Адасқан жапырақ
Қанипа Бұғыбаева
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
Адасқан жапырақ
Қанипа Бұғыбаева
Күнделік-ойтолғамдар мен өлеңдер
“Баянжүрек” баспасы
Алматы
БІРІНШІ БӨЛІМ
Арман жылдарым
(Көңілдегі күнделіктер)
Мазалап арман жанымды
Алады жырмен уатып,
Бола аламаймын сабырлы
Сабырлы емес уақыт... -
деп алғашқы өлең кітабымның (1963 жылы) бетін ашыппын.
1958 жылы “Өзенім” деген өлең жазыппын:
Сылдырап аққан өзенім
Күлкіге әсте тоймайсың.
Ысқылап арна өзегін.
Шелекті тартып ойнайсың.
Сұлудың сырлы көзіндей, Суың мөлдір тұнықсың. Болмаса жырым өзендей Жанымды менің кім ұқсын. Өлеңді алғаш 16-жасымда жаздым. Ақын болсам деген ойым жоқ болатын. Әйтеуір шешем Нұрғайша маған көп кітаптар әкеліп ертегі аңыз, батырлар жыры, ғашықтар жара Қобыланды, Ер төстік, Алпамыс, Қыз Жібек, Айман Шолпан, Қозы Көрпеш, Баян Сұлу т. б. оқытатын. Көрші көлең кеш түсе біздің үйге жиналып дөңгелек столды қоршай отырып, менің аузыма қарайтын. Мен жаяу шамның әлсіз жарығымен ойлау жерден орғытып, қырлау жерден қарғытып тез тез зуылдатып оқитынмын өлеңдерді.Өзім тез оқығаныма мақтанам іштей.Бірақ онша түсінбейтінмін... Келе келе оқи берген соң ба ішіме сөз сәулесі түсетін болды сөз сырына қанығып, бірте бірте кітапқұмар болдым.Денсаулығым шамалы болған соң ба? аяғым 6 жасымда тізем шығып кетіпті де, ойнап жүріп уағында салынбай қалған екен. Мектепке де кейде бара алмай төсек тартып жатып қалатын едім... Ол кезде ауылда радио телевизор дегенің жоқ. Әкем де шешем де колхоз жұмысында . Ерте кетіп кеш келеді. Бір күні шешем мені дүкеннен қант әкел деп мені жіберді, дүкенге кіріп барсам Түлкі тұмақ киген бір кісі маған қарап тұр. Сөйтсем кітап сыртындағы Ілияс Жасүгіровтың суреті екен, Мен бірден осы кітапты сатып алып үйге әкеліп оқығаным әлі есімде. Ондағы әсіресе маған Бұлбұлға деген өлеңі керемет әсер етті
Сайрадың құйқылжытып құбылжытып, Тыңдадым таңдайымның суын жұтып дегенін ұмытар емеспін. Сол кездерде Талаптың мініп тұлпарын әр қияға салған шақ, деп алғаш шешем іс машинасын сатып алып берді. Ауылдағы көрші апайлардың көйлектерін пішіп тігіп алғысын алып жүрдім тігінші болғым келді, бірде әтештің суретін кішкентай кілемшеге кестелеу әдісімен түсіріп керегеме іліп те қойдым. Ою кестеге әуес болдым. Өте қызыққыш, еліктегіш болып өстім. Үйге біреу келсе жақсы көріп, оны бір жұмбақ аралдай көріп, оған барлау жасап, жақсы көріп, шешемнің басын шайқап, қой дегенін тыңдамай қойнына кіріп кететінмін киімімді айырбастап, сен сен ал деп адамдарды қуандырғанды жақсы көретінмін. Бірде үйге келген тәтенің қолдан соққан жәй сырғасына қызығып, өзімнің әкем Томіскіден (жұмыс армиясында болған 6 жыл) әкеп берген алтын ай сырғамды беріппін. Шешем амал жоқ үндемепті. Алғаш Күләштің даусын (Гәккуін) естіп, мен Күләштай әнші боламын деп көңілімді ән әлемі жаулап алды. Ақсудың бойна барып, оңашада құстарға ұқсап ән салатын едім, сонда менен асқан дүниеде әнші жоқ деп ойлайтынмын. Өте қызыққыш әсершіл едім. Негн мен Қызжібек болып ойнамаймын деп Ақсу ауданының театрына ылғи баратынмын мені жұмысқа ал деп. Ол кезде Әбітай Исақанов деген жігіт мәдениет үйінің меңгерушісі екен, қолымда таяқ, ойымда түк жоқ алқынып ән айтып берейін деп Тау ішінде, Бозжорға, т.б. Гәкку, Гауһартас әндерін орындап беремін ол мені тыңдап келіп тұр қәзір орын болыңқырамай жатыр, аламыз сөзсіз, талантсың деп мені мақтайтынын ұмытпаймын. Сол театрдағы Назарбек, Дәмелі, Бағила секілді өнер адамдарына қатты қызығатынмын. Шіркін менде сахнаға шығып ән салсам солардай деп. Әлі есімде ауылда радио жоқ, Ақсудағы Айса деген апайдың үйіне барсам, керегесінде қап қара қалпақтай радиодан нетүрлі ән, музыкалар беріліп, тұрғанын көріп, түбінен кеткім келмей нетүрлі қалаларды аралап музыка арқылы, аралап ұшып жүргендей күй кештім. Бір күн, екі күн, тегі түбінен, (тамақ та ішкім елмей) кеткім келмейді. Содан бір әнші жігітке деген ән шығардым сөзінде өзім жазып ыңылдап айтып жүрдім..
Шырқатып сұлу әнді сылқым жігіт,
Жетеді-ау қыр басына сілкіндіріп
Бөлесе бір көңілді қуанышқа,
Кетеді-ау бір көңілді күрсіндіріп.
Сұлу үнді сылқымым,
Жаны сазды сыршылым
Естімей сол әніңді,
Қалай ғана тыншырмын?
Бір жанып, өзіңменен бірге өшемін
Жаныңды ән болмаса білмес едім.
Ұғынып жан дүниеңді жанарыңнан
Әніңе ән қайтарып тілдесемін...
Бірақ бір күні радиодан әнші қызға деген ән берілді, байқасам әуені менің әнші жігітіме ұқсайтын секілді, содан қайтып ән айтуға құштар болсам да ән ән шығаруды қойып кеттім...
Менің алғашқы ұстазым анам Нұрғайша, ол кісі маған Абай, Қасым, Мәриямның Әбудің өлең кітаптарын әкеп беріп оқытатын. Үйге қазақ әдебиеті, әйелдер журналын алатынбыз, әсіресе Абай жолын оқып бір өзге дүниеге еніп кеттім, әсіресе ғашықтық жайлы Абаймен Тоғжанның ара қатынасын, Әйгерімнің әнін естігендей болып өзімде боран соққанда адасып Абай секілді жігіт аттан түсіп, үйдің есігін таба алмай тұрғандай елегізуші едім. Оңашада Татьянаның Онегинге жазған өлең хатын әндетіп айтуға құмар едім.. Домбыраға да ғашық болдым. Басыма жастап күйші болғым келді. Бірақ Елім ай әрең үйрендім өз сезімім арқылы барлық білген әндерәмді шерту деңгейіне жеттім. Суретші де ұста да болғым келді, бірақ осының бәрі тек менің сұлулыққа деген құштарлығым екенін кейін сездім тез ғашық болып тез айнып қалатынмын.. Хатжазғыш әскердегі жігіттерге қызық көріп өлеңмен жауап хат жазатын едім, одан хат келсе қыздар күліп оқушы едік.Шшемнің суырып салма өрен жүйрік ешкімге дес бермейтін ақындығы ма? Әйтеуір бір сөз құдіреті мені өзіне тартып, өз өзімнен күбірлеп, алғаш аулыма арнап өлең жазғанымды білмейде қалдым.
Үрлей ескен желме мынау самал ма,
Толқын өрген жасыл шалғын далам да
Күніне мен жүз сүйемін аулымды
Көңілімнің құндағына алам да.
Сымбатыңа қараймын да сыр алам,
Жас балаша жылап, кейде қуанам,
Топырағыңды уыстасам еңкейіп
Көз алдыма елестейді ұл анам.
Тек өзімде бүршік жарар гүлім де,
Тек өзіңде жарық болар түнім де,
Саусағыммен шертілмеген күй болып,
Жыр боп тұрдың көкірегімде, тілімде.
Жан емеспін көппен бірге көшке ерген,
Кеудеңдегі бір отыңмын өшпеген.
Туған өлкем, топырағыңнан нәр алар,
Жап жас ғана шыбығыңмын өскелең..
1960 жылы жазылған бұл өлеңімді алпысқа келгенде оқып толқып отырмын. Шешем 1959 жылы қазан айының 29 ында 49 жасында соңына біздерді тастап, көз алдымда көзін жұмып кетті... Өмірге 9 ұл 1 қыз мені әкелген ол соңына 2 ұл бір қызын тастап кетті..Сондағы менің ойым ол енді жұмыс, жұмыс деп жазда ыстыққа күйіп қыста суыққа тоңып қиналмайды, әкем тамақ тез дайын болмады деп ұрыспайды оған, енді ол демалады деп деп қуанғам. Біақ олай емес екен Анамның жоқтығы өмір бойы жаныма батып, орнын ешкім баспайтынын қайдан білейін? Алғашқы өлеңге талпындырған ұстаздарым Құдаш Мұқашев, Әбу Сәрсенбаев, үлкен жүректі журналист апай Ләзиза Серғазина болды. 1962 жылдарыАқсуға Әбу Сәрсенбаев, Тұманбай Молдағалиев деген Алматыдан үлкен ақындар келді. Маған Құдаш келсін деп хабар жіберіпті. Сара ауылының арасы 9 шақырымдай болатын. Сол жолы аудандық мәдениет сарайына жұрт көп жиналды. Мен Әбу ағаға арнаған өлеңімді оқып бердім. Аяғымды көріп, аяап кетті ме. Алматыға кел, дәрігерге аяғыңды қаратамын деді де бір кітабына қолтаңба жазып беріп, соңына телефон санын, және үй адресін қоса жазып, мені Алматыға шақырды. Содан әкем үй иесіз қалмасын деп бір әйелді алып келген. Ол кісі жайсыздау болды маған, мінезі шайпау, күнде ұрыс талас әкем соның сөзін жақтайтын секілді, дәрменсіз, жаңа үйленген жас қызбен жігіттей шымылдық құрып қойды...Мен шешемнің жаны шыққанда жатқан қоңыр кереуетін иемденіп өзім ауызғы үйде жататынмын, олар түпкі үйде. Бір күні өгей шешем алдағы қоңыр кереуетті бізге бер, үлкен екен сен біздікін ал, саған ылйық деді: Жоқ бермеймін өзім осы кереуетке үйреніп кеткемін деп бермей қойдым.. Содан ол менімен өшігіп алды. Ауылда клуб меңгерушісімін,
аудандық газетке өлеңдерім шығып, атым шығып қалған кезі. Және Құрақсу мал қыстауына барып бір Мелиса жігітпен айтысып Балқаш бойында оны жеңіп, домбыра шапан алғам сыға, сонда самолетпен Коммунизм таңы газетінен (Жетісу) Мұхаметжан Дүзенов деген кісі келіп суретке түсіріп алып, мен жайында мақала жазып өлеңдерімді жариялаған болатын. Сол кезде ауданнан сол Құрақсуға Бәтима Сақауова деген хатшы барған. Сол кісінің машинасымен бірге барғамын. Бұл 1960 жылғы қыс болатын. Содан бірде әке шешеме бір ренжігенімде шыдамай, Алматыға дәптерлерімді алып қашып келдім... Келіп автовокзалдан телефон соқтым. Әбу аай таксимен келіп мені үйіне алып келді. Апаймен таныстым. Маған рухани әке шеше болдды. Мейірім шуағына бөледі. Дәрігерге қаратты.Аяғыма операция жасатып, қолымнан таяқ түсті, аяқты жерге нық бастым. Өмірге үміт арман көзімді аштым. Жақсы адамдар бар екенін білдім. Барлық газет журналдарға сәт сапар берді. Тұңғыш кітабыма редактор Тұманбай аға болды.Өлеңге өнерге деген алғаш тұсауымды кесті. Мен сол кездерде Мұқағали, Жұмекен, Зейнолла Серікқалиев, Сайын Мұратбеков, Әбіш Кекілбаев, Олжас Сүлейменовтерді, Оспанханды көрдім, таныдым. Үлкен жазушылардан Әбділда, Тайыр, Сәбит, Ғабит, Ғабиден , Зейін,
Қажым, Зейнолла Қабдоловты, Асқар Сүлейменвты,Мәриям
Хакімжанованы, Шәрбану Құмарованы, Қадырды, Сейдахмет, Қосжан
ағаны, Шерханды, Сағиды, Шонаны, Сабырханды, Тоқашты, Ізтайды
т.б. бәрін көріп үлгердім. Менің жаныма жырлары жақын Тұманбай,
Мұқағали, Қасым болды...
