Қағанат

Авторы: Рафаэль Ниязбек

Рафаэль НИЯЗБЕК

Өлеңдер Алматы УДК 821.512.122 - 1 ББК 84 Қаз 7 - 5 Н 65 Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі Ақпарат жəне мұрағат комитеті “Əдебиеттің əлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару” бағдарламасы бойынша шығарылды. Р.Ниязбек. Қағанат: өлеңдер. –Алматы:ҚАЗақпарат, 2012. – 382 бет.

ISBN 978-601-03-0124-5 Шешен Республикасының ең жоғары «Ұлт намысы» орденінің иегері, Шешенстан Мемлекеттік жəне Халықаралық “Алаш” əдеби сыйлығының лауреаты, көрнекті ақын Рафаэль Ниязбектің бұл кітабында тəуелсіз мемлекетіміздің мерейі, егеменді еліміздің сəнсалтанаты, елдік пен ерлік қасиеті, заман келбеті, уақыт тынысы, адамдар арасындағы қарым-қатынас шынайы суреттелген. Ақынның бұл кітабы елдің елдігін, ердің ерлігін биік рухта жырлауымен ерекшеленеді.Оның ел, жер жайлы толғаныстары, тəуелсіздік жайлы тебіреністері жүрек тербейді. УДК 821.512.122 - 1 ББК 84 Қаз 7 - 5 ISBN 978-601-03-0124-5 © Ниязбек Р., 2012 Н 65

АЛҒЫ СӨЗ ОРНЫНА РАФАЭЛЬГЕ Қазақтың үлкен ақыны, Үйсінмін деуге хақылы. Арсы-күрсі мінезде, Адайға нағыз жақыны. «Именной» қанжар-сапылы, Қап тауының Батыры!.. Азуын айға білердей, Арқасын аруақ шірердей, Екіталай кез болса, Ерлікті ерттеп мінердей. Ашуы аспан тірердей – Ат көтере алмастай, Атанды мертіктірердей! Аузынан шыққан сөзі де өр, Өлеңі де өр, өзі де өр. Бақан бет мына заманда Махамбеттердің көзі дер! – «Бозағаштан биік сен едің, Бұлтқа жетпей шарт сынбас». Мəрттіктің сөйлеп дегенін, Нəмартқа бедел таптырмас. Ар, ақиқат баласын Тұмсықтыға шоқтырмас, Қанаттыға қақтырмас! Тастамақ болған күндерде сонау жау – мықтың Талқандап сəтте қас қағым, Қолында жүрді қарулы əрбір таулықтың

Құран мен сенің дастаның!.. Əлі бір күнге Рухы сынды ол неше ердің, Өз жырым дейді өз тұрақ, – Алдыңда сенің шешеннің Генералдары бөркін ап! Бір осы құрмет аз-ақ па?! Бірегей біткен ерім ең. Махаңдары жоқ қазаққа Мақтану керек сенімен! Еңбегің оған татыр-ау, Ерлігің теңіз – Атырау... Ақындық жеткен жерлерге Сендегі бізге батырлық жетпей жатыр-ау!.. Есенбай ДҮЙСЕНБАЙҰЛЫ, І.Жансүгіров атындағы сыйлықтың лауреаты.

АЛАСАМЫН ХАЛҚЫМНАН Жүрегімнен неге көшсін көктемім, Əлі де алау от демім. Қайшыласқан əлем ішінде Алпыс дүркін қуарып, Алпыс дүркін көктедім. Жас күнімді менен безіп жөнелген Жас гүлдердің көздерінен көрем мен. Көп киіліп етек-жеңі қырқылған Киімдеймін көнерген. Кейде бірақ жүк артпақ боп үстіне, Атан түйе секілдімін шөгерген. Сөйлеп келген жыр тілде, Ақынның да шау тартуы мүмкін бе. Жасымда ылғи лапылдасам от болып, Оты сөнген жанартаумын бұл күнде. Өжет едім найзағайдан жай тартқан, Күндер қанша жүрегіме қайғы артқан. Кейде өткірмін семсердей Жаңа шыққан қайрақтан. Жар жағалап жеткен жаулар секілді Қатерлі ажал төнеді екен қай жақтан?! Төнсе егерде қалдырмақ боп көшімнен, Қайдан көмек бола қайсын көршімнен. Жанарымнан ағып түскен бір сəуле, Тағдыр оғы көздегенде көзімнен. Шыбық тиген көзіне Секілдімін бұл күнде Боздап жүрген боз інген. Көзден қалды деме бірақ, ағайын, От ұшқындап тұрғанда өжет сөзімнен.

Жанар отым сөнгенімен шырақтай, Көкірек көзім ашылған-ды бұлақтай. Ел ішінде “көзсіз батыр” атанып, Келем əлі жырдың туын құлатпай. Ар-намысты қайрап ылғи жыр жазам, Ауыр қайғы бара жатса шыдатпай. Тау басына шыға ала ма алқынған, Мұқалмаймын, Жаралғанмын жалқыннан. Тамырымды қуалап, Аққан емес салқын қан. Заман талай айныса да жолынан, Айнып əсте көргенім жоқ салтымнан. Алла жарылқап, Алатау боп кетсем де, Құдай қолдап, Қаратау боп кетсем де, Аласамын халқымнан. *** Есіктері жабылып көңілдердің, Қиянат, қысастықтың көбін көрдім. Жұлынымнан үзілген күндер қанша, Жұлдыз болып жансам деп көгінде елдің. Үмітім де көп еді, арманым да, Тіршіліктің қап қойдым шарбағында. Кім-кімнің де жұлдызы сөнбес еді, Көк аспанда жұлдыз боп жанғанымда. Жер бетінде қаптатып қайғы өсіріп, Жүрген сұм да жоқ емес Айға өшігіп. Жұлдызымды жақса егер бір адамдар, Бір адамдар кетеді қайта өшіріп.

Қараулыққа қидырмай жыр қанатын, Кездерім де жоқ емес бұрқанатын. Кейде өзімді, ағайын, шамға ұқсатам, Көшелерде бір өшіп, бір жанатын. ҚҰСЫМ ҚАЙТЫП БАРАДЫ ЖЫЛЫ ЖАҚҚА Жұлдыз болып жана алмай көгінде елдің, Өмір көрдім, мен біраз өмір көрдім. Суық сəуле көзімнен шашыраған, Суынғанын көргенде көңілдердің. Көмейіме жұп-жұмыр тас тығылып, Жатыр менің ішімде қасқыр ұлып. Адамдардан мейірім жоғалғанда, Жағдайыңды жасай ма жас бұрылып. Үйден шықпай төріме шегеленген, Сырт айналған достар да тете көрген. Көңілімді ақ қағаз көрем кейде Кім көрінген шимайлап кете берген. Зауал туса ер түгел ез болатын, Кісі еліңнен таппайсың сөз қонатын. Көңіл деген көктемнің гүлі емес пе, Суық ызғар қарыса тез солатын. Жұлдыз болып жану да арман еді, Үмітімді бірақ кім жалғап еді. Көңіл қалса бір атым насыбайдан, Мың атымнан көңілім қалған еді. Қызар кезде жүрегім қызбай қалып, Көңіліме үлгерген мұз байланып. Құсым қайтып барады жылы жаққа, Бесінге ауған өмірім күзге айналып.

ТАЛАС СУЫ ТАРТЫЛДЫ ДЕМЕ, ШЫРАҚ! Жағасына малтығып жеткен кеме, Талас суы тартылып кеткен деме. Өртенбесе өзегі өзенімнің, Сендейлерге тістеніп, кектене ме. Жағасында жайқалған тал-құрағы, Толқып ағып Таласым жатыр əлі. Тұнығында тұнжырап ақты қанша, Құба талдың жел жұлған жапырағы. Зауал туған мезгілде қан қаптырған, Шөлдегенде суынан бал таттырған. Тарлан Талас тамыры сардаланың Қазақ, қырғыз арасын жалғап тұрған. Жұртты аштықта бұл Талас асырады, Алдында оның жүрегім бас ұрады. Алатауынан қырғыздың басталса да, Даласына қазақтың асығады. Асықса да қазақтай көңілді елге, Көбесінен ұқсайды сөгілгенге. Менің батыр өлкеме жеткен еді, Жырымдалып жол бойы көрінгенге. Табиғатты неге адам басынады, Қоғам дерті əлі де асқынады. Адам қолы жасаған қиянаттан Жанарына Таластың жас тұнады. ...Жалдасаң да жаныңды жатқа барып, Жүрме сен де кесірлі атқа қалып. Талас суы тартылды деме, шырақ, Арнасында көз жасым жатқан ағып.

СОҚ, САҒАТЫМ! Шабандығын үйреніп далалы елдің, Неге менің сағатым қала бердің? Соқ, сағатым! Құштың ба кебін əлде Шауып-шауып болдырған қарагердің. Соқ, сағатым! Бір минут қала көрме, Тағылмасын мін болып саналы ерге. Соқ, сағатым! Сенсіз де достар қанша Жұрт алдында қаратқан қара жерге. Биігіне жете алмай құлап арман, Жанарыма мұң қанша тұна қалған. Соқ, сағатым! Кешігіп барамын деп, Талай мəрте құр қалғам сыбағамнан. Тіршіліктің жүргенде кешіп өрін, Шабандықты мен қалай кешіремін. Соқ, сағатым! Бір минут қалсаң егер, Мен де солай бір минут кешігемін. Кешікпей де тоқтамай соқ, сағатым! Аялдауға бір минут жоқ тағатым. Берерімді кетейін елге беріп, Қайырылмай тұрғанда көк қанатым. Қилы мінез көрсетіп оқыс мүлде, Жүріп жатыр санамда «соғыс» күнде. Соқ, сағатым! Сен тоқтап қалды екен деп, Арбам тоқтап қалмайды жол үстінде.

КӨК БӨРІ ЖЫР ІШІМДЕ ЖАТЫР ҰЛЫП Жылы самал алдымнан ескен еді, Көшті аспанның көзіме кестелері. Жазылса да жүректің дерті айығып, Жазылмады жүректің есті өлеңі. Даусы естіліп иттердің абалаған, Жүрегімді жұлмалап жаралаған. Шабыт құсым қайда əлгі... Қанатымен Көңілімнің əйнегін сабалаған. Күлкілер де естілмей сыңғырлаған, Бұлтты күндей көңілім тұнжыраған. Көк бөрі жыр жұлқынып шығар еді, Бір пəле бар ішімде шынжырлаған. Сыртқа атылып шыға алмай аласұрып, Жатыр білем ішімде шамасы ұлып. Бағым неге аспасын кім-кімнен де, Көк бөрі жыр туса егер бақ асырып. Қысастығын мен жаққа аттандырып, Кім бөгейді жолыма қақпан құрып. Көк бөріге айналып кетем ылғи Көк бөрі жыр ішімде жатқанда ұлып. ЕЛ ІШІ Дүние түгел құралып сынақтардан, Жауабы жоқ бас қатты сұрақтардан. Балалығым таза еді... Жүрмін іздеп, Көшесінде ауылдың жылап қалған.

Сілікпесін шығарған іргелі елдің, Бəрі əділ ме билікте жүрген ердің. Балалықпен бірге егер жоғалмаса, Адалдығы қайда бұл үлкендердің?! Айналғанда ақ бауыр жыр кемеге, Қысастықты көп көрем күнде неге? Өскен сайын адамдар арамданып, Көп киілген киімдей кірлене ме?! Адалдықтан арамдық биік өсіп, Жаралының келемін күйін кешіп. Егін бітік шыға ма, Тұрса егерде Арам шөптің арамза құйыны есіп. Көңілдері жазира кеңістіктей Үлкендерден бола ма жеміс күтпей. Бірақ білсең ел іші Бұл күндері Арам шөбі қаптаған егістіктей. ЖЕҢЕР ЕДІ МЕНІ АЖАЛ Арбасына тұрмыстың жегілгенде, Қайтарған жан жоқ еді бетімді елде. Ойладым ба қырсыққа тап болам деп, Желбіреген тұлымым жетілгенде. Ажал мені “бомбының” астына алған, Шыбын жаным кеудеме бекінгенде. Мүмкін келген шығармын дүниеге, Дүниенің бір шеті кетілгенде. Жыршы көрмей қолына домбыра алған, Мені жанға балай ма болбыраған.

Жау ұшағы секілді ұшып келіп, Сан алуан сырқатпен “бомбылаған”. Өмірімнің беттерін мың аударған, Қайдан опа көрсетсін мынау Жалған. Бір сырқатқа бір сырқат жамалғанда, Үмітімнің көздері қырауланған. Қапас ойлар қажытып, миым ашып, Азып-тоза бастағам күйім қашып. Бұзып кіріп ішімді өртеді-ай кеп, Үш-төрт сырқат өзара “ұйымдасып”. Төнсе де өктем табаға қуырғалы, Келе жатыр жыға алмай туымды əлі. Суық көзі ажалдың көп қадалған Өңменімнен жанымды суырғалы. Емханасы еңселі астананың Қай сырқаттың бағады қас-қабағын. Ажал кімнің кірмеген есігінен, Талқандаған талайдың тас қамалын. Шыбын жаным кеудеме бекінгенде, Қайда барам тайсақтап, шегінгенде. Жеңер еді мені ажал Небір ауыр Азабына шыдамай берілгенде. КӨП БЕЙБАҚТЫҢ БІРІМІН БҰЛ КҮНДЕРІ Күн көгінде тұрғанмен, Ай көгінде, Кешкен кезім жоқ емес қайғы елімде. Балалығым Көбелек қуып жүріп, Сардаланың қалды екен қай белінде?

Түлкі қуып жүргенде түлкі күнде, Ақ қайыңның бүр жарған бүртігінде Жігіт кезім Мөлтілдеп көз жасындай Қанша қыздың кетті екен кірпігінде? Тіршіліктің жүре алмай сай жағында, Айбарлы елдің күн кештім аймағында. Күркіреген күндерім жарқ-жұрқ етіп Жиындардың қалды екен қай залында?! Жанарыма ақ мұнар мұң қамалып, Күркіреймін мен кейде бұрқап алып. Əр жыл сайын жұлынған жапырақтай Кете барған өмірім жұлмаланып. Қарыса да мезгілдің суықтары, Жүзіп келем кемедей тұнықта əлі. Əр жылдардан жылтырап көрінеді Өмірімнің шашылған сынықтары. Биігіне көтерсе асыл арман, Көңілімде жайқалар жасыл орман. Көп бейбақтың бірімін бұл күндері Ойыншықтай өмірін шашып алған. *** Жүріп келем көз алмай мол нұрлы бақтан, Өмір — өзен арнасын толтыра аққан. Тамырларым тартылған сым секілді, Өн бойында бұлқынып ток жүріп жатқан. Шамырқансам көзімде от өріледі, Тасқыннан да жүрегім өте біледі. Кетсе егерде ток кернеп тамырларды, Шамадан тыс қызуым көтеріледі. Тіршілікте бақ қуып шауып келемін, Елдің жоғын шарқ ұрып тауып беремін. Əлдекіммен егесіп ұстасқанымда, Кете ме деп ток соғып қауіптенемін.

Жүрегіне от берген қалғығандардың, Ток кернеген тамырын алғыр жандардың. Содан, сірə, жалп етіп түсетіндері Намысыма тиіскен антұрғандардың! ӨЛМЕСЕМ ЕКЕН ДЕП КЕЛЕМ Орыстың жүрген жолымен Жүреді қай жұрт бүгінде. Қылқындырып қанды қолымен, Өлтіретін солар түбінде. Жын ойнап суық көзінде, Баянсыз ғұмыр жүр кешіп. Тұра ма сертті сөзінде, Сайтанға жүрсе мінгесіп. Қасына жақын жолаған, Тас шайнап, құмға қақалған. Байлығын жұрттың тонаған Ұлығы ұры атанған. Өсіріп сұсты сұрмерген, Құзырлы жанды құзға асып, Ұсқыны кетіп үлгерген Көрінген елмен ұстасып. Қалмасын арқаң осылып, Орыс көп əлі еліңде. Бұралқы иттер жосылып Жүретін тойған жерінде. Жайқалған қамыс, құрақ та, Өзінің өскен жерінде. Орыспен дос бол, Бірақ та Айбалтаң жүрсін беліңде.

Солардың жүрген жеріне Шөп шықпай тегіс қуарған. Туғасын тартып тегіне, Егінін қанмен суарған. Алланы жаны қаламай, Арақты ғана ұнатқан. Кісіні көрсе жаны арай, Көзімен көздеп құлатқан. Ұлысты ертіп қаншама, Азғындық жолға бастаған Орысты ойлап шаршама, Бағыңды байлап жасқаған. Алланың əділ жолымен Жүргендер жаза баспаған. Ақиқат, ардың қолымен Кімдердің бағын ашпаған. Ішінде жүріп азаптың, Не теңің деме сөз қуған. Ұлылары қанша қазақтың Мəскеуге барып көз жұмған. Ұшаққа мініп барса да, Табытқа мініп қайтатын. Суырып жанын алса да, Шындықты кім бар айтатын?! Алланың əділ жолынан Тайғанды мүлдем жек көрем. Орыстың қанды қолынан Өлмесем екен деп келем.

КӨКЖАЛ ЕГЕР БОЛМАСАМ... Көңілінің өзені аққан тұнып, Атам мені жүретін мақтан қылып. Бес жасымда төбеге ертіп шыққан Көкжал бөрі астында жатқан ұлып. Мінгестірмей атына жағалының: – Құлы болма, – деді атам, – нала-мұңның. Төбе үстінде тұрғанда: – Көк бөрі де, Жатсын, – деді, – астында табаныңның. Қазығында кісінеп ат-көлігі, Содан бері атамның шат көңілі. – Табаныңның астында жатсын, – деді, – Берілмейтін көкжал да жатқа өмірі. Ашық ұстап жанының терезесін, Өрге жайған бұл атам керегесін. Көк бөріні үлгі етсе, Қайсарлыққа Баулығаны емес пе немересін. Майданға ерлер аттанып елде жүрген, Шырақ аз ба мезгілдің желі өшірген. Қасиетін сіңіріп көк бөрінің, Қайран атам бөрі етіп мені өсірген. Қызық қуып жүргесін көңілді елде, Бөріліктің білемін жөнін мен де. Қашатыны иттердің тегін емес Төбем менің алыстан көрінгенде. Қасиетін бөрінің ел біледі, Рухым қалай тағдырдан жеңіледі. Көкжал егер болмасам, Өңкей иттер Ұясына тығылып неге үреді?!

БІР МҰСЫЛМАН ТАБЫЛАР Кеңістікте шырқалып қаршыға əнім, Биік өсіп, жайқалған Ар-шынарым. Ақындардың бəрі де жұлдыз болса, Жұлдыздардың ішінде бар шығармын. Тал бойымда тұрғанда өз асылым, Дүниеде жоқты іздеп сарсыламын. Арманымның үмітін неге үзейін, Мұратына арқалап жеткізейін. Жоқ іздеген шынында жоғала ма, Жер астына жоғалған теңіздейін. Өмірінің өрт шалып жиі өткелін, Жұлып жеген бейбақ көп бүйректерін. Аштық жылы қырылған қазақтардың Жүрмін іздеп шашылған сүйектерін. Шаңырағын шайқалтып іргелі елдің, Оу, уақыт, тізгінін кімге бердің? Арыстарды жазықсыз жапа шеккен Жүрмін іздеп ішінен түрмелердің. Алтын сандық кеудесі көргенді елдің, Қайта жаққан шырағын сөнген ердің. Соғыстан соң шарқ ұрып көп сабылғам, Əкемді іздеп ішінен өлгендердің. Іркітіне қызықпай ірілердің, Айналғанның бірімін үніне елдің. Өткен қыста көз жұмған анамды əлі Жүрмін іздеп ішінен тірілердің. Жұмыстарын жатқан соң бөтен істеп, Елді ұмытып қалғыған көкеміз көп.

Момын жұрттың жоғалтқан асылдарын Суық көрге кіргенше өтем іздеп. Көңілімнің енші алып жемісінен, Уақыттың у шашып желі ісінген. Кетсем егер жоғалып, Мені жоқтар Бір мұсылман табылар ел ішінен. ҚҰДІРЕТ КҮШ Сырқат меңдеп, басымнан бақ тайғалы, Көңілімнің жүдеулі ақ тайлағы. Қырға барып, төріне Мəңгіліктің Мүмкін жүрген шығармын жантайғалы. Емхананың жатырмын төсегінде, Шақырса да қол бұлғап көше күнде. Ағып бара жатқандай сезінемін Пиғылы жат біреудің өзенінде. Кеңістіктен жол іздеп тақтайлаған, Бақыт мені адасып таппай қалған. Қайтқан кісі секілді өрт сөндіріп, Өңім содан қызарып нарттай жанған. Суық сəуле көзімде өрілгенде, Кім былғасын күл шашып төрімді елде. Бақыт қайта басыма қонар еді, Бұлт ішінен жұлдызым көрінгенде. Қазаныңда бұрқылдап құрт қайнаған, Боз жусанды даланы жұрт жайлаған. Баянды елдің мен едім бір баласы, Қай құдірет басыма бұлт байлаған?!

Неге көңіл көзіме құм үйілген, Рухым қайда ел сеніп, жұрт сүйінген? Бақыт құсын маңыма жолата ма, Құдірет күш басыма бұлт үйірген. КЕШІККЕНДЕ Қай бақшаға түспедім жас шағымда, Жүзіп келем мен енді басқа ағында. Шақырмаған қонағым секілденіп Сорым шауып жетеді қас қағымда. Қадалғанда көз алмай жат тесіліп, Көңілімде бір ашу жатты есіліп. Сорым ылғи кетеді алдын орап, Есігімді қаққанда бақ кешігіп. Талай алтын уақытым желге кеткен, Күндер қайда семсерін сермеп өткен? Кейде өзім де кештетіп есік қағам Көктемдейін кешігіп елге жеткен. Қырсық шалып, пəлеге кезіккенде, Өмір сүрген қайғы, азап кешіп пенде. Бір сұмырай кетеді алдымды орап, Бастықтарға кіре алмай кешіккенде. ТАҒДЫРЫМДЫ КӨРЕМІН Нарық заман қажырлы қауымды кеп, Сүйегіне сүйенген ауыл жүдеп. Жолбарысы жұлқынған ыза-ашудың Буырқанған теңіздей дауыл тілеп. Құтырғанда шаң борап, құм суырып, Етек-жеңін жимасын кім суынып. Бұл қоғамды кір басып, Ауылдардың Көз жасына малшынып тұр жуынып.

Омырауын жауынға, дауылға ашып, Тірлік етер жұрт қайда қауымдасып? Көшіп барған қалаға аз емес-ау, Боз жусанды даладан ауыл қашып. Азғын барда жылатқан өз анасын, Неге жаным шоқтанып қоздамасын. Қалаға ауып ауылдар, Жұртқа тастап, Боздатқаны бұл қалай боз даласын?! Қатер бар ма көгінен төнген күнде, Құйын қанша суырған өр көңілде. Соғыс жүріп өткен бе деп қаласың, Қирап жатқан ауылды көргеніңде. Азамат ер табылмай Арға қорған, Менің нұрлы көздерім қанға толған. Азып-тозған ауылдан жарығы өшіп, Тағдырымды көремін талқан болған.

ӨР КӨКІРЕК Қанша шайып, жауса да боз жаңбырым, Қалай сəуле шашады тозған нұрым. Иір бұтақ секілді қарсы біткен Неге қарсы өзіме өз тағдырым? Кеудем менің толқыған теңіз еді, Айдынымда шомылып ел жүзеді. Өз тағдырым болмаса қарсы өзіме, Көңілімнің гүлдерін неге үзеді? Көк бөрілер ішімде ұлып, өріп, Бөріліктің жатқанда ұрығы өніп,

Тағдырымның бұл қалай сұстанғаны, Баянды елдің баянсыз ұлы көріп. Айбарымды бір қырдан асырмаған, Күнім бар ма тағдырға ашынбаған. Жан сарайым қоңырсып бара жатыр, Үй секілді əйнегі ашылмаған. Жығар мүмкін түбіме азап жетіп, Күннен-күнге барады маза кетіп. Тағдырымды өзіме қарсы айдап сап, Күлгендер көп сыртымнан мазақ етіп. Келе жатқан ұстасып, тайталасып, Тағдырымнан құтылам қайда қашып? Қырсыққанда дүние Жүрем кейде Өзімді өзім жеңе алмай майдан ашып. Биігімнен сырғанап төмен қарай, Көп сүрініп таяқты жегем талай. Жеңе алмасам егерде тағдырымды, Өр көкірек өзімді жеңем қалай?! АҚ АРҒЫМАҚ ТҮСІМДЕ КІСІНЕГЕН Алыстарға атылған жырым – жебе, Тасқа əлі де табаным тіліне ме? Арыстан дауыс жігіт ем күні кеше, Шықпай қалған құмығып үнім неге! Көмейіме жұп-жұмыр тас тығылып, Жатыр менің ішімде қасқыр ұлып. Қалың елдің ішінен қай кісі кеп, Алтын сандық кеудемді ашты ұғынып.

Ауласына кірмеген тай кісінеп Еңселі елдің əлі де қайғысы көп. Əрі-сəрі хал кешсе, Аша қойсын Алтын сандық кеудемді қай кісі кеп. БІРАҚ, БІРАҚ ЖОЛЫНА ҚАҚПАН ҚҰРЫП Көк бөріні ішімде жатқан ұлып. Ұстап алып терісін сыпырмақшы, Қаныпезер қылығын мақтан қылып. Дұшпан көздер кесегін лақтырса да, Көңілімнің өзені аққан тұнып. Ойда жоқта қан қызып туған елде, Боз далада бағымды қуғам мен де. Боз көйлекті неге өмір кешеді, айтшы, Боз жусанды жұлқынып жұлған пенде? Қалай ғана марқайсын көңіл өсіп, Көз алдымда жатса егер өмір көшіп. Атым шабан болса егер жеткізе ме, Қуғанменен бағымды өліп-өшіп. Бірақ қашан ер жігіт бақ қумады, Бақ қуса да, қырында қақ тұнбады. Анам мені туса да ақын етіп, Биелерден мен мінер ат тумады. Тал бойымда тебінбей күшім ерен, Солғын тартып барады сұсым неден? Мүмкін менің мінетін атым шығар Ақ арғымақ түсімде кісінеген.

МАРҚҰМ АНАМ ТҮСІМЕ КӨП КІРЕДІ Өжет еді, Қылыштай өткір еді, Марқұм анам түсіме көп кіреді. Ақша бұлтқа айналған ақ шəлісін, Желбіретіп ақ тудай көкке іледі. Қайран анам қыр салтын жете білген, Түлеп ұшқан құс еді мекенінен. Текті қызы болғасын текті елінің, Текті əкемнің ұстаған етегінен. Қам көңілін көтеріп қайран елдің, Сауық құрған төсінде сайран белдің, Мені туған соғыстың өрт-жалында, Асыл жары болғасын майдангердің. Тау төсінде жайқалып тұрған шынар, Ұл таптың дер, сан қилы сынға шыдар, Қанды соғыс өртінде анам мені, От ауызды ақын ғып туған шығар. Өзі оқытып ұшырған түлегіне Бақыт тілеп, айналған тірегіне. Тоңғанымда қалтырап жапырақтай, Жылытатын мені орап жүрегіне. Жүрмейін деп жағаға шығып қалып, Қашқан бақты ұстайтын құрық салып. Анам барда денемді көрген емес Жыртық киім ішінен суық қарып. Арай шашып, аймалап атқан таңы, Ұлы барда неге өшсін жаққан шамы. Тонға оранып жүрсем де тоңам ылғи Анам қайтпас сапарға аттанғалы.

Өжет еді, Қылыштай өткір еді, Өртенгенде өзегі от тіледі. Кім біледі, Сағынып жүр ме мені, Марқұм анам түсіме көп кіреді. КӨП ЖҰМЫЛА БЕРЕДІ КӨЗІМ НЕГЕ? Ойлы көздің түбіне мұң байланып, Өмір əлде бара ма сұрқайланып. Бір қара құс, білмеймін, неге екенін, Əлі күнге төбемде жүр айналып. Тіршіліктен жанымның суынғаны – Сұсты өмірдің жалт беріп құбылғаны. Көп жұмыла береді көзім неге, Жүрмесе егер мəңгіге жұмылғалы? Айналсақ та айбынды өрісті елге, Көше толы көңілсіз көріністерге. Көзім, бəлкім, уланған... улағасын Қайта-қайта у сеуіп көнбіс жерге. Сұлулыққа адамдар оқ атқасын, Неге асылын бұл өмір тонатпасын? Жоғалтты ма жарқылын көзім менің, Шырай көркін табиғат жоғалтқасын. Жоғалтқанда табиғат шынайылығын, Қара жолы ашылған мың қайғының. Дүниені сұлулық сақтаса егер, Сұлулықты қорғағын – шын байлығың. Шуағынан адамның жылу барып, Құлпырса егер қайыра сұлуланып,

Сұлулыққа жанарын суарғанда, Қай көздің де тұрмай ма нұры жанып. ...Тіршіліктен жанымның суынғаны – Фəни жалған жалт беріп құбылғаны. Көп жұмыла береді көзім неге, Жүрмесе егер мəңгіге жұмылғалы? АНАМ МЕНІ КӨКТЕМДЕ ТУҒАН ЕДІ Жамандықтың жерімнен көбі көшіп, Күннен-күнге барады көңіл өсіп. Айдарынан, қайтемін, жел ескенді, Айдарымнан тұрғанда өмір есіп. Тығырыққа тағдырым тірелгенде, Күреңітіп ой кешем күрең белде. Арпа ішінде бір бидай секілденіп, Қара тобыр ішінде жүрем мен де. Ірі мінез жоқ болса іргелі елде, Қайда барам ішінде жүрмегенде? Жаяу қалсам, Қайтемін жүрегімді Кісінетіп күреңдей мінбегенде. Баурайында жетіліп Көктөбенің, Талай дəурен басымнан өткен менің. Анам мені көктемде туған еді, Айналсын деп біріне көктеменің. Мен туғанда мойынын бұрған шынар, Намысымды қалғысам бір қамшылар. Көгертсін деп тасты да көктем болып, Анам мені көктемде туған шығар.

ӨМІР – КІТАП Бура бұлттар төбеме шөккен талай, Жамырасып шуағын төккен де арай. Суық желдің өтінде мұздап қалған Жүрегімді жылытсын көктем қалай? Өзге жұрттың қуатын ерен көрген, Ел оңа ма намысын терең көмген. Жүргенімде қой бағып, Құдықтарға Менің бала арманым шегенделген. Талай мəрте ішіліп шырын қаным, Тайдай тулап есімде шыңғырғаным. Кереңдердің торына түсіп қалып, Шырылдаған торғайдай шыбын жаным. Ұмытылып тартпада жырым қалып, Қайда алқынып бармады шығындалып. Сай-сүйегім сырқырап уатылған Мылқаулардың қолында сығымдалып. Тартылсам да өзендей талай тасып, Қысастықтан құтылам қалай қашып. Беті шұбар қатыбас тас қоғамда, Кімкімдерге жүр дейсің қарайласып. Бала жастан аз емес ұғынғаным, Айтылмай жүр бірақ та ғұмырлы əнім. Мен ішетін бұл күнде уға айналған Ұлықтарға ұры деп ұрынғаным. Елде бірақ еленіп, еленбейін, Ұл туады əлі де менен кейін.

Күйреп жатқан күндерім аз емес-ау, Тауға адасып соғылған кемедейін. Ілінгенде қандауыр қармағына, Дүңдік қанша оқ атқан арманыма. Не істейді айналып кетсем егер Өмір деген кітаптың тармағына?! ӨЗ БАҒАСЫН БІЛГЕН ЕЛДЕР Найзағайдай күркіреп дүрбелеңде, Өлсем, жатам жыр толғап бір белеңде. Елін сатқан кілең ез ер атанып, Ерлер қанша еленбей жүрген елде. Елемейтін болса егер есіл ерін, Бұрқақ атып бұлдайды несін елім. Ел ішінде елеусіз жүрген ерге Қатындардың көп көрдім тепсінгенін. Нұры сіңбей келе ме санаға Айдың, Күні қараң екен-ау жаны арайдың. Қара орманда сүйегім сырқыраған, Кесілгенін көргенде қарағайдың. Биігінен үн қатқан мінбелердің Ірілігі қайда бұл іргелі елдің? Көтереді жалғанда кім обалын Ел ішінде еленбей жүрген ердің. Жырлағанда қазақтың боз даласын, Аруақтанып өзің де қозданасың. Ту ғып ұстап ерлердің бағын ашқан Білген елдің бəрі де өз бағасын.

ЕСІК ЖАҚТАН БІР ДЫБЫС ЕСТІЛЕДІ Жаным неге, ойпырмай, кеш түледі? Өткен күн де киімдей ескіреді. Жылы лебі көктемнің секілденіп, Есік жақтан бір дыбыс естіледі. Мынау арсыз тірлікте жалықтырған Көңілімді кім сонша қамықтырған? Есік жақтан естілген сол бір дыбыс Асықтырып кімді де жанықтырған. Көп адасқан бақытым шығар, бəлкім, Дүңкілдетіп есікті қағып тұрған. ЖАЛҒЫЗ ШЫРАҚ Орман, тоғай... бəрін де жарып өткен Суық ызғар жүр мені қарып көптен. Қандай боран соқса да, Сөнбейтұғын Шырағымын əкемнің жағып кеткен. Əкем менің ер еді жау қашырған, Ол бар жерде өршіген дау басылған. Жауынгерден таужүрек ұрпақ қалса, Көк базар да жаңылмас саудасынан. Мен деп ойла күн-түні сөнбей жанған Жалғыз шырақ көрсеңіз тау басынан.

ҚАБАҒЫНАН МҰҢ КЕТСЕ... Қысастықтың көнбедім қандайына, У тамызып сынаған таңдайыма. Алматыға шыдамай жол тартқанмын, Арманымның жармасып шалғайына.

