Майлыбаев Бағлан, кеңес төрағасы
Асқаров Әлібек, жауапты хатшы
Абдрахманов Сауытбек
Атабаев Қамбарбек

Аяған Бүркітбай
Әбжанов Хангелді
Әбусейітова Меруерт
Әжіғали Серік

Әлімбай Нұрсан
Байпақов Карл
Байтанаев Бауыржан
Балықбаев Тахир

Дүйсембаев Еркін
Есім Ғарифолла
Жақып Бауыржан
Жұмағалиев Асқар

Жұмағұлов Бақытжан
Қасқабасов Сейіт
Қозыбаев Ілияс
Құл-Мұхаммед Мұхтар

Құрманбайұлы Шерубай
Мұхамадиұлы Арыстанбек
Мыңбай Дархан
Нысанбаев Әбдімәлік

Салғараұлы Қойшығара
Самашев Зейнолла
Сұлтанов Қуаныш
Тұяқбаев Қанат

М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты «Мәде­
ни мұра» Ұлттық стратегиялық жобасы аясында жарық көре­тін
«Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми ба­сылымын
әзірлеуді одан әрі жалғастырады.

Серияның бұған дейін баспаға ұсынылған тоқсан томы
ұлттық фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді сала­
сы болып саналатын эпостық шығармаларға, ертегілерге,
шетелдердегі қазақ фольклорына, қара өлең, жұмбақтар мен

мақал-мәтелдер сияқты шағын жанрларға арналды. Дәлірек
айтқанда, «Хикаялық дастандардың» — он үш, «Діни дастан­
дардың» — жеті, «Ғашықтық дастандардың» — он бір, «Тари­
хи жырлардың» — он бір, «Батырлар жырының» — жиыр­ма,

«Мақал-мәтелдердің» — бес, «Қара өлеңнің» — екі, «Шежі­
ре­лік жыр-аңыздардың» — үш, «Ертегілердің» — бес томы,
«Тарихи аңыздардың» — төрт томы, «Жұмбақтардың», «Бала­
лар фольклорының», «Қазақ мифтерінің», «Моңғолиядағы

қазақ фольклорының», «Топонимдік аңыздардың», «Күй
аңыз­дар­дың», «Ру аңыздарының», «Жыр аңыздардың» және
«Үй­лену салты ғұрпының» — бір-бір томы баспаға дайын­да­
лып, басылым көрді. Бұл жинақтардың он екі томында Қы­

тай­дағы қазақтардың, бір томында Моңғолия қазақтарының
фольклорлық мұралары қамтылды.
Қазақ фольклорының ең бір көне жанрларының бірі—
ғұрыптық фольклор. Халық шығармашылығының бұл түрлері

ежелгі замандардан бері адам баласымен, оның тұрмыс-тір­
шілік, әлеуметтік салт-сана, дәстүр, дін, кәсіп тәрізді өмірлік
басты құндылықтарымен қабаттаса, кезектесе, сабақтаса да­
мып келгені мәлім.

Ғұрыптық фольклор ішкі жанрлық тұрғыдан үлкен үш
бөлікке бөлінеді. Отбасылық ғұрып фольклорының өзі бала туу,
үйлену, жерлеу ғұрпы деп жіктеліп, алуан түрлі рәсім-салттар
мен оған қатысты фольклорлық мұраларды қамтиды.

Мемлекеттік «Бабалар сөзі» сериясының «Мұң-шер» өлең­
дері деп аталатын кезекті бұл 91-томы жерлеу ғұрпының
жанрлық түрлерін түгел қамтуды мақсат етті. Томда адам­
ды ақтық сапарға аттандырудың ғасырлар бойы қалыптасқан

жөн-жоралары мен оған қатысты фольклор үлгілерінің негіз­
гі жүйесін сақтай отырып, Ұлттық және Орталық ғылыми
кітапханалар мен ӘӨИ-дің қолжазба қорларындағы мәтін­
дер, фольклорлық экспедиция материалдары пайдаланыл­

ды. Жерлеу ғұрпына қатысты фольклорлық жанрлардың өлім
оқиғасының өзін ғана емес, оның тірілерге қатысты жай-күйін
танытатын ерекшелігі мәтіндердің бізге жету жағдайына әсер
еткен. Себебі, адам баласының дүниеден өтуі біркелкі емес,

сан алуан. Сондықтан да оған қатысты фольклор үлгілерінің
жалпыға ортақ қалыптасқан заңдылықтары есте ұсталды.
Атап өтерлік жайт—жерлеу ғұрпының құрамдас бөліктеріне
қа­тыс­ты бірқатар фольклор үлгілерінің Қытай қазақта­ры­ның

фольклорында сақталғандығы. Мәселен, осы томда бері­ліп
отырған «Араздасу», «Адамды оң жаққа салғанда айтыла­тын
жоқтау» мен «Көңіл айта келгендермен көріс», «Ақтай жоқ­
тау», «Тұлданған атпен көрісу» өлеңдері шыққан жинақтар­дан

ғана алынып қойылмай, информаторлардың дерек сөздері­мен
де толықтырылды.
Ал жерлеу оқиғасынан кейінгі айтылған жоқтаулардың
тақырыптық түрлері марқұмның отбасындағы орнына, қа­

зақ­тың дәстүрлі әлеуметтік-отбасылық салтына қарай топтас­
тырыла отырып, мәтіндердің өзін іштей мазмұндық тұрғыдан
саралау арқылы орналастырылды.
Себебі дүниеден озған адам ең алдымен отбасының белгілі

бір мүшесі ретінде жоқталып, әлеуметтік-қоғамдық сарындар
осы негізгі өзекке барып жамалады. Ол батырлық, ақындық я
болмаса хан, болыс, би т.б. Сондай-ақ қазақтың ежелгі патриар­
халды үлкен отбасылық өмірін танытатын дәстүр үлгісін көр­

сету мақсатында ер-азаматтың үлкен-кіші әйелдерінің жоқ­
тауы қатар берілді. (Мәселен, Ықсанды жоқтау т.б.).

Жалпы алғанда, жерлеу ғұрпына қатысты фольклор үлгілері
түрлі даму, өзгеру заңдылықтарын басынан кешіргенімен,
бүгінгі өмір құбылысында да көрініс тауып отыр. Бұл халықтың
қайғы салмағынан сейілу үшін сөз құдіретінен таяныш табуға

талпынатын ежелгі дәстүрімен тамырлас.
Көптомдықтың принциптеріне сай беріліп отырған мәтіндер
ғылыми қосымшалармен қамтамасыз етіліп, жанрлар рим са­
нымен, шығармалардың нұсқалары реттік санмен нөмірленді.

Томның ғылыми қосымшаларын: томға енген мәтіндерді жа­
зып алушылар мен жариялаушылар және басылымдар туралы
мәліметтер, томға енген мәтіндерге ғылыми түсініктеме, сөздік,
жер-су атаулары, мәтіндерде кездесетін тарихи тұлғалар мен

діни есімдер туралы деректер, пайдаланылған әдебиеттер тізімі
мен томның орыс, ағылшын тілдерінде жазылған түйіндері
құрайды.
Томның жалпы көлемі—27,0 б.т.

Қай заманда қай жерде болмасын, дүниеден озған жанды
қастерлеп шығарып салу, ақырғы сапарға бүкіл жөн-жосығы­
мен аттандыру—тірілер алдындағы ұлы міндет. Оның өзі түрлі
тарихи даму жолынан өтіп, түрлі формада көрініс тапқан.

Тұтастай алғанда аталған салт-дәстүрлердің «озық жағы»
адам сезімін құрметтеу, қайғы қалжыратқан жан­ның көңіл-
сырын бөлісу, өзгенің жан әлеміне үңіле білу міндетте­рі­нен
көрінеді. Бұл «қайғыны бөліссең, азаяр, қуанышты бө­ліс­

сең, көбейер» деген халық тұжырымын туғызған. Аза тұту­ға
байланысты: өлім үстінде өкпе-назды ұмыту, қайғылы үйге
салмақ түсірмей кәде-міндеттерін бөлісіп әкету, азаға жинал­
ған халықгы күту кезінде даурықпай, дабырламай қабақпен

ұғысу тәрізді ізгілікке, қайырым, мейірімге тәрбиелейтін
дала мәдениеті қалыптастырған ұлттық құндылықтар осы
салт-дәстүрлерде көрініс тапқан. Қазақ фольклорында бірде
жоқтау, жылау, жоқтаған жыр, дауыс немесе зар, кейде теріс

өлең деп аталып жүрген атаулардың қай-қайсысы да Жоқ­тау
жанрының туу, даму сатыларынан хабардар етеді. Бұл тұр­
ғыдағы дүниелердің жұмыр басты пенденің табиғатына тән
жа­рық дүниенің қадір-қасиетін сезіндіру, ел үшін елеулі іс­

тер істеуге үйрету, адамдық ұғымға сай өмір кешуге үндеу,
тір­ліктегі іс-әрекеттің таразыға тартылар тұсы бар екендігін
аң­ғарту мазмұнындағы тәрбиелік мәні күні бүгінге дейін аса
зор.

Жанрдың табиғатын түсіну үшін жоқтап жылаудың мін­
дет­ті дәстүр болған, марқұмның жақын-жуығына қойылар сын
болған кезеңге ой жарығын түсіру керек.

лар жоқтау­шы, шығарушының білім-білігіне, және жоқтау
мәтіндерінің бізге жету дәрежесіне байланысты әр жоқтау
мәтінінде әр деңгей­де көрінеді. Бізге жеткен жоқтау үлгілері
ғұрып үстінде орын­дал­ды ма, жоқ па, жоқ өлім оқиғасына бай­

ланысты шығарылып таралды ма—ол жөнінде деректер аз.
Біздің пайымдауымызша, жоқтау дәстүрінің белсенді қызмет
атқаруы қоғамдық-әлеуметтік жүк көтерген жағдайлары
ХІХ  ға­сырға дейін со­зыл­ған сияқты. Оған өлімге қатысты

ақын-жырауды арнайы ша­қыр­ту, жоқтау шығартып, орында­
ту жағдайларын баяндайтын ел арасынан жиналған мәлімет­
тер куә бола алады. Сондай-ақ ғұрыпта орындалмаған, жеке
ақын-жыраулар, өнерпаз тұл­ғалардың ауызша, жазбаша

тарату үлгілері де мол ұшырайды. Шығарылған жоқтаудың
ғұрып бойынша (қырқында я жылында) орындалған, орын­
далмағанына қатысты да композиция­лық өзгешеліктері бо­
лады. Ғұрып үстінде орындалған үлгілер кө­лемі жағынан

шағын, ықшам. Кейіпкердің (марқұмның) іс-әрекеті де,
өлім оқиғасы әкелген қайғы-қасірет те, артындағылардың
көңіл-күйі де сығымдалған, тыңдаушы тілегіне бағындырыл­
ған. Айтылып жатқан жырды тыңдаушы, бағалаушы жұрт

бар да, ғұрыптың міндетті түрде атқарылар кезек күтіп тұрған
өзге бөліктері тұрғанда ұзақ-сонар жоқтау айтып отырмайды.
Ғұрып үстінде орындалған жоқтаулар, аз сөзге көп мағына
сыйғызып, жоқтап отырған адамы жайлы, өлімнің зардабы

туралы, оған қатысты күйініш-сүйінішті ел есінде бір жаңғыр­
тып өту міндетін атқарады. Мұндай жоқтауларда тұтас күйінде
көрінетін «клишерлердің» орны үлкен. Жалпы жоқтаудың
өзегіндегі жоқтау мен жұбатудың қатар өрілетін жағдайында

бұл құралдарды қолдану басты мәнге ие. Жоқтау дәстүрінің
дүние жүзі халықтарына ортақ бір ерекшелігі—оны, негізінен,
әйелдердің орындайтындығында. Мұнда әйел қауымының
дүние­ге ұрпақ әкелу қарызымен қоса, адам баласын бақи дүниеге

де әнге орап шығарып салуы парыз болғандығы көрінеді. Өзге
халықтарда жоқтауды «кәсіп еткен» әйелдер творчествосы
әртүрлі тұрғыда арнайы сөз етілген. Ал қазақ үрдісінің ерек­
шелігі—кейбір «ауыстыру» фактілері кезіккенімен, қазақ

әйелдерінің жоқтау айтуды арнайы «кәсіп» етпегендігімен да­
раланады. Бұл қазақтың рулық-әлеуметтік туыстық негізінің

мықтылығына және ауызша суырыпсалмалық қасиетінің ерек­
шелігіне байланысты болса керек.
Демек, қазақ дәстүрінде басқа халықтардағы секілді жоқ­тау
айтудың ауыр жүгі әйелдер қауымының иығына түскен. Оны

жиналған көпшілік ішінде арнайы тыңдалу үшін орында­ла­тын
жоқтау жолдарындағы әйелдің қиналысты халін таны­та­тын
мына жолдар айғақтайды.
Басымды салып базарға,

Көп ішінде, жақсылар.
Қиын екен сөз бастау,
...............................
Әрине, мұндай жоқтаулар көп әйелдер қатысып, көп болып

жылайтын ғұрыптың өзге бөліктерінен ерекшеленеді.
Демек, дәстүрлі қоғамда дүние есігін жауып, бақи дүниеге
аттанған жанды жоқтау—әйел жұртының барлығына емес,
ақыл-ойы зерек, пайым-парасаты бөлек, өнерпаз әйелдердің

еншісіне тиген. Аналарды жоқтаудағы «көш тоқтатып, ас бер­
ген», «тәрбиелі үйдің иесі», «жоқтай білген кісіге садақты
ерден кемі жоқ» қасиеттерге ие қазақ әйелдері мен қыздары
осы дәстүрдің дамуының бірден-бір себепкерлері. Бұған дейін

жанрдың өзіне мән берілмегендіктен, тұтас бір жанрдың
тууы­на, сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа жетуіне себепші болған
әйел-аналар шығармашылығы өздерімен бірге кеткен. Бұл
дәстүр—қазақ әйелінің көшпелі қоғамдағы жоғарғы әлеумет­

тік-қоғамдық рөлін көрсететін белгілердің бірі.
Жайшылықта қуанышқа, т.б. жағдайларға қатысты ғұ­
рып­тарды сөзге епті кез келген адам жүргізе беруі мүмкін. Ал
ақтық сапарға аттандыру салты оқиғаның өзгешелігіне бай­

ланысты ерекше адамдарды қажет етеді. Ғұрыптың міндетті
бөліктеріндегі естірту, жоқтау, жұбату айту үшін көргені мен
түйгені көп зерделі көкірек керек. Яғни бұл өнер үлгілерін ту­
дырушы, таратушы, сақтаушы тұлғасының ерекшеліктерін та­

нытады.
Жоқтау дәстүрінің бүгінгі күнгі сақталу дәрежесі әртүрлі
аймақтық, өңірлік, тіпті ауылдық деңгейдегі өзгешеліктері­
мен сипатталады деуге болады. Қазіргі осы мазмұнда түсініле­

тін өлеңдер өзінің бұрынғы көп сипаттарын жоғалтқан, адам­
ның ішкі шерін шығару қызметімен ғана шектелген. Әрине,
кімнің қалай шығарғандығына байланысты, көркемдік биікке
көтерілетін тұстарын жоққа шығаруға болмайды.

Қазіргі күндердердегі бұл дәстүрдің көбінесе азалы музы­
камен алмастырылуы жоқтаудың ең көне формасына қайта
оралған қызықты құбылысын танытады.
Қазіргі азалау салтында жылап-сықтауға тыйым салатын

«өлім—Алла жіберген бұйрық ретінде» түсіндірілетін ислам
қағидаларының әсерінен ғұрыптың көп бөлігін Құран сүрелері
алады. Жалпы Ислам діні берік орнаған елдердегі аталмыш
салттың өзіндік ерекшелігі қалыптасқан. Иран, Ауған қа­зақ­

тарынан алынған мәліметтерге қарағанда, тілі шыққаннан
құран сүрелерін жаттап өсетін елдерде қайтқан жанды жоқтау,
оған сауап тілеуді негізінен Құран сүрелері ауыс­тыратыны
аңғарылады.

