Мұқанның үйі отырады, сол жағымда Қамза... Одан кейін құдайға не арманым бар менің!» Мұстафаның бұл қиялың оны мен менің арама жүгірген «шайтан» бұзды да жіберді. Бағиланың қалыңмалына келген бурыл бие бары оқушыларға мәлім. Соснабайдың айтуынша, ол бие арғымақ пен қара байырдың шатысынан будан боп туған. Расы да солай ғой деймін, өйткені бүкіл жаманшұбарлықтардың бағалауынша: «Бұл сияқты денелі, көркем жылқы, өзге былай тұрсың со кезде жылқысы жүзге барып қалған Нұртазада да, жылқысы мыңды маңайлайтын Тұртайда да жоқ...» Биенің шоқтығына ұсынған қол ғана жетеді, мойны доғадай иіліп, екі құлағы біздей шаншылып тұрады, қайқаңдау келген жалпақ сауырына адам төсек сап жатарлықтай кең, омырауының кеңдігі сондай, еңкейген адам жүгіріп етерлік құрсағы құр жатпайтын жануардың қарны жер сыза жаздайды, төгілген жалы тізесіне түседі, кекілі тұмсығын жабады, құшаққа толарлық құйрығы көлденең сүйретіліп жатады, кезінде сауа қоймаса, тез дертетін емшегінен төрт тарамданып сүт атып тұрады... Ептеп аяң жорғасы бар бұл бие, бізге келгеннен бері үнемі жорға құлын табады. Құлыны да өзіне тартқан бурыл болады және ерте құлындайды да, құлыны қара құлақ марқа боп өседі. Біздің қолға келген жылғы оның құлынын әкем сатып, қысқа азық алған. Келер жылғы құлынын Мұстафа сатып, өлген әкемнің жабдығына ұстаған. Одан келергі жылғы құлынды сатып, өлген шешемнің жабдығына ұстаған. Олардың үшеуі де ұрғашы құлындар да. Құлындардың сатылған жері алыста болмайтын. Өзіміздің маңайға сатылған бурыл құлындардың бастапқысы мен он бір жасқа қарағанда дөнежін шықты, екіншісі құнажын шықты, үшіншісі тай шықты. Олардың бәрін де мен күн сайын көрем. Көрген сайын ішім күйеді: бурыл тай да, бурыл құнажын да, бурыл дөнежін де аумаған енесі сияқты. «Әттең, — деп өкінем мен, — осылардың бәрі біздің қолда болса!.. Сонда біз айғыр үйір жылқымыз бар үй болар едік-ау!..» Сатылып кеткен бурыл биенің құлындарын кісінікі деуге қимаймын... іштей өзімсінем... көргім келеді де тұрады және көре де берем!.. 1911 жылы бурыл бие дағдысымен ерте құлындады, бірақ бұ жолғы оның құлыны ұрғашы емес, еркек болды. Маған қандай қуаныш бұл!.. Мен аз жылда ер жетіп, атқа мінетін жігіт болам... Со кезде мына құлын да ат болады... Өзі тайпалған жорға... Ендеше, әрі сұлу, әрі ірі, әрі жорға бурыл атты мініп жүру қандай тамаша!.. Басыма осындай қиял кіргендіктен болу керек, — бурыл бие құлындағалы мен оның қасынан шықпаймын. Көрмесем тұра алмаймын... Бурыл болар құлын әуелі қаратөбел боп туады. Сондай боп туған құлынды мен қолдан аяқтандырдым... есейгенше бақтым... есейгеннен кейін маңдайындағы ақтөбелі кеңіп, басынан бастап денесі біртіндеп бурылданғаның ел жайлауға шығарда түгі түгеліменен жирен бурылға айналғанын қолдан өткердім... «Тек, тіл-көзден аман қылсың бұл бір айта қалғандай ат болғалы тұр», — деген жұрттың сөздерін қуана тыңдадым... Көңілім осылай тасып жүргенде, бір жаман хабар құлағыма қорытқан қорғасындай құйыла қалды. Зәрем ұшып кетті! Не істеуге білмедім... Бұл суық хабарды маған алғашқы естірткен — Нұртазаның баласы Мырзағазы.

— Бала, сен не білдің? — деп сұрады ол, бір күні кешке көл басында менен.

— Түк те білген жоқпын, — дедім.

— Білмесең, сені құдай ұрайын деп жүр ғой, — деді ол.

— Неге?

— Рас түк естіген жоқсың ба? — деп сұрады Мырзағазы тағы да.

— Жоқ, — дедім мен.

— Естімесең, — деді ол, — пірәдәр (Мұстафаны ауыл солай дейтін) бурыл биені Жапырақтың базарына апарғалы жүр дейді.

— Неге? — дедім мен әлі де көңіліме секем алмай.

— Базарға неге апарушы еді биені? — деді Мырзағазы маған жекіп. — Сатуға апарады да!.. Сол арада мен не болғанымды білмей жылап жіберіппін... Мырзағазы менен төрт жас үлкен. Және ойға-қырға көп жүріп, ысылып қалған, табиғатында зирек, әкесі сияқты сөзшең, ересек бала. Көл19 басынан қайтып келе жатқанда Мырзағазы маған ақыл үйретті.

— Сен жылайтын болсаң, бұлай босқа жылама — деді ол, пірәдәрдің алдына барып жыла. Биені сатпа де, егер сатсаң, мен бұл үйден кетем де! Мен Мырзағазыға жауап қайырғам жоқ, өйткені оның сөзі менің көкейіме қонып келеді, бірақ әлі күнге дейін бетіне шығып көрмеген және түсі ызбарлы, мінезі қатты Мұстафаға, Мырзағазы үйреткен сөзді айта алам ба? Сөзіне жауап қайырмағанмен, мені қайрай түскісі келгендей, Мырзағазы сөйленіп келеді:

— Пірәдәрдің о неғылғаны?! Сені кісі құрлы көрмегені ме? Екі биенің біреуі болса бір сәрі, жалғыз биені сата ма екен? Тіпті соның сүті де керек емес пе, оған? Бір өзі бір сүйретпе қымыз боп отырған құнарлы бие!.. Өмірінде көрмеген босағасына биыл торсық кірді, қалай ішсе де жетіп жатыр. Сондай биені қиып қалай сатады! Өзінің қысыр биесін неге сатпайды? Ертең сен ер жетпеймісің? Саған ат керек болмай ма? Несін мінгізем дейді екен сонда саған? Және құлын қандай жануар! Мұндай құлын мың қырған Әлти мен Сәпіде де жоқ. Рулы елден табылмайтын ат боп өскелі тұрған құлынды қалай қиып сатады? Саған жақсы ат мінуді көпсіне ме?!.. Мырзағазының сөздері бойыма түгел сіңіп, санама мықтап бекіп алған қалпында мен үйге кірдім. Ол кезде біздің Жаманшұбарда ілуде біреу ғана болмаса, кигіз үйге шам жақпайды, асты оттың жарығымен ішеді, жағатын отыны — тезек. Мен үйге кіргенде, күн батып, үй-іші қара көлеңке боп қалған кез еді. Үйде маздап тезек жанып тұр. Оттың жарығымен Ұлтуған шай жасап жатыр. Ол — қазір жасы он беске шыққан, талдырмаш, ұзын бойлы, ашаң қызыл шырайлы жүзді, мөлдіреген кішірек қара көзді, әдемі қыр мұрынды, бұрымы ұзын, қара шашты, жаңа өспірім көркем қыз. Әрдайым менің келген-кеткенімді, хал-жайымның қандайлығын бақылап жүретін Ұлтуған есіктен кіріп келген маған бір қарады да:

— Неменеге кейіп келдің?— деді.

— Өзіңді біреу ұрып жіберген жоқ па?—деп сұрады ол.

— Неге үндемейсің? — деді Ұлтуған, ауыр ойым барын жорамалдағандай. Со кезде сырттан құман ұстап Мұстафа кірді. Оның жеңі білегіне шейін түрген қолы да, беті де су. Ұлтуған Мұстафаның алдында сөйлемейтін, оны өте сыйлайтын. Сондықтан ба, әлде менен жауап ала алмасын білді ме, маған тағы бір қарап қойды да, шайын жасай берді.

— Мен ақшам намазын оқып ала қояйын балам, — деді Мұстафа Ұлтуғанға, — шайды содан кейін ішерміз. Мұстафа бетін сүртті де, жайнамазын төсеп, намазға отырды. Сырқаттан дене қуаты әлсіз ол, намазды отырып оқитын және ұзақ оқитын. Мұстафа намазға кіріскенде, мен үйдің сол жақ босағасына барып етбетімнен жата қалдым. Өйтпеуге болмайтын да еді: бурыл бие мен оның құлыны туралы ішімде қалыңдап алған уайым, жүйемді түгел босатып, көзіме ағыл-тегіл жас кеп тұрған, оны босатпауға болмайды... Мен етбетімнен жата қап жылай бастағанда, сыбырлаған дауыспен:

— Не боп кеткен саған? — деп, Ұлтуған басымды көтермек болды. Мен оның ырқына көнбей, тырмысып жатып алған соң:

— Айтам ғой, — деді Ұлтуған өзіне-өзі сыбырлап, — таяқ жеп келген бала ғой бұл. Қай шешек шыққыр ұрып жіберді екен? Ұлтуған да жылай бастаған сияқты... Сырттан кірген біреудің дыбысы естілді. Қаңылтыр шелектің сыбдырына қарағанда — Сілеусін.

— Жатқан кім? — деп сұрады Сілеусін Ұлтуғаннан. Ұлтуған жауап бермеді.

— Шайыңды жаса! — деді Ұлтуғанға.

— Биенің сатылатынын естідің бе?—деп сұрады ол.

— Соны естіген екенсің ғой, — деді ол, ауыр күрсініп ап, — жыладың не, жыламадың не, сатам деген соң сатады. Жасыңды шығын қылғанмен болмайды енді!.. Ұлтуған теріс қарап кетті де, солқылдап жылай бастады... Ертеңінде Мұстафа биені жылқыдан алып қап, түнде ауылдың қасына арқандап қойды. Биенің сатыларына көзім жетті. Бірақ Мырзағазы үйреткен сөзді Мұстафаға айтуға дәрменім жоқ. Ол да бұл жөнде маған тіл қатпайды... Келесі күні Мұстафа ертемен жүрмек боп, өзінің қысыр көк биесін тарантасқа жеккенде, мен құлыны емген арқандаулы бурыл биенің қасында отыр едім. Ол биесін жегіп болғаннан кейін арқандаулы бурыл биенің қасына келді де, маған сыздана бір қарап қойып, ноқталап ап үйге қарай жетелей жөнелді. Соңынан ерген мен еңіреп жылауға кірістім. Мұстафа үн-түнсіз жегулі тарантастың жетегіне ноқталаған биені байлады, құлынды ноқталап ап биенің құйрығына байлады. Сөйтті де, үн қатпастан тарантасына мініп, жөнеле берді. Оның өз биесі жүргіштеу болушы еді. Менің көзімнен тез ғайып болғысы келген Мұстафа божыны қағып қалғанда биесі ыршып түсті де, cap желе жөнелді. Тарантастың артын ала мен де жүгірдім. Мені көрмеді ме, әлде көрсе де, көргісі келмеді ме, Мұстафа артына қарамайды. Мен бар дауысыммен бақырып жылап, бар екпініммен жүгіріп келем. Сол қалпыммен қанша жүгірерім белгісіз болар еді, егер ауылдан ұзаңқырап алған Мұстафа тоқтамаса. Екпіндеп жортқан биесін тежеп тоқтатты, ол божының ұшын қолына ұстай жерге түсті де, маған «бері кел» дегендей қолымен ымдады. Бұның не шақыру екеніне түсінбеген мен «есіркер ме» дегендей қасына бардым. Со кезде Мұстафа мені божылы қолымен жағадан қапсыра ұстай алды да, жағыма оң қолының шапалағымен тартып-тартып жіберіп, «осы сыбағаңмен қал»дегендей, кеудемнен итеріп кеп қалды. Мен бақырған қалпыммен шалқамнан құладым, ол арбасына мінді де жүріп кетті. Осы қалпымда қанша жатарым белгісіз еді, егер мені бір жақтан жолаушылап келе жатқан ағайынымыз Шәйкен салт мінген атының алдына өңгеріп алмаса.

— Жаман шірік неме!— деп ұрсады ол маған көрген сайын. — Сүйегіңде дән болмас деп ойлаймын сенің. Жалғыз биеңнен айрылып, неменесіне отырсың Мұстафаның үйінде? Шық ол үйден! Сенің атыңнан болысқа арыз жаздырып, апарып берем де, биеңді қайтартам... Нұртазаның сөздері көңіліме қонады, Мұстафаның үйінен кеткім келеді, бірақ, тастап кетуге екі адамды қимаймын, бірі — апам Ұлтуған, екіншісі екіден үшке шыққан кішкене Мәржам. Әділетін айту керек, — Ұлтуғанды Мүстафаның үйі, әсіресе Сілеусін жақсы көреді және сыйлайды. Ол үйдің тәтті-дәмді асы соның аузында. Киімді қоңырқай кигізеді, бірақ оған Мұстафа айыпты емес, оның әлсіз дәулеті айыпты, басқалардай жібек,барқыт сияқты киім әперуге күші жоқ. Ешкім Ұлтуғанға ұрыспайды, үй ішінде оны еркін ұстайды. Мұстафа үйінің бұлай қарауына Ұлтуғанның өзі де себепкер. Әке-шешесі бар қыздардай ол ошаң етіп ешқайда шықпайды, инемен орындалатын әлдене істі алады да, ұйқыдан басқа уақытта соның соңында қадалады да отырады. Кейде Сілеусін оған «Ұлжан алтыбақанға шықсайшы» десе, немесе «пәлен қыздың қасында ойнап отырып келсеңші» десе, жауап та бермейді, қозғалмайды да. Оның бұл қылығын әркімдер әртүрлі жориды.

— Жап-жас қалпымен саналысын қарашы! — деседі біреулер,— әке-шешесі жоқ, туысқан ағалары жоқ, неменесіне жетісіп ойын-сауық іздесін!.. Соны білгені — адам болатындығы мұның!...

— Оншалық саналы болуға әлі жас емес пе? — деседі екіншілер, — оның да ойын-сауыққа барғысы келетін шығар. Бірақ не түрімен барады сонда? Әке-шешесі бар қыздай, ол, қайбір бүлдіршіндей боп киініп жүр. Жөні бүтін демесең, үстінде жылтыраған бір киімі жоқ, қолында жылтыраған бір сақина жоқ, қаралы кісідей қарадүрсін киіммен, қыз басымен көптің көзіне қалай көрінсін!..

— Оның біреуі де емес, — деседі үшіншілер, — сенер кісісі болмаған соң, іске үйренгелі жүр бұл. Және үйреніп те қалды өзі. Көрмеймісіңдер: ине ұстағанда қолы қолына жұқпайды, тіккен ісіне машинедей жылдам... қаюлары тізген ұсақ маржандай боп түседі... осыдан түбінде киім тігіншісінің ең шебері шығады... Оны қазір де шебер көріп, көйлек-көншегін ауылдың әйелдері үздіксіз әкеледі де жүреді, бірақ ешкім оған ақы бермейді, берем десе, өзі де алмайды, Сілеусін де алдырмайды... Жасым кіші бола тұра, үлкен деп еркелей тұра, ақылшым көре тұра, мен Ұлтуғанды «әйелге», өзімді «еркекке» санап, оған қамқоршы боп жүрем. Көлден қоға тартсам сұлу сүйрігің томардан жұмыртқа жинасам әдемісің қырдан жидек терсем тәттісін соған әкеп берем. Айт-той сияқты бірдеме болса, одан қолыма ет, бауырсақ, ірімшік, құрт сияқты тамақ ілексе, әрдайым есімде Ұлтуған боп, өзім жемесем де оған әкелем... Ол менің де қамқоршым: кір-қоқымды жуатын, киім-кешегімді бүтіндейтін, қолы жеткен астың дәмдісін жегізетін, әлдилеп ұйықтатып, әлпештеп оятатын, әрдайым менің қасым мен қабағыма қарап, көңілімді табуға тырысатын, маған біреу тисе бәйек боп шырылдап жүретін сол!.. Қысқасы, менен аз жас қана үлкен бола тұра, ол мені шешемдей күтеді... Сондай қамқоршымды тастап, мен Мұстафаның үйінен қалай кетпекпін!..

— Мәржамым емшектен шықсың — дейтін әкем, — содан кейін өз қолыма алам... Шешем де солай дейтін. Апыл-тапыл жүрген соң-ақ, Мәржамның өзі де біздің үйге қарай икемделе берген... Әкем мен шешем өлгеннен кейін де Ұлтуған екеуміз Мәржамды өзімсініп бауырымызға тартып, біздің үйдің баласына санап жүрдік. Әсіресе мен жақсы көрдім. Оны бұл үйде көбірек ойнататын, біреу тисе болысатын, аузымдағымды жырып беретің қолымнан келгенше ойыншықтар жыятын мен болушы ем. Әдейі соған арнау Достан, Білипаннан үйрек пен қаздың балапандарын ұстап әкеп ойнатушы ем, ойыннан бос уақытта көтеріп жүруші ем, Мұстафаның үйінен біреу жақсы көрсе қызғанушы ем, ол көбінесе менің, қасымда ұйықтаушы еді... Сондай сүйікті сәби қарындасымды тастап, Мұстафаның үйінен қалай кетпекпін... Бірақ, кетуге тура келді. Оған себепкер — Нұртазаның үйі. Оның өзі де, баласы да, туыстары да ретін тауып, Мұстафаның үйінен шығуға мені үздіксіз азғырады, сондағы айтары — бурыл биемен, оның құлыны... Бұл менің ең жан жеріме тиетін сөз... Нұртаза құлын әңгімесін айтып қана қоймайды, «егер Мұстафадан мал-мүлік дауласаң, өзге мал-мүлкіңді де әперем, құлыныңды да қайтартам» деп қызықтырады. Мен өзге сөзге емес, «құлынды қайтарам» дегенге қатты елеңдеймін... Құлыны мен бурыл бие сатылғаннан кейін жігіт болу, бурыл жорға ат міну... туралы сөнген қиялым «құлын қайтарылады» деген сөзден қайта тұтанғандай болады... Бұл үйден кету, кетпеу ойы басымды дал қылады... Сондай толқуда жүрген күндердің біреуінде, Мұстафаның үйінен кетудің себебі табыла қалды. Тетелес өскендіктен, Мұстафаның Ғаббасы мен арамызда кикілжің бола беретін. Көңілге бұл үйден кету желігі кіргеннен кейін мен Ғаббасқа тіпті соқтығымпаз болып алдым. Мұстафа оған емес, маған болысады. Мен үшін оны талай рет сабайды да. Сөйтіп жүрген күндердің біреуінде, Ғаббасқа менің қисынсыз соқтыққанымды көрген Мұстафа «қойсайшы!» деп тоқтатпақ болды да, мен қою орнына үдеп кеткен соң, мә, қоймасаң!» деп шапалақпен жаққа тартып қалды. Сылтау табылды, мен үйден шыға жөнелдім... Мезгіл — бұл кезде қыс та. «Доңыз» аталатын атақты жұттың20 қысы да бұл. Елді қатты жұтқа ұшыратқан бұл қыста күні-түні «жынды» аталатын бір боран ұйтқып соғатын да тұратын. Боранның, қаттылығынан және жауа бораған қардың қалыңдығынан адам көз алдындағысын көрмейтін. Бір үйден екінші үйге қатынасқан адамдар араға арқан байлап қоятын күндер болған... Маңайында қоршауы мықты үйлер ғана болмаса, Жаманшұбардың көп үйін қора-қопсысымен қардың күртігі тып-типыл қып басып кетіп, үй мен үй қардан қазылған жырақа арқылы әрең қатынасатын, кейбір үйлер әлденеше күн басқа үйлермен қатынасудан қалатын, үйілген күртікті көтере алмай, кей үйдің қораларының төбесі ішіне опырыла түсіп, малдарын шығынға ұшырататын. Мен Мұстафаның үйінен қашып шықсам, ымырт жабылып қалған кез екен. Дала — ұйытқи соққан жынды боран!.. Көзге түртсе көрінбейтін қараңғы...

— Қайдан зүрсің? — деп сұрады ол.

— Зәрәйді, — деп бастай жөнелді.

— Енді өзің бар, мен итінен қорқам, — деп жүріп кетті.

— Құдай-ай, — деп тістенеді ол маған ас берген сайын «жетімнің қарны жетеу» дейтін еді, рас екен ғой сол!.. Тамаққа тоймайтын пәле ғой, мынау!.. Қай жеріне кете береді мұның!.. Ол кездің ауылында қыстыгүні ет пен шайдан басқа тамақ жақ. Қонақ келмеген күні, етті Нұртазаның үйі аз асады және мойын, сирақ сияқты майсыз етті асады, соған турамшылап кеспе салады. Кеспесі сұйық болады. Өз үйінің жандары кеспені үлкен ағаш табақтан ішеді. Еттің көпшілігі және тәуірі со табаққа түседі. Жалшылар мен менің табағым бірге болады. Оған түскен бірер жапырақ етті таласып жейміз. Одан кейін қасықпен ұрттайтынымыз — сұйық кеспе. Кеспені біз күніне бір-ақ мезгіл және кешке жатар алдында ғана ішеміз. Одан басқа күн ұзаққа ішеріміз шай ғана, шайдың жемі көбіне құрт пен ірімшік. Оның өзін де Бізәләң тоқжарау боларлық мөлшерде шамалап қана береді. Нан ол үйде аз болады. Өзі егін екпейтін Нұртаза, көршілес орыс поселкесінен ұнды шағындап қана сатып алады: алты ай қысқа көп болса алатыны он-он бес бұт, жан саны жалшыларын қосқанда оннан астам, сонда бір адамға алты ай қысқа бұт жарымдай ұн келеді... Бірақ ұн бұлай бөлінбейді, жалшылар, әсіресе мен кей күндері нанды татпаймыз да... Сонда, ұнның бұты жетпіс-сексен-ақ тиын! Нұртаза со кезде, өзінің төрт түліктен жүздеп ұстайтын малынан басқа, қырық-елуден егіз саудасын жасайды!.. Асқа сонша сараң Нұртазаның үйі киім-кешек, төсек-орынға да аса сарабдал. Ол үйде, Нұртазаның өзі мен әйелі төсенетін жалғыз құстөсек, жалғыз үлкен жастық, екеуі жамылатын тозаңқы ситса көрпе, балалары төсеніп жамылатын үш-төрт көрпе, екі-үш жастықтан басқа, екі-үш текеметтен басқа жасау болмайды. Қонақ келсе, балалары киім жамылып жатады. Бірер кілемі болады. Олар жүкте жинаулы ғана тұрады. Бой жеткен қызы — Рабиғадан басқа ол үйдің адамы жылтырап киінбейді. Нұртаза мен Бибізара айт-тойдан басқа күнде жамаулы ескілерін ғана киеді, тәуір киімдері сандықта жатады. Со кезде бозбала боп қалған Мырзағазыда, кірлесе жуып киетін жалғыз ғана көйлек, дамбал болады, оны жуғанда жалаңаш етіне қамзол, шалбарын киеді... Бай баласы боп, Мырзағазы, мысалы, трико сияқты тәуір матадан костюм киген емес, оның киетіні — мақтадан тоқылатын арзан камполат. Соны да әке-шешесі Шәйін сияқты шеберге тіктірмей, ауылдың қатын-қалашына тіктіреді де, олақ пішіліп, олақ тігілген киім олпы-солпы боп жүреді... Бұл жайда жұрт Нұртазаға:

— Дәулетің жете тұра мұның не? — десе, кейде:

— Оқасы жоқ, «ерді кебенек ішінде танысын» деген. Жаман киінсе де жұрт оны «Нұртазаның баласы» дейді, — деп кеуде көтерген болады, кейде:

— Ысырап қып не керек дүнияны босқа шашып?.. Тәңірім жұпынылықты сүйеді, — деп шариғат айтқан болады... Нұртазаның үйі таң қараңғысынан тұрады, өйткені — мал жайлау керек: мал жатқан орынды тазалау керек, малға шөп салу керек, біраз отықтырғаннан кейін суару керек... Қыс Нұртазаның қорасында жүзден астам сиыр, екі-үш жүз қой, онға тарта жұмыс жылқысы күтіледі... Оларға күніне үш мезгіл шөп беріп, бір мезгіл суарудан қораларды тазалаудан дыңдай екі-үш қарулы жалшы жігіт, таң қараңғысынан бастап, ымырт жамылғанға дейін босамайды. Бұған қоралар мен үй алдының, шарбақ ішінің қарын тазалау қосылады. Біз сипаттап отырған қыстың бораны көп болғанын білеміз. Кейде үй алдына, шарбақ ішіне үйілген күртік тау боп кетіп, жүретін жолды жалшылар әрең ашады. Боран ашылғаннан кейін тау боп үйілген қарды сыртқа апарып төгу керек... Осы жұмыстардан Нұртазаның жалшылары күн сайын кешке сүрініп жығылады... Кейде олардың кешкі асын ішуге шамасы да келмейді... «Ас» дегеннің түрі жоғарыда көрсетілді... Киетіндері — желқом... Сонда, ала қыстайғы еңбегіне алатын ақысы, бір құнаншықпа өгіз, оның құны көп болса оң он бес сом!.. Ол кездегі ауыл жалшыларының жайы осындай!.. Нұртазаның үйінде мен де қарап жата алмаймын... Жалшылармен бірге жататын мен солармен бірге тұрып қолымнан келетін жұмысты атқарып бірге жүрем... Өйтпейін десем, Бізәләң «арам тамақ!» деп көзге шұқиды. Мұстафаның үйінде ұйқым қанбайтын мен Нұртазаның жалшыларына ерем деп сергек боп алдым: ерте тұрам, кеш жатам. Ешқайда қыдырмаймын, қыдырайын десем, Нұртазаның үйі ұрсады. Әсіресе кешке қыдыртпайды... Бірер рет кешке қыдырам дегенде, түнде есік ашпай қойды... Қыдырғанда іздейтінім — ойын: ауылдың балалары, егер күн ашық болса, түн ортасы ауғанша сырғанақ тебеді де, боран болса, бір үйге жиналып ап асық ойнайды... Ондай ойындарға баруға Нұртазаның үйі ұлықсат етпейді... Кәрәсін жағуды шығын көретін ол үй, іңір асын ертерек ішеді де жатады... Қалжыраған жалшылар тез қор ете түскенмен, мен көп күндері кепке дейін үйықтай алмаймын... Ең алдымен, бізде — тозығы жеткен ескі кигізден басқа төсек жоқ, жамбасымызға жер батады; екіншіден — бұл үйге келгелі жуылмаған жалғыз көйлек-дамбалдың биті мен шаңды бөлменің бүргесі, жата қалсаң-ақ құмырысқадай талайды; үшінші — көп күндері олқы қарның, түн бойы ұлып шығады... Кей күндері мен таң атқанша ұйықтай алмай шығам... Жетімдіктің не екенін енді ғана ұққандай болам... Одан әрі көретінім — Нұртаза үйінің жалшыларының күні сияқтанады... «Не істеу керек?...» Бұл сұраудың жауабын мен қанша ойласам да таба алмаймын... Кейде, Мұстафаның үйіне қайта барғым келеді... Бірақ не бетіммен?.. Сүттей ұйып отырғанда қашып шығып, жұрт алдында масқара қылған жоқпын ба ол үйді?.. Әрі, бір қашып шыққан үйге қайта жалынып баруды еркек басыма намыс көрем... Мұңымды кімге айтуды білмеймін... Кейде осы халімді өлең де қылғым келеді... Өлең шығаруға ойланып та көрем, бірақ ол қолымнан келмейді... Сондай қалжыраған шақта, ерікті көз жасыма берем... Уақыт солай өтіп жатты. Менің атымнан болысқа Мұстафадан мал-мүлік даулаған арыз кетті. Болысымыз Торсанның Шақаны екен. Хабарға қарағанда, болыс бұл ауылға қыстың аяқ кезінде соғып, дауды сонда бітірмек. Нұртазаның Мұстафаға өштігі сондай, атарға оғы жоқ. Кейін білсем, өшігетін себебі, Жаманшұбардың, басшысымын деп түсінетін Нұртазаға Мұстафа бағынбай, үнемі қарсы келе береді екен менің дауымды сылтау қып, Нұртаза оны бұқтырып алмақ екен... Болыс келгенше, жаманшұбарлықтар екіге жарылып, бір жағы Нұртазаны, бір жағы Мұстафаны қуаттайды, екі топтың арасында айтыс-тартыстар жүріп жатады. Мұстафаның не айтатыны маған қараңғы, өйткені мен ол үйге жоламаймын, Нұртазаның айтары:

— Мұстафаны бүкіл Жаманшұбар боп жақтаса да мейлі, болыс пен билер, менің сөзімді сөйлейді... Нұртазаның үйінде біраз тұрғаннан кейін мен Ұлтуған мен Мәржамды сағына бастадым. Бірақ оған баруға болмайды. Нұртаза маған:

— Сен Мұстафаның үйіне қарай аяқ басушы болма, егер бассаң менен жамандық таппа, — аузыңнан қаныңды келтірем! — деп қорқытып қойған. Нұртаза солай дегенмен, шын сүйетін Ұлтуған мен Мәржамды көрмеуге мен ұзақ шыдай алмадым. Қалай шыдайын, бүкіл дүниеде маған олардан ыстық көрінетін жан жоқ!.. Әсіресе — Ұлтуған!.. Одан ажырағалы мені ыстық құшағына ешкім басқан жоқ!.. Одан ажырағалы менің бетімнен ешкім сүйген жоқ!.. Сонша аңсағанмен, Мұстафаның үйіне баруға болмайтынын білем, сондықтан оңаша жолығар жерді аңдимын, бірақ неге екенін кім білсін, мен аңдыған кезде Ұлтуған үйден шықпайды, Мәржам кішкене!.. Бір күні мен осы жайды айтып, өзімізге мәлім Оразалы деген баламен ақылдастым. Ол байғұс әлі де оқуда, бірақ әлі де «Бақырған» мен «Бәдуамның» тұсынан аса алмай жүр. Оқуды соншалық ұқпайтынына қарамай, әкесі Рақымбай, сабақтан оны айырмайды. Ақыл сұрағанда, Оразалының маған айтқаны: «Ұлтуғанға сөйлесейін де, не десе де саған жеткізейін». Оразалы маған апамның хабарын со күні кешке жеткізді. «Түнде жұрт аяғы басылған кезде, үй алдына, үйген шіліктің ығына жасырынып келе қойсын» депті апам. Уәделі уақытта барсам,апам мені белгілеген жерінде күтіп тұр екен. «Сағынған апам мені бассалар да жылар» деп ойлаған едім, олай еткен жоқ. Жүгіріп кеп бауырына жабысқан мені ол құшақтап бауырына бірер рет қатты қысты да, маңдайымнан ғана иіскеп, салмақты, сабырлы дауыспен:

— Неге келдің? — деді. — Кетпеу керек, кеткесін келмеу керек!

— Қайтесің маған келіп, — деді күрсініп, — менің атым — әйел. Саған ергенде кімнің, босағасына барып кірем? Маңдайыма не жазса да, осы үйден күтіп алам, ал, сен бұл үйге қайтып кеп көзге түрткі болма енді. Маған да жолама. Еркек баласың, өлсең, өлерсің; өлмесең, күн көріп кетерсің,!.. Беріксініп сөйлеп тұрғанмен, көңілі босағандығы апамның дауысынан сезіледі. Сонда да ол сыр бермей аз тұрғаннан кейін: «Мұқанның баласы ауыл ақтап жүр» дегізіп, күнде сүйекті сындырғанша, Жаманшұбардан кет! — деді.

— Қайда? — дедім мен.

— «Қайдасы» несі? Тұқымсыз ба едің сен? Бірге туған апаң Зәуре бар емес пе? Соның қолына кет!.. Басқа айтар сөзі таусылғандай Ұлтуған мені бауырына тағы да қатты қысып ап, бетімен бетін тақады да, ал кеп жылады... Манадан қалай сабыр қып тұрғанын білмеймін, көзінен жасы шыға, кемері кетілгенде лақ ете құлаған судай ағыла жөнелді ол... Аздан кейін өзіне-өзі ие болмастың халге жетіп, күңіренген дауысы тістенген аузынан еріксіз шығып кетті... Со кезде ту сыртымыздан біреу кеп ақырып кеп қалды. Ұясынан үрке ұшқан балапандай екеуміз де селк ете түскен қалпымызбен айрыла бергенімізді, төніп келген зор адамның екі қолы екеуміздің жағамыздан жабыса кетті. Екі жаққа қарай тырмысқан бізді, қарулы қол сүйреңкіреп әкеп жақындастырды да:

— Ия, ал неғып тұрсыңдар?—деді.

— Неге азғырасың, — деді ол Ұлтуғанға қаһарлы дауыспен. — Бауырсырасаң, кеше Мұстафаның үйінде көзге түрткі боп жүргенде қайда қалдың? Осы тұрғанда, не істейін өзіңе? Рамазан мені ұстаған қолын босатты да, Ұлтуғанды екі қолымен қапсыра ұстап:

— Бетің тілінгір, бет жоқ сенде! Жоғал, көзіме көрінбей!— деп үйіріңкірей беріп лақтырып кеп жіберді. Қарулы еркектің сілтегеніне, тал шыбықтай жас қыз шыдасын ба, күртіктеу қарға барып етпетінен жығылды!.. Ашу қысқан Рамазан ұрғысы келгендей ұмтыла бергенде, мен екі араға түсе қалдым.

— Кет былай, — деп Рамазан ақырған дауыспен мені жағадан ұстай алғанда, Ұлтуған кеп «ағатай, ұра көрме оны! Мені ұр!» деп қолына жабыса кетті. Рамазан ызбарлы дауыспен:

— Жолыққандарыңды көргенімнің алды-арты осы болсын. Бұдан былай бүйтсеңдер, менен жақсылық күтпеңдер! Сен бала, қайт үйіңе! Сен қыз ба, сен!.. — деп Ұлтуғанға қолын безеді. Апаммен мен үн-түнсіз жөнімізге ыдырай бердік. Рамазан сол орында қалшиып тұрып қалды... Сол күні кешке Нұртазаның үйіне Мұстафаға қарсылар жиналды. Қолға алғандары — мен. Рамазан көрген-білгенін түгел дәттепті. Олардың сыпайылап та, ұрсып та айтқан сөздерінің, ешқайсысына мен жауап қайтармадым. Несіне қайтарам, шұқшия, әр түрлі саққа жүгірте айтып отырған сөздерінің құяр жері біреу-ақ, ол —«өз бетімен барған жоқ, бұл бала, бұны азғырып шақырушы бар, соны білу керек...» «Кім сол?» деп сұрайды олар, әлсін-әлсін жамырасып. Жоқ адамды мен қайдан табам?.. Жиналғандардан біреу:

— Қайтсін-ай!.. Екеуі де жап-жас балалар емес пе!.. Құдай сорлы қылған соң амал жоқ, әйтпесе, айрылып тұратын уақыты ма бұлардың!.. Бір ұяның қанаттанбаған балапандары сияқты емес пе екеуі!.. — деп есіркеген сөздер айтып келе жатыр еді, Нұртаза:

— Тәйт әрі, оттап былшылдамай отыр! — деп ақырып тастады. Содан кейін жым-жырт бола қалған жұртқа ол одырая, айнала қарап аз отырды да:

— Бұл арада тұрса, бұл екеуі осылай шұрқыраса береді, айыру керек бұларды. Ертең болыс келсін, жіктерін ашсың содан кейін мейлі қайда кетсе де. Тіпті Мұстафаға қайтып кірсе де мейлі. Оған шейін мен бұларды қоса алмаймын. Қалай қосам: сақалды басыммен бұл дауға кірісіп қалдым, мен шақырған жоқпын бұл баланы. Жылап келген өзі. Жетім бала болған соң жаным ашығаны рас. Кептің көзіне көрінбегей едім, көрінген соң аяқсыз қалай тастаймын, — деді. Осыған бәтуаласқан олар мені қайда жіберуге ақылдасқанда:

— Әрине, жездесі Сүлейменге жіберу керек, — деді Нұртаза.

— Оның қалай еді өзі? — деп күдіктенушілерге:

— Бізді Мұстафаға айырбастар деймісің, — деді Нұртаза, — жайды айтып хат жазамын. Нұртаза маған «барасың ба, бала?» деп еді, «барам» дедім мен.

— Бұны кім апарады? — деген сұрау туғанда:

— Апаратын кісі бар. Кеше Тұртайдың үйінде болып едім, сонда ойдағы Сибаннан Кәжімбай21 кеп жатыр екен ертеңдер қайтам деп отырған, бұ баланы соның шанасына мінгізіп жіберу керек, — деді Нұртаза. Сол күні кешке қарай Рамазан атқа жеккен шанамен мені Тұртайдың үйіне алып жөнелді. Кәжекең — ол кезде жетпістерге келген, бірақ сақал-мұрты қап-қара, бүкіштеу, жуантық, аласа бойлы жапақтау денелі, сораланыңқырап жүретін қызыл көзді қарт екен. Менің әкемді ол жақсы біледі екен сондықтан Рамазан менің хал-жайымды айтқаннан кейін:

— Алда бақыр-ай, осы екен ғой, Мұқан бейшараның жалғыз баласы? Құдай аясын жетім бейшараны! — деп есіркеді де, Сүлейменнің, үйіне апарып салмақ болды. Кәжекең екеуміз Тұртайдың үйінен келер күні алакөбеден аттандық. Ол кісі ұйқышы екен. Маған жол жайын айтып қояды да, өзі шанаға қисайып, ұйқыдан бас көтермейді. Мен оны жол айрылар жерде ғана оятам. Кәжекең оянған кезінде «ә, ә!» деп есеңгіреп біраз отырады да, былшық басқан көзін уқалап алғаннан кейін ғана есі кіріп:

— Немене, бала? — деп сұрайды.

— Жолдың айрығына келдің, — деймін мен.

— Солай ма?.. Бұ қай жер болды екен?— деп Кәжекең шана үстіне түрегеп, жан-жағын көзімен біраз шолады да, айнала аппақ боп жатқан қардан жер мөлшерін шамалай алмай, «қандай жерлерден өттік?» — деп сұрайды. Кәжекеңнің сұрауына мен кейде жауап бере алам, кейде бере алмаймын. Қыстыгүні алыс жолға бірінші шығуым осы, жер мөлшерін қайдан білем! Дегенмен Кәжекең кәр-шөңгелігін істеп, «анау тұрған пәленшенің қыстауына... мынау түгеншенің қыстауына келеді...» деп, әр тұста қоңырланған ағаштарды мөлшерлейді де, «былай тарт» деп жон сілтейді, сонысы көбіне дұрыс боп шығады, кейде мөлшері жата боп, теріске кетіп қаламыз да, жөнімізді алдағы ауылға барған соң түзейміз... Кәжекеңнің жеккен аты — тыпырыштау, кішкене денелі жирен жылқы. Оның аяңы да, жортағы да, желісі де берекесіз. Жақында ғана қар жауғандықтан, жаттығып болмаған, адымы қысқа ат, ентелей жүрейін десе, аяқ астында есілген қар құлашын жаздырмайды... Кәжекең жолшыбай түстене, қона отырып, асықпай жүрді: Таныстарына, немесе жекжаттарына кездесе ме, әлде қиянатсыз момын адам болған соң қадірлей ме, жолшыбайғы түскен жерлері мүмкіндігі барынша қадір-құрмет етіп тәтті-дәмдісін аямайды. Батпақкөлден шыға он екі шақырым жердегі Әтей-Дәуішке қондық. Одан шыға он он бес шақырым жердегі Орымбайға қондық. Одан шыға ар жағында он шақырым жердегі құдасы — Текенің Бүбиіне қонды... Солай жылжумен, жездемнің, аулына біз жолшыбай төрт-бес қонып жеттік. Сонда бұл — шамасы елу-алпыс шақырымдай ғана жер. Апам Зәурені де, жездем Сүлейменді де менің анық тан» уым осы жолы ғана. Зәуре — аласалау бойлы, шықшыты шығыңқы бетті, сойдақ тісті адам екен. Жасы со кезде отыздарға жаңа кірген. Сүлеймен биік денелі, сирек қара сақалды, сұйық мұртты, аққұба өңді кісі екен. Жасы со кезде елулерді орталап қалған. Сүлейменнің менің апама үйлену тарихын да мен со жолы естідім. Ол ауқатты адамның баласы болады да, он тоғыз жасында таңдаған қызы — Қанапияға үйленеді. Ол әйел құрсақ көтермепті. Балаға зарыққан Сүлеймен менің апам Зәурені жасы қырықтардан асқан кезде тоқалдыққа алады, Зәуре о кезде он алты, он жеті жаста болады. Зәуреден Зәкіш, Сәлима, Бадіғұл атты үш қыз, Сұлтан, Нұрке атты екі ұл туады... Баланы зарығып көрген Сүлейменнің алдында Зәуре қадырлы болу керек қой. Бірақ ол қадырсыз екен: сол үйдің отымен кіріп күлімен шығады екен құлқын-сәріде тұрғаннан, қас қарайғанша тізе бүкпей, үйдің де, түздің де шаруасын дамыл-тиыштықсыз істей береді екен. Сонша еңбегіне қарай, оны теңдікте ұстаса да, бір сәрі ғой, олай емес екен: «отырса опақ, тұрса сопақ» дегендей, оның жүрісі де, қылығы да Сүлеймен мен бәйбішесі Қанапияға жақпайды екен. Екеуі де оны қымс етсе оны балағаттай бастайды екен. Боқтампаз Сүлеймен Зәуреге қымс етсе, «ей, әкеңнің көрін... өй, әкеңнің бет тақтайын... өй, әкеңнің аузын...» дей жөнеледі екен. Тілдеумен ғана қоймай, қылдан тайса-ақ, таяқтың астына алады екен... Балаларын да ол Зәурені кеміте сөйлетіп есірген екен. «Зәуреден тудым» деу балаларға намыс екен. Біреу «сен Зәуреден тудың» десе, балалары жылайды екен. Қанапияның Тасмақы атты ағасы болса керек «нағашың кім?» деп сұраса, Сүлейменнің балалары «Тасмақты» дейді екен. «Нағашың Тасмақы емес, Сәбит» десе жиендерім ашуланады, «бұл үйден кет!» деседі олар маған... Осының бәрі жүрекке инедей қадалып, шыдамнан айрылған кезде, өзіміздің Жаманшұбардан келген біреуге еріп мен ауылыма қайттым да кеттім... Ауылға келе Ұлтуғанға жасырын жолығып ем:

— Неге қайттың? — деп сұрады ол менен.

— Құстың төресі аққу дейтін еді, адамзаттың аққуы ғой бұл Торсан балалары, ақсүйек қой бұлар, қара қазақтан оғаш тұрғанын көрмеймісің, мың қойдың ішіндегі қошқарға ұсап! — деп мадақтайды. Төмендеткісі келген біреулер:

— Жоқты сөйлейді екенсіңдер ғой, тәйірі! Оның атасы Сапақ емес пе? Кешегі Стаптың шошқасын баққан жатақ емес пе еді ол? — дейді.

— Енді кімге тартты?—деген сұрауға:

— Орысқа! — деп жауап береді біреу.

— Қайдағы орысқа?

— «Орысың» не? — деп сұрағандарға:

— Білмейтін бе едің? — дейді анау, — Торсанды орыстың дібаяданынан22 туды деген сөз құлағыңа шалынған жоқ па еді?

— Жоқ! — деп таңдана қараушыларға:

— Естімесең айтайын, — деп анау кеңесін бастайды.— Торсанның шешесі аса сұлу кісі екен деседі. Әкесі — Тілеміс Қорғанда тұратын Еспетеу23 дейтін дібаяданмен көңілдес екен. Тамыр боп келіп жүрген Еспетеудің, Тілемістің әйеліне кеңілі ауып, жақын болады, Торсан содан туады.

— Оны қайдан білесің?

— Өлең бар.

— Қандай?

— Атығай соқыр Тоғжан ақындық құрып, Болатнайдың, базарына келеді. Торсан ол кезде Есенейдің' қызына үйленіп күпсіп тұрады. Тоғжан кеп Торсанға өлең айтса, «мына соқыр мені танымай тұр-ау, былтыр бір ат мінгізгенмін» дейді. Торсанды қоршап тұрғандар Тоғжанға «әй, соқыр, сен Торсанды білмейтін бе едің?» десе, намыстанып қалған Тоғжан суырылып өлең айтып қоя береді. Сонда ол.

— Сен өзін пирадар айтады, какой шорт сен пирадар? Сен құдайдікі дұшпан, саған тамұқ айдарға керек. Сен шайтандікі жолдас. Осы сиратаның малын сен ашайт қылған. Сенікі горла шайтандікі горла, сені подсуд қылу керек. По этаппен каторга айдау керек. Итжеккенге. Мен саған аяйды, аямаса мен саған осылай қылады... Ұзақ сөйлеп тілін қадаған Петраға, Мұстафа ешнәрсе дей алмай, арық денесі имейіп құлдық ұра түседі. Петра Мұстафаға біраз ұрсып алды да, болыс және билер қол қойған үкімді оқыды: «—Мұстафа Шүкейүлы, Мұқан Шүкейұлының жетім балаларының мал-мүлкін түгел жеген. Сондықтан үкім қыламыз. Мұстафа Шүкейұлынан Мұқанның жетім баласы Сәбитке бір бұзаулы сиыр, тайынша-торпағымен және Мұқаннан қалған барлық мүлік алынып берілсін». Бурыл биені, немесе, оның құлынын қайтару туралы сөз де болған жоқ, өзге мал-мүліктің, маған керегі жоқ. Бірақ бұл менің, ішімді тауысатын ой ғана, сыртқа шығаруға дәрменім жоқ. Үкімді көктем шығып, ауыл қырға шыға Сибанның ауылнайы Мәкіш кеп орындады. Мұстафаның қолында өзінің жалғыз қысыр биесі мен бір қашар сиыры ғана қалды. Екінші сиыр тайша-торпағымен бұзауымен маған тиді. Мұстафа мен біздің ескі киіз үйімізден құралып бір үй жасалған. Үкімді орындаушылар, біздің үйдің Мұстафаның үйіне жамалған есік кигіздерін сөгіп алды. Уық пен шаңырақ та біздікі екен олар да алынды. Есебін қайдан алып жүргенін кім білсін, «Мұқандікі» деген қазан-ошақ, ыдыс-аяқтан да ешнәрсе қалған жоқ... Сонымен, қысқасы, елу үйлі Жаманшұбар қырға шығып, әркім қолда бар үйін тіккенде, жалғыз Мұстафаның үйі ғана керегеден қоршаған кішкентай күркеде отырды. Бөлістің маңына мен барған да жоқпын, мені ешкім шақырған да жоқ. Шақырса да бармас ем мен... Мұстафаның үйінен «қамқоршыларымның» не алғалы жүргенін құлағым шалады. Олардың мақсаты — Мұстафаны үйсіз, сауынсыз, екінші сөзбен айтқанда панасыз, тамақсыз қалдыру... Айырылып кеткенмен, менің туысқандық жүрегім, бейшара үйді ондай апатқа ұшыратуға қимайды, ауру ағаны да, оның шиеттей балаларын да, солардың бәрін өлмешінің күнімен жалғыз асырап отырған жеңгені де, баспанасыз, сауынсыз тастауға қимаймын... Ол жөнде әркімдерге ақылдассам, «етіп кеткен іс, амал жоқ» дейді... Бөліс күні мен Нұртазаның ас үйінен шықпай, шөке түсіп жатып қалдым. Ендігі қорыққаным — Мұстафа үйі жағынан шығатын айғай-шу еді. Мен ойлаған ем, «ашулы мінезді Мұстафа, өзгеге емес, үстіне тіккен үйін жығып бөлерде шыдамай жанжалдасар» деп, «Сілеусін мен Ұлтуған дауыс көтеріп жылар, мені қарғар» деп. Олардың бірі де өйтпеген. Үйді жығарда жалғыз ауру Мұстафа ғана төсегінде жатып қап, өзгелері тысқа шыққан да, бөлшектеген құрым үйге, көз жастарын ғана төгіп үнсіз қарап тұрған... Үй жығылып, ашық аспанның астында қалғанда Мұстафа көзінің жасы ақтарылған бейнемен басын көтеріп, теpіc жайған қолымен, мені емес, Нұртазаны қарғаған... Бөлістен кейін менің «қамқоршыларым» ауылнаймен ақылдасты да, «түбінде тұқым болар» деп ұрғашы тайыншаны ғана алып қап, сиырды ішіне қоса басқа мал-мүліктің бәрін сатты. Сондағы шыққан ақша — барлығы бір жүз жиырма сом. Осыдан жиырма сомды бөлісті «басқарушылар» өзара үлесіп алды да, жүз сомды «жылына он сом есім бересің» деп Өтей-Дәуіште Кәсен дейтін саудагерге тапсырды. Ұрғашы тайыншаның не болған тарихын айтайық: Мен Мұстафадан бөлінген көктемде, біздің ауылға Әлти Көкенов атты милиционер бай келе қалды да, Шәйкен дейтін кісінің үйіне түсті. Орташа арық денелі, ашаң жүзді, селдір сақал-мұртты, ағы қанталаған кішірек көзді, жасы со кезде жетпістерді алқымдаған, тістері сирек, даусы барылдаңқырай сөйлейтін кісі екен. Сыйлы қонақ келсе, қолынан ет асау — ауыл балаларының әдеті. Шәйкен үйінің қазан толы асқан сүрін көрген соң, піскен кезде, езге балаларға еріп, ет асауға мен де бардым. Ұзын ағаш астауға толтыра салған жылқының мүшелі семіз еттері қонақтың алдына қойылды. Қасында Нұртаза және Жаманшұбардың бірнеше атқамінерлері отыр. Ет желіне бастады. Бұл — үйдегі кісілер тауыса алатын ет емес: қос қазылар, бітеу жаялар, басқа да сыбағалы мүшелер тұтас-тұтасымен жүр... Қонақ та, онымен дастарқандас адамдар да, біраз қаужалап алғаннан кейін:

— Балаларға ет асату керек, — деді Әлти.

— Сіздің бармағыңызды жалағалы кеп тұр ғой, хажы, — деді Нұртаза, жарамсақтанған дауыспен, — өзіңіз асатыңыз! Әлти «оқасы болмас» деді де тамырлары білеуленген қолымен астаудағы туралған майлы етті алақанын толтыра көсіп ап:

— Кәне, келіңдер балалар, шеттеріңнен! — деп, барған балаға асатып жатты. Етті асатарда «кім баласысың?» деп сұрап жатты.