Кеудемде арман бүр жарып көктегенде, Өмір барын сезінгем отты өлеңде. Ауылымда жүрер ем қозы бағып, Мені тілдеп біреулер сөкпегенде. Көңілімнің неге де хошы қанып, Ауылымда жүргенде қозы бағып, Жұрт назарын өзіме аударам ба, Жұлдыздайын құйрықты созыла ағып. Алматыға асығып жеткенімде, Жанған еді бір жұлдыз текті елімде. Сиыр қоғам мүйіздеп, Күндер қанша Шығып қала жаздаған шетке мүлде. Бұл қоғамда бір-бірін түртпектеген Күншіл көп те бүр жарып кім көктеген. Түтін жұтқан қалада ақын қанша Қабағының астынан мұң кетпеген. Мұң кетсе егер ақынның қабағынан, Өлең тумай дұшпанға таба қылған. Қабағынан мұң кетсе, Айырылған Қызыл бидай секілді сабағынан. ƏКЕМНІҢ КӨЗІН КӨРГЕН ҚАРТТАР Туын биік көтерген тұғырлы елде, Жарар еді айналсам ғұмырлы ерге. Мен əкемнің жалғыз тал шыбығы едім, Шаншып кеткен құнарлы жұмыр жерге. Көкірегін шермеңде шер кернеген, Шыбықты да жұбатып жел тербеген.

Тастап кеткен аға көп орта жолда Еркелетіп қасына ертер деген. Жетім болсам бір кезде жылап жүрген, Азаматпын бұл күнде құла мінген. Көз жасы да шығармын мен əкемнің Тасқа тамған тамшыдай тұна білген. Туған елдің көрікті көшіне ерген, Бір əулетпін қуатты өсіп-өнген. Қайран қарттар азайып бара жатыр Майданда өлген əкемнің көзін көрген. Зерттелмеген бəрін де əлем көріп, Сыйлайтынмын көңілім сəулеленіп. Сол қарттарға əкемнің көзін көрген Болар емес қайтпасам сəлем беріп.

АТА ҚАЗАҚ Тұла бойы сомдалған қайғы, азаптан, Қайсарлықты таппадың қай қазақтан Бойын намыс қысқанда тайсақтамай, Мерт боларын білсе де Айға шапқан. Дала жұрты, əрине, қарапайым, Болашаққа бірге еріп барады Айым. Суық желдің өтінде қалған талай Əрбір қазақ – қара нар қарағайым. Құмға адасып құйыны, желі қалған, Боз даланың өр мінез ері тарлан. Жаяу Мұса секілді беті қайтпай, Жаяу жүріп аттыдан кегін алған.

Тік көтерген Байрағын көк бөрілі, Арлы жұрттың қайда да тоқ көңілі. Ұлан байтақ даласын жаудан қорғап, Ұлы шайқас үстінде өтті өмірі. Жауға бермей қорғаған боз даласын, Қазақ неге білмесін өз бағасын, Ғасырлардан ғасырға көшін тартқан Өзі киген сауыттай тозбағасын? Замананың қабағын, сесін бағып, Көңілінің жылынған пешін жағып, Көкжал қазақ ашығып өлер кезде, Асып жеген қоң етін кесіп алып. Іштен іріп, іріңдеп бүлінбеген, Қасиетін бұл жұрттың кім білмеген. Таулы жерде аңдамай сүрінсе де, Даулы жерде сөз таппай сүрінбеген. Тартса да азап, өмірден түңілмеген Жаугер жұртқа арпылдап кім үрмеген. Ана алдында тізесі бүгілсе де, Жау алдында ешқашан бүгілмеген. Ұран қосқан дем беріп ұраныма, Дүние өзгермей осылай тұрады ма? Қалай десең олай де, Қабырғалы Қазақ болып мақтанам туғаныма. МЕНІҢ КҮНІМ ТУАДЫ Ұста – өмірдің шыңдалған көрігінде Неге өзгеріс жоқ əлі өмірімде? Қырсық шалған бұл өмір менікі емес, Суық үрей ұйытқан көңілінде.

Түссем егер қаңбақтай аттан ұшып, Жүрсін қалай менімен бақ қауышып. Кезегімді бергенде, Нұрлы өмірім Кете барған секілді жатқа ауысып. Боз даланы боздатып шиырлаған Күндер зулап өтуде құйындаған. Мендей бейбақ жоқ шығар жер бетінде Өз өмірі өзіне бұйырмаған. Өзендеймін ауытқып арнасынан, Дариясына өзінің құйылмаған. Ит секілді жүрмейтін арамдамай, Арандатқан мені де адам талай. Қырсық шалған өмірі жат біреудің Ойда жоқта бұйырған маған қалай?! Тағатымды уақыт тауысқанда, Не істеймін жанымның тауы ұшқанда?! Күнім бірақ туады, Қайта оралып, Өз өмірім өзіме ауысқанда. ВОКЗАЛДА Даң-дұң оймен жүргенде миым қатып, Өмір өте шығады-ау құйындатып. Кімдер екен, шіркін-ай, Менің өмір Сүруімді жіберген қиындатып. Жанарымда жалғыз от тұр ма жанып, Қабағыма көк мұнар мұң қамалып. Əділетсіз мезгілде кеткен еді Менің өмір жолдарым бұрмаланып.

Түзетілмей келеді əлі күнге, Өкпе, назым бұл күнде дəрі кімге? Жаны бірге дегенге кім сенеді, Адамдардың шырқалмай əні бірге?! Қырда қалған қой баққан жетім күнім, Түзу жолдан қайтарсын бетімді кім? Жат біреудің құм басқан арнасында Ызалы аққан шерлі өзен секілдімін. Намыс қайда тереңнен тебінетін? Жер де қалмай барады шегінетін. Біреулердің жүр ойнап тақымында Ақбоз ат та əуелі мен мінетін. Мені өмірге тау тұлға тіреу көрме, Жұрттың бəрі бұл күнде бітеу кеуде. Мен алатын сыйлық та Кете барған Сыбаға боп тартылып біреулерге. Қалай төзіп, шыдағам күйігіне, Оқ атқанда жырыма – киігіме. Менен бұрын біреулер шығып алған Мен шығатын Алтайдың биігіне. Арқалаған тірлікте мың күнəні, Өксіп өткен өмірге кім кінəлі? Билет алған пойызым жүріп кетіп. Тоңып суық вокзалда жүрмін əлі.

КӨКЖИЕКТІ БАҒЫП ТҰРАМЫН Түнеріп көктен төнетін, Қатерге мен бе көнетін. Көздерім дүрбі секілді Қырымдағыны түгел көретін. Шөкім бұлт көрсе бұғынған, Қорқақтан көңіл суынған. Қос қолым – қайқы қос қылыш Жең-қынаптарға сұғылған. Жайқалып өсіп бау-бағым, Көк орман болған тау жағым. Бес салалы арна емес пе, Бес салалы жуан саусағым. Тіс қайрағандар тістіге, Рухымнан менің күшті ме? Қастарым, мүмкін, Ай шығар Қабағымның біткен үстіне. Биікте жанып шырағым, Бұлқынып аққан бұлағым. Еш найза тесіп өтпеген Қалқаным – қалқан құлағым. Ақ сəуле тарап санамнан, Күш-қуат жиғам даламнан. Бурыл шашым – антенна Сыр тартқан барлық ғаламнан. Бойымды билеп бір ағын, Ойымды билеп бір ағын, Күн қалай батар екен деп, Көкжиекті бағып тұрамын.

АЗАМАТ ЕРДІҢ ТАЛАЙЫ Жан анам мені туғанда, Бір жұлдыз жанған аспанда. Тағдырым торын құрғанда, Мейірім күткен тастан да. Құлдырап бағым қашқанда, Қуанған тобыр сөз қуған. Көзімді жаңа ашқанда, Майданда əкем көз жұмған. Шеп бұзған жаулар қайдан да, Құрдымға кетіп жоғалған. Көз жұмған əкем майданда Қайғым боп елге оралған. Əкемді атты қай мерген? Қан ішіп сұмдық мастанған. Емшек емес, қайғы емген Шерлі өмір солай басталған... Арманын, мұңын арқалап, Жатты өтіп күндер зуылдап. Жетелеп мені нар талап, Өн бойым қызған дуылдап. Төбемде ылғи жүрді ұшып, Бозторғай – жырым шырылдап. Кетпеді жылап кімге есем, Жаңқалап мені жонғанда. Кей-кейде мұнар мұң кешем, Көкірегім шерге толғанда. Əкемнен қалсам адасып, Бір жасқа жаңа толғанда.

Тағдырыммен де таласып, Күн кештім мұздап тоңғанда. Шыңғырған құлын-жүрегім, Қатыгез қолдар шалғымен Арманымды шауып орғанда. Мұқалған сондай күндері, Мұңымды жатам жастанып, Таулардың нəзік гүлдері Өскен деп ерен тас жарып. Оңаша жүрсем, өзімнен Сескенем сұмдық жасқанып. Миналап кетсе қайтемін, Басымда сойқан басталып. Туса да алда қандай күн, Əйтеуір бір тал қармаймын. Көк тұман басқан орманда, Адасып жүрген жандаймын. Кірпігім үшкір сұр жебе, Ендеше мені күндеме. Көк тұман басқан орманда Адасып əлі жүр деме. Ішіне мұздай тоң қатқан, Дұшпанын жеңіп орға атқан Азамат ердің талайы Адасып жүріп жол тапқан.

*** Туғандар асып Алаштан Жұртына түгел қарасқан. Иттер де көп-ау бірақ та Сүйекке қырғын таласқан.

Ырзығын елдің тауысқан Қаптаған ала сауысқан. Ер жігіт қанша бұл күнде Сайқалмен сайда қауышқан. Егеулі найза ердің де, Ерерін білмей кімдерге, Алжасып есі ауысқан. Балауса шөбін текке орған, Көкірегі елдің дерт толған. Адасқан қыран боранда Соғылып тауға мерт болған. Жұлынып тамыр-түбінен, Жұрт көп те іштен іріген. Қазақты аз деп кім айтар Адасқан ана тілінен. Қазақстан – қаймақ, кілегей, Қылқытып жұтқан кіл өгей. Сыпырып кеткен байлықты Адасып келген шүрегей. Жаралған қорқау пішінде Зұлымдық əлі күшінде. Адасып жүрген жұрт қанша Ақ айдын əлем ішінде. Тектіні терең орға атпай, Кімді кім жүрсін қорлатпай. Адасқан жұрттың біріміз, Болашаққа барар жол таппай. Білгеннің тілін алмаған Алжасып қайда қалмаған. Адасқан елді Құдай да Жөн сілтеп жолға салмаған.

АРҒЫМАҚТАР ТУҒАН ДАЛАДА Қасқырлар талап түсімде, Сарқылған қуат, күшім де. Тұрғандай кейде сезінем Ұстараның өткір жүзінде. Біреулерге жазықтымын Тірі жүргенім үшін де. Сан алуан шөптер секілді Кімдер жоқ елдің ішінде. Жайыңды сенің білер кім, Тұрғанда артпай құны ердің? Ойлы елдің озса ойсызы, Ұрысы ұлық ұлы елдің. Сор, азап белден кешкенде, Алдыңнан самал ескен бе. Жығылсаң тұяғын төсеген Есектер жоқ па есті елде. Алысқа тартса көк кеме, Қызынбасын неге от дене? Кемеңгер елде сөз ұқпас Кеңкелес жандар жоқ деме. Мылтықтар барда оқталған, Жан сақтар бізде жоқ қорған. Кит өсірген кемел елдің де Иттері де ерен көп болған. Найзағай ойнап санада, Көрінсем де қилы салада, Күйзелмей қайтем, Шалғыны Жайқалған жасыл жағада, Ақымақтар қаптап жүрсе егер Арғымақтар туған далада.

АЖАЛ МЕНІ ЖЕРІМНЕН АЙЫРА АЛМАС Көз жанарым, қабағым мұңға апталып, Емханада жатырмын сырқаттанып. Төсегімде кей-кейде аласұрам, Қысқы боран секілді бұрқап қалып. Қырдан басқа қай жерден тұрақ табам, Табыт мініп жөнелсем қырға аттанып. Болашаққа бет бұрмай, шұғылаға, Көшім ауып бара ма құбылаға. Сайқал егер болмаса қайран өмір, Қас қағымда мың мəрте құбыла ма. Ақ шатырын құйын, жел жұлқылаған Емханада жатырмын тұнжыраған. Қарапайым жан болсам қара жаяу, Шауып келіп, халімді кім сұраған? Тереземнен ақ сəуле сырғанаған Ару қыз ба жарқ етіп бір қараған? Күңіреніп күндерім жатыр өтіп, Көкірегін көк мысық тырмалаған. Мына қарау қоғамда кім болды екен Менің өмір жолымды бұрмалаған?! Жастық шағым булығып шырғалаңда, Не көрмедім туғалы сұр ғаламда. Жабысты ма бұл сырқат Ұры – уақыт Менің қуат-күшімді ұрлағанда. Көңілімде бір бұлақ тұнып ағып, Жатқанымда жанымның қыбы қанып,

Не істеймін, лақтырса ажал мені Көк жусандай төсектен жұлып алып?! Асып-саспай жүрсем де кемерімнен, Жан болдым-ау өлімге шегерілген. Ажал бірақ жерімнен айыра алмас, Айырса да боздатып мені елімнен. ҚАҢҒЫҒАН ОҚ Адамзат Рухын жоқтамай, Зулайды күндер тоқтамай. Сұр мерген, сірə, көрдің бе, Мылтығын жүрген оқтамай. Пəрмені күшті кіл мықтың Түбіне жеткен шындықтың. Азамат ердің бірімін Аузында жүрген мылтықтың. Бөрідей шулап, түнде өрген, Көздеді қанша сұр мерген. Елімде киллер жоқ деме Кісі өлтіріп күн көрген. Ойы аласа көк талдан Əділет күтпе соттардан. Тəңірім сақтап келеді Сұр мерген атқан оқтардан. Зұлымның бəрін жек көрем, Сондықтан сұмдық кектенем. Қаңғыған оқтан қайдағы Өлмесем екен деп келем.

БЕС КҮНДІК ӨМІР Тік қарасаң адамның көзіне аларған, Қуқыл тартып, өң-түсі бозара қалған. Қанды ұрыста ысқырып жебелер кірген Шұрқ тесік сауыттай тоза ма Жалған. Ой-сана да аласа, Аласа арман, Болашаққа жас бар ма бал аша барған. Тең-теңімен жүретін заң қабылданып, Кіл аласа өзара жараса қалған. Өмір деген жөңкілген көкала сағым, Қайдан табам біреудің жоқ болашағын. Аласарып барам ба күн өткен сайын, Іштерінде жүрген соң көп аласаның. Намыс қайрап намысты шабақтағанда, Күнім тауға шыға ма Ар аттағанда. Ызалы өмір кешпес ем жұлдызым жанып, Иттеріне ит тірлік талатпағанда. Көк кемеден лақтырып кете баратын, Мені уақыт кəдеге жаратпағанда. Кім біледі, Еліме керек шығармын, Қалың орман ішінде терек, шынармын. Арсыз ажал балтасын көздеп сілтесе, Опырылып омыртқам мен де сынармын. Бетін дауыл сапырған көлім тыншығар, Қандай қиын жолда да көлігім шыдар. Жана-жана қысқарған пілтесі шамның Менің қалған бес күндік өмірім шығар.

ӨЛГЕНДЕРДІ ТҮСІМДЕ КӨП КӨРЕМІН Қалай қуат береді отты өлеңім, Құлағалы тұрса егер көк терегім. Ана жаққа жүрмін бе аттанғалы, Өлгендерді түсімде көп көремін. Өткізсін, өткізбесін мені өзеннен, Қызық көрер шағымда неге өшем мен? Кейде ұйықтап жатқанда Сығалайды Өлгендердің кейбірі тереземнен. Көз жұмса да ғашық па ақынға əлі, Өлген қыздың бұл қалай шақырғаны? Қыз боп мені шақырған сайтан шығар, Көкжиекке күнімді батырғалы. Ырзығым боп жайқалса еккен егін, Тіршіліктен мен қалай шектелемін? Есігімді бір күні қағар менің Талайлардың түбіне жеткен өлім. Көсегесі көктей ме көргенді елдің, Көздерінен мұң кетпей өлгендердің. Сөзін сөйлеп жүргенде мен де өлермін Жарық күні жалп етіп сөнгендердің. Қанша тасқын болса да орғып аққан, Кім қайтарсын ажалдың оғын атқан. Кенет шошып оянсам... Дүрс-дүрс еткен Жүрегім екен атқақтап соғып жатқан.

МҮМКІН ҚҰРЛЫҚ ШЫҒАРМЫН Жыртығына жамау боп қоңыр елдің, Құбылысқа құбылмай көңіл бөлдім. Қызығы мен шыжығы араласқан, Өмір көрдім, Мен біраз өмір көрдім. Азаматтың қосылып санатына, Кір түсірмей күн кештім Ар атына. Жерде жүргім келмеді жұқсыз көп деп, Қыран құстың жармасып қанатына. Таулары алып ер жігіт, даласы алып, Көрген емес еш жерде аласарып. Өмір – өзен болса егер, Сол өзенмен Толқындарым жарысқан таласа ағып. Асыл ерлер көп болса нұр тұлғалы, Жақсылық па жағамның жыртылғаны. Ат үстінде жүрмін мен Көңілімнің Терезесін біреулер сындырғалы. Қараулықтың құрымай құрықтары, Көгере ме шындықтың шыбықтары. Сынған кезде терезем жан-жаққа ұшып, Шашыраған сəулемнің сынықтары. Тұрғанда атып ақ таңым арайланып, Құзырлыға құл болам қалай барып. Сүйегіме сіңірген қасиет көп, Тамырымды қуалап қан айналып. Арманымды тербетіп жыр ескенде, Шындық іздеп жүрегім күресті елде. Өмірімнің шырағы сөне жаздап, Қайта жанған өліммен тірескенде.

Ғұмыр кешкен Арына кір түсірмей, Өрт жанымды көп тобыр жүр түсінбей. Есік қаққан ажалды қуған жоқ па, Менің асқақ өр Рухым бір кішірмей. Ер-тұрманын, сайманын түгендеген, Мына жарық Жалғанда кім өлмеген. Мұз боп қатқан сүр қардай көрме мені, Есіктердің алдынан күрелмеген. Өмірді ерттеп мінгендер Бас білдіріп, Өлімді де асаудай жүгендеген. Тасқайнардың суын да қанып ішпей, Жанықсам да жұртымнан жарық үзбей, Сарайларға кіре алмай кірем деген, Солып барам сарғайып сары күздей. Мені өзіне ұлық көп тең көрмеген, Кербездер де менсінбей кердеңдеген, Ебелек те елемей ербеңдеген; Кебенек те кергіген мені ұнатпай Қасқыр көрсе құлағы селтеңдеген. Желбуазға қай ақын ұнаушы еді Үрлеп қойған қарындай жел кернеген. Кіріп шыққан ішіме кісі бар ма Мынау сырқат қоғамда емделмеген. Мүмкін кітап шығармын оқылмаған, Мүмкін құрлық шығармын зерттелмеген.

ІЗДЕР Серуендеп қайтсам да қырға шығып, Су сепкендей көңілім тұр басылып. Ескі жұрттан ізімді көп іздедім, Терең көміп үлгерген құм жасырып.

Өмір үшін тағдырмен көп тіресіп, Көктеді ме алдынан көктем есіп. Неге ізімді таппайын, Жайқалса егер, Іздерімді қуалап шөптер өсіп. Көңілімде бір аспан күркіреді, Күркіреген даусынан қыр түледі. Жал-жал болып жайқалған жасыл шөптер Ізіме өскен шөп шығар, кім біледі?! Біреулердің асығы алшы тұрған, Мынау арсыз тірлікте сан құбылған. Қанішерден елімді сақта, Құдай, Іздеріне шөп шықпай қан шұбырған. ƏКЕ РУХЫ Аштық жылы қырғызға ауып барған, Əкемнен де жыр-думан, сауық қалған. Қайтарында сатып алған ақбоз үйдің Шаңырағына нұр болып жауыпты арман. Тауы ұқтырған өрлікті, құзы ұқтырған, Жұрттың бəрін ақбоз үй қызықтырған. Анам мені сол үйде туған еді, Сұм соғыстың кезінде қызып тұрған. Асыл ерге десек те өлім жоқ деп, Ұшқан жоқ па ысқырып көгімде оқ көп. Көзі тірі кезінде арлы əкемнің Ақбоз үйде тұратын Өмір көктеп... Көк жусанын жанымның талай жұлған, Қилы кезде қай көзге арай тұнған.

Əкем менің өлгенде, Қаратаудың Құлап кетпей бір шыңы қалай тұрған. Тал-дарақтың жұлынып жапырағы, Сөнген еді көп үйдің шамшырағы. Дауыл соғып өткенде Ақбоз үйдің Тұрып қалған құламай шаңырағы. Сырлы əлемде ұлысы, ұрысы бар, Өрт жанымды кісінің нұрлысы ұғар. Шаңырақты құлатпай сақтап қалған Майданда өлген əкемнің Рухы шығар. БАСТАП КЕЛЕМ КӨШІМДІ КҮНГЕ ҚАРАЙ Көшпенділер секілді жиі көшіп, Жолымды ылғи жүреді құйын кесіп. Кісі бар ма дем берген Жүргенімде Жараланған бөрінің күйін кешіп. Көздің жасы мөлдіреп көк кесемде, Əлі талай, білмеймін, от кешем бе. Жұпар атып гүлдемей келем неге, Көктем сайын бүр жарып көктесем де. Кеңістігім тұрса да арайланып, Қара бұлт жүр төбемде тағы айналып. Қалтыраған жанымның жапырағы, Суық желдің өтінде талай қалып. Көсегесі көгерген көшелі елде Қаңғып қалған жан қанша көшелерде.

Зауал туса көсеудің күйін кешер, Көшін түзу бастаған көсем ер де. Еріккенге болмайын күлкі кейін, Үркіп қалған үмітті үкілейін. Кім ұғынсын Жалғанның жалғандығын, Бақ қашпаса басынан түлкідейін. Кемеңгері көп елде, кемел елде Арманымды арқалап келем мен де. Менің бақыт жұлдызым жанар еді, Жолбарысы Жамбылдың жебегенде. Кейбір жерде топ жарып өктемдігім, Ақ сəулесін төгеді көктен Күнім. Айдынымды асырып асқақтайды, Алыстарға естіліп көктемде үнім. Көркімді ашып көгімде күлген арай, Шұғыласын шашады кімге қалай. Мұратыма жетсем де, жетпесем де, Бастап келем көшімді Күнге қарай. ҚАЙҒЫМ МЕНІҢ... Жүрмесем де күн кешіп таңғажайып, Қатарыңнан бұл күнде қалған да айып. Кейде киіп үстіме қара киім, Аза тұтып жүремін қан қарайып. Сүйрегенде мені алға шынар талап, Арманымды шабады кім жаңқалап? Қара киім үстіме киіп жүрем, Жыр жазбаған күндерім мұң арқалап.

Көңіл күйін күмбірлеп дала шерткен, Адам аз ба мен құсап жапа шеккен. Өр көңілім қардан да əппақ əлі, Түспесе де үстімнен қара шекпен. Бір азамат болсам да қарағайлы, Қара шекпен дегенім қара қайғы. Сəуірлердің сəулесін мол сіңірген Ер жігіттер қайда жүр жаны арайлы?! Күлмеді ме сұсты өмір бетін беріп, Қайғым менің қай жерде жетілді өніп? Сыпырылып бəрібір түседі ертең, Қабыршағы жыланның секілденіп. МАҢДАЙДЫҢ СОРЫ Иттер көп те ерге де, елге де үрген, Бала емеспін желігіп желге мінген. Көк аспанның болса егер бұлты қалың, Соры қалың бейбақпын жерде жүрген. Қай талапты қалып ем орындамай, Тіршілікте болмады жолым талай. Бұлты аспанның тұтасып тұрса егерде, Арылады маңдайдан сорым қалай? Түлкі көрсе қызынып тұра қуған, Кісі бар ма бұл сорды мұра қылған. Сорым менің бес есе қалың болар Таулы өлкенің тұтасқан тұманынан. Үзілсем де үсіген үміттейін, Жігерімді жасытып үгітпейін. Сорым қайнап жүргенде Ойда-жоқта Дерт жабысты қан сорғыш сүліктейін.

Бір басыма бір бақыт тұрақтамай, Жақсам – жаққан шығармын шырақ талай. Сырқатымнан жазылып мен кетермін, Арыламын сорымнан бірақ қалай?! КҮНТІЗБЕНІҢ ЖЫРТЫЛҒАН БЕТТЕРІ Уақыттарым жоғалған текке кетіп, Мені қалай көгертсін көктем етіп. Көк пойыздай көпірден өтіп кеткен Өмірімнің көбісі кеткен өтіп. Құбыланың соққанда өкпек желі, Көңілімнің дүрліккен көк кептері. Жыртылмаған парағы аз қалыпты-ау, Күнтізбенің жыртылып көп беттері.

ТАҒДЫР СЫНЫ Көбейсе де ұрдажық ұраншылар, Кісі шақпай тұра ма жылан шұбар. Улы тіске оқ болып атылсын деп, Анам мені албырап туған шығар. Өмір кештім бірақ та тұнжыраған, Жолдарында ақ шаңы бұрқыраған. Күмбірлеген күйінен жаңылдырып, Домбырамның құлағын кім бұраған? Отау тігіп, мал-дəулет құрағалы Кімге дəрі жанымның тулағаны. Мүмкін туған шығармын мен анамнан Сыбағамды өмірден сұрағалы.

Сыбағамды біреулер бұрын барып, Қағып кетті жүрмін деп шығындалып. Өмір өгей шешемдей ызғар шашып, Тынды ақыры көзімнен нұрымды алып. Қырық жамау жүрекпен келем енді, Иттер тартқан терідей жырымдалып. Жүрмегесін тірлікте жинақталып, Жаттым талай ескі үйдей қирап қалып. Жай түсірген төбеме күндер қанша, Бұлтсыз күнгі найзағай сияқтанып. Қиындыққа қанша жыл шыдағалы, Өмірімді қайтадан құрағалы. Қатал тағдыр азапқа салған шығар Менің асқақ Рухымды сынағалы. КҮРКІРЕГЕН КҮН ДАУЫСЫ Құйылғанда көгімнен нұр сауылдап, Кім болғаным көңілім тұрса ауырлап. Бүгінгінің білімді адамдары Бірін бірі, қайтейін, жүр сауырлап. Нұр сауылдап көгімнен төгілгенде, Көріктене түсемін көңілді елде. Ірілігін көрмедім ірілердің Кісіліктің іргесі сөгілгенде. Қай дүңдүктің қараймын қабағына, Өлең болып өмірім өрілгенде. Жұлдызым да жанатын шығар, бəлкім, Жұлдыздардың ішінен көрінгенде. Арманымның жалынан мықтап ұстап, Шауып келем өткенге жыр бағыштап. Алыстаған кемедей жағалаудан Менен, сірə, көрген бе жұрт алыстап –

Көздерінде найзағай жарқ-жұрқ етіп, Өлең оқып тұрғанда Күн дауыстап. Қуат беріп жаныма есті пенде, Мені жаман демеген ешкім елде. Жарыса өлең оқығым кеп кетеді, Күркіреген Күн даусы естілгенде. ҚҰДАЙ БАРДА... Жер бетінің сұмдығын дүлей көріп, Бүткіл ғалам күн кешкен үрейленіп. Ойран салған ойсызда есеп бар ма, Отбасыңа жақсылық тілей келіп. Көрінгенді көзге ілмей қыра берген, Зұлмат күштер – қатыбас құла мерген. Содан, сірə, жұлдыздар қашып барып, Түнгі аспанға жамырап шыға келген. Ару қыздай ынтыққан сүйгеніне Қарай қалған жəудіреп сыйлы еліме, Жұлдыздарды ұқсатам жез түймеге Зеңгір көктің тағылған шинеліне... Жұмақтың да есігін өктем ашып, Күннен-күнге бүлінген шектен асып, Адамдардың шошытып зұлымдығы, Кеткен дейді Құдай да көкке қашып. Құтырынған құйыны қырға тарап, Күн кешсем де қайғы мен мұң арқалап, Ардан тайып, ала жіп неге аттаймын, Құдай барда көгімнен тұрған қарап.

ЖЕСІРЛЕРДІҢ ЖАН ШЫРЫЛЫ Көңілімнен тасқындап жыр ағылып, Көзім шайдай ашылған мұң арылып. Соғыстан соң жетілген жетім едім, Көз жасыма өзімнің суарылып. Көктемдердің көзінен шуақ көріп, Арман қуғам бұлқынған бұлаққа еріп. Бір ауылдың бірге өстік жетімдері, Бірімізге біріміз қуат беріп. Əкесі бар балалар бір жүретін, Сабаймыз деп біздерді дүрлігетін. Кілең жетім біріктік, Қасқыр көрсе, Иттері де ауылдың бірігетін. Дүрлікті ауыл мұны естіп, дүрлікті ел де, Үйлеріне тығылып шірік пенде. Бұлшық еті даланың секілденген, Кілең жетім топтанып біріккенде. Кім-кімді де есінен бір тандырып, Бəрі шыға келген-ді қырға атылып. Алған беттен жетімдер неге тайсын, Іштерінде көк бөрі тұрғанда ұлып. Тəңіріге жалынып мына Жалған, Ұрпақтары болатын сұрап алған. Қос жағасы өзеннің секілденіп, Екі жаққа сап түзеп тұра қалған. Үлкендердің сөзіне құлақ асқан Жетімдердің көңілін қына басқан.

Мұрынынан дірдектеп қан аққанда, Əкесі бар балалар тұра қашқан. Кісіліктің қаратып бетін жерге, Бəрі құлдық ұра ма жетілгенге. Сөзін сөйлеп əкелі балалардың, Бүткіл ауыл жабылған жетімдерге. Жесірлерге бұйырмай өз тоғайы, Құзырлының қашанда озған тайы. Жетімдерін қорғаған сонда аналар, Кеудесінде шырылдап бозторғайы. Қайғы-мұңын таратқан үлестіріп, Сол жылдардың қалса да жыры ескіріп, Жесірлердің сондағы жан шырылы. Құлағыма əлі де тұр естіліп. ТАҒДЫРЫМ ТАЛҚАН БОЛҒАНДА Өскенмін мен де ашынып, Қаламым – найза ұштаған. Жүрегім еді жасырып Кеудеме тығып ұстаған. Күн кешкен мені сағалап Жүрегіме қанжар сермеме. Сұм аз ба кеткен жаралап, Тықсам да зындан – кеудеме. Күш-қуат жиып елден мен, Бекінгенде белді буынып, Ажал да зындан – кеудемнен Жүрегімді алмақ суырып. Ақын көп кеткен арманда, Жарты бақытқа да кенелмей.

Жүрегім жарық Жалғанда Келеді, жүдə, не көрмей. Өмірге жылап келгелі, Бар ма азап жаным төзбеген. Тағдырдың сұсты мергені Жүрегімнен талай көздеген. Құламай намыс-тірегім, Ақынмын ардан жаралған. Оқ тескен қызыл жүрегім Жапырақтармен жамалған. Жыр жазып əппақ қағазға, Ой кешкен ылғи сарылып, Инфарктан өлген жан аз ба, Жүрегінде бомбы жарылып. Арам шөп өссе шарбақта, Ормайын неге шалғымен. Еліме түсер салмақ та Жүрегіме түскен алдымен. Мұқалмай өмір – орманда, Мұратқа қалай жетермін. Тағдырым талқан болғанда, Жүректен, мүмкін, кетермін. ƏКЕМ ШЫҒАР Биігіне көтерген қалың шынар, Асыл еді азапқа жаны шыдар. Қызғалдақтар – шашырап қырқада өскен, Майданда өлген əкемнің қаны шығар.

Жалт-жұлт еткен жанары жарақтайын, Неге əкемнің өр рухын жаратпайын. Орақ мұрты əкемнің шығар, бəлкім, Көктегі Ай иілген садақтайын. Қосқан аты бəйгеден жеке келіп, Өзін ылғи жүретін жебе көріп. Жұлдыздары жамырап тұрған шығар, Көк аспанды құлатпай шегеленіп. Қысастығы балағын түріп жеткен, Өмір кімге қарасын күліп тектен. Қалың орман – əкемнің шашы шығар Сұмдықтардан шошынып тұрып кеткен. Тіршілікте көрмеген мұңсыз қалып, Тас шайнаған тағдырым тұр сызданып. Көзі дей бер əкемнің қанталаған, Көкжиекке батса егер Күн қызарып. Қай жауды да жеріне қуып барған, Аз ба азамат ажалға құрықталған. Биік құздан құлаған асау өзен Əкем шығар сүйеніп тұрып қалған. МАХАМБЕТТІ ШАПҚАН ҚЫЛЫШ Ақиқат барын білсеңіз, Не істейсің кінə таққанда, Дауылда туған бір теңіз Кеудемде тулап жатқанда. Атырауға – тойға барғанмын, Көтеріп туын ерліктің. Мен сонда қайран қалғанмын, Азғанын көріп елдіктің.

Махаңның ұлы тойына Екі жүз өлең арнағам. Кезікпей ердің сойына, Тірлігін сырттай барлағам. Тауда өскен қайсар көк шынар Сөйлесе егер ашынып: Жырлаған ақын жоқ шығар Махаңды менен асырып. Бақ көріп сыйлық, олжаны Өздері бөліп алғасын, Таланттың тарлан көкжалы Сыртқары неге қалмасын. Байтақ ел байлық қуғасын, Иманын итке байлаған. Атадан азып туғасын, Жын-пері жерін жайлаған. Нұр шашсын қалай белеске Тобырдың тозған ажары. Солардан келді емес пе Махамбет ердің ажалы. Құдайын жан көп ұмытқан, Құдайдан мұнай артқанда. Мені де солар ұлытқан Жолбарысым жусап жатқанда. Жетегіне еріп қылмыстың, Көңілімді бөздей айырған. Махаңды шапқан қылыштың Денеме уы жайылған. Ұстаспасам да жауығып, Сызаты кетпес көңілден. Алматыға қайтқам ауырып, Түңіліп сұрқай өмірден.

Жанымды асқар тау ұғып, Шуағын шашып өткенде, Алты айда əзер сауығып, Үйіме жеткем көктемде. Абыройы асқан ұлыстың Арына тиіп азбағам. Махамбетті шапқан қылыштың Зардабынан өле жаздағам. АҚЫНДЫ ТЫҢДА Махамбет кешкен шұбар күн Басымнан менің өткенде, Өртенбей қалай шығармын Өртеніп жатқан өткелде. Еліңді қашан ойлы еткен, Ел билеп ердің жаманы. Ақынды еркін сөйлеткен Махамбет ердің заманы. Махамбет рухы жебесең, Тайсақтап жаудан кім қайтқан. Дуасыз ауыз демесең, Хан айтқан сөзді құл да айтқан. Туындап жатар көп егес, Суырсаң қылыш шыдамай. Құл болған хандар жоқ емес, Құл айтқан сөзді тыңдамай. Алыстан іздеп жақынды, Жығылдық талай көк мұзға. Тыңдамай арлы ақынды, Адасып жүрген жоқпыз ба?!