Жалпы этнографиялық-фольклорлық экспедиция барысын­
да жинақталған материалдарды талдау барысында көз жететін
жағдай—дәстүрдің желісі үзіліп, жанрдың тұтас белгілерінің
жоғалып, өзге жанрлармен (жазба әдебиетінің) ортақтаса бас­

тауы немесе өзге іс-әрекет формаларымен орын ауыстыруы.
Яғни қоғам, заман өзгерісіне сәйкес рухани қажеттіліктердің
өзгерісіне байланысты марқұмның жетісінде, қырқында, жы­
лында атқарылатын іс-шаралар Жоқтау мазмұнындағы мар­

құмға жұрттың құрметі мен есте қалдыруға талпынысының
жаңарған формалары болып табылады.
Ұсынылып отырған томда Жоқтау дәстүрінің белсенді қыз­
мет атқарып, аясы кеңіген, көркейген кезі мен оның әлсіреген

тұсын Жанр табиғатымен байланыстыра қарастыру басты на­
зарда ұсталды.
Жоқтаудың ел басындағы елеулі оқиғаларға қатыстылығы
аса маңызды арналы мәселе. Аза өлеңдерінің биік көркемдік

жоқтау дәрежесіне көтерілуі үшін оның кейіпкерінің (мар­
құмның) тіршілігінде халқына қалаулы, еліне елеулі қа­сие­
тінің болуы маңызды. Егер олай болмаса, қанша көркем дә­
ріптелгенмен, заманнан-заманға жетпеген болар еді. Орақтың,

Абылайдың, Кенесарының тұсында өзге де тұлғалар өмір сүрді,
өлді, олар туралы жоқтау айтылды. Ал бұл үлгілердің бізге

жету себебі—кейіпкерлер қасиетінің (батырлық, хандық) ел
басындағы елеулі оқиғалармен сабақтастығы. Өйткені «Елде
жоқ рух ақын сөзінде болмайды... Ақын сөзіне жұрт рухының
сәулесі түспей тұрмайды»2.

Қазақ халқының қоғамдық өмірінде үлкен рөл атқарған
Қазыбекті, Жәңгірді, Кенесарыны, Наурызбайды жоқтаулар­
да әлеуметтік сарын басты мән иеленеді. Таптық теңсіздік
бітістіріліп, олардың «жаяулыға—ат, жалаңашқа тон болған»

іс-әрекеті баса көрсетіледі.
Демек, жоқтаудың өзегі—байлықты, хандықты дәріптеу
емес, көнеден бастау алған жеке қаһарманды фольклорлық
дәріптеу. Хан емес, қарапайым адамды жоқтаудың өзінде оны

ең биік дәрежеге жеткізу—жанрдың өзіндік ерекшелігі. Жоқ­
тау­ға деген түрлі көзқарастар мен тыйымдар кезінде жанрдың
осы ерекшеліктері ескерілмеген.
Көркем жоқтауларда кейіпкердің тегін адам емес екендігін

көрсету мақсатында оның ата-тегін санамалап көрсету тәсілі
қолданылады. Жоқтау табиғаты бойынша, кейіпкердің тір­ші­
лігінде атқарған қызметтерінің ішінде ел үшін атқарған істері
ғана құнды. Болмашы іс-әрекеттер есепке алынбайды. Халық

қамы үшін істелген іс қана тілге тиек етіледі. Заман шындығына
сай келмесе де, кейбір іс-әрекеттер кейіпкерге таңылады:
Жесір үшін жер бөлген,
Жетімдерге жем берген,

немесе
Пақыр-міскін қамы үшін,
Бақшалар қандай ектірген,
деген жолдарда марқұм өз қоғамының ерекше жаны ретінде

жоқталып, ол өмір сүрген кезең «ең жақсы заман», ал оның
өмірден өткен кезін «дүниенің қараң қалғанындай» етіп сурет­
теу жоқтау жанрының өзіне тән заңдылығы.
2 Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы, 1989. – 236-238-бб.

Демек, өлген адамның тек жақсысын айту—жоқтаудың не­
гізгі нысанасы. Ол «өлген адам туралы тек жақсысын айту ке­
рек» деген халықтық қағиданы қалыптастырған.
Жоқтау дәстүрінің өзі түрлі кезеңдерді басынан кешірген.

Мәселен, өлгенге жоқтау айту міндетті, оны айтпау үлкен сын
болған тұста кемеліне келіп қәрілікке жақындаған адамдар­дың
бұл мәселеге үлкен алаңдаушылық білдіргені байқалады. Бұ­
ған өзінің тіршілігіндегі пендешіліктерін сараптай отырып, өзі

дүниеден өткеннен кейін артында жаман сөз қалмауын мұрат
еткен адамдардың «өзін тірісінде жоқтатып», көңіліне ұнаған
үлгісін өлген соң айтуды аманат еткен жағдайлары мысал бола
алды.

Қоғамдағы, адам санасындағы әртүрлі өзгерістер нәтижесі
де жанрлардың дамуына әсер етеді. Жанрлар дараланады,
көмескіленеді, өзге жанрлармен ортақтасады.
Дүниеден озған жанды жоқтап жылау да, аруағын құрмет­

теп аза тұту да қазақ салтында өзінің бастапқы негізін сақтай
оты­рып, заман өзгерісіне сай түрліше өзгерістерді де бойына
жинақтайды. Әрине, қай заманда да қайғының аты—қайғы.
Тас түскен жеріне ауыр. Соған байланысты туған жоқтау

мазмұнындағы өлеңдер де ешбір заң-қағидаға бағынбайтын
адам сезімінің ішкі иірімдері. Жылай отырып үміттендіру,
жұбата отырып жігерлендіру бұрынғы жоқтауларға, оның
қазіргі үлгілеріне де тән. Әсіресе осы дәстүрдің жазба әде­

биетіндегі үлгілері өзіндік ерекшелігімен танылады. Мысалы,
ұлы Абайдың сүйікті ұлы Әбдірахманды өзінің жоқ­тауы мен
келініне шығарып берген жоқтауының арасында айтар­лық­тай
айырма бар.

Дәстүрлі дүниетанымға байланысты атқарылатын аза­
лау ғұрпын шартты түрде екі кезеңге адамның кайтыс болып,
жерленгенге дейінгі атқарылатын шаралар және адамды жер
қойнына бергеннен кейінгі артын күтуге байланысты жол-

жоралар деп екі сатыға бөлуге болады. Осыған байланысты, аза
жырларының да ішкі жанрлық түрлері әр алуан болып келеді.
Адамның дүниеден өтуі әртүрлі жағдайда болатындығына
орай, азалау жосыны да әртүрлі болып келеді. Өйткені өлік

жөнелту салтында міндетті сақталатын жоралғылармен бірге,
міндетті атқару парыз етілмейтін, ерікті жоралғылар да бар.

Мәселен, көп жағдайда жасы жетіп қартайған, яки айықпас
ауруға ұшырап тұз-дәмі таусылған адам немесе алыста жүріп
арманда кеткен азаматтың еліне өсиет етіп қалдырған өлең
үлгілері бізге жеткен... Мұндай арыздасу өлеңдерінің азалау

фольклорының басқа жанрлық түрлерінен өзгешелігі—ол
адам демі үзіліп, көзі жұмылмай тұрып айтылатындықтан,
бірақ өліммен тікелей қатысты болғандықтан, осы ғұрыптың
бір бөлшегі ретінде танылады. Яғни, ақтық сапарға жөнелту

рәсімінің дәстүрлі ретіне қарай санамаласақ, казақтың азалау
ғұрпы алдымен арыздасудан басталады. Жасы келіп немесе
ұзақ аурудан сарылып, кейде апатқа, айықпас дертке ұшырап,
ажал сәтінің жеткенін сезген зерделі жандар ағайын-туғанын,

жора-жолдастарын жинап қоштасады. Мұндай қоштасу кей­
де алыста жүріп, арманда кеткен адам аузымен де айтылады.
Бұдан кейінгі әрекет—қазаны жақын жуығына естірту, естірте
отырып көңіл айту, жұбату. Одан әрі қаза болған адамның

жақын-жуығының жоқтауы.
Жерлеу ғұрпының фольклоры құрылымы аса күрделі
әрі қайшылықты, сан түрлі жөн-жоралғылардан тұратын
кешенді жүйе. Өйткені оның негізі—жалпы тіршілік ұғымы­

на қарама-қарсы мәндегі өлім оқиғасы. Аталмыш ғұрыпқа
қатысты фольклордың пайда болу, даму, өзгеру тарихы адам­
зат санасының көне замандардан күні бүгінге дейінгі ой-
түсініктерінің тарихымен тығыз байланысты.

Жерлеу ғұрпы фольклорының өзге ғұрыптан басты өзіндік
ерекшелігі өлім жайлы көнеден күні бүгінге дейін жалғасқан
түрлі түсініктермен байланыстылығы. Сондықтан аталмыш
ғұрыпқа қатысты өлеңдердің өзіндік ерекшелігі жайында

М.Әуезов: «Көздің жасы, жүректің жалынымен шығатын
қаралы өлең әшейіндегі қызық, жұбаныш үшін айтылатын
өлеңнен бөлек болу керек»3,—деп тұжырымдаған.
Өлім—қорқынышы жоқ, өмір мен өлімнің аражігін ажы­

ратпайтын адам санасының балаң шағында өлім бір күйден
екінші күйге ауысу деп ұғынылған. «Ажал—ол да өмір, бірақ
басқаша өмір. Өлген адам жоғалды деп саналмай, ол басқа өмірге
көшті, алғашқы өзінің түріне қайтып келді деп түсінілген»4.

3 Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы, 1991. – 26-б.
4 Қасқабасов С.А. Қазақтың халық прозасы. – Алматы, 1984. – 70-б.

Қазақ халқының жерлеу ғұрпы өзегінде көне түсініктердің
сарқыншақтары мұсылмандықтың басымдық алуына байла­
нысты бір ізге түсіп, ортақ заңдылықтар ретінде қабылданған.
Қалыптасқан салт бойынша, өлім халіне жақындаған жасы

келген я сырқат адамның алыс-жақын ағайын-туғандарына
хабар беріліп, көзі тірісінде арыздасып, қоштасуға мүмкіндік
тудыру, оның соңғы тілегін, тірілерге айтар аманатын естіп
қалу парыз саналған. Осы сәттен бастап, адамды о дүниеге

жөнел­ту­дің дәстүрлі шарттары қатаң сақталып, бұлжытпай
орында­луы қадағаланған. Ең алдымен иман калимала­
ры айтқызы­лып, жанның тәннен шығуы үшін қолайлы
жағдайлар жасалған (аузына су тамызу, жастығын алу, көзін

жабу, оқшаулау т.б.).
Тиісті жөн-жосықтар түгел атқарылған адам мұсыл­ман­
шылықта «иманы үйірілген» адам ретінде танылады. Марқұм­
ға тіленетін ең игі тілектің де мазмұны оның иманды болуы

туралы ойлардан құралады. Түрлі себептермен атқарылмай
қалған тиісті осы жөн-жосықтың өкініші өлеңге сарын болып
қосылады.
Оқшауланған марқұмның денесі жерленгенге дейін көзден

таса етілмей, күні-түні күзетіледі де, үйдің жарығы қырық
күнге дейін сөндірілмейді. Бұл зиянкестер қастандық жасауы
мүмкін деген көне түсініктен туған.
Өлгелі жатқан адамның маңында толық тыныштық сақ­

талып, жан шыққаны белгілі болған соң ғана әйелдер қатты
дауыс шығарып, жылайды.
Кісінің қайтыс болғандығы туралы қаралы хабарды оның
жақын-жуығына бірден айта салмай, ауыр хабарға пси­

хологиялық тұрғыдан дайындап алып барып, жеткізу үр­
дісі қазақ халқының берік қалыптасқан ізгі дәстүрі бол­
ған. Ол жөнінде М.Әуезов: «Естіртудің мол ұшырасуы қа­зақ
халқының жан дүниесінің тазалығын, қайғы көріп, қара­

лы болғанға қабырғасы қайысып, ауыртпалықты бірге кө­
те­рісетінін, оның адамның күйініш-сүйініштерін терең се­
зінген сыпайыгершілігін, көргендігін танытады» деп пікір
тұжырымдайды6.

білдіреді. Пәни мен бақидың аралық шекарасы деп есептеле­
тін—қабірге көму о дүние жер астында деген түсініктерді бе­кі­
те түскен.
Жерлеу барысында о дүние орыны жайлы көне түсініктерге

мән беріледі. Мысалы, о дүниені күннің батыс жағымен байла­
ныстыру, мүрдені күн аумай тұрып көму, марқұмның басын
күнбатысқа қарату—таңертең ерте, күн батарда дауыс қылу
күн культіне байланысты туған түсініктер.

Мәйітті қойып келген күні кешкісін құтпан намаздан соң
оқылатын 4 ракат намазды да «Ысқат» деп атайды. Өлік шық­
қан үйге жетісіне, қырқына, жылына дейін үздіксіз адамдар
келіп, Құран оқу парыз саналады.

Одан әрі қарай бірінен соң бірі жалғасатын аза тұту
рәсімдерінде көне түсініктер мен исламдық ұғымдар қабат
көрініс табады. Аза тұту—жерлеу салтының ежелден келе
жатқан міндетті, құрамдас бөлігі. Ол бүкіл дүниежүзі

халықтарында болған. Құранда аза тұту уақыттары туралы
ештеңе айтылмаған. Оның негізі өлім процесінің түрлі саты­
дан тұратындығы жайлы ежелгі түсініктермен байланысты,
яғни исламнан көп бұрын пайда болған. Аза тұту исламды

ұстанбайтын елдер салтында да бар.
Марқұмға қатысты атқарылатын түрлі рәсімдердің мән-
мазмұнына сәйкес жоқтаудың да сипаты өзгеріп отырады.
Мәселен, өлім хабары белгілі болып, жерленгенге дейінгі

аралықтағы жоқтаудың мәні марқұммен сөйлесу, өзара қайғы-
шер бөлісу сипатындағы дауыс салу, дауыс шығару деген
ұғымдарды білдіреді. Бұл—арнайы жоқтау айтылғанға дейін
әртүрлі дәрежедегі шер шығару үлгілерінен хабар береді. Яғни

сөзбен жылаудың ең алғашқы бастауы—осы дауыста жатыр.
Ол, ең алдымен, адам эмоциясының сыртқа шыққан ең алғаш­
қы формасы болса, оның сөзбен толығуы—жылау өлеңдерін,
да­ми келе жоқтауды туғызған. Томға енген мәтіндердің маз­

мұн­дық тақырыптық жүйесі де осы заңдылықты таныту мақ­са­
тын­да құрылған.
Дауыс шығару үлгілері негізінен қысқа-қысқа ой түйіндер­
ді, қайғының ауыр салмағын танытатын үзік-үзік ой-сезімдер­

ді бейнелейді және ғұрыптық рәсімдерге қатысты туындайды
да, көркем жоқтаудың бастауы болып табылады. Себебі «Шер

өлеңі өлгенше ұзақ болмайды, шер мен қайғы үстінде кісі ұзақ
сөйлесіп тұруға әлсіз болады. Сондықтан шын қайғыны қысқа
сөзбен көп мағынаны тізіп, тиімді қып айтады. Бұрын азалы
үйге көңіл айта келген әрбір адам қатты айғайлап, жылап келуі

міндет болған. Оның мәні «марқұм тірілердің даусын естиді»
деген көне түсінікпен байланысты (сүйекті шығарғандағы жә­не
көміп келгендегі айғайдың мәні де осымен өзектес).
Дауыс айту, жылау өлеңдерінің көркемдігі кемел болуы

шарт емес. Онда бұрынғы айтылғандарды қайталау, ұқсас
жағдайларды өзгертіп қолдану орын ала береді. Ал жоқтау бір
адамға ғана арнайы шығарылып, бір-ақ рет орындалады.
Қалыптасқан сарындардың бәрі арнайы орындалатын жоқ­

тауларда кеңейіп, көркемденіп ұлғаяды. Ежелден келе жат­қан
сарындарды пайдалана отырып, өз жанынан өлең шығару қа­
зақ әйеліне міндет саналған. Шығарып қана қоймай, оны жұрт
алдында орындауы тиіс болған.

Жоқтауларда ортақ сарындар көркемдік әдіс ретінде жұм­
салғанымен, әрбір адамға шығарылатын жоқтау тыңнан тол­
ғанады. Өйткені «басқа біреудің айтқан жоқтауын айту, жат­
тама өлеңді айту—қазақ ұғынысына мін» 13.

Көп жоқтаудың өз бетінше шығарылған сарыны, даусы бо­
лады. Ескі әдет бойынша, ертеңді-кеш сол сарынға жоқтау
өлең­ді қосып, дауыс қылады.
Марқұм жерленіп болған соңғы жылаудың аясы кеңейіп,

көркемделе бастайды. Бұрын арнайы жоқтатып, арнайы тың­
далғандықтан жоқтауға ерекше мән берілген. Мұнда қайғы
үстіндегі ауыр күйзелістен гөрі, тоқтам, мойынұсыну, көндігу
басым бола бастайды.