1963 жылы Тұңғыш кітабым жарық көрді Содан бері 18 өлең
кітаптарым оқырман қолына тиіпті кезінде өз бағасын алды. 1969
жылдан бері ҚАЗАҚСТАН ЖАЗУШЫЛАР Одағының мүшесімін. Ең
бірінші ұстазым халық, одан кейінгі ұстаздарым аты аталған аға
апаларым. Жетісуым. Өлеңге келгеніме жалып творшестволық жолым
40 жылдан асыпты.Осы Жамбыл ауданына көшіп келіп тұрғаныма 35
жыл болыпты.Мен алғаш Нарынқолға барып барып театрда әнші
болып (оркестрге қосылып гәккуді айтатынмын) істедім. Содан бері
әртүрлі мәдени жұмыстарда жұмыс істей жүріп қолымнан қаламымды
тастағаным жоқ. 1983 жылы ҚАЗМУ дің жур-к бөлімін бітіргемін.
Сұлтанғали Садырбаевтан, Әбдісаттар Дербісалиевтен, Тауман
Амандосовтан дәріс алдым. Мұқаметжан Қаратаев, Ғафу Қайырбеков,
Сырбай Мәуленовтердің жылы лебіздерінестіп қанаттандым. Әр
жылдардағы басқосқан сьездерде, жылқортындысында мақтауларын естідім. Менің кемшілігім сенгіштігім, ғашық болғыштығым, әсіресе жақсы адамдармен сырласуға ғашықтығым. Неге екенін білмеймін, әлдекімді күтіп елеңдеп, елегезіп жүремін, мені біреулер сағынып, мен біреулерді сағынып жүргендей күй кешемін түндерде ұйықтаған болып жатқанмен, сонау өткен балалық жаққа Обломовқа ұқсап саяхат жасап анамды, даламды бір кездегі бала кезімді елестетіп өмір сүріп жатамын. Қазір өзіме ұнайтын жас ақындардан Танакөз, Оңайгүл Тұржанова, Жанат Әскербекқызы, Тыныштықбек, Маралтай, Жарас Сәрсек, Роза Сейілханова, жазушы қыздар Айгүл Кемелбаева, Гүлзат Шойбекова. Ал сазгерліктен өз қызым Ләззат Қарашева, әншілерден Бибігүл Төлегенова, Роза Рымбаева, Әлібек Дінішов ұнайды.Мен екі дәуірді бастан кешіппін бірі бодандық, бірі Егемендік, осынау елімнің тәуелсіздігін өз көзіммен көргеніме бақыттымын. Мен үшін бейбіт өмірде жарық дүниені жарық таңдай жаныңмен көріп аман сау жүруден асқан бақыт жоқ. Өзім жетпеген өнерлеріме олар жетіп жүргендей. Ұлым Талап домбырашы, қазақтың Құрманғазы атындағы консерваториясын бітірген.Қыздарым Ләззат сырнайшы, сазгер әнші ұстаз. Ләзиза да қыздар пед-қ инст-н бітіріп Шоқан Улиханов мектебінде музыкадан дәріс береді, сырнайшы. Немерелерім бар. Айдана, Әлия, Ғалымжан, Нәзира атты. Үш баламнан.
Туған жерім Талдықорған облысы, Ақсу ауданы Ақын сара ауылы. Ілияс Жансүгіров ақын Сара, Қуат Терлікбаевтар дүниеге келген жер. Кішкентай ғана Көкжайдақ деген ауыл кейін Киров колхозы болды, одан өзгеріп Ақын Сара ауылы болды. Мен туған анама қарызбын. Сол қарызымды өтеп кеткім келеді... Кемшілігім. Жалыққышпын. Мұңшылмын. Қызбамын... Көрсеқызармын. Аузым көп күйседе ғашық болғышпын. Мүмкін ол менің мамандығым шығар.. Ғашық болмасам, өлең жаза алмаймын.. Жасымды ойлағым келмейді.
Атаққұмар емеспін
Адамды адам, адам болғаны үшін сүюі керек қой. Рушыл емеспін.
Ұлтшылмын.. Жақсы мағынада. Еріншекпін.. Ұмытшақпын. Сенгішпін.
Дүниеқорлықты жеккөремін. Сұлулықты, білуді, құпияны білігім кеп тұрады. Алданғышпын... Кешегі жазаған өлеңім бүгін ұнамай қалады. Тез өзгеремін.. Табиғатты ұнатамын. Аспан әлемін аңдып көп қараймын... Атымды Әлия әжем қойыпты. Көршінің Қатипа деген бір жастағы қызына ұйқастырып қойыпты. Мен туғанда үйде туған ғой шешем. Доп домалақ доптай боп туыппын. Көтек бұл не? деп әйелдер шошып қалып әрең шешіп жарып алыпты. Кіндігіме оралып қалыппын. Шар ете түсіппін әйтеуір қыз бала екенімді көріп кіндігімді Несіпбала деген (соғыстан күйеуі қайтпай қалған) әйел кесіпті өкпелесе, ренжісе, бірдеңеге үндемей қалады екен. Әкем мені тура кіндік шешесі үндемей қалатыны дейтін. Әжем мені 6 жасқа келгенше бағыпты өзі бауырым Балташпен бірге ақсуға ағып кетті. Ұстағанмен тірілмеді, сөйтсе аузын бекіткен кезі екен аузын жауып алыпты, су кірмепті. Ыстықта суға шомылған немересін ұстаймын дегенде тасыған су толқыны ағызып кеткен, ол үлкен әңгіме.. Шешем еңбек армиясында жүрген әкемнің соңынан Томскі қаласына 3 рет барыпты. Мені алғаш енесіне 6 айлық кезімде қалдырып кетіпті. Сөйтсе, маған бөлек шәйнекке тамақ сорпа жасап әжем береді екен, менен үш жас үлкен Балташ бауырым осы қызға ғана бересің маған неге бермейсің деп жыласа, - Ал ендеше мұны апарып жардан лақтырып тастайын деп жүре бергенде , - Апатай ай жәй айтамын ағамен тәтем келгенде не айтамын, оларға деп жалынады екен тастамашы суға, деп. Сол бауырым ғой 1939 жылғы болатын олар суға ағып кеткенде мен 6 да екенмін. Бақшасы бос тұрмасын деп мені 6 жасымда мектепке беріпті. Күмісжан Жақсыбаева деген әдемі тәтей сабақ бергені әлі есімде..Ол бейнебір менің көзалдымда ауада қалқып, ұшып жүрген ақ көбелектей еді, әдемі, әппақ еді. Мені үйге дейін әкеп
тастайтын. Жалпы менің өмірбаяныма өлең жолдарым да жатады. Қайсібірін айтайын?.. 1961 жылы Жамбыл облысына Мәдени ағарту училищесіне бара жатқанда Алматыға аялдап Мұхтар Әуезовты көрдім опера балет театрында табытта жатқан сәтін, қара құрым жұртпен бірге (бір қолымда таяғым, бір қолымда домбырам, кезіп келем көшені айтатындай мен бір ән деп өлең жазғам) ұлы жазушымен қоштастым. Баян класына түстім. Гүлдерайым, Маңмаңгер, Алқоңыр әндерін айттым, мені бөлгенде слухымды байқап (Еврей кісі) Баянға алды, бірақ баян сатып ал деді жатахана жоқ екен, Сүлеев деген үлкен кісі
оқу ісінің меңгерушісі мені училищеге жақын бір үйге орналастырды. Бұл Әтина Жәкетова деген (Әйеледер жрналының редакторы) апайдың туысы болып келеді екен. Сырғаш деген үй иесі сұлу жас әйел өте мейрімді адам екен. Кейін мені өзі Ұзынағашқа іздеп келді. Балалаларды жұмысқа алып кеткенде, мен үйге барып ақша, киім кешегімді алып келейін деп ауылыма келсем, олар мені әкем сені біреу өлтіріп кетеді, керегі жоқ бармайсың деп жібермей қойды. Аудандық мәдениет үйінің жанынан құрылған көшпелі автоклубта 10 жылдай істедімкөзі тірі Хабиев, Әлімқұл Жамбыловтармен бірге. Одан соң Аудандық өлкетану музейінде 7-8 жыл істедімаудандық балалар кітапханасында көп жыл істедім. 1962 ж майда Қазақ сср жоғрғы Советінің грамотасымен наградталдым. 1993 жылы Абайдың 150 жылдығына арналған Түрік поэзиясының халқаралық ІІ-фестивалінің жеңімпазы атандым. 1996 жылы Жамбылдың 150 жылдығына орай Қазақстандық өнер әдебиет делегаттарымен бірге Санкт Петербургке бардым. Сондайақ Абай, Жамбыл, Мұқтар, Қаныш, Бақтыбайға арналған мшайраларда жүлделі орындарға ие болдым. Абайдың туған күнінде Семейдегі 150 жылдық ұлы тойына қатыстым. Жаңа ғасыр жарнамасы 2001 байқауы бойынша Қазақстан республикасының рәміздерін насихаттауға арналған мүшайрада бірінші дәрежелі орынды иеленіп Құл-Мұхаммет қол қойған дипломмен, сыйға компьютер алдым. Шығ.. (Тұңғыш кітап 1963. Екінші дәптер 65. Ақ сүт, Қара торғай, Ару ана, Ана жыры , Жыр және жүрек, Қыз дәурен, Көк белестер, Менің даусым, Гүлдер көзін ашқанда, Домбыра дәурен, Қоңыр жел, Шұғылалы шақ, Қоштасқым келмейді, Құс жолы, Қазір Жазушы баспасында Аққу әні атты 20-баспа табақ өлең поэмалардан құралған қолжазбам жатыр... 1980 ж. Чудесный сад (антология) Весенный дождь атты орысша шыққан қазақтың ақын қыздарының өлеңдерімен бірге өлеңдерім жарық көрген. Кей кейде мақаласын да жазып қоятыным бар. Шыққаны шықпағаны бар, олардың. Кітап оқығанды ұнатамын...
Халық әндерін айтқанды жақсы көреміндем алып қаламын. Тынысым кеңіп қалады. Өз қолыммен бірдеңе тіккенді де ұнатам уақыт болғанда. Әкемді қожанасыр деп те атайтын ауы, сол кісіге ұқсастығым да бар ау деймін... Әкемнің аты Абдрахман шаруа, қол еңбегімен бізді асырап бақты 1983 жылы 78 жасында қайтыс болды. Шешем Нұрғайша Сенбіқызы 1959 жылы асқазаннан, 49 жасында кетті. Менің аяғымның жазылғанын көре алмай кетті. Көп жылайтын мені ойлап оңашада, аяп..
Мен де жұлдыздарға қарап жусанның түбінде отырып (шешем өлгеннен кейін) айға қарап Құдай ау менің не жазығым бар еді? Неге менің аяғымды жазбайсың, жұрттың қызы секілді Менде жігіттермен билеп, күйеуге тиетін күн болар ма екен? дейтінмін, сол сөзімді құдай естіген болар тілегіме жеттім ғой... (әзіл) Өйткені 10-шыны бітірмей жатып қыздардың бәрі күйеуге тиіп кететін, соларды мақтап әкем әні пәленшенің қызы күйеуге тиіпті, Сені ешкім алмайды дегені жаныма бататын, күйеуге тию деген ерлік екен деп ойлағанмын онда. Содан ғой, үйсіз, күйсіз, жұмыссыз қиын күндерді бастан кешсем де үйге, ауылға бармай балаларымды өзім ғана қарап, бағып, балапан басқан торғайдай Ұзынағашты шыр айналып үйден үйге көшіп пәтер жалдап, жүрсем де, ешкімге мұң шақпай тірлік еткенім. Сонда да бөпемді орап қойып ол ұйықтағанда тығып қойған дәптеріме көңіл күнделігіндей ғып өлеңдер жазып жүрдім. Жағыдай тілемей, курортқа бармай жаман қағазға сынық қарындашпен ақ шайдың қағазына Қанипа лирика жазады деп Базарбектің әзілдегені сол ғой. Әзілі болса да сөзінің жаны бар. Ақ сарайға құстың сүтінен басқасы бар жерде отырсам кім біледі қандай боларымды. 1964 жылы Қанағатқа қосылғамын, өзінің мінезі бар. Мәдениет саласында халық театрында көп жыл режиссерлік етті, ҚАЗПИ-дың тарих факултетін менімен қатар бітірді. Айлап сыртқа шығып гастролге кететін. Мен өзім жалғыз балаларға қарап, сүттің кезегінде тұратынмын. Кетсем, кереуеттің аяғына қызымды байлап, алдына ойншықтар печенье қоятынмын. Бір қызымды әкем 2 айлығында болмай сұрап алды оның да аты Ләзиза болатын. Үй жоқ Талап жаңадан жүріп жүрген Е асырап берсін, сосын өзім алам ғой деп ойлап өгей шешеңе алданыш болсын деп алған Сөйтсем, 5 айлығында көз тиіп шетінеп кетіпті, Олар маған хабар бермей қойыпты, ренжиді деп. Кейін білдім. Шешемнің қасына қойыпты (ішіне зираттың) Сонда 4 баланы дүниеге шырылдатып әкелдім. Ал дүниеге келмей кеткендері 7-8. Не керек, қалай асыраймыз, өзің өлең жазасың. Алғызып таста деген Қанағаттың сөзіне ерегесіп, жанымнан жан, қанымнан қан алғыздым ғой ол кезде. Сондай
(жасырын саясатта) болды ғой .. Әйтпесе сығанның балалары да жүр
ғой жайнап. Қазір көктем өтіп кеткен соң бәрі кеш өкінемін бір
білгенім ешкімге бала беруге, бала алғызуға қарсымын...