ҚАНЖАР МЕН АҚБОЗ АТ Жоғалтпай ерлер ажарын, Күш-қуат жиған шыңынан. Кавказдың өткір қанжарын Суырам қашан қынынан?! Ер бар ма еркін елімде Атаның жолын қумаған. Жүзі өткір қанжар белімде, Астымда ақбоз тулаған. Басына ноқта кигенде, Шешеннің туы құлаған. Қолына қанжар тигенде, Ақырып теңдік сұраған. Алысты барлап шолғанда, Мұратқа ылғи жететін. Қазақтар атқа қонғанда, Аруақтанып лезде кететін. Жаулардың жолы кесілмей, Күн кешем қалай жарасып. Қанжарым белден шешілмей, Боз атым тұрар таңасып. Жаралған асыл тегінен, Қырағы көзбін шынында. Елімнің қорған – шебінен Өте алмас ұшып шыбын да. АДАСҚАНДАР Баянды елден көз жазған бақ адасып, Баянсызға бұйырған тақ адасып. Аңыраған баладан ана адасып, Анасынан боздаған бала адасып.

Ақыл-ойдан адасып шетінде елдің, Қалғандардан мойны озып жетілген кім? Соғыс жылы адасқан əкесінен Көз жасы əлі кепкен жоқ жетімдердің. Теңізінен адасса ақ шағала, Бақыт көрме, сен оны бақ санама. Адамға адам бұл күнде керек емес, Бəріне де керегі ақша ғана. Тамырында қан тулап, қуаты асып, Көңілдерден кім жүрсін бұлақ ашып. Бүкіл əлем болса егер алып сарай, Барша халық ішінде жүр адасып. Жетсе де ерен бұрқырап Күнге демің, Дəурені өткен демегін сұр жебенің. Кеме адасса, Халық та адаспай ма Ғұмыр кешкен үстінде бір кеменің. Тағдыр-қамшы осқанда арқасынан, Құлаған көп адасып жар басынан. Мойынына қан жүктеп адасқан көп Мына қасап ғасырда қан сасыған. Мұнарасы дауылда құламаған, Дүр дүние жыртық үй құралмаған, Ар-ұяттан адасқан сұмдары көп, Соғыс ашпай елдерге тұра алмаған. Суық сəуле көзімде өріледі, Зауал туса ит болып бөрі үреді. Адасқанды Құдай да ақыл айтып, Түзу жолға салмайтын көрінеді.

БОСТАНДЫҚТЫҢ БУРАСЫ Шертпе күйлер шерімді қозғағанда, Шерлі өзенге айналам боз даламда. Сай-сүйегім сырқырап кететұғын, Бодандықтың ботасы боздағанда. Қилы кезде ел іші ірігенде, Жетпес еді көктемге тірі пенде. Боталардың боздауы сап тыйылған Бодандықтың ноқтасы шірігенде. Жүрміз бірақ қарманып бос ауаны, Алдымыздан қайғы, азап тоса ма əлі. Бодандықтың аты өшіп жоғалғанмен, Бостандықтың бар екен өз зауалы. Саясаткер бармаған сауық бар ма, Ағашқа өзін өсірген жауықты алма. Тəуелсіздіктің тарысы піспей жатып, Тарлан аз ба айналған тауықтарға. Күйін кешкен жел үзген жапырақтың, Ақылдыдан бағы артық ақымақтың. Азат елде бəйге алып кілең тұғыр, Аяғына жем түскен арғымақтың. Барша жұрттың көк қағаз табынғаны, Сансыраған ой кешіп сарылғаны. Інген қанша қысыр қап шауып жүрген, Бостандықтың бурасы шабынғалы. Қай тұстан да соғатын желді аңғарып, Ғасыр жүгін жол тартқан теңдеп алып. Бостандқтың бурасы сорлады ма, Көтере алмай Нарықты белден қалып.

ИТ ӨЛІМ Ызалы ұшқын көзінен шашыраған, Қарттар бар-ау азапқа жасымаған. Жалғыз қалған үйінде бір жетім шал Сатып алып бір күшік асыраған. Адаспаған кісі еді сағымға еріп, Асыраған күшікті барын беріп. Анда-санда қарайтын көк аспанға, Көшкен бұлтын жосылған табын көріп. Ер-тоқымы ауған соң кері кетіп, Бағып-қаққан күшікті серік етіп. Қартайғанда күрең Күн зулайды екен, Қандай асу белден де желіп өтіп. Қарт кісіні ой қажап жүдеткенде, Білген еді қаларын бір өткелде. Шыға келген күшігі көкжалданып Сумаң қағып арада жыл өткенде. Көкжалданып көзінде қан қаптаған, Итке жақын баруға жан батпаған. – Бұның көзін жойғын! – деп қартқа келіп, Кісі жоқ-тын ауылда зар қақпаған. Кімнің сөзін тыңдасын құлақ асып, Тумысында көрмесе бұлақ ашып. Қасқыр иті бірде өзін талағанда, Құтыла алмай сорлаған тұра қашып. Ғұмыр кешіп жүрсең де көңілді елде, Мəңгі жүзе бермейсің мөлдір көлде. – Ит өліммен өлді-ау! – деп жұрт күйінген, Қартты талап өз иті өлтіргенде.

Тауқыметтің төзсе де қандайына, Тағдыр кімнің қарасын хал-жайына. Анасынан туғанда-ақ ит өлімді Жазған шығар марқұмның маңдайына. ПАРАДОКС Бүгінде бəрі «кемеңгер», Көрсеңдер жебеп, демеңдер. Кісінеп қалған далада Жылқының етін жегендер. Бүгінде бəрі «кемеңгер», Көрсеңдер жебеп, демеңдер. Ел билеп жүр-ау, қайтейін, Есектің миын жегендер. Ар-намыс жоқта қайралған, Парламентке қулар сайланған. Қай ел де есек билеген Миғұла елге айналған. Сөйлесем егер жасқанбай, Дұшпанды мысым басқандай. Арыстанға қай ел айналсын, Арыстан ерлер басқармай. ТҰЙЫҚ ҚАМАЛ Саумал желі күй тартқан күмбірлеген, Боз далада күмбез көп күңгірлеген. Өмір бірақ бұралаң жол болса егер, Əрі-бері сол жолмен кім жүрмеген. Жөн-жобаға көнбеген құлақ асып, Кімге иман үйірсін «Құран» ашып.

Өмір орман болса егер, Сол орманда Күркіреген күндерім жүр адасып. Жақсылар да бара ма жатқа айналып, Сорым талай қайнаған қақпайланып. Күңіреген күн қанша? Өзімді де Қалың елдің ішінен таппай қалып. Торғай атып еріккен, шымшық атып, Көрінгенге мені өмір жүр сынатып. Ана жаққа аттанып кетсем деймін, Өлімді де күшіктей қыңсылатып. Мынау арсыз тірлікте құрамалы, Тұрған тамға ұқсаймын құлағалы. Мен де анадан туғанмын, Үкі таққан Үкіметтен сыбаға сұрағалы. Жан сарайым сəулелі арай кілең, Көктемдерге көктем боп қарай білем. Үкіметім болса егер тұйық қамал, Саңылау тауып ішіне қалай кірем? Жаратса да қазақты текті ел етіп, Шерменде көп шер жұтқан шетке кетіп. Жылпостарға дауа жоқ, Қамал тұрмақ Жүзіктің де көзінен кеткен өтіп. Адасқан өсек сөзге, күңкілге еріп, Жүрген жоқ па неге де жұртым көніп. Кімге дəрі кісəпір бұл Үкімет Өз халқына түнерген сыртын беріп.

ЕЛ ҚОРУДЫ АЙТАСЫҢ... Мертіктірсе көңілдің көк жорғасын, Неге ендеше кеудеме өрт толмасын? Ел торыған ұрылар ұлық болды-ау, Ел қорыған Махамбет жоқ болғасын. Ұры-қары көбейіп жол торыған, Қаншама адам солардың өлді оғынан. Ел қорыған Махамбет жоқ болғасын, Қызғыш құс та жоғалған көл қорыған. Жатырына ананың құм байланып, Сорлатқасын елден ер тумай қалып, Ел қоруды айтасың, көл қору да Жарар еді кетпесе мұңға айналып. ЕКІТАЛАЙ КҮН ТУСА... Басын қағып ұшырған хан Кененің Уақыттың көзінен қан көремін. Содан, міне, ер қазақ бассыз қалып, Шыға келген бірі боп сал дененің. Бұндай сұмдық бола ма көргенді елде, Ерлік қоса өлген-ді Ол өлгенде. Қазақ бассыз қалғанын ойлады ма, Ханның Басы домалап жөнелгенде. Сол Бас неге табылсын іздегенде, Күдерімді, қайтемін, үзбегенде. Бассыз тұрған қазақ па деп қаламын, Тоқал төбе көрінсе түз белеңде. Алма-кезек жүгіріп əр төбеге, Ғұмыр кешу жағынып мəртебе ме?

Басына ма бұл жұртты кім көрінген, Айналмаса егерде сал денеге. Қарсы шаппай қатерге бетін беріп, Қазақ өзін жаутаң көз жетім көріп, Екіталай күн туса, Солқылдаған Сазға біткен сары ағаш секілденіп. Намыс қаны бойында бұлқынбаған, Жуас жұртты жалғанда кім тыңдаған, Екіталай күн туса, мойын-басы Уын алған жыландай былқылдаған. Малға өріс қып күтсе де қыр беткейін, Бассыздықтан жатады күйреп кейін. Екіталай күн туса, хал кешеді Суға артымен сүңгіген үйректейін. Көктен түскен жұрт еді жасын тістеп, Мəз болып жүр ішкенге асын істеп. Қазақ қайдан ойлы ел бола қойсын, Тауып алмай жоғалған басын іздеп. ҰЯТ ХАҚЫНДА Ағаштай ажыраған жемісінен Үзілген өмір қанша желісінен. Үйінен қашқан бала секілденіп, Ар, иман кеткен безіп ел ішінен. Ар, иман жер түбіне жоғалғасын, Неге елдің қазынасы тоналмасын?

Алдына есігінің шауып келіп, Арсыздық атын неге доғармасын? Үлгерген жас баладай жатқа айналып, Білемін елге ұяттың оралмасын. Ізінен шаң суырып борандаған, Сақтасын мергендерден сораңдаған. Оқ атып шошытса егер, Содан қайтып Көліне аққу құс та оралмаған. ПЕРІНІҢ ҚЫЗЫ Бағы ашылған жансың ба жөргегінде, Атың сенің тұр шауып өрге күнде. Пері қызын сен іздеп көп барасың, Пері қызы шомылған көлге түнде. Бұлбұл құстай жөнелген бағына ұшып, Көп барасың сол көлге алып ұшып. Пір атқанның көздері ағып түскен, Пері қыздың көзіне шағылысып. Бір сұрқылтай шығарсың, кім біледі, Мына өмірге кеп қалған жаңылысып. Аңдысаң да із кесіп, жолын барлап, Махаббаттың жанбады оты лаулап. Төсегіңде дөңбекшіп жаттың талай, Көңіліңнің көлінде толқын аунап. Үміт артып жүрсең де күрең күнге, Салмақ салып қайтесің жүрегіңе. Алжаспасаң сөз тыңда! Пері қызы Қайдан келсін адасып бұл өңірге.

Күнің бар ма ішіңе шоқ түспеген, Жан болсаң да от бүркіп, от тістеген. Алжасқанның бəрі де Алып ұшып, Сен секілді өмірде жоқты іздеген. БІРЕУ КЕШІП БЕЙНЕТІН... Керегімді өмірден таңдап алып, Ел ішінде жүрсем де арқаланып, Ер қадірін кім білсін, Қарағайлар Отын болған мезгілде жаңқаланып. Көк орманда емендер кесілгенде, Не істесін егілмей есіл пенде. Кесапатқа кім-кім де кезігеді, Ғұмыр кешіп жүрген соң кесірлі елде. Орман сиреп, шірік пен шыбық қалған, Дауыл тұрса азынап шырықты алған. Ауыздықпен алысқан асаулар да Саясаттың қолымен құрықталған. Күйін кешкен ер қанша футболшының Тəртіп бұзып, алаңнан шығып қалған. Көз жасынан бұл жұрттың жер де кеппей, Бұлақ қанша үзілген елге жетпей. Бұл кезеңде еленбей еңбек еткен, Еленеді жүргендер еңбек етпей. Парламентке пірсізді сайлап алып, Күйінеміз, Оңамыз қайда барып? Жүргендер көп ақылды кісі атанып, Ақыл-ойын өзгенің пайдаланып.

Құрылмаған бұл өмір жүйеленіп, Жіп секілді шатысқан шиеленіп. Жаңалығын біреудің ойлап тапқан Жүргендер де жоқ емес иеленіп. Бітпесе де жоқ-жітік түгенделіп, Алатауды кетеді кім өңгеріп. Желтоқсанда боздақтар ажал құшқан, Тарпаң мінез асаудай жүгенделіп. Басшы қанша соларды мүлде ұмытқан, Азаттықтың қызығын жүрген көріп. Дана жоқта сомдалып дара тұрған, Сандалмаса игі еді сана қуған. Біреу кешіп бейнетін, Ал қызығын Басқа біреу көретін заман туған. ЖЫНДЫХАНА Өрт салды деп біреулер сырлы Аралға, Қалай кінə тағасың бұл ғаламға? Жын қоғамның ішінде жүрген соң ба, Кейде ұқсаймын есерсоқ жынды адамға. Алаң болып жүргенде бірдемеге, Бір пəлеге тап болам күнде неге? Сұрқылтайлар сұрқымды қашырғанда, Кетсем деймін айналып сұр жебеге. Мынау жынды қоғамда жыны ұстаған– Қаңбақтайын тағынан кім ұшпаған. Ақылдыны жынды орта ұққан емес, Салауатты күн кешіп тыныстаған.

Кім-кімді де сап қойып шырғалаңға, Арзанын да жұрт құмар бұлдағанға. Бұл заманда жындыны жынды ұғады, Сосын қайтем айналмай жынды адамға. Өскен бойда қорсылдап доңыз жеген, Қараулықтан ешқашан қол үзбеген. Адамдарды кім дейміз, жынды демей, Ойларына не келсе – соны істеген. Ақыл-ойы қайда əлгі тасқындаған? Кейде сəби секілді қаз тұрмаған. Бұзып ылғи əлемнің тыныштығын, Неге сонша Адамзат азғындаған?! Күрсінеді соны ойлап құмды дала, Адамдардың сұп-суық сұрқын қара. Жындыларын ұстаған қамап ылғи Аспан асты, жер үсті – Жындыхана! ЖАТ ЖҰРТТЫҢ ЖАСТЫҒЫ Шортан алып, ұсынған шабағына, Жаттың неге қараймыз қабағына? Асқақ Рухты Алашым арзан болып, Рухы төмен басқалар бағалы ма?! Қайшылықта от бүркіп, жебе жұтқан, Азамат ер туады кемел жұрттан. Ел ішінен іздемей пайғамбарды, Өліп-өшіп іздейміз неге сырттан?! Жұрттың бəрі шыққанда көшеге өріп, Өзен ағып жатқандай өршеленіп. Көсем жоқтай қазақта жүрміз неге Өзге жұрттың көсесін көсем көріп.

Өзі атқарып жүгірген көп тірлігін Қазақтың кім білмейді өткірлігін. Көк бөрі ел болсақ та таңырқаймыз Бөрі көріп өзгенің бөлтірігін. Ат үстінде өткен соң бар ғұмыры, Ата жұрттың найзасы – тал-құрығы. Тау қыраны секілді самғай алмас Жат жұрттың екі басты самұрығы. Маңайына көз салып, қасын керген, Бізде жоқ па ару қыз шашын өрген. Өз бағасын білмейтін елдер ғана Бөтен жұрттың жасығын асыл көрген. ТІРШІЛІКТІҢ КӨЗДЕРІ Тамырында тулаған қаны тасып, Қазақ қайда жүрмеген жалын шашып, Жолаушыға мінгізген жалғыз атын, Келе жатқан алыстан арып-ашып. Көкпар десе, бойында қан қызатын, Қазақ аз ба тастан су ағызатын. Қонақ келсе үйіне құрақ ұшып, Түк таппаса, жайратқан жалғыз атын. Жамыраған жұлдызы көгінде өріп, Қазақ ғұмыр кешсе де көңілденіп, Босағада телміріп отырғаны, Қаңғып келген қонаққа төрін беріп. Өткен күнін жоғалған сағым көріп, Келер күннің қуанған жалын өріп, Қазақ алып өзгеден үйренбеген, Жүрсе де ылғи өзгеге барын беріп.

Қазыналы қазақтың жерін көріп. Ірге тепкен жат қанша желімделіп. Жомарт кісі атанып, Көрінгенге Қанша жерді «жылатты» тегін беріп. Шыбықты да өсіріп шынар қылған, Елдің қашан көзінен мұң арылған. Жерді неге сатады антұрғандар Бабалардың қанымен суарылған. Ауыртпалық көп əлі жанға батқан, Өзендердің суы да зарлап аққан. Жер сатқанның несі артық сұмырайдан – Өзін туған анасын жатқа сатқан. Шеттен келген шендіні бұла көріп, Жұрт та жаман үйренген бұға беріп. Жер сатқанды астына жөнелтсе ғой, Жер астынан бабалар шыға келіп. Бір сұмдығын ішіне түйе келіп, Жат жұрт жерін кетсе ертең иеленіп, Қазақ неге жерінен қуылмасын, Күннен күнге тағдыры шиеленіп. Бөріге жем бола ма сайда қалып, Қарағанда көзіне Қайғы аларып. Жері түгел сатылып кетсе егерде, Қазақ күнін көре ме Айға барып. Ұлықтардың үстіне шекпен жауып, Сұқ көздер көп далаға жеткен шауып. Талайларды тарлан ғып Айға ұшырған Байқоңыр да Ресейге кеткен ауып.

Екі ұрты қан заманды қасқыр көріп, Ғұмыр кешкен қазақты тасқынға еріп, Қырмақ болып тағы да, Қалар ма екен Тіршіліктің көздері тас бітеліп. БҮКІР КЕМПІР Бүршік жармай тұрғанда қайың жүдеп, Кісі бар ма ойлайтын жайыңды көп. Белі иіліп бүгілген кемпір тұрды, Ақ сарайдың алдында қайыр тілеп. Көмек егер бермесе жұрт жиылып, Зауал туар басына бұлт үйіріп. Жалғандығын жалғанның ұқпай кемпір, Сұрақ белгі секілді тұрды иіліп. ҚАЙҒЫ АРҚАЛАҒАН ƏЙЕЛДЕР Садақтайын иілген Айға қарап, Кім арманын ұстаған сайға қамап. Бала арқалап өсірген əйелдердің Жауыр болған арқасы Қайғы арқалап. Қашан алға мына жұрт ұмтылады, Жасыны өлген жанарға мұң тұнады. Қайғы арқалап əйелдер жүрсе егерде, Арқалайтын баланы кім туады? Сескенем деп жалғанның қай күшінен, Төбесіне талайдың жай түсірген, Əйелдердің тууы екіталай, Сыпырылып түспесе Қайғы үстінен.

БАС ТУРАЛЫ Жанарымның ішінде ғасыр аунап, Барыс аулап күн кештім, қасқыр аулап. Келем əлі уланған Уақыттан Хан Кененің жоғалған басын даулап. Арсыз ажал төнгенде хан Кенеге, Азамат ер шайқаспай жан бере ме. Талай мəрте жас қазақ бассыз қалып, Сансыраған айналып сал денеге. Найзағайдан от емген, жасын сауып, Қатер бұлты тұра ма асылға ауып. Ел басына қатыбас зауал төніп, Махамбеттің желпінген басын шауып. Жазып кеткен тарихын тасқа шебер, Заман қайда жүрекке, басқа сенер? Жалтақ болар қай ел де, Жауыз қолдар Басын шауып Ерліктің тастаса егер. Көз суарып көркіне жасыл белдің, Сүртем ылғи өлеңмен жасын елдің. Тірілердің басынан жұлынбаған Бастары көп жұлынған асыл ердің. Басылмаған мезгілде тасқын əлі Сүрінгенге жолдағы тас кінəлі. Қай кезде де жұлынып қолды болған Көзсіз батыр, ақылды бастың бəрі. Қос есігін жұмақтың тұрған ашып, Кісі дей ме Алаштан туған асып. Өмір қорғап, Ал өлім жұтпақ болып, Екі ұдай боп басыма жүр таласып.

ҚАЙШЫЛЫҚ КӨП ӨМІРДЕ Тірлік етіп, көрсе де күнін бəрі, Келеді əлі шырқалмай ғұмырлы əні. Өмір түгел тұрады қайшылықтан, Адам зерттеп жетпеген түбіне əлі. Тілін білген жан бар ма тылсым кешіп, Атқа мінген ер бар ма бір күнде өсіп. Қайшылығы өмірдің жоқ болса егер, Шындық неге Өтірікке жүр мінгесіп? Ала-құла жаралған адамдарға Ар-ұятты тең бөлген заман бар ма? Қайшылығы өмірдің жоқ болса егер, Қыран аз да, неге көп жаман қарға?! Уақытты тұрғанда жыны буып, Тіршіліктің сұрланған түрі суып. Қайшыласқан өмірде жақсылық па, Сорлатса елді ұлыдан ұры туып. Шындық бəрін жеңгенмен ақырында, Қайшылықтың қанжары алқымында... Азамат ер мінетін ақ арғымақ Ақымақтың жүр ойнап тақымында. Тірі жанын қатерге ұрындырмай, Қай заманнан жұрт өткен қуырылмай. Жарқылдаған қылыштар жайшылықта Қайшылықта қан қаптырған суырылмай. Жұлдыздары жарқырап ерте жанған Жұрттың бəрі мұхитқа кеме салған.

Баянды елдің басына бұлт үйіріп, Жалғандығын жасайды неге Жалған?! Көңілінде біреудің қайғы ұласып, Күркірейді біреулер байлығы асып. Қайшылық көп өмірде, Содан шығар Адамдардың жүргені қайшыласып. ЖАСАНДЫ ӨМІР Көңіліңнің көзінде тербетілген Кеңістіктің сəуле ізде келбетінен. Шынайы өмір сүрем деп əсте ойлама, Жасандылық жойылмай жер бетінен. Шындық барда жұлдызы ерте жанған, Шынайылық – шыбық па жерде қалған? Жер бетіне жасанды көлдер орнап, Жасандылық өрістеп кете барған. Көргенді елдің көрікті көшіне еріп, Көргенсіздік келеді өсіп-өніп. Жасандылық бар жерде бой көтеріп, Жүрген сайқал секілді төсін керіп. Аққулардың көз жазған қанатынан, Тұнық көл де жасанды дара тұнған. Бəрі, бəрі жасанды... Табиғат жоқ Қаз-қалпында баяғы жаратылған. Кебін киген жолбике көңілшектің Күлкісі де жасанды келіншектің. Тұрысы да жасанды, жүрісі де Бір бітпейтін ертеңі еріншектің.

Көзім содан ызалы шоқтанады, Тал бойыма қызулы от тарады. Сарт мезірет, сарт мінез өріс ашып, Сыйластық та жасанды боп барады. Ұста – өмірде көп нəрсе жасалды деп, Адасады алданып қашанғы көп. Қыз бен жігіт бір-бірін жорта ұнатып, Махаббат та үлгерген жасанды боп. Көкке қарай өскенде қыр гүлдері, Ұмтылмайды неліктен жұрт ілгері? Көбі көшіп жасанды мінезге осы, Жасанды өмір кешуде бұл күндері. Жасытпаған жігерін жүдеу күнде, Жүрсін неге тұрмыстың күрмеуінде. Жасандылық жоқ деме, Үкіметтің Қалың елге жолдаған Үндеуінде! Дүниені жын ойнақ, сайран көрген Сайда неге қалмасын сайтанға ерген. Жасанды өмір сүруге жұртты үйреткен Жасандылық, ойпырмай, қайдан келген?! ЕКІ ҚАБАТ ЖАС ƏЙЕЛ Барлық халық қарыздар жұмыр Жерге, Пұл шығарып, тал ексең шығын көрме. Маңдай термен суарып, егін еккен Қандай жұрт та айналған тұғырлы елге. Бөріктіні жүрсек те ерге балап, Білген бар ма жағдайын ел аралап.

Жер бетіне түкірген былш еткізіп, Өкірмейді демегін жер сабалап. Ауыртпалық түскенде қайыспаған, Жер бетінен бар ма арман Айға ұшпаған. Соқа тартып мезгілдің мерездері, Əрі-бері жер бетін айғыздаған. Азаматтар жоқ болса ер тұлғалы, Қалай еркін жайылсын елдің малы. Миы ойылған адамдай көрінеді Бомбы түсіп, ойылған жердің бəрі. Жауабы жоқ тұрса Өмір сұрақтардан, Неге ақпасын улы су бұлақтардан. Кейде уланған адамға ұқсайды Жер Жойқын күшті сұрапыл сынақтардан. Жұмыр жердің жанары мұңға апталып, Суырады құйынын бұрқап қалып. Кейде адамға ұқсайды сұлық жатқан Мынау сырқат қоғамда сырқаттанып. Күндер зулап аққанда екпінге еніп, Теңбіл доптай бет жүзі теңбілденіп, Жұмыр жердің қарыны шертиіп тұр, Екі қабат жас əйел секілденіп. ҚАЙШЫЛЫҚТА ЕРЛЕРДІҢ БАҒЫ АШЫЛҒАН Кісі деме сен мені күні батқан, Менің өмір өзенім жұлқына аққан. Бөрілікті қаныма неге екпесін Бір көк бөрі ішімде ұлып жатқан.

Кісіліктің сапына кірмей қалған, Күншіл көп-ау көзіне мұң байланған. Қызғаныштан ішіне шоқ түскеннің Ішкі əлемі өртеніп күлге айналған. Мына өмірде түнеріп тұнжыраған Кім намысты оятып шымшылаған? Қыңсыламай жүре ме өңкей жасық Күшіктері ішінде қыңсылаған. Кім-кімді де ақылды кісі деме, Қара тобыр жаныңды түсіне ме. Іштерінде ит өліп жатқандардың Өлік сасып тұрмасын іші неге. Күннің көзі шашқанда далаға арай, Қуанбасын шапқылап бала қалай. Қай адам да ішінде аласы бар Жұрттың бəрін жүрмеген алаламай. Шын сескеніп ызғарлы қалың бұлттан, Ел ішінде бір-бірін жақын тұтқан, Жабы мінген жамандар тұр көбейіп Ерлер жоқта от бүркіп, жалын жұтқан. Тас қоғамда құралған өтіріктен, Жапа шеккен ер аз ба өткірліктен. Қай ауылда көтерем қой секілді, Көктем туып, ауызы көкке іліккен. Қиянатты көргенде жаны ашынған, Қайда азамат елді ойлап аласұрған?! Жайшылықта еленбей қандай ер де, Қайшылықта қасқайып бағы ашылған.

ӨМІР – ЖҰМАҚ Қысқа жіпке мені əкеп жалғай салған Іші мұздай, безбүйрек қандай жалған? Тасқа тұнған мөп-мөлдір таңғы шықтай Тамшы жас бар көзімде тамбай қалған. Өмір кешіп жүрмін бе, кім біледі, Жаңбырлатып, соңынан қарға айналған. Күндесе де сыртымнан кім күңкілдеп, Көктем сайын бүр жарып жүрмін гүлдеп. Күмбездейін ішінде жел ұйтқыған, Қуыс кеудем көңілсіз тұр күңгірлеп. Пісіп, қатқан тағдырдың көрігінде Суық тартып барады өмірім де. Көлеңкеде сүр қардай жатып қалған Қатқан мұз көп ерімей көңілімде. Қоңыр қаздай адасқан үйірінен Бір шөкім бұлт төбеме үйірілген. Суырылмай қап қойған жебедейін Кетпей қойды бір шаншу бүйірімнен. Жарқ-жұрқ еткен көздерім ұшқын атып, От шашқанда көгінен құс құлатып, Қысып мені тұрғандай қос өкпемнен, Ішіме ылғи Сібірдің мұзы қатып. Жасығанда жаныңа қуат беріп, Жарылқасын қай тобыр шұбап келіп. Күйген күнім аз емес тозақ кешіп, Бұл өмірге келсем де жұмақ көріп.

ИТТЕРІ КӨП МЕЗГІЛДЕ Болашаққа жол тартып көсілгенде, Туған елдің бастағам көшін мен де. Жетілсін деп ойлаған көк бөрі боп, Көк бөрі елім тістелеп өсіргенде. Əділ жолдан уақыт жаңылғанда, Арман іздеп сарсылған сағымнан да. Бөлтірік деп ағайын кекетеді, Бөрілігім жұртыма танылғанда. Кіріп, шығып хан орда – сарайыма, Иттер жəне қаптаған маңайыма. Таланам деп жалғанда кім ойлаған Ақ кіргенде шашыма, самайыма. Ойда жоқта суықтап, тұмауратып, Қабағыма жүргенде қырау қатып, Жалғыз бөрі болғасын Кетеді ылғи Арпылдаған кілең ит құмға аунатып. Шыңдалсам да өмірдің көрігінде, Суық ызғар тұр есіп көңілімде. Иттері көп мезгілде өмір сүрген Күні қараң екен-ау бөрінің де. ҚАЙРАН АУЫЛ Көңілінің əйнегі қырауланып, Ауыл мұңға кірпігін тұр-ау малып. Мынау жарық əлемнен таба алам ба, Тоқшылықты іздесем сұрау салып. Ұмытпаған жан болсам бір Құдайын, Неге ауылдан алыстап бұлдырайын,

Құйындары тұмсығын жерге қадап, Шыр көбелек айналған бұрғыдайын. Көшесінде ауылдың құм суырып, Көз жасына малшынып тұр жуынып. Жылан бауыр Жоқшылық жетсе асығып, Жемеді елде Қайғыны кім қуырып. Көз алдында буалдыр сағым билеп, Келе жатыр өлмелі жанын сүйреп. Əлі күнге пісіріп жеп келеді, Қайран ауыл Қайғыдан қамыр илеп. Жұрттың бəрін ұстаған шаңға қамап, Қай басшыны көтерем Арға балап. Жетім бала сияқты ауыл кейде, Жалаңаяқ жүгірген жар жағалап. Шырғалаңның көп түскен əуресіне, Ақша бұлттар – тауының сəлдесі ме? Қайран ауыл қалтылдап тұр ілініп Үмітінің жалғыз тал сəулесіне. АУЫЛДЫҢ АУЫР ТҰРМЫСЫ Мейірімді жоққа есепте, Бүгінде кімге-кім бауыр. Ауылдың жылы десек те, Ауылдың жайы тым ауыр. Ауылдың ауыр тұрмысы Түзеле қойған жоқ əлі. Тарылған емес тынысы – Жұлдызы кімнің жоғары. Ауылға ырыс орнасын, Кім-кімде өмір қонағы.

Жапырып шөптей ормасын Аштықтың өткір орағы. Жоқшылық сөккен көбесін, Шошынам суық сөзінен. Үңілсең – өлім көресің Тұңғиық мұңды көзінен. Ел жайын дейсің сөз етпе Мезгілде тастан жас шығар. Ауылды тепкен өзекке – Ауылда туған басшылар. Жылылық кетіп ауылдан, Жүрегім сұмдық жүр тоңып. Нарық тұрғызған дауылдан Көркейсін қалай жұрт оңып. Басшылар – бай да, ел – кедей, Бөлшектеп сатқан даласын. Арлы ауыл – құнсыз теңгедей, Қаңтарған арба, шанасын. Ауылдан безсе қарамай, Жазады қалай жарасын? Бір күні жетер... Баладай Жерлеуге келген анасын. КӨКЖИЕККЕ ҚЫЗАРЫП КҮН БАТҚАНДА Жүрегімен күлетін қуанғанда, Жүрегімен жылайтын қуарғанда. Ақ əлемге дүние айналатын, Əппақ нұрмен жанарын суарғанда.

Табиғаттың жырлаған көркін ашып, Ақын еді танысқан жөн сұрасып. Іштен жанған жанартау секілденіп, Көкірегінің ішетін өртін басып. Тіршілікті ақ, əділ жүйе көрме, Құлагер де мерт болған киелі елде. Алатауға сүйеніп тұрушы еді, Басын бұлтқа Алатау сүйегенде. Көрінгенге шығыстан Күн қызарып, Жанарынан тұратын жұлдыз ағып. Əрбір таңды сарыла көп күтетін, Жаратқанның бара ма түні ұзарып? Көңіліңе табанын жүре сүртіп, Жүргендер көп тірлікте түлен түртіп. Сағыныштан сарғайған ақын еді, Өмірінің жұлдызын кілең күтіп. Көкжиекке қызарып күн батқанда: – Бір күн өлді, – дейтін ол күреңітіп. Қылтыңы көп қоғамда бас қатырған Ақын туған, Дос туған, Қас та туған. Жалғыз тамшы ақынның көз жасы ма, Жалғыз тамшы мөлдіреп тасқа тұнған. Ақша бұлттан ақ шаңқан желкен керіп, Кеме салған айдынға елден келіп. Көкжиекке қызарып Күн батқанда, Жалынына өзінің кетті өртеніп. Жастық шағы секілді жалын атқан, Өлеңі – өзен тау-тастан қарғып аққан. Көкжиекке қызарып Күн батқанда, Ақын шығар деп тұрам жанып жатқан.

АЛТЫНБЕКТЕР ӨЛЕДІ ОҚТАН НЕГЕ? Құйындары жосылған қырда ағылып, Қарау қоғам əлі де тұр қағынып. Айға азуын білеген Алтынбекті Қарақшылар кетті атып түн жамылып. Шың басынан ақ жұлдыз көрінгенде, Туған жігіт болатын көңілді елде. Арыстары алдымен оққа ұшады, Алты Алаштың іргесі сөгілгенде. Намысымның сынса егер ақ қайрағы, Қайдан өтсін семсерім жатқа айлалы. Елді ұстайтын арыстар оққа ұшады, Ел басынан тұрғанда бақ тайғалы. Жүзбеген соң ақ кеме тереңімде, Жапырағын жаймай тұр терегім де. Азаматтар ақырып атқа қонған Оқтан ылғи өледі неге елімде?! Азуыңды аузыңнан қағып алған Қарақшының қашанда бағы жанған. Алтынбектің анасы боздағанда, Жүрегімде жаңғырып зары қалған. Тіршіліктің көз жазбай ағысынан, Күндер қайда күркіреп бақ ұсынған. Қорғайды деп ойлама, Бұл күндері Шырылдаған Шындықтың сағы сынған. Қыран құсын ұшырмай ел түлетіп, Қайран заман бара ма кері кетіп. Алтынбектер өледі оқтан неге, Туын биік көтерген желбіретіп. Мүмкін құртып тынбақ па кім біледі, Нар қазақты ормандай селдіретіп.