Көркем жоқтаулардың сюжетін құрайтын негізгі сарын­
дарды былайша топтастыруға болады: марқұмды арғы ата-
бабасынан таратып, тізбектей жырлау; өлімнің себебін сурет­
теу; тірілердің қайғы-қасіретін суреттеу; ұрпағына үміт арту

немесе тоқтам, тәубе ету сарыны.
Жылы толғанша таңертең ерте және күн батарда әрі көңіл
айта келгендерге қаратыла айтылатын жоқтау сарыны­мен
арнайы орындалатын жоқтаулардың композициялық құры­

лымы, көркемдік кестесі әрқилы болып келеді. Сондай-ақ
13 Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы, 1991. – 27-б.

кестесі бөлек жырлар құрайды, бұл ардақтысын аялай білген
халықтың түп-тамыры тереңнен басталатын өшпес дәстүрінің
жаңғырығының айғағы. Онда тірлігінде айтылмаған жақсы
лебіздер, өзі ести алмаған халық бағасы, қайтқан жанның

арман-аңсары мен артындағылардың сан түрлі сезімі мен қи­мас
көңілі өрілген.
Жоқтау дәстүрінің объектісі—тек адам ғана емес, сүйікті
атын, туған жерін, жастық шағын, алғыр құсын, мылтығын,

тіпті насыбай шақшасын жоқтау болып келуі де мүмкін. Бұ­ның
бәрінің жоқтау деп аталуына жоқтау поэтикасына тән кей­бір
белгілердің көрініс табуы негіз болады.
Жинақтай келгенде айтарымыз—әу баста адам жанының

өлмейтіндігі туралы ұғым дамып, аруақтар культі бірқұдай­лық
дінге дейін жалғасқан. Осыған байланысты жерлеу ғұр­пының
рәсімдері де, оған қатысты фольклор да сан түрлі күйді басынан
кешірген.

Әсіресе «советтік өмір салтын орнықтыру идеясын ұста­
нып, бұрынғы әдет-салттармен арнайы күрес шаралары жүргі­
зіл­ген «кеңестік дәуірде» аталмыш ғұрып елеулі өзгерістерге
ұшырады. Көне рулық қоғамға ғұрыптың тұтастай магиялық

қызметі (сөз, іс-әрекет, заттық әлем) тән болса, келе-келе
ғұрыптың сөздік бөлігі басымдық алып, онда ғұрыпты тудырған
көне таным-түсініктер көркемдік қызмет атқарды. Өлім
жайындағы ұғымдардың өзгеріп, дамуы нәтижесінде ғұрып

пен оған қатысты өлеңдердің негізгі қызметтері көмескіленіп,
бүгінгі күнге сарқыншақ күйінде жетті. Ғұрыптың жекелеген
рәсімдері ғана атқарылды да, марқұм жоқтаусыз-ақ жөнел­тіл­
ді. Әрине, кейбір өңірлердегі жоқтап, жылау дәстүрінің әлі осы

күнге дейін сақталғандығын жоққа шығаруға болмайды. Бі­
рақ олар жеке адамның немесе отбасы мүшелерінің марқұмға
деген қайғыру сезімін білдірумен ғана шектеледі. Яғни жерлеу
ғұр­пы фольклорының аясы тарылып, оның жақынын жоғалт­

қан жандардың қайғы-шерін шығару мағынасы ғана қалған.
Сондай-ақ азалау рәсімдерінің көне түсініктерден туған белгілі
бір уақытта бұлжытпай атқарылу міндеттілігіне де өзгеріс еніп,
отбасының мүмкіндігіне, жиналған қауым уақытының ретіне

қарай рәсімдерді жинақтап, біріктіріп өткізуге дейін өзгерді.
Дегенмен халықтық дәстүрлердің құнды тұстары өзгерген,

түрленген күйде күні бүгінге дейін жалғасуда. Сан ғасырлардан
келе жатқан ғұрыптық рәсімдер қайғылы жандардың көңілін
аулау, күйзелістен шығару, марқұм алдындағы өздерінің
міндет-парызын атқарудың құралы ретінде әлі де аса бағалы,

сол арқылы қайғылы жандар көңіл жұбатысып, тіршілігіне
тәубе етеді. Халықтың «қайғыны бөліссең, азаяды, қуанышты
бөліссең, көбейеді» дейтін тұжырымы да осыдан туған.
Қазіргі кезеңдегі (әсіресе қала жағдайындағы) азалы музыка,

марқұмды еске алу сәттері, ел болып ас беру, ескерткіш тақта
ілу, естеліктер жазу да жерлеу ғұрпының жаңарған, жаң­ғыр­
ған түрлері болып табылады.

Дүйсенгүл Жақан,
аға ғылыми қызметкер

Өсиет мен айтайын, ағаларға,
Өзімнен жасы кіші балаларға.
Шықпассың еш қызметсіз иман жимай,
Жиылып шайтан, жындар қамаларға.

Дүние фәни адам малын жияр,
Зекетін, пітірімен бермей тияр.
Бір күні ғазәзіл келсе жетіп,
Қызығын сұм дүниенің сонда қияр.

Ғазәзіл оң иығыңа мінгеннен соң,
Шынымен жан аларын білгеннен соң.
Бір Құдай ажалымды кешіктір деп,
Шынымен тілек тілер Алласынан.

..............................................
Әзіргі қолдың жұмыласынан.
Бір Құдай хақтығынан жанын алар,
Артында жиған малы жүмілә қалар.

Аларсың өсиетім тамам бірдей,
Бөзге орап тар лақатқа, жалғыз салар.
Жиылып ағайыны бетін жабар,
Басына бір қазықтық ағаш қағар.

Көтеріп қолды дұға еткен соң,
Бытырап алды-алдына бәрі шабар.
Арыздасу

Шыбын жан көкірекке қайта кірер,
Ораулы шүберекте өзін көрер.
Қараңғы тар лахатта жатқаннан соң,
Өлгенін пенде өзінің сонда білер.

Тітіреп ағзалары жиылар сонда,
Қабірге екі періште кірер сонда.
Жауабын туралықпен бере алмасаң,
Шоқпармен сексен пұттық ұрар сонда.

Қараңғы қабір іші түтін болып,
Әр жақтан жылан, шаян толар сонда.
Жігіттер, шамаң келсе, қыл ғибадат,
Отырып ізгілікке көңіліңді сат.

Мұқұм бол келсе шамаң намазыңа,
Періште екі иініңде жазаласа.
Жігіттер, бұ дүниеде артық жиып,
Дүниеде хайуанға еріп күнә қылма.

Жаңылмай бір Аллаға күнде сыйын,
Дүниеде хайуанға еріп қылсаң күнә,
Қайғысын қиямет күн ойлау қиын.

Түйем жатыр шаңдақта,
Жез бұйдасы ақ мақта.
Жыламай қайтып шыдайын,
Арысым жатыр оң жақта.

Мінгендей атым бурыл тай,
Алтыннан қазық суырылды-ай.
Арысымды салып оң жаққа,
Амалым қатты қурылды-ай.

Есіктің алды қарандыз,
Жақын еді арамыз.
Көнелерден айрылып,
Арманда кетіп барамыз.

Аққу ұшып көлге кетті,
Ақ сұңқар ұшып шөлге кетті.
Ол адасып кеткен жоқ,
Бәріміз баратын жерге кетті.

Арғымақтың тұяғы
Тасты басса, кетілер,
Сазды басса, жетілер.
Тозбасты ұста соқпас,

Өлместі құдай жаратпас.
Өлмейтін өмір жоқ,
Сынбайтын темір жоқ.
Өлмесе, ата-бабаларымыздың

Бәрі қайда кетті?!
Құдай алдынан жарылқасын!
Жаны жаннатта болсын!
Топырағы торқа болсын!

Қаза қайырлы болсын!
Арт жағына қайыр-берекесін берсін!
Жасамаған жасын балаларына берсін!
Ат тұяғын тай басар,

Орнында бар оңалар.
Болмасқа болаттан берік бол!
Жақсы пенде басына
Іс түскенде бекінер.

Жаман адам басына
Іс түскенде өкінер.
Тұлпардың тұяғы кетіледі,
Қыранның қанаты сетіледі.

Бүтін тұратын дүние жоқ!
Адамның көңілі бірде толады, бірде солады.
Ақырын Алла оңғарсын,
Ақиретте шапағатшы болсын!

Құдай бергенін алса да,
Берерін алмасын!

Сырым Хиуада жүріп қайтыс болғанда, бала-шағасына
естіртуге елдің адамдары жиналып айтуға ешбір қисынын таба
алмай жүрі­седі. Жетірудің шетінен Ұрышта деген биді алды­
рады. Ха­лық: «Солай ақсақал, мына Сырымның өлімін қатын-

баласына естірту керек болып, сізді алдырдық, соған баралық,
барып естіртелік, сіз соны айтыңыз»,—дейді.
Барады, бір-екі күн қонақ болғасын қызмет етіледі.
Шырағым, Қазыжан, қарт атаң сенің дат еді-ау,

Есімі ісінен алшақ емес,
Тек бір қойған ат еді-ау.
Өзіңнің атың Қаз еді-ау,
Қысың да сенің жаз еді-ау.

Әкең сенің Сырым-ды,
Кебеже қарын, кең құрсақ,
Іші толған білім-ді.
Тек қазақ жұрты емес,

Білгендей еді-ау Қытай менен Қырым-ды.
Әкең Сырым аман келсе,
Сүйіншіге берер ме ең,
Олжатай менен Сүгірді.

Сол секілді Сырекем,
Арғымағы сүрінді, – дейді.
Бұны естіп Қазы би қонақтарын таратпай, алғашқы сада­
қасын беріп таратыпты, – дейді.

Нұралы қашып барып Уфа қаласында бір-екі жылдай
тұрып, сонда өледі. Бірнеше адамдар жиналып, хан ордасына
келіп өлімін ханымға естіртпек болады. Бұның ішінде Шеркеш
Қосым деген би де болады. Ол қымыз ішіп отырып, ханымға

Дария бастан бұлғанса,
Ортасына бал құйса да тұнбас-ты.
Бәйтерек түптен жығылды,
Алтынменен күптесе де тұрмас-ты.

Ақ сұңқар қолдан ұшыпты,
Қайта айналып қонбас-ты,—депті дейді.

Қайрат деген қыран бар,
Қайғыға тізгін бермейтін.
Қайғы деген жылан бар,
Өзекті шағып өртейтін.

Үміт, сенім, тілек бар,
Қуантып қуат алдырар.
Жылау деген бір сусын,
Ішіңді от қылып жандырар.

Тәуекел деген бір сусын,
Ішсең мейіріңді қандырар!

Қош енді, әкем, қош енді,
Қоштасқан жерім осы енді.
Қателігім болса енді,
Кешір, әкем, балаңды,

Кеттің-ау, әкем, кеттің-ау!
Көзімнің жасын төктім-ау!
Жел ұшырған қаңбақтай,
Бұл дүниеден өттің-ау!

Кең дүниеге симадың,
Артыңда қалды жиғаның.
..........................
Жолдасың болсын иманың.

Алдамшы тірлік жасаған.
Шаңырағың шайқалып,
Мұртынан сынды босағаң.
Әкешім кетті жер үйге,

Шайқалмай бақыт тұра ма?!
Ажал келді көлденең,
Шыбыным қалды өлмеген.
Кебін киіп аттандың,

Қоштасып мәңгі елменен.
Тағдырға сырды алдырдым,
Басыма қайғы салдырдым.
Жаным басқа болған соң,

Топырақпен көміп қалдырдым.
Жаратқанға жалынып,
Жарылқа деп табынып,
Тастап кеттім амалсыз,

Жатқан соң топырақ жамылып.
Әкешім қайда, мен қайда?!
Әкешім кетті шалғайға.
Жеті қабат жер асты,

Көретін енді күн қайда?!
Жамылдың әкем топырақ,
Көз жұмдың-ау зар жылап.
Алладан иман сұрайын,

Басыңа жансын шамшырақ.
Оқыттым құран басыңа,
Туысты жинап қасыма.
Өшпесін мәңгі атың деп

Тас әкеп қойдым басыңа,
Сүйенем жылап тасыңа.
Топырағың торқа болса екен,
Бұлғанған көз жасыма.

Кеттің бе енді, кеттің бе,
Бұл дүниеден өттің бе?
«Жесірлік» деген сұм тағдыр,
Басымды бүркеп жеттің бе?

Өлсемші, Алла, өлсемші,
Мені жұртым көмсеңші.
Арысым қалып, мен өліп,
Ел-жұртпен бірге жүрсеңші.

Жан үнім шықты-ау сызылып,
Арманым сөнді-ау үзіліп.
Бір ауыз тіл қатсаңшы,
Елің тұр тұтас тізіліп.

Машина мынау қаптаған,
Қара жерді таптаған.
Көшіріп қайда барасың?
Бағланың еді-ау баптаған.

Біз қалдық енді зарланып,
Жүрекке қайғы байланып.
Күңіренсек те ел болып,
Арысым келмес айналып.

Қош бол, енді арысым!
Шырқырып қалды дауысым.
Қиямет-қайым болғанда,
Жаннаттан елің танысын!

Есік алды күрке еді-ау,
Күркеден атым үркеді.
Алтыннан қымбат атажан,
Тақтаймен бетің бүркелді.

Есіктің алды шие еді,
Шиеге қолым тиеді.
Ел жақсысын көргенде
Ішім оттай күйеді.

Майазат бойын жәйлай жат,
Желілей бие байлай жат.
Артыңда қалған қалқаңды,
Не болад деп ойлай жат.

Келіп ем, шақырған соң Сары жаққа,
Көрмеген ағайынды танымаққа.
Қадірлі болыс қайтыс болған екен,
Әуелі дұға оқыдым аруаққа.

Бір Алла ақыретін жарылқасын,
Жалғанда жасап өтті бар уақта.
Арман жоқ, бұл кісіде деп ойлаймын,
Артында қызыр шалып бағы жатса.

Асқар тау, талды ормандай көлеңкесі,
Ойласаң келін-балаң сағынад та.
Кезіккен ақ өлімі абиырлы,
Адамға өлім де сын жаны басқа.

Уақытқа риза болу керек,
Күн бітсе қарамайды кәрі-жасқа.
Жігіттер жақсы мейман жасап отыр,
Сый осы, келсеңіз деп әр уақта.

Әзіл сөз, қақпа қалжың, шертпе күй бар,
Осындай азаматты сағынад та.
Жан жасап, көңіл толқып отырғанда,
Ойға сөз өзі оралып табылад та.

Әкеме жақсы жоқтау үйретсе деп,
Ажардың айтқанының мәні басқа.
Байқаймын, қабырғасы қайысып тұр,
Болмайды оны біліп танымасқа.

Ұшырған тәрбиелеп балапаны,
Амал жоқ, айрылды жаны басқа.
Көзіне басқа адам көрінбейді,
Қуаты, орны бөлек, жөні басқа.

Айнадай көз алдыңа келтіремін,
Тәңірдің түннен түгел таңы атса.
Әңгіме айтар сөзден басталған жоқ,
Көп ісін көрмеген соң дабыратпа.

Көкеңе рақымет сонда айтарсың,
Сөзімнің қол-аяққа бәрі жақса.

Айтамын да қайтамын,
Тыңдағанға бір пара.
Ел шетіне сөз келді,
Қолымды ақша бір құсқа сермедім.

Сермесем де білмедім.
Білдіруші бар ма екен?!
Алып арыстан құласа,
Жан беруші бар ма екен?!

Аққан дария құрыса,
Су беруші бар ма екен?!
Хан, сұлтандар құласа,
Жан беруші бар ма екен?!

Арғы атаң сенің Дайыр хан,
Қазақ пенен қалмақтың
Дұшпандығын айырған.
Бергі атаң сенің Қайым хан,

Жауды көрсе ұмсынған.
Өз атаң сенің Байшуақ
Алтын тақтан тайыпты,
Есіте алмай отырған

Өтпейтін өмір жоқ,
Сынбайтын темір жоқ.
Қияғы бүтін сұңқар жоқ,
Тұяғы бүтін тұлпар жоқ.

Шудасы бүтін түйе жоқ,
Кекілі бүтін бие жоқ.
Жанып бітпес көмір жоқ,
Жабырқамас көңіл жоқ.