— Кім баласысың?— деп сұрады Әлти, кезек маған келгенде.

— Мұқанның баласымын, — дедім мен.

— Мұқанның?! — деп ол аз кідірді де, — қай Мұқанның? — деп сұрады Нұртазадан.

— Мұқан правительдің... — деп біреу қалжыңдайын деп еді:

— Қойсайшы! — деп Нұртаза тоқтатып қойды да, — хажы, өзіңізге дәмдес 24 болған Мұқанның баласы, — деді.

— Ә-ә!.. — деп, Әлти маған бір уыс етті ұстатты да, мен шегінгеннен кейін: «жақсы кісі еді бейшара, жұмысты адал істеуші еді, топырағы торқа болсын!» — деді.

— Со кісі сіздің үйге екі-үш жыл дәмдәс болды ғой, — деп сұрады біреу.

— Солай, — деді Әлти. — Менен жүздік шапты ғой ол. Бейшара бір жылы ымшық-шымшықтау боп ауырып жүрді де, жарты жүздігім со кісінің мойнында кете барды.

— Артынан төлеген жоқ па? — деп сұрады Нұртаза.

— Қайдан төлесін, — деді Әлти, — одан кейін жолығудың реті келген жоқ. Мойнына борыш боп кетті.

— Астапыралда, — деді Нұртаза, шошып кеткен боп. О, не дегенің хажы, Мұқан өлгенмен, оның дүниесі өліп пе? Бұ дүниедегі күнәсі де жетер бейшараның. Борышын төлейміз. Со темада өзара біраз кеңескеннен кейін біздің ағайындар Әлтиге мен Мұстафадан алып шығатын ұрғашы тайыншаны бермек болды. Тайыншаны сол арада біреу сатып алды да, ақшасын Әлти қалтасына салды...

— «Құдығеттің, ісіне көнбесең де көнеғсін» деген сөз бағ ғой Нұртаза,— біг жақ қабығғам сөгіліп тұғған сияқты. Құдайдың құдығетіне қылағ амал нешік!..

— Ал, Нұртаза, — деді Сәдірбай, — мен сенен Мұқанның баласын біздің бәйбішенің қығқына құған оқуға сұғай келдім... Нұртаза сезге де келмей көне кетті, өйткені, Мұстафадан айырып алғанмен, мені қайда қоюға білмейді: өз жұмысына салуға да, біреуге жалдауға да әлі кішкентаймын, бос және бөтен баланың тамағын асырауға ауырсынады...

— Қалай қарайсың? — деп менен сұрап еді, ол үйдің көзге түрткісін көріп жүрген мен ризаласа кеттім. Еншілері бөлек Андрей мен Сәдірбайдың дәулетті адамдар екендігін сыртынан білетінбіз: екеуі де ақ үй тігетін, жататын, жылқылары торы-қасқалы келетін. Білетіндер екеуінде екі жүзден астам қой, қырық-елу сиыр бар десетін. Дәулеті солай бола тұра, естуімізше не қорқатын, не сыйлайтын адамы болмаса, Андрей мен Сәдірбайдың үйлері көлденең кісіге асты сараң тартатын, қара қазан адамдар. Жаманшұбарға олар басқа рудан көшіп кеп қоңсы боп отыр. Олардың үй ішімен мен Сәдірбайдікіне барған соң ғана таныстым. Сәдірбайдың екі баласы бар екен бірі — бой жеткен қызы — Айгүн, бірі — он жастардағы ер баласы — Тастан. Ұлын Сәдірбай зарығып бертінде көріпті. Андрейде бала жоқ. Сәдірбайдың үй іші жасаулы екен. Оның үстіне бой жеткен қызын да жасап, мүліктері мөлдіреп тұр. Айгүн талдырмаштау келген, орташа бойлы, ашаң, өңді, шешек дағы бар қоңырлау реңкті, бұйығылау біреу екен. Жасының шамасы со кезде 18—19 да болу керек. Ауқатты адамның қызы болғандықтан бір сыдырғы жақсы да киінеді екен: қос етекті қанипас көйлек, оның сыртынан жөнді-жөнсіз барқыт камзол, олардың өңірін толтыра, етегін айналдыра күміс қадайды, қысқалау шашына салпыншағы көп шолпы тағады, екі қолының да саусақтарын толтыра салған күміс пен алтыны аралас сақина, жүзіктер, оң жақ білегінде бұрамалы жуан күміс білезік, екі құлағында да салпыншағы көп, күміс сырға, басында үкілеген құндыз бөрік. Біздің елдің әдетінде шешесі не әкесі өлген қаралы қыздың үстіне таққан күмістері мен басына қадаған үкісі және саусақтары мен құлақтарындағы әлем-жәлемдерін алып тастайды. Шешесі өлген бұл қыздың үстіндегі сәнге арналған бүкіл әлем-жәлемінен тек бөркінің үкісін ғана қырқып апты, өзгелері түгел. Тастан еркелеу, шалдуарлау, ойынқұмарлау бала. Молдаға сабаққа бергенде, ол қашып оқымаған. Сәдірбайдың үйі асты жақсы ішеді екен онысы тамақтан қоң-тораздау боп жүрген маған әрине жақсы. Ол үйге бара мен ілезде торалып, бұлтиып толыға бастадым... Тойынбағанда ше, күн шығар мезгілде Сәдірбайға еріп барып, әйелінің қабырына «ясин» оқудан басқа, өлген әйелге шығаратын құранның бірнеше бетін күндіз бір мезгіл аударудан басқа, немесе кісі келгенде, я ас-аят оқудан басқа, менде ешбір жан ауыртатын жұмыс жоқ. Менің құранды бірсыдырғы әдемі оқитын дауысым бар. Және мен молдама ұқсап, бар дауысымды құбылта, күңіренте оқуға тырысам. Менің не оқып жатқанымнан хабары жоқ сауатсыз Сәдірбай:

— Қағағым, — дейді маған, — жағайсын. Нұртазаға да, саған да ғизамын. Егеғ өзіңнің, кеткің келмесе, бәйбішенің қығқы біткен соң да тұға беғ бүздің үйде! Мен сол үйде тұра берер ме едім, қайтер ем, егерде «тышқан інге кіре алмай жүріп, құйрығына қалжуар байлапты» дегендей, өзім тиыш жүрсем... Тиыш жүрмедім мен. Өйтуіме Нәзір дейтін жігіт айыпты. Ол — орта дәулетті Тоғанас деген кісінің баласы. Денесі де, кескіні де сұлу, әрі бұла боп еркін өскен Нәзір, бір сыдырғы әнші де, домбырашы да еді. Жаманшұбарда со кезде жігіт те, қыз да көп. Мал бағудан басқа кәсібі жоқ бұл ауылда жастардың ойын-сауығы жиі боп тұрады, сонда басқарушылары — Нәзір. Осы Нәзір, Сәдірбай үйінде жүрген мені бір күні қалың шіліктің арасынан ұстап алды да:

— Кәне, отыр мұнда! — деп етегімнен басып қасына отырғызды. Балалармен ол қолын батыра ойнайтын жігіт те. Біз одан қорқатынбыз.

— Қалай, Сәдірбайдың үйі ұнай ма? — деді ол маған қылжақтаған кескінмен.

— Ұнайды, — дедім мен қипақтап, бұл сұрауды неге бергеніне түсінбей.

— Қалай, Сәдірбай сақ ұйықтай ма? — деп сұрады ол, кескінін құйқылжыта түсіп. Мен расын айттым: неге екенін кім білсін, Сәдірбай сауатсыз адам бола тұра, түні бойы кірпік қақпай, әлсін-әлсін дәретке шығып, әлсін-әлсін намаз оқи береді, таңертең әйелінің қабырына барып, аят оқып қайтқаннан кейін ғана қалғиды. Нәзірге оны мен айтып ем:

— Әй, боқмұрын, — деді ол, ойнақы кескінін жинап ап, — расың ба, ойының ба? Өтірік айтсаң, ішке-ішке тепкілеймін, расыңды айт!

— Рас.

— Ендеше, сен сол қызға жолық, іңірде осы араға келіп кетсін. Айтасың ба?

— Осыдан айтпай бақ, желкеңді үзейін, — деді Нәзір, зілденіп, — айт, жаның барда; айтасың ба, жоқ па?

— Айтайын! — дедім мен ұрар деп қорқып.

— Не былшылдап отырсың өзің? — деп маған жекіп тастады да, мен соңынан қалмаған соң, — айтып қоясың, — деп былқылдап, — айтпаймын, — деп қарғанған соң, — жарайды, барайын, — деді. Қыз бен Нәзірдің оңаша кездесуі мен айтпай-ақ тарап кетті. «Сенен тарады» деп мені Айгүн де, Нәзір де қысады. Амалың болса істе!.. Айгүннің қайыны — Жаманшұбардан бес-алты шақырым жерде, «Нұр» аталатын томардың жағасында қыстайтын, Шөгелдің Төрежаны дейтін әрі бай, әрі хажы адам екен. Төрежан он бес баласының бірі Махметке атастырыпты. Қашан қызды ұзатып алғанша, әке-шешесінің ұлықсатынсыз есігін ашпау, ашқысы келсе қалыңмал үстіне қосымша айып төлеп ашу, — о заманғы ауыл күйеуінің салты. Бірақ қайын жұртынан біреу-міреу өле қалса, оған кеп бата оқу әдеті де бар. Бұндай жағдайда, күйеу қайын атасының өз үйіне емес отауына, отауы болмаса көршілерінің біреуіне түседі. Сол дағдымен Махмет те келіп көрші үйдің біріне түсті. Күйеуді күтісушінің біреуі мен болдым. Сол міндетімді атқарып жүрген қаға-беріс шақта қасыма келген Махмет:

— Әй, бала, былай шығып кетші, — деп мені жағамнан ұстап алысырақ жерге апарды да, Нәзір мен Айгүннің жайын сұрай бастады. «Мен түк те білмеймін» деп танып ем, кімнің соншама бақылап жүріп түгел дәттеткенін кім білсін, Нәзір мен менің бұл темада алғаш сөйлеуімнен бастап, барлық болған оқиға Махметтің алақанында екен. Мен сонда да «білмейміннен» танған жоқпын. Мені мыти ұстаған және боқтай сөйлеген қалпына қарағанда, «сорым енді қайнаған болар» деп-ақ тұр ем, сыр тарта алмайтынын білгендей Махмет қатаң үнін жуасытты да:

— Ел арасында осындай бір есек қашқан соң, — деді мені босатып, — жай анығын ғана білейін деп ем, менен несін жасырасың? «Қымызды кім ішпейді, қызбен кім ойнамайды» дегендей, менің, қалыңдығыммен де Нәзірдің ойнап, күлуі мүмкін. Сөйтті екен деп, мен қалыңдығымнан безер деп отырмысың? Бәрібір, алам оны. Сенен, жәй, расын ғана білейін деп ем де... Айтпасаң мейлің білсін... Мойныңа алғаныңды көріп отырмын... Маған ол да жетеді... Солай емексіте сөйлеп отырып, ол маған расымды айтқызып қойды...

— Расыңды айтқаныңа тәңір жарылқасын, — деді ол маған, — бұл кеңес осы арада қалсын. Сен де, мен де аузымыздан шығармайық...

— Жарайды, — дедім мен.

— Сен ғой, Тоғанастың Нәзіріне тием деп ойладың, жүзі қара! — деп тұр ол қалыңдығына, — қалыңмалыңды мен берейін де, қызығыңды біреу көрсін!.. Әкең неге созғылап жүр десем, осы екен ғой ойында. Қызын сатып қоңсы болған екен ғой Жаманшұбарға!.. Амалсыздығын білгендей, не айыбын мойнына алғандай, немесе зәресі ұшқандай, Айгүнде үн жоқ... Ауылда қауіп күтер адам жоғына көзі жеткен күйеу мен оның қосшылары, Сәдірбай үйін еркін жайлады: қорқытып еркіне көндіріп алған қыз бен жеңгесіне сандық атаулының бәрін аштырып, бума атаулының бәрін шештіріп, қыздың жасауына арнаған да, арнамаған да іске татырлық мүліктің бәрін алды. Сөйтті де Жақыптың әйелі мен мені «ауылға хабар айтып қояр» деп қауіптенгендей қол-аяғымызды тас қып байлады. «Бақырмасын» дегендей, әйелдің аузына қойдың бір уыс жүнін кептеп тықты. Маған оны істеген жоқ... Сөйтіп олар қызды алып кете барды... «Жапырақ базарынан» қайтқан Сәдірбайдың ойынша: Махмет пен қыздың арасында сөз тасыған, екеуін байланыстырған мен болдым, ол:

— Көғінбе, көзіме, қапығ!.. Жоғал, аулақ!.. — деп мені үйінен қуды да жіберді. Амалсыздан, мен тағы да Нұртазаның үйіне бардым...

— Бұл не? — деген сұрауға:

— Машина, — деді Нұртаза салмақтанып.

— Неғылған машина?

— Шөп шабатын.

— Кәдімгі жерге шыққан шөпті ме?

— Жерге емей, көкке шыққан шөпті шабады дейсің бе?

— Рас! — десті көпшілік.

— Біздің қазақ баяғыда тіпті қараңғы екен-ау, — деді Сақтар, — қараңғы емей немене, бір жылы қызық болды: Ауыл «Қараағашта» отырған кез. Жансүгір аулының бір қызы ұзатылып, той боп жатыр. Қыз-бозбала сондамыз. Осы Еменалының, — деді ол, қасында отырған, менің әкеммен немере, жасы алпыстардан асқан адамды нұсқап, — со кезде орыс арасында көп боп, тілмәш аталып жүрген кезі. Бүкіл Сибанда одан басқа орыс тілін білетін жан жоқ...

— Сонымен, — деді Сақтар аз кідіріп — Жансүгір аулындағы ойын қызып жатқан түні, Құтырлағаннан Еменалы келді. «Сендерге бір сиқыр көрсетем» деді ол, ауылдың қыз-бозбаласына. Жұрт «не көрсетесің?» дегенде, алақанымнан от шығарам» деді Еменалы. Еменалы «нанбасаңдар далаға шығып көріңдер» деген соң, дүркірей шықтық. Бізден бөлінген Еменалы, алысырақ жерге барып отыра кетіп еді, екі алақанының ортасынан от жарқ ете қалды... «Япырай, мынау не сұмдық?» деп шу ете түсті қыз-бозбала. «Рас па екен?» деді Еменалы, біраздан кейін қайтып кеп. «Рас» дедік. біз Еменалы отты алақанында бір емес, әлденеше рет жандырды. «Қалай жандырасың?» деп сұрап ең «ақы бермесеңдер айтпаймын» деп бұлданды. «Ақыңды ал!» деп жалындық. Сонда Еменалының сұраған ақысы — аңдаған қызының аузынан сүйгіздік. Содан кейін білсең, әлгі жарқылдағымыз өзіміздің қазіргі сіреңкеміз екен!.. Сақтардың бұл әңгімесін тыңдаушылар ду кеп күлісті.

— Несіне күлесіңдер? — деді Сақтар, — со кездің жұрты осы кезден ақылсыз деп отырсыңдар ма? Көрмегенін қайдан білсін олар. Русия жұртына қосылғанша, шақпақтан басқа от тұтанатын нәрсе көріп пе еді қазақ? Бүгін бәрің шөп машинасына таңданып отырсыңдар. Ертең сендер қартайғанда, бұдан да зор машина шығады, со кездің жұрты сендерге де күлмесін қайдан білесің!..

— Рас-ау, — деді Сақтармен құрбылас, дауысы дірілдей сөйлейтін Түрке, —Көрмегенге бәрі жат екені рас, самауыр деген осы күні үй басы бар. Оны қазір кім қайната білмейді. Осы самауыр да елге алғаш келгенде қызық болғанын көзіміз көрді.

— Біздің бала кезімізде, — деді көп сөйлесе шаршап қалатын Түрке ентіге, сөзін бөле сөйлеп, — жұрттың, шай қойып ішетін ыдысы домалақ тасқұман болатын.

— Кәдімгі тастан жасаған құман ба? — деп сұрады біреулер.

— Жоға, тәйірі, — деді Түрке, — шойын құман. Бірақ ауырлығы тастан кем болмайтын, сондықтан «тасқұман» қойған ғой деймін атын.

— Біздің бала кезімізде, — деді Сақтар, — қойшылар далада шақпақ тұтатып, от жағатын еді де, тасты қыздыратын еді. Саптыаяққа сауған қойдың сүтіне қызған тасты тастап жіберсе, сүт бұрқылдап қайнар еді. Мұның атын «тасқорық» деуші еді. Қойшы сүтті солай пісіріп ішер еді, соған қарағанда бұрын сүттің өзін «тасқорықпен» қайнатып ішпеді ме екен жұрт?..

— Болса болар, — десті әркімдер. — Өнер-білімі жоқ, көшпелі ауылда, не болды десең де сияды...

— Көлденең сөзді қоя тұрыңдаршы, әлгі самауыр кеңесін естиік, — деді біреу.

— Ия, ия, соны естиік, — деп шуласты көпшілік. Түрге кеңесін қайтадан бастады:

— О заманда бүгінгідей іргеде тұрған базар жоқ та. Былай шықсаң, — деді ол қолын шығысқа қарай сілтеп, — барар базарың, — Қызылжар, бұл арадан ол екі жүз шақырым, былай шықсаң, — деді ол қолын солтүстікке қарай сілтеп, — барар базарың — Қорған оның да алыстығы Қызылжардай. Былай шықсаң, — деді ол қолын батысқа қарай сілтеп, — барар базарың — Орынбор, ол бес жүз шақырым...

— Көріп келгендей соғуын қарашы, өзі соның біреуіне де барған жоқ, — деді Сақтар, аузындағы кеңесін Түркенің бөліп әкетуін қызғанғандай.

— Со базарларға, — деді Түрке ентіге түсіп, — о кезде Есеней сияқты, кешегі Итемірдің Күзембайы сияқты, болмаса Есілбай, Қосақбай сияқты байлар болмаса, не солардың сататын малдарын айдап баратындар болмаса, ешкім бармайды.

— Әрине, — дейді көпшілік, — жүздеп, мыңдап мал айдағандар болмаса, аз малмен кім барады сонша алысқа... Бірен-саран малды айдауға атын қимайтын да шығар.

— Әрине, — дейді Сақтар. — Бұл маңайдың бестеп, ондап сататын малын ол кезде, кешегі Шопанның Қосщығұлы сияқты, болмаса Барлыбайдың Итемірі сияқты ақшасы барлар сатып алатын да, алыстағы базарға айдайтын....

— О-оу, қайдағы жоқ кеңесті айтып, самауыр жайын естіртпей қойдыңдар ғой, — дейді әркімдер.

— Соны естиік, — деп шулайды көпшілік.

— Есеней үйі о кезде тіпті алыстағы базарға кетеді, — дейді Түрке, — «Мәкәржа» деген жерге!

— Онысы қай жер екен? — деген сұрауға ешкім де жауап бере алмайды. Тек қана «сондай бір қала болу керек», өйткені:

— деген өлең болушы еді ғой, Мәкәржаны көрмесе, ондай өлең қайдан шығады, — десті көпшілік.

— Бір жылы, — деді Түрке, — Есеней үйі Мәкәржаға апарып үш жүз ат сатып қайтады. Жігіт боп қалған кезіміз, базаршыларға амандаса барсақ қызық боп жатыр екен: Есеней Мәкәржадан самауыр әкепті. Бұл елде одан бұрын самауырды, көрмек түгіл естіген де адам жоқ екен. Жұрт көреді де таңданады. Жұртқа көз қылғысы келе ме, болмаса, сатып алған жерде сұрамаған ба, оған суды қалай құйып, отты қалай тұтатуды ешкім білмей, Құтырлағандағы орысқа кісі жіберіп, жылқының бір құнанына жалданып келген орыс, көрсетіп береді!.. Мен осы қызықтың үстінен шықтым... Демігуі күшейіп кеткен Түрке ар жағын айта алмайды...

— Одан да қызық болған, — деді Нұртаза басын көтеріп ап, — сендер, сіреңке, самауыр сияқты көр-жерді айтып отырсыңдар, пойыздың қалай келгенін естідіңдер ме? Жоқ естіген жоқпыз, — десті әркімдер.

— Естімек түгіл со пойызыңды күні бүгінге шейін көбіміз көрген де жоқпыз,— дейді біреулер. Көрмесеңдер айтайын, — дейді Нұртаза, — оған биыл жиырма үш жыл болу керек. Барыс жылы ғой деймін Горсанға еріп Қызылжарға бара қалдым. Қызылжар іші у-ду... «Не болды?» деп сұрасақ, пойыз келгелі жатыр екен. Бұған дейін мен пойызды естіген де, көрген де жоқпын. Қызылжарға жақындаған кезде, алдымыздан жол сияқты қатар созылған екі темір кездесті, «бұ не?» деп сұрап ем, «пойыз келеді дегенді естіген жоқ па ең?» деді Торсан. «Пойыз не?» деп сұрадым мен. «Атсыз жүретін арба» деді Торсан, — біріне бірі тіркелген көп арба, және біз жегетін арба сияқты емес, үлкен арбалар!.. Ол арбаларды парауыз дейтін, отпен жүретін арба сүйрейді оның артына тіркейтін арбаларды — «бәгөн» дейді...

— Торсанның ба білмейтіні жердің астында екен-ау! — деп қайран қалысты көпшілік.

— Сонымен, — деді Нұртаза, — пойыз келеді деген күні бүкіл Қызылжар халқы келіп тоқтайтын жеріне жиналды. Ол араға салынған үйдің атын бағзал дейді екен. Бағзал жанында жұрт күтіп тұрғанда, гүмпілдеген зор дыбыс шықты. Бәріміз аңырайып қарай қалсақ, төбесінен будақтап түтін атқан зор арба келеді!.. Жұрт сескеніп шегіне берді... «Парауыз осы» деді менің қасымда тұрған Торсан... Паоауыз жақындап қалды. Артына қарасақ ұбақ-шұбақ тіркелген көп арба, және арбалардың үлкендігі екі бөлмелі ағаш үйдей...

— Япырай, тіпті үлкен болады екен ғой! — десті көрмегендер.

— «Пойыз» дегеніміз осы екен — деді Нұртаза, — пойыз қасымыздан ете бергенде, парауыз ақырып кеп қалды... дауысы мұндай қатты болар ма, күннің күркірегенінен бір кем емес!.. Жұрттың құлағын керең қып жіберді...

— Жүректері жарылып кетпегенін айтсайшы! — десті әркімдер.

— Әр арбасына қанша жүк кетеді? — деген сұрауға:

— Қырық-елу аттың, жүгі салынады екен! — деп жауап берді Нұртаза.

— Сонда неше арба тіркеледі екен оған? — деп сұрасты әркімдер.

— Жиырма шақты арба, — деді Нұртаза.

— Япырау, сонда неше аттың жүгін сүйреген болғаны ?! — деді көпшілік.

— Нұртаза — есепке жүйрік адам. Ол күбірлеп ішінен есептеп алды да, «тыңдаңдар!» дегендей кескінмен, төңірегіне қарап ап:

— Мың атқа жақын, — деді.

— Астапыралла, — деді көпшілік. — Әлтидің жылқысы болмаса, көлік жетер дүние емес қой мынау. Не артады екен соған?

— Жүк артатыны да болады екен — деді Нұртаза, — кісі мінетіні де болады екен.

— Сонда, қанша кісі сияды екен? — десті әркімдер.

— Кісі мінетін он шақты бәгөн болады екен. Әр бәгөнге жүзге жақын кісі мінеді екен...

— Апырау, сонда, мыңға жақын кісі кеткені-ау оған! Ішіне біздің Жаманшұбар жұқ болмайды екен-ау, оның!..

— Қайдан жұқ болады, — десті әркімдер, — Жаманшұбарыңда елу-ақ үй бар, орта есеппен әр үйде бес-ақ жан бар десең барлығы екі жүз елу-ақ жан.

— Ендеше бір пойызға төрт Жаманшұбар сияды екен?

— Сонда жүрісі қалай екен? —деп сұрады көпшілік.

— Шапшаңдығын сұрайсың ба? — деді Нұртаза.

— Әрине.

— Сағатына қырық шақырым алатын көрінеді.

— Сағат дегенің биенің бір-ақ сауымындай уақыт қой. Қырық шақырым дегенің осы арамен Есеней ауылындай. Сонда биенің бір сауымында Есеней аулына барып қалғаны ма?

— Әрине,— деді Нұртаза.

— Апырай, мынау керемет екен ғой! Бұл жүрісімен не шыдатады ол!

— Әй, қызық қылғанда, өзін біздің Жаманшұбар мен Достың арасына салып алар ма еді, көшкенде арбаны сиырға, өгізге жегіп әуре-шікіре боп жүргеннен?

— Оттапсыңдар, — деп кекетті біреу, — күшің келе ме? Оған сенің бүкіл Жаманшұбарыңның да малы жетпейді.

— Ендеше, одан өгізіміздің өзі жақсы, — деп қалжың айта бастаған жұртқа:

— Өгіз қайдан жақсы болсың— деді Нұртаза. — Қолың жетпеген соң айтасың да. Қызылжарға барғанда сұрастырсақ, Ганшин сияқты байлардың жалғыз тас үйіне, біздің елдің ең байы деген Әлтидің барлық малы жетпейтін көрінеді. Сөйтіп отырып, біз де елміз, жұртпыз дейміз, Неміз ел біздің? Ең аяғы үйіміздегі ыдыс-аяғымызды істеп алу қолымыздан келмейді. Өнердің бәрі кент жұртында.

— «Кент жұрты» деп отырғаның орыс қой, — дейді Сақтар, — өнер-білімнің бәрі орыста. Біз орыстың өзіміз көргенін ғана айтып отырмыз. Көрмегеніміз қанша!..

— Сенің көргенің мыңнан бірі ғана, — дейді Еменалы,— Қорған, Қызылжар сияқты қалаларға барып көр, орыс жасаған өнердің кереметіне көзің тұнсын!..

— Қорған, Қызылжарың, Петербор, Мәскеудің садағасына да тұрмайды деседі ғой, — деп келе жатқан біреуді Еменалы тоқтатып қойып:

— Алысты қоя тұрып, үйіңнің іші-сыртына үңілші, — дейді оған, — сонда не көрер екенсің.

— Не көрем? — дейді анау, сұрауға түсінбегендей.

— Үйіңдегі төсек-орыныңа, киім-кешегіңе, ыдыс-аяғыңа, аспап-сайманыңа, өзге мүлкіңе қарашы, орыстың өнерінен тумаған нең бар екен!..

— Бәрі орыстікі екені рас, — дейді Сақтар, — киіз басу, шекпен тоқу, қазақ арба жасау, үйдің сүйегін жасау сияқты ертеден келе жатқан азын-аулақ қол шеберлігі болмаса, зауыт, пәбрік деген қазақта болған емес қой.

— Үйің ше? — дейді Еменалы Сақтарға, — естуімізше, біздің әкелеріміз, бер жағы — осы отырған өзің жаз түгіл қыста, кигіз үйде туып өсіпсіңдер...

— Рас, — дейді Сақтар, — қысқы үйді, қора-қопсыны қазақтар біз есімізді білгеннен бері ғана сала бастады...

— Кімнен үйреніп? — дейді Еменалы...

— Әрине, — орыстан! — дейді Сақтар.

— То-то есть! — дейді Еменалы.— Бұл орыстан үйренуіңнің басы ғана. Әлі одан үйренетінің кеп!

— Сен айтпай да, үйренеміз, — деді Сақтар. — Біз түгіл, біздің аталарымыз да осыны ойлаған...

— Ойлағанда не істеген? — деп жымиған біреуге:

— Тәй, қылжақты қоя тұр! — деп Сақтар ақырып тастайды да, жөніне көшеді, — ойлағаны емей немене? — дейді де, орысқа паналайды. Орыс оны құшағын жайып қарсы алады. Сөйтіп татулықта тұрып, орыстың өнерінен үйренуге кіріскен көшпелі қазақты, кеше біздің бала кезімізде әуелі Абылай баласы Қасым одан кейін оның балалары Кенесары, Наурызбай орысқа қарсы көтерем дегенде, аталарымыз көтерілді ме?

— Ермек түгіл, Кенесарының өзін бұл маңайдан қуған жоқ па! — дейді Түрке.-— Өзіміз соның ішінде болдық.

— Аталарымыз осыны неге істеді? — дейді Сақтар, — орыспен тату тұру, оның өнерінен үйрену пайдалы екенін аталарымыз білді... Олар өздерінің ғана емес,-болашақ «қарақазақ сары баланың» қамын ойлады.

— Со болжалы келді, — дейді Еменалы, — жылдан жыл орыстың өнер, біліміне жақындап келеміз... Әлі аларымыз көп...

— Рас, — дейді көпшілік, — орыстың өнеріне еркін кіреміз десек, балаларды орыстың оқуына беру керек сияқты... Осы бір кезде аспанды торлаған бұлт сиреп, күн қызып кетті де, Нұртаза жиналған көпшілікті сусындауға үйіне шақырды. Нұртазаның үйі со кезде отызға жақын бие сауатың үйінің оң жақ босағасында үлкен қара саба илеп тұратын. Жайшылықта сараң, Нұртаза бірінші рет машина сатып әкелгендіктен бе әйтеуір үйіне кірген көпшілікті қымызға еркін қандырды. Содан кейін шоп машинасын жүргізіп көрмек боп бәрі далаға шықты... Ұмытып барады екем, Нұртаза үйінің қасына көпшілік жиналғанда, со сияқты бір жиын, бізге көрші Жансүгір ауылындағы Тоғанас үйінің қасында да топталған. Көпшіліктің сөзінен Тоғаңастың Қанапиясы да шөп машинасының біреуін сатып алғанын естігем.

— Бірақ, — деген Нұртаза — Қанапияның машинасы біздің машинадан кішкене. Біздің машина — он сегіз тісті «Махкормик», оның машинасы — он төрт тісті «Диренг». Нұртазаның машинасына аттар жегіліп жатқанда, біреу тұрып:

— Қанапияға да кісі жіберетін екен оның машинасын да осында алдырып, екеуін қатар жіберіп көретін екен — деді. Осыған пәтуа қойып Қанапияның машинасын да шақыртты.

— Бұ машиналарды Жайықпай көлінің бер жағындағы дөңнің қауына саламыз,-— деді Нұртаза.

— Қауға шалғы өтуші ме еді? — деген біреуге:

— Қол шалғы деп отырмысың, — деді Нұртаза.— Қайда апарып салсаң да, қақалмайды, бұл.

— Егер де қауды қырқатын болса, жердің түгін өрттей жалайды десейші, мұны! — десті көпшілік. Атқа жегілген екі машина да Жайықпайдың дөңіне қарай тартты. Ауырып төсек тартып жатқан біреу болмаса, жүруге жарайтын адамнан машинаға ермеген жан қалған жоқ. Шүбаған жұртты соңына ерткен машина Жайықпайдың дөңіне шыққан соң:

— Ал, енді, орағын жібереміз, — деді Бекқожа. — Ол кез келгеннің бәрін қырқады, адамның да, малдың да сирағын қырқып кетеді. Түсіп қала көрмеңдер бірің, кейін тұрыңдар!.. Көпшілік шегіне берді... Машина жөнеле берді... Неше жылғы қауы тұтасып, қап-қалың боп ұйысып жатқан жердің шөбін машина өткір ұстара алған шаштай қырқа жөнелгенде:

— Алла, алла!!. — деп шу ете қалды жұрт!

— Шіркін, мүлік-ақ екен ғой, мынау! Баяғыдан бері осыны алсаңшы. Он кісінің шапқанын бір өзі шабар мынаның!..

— Он кісің не, жүз кісі десейші! — десті әркімдер.

— Жүзің не, мың кісі десейші! — десті біреулер.

— Ендеше, осыны бәріміз де алайық,— деп қуланған біреуге:

— Аларсың атаңның басың — десті егіншілер, — Нұртазаның қаншаға алғанын естідіңдер ме?

— Жоқ.

— Екі жүз елу сомға!

— Алады екенсің атаңның басың — деді біреу кекетіп, — қойдың әулиесі — үш сом. Сиырдың әулиесі — жиырма сом. Жылқының әулиесі — елу сом. Сонда қанша мал кететінін шамаладыңдар ма бұған?

— Ім-м-м-м, — деді біреу, — бір адам у сеуіп қасқырға қойдың құйрығын тастаған екен дейді. Саған қасқыр кез боп: «Бұ не деген батпан құйрық, далада тегін жатқан құйрық!» — деген екен дейді. Сол айтқандай, «машина, машина» дегенде, тегін жатқан бірдеме екен десем, мынауың күші бар байларға ғана арналып шыққан бірдеме ғой!.. «Байға» демекші, — деді біреу, — мен естідім, «осындай машинаның Әлти онын алып келіпті» деп.

— Апырау, қай жерге салады екен ол машиналарды? — деген сұрауға:

— Осы маңай кең жайлау емес пе бос жатқан, — деп жауап берді біреу — жері қалың қау емес пе?

— Онда мал оттайтын да түк қалдырмайды десеңдерші.

— Қалдырмаса қалдырмасын, — десті әркімдер, — биыл қалмаса, ендігі жылы шығар шөп. Өрттен басқаға пайдасы жоқ қалың қауды қырқып тауыссын қайта...

— Машина алуға көбіміздің күшіміз келмейтіні рас, — дейді Еменалы, — бірақ, біз де күдер үзбейік. «Үмітсіз — шәйтан» деген. «Көрінгеннің алыстығы, жоқ» деген...

— Оны алғанда айтарсың! — деп Нұртаза, машинасының артынан жүріп кетеді, көпшілік тоқтайды...

— Қолымызға бұл машина я түсер, я түспес, оны келешекте көрерміз, — деседі көпшілік. — Бірақ, өнер-ақ қой, шіркін! Орыстың өнері ғой, бұл!.. Шіркін, орыс өнерлі-ау!..

— Бәже, маған ән үйрет! — деп қысайтынмын. Ол маған:

— Күнім-ау, неме жетісіп ән айтам? Жай, зарды төккелі отырған күңірену ғой, бұл! — десе, мен еркелігіме бағып:

— Үйрет, деймін, Бәже! — деп қыстайтынмын.

— Үйрет! — деп қыстағам мен оны, сырын біліп алғаннан кейін. Басында ол тартыныңқырап жүріп, мен жалына берген соң:

— Үйретейін, бірақ ешкім оны білмейтін болсын! — деген... Ақырын дауыспен оңашада үйретпек болған кейбір әндерін мен қағып алғанда — Ұлы атасы Шүкейге тартады екен Шәкіжаным! — деп қуанатын Мұстафа. — Ол ақын да, әнші де, домбырашы да болған!.. Мұстафаның барым үйрене алмай араздасып шығып кеткен соң, менің айналдыратыным, — әкемнің немере інісі Қасым болды. Зор денелі, зор мұрынды, үлкен көзді, сұйық ұзын мұртты ол ән айтпайды, тек домбыра мен қобыз тартады. Жуан саусақтарының, саласы табан қарыс бола тұра, домбыраның, пернесін басуға епті-ақ. Ал, бұл маңайда қобыз шала білетін кісі жалғыз сол. Біздің төртінші атамыз Байбарақ бақсы болған деседі. «Ол қобызын бәйгеге қосады-мыс», «бір жолы қобызы байлап кеткен бәйтеректі қопарып, бәйгенің алдында келіп-мыс». Қобыз тартуына және түсінің суықтығына қарап, жұрт Қасымды да «атасына тартқан, бұған бойын күтпеген соң аруақ қонбай жүр, әйтпесе бұл да бақсы болар еді» деседі. Қасымның түсі өзгеге суық болғанмен, маған суық емес. Туыс көре ме, әлде жетім деп аяй ма, үйіне барып домбыра, не қобыз үйрет десем, домбыраны білгенінше үйретеді де, «қобызға қарағайдың шайыры жоқ, онсыз шек орнына тағатың жылқының қылы сөйлемейді» деп, оны үйретпейді... Сонша соңына түскендіктен, Нұртазаның үйіне барып тұрған кезде, мен тәп-тәуір домбыра тартам, ептеп ән де айтам. Бұлай бейімденуімді Нұртаза ұнатпайтынын көрген соң, оған білдірмеуге тырысам... Бірақ сөз түріне қарағанда ол білетін сияқты... Нұртаза басында «әулекіленбе, ән-күй сенің не теңің!..», «құраң кітапты көп қара!..» деген сияқты ақылды жеңіл үнмен, сыпайы ажармен айтып жүрді де, мен оған тиыла қоймаған соң, бір күні алды да ұрысты.

— Сен оңсаң, мен мына пұштиған мұрнымды кесіп берейін, — деді ол,— өмірде оңбайсың, сен. Оңатын түрің жоқ. Қайдан оңасың: молда бола ма деп сүйреп ем, сиыспай қайтып келдің,.— Молда болсаң ғой, таза орында отырасың, таза тамақ ішесің, құдай сені оған итермей тұр!.. Итерер еді, маңдай сорың бес елі болмаса... Домбыраға, өлеңге әуес дейді, сені... Ол — сенің не теңің. «Асық ойнаған азар, топ ойнаған тозар, бәрінен де қой бағып, көтен жеген озар» депті. Салдық не керек сағаң өлең не керек сағаң күн көруіңді ойласайшы!..

— Енді жұмысқа салудан басқа, сені қояр орным қалған жоқ, — деді ол, тағы біраз жерлеп ап, — шөпке машина шығарғалы жатырмын, машинаға парлап атан өгіз жегеміз де, алдында бастап отыратын ат саламыз. Сол аттың басына мінесің. Жаның қиналатын жұмыс емес, қалай қарайсың? — деді.

— Жарайды,— дедім мен.

— Апырай, мынау расында керемет екен — деп таңданысады көргендер. Бұ — не деген көп шөп!.. Көлденең жұрт солай қайран қалғанмен, Нұртазаның өзі қанағаттана қоймайды. «Кедей байға жетем дейді, бай құдайға жетем дейді» дегендей, ол енді Әлтиге жетуді арман етеді... Әлтидің машинасы біздің күнгей жағымыздағы «Айман» аталатын көлден әрі қарай біткен далада. Ол даланың арғы шеті «Қақтың қара суы» дейтін тұзды көлге барып ұштасады деседі, сонда екі арасы жетпіс-сексен шақырым. Бұл арада жайлайтын да, қыстайтын да ел жоқ, сондықтан қауы аса қалың өседі. Бос жатқан жерге Әлтидің он машинасы ұдайымен қатар түскен соң не шыдатсын!.. Дәулетінің молдығы Нұртазаны жүз орап алатын Әлти жалшыны екілеп-үштеп емес, елу-алпыстап жалдайды екен. Солардың қолынан үйілген маялар, әрқайсысы бес-алты этажды үйдей боп «Айманның» даласына қаптады да кетті. Соған қарап тұрып, не әдейі аттанып барып көріп кеп:

— Біздің шапқан шөбіміз шөп пе тәйірі, — дейді Нұртаза. — Шөп деп анау Әлтидікін айт!.. Шөптер солай шабылып жатты... Әлтидің жалшыларына не ас беретінін кім білсін, біздің Нұртазаның үйі айран мен қымыздан басқа ішімдік жібермейді, ірімшік пен құрттан басқа жемдік жібермейді. Ыстық күнде шыдамай айран ашып кетеді, оны ішсең, у ішкендей өңешіңді тіліп түседі. Ал, қымыз ше?.. Қымызда «айну» деген ауру болады. Айныған қымыздың дәмі ермен татып, жүректі айнытады және өлердей ащы болады, оған қоса, ішке тоқтамай айдап кетеді... Айнудың себебі, биенің сүті бұзылудан. Қай биенің сүті бұзылғанын, әр биенің сүтін жеке қайнатып көріп біледі. Айныған биенің сүті қайнатқанда іриді, айнымаған сүт ірімейді. Биенің, сүті айнуың ауыл адамдары ауру шөп оттағаннан деп ойлайды... Сол жылы Нұртазаның барлық биесінің сүті айныды ма, болмаса олжа көрді ме,— Нұртазаның үйінен пішеншілеріне айныған қымыз үздіксіз келеді де тұрады. Пішеншілерінің ішетіні осы болса, жейтіні — ірімшік пен құрт. Оларда өзге үйлердің, қайнататын құрт пен ірімшіктері емес. Нұртазаның үйі со жылы «Альфа Новель Внвалова» компаниясынан сүттің сепараторын сатып алған. Құрт пен ірімшікті ол үй сепаратордан шыққан «обороттан» қайнатады. Қаймағы сепаратормен ағызылған бұндай сүттің ірімшігі мен құрты әрі сағызданып қатып қап, тісі мықты біреу болмаса шайнай алмайды, әрі астығы аз болады. Ішетін де, жейтін де тамақтары осындай болғандықта.ң пішеншілер ұрлықпен күн көруге кірісті. Шөпке түскен түннен көп кешікпей, қосымызға бір түні аузын буған бір семіз тоқты келді. «Үй жіберіпті» десті Бірәлі мен Мырзағазы. Осындай тоқтылар екі-үш күнде бір келе бастады... Олардың бәрі ұрлықтан келетінін мен кейінірек білдім: батыс жағымыздағы «Құмды көлді» жайлайтын Күрлеуіт пен Достың арғы бетін жайлайтын Өтей-Дәуіштен әкеледі екен. Ұрлық етіне тойынған менің серіктерім мырзасып, көрші пішеншілерді қонаққа шақыратын болды.

— Бала, сен қарагер атқа мін де, Нәзір мен Қанапияға барып кел, — деді бір күні Мырзағазы. — Кешке біздің қоста болсын деп жіберді де. Нәзірмен оқушылар таныс. Қанапия оның туған ағасы. Бұл маңайдың жан жықпаған атақты балуаны, халықтың сүйкімді жігіті болған Қанапияның мінезі де тамаша. Ойнақы мінезді ол, үлкенмен де, кішімен де құрдас. Ол әсіресе балаларды жақсы көреді. Қыс демей, жаз демей қолы бос күндерде ол, ойнап жүрген балаларға келеді де, «сендерге күрес үйретем» деп, теп-тегіс күрестіреді, «олай емес, былай күреседі» деп, балаларға тәсіл үйретеді, мен де одан тәсіл үйренем. Және мен күрескіш-ақпын. Мақтанғаным емес, өзім теңді балалардың көбінен жығылмаймын. Кейде жасы үлкен балалармен де ұстасып, кейбірін жығып жүрем, сонда күшім асқандықтан емес, «Қанапияның матауын» қолданғандықтан. Ол ұстаса кеткенде, қарсы жақтың сол жақ қолын оң қолтыққа қыса, он жақ білегінен, қапсыра ұстай, оң жақ жамбасынан шалып жығу. Бұл әдісті қолдана алған адам, жерге қарсы жағының денесінен көрі, төбесінен бұрын тигізеді. Қанапияның өзі бұл әдіспен өте қатты жығатын болған. Кейде, төбесінен шаншыла түскен қарсы жары талып қалады екен сондықтан, өзіне сенген ілуде біреу болмаса, Қанапиямен күреспейтін болған. Қанапияның әдісін мен өзге балалардан тезірек үйрендім. Сондықтан ба, әлде жетім деп аяй ма, Қанапия маған ерекше көңіл бөліп көбірек күрестіреді. «Осы пұшығым балуан болады» деп мақтайды. Күрес, әрине, киім жыртатын ойын. Жаз болса біз, тек балағын түрген дамбалмен ғана жалаңаш күресеміз, қыс болса, әрине, киіммен. Әке-шешем тірі кезінде, мен киімнің жыртылғанына қарамайтынмын, талай рет жауырынын жыртып, қолтығымды сөгіп, балағымды айырып келетінмін, бірақ олар ұрыспайтын. Күнім Мұстафаға түскеннен кейін киімімді жыртқан бірер ретте таяқ та жегем. Тағы бір ретте, күрескен бір бала жығып қап, ызалы күйінде жап-жаңа ситса көйлегімнің дал-далын шығарған. Соны көрген Қанапия, ызақор балаға «оның не?» деп ұрысқанда, өз үйінен маған көйлек тіктіріп берген. Нұртазаның үйіне келе, мен күресті доғарғам, өйткені, бір рет қолтығымды сөгіп келгенде, Нұртаза: «Өле алмай жүріп, күрес сенің не теңің? Бұдан бұлай күресші, — желкеңді үзейін!» деп қорқытып, қолтығымды әрең тіктіріп берген... Күресті сиреткенмен Қанапия менің көкейімде. Жігіттікке жеткен соқ сондай балуан болу арманым да. Сондықтан, оны әрдайым көргім, сөйлескім келе беретін... Ендеше, Нұртазаның пішеншілері Қанапияны қонаққа шақыруға мені жұмсаса, мен оған, әрине, елпілдеп ұшып кетем!.. Мен сөйттім. Арқасы жауыр боп, міністен қалған арықтау, қамшы кесті шабан қарагер атты жайдақ мініп, Қанапияның қосына кете бардым. Біздің қостан Қанапияның қосы ол кезде алыстап кеткен. Ұзақ уақыт жүріп жетсем, Қанапия қосының төңірегінде көп қой иріліп тұр, — шамасы әлденеше мың бар сияқты. Сұрастырсам, бұл қойлар — Үй өзенінің бойындағы бір саудагер байдың жоғарғы Атбасар жағынан сатып алып әкеле жатқан қойлары екен. Саудагердің өзі ілгері өтіп кетіп, қойшылар ғана қалыпты. Қалың қой шауып жатқан жерін тапай өрген соң:

— Потрава28 алмай қойларды жібермеймін, — дейді. Қойшылар «не аласың?» деп сұраса, «жиырма қойдан кем алмаймын», — дейді Қанапия. «Оншалық қойды біз билеп бере алмаймыз, — дейді айдаушылар. — Байға кісі жіберейік өзі не приказчигі келсін, сөйлесерсіңдер». Олар осыған келісіп, байдан хабар күтіп отыр екен. Қанапияның қасында үш адам болатын: өзі, інісі Нәзір және Қалабайдың Таспайы деген жігіт. Мен барған кезде Қанапия мен Нәзір қойдың біреуін сойдырып, жерошаққа орнатқан бақырға етін астырып жатыр екен. Мен келген жайымды айтқаннан кейін:

— Естіп жүрмін, — деді Қанапия, күліңкірей сөйлеп, — Нұртаза пішеншілерін ұрлық етімен асырап жатыр» деп. Қайтсін, өйтпей, біз сияқты бай кісі емес, кедей кісі, — «қысқа жібі күрмеуге келмей» жүр де. Бірақ сәлем айт Мырзағазыға, «адал ет асқанда ғана барам деді» де. Өзің отырып ет жеп кет!

— Әй, мұрныңды ұрайын, мына домбыраны ұста да, «Зарқұмды29 біраз термелет! — деді Нәзір маған, мен ет жеп кетуге тоқтағаннан кейін.

— Айтпақшы, — деді Қанапия, — осы баланы жұрт өлеңге әуестеніп жүр дейді, өзім естіген жоқ ем, енді естиін, қымсынбай айта ғой, шырағым! Нәзір атаған «Зарқұм» Мұхаммед пайғамбардың Ғирақ елімен соғысқанын баяндайды. Менің қолыма ол қисса өткен қыста түскен де, басынан-аяғына дейін жаттап ап, айтып жүретінмін. Қисса маған тамақ болуға да айналған, өйткені аз қыдыратын кейбір қартаң адамдар мені үйіне шақырып алатын да, «Зарқұмды» айтқызып, артынан алғысын қоса, асқа тойғызатын. «Зарқұмды» айта-айта, мен кімнің алдында болса да, қымсыну дегенді қойғам. Және. домбыраға қосып әндете, термелей айтатынмын. Қанапия мен Нәзір өтінген соң, мен «Зарқұмды» дағдылы әніммен домбыраға қосып төпей жөнелдім:

— Бөгеме Нәзір, айтсың қызығы енді келеді, — деді. Мен әрі қарай төпей жөнелдім... Нәзір бөгеген жерден арғы уақиға былай болды: Мұхаммед пайғамбардың қолы үш айлық шөлді кезіп отырып, Ғирақ еліне жетеді де, жиналып болмаған Зарқұм патшаның елімен соғысады. Ескі заманның соғысында батырлардың «жекпе-жекке» шығуы деген бар ғой. Мұхаммед пайғамбардың бас батыры — хазірет Ғали, Зарқұмның жекпе-жекке шыққан батырларын шыдатпайды. Қайдан шыдатсын — дін кітаптарының сипаттауында, — оның «бойының ұзындығы да, көлденеңі де қырық кез... Ақырса маңындағы жұрт талып қалады... зұлфұқар атты қылышын қаһарлана сілтесе жеті қабат жердің астындағы көк өгізге жеткізеді... дүлдүл атанған оның аты ұшқан құстан жүйрік... күрзі аталатын шоқпарының ауырлығы алпыс батпан, әр батпан — ескі адамдардың айтуынша — жеті пұт, сонда — күрзінің ауырлығы төрт жүз жиырма пұт,!..» Хазірет Ғали батырларын шыдатпағаннан кейін Зарқұм оған қарсы елінің бас батыры Хақанды жібереді. Хазірет Ғалиға қарсы келген Хақан былайша деп тіл қатады:

— Қап, мынау итің сүріндіріп кетпесе неғылсын, — деп қопаңдап қойды.

— Бөгеме, — деп қойды Қанапия тағы да, бұл оқиғаға әсерленген кескін көрсетіп. — Естиік не болғанын?

— Қап, мынау иттің одыраңдауын қарай гөр! — деп Нәзір тағы бір көтеріліп алды да,— сонда Ғалине деді екен? — деп сұрады. Мен «ол былай деді» деп дауысымды көтере берген кезде, сырттан:

— Ойбай, кеп қалды! — деген бір ащы дауыс естілді. Мен өлеңнен тиыла қалдым.

— Мынау біздің Таспайдың даусы ғой, — деді Қанапия. Шықшы, Нәзір. Білші, не екенін!.. Нәзір шөптен жасаған қостың есігінен шыға беріп, сұрланған түспен үйге қайта кірді.