ТУҒАН ЖЕР Қырға қалай жайылсын елдің малы, Қалталыға сатылған жердің бəрі. Ел қорғайтын ер жігіт жаяу қалған Тышқандарға жем болып ер-тұрманы. Жақсылығы өзінен артылмаған Ұлық қанша өз ұлтын алқымдаған. Көк қағазға құл болған бұл заманда, Ел ішінде не қалды сатылмаған. Сауда қызбай тұра ма етек алған, Момын қанша сатылып кете барған. Ауылдардың тағдырын кім ойлайды, Өкіметтен қол үзіп жеке қалған. Беті қалың биліктен түңілгенде, Кісі бар ма демейтін сүрінгенде. Жерін жатқа сатқызып құл бола ма, Намыс болса егерде бүгінгі елде. Көшім жаңа биікке беттегенде, Күйінбейтін шығармын текке мен де. Аунап-қунап, шіркін-ай, қайтар едім, Туған жерім сатылып кетпегенде. ЕЛЕУСІЗ ЖҮРГЕН ЕРЛЕР Қазынасын тонаған іргелі елдің, Бағы жанбай тұра ма кірмелердің. Қасиетін бүгінде білген бар ма, Ел ішінде елеусіз жүрген ердің. Талай пысық болам деп баққа қорған, Ойда жоқта ел билеп датқа болған.

Жау төнгенде елеусіз жүрген ерлер Жұрттан бұрын ақырып атқа қонған. Шындықты айтсам тілімді кім кеседі, Сайын қырдан ызалы жыр еседі. Жау кеткен соң тағы да бағы қайтып, Қайран ерлер елеусіз күн кешеді. Кеш атылып өкірген жебедейін, Əуре болма жөн айтып менен кейін. Ұмытылған ер қанша қалың елде Жағалауда құм көмген кемедейін. АЖДАҺАНЫҢ ҮШ БАСЫ Көңілімде бір сəуле өрілгелі, Өрге тарта жөнелген өмір мені. Аждаһаның үш басы елестейді, Ата қазақ үш жүзге бөлінгелі. Басынған соң жат жұрттың көрінгені, Жатырқамай қайтеді төрім мені. Бөлінгені қазақтың білсең егер – Қабырғасы қақырап сөгілгені. Арманымның кемесі күйрегелі, Кім жеткізді қайғылы күйге мені. Бірлігінің жоқтығы бұл қазақтың Ұры-қары елімді билегені. Шығып қара басына мұнараның, Əлі күнге тартылып тұр Аралың. Үш баласы неліктен ұғыспайды, Еміп өскен ақ сүтін бір ананың. Көңілінен жүрсе егер күй ақтарып, Айы неге тумасын қияқтанып.

Рухын биік көтерсе жараспай ма, Бір ошақтың үш бұты сияқтанып. Ар-намысын жоғалған таппай қалып, Сорлады ма ішіне қақ байланып. Үш атаға бөлінген қайран қазақ Бір-біріне барады жатқа айналып. Дүниенің көзінен сыр ұққалы, Болашақта ұстайды кім тұтқаны? Аждаһаның үш басы қапылыста Бірін-бірі бас салып тұр жұтқалы. Кімнің қанын сормаған сүлік-пенде, Бастайтындар көп əлі бүлікті елде. Арыстаннан айбатты болар еді, Үш Арыстың баласы біріккенде. СЕН АРҚЫЛЫ Жалған сөйлеп, ақталып безілдеме, Жол үстінде аумасын көшің неге. Билік сенің қолыңмен, Қазақ жерін Саттырғаны, бауырым, есіңде ме. Керегесін кең жайған дала, белге Неге сонша өшіктің жаралы елге. –Жерді сату керек! – деп қай сасқаның, Қалың елді қаратып қара жерге. Тіршіліктің көз салсаң жүйесіне, Елің неге түспеді жиі есіңе. Қазақ жерін саттырған қай кісі де, Мүмкін емес қалмауы киесіне.

Жанарымның ішінде нұры қалған, Тіршіліктің болар ма жыры жалған. Мен кіретін үйге де, Менен бұрын Көкесі бар біреулер кіріп алған. Көп тоздырған жүйкеме тие беріп, Бұл өмірді қайтемін кие көріп. Мен алатын сыйлықты кеткен жоқ па, Көкесі бар біреулер иеленіп. Жығылсам да биіктен көп домалап, Жылынғанмын бойыма көктем тарап. Заман туған екен ғой, Үретұғын Көкесі бар иттер де көкке қарап. НАҚАҚ КҮЙГЕН АЗАМАТ Екі бетің алаулап нарттай жанып, Бəйге алатын жігіт ең шаппай барып. Сорлап, сірə, қалдың ба кім біледі, Адалдығың билікке жақпай қалып. Уақыттың құйыны суырғалы, Кімді көрге салмады қуырғалы. Қараулықтың қанжары тұр жалаңдап, Ел ішінен адалдық қуылғалы. Айнып əсте көрмеген нұр пішіннен, Арыстарды бұл күнде кім түсінген. Ел ішінен табылмай іздегенде, Табылғаның бұл қалай түрме ішінен?! Дүр дүние қабарып түнергенде, Жəдігер ең жетілген жігерлі елде. Шырқыраған дауысың елге жетті, Баскесерді қасыңа жібергенде.

Тағдырыма өлердей ызалымын. Айдынына жол тартқан кемедейін, Қуанышқа, Бақытқа кенелейін. Ей, адамдар, босатшы шынжырымнан, Өлігімді көрсетпей мен өлейін. Əлденеден жүрегім мұздағанда, Тайсақтайды бата алмай сұсты адам да. Айға қарап ұлимын, Ұмыт болған Бөрілігім ежелгі ұстағанда. Қызық қалмай барады бұл өмірде, Күңіреніп күй кештім күрең күнде. Қожайыным шынжырлап неге ұстайды, Бір қасиет болмаса жүрегімде. Кейде сұсты көрініп жарақтан да, Үй күзеттім – тыныстап таң атқанда. Итке қалай айналдым Тəңір мені Көк бөрі етіп о баста жаратқанда. Табанымнан ызғарлы сыз өткенде, Кімнің жаны ашыған ізетті елде. Қожайынның жуынды беретіні, Үйін қорғап, күндіз-түн күзеткенде. Тағдыр мені қайыра шыңдағанда, Өтпес еді өмірім шырғалаңда. Сатылғанның бəрі де жуындыға, Итке айналмай тұра ма бұл заманда.

КЕЛІМСЕКТЕРГЕ Құт дарытып қырында кие жүрген, Дала жұртын ел деме түйе мінген. Қынабынан қылышын суыратын, Сөз ызғары өткенде сүйегінен. Ат үстінде жаралған киелі елге, Қамшы сілтеп, арына тие берме. Қабырғалы қазақты Жүндегенде Үнсіз шөгіп жататын түйе көрме. Сұрқай заман құтырып қағынғанда, Қай мұратқа жетеді жабылғанда. Күлі көкке ұшпай ма, Бұл қазақтың Кеудесінде бір бомбы жарылғанда. Күйін кешпей жаралы шағаланың, Туған жоқ па үні боп замананың. Ата қазақ – ойнаған бұлтылдатып, Бұлшық еті емес пе сардаланың. Уығы боп шаншылып ұғысқанның, Туын биік көтерген туысқанның. Алысқанның азуын қағып алып, Үзген талай жұлынын жұлысқанның. Аспанында зуылдап жұлдыз аққан, Қазақ жанын кім сонша тым сыздатқан. Жанартаулар қауіпті білсең егер, Көкірегін от кернеп, үнсіз жатқан.

ҮНДЕМЕУІМ ҚАЛАЙ? Түкіргендер елдің адал асына, Нанын малып жейді көздің жасына. Үндемеуім қалай? Қабырғалы қазақтың Ұйғыр келіп сарығанда басына. Күнін көріп жүрген кірме текті елде, Құтыра ма мұратына жеткенде. Үндемеуім қалай? Ер көңілді қазақты Шер көңілді шешен атып кеткенде. Қайғы арқалап, Бəрін кешкен азаптың, Сайын дала мекені ме мазақтың. Үндемеуім қалай? Күрдтің сотқар жігіті Қорлағанда жас баласын қазақтың. Асқақ рухым бой көтеріп жатқанда, Кімнен қорқам арай жүзген ақ таңда. Үндемеуім қалай? Қаны таза қазақты Қаны бұзық өзбек көздеп атқанда. Көңілімнің жамала ма жыртығы, Айтылса егер бұл өмірдің шындығы. Ай маңдайлы қазағымды атқалы, Енді кімнің оқтаулы тұр мылтығы. ҚАМЫҚҚАНДА Қабағы кімнің жылыған, Көңілім талай суыған. Ашыққан ауыл иттері Ақордаға қарап ұлыған.

Қандай жұрт та ұшырайды апатқа, Көрінгеннің ере берсе соңынан. Сардалада тулап аққан Жайығы, Бұл қазақтың қайда асқақ айбыны?! Өз тізгінін көрінгенге ұстатқан Суға батпай тұрмас жұрттың қайығы. “БІР КЕМЕНІҢ ҮСТІНДЕ” ТОПТАМАСЫ АРАЛ ҚҰРЫП БАРАДЫ Арал құрып барады, Кім кінəлі? Жауап таппай мен соған жүрмін əлі. Адамдар-ай, Аралды қолдан беріп, Жүрсіңдер ме арқалап мың күнəні? Күннен-күнге барады құрып, семіп... Енді мəңгі естілмес, мүмкін, əні. Теңізді ойлап зəр жұтып, мұңданасың, Мұңданасың, кей-кейде тұлданасың. Арал көшпей қайтеді жер бетінен, Дүние сырғып орнында тұрмағасын. Жарымаған шуаққа, Шұғылаға Тіршіліктей алқымнан буына ма? Арал сұлық жатыр-ау Нар секілді Бетін беріп жығылған құбылаға. Айдынында Ай жүзген Арал барда, Айбынды еді ақиық адамдар да. Арал еді өшпеген, Сарқылмаған Небір қилы кешегі замандарда.

Барып көрші, Қазіргі Арал қандай? Үзік-үзік өзек боп жаралғандай. Алақандай айдыны мөлт-мөлт етіп, Тəңіріге жалынып қарағандай. Тұрған жоқ па Арал боп мұң көздегі, Бүгінде оны кім сезді, Кім сезбеді? Жер бетінен жоғалып барады, əне, Мамонтқа ұқсап Арал да бір кездегі. Өркеш-өркеш қу шөлдің құмағында, Арал еді жоғалтқан бұлағын да. Жел тербеткен толқыны Сырға болып Сұлулардың кетті ме құлағында? Сөйлер болсақ атынан Ақиқаттың, Қажетіне жараған жамиғаттың, - Қайран Арал – Жүрегі ел деп соққан Бір перзенті емес пе табиғаттың. Көл болса да жатқан бір нақ табанда, Бəлкім, ерлік болар ед сақтағанда. Айналайын бұл Арал бұйым ба еді, Тастай салар лақтырып жақпағанда? Қайда кеткен елімнің көшелі ері, Жорғалаған майда тіл – шешендері? Аралыма арқырап жетем деген Қайдасыңдар, Сібірдің өзендері?! Тұрмағасын қарсы алып күліп төрі, Үзілді ме ертерек үміттері? Қолға алмай ма, ойпырай, Қайда өздері Барыс жүрек елімнің жігіттері?!

Толқын атқан бір кезде төске ерінбей, Айдынынан барады сес көрінбей. Арал деген ұлылық емес пе еді, Қалғаны ма шынымен ескерілмей?! Қарамайтын Аралдың мəн-жайына, Сор болды ма жазылған маңдайына? Өзен бұрмау – Жатқанда өлімсіреп, Су тамызбау емес пе таңдайыңа?! АРАЛ МҰҢЫ Жер бетінен мен енді жоғаламын, Қателігін кешіріп көп адамның. Алып жүрек секілді тоқтап қалған Құшағында даланың демаламын. Жоғалған көл, теңіздің санатында, Қара жердің демалам қабатында. Айдынымды Ғасырдың желі шайқап, Бара жатыр таусылып тағатым да. Қатер бұлтын елемей жекелеген, Тап болдым-ау зауалға төтелеген. Кəне, мені сақтаса Қайда адамдар Арна тартып суымды жетелеген?! Қайда адамдар Қуатын сағындырған, Табиғатты түлетіп бағындырған? Өзен бұрып шөлдерге... Қайда адамдар Өзендердің ағысын жаңылдырған. Күші қайда, Құдірет күші қайда

Не құбылыстың бəрін де табындырған? Адамдардың шынында өзі емес пе Табиғаттың өкпесін қабындырған. Шаққа жетіп мұңымды шағып тұрмын, Сансыратып санамды сабылдырған. Көрсетпейді неге енді сол қуатын, Жалғыз мен бе зауалға жолығатын, - Бір жағымда Балқаш тұр Өмір тілеп, Ел-жұртына жолдаған соңғы хатын. Енді қайтіп өмірім жаңғырады, Көктей солды жағамның бал құрағы. Адамдар-ай, Мінезі өзгерді деп, Табиғатты жəне де жазғырады. Алақандай айдыным Секілді бір Қирап түскен бір үйдің шаңырағы. Қырға шықсаң бір кезде сауық құрған, Көк ала бұлт көшеді ауып қырдан. Тұз жауатын мезгілге жеттің, елім, Жаңбыр деме көгімнен жауып тұрған. Қолдағанда ел болып, жебегенде Шалқып, тасып жатпайын неге мен де?! Не бітірді адамдар Маған құяр Өзендерді тізгіндеп, бөгегенде?! Ғарыш кезіп, Күн асып, Айға барған, Ерлік иісі шықпады айналамнан. Қайдасыңдар мені емген, қарақтарым, Перзенттік парыздарың қайда қалған?!

Жанарымда тұрғанда мұң байланып, Төрінде, айтшы, отырмақ кім жайланып?! Жылай-жылай көзімнің сорасы ағып, Барам тұзды, сортаңды құмға айналып. Ара түсер табылмай ерен пенде, Тағдыр сыйын, қайтейін, көрем мен де. Кер даланың жұмылған көзі болып, Құмға айналып жатармын кең өлкемде. АРАЛ ҚЫЗЫ Тіршілікті жұмарлап, жұлмалаған Сұм ажалды кім жақтап, Кім қалаған? Тумай жатып бөбегім жер жастанды, Естімедім үнін де іңгəлаған. Ерте сөнді жас күнім – Сеземін мен, Содан жалын кетпейді өзегімнен. Неге екенін білмеймін, Ажал кейде Келмейтін де сияқты кезегімен. Қызық қуып осынау келте күнде, Ғұмыр кешкен тентек те, Телпегің де. Жарқын кезде Бөпемді жаңа туған Қара жерге ұзатқам ертеңінде. Күллі өмірің қасірет, тұрса мұңнан, Көшіп жүрген нең артық тұл сағымнан? Тіршілік боп неге, айтшы, бұлқынбайды, Тірі шыққан нəресте құрсағымнан?

Қашқан бұның жұрт қанша жауабынан? Не көрмедім таланым, Талабымнан. Білетіндер айтады: “Бұның бəрі Тұзға айналған Аралдың зауалынан”. Сонда қалай?! Ардагер, арайлы елім, Талған жоқ па ұрпақ деп талай белім? Бір жігітке асыл жар бола тұрып, Ана болу хақым жоқ қалай менің?! Қуаныштан жылаған, Қалжыраған, Ана болғым келеді албыраған. Ұл да сүйгім келеді, Қыз да сүйгім Жел тараған тұлымы жалбыраған. Заманында жарқылдап жалындаған, Кезім бар ма бөпе үнін сағынбаған? Тұзға айналған Аралдың зауалы ма, Тұз татып тұр ақ сүтім сауылдаған. Не істеймін?! Өтем бе бала көрмей, Мұңымды айтып сыңсиды дала-керней. Аралыңа ел болып ара түскін, Өзің ылғи Аралдан ала бермей. Не істеймін? Өтем бе бала көрмей?! ТЕҢІЗ ҚАЙДА Теңіз қайда кешегі сайрандаған? Бүгін жортып құйын жүр тайраңдаған. Құмға шөккен түйелер секілденіп, Кеме қанша сол құмда қайраңдаған?!

Жұлмаланған кемелер, кетіктеніп, Жағалауға асығыс жетіп келіп, -- Түйе құсап ауырлау шөкті ме əлде, Белуардан сор құмға кетіпті еніп. Жібергесін жағаға сырғанатып, Қалар дейсің қажетке кім жаратып? Су тартылып, Тірлігі тоқтамаса, Тұрмас еді кемелер құмға батып. Көрсетпесе егерде күшін өрде, Қажет емес ұсақ та, ірілер де. Кемелердей тастайды құмға аунатып, Тимесе егер бір пайдаң тірілерге. Шөлден өліп, қаңсыған аңқалары, Тіршіліктің батады жанға бəрі. Құмда қалған кемелер – Тірі аруақ Арса-арса сидиған қаңқалары. Бұл – кемелер жағаға шығып қалған Жиырмасыншы Ғасырдың жаңқалары! ЫСТЫҒЫНДА АПТАПТЫҢ... Жағасына қонбайтын торғай барып, Өлкені əлі адамзат қорғайды анық, Сəті келген бір күні қолдай қалып... Бұл маң бұрын шалқыған теңіз еді, Барады енді борпылдақ сорға айналып. Көз ұшында көл-көсір аймақты алып, Бетке шыққан тұзды сор қаймақтанып,- Нар өлкенің ұқсайды кебініне Төсегіне жантайған жайлап барып. Адамзаттың бұл жерге тері сіңбей, Кете алмады құлпырып ел ішіндей.

Кебірленіп үлгерген сортаң жерлер Тұздай салған түйенің терісіндей. Қайтеді деп, Қайтер деп мынау жалған, Абыз қарт па тірлікке сұрау салған?! Сортаң жерлер – Шапаны үстіне ілген, Сақал-шашы, Мұрты да қылауланған. Тірлік қуып үстімен қатынаған, Тақыр жерлер сөгіліп қақыраған,- Тілім-тілім даланың таңдайы ма, Ыстығында аптаптың шатынаған?! ЖІГІТТЕР-АЙ! Арал еді бір кезде көк пен жерің, Бірге өткерген өмірдің өткелдерін. Бір-ақ күнде дүр ете көтеріліп, Бəрің бірдей Бұ қалай кеткендерің? Жүрген кезде өзара қауымдасып, Алдарыңда қалатын дауыл жасып. Көңілдерін шайдай ғып ашушы еңдер, Ағайынның кей-кейде дауын басып. Бəріңе де достықтың назы ұнаған, Жігіттер ең үй алған қазынадан. Көп ұзамай күңкілдей бастадыңдар Желі ұнамай сол жердің азынаған. Содан кейін сендерде жан қала ма, Қол да бұлғап қоштаспай сардалаға,- Үйлеріңді көштіңдер айырбастап, Тарай ұшқан құстардай сан қалаға.

Қарт та айқасқан қатермен, Жас та айқасқан, Кезде мынау серттесіп, сөз байласқан. Қылықтарың сендердің ұнамады Бұлт төнгенде Аралды тастай қашқан. КӨШ НЕМЕСЕ ƏЖЕ ЗАРЫ Бұлбұлдайын безінген өз бағынан, Құландайын безінген өз қағынан, Ата қоныс жұртымнан көшіп барам, Не болса да көрмек боп өз бағымнан. Көшпей қайтем – айналам құмға айналды, Күнім жəне батуға ыңғайланды. Жалғызымнан немере сүйсем деп ем, Келінім де қас қылып тумай қалды. Желмаядай желетін мінгенімде, Боталамай сорлатты інгенім де. Айналайын Аралдың арқасы екен, Қызыл-жасыл киініп жүргенім де. Думандатып, əн салып кешке күнде, Қызғылықты бал дəурен кешкенім де,- Арқасы екен Аралдың... Қажет болмай, Қаңсып қалды қайық та, ескегің де. Бəрі қалды, адыра бəрі қалды, Шарыққа сап тағдыр да жанып алды. Қарғыс атқыр тұз болып, үскірік боп, Жан-тəнімді сан мəрте қарыған-ды. Сап тыйылып береке-құт та ағылған, Айырылдым-ау қасиет тұтқанымнан!.. Жалғыз үй ек –

Көшкенде ауыл түгел Қимай атамекенін жұртта қалған. Қасіреті, Қайғысы, Мұңы ұлғайған, Кемпір болдым бүгінде мыжырайған. Төрт құлақты қыш үйім қап барады, Тағдырына жандайын қыңырайған.

ЕКІ КӨРІНІС Замандардан заманға көшіп жүрген Сараңды қой күн батпай есік ілген. Аралды ойлап зыр қағып жүгіруде Арлы жандар бұл күні есі кірген. Қалжыраған теңіздің халін көріп, Елге рахмет жүгірген барын беріп. Қансыраған тірлікке көп те етпес-ау, Денедегі құйса да қанын бөліп. Гүлге ораған сан өлке, Сан қырыңды, Еңбек сауған қарт еді алғыр үнді: – Оу, дəрігер, Аралға жалға, – деді, – Менің тарлан бұл күре тамырымды. Заңғар оймен жүргенде асып, толып, Танылмасын неге елге асық болып?! Төреқұлдың баласы – Шыңғыс аға Құйды Аралға Талас боп тасып келіп. Көкжиекке сүңгітіп құмай-күнін, Жұлдыз, Айға толтырған нұр айдынын, Сол Аралға келін боп түскен апам, Пошта арқылы жолдады бір айлығын.

Иығы асып тұрмай ма тұстасынан, Кісілікті ойласа кім жасынан. Бір оқушы жіберді Жылдар бойы Үнемдеген тиынын түскі асынан. Азамат деп қажетке тұрған жарап, Қуансаң да алайда бұған қарап, Əне біреу көргенде саудагерді, Шыр айналар дүние бір домалап. Төбесінен сұм жалған анық атқан, Жан екен бір ішіне қаны қатқан. Кешесің бе қылығын – Тұзды Аралдан Сүзіп əкеп уланған балық сатқан? Жаңылмаса болғаны есебінен, Тіршіліктің тал жібін есе білген. Ауру сатып тұрмын деп ойламайды, Ауру балық сатса да неше күннен. Имансызға не дейсің ардан безген, Жаңылмаса болғаны есебінен. Əттең, оны желкеден бүрсем еді, Соңы немен бітерін білсем еді... Ауру балық жегендер Бірақ ертең Ауырмайды дегенге кім сенеді?!

ТҮЙЕЛЕР Түйелермен қоштастық тұштаңдасып, Оған деген көңілден құштар қашып. Қара күштің атасын ұмыттық-ау, Рельс тасып жол салған, Шпал тасып.

Көз алдымнан жүгірген жылдам қашып, Жазық дала белеңнен, қырдан да асып, Бозінгенді боздаған ұмыттық-ау, Шойын жолға тас тасып, құм да тасып. Төзім бар ма, сірə, оның төзіміндей, Сезім бар ма, сірə, оның сезіміндей, Паровозға ығысып жол береді, Өзі салған жолмен де өзі жүрмей. Түн жетілген қатайып, күн жетілген, Бұрын оның қағатын кім бетінен?.. Кемелерге жүктеді... Босатылып Тұз бен балық таситын міндетінен. Қара атандар тұрғанда қуатында, Түк емес-ті құс қанат құла атың да. Есесіне сыра ішіп, Жанға шипа – Менсінбеуге айналдық шұбатын да. Қол жетті деп паровоз Құландарға, Желіктік те желбуаз ұрандарға, Түйелерді шығардық демалысқа, Иір мойны теңеліп крандарға... Желіп жүріп борпылдақ боз даламда, Қайдағыны шерлі үнмен қозғағанда, Жүйкемізді кеміріп бітті-ау деп те, Жақтырмадық, жарықтық, боздағанда. Көшіп жүріп даланың құм, тасында, Ала білген жүнін де, шудасын да, Бозінгендер тұқымын мүлде аздырдық, Бұрқ-сарқ етіп қайнаған бурасын да.

Қол үздім деп тірліктен қалған жасып, Ауызынан ақ көбік “шампанды” ашып, Түйелер – иір мойын кемелерім Маң далада барады маң-маң басып.

Шара бар ма мезгілдің сарабына, Топырлатып ап келген Ар алдына. Қайта оралған көліне аққулардай, Түйелер де оралды Аралына. Тыныс қосып тірліктің тынысына, Көмек берген жандайын туысына, Бұлшық еті даламның секілденіп, Қара атандар кірісті жұмысына. Өткен-кеткен жайларды толғағанда, Тағдыр иіп, шіркінді қолдаған да. Құмда қалған кемелер қайтер еді, Күш атасы – қара нар болмағанда?! Аймақта да сор жауып көп тапталған, Жүре шалып жантақты, Оттап та алған, Қанша Бура жүр сүйреп Паровозды Моторы өшіп, жүрегі тоқтап қалған. Жолға шығып көз ілмей ала таңнан, Сөйтіп ылғи өздері дара атанған, Қанша “ЗИЛ”-дер батпақтан аман өтті Мың киловат күш дарып қара атаннан. Омырауын төсеген желге шалқып, Қара атандар ел жүгін келген артып. Тоқтап қалған қаншама Тіршілікті Бура күшпен келеді өрге тартып.

Көкірегімде бір ағыс жайлап ағып, Шым-шытырық отырмын ойда қалып... Бірте-бірте осылай бəз қалпына Келмесін тек дүние қайта айналып.

КАЛИМА1 Тасқа соқпай маңдайын бұрылмаған, Балық бар ма теңізде қырылмаған... Су астында бір майдан жүріп жатыр Су астының тірлігін жырымдаған. Мықтыларда болмайды ер кезегі, Ісіп, кеуіп ашылған желге өзегі. Балықтардың не сойы жүрген жоқ па Су айдаған желкілдеп желбезегі. Адалына қарамай, арамына, Салып көрсең ақылдың сарабына. Қанша балық құрыды түсіп кетіп Жайындардың аждаһа аранына? Мұрты - өзінің айналған жебесіне, Дақ түсірмей жүйткіген денесіне,- Қанша балық жұтылып кете барды Тістілердің азық боп өңешіне? Жөн сілтеген кім екен, Бағыт берген, Қыруды əлде жан ба екен бақыт көрген. Жылан балық түбіме жетті қанша Əлдеқайдан, апыр-ай, ағып келген?!

*Калима — өліп – тірілген балық.

Жақсылығы өзінен артылмаған, Артылмаған жəне де қарқындаған Шортандарға жем болған балық қанша Су астында қылыштай жарқылдаған? Шортан болып жаралсын қайдан бəрі, Балықтың да бар шығар сайтандары?! Күні қараң бəрінен шабақтардың Тас түйін боп шықпаған майданға əлі. Ұрпақ үшін бел асқан, Заңғар асқан, Қайдан болсын тірлігі алға басқан, Күні құрсын шабақтың, Өңештінің Кез келгені жұтады талғамастан. Жуан шығар кезі ғой жуастың да, Сырт бергені секілді сырластың да. Қанша балық бір-бірін жұтып келді Күштілердің Заңымен су астында?! Бұның өзі салмақ боп түсті белге, Арманым да сан мəрте ұшты желге. Мойынсұнып алдында құлдық ұрған Су асты да бағынып күштілерге. Мықтылары, көк мойын жуандары, Өңештісі, тістісі... қуған бəрі. Пана таппай қайдан да дүркіреген Балықтар – Табиғаттың құрбандары!

Кезең туып Аралды жырымдаған, Зұлмат бар ма біз əсте ұрынбаған? Өткен-кеткен заманға көз жіберсек, Кезі бар ма балықтың қырылмаған?

Тұрғанына қарамай жылап аспан, Адамдар-ай, Аралдан құлақ ашқан... Сумен бірге егіске жосып бердік Арықтардың бойымен тұра қашқан. Дүркіреткен су астын заманында, Небір сойы – Жақсысы, жаманы да Қайырлаған кемедей қаңсып жатты, Су тартылған егіннің табанында. Судың қайдан балықсыз сəні келген, Табиғаттың бұ да бір əні ме өлген?! Уландырып жəне де қанша қырды, Су жіберіп Аралға дəріленген? Жандар болса қайтпексің кілең кеуде, Сөйтіп суды көшкен-ді үнемдеуге. Табиғи боп тумасаң, Бола ма, айтшы, Табиғаттың қыр-сырын білем деуге? Бұл күндері ортайып ырыс қалған, Соны ойласам күнім жоқ тынышталған. Қанша балық айдынға шыға алмады – Адам қолы жасаған қылмыстардан! Жаңа жетіп теңіздің сағасына, Берген кезде айдынға жаңа шыға, Теңіз бетін сапырған жойқын дауыл Жəне қырды лақтырып жағасына. Қара судың сүзгендей қағын барып, Көздегендер баюды жанын салып. Уылдырығын сыпырып алды қанша, Обал демей балықтың қарнын жарып?!

Уыз болып дарыған бар маңына, Уылдырық айналып арманына, Жемқорлардың Үйінде жатты асылып, Қанша балық ілініп қармағына?! Шығарар ма ед соларды көп алдына, Жауап берсін арына, Қоғамына. Жоспар үшін балықты босқа қырған Жандар қанша қарамай обалына?! Атқан кезде шығыстан таңы алаулап, Қызу қанды жігіттер жаны лаулап, Тұқымын да өсірмей құртты қанша, Шойын кеуде кемемен балық аулап?! Табиғатпен бұл адам тірескесін, Дала желін білді де жылы еспесін, Су астына көшті олар, Атып, қырып, Жер бетінің аңдарын түгескесін. Кемесін де толтырып, қайығын да, Айлығын да айырған, шайлығын да, Адамдар-ай! Сүзгілеп бітірдіңдер Су астының балығын, Байлығын да. Іші жылып, жайраңдап сырты күлген, Қыр-сырымды су асты жұрты білген. Калима атты балықпын, Уа, халайық, Тіршілікте мың өліп, мың тірілген!

БІР КЕМЕНІҢ ҮСТІНДЕ Арал жайлы пікірталас Залға кілең игі жандар жиналған, Жол жүріп келгеннен бе, Түрлері бар қиналған. Суырылып сөйлеп жатыр шетінен, Дауылдардың келгендей-ақ өтінен. Алдыменен бірі шығып мінбеге, Шыныдайын жалтырап шырайлы өңі, Жұртқа қарап былай деді: – Бірде суып, Бірде жылып өзгереді күн неге? – Бұны неге айтып тұрсыз? Сауал ғой бұл əлдеқашан ескірген, Деген дауыс залдан кенет естілген. – Ой салатын адамға, Қандай сенің көмегің бар Аралға? Арал жайы тұрған жоқ па бұл күні Міндет жүктеп бүкіл мынау ғаламға! Қайда барсын тіл құрғыр жөнге көнбей, Босқа уақыт өткізіп көп бөгелмей, Əлгі адамның естілді қатерлі үні: – Ерте кезде бұл Арал пайда болған, Екі дүркін тартылып, Екі дүркін арнасы қайта толған. Табиғаттың бұ да бір қателігі, Болғанымен кей-кейде сан өрлігі. Жақын жерде, бұл маңда Жоқ емес пе жылап аққан жылғаң да. Ендеше бұл Аралды құрту керек, Қуаңшылық қанат жаймай тұрғанда Оңтүстік даласында. Қолдан көл жасау керек Жататын аунап шарасында.

Сонда ғана қорықпай құм бораннан, Ғұмыр кешесің Өлкеде гүлге оранған. Енді бірі сөйледі түрегеліп, Күңірене шықпасын күле келіп. – Құйындаған тірлікте жасып па адам, Кезі бар ма нар күшін тасытпаған. Жер астының суларын жəне игеріп, Табиғатты дұрыс-ау жасытпаған. – Қолдан келсе жақсы ғой жасытпаған, Жаман бірақ бəрінен асықпаған. Суды қалай, жарқыным, шығармақсың Жеті қабат тереңге қашықтаған?! Біреу тіпті былай деп есіргені, Өзін көріп өзгеден көш ілгері: – Көріп жүрмін Аралға жиі барып, Күйзеледі жанымның күйі налып. Жойқын күшпен Аралға жосытайық Көктемеде қар суын жиып алып. Жұрттың кенет өзгеріп түрлері де, Жыларын да білмеді, Күлерін де. Сөзде тұрған, тəйірі, не бар дейсің... Дық қалды, əттең, кім-кімнің жүрегінде. Жəне бірі қадалып жұрт көзіне, Көтерілді мезгілдің мінбесіне: – Табиғат пен адамның арасында Түсініспеушілік бар кейде, Нанасың ба?! Табиғаттың қателігін түзеткенде Қол жетер деп мол суға, Бөскен едік біз өткенде.

Соның соңы не болды? Немен бітті? Сөз жүзінде орнаған сол көлді аңсап, Дала күтті, Бел күтті, Белең күтті. Бір-ақ айтсам жүйкемді шағып тұрып, Елді босқа келеміз зарықтырып. Сақта алдымен Аралды, Ертеңдері Десең егер кетпесін халық құрып! Сол кезде залдан біреу гүр еткенде, Дір етіп қалысты өжет жүректер де. – Айрылып өңінен, Келбетінен Арал көшіп барады жер бетінен. Перзенті боп тағдырын ойлайық та Толқынында толықсып тербетілген. Ұрындым деп бұл жолы қарт қазаға, Жоғарыға шағынып хат жаза ма? Кінəліні шетінен тауып алып, Алды-артына қаратпай тарт жазаға. – Сондай сөздің, жарқыным, керегі не? Айналсаң да туған жер терегіне. Бұның сенің – балалық Бір кездері Тас лақтырған қыздардың шелегіне. Ұшып келіп қонар деп бақ тағы да, Жүре бермей құр босқа ақпа құмда. Суды неге үнемдеп жұмсамаймыз, Күрішті де азайтып, мақтаны да.