Батпайтын күн жоқ,
Атпайтын таң жоқ.
Отырсаң ойлап, әлемде
Өлмейтін жан жоқ.

Құс өліп, балапан қалса,
Қияқ қалар.
Ат өліп, құлын қалса,
Тұяқ қалар.

Ата өліп, бала қалса,
Мұрат қалар.
Бала өліп, ата қалса,
Ұят болар.

Арғымақ аттың тұяғы
Сазға басса, жетілер,
Тасқа басса, кетілер.
Жапырақ ұшып желге кетті,

Аққу ұшып көлге кетті.
Ол ешқайда бармайды,
Бәріміз баратын жерге кетті.

Ертеде Бұралқы деген ақынның жалғыз баласы ел билеп
тұрған кезінде кенеттен қайтыс болыпты. Бұдан көп кейін сол
елдегі ел сыйлайтын Рахмет атты қарттың Мүсілім деген ұлы
қайтыс болғанда, оған көңіл айтуға келген Бұралқы:

Есенқұл мен Қозыбай уақ руындағы Батырханның баласы
өлгенде былай деп көңіл айтқан екен:

Ақ сұңқар ұядан ұшты.
Кетті келмес сапарға,
Қайғысы сізге түсті.
Ақ сұңқар ұшса, тұғыры қалар,

Ақыры болса қайырлы,
Арты—түбі оңалар!
Өлім деген—асусыз тау,
Бауыры бүтін бар ма сау?

Мұңсыз берді, қусыз алды,
Бұған айтар жоқ қой дау.
Жақсы құдайға да қалаулы,
Бізге де керек еді аяулы.

Ай, Ысмайыл мырза!
Күншілік жерден көрінген,
Дарақ едің таудағы.
Барша халыққа паналы.

Бас бұтағы екі алма,
Біреуі жерге түсіпті,
Тікенсіз ажал шамалы.
Ахыретте қауышар,

Балаңның раушан жамалы.
Қызметіне кетті атаның,
О да қылған құдайға
Берді, төртеуін өзің алып,

Біреуін халыққа бердің.
Өзің алған төрт ұлың аман,
Халыққа берген ұлыңды құдай алды,
Елің жетім қалды.

Жесір қалған елге сіз көңіл айтар,
Біз елге қайырын берсін айтармыз,—
деп келіп едік, бізге айтқан көңіліңіз жоқ, я амандығың жоқ
болған соң, не айтарымды білмей дағдарып отырғаным ғой»,—

жатыр едім, жарайды оңға тастадың, ендеше көңілді мен
айтайын,—депті.

Тезек төренің жалғыз баласы өлгенде үш күнге шейін көмбей
баласын қимай отырған. Сонда өзі 80 жаста еді. Сол кезде өзінің
қол астындағы халқы жиналып ешқандай жауап бере алмай
отырғанда, Қызылбөрік Қаткелді деген 16 жастағы жетім бала

келіп: «Мен айтамын»,—деп, есікті түріп айтқан көңілі:
Ассалаумағалейкум, алдияр тақсыр төрем!
Арғымақ су ішем деп шөлге кетер,
Сұңқар, қаз балығым деп көлге кетер.

Көңіл аунап селт етер,
Бәрі өзіміз баратын жерге кетер!
Қаса сұңқар қаз ілсе,
Қанатын жерге тигізбес.

Қас патшаға қайғы түссе,
Қайғысын халқына білгізбес.
Кекілік тасқа шығар секіріп,
Мына опасыз дүниеде

Кім қалады бекініп?
Ал сен тұғырдан тұйғын ұшырыпсың,
Кұдай артыңның қайырын берсін!
Ай, төрем, бала көп,

Көптің баласы болмаса,
Бұл балаға көп келе ме?!
Көп силаған балаңыз болмаса,
Көп Сізге көңіл айта ма?!

Сонда көпшілік тұрып: «Ойбай, Қаткелді, көңілді айттың,
неге боқтадың? Бізді айыптайды ғой»,—деген. Сонда Қаткелді
айтады: «Төреңіз ақылды болса біледі, ақымақ болса бізді
айыптайды»,—деп атына мініп жүріп кеткен. Сонда төре дала­

ға шығып Қаткелдіні шақырып алып: «Балам, жаңағы сөзіңді
қайта айтшы?»,—деп, қайта айтқызған. «Дұрыс айтасың, ба­
лам, баламнан ақылды екен» деп, халқын құрметтеп, ойнап-
күліп жүріп кеткен екен.

...Қайғының бір қиялы түсті ойға,
Жайылды шымырлатып өне бойға.
Адамзаттың басына іс түспесе,
Адамға сөз келе ме бекер жайға.

Ажал тура келіпті қоймауына,
Қара жер алып кірді қойнауына.
Ата-баба асылдың бәрін жалмап,
Қара жер қанша алса да тоймауында.

Адам ата, Хауа ана—түп анамыз.
Жалғанды бүйтіп жүріп жұбатамыз.
Содан бізге қалыпты мирас болып,
Өлгенге көңіл айтып жұбатамыз.

Көп ойласам, қайғының бірі менде,
Заман ақыр аулымда осы күнде.
Екі асылым көзімнен бұлбұл ұшып,
Қошын айтып жөнелді дүниеге.

Ағекем алдымыздағы асқар белім,
Анамыз—сусындаған шалқар көлім.
Жатсам-тұрсам ойымнан бір кетпейді,
Ақтамадың ақ сүт пен маңдай терді.

Ел-жұртқа, қадірлі еді қауымына,
Аға мен үлкен-кіші бауырына.
Ақылшы, алдындағы кемесі еді,
Өзінің батып кетті ауылына.

Дегенмен ажал бізді аңдып тұрмас,
Өмірге келген жанмен тегіс сырлас.
Қалғаның береке мен бірлікті қос,
Ақылсыз алжығаның түкке тұрмас...

Жылқы ішінде дөнен кер,
Ақылы мол кемеңгер.
Кемеңгер атадан айрылдым,
Қалайша жылайды демеңдер.

Ағайын-туған кеп жатыр,
«Жыламаңдар» деп жатыр.
Кемеңгер атадан айрылып,
Ішімді қайғы жеп жатыр.

Алтынды ердің қасы едің,
Ағынды судың тасы едің.
Жыламайын десем де,
Бір ауылдың басы едің.

Дүние жидың етектеп,
Өсірдің жастай жетектеп.
Есімде менің бар ма еді,
Сіз айрылып кетед деп?

Ана бір таудың киесін,
Жайылып жатқан түйесін.
Салулы төсек, салқын үй,
Қиды екен қайтып иесін!

Өзеннің бойын қар алған,
Сай-салаға таралған.
Көңіл айта келгендермен
көріс өлеңі

Артыңда қалған өңкей жас,
Ақыл таппай сандалған.
Алдымда асқар бел едің,
Ақылы дәрия кен едің.

Ақылшы болған ауылға,
Бәрімізге тең едің.

Алатаудың көркі—
Төсінен аққан бұлағы.
Ағын судың сымбаты—
Жайқалып шыққан құрағы.

Оркиіктің көркі—
Ойнақтаған лағы.
Сұңқарды сұлу көрсеткен—
Қанатының қияғы.

Тұлпар жүйрік болмағы,
Құрыштай құйма тұяғы.
Қолында перзент болмаса,
Жігіттің болмас сияғы.

Бала деген—адамның
Қойнынан жанған шырағы.
Баласы жоқ пәнденің
Саңырау болар құлағы.

Артында қалса бір мұра,
Жалғанның бар ма тұрағы.
Қайыптың құсын ұшырса,
Зиратта болмас сұрағы.

Жердің сәні бола ма?
Асқаралы белден соң.
Сағым ойнап көтерген
Меңіреу дала шөлден соң,

Үйрек ұшып, қаз қонған
Шағалалы көлден соң.
Ердің сәні бола ма?
Туып өскен елден соң.

Құдай қосқан ерден соң.
Өмір қызық болмайды
Өзі қатар теңнен соң.
Көлденеңге көнбейді,

Бір-біріне сенген соң.
Дәулеттің төрі сол болар
Араңа бала берген соң.
Еріне әйел еркелер

Ақ сүтін бөбек емген соң.
Аманы жақсы бәрінің
Дүниеге келген соң.
Ажал жетсе, амал не,

Шарасыз пенде көнген соң.
Көмірдей көңіл күл болар,
Жанған шырақ сөнген соң.
Қара жерде мейірім жоқ,

Өз қолыңнан көмген соң.
Тәуба қылғын бәріне
Көрмес істі көрген соң.
Есіктің алды мөлдір су,

Еңкейіп алып бетің жу.
Балаңыз кетті келмеске,
Жыламай енді белің бу.
Өтіпті талай бабамыз,

Бабамыз бен анамыз.
Мейірбан, қайран, даналар,
Іздесек қайдан табылар.
Қайырлы болсын қазаңыз,

Иманды болсын балаңыз.
Сол баланың артынан
Бәріміз де барамыз.
Алтыннан салған өңірім,

Сізге де айтқан көңілім.
Жыламай енді сабыр ет,
Қалғанның тілеп өмірін.
Базардан алған ақ жаулық,

Шетінен алдым бір баулық.
Жыламай енді сабыр ет,
Қалғанға берсін денсаулық.
Асылдан соққан тағаңыз,

Жыламай енді сабыр ет,
Иманды болсын ұлыңыз.
Көрінген таудың қарасы-ай,
Ат шаптырым арасы-ай.

Алладан келген бұл іске,
Адамның бар ма шарасы-ай?!
Жылама, күнім, жылама!
Көзіңнің жасын бұлама!

Жылама деген тоқтау сөз,
Жыламай көңіл тына ма?!
Қанаты бүтін сұңқар жоқ,
Тұяғы бүтін тұлпар жоқ.

Жыламай енді сабыр ет,
Қалғанға берсін денсаулық.
Қара жер мәңгі тоймайды,
Әркім-ақ соны ойлайды.

Көп жасаған кімдер бар,
Жақсыны Құдай қоймайды.
Ақ көйлек кидім бедер жоқ,
Ойласам ойда нелер жоқ.

Жыламай енді сабыр ет,
Жылағанмен келер жоқ.

Базардан келген ақ жаулық,
Шетінен алдым қол жаулық.
Жылама күнім, сабыр ет,
Қалғанға берсін денсаулық.

Ақ көйлек кисе, бедер жоқ,
Ойласа, ойда нелер жоқ.
Жылама, күнім, сабыр қыл,
Өткендерден келер жоқ.

Жылама, күнім, жылама,
Жыламасқа бола ма?!
Жылама деген тоқтау сөз,
Жығылған терең тұра ма?!

Сұңқарың ұшты ұядан,
Жалама жартас қиядан.

Жазмыштан адам артылмас,
Жазуы болған сиядан.
Қамшының сабы бояма,
Бендесін Алла қоя ма?!

Бендесін Алла қойса да,
Қара жер бауыры тоя ма?!
Баланың ана данасы,
Алладан соңғы панасы.

Өлгенге тоқтау бола ма?!
Болмаған соң дауасы,
Отырсың ба қамығып,
Қайғыдан шапан жамылып.

Әлпештеп баққан анаңды,
Күнің бір өтті сағынып.
Ойпырмай, Алла, құдірет!
Басыңа түсті-ау қасірет.

Сұм ажалға амал не?
Артын ойлап сабыр ет.
Қанаты бүтін сұңқар жоқ,
Тұяғы бүтін тұлпар жоқ.

Қайраттанып белің бу,
Жеңілмес қайғы атқан оқ.
Биссимилла сөздің басы мa?
Артын ойлап, тоқтау қыл,

Кім көшпеген бақиға.
Қайырлы болсын қазаңыз!
Сабырлы болсын азаңыз!
Өлмесе, қайда кетіпті,

Бұрынғы өткен бабамыз!
Қайғырам мен де қазаға,
Ортақ болып азаға.
Жылама, күнім, сабыр қыл,

Жазудан пенде қала ма?!
Дүние, шіркін, жалған-ай!
Жетпеген ешкім арманға-ай!
Жылама, күнім, тоқтау қыл,

Амандық берсін қалғанға-ай.
Биссимилла сөздің бас-аяғы,
Қайғысыз пенде жаси ма?
Бабасы өтіп дүниеден,

Жылаудан сонда уанған,
Қабырғасы қайысып.
Сахаба, нұрлар тыңдаған,
Тыңдағанда жылаған.

Арманда арман бір талай,
Бейіштің жолы кең сарай.
Талайлар өткен дүниеден,
Олардан енді біз қалай.

Өмірден қалқам, түңілме!
Сарғайып жасып бүгілме!
Қайғының қатты тұяғы,
Кім білед, бір күн жіби ме?!

Бұл өмір қандай жанға тұрақтаған,
Пендесі қалмады ғой жылатпаған.
Тоқтау қыл, қайраттанып қайырын сұра,
Бір ізде тұрмас дүние сырғақтаған.

Бабалар дүниені жалған дейтін,
Адамға жез тырнағын салған дейтін.
Келмейді кебін киіп кеткеннен соң,
Жылама, қайрат етіп қалған дейтін.

Тұтқиыл бұл қазаға қайғы жейсің,
Өлгенге иман, тіріге бақ бер дейсің.
Қайырын сұра артында қалғандардың,
Басы аман, бауыры бүтін кім бар дейсің?!

Жылаумен өтпес өмірің,
Тоқтау ғып айтқан көңілім.
Иман беріп өткенге,
Қалғанға берсін өмірін.

Зар қағып, қарғам, жылама!
Көзіңнің жасын бұлама!
Жылама деген тоқтау сөз,
Жыламай көңіл тына ма?!

Әкешің еді асыл тас,
Ойласаң, шығар көзден жас.
Жылама, күнім, дұға қыл,
Иманы болсын жан жолдас!

Қайырлы болсын қазаңыз,
Сабырлы болсын азаңыз.
Қиамет жақын деген екен,
Бәріміз де барамыз.

Биссимиллә деп бастайын,
Асығыс айтып саспайын.
Кешегі жүрген жәйлы әкем,
Жоқтаусыз қайтып тастайын.

Ажал шіркін жеткенде,
Айрылдық жұртым панадан.
Опасыз сұм қара жер,
Жан біткенді жалмаған.

Дүние салды жәйлі әкем,
Іштен жалын қайнаған.
Халқына арнап өмірін,
Елінің қамын ойлаған.

Баяны жоқ дүние-ай,
Пендесі жоқ өлмейтін.
Аяулы әкем қормалым,
Кеттің-ау, жерге келмейтін.

Шындық сөздің алалы,
Тимеген елге залалы.
Жер орта жасқа келгенде,
Ажалдың жетті-ау, хабары.

Барлығын бәй тіксек те,
Табылмады-ау, амалы.
Әкені жоқтау

Әке, сізден айрылып,
Сау көңіл болды жаралы.
Асқар тауым құлады,
Бәйтерегім сұлады.

Жаратқан пенде барлығы,
Ақ өлімге ұнады.
Айналайын, жұртым-ау!
Қайғылы қара күн болды.

Жәйлі әкемнен айрылып,
Жарық дүнием түн болды.
Тағдырға бар не шара?
Көңілім енді кір болды.

Бас иеден айрылып,
Жүрегіме қайғы шер толды.
Жол бастаушым, әкем-ау!
Ақылым енді кім болды.

Ай жарығы батқандай,
Көңілім түнмен бір болды.
Серкесіз қойдай қамалдық,
Бір күнің бізге зар болды.

Жәйлі әкем көшіп пәниден,
Кең дүнием тар болды.
Опасы жоқ дүние-ай,
Кім кетпеген, кім қалып!

Қайғыменен күйзелдік,
Жылауменен күнді алып.
Қамқоршы әке қормалым,
Артыңда зарлап біз қалдық.

Табиғат заңы рақымсыз,
Өтеді заулап ырғалып.
Аңқылдаған ақ көңіл,
Адал едің халқыңа.

Аузын ашқан сұм ажал
Қаратпады-ау артыңа.
Тағдырға жоқ шарамыз,
Иманыңды тілейік.

Сауабы тисін жәйлі, әке!
Оқылсын құран-тәбәрік.

Биссимилләдан бастайын,
Тездете айтып саспайын.
Иманды болғыр, әкежан!
Аузымнан қайтып тастайын.

Есік алды қос арық,
Екеуі де бос арық.
Иманды болғыр, әкежан!
Қалдық қой біз бозарып.

Дүние, шіркін, жалған-ай!
Өте шығар алдап-ай.
Әкешім, сенен айрылып,
Артыңда қалдық зарлап-ай!