— Масқара болдық! — деді ол, — «Құмды көл» жақтан қаптаған көп салтты келе жатыр. Жамандық ойлап келе жатыр олар, әйтпесе, сонша қаптап, сонша неге қатты шабады!.. Үшеуміз де қостың алдына шықсақ, қой жақтан ойбайлаған жайдақ біреу шауып келеді, танып тұрмыз, — Қалабайдың Таспайы, ол қайырған қойларға күзетші боп тұрған. «Құмды көл» жаққа көзді салсақ, қырық-елуден астам салтты, пәрмендетіп шауып келеді... Жақындап қапты... Нәзірдің сарғылт өңі бір қызараңдап, бір қуқылданып, сасқан белгі көрсетіп еді:

— Тәйт, әрі берекеңді қашырмай! — деп ақырып тастады, қоңыр түсі сұрлана қалған Қанапия. — Немене, құтың, қашып кеткені?

— Аузыңды бұзып жіберейін бе, — деді Қанапия жекіп. — Неғушы еді көп болып. Біз де тірі жан емеспіз бе?.. Астына мінер сенімді аты жоқ, айыр-тырнауыштан басқа қолға ұстар қаруы жоқ ол екеуі «тағдырдың не жазғанын күтіп алдық» дегендей, қостан былайырақ шығып, шауып келе жатқандарға қарап мелшиіп тұра қалысты. Таспай әлсіздеу, кішкене денелі жігіт болатын. Оның жүрегі де жоқ па, немене байбалам салып шауып келген қалпымен, тоқтай қалды да, астындағы арық байталынан қарғып түсе қап, қосқа кеп кіріп кетті. Бірақ онда да тығылар орын таба алмай біраз аласұрып жүрді де, етбетінен бүкшие жата қап, қосқа шапқан шөптің арасына кірді. Оған денесінің жартысы ғана жасырынды да, аяқ жағы шығып жатты. Бөксе жағының бүлкілдеуіне, аяқтарының дірілдеуіне қарағанда о сорлыда зәре жоқ... Мен ше?.. Мен қостың аузында қарақшыдай қалқиып тұрмын. Сондағы маған кеп тұрған ой: «Мына жаяу тұрған екеуі, анау қаптап кеп қалған көп салттыға не қару көрсетер екен?..» Менің сенімімде «Қанапия олардың бәріне де бой беруге тиісті емес, ол — бұ заманның «хазірет-Ғалысы». Шауып келе жатқандар, әрине, бірі озық, бірі кейін дегендей бытыраңқы... Алдыңғы жағында екі салтты өзгеден озып келеді. Міне, олар таянып та қалды, бірінен бірі озыңқырай түсті. Озғанының аты қара қасқа... Аттың үстінде қолына қақ сойыл көтерген еңгезердей біреу келеді. Оның үзеңгіге киілген аяғының басы аттың тізесін соғады. Қара қасқа атты жақындап келген кезде, шыдамы таусылғандай болған Нәзір «қару қып өлейін» дегендей, ағытулы машинаның қасында жатқан қосақтаулы бәректерге ұмтылды... Қанапия қозғалмады... Шамасы жүз саржандай жерге келгенде, қара қасқа атты сойылын ыңғайлап алды да, атының басын Қанапияға туралап дүрсе қоя берді... Қанапияда үн жоқ, қозғалған да жоқ, тастан орнатқан мүсіндей сол арада сіресіп тұр!.. Со кезде не боп кеткенімді өзім де білмей қалдым. Жүрегім ойнақшып, бойым дірілдеп, басым айналып кетті... Қосқа бір кірдім, бір шықтым. Қанапияға жаным ашып тұр, ұрып жығып кете ме деп үрейім ұшып тұр... Жасаураған көзімді жеңіммен сүртіп жібергенше, қара қасқа атты сойылмен Қанапияны сілтеп кеп қалды, бірақ Қанапия сойылды денесіне тигізбей ұстай алды да, атының екпінімен өте шыққан адамнан тартып алып қалды... Оның артында жедел келе жатқан шоқша қара сақалды біреу Қанапияны тағы да салып өтуге жанаса бергенде, қолындағы сойылмен Қанапия оны атынан қағып түсірді де, көз ілеспейтін шапшаңдықпен атына ырғып мініп алды. Содан кейін ол, қаптап келе жатқан көп салтыға қарсы шапты... Бір-біріне сойыл сап, арпалысқан майдан басталды да кетті... Иелері үстінен құлап түскен бірнеше аттар, ойнақтап қашып шыға берді... Нәзір ше?.. Машинаның бәлек ағашын алып, өзіне ұмтыла берген бір салтыға сілтеймін дегенде, ананың сойылы бұның бет-аузына бұрын кеп тиді. Нәзір алақанымен бетін басып етпетінен жата қалды... Әлгіндей емес, майдандасқандарға көзім үйренді. Соғыс қосты айнала болып жатыр... Таспай да қостың есігінен менімен қатар майданға сығалай қарап тұр... Қанапияны танып тұрмыз. Ол менің көзіме шынында да «хәзірет-Ғали» боп көрінді. Астына да қарулы ат түскен екен сол атты ерсіл-қарсыл жүйткіте шаптырып, ол жаудың әрқайсысымен бір сойыл салысады, өз денесіне сойыл тигізбейді, өз сойылы тигендердің көпшілігі атынан құлап түседі. Және ол сапырылысқан көп салттының қалың ішіне кірмей, қашқалақтай, айнала шауып, шетке шыққанымен қағысады... Қанапия со қалпымен ұзақ соғысар ма еді, қайтер еді, егер жау Нәзірді көп ұстамаса. Атынан құлағандардың бірнешеуі қос маңына жиналды да, Нәзірді қамап ұстай бастады. Енді байқасам, сойыл Нәзірдің аузынан тиіпті де, күрек тістерін сындырыпты. Аузынан қаны шұбырған Нәзірдің еріндері көнтиіп ісіп кетіпті... Жабылған жаулар Нәзірді ұрып өлтірер деп қорықты ма немене, Қанапия қосқа қарай шауып келді де, сойылын лақтырып тастай беріп, атынан қарғып түсіп:

— Әй, мені де ұстаңдар! — деді.

— Әй, әкеңнің аузын... қаныңды ұрттайын бәлем,— деп жуандығы білектей қамшысын көтере беріп еді:

— Тарт қамшыңды! — деді манағы қара қасқа атты атының үстінде тұрып. Қара бұжыр қамшы көтерген қолын түсіріп жібергенде — кім екенін біліп алайықшы өзінің,,— деді қара қасқа атты.

— Неменесін білеміз, бұдан жеген таяғымыз аз боп тұр ма? Құнын бір-ақ көріп, аузын бақадай ашырғаннан басқа қызық жоқ, — деді.

— Сен де қоя тұр, — деді қара қасқа атты. Анау да бәсеңдеңкіреп қалды. Қара қасқа атын тебініңкіреп жіберіп, қолы байланған Қанапияның қасына келді де:

— Жарқыным, кім едің, сен? — деді.

— Кім де болсам, қолыңдағы тұтқыныңмын, — деді Қанапия, ашудан денесі дірілдей сөйлеп. — Ар жағындағы ерік сенде емес пе?

— Сен ерегіспе, — деді қара қасқа атты, — жөніңді айт!

— Жөнімді айтатын жолаушылап ауылыңа барып жүрген жоқпын, — деді Қанапия.

— Сені біреуге жорып тұрмын, — деді қара қасқа атты.

— Жорысаң айт, — деді Қанапия.

— «Тоғанастың Қанапиясы деген балуан бар» дейтін еді, сол болмағай едің, сен?.. Тағы да бірнеше сұрау, жауаптан кейін Қанапия «болсақ боларсыз» деген соң:

— Бәсе, өзім де дұрыс жорыған екем ғой, — деді қара қасқа атты. — Шешіңдер қолын.

— Тәйт, оттамай тұрыңдар! Шешелерің осындай ұл тапса, қой деген жоқпын мен, — деп қара қасқа атты ақырып тастады... Артынан естісем, жаңағы қара қасқа атты Үй өзенінің бойын мекендейтін Көшебе-Балтаның атақты балуаны екен және байдың жігіттерін бастап келе жатқан сол екен.

— деген бір ауыз өлеңді айтқанда «алда, садағаң кетейін-ай, біздің қамымызды ойлады-ау, сонда. Сондай үмбеті не көрсетіп отырмыз, оған» — деп кейбір діншіл шалдар еңіреп қоя береді... Рысқұлдың Аткелтірі, Сымайылдың Қасымы, Итаяқтың Құсайыны, Мәжімнің Қоңыры сияқты үйлерге барсам, олардың тыңдағысы келетіні түгелімен батырлық туралы жырлар. Бұл жырларды олар аса құмартып, бар ықласымен беріле тыңдайды... Ал, қыз-ойнақтарда, немесе Тоғанастың Нәзірі сияқты, Қантайдың Сәдуақасы сияқты, Қабанбайдың Ғабдолы сияқты, Ахметтің Бейсемібісі сияқты үйлерде үнемі махаббат жырын ғана естігісі келеді. 1912 жылдың қысына кіре, әр жерге барып қисса оқуым біртіндеп сиреуге айналды. Жаманшұбарда бас-аяғы елу шақты-ақ үй бар, олардың ішінде: Дүйсеннің Кәсені, біздің Еменалы, Жұсып, Төребек, Сары Дүйсембі сияқты адамдарға сенің қиссаңның, түкке де керегі жоқ. Олар үйіне шақырып ап қисса тыңдау түгіл, біреудің үйінде оқып жатқан қиссаға кез келсе, де мылжың көріп шығып кетеді. Қисса тыңдағысы келетін үйлердің саны Жаманшұбарда көп болса жиырма бес, отыз ғана. Олардың да көбі, бірден я екіден артық тыңдамайды... Сонымен, мен қыстың алғашқы бір-екі айында қисса оқитын үйлерді тауысып алдым. Шақырып оқытатын үйлер біріндеп азайып, аяғы сұйылып кетті.

— Ә, сен бе едің, бала? — деп менің қасыма атын тоқтатты да, ол-пұлды сұрап тұрып, — сен бала бүгін кешке біздің үйге келсең қайтеді? — деді.

— Неге? — дедім мен.

— Тұртайдың, жылқышысы Мақан көп қонушы еді, соған қисса оқып бер. Мақанды білем. Ол — оқушыларға белгілі Кәжімбайдың баласы, өзін талай көргем де: дембелше, сом денелі, орта бойлы, қараторы өңді, сақал-мұрты жаңа шығып келе жатқан жігіт болатын.

— Жарайды,— дедім мен Қайызға.

— Қайда барады, мынау, тағы да сүмірейіп? — деп күңкілдей қалды. Сол сөз құлағына шалынды білем, — төргі бөлмеден:

— Әлгі, Сәбит пе? Мен шақырғам оны, жібер бері қарай, — деген Қайыздың дауысы естілді. Үйді ортасынан бөлген шұбалма пештің есігінен төргі бөлмеге қарай кірдім. Арғы бөлменің тақтайдан жасаған биік сәкісі болатын. Менің көзіме қараңғы бөлменің ішінен ең алдымен сығырайып кіп-кішкене жалыны жылтыңдаған пузырсыз «бестік» шалынды. Қыпылықтаған тинақтай жалынның үстінде, жіңішке қара лентадай боп түтін будақтап тұр. Кәресіннің исі бөлменің ішін алып кеткен. «Бестіктің» маңайында кім отырғанын мен көзім үйренген соң ғана абайладым: Қайыз бен Мақан ғана. «Әлі қайда екен?» деген оймен күңгірт бөлменің, ішін көзіммен шолсам, үйдің түкпірінде қисайып жатыр.

— Ал, енді отырма, бала,— деді Қайыз, амандықтан кейін— баста бір қиссаңды! Домбыра іздегенімді кескінімнен түсіне қойған Қайыз көз қырын бұрышта жатқан ағасын ымдады да, «домбыра әкелуге ұлықсат етпеді» дегендей, ақырын ғана басын шайқап, ернін тістеді.

— «Алпамыш батырды» баста, — деді Қайыз. Мақан қостай кетті. Мен бастай жөнелдім.

— «Алпамышты» жаттауын өзім жаттағанмен, оның өлеңін қандай әнмен айтуды мен Тәжінің Қазыбегінен үйренгем. Ол бізден он шақты жастай үлкең өзі ағып тұрған қиссашы, бірақ домбыра білмейді, жай ғана әндетіп айтады. Оның қисса айтуында көп өнер бар. Мысалы, Алпамыш батырдың әкесі — Байбөрінің сөздерін айтқанда бет және дене қимылымен шалдың дауысына лайықты әнмен айтады; Алпамыш батырдың өзіне арналған сөздерге келгенде денесін батырдай қомдап, түсін суытып, дауысын екпіндетіп жібереді; Алпамышты алдап қолға түсіретін мыстан кемпірдің сөздерін айтқанда, арық денесі бүкшиіп, тісі жоқ адамдай аузын малжаңдата сөйлеп. кемпірдің даусына салып, түрі де, үні де кемпірге ұқсайды; айлакер, қу қойшы — Кейқуаттың сөздерін айтқанда бет құбылысы да, дене қимылы да, дауысы да кәдімгі аумаған күлдіргіш жігіт болады; Алпамыштың сүйікті әйелі Күлбаршынның сөздерін айтқанда сызылған жас әйелдің үнін естисің, қылмиған бет бейнесін көресің... Қысқасы қиссаны айтқанда, Қазыбектің бір өзі әлденеше кісінің, бет бейнесін көрсетеді, әлденеше түрлі үнге салады... Бірақ ол мен сияқты қисса айтуға елпілдек емес, қырсау; анда-санда ғана, ықласы түскенде ғана бірер қиссаны айтып береді де, басқа уақытта «әке құлдық» десең, жұмған да аузын ашпайды. Қазыбектің қисса айтудан басқа өнерлері де көп... Ол ең алдымен, екі аяғы пендеге жеткізбейтін жүйрік оның денесі иіліп, бүгілгенде сымдай бұратылып, тік қойған бақанға мысықтай өрмелеп шығады, екі сырықты аяқ қып жүргенде, аяқты кісіге жеткізбейді... Суға малтымпаздығы да, сүңгігіштігі де үйрек сияқты, доғаның бір басын жерге тіреп қойып, екінші басынан қолымен ұстап денесін айналдырғанда, сүйек те, буын да жоқ па деп ойлайсың... Оның қарғыған жерінен, сирағы қандай ұзын, өзі қандай шапшаң болғанмен ешкім қарғи алмайды.. Кигіз үйдің желбауынан ұстап өрмелеп, шаңырағынан шығып кете береді... Ол цирктің артисінен кем ойнамайды... «Алпамышты» айтуда Қазыбекке еліктеймін, дегенмен мен әрине, ол бола алмаймын. Дегенмен Мақан мен Қайыздың алдында «Алпамышты» мен де өнерім жеткенше айтып бердім. Мақан маған аса риза болды.

— Бала, жарайды. Бейшара жетім қалса да, құдай өнер берген екен. «Лақ маңырап су ішеді, ұлан жылап күн кешеді» депті. Тірі болса, ертең жігіт боп кетеді, — деп біраз көтеріңкі сөздер айтып алды да, тағы біраз кеңесіп отырғаннан кейін:

— Осы баланың бәрібір жайы жоқ көрінеді ғой, — деді ол Қайызға. — Менің қасыма ас істеп беретін бақыршы бала да керек боп жүр еді, тамағы тоқ, көйлегі көк, жұмысы жоқ дегендей, маған барса жақсы болар еді, бұ бала. Әлі жапан түзде жалғыз жүрген адамға қисса айтып ермек болар еді, Нұртазамен осы жөнінде сөйлессем қайтеді?

— Сөйлесуге болады,— деді Қайыз.— Бірақ Нұртазаға сөйлесуден бұрын, бұның өз ризашылығын білу керек. Мені көнбейді деп ойлады ма, немене Мақан үгіттеуге кірісті.

— Киіміңді жылы қып бергізем, — деді ол, — жайлауда тебінде жатқан жылқыға барасың, ет көп, құрт пен ірімшік те көп. Күнде жейтінің — жылқының семіз еті; ішетінін, семіз сорпаға езген құрт болады. Ет асудан басқа түк жұмыс істетпеймін, саған. Күндіз бір мезгіл атқа мініп, жылқы қарайсың. Еріккенде қисса оқытам. Ол — сен қиналатын жұмыс емес. Мойның қылтиып жүдеп кеткен екенсің, маған барсаң көрерсің,— аз күнде тұлыптай боп семіріп кетесің.

— Бұған бармасаң, өзің де оңбассың — деді Қайыз. — Мақаннан басқа қасында кісің болмайды. Түнде жылқы күзеткеннен басқа жұмысы болмайды Мақанның. Ол да ерігеді, сен де ерігесің. Қисса керек болса, күні-түні соқта жат!

— Кәне, не дейсің бала? — деген сұрауды Мақан бірер рет айтқаннан кейін:

— Барам, — дедім мен.

— Мысалы, — дейді ол, — осы суықта оттан түскен қазанды қостың іргесіне қоя қойшы, егер жылқының сорпасы болмай, басқа малдың сорпасы болса, бетіндегі майы ілезде тобарып қата қалады; ал, жылқының майы үскірік суық болса да қатпай, балқып тұрады. Неліктен осы? Әрине, жылқы етінің өзге еттен күштілігінен. Жылқының сорпаға шыққан майы ғана емес, етінің де майы қатпайды.

— Қойдың, сиырдың, немесе түйенің етін тоя жеп көр, — дейді Мақан, — екі-үш күнге шейін кекірігің сасып ауырасың, күпті боласың. Ал, жылқының етін қанша тойып жесең де бойыңа тез сіңіп, қарның ілезде ашады. Ол да жылқы етінің адамға өзге еттен тез ас болатындығынан.

— Жылқының қымызы — құрт аурудың (туберкулездің) мың да бір емі,— дейді Мақан, — өзге малдың сүті неге осылай ем болмайды? Бұл да жылқының сүтінің өзге сүттен күштілігінен.

— Күшті сүт,— дейді Мақан, — күшті еттен ғана шығады; жылқы етінің өзге еттен қуаттылығына тағы бір мысал мынау: малдың денесіне жаздыгүні жара түссе, шыбын қонып құрттайды. Жылқыдан басқа малдың құрттаған жерін кезінде емдемесең, құрт ішіне түсіп өліп қалады. Ал, жылқының еті құрттаса, қашан ісік желініп болғанша құрт жеп жүреді де, таза етіне жеткеннен кейін өліп, түсіп қалады. Олай болса, оның тірі күніндегі етінің өзі өзге малдың етінен анағұрлым қуатты.

— Ерте күнде, — дейді Мақан, — «Жасыл бағар» бойындағы нағашыма бардым. Ол арада жылан көгі болады екен. Жылқы терісінің исі шыққан маңайға жылан жоламайды екен. Далаға қонған адам жылан келмесін десе, атының ер-тұрманын айнала жайып тастайды екен. Жылан шаққан адамға, аттың т.ерін ішкізсе, мың да бір ем болады екен. Ендеше жылқының сүті мен етін былай қойып, терінің өзі асыл болғаны ғой.

— Асыл болмай қойсын ба, — дейді Мақан, — жылқы жануар лай суды іше ме, сасыған суға жолай ма? Ол тұнық, таза судан жүзіп жүріп ішпей ме? Шөптің асылын теріп жемей ме ол? Асылмен тамақтандырған соң оған қуат бітпей қойсын ба. Жылқыны осылай сүйетін Мақан баққаным байдікі екен деп еш уақыт малға қырын қарамайды. Тұртайға кейде ренжи жүре, «ол иттің қылығына мал айыпты деймісің» деп байдың жылқысына жаны өз малынан кем ашымайды. Қай уақытта ұйықтап, қай уақытта қоятынын кім білсін, ат үстінен ол сирек түседі. Соншалық сақ бағудың арқасында, анда-санда қисын таппаса, бір тайдың таңын қасқырға тарттырмайды. Егер тарта қалса, кісісі өлгендей уайымдайды. Суықта өсіп, еті үйреніп кеткендіктен бе, немесе жылқының еті мен сорпасы расында қуатты ма, Мақан қандай суық болса да қалың кимейді. Оның «қалың» деген киімдерінің өзі: байпақты үлкен етік балағын етікке сұққан мол тері шалбар, етегін шалбарына сұққан қысқаша тон. оның сыртынан киетін жұқа түйе жүн шекпен ғана. Өте бір үскірік боп кетпесе, анау-мынау аязда тымақ кимейді ол. Басында кішірек қана елтірі бөркі болады, соны кейде оң жақ шекесіне, кейде сол жақ шекесіне ауытқытып, құлағын жылытып алады. Жылы күндері ол тонын да тастап, сырмалы қамзолшасының сыртынан шекпенін де желбегей сұға салады. Ол жердің қысының ызғары ең жылы деген күннің өзінде он бес, жиырма градустен төмен түспейді. Жылы күндері де омырауы ашылыңқырап жүретін Мақанның қырбық сақал-мұрты түгіл, түктілеу келген төсіне де қырау тұрады. Кейбір үскірік суықтар Мақанның бет терілерін, құлақ терілерін - қарып кетіп, аздан кейін үсіген тері қабыршықтанып, сыдырылып түсіп жүреді. Сондықтан терінің, асты қызыл шақа сияқтанып тұрады. Бірақ Мақан оны елемейді. Күн неғұрлым суыған сайын, ол соғұрлым күреңдене түседі. Мақан ешуақытта қар ертіп, беті-қолын жумайды. Ол ұйқтап тұрғаннан кейін денесінің кіндіктен жоғары жағын жалаңаштанып қостан шығады да, құп-құрғақ боп үгітіліп жатқан қармен денесің екі қолың бетін ысқылайды. Со кезде Мақанның бұлшықтары бұлтиған денесінен бұрқырап бу көтеріліп, терісі күп-күрең боп кетеді... Асты ол әлсін-әлсін ішпейді және өлердей көп те ішпейді. Таңертең бір, түсте бір ас ішкенде, ол үнемі майлы етті жеуге, майлы сорпаға езген құртты ішуге тырысады. Бұндай тамақтарды бір сыдырғы жақсы да ішеді. Майды уысын толтыра бес-алты жібере алады, бетінде майы кілкіген, құрты қоюлау боп езілген сорпаның екі-үш аяғын тастап жібереді... Тұртай жылқышысынан ас аямайды. Жылқының еті, оның ішінде жас жылқының еті, өзге еттен қуаттырақ екенін білетін ол, Мақанға семіз байталдарды сойып береді. Не жердің оты таусылып қалмаса, немесе күн райы бұзылып кетпесе, жылқы деген мал қыстыгүні тебінде жүре беруді жақсы көреді. Ол қарды тоқырап тұрып тебеді. Сондықтан жылқыны жаңа тебінге аударған кезде, Мақан екеуміз көбіне қоста отырып өлеңді ермек қыламыз. Өлеңді Мақан маған ғана айттырып қоймайды, өзі де айтады. Оның ерекше жақсы білетін жыры — «Көрұғылы». Зады түрікпендік жыр болғанмен, қазақ ақындары бұл жырдың геройын қазақтікі қып алған. Қазақша «Көрұғылының» оқиғасы да азербайжан және түрікпен варианттарынан өзгеріп кеткен. Мысалы, азербайжандар Көрұғлының олай аталатын себебі «көрдің» (соқырдың) ұлы болғандықтан десе, жырдың қазақ вариантында, Көрұғлының олай аталатын себебі, геройдың шешесі, герой іште жатқан күнде еледі де, бала (қабырда) туады. Сондықтан, ол «Көрдің» (қабырдың) ұлы боп аталады!.. Осы жырдың қазақша вариантын жақсы білетін Мақан оңаша жүрген сағаттарында әндетіп айтудан ауыз жаппайды. Оның ұзақ жырдан жақсы білетіні осы ғана. Ал, қысқа жыр мен ертегіден білетіні толып жатыр...

— Сен барып қайт, — деді Тұртай оған.

— Барсам барайын, — дейді Бәкей, — бірақ бұған қуса жететін, қашса құтылатын білекті, жүйрік жылқы керек. Лайықты жылқы, сол жылы бесті шыққан күрең айғыр болады. Бәкей айғырды бірнеше күн жаратып, етін қатырып алады да, қолына қызыл қайыңнан жасаған қақ сойыл ұстап, бураны іздеп кете барады. Бура жайлаудағы бір сордың маңында ащылап жатқан түйелердің ішінде жүр екен дейді. Салтты кісіні көрген соң-ақ, құтырған бура шабынып түрегеледі. Тәуекелге бел байлаған Бәкей, атын борбайға қойып жіберіп қарсы ұмтылады, бура да бұған ұмтылады. Екеуі айқаса бергенде, Бәкей бураны қақ сойылмен салып кеп өтеді. Сойыл мойынынан тиген бура ызаланып алады да, жалт бере бұрылып, Бәкейдің соңына түседі... Бәкей қайрыла беріп бураны тағы да соғады. «Әрине. — депті Бәкей бұл сөзді айтқанда, — бастан соқсам, ұшырып-ақ түсірер ем, олай соғуға ыңғайы да кеп еді, бірақ соқпадым. Менің мақсатым — бураны ұрып жығу емес, бетін қайтарып қайту ғой». Сонымен, қысқасы, Бәкей мен бура біраз арпалысады да, ақыры бураның беті қайтпайтын болған соң, амалы құрыған Бәкей қашуға беттейді.

— Сол арадан он шақырымдай жерде Қарпық ауылының, ағашты қыстауы бар еді, — депті Бәкей, — соған барып паналамасам, басқа паналар жер жоқ. Бәкей бураны біраз адастырып, тез өте алмайтын жыралы сазға бөгейді де, өзі ете шығып, тұра қашады. Саздан ете алмаған бура жыраның басын орап шапқанша, Бәкей төрт-бес шақырым ұзап кетеді. Құтырып, жарап жүрген бура ізіне түсе қуады.

— Бура қуып келеді, — депті Бәкей, — мен қашып келем. Қуған сайын ол мені ұтып келеді... Содан өлдім-талдым дегенде, қалың ағашқа кеп кірдім-ау!.. Ағашқа кірген соң, адастырып кетем бе деп тырысып ем, исімді сезе ме, немесе сыбдырымнан біле ме, қыр соңымнан қалмай-ақ қойды. Құтылмасын білген Бәкей Қарпық ауылындағы бір бай үйдің қорасына тығылады да, қақпасын жауып, атын ағаш үйге кіргізеді. Бір кезде қақпаны әлде не кеп соғып кеп өтеді, қақпа қақ айрылып түседі. Қараса, бура екен! Бәкей ағаш үйдің есігін жаба қояды. Бура, келді де, дәл есіктің аузына шөгіп жатып алады. Бура сол жатқаннан екі күн жатсың — депті Бәкей, — өзім де ашыға бастадым, Атыма шөпті терезеден түсіп жұлып берем. Ана пәленің тұрар түрі жоқ. Не істеу керек? Не істерін білмей Бәкей сасқан кезде, жата беруге жалыққандай, не қарны ашқандай болған бура түрегеп отқа кетеді. Бірақ алысқа ұзамай, сол маңайдың алаботасын шалады. Со кезде Бәкей қораның басқа бір қақпасынан шығады да, зытып отырады...

— Бура дегенің, кекті болады екен — депті Бәкей, — жеген таяғын ұмытпайды екен олай дейтінім, бір жыл еткеннен кейін сол бура манағы күрең, айғырға кездесіп қап, тура кеп бассалады. Қашып құтылмасын білген айғыр, жалт бұрылып қарсыласа кетеді. Екеуі ұзақ алысады, жұрт оларды айыра алмайды, сөйтіп жүргенде айғыр бураның тірсегін тістеп, қиып жібереді. Бура айғырдың оқ жақ жамбасының үстін жұлып алып қалады...

— Міне,— дейді Мақан, — бура кеңесін аяқтағаннан кейін сол күреңің — осы Ақжамбас айғыр. Мұның жамбасындағы ақ жүн бура түсірген жараның орнына шыққан. Мақанның айтуына сенсең, бұл Ақжамбас айғыр — Тұртайдың ырысы.

— Өзі жүрген маңнан қасқырға мал берген айғыр емес бұл, — дейді Мақан— көрмей қап қапы соқса, амалы жоқ, көре қалса, тұра қуады да, айдап тастайды.

— Бұл ішінде жүрген жылқыдан ұры да мал алып көрген емес, — дейді Мақан — ұрың былай тұрсың бөтен кісі атаулының бәрін де жуытпайды. Танымайтын кісі болса, тұра шабады да, қашып құтылмаса, не өзін аттан жұлып тастайды, не атын шайнап тастайды.

— Айғырлар, — дейді Мақан, — үйірлерін қызғанысып, бір-бірімен төбелесіп жүреді ғой. Бұл өзге айғырмен төбелескен жылқы емес. Әлдері келмейтінін білгендей, бұл айғырға өзге айғырлар ұмтылмайды да. Ұмтыла қалса, қайтып беттеместей қып шайнап тастайды. Мақан мені айғырдан алғашқы келген күні-ақ сақтандырды.

— Осында жамбасында ағы бар «Ақжамбас»» аталатын бір күрең айғыр бар, — деді ол, — бесенеден белгілі өзі: өзге жылқыдан денесі үлкең жал-құйрығы да мол. Бөтен кісіні алып тастайды ол. Өзіңе көрсетіп қояйын, үйренгенше байқап жүр! Мақан апарып көрсеткенде, айғырдың тұлғасына мен расында қайран қалдым. Биік және мол денелі айғырдың жалы шұбатылып шашасына түседі екен құйрығы табан құшақ!.. Мені көкесіз бала көрді ме немесе көзі үйренді ме, — айғыр маған алғашқы күндері «сен кімсің» дегендей одырая бірер қарағанымен, артынан қорқытатын белгі көрсеткен жоқ. Бір жағынан Мақанның асын істеп беріп, бір жағынан жылқысын бағысып, мен жүріп жаттым. Алғашқы кезде жерсінбей, әрі тоңазыңқырап берекем қашқанмен, бұл тұрмысқа да мен қоңсы қонып болдым. Аз күнде мен Мақан айтқандай, үрген қуықтай томпиып, етейіп алдым. Енді мен ұйқыны да аз күтетін болдым. Сонда күткім келмейді емес-ау, қоста жалғыз қалуға қорқам. Жылқы алыстаңқырап кеткен кезде қостың маңайына қасқыр келімпаз болады. Түнде ол қос маңайына тастаған сүйек-саяқтарды кеміріп те жүреді. Қазақ «қара қосқа қасқыр шаппайды» дейді, сондықтан ба «қасқыр от иісіне жоламайды» дейді, содан ба, немесе ішінен адам иісі шыққан соң, бала емес, үлкен деп ойлай ма, — әйтеуір қосқа сұғынып кіре қоймайды олар. Сондай қорқынышты басымнан бірер рет өткізгеннен кейін мен де Мақанға еріп күзетке шығып, күндіз оныменен кезектесіп ұйықтайтын болғам. Алдағы күннің ауа райы қандай боларын жылқышының өлшейтін барометрі — жылқының өзі. Келер күні боран болатын болса, жылқы оны сезе қояды да, пысқырынып, ішін тартып, тиышсыздана бастайды. Жылқы пысқырынса-ақ:

— Ал, бала, — дейді Мақан — ертеңгі күн ыңғайсыз болатын болды. Боран боп кетер ме екен қайтер екен. Жылқыны жинаңқырап ұстайық. Ие бола алмай қалармыз. Бір күні мен қоста қап, ас пісіріп отыр ем, Мақан жылқыдан келді де:

— Жылқының бүгінгі жөңкіліп, ішін тартуы ыңғайсыздау, бала, — деді маған. — Асты ертерек ішейік күннің өзі де бүгін бұлтқа батып, со жақ мезгілсіз қоңырланып кетті. Кешке қарай жел де көтеріле бастағанын байқадың ба? Ала қаншықтанып үрлесін жүріп кетті ғой кешке. Ал, енді асты ертерек ішейік те, жылы киініп алып, жылқыны ыққа қарай айдап, тебіні мол жерге салайық. Жылқы ықтай қалатын күн болса, «Шошқалының» қопасына килігіп жүрмесін. Мақан екеуміз асты тойып ішіп алдық та, жылы киініп, атқа қондық. «Осындай бір күндерге керек болар» деп Мақан кейбір қарулы айғырларды жүгендеп, қаңтарып, тоқ-жараулау қып ұстайтын. Екеуміздің мінгеніміз де сондай, әрі жараулау, әрі семіз, білекті айғырлар. Мақанның айтқаны келді. Қас қараймай-ақ, дауыл көтерілді де, жердегі қардың бәрін қопарғандай боп, төңірек ұйытқыған қалық боран болды да кетті. Өзге жылқы түгіл, мінген аттың құлағын да зорға көретін хал болды... Орай, ышқына соққан жел ауыздан шыққан лепті қайырып қайта тықты... Біразға дейін дыбыс берісіп, жақында жүрген Мақан екеуміз, аздан кейін айрылдық. Ық қай жақ екені, жел қай жақ екені аздан кейін білінбеуге айналды. Бетіңнің ашық жерін орай ұйтқыған қар тыныс алдырмады... Осы арпалыста көрер таңды көзден атырдым... Сонда Мақанның не істеп жүргенін өзі біледі, мен өзім жылқы бағу түгіл ат үстінен өзімді жел ұшырып әкете жаздап, кейде ердің қасың кейде аттың шоқтығын құшып, әрең ғана жүрдім... Әйтеуір, астымдағы айғыр әрі мықты, әрі жуас... Мені қайда бастаса да, со бастап жүр. Өз қолымнан келері жоғын көрген мен қолымдағы тізгінді алдақашан ердің қасына орағанмын да, айғырды еркіне жібергенмін. Бұл — менің өз тапқан ақылым емес, Мақанның үйреткен ақылы.

— Егер, — дейтін ол, — боран боп әлдеқалай адаса қалсаң, — ерікті атыңа бер. Ол сені жылқы маңынан ұзатып, ешқандай әкетпейді... Түн мұндай ұзақ болар ма!... Еркіне қарай жүрген айғырдың үстінде әлі жүріп келем, әлі жүріп келем... Өтер мезгіл, өтер түн жоқ сияқты... Біраз жүріп қалжыраған маған енді қайтып таң атпастай, боран ашылмастай көрінді... Бір кезде боран ыдыраңқырады ма, не таң біліне бастады ма, іңірден көмірдей қап-қара боп тұнған түннің реңі бозамықтануға айналды... Бозамық күшейе түсті... Таң екен!... Ескі ауылдың ұғымында, «жын» деген түнде жортады ғой. Мына жанды боран сол «жынның» ағайыны ма немене, түні бойы құтырған бурадай зіркілдеп, көбігін бұрқырата шашты да, таң біліне бәсеңдей бастап, күн шығар кезде недәуір толастады. Сонда қарасам, менің астымдағы жануар бір топ жылқының ішінде жайылып жүр екен. Боран күн түске тармасқан кезде ғана ашылды. Бірақ Мақан екеуміз бір-бірімізді кешке қарай таптық. Боран ашылып, жер мөлшерін байқағаннан кейін мен маңайда бытыраған жылқы көрінсе жинастыруға кірістім. Мен жинаған жылқылар біз баққан, жылқының әлденеше бөлігінің біреуі ғана сияқты. Өзге жылқылар басқа бір жаққа тұтас ықты ма, болмаса мына жылқылардай бытырап бөлініп кетті ме, ол арасы маған мәлімсіз.

— «Ақжамбастың» үйірі бар ма?

— Бұндағы жылқыда жоқ, — дедім мен.

— Анық жоқ па? — деді ол.

— Анық жоқ, — дедім мен. –

— Ендеше, құдай ұрды десейші, өзге жылқыдан бөлінбесе керек еді, ол. Қалай бөлінді екен — деп Мақан сұраулы кескінмен аз уақыт тұрды да:

— Ендеше мына жылқыны сен бері қарай айдай бер. Мен өзім барып мұндағы жылқыларды аралай түсейін— деп, мен жинаған жылқыларға шаба жөнелді. Түндегі боранда әр айғырдың үйірі де бытырап, бөлініп кеткен екен әр биенің құлын-тайлары да бөлінген екен. Есін жиып алған жылқылар жақындарын енді жоқтасып, арқырап кісінесті де, айрылған туыстар бір-бірінің дауыстарын танығандай айдаусыз-ақ қарсы шапты. Түнде үйіріне ие бола алмай қалған айғырлар да енді қоқырайысып, бытыраған биелерін арқырай кісінеп жинасып жүр...

— Құдай шынымен ұрған екен — деді. Ақжамбастың үйірі тұтасымен жоқ. Өзге айғырдың үйірлерінен бірен-сарандап жоқ. Шамасы қырық шақты жылқы жоқ-ау деймін, жануардың үйірі өзге жылқыдан бұлайша бөлініп кетпесе керек еді. Оған бір жазым болды.

— Не жазым? — деп сұрадым мен.

— Не болушы еді, — деді Мақан кейіп, — қасқыр қамайды да!

— Тәйірі, жоқты айтады екенсің ғой, — деді ол кейіп.

— Ақжамбасты сен ақмақ айғырлардың біреуі деп тұрмысың, үйірінен түнде айрылып, күндіз іздейтін? Өзі өлмей түсірсін бе сорға үйірін. Ол жаман-жұман адамыңнан да ақылды. Қандай қатты боранда өз үйірінен ол бір жылқы да шашау шығарып көрген емес. Үнемі иіріп, бағып жүреді. Қасқырдан басқадан, оған көр келеді екен деп ойламаймын...

— Бұ қайда кетті екен? — деп Мақан аз ойланып тұрды да, со бір екі қасқырдың ізі, — деді, Атантай көліне қарай тартқан еді... Қамысы қалың көл еді, кәпірің. Бұл маңайда Шошқалыдан кейін қасқыр сонда ғана жатады. Шошқалыға жылқыны айдап бара алмайды қасқыр, ол жел жақ бетте. Егер қасқыр болса, жылқыларды Атантайға қарай айдайды. Дәл ықта болмағанмен, Атантай бір қырында.

— Неге айдайды? — деп сұрадым мен.

— О, тәйірі, бала екенсің ғой, — деп Мақан кейіп алды да, — «сен қозғалма, мен жейін» деп айтады деймісің, қасқыр? «Кел, мені жей ғой» деп жылқы тұрады деймісің. Жайылымдағы жылқыны ғана қасқыр алдастырып жей алады, босып жүрген жылқы жегізе ме, оған. Ондайда қасқырлар жылқыны қамап, үркіте айдайды да, болдыртып апарып, не сай, не көл сияқты бірдемеге қамайды. Жылқыны сол арада жейді, олар.

— Дұрыс. Сол Атантайдан басқа қасқырдың жылқы қамайтын жері жоқ, — деп Мақан тағы да, аз тұрды да, — ал, бала, — деді маған, — мен енді жоқ жылқыларды іздеймін. Қарулы, тың айғырдың біреуін ұстап мінейін. Мына жылқыны сен қайыра тұр. Боран ашылды. Ай жарық. Өткен түні жөңкіліп, ашыққан жылқы енді тебіннен бас алмайды. Мақан таңдаулы айғырын ұстап алды да, ерттеп мініп, ойдағы Сор көл жағына қарай жөнеле берді. Жылқының түнгі күзетінде бұл — менің бірінші қалуым. Қарным ашады, бірақ қосқа баруға қорқам. Оны маңайлап қасқырлар жүрген сияқтанады... Со қасқырлар жылқы арасында қаптап жүрген сияқтанып кетеді... Жылқы тепкен жерде үйілген қарлар да, қалың қырау бүркенген қурайлар да маған бір-бір қасқыр боп көрінеді. Бір орында тұрсам, соның бәрі маған шабуыл жасайтындай, әлгі Мақан кетерде ауыстырып алған жуастау биемді жылжыта берем... Қорқыныштан басым айнала ма, немене қасқыр сияқтанғанның бәрі, биемді жылжытқан маған қарай жылжып келе жатқан сияқтанады... Біраздан кейін етім өлді ме, болмаса көзім үйренді ме, мен енді жүрегімді орнықтырып, бекініп алдым. Содан кейін менің көзіме іліккен әрбір зат өзінің шын мағынасындағы қасиетімен ғана танылды: қурайы — қурай, күртігі — күртік жылқысы — жылқы... Әрбір боранның, әрбір жаңбырдың артынан әдемі бір күн райы басталуы дағдылы іс. Бүгінгі түн де тамаша. Аспан бұлттан түгел аршылған. Өткен түнгі бораң бетін жуып тазартып кеткендей жұлдыз атаулының бәрі өзге түннен артығырақ жарқырап тұрған сияқты. Және олар бүгін ерекше молайып, төңкерілген аспанның өнбойына симай тұр... Ай да бүгін күндегіден анағүрлым ашық жарқырайды. Жұлдыздардың арасын кезген ай, бүгін аспаннан бері қарай жақындап, айқай жетер жерде ғана қалқып бара жатқан тәрізді... Расында, ашықты ма, немесе мына сияқты желсіз, айлы, тымық жылы түннің мейіріне рахаттанды ма, жылқы атаулы алғашқы кезде қарды сабырмен ғана теуіп, біраз отығып алды да, түн ортасы ауды-ау деген кезде, кейі түрегеп, кейі жатып жусауға айналды. Далада әдемі бір тыныштық басталды. Жел тымық... Ай жарық... Жылқылар түп-түгел жусауда!.. Төңіректің тымықтығы мен үнсіздігі сондай, қурай басының қырауы жерге түссе естілерліктей... Төңірекке орнаған тыныштық пен ұйқы, мені де өз құшағына ала бастады. Мен де енді маужырап, қалғуға айналдым...

— Шаршауын шаршадың ғой, бала, бірақ шамаң келсе, ұйықтамауға тырыс, қасқыр деген кәпір, пәле ол. Жылқыда адам жоғын жақсы біледі ол. Қапыңды тауып, соғып кетпесін. Жылқы ішінде адам жүргенде, бала болсаң да қаймығады, — деген Мақанның сөзі құлағымда әлі де ызың қағып тұрғанмен, ұйқының салмағы ауырлап бара жатыр...

— Һап, бәлем! — деп ақырып қалған дауысқа мен оянып үлгергенше, біреу мені атымның үстінен жұлып та алды. Мен қорқыныш үнін шығарғанша, ол менің бетімді әлденемен тұмшалап та үлгерді. Сөйтіп бет-аузымды орап алғаннан кейін алдына бөктерген мені ала қашты. Сонда ғана есім кірген мен ішімнен «ұры ғой, бұл» деп жорыдым.

— Бала, — деді әлгі адам, даусын бұза сөйлеп, мені біраз алып қашқаннан кейін — жылқының жартысын беремісің маған. Енді ғана жобаладым: бұл, әрине, Мақан!.. Өйткені, дауысын бұзып сөйлеп, ұрының жыны бар ма?...

— Мақан аға, босат! — дедім мен.

— Қайдағы Мақан? — деді ол тағы да дауысын бұзып.

— Тұншықтым,— дедім мен.

— Қалай, үрейіңді ұшырдым ба, бала? — деді.

— Ақжамбасты таптың ба? — дедім мен.

— Таптым,— деді Мақан.

— Ия, қалай?

— Ол, көп кеңес, шырағым, — деді жадыраңқы жүзді Мақан. Әйтеуір, аман табылды. Қалғанын қосқа барып айтайын. Қарным өлердей ашып келеді. Сенің қарның да ашқан шығар, ал, тарттық қосқа.... Алдына өңгерген мені Мақан жерге түсірместен, манаты мен мініп жүрген, үстінен мені жұлып алғаннан кейін қар теуіп тұрған жуас атына әкелді де, жерге содан кейін түсіріп, — ал, атыңды ұста да мін! — деді.

— Енді қасқыр тимей ме жылқыға? — дедім мен.

— Ол итің де шаршамайды деймісің, — деді Мақан — таң жақындап қалды. Торитын мезгілі өтті, олардың. Қосқа барып қаужалайық. Жылқышының қосында әруақытта даяр тамақ тұрады, ол суытып қойған ет пен езіп қойған құрт. Расында да суыққа қатпайтын жылқының майлы етің жылқышылар жылытпай да жей береді. Бақырда қатып тұрған езулі құртты қыздыру әп-сәтте... Мана атымның үстінде әлсін-әлсін қалғып-оянып жүріп, ұйқымды қандырып алдым ба, немесе Мақаннан Ақжамбас туралы кеңесті естуді қызық көрдім бе, қосқа барғанда менің ұйқым шайдай ашылып кетті. Мақан болса, болмаса да ұйқыны алдақашан құл қып алған кісі... Тұртайдың үйі анда-санда жадағай шанамен әкеп тастайтын қойдың кепкен қиы біздің қосымыздың қасында үнемі үюлі тұрады. Қи өзге отыннан әрі қызулы, әрі оның шоғы ұзақ уақыт сөнбейді. Қи сөне қалғанда тұтатып алу үшін аздаған тамызықтық ағаш бар. Оны сіріңкемен тұтатамыз. Біз келсек, боранды түні қар басып қалған қостың қарайып, шошайған төбесі ғана көрінеді. Қостың алдына үйілген қарды жырып, жабық төбесін ашып ішіне кірсек, әр мүлік өзінің орнында, тек қана қидың шоғы сөніп қапты. Қу тамызық тез жаңқаланып тұтанды, қи жағылды, ішінде езген құрт мұз боп қатып тұрған бақыр да асылды... Екі күнге жақын нәр татпаған аш өзек, астың иісі шыға бастаған кезде тіпті ашығып, іш ұлып, жүрек төмен тартқан сияқтанды. Мақанның іші де сөйтті білем:

— Бала, — деді ол, — кешегі бір қапшыққа орап тастағаныңды әкел!

— Ал, бала, — деді, — сен тыңдай бер, мен айта берейін...

— Бала, қалжыраған екем мен — деді, — сен тыңдау көрінесің, таң да біліне бастады, жылқыны қарай тұруға жараймысың?

— Жарайды,— дедім мен.

— Сондай тамаша ұйықтаппын, — деді ол. — Қыстайғы несие ұйқының бәрі өтелген сияқты. Қарға аунаған түлкідей жайнап қалған сияқтымын. Таңертеңгі асты даярлаумен қатар, екеуміз тағы да Ақжамбастың кеңесіне кірдік. Бұл ұзақ кеңестің қысқаша мазмұны былай боп шықты: жылқы ықтаған жаққа қарай жортқан Мақанның алдынан қасқырлар қамаған бір топ жылқының ерсілі-қарсылы үрке жөңкілген іздері көрінеді. Қасқырлардың қанша екенін із санынан айырып боларлық емес.

— Бірақ, — дейді Мақан — шамасы он шақты бар-ау деп ойладым.

— Қасқырдың, қанша екенін сонда ғана шамаладым, — деді Мақан — тоғыз екен. Тоғыз қасқырдың әрқайсысына бір ұмтылған жалғыз жылқының ізі көрінеді. Ішім сезе қойды, ол — біздің Ақжамбас.

— «Жануар-ай!» деп аядым, — дейді Мақан — арпалысып бара жатыр екенсің-ау! Бірақ көп қасқыр ең алдымен қақпақылға сені алып, болдыртады-ау!.. Жылқылар со қалпымен жұбын жазбай үркіп қаша берді. Қасқырлар қаусырып қуа берді. Ақжамбас та үйірін қорғай, қасқырларға бір ұмтылып, жылқыларының жұбын жаздырмай бір қайырып, арпалысып барады...

— Іздерінің жобасына қарасам, — дейді Мақан — қасқырлар жылқыны боран толастамай-ақ бөліп әкеткен сияқты, өйткені жылқылардың, да, қасқырлардың да іздерін көп жерде қар басып, көмескі боп қалған. Сол бетпен қуа берген Мақанның құлағына бір кезде алыста арқыраған айғырдың дауысы шалынады.

— Елең ете қалдым, — дейді Мақан — өз құлағыма өзім сенбегендей, атымның басын тежеп, тоқтатып қойып тыңдадым. Тағы естілді арқырап, кісінеген дауыс. Алыстан талып келеді, бірақ тани кеттім, — Ақжамбастың дауысы...

— Со кезде «алда, жануар-ай» — деппін де, — дейді Мақан, — көзімнен жасым ыршып кетіпті!..

— Жақсы жылқыдан садаға кетсең болмай ма, — дейді Мақан — астымдағы айғырым да со кезде жаңа ғана ұстап мінгендей тыңая қап, қарды қара жердей басып, сілтей кеп жөнелді... Мақанның көзіне иірілген бір топ жылқы шалынады. Мақан атына қамшыны баса түсіп, жақындайды...

— Со кезде, — дейді Мақан — жылқының айналасынан бірнеше қасқыр созылып жөнеле берді... Мен танығандай, айғыр да басын көтеріп, арқырап қоя берді!.. Жүйесі босаған Мұқан кеңесінің ар жағын айта алмай, көзін орамалмен сүртіп, солқылдап жылап алды да:

— Қайтіп қана дәтің шыдар жыламағанда, — деді, — жетіп келсем, айғырым бақайшағына шейін қара терге малынған, үсті ақ көбіктеніп, буы бұрқыраған, өлердей ентіккен!.. Мен бәлкім кешіксем, қасқырлар айғырды талап жейді екен өйткені айғырда енді қару қыларлық әл қалмай, әбден болдырыпты... Содан айғырды ұстап алып, көзінің терін орамалыммен сүртіп, үстіне шекпенімді шылбырыммен таңып, жүгенімді сыпырып ап, басына кигізіп, алдыңғы екі аяғын белбеуіммен тұсап, тізгінді шоқтығына қаңтардым... Енді қауіп жоғын сезгендей, айғырым сол арада қалшиып тұрып қалды. Мен жылқыларға кеттім.

— Барып қарасам, — дейді Мақан — айғыр жылқыны бір жерге иіріп қойыпты да, өзі соларды айнала шауып, қасқырлармен алысыпты. Сонда алдына келсе тарпыған, артына келсе тепкен іздері көрініп жатыр... Не деген ауыр азап дейсің: әрі иірген жылқыны сол арадан қозғамай ұстап тұру керек, әрі айнала шабуыл жасаған қасқырларға жылқыны бермеу керек!..

— Неге иірген? — деп сұрадым мен.

— Оның мәні бар екен. — деді Мақан. — Ар жағында терең сай бар екен. Жылқы оған киліксе-ақ, қасқырлар тұсаған малдай ұстай.тын. Айғыр соны білгендей жылқылардың алдынан шығып, қайырып ап иіріп қойыпты.

— Кейін неге айдап кетпеген? — дедім мен.

— Әй, бала-ай, баласың-ау! — деді Мақан — кейін айдап кететін ол бос жүрген жылқы ма, қамаған қасқыр жібере ме, оны? Ол қулардың ойлап келе жатқаны да сол алдындағы сайға қамау емес пе? Айғырдың да, қасқырлардың да ақылдылығына қайран қалған мен:

— Апырай, бұларың сондай ақылды болушы ма еді? — дедім.