– Мақта деген – ақ арман, Ақ шағала, Оны да ойла... Емес ол ақша ғана. Күллі əлемнің үстіне ұлпа болған, Нұрдан ғана жаралған ақ самала. Содан, міне, болмайды мақта өсірмей, Басқа қонған аз ғана баққа есірмей. Қырын неге қарайды ақ мақтаға, Мінгендердің қайбірі атқа сендей?! – Жан екенсің көгерген мақтаменен, Жəне бұрын кіріпсің баққа менен. Құрыса Арал... Жұлдызың жана қоймас, Арайланып ақ таңың атқанменен. Сырдың суын тонаған, Сырды ұрлаған, Омырауыңдағы көп медаль сыңғырлаған. Мəртебеңді асырып көтермек боп, Өңір бар ма сен үшін жыртылмаған. Жырта беріп кез келген жердің бəрін, Құртқан жəне өзіңсің көлдің бəрін. Жердің сəні емес пе көл дегенің, Кетіргенің бұ қалай жердің сəнін?! Бүйте берсең, жарқыным, атақ үшін Бір күндері тыярсың елдің де əнін! – Құрыштайын шынығып құрыш күнде, Жүріп келе жатсақ та нұр үстінде, Арал түгіл, Тағдырын шеше алмадық Өзіміз жылда егетін күріштің де. Естілмеді күріш боп кімнің əні, Кетіп жатыр күрішке судың бəрі.

Тірі пенде болсайшы бұны ойлаған, Сайрап келді күріш деп бұлбұлдары. – Бадана көз күрішті өсіргенде, Жетпек болған мұратқа есіл пенде. Күрішті айтып қаншама қақсасаң да, Су тағдыры бəрібір шешілген бе? Айтар сөзің осы ма жиынға кеп, Замандас-ай, Үмітің кесілгенде?! – Тірлік керек, Су қажет тірі адамға, Арал орнап қалмайды жылағанда. Жайып ылғи алақан, Қалай ғана Дағдыланып алғансың сұрағанға?! Жақсы, əрине, бұндайда қармап қалған, Өзендер көп Сібірде тармақталған. Соның бірін қалайда бұрып əкеп, Жалға бірден Аралға арна ақтарған. – Ол шығынды өтеуге шашың жетпей, Басың кетпей тынбайды, басың кетпей. Арал, тегі, көсеге көгертпейді, Арна ақтарған көңілің тасып өтпей. – Шығын дейміз! Шығынға ара түсіп, Шыр-шыр етіп жылаймыз дала құшып. Неге, ендеше, жарқыным, ойламаймыз, Жер жастанды қанша əке арақ ішіп?! Азаматтық көз жазбай міндетінен, Арал жайын ойлауға кім бекінген? Шетінеген баланы кім ойлайды Жиырмасыншы Ғасырдың індетінен.

Қарт та азалы, көк өрім жас та азалы, Ісінуде ішегі, асқазаны. Індет деген – өлу ғой, Сұм ажалдың Қайдан болсын басқа жол, басқа заңы. Зұлматтарға, зұлымға сан атылған Адам болып Анадан жаратылған Ойламаймыз неге, айтшы, Жарымжан, кемтарлығын Балалардың көбісі жаңа туған?! Бар ма, сірə, адамның жеңбегені, Қолдайды деп сенемін ел де мені. Нəрестенің кемтар боп туғанынан, Жақсы, əрине, өмірге келмегені. Келсе егерде – Күн кешер емделумен, Дəурені өткен “ХТЗ”-дай жөнделумен. Асыранды қаз да бір, кемтар да бір... Сансырайды анасы “жем” берумен. Тірлік пе бұл кісіге жөн көрінген, Құба жонға бастайды жол керілген. Мола деп ұқ Алайда Арал жақтан Төбе көрсең қазандай төңкерілген. Ешкімнің де сау емес жұлындары, Сырқырайды сəл жүрсе буындары. Бағытынан ауытқып кетсе егерде Жұтқалы тұр ажалдың жылымдары. Табиғатты кезінде емдемедік, Емдемеудің кесірі бұның бəрі. Дімкəстар! Сықырлаған буындары, Жиырмасыншы Ғасырдың – Шығындары!

– Оу, дəрігер! Сен құсап сөйлегенде, Сынаптайын сырғимын кейде мен де. Танытатын шешендік жер емес бұл: “Домалайды қу бас, – деп, той дегенде!” Аралды айтсаң жанарың мұңданады, Ол кейпіңе бірақ та кім нанады? Емдеп, сірə, жазбасаң бір баланы, Қыл шылбырда қылқынып тұрған əлі. Не нəрсені жүрсең де мұра көріп, Талай мəрте лайландың тұна беріп. Оу, дəрігер, не дер ең, Тұра ұмтылса, Қабірінен өлгендер шыға келіп?! – Тұрған жоқ па сорлатып дəрі жетпей, Процентке жүгінсек əрі кетпей. Көкірегі цифр боп күмбірлеген: – Процент ... – деп дəрігер міңгірлеген. Сыздатса да жарасы денедегі, Дəрігердің сөзін жұрт елемеді. Бір қария тіл қатып өкінішпен: – Неге? – деді. – Жарқыным, неге? – деді. Процентпен шырқатып əніңді де, Санмен өлшеп шешеді бəріңді де. Дерт жайлаған жұртыңа, Не жорық-ау, Процентпен бөлгесін дəріңді де. – Тəңіріден еншілеп сұрап алған, Жалған десе, жалған-ау мына жалған... Ақын солай орнынан тұрғанда атып, Сілтідейін зал іші тына қалған.

Ақындардың айбыны кескінінде, Ақ самал боп еліне есті күнде. Адамзаттың зар-мұңы жатқан жоқ па, Ақындардың азамат сесті үнінде. Оқ болса егер əуеде көкті тілген, Оны əуелі ақындай текті білген. Айтып-айтпай не керек, Жалған бəрі, Бұл жалғаннан Арал да өтті бірден. Соны сезген ақын да отты жырмен Залдың ішін жаңғыртып кетті бірден: – Сақтамаған Аралды, қорғамаған Кімге керек көз жасың сорғалаған. Қаржы керек, ендеше, əрекет те... Қажет емес майда тіл жорғалаған. Сөйлейміз кеп көсемсіп бəріміз де, Көмек берген ешкім жоқ əлі бізге. Арал – біздің ат басы жүрегіміз, Тəнімізге айналған, əнімізге. Жалған дүние – айналған тұл денеге, Жалған сөзге бүр жарып, гүлдене ме?! Арал кешкен қайғыдан құтылмайды, Келе жатқан бар халық бір кемеде. Сынға түскен елімнің нар ерлігі, Сынға түскен ерімнің жан өрлігі. Айналдырған Аралды тұзды сорға – Жиырмасыншы ғасырдың қателігі! Себеп болған дауға да, Айтысқа да, Арал тұзы жетеді қай тұсқа да. Бүгін жетсе ағылшын бау-бағына, Ертең жетер АҚШ-тың тау жағына.

Арал тұзы жеткен-ді Парижге де, Француздың жармасып қалпағына. Құйын соғып, құтырып қағынғанда Жеткен жəне Канада алқабына. Бұны, бəлкім, болмайды ел ескермей, Ақыл қоспай жəне де кеңес бермей... Европаны тұзды бұлт шарлап та жүр, Кезген сонау бір кезде елестердей. Жүйтки берсе осылай талмай заман, Не пəлені көресің – Қандай жаман?! Апат төнсе бір елге, Шыны солай, Одан тіпті қай ел де қалмайды аман. Нұрлы əлемнің сөндірмек күнін кімдер, Тірлік семіп, Солмасын тірі гүлдер. Сақтайық деп Аралды сапқа тұрып, Жер шарының күллі елі, бірігіңдер! Ел қалмасын сол жолда жұмылмаған, Жақсы, əрине, бұндайда құбылмаған. Сақтау керек Аралды, Құйсақ та əкеп, Шыңыраудан су тартып шымырлаған. Жетсем егер мұратқа – гүлдегенім, Гүлдегенде ғаламат түрге енемін. Қай кезде де еліммен бір келемін, Болса, шіркін, қасірет – білмегенім. Мен өлгенмен жасайды халық бірақ, Халық өлсе... Мен бірақ бірге өлемін. Не көрсе де барлығы бірдей көрер, Барлық халық үстінде бір кеменің! Барлық халық үстінде бір кеменің!!

ҚҰЛАҒАН ЗЫМЫРАНДАР Атыңнан айналайын Қарқаралы, Ауып жатыр арқадан арқар əлі. Тұрған жоқ па басыңнан бұлт арылмай Сенің ерте қызығың тарқағалы. Жетеміз бе мұратқа мұнаралы, Əлі күнге тартылып тұр Аралы. Кісі өлімі көбейген бұл күндері Зымыраны Ресейдің құлағалы. Кімге дəрі қаныңның тулағаны, Мүмкін бақыт ұрпақтың тумағаны. Зымырандар көгімнен құлайды ма, Арлы ананың жатырын улағалы. Келем неге жете алмай тілегіме, Заман азып, ел тозып жүдеді ме. Құлап жатқан зымыран жеріме емес, Құлап жатқан секілді жүрегіме. Болашаққа жол тартқан ел асығып, Неге ажалды қумайды бел асырып? Дерті асқынып, үміті үзілмесе, Азамат ер өледі неге асылып?! Ауаны улап, құйынды жел ескенде, Өлік қанша шашылған белес-белде. Неге егеулі найзаға айналмайды, Қайран қазақ тағдыры егескенде. Кешкен жұрттың бірі еді азап талай, Өткен бар ма тұсынан мазақтамай. Ресей жақтан тұрса егер өлім есіп, Өсіп - өніп көбейсін қазақ қалай?!

Тіршіліктің, ендеше, күйі жалған, Келеді əлі жеткізбей киік арман. Темір жауған өңірде жұрттың бəрі Қайғыдан қара шекпен киіп алған. Сойқан қанша мен көрген бұл өмірде, Күңіреніп күй шертем күрең күнде. Ракетаның шашылған бір сынығы Тұрған жоқ па қадалып жүрегімде. Тіршілікте сезінбей жыр қуатын, Күн туды ма көңілім суынатын. Жүрегіме қадалған сол сынықты Қолы шипа жан бар ма суыратын. АҚЫН МҰҢЫ Көңілімді бір кезде нұрға ораған, Ауыл барсам алдымнан құм бораған. Түн жамылған баукеспе ұрыдайын Қуанышын, қызығын кім тонаған. Мына қарау қоғамда құрамалы, Күн кешем бе деп қорқам сұламалы. Ауылымнан еспейді көктем лебі Зымыраны Ресейдің құлағалы. Кісі бар ма зарына құлақ асқан, Ауыл үстін бұл күні мұнар басқан. Сарыарқаның ауасы уланғасын Аспанынан алқынып қыран қашқан. Түнергенде қабағын түйіп аспан, Туған елдің жүрегін күйік басқан. Сарыарқаның ауасы уланғасын Қасіретін арқалап киік қашқан.

Мұң ұялап ауылдың қабағына, Ит сарыған заман бұл табағына. Барған сайын мұңайып қайтам ылғи Сағынышымның жас толып жанарына. Не айтамын қазақтың қауымына, Қасқырдаймын оқ тиген сауырына. Өлгендердің басына құран оқып, Қайту үшін барамын ауылыма. Жүрегімді бұл қайғы кескіледі, Қарау Күштер қайсы бір ес біледі. Зымырандар құласа, Өлгендердің Ыңырсыған үндері естіледі. Қатер бұлты басына төнгенде елдің, Бұғынғаны бұл қалай көргенді ердің?! Тірі жүрудің өзі ерлік бұл заманда, Мазасын ап жатқанда өлгендердің. КИІКТЕРДІҢ КӨЗ ЖАСЫ Қасіретін кеудеге жиып тұрған Жалған Дүние кімдерге күй ұқтырған. Қарау күшке қылатын шараң қайсы Зымыранын құлатып киік қырған. Ара түсіп, қырылған киігіне, Шыдамаған жан қанша күйігіне. Адамдарды адам деу қиын шығар Зұлымдықтың қол артқан биігіне. Мына бұзық заманда құбылмалы, Кімге дəрі жаныңның шыңғырғаны. Сайын дала қан сасып тұрған жоқ па, Сарыарқаның киігі қырылғалы.

Төбесіне ту тіккен биіктердің, Мұңын кім бар тыңдаған сүйікті елдің. Жерге көміп өлігін жасырады, Табын-табын қырылған киіктердің. Болашаққа жол тартқан ел асығып, Сұм зауалды қумай ма бел асырып. Жер-жаһанға мұң шақпай қалай жатсын Киіктердің өлігін жер жасырып. Жамандығы көрініп өз басына, Зұлымдықтың, кім кепіл, тозбасына. Мүрдем кетіп жүрмесін бір күндері Киіктердің қалғандар көз жасына. АНА ҚАСІРЕТІ Жатырына суырған құм байланып, Жалғыз мен бе сорлаған тумай қалып. Қалай туам – Құлаған зымыраннан Аспан асты жатқанда уға айналып. Арманымды жүрсем де алға асырып, Келем əлі жете алмай таңға асығып. Қалай туам – Құлаған зымыраннан Туғандарым жатса өліп талға асылып. Ауаны улап, даланы бүлдіргелі, Зымырандар қатер боп тұр бүргелі. Пойыздардың астына түсіп өлген Жас бүлдіршін қыз қанша бұл күндері. Туған елдің бүлініп тұнықтары, Сырқырайды үйлердің сырықтары. Ажал болып көзіме елестейді, Ракетаның шашылған сынықтары.

Қасиеті тұрса артып көргенді елдің, Өмірінің шырағы сөнген бе ердің. Тумайды деп жазғырма мені, ағайын, Санын қайтем көбейтіп өлгендердің. Тарғыл тағдыр қызығын бұлдағанда, Не істеймін булығып тулағанда. Туған бойда у ішкен ұрпақтардан Тумағандар бақытты бұл заманда. ҚЫЛЫШТЫҢ ЖҮЗІ Шəмшиддин Паттеевке Тасқын егер кезіксе жүзіп өтіп, Елім талай ұшырған құс түлетіп. Ойлы Ойықтың аруын құшқан күні – Күрең мінген жігітсің кісінетіп. Саған тиген айналдым қарындастан, Көңіліңнің бораған шаңын басқан. Ойлы Ойықтың сол қызы болар, бəлкім, Айдыныңды асырып, бағыңды ашқан. Туған елдің айналып намысына, Кеме салдың заманның ағысына. Тас қоғамда күн кешіп жүрміз əлі, Түн жамылып оқ атқан арысына. Сөнбей жанып тұрғанда көкте күнің, Елге неге жетпесін көктем-үнің. Ер жігіттің бірісің бұл күндері, Қаны ойнаған бойында көк бөрінің. Сайын дала төсінде нұр ағылған, Азамат көп анадан бұла туған. Қазақ – қылыш болса егер, Жүзі – сенсің Найзағайдың шоғына суарылған.

Атқа ақырып қонатын дүрбелеңде, Ерлер аз ба елеусіз жүрген елде. Ей, бауырым! Қылыштың жүзі болсаң, Өтпей қалып жүрмегін сілтегенде! АСТАНАДАҒЫ БАУЫРЖАН ЕСКЕРТКІШІ Қамал бұзып, қайдан да өте білген Қайран Баукең қашанда төте жүрген. Бой түзеген ескерткіш Астанада – Батырдың асқақ рухы көтерілген. Тұла бойын толқыған нұрға малып, Сəл тыныстап жатқасын қырға барып. Астананың төрінен түрегелген Жаңа ғасыр секілді тұлғаланып. Мына қарау қоғамға ызалы ма, Кеудесінде бір дауыл тұр қамалып. Тулап жатқан тереңін тыңдағасын, Неге менің жүрегім жырламасын. Туған елі көтерген ескерткішін Ата ерліктің білгесін шын бағасын. Аспанымда туғанда Ай нұрланып, Күрең күндер жоғалған қайғымды алып. Қай жау бізді басынсын Батыр тұлға Астанада тұрғанда айбынданып. Батыр барда тірлікте жүрегі алып, Туған елге қарайды кім аларып. Қасиетін ерліктің білгің келсе, Бауыржанның қасына түне барып.

Құлға қонған заманда бақ шатылып, Кімге тұтқа боласың жатқа атылып. Екіталай күн туса, Қайран Баукең Тұрған жоқ па қонғалы атқа ақырып. ТУҒАН ЕЛДІҢ ТӨРІНДЕСІҢ Қазақтың тұңғыш ғарышкері Тоқтар Əубəкіровке Білем сенің бұл күнде өрт көңілің, Алыс-жұлыс тірлікпен өтті өмірің. Көк бөрі еркек сен едің бұл далада, Тік қараған көзіне көк бөрінің. Көкжал бөрі атанып бөрі ішінде, Тірлік етіп, күн кештің өр пішінде. Арыстанның жүргенін көрген бар ма, Қара қойдың жайылған өрісінде. Табиғаттың тылсымын жете білген, Арыстандар қашанда жеке жүрген. Азаматтың бірісің бұл күндері, Жүрегіне қадалып жебе кірген. Айыратын жан бар ма сені еліңнен, Сенбейтінің көп əлі сенеріңнен. Жер бетінің сұмдығы қажытқанда, Сабыр сақтап, аспадың кемеріңнен. Көрген емес жалғанда түлен түртіп, Сағынғанда өзіңді жүрем күтіп. Аспан таза екен деп жер үстінен Талай мəрте булықтың күреңітіп. Көңіліңнің балта ұрған терегіне, Уын шашпай тұра ма желегіңе. Бұл қазақтың жықпылын түсінбеген – Үнсіз батып жоғалған тереңіне.

Жер бетіне шуағын төккен арай, Көктем болып жетпесін көпке қалай. Аспан таза болғасын Кей күндері Көшіп кеткің келеді-ау көкке қарай. Жағып талай жұлдызын көңілді ердің, Тіршілікте сан қилы өмір көрдің. Төрін саған Ақорда қимаса да, Ей, бауырым, жүрсің сен төрінде елдің!

ҚАЗАҚ ƏЙЕЛІ Азамат ер бас бағып бұқпалаған, Мына бұзық заманды кім қалаған. Əйел батыр секілді еркектерден Жоқшылықтың көзіне тік қараған. Өрге сүйреп тартқанда қайран талап, Алтын арай толқыған Айдан тарап. Əйелдердің көрмедім мұқалғанын Ертелі-кеш жүрсе де қайғы арқалап. Жауар бұлттай түнеріп тұнжыраған, Болашағы бұл жұрттың бұлдыраған. Заттың бəрі қымбаттап, Бұл күндері Адам құны төмендеп құлдыраған. Тіршілікте жоғалтпай өз бағасын, Ту ғып ылғи көтерген сөз сарасын. Əйел ғана төмендеп көрген емес, Алтын сауыт секілді тозбағасын. Жазы өтсе де өмірдің күзі жетіп, Семсерінің көрмеген жүзі кетіп. Алты алаштың елінде əйел бар ма, Заманды ерттеп мінбеген кісінетіп.

Қилы кезең туғанда кеме батқан, Ару қанша шіреніп жебе тартқан Алтын құрсақ əйелдер деп білемін, Ғасыр жүгін арқалап келе жатқан. АЙБАЛТА Арасында екі елдің дау туғалы, Азамат ер қайда жүр тау тұлғалы?! Уланбаған жан бар ма, Алып Ресей Улы темір төбеме жаудырғалы. Түн жамылып бағымды ұрлағалы, Қараулықтың бұзылмай тұр қамалы. Қарқаралы басынан бұлт кетпеді, Қара құйын суырып бұрқағалы. Көктен темір жаудырған шығар, бəлкім, Асқақ рухын ұлтымның улағалы. Қайран қазақ туғасын құм, шағылда, Талай тоңған тағдырдың мұздағында. Қаны таза ұрпағын Ресей улап, Қырып жатыр ананың құрсағында. Ойран салып ойлы елдің келбетіне, Қашан айдап салмады жел өтіне. Сары орыстан жақсылық кім күтеді, Өлім сеуіп тұрғанда жер бетіне. Жұрт болса егер қарау боп жаратылған, Ызғар еспей тұра ма қанатынан. Зымыраны көгімнен құлағанда, Қара жердің көзінен қан атылған. Шыққан жанның бəрі де жарға ашынып, Өлген жоқ па қайғыдан талға асылып. Бұл сұмдықты көрем деп кім ойлаған Жеткенде елім арайлы таңға асығып.

Тұнып аққан бұлақты бұла көрген, Көкжал заман шынында құла мерген. Анасы өлген жетім қыз дертке ұшырап, Көк пойыздың астына құлап өлген. Қазақ енді қай кезде сілкінеді, Заманында мың өліп, мың түледі. Айбалтасы жоқ елдің қолға ұстаған Күні қараң бола ма, Кім біледі?! АСҚАҚ РУХЫ ҰЛТЫМНЫҢ ТІРІЛГЕНДЕ Қатер бұлтын ысырып елге төнген, Ерде арман жоқ семсерін сермеп өлген. Ұран болған ұлтымның рухы өлгелі, Қара қазақ намысын жерге көмген. Көз жасымды сімірген мөлдіретіп, Кірме қанша жайғасқан төріме өтіп. Садақ тартар ұл бар ма бұл далада, Адырнасын өгіздей мөңіретіп. Жұртым, сірə, үлгерген майдаланып, Көгереді көктемі қайда барып. Күні өтті ме ерліктің кім біледі, Жағымпаздық ел ішін жайлап алып. Дуалы ауыз абызы датқа болған, Қайран дала бұл күнде жатқа толған. Бұралқы иттер басына сарыса да, Азамат ер жоқ əлі атқа қонған. Неге бұлай? Ер жоқ па ел ішінде, Буырқанып жүретін өр пішінде.

Көкжал бөрі жұрт еді бұрындары, Жолбарыстың көп жортқан өрісінде. Заман ба бұл жамандық етек алған, Мұратына мұқалмай жете ме арман. Арын қорғап, бір қазақ бас көтерсе, Тоғытылып түрмеге кете барған. Жанарымның ішінде жатқан арай, Тереңімді тулатып аққан талай. Жат есірмей қайтеді, Бəйтеректің Бұтақтары иілсе жатқа қарай. Қорған болған тұғырлы баққа талай, Азамат ер қонады атқа қалай,- Ақорданың ішінен ағындаған Алтын шуақ тұрса есіп жатқа қарай. Шара қайсы түтігіп түңілгенде, Қасиеттің жоқтығы білінді елде. Атқа ақырып намысым қонар, бəлкім, Асқақ рухы ұлтымның тірілгенде. ЖАПЫРАҚ ТУРАЛЫ Сардаланың аралап атырабын, Буырқанып кеудемде жатыр ағын. Талдың бəрі қайғыдан теңселеді, Жел саусағы жұлғанда жапырағын. Талдың бəрі теңселіп тұр бағында, Уақыттың тұншығып құндағында. Аяқ асты болам деп ойлады ма, Жапырақтар тұрғанда бұтағында.

Тірлік барда, ел барда бұл өмірде, Дүниеге алаңдап жүрем күнде. Жапырақты біреулер басып өтсе, Ізі қалмай тұрмайды жүрегімде. Арай жүзген көзінен нұр төгілген, Ағып жерге түспесін күн көгінен. Бұтағыңнан үзіліп түссең егер, Таптап өте шығады кім көрінген. Сарша тамыз мезгілде маужыраған, Тіршіліктің көздері жаудыраған. Сары күздің сап-сары жапырағы, Сары қағаз секілді қаудыраған. Атанына ауыр жүк теңдеп артқан, Ауыртпалық көп əлі елге батқан. Жүрек екен деп шошып қалам кейде, Жапырақты көргенде жерде жатқан. АҚЫН БАУЫРЖАН ЖАҚЫПҚА Мұнар мұңға жүрегін ерте малған, Балалығың булығып елде қалған. Сені туған өлкеде, Сынақтардан Тау жанған, Тас та жанған, Жер де жанған. Ғасырларды жетелеп биікке асқан, Тұғырлы елдің жүрегін күйік басқан. Сені туған өлкеде, Сынақтардан Сарыарқадан сансырап киік қашқан. Қайғы ұсынып еліңе бөрте – жалған, Талайлардың көзінде сөнген арман.

Сенің мөлдір көз жасың, Бомбы түсіп, Қара жерден атылған көлге тамған. Жігерінің шылбыры есілгенде, Азамат көп жинаған есін елде. Сынақтардың сұмдығы сап тыйылған Даусың сенің күркіреп естілгенде. Дүниенің сұмдығын жүре көрген, Қарттар қанша қайғыдан жүдеп өлген. Дегелең тау күл болып отқа жанса, Көңіліңде таулар көп түрегелген. Ақ шыңдардың басына самғай барған, Саған қарсы тұрады қандай жалған. Жүрегіңде атомдар жарылса да, Рухы мықты ақынсың жанбай қалған. МҰҚАҒАЛИДЫҢ РУХЫ СӨЙЛЕГЕНДЕ Өміріңнен өлең іздеп жүргенде, Шамырқандың дұшпан көздер күлгенде. Қызғаныштың не екенін түсіндің, Қызғаншақтың қызыл иті үргенде. Көңіліңде бір мөлдір көл тұнғалы, Жанға айналып бара жаттың тұлғалы. Жауыз қолдар саған қарай созылған Жұлыныңды көк жусандай жұлғалы. Ей, ақыным, кетесің-ау арманда, Үмітіңді ызғарлы үсік шалғанда. Құрт боп түскен тамырына өлеңнің Бақталастық кімді аяған жалғанда.

Қара тобыр өңі қашып қуарған, Атын талай көз жасыңа суарған. Жыр жазып ең сілкілеген қоғамды, Қоғам сенің сілікпеңді шығарған. Білсең егер жаның содан құсалы, Көңіліңнің еріген жоқ мұзы əлі. Іштен тынған жанартаусың бұл күнде, Көкірегін от кернеген ызалы. Бейбіт шақта жыртылса алтын жағасы, Елдің қайдан жазылады жарасы. Ұлыларға қарағанда бұл күні Ұрылардың артқан жоқ па бағасы. Қара тобыр күн көрсетпей саған да, Қара бұлтын үйіреді табанда. Қапаланба, Ғұмыр кешіп жүрсің сен Ұлыларды сыйламайтын заманда. ШАРАСЫЗДЫҚ Жақсылыққа бола туғам өзім де, Ақ найзағай жарқылдайды сөзім де. Кейде бірақ уəдемнен шыға алмай, Шарасыздық шатынайды көзімде. Жас күнімде бірге адасқан сағымда, Достар əлі жүрген жоқ па жанымда. Озып келе жатқан атым мертігіп, Шарасыздық буырқанған қанымда. Қалжыраған қартқа талай күш берген, Жігіт қанша үйде туып, түзде өлген. Жазықсызды ақтай алмай қалғанда, Шарасыздық тал бойымда тістенген.

Тіршілікте көңіл қалып суыған Қиянатқа кімнің іші жылыған. Өкіметке сөзім өтпей, Ішімде Шарасыздық бөрі болып ұлыған. Ар алдында айылын кім жимаған, Жұрттың бəрі құзырлыны сыйлаған. Қолдан келмес шаруаға ұмтылып, Шарасыздық талай мені қинаған. Қилы шақта пана болған орманы, Азамат ер туған елдің қорғаны. Жау төнгенде суырылмай қылышым Шарасыздық қинамаса болғаны.

АЗУ ТІС Көз жазғалы серкесі, серісінен, Қалмай қойды жамандық неге ізінен. Өзегіне құрт түскен ағаштайын Іріп жатқан секілді ел ішінен. Шатырына айналған Айлы аспаны, Бұл қазақтың, білмеймін, қай сасқаны. Іштен іри бастаған жоқ па түге, Бір албасты ішіне жайғасқалы. Ел ішінен осылай ірігенде, Қай мұратқа жетесің жүгіргенде. Екіталай басыңа күн туғанда, Табылмайды қасыңнан тірі пенде. Қараулықтың қашанда бағы жанған, Қарасы ағып, көзімнің ағы қалған. Зұлым заман толтырып қанға ауызын, Бұл халықтың азуын қағып алған.

Аспанында құс жолы шұбатылған Ел-жұрт еді көзінен нұр атылған. Азу тісі қағылып қапылыста Айырылып қор болған қуатынан. Бұлт басқалы ақ шаңқан түскі аспанын, Көрген бар ма жарқылдап құзға асқанын. Азу тісі қайыра шықпаса егер, Қазақ қалай шайнайды ұстасқанын. КӨК БӨРІ Қателігін Уақыт түзеткелі, Тағдырымның жібіген мұз өткелі. Иттер мені маңайлап көрген емес, Көкжал бөрі төрімді күзеткелі. Ақша бұлтын аспанның желкен еткен, Туған елі өсіріп, еркелеткен, - Майданда өлген əкемнің рухы шығар Бұл – көк бөрі шапқылап елге жеткен. Ару қызды албырап сүйе білген, Əкем туған өңірде кие жүрген. Ердің бəрі өледі оқтан неге? Көк бөрінің жаралған сүйегінен. Жақсылық пен жамандық айқасқалы, Көңілімнің күлмеді Айлы аспаны. Көк бөріге айналып кете берем, Көк бөрі рух төріме жайғасқалы. Жұрттың бəрі күн кешіп шырғалаңда, Болмай жатыр не сойқан сұр ғаламда. Оқтан өлмей тұра ма көк бөрілер Адамды адам аулаған бұл заманда.

Жанарымда жарқылдап күн күлгелі, Жауыз қолдар желкемнен тұр бүргелі. Көкжал заман өсірген көк бөріні Сұлата ма деп қорқам бір күндері.

ЖЫЛАЙ БЕРМЕ Өмір өтіп барады, өмір өтіп, Атқан ұшқыр жебесін мөңіретіп. Жылай беріп қайтесің, Мұражайға Көз жасыңды қоймасаң мөлдіретіп. Жер сатылып кетті деп жылай берме, Көз жасыңды көл етіп мұнайлы елге. Кімдер келіп өмірге, кім кетпеген Құзырлыны өлмейтін Құдай көрме. Өзендері жарасып таласа аққан, Жер бетінде жұрт аз ба санасы артқан. Құндылығын сатпаған қазақ бар ма, Ел атанып жүргенде бала сатқан. Ата жұрттың көзінде күн күлгелі, Жүргендер көп ел ішін бүлдіргелі. Ат айналып қазығын тапқандайын Жер де иесін табады бір күндері. Жылдар өтіп, замандар ауысқанда, Өзгереді қарға да, Сауысқан да. Туған елге қайтады сатылған жер Жат жұрағат байлығын тауысқанда. Айдыны асқан заманда Айға қонған, Байлық қанша жоқ жерден пайда болған. Жердің артпай тұра ма қазынасы, Өзендейін арнасы қайта толған.

Тіршілікте өмірді сүйе білген, Елге Қыдыр дарытып кие жүрген. Қорытылмай тұра ма асыл кендер Бабалардың ақ құрыш сүйегінен. Көңілінің көмбесін сан ақтарған, Жұрттың бəрі бұл күнде жарақтанған. Құдай беріп тұрғанда, Бұл қазақтың Жер астына күні жоқ қарап қалған. МҰҢЫҢДЫ ЖОҚТАП ЖҮРГЕНДЕ Ел билеп жақсы, жаман да, Желбірейді туым алаңда. Күн кешіп келем қыздардың Кіндігін ашқан заманда. Қарайып қаным жүргенде, Ара түсті ме бір пенде. Арыс туатын арудың Етегін жат қол түргенде. Құнарлы байтақ жерімде, Күйзелмей қайтем тегінде. Қыздарды қорғай білетін Ер жігіт жоқ па елімде. Жанарым жасқа тұнғанда, Қайтеді шөкпей тұлғам да, Өлгендер көрде өкіріп, Бейіттер жылап тұрғанда. Жұлдызы жаңа жанғанда, Өлгендер қанша арманда. Күйзелмей қайтем Аналар Аңырап жұртта қалғанда.

Көкорай шалғын көк белде, Күйзелдім талай көктемде. Қараулықтың қара семсері Қабырғамды шауып сөккенде; Бауыры бүтін қазақтың Бауырын тіліп өткенде. Мұратқа кімдер жетті елде, Кеудеден тағдыр тепкенде. Күйзелдім талай қазақтың Сатылып жері кеткенде. Тіршілік барда солатын, Көкірекке шер көп толатын. Егеулі найза ер қайда Еліне қорған болатын. Көгімнен жұлдыз аққанда, Күңірендім талай ақпанда, Ақырып теңдік сұраған Түрмеде шіріп жатқанда. Садағын тартқан шындықтың, Қасиеті қайда бұл жұрттың. Арыстар кімнен өлмеді, Аузында жүрген мылтықтың. Қолымды жоқтық байлаған, Бес қаруым қайда сайлаған. Ерліктің өшпес іздері Даламда сайрап жатқанда Ел ішін ездік жайлаған. Ел билеп жақсы, жаман да, Күн кешіп келем қаламда, Халықтың мұңын жоқтаған – Жоғалып жатқан заманда.

Жайқалып өсіп терегім, Тасқынға толып кемерім, Мұңыңды жоқтап жүргенде Жоғалтып алма мені елім. АДАЛ БОЛЫП ТУҒАН СОҢ... Бəйгелерге көп қосқан баптап атын, Жігіт едім даладан бақ табатын. Қарау қоғам биікке ұшырмады, Арманымның қайырып ақ қанатын. Дүниенің жаралған жанарынан, Ғұмыр аз ба үзілген сабағынан. Үмітімді ызғарлы үсік шалды, Түнергенде қар жауып қабағынан. Тұлпарымның тұяғы тасқа ұрылып, Күңірендім көзіме жас тығылып. Бекежандар əлі де жатқан жоқ па, Қособаның түбінде жасырынып. Иір бұтағы кесіліп қарағайдың, Ұсақталған кезі бұл нар ағайдың. Қара түнде жарығы кімге жеткен Жұлдыздары көп сөнген жаралы Айдың. Жүрегімді сұп-суық мұзға малып, Талай мəрте мұң шақтым құзға барып. Қарау қоғам қамаған қара торға Көңілімнің ақ құсын ұстап алып. Құзырлыға сөз тасып, жағы талған Жарамсақтың бұл күнде бағы жанған. Намысымды өлтіріп, қарағайдай Мүйізімді бұл қоғам қағып алған.