Бірін айтамын деп бәрін айтып кеттім ғой. Кешіріңдер мені.
Шыңғыстың Көктөбедегі кездесуі есіме түсіп отыр.
Мен қалай Қанипа болдым?
Менің екінші ұлы әкем Әбу ағай, және Ләзиза апам. Екеуі мені өз баласы ғып, тілімді қылығымды қызықтап жыр оқып, ән салып әбден мен ұжмаққа енгендей күй кештім.Бұл сәбилік таза құрсақтағы күйдей алаңсыз күн кешкен күндерім еді...Сол кезде менің аты жөнім өзгеріп кетті, аяқ астынан. Әбу аға айтты Қазақта Әбдірахманова Тұрсынхан деген ұлы ақын бар Сен екінші Әбдірахманова болма деді.. Сонан соң мен өз әкем Қожанасыр әкемнің атынан ауысып оның әкесі Бұғыбайдың атына ауысып кеттім..Бірақ менің шын атым алғашқы туу туралы тіркемеде Әбдірахманова Ханифа болған..өз көзіммен көргемін.. Ол үлкен қағаз болған.. Оны құртқан осы Ұзынағашта тұрған Толғанбаев Тәңірбергеннің тұсында әкем келіп менің атымды кітабыма байланысты қаламқыға байланысты өзгертіп жіберген.. қысқа сөз.. Құлағыма азан шақырып қойған аты есімі менің нағыз атым есімім Ханифа (екінші есімі Қанипа) Екінші есімін Абай Ибрагим деген сияқты шынында әрбір адам, әрбір әлем
Жарық дүние қас қағымын кім білген,
Жылатып ап уақытша күлдірген.
Өмірде өлмес өлең жазып өзіме
Өз атымды қайтара алмай жүрмін мен..
Менің ойымша өлең-деген жүрек-сезім күнделігі. Ол ақынның жеке жан-сыры, табиғаты ой-түйсігі, айналасынан алған әсері, таңдануы, күйініш-сүйініші-адамға деген маххабат-шуағы жан құштарлығы-өрті, мәңгілік айықпас-мінез дерті секілді, «Мен сені сүйемін, сүйгендігімүшін ақы бер» демейді ғой ешбір ғашық, сол секілді өлеңді бақытты болуым үшін, немесе ауқатты-бай өмір сүруім үшін сүйген жоқпын. Поэзия маған қандай өмір-қандай тағдыр сыйласа да ризамын. Өйткені өлең өз анамның қанынан-ақ сүтінен дарыған маған –табиғат сыйы ма деп ойлаймын. 28/ІІІ-198 Ән! Ән-құдіретін, күй құдіретін, оның тілмен айтып жетпес қасиетсиқырын, тамыр тамырыңды қуалаған қаныңа қосылып, тұла бойыңды шымырлатып, қиялмен-арман қанатына отырып алып өмір сүресің..Тіршіліктің таусылмас ұсақ күйбеңінен арылып, бірауық мөлдір-таза күй кешіп құсқа айналып көгілдір шексіз аспан әлемінде қалықтап жүргендей боласың. Ән өмір сүргізеді, махаббатқа шақырады әнді тыңдау үшін де әншінің, немесе әнді шығарған композитордың жүрегімен тыңдау керек, үндесіп соғуы керек жүрегің... Меніңше әнжырды, күйді сүймегендер немесе бір ән салмаған адам шамы жоқ үй
секілді болып көрінеді. Ән қараңғы көңілге жарық-сәуле құяды, дүниедегі барлық жамандықтан, жирендіруге шақырады, үндейді. Әнбесігі адам жүрегін нәрестеге айналдырып тербетеді-аялайды, жұбатады. Әннің бір артықшылығы сол. Ән қартаймайды. Өзіңмен бірге өмір сүреді. Жас кезгі әніңді естігенде сол өткен жас шағың, анаңәкең, құрбы достарың гүл-көбелекті қуалаған сәби шағың қайтадан жаңғырып кино лентасындай елестеп өтеді. Сол өткен жастық шағыңның куәсі, жоғалған асылыңды талқандай өз-өзіңнен қуанып, бір әсем де нәзік арайлы сезімге бөленіп, іштей әнге алғысыңды айтып анаңа мұң шаққандай мұң шағасың, өткен күнмен бүгініңді ертеңіңді көзбен көргендей болжап, болашаққа көрмеген-білмеген әлемге жол шегесің..Ән салған адамның көкірегі мен үшін «сыр сандық» секілдіболып көрінеді ән айтқан кезде сыр-сәуле болып жан-жағын жап-жарық ғып жіберетіндей.. Ән-адамға бақыт, жастық-өмір сыйлайды. Жақсы әннің жырдың әсерін айтып жеткізе алмаймын. Ол үшін ән болып өмір сүруің қажет... 28/ІІІ-1988 ж.
ххх Адам бойындағы ең бір жаман қасиет жағымпаздық па деймін. Бір күнгі пайдасы үшін «Жантықтай» болып кететіндерден не дос шықпайды, не қас шықпайды. Ол адамға деген сенімің кетеді. Жаман арам адамды көргенде, өмір сұрықсызданып ауа жұта алмай қалғандай тұншығып, кеңдікке шығуға асығып тезірек қасынан кетуге асығамын. Ал жаны адал-шыншыл не болса да бетіңе айтатын шын сөйлесетін «маскісіз» пердесіз сырласатын адамды қанша көрсемде, қанша бірге жүрсемде, жалықпаймын. Іздеп барғым келіп ынтығамын. Шіркін ! мынау өмір сондай сирек жақсы адамдарымен ғана сұлу, әрі ыстық екен-ау! Өз көзқарасы жоқ, кім не айтса ыңғайына жығыла кететін «күнбағар» жандардың барына да, жоғына да алаңдамаймын.
ххх
Еңсемді бір зіл батпан басып тұрады да қояды,
Көздері бар көрмейтін, құлағы бар,таскерең жанжүрегі безге айналған пысық-есепдостарды көргенде ойпырмай адамдардың бәрі-саудагер болып кеткен бе деп ойлаймын. Кімге ісі түссе соған жағынады, кімнен қорықса соған бағынады. Адамның көлеңке жағын көбірек көрген сайын өмір сүру ауырлай береді екен. Аққуды қараға бояғанмен қара болмайтыны секілді адалпәк жандардың жүзінен бір жылылық шуақ, иман ұйып тұрады.Басқаларға бақыт тілейтін, қолынан келсе, шарапатын шашып жүретін жандармен ғана өмір өрісін кеңейтіп, Күн шашатындай болады. Ешкімді де көргім келмейді..Әйтеуір біреуді іздеймін, сағынамын, күтемін ол кім? білмеймін. Елегізумен кешім батып, таңдарым атуда... Шөлдеймін. Ол не шөл? Бәлкім өмірге, әділетке адамдардың шексіз дария-көңіл махаббатына шөлдеймін бе екен?...
ххх
Менің сүйгім келеді... ұлы табиғатқа айналып адамзаттың бәрін жарылқағым келеді... Жан сезімімді гүл етіп өсіріп, күміс жыр жаңбырымды шашу ғып шашқым келеді.. Кімге не керек, кім-неге мұқтаж бәрін-тауып бергім келеді. Әттең ! осы сезіміме сәйкес, осы махаббатыма сай жауап бере алатын адамдарды көрсем деп армандаймын.
Салды менің махаббатым азапқа, Қалды көңіл, тап болдым да мазаққа. Жанымды өз жанындай түсінетін дос іздеймін, адал дос ізідеймін, ол қайда? Әркім өз көкіректерінің буына семіріп, өзді-өзін пір санағанөзін өзі зор санаған жерден дос-көңіл күтуге болама? Бір күндік қызметін, барлығын-байлығын, басынан аумас бақ санаған кісіден некүтемін? Өз басынан жақсылығы аспаған, ұсақ қулықтың құлы болғандарды бір-екі сөзінен-ақ танимын...
«Бас-басына би болған өңшең қиқым» -деп ұлы ақын Абай қалай дәл айтқан. Адам мінезі қай кезде де, қай қоғамда да өмір сүрсе де, әртүрлі, жетістігі, кемшілігі, өз дерті, өз құбылыс-табиғатын сақтап қалады екен ғой. Қай кезде өмір сүрсе де адам ет пен сүйектен, ақыл-естен – сезімнен құралады ғой. Сол себептен адам қашан да адам қалпын сақтап қалса ғой..
ххх
Бір ойды бір ой қозғайды ... Әсіресе ұйқыға кетерде, немесе таңға жақын оянып келе жатқанда, шала ояу кезде-әртүрлі елестер-суреттер өткен өмір тізбектері, таныс адамдардың, қимас ыстық сәттерің көзалдыңа келіп, кеудеңді бір жылы-сағыныштарың ағысына толтырып кететін кездер жиі кездеседі...Оралмайтын күндер, оралмайтын достар, бәрі-бәрі сананың саңлауынан сусып-өтіп жатқандай болады. Әсіресе жас кезде қадыр-қасиетін білмеген, жайсаң жақсы ағалардың бейнесі көзалдыңнан кетер ме? Сезімнің басып сыр-пернелерін, Төзімнің ашып бір перделерін. Жақсы ағалар ! сендерді-жерге қимай, Жүрегіме мәңгілік-жерлегемін. Олар кімдер? Менің туған анамды көрген, «мынау кішкентай жарымжан қызыма көзқырыңды сала жүр» деп табыстаған сөзін бір ауыз сөзіне адал жауап беріп, өз әлінше менің басыма ақ күн тілеп өткен, Құдаш Мұқашев еді... «Жақсылардан шарапат» деп халқымыз бекер айтпағандай. Оның «сен ақынсың», «жаз», «жаза бер» «сен
мықтысың» - деген сөзінен қуат алып, өрге қарай, өлең өріне (Сөз дертіне душар болып) жас қанатымды қаққаным есімнен шықпайды. Ол жиналып қалған бір топ өлеңдерімді оқып үстін сызып мынауың нашар, деп, немесе «керемет» деп қуанып отырған сәттерін, бейнесін ұмытуым-мүмкін емес. Ол сыр-сыр еткізіп өлеңімнің жолдарын сызғанда –жотам шымырлап, жас жүрегім дір-дір етіп, енді өлең жазбастай болушы едім... Бірақ мені тағы бір күш сүйреп әкелетіноның алдына, сөйтсем, ол менің өлеңге деген құштарлығымды оятып жүр екен ғой.. Оны кейін өзі де еске алып, кей қылығымды күліп, сөз етіп отыратын-еді... 28/ІІІ-1988
ххх
Асығамын.. қайда асығамын? Өзім де білмеймін өмірім бекер өтіп бара жатқандай уақыт поэзым жүксіз бос өтіп бара жатқандай..көп істеріме үлгермей; өмірім бостан-бос далақтаумен өтіп барады.. Әйтеуір бір арнаға түсіп алған тірліктің баяу ағысынан бөлініп кете алмай, көп керуенге ілесіп, ілібіп келемін.Ішім удай ашиды...жылағым келеді,
біресе айқайлап ән салғым келеді, әйтеуір қоршаған тыныштықтың ұйқысынан оянғым келеді.. Ояу жүріп-ақ ұйықтап жүрген сияқтымын..Өз өміріме риза емеспін, қарным ашады.. Көңілімнен ел көшкендей құлазимын... Мен өмірімді қайтадан бастасам , өткен өкініштерімді өткен қателіктерімді қайталамай, өз орнымды тауып бұдан гөрі дұрыстау-саналы да, мағыналы өмір сүрер едім. Босқа өткен уақытымды еңбекпен, оқумен, білуге-білім бағының ішіне енуге, сол баққа өзімнің де ой гүлімді өсіруге жұмсар едім... Осының бәрінен кеш қалғаным қинайды... Менің қателіктерім-аңқаулығым білмегендігімнен. Оттың-ыстық екенін білсе жас бала жоламас еді ғой.Әуелі күйіп қалып, шошып, отты баспайтыны секілді, меніңде әр нәрседе қателесуім сол баланың алғашқы қателігіндей болып көрінеді екен. Мен өзімді өзім-соттаймын да ақатаймын... Шыбындар әдетте жаман-иіс шыққан жерге әуес болатыны сияқты, жаман адам жақсы адал адамның бойынан жақсылық көрудің орнына тек жағын, кірін көргіш-тергіш келеді... Жұрт көзіне байғұс етіп, сүмірейтіп көрсеткісі келіп тұрады, сол арқылы өзіне жол ашқысы келіп, - рахат табады. Бұлар – бәрібір түбінде өзінің сорлайтынын білмейді. «Біреуге ор қазсаң, кең қазөзіңе де керек болады» демей ме, соны білмейді... Аспан да жер де кең-тар боп бара жатқан адамдар-пейілі-адам-жаны емес пе?