— Қасқырды қоя тұршы, — деді Мақан — ол жауыздың ақылдылығына ешкімнің таласы жоқ қой. Шіркін, ақылды деп мына Ақжамбасты айтқан дұрыс қой. Малдың ырысы ғой, жануар!.. Мақан биыл, 1969 жылы тірі, жасы 95 те. Былтыр іздеп барып көрсем бір жас кіші немере інісі — Ноғай мен екеуі, жекеменшік малдарына шалғымен пішен шауып жүр екен бел-буындары талатын түрлері жоқ!.. Ондай қуаттарың тұрмыстарының жақсылығына жориды.

— Шырағым, мен Жаманшұбарға барып қайтайын, — деді Мақан. — Үсті-басым да кірлеңкіреді және жұмыстарым да бар еді, бірер күнсіз келмеспін, бүгін кісі жіберермін, сол екеуің жылқыға ие бола тұрарсыңдар.

— Жарайды, — дедім мен. Өйткені ол кезде жылқының күндізгі қарауына да, түнгі бағынына да үйреніп алғам. Және со бір күндері шуақ боп тұрған.

— Кісі кешке дейін келер, — деді Мақан аттанарында, — алда-жалда кешігіңкіреп келсе, жылқыны өзің қарай тұрасың.

— Кәне, екеуміз бірге аттанайық, — деді маған. — Мен саған жуастау қарулы жылқы ұстап мінгізіп кетейін. Жылқыға ертіп барған Мақан өзіме таныс жуас айғырды ұстап берді де, мен оны жылқының Жаманшұбар жақ шетіне шығарып салғаннан кейін:

— Шырағым, сен тебіннің жағдайына үйреніп болдың ғой, — деді Мақан — жылқының жайын да білесің және қасқырдың да биыл торыңқырай бергенін көріп жүрсің. Одан қорықпайтын болдың ғой, қазір. Егер мен жіберген кісі кешігіп, зәуі-сайтан жылқыға қасқыр шаба қалса, сен балалық қып қорықпа! Қасқыр итіңнің кейде бала-шаға, қатын-қалаштан қорықпайтыны болады. Егер жылқыны тартып жеуге айналса, есіңде болсың оның жалғыз қорқатыны — от!

— Одан қалай қорқады? — деп сұрадым мен көңіліме қауіп туа бастап.

— Тамызыққа деп әкелген ағаштың біреуінің бір жақ басын қидың қожына көміп қой, тұтанып жатсын. Егер, қасқыр кеп, сені баласынатын болса, оған сол шаланы қолыңа ала ұмтыл, ол сонда қашады. Мақан кете барды. Мен қалып қойдым. О байғұстың маған әлгі қауіпті айтпай-ақ кеткені жақсы еді, айтқан соң тағы да төңірегімдегі әр сайдан кеп жылқыны қасқыр аңдып тұрғандай сезім пайда болды. Ендігі тілегім — Мақанның жіберетін кісісінің келуі. Егер ол кешігіп келсе не істерімді білмей сасудамын. Мақан жіберген кісі күн батпай келіп қалды. Алыста қарайып келе жатқан салттының алдынан мен шауып шықтым. Тани кеттім, өзіміздің Жаманшұбардағы Әйтілестің Бекені. Қосқа келгеннен кейін Бекеннің барлық ынтасын сап көргені, кигізге орап тастаған ет болды. Бұл кезде, қыстыгүні сойылған семіз байталдың еті азайып, оған бір ту қойдың семіз, құйрықты істәгі кеп қосылған. Семіз еттерді көргеннен кейін көңілі көншігендей болған Бекен мұртынан бір күліп алды да:

— Тұртайдың үйі барғанда ас татырмайтын еді, жаудай шабайын бәлемді, сал етті бақыр толғанша! — деді. Мақан екеуміз тоятын еттің мөлшері белгілі. Асылған бақырға мен етті сол мөлшермен ғана және аса майлысын емес, сылалауын салып жатқанымда:

— Өй, сен қызық бала екенсің ғой, — деді Бекен, — бұ немене, салып жатқаның? Мен осында етке тоюға келмей, неге келді деп отырсың? Бері әкел пышақты, өзім салам! Пышақты қолына алған Бекен жылқы етінің де, қой етінің де қайдағы майы туырылған семіз мүшелерінен кесіп ап, жарты қойдың еті сиярлық үлкен мыс бақырға ұра берді. Ішімнен: «Апырау, бұның бәрін өзі жер ме екен үйіне әкетер ме екен?» деп ойлаймын, өйткені мына салған еті, менің құлағым естігені болмаса, көзім көрмеген тажалдар болмаса, жай адам тауысар ет емес. Бекен:

— Ал, бала, мен жылқыны біраз қарап келейін, сен етті пісіріп қой, — деп кете барды. Бақырға толтыра салынған ет қайнап ісінгеннен кейін симай, быртиып жоғары көтеріліп кетті. Со бетімен қайната берсең, еттің асты піскенмен, беті піспейтін болды. Батырыстырып салсаң, көп уақыт қайнайды. Бекен маған «қарным ашыңқырап келді, тез пісіріп қой», — деп кеткен. Бекеннің ренжірін біле тура, бақырға симаған етті мен алып қойдым. Сиған ет еркін қайнап, жидіңкіреп піскен кезде, Бекен де келді. Бақырда қайнаған етке ожауды салып көрген ол:

— Әй, ана мүшесі қайда, мына мүшесі қайда? — деп мен бақырдан алып қойған еттерді іздей бастады. Оған мен болған жайды айта кеп, алып қойған етті көрсетіп ем:

— Өзің бір оңбаған бала екенсің ғой, — деді Бекен ренжіп, — «байдың асын байғұс қызғанады» деген рас екен ғой. Сен шатаспа өйтіп! Мына піскен етті түсір де, шала піскен етті сорпаға қайта сал!

— Оны тауыса аласың ба? — деп ем.

— Тауысқан тауыспағанда не ақың бар, — деді ол жекіп, — ас деген соң ас! Бақырдағы етті түсіріп боп, шала піскен етті сала қоймап ем:

— Кеңсірігіңді бұзып жіберейін бе? — деді Бекен маған жұдырығын оқтанып. Жаман, шірік неме, немене істеп отырғаның? Бекен түрегелді де, шала піскен етті бақырға өзі салды. Ағаш табақта буы бұрқыраған еттің үстіне тұздық құйып, екеуміз ортаға алдық. Мен турап беріп отырмын, Бекен жеп отыр. Уысын толтыра асаған майды, ол сабырмен шайнамай, бүркітше қылғиды... Ол қылғып отыр... мен кесіп беріп отырмын!.. Біреу етке қақалып қалғанда, қасында отырған кісі — «мынау қақалмайтын еді, не болды бұған?» десе, екінші біреу отырып — «е, ет үлкен болса, өңеш құдай деймісің?» деген екен. Сол айтқандай Бекен қанша қомағайланып қылғығанмен, мол май оның жүрегін лезде қайтарып тастады. Майды әуелі уыстап асаған ол, артынан жапырақтап жеуге кірісіп, ақыры:

— Болар Дүние емес екен мынауың, тойып қалдым, — деп шегінді. Піскен еттің тең жарасы да желінбей қалды.

— Бақырдағы етті қайтеміз? — дедім мен қуланып.

— Е, таңертең жейміз де, — деді, маңдайы тершіген Бекен кекіре сөйлеп.

— Құрт ішпейсің бе? — дедім мен күліп.

— Оңбаған-ау, мені мазақ қылғың кеп отыр ма? — деп Бекен қуланған кескінмен жұдырығын түйді. Ол кешке жылқы күзетіне аттанып кетті.

— Мен де барайын ба? — деп ем:

— Сен не аласың? — деді Бекен. — Жат та ұйықта, таңертең ертерек тұрып, етті де, көжені де қыздыр. Мен ұйқтап қалдым... Өкірген бір дауысқа шошып түрегеп далаға жүгіре шықсам, есіктің алдында ат тұр, аттың үстінде, денесі жерге қарай салбыраған біреу, өкіріп құсып тұр!.. Тани кеттім, Бекен!.. бір қолымен атының тізгініне зорға ие боп тұр... Өкіріп кеп қалғанда, аузынан атқыған құсық, сонадай барып түседі!.. Аяп кеттім де, Бекенді аттан демеп түсірдім... Қарға жүресінен отырып ап, екі қолын күртікке тіреп, тағы да біраз құсқан ол, бір кезде сүлдері құрығандай сүйретіліп әрең, тұрды да:

— Мені енді қосқа кіргіз, бала! — деді.

— Ауырдым, бала, — деді ол біраздан кейін. — Етті тегі шикі пісіріп бердің білем!..

— Жылқыны қайтеміз?

— Сен күзет — деді ол...

— Түндегі астың қалғанын жылытайын ба? — десем, Бекен жауап берудің.орнына басын шайқайды...

— Беке, асқа қалай қарайсыз? — деп ем:

— Жылытсаң, жылыт. Ішіп көрейін — деді ол.

— Әй, шырағым-ай, мал менікі болса неғылайын, көп жылқыдан бір жылқы садақа дер едім де, қояр едім. Малға іші тар ит болушы еді Тұртай. Бір тайының таңын қасқыр тартса, әкесі өлгендей кейитін еді. Жылқыны биыл аман-ақ алып келе жатыр едік бұндай боп қалған екен!... Ертең өзі де келетін еді, бұл бір пәле болды, саған! — деді. Мақанның айтқаны келді: ертеңінде қатынасқан Тұртай бір биесін қасқыр жегенін білгеннен кейін: Айтсам болмайсың, маңдайында бес елі қырсық жүрген осындай немені жылқыға жолатпайық дегенде: «Жетім бала ғой, сауабы тиер» деп мүсіркеп, болмаған сенсің. Міне, енді түбіме жеткіздің де тындың! — деп, Мақанды біраз жерлеп, ұрсып алды да, момын Мақан қарсы жауап қайтара қоймаған соң:

— Жоғалт, енді иттің күшігің көзіме көрсетпей! — деді Тұртай, — Бекенмен қайтарып жібер!.. Биені қасқыр жегенге өзін кінәлі көрді ме, не момындығы ма, Мақан Тұртайға «қалдырсақ қайтеді» деген сөзді айта алмады. «Ауруынан» жазылып болмаған Бекенді де Тұртайдың қоста қалдырғысы келмеді.

— Осында майды жеп, жеті атаң аштан өлген неме ме едің? — деп Тұртай оған да біраз ұрсып алды да, — сүйретіліп жатып алмай, қайт үйіңе! — деді. Қостың қасында жуырда тезек әкелген итшана жататын, соны Жаманшұбардағы иесіне жіберетін жылқыға жекті де, ауру Бекенді шанаға, мені аттың басына мінгізіп:

— Менде жазық жоқ, қош болыңдар! — деп Мақан жөнелтіп салды...

— Егер дыбыс берсе, — дейді ол күзетшіге, — үн-түнсіз маған хабар айта қойыңдар!.. Шұңқырға кешке қарай салған Бәйділда ол түні, келер күні, одан келер түні дыбыссыз ұйықтайды да, екінші күні таң біліне дыбыс береді. Күзетші Қымбатқа кеп айтқан соң, бақсы-қатын шұқырға түседі де, бөленген Бәйділданы шешіп алып шығады. Жұрт дағдысымен үрейлене қараса, Бәйділданің дені дұп-дұрыс. Ол шұқырға иеге жатқанына, жұрттың, бұл араға неге жиналғанына, бақсы-қатынның неге келгеніне қайран қалады!.. Со қалпымен ол сауығып кетеді. Осы сияқты, әлденеше жындыны Қымбаттың жазып жібергенін көзімізбен көрдік30. Балалық шағымда Қымбаттың маған өзгесі емес, сарыны ұнайтын еді. Ол кейбір күндерде, жалғыз өзі ғана тұратын кигіз үйінде, түн бойы бақсының жырын айтып, сарнап шығады. Кейбір сөздерінде, ол:

— Син малай, тағын да әкил, әлі, — деді.

— Иртәгә кил әлі малай, — деді, ол — сиңә мин алты түймә бирірмін. Ертеңіне алты түймені алуға барсам, шатырда Кәтіш отыр екен. Ықласы түсті ме, әлде дәндеп тағы да жүн әкелсін деді ме, — Минхабир маған алты көк түйме берді.

— Түймең қалай әдемі еді? — деді Кәтіш маған. Бере тұршы, көрейін. Ондай түйме өмірімде қолыма түспеген мен Кәтішке берсем, қайтармайтындай көріп, қашқалақтап ем, Кәтіш маған күлімсірей қарап аз отырды да:

— Ән үйренгің келе ме, әй бала? — деді. Мен жауап бере қоймап ем, — неменесіне бұлданып отырсың? — деді Кәтіш, күнде сөмпиіп үйдің маңайынан шықпайтын едің ғой. Соңыра келе ғой біздің үйге, Кәсенге айтайын, саған ән үйрет деп. Мерзімді уақытында барсам, Кәтіш пен Кәсен дағдылы орындарында шай ішіп отыр екен ала тектен киген кең дамбалын тізесіне шейін түрген Кәсен, екі жастықты қолтығының астына ала, бір жамбастап жатыр. Қасында сүйеулі домбыра тұр. Тегі, мен барғанша екеуі кеңесіп қойған болу керек күндегі дағдымен жақындай қоймай, анадайдан орағытқан маған:

— Келе ғой, бала, келе ғой! — деді Кәтіш. Мен жақындағанда, Кәсен де басын көтеріп отырды.

— Осы боқмұрынның өзі әнші жігіт болайын деп жүр білем,— деді Кәтіш, күйеуіне қарап жымиып қойып. Бірер ән үйретіп жіберші өзіне.

— Үйретейін — деді Кәсен. — Бірақ ақысына не береді, ол?

— Е, ақыңды жер деймісің. Үйрет, — деді Кәтіш.

— Жоқ, мен беретінін алдыма салып қоймай, үйретпеймін — деді Кәсен.

— Кәне, нең бар еді, бала? — деп Кәтіш маған жымия қарап қойды да, бетін Кәсенге бұрып, — көп ақы сұрамай-ақ қой сен, бала ғой ол, — алты түймесі бар, соған үйрет енді, баланы құмарттырмай, — деді.

— Қой, болды енді, кейін тағы әкеп берер, әзірге ала тұр түймелерді, — деді де, маған қарап қолын созып, кәне, әкеле ғой, айналайын, кешегі түймелеріңді! — деді. Кәсеннің әндеріне жаным құмар мен ол арада түймем түгіл, үстімдегі жалғыз көйлегімді сұраса да беруге даярмын. Ескілеу бір шүберекке түйіп, дамбалымның ышқырына қыстырып алған алты түймені суырдым да бердім. Кәсеннің маған ол жолғы үйреткен әні, — әрине, алтау түгіл, алты жүз түгіл, алты мың түймеге берілмейтін ән. Ол маған «Біржан салдан үйреніп ем» — деп, «Қаранар» аталатын бір тамаша әнді үйретті. Басы шырқай, жоғары басталып, аяғы қоңырлап кеп, баяу бітетін бұл әннің екі ауыз өлеңі күні бүгінге шейін менің есімде:

— Бізді қойшы, тәйірі, — дер еді ол, — Ақан серінің, қасында біз әншіміз бе?

— Оны қайдан көрдің? — деп сұрағандарға:

— Сырымбет тауына барғанда көрдім, — дейді Ғабдол. — Әне, әнші деп соны айт!.. Жұрт Ақан серіні көруге құмартады. Мен де құмартам...

— Осы баланы біз ала кетсек қайтеді, — деді Мәшік Нұртазаға, — өлеңді де, әнді де жақсы айтады екен қонған жерімізде өлең айттырып отыруға ермек те болар және ән-күйдің қонған елі Атығай-Қарауыл деседі ғой, со жаққа барып ән де үйреніп қайтар. Нұртаза «көрерміз, ақылдасармыз» деді де, ертеңіне мені оңашалап ап:

— Қалай, шырағым, бара аласың ба, жоқ па? — деп сұрап еді:

— Барам, — дедім мен.

— Баруын барасың ғой, — деді Нұртаза, бірақ ол жақ — ауыл арасы емес, жат ел. Жақсы кісілердің жанына еріп барасың. Сонда өзіңді-өзің ұстай алсаң жақсы, ұстай алмасаң ұят болады ғой.

— Неге ұстай алмаймын, — дедім мен.

— Қайдам, — деді Нұртаза, — сені қылжақбастау, шайқы-мазақтау десіп жүр ғой. Соныңды жат елде де істесең, сүйекке таңба түсіресің. Сені жұрт Нұртазаның інісі дейді, өзіңді ұстап жүре алмасаң, маған да ұят келтіресің...

— Жарайды, бар, шырағым, — деді Нұртаза, — орынсыз ұшқалақтанбай, сабырлы болуға тырыс. Өлеңші-өлеңші дегенге бетіңмен дарақыланып бақыра берме. Айт деген жерде ғана айт және дәмін кетіріп көп айтпа, мөлшерлеп қана айт та, ар жағында өздері жабысып, қаламаса арам тер болма. «Істейсің ғой осыны?» — деп маған сөздерін мақұлдатып алғаннан кейін Нұртаза жол жайын сөйледі:

— Сендердің, баратын жерлерің Сырымбет тауының, ар жағында, Саумалкөл деген орыс қаласы, орысша аты — Крибазорнай31 болу керек. Атбасар базарына барғанда жолда көргенбіз. Сол қалада мирауай судья тұрады. Мына кісілерді сол судья шақырып отыр. Сендер Саумалкөлге тура бара қоймассыңдар, бергі Сырымбет тауында біраз бөгелесіңдер.

— Неге? — деп сұрадым мен.

— Торсан мен біздің Ойдағы Сибан араз кезде, — деді Нұртаза, — Сырымбет тауын жайлаған елдің жоғалған жылқыларын «Мәшік Ботпай, Таспай үшеуі ұрлады» деп көрсетеді. Қазір Торсан олармен татуласқан. Енді тұтатқан өртін сөндірмек боп, Сырымбет тауын жайлаған Шыңғыстың баласы Қоқыш төреге хат жазып беріпті. Қоқыш — ол маңайдағы орыс, қазаққа тілін алдыра алатын беделді адам. Біздің бұл кісілер судьяға Қоқышты бетке ұстап барып көрінер. Қоқыш судьямен келіскенше, бұлар бой таса ғып жата тұрмақ. Сырымбетке сапар шегуге әзірленген жолаушылар екі тарантасқа бөлініп, әрқайсысына пар аттан жекті: бір тарантаса Таспай мен Мәшік отырды, олардың божысын мен ұстадым; екінші тарантасқа Ботпай мен Шери отырды, олардың божысын Шоқпыт деген кісі ұстады. Біз жүріп кеттік. Шоқпыт туралы бір-екі ауыз сөз: со кезде жасы елулерді алқымдап қалған, домаланған кішкене денелі, тұтамдай ғана шоқша сақалды, иегі мен маңдайының арасын қыртыстанған әжімдер жапқан бұл адамның бойындағы бір үлкен «қасиеті», қандай қабаған иттер оған үрмейді де, оны қаппайды да. Өзге бөтен кісіні көргенде шабаланып жан таласатын иттер, Шоқпытты көргенде құйрығын бұлғаңдатып еркелей қалады. Иттерге «беделі» осындай Шоқпыт, жұрттың айтуынша, құлақ естір жердегі жақсы ит болса, Торсан үйіне ұрлап әкеп, «иттің ұрысы» атанған. Өтірік пе, шын ба кім білсін— жұрттың айтуынша Шоқпыттың шешесі туа сала өледі де, әкесі нашар адам болғандықтан, емізетін әйел табылмай, иттің емшегінен ауызданады... «Иттің оны қаппайтын себебі, — деседі жұрт, — ит сүтін еміп өскендіктен». Әлденеше күн бірге боп сыр түйісе келе, Шоқпыттың үш түрлі қасиетін көрдім. Бірінші — қандай көзсіз қараңғыда, жолдан жаңылмайды. Ол кезде орыс поселкелерінің арасында ғана болмаса, ауыл арасында даңғыл жол болмайды. «Жол» дегені де сүрлеу сияқты бірдемелер болады да, жаз үстіне қалың шоп шығып, көрінбей қалады, көрмеген кісіге ондай жолмен түнде түгіл, күндіз жүруге де қиын. Шоқпыт сондай жолдардан, жортып келе жатқан аттардың табанын күндіз түгіл, түнде де бір тайдырмайды. Ол кездің ауылдары бес-он үйден әр бұтаның ығына қыстай береді. Біз жүріп келе жатқан жол сондай бытыраңқы ауылдардың қыстау, жайлауларын бұралаңдап аралайды да отырады. Шоқпыт осындай жолдардан да адаспайды. Шоқпыттың екінші қасиеті — ағып тұрған әңгімеші: ертегіне балын тамыза қызық қып айтады, көпшілігі — ит туралы. Иттер туралы ол неше түрлі тамаша ертегілермен қатар, өзінің қай жерден қандай итті ұрлап әкелгендігі туралы да ертегі сияқты қызық түрде айтады. Кеңесіне қарасаң, ол Ұлытаудың бойынан да, Op өзенінің бойынан да, мына шеті Қарқаралы, Баяннан да, мына шеті Қорған, Қызылжар, Троицкі сияқты шаһарлардан да ит ұрлап әкелген боп шығады. Сөзіне нанбайын десең қасымыздағылар түгелімен растайды. Қазақтың ертегісінде «Құмай» аталатын ит бар, ол қаншықтан емес, «Ит ала қаз» аталатын құстан туады. Қаз тұқымдас, қара ала түсті бұл құс, — қасқыр, түлкі сияқты аңдардың тастап кеткен ескі апанына жұмыртқалайды, оны өзіміз де көрдік. Ертегіде «бұл құс төрт жұмыртқа салады да, шайқағанда екеуі құс, екеуі ит боп шығады, бірақ шешесі, ит болатын жұмыртқаны шайқамай жарып тастайды. Егер әлдеқалай жара алмай қалса, құмай атты күшік шығады да, өскеннен кейін ол алмайтын аң болмайды, өзге аң түгіл, кезігіп қалса, арыстан қабандарды да алады». Күш бермейтін зорлықшыл біреуді, қазақтың «бұған көкте құдайдың, жерде құмайдың әлі келмейді» деуі содан.

— Өзге иттің бәрін көрдің, құмайды көрдің бе? — десе, Шоқпыт:

— Көрдім,— деп иландырады да, қалай көргенін тамаша қызық қып айтып береді. «Пәлен жерде бір тамаша ит бар» десе, Шоқпыт соны іздеп кетеді екен де, күндеп қана емес, жұмалап, кейде айлап жүріп ұрлап алып қайтады екен. Бір әңгімесіне қарағанда, Жайықтың Орынбордан арғы бетін мекендейтін бір елде, «қасқырды қояндай алады» деген итті естіп, Шоқпыт соны іздеп кетеді де, бір жыл жүріп алып келеді. Ит расында да айта қалғандай боп шығады. Бір жылы он бес қасқыр алады... Шоқпыттың үшінші қасиеті туралы жоғарыда айтқандай — оған ит үрмеуі және қаппауы... Көрмеген кісіге бұл сөз сенерлік іс емес сияқты, ал, көрген кісіге қайран қаларлық іс... Біз беттеп келе жатқан жақтағы елдерде аңшыл жақсы иттер жиі кездесті. Солардың ішінде ең атақтылары — «Әшімнің көк шолағы» аталатын иттің тұқымы екен. Жүні көгілдір, маңдайы ақ қасқа, құйрығы шолақ бұл иттердің үлкендігі арыстандай бар дерлік. Денесінің, аяқтарының, кеудесінің сомдығы да арыстан бейнелес, төбесі жалпақтау, тұмсығы сүйірлеу, шашақтала, салбырай біткен құлағының жалпақтығы өтірік айтқан кісіге, тебіңгідей дерлік салбырай иегінен төмен түсіп жатқан жоғарғы ұртынан азулары айқасып шығып тұрады... Иелерінің айтуынша, бұл иттер қасқыр алу үшің қасына кісі ерудің қажеті жоқ, жеке жүріп те қасқырды қояндай ала береді, кейде аңшылап кетіп қап, өз бетімен де ала береді... Мінез жағынан бұл иттер әртүрлі екен: біреулері — үстін басып өтсең де үндемейтін жуас, ал, енді біреулері — шынжыр тістеген долы... Біздің Шоқпыт иттердің жуасынан гөрі қабағанына құмар. Жолшыбайғы қонатын я түстенетін ауылдарға кеп, қалаған үйдің иесінен ұлықсат алып түсіп жатқанда, сол үйде байлаулы қабаған ит болса-ақ, Шоқпыт өзгеден бөлініп соған кетеді, мен қасына ерем. Жат адамдарды көріп шабаланып тұрған итке Шоқпыт «күшім, күшім!» деп жақындаса, әуелі, «кімсің?» дегендей ырылдай қарап тұрады да, аздан кейін бәсеңсіп, Шоқпыт тағы да «күшім!, күшім!» десе, «енді таныдым» дегендей құйрығын бұлғақтата бастайды. Шоқпыт итті шешіп алады да, жетектеп біраз жүргізіп байлайды. Біз, әрине, әр ауылдағы байдың үйіне түсеміз. Олардың ішінде Торсанды білмейтіні болмайды. Арамызда Торсанның Шериі барын білген үй, қонсақ та, түстенсек те «өлі ет»32 бермей, үнемі қой сояды. Кейбіреулері құлын да сояды... Қой сойылсың құлын сойылсың алдымызға табан астау ет келеді. Жас еттің үстіне, көбінесе, қос қазы тұтас жая сияқты сүр салады. Майлы, мол етті біздің адамдар тауыса алмайды... Алдымызға ет келгенде Шоқпыттың әдеті; құйрықтан бір кесіп, бауырдан бір кесіп, тоқпақ жілікті қоса, алдына алып қояды да, астан кейін әлгі еттерін сол үйдің итіне апарып береді.

— Торсанның ит ұрлататын Шоқпыт дейтін қарақшысы бар деп еді, осы екен ғой сол,— деседі жолшыбайғы жұрт. — Шынында керемет екен ғой, бұл! Иттің әулиесі ғой, мынау! — деп таңданысады жұрт оның итпен тез дос бола қалуына.

— Итімізді ұрлай көрме! — дегендерге:

— Дәм-тұзын татқан үйдің итін ұрлаған емеспін — дейді Шоқпыт, — менің ұрлайтыным — дәмін татпағандардың иттері ғана. Мінезі және қылығы осындай Шоқпытты Шери құл орнына жұмсайды. Өзгесін былай қойғанда, семіз денелі Шери үнемі ішдәрет алып жүреді де, жасы әлдеқайда кіші бола тұра, дәретін өзі емес, Шоқпытқа алдырады!..

— Мұның не? Өзге қорлыққа көнсең де, бұ қорлыққа неге көнесің? Осынша кемшілікте жүріп тамақ асырағанша, аштан өлсең болмай ма? — дегендерге Шоқпыт жүре жауап беріп, сөзін құлаққа аспайды... Сол кезде елуден асып кеткен Шоқпыт әлі үйленбеген адам екен.

— Неге қатын алмайсың? — дегендерге:

— Ауылда қатын көп емес пе, малымды шығын ғып қайтемін — деп күле жауап береді, ол. Өзіне өмір бойы мал біткен кісі емес екен. Торсан үйіне бала кезінде көп жалшылыққа тұрған екен де, сол үйге ақысыз, пұлсыз қызмет істеп сіңісіп кеткен екен.

— Бір бұл емес, — дейді менің серіктерім, сұраған кісілерге, — осы сияқты мал-малданбайтындар, жан-жанданбайтындар, тамағы үшін жүре беретіндер Торсанның үйінде толып жатыр... Жаманшұбардан шыға серіктерім аттарын тоқтатты да, түстеніп қонатын жерлерін ақылдасты. Бұ келе жатқан жолаушылардан, беттеп бара жатқан сапарға Шоқпыт пен Шериден басқалары ұзап жүрген жоқ екен. Сырымбетке жеткенге дейінгі жолдың қай жерде қалай тарамданатындығын, сол тарамдардың қайсысына түсу керек екендігін, осы жүрген жөнде қай ауылдар отыратындығын, түстенуге, қонуға қай ауылда, қандай лайықты адам барлығын Шоқпыт алақанындағы сызықтай санап берді. Бұл план бойынша, атты ыстыққа ұрындырмай, таңертеңгі, кешкі салқын уақыттармен жүріп отырғанда, Сырымбет тауына төрт-бес күнде жететін сияқты. Алғашқы қонатын үй туралы пікір екіге жарылды: Шериден өзгелері Жансақалдың Жұсыбынікіне қонамыз десті. Шеридің неге қашқалақтауын олар мен түсінбейтін оспақпен сөйлесіп, біраз күліп алды да, менің серіктерім Жұсыптікіне, екінші арбадағылар басқа ауылға қонатын боп кетті. Бөлінер алдында «бері кеп кетші» дегендей Шоқпыт маған көзін қысты. Оңашаланған маған:

— Сендер барып қонатын үйде жынды келіншек болу керек, — деді Шоқпыт, — аты Ұмсын. Соған бір нәрсе беріп жіберсем апарасың, ба? Мен «жынды» дегеннен қорқып, «апармаймын» дегендей басымды шайқап ем:

— Ой оңбаған, — деді Шоқпыт, — «жынды» дегенге сен оны байлауда жатқан біреу деп ойлама! Бос жүретін адам, ол: Он екі пәнді тәмәм қылған молда қыз. Бір есептен қияли боп кетіпті. Әйтпесе, адамға залалы жоқ.

— Неге қияли болған? — дедім мен.

— Со қызды біздің, осы Шери алып қашқан, — деді Шоқпыт, — бірақ қатыны билік бермей айырды. Қаңғырып қалған Ұмсынды жұрт Шеридің інісі Бәкенге қосты. Одан бір қыз туды. Шериден алданған қыз, санамен сарғаюдан, жынды адамдай бетімен сөйлеп қияли боп кетті. Торсан үйі оны төркініне қайтарғанда, туған қыз Бәкеннің қолында қалып қойды. Қазір жеті-сегіз жасқа келді ол қыз, аты Күләмай, со қыздың шешесіне берген сәлемдемесі бар еді, ешкімге көрсетпей апарып бер, — деді. Шоқпыт теріс қарай беріп, қойын қалтасынан бүктетілген қызыл жібек орамалды маған берді де:

— Аналарға сездірме, алғандығыңды. Орамалдың ішінде түйілген алтын жүзік бар, жоғалтып алма, — деді. Сол арада тарамданған екі жолдың оң жағына Шоқпыт түсті, сол жағына біз түстік.

— Бала, Шоқпыт екеуің не сөйлестіңдер? — деп сұрады Мәшік былай шыға.

— Түк те сөйлескен жоқпын, — деп қашқалақтап ем, ұтқыр, қу Мәшік менің жасырған сырымды айтқызып барып тынды.

— Бәсе, — деді ол, — өзім де соған жорып едім.

— Жетім бала сұңғыла келеді деген рас-ау, — деп қайран қалысты менің қасымдағылар, — қаршадай боп қарашы! Кімге құйдырды екен бұл жүзікті? Кім жазып берді екен мынаны?

— Биыл сол үйге зергерлік құрып Базалай серкеш келді деген, соған жаздырған ғой, — деді Таспай.

— Со бала жеті-сегіз-ақ жаста болу керек, — деді Мәшік — емшектегі күнінде айрылып еді шешесінен. Кемшілік көрді дейтін, кедейдің қызы емес, шешесі өгей болғанмен, туғаннан кем күтіп отырған жоқ. Бұл қызға «сен Ұмсыннан тудың» деп кім айтты екен?

— Кім айтса, ол айтсың — деді Таспай, — жұдырықтай боп шешенің не екенін білуін қарасайшы! Бұл қыз ба, бұл қыз — керемет қыз болады екен!..

— Кескін-кейпі Ұмсынның, аузынан түсіп қалған, әттең мұрны ғана Бәкенге тартып кертештеу келген, әйтпесе, құйып қойған Ұмсын! — деді Мәшік.

— Орыс, қазақты аралай жүре, — деді Таспай, — әйелдің талай сұлуын көре жүре, мен Ұмсындай сұлуды кездестірген емеспін. Дәл жұмақтың өзінен шығып хор қызы келмесе, бет біткен адамда мұндай сұлу адам болады деп мен ойламаймын.

— Рас,— деді Мәшік.

— Көзіңе қарамай, немене, былжырап отырғаның? — деп ұрысқалы келе жатыр еді:

— Ұрыспай-ақ қой, — деді Мәшік — бұның өзі сөзге үйір бала көрінеді. Ұға алса, ұғып қалсың сол Ұмсынның кеңесін мен бұған айтып берейін.

— А, қойшы,— деп Таспай ұнатпап еді:

— Қойғаның не, — деді Мәшік кейіп, — осындай баладан өскен жоқбыз ба, бәріміз? Біз де бұндай кезімізде қызық кеңес айтқан кісілерді жақсы көретінбіз. Мәшік пен Таспай мені ортасына алды да, божыны Таспай ұстады.

— Менің сақа бозбала боп қалған кезім, — деп бастады Мәшік сөзін — Торсанның үйі ол кезде Ірбіт шабады. Торсан үйі Ірбіттен неше ылау кездеме, шай, қант сияқты дүниені қотарып алады да, ауылдарды аралатып саттырады....

— Ауыл арасындағы Торсанның саудасын Шери жүргізіп тұрды, — деді Мәшік дағдылы қалпымен түкірігін ширата тіс арасынан ытқытып ап, — со кезде Шеридің жас шағы,— піркәшігі — менмін. Екеуміз ел аралап кете барамыз. Сауда-саттықты жүргізетін — менмін, Шеридің серілік құрудан басқада жұмысы жоқ. Қайда сұлу қыз-келіншек болса, сауданы сылтау ғып со жаққа барады да, тілін алдыратын адамдарға ақша демей, мата демей төгіп беріп, дегеніне жетеді...

— Сонымен, — дейді Мәшік — тамағын қырнап ап, — бір кезде, «Жансақалдың Жұсыбында сұлу қыз бар» деген хабар келіп қалды. Жұрттың айтуынша қазақ баласына ондай сұлу бітпеген. Бұл хабар құлағына шалынған Шери шыдасын ба, — екеуміз со жаққа кете бардық...

— Жансақал үйінің со кезде күпсіп те тұрған кезі болу керек, — деді Таспай.

— Әрине, деді Мәшік — со кезде ол үйде мың жарымдай жылқы, екі-үш мыңдай қойы бар екен. Мал кімге бітпейді. Алалы жылқы, ақтылы қойды айдай алмай отырған талай байдың үйінде қонаққа сілкіп саларлық сырмағы жоғын көрдік қой, Жансақалдікі салтанатты екен. Жансақалда жалғыз-ақ бала бопты ғой, аты — Жұсып. Біз барған кезде Жұсып елулерді еңсерген, сары сақалды кісі екен. Бір жыл бұрын хажыға барып келген. Оның бір асыранды, бір тума баласы бар екен. Асырандысының аты — Қойбағар, тумасының аты — Тілеміс. Тілемістің ол кезде бала кезі.

— Жұсыптың төрт ақ үйі бар екен — деді Мәшік — тағы да шырт түкіріп ап, — өз үйі, қонақ үйі, Қойбағардың отауы және қызына тігіп қойған отау. Біздің қасымызда көк көз Ыбыш бар да. Ата жағынан ол — Жұсыпқа ағайын.

— Солай ма екен! — деді Таспай.

— Солай екен — деді Мәшік — Ыбыштың о кезде жүзіктің көзінен ететін жылпос шағы. Жұсыптың қонақ үйіне барып түскеннен кейін Ыбышты Ұмсынға астыртын жібердік. Қыз маңайына жолатпапты. Сол арада жұмаға жақын айналып, қыздың мән-жайын сұрастырсақ, оған Ақан сері ғашық екен. Жансақалдың үйінде Бұхардан оқып келген бір хазірет бірнеше жыл тұрған. Жұсыпта алғаш ұл болмай, бар баласы жалғыз қызы — Ұмсын болғандықтан хазіретке сабаққа беріпті. Қыз өте зирек боп, хазіреттің бар оқуын қағып апты дейді. Өтірік расын кім білсін, хазіреттің өзі «бұ қызға менің енді оқытатыным жоқ»,— депті-міс.

— Оны өзіміз де көрдік қой, — деді Таспай, — біздің арада Баһрам молдадан оқуы артық кісі жоқ дейміз ғой, со кісі Торсан үйінде Ұмсынға бір кездескеннен кейін «біздің оқуымыз ширегіне де келмейді, құранға қазақ тілінен кем түсінбейді» — дегенін құлағымызбен естідік.

— Оның оқымыстылығын еске түсірген себебім, — деді Мәшік — Ақан сері осы қызды іздеп кеп, арап тілімен сөйлесіпті ғой. Қыз Ақан серіден асып түсе беріпті. Содан кейін Ақан сері ғашық болып, хат арқылы өлең жібере бастапты.

— Есіңде қалғаны бар ма, — деп сұрады Таспай.

— Талай заман өтті ғой одан бері, — деп Мәшік аз ойланып отырды да, — есімде бір-ақ ауызы қалыпты, — деп, айта жөнелді:

— Бұ не деген сөзі болды екен? — деген сұрауға:

— Кім білсін, не сөз екенін — деді Мәшік — сонымен ұзын сөздің қысқасы, Ақан серіге қыз да ғашық болады. Шери екеуміз оқиғаның осы бір жеріне кеп киліккен екенбіз.

— Дәл бұ сөзді мен естіген жоқ едім, — деді Таспай, — мен тек, Шеридің алып қашқанын ғана естіп едім. Қалай алып қашып жүр, ол?

— Оның мәні былай, — деді Мәшік — қызға талай қимас адамдарын салып, ризашылық жауап ала алмадық. Не істеуге білмей сандалған кезде, бізге біреу «мұның айласын бір тапса, Есілбайдың Шаймергені табады. Ол — әрі осы елді билеп тұрған адам, әрі Жансақалдың Жұсыбында өкпесі бар. Бір жәрдемдессе, сол жәрдемдеседі», — деді.

— Шаймергенді талай көргенмін — деді Мәшік — Торсанмен көңілі де жақын болатын және екеуі құрдас та. Шаймергенге барып жолығып ем, құшағын жая кетті. «Бықыған мал бітті дегенмен, Жұсыпта қанша күш бар еді, — деді ол, — ондай жаман немеге жалынбау керек, қыз риза емес деген сөз — сөз емес, қызығы — қызды алып қашу. Шериге сәлем айт, менімен астыртын байланысып тұрсын да, реті келген бір кезеңде жігітін жинап әкеп, басып алсын да кетсін».

— Сол алып қашудың ішінде мен де болдым ғой, — деді Таспай. Осы күнге шейін обалсынам, қыз «ағатайлар- ау, ризалығы жоқ кісіні қайда апарасыңдар» деп еңіреп тұрғанда аузын басып алдық та кеттік қой. Бейшара көндікпей ме деп ойлап ем, тез-ақ көндігіп кетті.

— Көндікпегенде амалы нешік! — деді Мәшік— әйтеуір құтылмасын білген соң жылайды да көне береді... Ұзаққа созылған Мәшік пен Таспайдың кеңесін қысқартып алайық: Ұмсынды Шери алып қашуын қашқанмен, тура үйіне алып бара алмайды. Оның, әйелі — Ақлима, Торсанмен дәрежесі тең Нұрқан деген кісінің қызы болады. Шеридің қыз алып келгенін естіген Ақлима қайын атасына «баласын тия ма, болмаса маған төркініме қайтуға лұқсат бере ме?» — деп кісі салады. Бұл хабарды естіп, Ақлиманың төркінінен көп адам келеді. Жауға шыдай алмаған Торсан боп, ел боп Шериге Ұмсынды тастатады. Ұмсын қиын халде қалады: төркіні безінген, Шериден айырылған Ұмсын Торсанның ауылында сандалып қалып қояды. Со кезде жұрт оған: «Сен Шеридің інісі Бәкенге ти» деген ұсыныс жасайды. Бәкен ризаласады, екеуін ел сүймесе де қосады... Бірақ бұл қосылу ұзаққа созылмайды. Жоғарыда аталған Күләмэй туғаннан кейін Ұмсын шалықтанып, есінен айырылады. Көлденең жұрттың бұған тағатын себебі біреу-ақ: «Бәкенмен қосылғаннан кейін де Ұмсын Шеримен жүрісін қоймайды, соған ерегіскен Ақлима дуа қылдырып, Ұмсын содан жынданады».

— Расында, — деді Мәшік — ұзақ кеңесін аяқтай келе — оның жындануы дуадан емес, қайғыдан. Қайғырмай қайтсін: ел-жұртынан айрылды, Шери зорлап алып қашты, онымен де қоймай тастап кетті, барар жер, басар тауы жоқ сорлы, еріксіз Бәкенге қосылды. Оны жұрт «бұзылған жүзі қара» деп көзге түрткі қылды, безініп жоламады. Осындай, айналасы тегіс жау боп жалғыз қалған бейшара кітапты ермек қып оқитын да отыратын. оқыса жылайтын да отыратын. Сондай ауыр қайғы жындандырмай қоя ма оны!..

— Жынданғанда да ауыр жынданды ғой, — деді Таспай, еркек болса бір сәрі, әйел бейшараның жынданғаны да аянышты екен. Үсті-басын жұлып шыдатпай, аузына келген сөзді айтып жұрттың мазасын кетірген жоқ па?

— Ерте демей, кеш демей, — деді Мәшік — мезгілсіз уақытта байбалам сап жылай беретін болды ғой, бейшара. Содан безер қылды ғой жұртты, әйтпесе, кейінгі кезде залалы тиген жоқ еді.

— Жансақалдың үйі жынданған қызын қалай алып кетті? — деп сұрады Таспай.

— Еркек жақтарының әкеткісі келмесе керек, — деді Мәшік — шешесі кеп әкеткен көрінеді. Үйіне барған соң бейшараның есі кіресілі-шығасылы күйге түсті. Бірнеше күн сап-сау жүріп, ара-тұра бұзылып қалады деседі. Сау күндерінде кітап, құраннан көзін алмай, намаздан басқа уақыттарын соған ғана бөледі деседі. Сөзін осылай аяқтап келген Мәшік үлкең кірпігі ұзын, қабағы қалың қара көзін маған аудара қарап:

— Ұмсынның жайы осылай, бала, — деді. — Біз тегі, Жұсыптың өз үйіне түсерміз. Ол үйге кештетіп барамыз, түнде көре алмассың. Таңертең тұрған соң ат суарып кел де, қай үйде отырғанын біліп барып көр. Қызының, сәлемдемесін бер. Ауыл үйді сұраса білгеніңді айт. Бірақ Шери бар дей көрме, есіне өткен күнін түсіріп, бұзып аларсың. Жұсыптың үйіне біз ымырттатып жеттік. Оның үйі расында қазиналы екен. Ішіне тай шаптырарлықтай кең. Мен түнде тиышсыз ұйықтадым, оныма себеп, — шамды сөндіргеннен кейін саңлаусыз қараңғы үйдің ішінде, жатқан төсегімнің қасында жынды біреулердің бейнесі елестеді де тұрды... Талығып барып ұйықтағандықтан, көп жатып қалсам керек, біреу түрткенге басымды көтерсем, осы үйдің жалшы баласы екен түндік ашылған, үйдің іші түгел тұрған, баладан басқа үйде ешкім жоқ. Күн шаңырақтан қарап биіктеп қапты.

— Саған ат суарсын дейді, — деді бала.

— Жылама, — деген Таспай, баласына жекіп, — мен емес, әлгі Мәшік ағаң осы балаға жабыса қалған. Ертпегей едік ерткен соң жат елге тырдай жалаңаш қалай апарамыз? Киіп барып қайтсын, шығарма дыбысыңды! Қанапиядан еріксіз алып берген киімдерді маған кигізерде:

— Қасымызда боласың ғой, — деген Таспай, — бірақ бұ киімдерге, не етікке дақ түсіретін болсаң, менен жақсылық таппа! Таспайдың бұл сөзін мен үнемі есте тұтып, киімді баппен ұстап келе жатырмын. Далаға шықсам, мені оятқан бала біздің екі атты жүгендеп әкеп арбаға байлап қойған екен. Бұ бала кешеден бері мені айналдырыңқырап, сықақ қылғысы келіп жүрген қулау бала көрінген. Со қулығын ол әлі де кейбір сөзімен, дене қимылдарымен маған көрсетті де, ат суаратын келдің жөнін сұрағанда:

— Осы бетке тарта берсең, жарқыраған көл жатады, — деп жөн сілтеді. Бір атты жайдақ мініп, бір атты жетекке алып мен кете бардым. Бала сілтеген жөнде қырқаланып белес тұрған. Со белестен әрі қарай ассам, жарқыраған кішірек көл жатыр. Шоқытыңқырап келген қалпыммен көлге түсіп кетпек боп ем, аттар жалтақтап жоламады. Семізден жарап келе жатқан аттарды еркіне қоймай, қыл шылбырменен сауырға тартыңқырап қап ем, көлге түсе кетті. Көлдің шеті қорыстау, батпақ сияқты көрінді маған. Оған мен қарамай, аттарды тағы да ілгері айдай бастадым. Таяқтан қысылған аттар ілгері ұмтылғанмен, саз жылжытпай, қозғалған сайын аттар тереңдеп бата берді... Аздан кейін аттар қимылдай алмастық халге жетті.

— Өй, мұрныңды... — деп ол мені боқтай келді. Мен сені көлге қарай сілтесем, сорға кеп түсіп кеткенің, не қылғаның? Қайта шыққансың, түбіне батып кетпей!.. Мені оның, алдап жібергенін біліп тұрмын. Бірақ не істейсің, оған! Әлім жетпейтін, жасы үлкен бала!..

— Саған обал болған екен — деді, мына қалпыңмен ауылға қалай барасың? Аттарды да жуу керек, киімдеріңді де жуу керек. Суы тұщы қайраң көл бар, жүр, барайық соған!.. Бала шаба жөнелді, мен де артынан жөнелдім. Көл расында да қайраң екен. Аттар суға қанғаннан кейін бала екеуміз тазартып жудық, мен киімдерімді жудым. Мана сазға кірген етікті қонышынан тартып жүргенде, екі ұлтаны суырылып қалып қойыпты. Бұл арада бала мені аяудың орнына ұзыннан өші, қысқадан кегі бардай,— «оқасы жоқ, тірі болсаң етік табылмас деймісің», деп мазақтап, қарқылдайды да күледі... Ауылға барар бет жоқ!.. Бармағанда қайда барасың!.. Не хал болғанын жорамалдағандай менің серіктерім де тиышсызданып тұр екен. Біздің қарамызды көрген соң, олар қолын бұлғап шақырды... ұялсам да келдім-ау!.. Олар мені аттан түсіріп, «не болды, не болды?» деп сұрай бастады. Сонда қу бала тұрып:

— Мынауың бір қара басып жүрген бала ғой, өзі, — деді серіктеріме, — көл деп сорға түсіп кетіп, өзі де өле жаздапты, аттарын да өлтіріп ала жаздапды. Әрең шығарып, көлге апарып жуып қайттым.

— Не дейді, — деп Таспай ызғарланған кескінмен менің киімдерімді қарады да, ұлтансыз екі етікті көрді.

— Қап, бүлдірген екенсің ғой, — деп Таспай мені сабамақ болып еді, мінезі жұмсақ Мәшік:

— Ұят болар, жат жерде, баланы бақыртып сабап жатқаның. Ештеме етпес. Осы ауылда етікші бар шығар, табандатып алармыз, — деп арашаға түсе кетті. Таспай:

— Қап, сен қырсық па, сен қырсық!.. деп түсін суыта, саусағын безеді де қойды.

— Кешегі орамал мен сақинаң бар ма? — деп сұрады менен Мәшік.

— Тез кептір, — сөйт те апарып бер. Кешікпей жүреміз. Өзі Тілемістің отауында көрінеді. — деп Мәшік маған ақ үйдің біреуін нұсқады. Етігімді ауылдағы етікшіге ұлтандатуға апарып бергеннен кейін манағы қылығыма бетімнен отым шыққандай, мен сәскелік асқа барған жоқпын. Қонақтар мен үй иесі асқа отырған кезде, мен «Тілемістің отауы» деген үйге келдім. Ақ кигізді, баулары әшекейленген өрнекті отау. Түріліп қойған кигіз есіктен сығалап қарасам, отаудың іші тамаша жасау. Төрге жинаған әр түсті жібек көрпелер, көк барқытпен тыстаған мамық жастықтар, теңдеп буған кілемдер, үйдің ішкі баулары да, басқұр, таңғыштары да кілемдей өрнектеліп тоқылған. Оң жақта үстіне ақ масахана құрған, ақ никельді кровать, оның үстінде өрнектері ғажап жабу... Осы кровать пен төрдегі жүктің екі арасындағы кезеңдеу жерде, менің көзіме қайран қаларлық ғажап көрініс ұшырай кетті: ар жағында керегеге сүйеніп, адамның бойынан биік айна тұр... Сол айнаның бер жағында, шаш сияқтанған бірдеме, түрегеп тұрған адам бейнелі әлдененің төбесінен жерге төгіліп тұр!.. Ішінде әлденемене бүлкілдейді!.. Не нәрсе бұл?.. Адам дейін десем, — мұндай ұзын және қалың шаш бола ма!.. Адам емес дейін десең, — неге жанды мақлұқтай қимылдайды, ол!.. Демімді іштен алып, қайран қап тұрғанымда, ықтиярдан тысқары жөтеліп қалдым... Сонда, әлгі зат бері қарай бұрылды да, жаңағы төгілген шаштың орта кезі қақ айрыла берді... Қарасам, әйел!.. Екі қолымен шашын кейін қарай сілкіңкіреп тастаған ол, мені көрді де, төгілген шашын иығына салып, басына жұқалау ақ шәліні жамыла қойды. Сөйтті де:

— Келе ғой, шырағым,— деді маған.

— «Қақаң ауылының баласымысың?»33

— Ие, — дедім мен.

— Қақаң үйінде болғаның бар ма? — деді.

— Болдым, — дедім мен.

— Онда Күләмәй деген қызды білемісің? — деп сұрады әйел.

— Бұ не? — деп сұрады әйел.

— Күләмәйдің сәлемдемесі, — дедім мен.