Алдым биік, артым жар,
Айналатын жерім тар.
Иманды болғыр, әкежан!
Бір көруге болдым зар.

Әуеден ұшқан аққұтан,
Ойласам жалған бір тұтам.
Әлпештеп баққан, жан әке,
Өзіңді не қып ұмытам!

Арғымақ келер ағылып,
Жібектен арқан тағылып.
Иманды болғыр, әкежан,
Айрылып қалдым не қылып!?

Әуеден ұшқан ақ сұңқар,
Қанатымен жер сызар.
Айналайын, әкежан,
Маңдайымнан кім сипар?!

Ақ өркеш ұрды атылып,
Көк иірім кетті батырып.
Қайтып бір адам болайын,
Қайғымен таңды атырып.

Базардан алған тақтайым,
Сындырмай қайтып сақтайын.
Иманды болғыр, әкежан!
Жыламай қайтып тоқтайын.

Есіктің алды қара су,
Ат өте алмас терең су.
Арманда кетіп, жан әкем,
Болдық-ау бүгін ұлар-шу.

Қара су басы шымды саз,
Қонбай өтпес үйрек-қаз.
Науқаспен тынбай күресіп,
Өтті-ау талай қыс пен жаз.

Есіктің алды тоспа көл,
Тоспа көл бойы соқпақ жол.
Мен жыламай кім жылайды,
Жүрекке толды қайғы-шер?!

Жүк ортасын ояйын,
Жүкаяқты қояйын.
Иманды болғыр, әкежан!
Жыламай қайтып қояйын.

Тау басында кекілік,
Кекілік отыр бекініп.
Жыламайын десем де,
Басыма түсті жетімдік.

Сауыны келсе бозінген,
Ботасын келіп емізген.
Жыламайын десем де,
Әкесі жоқ дегізген.

Үйге салған үзігім,
Қолыма салған жүзігім.
Артыңда қалды бесеуің,
Көре алмадың қызығын.

Мінгенде атым тел шұбар,
Тебінгіден тер шығар.
Алыстан келсем сағынып,
Алдымнан менің кім шығар?!

Қара ат міндім қатырдым,
Қабырға жүнін жапырдым.
Әкең өтті дегенде,
Ұйықтамай таңды атырдым.

Мекені құлан кең жазық,
Құлан еті жол азық.
Иманды болғыр, әкем-ау,
Орының қалды құлазып.

Қайыңнан алған күрегім,
Қайғылы болған жүрегім.
Мен жыламай, кім жылайды?
Әкем еді-ау, тірегім!

Бісміллә еді сөз басым,
Айтсам бір келер көз жасым.
Кетіпті-ау әкем келмеске,
Иманың болсын жолдасың!

Бір пайғамбар Нүсіп-ті,
Басынан сұңқар ұшыпты.

Кеше де жүрген әкешім,
Қара жерге түсіпті.
Имансыз ауыз ашпаған,
Дәретсіз жерді баспаған.

Иманды болғыр әкем-ай!
Артына бізді тастаған.
Әкем келді сексенге,
Жылайын жұртым сөксең де.

Әкемдей, шіркін, жан тумас,
Алтын мен күміс ексем де!
Мұңы бар адам жылап тұр,
Мұңы жоқ адам сынап тұр.

Жылады деп сөкпе, жұрт,
Тас қорғаным құлап тұр.
Бейістің төрі жапырақ,
Жапырақ түсті жалтырап.

Әкем бір кетті келмеске,
Алдынан жансын шам-шырақ.
Меккенің тауы Медине,
Жақсы дейді о дүние.

О Дүниеге барғанда,
Самалы тисін бетіңе.
Бейітінің басы үш тас-ты,
Басынан сұңқар ұшпас-ты.

Кешеде жүрген әкем-ай,
Бізбенен бүгін қоштасты.
Бәйтерек басы бүрленер,
Бүрленген соң түрленер.

Басқалай туыс не керек,
Сарқытын бізге кім берер?!
Сексенге келген жасыңда,
Пайғамбар келсін қасыңа.

Жеңіл болсын сұрағың,
Солардың бол қасында.
Есіктің алды тобылғы,
Тобылғы бүрі төгілді.

Әкемнен мен айрылып,
Қабырға, қолым сөгілді.
Бұйыртсын Алла иманын!
Қабыл көрсін құранын.

Иманды болғыр, әкем-ай,
Бейісте болсын тұрағың!
Үйің бір қалды тігулі,
Киімің қалды ілулі.

Әкеден бала айрылдық,
Тарлығы дүние білінді.
Асқар тауым әкем ед,
Айдын көлім шешем ед.

Әке-шешеден айрылған,
Біздей сорлы өтер ме ед?!
Мінгенде атым сетер ме,
Бәйгеге қоссам жетер ме?

Әке-шешеден айрылып,
Көрген бір күнің бекер де.
Жібектен киім жамылып,
Көзімнің жасы ағылып.

Әке-шешені көп ойлай,
Мен отырмын сағынып.
Есіктің алды мұнай-ды,
Мұңы бар адам жылайды.

Мұңымды айтып жыласам,
Мұңымды кім тыңдайды.
Мінгендей атым кекілді,
Жолаушы кеткен секілді.

Иманды болғыр, әкем-ай!
Келмеске барып бекінді.
Мінгендей атым қаракер,
Қамшыланса шығар тер.

Кешеде жүрген әкем-ай,
Мекені болды-ау қара жер.
Мінгендей атым көк дөнен,
Ажал бір келді-ау көлденең.

Әкемнен мен айырылып,
Шыбын жан отыр өлмеген.
Күн көрінер күймеден,
Іс құтылмас инеден.

Иманды болғыр әкем-ай!
Не көрер о дүниеден.
Жеңіне киген жеңсесі,
Көтерілмей жүр еңсесі.

Барғанда келмейт деуші еді,
Бұйрықша, шіркін, келсеші!
Мінгендей атым аршын көк,
Бәйгеге қостым барсын деп.

Алладан ұрпақ сұрапты,
Шулап бір артта қалсын деп.
Сұрапты ұрпақ Алладан,
Сұрапты атын молладан.

Сол ұрпағың біз сорлы,
Артыңнан шулап боздаған.

Әкеден бала жас қалды-ау,
Ақылдан бәрі бос қалды-ау.
Бісміллә деп бастайын,

Көңілді жаспен басайын.
Иманды болғыр, сабазым,
Зарымды айтып сарнайын.
Сабазым еді ақ маңдай,

Жоқтаушы енді жез таңдай.
Ұжымақтан болсын орныңыз,
Шариғат жолы айтқандай.
Кесте тіктім ершімдеп,

Ою салдым өрнектеп.
Алладан ажал келді ме,
«Орта жаста алсын» деп.
Қала ішінде алтын тақ,

Осылай болды-ау, біздің бақ.
Мұңсыздар келіп тыңдайды-ау,
Тартынбай сөйле, тіл мен жақ.
Жарқылдап өткен жасылдай,

Нажағай неткен асылдай.
Аяусыз неткен бұл ажал,
Елуге келген жасыңда-ай.
Шағи бір кидім етіме,

Кесте бір салдым шетіне.
Үш жылдай дәрігер көрсе де,
Болмады-ау шипа дертіне.
Отырмыз жұртым қамығып,

Қарадан шапан жамылып.
Жұбайым сенен айрылып,
Есімнен қалдым жаңылып.
Өзеннің бойын өрледің,

Қысылып жаның терледің.
Бір күнгідей болмады-ау,
Елу жасқа келгенің.

Бұл үйге тұрмын сия алмай,
Өлімге тұрмын қия алмай.
Жаным бір басқа болған соң,
Артыңда қалдым ұялмай.

Өмірің зар мен жыр болсын!
Көзімнің жасы сел болсын!
Қанша бір балам болса да,
Жұбайым сендей кім болсын?!

Бісміллә сөздің сарасы,
Ажал бір келсе Алла ісі.
Қимай бір тұрмын өлімге,
Пенденің жоқ қой шарасы.

Көзімнің жасы зарлы жас,
Құлақ сап тыңда кәрі-жас.
Алладан ажал келгенде,
Алды-артыңа қаратпас.

Ел жайлаған сары дала,
Далада ойнар боз бала.
Көрмеді бес ұл қызығын,
Алдағы жалған аз ғана.

Бұл бір пәни өтер ме,
Дүние алдап кетер ме?!
Үйде ауырып, түзде өлді-ау,
Осыдан қорлық өтер ме?!

Қайырып жылқы бағайын,
Мойнына тұмар тағайын.
Серігімді Алла алған соң,
Мұңымды кімге шағайын?!

Жез шәугімнің тұтқасы,
Өрнектеп салған ұстасы.
Иманды болғыр, сабазым!
Өміріңнің қысқасы.

Көшкенде міндім ақбоз ат,
Еру де кидім ақ манат.
Жиырма жеті жыл өткенің,
Білінбей кетті бір сағат.

Ішім бір жалын, сыртым шоқ,
Қайғысыз өткен адам жоқ.
Иманды болғыр сабазым,
Бір-ақ күнде болды жоқ.

Қаракер аттың жүйрігі,
Жалынан асқан құйрығын.
Өмірлік жолдас болмадық,
Алланың, шіркін, бұйрығы.

Өлім деген өрт екен,
Өзекке түскен дерт екен.
Өзіңнің тірі кезіңде,
Үйіңнің іші кент екен.

Мінгендей атым қаракер,
Тоқымдығы қара тер.
Алдында аға-іні жоқ,
Болатын маған дәнекер.

Мінгендей атым қара аттай,
Жал-құйрығын таратпай.
Аллаға мен не қылдым,
Балаларға қаратпай?!

Күмістен жүген торлаған,
Не деген жанмын сорлаған.
Қаншама жерге емдетсем,
Жанына шипа болмаған.

Қара ат міндім қатырып,
Қабырға жүнін батырып.
Отырдым боздап қасыңда,
Ұйқысыз таңды атырып.

Бәйшешек едің жайнаған,
Таусылмас енді сорлы арман.
Арыздаспай, қоштаспай,
Келмеске кеттің жалғаннан.

Мінгендей атым сары бауыр,
Сары ала қамшы қолға ауыр.
Жылады деп сөкпеңдер,
Ішімдегі қайғы ауыр.

Мінгендей атым кекілді,
Жолаушы кеткен секілді.
Жолаушы кетсе, келер ед,
Келмеске кеткен секілді.

Қайыңнан алған күрегім,
Қайғылы болған жүрегім.
Ажал жетіп мен өлсем,
Қосылар ма еді сүйегім.

Алтын ердің қасы еді,
Бір ауылдың басы еді.
Ажал келіп алмаса,
Жұбайым менің жас еді.

Суға бір біткен жалбызым,
Әуеден ұшқан байғызым.
Өмірің қысқа болды ғой,
Қиылдың шынар-жалғызым.

Ана бір таудың басынан,
Алдырдым қайрақ тасынан.
Иманды болғыр сабазым!
Қосылып едім жасымнан.

Базардан келген елеген,
Елеген шетін емерген.
Қанша бір сөйлеп жатсам да,
«Сен қалайсың?» демеген.

Мінгендей атым кер шұбар,
Тебініп жүрсем тер шығар.
Тең құрбың үйге келгенде,
Жайраңдап үйден кім шығар?!

Базардан келген ақ жаулық,
Он екі теңге бір баулық.
Таусылмас, шіркін, бұл арман,
Қалғанға берсін денсаулық!

Таудан аққан тас бұлақ,
Жағалап жатқан жас лақ.
Иманды болғыр, жұбайым,
Баласы қалды-ау жасырақ!

Беткейге шығар ошаған,
Жылқыдан шығар қашаған.
Қанша жылап зарлансам,
Қоймады-ау, мына жасаған!

Әуеден ұшқан боз торғай,
Балақ жүні бос болғай.
Енді маған көру жоқ,
Жұбайым, енді қош болғай!

Күн еңкейіп кеш батты,
Сарғайып барып таң да атты.
Жалғаннан көшкен, сабазым,
Тұрағың болсын жаннат-ты!

Жаралы болды жүрегім,
Кім болар менің тірегім.
Сабазымнан айрылып,
Саудырап қалды сүйегім.

Балалар бетке салды ойын,
Аралап соқты бір құйын.
Жалғаннан кеткен жұбайым,
Айрылам деген бар ма ойым?!

Жүйрік міндім боз аттан,
Басыма әкеп ақ жапқан.
Қаралы болып қақсадым,
Құйылды елің жан-жақтан.

Шабысы қатты тұлпардың,
Иісі жақсы жұпардың.
Орыны қайтып толады?
Қасымдағы қормалдың.

Қызмет қылып халқыңа,
Үлгі шаштың артыңа.
Орның толмай өтеді-ау,
Тең келер кім затыңа?!

Ел қарамай жүзіңе,
Қосылушы еді сөзіңе.
Зар болып қалдым қайтейін,
Басып бір кеткен ізіңе.

Тау басында жүрейін,
Дүние жүзін көрейін.
Сен кеткен соң жалғаннан,
Несіне өмір сүрейін.

Енді осы жерден бастайын,
Жәкемнің ақыл үлгісін.
Шығарайын сөзбенен
Көңілімнің кірлісін.

Үлкен аға, кіші іні,
Түсуші еді күнде ісің.
Қоғамының қормалы,
Алыстан болжап білгішім.

Кемімеген кетсе де,
Дұшпанын көрсе, күлгішім.
Ақылменен түзеген
Ағайынның ілгішін.

Күнде салған дүрбісін.
Тағы алуын.................
Артында қалған мінгішін.
Осылай ойлап Жәкемнің,

Күйігеді-ау күнде ішім.
Жәкем қандай кісі еді,
Атын білген мақтаған.
Қай мінезі бар еді,

Ағайынға жақпаған.
Санаменен сарғайдым,
Темірдей болдым қақтаған.
Бізге келген бір қырсық,

Көлденең болды-ау аттаған.
Рақымбай болысқа,
Бар еді бір сөз сақтаған.
Табасы қанған кісідей,

Үндемей келді шаппаған.
Атаның ұлы деуші едік
Өзімізге шақтаған.
Рақымбай болмаса,

Кім аман қалар ноқтадан.
Сол секілді көрмедім,
Жалғанда мейірі қатты адам.
Болмаса да қазадан,

Жылаған жұртты ап қалған.
Қайран да менің, Жәкешім!
Жолдастың тұзын ақтаған.
Үйіне қонақ қонса да,

Ұйқысын бұзып, жатпаған.
Не боп кетті заманым,
Сыртымнан дұшпан батпаған!
Жәкем болыс болғанда,

Сұраған жұрты қашпаған.
Атамыздың перісі
Бар еді қызыр бастаған.
Біреудің көңілін ауыртып,

Арасын елдің ашпаған.
Раматы нашардың,
Рақым қылып тастаған...

....................................
....................................
Туғаннан соң анадан-ой!
Адамзаттың бәрі өлген-ой!

....................................
Жетім бала дегізген.
Жетім қалдым жасымнан,
Кетер ме қайғы басымнан.

Біз жыламай, кім жылар,
Айрылған соң асылдан?!
Дүние пәни жалған-ай,
Көңілде қайғы-мұңымды

Таусылмас, айтсам арман-ай!
Арманым қатты, дертім зор,
Қасірет ойлап болдым қор.
Жетім қалып жылатқан

Маңдайдағы қалың сор.
Жетімдік түсті басыма,
Қасірет деген осы ма?!
Тағдырын солай жазыпты

Қырық сегіз жасында.
Басымнан ұшты қызыл гүл,
Арманымды айтсам, талай жыр.
Қызықты дүние көре алмай,

Әуре болдың алты жыл.
Алты жыл тарттың заршылық,
Адамға сүйеу баршылық.
Ауырса да бел екен,

Жаңа түсті таршылық.
Айға толмай зарықтық,
Ақылдан әбден тарықтық.
Жолдас боп жүрген сүйекті,

Өзіңдей көрген жарықтық.
Ордаңа халық кеуші еді,
Көшінің қамын жеуші еді.
Ысқақбай мен Бекейді

Өзімдей көрем деуші еді.
5-0110

Мұны ойлап бұлар мұңайды,
Түспеген кімге бұл қайғы.
Сөйткен қайран әкемді
Не деп айтсам ұнайды?!

Ұядан ұшқан өңкей жас,
Таппаса сөзді, сынайды.
Әке, орның тола ма?
Орнаған базар қораңа.

Жесір қатын, жас бала
Деген осы бола ма?
Ордаң қалды, өзің жоқ,
Ғайыптың ұшқан құсындай.