ххх Жастау кезімде достарым көп сияқты еді-тіпті сөйлескен, бір көрген адамның өзі шын досым сияқты көрінетін. Өмір де сондай қызық, жеңіл дем алушы ем. Біртін-біртін достарым жоғалып, тіпті көлеңкесін де таппай қалдым. Әрбір сөзі сатулы, аңдысқан көзқарас, қатынас неткен ауыр. Әлде адам жас кезінде аңғара бермейме? Әлде жас кезімде ақымақтау болдым ба? Не болса соған күлетін едік.. Кешіріп, ұмытып кетуші ек... Енді күн өткен сайын кінамшыл, біреудің сөзі түгіл көзінен де сескенесің... Өзіңді-өзің қорғауға көшесің-бұл қалай?
Тауқыметін тірліктің көтере алмай
Әлде әлсіз соға ма, тозған жүрек?
ххх
Маған келгенде күннің көзін бұлт бүркеп қалады...
Не жазығым бар, білмеймін. Адам дүниеге келгенде бәрі бірдей болып келеді-ешкім де тонымен, атағымен бірге тумайды. Бірте-бірте өз қабілет еңбегіне қарай айрықтанады еленеді. Біздің елімізде бәріне тең еркін жол ашылған бақытты жүріп жатыр десекте, ешқандай ондай теңдікті әділетті көре алмай тауым тасқа шағылады. Қашан болсын, жетім қыздың жасауындай ғып бір жапырақ кітабымды әрең-айтыс тартыспен жалынып әрең шығарамын. Бір дені дұрыс көп-көрім қомақты тиражымен, сыртын былғары мен тыстаған дұрыс кітап шығара алмай келемін. Көзге «ақынсың» деп мақтағанмен елемеуге, «шөміштен қағып», есіктен сығалатумен келеді. Басқа жұрттың өлеңдері туған бала да, менікі өгей ме? Түсінбей-ақ қойдым.... Не көзіме «сен ақын емессің» әуре болма деп неге біреуі айтпайды Шығып жатқан қалың-қалың-том өлеңдердіде көріп оқып жүрміз.. Өзгелерге өкпелеп, ала қойды бөле қырыққан «көзбояушы» іс басында отырған кейбір «бақыт үлестірушілер» кімнің кітабын шығарып отырғандарын, кімге кімнің үлесін аударып, қиянат жасап отырғандарын білер ме екен? «Қазаншының өз еркі қайдан құлақ шығарсаның» кебі, «құру-дың тонын киіп, іштей баяғы ескі мінез таныс тамырларын жайып жатқанын кім білмейді. Егер менің қызметім үлкен болса, менен қорықса өздері-ақ «неңіз бар» деп бәріне дүние есігін кең ашып қояр еді. Адам тағдырын, дарын тағдырын, осы ұсақ түйек нәрселер мінез дерттері шешіп жатады. Біреуге күн боп, біреуге мәңгі түн орнатқысы келеді. Жігеріңді құм етеді. Бетіңе сұлу сөйлеп, сыпайы шығарып салумен-ақ өз дегендерін істеп келеді. Күресуге дәрмен жоқ. Іштей зығырданым қайнайды. Кімге айтамын ? Дүниеде шағынғанды жек көрем.. Көрмей-білмей отырған жоқ, қарапайым оқырмандарым бәрі де біледі.. «Неге сіздікі пәлендікіндей боп шықпайды,» «неге сіз лауреат болмайсыз?» -осы сияқты сұраққа тек айтарым. Бәлкім менің өлеңдерім татымсыздау нашар шығар, ондай атаққа лайықсыз болармын деп жауап берумен келемін... Мен егер жаман болсам, шынымен неге мені мұндай сұрақтар мазалайды? Ондай дәреже түгіл дұрыс бір кітабымды шығарып ала алмай жүрсем, мазақ еткені ме? Түгін ұқсам бұйырмасын. Не сыры барын білмеймін? Маған келгенде дүниенің беті теріс қарап тұрады. Туғаннан бері көргенім ауру жоқтық азап, жамаулы қоңыр тірілік..бірақ осы тағдырыма да мынау жарық өмір үшін, сезіммен жан-жүрекпен қабылдайтын таза табиғатым үшін ризамын... 30/ІІІ-1988
ххх
Әдеби-ортамен, аралассам, көрсем білсем деген арман мені де астанаға тартқан. Қанша талпынсам да жолым түспей ақ қойды.Тала йарыз бердім, ьалай жүгірдім «Қара тасты қамшымен ұрғандай» болдым түк шықпады.Документ пропискаң жоқ деп жолатпайды. Жақсы да жаман да сиып жатқан Алатауымның баурына менің симағанымның сыры осы болды. Тірлігімде адамдардың көңіліне де, алақандай жеріне де сыймай өтерме екем? Тірлігімде сыймай өтіп, өлгенде де сиямын деп айта аламаймын. Мен кімге не жаздым? Кімге қиянат істедім? Кімді жылаттым? Ешкімге ешқандай қылдай жамандығым жоқ бола тұра неге мені жәбірлейді, неге менің кеудемнен итереді? Неге менің дамуыма, гүлденуіме қарысы? Неге менің бақытты жарқын өмір сүруім біреуге шаншу болып тимек? Сонда біреудің қуанғаны біреуге қайғы болғаны ма ? Бәрі де неге қуанбайды? Адамдар неге бірін бірі қысып, тежейді? Неге күн көзін қызғанады? Адамның бәрі бірдей бір анадан туғандай тегі бір емеспе? Көктемнің жапырақтары сияқты иезгілі бітсе, былай да сарғайып, жел ұшырып, күіні бітпей ме? Орнына тағы жаңа жапырақтар пайда болып өсіп өніп жатпай ма? Адамдар да табиғаттың ерекше есті жемісі емес пе? Енді сол өзі нәр алып отырған табиғатты, құртып жеп, тоздырып, бір-бірін көре аламай, түтіп жегеннен не түспек? Қайта бірігіп, топтасып, достасып өмірді ұзартпайма? Дүниені кеңітпейме? Кеуделерін де кеңітпейме? Дем алмай оңаша жүріп осы жайлы көп ойлаймын... Адамдарға қарағанымда бір өзгешелік көптің қамын ойлайтын, өзгені ойлайтын кеңдік көргім келіп қараймын.. Бірақ менің ол үмітім баланың, аңқау адамның ғана ойы сияқты болып көрінуі мүмкін... Бәріне кіналы адамдардың қызғаныш деген дерті ме екен?
ххх Адам туғанда қандай боп туды, сол қалпында өсіп-жетіліп, есейеді. Барын нәрін береді. Сол секілді табиғат та адам секілді жаралған, туған. Ал оның, жеке мүшесіне мұрны былай екен жараспайды деп алып тастаса, не болады, аяғы тым ұзын екен деп кесіп тастаса мүгедек болмайма? Сол сияқты табиғаттың да табиғатын жөндеймін толтырамын деп кемтарлыққа, жаралауға бейім ғылымнан не пайда? Ауа да, жер де, жұлдыз да, ай да, күн де, гүл де су да бәрі бәрі өз болмысын, қасиетінен айрылса мәңгілік мүгедек болып қалмай ма?
Жоқ теңізді жасаймын деп жасанды Қапшағай теңізін жасады одан келер не бар? Табиғи Арал теңізі құрғап барады... Оған кім кінәлі? Әрине адамдар, мамандар кінәлі? Табиғат ойыншық емес қой, ол ана ғой, ананың да ашуы бар, жаны бар емес пе? Жүйкесін тоздырып, қасиетінен айырып, қасіретіне қаламыз ба деп қауіптенем... 30/ІІІ-1988 ж
Шіркін ! маған уақыт берсе, тірліктің әйел-ана ретінде, бала-шаға қамын ойламай, бүгін не жеп, ертең не киемін деп тірліктің, тұрмыстың ұсақ-түйек қаражат қайғысынан басым азат болса, тек қолыма қалам, алдыма ақ қағаз беріп оңаша у-шусыз кең далаға, қазақ үйін тігіп алсам, бұлақ сылдырап ағып жатса, көк-жасыл дүние, алғызыл гүл қаптаған шыршалы таудың бауырында қымыз шай т.б. сусыным болса, бұлбұл сайрап, оқта текте қырандар қалықтап, қиялымды көк әлеміне қарай шақырып, шабытыммен ғана от оранып өлең жазсам, бір күн болса да, бақытты өмір сүрдім деп ойлар едім ау... Әттең ! қолдың қысқалығын ай !... 31/ІІІ-1988
ххх Ағаштар бүршіктеп, гүл атып келеді, көктем келеді. Наурыз айы. Менің көңілімің көктейтін кезі қашан келеді? Көңіл көктемі бір ауыз жылы сөз бе? Әлде әдемі ән бе? Жоқ жақсы жыр жазған күнім көктемім бе? Күн жарқырап тұрса да, неге менің көңілім бұлыңғыр-мұңды?... Адам жаны әр көктеммен бірге неге жасарып әр көктеммен бірге жастық шағына оралып отырса ғой... Көктеммен бірге үндесіп, құстарменен тілдесіп ұшып кеткім келеді..
Құйылғандай жеріме алау көктем.
Берші маған мәңгілік адам көктем.
Әмірімді күшпенен жүргізгім кеп
Жек көремін өзгеге қарауды өктем !..
Менің табиғатым көктеммен егіз туыс сияқты. Менің анам көктемнің күліне ғашық болды ма екен? Көктем менің көкірегімде мәңгі гүлдеп тұрғандай, күн шықса көзін ашып гүлдейді, билейді...Кішкентай суықтан үсіп тоңып, солып қалады бүрісіп.. Менің де табиғатым гүлге ұқсас жаралған ау деймін.. Тек мақтау, жылы сөз, аялауды ғана ұнатамын.. Осына уәлсіздігім үшін қайғырамын, азап тартамын, тартып та келемін. Көлеңке де қалған гүлдей боп жылап өмір кешудемін,
өкпелеп өмір кешудемін. Маған «Тасты жарып өскен гүлдейсің» деуші
еді бір досым. Өмірге деген құштарлық болар бәлкім, менің тасты
жарып, жарыққа талпынуым. Тастың берер нәрі құнары аз ғой, содан
болар көріксіз болып өсуім. Бойым да аласа, шырыным тәтті емес,
ашты, аралар алыстан төбеме ұшып келіп қонбайды..Көзге де
түспеймін елеусізбін..Жетім гүлдің серігі мұңдасы тек жетім жел..
жетім күй.. Қурап қалғым келмейді өмір сүргім келеді...
ххх
Қу адаммен дос болғым келмейді. «Періштенің қасында шайтан ілесіп жүргендей» әсер етеді сырт көзге де. Қу адам ештеңеге жанымен жүрегімен тебірене толқып беріле алмайды, ән сала алмайды өйткені оның жан сарайы ашық емес, арамдықтың түтінімен ысталып толып қалға, көіңл терезесі кірлеп кеткен. Тек ол жамандықты көргіш.Жүрген ізіңді аңдып аяғыңа ілескен шө шаламды тергіш.. Ондай адамның жанында ауа жұта алмай, тұншыққандай боламын, тезірек құтылғым кеп тұрамын.. Олар бәрінен қулықтың құлынын сауғыш, тек өз пайдасына шешіп есеппен дос болғансиды.Басыңда күн тұрса жаныңнан шықпайды басыңнан күн ауса іздеп таппайсың, ондай достан жалғыздық жақсы... 31/ІІІ-1988
ххх Кішкентай кезімде ауырып жатқанымда (бала кезімнің бәрі ауырумен өтті ғой) бір түс көрген едім сол әлі күнге есімнен кетпейді. Аспандағы бұлттар тірі (кино секілд) бұлттар көшіп айналып барады екен, оның арасынан неше түрлі түйе мінген сұлу қыз, жігіттер маған қарап көк әлеміне сапао шегіп барады, бұлт керуені тоқтамайды-картаның бетіндегі сұлу әйелдер аспанға сапар шегіп барады, көшіп барады, дүние көшіп барады көз алдымнан, маған қимай қарайды сол суреттер миымның қабаттарында қалып қалған ба, жиі-жиі ойыма орала береді...