— Ол қыз бұл орамалды жылап берді ме? — деп сұрады менен. Мен жауап бере қоймап ем, — ұйпаланыпты ғой мынау орамал, су болған орамал ғой, — деді. Әлгінде келде су боп, далада кептіріп алғанымды айтқан жоқпын. Сонан кейін үнсіз, аз уақыт тұнжырай қалған әйелдің кескіні жел үрлеген судың бетіндей қимылдай бастады... Жылағысы кеп қалғанын көріп тұрмын... Ойымда «Ұмсын осы» деп жорып тұрмын... Ұмсынның нақ қасында гүрси ағашқа бетін ашып салып қойған сарғылт қағазды құран тұрған. Ар жағында, жақтаулары ойылған сүйектермен әшекейленген шкаф, оның ішінде қырынан қаланған жуан-жуан кітаптар... Бұндай жуан кітаптарды менің өмірде бірінші рет көруім. Түсі құбылып кеткен Ұмсын жанында тулаған толқынды басуға себеп болар ма деген адамдай, дірілдеген қолдарымен қасындағы құранды ала берді де, көтере алмағандай орнына қайта қойды. Содан кейін қызынан келген қызыл жібек орамалмен бетін баса қойды да, ал, өксіді кеп!.. Бүкіл денесімен жылағандай, оның тұла бойы қалшылдап кетті! Мен қайран қап, қасында түрегеп тұрмын... Сөйтіп тұрғанымда, өксіп жылаған әйел күліп қоя беріп, маған аса қорқынышты кескінмен тесірейе қарай қойды... Енді менің алдымда, манағы жұмақтан келді ме деп жорыған хордың қызы емес, сипатынан жан түршігетін, албасты елестеп кетті... Мен тұра қаштым... Әйел мені тұра қуды... Сасқалақтап есіктен шыға алмай жүргенде, әйелдің қолына түсіп қалар ма ем, қайтер ем, — егер, жаулықты жас әйел сол сәтте есіктен кіріп келмесе. Әйел жындыны құшақтай алды да:

— Қалқам-ай, не болды саған? — деді.

— Кісі түсінбейтін не сөздер бұл? — деген Таспайдың сұрауына:

— Оқуы үлкен молда болмаса, біз қайдан түсінейік — деп жауап береді Мәшік.

— Ақанның өзі сонша көп оқыған кісі ме екен? — дейді Таспай.

— Бірталай оқыса керек, — дейді Мәшік. — Өлеңі былай тұрсың жай сөзінің, өзіне де ол кітап сөзін34 араластырмай отыра алмайтын еді.

— Сонша оқумен молдалық неге құрмады екен? — дейді Таспай.

— Оның мынадай бір себебі болған екен— деп Мәшік Ақан сері туралы естіген аңыздарын әңгімелей жөнеледі.

— Әкесі Қорамса ертеректе бай адам болса керек. «Бай бір жұттық, батыр бір оқтық» демей ме, қазақ мақалы. Қорамсаның, малы бір жұтта қырылып, кедейленіп қалыпты да, содан көтерілмепті...

— Ақан әңгімесін айт,— дейді Таспай.

— Ақан Қорамсаның жалғыз баласы екен. Бала күнінде Ақанды әкесі молдаға сабаққа береді. Бұхар шәріне барып, хатым-қардан боп қайтқан молда екен.

— «Хатым-қардан» деген не сөз екен? — дейді Таспай.

— Оқуды тауысып қайтқан адамды солай атайды екен мағынасы не екенін кім білсін.

— Сөзіңді бұздым ғой, айта бер.

— Ақан зирек болса керек, аз жылда молдасының бар оқуын қағып алады. Құраннан өз бетімен мағына айырып кетеді.

— Япырай! — деп Таспай басын шайқап, таңдайын қағып қояды.

— Содан, — дейді Мәшік көтеріле сөйлеп, — жастықтың әуені ме, әлде оқу көтеріп кетті ме, — бозбала кезінде Ақан желіге бастайды. Желіккенде ол шалықтанып желікпейді: жақсы ат мінеді, киімді қыздарша әлем-жәлем киінеді, қасына өзі сияқты сері жігіттерді жинап, оларға да өзінің аты түсті ат, киімдері түсті киім кигізеді. Сөйтіп, қайда ойын-сауық болса соған барып, елді аралайды да жүреді. Барған жері думан!.. Думан болмағанда ше: өзі әнші, әрі домбырашы...

— Сөйтіп жүргенде, — дейді Мәшік қара мұртын сипап қойып, — Ақтоқты деген қызға Ақан ғашық болады. Қызды әкесі атақты бір байдың баласына берген екен дейді. Қырық жетіні қырқа матап берген байдың баласы қалыңдығын оң жақта көруге ырғап-жырғап ұрын келеді. Ойын-тойы болады. Содан кейін қызды күйеуге апару керек.

— Ақан қайда екен онда? — дейді Таспай тиышсызданып.

— О да сол тойда екен.

— Апырау, қалай шыдады екен?!

— Қайдан шыдасын, — дейді Мәшік — түнде күйеуге апара жатқан қызды Ақан сері салт атпен тосып тұрады да, кезегі келгенде, іліп-ала қашады.

— Бәрекелді! — дейді, кеңілі көншігендей болған Таспай.

— Құтылса «бәрекелді» — дейді Мәшік — құтылмаса ше?

— Құтылмап па?! — дейді Таспай үрейленіп.

— Қайдан құтылсын! Сезіп қалған күйеу жағы да, қыздың туыстары да тұра қуып, Ақан мен қызды ұстап алады!

— Қап!—деп Таспай санын соғады да, — сонан соң?! — дейді.

— Белгілі емес пе ар жағы, — дейді Мәшік — қызды күйеуіне ұзатады да жібереді.

— Мына құдайға шараң болса, қыл! — деп кейиді Таспай.

— Ақан серінің «Сырымбет» деген әні сол қызға арналған ғой, — дейді Мәшік — зарлы да ән ғой өзі. Бұрын естімеген бе, естісе де мына жағдайда тағы естісі келе ме:

— Қалай келетін еді ол ән? — деп сұрайды Таспай.

— Былай келуші еді, қоңырлатып көрейін — деп, Мәшік барқыт даусымен ыңырсиды:

— Осыған жалғас, Ақан сері «Алтыбасар» деген әнін шығарған ғой, — дейді.

— Мен естімеген ән, — дейді Таспай. — Қалай келеді

— Шіркіннің, құмартуын-ай! — дейді Таспай. Мәшік «Алтыбасарды:»

— Рас сөз ғой, — дейді Таспайға.

— Ие, сонымен? — дейді Таспай.

— Сонымен, Ақтоқтыдан айрылған Ақан — «атым жақсы болса құтылып кетер едім, атым жамандықтан тұтылдым» деп ойлайды да, жылқыға жеткізбейтін ат іздейді, ондай ат табылмайды...

— Ақанның өзі сыншы ма екен? — деп сұрайды Тас¬пай.

— Өзі емес, елінде сыншы болыпты, — дейді Мәшік — аты — Киікпай. Қайда барса да Ақан сол Киікпайды ертіп апарады екен. Қандай тамаша деген аттарды іздеп барса да, Киікпай «бұған жылқы жетеді» дей беріпті.

— Жылқы жетпейтін ат бола ма екен? — дейді Таспай.

— Тыңда!.. Сонан Ақан сері ат таба алмай сандалып жүрген кезде, «Қырық бойдақ» маңындағы нағашысы Атбасардың базарынан сатып әкеле жатқан төрт-бес жүз атымен кеп, Ақан серінің үйіне қонады.

— Сәті түспесе не қылсын!.. — дейді Таспай дәмеленген кескін көрсетіп.

— Сонан, — дейді Мәшік сабырлы қалпын өзгертпей, — нағашысы Ақанға: «Жиен, ат іздеп жүр деп еді сені, айдап келе жатқан аттардан таңдағаныңды алып қал!» дейді.

— Мырза нағашы боп шықты ғой, — дейді Таспай, — ие, содан?

— Атбасарға арғы өр Алтайдың аттары келеді ғой, — дейді Мәшік — жылқылары ылғи қаз мойын болады ғой олардың, мына аттар да сондай екен дейді. Бірақ қандай тамаша аттарды көрсе де Киікпай «бұған жылқы жетеді» дей беріпті.

— Бір қырсық болмаса игі еді, мынауың! — дейді Таспай кейіп.

— Сонан ұзын сөздің қысқасы, сыншы төрт-бес жүз аттан Ақанға лайық ат таппайды.

— Жынды неме ме, өзі! — деп тұлданады Таспай. — Қайдан таппақ, сонда, жоқ атты? Жұмақтың пырағын әкеп бермек пе?

— Сонан, — дейді Мәшік — екеуі көп аттан ат таба алмай сандалып келе жатса, көлдің жағасындағы құмда төрт аяғы серейіп бір жылқы жатыр екен. «Неткен жылқы, ыстықта құмда жатқан?!» деп Киікпай қасына келсе: қысқы жүні түлеп болмай жабағыланып жалбыраған арық Құлагер құнан!..

— Япыр-ай, атақты Құлагер тұлпар осы болмағай да! — дейді Таспай асығып.

— Құнанды Киікпай орнынан тұрғызады да, айналақтап тұрып алады. Ақан оған: «Неғып тұрсың?» десе, Киікпай, «іздегенің табылды, Ақаң шүйінші!» дейді. Ақан «сыншы мазақ қып тұр ма?» деп ойлайды, неге десең, — «қарны қабақтай, бұты таяқтай» кішкене құнан?.. Сын көтерер жері жоқ!.. Ең құрыса, жалы да жоқ, тек шоқтығында ғана бір уыс қылы бар!.. Құйрық қылы да сиырша, — құйымшақтың ұшына қарай ғана біткен!.. Екі құлагы есектей салбырап жатыр!..

— Ия, сонымен!..

— Сонда, — дейді Мәшік көтеріле түсіп, — Киікпай аттан түседі де, жуас құнанды ұстап тұрып, Ақанға сынын айтады: — «Кеудесіне көз салшы, — дейді ол, — тесінің астынан адам жүгіріп еткендей, кең! Жылқы баласына бітпеген кеуде бұл!.. Осы кеудеге біткен өкпемен өмірде алқына ма?!.. Ертеден қар кешке шапсаң да, ентікпейтін жылқы болады, бұл!

— Сонан кейін — дейді Мәшік — Киікпай жұдырығын түйіп Құлагер құнанның сағағына салып көрсе, екі жақтың арасына жұқ болмай ойнап кетеді. «Көрдің бе, — дейді сонда Киікпай Ақанға, — кеудесі кең болғанмен, сағағы тар жылқының, тынысы да тар болады. Жүйріктікі ғана болмаса, жай жылқының сағағына жұдырық симайды да. Ал, мына Құлагер құнанның сағағына жұдырық түгіл, кішігірім баланың басы сиып кетер!.. Бұның тыныс тартар тамағы да өзге жылқы баласына біткен емес. Ағызып шауып келе жатып тыныстап отыратын жылқың осы болады».

— Жөн сөз, — деді Таспай, тыңдауға құмарта түсіп, — ия, сонымен? «Шынтағы сыртына қарай айнала біткенін көрдің бе? — дейді сыншы, — бұл да тынысты кең алдырудың бір белгісі. Қысыңқы шынтақ шапқанда қолтықты соғып тынысты тарылтады.

— Жөн сөз, — дейді Таспай.

— «Азулары қабанның азуындай айқаса, кекжие кейін қарай бітуін-ай! — дейді Киікпай Ақанға, — сарқылмайтын қайраттың белгісі ғой, бұл!.. Қабағын көрдің бе, жұдырықтай боп түйіліп тұрған? Жайшылықта момақансығанмен, ерегісте қандай құтырынар екен сабаз!.. Ашуы келмей жылқы шаппайды. Мына қабақпен егесте тұлданып кететін жылқы — бұл!»

— Жаныма жағып барады сыны! — дейді Таспай. «Жүйрікті «теке мұрын» деп мақтау бекер, — дейді Киікпай, — текенің танауы тар болады, тар танау демді аз тартады. Бөкеннен жүйрік аң жоқ. Ең кең танау соныкі. Мына Құлагер құнанның да танауына қол сиып кетердей делдие біткен екен. Бұл да демді бөкеннен кем тартпас» дейді.

— Жобасы келе жатыр! — дейді Таспай, сыншының сөзіне елтігендей, отырған орнында теңселе түсіп. «Басына түгелімен қарашы! — дейді сыншы Ақанға, — кесіп алар еті жоқ, тап-тақыр және ұшқыр үйректің басындай ұп-ұзын, сүп-сүйрік!.. Осы басын алдына қарай төсей шапқанда, өзге денесін қандай ілгері алып ұшады екен шіркін!»

— Пау! — деп қойды Таспай, дауысын көтеріп.

— Ұзақ шауып, не алысқа жортып шаршаған жылқыны «мойны талып келген екен» дей ме? — деп сұрапты Киікпай Ақаннан, «дейді» депті Ақан. Сонда Киікпай тәуір атты «қой мойынды» дейтін себебі, — жұмырлана бітпей, — қалақтана біткен мойын тез талғыш келеді, мойны талса өзге денесі де талады, мына Құлагер құнанның мойны жолбарыстай жұмырлана біткен екен бұндай мойынды талдыру қиын-ақ болар» дейді.

— Түп-түгел дұрыс, — деді Таспай.

— Сонан Киікпай Құлагер құнанның алдыңғы жағын Ақанға көрсетіп боп: «Сен алдынан қарашы, оған!» деп қаратып алады да, «алдыңғы жағынан қарағанда, бөксе жағы шөмигендеу емес пе, өзінің?» деп сұрайды. «Солай сияқты» дейді Ақан. «Ендеше, арт жағынан бір көрейікші» деп Киікпай Ақанды құнанның, артына шығарады.

— Болды қызық! — деді Таспай құмарта түсіп.

— Артынан қараса,— деді Мәшік — жаясының кеңдігі құлашқа жақын бар екен. Қысқалау жоны бәлкім күдістеу біткен екен. Жотасының жалпақтығына кісі төсек сап жатқандай.

— Паһ! — деп дауыстап жіберді Таспай.

— Сонда Киікпай тұрып, Ақанға: «Қалай, бөксесі шөмиген бе екен жоқ па екен?» дейді. «Қайдан шөмиеді? — дейді Ақаң — шөмиген бөксе осындай бола ма?!» «Шын жүйріктің алды-арты осылай тең келеді, — дейді Киікпай, — алдынан қарасаң арты жіңішке сияқты, артынан қарасаң алды жіңішке сияқты. Ал көлденеңінен қарасаң алды, арты бірдей толық. Жүйрік үш түрлі болады, бірінің алды, бірінің арты биік енді бірінің алды-арты тең. Арты биік өрге шапқыш келеді, алды биік ылдиға шапқыш келеді, алды-арты тең ылди мен өрге бірдей шабады, мына Құлагер құнан соңғысы екен».

— Жеткізді мақтауын! — деді Таспай. «Әңгіме мұның тірсегінде жатыр, — дейді Киікпай Ақанға, — жүйрік жылқыны біз «бота тірсек» дейміз ғой. Ботаның тірсегі майысып жатады ғой. Тірсегі майысқан жылқының артқы аяқтарының серпіні екпінді келеді. Тегі жылқының алды емес, арты шабады. Ал, мына Құлагер құнанның тірсегі, «бота тірсек» аталып жүрген жылқылардың біреуіне де ұқсамайды. Мұның тірсегі жолбарыстың тірсегіндей маймиып қалған. Бұның артқы аяқтарының бір серпіні, өзге жылқының екі-үш серпініне тұрады. Өзге жүйріктің екі-үш адымы,— мұның бір-ақ адымы. Сондай серпінмен шапса ол жылқы шыдата ма?»

— Рас-ау! — дейді Таспай. «Жылқының өзге мүшесінен бұрын табаны болдырады, — дейді Киікпай Ақанға, — ұзақ шапқанда жылқының табаны қызып кетеді. Табан қызса, аяқтарының қаруы қайтады. Мына Құлагер құнанның тұяғын көр! Төңкеріле, бүрісе, жіліншігінің орта жеріне шейін біткен!.. Мұнша қалың тұяқ, қанша шапса да қызбайды»...

— Түгін тастамай сынаған екен-ау, сабаз! — дейді Таспай, — сонымен біткен де болар.

— Қайдан бітсін — дейді Мәшік.

— Тағы да несін айтыпты? — деп сұрайды Таспай. «Бұның құлағы есек сияқты неге салпы біткен?» — деп сұрайды Ақан Киікпайдан. Сонда ол — «құлағы аумаған құландікі — деп жауап береді,— құланның құлағының, түбі бос болады. Шапқан кезде құланның құлағы, қоянның құлағы сияқтанып, желкесіне қарай жатып қалады, сонда жел кірмейді оған».

— Желдің, шабысқа бөгет болғаны ма? — дейді Таспай.

— Кім білсін — дейді Мәшік — сыншының сөзіне қарағанда солай болғаны да. Тегі шапқан хайуанның бәрі құлағын жымитып алады ғой. Тік құлақтың, бөгеті барлығынан болу керек сол.

— Мұнысына сену қиын екен! — деді Таспай, — есек те салпаң құлақ емес пе? Бірақ, ол жүйрік емес қой? Білетіндер есекті құланның азғыны деседі. Оның шабысы қандай екені «азғын» деген атынан да көрініп тұрған жоқ па?

— Есегі құрысың — деді Таспай, — аузымызға қайдан түсіп кетті кәпір! Құлагер кеңесін бөліп әкетті ғой. Ия, сонымен, Киікпай тағы да не айтыпты?

— «Жал-құйрығы неге жоқ?» деп сұрайды Ақан Киікпайдан. Сонда ол: «Мұның жал-құйрығы жылқыға емес, құланға тартқан. Құланның да жал-құйрығы осындай ғана болады» депті. «Неге?» деп сұраса, «құлан жылқы заттас хайуан болғанмен, — депті Киікпай,— семіргенде майын жылқыдай қазысы мен қартасына, не жалына жинамайды. Оның майы етіне араласа бітеді, еттен бөлек туырылған май құланда болмайды. Жалғыз құлан емес, аң атаулының бәрі де майды солай жинайды. Олардың қашусыз, қуусыз күні бар ма? Еттен басқа май олардың шабысына бөгет жасайтын болу керек, сондықтан қазы, жал сияқты қалың майды денесіне бітірмеу керек. Аса бір жұт жылы болмаса, тегі арықтап елетін аң болмайды ғой. Қандай арық аңды атып алсаң да, етіндегі жылтырарынан айырылмайды, арық малдың етіндей көкежасық болмайды...»

— Құлагердің жал-құйрығы туралы кеңесін айт! — дейді Таспай, аңдар туралы кеңесті тыңдағысы келмегендей.

— «Жалдың қылы астыңғы майына өседі, жалында май жоқ құланның желкесіне қыл қайдан бітсін! — дейді сыншы.

— Қысқасынан қайыр, ендігі сөзді, — деді Таспай, — сонымен, сол Құлагер құнанды Ақан алып па, нағашысынан?

— Әрине, алады, — деді Мәшік — әлгіндей мақтаған жылқыны алмай жынды деймісің, ол.

— Бәсе!.. «Бірақ, — депті Ақан Киікпайға — түбінде тұлпар шығатын құнан болғанмен, осынша көрікті аттардың ішінең осы сияқты жалба-жұлба құнанды «алған атым осы» деп ауылға апару ұят-ау!»

— Рас-ау, — деді Таспай күліп, — со құнанды апарса. ауылының мазақ қылатыны рас қой. Киікпай не депті сонда?

— Киікпай Ақанға: «Құнанды мен үйіме алып кетейін де, жаздай күтейін, қара кемік боп қалған құнан екен. Тегі, кедейдің құнаны болу керек, әйтпесе жастайынан осылай ғып үйрете ме?» дейді. «Көрерсің, — дейді тағы да ол, — нағашың бұл құнанды білмей әкеле жатқан жоқ, оның не өзі сыншы, не қасында сыншысы бар, тұлпар боларын біліп әкеле жатыр, әйтпесе, мұндай тыртиған құнан оған неге керек?» «Егер олай әкеле жатса,— дейді Киікпай,— бұл құнанды саған бермеймін деуі мүмкін, олай десе, құнанды көзінен жытыру керек. Бұл құнаннан өлмей айырылмау керек. Мұндай жылқы баласы туғанын көрген де емеспіз, тумайды да, Бағыңа кез келді». Соны айтады да, Киікпай құнанды үйіне жетектеп алып кетеді. Ақан ауылына қайтады.

— Нағашысы не дейді?

— Жиені құнаныңды алатын болдым деп барғанда, нағашысы: «Апырмай, жиен-ай, сыншы ма едің?!» депті. Нағашысына құнанның, тұлпар боларын білдіргісі келмеген Ақан: «Жай ала салдым» десе, нағашысы шынын айтқызыпты. Ақан шынын айтқаннан кейін нағашысы: «Менің сыншым да сенің сыншың айтқан сөзді айтып еді. Орыстан сатып алып ем, кедей орыс екен арзанға сатып еді. Өзге аттан оның алсаң да бұлай қынжылмас ем, өзіме қисаң қайтеді?» деп жалынады. Ақан: «Осыдан басқаны алмаймын» деп отырып алады. Сөздің арты дауға соғып, нағашысы: «Мені ренжіттің, игілігіңе мінбессің» деп назаланып аттанады.

— Сілесі қатты ит болмағай да! — деді Таспай.

— Содан ба, әлде қазасы жеті ме, — әйтеуір Құлагер Ақанға ұзақ құтаймады ғой, — деді Мәшік. — Тұлпар болуын болды ғой, жануар! Ертегіде айтылатын тұлпарды көрген жоқпыз, бұл заманның тұлпары осы Құлагер еді ғой.

— Мен көрген емен, сол Құлагерді, сен көрдің бе? — деп сұрады Таспай.

— Көрдім, — деді Мәшік — біздің араның «жел жетпес» атанған жүйріктері: Қисықтың көк шолағы мен Дәуітбайдың, құласы еді ғой?

— Оларды көрдік қой. Рас жүйрік жылқылар еді ғой, олар!

— Жансары Уақта ертеде бір той боп, Қисық көк шолағын апарды. Мен де бардым, Ақан серінің Құлагері де келген екен. Сонда ерегіс боп, бәйге аттарын алыстан айдатты. Сол жолы, Құлагер Көкшолақтың алдында, биенің бір сауымы бұрын келді!..

— Мынау жылқы емес, құс шығар! — деді Таспай.

— Сол шабыстан танбады ғой жануар,— деді Мәшік— ақырда жұрт оның бәйгесін шаппай беретін болды ғой!.. Со Құлагердің қалай өлгенін білемісің?

— Білмеймін.

— Мен осы оқиғаның ішінде болған кісінің аузынан естідім.

— Кім ол?

— Ақмола мен Көкшетаудың арасында қалың құрсары керей бар ғой. Паң Нұрмағамбет деген бар, сонда.

— Естігем.

— О бір жыл Торсанмен Омбыға барсам, Паң да келген екен. Бірінші көруім еді: кескіні көрікті емес, бірақ мейлінше тәкаппар, ілуде біреу болмаса үстіне батып кіре алмайды, сәлем бере барғандардың көбіне, қолдың орнына аяғын ұсынады!..

— Кекір екен-ау, шіркін!..

— Құлагер сол Нұрмағамбеттің әкесі — Сағынайдың асында өлтірілген екен ғой.

— Ия, қалай?

— Ол бір айта қалғандай ас бопты ғой. Сағынай өлгенде он екі мың жылқы, жиырма мың қой қалған екен дейді. Нұрмағамбет жалғыз екен. Сағынай өлерде баласына: «Маған ас бергенде он жылқыдан бір семіз бие шығар, он қойдан бір семіз тұсақ шығар. Асқа бір шеті — Торғай, Ырғызға, бір шеті — Аягөз, Қарқаралыға, бір шеті — Кереку, Баянға, бір шеті — Көкшетау, Қызылжарға сауын айт» деп өсиет қыпты.

— Не деген көп жер! — деді Таспай.

— Асқа екі мың бие, он мың қой сойылған, мың үй тігілген.

— Түһ!..

— Асы бола берсін, Құлагер жайын айтайын!..

— Ия, сөйт!..

— Асқа кеп ат жиналады. Көбі атақты жүйріктер. Бәрінің де озғысы келеді. Ол үшің күш сынасуға алыстан шабу керек.

— Әрине. Жақыннан аттың күші сынала қоймайды ғой.

— Сонымен, сөйлесе келе, иелері атты елу шақырымнан айдайтын болды.

— Шырқаған екен!..

— Сол асқа Сармантай — Мұрат жақтан, Батыраш, Қотыраш деген ағайынды екі кісінің бәйге бермей жүрген қос бозы да келеді. Олар да сыншысын ерте жүреді. Сол көзі шыққырлар Құлагерді көріпті де, Батыраш пен Қотырашқа: «Құлагер құстан басқаны оздырмайды, аттарыңды бұл бәйгеге қоспаңдар» депті.

— Олар не депті сонда? — деді Таспай.

— Аттарын жібермеуге қорланады. Жіберейін десе, сыншының сөзі анау!.. Не істеу керек?

— Рас-ау!..

— Батыраш пен Қотыраш қаныпезер иттер болса керек. Аттарын бәйгеге қосады да, Құлагерді өлтірмек болады.

— Қалай?!—деді Таспай.

— Бәйгенің жолында өзен бар екен. Бойына қалың тал өседі екен. Өзен жаздыгүні құрғап қалады екен. Бәйге аттары қалың талды жарып өтеді екен. Аттар шабатын жеріне түнде айдалған да, Батыраш пен Қотыраш елінің бар жүйрік аттарын жинап, қарулы жігіттерді мінгізіп, қолдарына бір-бір шоқпарды береді де, әлгі қалың талдың ішінде Құлагерді тостырады.

— Бара жатқанда ма?

— Жоқ, қайтарда.

— Сонан аттар шабатын жеріне барсын... Аздап тыныстасын... Сонан кейін жіберілсін!..

— Япырай!..

— Құлагер жануардың, бір өзгешелігі: шыға тартқанда алдына ат түсірмейді екен де, содан қайтып арттағы аттарға қарасын шалдырмайды екен... Со бетімен ол кете барсын!..

— Жануар-ай!..

— Оның әдеті: әбден бүйірі қызып алған кезде, шауып келе жатып кісінейді екен. Сонда үстіндегі бала тізгінінің түйінін ердің қасындағы шотаяқ темірге іле қойып, өзі қастың екі қанатындағы тұтқа қайыстан ұстай қояды екен әйтпесе аттың екпініне шыдамай ұшып кетеді екен.

— Ойпыр-о-о-ой, не деген шабыс еді!..

— Жаңағы бәйгеде шапқан Құлагер қызған кезде дағдысымен кісінейді, бала да дағдысымен тізгінді ердің қасына іліп, өзі тұтқадан ұстайды. Ат жұлдыздай аға жөнеледі!..

— Садағаң кетейін-ай! — деп жіберді Таспай. — Анау арам ниеттілер сондай жылқыны да қиып өлтірді ме екен?

— Өлтірмеуге амалы қанша? — деп Мәшік көңілі босаған қалып көрсетті де, — сонымен қысқасы, — деді сөзін бөлшектеп сөйлеп, — терге балқып келе жатқан атқа тың атпен аңдып тұрғандар қосыла кетіп, ұрады да жығады... Түйдегімен кеп ұрған шоқпардан аттың белі үзіліп кетеді... Таспайдың көзінен жас шығып кетті. Әңгімені қызық көріп тыңдап отырған менің балалық сезімім ауырлай қалды...

— Атының құнын ала алған ба? — деді Таспай, аз уақыт тұнжырап отырып.

— Қайдан алады? — деді Мәшік күрсініп ап, —бай кісі теңдік бере ме? Батыраш пен Қотыраш бір рудың белді байлары, ал, Ақаң Сағынайдың асына барғаны болмаса, — беделсіз кедей. Оның сөзін ешкім де тыңдамаған... Өлген атының басын құшақтап бірнеше күн жылаған да, теңдікке қолы жетпеуін көрген соң, атының басын ғана кесіп ап қоржынына салып, өзге денесін кемген де, еліне қайтқан...

— Басын неге кесіп алған?— деймін мен.

— Үйіне апарып, керегесіне сүйегін іліп қою үшін.

— Ақанның керегесінде ілулі тұрған сол қу басты мен көрдім, — дейді Мәшік. (Ол басты 1921 жылы, Ақанның тіл-құлақсыз мылқау баласының үйінде мен де көрдім... Керемет ұзын бас екен!.. Азулары шынында саусақтай екен!.. Өзге тістері де дағдылы жылқынікінен әлдеқайда сом және ұзын!.. Қу сүйектің басқа сынын әрине біліп болмады).

— Атақты «Құлагер» әнін Ақан осыған шығарған ғой, — деді Мәшік біраз кідіргеннен кейін — өзінің айтқанын естідім. Көзінен жасы шұбырып отырып айтады екен... Тыңдауға ауыр екен!..

— Енді қалай?! — деді Таспай ауыр күрсініп, — қайта жынданып кетпеген сол күйіктен!

— Жынданбағанына қара жер! — деді Мәшік — содан кейін жұрттан бөлек жайылады... Ел жайлауға кеткенде, есіз қорада жалғыз үй қалады.

— Сонда не істейді? — дейді Таспай.

— Құс салады: жаз — лашын мен қаршыға, ал қыс — бүркіт.

— Бұл да көңіл аулайтын кәсіп қой,— дейді Таспай.

— Әрине, — дейді Мәшік — бірақ, «жұт жеті ағайынды» дегендей, бұл кәсіпте де ол бір үлкен қайғыға ұшырайды.

— Қандай?—дейді Таспай елеңдеп.

— Ақанның қолына бір тамаша лашын түседі. Керемет алғыр болады ол лашын. Үйрек, қаз түгіл, дуадақ пен аққуға да түседі... Ақан оның атын Көкжендет қояды...

— Қырғын болған соң қойғаны да.

— Әрине... Со Көкжендеттен ол тағы да айрылады...

— Қалай?! —дейміз біз үрейленіп.

— Көкжендетін ұстап алысқа да кетіп жүреді... Бір сапарында ол Қараөткел 35жағына барады. Қараөткел тұсында екі өзен — Есіл, Нұра жақындап кеп шалқаяды, арасы оң он бес шақырымдай ғана, тұрғын ел бұл кезеңді Қозыкөш дейді. Ақан Лашынын осы Қозыкөште жоғалтады...

— Неғып?..

— Қозыкөштің бойында құс отыратын баттауық саздар, қарасулар көп болады екен. Бұл маңдағы қаршығашы мен лашыншылар сонда жүреді екен. Солардың біреуі, Ақанның қапысың тауып, іңір арасында Көкжендетті қағып әкетсе керек!.. Тағы Ақан жалғыз!.. Тағы алыс ел!.. Ақан тағы да теңдік көрмейді, лашынын таба алмайды!..

— Қап!..

— Қайғылы Ақаң атақты «Көкжендет» әнін шығарады...

— Қандай ән еді, сол? — дейді Таспай, естігісі келген бейне көрсетіп...

— Естіп ем, — дейді Мәшік — бірақ ұққан жоқ ем...

— Біздің ауылдағы Жұбандықтын. Кәсені айтатын еді, — деймін мен.

— Ұғып па ең?— дейді Мәшік пен Таспай.

— Шала-шарпы...

— Кәне, айтып көрші...

— Мен айта бастаймын (шырқай басталып, ортасы баяулап кеп, аяғы тағы көтерілетін бұл әннің сөзі:

— Шіркін, алғыр екен-ау! — дейді Таспай.

— Бір күнгі алған құсының мамығы қанша болатыны да айтылатын еді ғой, соны білесің бе, бала? — дейді Мәшік.

— Білем:

— Дәл осылай! — дейді Мәшік.

— Әні де зарлы екен! — дейді Таспай. — Тағы бір ауызын айтшы, бала!..

— Сонан ол үйіне қайтады да,— дейді Мәшік бұл кеңесті бітіргісі келген кескінмен, — енді қайтып ешқайда шықпай, ешбір кәсіп істемей жатады да қояды, — ермегі — зарлы әндер...

— Пері қызын алыпты деген сөз бар ғой, — дейді Таспай, — осы қайғының, салдары екен ғой, сол!

— Кім білсін!.. Содан кейін жан адамды жолатпай, кісі киік боп алыпты ғой, өзі... Пері қызын алды дегенді Атығай-Қарауыл сенімді сөз ғып айтады...

— Осы жолы көрер ме екенбіз, сол Ақанды?

— Кім білсін. Көруге тырысармыз.

— Білетіндердің айтуынша, — деді Мәшік — Ақан серінің енді көп жасайтын да жайы қалмаған көрінеді. Аруағы көтерілген адам, көре кетейік бұдан соң көреміз бе, жоқ па?

— Сен айтқан соң амалсыз келем, — деді Таспай, Мәшікке, — әйтпесе ел-жұртынан бөлініп, есіз қыстауда жалғыз қалған жындыға не деп барамыз? Перінің қызын алыпты дегенді жолшыбайғы елдің бәрі айтып отыр. Сонысы рас та ғой деймін, әйтпесе, түнде түнеу түгіл, күндіз серіксіз баруға қорқатын иесіз қорада неге мекендеп қалады? Қыстау қасындағы көлдің жағасына қоғажайдан күрке жасап отыр дейді, жұрт. Сол күркенің маңайы, қудай біледі, жын-шайтанның ойнағы шығар. Біле тұра жынның ойнағына ілмей баратын емес ем, сөзіңді қимай келем!..

— Барамыз деп ат басын бұрған соң, несіне қайталайсың, бір сөзіңді? — деп Мәшік ұнатпап еді:

— Қайталауым, — деді Таспай. Біз оның өз күркесіне тура бармай, со маңайдағы Дәулеткерей төренің, үйіне түсейік те, Ақанды сонда шақыртып алдырайық.

— Егер оған келсе! — деді Мәшік.

— Келеді, — деді Таспай, — Дәулеткереймен дос деген.

— Егер келе қалса, — деді Мәшік мені нұсқап, — біздің мына баланың, аузына түкіртіп алу керек. Осы да өлеңге құмартып жүр ғой. Нұртазаның айтуынша, атасы Шүкей ақын болғанға ұқсайды. Ақындықтың да аруағы болады деседі. Ақан серіден бата алса, бұл да ақын боп кетуі мүмкін.

— Қайдам,— деді, «осының өзі әуейі» деп мені ұнатпай жүретін Таспай, — ақындығын ұстамай, жындылығын ұстап жүрмесе!.. Олардың кеңесін тыңдай отырып, Ақан серіні көруге мен бұрынғыдан да артық құмарта түсем. Менің қазіргі құмартуым шектен шыққан сияқты... Мен оған ғашық сияқтымын!.. Өйтпегенде ше?.. Қабамбайдың Ғабдолынан бастап менің Ақан сері туралы естіген аңыздарымды түгел жазса, қалыңдығы табан қарыс кітап болар еді!.. Әсіресе әндері туралы аңыздар!.. Расы ма, әлде атағы бар кісіге жапсыра бере ме, — «Сырымбет», «Алтыбасар», «Құлагер» «Көкжендет» сияқты, Ақан серінің шығаруы даусыз әндерден басқа да талай әндер елде «Ақан серінікі» боп жүреді... Әнге әуестенген күнімнен бастап, әсеріне құмартқан Ақан серіні көруге мен әрине құмартам, ол маған, менің бұл күнге шейін көрген адамымның бәрінен де өзгеше боп елестейді. Мен қиялымда оның келбетінің, тұлғасының суретін жасаймын... Суретте Ақан сері маған адамға емес, кітаптан, не ертегіден ұққан періге, не періштеге ұқсайды... Бізді жарқын жүзбен қарсы алып, бір қойын сойған Дәулеткерейге, Мәшік Ақан серіні шақырту туралы өтініш айтты.

— Құп болады, — деді де, ол бір жігітін салт атпен жұмсады, неге шақырғанын айтып хат жазды.

— «Бүгін бара алмаспын» деді, — деп келді жіберген жігіт, — «уақытым болса, ертең таңертең барармын. Бара алмасам өкпелемесін» деді. Мәшік:

— Тағы да кісі жіберсең қайтеді? — деп еді:

— Енді шақыртсақ шамдандырып аламыз, — деді Дәулеткерей. Бір қиқайса түзелмейді, ол. Өз ықласы түспесе, сүйреп әкеле алмайсың! Дәулеткерей — көңілді адам екен. Өзі сырнайшы. Қоңырлатып өлең де айтады. Кеңесінің көбі аңшылық: ит жүгірту, құс салу туралы. Маған оның біреуі де қызық көрінген жоқ. Менің есі дертім — Ақанды көру. Егер оған жолыға алмасам, көңілімде зор арман кететін тәрізді... Дәулеткерей үйі ете кеш жатты. Менің түсіме түні бойы әлдене жаман нәрселер кіріп, шошып ояна бердім: біресе шайтан, біресе жың біресе Ақанның пері әйелі...

— Ақанның аруағы торып жүр, мұны, — деді, менің шошуымнан ояна берген Мәшік.

— Мүмкін, —деді Дәулеткерей. Олай дейтіні: іңірде мен «Қамбар батыр» жырын және білетін бірнеше әндерімді айтып бергем, оныма Дәулеткерей риза болған. Түнде елегізіп жатып, ұйқыға таң атқан соң ғана кіріскендіктен, ұзағырақ жатып қаппын. Егер сол үйдің менімен шамалас баласы мұрныма шөп жүгіртпесе, одан да кеш оянатын түрім бар екен. Жүгірткен шөптен мұрнымды уқалай атып түре келсем, күн сәскелікке барып, күлдіреуіштен қарап қапты... Қаз-қатар салынған төсектерде менен басқа жатқан жан жоқ. Далаға шықсам бір топ адам келдің жағасында отыр. Серіктерім де сонда көрінеді. Мен қастарына барсам, олар әлденеменені айтып күлісіп отыр екен. Біраздан кейін:

— Әне, келе жатыр Ақан! — деді Дәулеткерей көлді ықтай біткен қалың талды қолымен нұсқап, одырая қарап. Өзгелері де сол жаққа көздерін тіге қалысты. Жүремнен отыра қап мен де қадала қарай қалдым... Қалың талдың арасынан салтты адам шыға берді. Аты — қылаң түсті. Беті — Дәулеткерейдің үйі. Көл жағасында отырғандар өре түре келісті. Қуаныш па, қорқыныш па, менің тұла бойым дірілдеп кетті. Тегі қорықтым ғой деймін, өйткені ауылға беттеген топтың, мен ығын паналай жүрдім... Салт адам Дәулеткерейдің үйіне біздің топтан бұрын жетіп атынан түсті де, әлдекім атын байлауға әкеткенде, бізді тосқауылдаған бейне көрсетіп, орнында тұрып қалды. Қасына барған топпен ол сәлемдесіп амандаса бастады. Оның маған қаншалық әсер беруін баяндаудан бұрын, көз алдымда қалған елесін сипаттайын: орта бойлы, жауырындылау келген ашаң денелі, сопақтау аққұба кескінді, әжімі қатпарланған кең маңдайлы, жіңішкелеу қасты, қоңқақтау мұрынды, кішірек көзді, сақалынан басқа жерін ұстарамен басқаң сұйықтау қара буырыл мұртты, тұтамдай ғана қара буырыл шоқша сақалды, жұқа ерінді, сүйірлеу иекті, ұзын мойынды, ұзын нәзік саусақты адам сияқты еді... Киімдерінен қалған елес: түгі қырқылып ұйпаланған, сарғылт барқытпен тыстаған дөңгелек құндыз бөрік оның төбесінде, ұлпасы бітіп қауырсыны ғана қалған үкі... мойнына, тозығы жетіп ені ыдырай бастаған, түсі сарғайыңқыраған ақ жібек шәріп... сыртында көнетоз түйе жүн шекпен, оның өңірі мен етегіне айнала жіңішкелеу ғып ұстаған құндыздың түгі де тақырланып, көп жерінде жалаң терісі ғана қалған, шекпенді астарлаған қарала батсайы да ыдыраған... Байпақты, қонышы биік етігі де ескіріп, жұлығына жамау кірген... тозық шалбарының кестелері түтеленген, тұла бойындағы киімдерінде жаңалау көрінетін жалғыз бұйым, — күміс зермен шашақталған, ұшын тізесіне салбырата байлаған, шалбарының батсайы бауы ғана. Ерте кезде, саятшы Ораздың үйінде қанат-құйрығы, тұяғы тозған, үсті-басы түтелген, ұшудан қалған кәрі тұйғынды көріп ем, Ақанның түр-тұлғасы маған аумаған сол сияқтанады... Қоршаған көпшілікпен ол өте сыпайы, жұмсақ дауыспен амандасты... Менің балалық сезіміме бұл Ақаң қиялымда жүрген сұлу түлғалы, көркем кескінді, әдемі киімді Ақан емес, соның, елесі, не мазағы сияқтанады. Бұл Ақанды мен іштей «менсінбедім», «Ақан» деуге аядым, қиялдағы Ақанды бұл Ақан деуге қимадым... Сонда да көпшілікпен бірге, менің көзім де Ақанда. Үйге кіріп оны ортаға ала отырғаннан кейін жұрт көзін айырмай, сонымен ғана кеңесті. «Кеңес» дегенде, жүйелі әңгіме Ақанда да, өзгеде де болған жоқ. Ақанға телміре қарап отырған топтан біреуі әлденені сұраса, Ақан қысқа ғана жауап береді... Ол «кеңес» сонымен бітіп, тағы да біраз аңырысып үнсіз отырады да, тағы бір сұрау туады... Оның жауабы да бұрынғылардай тым қысқа және қызғылықсыз болады... Сұраудың көбін Мәшік беріп отырды. Қоңыр үнмен ақырын ғана сөйлейтін Мәшіктің жай сөзі де, сұрау, жауабы да орнықты келетіні маған мәлім. Оның әзіл-оспағы да майда, жұмсақ келеді... Күлгенде де ол қарқылдамай, дыбысын әлсіз шығарып, денесін ғана солқылдатады. Осы маймаңдауын ол Ақанға да қолданып, өзгеден гөрі кеңеске көбірек тартып отырды да, шайдан кейін шақыртушы өзі екенің ол үшін кешірім сұрайтының шақыруына себеп, нелер болғанын жұқалап сыпайы сөздермен баяндай кеп, сөзінің аяғын «лебіз шығаруға» тіреді. Көпшілік Мәшіктің сөзін мақұлдап дуылдай бастағанда, төсек-ағашқа сүйеулі тұрған бапты домбырасын Дәулеткерей алды да.

— Сері, мені емес, сені іздеп кеп отыр, мына қонақтар; баяғы күйің жоғын кім білмейді сенің, сонда да, хал-қадарыңша айтып көр! —деп қолына ұстатты.

— Тастаған шіркін еді, бұл, — деді Ақаң — дауыста да не бап бар дейсің. Көңілдеріңіз қалмасың шама келсе айтып көрейін.

— Бәрекелді!.. Рахмет!.. — десті жұрт.

— Мынау біздің «Дауыс ашар» дегеніміз болушы еді! — деп, қоңырлау бір әдемі әнді айтты және өте нақыштап, сұлу ғып айтып берді. Бұл әннің тұсында тек Мәшік қана:

— Шіркін тарлан-ай, жүрісіңнен танған жоқ екенсің-ау — деп бір рет қана сөз қосты да, одан кейін әннің әдемі көтерілетін және қайырылатын тұстарында, ақырын ғана дауыспен «пау!» деп көтермеші болды. Әннің бір ауызын аяқтағаннан кейін:

— Қазіргі бозбала ән айтамыз дейді, — деді Мәшік ән бе, солардыкі!.. Қайран Ақан-ай, саған біткен өңеш, басқа біреуге бітер ме екен жоқ па екен!... Ақанның домбыраны тағы да аздап күйлегенін көргеннен кейін:

— «Құлагерді!» — деп ду ете қалды жұрт.

— деген «ауызды» айтқанда, бет-ауызына қайғы бұлты оралғандай құбыла бастады... Одан кейін:

— дей берді де, жыламсыраған дауыспен, Құлагердің өлген жерін айтқанда, «жұлдым да сақал, шашты ойбайладым!» деп өкси жылап қоя берді... Ақанның кескіні со кезде құйын үрлеген судың бетіндей ойран-ботқа боп, екі көзінен жас шұбыра жөнелді... Ол домбырасын қасына сүйей салды да, талықсығандай қисайып жата кетті... Дәулеткерей оны құшақтай алды да, біреуге: «Жастық әпер» дегендей ымдады. Әперген жастыққа қисайтқан кезде, Ақан қалғып кеткен адамның бейнесін көрсетті. Біреулер: «Су бүріксе қайтеді?» деп еді. «Керегі жоқ» дегендей Дәулеткерей басын шайқады да, көпшілікке тысқа шығайық деген ым көрсетті.

— «Құлагерді» айтқызбайық дегенде болмадыңыздар, — деді Дәулеткерей тысқа шыға, — оның дертінің иесі осы ән «Құлагерді» айттырдық, — бүлдірдік оны!.. Енді ол екі-үш күнге шейін басын да көтермейді, сөйлеспейді де... Одан кейін мен Ақан серіні көрген жоқпын. Естуімше, со жылдың аяғында ол қайтыс болған. Кейін естияр болған күндерде, мен «Ақан серінікі» деген өлеңдермен де, әндермен де біраз шұғылдандым. Ол, әрине, ақын адам. Әлеуметтік тақырыпқа жазған оның өлеңдері бірен-саран ғана. Бұл өлеңдерінде Ақаң өз тұсындағы қанаушы тап пен оның үкіметіне қарсы. «Ақандікі» деген өлеңнің көпшілігі махаббатқа арналған, оның көпшілігі әнге арналған өлеңдер. Жалпы стилін алғанда ол — эстет ақын. Ақанның әнге арнамаған өлеңдеріне араб пен фарсы сөздері көп араласып, ол тілдерді білмеген қазаққа түсініксіз болады. Көп өлеңдерінде ол аллитрация мен ассонансты жиі қолданады. «Етегін ақ көйлектің» деп немесе «Белгісі жүйрік аттың» деп басталатын оның ұзақ өлеңдерінің, әр шумағы осы сөздермен басталады да отырады... «Ақаннан қалды» деген өлеңдер көп емес, жалпы саны мың жарым жолдай ғана. Олардың ешқайсысы советтік дәуірге дейін басылмаған. Советтік дәуірде (20—30 жылдары) ол өлеңдерді байшыл-ұлтшылдар жинап бастырып, Ақанды өз адамдары ғып көрсету мақсатымен, пан-исламдық, пан-түрік сияқты, өз идеяларын да араластырып жіберді. Кейін Ақанды көрген және жақсы білетін адамдардың айтуынша, ұлтшылдар жамаған идеяның онда өзі түгіл ұшқыны да болмаған. Ол саясатпен шұғылданбаған. Қанаушы тапқа қарсы тұруға, оны өмірдің өзі шақырған: үстем тап сүйген қызынан айырған, сүйген атын өлтірген, сүйген құсын тартып алған. Саяси сауаты жоқ Ақаң бұл қорлыққа және еңбекші көпшілік көріп отырған қорлыққа ұйымдасып қарсы тұруды білмейді, жеке қарсылығы іске аспайды, сондықтан ол үмітсіздікке түсіп, қоғам өмірінен өзін алып қашады, одан кейінгі өмірін оңашада ән-күй шығаруға ғана арнайды, сондағы айтары — заманының, және өз қара басының мұң мен зары... Ақан өлеңдерімен қазақ әдебиетіне ауа райын жасаған кісі емес, ал, ән жағын алғанда, ол революциядан бұрынғы қазақ музыкасының ірі классиктерінің бірі. Оның атына байланысты (расы да солай) жиырма шақты әннің бәрі де аса көркем саналады, халық ол әндерді күні бүгінге дейін аса сүйсініп тыңдайды... Ол шығарған әндердің бірталайында өзекті зор сюжет бар, олардың әрқайсысы бір-бір драмалы немесе трагедиялы пьеса...

— Абылайдың он бес әйелінен — деген ол, — отыз ұлы болған. Солардың ішінен хан болғаны — Уәли. Уәлиден туған он үш ұлдан хан болғаны — Шыңғыс, Шыңғыстан кейін хан сайланбады, елді басқару патша үкіметі сайлайтын болыстардың қолына көшті. Хандардың арғы атасы, баяғы монгол Шыңғыс хан екен. Жер жүзінде бірінші хан сол болыпты деседі. Сондықтан хан тұқымдары бір Шыңғыстан басталады да, бір Шыңғыспен бітті... Нұртазаның айтуынша, арғы Шыңғыс хан адамнан емес, нұрдан жаралған, шешесі Бөртә — ерден емес, нұрдан жүкті болған... Бұған шейін менің білетінім: «Нұрдан жалғыз Мұхаммед пайғамбар ғана жаралғанды». Міне, енді екінші «Мұхаммед» кеп шықты!.. «Нұрдан жаралған» хан тұқымын көруге мен қалайша құмартпаспын!.. Сонша құмартқан көңілім, Сырымбетке жетер күннің алдында басылып қалды. Жолда Биттігұл, Оспан дегендер болады екен. Биттіғұл бірнеше жыл болыс боп, ол өлген соң, болыстық інісі Оспанға көшкен екен. Біз осы Оспанның үйіне қондық. Бай үй екен. Және Оспан Торсанмен көңілдес те болған, жасамыс адам екен. Дауысын қатты шығара, серпе сөйлейтін Оспанның айтуынша, Шыңғыстың қара шаңырағына ие боп қалған Қоқыш, биыл кедейліктен жайлауға шыға алмай, қыстауында қалып қойыпты.

— Жалғыз ол ғана емес, — деді Оспан — бұл маңайдағы «Абылайдың, әулеті» дегендерден, қазір айғыр үйір жылқысы бар біреуі де жоқ. Кедейленгендігінен бе, дәуірлері жүріп тұрған кезде елге тізелерін батырғандықтан ба, — бұл елде «төре» атаулыдан жексұрын кісі жоқ.