Сайқал өмір бір жылап, бір күледі, Қара тобыр жын қуып дүрлігеді. Адал болып туған соң Бұл қоғамға Мүмкін өгей шығармын кім біледі. СƏЛ БОСАСАМ Тусам туған шығармын дүрбелеңде, Туым биік тұрсын деп бір белеңде. От бола ма кеудемде, Жарқыл қағып, Найзағайдың ішінде жүрмегенде. Жастайымнан ұмтылып төріне елдің, Атын байлап күн кештім көңілді ердің. Иттер талап, жанымды қорлар еді, Ішінде егер жүрмесем бөрілердің. Құлдық ұрып табынған піріне елдің, Бəрі бірдей тұлға емес тірілердің. Тарыдайын кетер ем ұсақталып, Ішінде егер жүрмесем ірілердің. Жауым қаптап жүргесін ел ішінде, Жүрем ылғи сұстанып ер пішінде. Жауыз қолдар өлтіріп тынған жоқ па, Туған елдің салын да, серісін де. Дүр дүние тұрғанда қасын керіп, Ақ найзағай кетеді жасын беріп. Аруақтанып жүремін, Күн кешкесін – Аруақты кісінің қасына еріп. Қоғам дерті бой бермей асқынғалы, Тұла бойым бұрқанған тасқын əлі. Сəл босасам –

Ізгілікті көп көрген ізетті елде, Қаңтарылып тұра ма кісі өткелде. Отанымның кім бұзсын тыныштығын Менің сардар жүрегім күзеткенде. Жігіттерді тобына қосып алып, Тірлігіме жүргенде дос қуанып, Таңсəріде рухтанып түрегелем, Бауыржанның рухына көз суарып. Туған елдің жүргенде қамын ойлап, Кімдер қызық көрмеді бағын тойлап. Бауыржанның өр рухы, Кімнен қорқам, Буырқанып тұрғанда қанымда ойнап. Шындық іздеп, түн қатып сабылғанда, Тауым қайтып, жігерім шағылған ба. Атқа қонғым келеді ұран салып, Ата ерлікті аңсап бір сағынғанда. Көңілімді бұл заман түлеткенде, Атқа ақырып қонар ем жүректі елде. Бірақ ерлік бұл күнде кімге дəрі, Жұрт ұсақтап, ерліктің күні өткенде. СОҒЫС ЖЫЛЫ ТУҒАНМЫН Қара бұлтын үйіріп жер-көгіме, Бір қатердің қарамай төнгеніне, - Соғыс жылы туғанмын Асыл анам Мені ораған қайғының жөргегіне. Көз жасыма жанымды жиі малып, Көңілімнің тартылған күйі налып. Ауылымның қозысын бақтым талай Қайғы-мұңның шекпенін киіп алып.

Ойын-күлкі көрмеген он жасымда, Жапырақты жамылғам тонғасын да. Қара қайғы болатын білсең егер, Қасыма еріп жүретін жолдасым да. Болашаққа көш түзеп беттегенде, Қайтем енді сырымды шертпегенде. Талай мəрте үстіне қарғып мінгем, Қайғыны атам ат қылып ерттегенде. Жастайымнан бел буып бекінгенде, Қайтаратын жан бар ма бетімді елде. Жетілгенмін қайғыны қайрақ етіп, Жүзім талай мұқалып кетілгенде. Күндер артта қалғасын тұнжыраған, Ауыртпалық арқалап кім жылаған. Қаратаудай қуатпен жүрем күнде, Қайғы барда қаншықтай қыңсылаған. Бір өжет күй кеудемді кернегелі, Зауал бар ма тірлікте жеңген мені. Мүмкін туған шығармын мен анамнан, Қара жерге қайғыны жерлегелі.

АЛА ШАПАН Шұғыла, нұрдан жаралып, Күн өткен сайын жаңарып, Ақ шапан киген кісінің Көңілі тұрар ағарып. Атанын жерге шөгерген, Дүниеде мынау көнерген, Көк шапан киген кісінің Көсегесі көктеп көгерген. Басына бақыт қонғалы, Елімнің берік қорғаны. Жасыл шапан киген кісінің Жайқалған жасыл орманы. Қанында намыс тулаған, Жұрт бар ма сауық құрмаған. Қызыл шапан киген кісінің Қызыл иті үрмей тұрмаған.

Өмірдің бітпей таласы, Жыртылмады кімнің жағасы. Қара шапан киген кісінің Ішінде жатар қарасы. Жүргесін өжет пішінде, Жүрегім əлі күшінде. Ала шапан киген кісінің Аласы жатар ішінде. Неге екенін білмеймін, Атысып жүрем түсімде. ЕЙ, АҒАЙЫН! Дүниеде ауру көп те жұқпалы, Ақыл кірмей жүрген жоқ па жұртқа əлі. Жаһандану келе жатыр, ағайын, Сақтанбасаң аждаһа боп жұтқалы. Беталысы жаман мынау заманның, Күні өрмелеп тауға шыққан жаманның. Іздейтұғын алда зауал туады, Намысыңды табанынан қабанның. Қарағайдай бітіретін жаңқалап, Уақытты бетке ұстама қалқалап. Саған есік ашады ма Болашақ Бейғамдықтың тауын жүрсең арқалап. Жалқаулықтың бұлты аспанын торлаған, Қандай ел де рухы қайтып, сорлаған. Ей, ағайын, кешігеді бəрінен Ертеңіне бүгін дайын болмаған. Жел көтеріп жырымдаған етегін, Білсең егер өмір – қысқа, келте – күн. Жер бетінен бордай тозып жоғалған Жұрттың бəрі ойламаған ертеңін.

Сардаланың бұтағына сүрінбей, Өмір өтіп жатқан жоқ па білінбей. Тамырыңда туламайды асау қан Ей, ағайын, асқақ рухың тірілмей. Тас тағдырдың ішіне қан қатқанда, Көп адасқан жұртсың, сірə, ақпанда. Бірақ сенің сілкінбеуің бұ қалай, Жаһандану төніп келе жатқанда. Екі күннің бірінде ылғи тұтылып, Ғұмыр кештің уақыттан ұтылып. Ей, ағайын, осы бастан қам жаса, Кеткің сенің келмесе егер жұтылып.

АЛАМАНҒА АТ ҚОСТЫМ НЕМЕСЕ АКАДЕМИК СЕЙІТ ҚАСҚАБАСОВ АҒАМЕН СЫРЛАСУ Көп зиялы жүргенде жанын бағып, Ізгіліктің жүгірдің шамын жағып. Архивтерден тірілтіп сен шығардың Талай көне тарихтың шаңын қағып. Көкке қарай самғаған қаршыға əні, Туған елдің өзіңсің нар шынары. Мүмкін келген шығарсың дүниеге Қарт тарихты тозаңнан аршығалы. Өзіңді аға, жүрген соң күнде көріп, Көңілімде тұра ма жыр бөгеліп. Адал болып тумасаң, Ақ періште Кіндігіңді кесе ме түнде келіп. Өлең болып өмірің өрілгенде, Күнің шықты тауға өрлеп көңілді елде. Адалдық па деп қалам келе жатқан

Төбең сенің алыстан көрінгенде. Сардар ерсің тұнығы шайқалмаған, Жорға бар ма алдыңда тайпалмаған. Жүрегіңнің нұрына суарылып, Орман бар ма кеудеңде жайқалмаған. Шындықты айтып көз жұмсам арман бар ма?! Ақ жағалы ағалар айта алмаған. Қара қытай тұрғанда қаптағалы, Аға, неге қазақтан жат бағалы? Алпауыттар еліңде жүрген жоқ па, Алты Алаштың өр рухын таптағалы. Жүрген жоқ па балықтай қақтағалы, Неге ендеше қазақтан жат бағалы? Елге адал болса егер неге бұлай Азаматтың барлығы ақ жағалы?! Сарқылатын заман ба бұлағы елдің, Сізге сенем бірі деп тұлғалы ердің. Мерт бола ма бəйгеге қоссам егер, Кісінетіп құлынын Құлагердің. Кімді көздеп атпады құла мерген, Жұртпыз, бəлкім, қастықты мұра көрген. Алда-жалда туса егер бір Құлагер Қара құздан қалайда құлап өлген. Шындық егер жоқ болса көшелі елде, Серттен таймай тұра ма көсем ер де. Қай Құлагер өледі құздан құлап, Адалдықтың жүрегі төселгенде. Сұм жалғанның сілтеніп қайқы алмасы, Ер жігіттің қалмаған қайда басы. Аламанға ат қостым Күтсе де алдан Қараулықтың қайралып айбалтасы.

ДƏРІГЕРГЕ МҰҢ ШАҚҚАНДА Бекмахан Құралбаевқа Толқын тулап жататын тереңінде, Дəрігер аз өзіңдей неге елімде? Дертке ұрынса, Келесің емдеп жазып, Туған жердің талын да, терегін де. Қайда туып, қайда өстің – ел біледі, Тұлым шашың ту болып желбіреді. Сені нұрдан жаратып, тудырғаны – Жаратқанның құз кеуде ерлігі еді. Қуат беріп күдерін үзген ерге, Ақ кеменің бірісің жүзген өрге. Кеудесінде күні бар азаматсың Жүрегінің сəулесі түскен елге. Момын жұртқа тұрса егер жау шапқалы, Неге қорған болмасын тау шатқалы. Өміріме сен едің ара түскен Сұлатқанда сұм ажал қаусатқалы. Сен бар жерде көгімнен күн күледі, Сен бар жерде бусанып қыр түледі. Сырқатымнан сен емдеп жазбағанда, Бəлкім, өліп кетуім мүмкін еді. Найзағай боп күркіреп күрең күнде, Өрт жалының алаулап тұр өңімде. Емделсем де жазылмай келе жатқан Бірақ та əлі бір дерт бар жүрегімде. Талды тербеп көк майса өңірде өскен, Самал қайда аймалап көңілді ескен. Адам қалай жазылсын сырқатынан Мына сырқат қоғамда өмір кешкен.

Жаным кейде құлазып, түңіледі, Сай-сүйегім сырқырап үгіледі. Сырқат қоғам дертінен айыққанда, Жазылатын шығармын, кім біледі?! ТАЛҒАР ТАУДЫҢ СЫЙЛАСАҢ БІР БИІГІН Еркін Əзімқұловқа Биігінде жүрсе де үмітті елдің, Бəрі бірдей өр емес білікті ердің. Еркін,сені,бірі деп арқа тұтам, Кеудесінде тауы бар жігіттердің. Тамырына қан құйып алма ағаштың, Ат жалында жетіліп тарлан аштың. Дулат елі туса да сені албырап, Азаматы атандың алты алаштың. Теңіз толқып жатса да көңіліңде, Бақыт сыйлай бере ме өмір күнде. Бəлкім,көрген шығарсың тозған шағын – Шабындығы жайқалған өңірдің де. Жанарыңа жарқылдап жыр тұнғалы, Тұғырлы ердің бірісің нар тұлғалы. Ақ сауыттай күн жеген тозып барам, Алтын жағам сөгіліп, жыртылғалы. Тарғыл тағдыр қабағын суытқалы, Жан сырымды жүр дейсің кім ұққалы. Талғар жақтан сенсің бе ескен көктем, Жүрегімді мұздаған жылытқалы. Өте шықты жас күнім көрген түстей, Уым, сірə, жоқ шығар келген ішпей.

Кісілердің кеудеге Жұлдыз таққан Жүрген жоқ па сəулесі елге түспей. Сəулең сенің түскенде жүрегіме, Қан жүгірген қуарған түр-өңіме. Бəйтерегім құлайды қалай менің, Жүрсең егер айналып тірегіме. Өзендері жарысқан таласа ағып, Даласы алып қазақтың баласы алып. Талғар таудың сыйласаң бір биігін, Ей, бауырым, қалмайсың аласарып. ЗАМАНАНЫҢ ШЫҢҒЫРҒАН БІР ШЫНДЫҒЫ Қонысбек Ботбайға Маңдайына тұрғанда жыр біткелі, Дүниенің бұл қалай дүрліккені?! Ей, бауырым, баспа аштың Алматыдан Түгел сөздің киесін тірілткелі. Тектілердің тулаған тереңінде, Бақ көрмейтін жан бар ма сені елімде. Арай болып еседі саған қарай Айдындарға жол тартқан кеме күнде. Қатер жоқта, Жау жоқта елге төнген, Жұлдыз деме жұлдызды ерте сөнген. Тас қоғамның тудың ба аршығалы Шырқыраған шындығын жерге көмген. Бұл күндері жігітсің қанжығалы, Орман, тауын тербеткен қаршыға əні. Мүмкін туған шығарсың Шаң-тозаңнан Тұғырлы елдің тарихын аршығалы.

Ақиқаттың алдына жүгінгенде, Естімеген жан бар ма үніңді елде. Болашаққа жол тарттың өлең болып, Түгел сөздің киесі тірілгенде. Сардаланы кетеді кім өңгеріп, Алғы шептен сені ылғи жүрем көріп. Сардар ердің бірісің атқа мінген Бес қаруы бойында түгенделіп. Көрінгенде алыстан жырдың шыңы, Жанарыңнан жоғалған тылсым мұңы. Ей, Қонысбек, қашанда сен деп білем, Замананың шыңғырған бір шындығы! АҚ СƏУЛЕНІҢ ІШІНЕН СЕНІ КӨРЕМ Баян Бекетоваға Бойға жиып қуатын жер-көктегі, Сені туған қазақтың келбетті елі. Мүмкін келген шығарсың бұл өмірге, Қара өлеңмен əлемді тербеткелі. Самал ескен, сəуле ескен қанатынан, Көңіліңде тұма көп дара тұнған. Сенсің, сірə, өлеңнің ақ Баяны – Таңның əппақ нұрынан жаратылған. Қара жерге қалтырап қақ тұнатын Кезде мынау ер бар ма бақ қуатын. Жырлап келе жатырсың айдыныңды, Ел ішінде атанып аққу ақын. Боз жусанын суарған құба белдің, Сарқылмайды жалғанда бұлағы елдің. Құлагер жыр кеудеңде кісінейді, Естілгенде дүбірі Құлагердің.

Дүниенің қабағы суынғалы, Заман кімді оңдырған құбылмалы. Қалың қауым бүгінде сені іздейді, Шуағына жырыңның жылынғалы. Қарай білген кісінің қабағына, Қыздың бəрі өзіңдей саналы ма. Ақ сəуленің ішінен сені көрем, Үңілгенде жырыңның жанарына. Шабытыңды шалғыдай шыңдап алып, Қаламыңды жыр жаздың нұрға малып. Биігіне сені əлі көтереді, Бір Алатау кеудеңде тұлғаланып.

ЕГЕУЛІ НАЙЗА Қазақтың өжет ақыны – Халықтың нағыз жақыны. Азамат ермін бүгінде Атанған шешен батыры. Бұрқаған боран, ақпанда Бұлақтар жылап аққанда, Ақырып теңдік сұрағам Қырылып шешен жатқанда. Жалған дүние, жалғанда Кетпеген кімдер арманда. Шырылдап ара түскенмін Қорғаусыз жалғыз қалғанда. Сол елге қатер төнгенде, Шайқасып ерлер өлгенде, Жырымды оқ қып атқанмын Жарақты жауын көргенде. Заманда мынау тас маңдай, Сөйлегем сөзін жасқанбай.

“Ерлердің ісі біте ме, Темір қазық жастанбай.” Қара құс қаптап аспанда, Қарау күш соғыс ашқанда, Сескеніп қашпай тұра ма, Көзімнен үрей қашқанда. Тауда өскен қайсар шынармын, Ажалым жетсе – сынармын. Егемен елді қорғайтын Егеулі найза шығармын. АБАЙ ЖАҚҚАН БІР СƏУЛЕ Толқында туғам шыңдалып, Таңертең тұрам нұрланып. Ұлы Абай жаққан бір сəуле Кеудемде менің тұр жанып. Тəңірден сауға сұрамай, Келемін əлі құламай. Кімдерге сəуле жақпаған Ғасырда туған ұлы Абай. Дұшпандар күндеп сыртымнан, Көңілім бөздей жыртылған. Ұлы Абай жаққан сəулені Сөндірмек болып ұмтылған. Азамат серттен тайғанда, Жырынды жетіп қайдан да, Арыстар қанша көз жұмған Мылтықсыз мынау майданда. Басымды мұнар шалғанда, Кетермін бір күн арманда.

Ұлы Абай жаққан сол сəуле Өшеді деме жалғанда. Күн кешіп қарау қоғамда, Адасқам талай боранда. Қапыда өлсем, сол сəуле Тұрады жанып моламда. ҚАЗАҚ РУХЫ Жүрмін деме күн кешіп күміс күнде, Алтын сапты жоқ дейсің қылыш кімде. Азаттықтың ақ таңы атқанменен Ата қазақ тұр əлі қыл үстінде. Қай жағына ауарын кім біледі, Қашан оның көзінде күн күледі. Баяғыдай ел іші тыныш болса, Көңілінде неге аспан күркіреді. Қара жерге намысы көмілгелі, Азып-тозған даланың көңілді елі. Кім басынып басына сарымады, Ата қазақ үш жүзге бөлінгелі. Болашаққа құлшынып ұмтылғалы, Ел еді ғой ұл туған нұр тұлғалы. Неге, ендеше, бұл қазақ бөлінеді, Аждаһаға тұрғанда жұтылғалы. Құл-құтанға сүйенген бұл күндері, Қалың жұрттың бар деме бір білгені. Жансыз қанша ішіне кіріп алған Ала тайдай ел ішін бүлдіргелі. Қылышыңды қайыра қайрамасаң Жауыз қолдар желкеңнен тұр бүргелі.

Жол тартқанда баянды баққа қарай, Дұшпан қанша шоқ салған шапқа талай. Билік төмен тұқырта берсе егерде, Қазақ рухы қонады атқа қалай?! АЛЫП ЖАРТАС Болашаққа күркіреп үні жеткен, Елдің неге сөнеді күні көктен. Дүниеге атылған оқтың бəрі Алты алаштың жүрегін тіліп өткен. Жер бетінің сұмдығын жүре білген, Қайран қазақ алшайып күрең мінген. Дүниені келеді қорғап əлі, Оқтың бəрін өткізіп жүрегінен. Күннің нұры түскенде тауға асығып, Қай көршісін қорлады жау басынып. Соғыс өрті ешқашан тұтанбайды, Қазақ жүрген жерлерде дау басылып. Бейбіт тілеп, жерінде кие жүрген Қазақ жұрты барша ұлтты сүйе білген. Дүниені жылытып келеді əлі, Суық ызғар өтсе де сүйегінен. Кеудесінде бұрқанып жатыр ағын, Туған жердің суарып атырабын. Бір тал шашы қазақтың жерге түскен, Бір теректің жел жұлса жапырағын. Көрінгенге соқтығып, шырықты алған Бұзық қанша бұл күнде құрықталған. Алып жартас секілді қазақ кейде Жел өтінде қасқайып тұрып қалған.

НƏРЕСТЕ Көңілінің көлі жаңа тұнғанда, Нəрестенің əкесі өлді... туғанда. Жібімеді қатал тағдыр қасарып, Омырауын көздің жасы жуғанда. Көкірегін қара қайғы тілгенде, Көктем болып жетті қашан бір пенде. Дүниеге келмес еді шынында, Əкесінің өлетінін білгенде. Тумай жатып Бəйтерегі құлаған Жас нəресте шырқырап бір жылаған. Анасы да бірге егілген аңырап, Отау тігіп, жаңа тұрмыс құраған. Жарқыраған кеме жүзген айдыны, Əкесі еді айбыны. Кімнің асқар тауы егерде құласа, Күн кешеді қайғылы. Иман қалмай бара жатса адамда, Неге ізгілік жоғалмасын даламда. Əкесіздің күні қараң, ағайын, Ел жетімдік көріп жүрген заманда. Бастан бағы тайғанда, Жетімдерге қатер төнер қайдан да. Сүйеніші жоқтың бəрі жеңілген Оқ шығармай атысатын майданда. Қайың түнде бүрлеген, Тіршілікте көктем аз ба гүлдеген. Бірақ өңі суық еді сəбидің Көзінде күн күлмеген.

ХАН КЕНЕНІҢ МЫЛТЫҒЫ Өлген бар ма намыстан пышақталып, Үлгердік пе, кім білсін, ұсақталып. Сары орыстың сəулетті мүзейінде Хан Кененің мылтығы тұр сақталып. Тарлан ашып, толысқан кемелімде, Сақталмайды сол мылтық неге елімде?! Жат алдында көргем жоқ аласарып, Биік өсіп тұрған соң терегім де. Талай үзген желкесін сан жебенің, Қолда тұрса мылтығы хан Кененің, Ар-намысы тіріліп түрегелген Қан жүгіріп бойына сал дененің. Самал еспей жақыннан, жырақтан да, Арманымның ақ шыңын құлатқанда, Қаратпады сары орыс есігінен Хан Кененің мылтығын сұратқанда. Желі жоқта тартылған жүйеленіп, Түйін ғой бұл үлгерген шиеленіп. Орыс əлі қайтармай жүрген жоқ па, Хан Кененің мылтығын кие көріп. Қапталымда жүгіріп желген арай, Нұрым болып сіңеді жерге қалай. Хан Кененің мылтығы тұрса орыста, Атылмауы мүмкін бе елге қарай.

МҰҚАҒАЛИ ЕСКЕРТКІШІ Сыбағадан талай құр қалған, Ызалы жан ең өзің де.

Кеудеңде дауыл бұрқанған, Найзағай ойнап көзіңде. Жұлдызы жанбай сөнгенде, Жағады деп саған ел сенген. Жұрт сені жерге көмгенде, Күңіреніп таулар теңселген. Арманда кеткен батырсың, Қасиеті сіңген даланың. Молаңда үнсіз жатырсың, Шуылын тыңдап қаланың. Келмеске, аға, кеткенің Қайғы ғой, бірақ жасыма. Қоладан құйып текті елің Ескерткіш қойған басыңа. Соққанда дауыл ысқырып, Елемей суық қарын да, Бойыңды тұр ма қыздырып, Бір ағын тулап қаныңда. Қарайсың енді далаға, Көзімен қоңыр қоланың. Жолдайсың сəлем, жан аға, Ішінде жатып моланың. Азамат ерсің нар тұлға, Болашақ алдан күтетін. Дүние толса жарқылға, Тасқа да тамыр бітетін. Алдыңнан нұрлы таң күтіп, Мұратқа жаңа жеткелі, Кеудеңе сенің жан бітіп, Тұрмысың тіріліп кеткелі.

ҮЙ ӨРТЕНГЕНДЕ Қилы-қилы өткелден өте білген, Жігіт еді қашанда төте жүрген. Үйі жанып өртенген өзі жоқта, Бір көшенің бойынан көтерілген. Тағдыр барда ішіне қаны қатқан, Өзендері даланы жарып аққан, Жұрттың бəрі ұмтылған сөндіргелі, Үйді жаңа көргенде жанып жатқан. Туы биік желбіреп іргелі елде, Тауы асқақтап тұратын бір белеңде. Жігіт үйі түп-түгел отқа оранған Құбыладан жел соғып үрлегенде. Көз алдында бұлдырап құмай-жалған, Дүниенің барлығы... былай қалған. Сұп-сұр күйде сазарып тұрды аңырып, Үйін жаңа көргенде күлге айналған. Жайшылықта жоғыңды тауып беріп, Үй иесі жүретін шауып келіп: – Құран жанып, ойпырмай, кетті ме, – деп, Тұрып қалған шынында қауіптеніп. Үміті егер үзілсе жалғайды арман, Жігіт еді жанары шамдай жанған. Үйі өртеніп кетсе де, Бірақ құран Құдіреттің күшімен жанбай қалған. ҚАҢҒЫБАС Көңіл күйі келгенде шабыттанған, Жігіт еді кей-кейде шалқып та алған. Қаңғыбасқа айналды бұл күндері, Тұрақ таппай көшеде қаңғып қалған.

Құбыладан ызғарлы жел тұрғалы, Азаматқа айналып ер тұлғалы, Ел қыламын қазақты деп жүргенде, Ішіп кетіп бұл қалай жер қылғаны. Жанның бəрі жасық боп жаратылған, Сынады ма, кім білсін, қанатынан. Жігіт еді кезінде Көңілінің Терезесі ел жаққа қаратылған. Тас тағдырдың құйыны суырғанда, Не істейді көңілі суынғанда. Ара түскен бір пенде табылмады, Қызметтен жазықсыз қуылғанда. Қанша азамат болса да нар тұлғалы, Кімге дəрі жалғыздың бұлқынғаны. Күшті топтар тағынан тайдырған-ды, Сағын мүлде жігіттің сындырғалы. Содан, сірə, жете алмай тілегіне, Азғындықтың жол тартқан түнегіне. Көтере алмай ақыры ішіп кеткен Зілдей салмақ түскенде жүрегіне. Ішпей енді қайтеді күйінгенде, Жанашыры жоқ болса дүйім елде. Ақырында санасын арақ улап, Кете барған қуылып үйінен де. Содан оның көзінде мұң жүреді, Қай қазақ кеп үмітін үкіледі. Ей, ағайын, жігітті жазғырма деп, Бір жанартау кеудемде сілкінеді. Қиянатқа төзе алмай ішіп кетіп, Қаңғып қалған ер шығар кім біледі.

ЕЛДЕН КЕТПЕК БОЛҒАН ƏНШІГЕ Бір қатерге жолығасың түбінде, Қайғы іздері тұрған жоқ па түріңде. Асымды ішіп, табағыма түкірген Қылығыңды кім кешеді бүгінде. Бір айбалта жоқ болғасын белімде, Кімдер мені басынбады жерімде. Елден кетем десең егер кете бер, Сендей əнші толып жатыр елімде. Елге сыймай жүдеп жалғыз қалғанда, Дүниеден озған жан көп арманда. Өрге жүзген өзенінде өнердің Жалғыз кеме сен емессің жалғанда. Көңіліңнің шуылдаса қамысы, Момын жұрттың тиген шығар қарғысы. Тіршілікте қара басын күйттеген Сенен гөрі қымбат елдің намысы. Көз алартып туған елім – анама, Қай бұралқы жармаспады жағама. Айтпа бірақ сыймай кетіп барам деп, Орыс, орман ... сыйған байтақ далама. Кең далама жеткен сұмдар бұғынып, Сөз сөйлейді бұл күндері сұғынып. Мүмкін сен де қара қанжар шығарсың, Жүрген елде жең ішіне тығылып.

КЕЙДЕ ӨЗІМДІ СЕЗІНЕМ Жүрегімде көрген жоқ сенім өліп, Жыр жазамын қашанда тебіреніп. Жаман болсам, Алатау тұрады ма, Қалың елдің ішінен мені көріп.

Көсегесі көктемде көгергелі, Өрге жүзген қазақтың өнерлі елі. Бір Алатау кеудемде түрегелген Менің асқақ рухымды көтергелі. Көңілімді жүргесін көктем етіп, Төбем кейде қуанам көкке жетіп. Өкпелеткен шығармын ағайынды, Алатауды көргем жоқ өкпелетіп. Күннің нұры түскенде шың басына, Көз суарып қараймын тұлғасына. Сағынғанда көз жасым тамған еді, Алатаудың мөп-мөлдір тұнбасына. Бұл өңірде өзгеше гүлдің əрі, Естіледі өзгеше бұлбұл əні. Астанаға көшер ем Ақ босағам Алатауды қия алмай жүрмін əлі. Сезімімді қайтейін іркіп кейін, Туған елден жасырып, сыр бүкпейін: Кейде өзімді сезінем Алатауды Айналып ұшып жүрген бүркіттейін. ƏУЛИЕ ҚАРТТАР БАРЫНДА Бұрынғы кезде, шынында Əулие қарттар көп болған. Ақ сəуле ойнап шыңында, Қайғысы жұрттың жоқ болған. Қасиеті сіңген даланың, Əулие қарттар барында,

Тақымы бекіп баланың Ойнаған аттың жалында. Үрлеген отын үміттің, Əулие қарттар барында, Арыстан кеуде жігіттің Бұлқынған намыс қанында. Əулие қарттар барында, Жол берген ылғи жарылып, Адасып жұртым сағымда, Сынбаған тауы шағылып. Əулие қарттар түнде де, Күзетіп жұртын жатпаған. Қатерлі қиын күнде де, Бірлігін елдің сақтаған. Сол қарттар барда, Елімнің Ұйқысы тыныш болатын. Егеулі найза ерімнің Кеудесі нұрға толатын. Алаштан айдын асырып, Айбынып бəрі жүретін. Сыр бүксең егер жасырып, Көзіңнен оқып білетін. Сөйлеген кезде ағындап, Арыдан əңгіме қозғайтын. Кетсе егер кейде арындап, Əдептен бірақ озбайтын. Арғымақ туған даламнан Əулие қарттар кеткелі, Жауыздық алып жағамнан, Қазақтың азған текті елі.

ЖАЛҒЫЗДЫҚТЫҢ МҰҢЫ Болашаққа көш түзеп ұмтылғалы, Жанарыма бұл қалай мұң тұнғаны. Қалың елдің ішінен көп сарсылдым, Азаматты таба алмай нұр тұлғалы.

Асқар тауым соғыста құлағалы, Аз ба мені тағдырдың сынағаны. Анам өліп, жол тартқан құба белге, Көңілінің сарқылып бұлақ əні. Тал бойымда күн бар ма қан қызбаған, Көтере алмай қайғыны жан сыздаған. Жетім қорған секілді көрінемін, Жар басында жарбиып жалғыз қалған. Тауым қайтып, жігерім шағылғанда, Не істеймін жүрегім қабынғанда. Түсетұғын үй таппай сарсыламын, Барсам егер ауылға сағынғанда. Көңіліңді мұнар мұң торлағасын, Оңашада торығып толғанасың. Ауылыңа барғың да келмейді екен, Түсетұғын бір үйің болмағасын. ШЫНДЫҚТЫҢ БАҒЫ ТАЙҒАНДА Көңілімнің көктемей жыр көктемі, Өмірімнің өткізбей тұр өткелі. Бұл шындықтың түбіне жетем десем, Шындық менің түбіме жүр жеткелі. Жақсылыққа мойыны бұрылмаған, Тас қоғамда өкпесі сырылдаған. Бозторғайдай шырылдап қалған жоқ па, Жанның бəрі шындық деп шырылдаған. Биік ұшқан заман бұл көгершін де, Зауалына көндігіп, көнесің де. Шындық егер зат болса, Тұрады өтпей Дүкендердің шаң басып сөресінде.

КӨК БӨРІ ЖЫРЫ Қандай менің басыма күн тумады, Кеудемде ылғи ызалы жыр тулады. Құлагерлер мертіккен бұл далада Жер мен көкке сыйдырмай кім қумады. Дүр дүние балбырап көз ілгенде, Қай қораға түспедім төзімді елде. Көк аттыға жем болсын деген жоқ-тын, Көкжал заман көкжал ғып өсіргенде. Жүрген кезде көзімнен тылсым атып, Тағдыр əлі көрген жоқ шын жылатып. Ит тірліктің иттері талағанда, Кете барғам қаншықтай қыңсылатып. Үйірінен адасып жеке қалған Арлан аз ба қасқайып төте салған. Көк бөрімін! Қақпанға түссем егер, Қиып тастап сирағын кете барған. Тұла бойым қайғыдан қалса ауырлап, Қуат берген кеудемде асау тулап. Аңшылардың оғынан жараланып, Жорттым талай санымнан қан сауылдап. Қойлы ауылдың тұсынан өте беріп, Тауға қарай жол тартам төте көріп. Қолға түссем, Тартпайын қандай азап, Берілмеген күйімде кетем өліп. Қатер бардай түбінде кезікпеген, Қарайғанның бəрінен сезіктенем.

Азаттығы үшін де бір басымның Небір қилы азапқа төзіп келем. ...Ер-тұрманын бүтіндеп, құрай жүрген Саналы елдің жүзінен шырай күлген. Азаттығын қорғаған жұрттың бəрі Көк бөрідей азапқа шыдай білген.

БАРА ЖАТСАМ ЕГЕР ДЕ АЛАСАРЫП Астананың жанары сырға тұнып, Қайыңдары билейді бұратылып. Есіл өзен – Құс жолы шығар, бəлкім, Түсіп қалған жанына шұбатылып. Бес қаруым бойымда сай тұрғанда, Қара орманды Қаратау қай тұлғам да. Оу, Астана! Ақ нұрдан жаралдың ба, Аспаныңда толықсып Ай туғанда. Үміт артып, үкілі түлегіне, Жандар аз ба ер салған күреңіне. Ару қала əлемде бар ма өзіңдей, Туған елдің айналған жүрегіне. Төрт түлігі қырына түлеп, өрген Ата қазақ өмірге күле келген. Асқақтаған Астана білсең егер Бабалардың рухы еді түрегелген. Көңіліме қайтемін мұң жасырып, Аймалайды мойныма нұр асылып. Төбесінде желбіреп Көк Байрағым Айбынымды əлемге тұр асырып.

Кең болғасын алаштың сардаласы, Арыстарды көп туған арлы анасы. Бəйтеректің басына шықсаң егер Көрінеді жаһанның бар қаласы. Сардаланың төсіне қала салып, Той тойлаған ел едік, қара шалып. Саған барып қайтамын нұрлы Астанам, Бара жатсам егерде аласарып.

ЖҮЗ ЖАСА Жаңғара Дəдебаевқа Тағдырының бораны бұрқағанда, Кімдер қайғы кешпеген сұр ғаламда. Туған бала сен едің, Əкең сенің Тəңіріден жалынып сұрағанда. Қасарғанда сазарып мына жалған, Тəңіріден сені əкең сұрап алған. Жылағанда көзінен тамып кетіп, Мүмкін жасы шығарсың тұна қалған. Көсегесі көктемнің көгергенде, Өрге жүзіп келесің өнерлі елде. Көңілімді жаңғыртқан сен едің-ау, Күздің күрең кешіндей көнергенде. Көшің сенің жол тартып күнге қарай, Жанарыңда жарқылдап күлген арай. Арсыз жандар араға от салмаса, Болашаққа бармаймыз бірге қалай. Туған елдің айналып тірегіне, Ей, Жаңғара, жетесің тілегіңе. Құдай менің кеудеме өлең құйып, Құдай сенің жыр жазған жүрегіңе. Жеткен талай кезімде мұңға батқан, Көңіліңде өзен көп жырлап аққан. Сені неге ендеше қорғамасын Ақ жолбарыс кеудемде тулап жатқан. Өр Таластың сен болсаң бір белесі, Мен емес пе желкенді жыр кемесі. Жамбыл атаң секілді жүз жасағын Қараулықтың дарымай сұр жебесі.