Қай құрбысы артылған,
Өзінің тұрғы тұсында-ай.
Әкем өліп, жетім қап,
Ойлап па едім осындай.

Қиямет-қайым болғанша,
Кеттің бе, әке, қосылмай?
Алыс-жуық ағайын,
Мұңымды айтып шағайын.

Қайран, ғазиз әкемді,
Іздеп қайдан табайын?!
Мәмбет достың Құнақын,
Сүйегін танып дос болған,

Білмей ме арзан-қымбатын.
Қиярыстан, Мәнеке,
Уақ та достас ағайын.
Әбікей қажың белгілі,

Қайсысын айтып санайын.
Сол достарың келгенде,
Мұңымды айтып шағайын.
Ақ атаң да достарың,

Төлеубай, Қали, Қазықан—
Барыменен дос болып,
Ниетін қосқан талай жан.
Өткен зәңгі Емілбай,

Төлеубай досың бақытты,
Оң жағынан атқан таң.
Осылай болды ма мәніміз,
Дүние салды ханымыз.

Әкем сапар шеккен соң,
Шықпаған отыр жанымыз.

....................................
...................................
...................................
Қайғымен шыққан дәтімді.

Біразырақ жоқтайын,
Асыл гауһар затымды.
Абыройлы, жан әкем!
Туысың артық нәсілді.

Өрекпіген сұм көңіл,
Су сепкендей басылды.
Қырық сегіз жасыңда,
Тағдырға ажал қосылды.

«Қош» демей қалған достарың,
Көзінің жасы жосылды.
Достарың ойлап мұңайды,
Түспеген кімге бұл қайғы?

Ұядан ұшқан өңкей жас,
Кімге еркелеп шалқиды?!

Барады жалған өтіп-ақ,
Белқұдық болды-ау топырақ.
Бір-ақ күнде сөнгені-ай,
Ордамда жанған шам-шырақ.

Аузыңнан арыз естімей,
Ел-жұртың қалды зар жылап.

Басыңа жастық қоя алмай,
Алғаның қалды аңырап.
Он жеті жаста асылым,
Отырып едің билікке.

Қиямет істің қиыны-ай,
Тастадың бізді күйікке.
Өтті ғой бізге зарыңыз,
Не болар енді халіміз.

Еңіреп отыр егіліп,
Атаңыз қосқан жарыңыз.
Құдай бір қосқан қосағым,
Буынған белім босадың.

Қарамай өткен бетіме
Дауысқа не деп қосамын?
Мылтық пен қылыш салғаның,
Таусылмай кетті-ау арманың.

Қапия басып қалың жау,
Тістеулі кетті-ау бармағың.
Ес жиып, етек жапқанша,
Түсті ғой маған салмағың.

Әуелгі жазу осылай,
Көтердім Алла салғанын.
Нешелер неше сан өтті,
Ақылы артық дана өтті.

Жау десе тізгін тартпаған,
Жәнібек батыр ол да өтті.
Он екі керей билеген,
Көгедайдай хан өтті.

Көкен, Топан, Бейсенбі,
Мырза Жұртбай тағы өтті.
Өр Алтайдың ұлығы,
Жуанхан, Тары...бәрі өтті.

Сол ерлердің ішінде,
Қажекемнің зары өтті.
Ізғұтты, Қылаң, Жарқынбай,
Солар да кетті-ау тартынбай.

Сол асылдар кеткен соң,
Кім қалар дейсің артыңда-ай?
Бұл күпір кімді алмаған,
Боқайдай ерді жалмаған.

Сол асылдар кеткен соң,
Құтылып ешкім қалмаған.
Сауабын Алла тигізсін,
Арнайын құран хатымды.

Сабырлық қылып тоқтайын,
Оңғарсын Алла артыңды.

Мейірбан, ғазиз атам-ай,
Не болар зарлап ботаң-ай.
Мамыққа жатпас әтиім,
Қара жер қайтып жатады-ай.

Өзгеден гөрі бір төбе,
Әтиім маған батады-ай.
Әтиім менің арманда,
Бір атыспай қалғанға.

Армансыз адам бар ма екен?
Пәниден бақи барғанда.
Арманда емей, немене?
Бесатар, жапан тұрғанда.

Бір үйде тұрған қырық қылыш,
Жайнап бір тұрған сары қылыш.
Қапия басып қалың жау,
Бір түнде қылды-ау, тып-тыныш.

Құдіреті күшті Құдайым,
..................................
Ішке бір салды-ау күйініш.
Әтиім сапар шеккен соң,

Қорадан кетті-ау жиылыс.
Жүйрік кер аты астында,
Аралап Алтай даласын
Жүруші еді әтиім,

Шалқадан тастап жағасын.
Алды ғой патша керек қып,
Он екі керей данасын.
Бір залыммен дос болдың,

Оған неге бос болдың?
Не болса да көрем деп,
Белқұдыққа шет қондың.
Сапарлай өткен, әтиім,

Халықтың қамын жеп қондың.
Бесінде залым келіпті,
Екі тең шайды беріпті.
Әкелген шайды көргенде,

Қызыл қан болып көріпті.
Қасындағы.................
Әтиім бір ат беріпті.
Ұрланып шыққан шын залым,

Сол күні түнде келіпті.
Қапияда басып қалың жау,
Әтиім шейіт болыпты.
Әтиім сапар шекті ғой,

Керейден тыныш кетті ғой.
Әтиімнің халыққа
Қадірі, зары өтті ғой.
Баяны жоқ сұм жалған

Түбімізге өстіп жетті ғой!
Құдіреті күшті жасаған,
Қызығың берген шекті ғой!

Қой десең жұртым, қояйын,
Үй тігіп, қойым сояйын.
Иманды болғыр, әтиім!
Құрбаның болып қалайын.

Дүние жалған келмес-ай,
Алғанды қинап бермес-ай.
Елім деп жүрген әкем-ай,
Өзіңдей ешкім болмас-ай.

Үстіне киген көрмесі-ай,
Құрып та қалсын тұрмыс-ай.
Шақпаған шыбын етінен
Талайды тамның бүргесі-ай.

Шақырту келді қағазы,
Оқылмай қалды намазы.
Елден бе асып аты әлем
Айтылмай кетті азаны.

Әуелі құдай оңдасын,
Халқының асыл жолдасын!
Арманы кетті бойында
Көре алмай екі жолдасым!

Тірі бір кетті басыңда,
Он бесті бағлан жасыңда.
Шәйіт боп дүние салғаны-ай,
Жаннаттың гауһар тасындай.

Пайғамбар сахаба қолдашы!
Жаннаттан орын оңдашы!
Шәйіт болған әкенің
Иманы болғай жолдасы!

Халқының беріп батасы,
Жаудан болды-ау қазасы.
Елім деп жүрген есілдің
Ашық еді-ау санасы.

Сарқылды елдің көз жасы,
Болмады ешбір шарасы.
Қандықол жендет Шың Дубан

Әкемнің сенде жаласы.
Оқ атып екі Дубанға,
Басың қалды-ай тұманға.
Көре алмай, әке, мүрдеңді

Селдеттік жасты орманға.
Халықтың ашпаққа санасын,
Оқыттың қазақ баласын.
Оятар деп ұйқыдан

Еліңнің байтақ даласын.
Озып шыққан жарыстан,
Түскен жара атыстан.
Өзіңе кімді теңейін,

Жаралы кеткен арыстан!
Зұлым болған Шың Дубан
Қырып елді, қан жуған.
Саған келер бір зауал,

Құтырған бақсы жын болар!
Келе ме деп әуел зарықтым,
Келмеген соң тарықтым.
Әке деген асқар тау.

Әуелі Алла жаратқан,
Пендеге күнін санатқан.
Он сегіз мың ғаламды
Бір өзіне қаратқан.

Әуелі, Алла пайғамбар,
Моллалар кітап жайғандар.
Әкемнен жұрты айрылып,
Жүрегімде арман бар.

Көңілімнен шуақ жел есед,
Жас-кәрімен кеңесем.
Мақтанып, әке, жүруші ем,
Тәубәм бір көппен теңесем.

Көтерген әкем нар жүгін.
Алатаудай жас әкем,
Қалды ғой артта қалжыңың.
Алтай бір сәуір қоныстай,

Құтыбы, Санжы, Манастай.
Бірінде төлем терің бар,
Атың бір шыққан алашқа-ай.
Есіктің алды топ шынар,

Топ шынарға құс қонар.
Теңдесің, әке, келгенде,
Өзіңдей кеңес кім қылар?
Аңға бір шыққан шермендей,

Бозбала шығар серуендей.
Шежіре шешен, әкем-ау!
Сөзден бір маржан тергендей.
Жауар бір күнім бұлттан,

Сұм ажал келген құрық сап.
Шежіре-шешен әкемді
Қара жер алды-ау құлыптап.
Айналдым, әке, атыңнан,

Асыл бір туған затыңнан!
Артыңа елес қалдырып,
Қағазға жазған хатыңнан.
Мұңын бір жоқтап басқаның,

Әлқисса, өлең, дастаның.
Жантекей бабам шежіресін
Артыңда жазып тастадың.
Жүруші ең, әке, саралап,

Ақылыңды, бергенде
Тыңдаушы еді бар аумақ.
Бір пайғамбар Омарды-ай,
Көп жыласам обалды-ай.

Сегізде сарай ұжмақтың
Есігін ашсын самалдай.
Самалы түссін етіңе,
Салқыны түссін бетіңе.

Бір пайғамбар Қызықсай,
Шариғат жолы ұзынды-ай!
Әкемнің жұртым зар болсын,

Басып бір кеткен ізін-ай.
Бір пайғамбар Ұлықпан,
Жыласын жұртым мұңлықтан.
Тағдыры жетіп келген соң

Қалмайды екен бұйрықтан.
Бір пайғамбар Түсіпті-ай,
Тордан сұңқар ұшыпты-ай.
Ақжарқын, қайран, әкем-ай,

Қараңғы жерге түсіпті-ай.
Бір пайғамбар Ыдырыс,
Басыма түсті қиын іс.
Қайғылы мұңды шертейін,

Мүдірмей сөйле, отыз тіс.
Қолыма алған шарбағым,
Суға бір салған қармағым.
Әкемді жоқтап жылайын,

Риза болсын аруағың.
Орманнан алдым сырғауыл,
Аралап ұшқан қырғауыл.
Жан әкемнің тұсында

Отырушы едік бір ауыл.
Жылқыдан асау үйреткен,
Жібектен арқан сүйреткен.
Шежіре шешен әкем-ау,

Әдеппен иба үйреткен.
Мінгенде атым арғымақ
Арқанын үзді-ау қарғылап.
Ақжарқын, қайран, әкем-ау!

Өзіңдей енді кім болмақ?
Сөз басы еді биссимилла,
Биссмилла келер мың жылда.
Ақжарқын, қайран, әкем-ау!

Бір ауыз сөзің мың ділдә.
Әуелі, Алла бір Құдай,
Жазудан қалмас артылмай.
Әкемнен жұртым айрылып,

Отырмын жылап артында-ай!
Ат жүре алар еңіске,
Отырмын, жұртым, кейісте.

Айналайын, әкем-ау!
Орның бір болсын пейіште.
Есіктің алды көкбетті,
Малы бір келіп жан кетті.

Пендешілік болса егер,
Кешірсін елім деп кетті.
Қолыңда кітап құраның,
Аузыңда айтқан иманың.

Асқар таудай нар әкем,
Алладан иман сұрадым.
Келген бір жұртым жамағат,
Қайғыда қалдым қабағат.

Айналайын әкемді
Аллаға қойдым аманат.
Сапар бір шеккен әкеме,
Көзімнің жасы нұр болсын!

Аузымнан шыққан лебізім,
Шешек атқан гүл болсын!
Есіктің алды көп қырат,
Жағалай жапқан жапырақ.

Иманды болғыр, әкем-ау!
Алдыңнан жансын шам-шырақ!
Мінгендей атым қарагер,
Иманды жолмен бара гөр.

Сөз тыңдаған ағайын!
Осылай болды-ау заманым.
Әкемнен, жұртым, айрылып,
Аллаға бар ма амалым!

*********************
Биссимилла деген сөз басы
Өмірдің болмас тозбасы.
Жан әкем өтіп дүниеден

Өңірді жуды көз жасы.
Алтын ерден қос кетті,
Төгіліп көзден жас кетті.
Жыламай қайтіп шыдайын,

Ақылдан қалғып бас кетті.
Жылқы ішінде қызылды-ай,

Жал құйрығы сызылды-ай.
Туыс-туған келгенде,
Көңіл, шіркін, бұзылды-ай.
Кешегі күн бесінді

Белдеуден тұлпар шешілді.
Кешеде жүрген жан әкем
Бейішке қарай көсілді.
Тіршілікте мал қайғы

Өмірін оған жолдайды.
Қызықтырып пайдаға,
Қу түлкідей алдайды.
Уақыт, күні жеткенде

Пендесі тірі қалмайды.
Есіктің алды көк жайсаң,
Көр жайсаңда көл жайсаң.
Аға кәрі, бауыр, жас,

Не болар күні ойласам.
Жайлаудың тауы көрінер,
Көрінсе, көңіл бөлінер.
Әкежан еске түскенде,

Қабырға қолым сөгілер.
Сағындым, әке, өзіңді
Мейірімді, жылы көзіңді.
Сағынбай қайтып жүресің,

«Қарағым» деген сөзіңді.
Сол менен оңың қарыс-ай,
Адалдың айтқан қалыс-ай.
Көре алмай қалдым әкемді,

Әттең-ай , жердің алыс-ай!
Әуеден ұшқан ақ сұңқар,
Қанатымен жер сипар.
Жан әкем дүние салған соң,

Маңдайымнан кім сипар.
Әуеден ұшқан кекілік,
Кекілік отыр бекініп.
Көре алмай қалып әкемді,

Отырмын мәңгі өкініп.
Біз үшін тілек тіледің,
Біз деп соғып жүрегің.

Михнат тартып өмірде
Біз үшін жадап-жүдедің.
Өмір, шіркін, өтпелі,
Білінбей кетті өйткені.

Айналайын, әкем-ау!
Жүз жасасаң, көп пе еді!
Әкем еді тірегім,
Өкпе-бауыр жүрегім.

Әкем дүние салған соң,
Басылып көңіл жүдедім.
Жаратқан Алла құдайым,
Қайғыңа салған шыдадым.

Дүниеден кеткен әкеме
Алладан иман сұрадым.
Ақыл айтты халайық,
Сөзге құлақ салайық.

Жолдас болсын иманы,
Дұғаға қол жаялық.

«Ау» деп басталатын әліппенің әуел сөзінен,
Кім құтылар Алланың қойып қойған тезінен.
Кешеде жүрген жан әкем,
Ғайып бір болды-ау көзімнен.

Сөзімнің басы биссимилла,
Шерліден досым сөз тыңда.
Иманды болғыр, жан әкем,
Ақылың айтқан мың ділдә.

Құдай салды, біз көндік,
Қызыл тілім, қимылда.
Жолыңа құрбан болар ем,
Келмейсің ғой мың жылда.

Пайғамбар аты Ыдырыс,
Мүдірмей сөйле отыз тіс.
Айрылып асқар белімнен,
Басыма түсті қиын іс.

Тіл, көмектес тиегім,
Жан әкем кетіп бақиға,
Запыран болды жүрегім.
Жылқы ішінде қызылды-ай,

Жал-құйрығы ұзынды-ай.
Алтыннан соққан қорғаным,
Абайсыз күні бұзылды-ай.
Жан әкем еді-ау, бас қалқам,

Жаюлы құран дастархан.
Иманды болғыр, жан әкем,
Бір ауылды басқарған.
Сар таудың басы көрінер,

Көрінсе, көңілім бөлінер .
Орының қалды-ау құлазып,
Қабырға қолым сөгілер.
Қарасам тауға леп етіп,

Көзімнің жасы төгілер.
Тарбағатай үлкен тау,
Тымаққа таққан тұрғын бау.
Иманды болғыр, әкем-ау!

Бір көруге болдым зар.
Құранның басы биссимилла
Көп мағына бар мұнда.
Келмеске кетті-ау, жан әкем,

Кім сенер пәни құрғырға?
Алдымда асқар бел еді-ау!
Мейірің шалқар көл еді-ау!
Асқар тау құлап жер болды-ау!

Шалқар көлім шөл болды-ау!
Әкем еді-ау зерегім,
Ағайынға құрмал керегім.
Іші гаухар, сырты алтын,

Құлады-ау сая терегім.
Жылқы ішінде көк қасқа,
Көкірек пен тіл басқа.
Аға бауыр болса да,

Әкемнің орны бір басқа.
Базардан алған алты шоқ,
Алтауында маржан жоқ.