ххх Бала кезімнен сурет салғанды, ән салғанды, домбыра шерткенді, іс тіккенді, кітап оқығанды жақсы көрдім.Бірде күн шығып тұрған баяу жел соғып, көшелердің шаңын сыпырған түскі кез болатын. Жол шетінде бір сарғайған жырым жырым кітаптың бір бетін көрдім парақты жел жұлмалап, ұшырып барады, мен тез қуып жетіп, қолыма
алып қарасам, өлең екен.. Жазуы өшіп, сарғайған күзгі жапырақтай бір бет қағазөлең мынау екен «Жарқ етпес қара көңілім не ғылса да, Аспанды ай менен күн жағылсада. Дүниеде сірә сендей маған жар жоқ Саған жар менен артық табылса да» деп басталатын Абайдың атақты ғашықтық жайлы өлеңі екенін кейін білдім.. Ол кезде мен мән бермеппін. Сөйтсем бұл өлең поэзиядағы махаббат символы екен ғой... Шешем маған 12-13 жастарымда кітап оқығаныма қуанып, өзі онша хат танымаитын, (латынша аздап танитын, жазатын) Маған көп батырлар жырын ғашықтық жырын Қобыланды, Алпамыс, Қыз жібек пен Төлеген, Етарғын Жиренше шешен, т.б. қолына түскен кітаптарды кітапханадан алып келіп оқытатын.Алғаш оқығым келмей, оқысам да өзім түсінбейтінмін. Құр судырлатып оқығаныма мақтанып «ойлау жерден орғытып, қырлау жерден қарғытып» деп зуылдатып кетуші ем. Шешем қасымда жұмыстан қалт еткен кезде, әсіресе «жаяу шамның» керосинмен жағатын позірлі шамның түбінде, әсіресе түнде дөңгелек столдың шетінде отырып оқушы едім, шешем от жағып отырып, немесе столға шынтағын сүйеп, әлсін әлсін көзінің жасын сүртіп күбірлеп алыс алысқа-а қиял әлеміне шомылып кеткен кішкентай нәзік мұңды көздері алдындағыны көрмей түс көргендей қиялға шомып ойша өмір кешетінін кеш білдім.. . Сөйтіп жүріп біртін біртін өзім де кітап түсінетін, іздеп жүріп оқитын халға келдім.. Менің шешемнің жатарда айтатын мына бір құлағымда қалыпты "О құдай тыныштығыңды берегөр, ойдағы-қырдағыны пәле жалаңнан қақас қыла гөр» деуші еді. Ешуақытта ешкімге жамандықтілемейтін боқтық жаман сөз шықпайтын, өмірде мені шапалақпен бір ұрған емес, (ұрса да есімде жоқ.) Дүние менің шешемнің құшағынан мейрімінен тар сияқты, менің шешемнің шуақ махаббатына ештеңе тең келмейтіндей. Қатты қиналсам, ауырсам көз алдыма келеді елестейді.. Тіпті мен шешемді өлді екен деп ойламаймын, ол өзіммен бірге өмір сүріп жүргендей, рухы елесі, бар қасиеті менің бойымда, менің жүрегімде бірге өмір сүргендей.Өзім өлсем, оның елесі, суреті бірге өлетін шығар. Ана болсамда, оның елесінің алдында өзімді әлі бала сезінемін, сырласамын, мұң шағамын, кей ісіме кешірім сұраймын. Ана суретінің алдында кірімнен тазарып ана жер құшағына кіргім келеді.. Өлімнің де өз өмірі болады. Таза күйімде, қадірлі күйімде көз жұмсам, арқама жер алақаны батпайтындай көрінеді...
ххх Өлімнің де өз өмірі болады. Кей адамның тірлігінде өз бағасын ала алмай, істеген еңбегін көріп үлгере алмай, орта жолда көз жұмады.Оның өмірінде қолы жетпеген бақыты өлген соң жанатыны, содан ба екен. Елі елеусіз қалдырмай тірілігінде күндеген, қызғанған достарының өзі жер қойнына кірген соң, енді ол адамның тірлігі кесел келтірмейтінін білген соң, бір кезгі даттағанын ұмытып, мақтауға көшеді.Өлгеннен соң мерейі тасып, бақыт жанатындар көбінде, тірілігінде еңбек еткен дарындылар тобы. Тірлікте адам бір-біріне жылы сөзді, кең өмірді қимайтыны несі екен? І/ІV-1988
Адамдар бір-бірін алдап, өзін-өзі бір нәрсемен, жоқтан өзгемен алдандырып өмір сүреді. Қайда барсаң да, сырты жылтыр жалғандық, ішінде дәні жоқ жаңғақ жандар... Шын жылап, шын күлу, шын сүю, шын жеккөру, тазалық, жан тазалығы бір біріне сенісу телегей мейрім шуақ қайда кеткен? Заманға уақытқа еліктеп адамдар да тірі темірге (роботқа) айналып бара жатқандай ма, түсінбеймін.. Мен адам іздеймін дос іздеймін. Елсіз айдалада жүргендей боламын. Кімге сенемін? Кімді ойлаймын? Мынау иненің сабағындай ғана өмірде адамдар неге бір біріне тыныс бермей, қысады екен? Біреудің қуанышынан неге біреу азап шегеді? Неге күндейді? 6/ІV-1988 Халықтың сүйікті артисі, киношебері Кененбай Қожабековпен кездесу болды. Екі аяғы төрт мүшесі сау адам істей алмайтын іс істеуі, өмір сүруі ерлік қой.. Әр сағаты, әр күнінің өзі ерлік екенін сезіндім. Қанат бітсе, жүрек болып ұшып-ақ жүрек құсы болып қалықтап кеткелі тұр..Әттең, осындай адамдар екі ғұмыр кешседе артық болмас еді. Рухы неткен берік, көздері неткен ойлы, қыран, қыран болғанда да қанаты сынған қыранды еске салады...
Соңғы сөз....
Өмірде әртүрлі адамдар бар.. Біріншісі, тәртіпті, дұрыс, тура жолмен жүріп келеді де кетеді.. Ол өлсе, ой жалған ай жақсы адам еді дейді... Тағы бір адам бар, оның мінез жолы шеңбер жолға симайды, біреулер, құрсын өлгені жақсы болды деп ішінен қыбы қанады.. Бірақ нағыз келбет мінезін боямасыз көрсеткен адам, осы адам .. Табиғи өмір сүріп өткен, сыртқы қайшылықтармен қарсыласып, өз тазалығын сақтап қалған осы адам деп ойлаймын...
Аспан күркіреп жатыр.. Менің де ішім көкірегім күркіреп жатыр.. Жан дүнием дүркіреп жатыр не өзгеріс болады ертең, білмеймін...
Осы бір боз дәптерді қызым Ләззат туған күніме сыйға тартты. Мама сен оыс мен әкелген дәптерді өлеңмен толтырсын деген тілекпен сыйлаймын деді. Мен қызымның бұл тілегіне орай, өлеңдермен толтыра алмаспын. Бірақ есіме түскен кей жүрек ой естеліктерімді түртіп қойғанды дұрыс көрдім. Менен ұзақ-ұзақ әңгіме повестер жазатын жазушы шыға қоймайтынын іштей сезем.. Өйткені ұзақ отыруға темірдей денсаулық, құрыштай қайрат жігер мұқалмас төзім, және сөз құрлысын меңгерген хас шеберлік менде жетпейді.. Марқұм ұлы ақындар Мұқағали Мақатаевтың, Төлеген Айбергеновтың қысқақысқа жазылған сезім ой күнделігінің үзінділерін Л-Жастан оқып тіпті жаныма жақындығы сонша, өзім жазғандай әсерлендім.. Япырау, кейде бір кітаптан мұндай әсер ала алмай, алтын уақытты қор етеміз-ау ! Ақын жүрегіне шыққан жай қара сөздің өзі өлеңдей оқылатын ғажап сиқырлы болатынын сездім... Күделіктер көп қой, кейде біржаққа барғанын билегенін, ішкен жегенін, немесе отырғанын, тұрғнына дейін жазатындар да бар. Кейде мұндай ауыру көркем шығармаларда да орын алып жүреді. Ондайда бір екі беттен соң оқығың келмей тастай саласың. Ал, мынау ақындардың кезінде көріп біліп, ара тұра сөйлесіп жүрген Мұқағалиды мен мұндай қыры бар екенін жүрегінің көзі ойының көгі, қиялының қанаты, сезімінің сыры бар екенін білмеппін.. Ол өте қарапайым жаны кең даладай аңқылдаған, ағалық көңілін ғана сезінуші едім. Тіпті біреулерге көрдім бірге дәмдес, сырлас болдым десем, мақтанып тұр деп айтама деп көп айта бермеймін кім кіммен бірге жүрмейді Ұлы адамның қасында иттің де бірге жүруі мүмкін ғой, бірақ итті сол ұлы адаммен бірге жүрген, жолдас болған деп сыламаймыз ғой,.. Әркімнің әрнәрсенің өз орны, өз атауы бар емес пе? Кейбіреулер Мұқаңның атын өз пайдасына шешіп атағын да шығарар, бірақ шыңды шың ететін төбелер жоталар емес қой қанша мойнын созғанмен төбе төбе күйінде қала бермек, төбелер жиналып күн болмайды... Көзі тірісінде сол Мұқағали атақ лауазымға жетпей кетті ... Көзі жұмылып арадан кеткен соң, мемлекеттік сыйлыққа ұсынылды, (жүгіріп жүретін өзі жоқ) тірі болса да, жүгіруді, айла амалын түлкі жолдарын білмес еді, білмей кетті.. Жағынуды ар санар еді. Өзі жоқ болса да, өлеңі озып тұрд, елі жұрты, оқушы халқының жүрегінен орын алған өлеңі бұл сыйлықты ала алмады..
Неге екенін кім білсін, одан төмен артықтығы тірлігі озған әлдебіреулер жолын кесіп алып кетті. .. Бүкіл оқырман елімен бірге менде іштей әділеттің жоқтығына ақын тағдырына алаңдап, жаным ашып, таңдандым.. Қарапайым қолында билігі жоқ халықтың махабатынан қаймыққан жасанды лауреат, қолдан жасалған дарынсымақтар Мұқағалидың жанашыры мұңын мұңдап, жоғын жоқтаушы боп шыға келді, аруағын аттап атақ алғанын іштей білетін болуы керек, енді өз айыбын ақтағысы кеп жанталасып бағуда. Мұны әдебиетпен шұғылданбаған жай адамның білмеуі мүмкін .. Бірақ көзі ашық адал оқырмандардың көбі сезеді, біледі ...
Көзалдымда бейнесі...