ЕЙ, ҚАСЫМХАН! Көңіліне көп сырды түйе білген, Түркістанның жерінде кие жүрген. Ақын болмай тұра ма бұл жалғанда Абыздардың жаралған сүйегінен. Арманыңды ақ самал тербеткенде, Ақын болсын деді ме ержеткенде. Махаббатың ауылда жылап қалған Алматыға жыр қуып сен кеткенде. Татулықты ұғынған көрші арқылы, Кімге қуат бермеген дос ақылы. Көше ақыны болғам деп қапалан ба, Шындықты айтар қашанда көше ақыны. Егескенде тақымын бұрап алған, Кімге опа көрсетсін мына жалған. Сағыныштың көзінен тамып кетіп, Жалғыз тамшы шығарсың тұна қалған. Бірақ неге шайқалсын шаңырағың, Көкірегіңде бұрқанып жатыр ағын. Мүмкін терек шығарсың орманда өскен Дауыл жұлып көрмеген жапырағын. Торығанда заманның қасқыры ұлып, Жанарыңа көрмеді жас тығылып. Мүмкін тұлпар шығарсың кім біледі, Кетілмеген тұяғы тасқа ұрылып. Өр кеудеңде туласа жыр асылы, Жанарыңда жарқылдап тұр жасыны. Ей, Қасымхан! Тегінде сен шығарсың Қасымның келер деген бір Қасымы!

МАРҚҰМ САТТАР ЕРУБАЕВТЫҢ ЗАРЫ Қара жерге сүйегім көмілгелі, Қорлап əлі келеді өмір мені. Автовокзал сала ма мола үстіне, Алжаспаса қазақтың көңілді елі. Құландардың жайылған өрісінде, Жалған емес туғаным өр пішінде. Вокзал салса үстіме жаншып мені, Күңіренбей қайтейін көр ішінде. Жанарымды мұнар мұң торлағалы, Мені елімнің осы ма қолдағаны. Қабірімнің үстіне вокзал салып, Сүйегімді бұл қалай қорлағаны?! Туған қалам көк майса белес те еді, Сағынғанда көзіме елестеді. Мола ішінде жатқанда күңіреніп, Түркістаннан жылы жел неге еспеді?! Қалай менің көзімде күн күледі, Бір жанартау кеудемде сілкінеді. Шығып мені кетер деп жер бетіне, Автовокзал салды ма кім біледі?! Сардаланың көз салып жиегіне, Жаутаң-жаутаң қараймын жиі еліме. Молам вокзал астында қалса, жұртым, Түскен таңба емес пе сүйегіңе!

Қолдап, жебеп тұрғанда қыр-даласы, Кісіліктің құлай ма мұнарасы. Саттар зары жеткенде құлағына, Түркістанның атқа қонған бір баласы.

Тал бойында тулаған асыл қаны, Ақындардың қуатты ашынғаны. Алматыға асығып суыт жеткен Бегманның болатын Қасымханы. Бұла намыс кеудесін кернегелі, Өлең-жырмен тербеткен ел-кемені, Қасым ақын мəйітті қазып алған Мұхтар жатқан қорымға жерлегелі. Дүниенің көзінен сыр аулаған, Ақын жанын кім сонша қыраулаған. Мұхтар жатқан қорымға жерленгенде, Қайран Саттар көрінде бір аунаған. Талай қилы өткелден өте білген, Ақын еді көзінде от өрілген. Ертеңінде Саттардың ескерткіші Қасымханның қолымен көтерілген. Күңіреніп күй тартып күрең күнде, Бақыт жоқ деп ойлама бұл өмірде. Саттар ақын қайыра түрегелген Туған елдің тіріліп жүрегінде! АҚЫН НҰРЛАН МƏУКЕНҰЛЫНЫҢ РУХЫНА Құрсағында жаралған арлы ананың, Айбоз ұлы сен едің сардаланың. Аттан ұшып түстің-ау, амал қанша, Айналғанда үніне замананың. Жақсылыққа ұмтылып қол артқанда, Қабағына тағдырдың тоң қатқан ба.

Желкеніңді жел қиып кете барды-ау, Кемең сенің айдынға жол тартқанда. Туған елдің бөленіп желегіне, Жаңа-жаңа келгенде кемеліңе, Шықпай сені қалар деп кім ойлаған Сүңгігенде теңіздің тереңіне. Жүрегіңе тиді ме оқ табанда, Қара Ертістің қайғысын жоқтағанда. Менің сардар жүрегім соқпай қалған, Сенің сардар жүрегің тоқтағанда. Белін буып, белдікпен қынап алған, Көрсетеді кімге опа мына жалған. Айдын көлі Алтайдың білсең егер, Көз жасы еді анаңның тұна қалған. Найзағайдай күркіреп жиі күнде, Өлгендердің бірісің биігінде. Бір төбеде жатырсың бұл күндері Тіршіліктің бүлкілдеп бүйірінде. Сені атына жөнелген мінгестіріп, Өткен күннің өшпейді мұңы ескіріп. Өлді деуге бола ма сені, Нұрлан, Қабіріңнен тұрғанда жыр естіліп. АЛМАТЫ МЕН АСТАНА Көңілімнің көзіне нұр тұнғанда, Ұран салмай тұрам ба ұлтым барда. Астанада бұтағым гүл жарады, Алматыда тамырым бұлқынғанда. Бабалардың өр рухы қолдағанда, Аспанымды қара бұлт торлаған ба.

Арқаға жұрт көше ме, Алматыға Азаттықтың ақ құсы қонбағанда. Астананың сəуле есіп келбетінен, Еңку-еңку жер шолып ер жетілген. Айналайын алмалы Алматыда Азаттықтың бесігі тербетілген. Қоңыр түнде туғанда Ай нұрланып, Күрең күндер жоғалған қайғымды алып. Алатауы бар жандар бармаса егер, Арлы Астана тұра ма айбынданып. Керуен бұлт көгімнен өктем көшіп, Бəйтерегі жайқалған көктеп өсіп. Астананың жүрегі жылына ма, Алматыдан тұрмаса көктем есіп. Қай заманда болмаған тақ таласы, Ел басқарып жүрмесін жат баласы. Алматы мен Астана білсең егер, Тұнық ойлы көзімнің ақ, қарасы. КӨШІ ТҮЗУ ЖОЛ ТАРТҚАН КҮНГЕ ҚАРАЙ Өткел бар ма күркіреп кісі өтпеген, Сарбаз бар ма Отанын күзетпеген. Қазақ кейде көзіме елестейді, Ел болам деп бесігін түзетпеген. Сəуле ағындап құйылған есігінен, Жұрттың бəрі біледі есі кірген.

Жас сəбидің азамат болатыны – Танылады қашанда бесігінен. Талай сəби əлі де ержетеді, Мына сырқат қоғамды емдетеді. Бесік көрген егерде ел басқарса, Ел-жұртын нұрға бөлеп, тербетеді. Алатаудың жаралған құлжасынан, Жанның ылғи кеудесі нұрға ашылған. Білсең егер бесігі түзу елдің Түзу ұшқан түтіні мұржасынан. Жұртты неге ертеңге бастамайын, Жақсылықты үлгі етсем қашпа, ағайын. Білсең егер бесігі түзу елдің Түзу болған жолдары таспадайын. Көңілінде күмбірлеп күлген арай, Көктем болып жетеді кімге қалай. Білсең егер бесігі түзу елдің Көші түзу жол тартқан күнге қарай. ШЫНДЫҚ Дүниенің көзінен сыр аулаған, Күндер зулап өтуде тыраулаған. Қараулықтың жүзінен ызғар есіп, Терезесін жаныңның қыраулаған. Қара бұлтын үйірген жаралы айға, Арман айтып бола ма нар ағайға. Қоғам неге кеспесін Сен секілді Қарсы біткен бұтақты қарағайға.

Арбаң сынып жатқанда сайда қалып, Жетем дейсің шындыққа қайда барып. Қара жерге ерлікті көмген жоқ па, Жағымпаздық ел ішін жайлап алып. Тыя білген тентегін, телпегін де, Азып-тозып бара ма ел тегінде. Құзырлының қылмысын бетіне айтсаң, Жабыласың түрмеге ертеңінде. Азу тісі қағылып айтысқанның, Қасиеті артпады қай мыстанның. Қабырғасын бұл қоғам сөккен талай, Қабырғасы халық деп қайысқанның. Қорлық егер көрмесең – үндемес ең, Көз жасыңа толады күнде кесең. Ақиқатты жалғанда сен таппайсың, Абақтының ішінен іздемесең. Буырқанып бойыңда қан тасынып, Қайда тартып барасың алға асығып. Шындық сені қорғайды қалай, айтшы? Сол шындықтың тұрса өзі дарға асылып.

Жүргендер көп арқалап мың күнəні, Өтіріктің бағы артса – кім кінəлі. Азат елде жүрсем де алшаң басып, Ақиқатты айта алмай жүрмін əлі. Туған елдің сыйдырмай маңдайына, Жармасқандар көп əлі шалғайыма. Ақиқатты айтпақ ем, Қалған жоқ па Тілім менің жабысып таңдайыма. Өліп кеткен жан қанша шырғалаңда, Оқ атылмай тұра ма сұр ғаламда. Ер болмаса қатерге басын тіккен Ақиқатты кім айтсын бұл заманда. Кісіліктің бойлаған тереңіне, Түсірмейді көлеңке терегіне. Ақиқаттың ақ сөзі айтылмаса, Азаттықтың онда елге керегі не?! ҚАРА ЖЕРГЕ ХАЛЫҚ ИЕ Мына сайын далада кие қонған Ханның бəрі халыққа ие болған. Елді түзу бастайтын болашаққа Жібі түзу есілген жүйе болған. Көктем болып жүгірген дала, белге Айналғандар біледі саналы елге: Халыққа егер хан ие болса, бірақ Халық ие болатын қара жерге. Күрең күндер түскенде жиі есіме, Тіршіліктің үңілем жүйесіне.

Қара халық бүгінде қаңғып қалған Қара жердің айналған иесіне. Қайда əділдік пір тұтып ел жүгінген, Зардап шеге бере ме кеңдігінен. Қара жерді шетінен сатқан жоқ па, Тартып алып халықтың меншігінен. Қарағанда көзіне қайғы аларып, Күн көреді бұл халық қайда барып. Атқа ақырып қона ма кім біледі, Шар болатқа жігерін қайрап алып. Өзендері бұрқанып жырлап аққан, Арулары алтыннан сырға таққан, Халық қашан қорлыққа төзіп еді, Кеудесінде жолбарыс тулап жатқан.

МАЯ ТАЙПАСЫ Адамдар мен табиғаттың айқасы Біткен емес – жоқ болса да пайдасы. Ғұмыр кешкен ормандардың ішінде Үндістердің Мая дейтін тайпасы. Ұнға, нанға зəру тайпа болғасын, Бірін – бірі жаудан қалай қорғасын. Орманына қатер болып төнсе егер, Болашақтың күйін қалай толғасын. Жұртын кенет бір сұмдыққа бастаған, Бұл тайпаны жан болмады жасқаған. Егін егіп, өсірмек боп жайқалтып, Ормандарын түгел шауып тастаған.

Ыстық күнге қайтсін олар қақталмай, Опық жеді еңбектері ақталмай. Айықпайтын дертке ұрынып, қырылған Табиғаттың тепе-теңдігі сақталмай. Жаралғалы жұрт болса егер сор маңдай, Болашаққа жетелесін жол қандай. Ормандарын отап құртып, Ақыры Өздері де оталған-ды ормандай. КӨКЖАЛ БОП ТУСАҢ ЖОҚ АРМАН Күшіктеп қаншық көктемде, Бауырын жазған көк белде. Ертеңін ойлай бастаған Арада екі ай өткенде. Суық көп алда тоңатын, Боран көп бұрқап соғатын. Бөлтіріктерінің ішінде Біреуі қанжау болатын. Қысылса шауып жететін, Қамқоршы қайда сенетін. Ұяласы тұра ұмтылса, Қыңсылап жата кететін. Күшіктің сыйқын көргенде, Басылып қалған өр кеуде. Шайқасып қалай құтылсын Басына қатер төнгенде. Жанарын арай булаған, Қаншықтың қаны тулаған. Күшікті қайтем деді ме, Атадан асып тумаған.

Бойына қызу таратып, Қалғанда аппақ таң атып. Бөлтіріктеріне қанжауды Жоқ қылған лезде талатып. Жүзімді сұсты сазартып Қасқырға қайтем жаза артып. Туған бойда тұқымын Отырған ылғи тазартып... Қатер төніп табанда, Өлгендер қанша даламда. Құзынан кетер лақтырып, Құзырлы күш көп ғаламда. Көкжал боп тусаң жоқ арман, Азулы көкжал заманда. АЗАМАТ ЕР КӨП ЕЛІМДЕ Мұратына жаңа жеткенде, Өлгендер қанша текті елде. Жыладым – Жалындап туған жігітті Көшеде атып кеткенде. Басыңа қатер төнгенде, Қорғасын қалай көр пенде. Жыладым – Арыстан кеуде азамат Қаңғыған оқтан өлгенде. Сұмдықты көзің көргенде, Тұрасың атып көрден де. Жыладым – Көкірегі дария қария Далада қаңғып өлгенде.

Намыстың оты сөнгенде, Жұрт болып жерге көмгенде, Жыладым – Шындықты айтқан өр ақын Түрмеде шіріп өлгенде. Аман қап жаудың оғынан, Жүрсе де таймай жолынан, Жігітке неге жылайын Əйелдің өлген қолынан. Солғындап өмір ажары, Бара ма тарқап базары. Азамат ер көп елімде Əйелден болған ажалы.

АТОМ БОМБЫСЫН ЖАРҒАНДА Заман беті бұзылса секпілденіп, Бұлт торлайды көгіңді теңбілденіп. Атом түскен жерлерден су шығады, Қара жердің көз жасы секілденіп. Содан, сірə, тұрамын алағызып, Көз ұшында сағымды дала қызып. Ресей кімді аясын, Жердің өзін Жылатқанда көзінен қан ағызып. Мына озық заманда Айға қонған, Арна бар ма тартылып, қайта толған. Алып бомбы жарылған қай жерден де, Су атқылап улы көл пайда болған. Қара шұбар жылан боп оратылып, Қара құйын ел жаққа борады ұлып.

Сəби қанша ананың ішінде өлген Жер бетіне шыққанда көл атылып. Қарау күштер тұрғасын ел басқарып, Жорғалайды алдында ер жасқанып. Улы көлден су ішкен жан-жануар Ақ сүйек боп қырылған жер жастанып. Күн кешкен соң қоғамда құрамалы, Тауым тұр ма гүрс етіп құлағалы. Бұл Ресейдің жүргізген сынақтары – Қазақ халқын қырудың бір амалы.

ХАЛЫҚ ЖАУЫ Ақ нұрынан жаратылған шабыттың, Куə, Алатау! Куə оған, Жарық Күн. Ауылдарда жатқан жоқ па тамыры Бəйтерегі биік өскен халықтың. Жанарына арай тұнған, Нұр тұнған Сайын дала жұпар атып құлпырған. Алатауы асқақтаған халықтың Ауылдарда қан тамыры бұлқынған. Жауын қуып, алпыс қырдан асырған, Сол адамдар бүгін түгел ашынған. Жоқшылықтың жарылғанда бомбысы, Тоз-тоз болып, сынықтары шашылған. Қайда бұрып қарасаң да бетіңді, Кісі бар ма есіркеген жетімді.

Ауылдардың сиқын көрсең бүгінгі – Өрттен қалған жаралы орман секілді. Аспанында қайғы бұлты жүзгелі, Алты алаштың күйзелуде ізгі елі. Ауылдарды қиратты ма, кім білсін, Нар халықтың қан тамырын үзгелі. Көкірегім буырқанған кек кілең, Дұшпан көп те қалай тыныш, тек жүрем. Тамырына балта шапқан халықтың, Жанның бəрін халық жауы деп білем.

КӨК БӨРІНІҢ ТЕРІСІ Нұрын төгіп тұрғанда көкте күнің, Кімге сенің жетпеген көктем үнің. Жаңаарқаның жігерлі бір жігіті Сыйға тартты терісін көк бөрінің. Туған елде арайлы таң атқалы, Кісі бар ма қарайтын қабаққа əлі. Жігіт сыйын хош көрдім, Кей ағайын Иттеріне жүргенде талатқалы. Қара жерге тамшылап тері сіңген, Ғұмыр қанша үзілген желісінен. Көк бөрі иіс бұрқырап тұрған еді, Көк бөрінің сойылған терісінен. Қиянаттан жүрегім езілгенде, Шара қайсы төзбеске сезімді елде. Иттер қаша жөнелді маңайымнан Көк бөрі иіс теріден сезілгенде.

Тіршілікте мұң басқан, қына басқан, Есігімді ез көп те жылап ашқан, Көк бөрі иіс бұрқырап көк теріден Қызғаныштың иті де тұра қашқан. Жүрегіне жеткізіп көктем үнін, Жыр жазамын тербетіп көп көңілін. Қорқытуға иттерді жарайды екен Терісі де азулы көк бөрінің. ЕСКЕРТКІШ Ардақ тұтқан жолдасы мен жорасы Əкем қайда... Табылғанда моласы. Ескерткіш боп тұрар еді басында Туған жердің қолдан құйған қоласы. Соғыс жылы қатер төніп қайдан да, Əкем өлген қанды қырғын майданда. Ердің басы қайда аунап қалмаған Тұғырынан тайғанда. Жанарынан жас тамып, Жаудан, сірə, көрмеп еді жасқанып. Қайран əкем суық көрін жылытып, Бір биікті жатқан шығар жастанып. Қан майданда жүрген өжет пішінде, Əкемді ылғи көрем түнде түсімде. Мүмкін оның жатқан шығар моласы Қара орманның ішінде. Сары орыстың ойға шомып орманы, Тіл қатпады күңіренген қорғаны.

Табыла ма жан əкемнің моласы, Тағдырымның бастап бармай жолдары. Қайран əке! Туған жердің жан бітіріп тасына, Ұлым белгі қоймады деп жасыма. Өзіңе арнап жазған жырдың барлығы Ескерткішім қойған сенің басыңа. *** Үндемей келіп қабатын Иттер көп, оған таң қалма. Бұзықты жөнге салатын Бұл елде қатал заң бар ма. Жұлдызы кімнің жоғары, Жұрт түгел соған жағынған. Азамат ерлер жоқ əлі, Əділдік іздеп сабылған. Тауықсыз таңым атады, Не керек қарын тоқтығы. Жаныма қатты батады, Ұяттың мүлде жоқтығы. Жағаға шығып қалғалы, Көкірегім сұмдық дерт толған. Зұлымдық етек алғалы, Жазықсыз жан көп мерт болған. Қанды қол қылмыс жасаған – Алаштың ары саналған. Құда боп құйрық асаған – Жемқор боп ісі қаралған. Басыңа катер төндірген – Ұсталған емес тұтылып.

Қастасып кісі өлтірген – Кетеді оңай құтылып. Халықтың мұңын жоқтаған Жоғалып кетіп жатқанда, Арысқа мылтық оқтаған Жұлдыз боп жанған ақ таңда. Кірмелер жайлап жерімді, Жанарым жасқа тұнғанда, Əділдік күтпен... Елімді Қараулық билеп тұрғанда.

ҚОРҒАЙМЫН КІМДІ... Көңілдің күні сөнгенде, Дауыл көп бұрқап соғатын. Күн қайда қатер төнгенде Ақырып атқа қонатын. Тобырға жұртым айналып, Тозғанда қара тулақтай, Парламентке пері сайланып, Қанымды жүрме тулатпай. Қол соғып ылғи қолдаймын, Егеулі найза елімді. Бірақ та қалай қорғаймын Сатылып кеткен жерімді. Мерт болып жатқан кезеңде, Азамат ерлер атылып, Толқындар тулап өзенде Жүргендер қанша шатылып. Қорғаймын қалай Жүрсе егер Зиялы қауым сатылып.

Намысым талай қайралды, Қиянат көріп қайдан да. Халықты сорған байларды Өлем бе қорғап майданда. Орманым қашан жайқалды, Айналып өжет өлеңге. Тəн сатқан қорғап сайқалды Оққа ұшып босқа өлем бе. Жағамнан тағдыр алғанда, Ырқына қалай көнейін. Жемқорды қорғап жалғанда Соғысып неге өлейін. Ел билеп жабы, жаман да, Аласарып тұр-ау тау қорған. Қорғаймын кімді... Заманда Қазаққа қазақ жау болған.

Тіршіліктің біте ме борай соққан ақпаны, Қарау күштер жүректен жүрген жоқ па атқалы. Ей, ағайын, бұл қалай? Қап түбінде бұйығып, Алмас кездіктің жатқаны. Адаса ма сағымда, абыздарын тыңдаса, Қай жауыңды жеңбеген намысқа шауып шындаса. Кім көрінген басынып, қорламас еді бүгінде, Егемен елдің егеулі найзасы сынбаса. Қайран қазақ күн кешкен өз жерінде күйініп, Кімді арқа тұтады айбатына сүйініп. Кілең кірме ендеше неге есірік атпасын, Бəйтеректің бұтағы тұрса оларға иіліп. Көкірегін өжет күй атой салып толғаса, Азамат ер қайда жүр туған елін қорғаса. Ата қазақ ақырып тəңірден теңдік сұрай ма, Азаттықтың шыңында өз зауалы болмаса. АТА ҚАЗАҚ Құбыладан ызғарлы жел тұрғалы, Кете барған сатылып жердің бəрі. Ел қорғайтын ер жігіт жаяу қалған Босағада шашылып ер-тұрманы. Қаратауым ызалы күркіреді, Алатауым ашынып жыр тіледі. Жаяу жүріп аттыдан кек алатын Заман қайта туды ма кім біледі. Қайғы еседі жылдардың қанатынан, Болашағы бұл елдің қара тұман.

Шерлі жүрек шешенге ара түсіп, Бір бозторғай кеудемде шырылдаған. Зұлымдықтың көзіне сан атылған, Ата ерліктен жұрт еді жаратылған. Əділетсіз соғыста арын қорғап, Менің сардар жүрегім ара тұрған. Күмбірлеген бұл кеудем күміс еді, Тіршілікте сан əлі мұң ішеді. Алда-жалда қиянат көрсем егер, Мені қорғап, араға кім түседі?! Мына сұрқай заманда жан сыздаған, Тамырымда күн бар ма қан қызбаған. Дүниенің бəрінен опа таппай, Батырдаймын жау жоқта жалғыз қалған. Көкжал заман көкжал ғып өсіргелі, Қатарымнан келемін көш ілгері. Менің ерлік ізімді сардаладан Жүрген жандар жоқ емес өшіргелі. Кеудесінде ар, иман ұялатқан, Жанның бəрі арманын қияға атқан. Ел қорыған Махамбет өлген жоқ па, Жауыз қолдар жасаған қиянаттан. РУХ Сөндіргелі жүрген көп күнімді елде, Не істеймін тірліктен түңілгенде. Басына ма көрінген, Тамырымда Рухым болып асау қан жүгіргенде. Шындық іздеп, жүрегім тілінгенде, Қасиеттің жоқтығы білінді елде.

Басына ма көрінген, Өліп қалған Рухым менің қайыра тірілгенде. Туған елдің байлығы тоналғалы, Бар ма, сірə, тірліктің оңалғаны. Кірме қанша төбеме шығып алған Асқақ рухым қапыда жоғалғалы. Самал желі тербеткен тал-терегін, Күндерімнің көзінен қан көремін. Қапылыста жоғалған рухымды іздеп, Жорттым талай ізімен хан Кененің. Кеңістіктен рухымды іздегенде, Қалады деп ойлама түз-белеңде. Тереңімде бір толқын туламас ед, Айдынымда ақ кеме жүзбегенде. Мына жарық жалғанда мың күнəлі, Бағым егер жанбаса кім кінəлі? Көкжал бөрі көп жортқан сардаладан Жоғалған рухымды іздеп жүрмін əлі. ОСПАНƏЛІ АҒАНЫҢ РУХЫМЕН ƏҢГІМЕ Күн сəулесі түсіп тұрса молаңа, Суық көрде өрт жүрегің тоңа ма. Ел ішінде асқақ рухың жүргенде, Аға, сені, өлді деуге бола ма?! Қателігін бетке айтатын ірінің, Жырға қосып жүрген жоқ па бір інің. Ел ішінде асқақ рухы жүргендер Тізімінен сызылмайды тірінің. Мұқалсаң да тауың талай шағылып, Ғұмыр кештің шындықты іздеп сабылып.

Құба белге жата кеткен шығарсың Көк аспанның ақша бұлтын жамылып. Күн күлетін көзің сенің күлгенде, Жатырмын деп əсте ойлама бір белде. Сені, сірə, алмас еді жоғалтып, Қадіріңді ерте ағайын білгенде. Сені жоқтап бұлқынады бұлақ та, Сені жоқтап теңселеді құрақ та. Сені ағайын қара жерге көмгенмен, Өлеңіңді көме алмады бірақ та. Алабұртқан өжет мінез пішінде, Аға, сені, көрем ылғи түсімде. Ақбоз атқа мініп шауып жүресің Шұғылалы ақ əлемнің ішінде. Арман құсың ақ қанатын қаққанда, Арай болып естің талай ақ таңда. Шауып өткен сенесің бе, аға, деп қалам, Зеңгір көктен жарық жұлдыз аққанда. ЖЕТІМ ҚЫЗ Жұрттың бəрін тірлікте бұла көрген, Тас бет тағдыр білгенге құла мерген: Жастай қалған анадан жетім қыздың Құрылыста əкесі құлап өлген. Қайғы торлап ақ жүзін албыраған, Жетім қыздың тұлымы жалбыраған. Шөлдегенде көз жасын сусын етіп, Тұрып жатты үйінде қаңыраған. Бұлбұл қонған қыз еді таңдайына, Тасы тиген тағдырдың маңдайына.

Тісі ақсиып соңынан бір қалмады, Қара қайғы жармасып шалғайына. Қара құйын алдынан суырғалы, Таршылықтың тарысы қуырғаны. Суырдайын тығылып жатты үйінде, Адамдардан көңілі суынғалы. Күңіреніп күй шерткен күрең күнде, Жетім қыздың ыза көп жүрегінде. Ана өмірде жақсылық көре ме, айтшы? Бір жақсылық көрмеген бұл өмірде. Соны ойласам көңілім сілкінеді, Қашан қыздың көзінде күн күледі. ...Өз жерінде өгейдің күйін кешкен Біз де жетім шығармыз кім біледі.

ПЕРІШТЕ АҚЫН Елібай ( Ли Бо ) – қытай халқының ұлы ақыны, бірақ қазақтың тумасы. 701 жылы Шу өңірінде дүниеге келген. Дулығалы Дулат бабаның тоғызыншы ұрпағы.Аспанасты елі оны Алланың ақ нұрынан жаратылған ақын деп күні бүгінге дейін аңыз етеді. Автор. Толқынында тулаған жыр арнаның, Ұлтқа тұтқа ұрпағы нұрлы ананың. Шу бойында Елібай туған еді, Көктен нұры түскенде Ұлы Алланың. Қара жердің көзінен қан атылып, Қабарғанда ішінен дала тынып.

Мүмкін көктен Елібай түскен шығар, Ұлы Алланың нұрынан жаратылып. Дүниенің қыр-сырын ерте біліп, Тарлан ашқан шағында ел жетіліп. Елібай-шер Қытайға сапар шеккен Жорға жеккен күймеде тербетіліп. Ақ самалы аңқылдап көңілді ескен, Ақбоз үйдің жан еді төрінде өскен. Аспанасты елінде жыр түлетіп, Періште ақын атанып өмір кешкен. Оны бірақ бүгінде кім біледі, Қара тобыр сарсылып дүрлігеді. Ұлы Алланың нұрынан жаратылған Ұлы ақынның көзінде күн күледі. Тал бойында қазақтың қаны айналған, Қайран ақын жат жерге қалай барған. Қилы-қилы тағдырды бастан кешіп, Талай сөніп жұлдызы, талай жанған. Туған жері айналып киесіне, Сағынғанда түсетін жиі есіне. Ата жұртын аңсамай күн кешпеді, Атанына жүк артқан, түйесіне. Кейде оның көзіне мұң қаптырған, Түлкі құйрық заманды кім жақтырған. Елібай-шер жалғанда өр болатын, Құзырлыны менсінбей қылжақ қылған. Қырсыққанда патшаға шай құйғызып, Патшайымын жүгіртіп зыр қақтырған. Даналыққа жеткізген Далалықтың Қаны шығар бойында тулап тұрған.

Ізгіліктің бар жерге шамын жаққан, Ақын қашан тыныстап дамыл тапқан. Семсер сілтеп сірескен жүйесіне, Тас қоғамды сілкілеп шаңын қаққан. Ғұмыр кешкен ызғарлы жел өтінде, Оның қайғы жоқ деме келбетінде. Торыққанда өзеннің жартасына, Мұң шаққалы баратын ерте күнде. Ақырында көкке ұшқан құсқа айналып, Күнəсі көп жүре алмай жер бетінде.

ҰЛТ ТАҒДЫРЫ Қайшыласқан ғаламда, Қатер төнбей тұрады ма табанда. Кім ойлаған қорқау қаптап кетер деп, Күні кеше Қыдыр жүрген даламда. Асқақ рухын таптағалы ұлтымның, Бəрін жойған небір асыл ғұрпымның. Қорқау тісін көрсете ме ақситып, Найзасы егер сынбаса өжет жұртымның. Қорқау күштің бойын түгел жын буған, Ел де, ер де сыналатын күн туған. Сын сағатта арқар кеуде арыстар Ұлтын қорғап ұмтылған. Бұралқы иттер жуындыға тойғалы, Күннен – күнге барады асып сойқаны. Жанталасып жүрген жоқ па жанығып, Қазақ ұлтын жер бетінен жойғалы. Дүр дүние сəн-салтанат құрғалы, Еркек тоқты уақыттың құрбаны. Қилы кезде ұлы ұлтымның тағдыры Жалған емес қыл үстінде тұрғаны.

Жақсылыққа түгел мойын бұрғанда, Жұрттан асқан жауыз бар ма бұл маңда. Ей, ағайын, тайсақтама ендеше, Ұлт тағдыры шешілгелі тұрғанда. Алты Алашқа қорған болам деп туған, Азамат ер арлы анадан туғанда. МҰҢАЙҒАНДА Туған елден ар-иман қуылғалы, Билік тыңдап көрген жоқ мұңымды əлі. Құбылмалы заманның құзыры ма, Жұрттың бəрі бұл күнде құбылмалы. Арғымақ көп жем жемей қаңтарылған Таршылықтың тарысын қуырғалы. Көңілімнен бір үрей кетпей қойды, Дүниенің қабағы суынғалы. Ей, ағайын, қапыда тұрған жоқ па, Қияметтің құйыны суырғалы. Қасіретін ойласам нұр елімнің, Қаны қашпай қайтеді түр-өңімнің. Зымыраны Ресейдің құлап жатыр, Далаға емес, Үстіне жүрегімнің. Барлап егер қарасаң құбыланы, Зұлымдықтың көп əлі сұр жыланы. Жаттан қатер жоқ деме, Елге қарай Тұрған жоқ па ұшқалы зымыраны. Шырылдамай қайтемін шырғалаңда, Жауыз қолдар жармасып тұр жағамда. Бұл қазақты сыртынан кім сатпады, Сатқындардың бағы артқан сұм заманда.

Құралайды көзге атқан мергендейін, Тартылатын күн бар ма Ар садағы. Тал бойынан əл кетіп қалжыраған, Дала жұрты тарығып зар жылаған. Ей, ағайын, жасыма босқа жүдеп, Қандай қиын күнде де нар шыдаған. Бірақ, бірақ... Ой кешкен құр сарылып, Жұрт көзінен көрді ме мұң арылып. Бəйтерегі биліктің тамыр жайып, Биік өскен көз жасқа суарылып. АУЫЛ ТАҒДЫРЫН ОЙЛАҒАНДА Туған жерден табанын аудармаған, Ауылдардың көзінен қан саулаған. Көк аттының бəріне көзін сатып, Жетім бала секілді жаутаңдаған. Көшесінде шаң борап суырғалы, Өз көз жасы ауылдың жуынғаны. Қандай зауал қазаққа төнген мынау – Шыбын жанын қазанда қуырғалы. Жүрегіңді қай басшы жылытады, Ізгіліктен безініп, кім ұтады. Жанның бəрі билікке қолы жеткен Неге туған ауылын ұмытады!? Таршылықтың күн кешіп қыспағында, Ұмыт қалған жұрт қанша құм шағылда. Ауылдарды неге естен шығарады, Жетілгендер ауылдың құрсағында. Қилы-қилы өткелден өткен талай, Түсіндірем ойымды көпке қалай.

Қара жерден табаны үзілгенде, Ғарыш кеме зулайды көкке қарай. Соның сырын жаңа ұғып түсінгенде, Қуқыл тартып сазарды жүзім демде. Кісі, сірə, билікке өседі ме, Қан тамыры ауылдан үзілгенде. ƏЙЕЛДЕР Көк бөрілер жортқан байтақ даламда, Таудан сомдап тұрғызылған қамал да. Жырынды жау шапты бірде қаланы Еркектердің қадірі бар заманда. Қала жұрты берілмеді бір апта, Жаудың күші басым еді бірақ та. Тасқын болып жолын бөгей алмады, Арна ақтарып тулап аққан бұлақ та. Сарбаздары шайқаста өліп қаланың, Қайғы жұтқан кезі еді бұл ананың. Ер кісі еді жаудың əскер басшысы Қасиетін жоғалтпаған даланың. Батыр еді болат сауыт киінген, Жаңылмады өжет мінез күйінен: – Əйелдерге тиіспейміз, Əйелдер Бір зат алып шықсын, – деді, – үйінен. Жырынды жау қай тұстан да анталап, Заман кімді тастамаған жаңқалап. Еркектерін құдай көрген əйелдер Қапқа салып алып шыққан арқалап. Бұл ерлікті түгел жырлап шартарап, Бəрін көкке көтерсе егер нар талап, Азат елдің əйелдері бұл күнде, Ала қапты жүрген жоқ па арқалап.

Заманына қарай ұл туған. Арыстаны көп заманда, Арыстан кеуде ұл туған. Жолбарысы көп заманда, Жолбарыс жүрек ұл туған. Қабыланы көп заманда, Қабылан мінез ұл туған. Қасқыры көп заманда, Көкжал қасқыр ұл туған. Түлкісі көп заманда, Қулығы терең ұл туған. Қой өсірген заманда, Қойдан жуас ұл туған. Адамды адам жоқ қылған, Адамды адам отқа ұрған, – Мына сатқын қоғамда, Сатқын ұлдар көп туған. ҮШ ЖҮЗГЕ ОРТАҚ БАЛАМЫН ( Мұқағалидың ізімен ) Қасиеті сіңген даланың, Ақ сүтін емгем ананың. Сөзін тыңда, ағайын, Үш Жүзге ортақ баланың. Ақ Арыспын, Жыр алыбы Жамбылмын, Өлең боп жауған жаңбырмын. Болашаққа жұртын бастаған Қонаев салған даңғылмын. Қабыл болған тілегі, Мен де бір елдің түлегі. Кеудемде менің соғып тұр, Бауыржанның батыр жүрегі.