— Дәулеті, беделі кеткендігі былай тұрсын, — деп қойды Оспан, — еркек, ұрғашысының бойлары да қол тоқпақтай боп кішірейіп, ауру-сырқауы көбейіп, азып барады. Азбай қайтсін: бірге туған екі адамның улы мен қызы қосыла береді. Төре емес кісіге қыздарын бермейді. Айналасы отыз шақты ғана үйлік төрелер бірі мен бірі айнала құда... Біз Қоқыштың үйіне ертеңіне бардық. Оның шаруасы кедейленуі рас болғанмен, үйі де, үйінің салтанаты да, өзінің дене құрылысы, кескін-кейпі, киім-кешегі де Оспан айтқандай құлдырап кетпепті. «Хан ордасы» аталатын бұл ауыл Сырымбет тауының теріскей жақ ығын ала қыстау салыпты. Сырымбеттің бейнесі шөккен айыр өркеш түйе сияқты екен. Төңірегін қарағайлы қалың орман қоршаған бұл таудың, жалаңаштанып біткен шыңы бар. Шыңдарының төбесіне адам жаяу-ақ қиналмай шыға береді. Хан ордасы Сырымбет пен Қылы аталатын үлкен көлдің арасындағы қалың қарағайдың ішінде екен. «Орда» аталатын үйде Қоқыш қана отырады екен. Он екі бөлмелі боп қарағайдан қиылған бұл үйді, өткен ғасырдың 20 жылдарында, Уәлі өлгеннен кейін орнында уақытша хан болған әйелі Айғанымға, патша өкіметі қазына есебінен салдыртып берген. Айғаным ол үйді баласы Шыңғысқа қалдырып, өлгенше37 сол ие боп тұрған. Одан кейінгі иесі, жоғарыда аталған Қоқыш. Үйдің ішкі қабырғаларына түгелімен ақ кигіз шегеленген. Іргесіне тас қаланған, төбесі қаңылтырмен жабылып сырланған бұл үй, біз көргенде, жаңа үйдей қарап тұр екен... Үйдің, барлық бөлмелері де жасаулы екен: оған себеп,—- Абылайдың шаңырағы Уәліде, Уәлінің шаңырағы Шыңғыста, Шыңғыстың шаңырағы Қоқышта қалады. Үлкен шаңырақ осы үй болғандықтан, Абылай ұрпағынан біреу үйленсе, кілем, ішік сияқты бас жасауын осы үйге әкеп артады екен. Қоқыштың, айтуынша, сол кезде саны жүзден асқан бұл маңайдағы төрелердің бұл сыйлары, Қоқышқа қалған шаңырақты мүліктендірмей қойсын ба? «Орданың» маңында бұрын қарашылары көп болады да, бертін Қоқыш кедейленгеннен кейін бытырап, қасында екі татар көршісі ғана қалады: бірі — Ғалиакбар атты мешіттің азаншысы, бірі — Ғалиянұр атты бір көзі соқыр татар, бұл ертеде Қоқыштың әрі әншісі, әрі атшысы болады екен де. көңілдері жақын боп, кедейленген Қоқышты қимай қасында отырып қалған екен. Осы екеуінен басқа үй, «Орданың» қасында жоқ. Тек қана бары — мешіт. Ішіне бес жүзге жақын кісі сиятын бұл мешітке де құрбан не ораза айты сияқты мейрамдар кезінде болмаса, намаз оқуға да жұрт жиналмайды екен. Шыңғыстан — Жақып, Шоқан (жұртқа мәлім Шоқан Уәлиханов) Мақы, Махмет туады. Шоқаннан басқасынан ұрпақ бар, бірақ олар Қоқыштан бөлек отырады. Шоқан ерте өлген ғой. Оның тете інісі Мақы тіл-құлағы жоқ мылқау боп туады. Шоқан оны Петербургтағы мылқаулар школына апарып сабаққа беріп, сол школды бітіргеннен кейін суретшілікке бейім Мақы көркем сурет академиясына түседі. Оны да бітірген Мақы өте шебер суретші болады. Оның қолынан салынған суреттердің альбомын Қоқыш көрсеткенде, ауыл өмірінің адам қайран қаларлық неше түрлі тамаша бейнелерін көрдік... (Кейін сол альбом табылмады). Мақы суретшілдігімен қатар, орысша хат-қаламға да жүйрік боп, Омбыдағы округтік сотта бірнеше қыл хатшы бопты. Біз барған кезде ол өлген екен. Баласы Ыдырыс, орысша оқып, бастауыш мектепке сабақ береді екен. Жақып та, Махмет те біз барған кезде өліпті. Махмет — Омбыда орысша оқып, оқуын бітіргеннен кейін Көкшетаудың ояздық начальнигіне бірнеше жыл помощник бопты. Қоқыштан біз «Шоқан жазды» деген орысша қалың кітап көрдік бірінші бетінде офицер киімді, қара мұртты Шоқанның фото-карточкасы бар екен. «Қазақ атаулыда орысшаны бұдан көп оқыған болған емес», — деп таныстырды Оны Қоқыш. Оның отыз жасқа жетпей өлуін естігенде:

— Қыршын екен-ау, шіркін! — деп өкіністі серіктерім.

— Бойы да дәл мендей еді, — деді Қоқыш. Тек қана айырмамыз — оның ақылы да, оқуы да менен көп болды; мен әкем апарған оқудан қашам деп, ақырда мынадай жоқшылыққа ұшырадым. Қоқыштың шаруа күйі расында нашар екен. Со жылы онда екі-үш-ақ құлынды бие, бірер ғана бұзаулы сиыры бар. Түйесі, қойы жоқ. Бізге сойған қойды ол орыс поселкесінен саттырып алды. Қоқыштың сондай күйін көре тұра, біз ол үйде жұмаға жақын жаттық. Оған себеп, — менің басшыларымды шақырған сот, ар жағында Саумалкөлде тұрады екен; оған туралап баруға бата алмаған басшыларым бетін парамен бұру амалына кірісті, бұған Ғалиянұрдан лайықты кісі табылмады. Ғалиянұр судьяны параға көндіргенше, біз Қоқыштың, үйінде жаттық. Алғашқы күннен кейінгі сойыстықтарды қаладан сатып алып тұрдық. Ұнды да сатып алдық, сонда менің серіктерім:

— Кигіз туырлықты қазақта, келген қонақ тамақты сатып ішетін сұмдықты төренің үйінде ғана кездестірдік-ау, шын сорлы боп болғаны ғой, мұның! — десті.

— Мұнша бейшара боп отырғанша, үйіндегі мүліктерді сатып неге мал қылмайды екен?! —десті серіктерім.

— Айтсам қайтеді осыны? — деп құлшынып еді:

— Жағың қарыссын! — десті басқалары. — Құдай түземеген терені сен түзейін деп пе ең? Өлмесе жаны шықсын. Өкпелетіп ап пәлесіне қаларсың. Біздің ісіміздің бір тетігі осында боп тұрған жоқ па?..

— Өзің не оттап отырсың? — деп Ботпай тік келді. — Кім бұл пәлені тұтатқан? Әкең! Нақақтан күйіп келіп отырмыз. Бізге атымыздың тері де шығын. Он қол, оймақтай ауыз таза отырып, одан әрі неге шығынданамыз біз? Қолыңнан салған өртің. Қалай сөндірсең мейлің. Бізге күйесін жақпа оның. Жағам десең шық былай!.. Біз де көріп алайық ар жағын!.. Өзара дауларын өздерінен басқа кісіге білдіргісі келмегенмен, білдірмей отыра алмады, олар. Біреуі барып айтты ма, әлде араларында реніш барын қас-қабақтарынан сөзді ме,— Қоқыш бір күні олардың басын қосты да, мән-жайларын сұрады. Өзара келісімге келе алмауларына көздері жеткен менің серіктерім Қоқышқа шындарын айтты. Екі жағын түгел тыңдап алған Қоқыш кінәні Шериге қарай аударды.

— Солай-ақ болсын дейік — деді көнген болған Шери, сонда қалай төлемекпін мен бұл ақшаны? Саудамен келген кісі емес, мініп келгенім — жалғыз ат. Төлеуге жете ме, ол? Серіктерімнің суырып берер ақшалары жоғына көзі жеткен Қоқыш:

— Торсанға не болған?! Судьялардың ол білмейтін жайы бар ма еді? «Әкімге бара берме, пара бер» дегенді өзі айтатын еді ғой Торсанның. Сол жайды біле отырып, осындай қуыс қалта ғып неге жіберген, сендерді? — деп бастап, бірталай салмақты сөздер айтты.

— Қатасы жоқ, — деді Мәшік — осыны байға мен де ескертіп ем: «Бір тәуекел, барып көріңдер, тәңірі бергенін алып кетпесе, еншалла ештеме сұрай қоймас, біз араласқан жұмыс солай бітетін де» деп болмады.

— Қайтсін — деді Қоқыш. — Оның да баяғы күйі бар ма? Жасы жетіп, билігі балаларына ауып бара жатқан кез. Дәулеті болса, дөңгеленген уақыт!.. Торсанмен құрдас, — деді Қоқыш аз кідіріп, — әрі сыйласып өскен кісі еді. Маған сеніп жіберіп отыр ғой сендерді. «Жақсылық қылсаң, («түтін қыл» депті. Сендер үшін емес, Торсан үшін тағы бір қиналам.

— Сөйте көріңіз, енді! — деді Таспай,— сүйенішіміз — әуелі құдай, қалды — Сіз!..

— Ғалиянұрды судьяға тағы жұмсағым келеді, — деді Қоқыш, — бірақ жұмсар алдында сендермен пысықтайтын сөз бар.

— Айтыңыз! — деді Ботпай.

— Судьяға «біраз күн шыда» деген сөзді жолдағым кеп отыр. Осыған менің табаным тұрғанмен, өздеріңнің табандарың тұра ала ма? Соны білгім келеді. Менің, серіктерім бір-біріне қарасып, үнсіз аз уақыт отырғаннан кейін:

— Қоқа, жеңіл сөз емес қой, бұл — деді Ботпай,— жауабын ақылдасып берейік. Бізге биенің бір сауымындай мұрша беріңіз.

— Болсын, — деді Қоқыш.

— Ал, Шери не дейсің? Ендігі сөз сендерде! — деген сұрауға:

— Ең алдымен, — деп жауап берді Шери, — судьяның үш жүз сом алам деуіне күдігім бар. Бірер аттың құнымен де көңілі аулана қалатын судьялар неғып шіреніп кетті, бұл жолы!..

— Не деп ойлайсың, сонда?—деді Таспай, — ойынан шығарды дейсің бе, Ғалиянұр?

— Ғалиянұрдың емес, Қоқыштың ойынан шығады, бұл сөз.

— Неге?

— Білмей жүрмісің «неге» екенін? Екі иініп жұлып жегендей боп аштан өлгелі отырған төре бізді бір майлы жілік көріп алды, шетінен кеміріп сора беретін!.. Судьяға барып сөйлесші, осының к... сонда ашылады.

— Бар, сөйлес, ер болсаң! — деді Мәшік кекетінді дауыспен.

— Әттең, айыпталушы мен емеспін — деді Шери, — егер мен болсам, осы аш төрені араға салмай-ақ өзім жүрер ем.

— Сол әнге бастың ба? — деді Мәшік. — Олай болса, бізді отқа итер де, өзің тартып отыр!.. Екі жағы тағы да біраз керілдесіп алды. Бала да болсам байқаймын: Шери бұл жақтан емес, ел жақтан ығысатын сияқты. Сөз әлпеттеріне қарағанда, Торсан тұқымын Сибандар жеңіп ап, Шери бұл сапарға еріксіз шыққан сияқты. Сондықтан Шериге қарсылар оны:

— Артына шыдайтын болсақ, біз тұтқынға-ақ түсейік! — деп қажытады. Маған өзгелерінен Шеридің халі қиын сияқтанды. Пара жөнінде судьяға өзі барып сөйлесуге батылы жетпеген Шери, параның мөлшері туралы күдіктенгенмен, сол мөлшерде төлемеуге болмайтынын көрген Шери қайдан тапса да осы мөлшердегі параны өзі тауып беру керектігін ұққан. Шери расында, қысылды. «Өлмегенге өлі балық» дегендей, амалы құрып Шери қысылған кезде оны бұл тұйықтан алып шығушы табыла кетті. «Саумалкөлге Жұдырық келіпті» деген хабар естілді. Шери астыртын кісі жіберіп білдірсе, рас екен.

— Судьяның бізге тағы да керек күні болмас деймісің. Көптен тұрған, үкіметке жағымды судья көрінеді өзі. Бір малдың басын қыяйық та, қонаққа шақырып таныс болайық.

— Желкемнің шұқыры көрсін енді судьяны!.. Құдай өңім түгіл түсімде көрсетпесін! — деп зырылдаған Таспайға Мәшік те ерер ме еді, қайтер еді, егер, Шери оған:

— Сол судьяның үйінде грамафон бар деп естідім, — демесе және Таспайдың «ол не?» деген сұрауына «адамша сөйлейтін машина. Ірі шаһарларда болмаса, поселкеде кездеспейтін еді, судьяда бар екен!.. Және жай ғана сөйлемейді, адамша ән салады» демесе. Мәшік грамафонды естіген екен де, көрген жоқ екен. Көруге құмар екен. Оған Ботпай қосылып, екеуі Таспайды жеңді... Саумалкөлге аттандық. Оны орыстар бекерге «Криво озерное»39 демейді екен. Көп үйлі, әлденеше көшелі үлкен поселкенің күнгей жағын қоршай біткен телегей теңіз бұл көлдің түрі өгіздің имиген сыңар мүйізіне ұқсайды. Жағасы — қалың қарағай. Саумалкөл дейтіні — суы саумалдау екен бірақ ішуге болады. Жұдырыққа ерген жолаушылар Саумалкөлдің жағасында отырған бақташы қазақтың кигіз үйіне түсті. Судья сол үйге шақырылды: сары буырыл ұзын сақалының иек тұсын ғана қырып, өзге жерін қалың мұртына тұтастырып кеудесіне түсіре өсірген, таңқы танау, қушық бет, үлкен көк көзді аласа бойлы, быртиған семіз ақсары кісі екен. Күлмей сөз сөйлемейді, және бүкіл денесін солқылдата күледі, трубкасы аузынан түспейді, мұрты араласқан сақалын екі қолымен кезек ширата береді... Арақ ішсе, судьяның кескіні күреңденіп, маңдайының, мойнының тамырлары білеуленіп шығып кетеді екен және өлең мен жай сөзді араластырып даурығып мазаны алады екен. Арақты судьяға еріп Жұдырық пен Шери ғана ішті. Өзгелері «ауызға ап көрген жоқпыз» деп жоламады. Судья грамафонын ала келген екен. Бірақ өзі мас боп құлағанша, жұртқа грамафон тыңдатып оңдырған жоқ. Грамафон айтқан әнге қосылып, қасқыр жарып жатқан сиырдың өкіргеніндей тұрпайы дауысымен бақыра жөнеледі де, құлағыңды керең қылады. Жұдырық — арақты сілтегіш пәле боп шықты. Алғашқы рюмкені көтергенде, қазақшаны шалалау білетін судья түсінбейтін сөздермен:

— Сары текені сұлату керек бүгін — деді ол Шериге.

— Қалай? — деді түсіне қалған Шери.

— Суару керек мықтап. Шекесі жұқалау екен қанша сімірер дейсің, бізге осы текенің шоңқиғаны керек.

— Қандыруға мен ере алар ма екем, — деді Шери, — өзің болмасаң?

— Тәуекел деп тартайық, — деді Жұдырық, — тәңірі бергенін әкетпесе, бұл текенің сілесін қатырармын.

— Мен де еріп көрермін— деді Шери...

— Шіркін, орыс-ай! — деп қайран қалысты олар, — Сенен құтылатын да өнер болар ма екен!.. — Өзгенің бәрін істеп боп, енді темірге де ән салдырып қойдық-ау!..

— Осыны ойлап шығарған адамның өркені өссін деп айта беру керек, — десті менің серіктерім, — үйден шыққалы қобалжыған ренішті көңілді көтеріп, бір жасап қалдық-ау!..

— «Жігіт сегіз қырлы болсын» деуші еді, — деп қайран қалысты мына мақтауларды естіген жұрт, — рас болса, мұның қыры бір «сегіз» емес, әлденеше сегіз боп кетті ғой...

— Соның өкіметке қылмысты боп қашып жүр деген, қонаққа шақырып пәлесіне қалармыз, — деп қашқалақтап еді, көпшілік:

— Не болар дейсің, пәле боп? Бәрімізді тізіп айдар деймісің? Және қашып жүргені де өтірік соның. Қашса базарға келе ме? Базар басталғалы жұрттың көзі өзгеде емес, сонда. Жұрт көргенде, өкімет көрмей жүр деймісің, оны? Шақырайық, бір күн де болса мәжілістес болайық, — деді. Көпшіліктің, аузы шақыруға біріккеннен кейін:

— Қонағасына не соямыз? — деп ақылдасып еді:

— Нөкері көп көрінеді ғой, қасында, — десті әркімдер, — кем болса қырық-елу кісі серігімен келеді, ол. Мұнда да бір қыдыру жан бармыз, бие сою керек...

— Әуелі хабарлану керек, — десті біреу, — келетін болса ғана шығынданайық.

— Неге келмейді. Дәмнен үлкен бе? — деді екінші.

— Келуі келер, — деді үшінші, — сонда да беделді, сөз білетін, жол білетін жігіттерді жұмсау керек. Жұмсаған жігіттер іңірде оралды.

— Келетін болды, — деген хабар әкелісті, олар.

— Балуан Шолақ қайсы екен? — деп сыбырлаған біреуге:

— Көзің жоқ немемісің, өзің, — деді екінші — көрмей тұрмысың? Түр-тұлғасынан-ақ белгілі емес пе? Сол сияқты кім бар осында? Бұлай сипаттаушы кісі, Балуан Шолақты көргенімде асырып айтқан сияқтанады: жауырыны кең, төсі жалпақ болғанмен, дене құрылысы асып кеткен ірі емес, ортадан аз-ақ биік екен бұл топта одан биік те, денелі де кісілер бар?.. Кескіні бір сыдырғы көркем екен: имектеу зор мұрынды, қалың қабақты, қою қасты, үлкен қара көзді, атжақты, қою, ұзын қара сары мұртты, дөңгелектеу қою қара сақалды... Ерекше көзге түсетін киім-кешегі екен: сыртына желбегей салған, ақ ботаның түбітінен тоқыған шекпен, астары батсайы, өңіріне жалпақтығы төрт елі қып құндыз ұстаған, басында батсайымен тыстаған жекей ақ бұйра тымақ, ішкі қара барқыт қамзолының беліне жалпақ қып қызыл жібек белбеу байлаған да, бір жақ ұшын шашақтандырып оң жақ мықынынан төмен түсіріп жіберген, бұтында көк шұға шалбар, аяғында көк сауырлап, кестелеп, күмістеп тіккен қосай етік... Бұл сияқты киінген кісіні мен өмірде көрген емен. Балуанның мінезі ақжарқын, сөзшең, ойыншы кісі екен. Амандықтан бастап-ақ ол біздің топты жатсынбай, ежелден таныс адамдарынша араласып, шүйіркелесіп кетті. Сөзді аздап мұрнынан сөйлейтін кісі екен.

— «Қызмет қыл да міндет қыл» деген, — деді ол, қарсы алған топпен біраз кеңесіп, қымызға қанғаннан кейін — ойын көрем деп шақырдыңдар ғой мені, бастайық сол ойынды. Көпшілік мақұлдай кетті. Әуелде күш көрсетпек болған ол:

— Кәне, маған ең ауыр аттарыңды әкеліңдер! — деп, зор денелі бір атты алғызды да, астына кіре беріп, төсін иығына келтіре, көтере жөнелді...

— Кәне, ең балуан деген жігіт кел де, мені алқымымнан қыс! — деді — ол, атты иығынан түсіргеннен кейін. «Түйе балуан» атанған, денесі Балуан Шолақтан әлдеқайда зор, Кәлен деген жігіт:

— Мен қысып көрейін — деп алқымынан алды,

— Қатты қыс! — деді Балуан Шолақ.

— Болдың ба қысып? — деп сұрады ол Кәленнен.

— Болдым, — деді Кәлен.

— Тіл-аузымыз тасқа, — дестік көпшілік — ертегідегі батырлар болмаса, бұл заманда көрмеген күшіміз, бұл. Енді тыныста, өзге ойыныңды содан кейін баста. Ет жегеннен кейін, көпшілік Балуан Шолақтан ән айтуын өтінді. Ол іркілген жоқ. Тек қана сұрағаны:

— Сырнаймен бе, домбырамен бе?

— Естіп жүрген домбыра ғой! — десті көпшілік— таңсық сырнайға қосыл.

— Болады,— деді Балуан Шолақ.

— Батырыңның айтысы-ай! — деп сүйсінді тыңдағандар.

— Міне, ән! — деп қайран қалысты жұрт...

— Жігіт осындай болсың — десті, артында қарап тұрғандар.

— Көп жерді көрдің, бала. «Көре-көре көсем болады» дегендей, «ел аралаған сыншы, тоғай аралаған үйші» дегендей, өстіп жүріп кісі боп кетуің мүмкін — деп отырып, Ақан сері мен Балуан Шолақты еске алды да, екеуінің қылықтарын айта кеп:

— Ақын бола қалсаң, кімге еліктер едің? — деп сұрады, менен.

— Ақан серіге ме? — деді ол.

— Балуан Шолаққа ма? — деп сұрады ол.

— Ә, соған еліктегің келеді ғой, — деді Мәшік. — Елікте, шырағым! Еліктейтін кісі, ол. Сондай қайғыға қарсы тұра алатын жігіт болуға, жігіттің гүлі — жігіт болуға тырыс!..

— Соның, бәрі бір орын теуіп отыруынан, — дейді Мәшік — орнығып отырған соң, бір қазық болса да жинала береді, қора да, үй де күтіледі... Біздің бұлай тұра алмауымыз, — көпшелілігімізден... Жерге тұрақты мекендейікші, біз де осы орыстардай боламыз...

— Ол қашан! — деп уайымшыл Таспай алысқа сілтесе:

— Көп ұзаққа да бармас сол, — дейді Мәшік — заманның өзі қазақты да солай тұрғызуға әкеле жатыр ғой!.. Бұрын мен іс тігетін, шөп шабатын машиналарды ғана көрсем, мына сапарда адамша сөйлейтін машина, — граммофонды да көрдім... Сырымбеттен елге беттеген сапарымызда, «шайтан арбаны» да кездестірдік онымыз, — қазіргі велосипед!.. Бұрынғы көрген машинам көліктің күшімен жүрсе, мынау машина адамның аяғының күшімен ғана жүреді. Бұған мен түгіл, менің, қасымдағы Мәшік пен Таспай да таңғалып: «Апырай, бұдан былай ат қалып, машинамен жүріп кетпегей едік те!..» — десті... Ағаш арасында туып, өмірімнің алғашқы төрт-бес жылын ағаш арасында өткізгенмен, ағашсыз Жаманшұбарға көшіп барғаннан кейін «орман» дегеннің не екенін мен ұмытқам. Сырымбет жолында мен неше түрлі қалың орманды да көрдім... Кішкене көлемді келдің өзі сирек кездесетін Жаманшұбардың, шөлейт даласында өскен маған, Есіл сияқты кең арналы, мол тоғайлы ұшы-қиырсыз өзенді көру қандай тамаша!.. Қай жағына қарасаң да төмпеден басқа биігі жоқ Жаманшұбардың жазық даласында өскен маған Сырымбет сияқты тауды көру қызық!.. Міне, осылар сияқты жердің толып жатқан жаңа көріністерін, елдің толып жатқан жаңа көріністерің адамдардың толып жатқан жаңа көріністерін ауылға қайтқаннан кейін мен әңгіме ғып айтпаймын ба!.. Менің бұл сапардан үйреніп қайтқан толып жатқан ертегілерім, толып жатқан әңгімелерім, толып жатқан әндерім бар емес пе!.. Соларды да, айтпаймын ба, ауылға бара мен!.. Осылай тасып келген көңіл Достың басында отырған ауылдың қотанына кірмей-ақ басылып қалды.

— Қай үйге түсесіз? — деп сұрадым мен Мәшіктен, біздің ауылдың төбесі көрінгенде.

— Нұртазаның үйіне, — деді ол.

— Ақырын жүргіз, атты! — деді Мәшік.

— Арбаның астына түсер ме екен мына бала! — деді Таспай.

— Кім баласы өзі? — деп сұрады Мәшік.

— Мұстафаның баласы, — деді Таспай.

— Е-е-е, — деді Мәшік. — Ағасын танып жүгіріп келеді екен ғой, пақыр. Сағынғанын қарай гөр! Мінгізіп алайық, өзін! Мәшіктің сөзіне емексіді ме, болмаса әдеттегі батылдығын істеді ме, — тарантастың алдында отырған менің қасыма Шәкен қарғып мініп алды. Екеуміз құшақтаса кеттік.

— Божыдан айырылады-ау, мынау! Не болды осынша бауырмалсырап? — деп Таспай божыны қолына ала берді. Шәкенді мен құшақтап сүйіп жатырмын, өйткені, ол — менен жеті жас кіші және жандай жақсы көретін інім. Шәкенмен құшақтасып мауқым басылғанша, аттар ауылға таянып та қалды. Жол ауылды жанап тура тартады. Нұртазаның үйіне бару үшін жолдан бұрылып, ауылды жағалау керек, өйткені жолаушы қотанменен жүрмейді. Мұстафаның үйі жолдан біздің Нұртазаның үйіне қарай бұрылатын тұсымызда тұр. Бұл үйді мен анадайдан танып келем. Бір кезде араздасып шыққан бұл қара құрым үйге кейінгі уақытта мен қайтадан қатынаса бастағам. Қатынаспауыма болмаған, өйткені ол үйде менің дүние жүзінде ең жақын көретін жалғыз адамым — апам Ұлтуғанмен, кішкене қарындасым Мәржам бар... Қамқорсыған ағайындарым мені олардан айырам деп қанша талаптанғанмен айырылмай қойғам. Сөзбен де, таяқпен де тия алмауына көзі жеткен олар кейінгі кезде жолықсам да, үндемейтін болған... Сырымбетке сапар шегердің алдында мен апама амандасып кеткем. Сонда ол менің жолға шығуымды бір жағынан қуаныш көргендей, екінші жағынан алыс сапарға жіберуге қимағандай жылап тұрып бетімнен сүйгенде:

— Бар, қалқашым! Аман барып, cay қайт! Жер көріп, ел көріп келесің. Тек, көңілдің мұңдылығы ғой, әйтпесе, қуанышпен шығарып салатын жол ғой, — деген.

— Маған базарлық алып қайт, — деген ол көз жасын тиып, күлімсіреген кескінмен менің, бетімнен қайта сүйіп. Сырымбет сапарынан менің оған әкеле жатқан екі базарлығым бар: біреуі — бес тиынның түйреуіші, біреуі жиырма бес тиынға алған қызыл жиек, ақ жібек орамал. Бұл сыйлықты мен тиындап жинаған ақшаларыма алғанмын. Ауылға жақындағанда маған келген ой — «Біздің аттар мен арбаны Ұлтуған алыстан таниды да, есік алдына шығып, қарап тұрады... Мен аттар барып тоқтаған үйден оған қарай жүгірем... Ол маған қарай жүреді... екеуміз құшақтасамыз... Ол мені сүйеді... Мен оған базарлықтарымды беремін...» Ауылдың қарасы көрінген соң-ақ, менің екі көзім Мұстафаның үйіне тігілді. Жақындаған сайын, әрбір минут сайын мен Мұстафаның қараша үйінен апамның шыққанын күттім... Міне, ауылға жақындап та қалдық... Міне... балалар да жүгіріп келді... Міне, Шәкен де кеп арбаға асылды... Міне, жолдан да бұрылдық... Міне, Мұстафаның қара құрым үйінің қасынан өтіп те бара жатырмыз.

— Ұлтуған қайда? — деп сұрадым.

— Ұзатып жіберді ме? — деп сұрадым, мен.

— Әйелі өлген біреу екен — деді маған баяндаушы, — жас мөлшері біздің Аткелтірлер шамалас болар... Аткелтір деген адам — ол кезде жасы елуге келген қара сақалды кісі. Ал, менің апам он бестен он алтыға жаңа шыққан жас қыз... Мұндай да сұмдық болады екен! Бірақ кімге сөзің етеді. Мұстафаға бұл туралы батып айта да алмаймын және айтқанмен не пайда! Болар іс болған. Ауылдың өзге адамдарының жамандайтыны Мұстафа. Бүкіл ауыл болып, жалғыз Мұстафаға шамалары қалай келмегеніне мен қайран қалам... Мен Сырымбеттен қайтып келгенде ауылда үлкен жаңалық боп қалған екен. Бізді оқытатын молдамыз Хабибулла Ғазизуллин кетіпті. Ауылға жаңа молда кепті. Ол — қырбықтау ғана мұрты бар, шаһарша киінген, басында дөңгелек қара барқыт тақиясы бар, көк көздеу, шашы мен мұрты сарғылт, аққұба өңді татардың жас жігіті. Жаманшұбардың балалары осыдан оқи бастапты. Фамилиясын ұмыттым, аты — Идіріс: Жұрттың айтуынша, одан бала бір айдың ішінде хат танып кетеді, есепке де жүйрік болады. Расында солай екен. Кішкене молдадан әлденеше жыл оқып не хат, не есеп білмейтін балалар, қазір екеуіне «жетіліп қалыпты»... Олардан басқа да оқылатын «дүняуый» сабақтар да көп екен мысалы, хайуандардың, өсімдіктердің тіршілігі, жердің, күннің, жұлдыздардың жаратылысы сияқты ғылымдар. Шәйін ағай үгіттеп жүретін «жадид» осы екен қазақтар «Төте оқу» деген ат қойып апты. Идірісті Нұртаза алып кепті. Нұртазаның Рабиға атты бой жеткен қызы бар. Со қыздың қалың берген күйеуі Ғаббас Уфаға барып, «Медресе Ғалия» аталатын татардың жоғарғы мектебінде оқып жүреді екен де, жазғы демалысқа шыққанда кластас Идірісті еліне ертіп қайтады екен. Оқудан келген күйеуінің амандығын білуге барған Нұртаза, Идіріспен сөйлесіп, жаздай бала оқытуға жалдап әкелді, ақысы — елу сом. Нұртаза Идірісті алып келгенде, ауылдың өзге адамдары біріншіден: «Мынау жап-жас жігіт молда боп не оңдырады?» деп; екіншіден: «Орысша киінген біреу ғой мынауың, осындай молда бола ма екен?» деп; үшіншіден: «Бағасы қымбат қой мұның, елу сом деген сұмдық емес пе, оң он бес қойдың құны, сонша қымбат төлеп, балаларымызды оқытпасақ болмай ма?» — деп ризаласпайды. Жұрттың қалпын көрген Нұртаза:

— Өздерің біліңдер, оқытпасаңдар, мейілдерің. Ал, мен өзімнің жалғыз Молдағазиымды оқытсам да, бұл молданы енді қайтармаймын, азар болса, жамандатып өлетін бірер жылқының, құны шығар, — дейді. Идірістен алғашқы күндері Нұртазаның баласы Молдағазы жалғыз оқиды. «Төте оқу» молдасының оқуы жеңілдігін көрген ауыл адамдары біртіндеп балаларын бере бастайды. Мен келген кезде, Идірістен жиырма-отыздай бала оқиды екен. Идіріс бұрынғы молдадай балалардың үйлеріне жұмалап қыдырмайды екен. Ол Нұртазаның жиені Бірәлінің отауын босаттырып алыпты да, баланы үнемі сол үйде оқытатын және өзі үнемі сол үйде жататын бопты. Асты да ол, сол үйден ғана ақысын төлеп ішеді екен. Идірістің оқуы балаларға жылдам қонуына түп-түгел риза болатын ауыл адамдары, оның бір ғана сабағына аса наразы екен ол — жаратылыс сабағы. Ол оқытатын жаратылыс сабағының айтуынша,— жер жұмыртқа сияқты домалақ және күн айналмайды, жер айналады... Осы жөнде молданы жек көрушілер де аз емес екен. Соларды бастайтын — Бәтжан молда... Жұрттың айтуынша, Бәтжан молда аз күннің, ішінде Идіріспен бірнеше рет төбелесіп те қалған. «Ауылға осындай молданы әкелдің» деп ол Нұртазамен араз да екен. Жердің айналуын айтудан басқа тәңіріге нұқсан келтіретін сөзге молда жоламайды екен. Оның айтуынша да «Құдай бір, құран шың пайғамбар хақ».

— Бірақ, — дейді ол, ескі оқудың айтуындай адамның істейтін харакеті лаухым-махфузда күн бұрын жазылып қойған жоқ. Адам тіршіліктегі бақытын өзі қолымен жасайды. Ол үшін адамға ғылыммен байланысты болу керек. Идірісті ауыл адамдарының және бір ұнатпайтыны: Молда» боп ол намаз оқымайды екен ораза ұстамайды екен, дәретпен жүрмейді екен соның үстіне шылым тартады екен және шаш қояды екен.

— Мұның қалай? — дегендерге:

— Дін шартын ұстау жұртқа емес, әркімнің өз басына керек, — дейді екен Идіріс — көпшіліктің алдындағы менің міндетім — еңбекақы алғаннан кейін балаларын оқытып беру. Осы міндетімді дұрыс атқарсам, менің өз басымның дін шарттарын орындау-орындамауымда жұмыстарыңыз болмасын. Көпшіліктің ұғымында «бұл молданың оқуының түбі жоқ». Өйткені Бәтжан сияқты шалағай молдаларды бұлай қойғанда, «он екі пәнді тамам қылды» дейтін Ағатай хазіреттің өзін бұл молда бір жерде айтысып, шоңқитып кеткен. Ағатай хазірет Нұртазаның үйіне келіп отырды да:

— Сені жәдиттің молдасын жалдап әкелді деп еді, рас па? — деп сұрайды.

— Рас, — дейді Нұртаза.

— Ондай дін бұзғыштарды қайдан жолатып жүрсің? — дейді хазірет.

— Дінді бұзған молданы көрген жоқпын, — дейді Нұртаза. — Ол да тәңіріге, пайғамбарға, құранға шек келтірмейтін көрінеді. Намаз оқып, ораза ұстамауы жастығы шығар. Соның жасындағы қай бозбала дінді күтіп жүр. Ал, оқытуына келгенде мен баланың миына оқуды мұндай қондыратын молданы көрген емен. Мұның оқытуының қасында бұрынғы оқулардың бәрі азап екен.

— Зиректің бәрі жақсы бола берсе, шайтаннан зирек кім бар? — дейді хазірет. Хазіреттің «төте оқуды» жек көретінін байқаған Нұртаза бұл жөнде онымен көп сөйлесуді қажет көрмей:

— Хазірет,— дейді оған, — сіз ғұлама адамсыз, сыйлайтын кісімізсіз, жасыңыз үлкен ақсақалсыз, сондықтан бұл жөндегі кеңесті доғаруыңызды өтінем! Нұртазаны сыйлайтын хазірет сөзін осымен доғарады. Хазіретке сойылған малдың еті піскен кезде, Нұртаза Идірісті де шақыртады. Идіріс үйге аузындағы шылымын сорған қалпымен кіреді. Шылымды күнә деп жоритын хазірет сыпайышылығын ұмытып, Идірістің сәлемін алмай:

— Ақмақ, шылымыңды таста! — деп ақырады. Сонда Идіріс, шылымын тастамастан кейінірек кеп отырады да:

— Хазірет, сіз маған неге ұрсасыз? Шылым тарту пайғамбардың хадисінде бар ғой,— дейді.

— Бар болса, кәне айта ғой! — деді хазірет жекіп. Сонда Идіріс:

— Пайғамбар салла аллаһұ ғалайһи уәссәләм, Әбубәкир Сиддик, шылым туралы сұрағанда, рауаят қылған: — «Аддұхани кәйфиятәң уәләу кәнә махурқиятән уа — ин кәнә папиросан тайбин» деп. Осы хадисті қалай бекер деп айтасыз? — дейді.

— Бұл «хадиси мұтауатырдан» кездесуі мүмкін, оны біз оқыған жоқ едік— депті. Жұрт сонда: «Япырай, хазіретті сүріндіріп кетті-ау, мұның оқуы одан да артық екен-ау!.. Хазіреттен де оқуы көп кісі болады екен-ау!..» — деп тарасыпты. Артынан сұрастырса, «оқуы көп» дейтін хазірет арабтың тілін шалағай біледі екен де, соны естіген Идіріс өз жанынан «хадис» шығарған екен. Мағынасы: «түтін адамның ажарын келтіреді, махорка тартсаң көңілің ашылады, папирос тартсаң тіпті көңілденесің», — деген сөз екен. Надан хазірет арабша айтқан бұл сөздің мағынасына түсінбейді. Оған арабша сөздің бәрі де «хадис». Осы Идірістен мен де оқуым керек еді, өйткені менің аңсаған оқуымның өзі осы ғой. Бірақ мен одан оқымадым. Сонда мен оның оқуына қызықпаған жоқпын. Сырымбет сапарынан қайтқаннан кейін оның бала оқытатын үйіне барып, бірнеше күн отырғанның өзінде-ақ, мен ептеп жазуға үйреніп қалдым. Бұдан бұрын біз «жазу» дегеннің не екенін білмейтін біз. Бізді оқытқан Хабибулла Ғазизуллиннің өз фамилиясын да жаза білмейтін кісі екенін біз жоғарыда баяндадық. Ол молдадан оқып жүрген кезде бізге «жазу» үйрететін — Тайжан, Бәтжан сияқты «хат білетін» адамдар. Олардың бізге үйрететін «жазулары»: «Яна Тайжан, яна Аткелтір, яна Қайыз, яна Үкіжан, яна Шақшау» деген сияқты кісі аттарын ғана жазу болатын. Бұл аттардың да жазуында ешбір емле тәртібі болмай, мысалы: «Аткелтір» деген сөз «Атклтр» боп, басындағы «а» дан басқа дауысты әріп араласпай жазылатын. Бірнеше жылдан кейін біз хат жазудың мынадай бір стандартты түрін ғана үйренгенбіз: «Әл-хат, нисфы әлмалақат. Сізгә ғиззәтлу уа хұрмәтлу ағамыз фәләң фәлән уғлина дұғай сәләм. Мә бағдында біз тарафтан хал-ахуал білмәк идараңыз олса, әлхамду лилләһи сағ уә сәләмәтміз...» Кімге кім хат жазса да, алдына осы айтылған сөздерді салып алатын да, басқа айтатынын содан кейін ғана қысқаша баяндайтын. Және де ешбір емленің тәртібімен жазылмаған бұл сөздерді оқу, ілуде біреудің ғана болмаса, көбінің қолынан келмейтін. Идіріске жолыққанша менің қолымнан да келетін «жазудың» түрі, не жоғарыда айтылғандай тізбектелген кісі аттары болатын да, немесе жаңағыдай стандарттық хаттың түрі болатын. Идірістің оқытуымен ес білген бала бір ай түгіл бір жұманың ішінде де ойдағы пікірін татарша емлемен болса да, еркін жазып кететін. Тәртібі жеңіл осындай оқуды оқығым келсе, маған мүмкіншілік те бар еді. Себебі қыс болмаса, жаз күндерінде ауылда ақ көп болады, ірімшік құрт сияқты жем де аз болмайды, бұндай асты маған біздің ауылдың қай үйі болса да береді. Молданың оқуы жаныма жаға тұра, ол орналасқан мына ауыл маған құбыжық сияқтанды. Маған бүкіл ауыл боп менің жалғыз жетім апамды борышына бергендей сезім пайда болды. Жатсам, да, тұрсам да, жүрсем де менің, көз алдымнан апам кетпеді. Апамды жұтқан жалмауыздай бұл ауылдан менің кеткім келді де тұрды.

— Жәмшік не нәрсе екен? — деп сұрағандарға:

— Ауылда жалданған аттар байланады, — дескен білетіндер. — Ол аттар қазынаның қызметкерлерін тасиды. Жәмшікті сайлау тәртібі былай болады екен: болыс отырған үйге ауыл адам дары жиналады екен. Жәмшікке жалданатын кісіге болыс жылдық еңбек ақы белгілейді екен. Мысалы жылына екі жүз сом. Содан кейін болыс «кәне, кімнің бұдан кемге жалданғысы келеді» деген сұрау қояды екен. Мысалы, біреу тұрып «мен жүз тоқсан сомға тартам» десе, енді біреуі тұрып «мен жүз сексен сомға тартам» дейді екен... Осы тәртіппен кеміте келе ең аз бағаға тоқтап, жәмшіктікті сол кісіге береді екен. Сайлаудың тәртібі осылай болғанмен жоғарғыдай бәсекеге біздің жаманшұбарлықтардан түсуші болмады. Болыстың:

— Бәсекеге неге түспейсіңдер, оған нелерің кетеді? — деген сөзіне:

— Орыс тілін білетін кісі керектігін байқап отырмыз. Ондай адамдар бұл ауылда үшеу-төртеу-ақ. Солардың біреуін сайлау керек те, қою керек. Өзгеміз орыс тілін білмейміз, сондықтан бәсекеге босқа арам тер болатын неміз бар, — десті көпшілік. Жәмшікке екі үй жалданды: бірі — Рамазан, бірі — Еменәлі. Осы екеуінен басқа біздің ауылдың төмен шаруалы адамдарында орысша білетін кісі табылмады. Дәулетті адамдардан орыс тілін білетіндері жалданғысы келмеді. Рамазан мен Еменәлі жәмшікке жыл тәулігіне төрт ат байлайтын болды, ақысы — жылына жүз сом. Жәмшік сайланғаннан кейін кешікпей-ақ біздің ауыл арқылы өкіметтің әртүрлі қызметкерлері ара-тұра жүре бастады. Мысалы: почта таситындар, приставтар, ұрядниктер. Бұл түрлі қызметкерлерді Жаманшұбардың көпшілігі жәмшік сайланғаннан кейін ғана білді. Біздің ауылдың жалданған адамдары жәмшікті екі Жаққа қарай тартады: Жаманшұбардың батыс жағында, отыз шақырым жерде қазақша Жаркөл, орысша Аннозка аталатын поселкеге; шығыс жақта жиырма бес шақырым жердегі, Телеке аталатын ауылға. Ауылға да тұрғым келмей, Идірістен де оқығым келмей қобалжып жүрген күндердің біреуінде, мен жәмшік тартып қыстауда қалған Рамазанның үйіне кеттім. Рамазан мені алғашқы күндері жәмшік келгенде қасына ертіп алып жүрді де, аздан кейін «өзің апара салшы» дейтін болды. Мен бұл жұмсаудан бас тартпадым. Телеке ауылында жәмшік тартуға Байбан дейтін кісі жалданған екен. Оның үйі де Рамазанның үйі құсап, қыстауында қалып, ауылының өзге үйлері Үшкөл аталатын жайлауға кеткен екен. Байбанға баратын жолда Мақамбет аталатын ауылдың қыстауы бар. Осы қыстауда Қорабай дейтін ақсақалды шалдың үйі отырады. Жасы сексенді алқымдаған бұл шалдың, кәсібі — темір соғу. Үйінде өзінен басқа жандары — сол кезде жасы елуді алқымдап қалған бурыл сақал баласы Асаубай, оның кәсібі балташылық. Асаубайдың әйелі және үйелмелі-сүйелмелі жас балалары бар. Бұл семьяда тігіп отыратын кигіз үй жоқ. Жазғы отыратын үйлері — ішін сырғауылдан құрастырып, сыртына шым жапқан балаған. Со балағанның қасында Қорабайдың ұсталық құратын шымнан жасалған кішкене дүкені бар. Жалғыз бұзаулы сиырдан басқа малы жоқ. Менің балалық сезіміме солай қонды ма, әлде табиғатынан сондай адам ба, — Қорабай маған адамзаттың үлкені сияқтанушы еді. Ол — денесінің сүйектерін сыртынан санап алғандай арық кісі. Бірақ оның сол сүйектері әдеттен тысқары жуан. Темірді жалаңаш денемен соғатын оның ыржиған қабырғалары маған адамның қабырғасы емес, арықтаған өгіздің қабырғасындай көрінетін. Сіңірі білеуленген саусақтары езге кісінің білегіндей бар деуге болады. Қорабай — өте кеңесшіл. Және оның кеңестері шындық туралы емес, өтірік туралы ғана болады. Өтіріктерді ол ойынан шығарады және мейлінше қызық қып айтады. Жәмшік айдағанда мен көбінесе Байбан үйіне баруға тырысам, өйткені жолда Қорабай бар. Бірер жолыққаннан кейін мен онымен дос боп алдым. Жәмшікті Байбанның үйіне апарып тастаймын да, қайтарда Қорабай үйіне түсіп, кеңестерін тыңдаймын. Қорабайдың кеңескені де қызық. Ісі көп пе, әлде іссіз отыра алмай ма, — тамақ пен ұйқыдан басқа уақыттарда оның қолынан балға түспей, тар дүкеннің ішіндегі көріктің алдында тықылдатып темірді соғады да жатады. Оты сөнбейтін дүкеннің іші үнемі алауланып, ып-ыстық боп тұрады. Ыстыққа да адамның еті өліп кете ме немене, Қорабайдан тер де шықпайды, ыстықтамайды да. Дүкенде Қорабайға жәрдемдесетін адам жоқ. Көрікті де оның өзі басады, темірді де өзі қыздырады, істі де өзі соғады. Ертеден қара кешке істейтін осы жұмыстан ешуақытта шаршамайды. Іс соққанын көргенде, мен оның қайратына қайран қалам: қып-қызыл боп балқыған жуан темірлерді, үлкендігі кісінің басындай балғамен төске сап соққанда, қамырдай илейді; ол арбалардың шеңбер темірлерін тартып салғанда, доңғалақтың шабақтарын сықырлатып жібереді. Қорабай маған көрік бастырады. Дүкеннің іші қаншама пысынаған ыстық болғанмен, көрік басудан мен де шаршамаймын, өйткені маған көрікті басу қызық емес, Қорабайдың өтірік әңгімелерін тыңдау қызық. Есімде қалған оның бірнеше өтіріктерін мысалға келтірейін:

— Бір жылы, — дейді Қорабай, — жайлауға шыққан елге барып жатқым келді де, өгізімді қазақ арбаға жегіп ап жөнелдім. Арбаның үстінде үлкен тоқыма қорап бар. Қыстаудан былай шыға өгізіме шанышқақ тиіп, басына бой бермей, алды да қашты...

— Өгіз жолдан шығып кетті, — дейді Қорабай сол бір сәтті көз алдына келтіріп үрейленгендей боп. — Сол маңайдың жері жарық болушы еді, оған түссе арбам сынатынын біліп келе жатырмын. Бірақ амал қанша, басына бой берер өгіз жоқ...

— Сонда да тірі жанмын, — дейді Қорабай, — әрең дегенде өгіздің басын бұрдым-ау! Бірақ жолға қарай емес, көлге қарай...

— Шөптікөл дейтін көл болушы еді, — дейді Қорабай, — өгіздің басын солай қарай бұрдым. Суы тайыз болушы еді. Ойлап келем: «батпағына батып қап шыға алмай жүрем бе?» — деп...

— Сонымен, — дейді Қорабай, — көтеріліңкірей сөйлеп, — өгіз Шөптікөлге кірді де кетті... Аздан кейін су арбаның доңғалағынан асып барады!.. Өгізім тоқтай ма десем, ілгері жылжи береді!..

— Бір кезде қарасам, — дейді Қорабай үрейлене түскен боп, — су арбадан да, өгіздің бойынан да асып барады!.. Апыр-ау, мынау қайтеді!» деп саса бастадым.. Бір кезде арба судан көрінбеуге айналды.

— Өзің отыра бердің бе, шал? — деймін мен.

— Қайдан отырам, — дейді Қорабай,— суға қарғымақ боп, шешіне бастадым.

— Малти білетін бе едің? — деп сұраймын мен.

— Қайдан білем,— дейді Қорабай, мені теңіздің жағасында өсті деп отырмысың.

— Ендеше, қалай қарғисың? — деп сұраймын мен.

— Жан ұшырады да, — дейді Қорабай. — Сонымен, тырдай жалаңаш шешіндім де, киімімді жұмарлап, дамбалымның бауымен байлап, қораптың жақтауына ілдім. Содан кейін тәуекел деп суға аттым.

— Апырай!

— Сонымен судың түбіне кете бардым, — дейді Қорабай. Аяғым жерге тиген соң, тік тұрып қарасам,— су төбемнен асып кетіпті... Жан ұшырдым ба, немене, — малтымақ боп аяқтарымды қимылдатып ем, қалқып судың бетіне шыға келдім...

— Иә, сонсоң! — деймін мен шалдың сөзіне сеніп, аржағында не болғанын білуге асығып.

— Сонан өз шамамды байқап көрсем, қалай болса солай малти беретінмін...

— Жақсы болған екен! — деймін мен қуанып.

— Бір кезде қарасам, — дейді Қорабай,— суда өгізімнің мұрны пырылдайды, арба да, денесі де көрінбейді!.. «Алда, жануар-ай, жан таласып жүр екенсің ғой» деп аяп кеттім де малтып келіп тұмсығынан ұстап алдым. Ойым — өгізді судан алып шығу...

— Оны сүйрей аласың ба? — деп сұраймын мен.

— Қызық бала екенсің ғой, — дейді Қорабай, судағы нәсенің ауырлығы бола ма? Қайықты бес жасар бала да сүйреп кетеді. Ал, қара жерге шығарып сүйреп көрсең, екі-үш жігіттің шамасы келмейді.

— Солай екен ғой!

— Сонымен, өгізді тұмсығынан алдым да, жиекке қарай бұра тарттым. Судағы нәрсенің, жеңілдігі ме, әлде жан ұшырып қайраттанып кеттім бе, — арбалы өгізді шопақ құрлы көретін түрім жоқ, сырылдатып сүйреп келем...

— Бір кезде, — дейді Қорабай қайран қалған кескінмен, — арт жағымда шопылдағанға қарасам, судың беті — қаптаған балық!.. Аздап ернеулері көріне бастаған қорапқа қарасам, іші лық толған балық. Үстіңгі жағы орыс үйінің төбесі сияқтанып жоталана үйіліп қапты.

— Қореке-ау, қалайша үйіледі, олай боп? — деймін мен, — тезек пе ол, үйсе тұра беретін? Балықтың қабығы жылбысқы болмай ма? Сырғып түсіп қалмай ма, олар?

— Сөз емес, — дейді Қорабай, — аз балық деймісің ол сырғып түсіп қалатын, көп балық қайдан түседі. Түссе шеті түседі, ортасы түседі деймісің...

— Иә, сонымен? —деймін мен кеңесінің дәл бұл тұсына нанғым келмей.

— Сонымен, — өгізді жетектеп келем... Аяғы жерге тигеннен кейін ол жануардың өзі де күш алып жүріп келеді... Аздан кейін су өгіздің қапталдығына келді... Арбаның доңғалағы көріне бастады. Сол кезде қарасам, қорапта манағы үйілген балық әлі үйіліп тұр...