Құдаш аға жайлы еске түсіріп, естелік жазу маған өте қиын болды... Өйткені, мен үшін ол кісі тірі сияқты болып көрінеді. Мүмкін мынау өтпелі талас-тартысы көп өмірде әр адамның өз жүрегіне орнап қалатын санаулы аз адамдардың бірі болғандықтан ба екен? кім білсін? Әйтеуір қолыма қалам ала алмай, көп ойлап, көп толқыдым... Тау алыстаған сайын бұлдырып кішірейе береді де, жақындаған сайын биіктеп, демек, жақын жүрген өз айналасына, дос, бауыр замандасына ол жақыннан көрініп тұрады да, кейінгі көрмегендерге өзі емес, соңында қалған өлеңдері арқылы ғана таныс болатын сияқты. Әрине,ондада сол соңында қалған еңбектерін, және сол ақынның табиғатын, мінезін көзі көрген жандар айтпаса, кім айтады? - деп ойладым. Кезінде күнделік жазбағаныма да өкіндім. Кеше ғана жанымызда жүрген адам бүгін аруақ дегенге сенгің келмейді Аруақ та ақ, қараға бөлінеді екен... Соған қарағанда адам-пенде бұл дүниеде қандай болса, ол дүниеде де сондай болады дегенді мегзейді. Сондықтан аруақ дегеніміз, бұл дүниеден ол дүниеге ататанғандар... Олардың рухы өзі біліп, танитын дос жаран, жақын, туыс ұрпақтарының, туған елінің жүрегінде, көзінде, сөзінде өмір сүреді деп ойлаймын. Құдаш ағаның бұл дүниеде жан-жүрегі қандай ақ болса, ол ол дүниеде де сондай ақ сұңқарға айналып, бізді қанатымен қорғап, қолдап жүргендей болады. Мен Құдаш ағаны 1959-шы жылдан бастап танып, білетінмін. Бұл адам менің жүрегіме жыр болып тұнған тұлға, оның әрбір сөйлеген сөздері, қараған ұшқынды ұшқыр көздері... тіпті әрбір қимыл-қозғалысы көз алдымда, сол қалпында тұр. Қайсыбірін айтайын? Айту үшін бүігімнен кешегіме өткен шаққа саяхат жасап жүрек көзінен өткізіп, еске түсіруім
үшін шегініс жасап елестетуім керек. Әттең ! әр адамның өз өмірін өзіне өтірік қоспай, не істеп, не қойғанын сол күйінде бейнелі жазуменен керек кезінде көрсететін (аппарат) құрал өз бойында болса шіркіні... Онда естелік жазу қиындығы сәл болса жеңілдер ме еді?... Адам ең аяулы асыл затын тығып, құпия сақтап жүріп-жүріп, уақыт өте келе өзі де қайда қойғанын білмей, адасып қалатындай, әр жерді бір ақтарып іздеп-іздеп таппай, әуреге түсіп, алаң көңілмен күнделікті өмір ағысымен тірлік кешетін сияқты. Міне мен Құдашты көрмей адасқалы
25 жылдан асыпты... Бірақ ол сол жап-жас көруге көз керек сымбатты да, сырбаз сұлу, құпия қалпында жүрегімнің төрінен орын алып қалыпты. Оның осы орнын тіршілікте ешкім де, ештеңе де ауыстыра алмайтын шығар... Үлгеру керек бәрін де, Көп ойда мақсат, жоспарым. Егілер ертең төрімде, Мені жоқтап достарым, -деген екен кезінде марқұм. Ақын өліміне атты бір өлеңінде. Бейнебір өз өмірінің аз болатынын алдын-ала сезгендей, артында қалатын дос - оқырмандарына жас арманын аманаттай тапсырып кетіпті... Менің тәтемнің (шешем Нұрғайша) ауыл жұмысынан қолы тимейтін. Қысы жазы тырбаңдайтын да жүретін. Қырдан үйге қайтарда жусан арқалап келетін. Бір күні біздің үйге бір әдемі аққұба келіншек келіп 1959 жылдың көктемі деймін. Қасында 2-3 жастағы ер баласы бар. Біздің үйдің пешіне нан пісіріп алды. Шешемнен бұл кім деп сұрадым. Құдаш деген мұғалім баланың келіншегі ғой, аты Раушан екен, өзі бір ізетті,
сүйкімді қыз екен -деді. Өздері жар басындағы Есқали деген біздің ағайындарымыздың бір бөлмесінде тұрады екен. Содан екі үш күннен соң Ақсуға (өзен) барып су толы шелегімді биік өрден әрең көтеріп шығарып жотада демалып тұрсам, кешкі қып-қызыл күн алаулап көкжиекке қарай еңкейіп, ауылдың бәрін, даланы түгел, алғызыл шапағына бояп батып барады екен. Сол кешкі үннің сағыныштай қызғыл-сары бояуына қызықтап қарап қалған менің алдымнан бір тобылғы торы атқа мінген жас жігіт, түр-түсін байқай алмадым,. Сол батып бара жатқан алғызыл күн қақпасын ьетке алып қаққан қазықтай тіп-тік болып, сол аспанның күн сарайына мінген атыменен еніп кетіп бара жатты. Көзімнен ұза-а-ап бара жатты.... Бейне бір қанатты құстай болып сол ұзаған адам Құдаш екенін білдім. Сол сұлулық суреті мәңгі
есімде қалды да қойды.. Анам Нұрғайшаның суырып салам ақындығы бар екенін бүкіл ауыл аймақ білетін. Соны естігенбе, кешікпей тәтемді қыстыгүні ауданға Жәрдембек екеуін шақыртып жатыр деген соң, ат шанамен аудандық газет редакциясына барыпты. Айтысты ұйымдастырушы Құдаш екен. Тәтемнің айтқаны осы ауылдан көшіп кеткен Құдаш деген әлгі әдемі жігіт аудандық газетте істейді екен. Ойпырмай, тура өз баламдай көрінді көзіме, недеген мәдениетті, сыпайы, білімді, мұндай адамды өмірімде көрген емеспін, өзі бір болайын деп тұрған жас екен. Маған айтысыңыз деп сонша жалынды. Мен бірақ ол балама айттым, үйде Қанипа деген кішкентай қара қызым бар, өзі өлеңге өте құштар, қолынан кітап, қағаз түспейді елуге келіп қалған мені қинама, қарағым, қолыңнан келсе сол қызымды баулып, тәрбиеле, өзіңе аманат, денссаулығым да жоқ кейінгі кезде көз қырыңды салып туған қарындасыңдай көр. Депті мені Құдашқа тапсырып. Содан бір күні тырнақ алды бір екі өлеңімді алып аудандық газет редакциясына (қазір Өмір нұры болып аталады) бардым. Сыртқа інім Томсбекті отырғызып қойып, күн ыстық, жаз болатын. Өзім жүрексініп, толқып, ұялып әрең кірдім. Оң қолымда таяғым бар...әкем талдан жонып жасап берген, ал үстімде шешем қолдан тігіп берегн қызылала шыт көйлек, редакцияның есігін жасқана әрең ашы, босағада сүйеніп тұрып қалдым... төр жақтағы столдан қыран қабақ, кең маңдайлы, атжақтылау келген аққұба өңді, сұңғақ бойлы сұлу жігіт ұшатын лашын құстай болып, сергек те, сезімтал көзбен маған жалт қарап жоғары шық, білем, сені, Сен Қанипасың ғой деп мені бұрыннан таныитын адамдай орнынан тұрып, қолымнан ақырын ұстап, орындыққа отырғызды. Менің көзіме ол тек кітаптан ғана көретін Сәке, Ілияс қа ұқсай ма, әйтеуір бітімі бөлек болып көрінді. Менің апарған өлеңдерімді оқып, мына жері, келіңкіремейді деп өлең туралы, оның қыры сыры, құпиясы, жалпы, әдебиет жолының қызығы мен азабы жайлы әңгіме сыр шертті. Ол сөйлеп отырғанда, ой қиялы алы-ы-ыс қиянға, немесе кеңістік қабаттарына ұшып кетіп, содан адасып қалмайын дегендей қыран көздері қасында отырған мені көрмей, ұшқын атып алысқа-а-а қадала қарап қалатын. Сол сәтте мен үшін оның бүкіл бітім тұлғасы өзім күнде көріп жүрген жер бетінің тұрғындарына ұқсамай, өзгеше бір планетадан түсіп қалған адамдай көрінетін еді. Менің шешемнен кейінгі әр қадамыма қуанатын Құдаш Құдаш аға болды. Менің өлеңге құштар болып қолыма қалам алуыма бірден бір себепші, талабыма жол ашқан алғашқы руғани мектебімде бола білді. Ол жалғыз мен ғана емес айналасындағы барлық жастарға үлгі-өнеге берді. Ішкі сыртқы мәдениетімен, адамдық
қарым қатынастағы парасаттылығымен қараңғыда жанған шамдай болып өзіне бәрін үйіріп тартып, үйіріп алатынымен ерекшеленетін. Менің ойыма оны көргенде Жақсы көріп, жек көргенін білдірмейтін, Онегиннің сымбаты деген Пушкиннің Абай аударған өлеңі оралатын... Құдаш жан жақты, өте білімді, қандай адаммен болсын аз сөйлеп, көп тыңдап тіл табыса білетін қабілеттің иесі. Мен бармаймын дегеніме болмай қолымнан ұстап алып бірде редакциядан үйіне ертіп апарды. Күн ашық жазғы мезгіл. Үстінде жағасы кестеленген ақ жейде бар, бізді күлімдеген нәркес көзді аққұба сұлу келіншек қарсы алды. Алғаш қайдан көрдім деп ойласам, біздің үйден нан пісіріп алған Раушан екенін есіме түсірдім. Өзі де тәтемнің хал жайын сұрап, бәйек болып, шәй қамына кірісіп кетті.Мені кішкентай баладай көріп, алдыма бар тәтті дәмділерін қойып, бал қаймақ тамып кеткен өңірімді өз қолымен күліп сүртіп, тазалап мәз болып жүргені әлі есімде.
Адында емізулі жас баласы бар болатын. Шәй құйып отырып, арасында бір нәрселерге Құдаш алып берші деп жұмсап қояды. Құдаш тез, жеңіл қимылдап көмектескені де көз алдымда. Сол Раушан деген Құдаштың 16 жасында қосылған жансерігі екен. Кетерімде Апайға сәлем айт, өзің келіп тұр деп Құдаш екеумізді үй сыртына шығып, көзімен ұзатып қарап тұрды. Мен содан бастап Құдаштан адасқан жоқпын. 1959 жылы 15 шілде де аудандық газетке Қадамың сәтті болсын жас талапкер! Деген айдармен бірнеше балауса өлеңдерімді сәт сапар жазып, Құдаш аға алғаш поэзия әлеміне балапан қанатымды қақтырды. Содан өмірімнің соңғы күндеріне дейін арамыз алыстап көрген емес. Бір бірімізді үнсіз ақ ұғысатын едік. Ол бірде үй сыртында гүл егіп жүр екен, қасында қарап тұрған маған Мен бұл гүлдерді сәби секілді сезінем, бұлардың жер бесікте түнде қалғып, ертемен таңғы күнге қарап көзін ашып бойтүзегенін көргім келеді - дегені бар. Ақсудағы ауруғанада жиі жиі жатқанымда да іздеп келгені, оны көргенімде неге екенін кім білсін, қуанып кетеінмін балаға ұқсап жүйесіз сөйлеп, денемді бір діріл аралап, сонысездірмеуге тырысып өз өзімнен арпалысып іштей күресетін едім. Сөйтсем, ол менің өнерге, өлеңге, және адам жанының сұлулығына деген алғашқы гүл ашқан шексіз құштарлығын екенін кейін сезіп жүрмін...
Уа, жолдар, сан түйіске, түйіспеген,
Алдым шың, мына жақ құз, қиыс төмен.
Келемін көктемді ертіп, шыңға өрлеп,
Құласам?...
Жоқ құлауға тиісті емен...
Ол әлі сол көктемін ертіп жап жас қалпында биіктеп бара жатқандай болады. Құдаш осы өмірге сұлу көктем болып келіп, көктем болып кеткендей. Өйткені мен оны көз алдыма жап жас қалпында елестетемін. Көп кездесіп көп әсер алғанмын, бірақ оның бәрін оның бәрін айту мүмкін де емес. Бірде Әбу ағайдың үйіне келсем, дастархан төрінде Құдаш аға отыр. Қасында Әбу аға, және Ләзиза апай, апай болса шәй құйып, бәрі шәй ішіп отыр екен. Қонақ үйдің терезесінен күннің ақ сәулесі айрықша төгіліп, құйылғандай, үйдің ішін жарқыратып жіберіпті. Мен сол жарықтың әсерінен бе, білмеймін қуанып кетіп, жарықтан жанырым жасқана, Құдаш ағаға жақындай беріп ем, Әбу аға тоқтатып, ас ішіп отырған адамға сырттан келіп қол беріп, сәлемдеспейді деген сөзінен сәл іркіліп, үнсіз қалдым да, бұрылып кеттім. Кейін Құдаш аға Мен сені Әбу ағаның үйіне келгеніңді естіп ағадан қарызға ақша сұрай келген сылтаумен әдейі сені көрк үшін барғанмын тентек дегені.. есіме түсірсем, елжіреп әлікүнге дейін толқып, кетемін. Ол мені ылғи шабыттандырып, Сен өлеңді тастамай жаза берсең, түбінде мықты ақын боласың дейтін, кездескен сайын. Кәні, кейінгі кезде қандай жаңа өлеңдер жаздың? Деп оқуымды сұрайтын, кейде оқығым келмей бөгеліңкіресем тс-с деп күлімдеп сенің кейінгі кезде өскеніңнің белгісі, тіпті өлеңіңді маған көрсеткің де келмейді дегені бар, әзіл деп. Құдаш ағаның күлкісі ақ жүзін нұрлантып қана қоймай, жан жағына да сәуле шашып құлазыған суық үйдің өзін жылытып жібергендей ерекше қасиеті бар болатын. Оның күлкісіндей күлкіні әлі әлі ешкімнен көргенім жоқ. Ол шын жанымен күле білетін. Сол күлкісімен жан азабын да жеңе алатын.
Күле қарап жауап бердім жоққа да,
Күліп жеңдім сәттерімді қысылған.
Күліп ендім тұңғыш рет баққа да,
Күліп өттім, алғаш сәулем, тұсыңнан. депті.
Менің оның тапқырлығына, күтпеген жерден ой айта білетін азаматтық тұрғыдағы ой айта білетін қиял ұшқырлығына, оның және адам танығыштығына, өзін өзі ұстай білетін, қарым қатынастағы табиғат берген тектілігіне, қайран қалатынмын. Оңашада сол кісіге ұқсағым
келіп өзі өзімді бақылауға алсам да түк ұқсай алмай іштей өзіме өзім ыза болатынмын. Оның өмірдегі парасат, білім деңгейінің тереңдігімен бірге түсінік, таным талғамының биіктігі, жан тазалығы да дарынды ақын болмысын асқақтатып көрсететін көзге. Құдаштың азаматтық кең дүниетаным көқарасымен қоса бір мінезі, адамға сенгіштігі, сол сенгіштіктен көп қиянат та көрді...