Арып-шаршап келгенде,
Орның жатыр, өзің жоқ.
Ойласам, от боп жанамын,
Жыласам, судай ағамын.

Иманды болғыр, жан әкем,
Іздесем, қайдан табамын?
Арқасында әкемнің,
Жайынға түскен қармағым.

Бұлтқа да созғанмын
Жете ме деп бармағым.
Жасын түсіп аспаннан
Көңілімді жасытты .

Опасыз пәни білдірді-ау,
Дүние сұмның жалғанын!
Әптиек басы Әліпті-ай,
Жиырма сегіз әріпті-ай.

Иманды болғыр, жан әкем!
Жазуың солай болыпты-ай!
Арғымақ аттың аласы-ай,
Аяғында тағасы-ай.

Иман айтып өтіп-ед,
Қабыл да болсын тәубасы-ай!
Иа, пірім, Алла, Тәңірім,
Осылай ма еді әмірің?!

Иманды болғыр, жан әкем!
Нұрға толсын қабірің!
Жылағаным жыр болсын,
Көзімнің жасы нұр болсын!

Аузымнан шыққан лебізім
Саялы самал көл болсын!
Сөз бастап едім қаламнан,
Жүрекке түскен жарамнан .

Жылады деп сөкпеңдер,
Айрылдым халқым панамнан.
Топырағың торқа боп,
Пейіштен орын алыңыз!

Иманды болғыр, бас қалқам.
Жаннатта болғай жаныңыз!
Жаннаттан есік ашылсын!

Алуан шешек шашылсын!
Ақыретте деп кеткен шешем де,
Алдыңнан шығып қосылсын!
Пайғамбар аты Сүлеймен,

Алладан медет тілеймін.
«Сабыр қыл» деп ел отыр,
Сабыр сақтап көнейін.
Жарылқасын алдыңнан,

Онан басқа не дейін!
Басыңа барып әрдайым,
Оқытып құран жүремін.

Жан әкем еді қорғаным,
Мәпелеп баққан қормалым.
Тұтқиыл келіп сұм ажал,
Қайғыға терең шомғаным.

Қоймадым жастық басына,
Бола алмадым қасында.
Тұтқиыл қаза болды ғой,
Сексенге келген жасында.

Көңілімнің күні едің,
Ақылымның нұры едің.
Айрылып, әке, бір күнде,
Қайғыдан әбден жүдедім.

Ақылыңды ойласам,
Бейне асқар белмен тең.
Көңіліңді ойласам,
Дария шалқар көлмен тең.

Қасиетіңді ойласам,
Тап баспайтын алтындай.
Көз алдымнан кетпейді,
Сәуле шашып жарқылдап.

Мейіріміңді ойласам,
Үліңгірдің көліндей.
Пейіліңді ойласам,
Алтайдың дарқан жеріндей.

Осыларды ойлап егілдім,
Бордай боздап езілдім.
Асқарым құлап бір күнде,
Қайғы-шерге жегілдім.

Биіктеді тұғырың,
Қарбалас өтті ғұмырың.
Рақат көрер кезіңде,
Қарашы, ажал шұғылын.

Халқыңа сыйлы жан едің,
Тарихқа жүйрік дана едің.
Ақ бата сұрап қашанда,
Құрметтеуші еді бар елің.

Алтын ерден қас кетті,
Төгіліп көзден жас кетті.
Жоқтамай қайтып шыдайын,
Ауылымнан ұйтқы, бас кетті.

Күрсінді туған еліңіз,
Құлазып қалды жеріңіз.
Қайғыдан қажып иілді,
Қалған жалғыз ініңіз.

Әкежан, едің асқар бел,
Ағызып жылап көзден сел.
Тұтқиыл кетіп арадан.
Көкірекке толды шер.

Белімді бекем буайын,
Көзімді жаспен жуайын.
Мұрагер болып ісіңе,
Өз жолыңды қуайын.

Арманын алға жалғайын,
Сөнбесін арты шырағы.
Алладан тілек тілейін.
Жәннатта болсын тұрағы.

Аппақ сүтін емізген,
Мейірі терең теңізден.
Таппаспын, ана, өзіңдей,
Ақ еділ жанды өмірден.

«Қарғам» деп жүріп қартайдың,
Ұйқысын қиып әр таңның.
Ажымға толып ақ жүзің,
Ағарды қара самайың.

Науқастың болмай амалы,
Күн туды басқа қаралы.
Анамыз сізден айрылып,
Көңіліміз болды жаралы.

Жан анамнан айрылып,
Басыма түсті қайғы-шер.
Айналайын, анашым,
Тұрағың болды-ау қара жер.

Анамдай кім бар аяулы,
Мейірін күндей жаяды.
Алыс та жақын емдеттік,
Болмады шипа баянды.

Құрметтеген бар адам,
Анашым еді балажан.
Мәпелеп бізді баққаны,
Шығады қайтып санадан.

Немере, жиен тағдыры,
Бәрін де оймен шарладың.

Көрмедім деп қызығын,
Ішіңде кетті арманың.
Алтай, Жайыр, Сауырым,
Бытырай қонған ауылым.

Ата-анадан айрылып,
Қайғының көрдік ауырын.
Ата-анам еді қормалым,
Қысылғанда қорғаным.

Екеуіңнен айрылып,
Қайғылы көңіл болғаным.
Әкем еді асқарым,
Шешем еді дастаным.

Екеуін бірдей әкеткен,
Ажал екен қас-қағым.
Қайғысыз, сірә, жоқ пенде,
Арман тіпті көп менде.

Кетемін ойлап сіздерді,
Қасымнан қарттар өткенде.
Аяулы әке, жан ана,
Бір күнің бізге зар болды.

Екеуіңнен айрылып,
Кең дүние тар болды.
Есіктің алды тобылғы,
Көзден жасым төгілді.

Ата-анадан айрылып,
Қабырға етім сөгілді.
Асқар тауым құлады,
Бәйтерегім сұлады.

Екеуіңнен айрылып,
Жүрегім зар-зар жылады.
Жаралған артық порымның,
Ұйтқысы болған елімнің,

Балуан еді-ау бармағың,
Алашқа мәлім аруағың.
Ата-анамды айтып жылайын,
Тартынбай сөйле, тіл-жағым.

Сөз сөйлейін биссимилла,
Ал, жамағат, сөз тыңда.
Аузымнан қате сөз шықса,
Елім мен жұртым мін қылма.

Қызыл да тілім сынбайын,
Шаршаған жерде тынбайын.
Қорлықпен кетті-ау ата-анам,
Жыламай қайтіп шыдайын!

Биссимилла деген сөз басы-ай,
Таусылмас жылау көз жасы-ай.
Алты қанат ақ ордам,
Талауға түсті мал-басы-ай.

Әкем еді кемеңгер,
Не боламын демеңдер.
Сәрсенбі күні сәскеде,
Ертіп бір келді жемеңгер.

Қара пышақ қынды ма-ай,
Жетесінен сынды ма-ай.
Соңыңа түскен дұшпаның,
Өлтіріп көңілі тынды ма-ай.

Әкекем еді-ау арыстан,
Ақылға сондай данышпан.
Қалың жау басып келгенде,
Бес тал оқпен қарысқан.

Жау келді тауды жағалап,
Жүйріктей атын тағалап.

Қалың жау басып келгенде,
Дауалды торды паналап.
Жалғыз да мылтық, бес тал оқ,
Ақылдасар серік жоқ.

Аяулы қайран, жан әкем,
Арманда кетті-ау, амал жоқ.
Ат айланғысыз ауылым,
Алпыс та бие сауыным.

Қорлықпен өлді-ау, ата-анам,
Елжірейді іші-бауырым.
Ұлужанның жазығы-ай,
Ғұмырын қысқа жазуы-ай.

Ат айланғысыз ауылым,
Дұшпанның болды-ау азығы-ай.
Ауылым түсті талауға,
Жалғыз ағам қамауда.

Ата-анамды ойласам,
Тоқтау жоқ екен ажалға.
Өткелдің аузы тал ма екен?
Жағалай шөккен нар ма екен?

Тұтқында қалды-ау жалғызым,
Сұрайтын жан бар ма екен?
Жалғыз ағам келе ме,
..................................

Зарыққанда бір Құдай,
Көзімнің жасын көрер ме?!
Жылайын, елім, жылайын,
Жыламай қайтып тұрайын.

Жалғызым келер күн болса,
Жыламай тәубе қылайын.
Жылқы ішінде ақ маңдай,
Шешіле сөйлер жез таңдай.

Жыламай қайтып тұрамын,
Талауға түскен үй қандай?!
Талауға түсті үйім-ай,
Кетті ғой менің күйім-ай.

Төрт жастағы Қабиым,
Кескіге түсті күнім-ай.
Қайтейін енді жұртым-ай,
Қандай ек әкем тұсында-ай.

Төрт жастағы Қабиым,
Не істеді екен, шіркін-ай?!
Кескіге түсті-ау анамыз,
....................................

Жалғыздықтың қиыны-ай,
Жоқ болды-ау біздің шарамыз.
Ақ бұлақ бойы қалың ши,
Жиылып сөйлер өңкей би.

Ата-анамды өлтіріп,
Көрсетті-ау, бізге нелер күй.
Қайтемін енді елім-ай,
Орнатқан әкем көлін-ай.

Ауылын, жұртын көргенде,
Айналып түсер белім-ай.
Қыбыладан соққан самалым,
Соқтырған әкем дауалын.

Аяулы әкем тұсында,
Қайтейін қайран заманым.
Қара да күнгей қара жал,
Мұңымды айтам құлақ сал.

Қор болып кетті-ау, ата-анам,
Көкірегімде қайғы бар.
Арманым қатты-ау, дертім зор,
Түскен соң басқа қалың сор.

Сәрсенбі күні сәскеде,
Ауылға келді қара нор.
Ұлужан бойы құрағын,
Мал жайылар пұрағын.

Ата-анам мен Қабиым,
Бір қабір болды-ау тұрағың.
Жаратқан Жаппар ием-ай!
Жасаған салдың жүйеге-ай.

Аяулы, қайран жан әкем,
Артып бір кетті түйеге-ай.
Жиырма күн мөлшері,
Аманат тұрды сүйегі.

Ата-анамды ойласам,
От болып ішім күйеді.
Сөйлей бер тіл мен жағым-ай,
Сөйлерге келді шағым-ай.

Кескіге түсті жан анам,
Шықпады менің жаным-ай!
Сер қарағай мекен-ай,
Сермесем қолым жетер ме-ай?

Кескімен өлген жан анам,
Жалғанда ойдан кетер ме-ай?!
Өзен бір судың жағасы-ай,
Жағалай біткен ағашы-ай.

Әкемді құртқан қара бет,
Болады бізге нағашы-ай.
Өлтіріп беріп жауыздар,
Дұшпанның қанды табасы-ай.

Алашқа шыққан атыңыз,
Асыл бір туған затыңыз.
Аяулы, қайран жан әкем!
Қамауда қалды артыңыз.

Есіктің алды көл дейін,
Ұлужан бойын өрлейін.
Кескімен өлді-ау, жан анам,
Есіме түсіп еңіреймін.

Ана бір таудың биігін,
Бауырына ойнар киігін.
Он төрт жасқа келгенде,
Тарттым ғой әкем күйігін.

Тұрымтай ұшып өтпеген,
Биік бір таудың саласы-ай.
Ығынан боран жүрмеген,
Ағайынның панасы-ай.

Ай туады төбеден,
Күміс те жүген жебеден.
Оқ тиді-ау әкем басынан,
Мұндай да болам демегем.

Қарауыздар жағалап,
Маңдайдан келіп көздеген.
Көзі бір қайтып қиды екен,
Мылтығын алған көлденең.

Кескімен өлді-ау анамыз,
Көкірегінде арман бар.
Қамауда қалды-ау қайтейін,
Артында тірі қалғандар.

Жамандап жүріп жаққаны-ай,
Алтыннан медал таққаны-ай.
Өлтіріп беріп әкемді,
Жаулардың рақат тапқаны-ай.

Тұтқында қалды жалғызым,
Сұрақсыз қинап тастады-ай.
Жазудан екі болмайды,
Жаратқан Алла сақтады-ай.

Мекендей жерім—Ұлужан,
Қара жол болып қазылған.

Ата-анамды жоқтайын,
Қағазға жыр боп жазылған.
Құдіреті күшті Құдай-ау!
Не көрмедім жасымнан.

Жылқы ішінде боз ғана-ай,
Мұңымды айттым аз ғана-ай.
Тоқтатайын осымен,
Қайғыны өткен қозғамай.

Аспаннан ұшқан самұрық,
Жұлдыздай кетті-ау ағылып.
Айрылман деген атам-ай,
Айрылып қалдым не қылып?!

Мінгенде атым бурыл тай,
Алтын қазық сурылды-ай.
Атекем сені ойласам,
Амалым менің қурылды-ай.

Айналайын атам-ай!
Ықылас берген батаң-ай.
Осынша сізді қинайтын,
Жоқ еді ғой қатаң-ай.

Атекем сізді силағам,
Шын жүректен қимағам.
Арқан соғып, арық қазғанда,
Шыбын жанды қинаған.

Асқар таудай биігім,
Жаралы болған киігім.
Жазықсыздан мерт болдың,
Түгемес іштен күйігім.

Көлде жүзген ақ балық,
Торға түсті-ау алданып.

Біз жыламай кім жылар,
Артыңда қалдық зарланып.
Дауысым шықты-ау талығып,
Бізді кетті налы қып.

Жүректің шерін ағытам,
Атаекем сізді сағынып.

Бісміллә сөздің басында,
Алланың аты қасында.
Дүние салды қажы атам,
Тоқсан екі жасында.

Есіктің алды бел болар,
Белден бір асқан ел болар.
Қажы атам дүние салған соң,
Көзімнің жасы көл болар.

Мінгенде атым қара кер,
Бір Алла өзің пана бер.
Қажы атамның қайғысын,
Көтерер ме қара жер?!

Қажы атам елдің панасы,
Ақылдың асқан данасы.
Алладан келген әмірге,
Адамның болмас шарасы.

Алтай мен Боғда, Сауырым,
Бытырай қонған ауылым.
Қажы атам қайтып дүниеден,
Қайғының көрдік ауырын.

Қажы атам еді-ау, қормалым,
Жанаттан ішік орманым.
Қажы атам көшіп дүниеден,
Қайғылы көңіл болғаным.

Есіктің алды мойылды,
Мойылдан алғам сойылды.
Меккеден келген Қажы атам,
Қандай бір жерге қойылды.

Қажы атам елдің панасы,
Ақылдан еді данасы.
Қажы атама қайғылы,
Он екі керей баласы.

Әділдік жолын таңдаған,
Халқына зәбір салмаған.
Қоқайлап жаулар келгенде,
Адалдық жолдан таймаған.

Қажы атам мен қара Оспан
Қатар топқа жарасқан.
Екі дәу қатар келгенде,
Жоқ-жітікке қарасқан.

Байқара мен Құланбай
Азаттап салған ұрандай.
Қажы атам дүние салған соң,
Қайтеді бәрі жыламай.

Ақбұлақ басы жайлауым,
Жасаңға бие байлауым.
Науқасы салмақ тартқанда,
Ел-жұртым, қайғы ойладың.

Қажы атам халық қормалы,
Жанаттан ішік орманы.
Төтелей науқас келгенде,
Дауадан шипа болмады.

Батқандай болды-ау, ай-күнім,
Ауыры-ай қара қайғының.
Дұспанға үрей тудырған
Арыстандай айдының.

Мінгендей атым ақ жалды,
Үстінен ерім алман-ды.
Қажы атам билік құрғанда,
Қара қылды қақ жарды.

Қажы атам елін билеген,
Тастап бір көштің дүниеден.
Үкімі қолда тұрғанда,
Халқына зәбірі тимеген.

Байтоллаға барғаның,
Бағыштап құрбан шалғаның.
Садақа-сауға көп беріп,
Пақырдан сауап алғаның.

Қадірлі атам халқына,
Өсиет тастап артына.
Ат қойып ғайып ісіне,
Келтірген ойын шартына.

Тоқсан екі жасыңда,
Толықсып бағың басыңда.
Науқасың салмақ тартқанда,
Жиналдық жұртың қасыңа.

Опасыз мына жалғанда,
Атырдық талай таңдарды.
Науқастың жайын білген жұрт,
Ақылын таппай сандалды.