— Өгізім енді арбаны тарта алмауға айналды, — дейді Қорабай. — Қайдан тартсын, — арба бойы қорапқа ең кем дегенде елу-алпыс пұт жүк сияды, және судың асты саз, доңғалақ батып кетеді...

— Өгізім арбаны тарта алмай тұрып алды, — дейді Қорабай, — не істеу керек?.. Ойыма қораптың, бір бұрышына тастай берген қабым түсті. Алты пұт ұн еркін сиятын үлкен ала қап болушы еді...

— Қалай алдың?

— Былай алдым, — дейді Қорабай, со кезде іс соғып отырған балғасын жерге қоя сап, өзі орнынан түрегеп, үстінде көйлегі болмаса да, екі жеңін түрінген боп.— Балықтардың астына қолымды тығып кеп жібердім... қылтандары ма, болмаса шортан сияқты балықтар тістеп жатыр ма, — білегіме әлденелер қадалады... оны елеуге уақыт жоқ... сөйтіп, әрең дегенде қапқа қолым жетті-ау!..

— Бәрекелді! — деймін мен күліп, — ия, сонымен?

— Қапты суырып алдым да, балықтарды сала бастадым... Бір толтырып алып шықтым... екі толтырып алып шықтым... үш толтырып алып шықтым... Сонымен, қысқасы, жеті-сегіз қапты шығарып, қорабыма қарасам, со кезде ғана орталанған екен... «Енді сүйрер» деп өгізімді айдасам, жануар, сіресіп барып орнынан әрең дегенде қозғады-ay. Сөйтіп, әрең дегенде қырға шығарды-ау!..

— Осал өгіз бе еді?— деймін мен.

— Қайдан осал болады, — дейді Қорабай, — бір шошақ шөп артқан арбаны өлең қылмай-ақ тартатын жануар еді, балықтың одан ауыр болғаны да!..

— Қаппен шығарған балықтарды қайттің? — деп сұраймын мен.

— Үшкөлде отырған ауылға бардым да, болған оқиғаны айттым... Қай үйдің қанша алғанын кім білсін, әйтеуір со балықтар бір ауылға бір жұма ермек қып асып жеуге жарапты...

— Үйрек ұстаудан оңай жоқ екен — дейді Қорабай, бір кеңесінде.

— Е, қалайша?

— Солай ұстадыңыз ба?

— Бір жылы, бозға жұмыртқалаған үйректі тұзақ құрып ұстап алдым да, терісін бітеудей сойып, басыма кидім. сөйттім де, көлге бардым. Ауыл Үшкөлде. Бұл көлдердің үшеуі де қайраң, және терең болады. Аяқкөл аталатын қайраң көлге әлгі үйректің терісін басыма кидім де түстім... Денемді суға жасырып, басымды ғана қылтитып, жүзіп жүрген үйректерге жақындасам, мені үйрек екен деп ойлады да, ешқайсысы қашпайды... Мен біреуінің қасына келем де, иіскесіп тұрған боп аяғынан шап беріп ұстай алам... Сөйтем де, судың астына батырып жіберіп, мойнын бұрай қоям...

— Сонымен қысқасы, — дейді Қорабай, — кешке шейін үйрек атаулының бәріне жақындасып кеп, суға батырып, мойнын бұрай беріппін...

— Нешеуін өлтірдің?

— Кім біліпті, нешеу екенін!.. Қыра беріппін, қыра беріппін.

— Сонан соң не істедің?

— Не істейін. Өлген үйрек пен тірі үйректі айырып болар емес... Өлісі де, тірісі де қалқып жүр?.. Сонымен, біраз қырдым да, күн кешкіріп, су салқындаған соң тоңазып қырға шықтым...

— Неше үйрек алып шықтың?

— Біреуін де алған жоқпын.

— Неге?

— Алмаған себебім, — со кезде батыс жақтан бір қалың, бұлт шығып, бері қарай дауылдатып жылжи бастады. Өлген үйректерді сол жел айдаған толқын жағаға шығарып тастайды деп ойладым.

— Расында да сөйтті ме? — деймін мен.

— Сөйтті. Өлген үйректердің бәрін толқын айдап жағаға шығарып тастады.

— Сонда қанша үйрек болды?

— Е, кім біліпті соны, — дейді Қорабай. — Жұрт жинап алып жатты, өлген үйректің көптігі сондай,— со күні кешке жағаға шыққан өлі үйректерден үркіп, жылқылар су ішпей кетті...

— Бұл құс дегенің де қатты ұйықтайды екен — дейді Қорабай бір кеңесінде.— Бір жылы жайлаудағы елге барып келе жаттым да, Шөптікөлдің жағасына атымды шалдырмақ болдым. Қанжығамда байлаулы келе жатқан бақыр шелегім бар, соған шай қайнатып, сусындамақ болдым.

— Шайың бар ма еді? — деп сұраймын мен.

— Шай қайдан болсың — дейді ол, — далада өсетін құдай айтқан шәлпи бар, соны қайнатамыз да ішеміз.

— Сонымен, — дейді Қорабай,— көлдің жағасына жақындасам, қағылған бір аппақ қазық тұр. Терлеп келген атым сарығын бассын дедім де, қазыққа байлай салып, от жағатын тезек теруге кеттім.

— Ел жайлайтын көл ме еді, тезегі болатын? — деймін мен.

— Тыңдасайшы, — дейді Қорабай, — көл жағалап келе жатсам, жылқының құмалақтары жатыр. Табан етек қып теріп ап, атымның қасына келдім де төктім... Сөйтіп, қалтамдағы шақпақты алып, шақтым да қурайға тұтаттым. От жана бастаған кезде манағы жинап әкелген құмалақтарымды салайын десем, бырылдап кеп ұшады... «Апырау, бұ не?!» деп қайран қап қарасам, жаңағы құмалақ деп теріп әкелгенімнің барлығы ұйқтап жатқан қара торғайлар екен!..

— Бір уақытта қарасам, — дейді Қорабай, — атымның алдында бірдеңе далбаңдайды!.. Өзі аппақ!.. Әрі үп-үлкен!.. «Апырау, бұ не?!» деп түре келгенімше, атым үрке бастады... Мен де жүгірдім... Қарасам, атымды біреу аққуға қосақтап қойыпты!.. Далбаңдаған сол!.. Атым үркіп шегініп тұр!.. Сонымен, шылбырым осал болды ма, әлде, аққу күшті ме, — мен жақындай берген кезде аққу мойнына байпиған шылбырды үзіп жоғары көтеріле берді!.. Шылбырым үзіліп абырой болды, әйтпесе, атымды аспанға көтеріп алып кетер ме еді, қайтер еді?..

— Ұнның да жақсысы бола береді екен — дейді Қорабай, — бір жылы қыстыгүні Метропкеден43 ұн алып келдім. Нанды орысша ашытып пісіруді жақсы көретін едім, әкелген ұннан бір нандықты қатынға ашыттырдым да: «Осыны пісіріп, мені оятарсың,» деп жатып қалдым... Бір уақытта шошып ояндым; үйдің төбесі құлап бара жатқандай әлденемене сытырлайды!.. Жан-жағыма қарасам, түн екен. Үй іші қараңғы, үйдің жандары ұйықтап қапты... «Апыр-ау, не болды бұл, үйдің төбесінде біреу шығып жүр ме?» деп тысқа шықтым. Ешкім жоқ!.. Үйге қайта кірсем, манаты сытыр күшейе түскен!..

— Зәрем ұшып кетті, — дейді Қорабай, — үйде жын-шайтан жүрмесе игі еді, — деген қауіп кірді көңіліме!...Қатынды ояттым... Асаубайды ояттым... Сытырлағанды олар да естіді... Жарық қып қарасақ, үйде ештеңе көрінбейді!..

— Немене екен сонымен?

— Не бопты, оған? — деп сұраймын мен.

— Қанша нан болды? — деп сұраймын мен.

— Кім білсін, қанша болғаның — дейді Қорабай. — Салмағын өлшеп көрген жоқпыз, молдығы екі-үш қапқа әрең сиды...

— Кім білсін, қаншаға жеткенін — дейді Қорабай күліп, «қапқа түскен қатындікі» деген мақал бар, менің білетінім: келер жыл сол уақытқа шейін қатын мені ұн таусылды деп мазалаған жоқ... Қорабай айтатын өтіріктердің түрлері осындай. Бұл өтіріктерді ол ерекше бір ықласпен, бар ынтасын қоя, айтып отырғандарына өзі де шын сенгендей кескінмен айтады... Артынан сұрастырсам, бұл «өтірікші Қорабай» атанған, елге белгілікті кісі екен. Оның өтірігін жұрт растай көріп қызыға тыңдайды. Білетін адамдардың айтуынша, Қорабайдың өзі түгіл, қартайып өлген әкесі де өмір бойы темір соғумен күн кешкен. Қорабай да есін біле әкесіне жәрдемші болудан бастап өмірін темір соғумен өткізген... Есіз қорада үнемі жалғыз үй қалып іші пысқандықтан ба, немесе өтірік шығармаларды ойдан жасауға таланты болғандықтан ба, Қорабай айтатын өтірік естіген адамға мейлінше қызық болады. Қорабай айтатын өтіріктердің сол жазда мен талайын естідім. Оның өтіріктеріне мен қазіргі балалардың Мюнхаузенге қызығуынан кем қызыққан жоқпын. Қазір ойласам Қорабай көркем әдебиеттің осы жанрына өте шебер, зор талант екен.

— Не болды? — деген сұрауға, оның берген жауабы, — барып кел деп мені жұмсап жіберді.

— Не жұмысқа?

— Болысқа деген пакет бар, «тығыз жұмыс, тез жеткізсін» дейді.

— Болыстыққа көңілі болса, менен ақша алып кетсін де, Шақанның болыстығын алсын — деп хабар айтады. Торсанды ата жауы көріп өскен Мұстафа бұл хабарды қуанышпен қарсы алады да, Шақанмен болыстыққа таласады, қанделетіне (кандидат) даярлаған кісісі — Нұртаза. Сайлау алдында Әлти ақшаны төгіп кеп жібереді де, Мұстафа болыс боп шыға келеді. Жеңіліп қалған Торсан сайланған Мұстафаны тез түсіртіп тастаудың амалын табады: «Мұстафа жасында жынданған, сол шалығы оның бойында әлі де бар, нанбасаңыз дәрігерлерден комиссия жіберіп қаратыңыз» деп Омбыдағы губернатордың атына арыз жолдайды. Арызға бірнеше «куәлардың» қағаздарын тіркейді. Губернатор бұл жұмысты қайдан тексеріп жатсын. Оның Торсан жіберген арызға қайтарған жауабы қысқа болады: «Осы қағазды сізге жолдап отырмын, — деп жазады ол Қызылжардың ояздық начальнигіне. — Тексеріңіз де, жауабын беріңіз». Ояздық начальник Торсанмен көңілдес кісі екен ол арызда айтылған сөзді тексерместен, губернатордың атына: «Мұстафа расында жынды екен» деген қорытынды қайтарады. Кешікпей: «Мұстафа Ресеев болыстығынан түсірілсін, ісі кандидаты Нұртаза Оспановқа берілсін» деп бұйрық жазады. Нұртазаның болыс болу тарихы осылай. Байбан әкеліп берген пакетті, Достың басында отырған Нұртазаға мен жеткіздім. Оның үйінде Андрей Кабаков дейтін хатшы бар екен қазақ тілін шалағай білетін кісі екен. Кабаков конвертті ашып оқығаннан кейін Нұртазаға жуық арада осы маңнан Омбыдағы генерал-губернатор өтетіндігін айтыпты. Бұйрық ояздық начальниктен келіпті. Онда тапсырылған сөздер: «Губернатордың өтетін жерінен ауыл атаулы көшсін. Ол маңайға мал жайылмасын. Губернатор өтетін күні бейсауат кісі жүрмесін. Иттердің бәрі байланып қойылсын. Губернатор жүретін жолдың бойында шұқанақтар, жарықтар кездессе, сол маңдағы ауылдар, не поселкелер тегістесін. Губернаторға арнаулы үйлер тігілсін. Қажетті азықтар даярланып қойылсын. Губернатор мен оның серіктеріне арналып, қырық пар ат даярлансын. Әрбір пар аттың бойы да, түсі де бірдей болсын. Пар жегілетін екі аттың, жалдары бір жағына емес, екі жағына жатсын. Жегілетін аттар не шабан, не тарпаң, не үркек, не асау болмасын. Жиналған аттар бір жұма бұрын жаратылсын. Губернатор келерден бір жұма бұрын, сол араның, болыстары, ауылнайлары, беделді ақсақалдары жиналып тұрсын; село болса, старосталары және десятниктері жиналып тұрсын. Қызметтегі адамдардың бәрі губернаторды қарсы алуға шыққанда мойнына знактарын салсын...» Бұйрық оқылғаннан кейін Нұртаза әрі ауыр күрсінді, әрі өңі бұзылып кетті. Өйтпегенде қайтсін, екінің бірі: ие мына бұйрықты орындайды, не басымен жауап береді: Сол күннен бастап, Нұртаза әбігерлікке түсті. Ауылнайларды, бибырнайларды және беделді ақсақалдарды шақырып, жан-жаққа шапқын кетті. Әлтидің Садуақасына да кісі жіберілді... Со кезде хабарласқан урядниктің айтуынша, генерал-губернатор Жаманшұбар арқылы емес, Дос арқылы жүреді екен. Достың маңайы — сыңысқан қалың ауылдар. Бұйрық бойынша, оларды көшіру керек. Бұл ауылдардың Достан басқа мекендей қоятын жайлауы жоқ.

— Менің беделім сендей емес, сені ойда орыс, қырда қазақ түгел біледі және сыйлайды. Осы болыстыққа сен ие бола тұрсаң қайтеді! — деп жалынып еді, Садуақас әуелі:

— Жемісті сен орып, мен жейін дегенің бе, бұл? — деп қалжыңдады да, артынан Нұртаза жабыса берген соң:

— Жоқты айтып, басты қатырма! Сенің отыңа күйетін мені кім деп отырсың, болыс болғанды жақсы көресің де, ұлық келгенде қашасың. Жоқ, болмайды ол. Шатақты қой да, ісіңді басқар! — деп қатты қайырып тастады. Амалы құрыған Нұртаза қайтып жауап қайырған жоқ... Күн кешкіріп келеді. Губернатордың қарасы әлі көрінбейді. Келген шапқынның айтуынша, губернатордың қасына ерген жиырма шақты нөкері бар. Олардың бәрі оң он бес шақты пәуескемен келе жатыр. Бір кезде Байбан аулы жағынан бұрқырап көтерілген шаң көрінді.

— Ал, кеп қалды! — деп ду өте түсті жұрт. Біреулер:

— Мұның алдынан шығамыз ба, қайтеміз? — деп урядниктен сұрап еді:

— Жоқ, болмайды ол, — деді урядник. — Оның алдынан үш-ақ кісі шығуымыз керек: болыс, хатшысы және мен.

— Бұйрық солай болды ғой, — деді Садуақас Нұртазаға. —Ал, енді мін атқа!..

— Оққа мені байлайын деген екенсіңдер, жарайды, мен-ақ құрмалдық болайын жұрт үшін — деп ерттеулі тұрған атына жөнеле берді де, ашулы адыммен барып, атына ырғып мініп алғаннан кейін:

— А, жасаған, бір өзіңе тапсырдым! — деп дауысы барқырап жылап жіберді. Содан кейін урядник, Нұртаза және Кабаков үшеуі шаңдатып келе жатқан губернатордың алдынан шапты да кетті. Күтіп тұрған жұртта өң де, түс те жоқ. Сұрастырып көрсе, бұл тұрған жандардың ішінде, жалғыз Әлтидің Садуақасы болмаса, губернатор түгіл, ояздық начальниктің алдын көрген біреуі де жоқ екен. Енді біреулері өзге әкімді былай қойып, урядник жүрген жердің өзінен қашады екен. Сондай «бейшараларға» губернаторды қарсы алу оңай боп па!..

— Орыс тіліне қайсың жетік ең? — деп сұрады Әлтидің Садуақасы өзгелерінен. Біреу тұрып:

— Қорғанға көбірек барып жүреді ғой, орыс тіліне Түркенің Қантайы жетік дейтін — деп еді, бұл араға бибырнай болғандықтан келіп тұрған Қантай:

— Атай көрмеңдер, менің білетін тілім орыстың купестерін ғана алдайтын тіл, төре дегеннің алдын көрген кісі емеспін. Жанарал түгіл кіпіралға45 да сөйлесе алатын жайым жоқ, — деп қашып шықты. Біреулер:

— Рамазан, сен жәмшік тартып, әртүрлі төрелерге жолығып жүрсің ғой, соның тілін сен білерсің, — деп еді, ол тұрып:

— Мені қойшы, тәйірі, мен деген жәмшік емеспін бе, жәмшік деген жалшы емес пе? Шені бар біреу сөйлессін — деп жуымайтындық белгі көрсетті. Орысша біледі-ау, деген әркімдерге ұсынысын өткізе алмаған көпшілік:

— Торсанға еріп Омбыға барып жүруші ең ғой, сен тегі, төренің тілін білсең сен білерсің, — деп Мәшікке жабысты. Мінезі салмақты Мәшік «көрерміз оны» деп бәлденгендей аз тұрды да:

— Жарайды, реті келсе сөйлессек сөйлесерміз, — деді.

— Е, бәрекелде, — деп шу ете түсті әркімдер. — Бізден де бір еркек шықсын да солай!

— Шіркін, Мәшік жүректі екен ғой, — деп күбірлесті біреулер.

— Бұл «төре тілі» деген қандай тіл болады екен өзі? — деп сұрады.

— Өзі орыс болса, оның сөйлейтін тілі де орыстікі болады да, — деген біреуге:

— Сен білгішсінбей тұра тұршы, — деді бір шал. — Қара орыс пен төре орыс бірдей сөйлейді дегенді кім айтқан саған?

— Даурықпаңдар, — деді біреу тұрып. — Мына Мәшіктен естиік те, төреге қалай сөйлесетінін. Оған қалай амандасушы еді? — деп сұрады осы кісі Мәшіктен. — Кәдімгі, орыстарға айтатын «іздәстиді» айта ма, басқа сөз айта ма?

— Ол қоқалдың амандасуы ғой, — деді Мәшік. — Төреге «Здраю желаю» дейтін көрінеді ғой.

— Естідіңдер ме? — деп ду ете түсті бірсыпыралары. — Тыңдап қойыңдар, төремен сөйлесе алады екенсіңдер! «Орысшылаймын деп жанаралдың аузын боқтапты» деген осыдан шыққан ғой. Мынау Мәшік біздің құлағымыз естімеген сөзді айтып тұр. Одан арғы сөзі не болады екен. Жұрттың бәрі жауап күткендей, Мәшікке үңіле қалысты.

— Ұмытып кеткен екем, — деді Мәшік «Здраю желаюдан» бұрын «ваше благородие» деген сөзді айту керек.

— Қойыңдар, әрі — деп ақырып қалды Садуақас. Мәшік сен айтатын сөздеріңді күн бұрыннан ойланып қой. Губернатор келгенде сасып қап, масқара боп жүрме. Осы кезде шаңдатқан пәуескелер жақындап қалды.

— Мойындарына знактарын салып, ауылнайлар ғана тұрсын, бұл арада, — деді Садуақас, — өзгеміз үйдің артына қарай кетейік. Губернатор, шақырса үстіне кірерміз де, әйтпесе сырттан-ақ сығалармыз.

— Мақұл, — десті көпшілік. — Топ екіге бөлінді. Бір топты бастап Садуақас тігілген кигіз үйлердің сыртындағы сайға кетті. «Ауылнайдың знагі» деген алақандай дөңгелек жез болады екен бетінде орысша жазу — (кейін көрсем «Пәлен болыстың пәлендей ауылының старшинасы» деген орысша жазу болады екен). Бір жақ шетінде, ұзын бауы бар. Жолаушылар таялып келген кезде топталған ауылнайлар мойындарына знактарының бауын іле сап, қаз-қатар тұра қалысты. Жолдың шаңын аспанға көтерген он бес шақты пәуеске жеккен аттардың бар пәрменімен, шапқан екпінімен кеп тоқтай қалысты. Пәуеске дегеніміз өзіміз көріп жүрген тарантастың үлкені сияқты екен. Үстінде былғары күйме. Күймелердің бәрінің де алды жабық екен. Көп пәуескеден біреуінің ғана есігі бұрқыраған шаң бәсеңдеңкіреген кезде ашылды. Одан қалың Бары мұртты, шоқша сақалды, зор денелі, үсті-басы жарқыраған жалаң бас біреу шыға келді де, жақындауға бата алмай тұрған топқа келіп, әлденені сұрады. Тұрған топ қолдарымен ат үстіндегі Нұртазаны нұсқады. Жаңағы төре Нұртазаны ымдап шақырды. Атын тебініп, жақындаған Нұртазаның шаңнан бет-аузы көрінбейді. Төре оған күлімсірей аз қарап тұрды да, орысшылап бірдемелерді айтып, пәуескесіне қарай кетті.

— «Атты жегіңдер!» — деп айтады деді Нұртаза.

— Күн кешкіріп кетті, қонбай ма екен? — деді біреу.

— Қон десеңдер, айтыңдар біреуің, — деді Нұртаза, үнемі отқа күйе беруді тәңірім менің маңдайыма жазып қойып па? Байбан аулы жағынан келген, терге шомылған аттар .ағытылып жатыр. Біздің араға жиналған жарау аттар жегілуге даярланып жатыр... Со кезде ғана губернатордың пәуескесі қайда екенін білген Мәшік қасына барыпты да, губернаторға тіл қатыпты, онысын ат жегудің әбігерінде жүрген біз көрген жоқпыз. Тек қана біздің көргеніміз: тың аттар жегіліп бітуге айналған кезде, үсті қайырылған бір пәуескедегі ұзын қою қара сақалды, жуан денелі, үстіндегі жарқыраған манағы төреден де көп біреу түсті де, кигіз үйлерге қарай беттеді, қасында Мәшік. Өзге пәуескелерден де түскен біреулер ол екеуіне ере бастады. Қайсысының губернатор екені белгісіз. Бәрі де жарқырай киінген, бәрінің үсті-басы тола шен. Төрелер кигіз үйдің біреуінің алдына тоқтап, өзара бірдемелерді сөйлесіп, қарқылдасып күлісіп тұрғанда, Мәшік үйге кірді де, сырлы аяқты толтыра қымыз алып шықты. Аяқты ол манағы өзімен бірге барған сақалдыға ұстатты. Сақалды қымызды ұрттап алды да, жерге түкіріп жіберді. Содан кейін олар тағы бірдемелерді айтысып, қарқылдап күлісті де, пәуескелеріне тарай бастады.

— Қонбады ма? — деп сұрасты біреулер Мәшіктен сыбырлап.

— Көрмей тұрмысың? — деді Мәшік.

— Енді, дәм де татпағаны ма, шіркіндердің? — деген біреуге:

— Дәміңді неғылсын сенің, — деді Мәшік.

— Бала, бері кел, — деді маған со кезде, қасымнан өте берген Рамазан. — Бар, анау кейінірек тұрған үш пәуескенің оң жақ шеттегісінің божысын сен ұстайсың. Пәуескелердің алды қозғала берді. Екі құла ат жеккен «менің» пәуескем де қозғалды. Ауылдан шықпай-ақ шапқынмен кеттік. Жердің шаңы аспанға көтеріліп, маңайдан түк көрсетер емес. Осы шаңнан кісі тұншығып өлер ме еді, қайтер еді, — егер күн батқаннан кейін қара жаңбыр төге жөнелмесе. Бұл жаңбырдың, бұлты күн түстіктен ауғаннан кейін-ақ батысқа қоңырланып жинала бастап, біз ауылдан аттанған кезде түтеленіп қап-қара боп алған. Осы бұлт күн батар кезде бері қарай жылжи бастады да, ымырт болмай-ақ төпей жөнелді. Және ол мейлінше қатты төпеді. Аспаннан шүмектеп құйғандай жауын шатырлаған бұлттан сарылдай төгілгенде, лездің арасында дала сел боп кетті... Жаңбыр жауған сайын қалыңдай түсті, бұлт аспанды қоршай түсті. Біраздан кейін анда-санда жарқылдаған жай оғының жарығынан болмаса, түнек қараңғыдан түк көруге болмайды... Жаңбырдан миы шыққан сазды жерде аттың жортуға қаншалық күші келеді. Мен божысын ұстап келе жатқан аттар біраздан кейін тырбыңдап, болдырған қалып көрсетті. Күн жарқылдағанда көзіме түсіп қалатын маңайдағы кейбір пәуескелердің аттары да осы халде сияқты... Жол дегеннен алдақашан айырылған болуымыз керек, өйткені пәуескенің селкілдеген түрі жаман. Бетіміз оң ба, теріс пе, оны біліп болар емес... Біраздан кейін бытырай бастағанын білген жұрт, бірін-бірі айғаймен ғана табуға айналды. Осы айғаймен бірнеше пәуескенің басы қосылғаннан кейін:

— Енді қайтеміз? — деген сұрауларға:

— Төрелер тоқтайтын емес, жүріңдер деп тұр, ал, тарттық тәуекел ғып, — деген айғай шықты бір уақытта.

— Бірінің елесі біріне зорға көрінетін пәуескелер төпеуі үдей түскен жауында тағы да шұбыра тартты. Бірақ аттарда бұрынғы қарқын жоқ, олар енді шабыс түгіл, жортақ түгіл, шоқақ түгіл, аяңның өзіне зорға жарайды... Жаңбыр үдеп барады... Жер-дүние телегей-теңіз... шылқылдаған саз... Аттар енді аяңнан да қалуға жақын... Үсті-басымызда малшынбаған киім жоқ. Мойыннан аққан су бақайыңа сорғалайды... Осы халде келе жатқан пәуескелер бір жерге кеп ошарылып, у-шу бола қалды. Дауыстаған адамдардың сөздеріне қарағанда, бір көлдің биік жарына кеп тақалып тұр екенбіз. Егер жардан құласа, пәуескенің күл-пәресі шығатын. Бұл кәдімгі Жаркөлдің биік жағасы екен. Биіктігі елу-алпыс метрдей бұл жардан құлаған нәрсе, күл-пәре болудан бұрын, ар жағындағы келдің терең суына күп береді. Оның аты — тұншығу... Осы халді көрген губернатор пәуескелер кейін бұрылып, жардан шыққаннан кейін өз пәуескесінен түсіп, шоқынып жатыр дейді. Сонда оның не айтқанын Рамазан тыңдап тұрыпты. Кейін жұрт:

— Губернатор не деді сонда? — деп сұрағанда:

— «Қатынымды көрмей өліп қала жаздадым-ау» деді губернатор, — дейтін еді Рамазан. Тегі, губернатордың әйелің не аса сыйлайтындығы, не одан аса қорқатындығы рас болу керек. Өйткені сонша көп адаммен, сонша көп пәуескемен жолшыбайғы сонша жұртты әуре ғып, Омбыдан Қостанайға генерал-губернатордың жол шеккен себебі, со кезде Қостанайға оның әйелінің Петербурда оқитын інісі келеді екен. Губернатор нөкерлерін ертіп, сол балдызына амандасуға шығыпты.

— Жаным-ау, қазақ қой, мынау?! — деп таң қалысты, көргендер. Өйткені, мен түгіл олардың да «төреше» киінген қазақты бірінші рет көрулері екен. Қайнап тұрған шайды ішіп аттанған бұл қазақтың жөнін ауыл адамдары сұрастырса — аты Спандияр, фамилиясы Көбеев46 екен. Жасынан орысша оқыған бұл жігіт соңғы он жылдың ішінде, Тілес (Федоровка) дейтін орыс поселкесінде ашылған русско-киргизская школада47 учитель екен қазір Қызылжар барып келеді екен. Спандияр ағайды лаулап апару реті маған келді. Тарантасқа салған қораптың ішіне отырған ол, мені қасына отырғызды да, жолшыбай аты-жөнімді сұрады. Панасыз жетім бала екенімді естіген ол, «солай екен!» деп, дауысынан аяған белгісін көрсетті де:

— Хат білесің бе, бала? — деді. Мен арабша әріппен жазылған кітапты оқи алатынымды айтқан соң:

— Мына кітапты оқып көрші, бала! — деп сумкасынан жұқалау бір кітапты алып көрсетті. Кітаптың аты «Үлгілі бала» екен. Мен кітаптың, сыртындағы «Қазақша оқу кітабы» деп ұсақ әріппен жазылған, одан кейін «Үлгілі бала» деп ірі әріппен жазылған, одан кейін: «Мектептерде һәм үйде оқу үшін кент тілдеріндегі тәуір оқу кітаптарынан алынып қазақша жазылды» деп тағы да ұсақ әріптермен жазылған, одан кейін бәлкім, ірілеу әріппен «Асфандияр Көбеев» деп жазылған сөздерді іркілмей оқып шықтым. Ішін ашып көрсем, бірінші беттің басында, будан бұрын оқыған кітаптарымның басында кездесетін «бисмилла» тұр. Одан кейін жазылған «Баланың таңертеңі» деген әңгіме.— «Мен ертеңгі сағат жетіде ояндым, сол сағатта тұрдым, жылдам киіндім... Беті-қолымды жуып, орамалға сүрттім...» — деп басталады екен де, одан әрі мектепке баланың қалай барғаны айтылады екен. Сөзінің бәрі түсінікті. «Мектеп» деген екінші әңгіме де сондай.

— Сіздің елде мұндай мектеп бар ма? — деп сұрады Спандияр ағай менен.

— Жоқ,— дедім мен.

— Неге?

— Бала, сен ғой, орысша ештеңе білмейсің? — деді маған.

— Жоқ.

— Қиыны осы екен. Мен сабақ беретін орыс школасына «Ауылдық школа» аталатын үш жылдық мектепті бітірген кісі ғана алады. Сенде ондай білім жоқ. Егер менің школама түсе алсаң, құдайың жарылқар еді, онда пәтер де, тамақ та, киім де қазынадан... «Ауылдық школа қайда? Оған қалай түсу керек?» Бұл сұраулар басымда сапырылысқанмен, оның жауабын Спандияр ағай да таба алмады. Оның айтуынша, әлдене бір ауылдарда ауылдық школалар бар, бірақ онда әркім өз күшімен оқиды, ондай күш менде жоқ. Айтпақшы, ол «күш» менде бар да екен ғой: әкемнен қалған дүние сатылып, одан шыққан жүз сомнан артық ақша, жыл сайын өсім беріп ұстауға, Хасен хажыға берілген екен ғой!.. Спандияр ағайға мен соны айтып ем:

— Құдайың берді ғой, онда! — деді қуанып кетіп. — Ауылдық школаны бітіруге мол жетеді ол. Ақшаңды қолыңа алсаң, школа тауып беруді, оған сені орналастыруды міндетіме мен алайын. Спандияр ағайды Жаманшұбардан жәмшік тартатын Рамазанның үйіне түсіріп, ол шай-пұйын ішкенше, мен жүгіріп Нұртаза үйіне барып, Хасен хажыдағы ақшаны алудың жайын сөйлесіп ем:

— Тәй, жоқты сөйлемей! — деп ақырып тастады Нұртаза, — қайдағы оқу, ол? Айдаладағы біреуге беріп, қаңғырып өлгің кеп жүр ме? Оқу не керек саған? Ептеп-септеп күніңді көре бер әзірге! Хасен хажыдағы ақша қайда қашады деп отырсың,? Ертең жігіт боп, мал малданып, жан жанданбаймысың? Сонда керек емес пе ол ақша? Оған дейін өсе бермей ме?.. Тағы да қыңқылдайын деген мені: «Жоғал, көзіме көрінбей! Қатырма, басымды!» деп Нұртаза қуып шықты... Күндер өтіп жатты. Қыс та басталды. Мен Байбан ауылында жүріп жатырмын. Бір күні басында сеңсеңнен істеген үлкен папахасы бар, үстінде қасқырдың терісімен астарлаған сұрғылт шинелі бар, оның иығында жарқыраған погоны бар, сыртынан буынған қайыс белбеуінің оң жағына кабуры байланған кішкене мылтығы бар, мылтықтың дүміне шығыршықпен ілінген қызыл баудың бір ұшы мойнында, аяғында ақ чесенкасы, оның сыртында жылтыраған жаңа резенкесі бар... сұңғақ бойлы ашаңдау ақ бұжыр бетті жұқалау қыр мұрынды, жасы 25—30 шамасындағы бір жігіт келді. Сұрастырсақ аты — Жәмпейіс, фамилиясы — Омароз екен. Есіктен сөйлей, қалжыңдаса кірген Жәмпейіске үй иелері асқа отыр деп еді:

— Рахмет, — деді ол, — тығыз жұмысым бар. Қостанайға пакет апара жатырмын. Қазір жүрем, аманшылық болса дәмді қайтарда татармын. Байбан ол күні сырқаттанып жатыр еді.

— Шырағым, сен апарып келе ғой, — деді маған.

— Е-е, байғұс бала-ай, мен сияқты екенсің ғой, сен, — деді.

— Онда сізді біреу шақырды ма? — деп сұраймын мен.

— Жоқ, — дейді Жәмпейіс.

— Енді кімге сеніп бардыңыз?

— Ешкімге де сенген жоқпын. Бір тәуекелмен тарттым да кеттім. Орысша тілді жақсы білуші едім, аздап орысша хат білетін едім, соныма сендім. Қызылжарда Дүйсенбай хажы Тұранов деген кісі бар екен полицияның сыскное отделениесінде қызмет істейді екен...

— Ол неғылған қызмет?

— Күн көру керек емес пе? — дейді ол. — Қызылжарға айдап барған малым жоқ, қалтаға басып барған ақшам жоқ, жалғыз атты жалаңқаймын, ендеше қалай тұру керек?

— Ия, сонымен, сіз не істедіңіз?

— Қала — ауыл емес, — дейді Жәмпейіс, — онда, ең аяғы суды да сатып ішесің. Бірдеме істеп күн көрмесең аштан өлесің...

— Маған «қалай күн көрдің?» дегелі отырсың ғой, — дейді Жәмпейіс, кескініме күлімсірей қарап қойып.

— Иә, — деймін мен.

— Қалада шермаш дейтіндер болады, өзің сияқты панасыз жетім балалар. Оларда үй-күй болмайды да, көшеде қаңғырып күнелтіп, әркімңің қалтасына түсіп тамағын асырайды. Әуелі сол шермаштарды пайдаландым.

— Сонан соң?

— Қызылжар маңайындағы ұрылармен байланыстым, олар — мал ұрлығын істейтіндер. Полиция олардың көбін біледі де, тұтқынға алады, олар пара береді де, босанады. Мен екі арасын келістіруші болам. Сөйтіп жүргенде Дүйсенбай хажы мені осы қызметіме орналастырды. Менің атым — полицейский урядник.

— Урядник дегендер осы арадан өтіп жүруші еді, — деймін мен, — бірақ олар орыс болушы еді. Қазақтан бірінші көріп отырғаным сізсіз. Сізден басқа урядник қазақ бар ма?

— Жоқ, — дейді Жәмпейіс, — бүкіл Қызылжар оязында қазақтан менен басқа урядник жоқ.

— Сіздің шамаңыз не нәрселерге келеді? — деп сұраймын мен.

— Қылмыстының бәріне келеді, — деді ол,— егер, қылмысты болса, ауылнайың мен болысыңды да ытқытып жіберем.

— Қазір ұрлықты қойдыңыз ба? — деп сұраймын мен.

— Мұрныңды ұрайын-ау, — дейді ол күліп, — өзің бір оттаған бала екенсің. Мені сынағалы отырған жоқпысың?

— Сен бір бейшара бала екенсің, — дейді ол аз уақыт қалжыңдап отырып, — шіркін, сені қалаға апарып, приюгқа орналастырар ма еді? Жәмпейістен оның не екенін сұрасам, тамаша орын ғып суреттейді де:

— Әттең, жасың өтіп кетті-ау, бала, оннан асқан баланы алмайды онда, — дейді. Тұйыққа қамалғандай екеуміз біраз үнсіз отырғаннан кейін.

— Сен бала қазақ арасында жүріп оңбайсың, — деді Жәмпейіс, — қазақтың байлары жалшыны ит есебінде ұстайды. Орыс байларына тұрсаң, күтімді боласың. Ақыңды дұрыстап береді, таза орынға жатасың. Саған ауылдан кету керек те, іш арасына барып, орыс байларына тұру керек. сонда ғана сен адам боласың. Қалай қарайсың, бала бұған? Мен жауап бермеймін, маған оның сөзі де Спандияр Көбеевтің сөзіндей алыстағы арман көрінеді...

— Жөн сөз екен мұның, — деді ол, — кету керек бұл арадан. Қазақ арасында жүріп оңбайсың. Орыс арасына барып жұмыс істеу керек те, адам сияқты тұру керек. Аубакір мені алып та кетпек болып еді, Нұртаза ризаласқан да еді, нақ со кезде қырсық шалып, тымауратып қалдым. Содан кейін менің ойым орыс арасына кетуге шапты да тұрды. Бірақ оған сылтау керек. Осы сылтау, ұзатқан апам Ұлтуған болды да, соған барам деп, көктем ауа Байбаннан ұлықсат алдым. Мені немере ағамыз Ыбырай алып жүрді. Апамның ауылына біз ара қонып жеттік. Сағынысқан екі жетімнің жолыққандағы жылауларың әсіресе, мұңды апаның зарын бұл арада сипаттаудың қажеттігі жоқ сияқты. Оқушыға ол сипаттамай-ақ түсінікті хал! Жайылған деген ауыл қалың ағаштың ығын қыстайды екен. Жаз үшке бөлінетін бұл ауылдың қысқы мекені, Жаманшүбар сияқты бір-ақ жерде. Ауылының биі Көбдіктің Құсайыны мен Қиқым дейтін адам екен. Байы — «бай жатақ» аталатын: Ырыске, Серікбай дейтін екі шал. Оларды «бай жатақ» дейтін себебі: екеуі де бай орыста жалшылықта тұрады да, баласы жоқ орыс кәртайып өлгенде, мал-мүлкін осы екеуіне актілеп беріп кетеді. Мол қазына қолына тиген олар, туған ауылдарына көшіп келеді де, аппақ кигіз үйлер тігеді, желілеп бие байлайды, қысқы мекеніне ағаш үй салады... Біз барған кезде, жездем Болатбай кигіз үйін тігіп қырға шыққан екен. Жамаулы қоңыр кигіз үй, ішінде көзге түсер жасауы жоқ. Со жылы Болатбайда екі бұзаулы сиыр, он шақты қой, ешкі ғана бар екен. Екі бұзаулы сиыры мен бір биесін Ұлтуғанның қалыңмалына Мұстафаға беріпті. Ыбырай тез қайтып кетті де, мен қалып қойдым. Ішкі пікірім — Құтырлағанға, Аубакірге бару. Менің бұл ойымды Ұлтуған да қолдай кетті, өйткені оның қайынатасы Нұралы әйелі көп өліп, «қатынбасша», боп қазан-ошаққа араласып өскен кісі екен де, жаңа түскен жас әйелдің, шаруа істегенін, ас ұстағанын ұнатпай күңкілдеп сөйлей береді екен. Болатбайдың өзі жұмсақ мінезді, үй-ішіне жайлы адам екен. Бірақ: «қатыныңа оны істетпейсің, мұны істетпейсің» деп Нұралы мүжиді де отырады екен. «Әке, қойсайшы» деген Болатбайдың сөзіне, «нені қоям, қойғанда осы ма» деп Нұралы көпіре жөнеліп, кейде Болатбайды сабайды да екен. Мен осындай кикілжіңге көп кездестім. «Ашыққан ұры, ашынған тілді болады» деген мақал бар емес пе. Қайынатасы күн сайын құлағын мүжи берген соң менің апамның да тілі шығып, қарсы жауап қайыратын бопты...

— Сен енді қойсайшы, кәрі кісіменен жағаласып, сөйлеспей, — деп отырды да, тілін батырып отырған шалдың сөзіне жауап қайтарудан Ұлтуған тиыла қоймаған соң:

— Қап, мына иттің баласы қоймадың ба! — деп қасында жатқан шабаланы Ұлтуғанға жіберіп кеп қалды. Темір шабала Ұлтуғанның маңдайына тиіп, жырып түсті... Со кезде не боп кеткенімді білмей қалдым. Бар білгенім:

— Өй, әкеңнің... — деп Болатбайды боқтап жіберіп, қасымда жуындысымен тұрған дегенді бетіне төңкере саппын. Содан кейін білгенім: еңіреп, жылап жаяу қаша жөнеліппін. Бетім — Сағындық ауылы... Жайылғанның ауылында екі-үш шақырымдай жерде шөптесіндеу кел болады екен. Соған жаяу жеткенімде, жайдақ мінген Болатбай артымнан қуып келді.

— Шырағым, саған не болды? — деді ол, мені ұстай ап, құшақтап тұрып, — Әлгі, бір кәрі бейшараның сөзіне ерем деп... Тіпті бірінші рет қол жұмсағаным еді... Қайт, шырағым, ауылға, ренжіткенімнің алды-арты осы болар... Тағы да біраз сөздер айтқаннан кейін Болатбай мені атына мінгестіріп алып қайтты. Бірақ мен ол үйде ұзақ болған жоқпын. Әуелі апамды көндірдім де, содан кейін Болатбайға:

— Қолым бос отырып, мұнда не бітірем... — деп Аубакірдің шақырғанын айттым.

— Жарайды, шырағым, барсаң бар, өзім апарып салайын, артыңнан барып жүрем. Ендігі үйің осы болар, — деді. Ертеңіне тарантасқа жеккен атпен Болатбай екеуміз Құтырлағаннан жүріп кеттік.

— Мынау — Шөптікөл дейтініміз, — дейді ол, жаяу қашқан мені қасынан ұстап алған көлді көрсетіп. — Бұның суы күзге қарай құрғап қалады да, беті шабындық боп кетеді.

— Бұ көлдің аты — Қарағайлы, — дейді Болатбай, айнала қоршаған дөңіне қалың ағаш біткен, жел жағы қамыс, ық жағы жалтыр бір келді көрсетіп, — Есеней үйінің көлі. Мұның жалтырының тереңдігіне сырық бойламайды. Ортасында аралы бар, ілгергі кезде оған қарағай шығады екен сондықтан Қар.ағайлы атанған. Қазір ол қарағай жоқ. Біз Қарағайлыдан өткеннен кейін жарыса біткен екі дөңнің сайымен біраз уақыт жүрдік. Дөңнің екеуінің де қырқа жотасына қалың ағаш біткен.

— Мына оң жақтағы жалдың аты — Үлкен Өтеп, сол жақтағы жалдың аты Кіші Өтеп,— дейді Болатбай.

— «Өтеп» деген кісінің аты ма? — деп сұраймын мен.

— Әрине,— дейді Болатбай.

— Кім екен ол, Өтеп?

— Оның біраз тарихы бар, — деп Болатбай өткен күндердің бір әңгімелерін шертеді.

— Есенейді білемісің? — деп сұрайды ол менен.

— Естідім, — деймін мен.

— Білесің,— сол Есеней, ерте уақытта Обаған өзенінің бойын мекендейді екен. Бұл арада ол кезде Нұралы руының ауылдары қыстайды екен.

— Олар қайда кеткен? — деп сұраймын мен.

— Обаған бойында отырған Есеней осы маңға келеді де, жерін ұнатады, содан кейін ол мұнда отырған ауылдарға: «Бұл жерді мен аламын, сендер кешіңдер», — дейді. Ауылдар тілін ала қоймаса, аға-сұлтан боп тұрған Есеней үкіметтен әскер әкеп, күшпен көшіреді...

— Олар қайда көшкен?

— Есекең, алыс жерге айдап салса керек, білетін кісілердің айтуынша, олардың тұрақтаған мекені — Құмды ағаш, бұл арадан екі жүз елу шақырымдай бар деседі.

— Қиянат деген жағушы ма еді адамға, — дейді сопы мінезділеу Болатбай, — жұртты қан жылатып көшірген жерінің қайыры болмай, дүниядан перзентсіз өтті, мал-мүлкі жат адамның қолында қалды. Екі Өтептің, қырқасынан әрі қарай өткеннен кейін тағы бір көлге кездестік.

— Бұ көлдің аты — Өгізбалық, — дейді Болатбай, — өсіріп айта ма, расы ма, — бұрын осы көлде егіздей балық бопты деседі. Өгізбалықтың, дөңінен әрі аса көзімізге аз үйлі ауыл шалынды.

— Сүлеймен жездеңнің ауылы сол, — дейді Болатбай, — мен ол үйге қатынасып жүрем, апаңның күндесі өлген. Бір үйге қазір өзі би, өзі төс. Сүлекең жарықтық қиянатсыз ақпейіл, құдай деген кісі ғой. Құдай өзіне беріп те тұр. Дәулеті болса мол, перзенттен зарығып жүр еді, амандық болса екі ұлы болды. Сенің апаңды сыйлауы да сол бірер күшігінің барынан ғой. Ал, алда-жалда апаң мен жездең бізде қал десе не дейсің?

— Қалмаймын, — деймін мен.

— Е, неге?!

— Денім сау болса, өз бетіммен тамақ тауып ішуге жеттім ғой, жезде, кісіге телміріп қайтем.

— Соның дұрыс, шырағым, — дейді, Болатбай, — құдай-тағала деніңді сау қылған соң, аяқ-қолыңды аман қылған соң нәсіпті адамнан емес, тәңірден тілеу керек. Менің әкем де, өзім де бай болған кісі емеспін. Осы жұқа дәулетіміз баяғыдан бері келеді. Сонда да біреудің ала жібін аттамай күн керіп келеміз. Еңбек қыла білсең, тәңірінің берер несібі таусылмайды. Бірақ адал болу керек... Сүлеймен үйіне кеп түстік. Жездемнің өзі үйде жоқ екен. Мені бетімнен сүйіп қарсы алған апамның, өңі қашыңқы, жүдеу.

— Былтыр күз сырқаттандым деп ең, Зәуре, өңің сынық екен айыға алмай жүрмісің? — деп сұрайды Болатбай.

— Қайдан айығам, — дейді Зәуре, — қайбір сырқат дейсің бұл, — ішке қайғыдан байланған шемен ғой. Зәуре бұл сөзінің соңғы жағын жыламсырап айтып, аржағында жасқа булығып, біраз өксіп алды да:

— Мені қойшы, тәйірі, — деді, жасын сүртіп, — қыз деген немене, тәйірі. Кімге сатылмаған ол. Құдайдың маңдайына жазғаны сол болған соң, кімге берсе де, әуелі жылаған боп жүріп артынан көндігіп кетпей ме? Осы босағаға он үшімнен келіп ем, «тас түссе талайдан» дегендей, талайыма кез келген дүние шығар. Оның несіне өкінемін...

— Менің ішімді жеп құрттай мүжіп тауысқан, — деді тағы да Зәуре кемсеңдеп жылап алып,— мынау қасыңда отырған жалғыз бейшара. Осы шіркін қаршадайынан жетім қалды, апасы боп — біздің ешқайсымыз бұған пана бола алмадық, осыны қай жерде қаңғырып жүріп өліп қалады деп ішімнен таусылам да жүрем...

— Сен оған жылама, Зәуре, — деді Болатбай, тағы да кемсеңдей бастаған Зәуреге.— Айтыпты ғой «лақ жылай су ішеді, ұлан жылай мұң кешеді» деп. Тәңірі жазса, енді міне мал түлігі жігіт те боп қалды. Өстіп жүріп адам да боп кетеді.

— Баланың бұл талабың мен мақұлдадым, сен қалай қарайсың? — деп сұрады Зәуреден.

— Дұрыс қой, — деді Зәуре, — сатусыз ас бар ма, елде? Өзге түгіл, туған апасы мен де бірақ аяқ саумалды жұмыс қылса берем де, жұмыс қылмаса бермеймін. Біреуге көзге түрткі болғанша, аш-тоқ болса да өз бетімен күн көргені жақсы. Зәурені менің бұл — бірінші рет еркін тануым. Бұрын осы үйдің, күңі сияқтанып, жұмыстан басқаны білмейтін Зәуре маған бұ жолы ақылы кемел адам көрінді. Сүлеймен кешке келді. Менің хал-жайымды Болатбайдан естіген ол да, қалаға барып мал бағуымды мақұлдай кетті. Ол ертеңіне де «біздің үйде бол» дегенмен, Болатбай екеуміз ақылдастық та, тоқырамайтын үйге несіне айналамыз деп жүріп кеттік..

— Бұ баланы енді тиянақтап қайтарсың — деді Сүлеймен, аттанар алдында Болатбайға. — Ақысын дұрыстап сөйлесерсің, күздігүні өзің барып есептесіп, тайша-торпақ болса да мал алып жіберерсің. Сөйтіп қосыла берсе, ертең бұған қалың беруге де жарайды ғой. Аздаған жаяу қулығы бар Болатбай мұртынан күліңкіреп ап:

— Біреу айтыпты ғой, Сүлеке, — деді «қайным бай, нағашым бай, нағып жарлы қыласың құдайым-ай!» — деп. Сол айтқандай, бай жезделері бар, амандықпен ержететін күні болса, қалыңмал іздетер деймісің, бұл балаға. Сүлеймен үйінен шығып аз жүрген соң, ар жағында қаңқиған ағаш үйлер көрінді. Солардың тұсына барғанда Болатбай атын тоқтатты.

— Мынау ағаш үйлер Торсан мен оның балаларынікі, — деді Болатбай, — бұрын орыс қаласы сияқтанып көшенің екі жағына қаз-қатар тартылушы еді: Торсанның өз қара басында төрт бөлмеден екі ағаш үй, Шақанда екі ағаш үй, Шериде, Арабта, Бәкенде бас-басына ағаш үй болушы еді. Оның жалшы-жалаңгерлері ағаш үйде отыратын. Қора-қопсылары да түгелімен ағаштан жасалатын. Міне, ақырында сол үйлер азайып кеп, қазір екеу-ақ қалды. Өзгелерін Торсан көршілес қалалардағы орыс байларына сатты.

— Неге?

— Сатпағанда қайтсін, біз есімізді білген кездегі дәулеттің қазір оннан бірі жоқ. Жылқысы қазір екі жүзге жете ме екен осы үйдің... Бұрын мыңдап біткен үйдің жылқысы қазір екі-үш жүзден аспайды білем. Бұрын қора-қора боп өретін қойдан да қазір бір-ақ қотан қалды...