Елім, Сен тік көтеріп тұрсың мені, Заманға жауапкер иығыңмен. Ақын кеудем сені аңсап дүрсілдеді, Шапшаңдықтар шарлаған биігіңнен деп өзі айтқандай Ол өмірге сол өмірді өзгертіп жатқан жақсы адамдарға жасампаз еліне сеніп кетті. Ей өмір сенің өзіңді көтеріп кеткім келеді деп ақын жүрегі жап жас күйінде, тап таза арымен, қарлығаштай жанымен адам деген атына кір жұқтырмай бәйтеректей биік, сырбаз да сұлу қалпында өтті де кетті... Уақыт деген ешкімге де, ештеңеге де тәуелсіз зымырап өтеді екен а, бірі кетіп, өзгеріп жатады. Кейде осы уақыт деген менің көзіме бәр бәрін жұтып жоғалтып шыңырау құзға құлатып жатқан апат апанына да ұқсап кетеді. Кеше ғана өмірде жүрген керемет ақын ағалар бүгін жоқ дегенге сене аламаймын. Олар қоштаспай, қоштауға да үлгере алмай кетеді екен. Содан ба, бір жерден жарқ етіп алдымнан шыға келетіндей болып, елегезіп елеңдей беремінәлі де,,, өлді деуге қимаймын.Құдаш секілді маған ағалық адал жан жүрегіменен, өнерге дегеніштарлықсыз өз бағасын беретін, кездесе қалсам қуанып қалатын, туысымды көргендей болып, көрмесем іштей сағынып іздейтін ақын ағаларымды қалай ұмытайын? Сырбай Ғафу, Жұмекен, Мұқағали, Қосжан, Әділбек, Әнуар, Оспанхан Тоқаш, Сабырған, оыс ақындар туралы жеке жеке естелік сыр ағытуыма болады. Дегенмен өз ауылымның иісі шыға ма, Құдаш менің жеке басыма әрекет көбірек әсер берді. Құдаштың ағалық жүрек жылуы маған деген ерекше болды. Қайда жүрсем де іздеп тауып менің туған жеріме деген сағынышымды бір өзі жеңілдетіп, еркелететін. Бірақ ол ешкімге еркелеп көрмеген сияқты, тәкаппар еді. Ол еркелесе тек табиғатқа, туған жерге, соққан желге, ай, күн, атқан таңға, шыққан күнге ай, жұлдыздарға еркелейтін шығар, сырласып... Біздің арамыздағы нәзік те қимас жанашыр достығымызды көре алмаған бір ақын Ой оыс Құдаш та қызық қызық Әбдрахманның ақсақ қызынан ақын шығад деп жүрген деп сыртымыздан күлген екен,
сөз етіп. Өз қолынан ондай шарапатты жақсылық келмейтіндер не демейді?... Кімнің кім екенін уақыт өзі дәлелдеп танытқан болар. Біреуге біреу қалтасынан ақша суырып бермесе де, бір біріне деген ілтипатты жылы сөз, жан жылуы азғана аударылған назардың өзі ақ адам көңілін қанаттандырып жібермей ме? Адамның бақытты болуы үшін соншама көп нәрсенің керегі жоқ депті бір ойшыл.
Аралап не бір қойнауды,
Бүлдірген емес ой тердім.
Өлеңді ғана ойлауды,
Тағдырым жазса қайтермін.
Қысқа ма, ғұмыр, ұзақ па, Күтпеймін кетер кезімді. Адам боп кегем бұл жаққа, Адам боп жұмам көзімді... депті Құдаш бір өлеңінде.Ақын да адам, әуелі адам болып, содан ақын болып асығып кетіпті. Оның жүрегі ауратын... Ол жүрегінің неге, не үшін ауратынын сыртқа сыр ғып шашпайтын жұмбақ мінезінен өзгермей, адамдар аласармай кетті. Оның жүрегі ауратын... Ол бір сөзінде маған Адам өзінің кішкентай от басынан бақыт таппаса, бүкіл Отаннан, өмірден бақыт табуы мүмкін емес деп еді. Бұл сөздің астарында қаншама мұңлы өз тағдыры жатқанын мен онда білмеген екенмін.. Ол екі некелі болды. Екеуінен де балалар сүйді. Бірақ ол сүйді суыды. Көңілі қалып өкінді... Оның әйелден жолы болмай, адасып, алданғанын кейін сездім... Оны әңгіме өлеңдерінен де аңғару қиын емес. Тағдыр шығар...
Қызғанбаймын, қызғанамда. Жүрегіңе жол да ұзақ. Мың жүректі қозғағанда, Неге тудың жалғыз ақ ! деп өзі айтқандай, мың жүректі қозғаған оның өзі де жалғыз еді. Әттең ғұмыры қысқа болды, 37 жас... сол қысқа ғұмырының өзінде соңына қаншама творчествалық еңбек, жүрек сырларфн өлең еткен шабытты шығармаларын қалдырып үлгерді. Әдебиетке алпысыншы жылдары келіп қосылған ақынның Өлеңдер, Күн туралы хикая, Жолаушы, Жыл құсы, Дүбір, Жер жұлдызы, Дала дастан, Жеұйығым жетісу, және бірнеше әңгіме повесінен басқа қазақтың құлагер ақыны Ілияс Жансүгіровтың жастық
шағы туралы Дала дастаны атты пьесасы Мұқтар Әуезов атындағы
қазақ академиялық драма театрында қойылды.
Не жетсін, шіркін кезінде,
Тасып бір тасып кеткенге ! деп өзі айтпақшы ұшқыр
ойлы әлеуметтік сарындары әуенге толы философиялық шешім түйінге
бейім лирикалық өлеңдерінің айтары айқын, әрі жарқын болатын.
Уақыт желі біртін біртін айналамды тонап, сыпырып келді...
Қазір бәрі өзгеше, өзге жұрт ішінде жалғыз қалғандай күй кешетін кезім кеп, Мен мен мен едім, Исатайдың барында, Екі тарлан бөрі едім деп Маххамбет батыр айтпақшы адам досыменен ғана өзін күшті сезінеді екен ғой. Құдаш Мұқашев туралы оның ақындығын, басқа да ұстаздық ықпалын, бұдан бұрынғы мақалаларымда айтып жазғанмын. Оларды қайталағым келмеді. Ол мені ешбір дайындықсыз ақ көбікті аласапыран болып тасыған өлең теңізіне қорыққаныма қарамай, қолымнан ұстап алып, лақтырып жіберді. Қай толқынның азуында, қай толқынның жазуында, кеткенімді жағада тұрған оқырмандарым танып, біледі деп ойлаймын. Маған Әбу ааны таныстырған да Құдаш болатын. Оның өзі бір әңгіме. Құдаш бейнесі менің көз алдымда, ол өмірден адам, азамат ақын болып өтті. Ол мен ұшін өңмен түстей әсер қалдырды. Ол туралы айтып жеткізуім мүмкін де емес. Көктеммен жаңғырды әне жайнап әлем Жалғыздық... бұлбұлым жүр сайрап әрең. Дүние ай, аспан асты, жер бетінен Мен сені жоғалиам деп ойламап ем. деген бір кезгі өлең жолдарым есіме түсіп күбірлеймін. 1992 жылы 60 қа келгенін туған жері, елі дүркіретіп атап өтті. Оған өзім куә болдым. Сол тойда Құдаш Садуақас ұлы менімен бірге жүргендей болды. Осы тойда Сайын Мұратбеков, Сәкен Иманасов, Бақыт Сарбалаев, Жамау Бұқарбаев, тағы басқалар болды. Ел мен жері аман болса, ақын аты ұмтылмайтынын білдім. Өлді деуге болама айтыңдаршы, өлмейтұғын артына сөз қалдырған деп ұл Абай айтқандай, Адамның адамға деген көңілі әркезде де ақ болса, өлім көлеңкесі тіршілікті қайғыға батырмас еді деп ойлаймын. Кешегі ата бабадан қалған ұл араман тәуелсіз ел болғанымызды Құдаштың көрмей кеткеніне өкінемін... Бірақ бір жұбанышым соңында қалған өлең бәйтерегінің
басынн жапырақ жүрегі нұр шашып, дүрсілдеп соғып тұрғандай. Ол
ақын іздеушісі мұрагер ұл Жүрек. Жүректей ұлы барда ақын Құдаш
тұлпарының дүбірі жақыннан естілгендей болады,
Бәйге асуы осындай,
Биік кейде аласа.
Бір қалғанға тосылмай,
Таласа бер, талас... деп адамдарға күш қайрат
беріп жырқұмар оқырман кеудесінен үміт сенім күйін күмбірлетіп
оятып келеді. Құдаш Жұмекен, Мұқағали, Тұманбайдың өлеңдері
жақсы көретін. Ақын Құдаштың кімге қалай екенін білмеймін, маған
оның шындықты бетке айтатын танымы кең турашылдығы ұнайтын.
Ақын дараматург, қайраткер міезді Құдаш егер тірі болса, өткен сиыр жылы 65 ке толар еді... Мен оны ешуақытта да ұмыта алмаймын. Ол алпысқа келгенде, Құдаш аға атты мына бір өлеңді туған елі алдында оқып беріп едім.
Сезіміңді сезінуші ем егіз деп,
Арнасынан таситұғын теңіз боп.
Көптен бері Тентек желің қалай? деп
Ақын аға келмей қойдың мені іздеп
Ойындағы орындалмай көп тілек,
Көкірегіңде соқты жүрек тепкілеп.
Жанарыңмен жан толқуын жасырып,
Жымиятын едің, жақсы бопты деп...
Шуға толы тартып жатыр көкпрар Күн,
Көпаршы жұрт татты дәмін жоқ бардың.
Қандай қарыз болсам, туған еліме
Мен өзіңе сондай қарыз боп қалдым.
Сенің орның тәкаппарлау сонау шың,
Сонау шыңға қыран жеткен қонарсың.
Аспаныма тартып әппақ құс жолын,
Мәңгілікке сапар шеккен боларсың.
Мәңгілікке мәңгі ғашық жолаушым.
Түспей қойды сенсіз бүтін күн маған,
Күлер кезде, күле алмаймын, мұңданам.
Құдаш аға, айтшы? Еркелеп енді мен
Кімге сеніп, кімге өкпелеп, бұлданам?
Аласармай қалдың аға көгіңде,
Көрегендік бар екен ау тегіңде.
Мені артыңа тастап кетіп, өлеңмен
Жастық шағын жоқтап өтсін дедің бе?
Айналамнан сезінгенде күз демін,
Ақын аға, мен өзіңді іздедім.
Жүрегіме жазып кеттің жыр етіп
Ақын Сара Ілиястың іздерін...
Жүрегің бар, дүбірлетіп бәйге алар,
Жеңісіңе аспан жақтан ай қарар.
Саған деген сағыныштан жыр кеудем,
Молықбайдың қобызына айналар.
Білуші едің бәйге сырын, шық тілін,
Сен арқылы шыр шыр етіп шықты үнім.
Туған өлкең Сүттігеннің үстіне,
Ай анары себелеп тұр сүт нұрын.
Қайғысына қайғырып сен өзгенің,
Адамдағы жауыздыққа төзбедің.
Бір сәт мызғып алайын деп оянбай
Мәңгі ұйқыға кеткеніңді сезбедің...
Биігіңе таласқандай заңғар көк,
Заңғар көктен қанаттарың талған жоқ.
Өміріңмен көрінеді көзіме
Өлімің де сенің өлмес арман боп...
Құдаш туралы жазу таусылмайды. Оның жыры, сыры өзін танитын дос құрбыларының жадында сақтаулы, ал, елім, жерім, ұлты, деп соққан ақын жүрегін соңына қалдырып кетіпті. Сондықтан да ол біз үшін тірі.
Демек, менімен елімен бірге Құдаштың рухы бірге жүр. Өйткені оның
жырларымен бірге жүрегі соғып тұр.
5/І -1998 жыл
Қасиетті махаббат жыры
Сағынышымның ақша бұлты боп,
Қалықтап тұрдың көгімде.