Құранның отыз парасы,
Молланың оқыр данасы.
Алладан болған бұйрыққа,
Адамның болмас шарасы.

Ақжорға міндің тағалап,
Тұлпарға тегін бағалап.
Ақылың асқар қажы атам,
Жүретін керей ағалап.

Бақытты дәулет басыңда,
Нөкерлі тобың қасыңда.
Отырдың билік тағында,
Он жеті деген жасыңда.

Алпысыңда қажы едің,
Қауым жұртқа жаз едің.
Қайғымен елің қапалы,
Билігің адал қазы едің.

Халқыңа зәбір салмаған,
Еш жанның көңілі қалмаған.
Ықылас тиген сабазым,
Тілейміз шапағат Алладан.

Еліңе берсін береке,
Дұспанға етпей келеке.
Өтеді күнім жылаумен,
Көзімнің жасын сел ете.

Әпитек басы әлхамды-ай,
Әлхамнан аспас әрқандай.
Қажы атам тірі тұрғанда,
Толықсып бастым алшаңдай.

Қажы атам еді ардақты,
Күмістен алтын салмақты.
Алдыңа жұмыс келгенде,
Ойлаушы едің жан-жақты.

Қажы атам едің сүйікті,
Жалпыға бірдей сиықты.
Опасыз жалған өткен соң,
Отырмыз болып күйікті.

Қажы атам барған Меккеге,
Бармаса көңіл жете ме?!
Айналайын қажы атам,
Есімнен, сірә, кете ме?

Айналайын құдайым,
Басыма салдың уайым.
Түскен соң қайғы салмағы,
Жұртыма шағып жылайын.

Халыққа пана болдыңыз,
Айрылып болдық сорлы біз.
Шапағат тиіп тәңірден,
Ұжымақтан болсын орныңыз!

Құранның басы әлхамды-ай,
Армансыз кім бар жалғанда-ай?
Шапағат тисін Алладан
Артыңда жылап қалғанға-ай!

Ақылмен билеп халқыңды,
Халқыңа жаққан салтыңды.
Берекесін бекемдеп,
Сақтасын Алла артыңды.

Оқысын молла дұғасын,
Өткізбей айдың жұмасын.
Артыңда қалған ұрпағың,
Сағынбай қайтып шыдасын.

Опасыз өткен сұм жалған,
Одан асып кім қалған.
Иманды болғыр, қажы атам!
Төбеңізді күн шалған.

Амалсыз адам жалғанға,
Кім жетеді арманға?!
Нәсіп етсін жаннатты,
Қиямет күні болғанда.

Оқуда жүрген баласы,
Көзінің ақ пен қарасы.
Тіріде көзі көруге,
Болмады-ау, шіркін, шарасы!

Нұрланған күнге қараймын,
Күн нұрындай арайлым.
Басылмай жалын тұрса да,
Жамағат тілін алайын.

Оқысын дұға білгендер,
Тетелес бірге жүргендер.
Тілейін тәңірім өзіңнен,
Қажы атама иман бер.

Мінгендей атым ақтан кер,
Қажы атам еді асқар бел.
Имандай болып жолдасы,
Торғындай болсын жатқан жер.

Қажы атам мінген жорғасын,
Күмістен ауыр қорғасын.
Айналайын, қажы атам,
Иманың болсын жолдасың!

Биссимилла сөзді бастайын,
Басыма құран жастайын.
Кешегі жүрген атекем,
Жоқтаусыз қайтіп тастайын.

Есіктің алды мұнайды,
Мұнайдан атым құлайды.
Бауыры бүтін басы есен,
Сырттан тұрып сынайды-ай.

Сынаушының бірі едім,
Бізге де салған құдайды-ай.
Аталардан бата алған,
Молдалардан хат алған,

Дәуренімнің барында,
Атекем сұлтан атанған.

Асқарым, әке, сен едің,
Балдырғаның мен едім.
Қайғымды сөзге тізбектеп,
Көз жасымды төгемін.

Есіктің алды тал шынар,
Бастарын сипап күн шығар.
Әкелеп мен жүгірсем,
Алдымнан күліп кім шығар?!

Бетімнен менің кім сүйер,
Еңсесін маған кім иер?
Жығылып кетсем сүрініп,
Қолтығымнан кім сүйер?

Әкемнің өртеп күйігі,
Мен болдым қазір бұйығы.
Әке арманын атаймын,
Асылдың болып сынығы.

Көтердің көкке басыңа,
Деуші едің ылғи: «Жасыма!»
Тәрбиелеп, мәпелеп,
Кім келер енді қасыма?

Деуші едің мені «Өсе гөр,
Мұратыңа жете гөр!»
Қадіріңді білмесем,
Кеше гөр, әке, кеше гөр.

Қызығымды, әке, көрмедің,
Ұзақ бір ғұмыр сүрмедің.
Басыма қайғы түспесе,
Мен мұндай зарды дер ме едім.

Әкем менің ақ сұңқар,
Әке рухы бізде бар.
Әкеден қалдық төрт жетім,

«Әке көрген оқ жонар».
Әкемді зарлап жоқтайын,
Шерімді төгіп тастайын.
Қапыда кеттің әкешім,

Айналайын ағайын,
Мұңымды айтып шағайын.
Ағекем кетіп арманда,
Дерттенді көңіл сарайым.

Ағекем, ақыл сәулетің,
Тойтарушы едің жау бетін.
«Ер намысы—ел ісі»
Деуші едің аға, дәулетім.

Жайраңдап жүрген күн қайда?
Тас жүрек тағдыр мұндай ма?
Ағеке, сізді ойласам,
Көз жасым менің тоқтай ма?

Әділет еді сөз басы,
Ағекем еді ол басы.
Істерің ізгі арман боп,
Төгілді көптің көз жасы.

Ел сұлтаны арысы-ай,
Жүректің тоқтап тынғаны-ай.
Жұрт үшін еді бар ісі,
Бәйтерек құлап сынғаны-ай.

Көкекке тоғыз дүйсенбі,
Қайғы бір бізді еңсерді.
Дос қайғыдан бүгіліп,
Жұрт күйзеліп теңселді.

Қыран еді көктегі,
Аққу еді көлдегі.
Артында қалған інісі,
Көлдетіп жасын шөлдеді.

Алтын ерден қас кетті,
Елімізден бас кетті.
Орындалмай арманы,
Ағекем менің жас кетті.

Ақеділ едің, жайдары,
Ақылдың едің қайнары.
Қайсар, қайтпас мінезің,
Халқымның еді айбары.

Жамандыққа баспадың,
Халқыңды алға бастадың.
Береке-бірлік ұйтқысы ең,
Ырысын елдің шашпадың.

Жан ағам еді тиянақ,
Қиыннан шыққан қиялап.
Әлсіз бен жесір, ғарыпқа,
Бақ болған, пана, сая бақ.

Қуларды жақсы демеген,
Ой толғап әділ өреден.
Тосыннан келген сұм ажал,
Рақымсыз едің не деген?!

Ал бастайын сөз басын,
Қайғылы жүрек қозғасын.
Жолдасымды ойласам,
Тоқтамайды көз жасым.

Орауышым оңбады,
Отызға жасың толмады.
Жеті жыл жолдас болғаның,
Жеті күндей болмады.

Орамал тіктім оң кесте,
Шымылдық тіктім шым кесте.
Артыңда қалған жалғызды,
Толтырмай кеттің он беске.

Басқанда жерде із қалды,
Артыңда бір қыз қалды.
Жастай сенен айрылып,
Жыламасқа нем қалды.

Жүкке жиған ішігің,
Домалап жерге түсуін.
Жасым келмей отызға,
Басыма қайғы түсуін.

Саз жағасы былқылдақ,
Шөбі шығар сылқылдап.
Жарын жоқтау

Арыздасып-қоштасып,
Жатпадың үйде ыңқылдап.
Жалғызың қайтып ер жетер,
Ержеткенше ес кетер.

Артыңда қалған бір сорлы,
Қайғымен жүріп күні өтер.
Жылқы ішінде боз атың,
Әкелі бала озатын.

Әкесі жоқ жалғызың,
Болды ғой енді тозатын.
Омырау толы ақ моншақ,
Әкелі бала мақтаншақ.

Әкесі жоқ жалғызың,
Болады енді жасқаншақ.
Кереге жайдым бес бастан,
Қайғылы болдым мен жастан.

Бүйтерімді мен білсем,
Ұшпас па едім жартастан.

Сарбазым кетіп арадан,
Қайғыға батты бар адам.
Ауру, әлсіз, жетімге,
Жан еді көп қараған.

Содыр жолын қоймайтын,
Жақсыларды қолдайтын.
Жанындай жақсы көретін,
Социалистік жолды айқын.

Алты қанат ақ ордам,
Шаңырағы шағылды-ай.
«Жетім-жесір» деген ат,
Бізге де келіп тағылды-ай.

О, дүние, арман-ай,
Рақымсыз ажал алғаны-ай!
Ешкімге опа бермеген,
Опасы жоқ жалған-ай!

Өмір бойы жалғасар,
Таусылмас мәңгі арман-ай!
Айналайын арысым,
Халқыңа еді бар ісің.

Көркейтіп еді ауданды,
Жұмыстың тауып әдісін.
Көшелерді жоспарлап,
Безендіріп қала ішін.

Егін, мал тең өсірдің,
Арттырып аудан несібін.
Дәріптеуші ең сапаны,
Көз боямай сан үшін.

Үкімет, халық деуші едің,
Жібермей елдің намысын.
Мектептерді көбейттің,
Әр ұлт ұрпақ бала үшін.

Цемент жолдар жасаттың,
Болашақтың қамы үшін.
«Қолдаңдар!» деп үндедің,
Еңбекшілдік жарысын.

Ой-қырды тұтас шалушы ең,
Қиындық болса-ақ барушы ең.
Ел басына жұт төнсе,
Қара қаздай жазушы ең.

Көш жол салдың халқыңа,
Мал, жердің қарап парқына.
Ұлттарды түгел алқадың,
Көрсеттің қызмет жалпыға.

Қабаттап үйлер салғыздың,
Мұра қып артта қалғыздың.
Құрылыстың қамын жеп,
Миллиондап ақша алғыздың.

Тәжірибесін үйрендің,
Жинақтап келіп бар елдің.
Адамдарды баптадың,
Жақсы істерді мақтадың.

Таласса, дес бермедің,
Құс аса алмас кер ме едің?
Ел-жұртыңның бағына,
Ортада, Алла-ау, жүр ме едің?

Өзің еккен жемістің,
Миуасын әттең татпадың.
Коммунистік моральды,
Өмір бойы сақтадың.

Зымырап «Ақбоз» барады,
Аралап жаңа қалаңды.
«Сен бе екен?» деп күн салып,
Жабыла елің қарады.

Халқыңның едің баласы,
Азамат, асыл, данасы.
Рухани жақтан дерттендің,
Табылмай кетті дауасы.

Түсінер деп ойлаймын,
Бар болғандар санасы.
Жарамдымен жанасқан,
Еңбегі елге жарасқан.

Данышпан, дана, сабазым,
Беделі асқан алаштан.
Жүрегіңе дерт салды-ау,
«Мансап» деп саған таласқан.

Күңіреніп халқы кеп жатыр,
Ізінен басқан адасқан.
Сөз сөйлеген кеңесте,
Бермеген есе егесте.

Тосқандар алдан ор қазып,
Кезеңдер тосты емес пе?!

Анығын айтсам ашынып,
Қалады жүрек басылып.
Заманым мен халқыммен,
Бөгейін несін жасырып.

Аулақ еді қас, тарлық,
Көтерді халқы аспан қып.
Көре алмайтын аз санды,
Жасады ғой қастандық.

Айтпасам оны дастан қып,
Арылмады бастан жүк.
Өмірдің мұрат тұрағы,
Қайдасың әділ шырағы?

Күншіл менен топасқа,
Жүрмей ме заңның сұрағы?
Аузына халқы қараған,
Әділет сөзі тараған.

Еңіреуде халқы егіліп,
Арысынан айрылған.
Қанатынан қайрылған,
Семсер дүзі майрылған.

Жолаушылап барғаны,
Іленің еді қаласы.
Жүйелі сөзге адамның
Болушы еді таласы.

Құсадан кетті ашынып,
Жүрекке түсіп жарасы.
Мекені болды Мәңгілік
Қарабура жағасы.

Жайдары жүзді досым ең,
Құдірет өзің қосып ең.
Бірлікте өткен тіршілік
Аяқталды ма осымен?

Қолымнан сусын бермедім,
Өтерде жүзін көрмедім.
Сұм хабар жетіп келгенде,
Оған да мүлде сенбедім.

Мерейің тұнық көктемде,
Сау едің үйден кеткенде.
Сене алмай жүр халқың да,
Құдайдан ажал жеткенге.

Көкірек шерлі, көзде жас,
Айтпасам жұртым, жарамас.
Арманда кеткен арысым,
Қасіретім менің тарамас.

Ел-жұрты сүйген сабаз-ай,
Дүниеден ерте көшкені-ай.
Күңіреніп, боздап ел-жұрты,
«Арманда кетті!» дескені-ай!

Көп тілеген көңілден,
Бақ жұлдызың өшкені-ай!
Мерейлі нұрлы күн шуақ,
Артыңда қалдық шырқырап.

Қайғың болды елге ортақ.
Күйзелді халқың шұрқырап.
Айналайын халқымнан,
Құрметтеген салтынан.

Азаматтар күйзелген,
Көрсеткен қызмет нарқынан.
Жүргенде жерің гүл еді,
Жайдары жүзің нұр еді.

Қазіргі күнім не болды?
Бұрынғы күнім күн еді.
Шыңдары асқар биіктің,
Алтыннан қымбат иықтым.

Өзіңді ойлап өртендім,
Ортасында күйіктің.
Сабазым едің ардақты,
Болжайтұғын жан-жақты.

Ажалдың оғы тиген-ай,
Ұрпағың, халқың зар қақты.

Опасыз дүние, жалған-ай,
Құдайдың басқа салғаны-ай.
Тұтқиыл сөніп бақ жұлдыз,
Тіл қата алмай қалғаны-ай.

Асқар, асыл бағланым,
Самалды, салқын бау-бағым.
Жаныңда жүрдім алшаңдап,
«Сен қалайсың?» демедің.

Бақ жұлдызым, киелім,
Қайғыңа от боп күйемін.
Жолаушы кеткен арысым,
Аруақ боп келді сүйегің.

Қайғырып елің жылады,
Көзінің жасын бұлады.
Теңселіп, өксіп кең далаң,
Ақшоқы басы құлады.

Өзіңдей сабаз, қормалын,
Өлімге қайтып қияды?!
Жайраңдап жүрген күндерің,
Елестеп көзде тұрады.

Қарт Барлық кетті қалтырап,
Қалаң тұр мынау аңырап.
Түнерген тұл жамылды,
Жанкісі, шегір салбырап.

Құса боп көлдер шайқалып,
Сұңқылдап аққу айналып.
Дүние тұтас тұншықты,
Желдің де тілі байланып.

Өзекті өрт шалғандай,
Құлыстай қурап қалғандай.
Не жазып едің тағдырға
Қайғыға өстіп салғандай?

Тасты мен Еміл суалып,
Жасыл тау, адыр қуарып.
Көзіме дүние көр бейне,
Өртеді ішті у алып.

Дүние жолың тар да екен,
Қасірет-қайғы зарда екен.
Жан досынан айрылған,
Мендей де сорлы бар ма екен?!

Опасыз тағдыр құшқаны-ай,
Ойда бір жоқта қысқаны-ай.
Жер соқтырып қыраным,
Көзімнен бұлбұл ұшқаны-ай.

Қыраным едің, қарағым.
Көз жасты көрер адам жоқ,
Құдайдан басқа панам жоқ.
Ойладым ба артыңда

Қайғыңды тартып қалам деп.
Төртінші айдың тоғызы
Тоқтаған демі күні еді.
Көңілі кетті көлеңке,

Мезгілсіз тоқтап жүрегі.
Ер басына күн туып,
Бір мезет досым жүдеді.
Бола алмайды ешкім де

Бұл дүниенің тірегі.
Иіліп кетсе ақиқат,
Осыған адам күйеді.
Бұл айтқан сөзім киелі,

Дұшпанға барып тиеді.
Өмірдің келіп қырсығы,
Ойымның зырлап ұршығы.
Ажалдан бұрын әкетті-ау,

Қу нәпсінің құлқыны.
Жасы бірге құрбылар,
Жанымды қайғы бұрғылар.
Есіл ер кетті жан үзіп,