— Не себепті олай азайған?

— Қазір дүниенің тетігі ақшада емес пе? Аяқты мал деген не ол? Бір жұтта қырылады да қалады. Кешегі «Доңыз» аталатын жұттың қысына Торсан мыңнан аса жылқы салған екен, содан жазғытұрым бірер жүзге жетер-жетпес қана жылқы аман шығып, өзгесі қырылыпты... Со ма, мал деген?..

— Ақшасы да бар дейтін еді ғой бұл үйдің? Сауда-саттық жасайды дейтін еді ғой.

— Жасауын жасапты. Бірақ оған да ептілік ұқыптылық керек емес пе? Торсан балалары сауда үстінде мырзалық құрып, ақшаны босқа шашты да, ақырда баңкүрт50 болды.

— Ол не сөз?

— Қазынадан несиеге бексілмен51 бұл алады екен де, бексілді кезінде төлей алмаса, сот өз мүлкінен өндіріп береді екен. Торсан үйі бір рет жаман баңкүрт болып, мал-мүлкі сатылып кете жаздапты. Қабанда тұратын Сатыбалды шоқынды кепілдікке алмағанда масқара болады екен. Со борышын бірнеше жылда әрең төлеп іші-майын тауысып алды да, енді қайтып саудаға жолаған жоқ. Содан кейінгі күні малға түсіп, ол жыл сайын құлдырап, төмендей келеді...

— «Аузы қисық болса да, байдың ұлы сөйлесін» деген сөз рас екен — дейді Болатбай демін соза алып, дәулеті бар кезінде басына бақ оралды, мұның. О бір жылдары Торсанның өзі бір елге, үлкен баласы Шақан бір елге, екінші баласы Шери бір елге, үшеуі үш елге болыс боп тұрды бұлардың. «Ақ дегені алғыс, қара дегені қарғыс» болды. Ойда орыс, қырда қазақ бетіне шыққан жоқ...

— Сондай, «мұрнымен құс тістеп тұрған» кезінде, — дейді Болатбай, кейіген кескінмен, — мейманасы тасыды бұлардың. Сонша мол дәулет жетпегендей, кей баласы, әсіресе Шери қолына ұры ұстап, момынның малын білсе зорлаған ғып, білмесе ұрлаған ғып жеді де отырды. Ешкім оларға малын сұрап бара алмады. Болысар кісіні және таба алмады. «Батыр бастас, бай қостас». Әлділер бірінің сөзін ірірі сөйледі. Елден теңдік таппаған кейбір момын бас көтеріп ілгері ұлыққа шағым айтайын десе, олар да мықтының сөзін сөйледі. Ондайларды Торсан өтірік пәлемен құрытты. Жазықсыз талай жанға «ұры» деп пәле салып, соның, «ұрлығын» ауылнайларына актілетіп абақтыға жаптырғаның немесе айдатып жібергенін көзіміз көрді... Содан кейін оған кім батып қарсы шықсын!..

— Әрине...

— Бұлардың керден кетуі сондай: елде жақсы ат, жақсы ит, жақсы құс, жақсы киім болса бұлардікі...

— Сұрап ала ма?

— Сұраған болады. Бермесе тартып алады...

— Берсе ше?

— Сіңіріп кетеді...

— Пәле ғой мынау, қайтсе де алмай қоймайтын!..

— Әрине, пәле!.. Өзгесі былай тұрсың кергіп, бетіне жан қаратпайтын боп алғаннан кейін олар елге ажарлы қыз-келіншекті билетпейтін болды. Онымен де қоймай, бірінің қатынын бірі әурелейтін болды...

— Сұмдық қой, мынау!..

— Әрине, сұмдық!.. Бірақ, ақыры не болды соның?.. Дәулет қайтып еді, бақ та қайтты. Болыстықтан да, биліктен де айрылды... Елде беделі қалмауға айналды. Сыртқы жұрт әлі де «Торсан» көргенмен, ауылдастары қарсы шығып берекесін кетіре бастады... Малынан құрық, басынан сырық кетпейтін күні таянды... Атты сол араға қаңтарып қойып, Болатбай екеуміз, жаз жабық тұрған қора-қопсымен үйлерді аралап шықтық. Әдетте, бай адамдар, жайлауға көшер алдында қора, шарбақтарының ішін көң-қоқырдан тазалап, ашық-тесігін бітеп кетеді. Торсан үйінің маңы былығып жатыр екен. Көктемде еріген қар суымен бытқырап іріген: малдың қилары қора-қорада белшеден батарлық саз боп жатыр. Тозығы жеткен қоралардың төбесі ашық, бүйірлері тесік. Кей қора қиқайып құлап жатыр. Шана-арба, айыр-тырнауық сияқты, аспаптар әр жерде шашылған... Үйлерінің есік-терезелері үңірейген... Осындай тозып, салақсып, шашылып, былығып жатқан дүниені көруге жүрегі айнығандай:

— Ал, кетейік балдызым, — деді Болатбай, — кер кетіп бара жатқан дүнияны көрудің, несі қызық!..

— Маса-сонадан мазасызданып тыпыршып тұрған қаңтарулы атқа жақындай беріп, Болатбай арттағы Торсан үйлеріне қарады да:

— Шіркін, бір кезде Торсан үйі тасыды-ау! Өзгесін айтып неғылайын, әнеу бір қораның сыртында жүз елу, екі жүздей асыранды қаздар жүрер еді. Қыстыгүні алдарына сұлыны қайықпен төгіп қояр еді. Семіз қаздар қораға жоламай, аязда күртіктің үстіне жатар еді. Ұры оларға болса, болмаса да тимейді, қасқырдан сақтау үшің күзетші қояр еді. Қаздарының қаңқылдаған дауысы қозыкөш жерден естіліп тұрар еді. Торсанның балалары мейманасы тасып тұрған кезінде, «қаздың етінен басқа ет — ет пе» деп, сиыр еті былай тұрсың қой мен жылқының семіз етіне мұрындарын шүйірер еді. Соны істеген олар қазіргі күнде ұрлықтан келген мәстектің етін ата малының етіндей асайды деп естідім...

— Сонау қалың зиратқа барып, әуелі дұға қылайық, — деп Болатбай арбаға мені де мінгізді, өзі де мінді. Зиратты жағалап батыс жағына барғаннан кейін екеуміз де арбадан түстік.

— Байдың зираты — міне біреу сегіз құлақты боп қиылған, үстінде мұнарасы бар ағаш үй, — деді Болатбай. — Осыны сіздің ауылдағы Құсайынның әкесі Сұраған қиған екен деседі. Көктемнің шалғыны недәуір бой тартып қалған жерге екеуміз отыра бергенде:

— Шырағым, сен «ясинды» оқы, баласы жоқ бейшаралар ғой, сауабы тиер, — деді Болатбай. «Ясинды» оқып отырғанымда, менің көзім Есеней зиратының қасындағы қабырдың алдына тігінен қойылған жазулы аппақ таста болды. Тасқа жазылған сөздерді көзіммен оқып көрсем, Есенейдің әйелі Ұлпанға қойылған екен сөздері алтынмен арабша жазылған. Тастың өзі — мен бұрын көрмеген тас, биіктігі — кісі бойы қолұсыным, жалпақтығы екі кездей.

— Бәйбішенің мына тасы — не тас? — деп сұрап ем:

— Кім білсін, не деп атайтынын52 — деді ол, — әйтеуір қымбат тас деседі ғой. Торсан осыны Кетрампордан алдыртты деп естиміз. Жұрттың айтуынша, бұл тастың құны айғыр үйір жылқы көрінеді.

— Жұрт деген қызық емес пе, — деді Болатбай, зират маңындағы есік терезесі жабық мешітке қарап тұрып. — Торсанның дәуірі жүріп тұрған кезде осы мешітте үнемі жұма намазы оқылар еді. Түстік жердегі ауылдың шалдары жиналар еді. Айт намазы кезінде мешітке жұрт симай, далаға оқыр еді. Торсанның басынан дәулет қайта бастаған кезде, жұрт оның өзін сыйламаумен ғана қоймай, мешітін де сыйламайтын болды. Әнеугүні құрбан айты болғанда, мешітке осы арадағы жиырма шақты үйдің адамынан басқа кісі келмепті деп естимін...

— «Әр асуға бір тосу» деген, шырағым, — деді Болатбай, қаңтарулы тұрған атына қарай жөнеле беріп,— Бір кезде осы араның патшасындай болған Торсанның да тізесін бүкті. «Ақыр байдың түбі аштан өледі» деп еді, мұның арты соған соғып жүрмесе не қылсын!.. Болатбайдың болжалы тура келді. Совет үкіметі құрылып, қанаушы тапқа қысым көрсетілген кезде, кісі еңбегін жеп қана күн көріп келген, Торсан үйі өзгеден бұрын құлады. Көп жылдар бойы оның тепкісінде келген жалшылары мен қоңсылары ол үйді тап ретінде біржола жойды...

— Ал, бала, түсейік — деді Болатбай маған. — «Жатақ» дегендер таңның атуы мен күннің батуына дейін қала кезіп үйінде отырмайды. Біз Аубакірдің үйіне кірсек үстінде кірлеу, жамаулы жалғыз ғана көйлегі бар, аяғы жалаңаш әйел, басына баланың шапанын бүркеніп, оң жақ босағада қисайып жатыр екен... Біздің ауылдың ең сорлы деген адамының ағаш та болса кроваты болушы еді, ескі де болса терінде бірер сандық жиналып тұрар еді. Оның үстінде аз да, ескі де болса бірнеше көрпе-жастығы болар еді. Төрге төсейтін не киізі, не алашасы жоқ үй біздің елу үйлі Жаманшұбарда жоқ еді. Біздің ауылдың ең нашар деген үйінің өзінде сыпайылыққа киетін қоңыр дүрсін болса да, ішкі-тысқы жаңа киімдер болушы еді де, олардың біразы керегенің басында ілулі тұрушы еді. Сол жақ босағада аттың қысқы-жазғы тұрманы ілулі тұрар еді. Оң жақ босағада қазан-ошақ, аяқ-табақ сияқты ыдыстар жиналып, шимен қоршалып қойылар еді. Мынау үйде оның бірі де жоқ. Бұл үйдің іші төсенішсіз, шаңы шыққан тақыр. Керегелердің, айнала басында не киімнен, не ат-тұрманынан ілінген ешнәрсе жоқ, жап-жалаңаш. Бұл үйдегі бар мүлік: іргеде жинаулы жатқан бірер жамаулы ескі көрпе мен бір-екі кір жастық қана. Ыдыс атаулыдан босаға жақта жалғыз кішірек қазаң құлақ-мұрнынан айрылып, бүйірлері майысқан кішкене самауыр, ескілеу ағаш табақ, кетік ожау және табақтың үстіне жиналған азын-аулақ ала-құла ескі шәшкелер. Іші жалаңаштықтан осылай ұлып тұрған үйге біз кіре бергенде ду етіп көтерілген қара шыбынның қалыңдығы көшкен бұлт сияқтанып кетті. Түндігі жабылып, ішіне сәуле кигіздің жыртық жерлері арқылы түсіп тұрған бұл үй маған қара шыбындардың қамалған абақтысы сияқты... Расында қатты ұйқыда ма, болмаса қимылдауға бізден ұяла ма, — аяғының ашық жеріне үймелей қонған шыбындардың шағуына кемпір тырп етер емес. Сонысына қарағанда «өліп қалған болар» деп ойлайтын кемпірдің, тірі екендігіне қорылдаңқырай алған демі ғана куә... Аш қара шыбындар бізге жабыла кетті.

— Я, алла! — деді Болатбай, бетіне жыпырлай қонған қара шыбындарды екі қолымен кезекпен қақпалай, — мұндай да көп шыбын болады екен!.. Шырағым, — деді ол маған, — есікті аш та, қамзолыңды шешіп ап жайқашы, мына шыбындарды! Қамалып тұрған сорлылар далаға шығып жеңілсін. Әйтпесе, шыдап болмас! Топсасы шығып, қиқайыңқырап жабылып тұрған ескі қарағай есікті мен аштым да, сыртымдағы ескілеу қамзол-шамды шешіп алып, үйдегі шыбындарды қууға кірістім... Менің жайқаған шапанымнан жасқанды ма, болмаса өздерінің де мынау азығы жоқ үйден кеткісі кеп тұрды ма — шыбындар бұйығып тұрған түтіндей есікке қарай лап беріп, дуылдай қашты... Со кезде, басына бүркенген шапанды қолымен сыпыра түрегелген әйелдің кескініне қарасам, аппақ шашты, қыли көзді, беті әжімді кәрі кісі екен. Бір ғажабы бетінің, екі ұшы нарттай қып-қызыл.

— Мал-жан аман ба, Ұлданай? — деді Болатбай, таңдана қарай қалған кемпірге, — танымай отырмысың мені. Мен Жайылғандағы Нұралының баласы Болатбаймын!

— Қайдан білейін кім екеніңді, — деді кемпір мұрнынан сөйлеп, — кәрі кісінің есінде кім жүреді дейсің.

— Аубакір мен Кәкіш қайда?

— Қала қыдырып кетті.

— Ал, шырағым, шығайық далаға, — деді.

— Бұрын да берекесі шамалы үй еді, — деді Болатбай, тысқа шыға, — мына бейбақтың үйі немене боп кеткен, өзі. Алла сақтасын, адамның зәресі кететін ғой, өзінен.

— Осы біздің жездеміз — Аубакірдің үйі ме? — деп сұрадым мен.

— Иә, — деп жауап берді Болатбай, — кәдімгі апаң Кәкіштің үйі.

— Соларды өз киімі деп ойлайсың ба? — деді ол.

— Енді кімнің киімі?

— Ондай киім Аубакірге қайдан келсін. Біз білмейтін Аубакір ме, ол. Кеңірдек барқыттан түгіл қамполаттан жаңа қамзол-шалбар киіп көрді ме екен әуелі?

— Енді қайдан алады сондай киімдерді?

— Тамыр орыстарынан сұрап киіп барған да.

— Бала, біз бір орыстың үйіне барайық та, шай қойдырып ішейік. Бүгін азына күні53 екені есімнен шығып кетіпті. Бұл күндері жатақтар қала қыдырып, малын баққан үйлерден нан жинайды. Кеш болмай қайтпайды, олар.

— Нанды неге жинайды? Өздерінің ұны болмай ма?

— Ұнының болатын да, болмайтын да күндері кездеседі. Бірақ азына күні нан жинау жатақтардың әдетіне кіріп кеткен. Үйінде ұны тіреліп тұрса да жинайды, олар. Қалаға кеткен Болатбай екеуміз бір орыстың үйіне барып, ақысын төлеп шай қайнаттырып іштік те, жаңағы екі үйге кешке қарай жаяу оралдық. Кигіз үйдің маңайы бұл кезде әбігер екен. Үйлердің алдында сырғауылмен қоршалған кең шарбақ тұрған. Сол шарбаққа мақырасқан көп қойлар қамалып жатыр. Бір жақтан шұбырып көп сиырлар келеді. Олардың алдынан шыққан — орыстың әйел, еркектері. Болатбай екеуміз қой қамалып жатқан шарбақтың алдына барсақ. Аубакір жүр. Қыстыгүні маған мырза сияқтанып көрінген оның үстіне қазір қарасаң, жамалған қамзол-шалбар, етігі жоқ, жалаңаяқ... Ол бізбен солғын амандасты. Со кезде арғы жақтан басына кірлеу орамал байлаған, үстінде кірлеген ескі көйлегі ғана бар, жалаңаяқ, толық денелі бір әйел келе жатты, жақындағанда тани кеттім — Кәкіш!.. Ол мені: «Қарағым-ай, сен екенсің ғой!» деп құшақтап кеп бетімнен сүйді. Менің көңілім бауырмал тартқан Кәкіштің үйіне қонуда еді. Болатбай Қопабайдікіне қонды. Қопабайдың әйелі жоқ екен менімен шамалас Қайырке атты, менен жеті-сегіз жастай үлкен Бейсембі атты, менен төрт-бес жастай кіші Кенжебай атты үш баласы бар екен. Әйелі жоқ болғанмен, Қопабай үйінің іші де, киім-кешектері де Аубакірдің үйінен анағұрлым жинақ, анағүрлым таза! Үйінің қасында қолы бос Кәкіш бола тұра, Қопабай бізге ас істеп беруге қалада тұратын басқа бір қазақ әйелін шақырып әкелді. Бұл да таныс әйел боп шықты. Біздің ауылдағы жамағайынымыз Итаяқтың қызы — Жәмила. Шайдан кейінгі әңгімеде Болатбай менің жайымды Қопабайға баяндап еді:

— Аубакір қойды бағып отыр ғой, — деді Қопабай, — мен сиыр бағып отырмын. Оған қойшының керегі болмас, кісісі жетеді. Сиырды Бейсембі мен Қайырке бағып жүр еді, Бейсенбі үй шаруасына да керек боп тұр. Және ертең орыстың егіні піскенде, жалданып азық жинап алу да керек қой. Қайырке сиырды жалғыз баға алмайды, сен осы баланы маған беріп кет.

— Баламен ақылдасып көрейік — деді Болатбай.

— Ал, шырағым, қалай? Қопабайға тұрамысың, ауылға қайтамысың? — деді. Бұл сұрауға мен біраз уақытқа дейін жауап бере қойған жоқпын. Бермейтінім — егер жатақ дегенің мынау болса, мұның көрген күні құрысын! Одан ауылымның жалшылығы әлдеқайда артық сияқты... Бірақ қайтуға ма? Қалуға ма? Жатақтардың тұрмысынан жүрегім айнып-ақ тұр!.. Соны ойлағанда, қайтқым кеп-ақ кетсе де, «қайтқанда, қайда барам?» деген сұрау туады, менің алдымда. Артта қалған «ел» атаулыда, егер қайтып барсам, менің тұрар үйім, Болатбайдікі ғана. Екі-үш күн жолаушылап бірге жүргенде маған оның мінезі де, кісілігі де ұнады. «Бұ бір момын адам екен» деген ұғымға келдім мен. Болатбайдың үйіне барсам, мүмкін, маған пана болар да... Осы ой келгенде қайтуға қобалжысам, аттанарда апам Ұлтуған екеуміздің оңаша кездескен бір сөзіміз есіме түсе кетеді.

— Жүр, қалқам, ағашқа барып, отын теріп әкелейік — деген еді Ұлтуған маған ертең Құтырлағанға жүреміз деген күннің кешінде. Қалың ағаштың ішіне кіргеннен кейін ағаштың қу бұтақтарын жинауға кіріскенімде, апамның өңі қуқылданып, «бері кел», дегендей маған қолымен ымдаған еді. Сол арада арамен кесілген жуан ағаштың жалпақтығы үстелдей түбірі тұрған. Мен жақындай бергенде апам құшақтай алды да, әлгі түбірге отыра кетіп, ал кеп жылады... Сирек алған әрбір демін ішіне тартқан сайын оның жылауы үдей түсті. Бірақ бұл үдеу оның, сыңсып қана жылаған дауысын зорайтқан жоқ. Жақын жердегі ауыл адамдары естіп қояр деген болу керек ол демін ішіне тарта жылады... Ұлтуған алғаш көріскенде, мен де ағыл-тегіл жылаған едім. Бұл жолы жыламай, оны уатпақ болып ем, уану орнына үдеп кетті. Сөзіме көндіре алмаған мен «егер қоймайтын болсаң мен бүгін біржола кетем де, енді қайтып қараңды көрмеймін» деп қорқытқан болып ем, ол ақырындап барып бәсеңдеді де, жасыл шәлісінің етегімен көзін сүртіп «отыр, мұнда» деп қасынан орын көрсетті.

— Мен өзгеге емес, құдайға жылаймын, — деді ол, — егер мені құдай ұл ғып жаратса ғой, қаршадай сені арқалап жүрсем де асыраймын ғой. Құдай мені сорыма қарай қыз ғып жаратты. Саған қурайдай паналығым жоқ, соған жылаймын... Келген жерімнің түрі мынау, күйеуі құрысын. Жас болды не, кәрі болды не, мен сияқты сорлыға бәрібір емес пе? Оның өзі ғана болса бір сәрі, — көндірер ме ем, қайтер ем. Үйінде аюдай ақырып әне бір қақбас кәрі иті отыр, баласына билік бермейді. Ол әкесінен шыға алмайды, мен одан шыға алмаймын. Сонымен, шалдың не дегені болады да тұрады. Ал, шал қақпас бұрын да күңкілі көп кісі еді, сен келген соң онысы күшейіп кетті.

— Күшейсе, кетейін деп отырмын ғой, мен.

— Соған ішім күйеді де, — деді апам.

— Ішің күйіп қайтесің — дедім мен — Тамақхы бірдеме ғып асырармын.

— Бірақ сен өкпелеп кетіп барасың ғой, — деді апам. — «Жетім бала тас бауыр» деп, мінезіңе қаттылық пайда болған ба немене, сені көрмей кете ме деп жылап отырмын.

— Неге көрмеймін — дедім мен. — Менің сенен басқа кімім бар?

— Шынымды айтайын, — кеткеніңе тілектеспін. Мал түлігі болып қалдың. Денің сау. Енді кісіге телмірмеуің жөн. Аяқ-қолың аман болса, бұл иттің үйіне тамақ асыраймын деп келме! — деді.

— Жарайды! — деп уәде бердім мен.

— Ал, енді қайтесің? — деген сұрауына:

— Қалам! — дедім мен нық дауыспен.

— деп, немесе:

— деп, немесе:

— деп, нашарлау даусымен майланбаған арбаның доңғалағындай дарылдайды. Кейін менің өлең айтатынымды білген соң, ол өлең айтуды мүлдем доғарды. Екеуміз Бейсембінің домбырасын кейде сұрап, кейде ұрлап алып шығатын болдық. Бірақ Қайырке Бейсембі сияқты өлеңді түрегеп, сиырға еріп жүріп айттыруды жақсы көрмейді, отырып айттырады. Шанышқақтаған мезгілде болмаса сиыр деген мал жайылған уақытта жүргіш келмейді. Ол жоңышқалы, өлеңді шөпті жақсы көреді. Жоңышқасы жақсы бір жерге әкеліп қаптатсаң, айнала оттап, орнынан көп жылжымайды. Бірен-саран қашаған сиыр болмаса, өзге сиырлар қаладан өpіcке шыққан бетінен, кешкі қалаға қайтар мезгілге шейін бұрылмайды. Өріске беттеген я қайтқан уақыттарында алысырақ барып алдынан шығып отырсаң, анда-санда «соп» деп дыбыс беріп қойсаң, сиыр сені басын еттей, тоқырай отайды... Өріске беттегенде де, өрістен қайтқанда да Қайырке сиырлардың алдына шығып осылай тоқтатып қояды да:

— Кәне, Сәбит, баста өлеңді, — дейді. Не өлең айтуды екеуміз келісіп аламыз да, мен қалаған өлеңін бастай жөнелем... Әлденеше жыл баққан Қайыркені ие көріп, үйреніп қалғандықтан ба, — сиырлар ол дыбыс шығарсақ өлеңдей қап, қайырған жағына қарай беттей жөнеледі. Менің қайыруымды да, айғайымды да олай тыңдамайды. Менің өлеңді көбірек айтатын кезім — сиырлардың түскі жусаған мезгілі. Бұл кезде бақырға қайнатқан шәлпи шайды екеуміз кішкене ағаш тостағаннан сораптай тартып, терлеп отырып ішеміз де, қанған кезде мен өлең соғам. Қайырке өлең тыңдағанда желікпейді. «Сөз-ақ», «шіркін-ай!», «тамаша екен» деген қостаушы сөздерді ол сабырмен ақырың ғана айтып, көбінесе, маған қадала қарайды да отырады.

— Илансаң, — дейді ол, — осы уақытқа шейін мен қазақ ауылын көрген емеспін... Қайдан көресің, — жеті жасымда шешем өліп жетім қалдым. Әкем әйел ала алмады. Сол үйдің еркегі де, әйелі де өзі. Және қой аузынан шөп алмайтын момын кісі, ешқайда шықпайды, ол шықпаған соң мен де шыға алмаймын, жеті жасымнан сиырдың соңындамын. Сондықтан ауылды қайдан көрейін.

— Көріп келгендер, — дейді ол, — ауылды жақсы дейді, бейнеті аз дейді, ойын-сауығы көп дейді, жаздай кең далада жайлауда болады дейді. Соған барғың-ақ кеп құмартасың, бірақ бару қайда!.. Соңғы сөздерін Қайырке зор арман сияқтандырып күрсініп айтады. Сөйтеді де, ауыл тіршілігінің егжей-тегжейін менен сұрай бастайды. Менің ауыл туралы кеңестерімді әсіресе, өз қара басым туралы кеңестерді тыңдағаннан кейін ол:

— Ауылда да солай ма? — деп басын шайқап отырады.

— Ауыл рахат орны болса, қалаға қаңғырып келем бе мен, — дегеннен кейін ғана:

— Рас-ау, — дейді мақұлдап.

— Сиырдың соңында үнемі салпақтап жүре беруден ішім пысып, неғыларға білмей жүруші едім, — дейді Қайырке, — жақсы болды-ау, сен келіп. Бұрын батпайтын күннің қазір қалай өткенін де білмеймін. Екеуміз енді осы сиырды бірге бағайық, сен бұл арадан кетпе.

— Өмір бойынша ма, — деймін мен.

— Өмір бойынша болса қайтеді, — дейді Қайырке. — Сиыр бағып өткен кісі бізден кем емес. Менің әкем Қопабай, оның әкесі Түлкі, оның әкесі Қонеке, өмірлерін осы Құтырлағанның сиырын бағумен өткізді. Кенжебайды кім білсін, ол әлі кішкене ғой. Бейсембінің күні де сиыр бағумен өтетін шығар.

— Өзің ше? — деп сұраймын мен.

— Оны құдай біледі де, — дейді Қайырке, — бір жыл емес, он жыл емес, өмір бойы сиыр бағудың несі жақсы дейсің.

— Екеуміз бірге баға тұрайық та, кейінгісін көре жатармыз.

— Сәбит, сен маған ұнайсың, — деп бастады ол сөзін.

— Нем ұнайды?

— Мінезің де жақсы, тіл алғышсың, оның үстіне өлеңшісің...

— «Айлас қатын мұңдас» деген мақал бар екен сиыр соңында жүрген соң екеуміз де мұңдас, сырлас. болуға тиісті емеспіз бе? — деді.

— Әрине, — дедім мен.

— Сен өзің аузыңа берікпісің, жоқ па? — деп сұрады, ол.

— Не туралы айтасың?

— Жай әншейін де, — деп Қайырке күлімсіреді де қойды.

— Күнде ішетініміз шәлпи шай, — деп бастады ол кеңесін — жейтініміз нан. ғана. Жүректі қарайтып болды-ау, бұл, Сәбит!..

— Қарайтқанда, не істейміз? — дедім мен қалжыңдап, — мал соймай сараң болған әкең мен өзіңнен көр.

— Сол малды сояр ека-у, — деді Қайырке, — егер қолда болса, бірақ жоқ қой сол.

— Енді нені айтып отырсың.

— Бізде жоқ болса да, қалада көп дегенім ғой.

— Е, қала саған қойын бере ме?

— Әрине, бермейді.

— Бермесе, айтып отырғаның не?

— Жай, әншейін, ептеп қымқырса қайтер еді дегенім ғой, — деді Қайырке, күлімсірей маған қарап қойып.

— Қалай қымқырасың? — деп сұрадым мен.

— Ол оңай ғой, бірақ қасыңдағы серігің сенімді болса.

— Сенімді болғанда қайтер ең? — дедім мен сынағалы.

— Мана аузына берікпісің дегенім осы еді, — деді Қайырке.

— Ия, берік болсам ше?

— Ендеше, әкел қолыңды, — деп Қайырке қолын ұсынды.

— Қой, бүйтіп ашықпайық, — деді маған, — ептеп қозы-лақтан ұрлап тамақ тойдырайық.

— Қайдан ұрлайсың?

— Қаланың Оразалы баққан қойлары осы маңайға кеп, араласа жайылып жүрген жоқ па?

— Одан қалай ұрлайсың?

— Оп-оңай, — деді Қайырке, со кезде көзі ұры иттің көзіндей жылтыңдай қап.

— Қалай оп-оңай?!

— Қойлар ағаштың ішіне жайылып келгенде бір семіз тоқтыны ұстап аламыз да, бауыздап ағаштың түбіне тыға саламыз. Артынан асып жейміз. Қайыркенің бұл сөзіне нанбаған кескінмен мен аз қарап отырдым да, әлі де болса қалжың көріп:

— Лақты ұстамаймысың? — дедім.

— О, кәпірдің бақыратыны бар, — деді Қайырке, — қойшыға білдіріп қояды. Ал, қозы деген жануар, жұп-жуас, дыбыс шығармайды... Сонымен, қалай дейсің. Сәбит?.. Істейміз бе, осыны?

— Рас айтып отырсың ба?

— Осындай өтірік бола ма екен?

— Жоқ, мен оған араласа алмаймын, — дедім мен.

— Араласпай-ақ қой, — деді Қайырке, қулана жымия қараған кескінмен. — Тек айтып қоймасаң болғаны. Қозыны ұстайтын да, бауыздайтын да, соятын да, асатын да өзім болам. Сен жегің келсе же де, жегің келмесе де отыр.

— Оны қайда асып жейсің?

— Сойсақ, асудың ретін келтіреміз де.

— Қалай, қолымыздағы бақырға бір жіліктен артық ет симайды, оған қайсымыз тоямыз?—дедім мен оның сөзін әлі де ойын көріп, қалжыңдап.

— Малдың етін өзінің қарнына асып жеуді естімеп пе ең, — дейді ол.

— Қарнына?!

— Ия, қарнына. Кәдімгі қарны бар ғой, соның жынын ақтарып тастап, таза қып жуып, ішіне суды құясың, сиғанша ет және татырлық тұз саласың да жерді шұқырлап қазып, ішіне құм сеуіп, әлгі қарынды соған көмесің. Сөйтесің де, үстіне тағы да сеуіп, оның үстінен от жағасың. Сонда қарындағы ет бұрқылдап тұрып қайнайды. Қайнағанда буы шығып тұру үшін, қарынды өңешпен бірге аласын да, өңештің, ішіне екі басын кескен бір сүйемдей қурай тығып қоясың. Қурайдың тесігінен бу бұрқылдап атқылайды да тұрады...

— Рас, рас! — дейді Қайырке иланбаған кескінмен бетіне қараған маған. Талай рет солай пісіріп жедік. Қарынға піскен еттің қасында, қазанға піскен ет — ет емес! Қайыркенің сөзіне енді ғана сенгендей болдым. Есіме Оразалы түсті. Оны мен білем. Түбі — біздің Сибан. Ол да осы Құтырлағанда туып өскен адам. Оның да өмір бойы кәсібі — мал бағу. Біз жоғарыда Аубакірдің нашар халдегі үй тұрмысын айттық. Оразалының үйі одан да сорлы... Оның үстіне, осы Құтырлағанда отырған бес-алты жатақтың ішіндегі адамдардың ең момыны — сол. Өзге жатақтардың, айтуынша, Оразалы «біреудің ала жібін аттамайтын, жолда бос жатқан бірдемеге кездессе иесін іздеп апарып беретің мал бағудан басқада жұмысы жоқ, құдайы адам». Жасы со кезде елу-алпыстарда. Өз көйлегін жамап кие алмайтын, өз шайын дұрыстап қойып іше алмайтын мейлінше салақ кемпірі бар. Ол кемпірден бала көп туған да, өле беріп, жалғыз ғана баласы қалған. Оның да мұзға сырғанақ теуіп жүргенде, оң аяғы тізесінен шығып кетіп, жіліншігі тақымына жабысқан ақсақ боп қалған... Оразалының халі сондайлығын білгендіктен:

— Момын адамға обал болмай ма? Сен ұрлаған қозыны ол иесіне төлемей ме?—десем:

— Төлей берсін — дейді Қайырке. — Онсыз да құдайдың сорлы жаратқан адамының, қозысын біз ұрламағанмен, байып жатқан ол жоқ. Бұл әңгіме сонымен аяқталды. Келер күндердің біреуінде Қайырке екеуміз жайылып келе жатқан сиырмен бірге, қалың ағаштың ішіне кірдік. Со кезде екінші жағынан маңырасып кеп сол ағашқа Оразалы бағатын қойлар да кірді...

— Сен ағаштың арғы тұмсығына шық та, сиырларды тоқтат, — деді Қайырке,— әйтпесе, олар ар жағындағы орыстың үйіп қойған маясын сүзеді. Мен жөнеле бердім. Неге екенін кім білсін, сиыр деген мал, үйген шөпке өш келеді де, көпене, шошақ, мая көрсе-ақ сүзгілей бастайды... Қайырке жұмсаған жаққа барып, сиырлардың, бетін бері қарай бұрдым да, айдап отырып ағаштың екінші шетіне шығардым. Сол кезде Оразалы жаяу бағатын қойлар да ағаштан әрі қарай шығып өріп барады екен. Қайырке маған Оразалы бізден ұзаған кезде ғана келді.

— Қызық таптым, — деді ол.

— Ие, не таптың?

— Бір талдың түбінен араның ұясын таптым... «Араның ұясы» дегенге елеңдей қалдым. Бұдан бұрын бір рет Қайырке сондай бір ұяны тауып, ертеңіне қасына түтін салғамыз да, балын алғамыз. Бал деген затты мен өмірде бірінші рет осы жолы ғана татқам. Балға солай дәніккендіктен, Қайыркенің «араның ұясын таптым» деген сөзіне иландым да, соңына ердім. Қатарласып жүріп келе жатқан Қайыркеге:

— Тағы да түтін саламыз ба? — дедім.

— Әрине! — деді ол.

— Екеуміз ағаш арасымен жүріп келе жатырмыз. Алдымда Қайырке. Мен әрбір минут сайын алдымыздан дуылдай қарсы ұмтылатын араларды күтем... Мені бастап жүріп келе жатқан Қайырке түбіне жапырақты жас бұталар үйілген ағаштың қасына әкелді де:

— Ұя осында, — деді.

— Аралары қайда?

— Олар тығылып жатыр, — деп Қайырке күлді де, жапырақтарды аша бастады. Мен ду ете ұшатын аралардан қорқып, кейін шегіне бердім. Қайырке қарқылдап күлген қалпымен жапырақты бұтақтарды әрі қарай аударып тастады да:

— Міне, ара! — деп сенсең жүні қырқылмаған марқа қызыл қозыны артқы сирағынан көтере берді. Орнымда таңданып тұра қалған менің көзім, марқаның бауыздалған тамағына түсті. Марқа өліп қалған.

— Бұ не?! — дедім мен Қайыркеге.

— Ара!

— Ара деген осындай бола ма екен?

— Сен мұны айтасың, бұдан да үлкені болады.

— Түсінікті, — дедім де, жүре бердім. Қайырке жүгіріп кеп, мені иықтан ұстай алды.

— Қайда барасың? — деді ол.

— Мен мұндай араның балын жей алмаймын, — дедім мен.

— Рас айтасың ба, әй? — деді ол.

— Рас!

— О, қойсайшы! — деп Қайырке маған қалжыңдайын деп еді:

— Қойғаны сол, — дедім мен бұлқынбай, — егер, сен мұны істейтін болсаң, мен ертеңнен бастап үйіңнен кетем. Қайырке мені босатты да, қалшиып тұра қалды. Мен де тұра қалдым... Екеуміз үнсіз аз уақыт бір-бірімізге қарасып тұрыстық.

— Сен мына қозыны айтасың ба, ей? — деді Қайырке менен бұрын тіл қатып.

— Айтпаймын, — дедім мен.

— Екінші қозыны ше?

— Мен саған айтып тұрған жоқпын ба, «үйіңнен енді кетем» деп.

— Егер, қозы ұрламасам ше?

— Онда кетпеймін.

— Бұ қозыны қайтеміз? — деді.

— Қайтсең де еркің. Бірақ мен етін жеу түгіл, сорпасын да татады деме!.. Ақыры екеуміз былай келістік. менің қасымда жүргенде Қайырке енді қайтып қозы бауыздамайтын болды. Мына қозыны ол немере ағасы Ізтөленің Дүйсембайына бермек болды.

— Бірақ, — деп арман етеді ол, — осы итке қасқырды кездестіре алмай-ақ қойдым. Қыстыгүні аңға шыққандар, қасқырды бұл ит еркін алады дейді, аңға мен шыға алмаймын.

— Неге? — деймін мен.

— Сен өзің қызық екенсің ғой, — дейді Қайырке кейіп, — аңға аты бар кісі шығады және соны қарға шабатын қандай ат ол. Менде ат бар ма сондай.

— Кеңесіңді айта бер, — деймін мен.

— Қасқыр бір жатса, Керейбай шоғында жатады, — дейтін еді Қайырке,— күзге қарай сиырды соған жайып апару керек, қасқыр жатса айдап шықсын.

— Байғұс-ау, шыға ма ол қалың ағаштан қасқыр?

— Сиыр өзгеге жуас болғанмен, қасқырға өжет. Көзіне көрінсе өкіріп-бақырып қамап алады да, қашып құтылмаса, мүйіздеп жарып тастайды... Бұл менің бұрын естіген сөзім. Көлденең кеңестің бәрін былай қойғанда, біздің үйдің бір сиыры көктем кезінде, жайылымда жүріп бұзаулап қалады. Әке-шешем кешке дейін тосады да, келмеген соң әкем өрген жағына жаяу іздеп кетеді. Сиырды ол таба алмай жүргенде түн басталды... Со кезде сиырдың өкірген даусы естіледі. Ай жарық екен. Әкем қасқыр қамаған екен деп ойлап, өкпесін қолына ала жүгіреді... Барса, жалғыз сиыр екі қасқырмен алысып, туған бұзауын қорғап тұр екен... Қасқырлар қаша жөнеледі... Қасына барса, сиыр болдыруға айналған... Тілі сала құлаш шығып кеткен... Денесіне қасқырдың, тістері тиген... Бұның анық оқиға екенін, өтірікті білмейтін Мұстафа айтатын... Ол жалғыз сиыр... көп сиыр біріксе не шыдатпақ!.. Қайырке екеуміз баққан сиырларымызды Керейбай шоғына қалың ағаш жағынан кіргізбек болдық, итті далалық жаққа үйген маяның тасасында мен ұстап отырмақ болдым. ...Маяның ығында отырмын. Қолымда қарғыбауынан ұстаған Көкқасқа. Бірталай уақыт өтті. Зеріге бастадым. Ағаш жаққа маяның ығынан үңіле қарап қоям, ешнәрсе көрінбейді... Бір кезде ағаш жақ азан-қазан бола қалды... Ит те атып тұрды, мен де атып тұрдым... Азан-қазан дауыс, сиырлардың дауысы. Әуелі аздап өкірген сиырлардың дауысы біраздан кейін тұтасып, көбейіп даланы басына көтерді. «Қасқыр!» деген ой кеп кетті маған... Жүрегім тулап барады... Ит те әлденені сезгендей қыңсылап жұлқына бастады. Ағашқа қарай тырмысқан ол мені сүйреуге айналды... Иттің күші менен әлдеқайда көп екенін мен сонда ғана аңғардым... Сонда да айырылмай, мықшия тартып келе жатқанымда, ит бір рет арс етті де, жұлқына кеп жөнелді... Қарғыбауы қолымнан сусып шығып кетті... Мен құлап қала жаздап барып әрең оңалдым... Ит ағаштың қырындау тұмсығына қарай шапты. Ол арада ескі егіннің орнына шыққан қалың ермен... Зымырай шапқан ит ерменнің ішіне барып кірді... Ол бұрынғы әдетімен, биік бойлы ерменнің үстінен орғи шапты... Со кезде ерменнің ар жағындағы жазыққа қарай денесі салаңдап, бір зат шыға келді, — тани кеттім, —өзіме таныс қасекең!.. Бірақ қасқырдың шабысы тым солғың ол тек қана шоқақтайды, артына қарайлайды!.. Со кезде ағаштан қасқырға қарай өкіре жүгірген сиырлардың алды да көрінді... Мен де жүгірдім... Қасқырдың артына алаңдағанына енді ғана түсіндім: оның арт жағында шоқақтап екі бөлтірік кетіп бара жатыр. Бойларының шамасы түлкідей ғана... Ирелеңдей, бар шабысымен ұмтылған Көкқасқа бұрынырақ жеткен бөлтіріктердің біреуіне де ауыз салмай, қасқырдың өзіне бет қойды... мұндайда ес қала ма!.. Екі өкпемді қолыма алып, ұшып келем... Көкқасқа жеткен қасқырдың бөксе жағынан омырауымен соғып өтті ме, немене, — жанасқанда қасқырдың беті бері бұрылып қалды да, иттің өзі ағып өтіп кетті. Ит бері қарай бұрылғанда қасқыр екеуі беттесіп қалды. Бірақ ит те, қасқыр да ауыз салыспай, қарсыма-қарсы қарасып тұр!.. Екі көзім жасаурап кетті. Ағаш жаққа қарасам, Қайырке де ұшып келеді екен. Бері қарай жүгіріп келе жатқан сиырлардың бетін қайтарып тастаған болу керек, — бірнеше сиыр аңырайсып қасқырға қарап тұр.... Қасқыр мен итке мен жақындап қалдым. Аузымнан «һайт!» деген дыбыс шығып кетті. Со дауыстан қасқыр маған жалт қараймын дегенде, ит оның мойнынан алып қалды. Иттің тісі қаттырақ тиді ме, немене қасқыр бұлқынып қап, итті сілкіп жіберді. Со кезде екеуі алдыңғы аяқтарын көтерісіп, түрегеп алысып кетті. Мен қасына келіп қалдым. Екеуі теке-тіреспен тұр. Со кезде ит күш алды да, болмаса адамнан жасқанды ма, қасқыр тірескен аяғын төмен қарай түсіре бергенде, оның алқымына тағы да аузы тиіп қалған ит, жамбасқа ала қасқырды сілтеп кеп соқты да, кеудесіне мініп алды... Со кезде Қайырке де кеп қалды. Қара терге түсіп, жүгіріп келген қалпымен ол, қолындағы шоқпармен қасқырды тұмсықтан кеп соқты. Қасқырдың мұрнынан қан жылжып жүре берді... Ит әлі басып жатыр... Ол жай басып жатқан жоқ, алқымнан алған аузын толғай түседі толғаған сайын ырылдай түседі...

— Сен неғып тұрсың? — деді Қайырке маған ақырып.

— Неғыл дейсің?

— Ал, қасқырды ана артқы екі аяғынан тарт!

— Әттегене-ай! — деп өкінді Қайырке, —әлгі екі бөлтіріктен айрылып қалдық-ау!..

— Мына қасқыр тақияңа тар кеп отыр ма! — дедім мен.

— Бұларға не болған?! — деймін Қайыркеге.

— Бәсе, не болған?! — дейді ол.

— Не болған?! — деймін мен.

— Бәсе, не болған? —дейді Қайырке.

— Ие, не бопты? — дедім мен оның алдынан шығып.

— Соғыс! — деді ол.

— Соғыс?!

— Ие, соғыс!..

— Неғылған соғыс?

— Ал, енді жатыңдар, балалар! — деді Қопабай. — Ертең забота көп болады. Сиырлардың көбін өздерің собирайт қыласыңдар. Бұндай беда болған күні орыстар сиырларын айдап келе қоймас. Пьяный адамнан аулақ болыңдар. Шорт знайт, сабап кетуі де мүмкін!.. Қопабай жат демесе де, жататын кеш қой, бұл. Бұндай қайғылы кеште қайда барасың?.. Біз жаттық. Жанып таусылуға айналған шалалардың басы күлге көмілді. Жыртықтан түскен ай сәулесінен үйдің іші бозамықтау. Қайырке екеуміз қатар жататынбыз. Бізге деген төсеніш өзіміздің киім-кешегіміз ғана. Екеуміз бүгін де солай жаттық. Бірақ оның да, мен сияқты ұйықтамай жатуын аунақшуынан аңғарам. Қопабай да солай. Бейсембі мен Кенжебай ұйықтап қалды.

— Бұ неғылған соғыс екен? — дедім мен Қайыркеге, сыбырлап, біраз жатқаннан кейін.

— Ұйықта, әкем ұрсады, — деді ол да сыбырлап, — ертең айтармын.

— Тұр шырағым, — деді ол, — таң атып келеді, сиырды жинаңдар.

— Ие, Қайырке, кім мен кім соғысады екен? — деп сұрадым мен.

— Қаланың білетін адамдарының айтуынша, — деді Қайырке, — орыс пенен Ерманса56 деген ел соғысады дейді.

— Ол неғылған ел екен?

— Кім білсін, неғылған ел екенің әйтеуір, бір айлакер, сиқыршы ел деп айтады. Оған түртшина57 деген ел қосылыпты дейді. Олар пұсырман деген ел болса керек... «Ермансаның» да, «Түртшинаның» да неғылған ел екенін Қайырке екеуміз біле алмаймыз. Дегенмен:

— Егер, айлакер ел болса, — деймін мен, — «Сал-салдың» елі емес пе екен? Қиссада соларда өте сиқыршы, айлакер деуші еді.

— Кім білсін — дейді Қайырке, — бірақ кім де болса, біздің казак-орыстар оны шыдатпайды, жалғыз Андрей Чемасовтың өзі күрең атымен ішіне бір кіріп көрсінші, қылышымен жүзін шауып шықсын!.. Географиядан ешбір хабарымыз жоқ Қайырке екеуміз қанша ойлағанмен бұдан артыққа бара алмаймыз... Біздің естуімізше, қаланың казак-орыстарынан жиырма бес пен отыз бестің екі арасы соғысқа аттанғалы жатыр. Менің ендігі арманым — солардың атанғанын көру. Бірақ менің, естуімше, олар күндіз аттану керек. Біз о кезде далада сиыр бағып жүреміз. Ендеше мен қалай көрем? Көру үшін не істеу керек?.. Ол айланы мен таптым. Соғысқа баратындар ертең аттанады деген күні кешке қарай мен ауырдым. Іңірден дөңбекшіп, босағада жатып ыңқылдай бастаған маған:

— Е, саған не болды? — деді Қопабай.

— Не болғанын білмеймін, ішім әкетіп барады...

— Бала, қалайсың? — деді Қопабай.

— Іші-бауырым удай ашып әкетіп барады, — дедім мен ыңқылдай, сөзімді бөле сөйлеп.

— Апырау, бұл бейшараға не боп кетті, — деп күңкілдеген Қопабай, Қайыркені оятты да, — малға бара алмас па екенсің, бала, — деді маған. Мен жауап берудің орнына ыңқылды күшейте түстім.

— Бейсембі, ә Бейсембі, — деді Қопабай, — ояншы!

— Немене, әке? — деп басын көтерген Бейсембіге:

— Мына бір сорлы бала ауырып қапты ғой, малға мен өзім-ақ барайын, сен жұмысыңа кеткенде, есікті тиянақтап жап, — деді. Қопабайдың «жұмыс» дейтіні Бейсембінің етік жамайтын өнері бар да. Егінге шығуға даярланған орыстар ескі етіктерін жамата бастаған. Кейінгі бірер жұмада оның кәсібі сол да.

— Жарайды, — деді Бейсембі, — бірақ мына ауру баланы қайтемін?

— Ол Аубакірдің үйінде жата тұрар, сол үйдің кемпірі бар ғой.

— Солдатқа баратындар жүруге айналған ғой, шеркеуге шоқынуға жиналған ғой, — деді. «Көріп келейін» деп Әлбатыр киінді де кетіп қалды. Үйде Ұлданай екеуміз қалдық. Не істеу керек, әрине, бару керек. Өйткені менің ауырған себебім де солдаттың қалай жөнелгенін көру ғой. Ұлданайға «Далаға шығам», — дедім де, кетіп қалдым. Шеркеуге маңайлап келсем, бықыған адам, байланған ерттеулі аттар! Бұ қалада неше түрлі сұлу аттар болатын. Солардың бірсыпырасы ерттеулі аттардың ішінде екен. Және казак-орыстың өмілдірікті, құйысқанды, тебінгілі, былғары ерлері қандай тамаша!.. Бүкіл қазақ атаулыда ондай ерді мен Әлтидің Сейтағының астында ғана көрдім. Сондықтан, «мұндай ерді шығаннан шыққан байдың баласы ғана мінеді екен» деп жүрсем, казак-орыста екінің бірі мінеді екен. Шеркеудің маңайында мастар да көп екен. Кейбір солдатқа баратын жігіттерді туысқандары шеркеуге мас қалпымен сүйемелдеп әрең апарады. Солдатқа бармайтын еркектердің ішінде де, әйелдердің ішінде де мастар аз емес... Шеркеу маңындағы каланшаның түбіне осы қаладағы жатақтардың әйелдері және бірнеше адам жиналып қалған екен. Мен де соларға қосылдым. Аздан кейін шеркеудегі адамдар шыға келді, алдарында поп... Ол әлденені күжілдеп айтып жүр, мен оған түсінбеймін. Бұттарында қызыл зампасты көк шалбар, үстерінде кител, бастарында жасыл жиекті картоздары бар, етіктеріне шпор байлаған, бір жақ шекелеріне кекілі дударланған казак-орыстардың атқа қонулары маған өте қызық көрінді. Көп адамның ішінде менің көзіме ерекше аруақты көрінген — Мәлке. Оның кескіні күндегіден күреңденіп кеткен, үстіндегі киімдері де өзгелерден өзгеше көркем, кеудесіне жалтыраған әлденелерді қадап алған.

— Бұлары несі? — деп сұрасам:

— Өткен соғыста ерлік көрсетіп алған наградтары, — дейді, қасымдағы біреу.

— «Наград» деген не? — десем:

— О, қоя тұршы, — деп сөйлескісі келмеген қасымдағы адам жекіп тастайды? Атқа қонғандардың көпшілігі қылжақтаған мас екен. Солар түгел аттанып болғаннан кейін, Мәлке әлденеменені айғайлай айтып, Кпитан жолына қарай тарта жөнелді. Олардың артынан өзге салттылар да шұбыра жөнелді. Со кезде әлгінде жылап айрылысқан әйелдер мен кемпір-шалдардың шуы азан-қазан боп кетті... Біреулер талып құлап жатысты... Артында жылап қалып бара жатқан әке-шешелеріне, әйелдеріне, кейбір салттылар оралып көп аттан қарғып түсіп, қайтадан амандасып кетісті. Бұлай амандасу жылауды үдете түсті.

— Иван Никифрыч, — деді Марфуша.