Ұлы Жүздің Жолбарыс терісін жамылған Жолбарыс жүрек ұлымын, – Жат сауытқа құймаған Жұпар иіс ұрығын. Шөлдегенде қанып ішкем мен талай, Тірі сөзің киесі – Төле бидің тұнығын. Ақиқат жолын ұстанған Алланың адал құлымын,– Шашасына шаң жұқтырмай өсірген Құлагердің құлынын. Бетіне басқан шыжғырып, Заманның бұзық қылығын, Екі інім жетіп келгенде Алатау боп қарсы алам Биіктен сомдап тұғырын. Жібектей жұмсақ самалы Сарыарқада туған бұл елдің Киімі құндыз жағалы, Аттары темір тағалы; Сағым жортқан сары белде Бақ қуып өскен Жігіттері саналы. Қандай зауал төнсе де, Ата ерліктің бұзылмайтын қамалы. Қолыма тисе жоқ арман, Ұлы Абайдың қаламы. Сұлу Сəкен түлеткен Қанаты қатты сұңқармын. Аламан ұлы бəйгеде Қара салмай алдына Кермені үзген тұлпармын. Алда-жалда ездер кезіксе, Тау-тасқа салып шыңдармын.

Шыңғыстауда өскен шынармын, Ұлытауды жайлаған ұлармын. Қылмыстың қара қаншығын Қыңсылатып көрге тығармын. Ақ жаңбыр тоздыра алмаған, Сауыт киген төзімін,– Төрт құбыланы түгел барлаған Тұнық ойлы Орта Жүздің өзімін. Жанарын мұнар шалмаған Қырағы өткір көзімін. Тұнып аққан дария – Қаз дауысты Қазыбектің Дуалы аузынан шыққан сөзімін. Дауда – Сөз бастаған шешенмін, Жауда – Қол бастаған көсеммін. Атомның тозаңынан уланған Сарыарқаны жуындырып Құйып өткен қара нөсермін. Шегінетін мен емес, Сары орыстың зымыраны құласа, Жүрегімді төсермін. Кіші Жүзде əйел бар ма, Көзсіз батыр тумаған. Арқар кеуде жігіт бар ма, Ата жолын қумаған. Ер-тұрманын жарқыратып, Алтынмен аптап булаған, – Білсең егер, ағайын, Жауынгер елдің бойымда Асау қаны тулаған. Түгел сөздің сүлейі – Əйтеке би болатын.

Ол сөйлесе тебіреніп тереңім, Көкірегім нұрға толатын. Жау төнгенде батасын алып жүрегім, Ақырып атқа қонатын. Сөзімнің айтсам түйінін, Аласарсын қалай биігім. Күй атасы Құрманғазы бабаның Аруақты “Адай” күйімін. Лақтырған тағдыр қысымын, Шындықтың шырқау құзымын. Ел қорыған Махамбеттің Көл қорыған қызғыш құсымын. Жауын іздеп қадалған Егеулі найзаның ұшымын. Ей, ағайын! Қазақтың байтақ даласы, Бір тұтас дене, қарашы. Бөліне көрме, ендеше, Үш Арыстың баласы. Бөлінген елдің қашанда, Сөгілген алтын жағасы. ҚАСҚЫР ҰЯТЫ Билік құрмай кеуделі ер данасы, Жатқа тола береді кең даласы. Ардан аттай бастады бұл адамдар Ізгіліктің бұзылып шекарасы. Ар аттаған адамдар баққа жетіп, Жүрген кезде қылығын мақтан етіп,- Қасқыр қойға шаппаған қорадағы, Ала арқанның үстінен аттап өтіп.

Көңілімде бір көктем көктегенде, Сұрақ қойдым өзіме көк белеңде: Адам аттай береді ардан неге, Қасқыр аттап арқаннан өтпегенде? Тірлігімнің айналған қорғанына, Ойға шомып, көз салам орманыма. Сонда қалай? Адамға қарағанда Қасқырда ұят күшті болғаны ма?! ГҮЛЖАННЫҢ ТУҒАН КҮНІНДЕ ОҚЫЛҒАН ӨЛЕҢ Жанарымда көктем боп күле білген, Мені сүйген айналдым жүрегіңнен. Босағамды бақыт боп сен аттадың, Сорды қуып іргемді түре кірген. Жұрттың бəрі заманда күрең мінген, Көп жетімнің бірі едім тірі егілген. Жүрегіме қан құйып, сен емдедің Жебелерді суырып жүрегімнен. Жанарымның ішіне тұнған арай, Айналмасын сен барда нұрға қалай. Жұлып алдың қолынан Ажал мені Сүйреп бара жатқанда қырға қарай. Бұлбұл құсым бағында сайрағалы, Тұнығымды жүрген көп шайқағалы. Күнім бар ма мұқалып өтпей қалған Өзің келіп жүзімді қайрағалы. Туған елдің шақырып төрі күнде, Жұлдыз шашып тұрасың көңілімде.

Тіршіліктің көркіне сен айналдың, Тіршіліктің шыңдалып көрігінде. Өзің барда тулаған тереңімде, Еркін неге жүзбесін кеме күнде. Қасиеті бойында тұнып тұрған Жақсы келін атандың сен елімде. Арманымның ер салып күреңіне, Жетем əлі сен барда тілегіме. Жүрегіме күн нұры түспегенде, Сенің сəулең түсетін жүрегіме. Ұстағалы мен сенің білегіңнен, Жанарымда жарқылдап жыр өрілген. Кезің əлі есімде, асыл жарым, Көңілімнің төріне кілем ілген. Сені іздейтін жұрт болса, Табады ылғи Жолбарыс жусап жатқан жүрегімнен.

Жалт қаратып өзіне дүниені, Арлы анадан тумаса бір киелі,- Ұрыларды өсірген ұлық етіп, Өзгертетін күш бар ма бұл жүйені. Жанарыма көк мұнар мұң тұнғанда, Қай мұратқа жетемін бұлқынғанда. Мүмкін елдің көгерер көсегесі, Ұлтқа тұтқа болатын ұл туғанда. ƏКІМ МЫРЗА Қасиетін ел білген, датқа білген, Сарбаз жоқ та айбынып сапқа кірген. Бірі екенсің, шырағым, əкімдердің Қандастарын қорлауға атқа мінген. Азаттық кеп бұл елге орнағалы, Əділдіктің бұл қалай болмағаны. Əкім болып қалаға келдің бе, айтшы, Айлы аспанын бұлт болып торлағалы. Жылап ағып арманы өзенінде, Сырқат қанша көз жұмған төсегінде. Сардаладан жер таппай үй салатын Қаңғып жүрген қазақ көп өз елінде. Жұлдыздары көгінде жамыраған, Қарттар қанша қабағы салбыраған. Бұйрық беріп үйлерін бұздырғанда, Жүзің сенің нұрланып албыраған. Мүмкін сонда айызың қанған шығар, Аналарды көргенде аңыраған. Көңілінде бір бұлақ тұнбағасын, Біліп жатыр өмірде кім бағасын. Аналарды боздатып, жылаттың ба, Өзің, сірə, анадан тумағасын.

Жон арқаңа сілтенген қамшы батып, Ертең сені жүрмей ме қарғыс атып. Үйін қорғап, жалынған келіншекті Жендеттерің сабаған зар жылатып. Мына сұрқай заманда тұнжыраған, Қиянатқа жалғанда кім шыдаған. Əкім мырза! Төбеттің жаманы да, Талатпайды қаншығын қыңсылаған. ƏКЕ РУХЫ Көңілім мұз боп қатқанда, Жібітсін кімдер ақ таңда. Ағайын ара түспеді, Мені иттер талап жатқанда. Қасиет елден кеткенде, Көгерем деме көктемде. Əлгі иттер қашып жоғалған Əкемнің рухы жеткенде. Бақ бар ма басқа қонатын, Кеудеме шер көп толатын. Қысылған шақта жебеген Əкемнің рухы болатын. Кемемді жөндеп күйреген, Күні жоқ отқа күймеген. Əкемнің рухы болатын Мені өрге талмай сүйреген. Бұлттарды қуып торлаған, Күндері аз ба сорлаған. Əкемнің рухы болатын Жарақты жаудан қорғаған. Желкемнен тағдыр бүргенде, Жайпаймын өзім бір демде.

Қорқамын кімнен Даламда Əкемнің рухы жүргенде.

БАҒЫМ ГҮЛДЕЙ БАСТАДЫ Қасіреттің шыға алмай қамалынан, Ғұмыр қанша үзілген сабағынан. Қисық жолға тағдырым бастағалы, Қойған еді мұң кетпей қабағымнан. Сыбаға жеп санамды уладым ба, Қарғыс атқан сайтанның табағынан. Ақиқаттың алдына жүгінгенде, Қайда барам бəрінен түңілгенде. Адам жаны тазарған білсең егер, Тамырына нұрлы қан жүгіргенде. Тұманданып көз алдым, сағымданып, Көрмеп еді тірлікте бағым жанып. Тəңір тауы кеудемде сілкінгенде, Жаным менің тазарған шаңын қағып. Егіні ерте піскенде ептілердің, Жүрегіне жылуы жетті ме елдің. Намаз оқып, сəждеге мен жығылдым, Тебірентіп тереңін тектілердің. Жүрген жандар сайтанның есігінде, Ұмытады бір күні есімін де. Адалдықтың жолынан таймайды əсте, Адалдықтың тербелген бесігінде. Дүниенің сұмдығын жүре көрген, Қамсыз қазақ қам жемей жүдеп өлген. Құран рухы бойыма тарағанда, Асқақ рухым тіріліп түрегелген.

Жапырағым тұрғанда қуарғалы, Дұшпан көздің есімде қуанғаны. Бағым гүлдей бастады Жүрегімді Алланың ақ нұрына суарғалы. ЕРЛЕР БАРДА... Қатер бар ма төбесіне төнбеген, Дүниеде кімнен зəбір көрмеген. Ата қазақ жерлесе де өлгенін, Асқақ рухын қара жерге көмбеген. Аспанында жарық жұлдыз тұнғанда, Айбынданып, асқақтайды тұлғаң да Қазақ аттан түскен емес, Тұс-тұстан Жаудың бəрі көз алартып тұрғанда. Дүниенің жалғандығын білгелі, Қайран қазақ жұртқа айналған іргелі. Қыр астында жасырынып жүрген көп, Ел ішіне іріткі сап кіргелі. Ендеше, елім, сақтанбасаң бола ма, Жаудың иті сарымасын молаңа. Түн ішінде ашық-шашық жатса егер, Қасқыр түспей тұрмас, сірə, қораңа. Қапылыста жау жағадан алғанда, Талай боздақ өлген шығар арманда. Жолбарыстың жүрегінен жаралған Қазақ қорқып күн кешті ме жалғанда. Құрсағында тулап жатқан ананың, Болашағын кім болжаған баланың. Сардары боп тумасына кім кепіл, Ерлік ізі сайрап жатқан даланың.

Егескенін елден қуып, көшірген, Өштескенін жер бетінен өшірген, Ат жалында туып-өскен қазақты Көкжал заман көкжал етіп өсірген. Қара боран құбыладан соғатын, Мүмкін əлі зауал туар тоңатын. Елім жапа шегеді деп ойламан, Ерлер барда атқа ақырып қонатын.

КӨК БӨРІ Білсең егер бұл күнде өрт көңілім, Алыс-жұлыс тірлікпен өтті өмірім. Қасқыр еміп өскенім жалған емес, Хас ұрпағы болғасын көк бөрінің. Шыр көбелек айналған жан ұшырып, Дүниенің көрді ме сағы сынып. Көкжал заман өсірген көкжал етіп, Азын-аулақ баянсыз бақ ұсынып. Қағынғандар көп əлі жөргегінде, Қорқау болып түсетін көрге күнде. Талағым кеп кетеді қыңсылатып, Ит тірліктің иттерін көргенімде. Атқан оқтай зуылдап жөнелгенде, Өмір, шіркін, жарқ етіп өтер демде. Ата қазақ иттерге таланбас ед Бөрілікті ту етіп көтергенде. Кілең қарау жайғасып төріне елдің, Жеткен қанша түбіне көңілді ердің. Итке айналмай тұра ма бұл қоғамда, Күні қараң болғасын бөрілердің. Не істеймін, Қайтемін төзбегенде, Қалғым, сірə, келмейді сөзге мен де. Бөрі қанша санынан жараланған Аңшылары заманның көздегенде. Сарқылды ма қуаты нар күштің де, Ана қайда туатын арыс күнде. Қара санға оқ тиіп, Қан сауылдап, Жортып келе жатырмын қар үстінде.

Күңіреніп күй шертіп күрең күнде, Қайғы іздері əлі өшпей тұр өңімде. Бір жақсылық көрмеуім қалай менің, Бар болса егер жақсылық бұл өмірде. Жұртты жүрсем қорғайтын қалқан көріп, Нан сұрасам алдайды талқан беріп. Жүйрігімді сан мəрте мертіктірді, Шауып келе жатқанда арқан керіп. Тереңімнен бұрқырап жыр атқалы, Жүрген қанша тауымды құлатқалы. Жаным жылап тұрғанда, Бір кісінің Келмегені бұл қалай жұбатқалы. Тіршіліктен түңіліп, суынғанда, Кімге барып мұң шағам қуынғанда. Бір көк бөрі ішімде ұлыды-ай кеп, Қараулықтың бораны суырғанда. Тағдыр мені қаншама сілкіледі, Мүмкін асау ағысым іркіледі. Мына сұрқай өмірге жылап келіп, Жылап кетіп барам ба, кім біледі? АҚЫН АТАМНЫҢ АҚ ШЫҢЫ Кенен Əзірбаевтың 125 жылдығына Жолын кесіп көрмеген жан баласы, Алты Алаштың кешірсін арлы анасы. Екі Кенен тумайды Айға асылып, Толғатса да тау-тасы, сардаласы. Талай жойқын тасқыннан жүзіп өтіп, Көңілінен ұшырған құс түлетіп.

Кенен атам өлеңге айналатын Өмірді ерттеп мінгенде кісінетіп. Тіршіліктің тұрғанда өңі кетіп, Жалғандықтың көбесін сөгіп өтіп, Жыр жебесі алысқа ұшатұғын Адырнасын тартқанда мөңіретіп. Қабыл болып тілегі, аңсағаны, Ақындардың атанған ақсақалы. Жүрген жердің бəрінен Кенен атам Жауһар жырдың есетін ақ самалы. Жұлдыздары көгінде жамыраған, Таудың неге қабағы салбыраған? Базар, Назар өлгенде күңіреніп, Кенен атам қайғыдан сансыраған. Ақ ешкіге мұң шаққан Лағын жоқтап, Күндіз-түні зар илеп маңыраған. Қайғы-мұңның қайрағы жанығанда, Буырқанған қуарып арығанда. Мұнарасы атамның құламайды, Тал бойында қазақтың қаны барда. Сардаланың көз салған шалғайына, Атамның əн жазылған маңдайына. Дүниені өте ме əнмен тербеп, Бұлбұл егер қонбаса таңдайына. Көңілінде көк бөрі түлеп өрген, Ақын бар ма бұл күнде жүрегі өлген. Əне, біреу ақ бас шың атам шығар, Алатаудың төсінен түрегелген.

АЗАТТЫҚТЫҢ АҚ САМАЛЫ Жолбарысым тұрғанда шыңға атылып, Азаптасын тырнағын кім батырып. Бостандықтың ботасы боздамайды, Қайғы-мұңның торына шырматылып. Тəуелсіздік қаққанда ақ қанатын, Жұрттың бəрі баянды бақ табатын. Суық қару асынған мына əлемде, Зауал қанша əлі де сақтанатын. Бесігінде тербеткен құм-даланы, Дүниенің біткен бе шырғалаңы. Бостандықты көзінен көздегелі, Мылтық қанша оқталып тұрған əлі. Боз көйлекті өмірім жырымдалып, Қай жау мені басынсын қырына алып. Ауызында оқталған мылтықтардың Тұрған жоқ па жүрегім тығындалып. Уақыттың көзімде оты өріліп, Болашаққа келемін төте жүріп. Рухым асқақ болмасын неге менің, Рухым көкке тұрғанда көтеріліп. Қамшы ұстаған қолына бүлдіргелі, Іргелі елдің бірімін бұл күндері. Елін жаңа белеске бастаса егер, Елбасының бар шығар бір білгені. Атқа жегіп көрмеген жат шананы, Туған елдің Тыныштық аңсағаны. Туым неге құласын, Мəңгі-бақи Азаттықтың тұрса есіп ақ самалы.

ТƏУЕЛСІЗ ЕЛ БОЛҒАЛЫ Алтын арай ішінде гүл ырғалып, Дүр дүние барады сұлуланып. Тəуелсіз ел болғалы Қорқыныштан Көрген емес жапырақ діріл қағып. Жоқшылықтың ішімде қасқыры ұлып, Жанарымда көрмеді жас тығылып. Тəуелсіз ел болғалы Кетілмеді Тұлпарымның тұяғы тасқа ұрылып. Ердің неге жетпесін елге ұраны, Жауын жеңіп, жігерін жер қылғалы. Тəуелсіз ел болғалы Жігіттердің Бүтінделіп үлгерген ер-тұрманы. Қателігін түзетіп кесірлі елдің, Бағы жанған заман бұл есіл ердің. Тəуелсіз ел болғалы Жетім өксіп, Төгілмеді көз жасы жесірлердің. Жаңа күннің жарқылдап белесінде, Сақталатын шығармын ел есінде. Кісілікті ту етіп мен көтердім, Кісіліктің тербеліп кемесінде. Күңіреніп күй шерткен күрең күнде, Кісі қанша бақ қуған бұл өмірде. Болашақтың қамы үшін білсең егер Жүріп жатыр сынақтар жүрегімде. Жүйріктерін жаратып, таң асырып, Атады ылғи даламда таң асығып. Тəуелсіз ел болғалы Ата қазақ Күллі əлемге келеді бақ асырып.

БОЛАШАҚҚА ҮҢІЛЕМ Қабырғалы елімді көбісі ұғып, Жарық əлем келеді төр ұсынып. Менің сардар жүрегім сескене ме, Жалғандықтың тұрса да бөрісі ұлып. Маңайына баянды бақ таратып, Елдер қанша гүлденген ақ таңы атып. Ата қазақ азаттық алған еді, Дүниені өзіне жалт қаратып. Анам мені туса егер Айға асылып, Жетсін қалай жеріме қайғы асығып. Туған елдің кеудесі күйге толған Жұмақтардың есігі қайта ашылып. Саумалымды біреулер іріткенде, Арынымды кім менің ірікті елде. Алтын тулы неге елге айналмайын, Алты тулы алты алаш біріккенде. Күн күркіреп, көгінде шатырлаған, Қызығымды менің де жат ұрлаған. Қараулықтың төбесі көрінгенде, Шындығымның шынысы шатынаған. Қанатымды жайғанда өрге керіп, Туған елім жайғасқан төрге келіп. Ұшып бара жатады болашаққа Жанарымда дүние дөңгеленіп. Найзағайлар ойнаса төбемде көп, Қажығанда жүгінем өлеңге кеп. Болашақтың көзіне үңілемін Туған елді төрінен көрем бе деп.

САРДАР ЕРІ ҚАЙДА БҰЛ САХАРАНЫҢ? Жүрсем егер өмірді өктем көріп, Өзенінен өткізбес өткел беріп. Қоңыраулы құлыным секілденіп, Қуанышым келмеді көктемге еріп. Қайда менің жоғалған нұрлы ағысым, Шынжырланып кеудемде тұр барысым. Бабаларым қан кешіп, қорғап қалған Далам еді бақытым, қуанышым. Қалың елде ер жоқ па баққа қорған, Бұл күндері сол дала жатқа толған. Зауал болып жететін туған елге Заман ба бұл Қараулық атқа қонған. Ту көтеріп, мен қалай ұрандайын, Болашағым бұлыңғыр тұмандайын. Барысы бар жігіттер кеудесінде Кеткен жоқ па азайып құландайын. Жұрттың бəрі анадан туған жылап, Ар-намысты оятсын кім қамшылап. Көңілімнің ақ шаңқан шатырына Болашақтың көз жасы тұр тамшылап. Болашақтың дəм татпай жемісінен, Үзіле ме бұл өмір желісінен. Іздегенде таба алмай қор боламын, Ел қорғайтын жігітті ел ішінен. Қаны тулап тұрғанда жүрегімнің, Қабарғаны бұл қалай түр-өңімнің? Ел қорғайтын ер жігіт ел тонаса, Абыройын ойлайды кім елімнің?!

Даласында өзені жырлап аққан, Жұрттың бəрі бүгінде мұңға батқан. Еңіреген кешегі ерлер қайда, Кеудесінде жолбарыс тулап жатқан. Тал бойында жүгірген самала ағын, Сардар ері қайда бұл сахараның?! Ұнтақталып кетті ме қайран жұртым, Диірменіне тартылып замананың. АЗАТТЫҚТАН НЕ ПАЙДА? Көңілімде бір толқын тулағасын, Неге өмірді жүрегім жырламасын. Азаттықтан не пайда, Арайланып, Ақиқаттың ақ күні тумағасын. Заман қандай, Заң қандай ел біледі, Туы қашан жетімнің желбіреді. Ақиқаттың ақ күні туса егерде, Арғымақтар неге əлі мертігеді?! Татулықтың бұзылып шекарасы, Тіршіліктің қираған бел ағашы. Ақиқаттың ақ күні туса егерде, Жазылмай жүр неліктен ел жарасы. Қазынасы бұл жұрттың тоналғасын, Өзен қанша жоғалтқан мол арнасын. Ел қорғайтын ер жігіт көк базарда Жүрген жоқ па сүйретіп қол арбасын. Азаттықтың ескенде ақ самалы, Арманымның бұл қалай ақсағаны. Ақиқаттың ақ күні емес пе еді, Туған елдің ту ұстап аңсағаны.

Азаттықтан не пайда, Бейбіт шақта Оқ атылып, боздақтың ақса қаны. Əлі талай соғады азап желі, Алты Алаштың бұл күнде азалы ері. Азаттықтың жоқ болса өз зауалы, Неге ендеше сатылады қазақ жері?! Түн ішінде шырақтай талай жанып, Жыр жазсам да бойымда қан айналып, - Азаттықтан не пайда, Тумаса егер Ақиқаттың ақ күні арайланып. ЕЙ, АЛАШТЫҢ БАЛАСЫ! Рухы бірге көктеген көгерсе елі, Ей, алаштың баласы өр еңселі. Қилы-қилы заманнан жетсең де аман Ақ семсердің жүзінен көрем сені. Сөйлесең де өр кеуде өрелі үнде, Семсер ізі қаншама көк етіңде. Ей, алаштың баласы, əлі күнге Тұрғаныңды ұмытпа оқ өтінде. Толқындарын қозыдай жамыратпай, Көкірегіңнен неге өзен жатыр ақпай. Суық желдің өтінде қалып қойып, Қалтыраған кезің көп жапырақтай. Қаптап жүрген кезінде сұр жыланның, Қасиеті арта ма құр ұранның. Ей, алаштың баласы, ұмытпағын Саған қарап тұрғанын зымыранның.

Қанша ғұмыр кешсең де арандамай, Қасқыр тістер тұра ма жалаңдамай. Ей, алаштың баласы, тұрған жоқ па Оқтың бəрі ұшқалы саған қарай. Шырқалғанда өмірдің тылсым əні, Көңіліңнен сөнбесін нұр шуағы. Ей, алаштың баласы, қалт-құлт етіп, Қылкөпірдің үстінде тұрсың əлі. Жаратса егер жүрегін ақын етіп, Кімнің туы жығылсын бағы кетіп. Ата рухың асқақтап тұрады əлі, Қылкөпірден аман-сау тағы да өтіп.

Кімнің жарқын жүзіне жел тимеген, Қайғы бар ма шекпен ғып ел кимеген. Жүзіқара Қараулық билік құрып, Адалдықты балшықтай жерге илеген. Қара жойқын тасқыннан жүзіп өтіп, Тас қоғамды көркейтсін кім түзетіп. Адалдықтың үні өшіп бұл күндері Қараулықтың есігін тұр күзетіп. БАРА ҚАЛСАМ АУЫЛҒА Ауылыма көп болды бармағалы, Жұлдызымның сонан ба жанбағаны. Алматыдан шыққанды қойдым білем, Өмірімді өлеңге арнағалы. Ауыл еді мал баққан қырға барып, Тұрған шығар кірпігін мұңға малып. Бұрындары бұғынып отыратын Қызыл құммен іргесін қымтап алып. Көшесінде құтырып құм бораған, Ақ кебінге ауылды тірі ораған. Қуанышын өңінен жұлып алып, Түн жамылып қызығын кім тонаған. Жер бетінен ар-ұят жоғалғалы, Қыршынынан қиылған көп арманы. Ауыл жүдеп барады күннен-күнге, Тіршіліктің арбасын доғарғалы. Бара қалсаң ауылға бұл күндері, Соғады алдан азынап қырдың желі. Бір жылға азық болар деп кім ойлаған Ауылымның жадырап бір күлгені.

Қиындыққа қайыспай төзіп көнген, Кім ауылда үлкеннің сөзін бөлген. Құлпытасқа айналып үлгеріпті-ау, Қарттың бəрі əкемнің көзін көрген. Дүрлігеді көңілдің құсы неге, Серттен тайған жандарды кісі деме. Бара қалсам ауылға кейінгілер Қарттарымдай жанымды түсіне ме?!

ҚҰЛАГЕРДІҢ ҚҰЛЫНЫ Шұбатылып соңында шаңы қалған, Жүйріктер көп десек те бағы жанған. Құлагердің құлыны-өлең еді, Тағдырымның құрсағын жарып алған. Ертелі-кеш тапқанын ішіп, жеген Қай тобырдың көрейін күшін ерен. Құлагердің құлыны – өлең еді, Ел ішінен кісі іздеп кісінеген. Көңілімнің көліне тұнған арай, Көктем болып еседі қырға қарай. Құлагердің құлыны өсе келе, Айналмасын Құлагер жырға қалай. Ерді сыйлап ар жолын күнде қуған, Жаман бар ма тізгінін ірке тұрған. Құлагердің құлыны туған кезде, Батыраштың тұқымы бірге туған. Арманыма жете алмай дүрбелеңде, Қалам ба деп қорқамын бір белеңде. Құлагердің құлыны бəйге ала ма, Батыраштың тұқымы жүрген елде.

ҚҰЛАҒАЛЫ ТҰРМЫН БА КІМ БІЛЕДІ Қайда барам тулақтай тозбағанда, Солғын тартып үлгерген көз, жанар да. Жанар ма едім лапылдап, кім біледі, Жанашыр кеп шоғымды қозғағанда. Жылан жатса жолымда оратылып, Көңілімнен ақ дауыл борады ұлып. Кейде вулкан секілді сезінемін, Көкірегінің оты өшкен көп атылып. Қуатымды жүргенде арқаланып, Алтын кемем соғылған жарға барып. Уақыттың жүзі өткір балтасынан Бөренедей жұқардым жаңқаланып. Жанарымның ішіне мұң қамалып, Жүрегімді көк мұзға тұр ма малып. Басқа арнада бұрқанып тулап жатты Өмірімнің ағысы бұрмаланып. Қарақшы өскен қоғамда кеткен сынды Бақытымды біреулер ұрлап алып. Тауқыметтің жүгі ауып арқасынан, Адам бар ма ұшпаған жар басынан. Құба жонға жайғасып, Тіршіліктің Мен де бір күн түсермін арбасынан. Көңіл кейде осылай сілкінеді, Үмітімді кім келіп үкіледі. Жартаста өскен кəрі ағаш секілденіп, Құлағалы тұрмын ба, кім біледі.

БІР ДОСҚА Бас болатын заман ба құл жиылып, Жұрттың көбі үлгерген тым сұйылып. Сен кеткелі достықтан күннің нұры Көкірегіме ағындап тұр құйылып. Көкке биік жайқалып қарағайым, Ғұмыр кешем əлі де қарапайым. Көңілімде бір жаңбыр жауып өтіп, Қалғандай бір тазарып жансарайым. Дос табылмай қалмайды сенен кейін, Сырқаттансаң жырыммен мен емдейін. Құлатам деп ойлама көзден атып, Құралайды көзге атқан мергендейін. Өмір күліп тұрса да бетін беріп, Жетілгенді көргем жоқ жетімге еріп. Ел ішінде жүрген ек күні кеше Жауға шабар қос батыр секілденіп. Қара орманның шайқалмай желге Емені, Шипа болған жан бар ма елге демі. Елі қорғай алмаса Махамбетті, Қорғай алмай сарсылдың сен де мені. Жетеді елге жамандық кімге ілесіп, Ақиқат пен Жамандық тұр тіресіп. Ойда жоқта жалт беріп, тайқып шықтың Ұстасуға жарамай сілкілесіп. Қылығыңды кім білген бұрын мұндай, Шəйнектейін тез қайнап суындың ба-ай! Жауға сілтер кезіңде Қынабыңнан Неге қалды қылышың суырылмай?!

Қасиеті сіңбей даланың, Түрмеде туған баламын. Ағарып таңым ата ма, Ақ сүтін ембей ананың. Тас жүрек болып өспей ме, Тас емшегін сорған қаланың. Түрмеде туған баламын, Болашаққа қалай барамын. Дүниенің түскен тəніне Сыздап бір тұрған жарамын. Қарайлап өскен қалаға, Қызықсын қалай далаға. Өмір – өксік екен ғой, Түрмеде туған балаға. Күн кештім ылғи ашынып, Өлем бе, қайтем, асылып. «Түрмеде туған» деген сөз Жазылған тасқа басылып. Жабырқап жалғыз жүргенде, Теперіш көрдім кімнен де. Намыстан өлгем денеме Түрменің иісі сіңгенде. Бүк түсіп қалсаң іргеде, Талайды сені бүрге де. Түрмеде туып, жазған-ай, Өлгендер қанша түрмеде. Азабым бар ма шекпеген, Тағдырға кейде кектенем. Түрмеде тудым... Түрмеде Өлмесем екен деп келем.

Бойында тулап ағысы, Жайқалып өсіп тарысы, Жолбарыс болмай тұра ма, Жолбарыс елдің арысы. Көзіңнің жасын бұлама, Сүрініп кетіп құлама. Арыстан елдің ұлдары Арыстан болмай тұра ма. Бағынған жұртпыз əйелге, Жатамыз сонда қай елге?! ҚЫЗҒАНЫШ Көктемдердің көзіне қырау қатып, Ауырмаған күн бар ма тұмауратып. Өмір деген ақ боз ат бір күндері Жығып мені кете ме қырға аунатып. Күн көзіне жарқылдап сауыт денем, Бір жұлдызды бетке алып шауып келем. Қызғаныштың көздері қызарғанда Қатер төніп тұрғандай қауіптенем. Көктем есіп тұрғанда қанатымнан, Мені көздеп сұм оқтар сан атылған. Орман болып орыстар жайқалғанда, Қызғаныштан бұл қазақ жаратылған. Ауыртпалық көп əлі елге батқан, Күндер қайда күркіреп жебе тартқан. Қазақ көрсем көшеде, Ой, жазған-ай, Қызғаныш па деп тұрам келе жатқан.

ШАРШАСАҢ ДА Тіршіліктен өтсең де көктем көрмей, Тағдырыңа бола ма өктем келмей. Қайық болып өткізген сен емес пе, Өзендерім тұрғанда өткел бермей. Рухы биік көрінген тұлға алдында, Туысым да жоқ еді, туғаным да.

Сен емес пе өткізген мені арқалап, Асулардан аса алмай тұрғанымда. Шуақ шашып тұрса да күн көгінде, Неге азапты күн кештім нұрлы елімде? Сен емес пе туымды желбіреткен Көріне алмай биіктен жүргенімде. Көлеңкемді түсірмей терегіне, Бақыт тілеп жүргенде мен еліме, Сен емес пе құтқарған, Кемем қирап, Батып бара жатқанда тереңіне. Бұғанасы қатайып жетілгенде, Кімдер шетке тебеді жетімді елде. Қайрақ болып қайраған сен емес пе, Жүзім менің мұқалып кетілгенде. Жанарымның ішінде сөнген арай, Сен жоқ жерде шығамын төрге қалай. Менің сынық арбамды, Шаршасаң да Сүйреп келе жатырсың өрге қарай. ЕЛ ҚОРҒАЙТЫН ЕР ЖІГІТ Мына қарау қоғамда құрамалы, Ақиқаттың тартылып тұр Аралы. Азаттықтың арайлы таңы атса да, Дүниенің көзінде мұң бар əлі. Тереңімді біреулер қозғағанда, Дауыл болып бұрқаймын боз даламда. Бозінген ел неліктен жұбатпайды, Менің бота көңілім боздағанда. Құлындары кісінеп желісінде, Кім жүреді найқалып ер пішінде, -

Жалдамалы оқтардан жатқанда өліп, Ел қорғайтын ер жігіт ел ішінде. Жақсылығы көрмеген елге тарап, Кімді арқа тұтасың ерге балап. Жау басынбай қайтеді, Сөйлесе егер Ел қорғайтын ер жігіт жерге қарап. Күнім менің өрмелеп жар басына, Қалай салам тағдырды жамбасыма, - Ел қорғайтын ер жігіт жүрсе егерде, Күнкөрістің жегіліп арбасына. Көздеріне көк мұнар мұң байланып, Мұндай шақта отырсын кім жайланып. Елімді кім қорғайды, Жүрсе егерде, Ел қорғайтын ер жігіт құлға айналып. БАРЫН ЫЛҒИ СЕЗІНЕМ БІР ҚАУІПТІҢ Шабыт құсын кеудеме түлеткелі, Өткел беріп өмірдің тұр өткелі. Мүмкін туған шығармын мен анамнан Еңселі елдің жүрегін жыр еткелі. Төрге шығып, кез емес жайланатын, Күндер қайда ақ нұрға айналатын. Арлы ақындар ығысып, Заман туған Парламентке перілер сайланатын. Семсер болып тағылып сері еліме, Кісі бар ма бойлаған тереңіме. Момын халқын жылатып, зарлатқалы Безбүйректер билікке келеді ме?!