Ақ жарқын бейнең, аяулым,
Сақтаулы көңіл төрінде,
Бұл өлеңнің жоллдарыӘбу ағаның Қасиетті махаббат атты дастандар кітабынан келтіріліп отыр. Тоқсанға толып, мынау жарық дүниенің ыстық суығын ашщы тәттісін татып, өткен өмірін өлеңмен өрген қазақтың көрнекті майдангер ақыны бүгіндеде бізге былай деп тіл қатқандай болады Білмеймін мен жаманмынба, жақсымын, Мен келгелі бұл әлемге Талай таңдар атып, талай батты күн. Тау көтердім деп мақтанар жайым жоқ, Еңбекпенен өтті әйтеуір жастығым. Ұзақ жасап, бітіргенім аз болса, Сақалымның сата алмаймын ақтығын... Бұл Әбу ағаның шын сыры. Ұзақ өмір сүріп, соңына көп көп шығармаларын, жан жүректің сырларын, күрделі зертеуді керек ететін, ой еңбектерін қалдырып кеткені белгілі. Кезінде ақынның ақша бұлт атты атақты лирикалық өлеңін сөз зергері Ғабит Мүсірепов Майданнан соққан жылы леп деген тақырыппен мақала жазып мақтаған екен. Сол сонау оқпен оттың ортасында жүріп, жауынгер ақынның табаны жерді басып тұрып кенет көздері аспанға түсіп кеткенде толқып осынау жолдарды асығыс қойын дәптеріне түсіріп жазғандай,
О, Ақша бұлт айтшы маған, Айтшы маған келдің қайдан? деп күбірлеп оқпен өрттің асытында нәзік сезәмге бөленіп сүйген жары, аққу арманы Ләзизаны еске алғаны сол еді зуу етіп төбесінен ысқырып оқ жасын осып ағып өтті де, өлең жолдары үзіліп кетті, Қап ! ақша бұлтты үркітіп алғаны ай ! Ақын адасып қалмайын дегендей, тағы да аспанға қарады...
Ақша бұлты аспаннан ақын көңіліне ауып кеткендей, мәңгі көз алдында үлпілдеп, үлбіреп нешетүрлі суретке айналып қалып қалды... Міне содан бері жарты ғасырдан артық Ләзиза апай екеуі бірге ғұмыр кешті. Ақша бұлттан басталған сезімі 1987 ші жылы жарық көрген Қасиетті мааббат атты Жар рухымен сырласу естелік дастанмен жалғасын тапты. Ол іздедім сені, Кездестім саған деген екі бөлімнен құралған. Шынайы құштарлықты, сағыныштың самал желімен үлбіреген ақша бұлтын көргіңіз келсе, ақын жырларын оқыңыз.
Іздедім сені,
Іздедім тынбай әр тұстан,
Қарашығымда мөлтілдеп балғын бар нұсқаң.
Жаратса керек еді ғой құдірет Сені де
Өзімді соққан мейірбан тектес балшықтан.
Іздедім сені,
Түсімде шарлап әр ізді,
Мойныма жүктеп перзенттік ізгі парызды.
Ақсақал баба Ертістің биік жарында,
Өзіңді маған аманат еткен тәрізді
Іздедім түсте, Ақ айдын беті нұрланды,
Толқындар шұғыла жамылып, кербез ырғалды.
Айлы аспанды әдемі әнмен тербетіп,
Қайық ғып өттік Ертістен алтын сырғаңды...
Міне бұл тоқсанға таяп қалған абыз ақын жүрегін тебіренькен махаббат иесі кім десеңіз, ол Мешітбай қажы қызы Серғазина Ләзиза ... Ләзкенмен (ағай осылай атайтын) Әбу аға жарты ғасырдан артық бірге ғұмыр кешіпті. Олардың саналы да мағыналы ұстаған жолы туыс, мақсаттас, бір біріне шынайы дос, жансерік жұп бола білді.
ЕКІНШІ БӨЛІМ
Менің жырларым
(поэзия)
Адасқан жапырақ
Қанипа Бұғыбаева
Бұл өмір болар мәңгі кімге тұрақ,
Өксітіп, жылатады... жырлатып ап.
Басынан биік ағаш желге билеп,
Адасқан келеді ұшып бір жапырақ...
Еркелеп тұрған туған айға жарық,
Көк орман көлеңкесін пайдаланып.
Бұлбұлдай үні біткен, күні біткен,
Ол енді қонады екен қайда барып?
Басынан өткерместен жазын әлі,
(Ажалдың суық желі азынады.)
Сызығы алақанның сызығындай,
Жүзіне қандай тағдыр жазылады?..
Қанатын қарағай тұр қанатқа ұрып,
Сағатың қанша қалды, санап біліп.
Дір еттім ескен желдің екпінімен,
Адасқан жапыраққа қарап тұрып.
Сыбдырлы сағынышпен көзімді ілем,
Жер деген күтіп алар төзім, білем.
Ұқсаттым уақыт желі қуалаған
Адасқан жапыраққа өзімді Мен...
Бір-бірін әлдилейді таңға тербеп,
Алғандай аспан, жерді жан мекендеп.
Еріксіз көкірегімді ұстай берем,
Жүрегім... сабағында бар ма екен деп?.
Келін сөзі
Енем емес, анам едің сен менің,
Өзің едің, сүйенішім, сенгенім.
Қара орманым, осы күнге дейін бір –
Қадіріңді қалай білмей, келгемін…
Төзіміңді айта алмаспын, еш тілмен,
Күніңді де сезбей қалдың, кешкірген.
Көз жұмыпсың, басыңды да сүйетпей,
Бір шыны су сұрап ішпей ешкімнен…
Ерте тұрып, тіршілікпен жаттың жәй,
Жүрген кезім болса кешір, жақтырмай.
Өлгеніңше бізді бағып, сыр бермей,
Ал өзіңді кеттің, бір күн бақтырмай
Ене емес ау, сенде маған ана едің,
(Тәңіріден тілеуші едің ақ өлім)
Сәл нәрсеге қалатын ең мәз болып,
Сәл нәрсеген өкпелейтін бала едің…
Соққан жүрек жылдар тынбай, ай тынбай,
Тоқтапты ғой, бір ақ сәтте, қайта ұрмай.
Құлыпталған сырлы алтын сандықтай,
Кетті қанша сөзің іште айтылмай…
Құт-береке, өмірімнің гүлі едің,
(Айтпай келеді екен ғой, адамдарға бұл өлім)
Тілге келмей қас қағым арасында аттандың,
Тілегенің осы еді, ақ екен ғой тілегің…
Бір өзіңнен көктеппіз ғой таралып,
Бір өзіңмен кетті ілесіп балалық.
Енді ғана қолың босап, жатырсың,
Ақырғы рет қара жерде дем алып…
Арманменен айналып ең төзімге,
Үміт оты ойнайтұғын көзіңде,
Өзге түгіл, сезбей қалдың, сәл ұйықтап
Мәңгі ұйықтап кеткеніңді өзіңде…
20 март 1978 ж
Біреуге
Кішіге өр, зор алдында майда тілді,
Біледі, от жақпай су қайнатуды.
Өтірік күліп көзі, желдей есіп –
Қалдырар тілдескенде ойға түрлі!..
Керемет, бір көргенге, сезбегенге,
Таңдайды, сәлем бермес кез келгенге.
Сырыңды суыртпақтап біліп алып,
Өткізер өңдеп қайта өзгелерге…
Тұрғандай бір басында жүрек емі,
Сен болып арманы да тілегені.
Құрғақтан қу сөзбенен балық аулап,
Жаныңды елжіретіп жібереді.
Көрінер сырлы, сегіз қырлы адам боп,
Бас қатырып жатпайды ол кім болам деп
Пысықтығын айтпа сен, таңданасың –
Осынау уақытқа сай туған-ау деп.
Біреудің құрығанын бақ көреді,
Әйтпесе құрытам деп тап береді.
Күн барда көлеңкедей еріп жүріп,
Басыңа іс түскенде жалт береді…
Ай жоқта ай жарық, деп күнді алдайды,
Нұрсыз деп жамандайды, күн барда айды.
Мәз болып соғып кеттім деп мен оны
Сойған түлкі секілді ыржаңдайды…
Екі бақаның сөзі
(сықақ)
Кәрі бақа, жас бақаға жолығып көл шетінде, Руың кім? қайдансың деді? Руым Балпақ, Батпақтанмын. Шомылып өстім нұрына әппақ таңның. Мен деген жай бақа емес, өнерлімін, Неше түрін білемін, бақ-бақ тақпақтардың. Білмеймін тек, не боларын келер күнім. Аға бақа алқымын бүлкілдетіп, былай деді, Жаратпаған бекерге құдай мені. Батпақ дегенің әлгі борсып жататын лай ма еді? ия… Е е онда сырт екенсің. Масаменен шыбынның жұрты екенсің. руың сенің Балпақ болса мен талпақтанмын, Өз көліме өзім қожа болған соң талпақтаймын. Бәз біреудей мен кімге жалтақтаймын. Значить мен көлден, сен құрғақтансың, Мұнда жеткенше түс қашып, түн қатқансың, Талайларды “бір әнмен” жырғатқансың Сол өзіңнің батпағыңда бақылдап жата бермей, Сені бала танысам, жын қаққан шын. Деп екеуі өзара тілдеседі, Тілдеспесе бір-бірін білмес еді. Япырай Бақаның да ру тегі болады екен? Қаңғырып біздің көлден не алады екен? Батпағындақ өзінің жата бермей, Деп бауырлас, бақаларда аға бақаны қолдады Содан бері жас бақа көрінбей кетті, Қайда кетті, белгісіз бізге ол жағы?!.
ххх Сонымен, бақаларда да руға бөлу бар екен, Бақ-бақ деу бірақ олардың ортақ әні екен.
Мені ауыртады
Таулардың тау болмай ұсақталғаны,
Тұлпарды тірліктің тұсап, қалғаны.
Түн жарып жұлдыздың аққандары
Беймезгіл семсе гүл бақтардағы.
Қара дақ, ақ көңіл ақ қардағы.
Жазықсыз жандарға оқ оқталғаны.
Темір тор кісеннің шылдырлары,
“Ана” деп сәбидің шыңғырғаны…
Мені ауыртады
Өмірдің аш көзді жетімдері
Қасіреттер, осына жер бетіндегі.
Арам шөптің кезінде оталмағаны,
Ғашықтардың бір біріне жете алмағаны.
Өсекпен өрт салып, ұялмағандар,
Адамды адамша сүйе алмағандар.
Мені ауыртады
Кей кезде шындықтың бұғып қалғаны,
Арманның атпаса күліп таңдары.
Іздемейді мені ешкім,
Болмағаны ау керегім.
Астында ой-белестің,
Сөз маржанын теремін.
Қалды көңіл бәрінен,
Қалды, қалды…
өкіндім,
Үміттен де, дәріден
Жыламауға бекіндім…
Көкірегімде тас бар ма,
Бейнелеген жер шарын.
Күн шығар деп аспанға
Елеңдеуден шаршадым.
Салға айналды сезімім,
Көзімен шеңбер, қалыптың.
Бақ күтіп, бітті төзімім,
Жалтақтаудан жалықтым.
Ай меңіреу, күн тілсіз,
Тіршіліктен нәр алмай.
Қаңсып қалдым, үн түнсіз
Ұмытылған аралдай.
Сынып күнде құралама
Ерлік емес, ол да аса.
Іздемейді бір адам,
Құдайдың өзі болмаса!...
13/ІІІ-1991 ж
Жібекке
Суып кеттің, менен сен суып
кеттің,
(Өнерді емес, дүниені қуып кеттің.)
Тіл қатпадым, ешкімге, еш адамға,
Көңілімді сағыныш буып көп күн.
Аруы боп жұлдызды айна көктің,
Кеттің бе ұшып, білмеймін, қайда кеттің?
Қас қағым сәт, дәуренді есіме алып,
Қанша түнді қиялдың майданы еттім.
Мініп ұшсақ таласып бір арманға,
Арманымыз ап шығар тұманнан да.
Оттан да ыстық арамыз, суып кетті,
Ашып айтшы, алдыңда кінам барма?
Жақын етсе қайтемін тағдыр мұңға,
Жасты көзбен жылдарым қарғыр жылға
Маған шексіз құлаған көңіліңді
Арқаланып, байқаусыз қалдырдым ба?
Жалғызсырап, болмай жүр күйім көптен,
Құйқылжытып төксе де күйін көктем.
Басқа емес-ау бір кеткен дос көңілін
Қайта өзіңе қайтару, қиын, неткен?
Үзіп алдық әйтеуір қалыпты әнді,
Келе бермес басқа бұл шабыт мәңгі
Опасы жоқ өлеңге қалған көңілің,
Мүмкін, суып, менен де қалып қалды…
4/VІ-1991 ж
ххх Құрбым! Саған нені айтады жыр тілі, Тірлігімнің жамалмай көп жыртығы. Қыз едім ғой, ойнақтаумен от басқан, Мен де, елуге келемін бе, бір күні.
Жаратылыс жанымызға жел берді,
Ел ішінде керіп жүр деп кеудеңді.
Елу дейді… қарағаным осы еді-ау
Дүниеге көзімді ашып енді-енді…
Бір үзімдей, нанға қашан жетемін,
Деп әжемнің тартқылаушы ем
етегін.
Өткен күннің қателігі сабақ боп,
Енді білдім, ақ қараның не екенін…
Туғамыз жоқ жалынан ұстап бақыттың,
Көзімізге қызыл өрттей батып күн.
Өстік шөлдеп, әлдиіне ананың,
Сәбиі боп отқа оранған уақыттың!
Оқу қиын толқымай сол іздерді,
Көңіліміз көктем еді, күз келді.
Арамызды алыстатпай, жақын ғып
Туыстырған ортақ уақыт біздерді…
Құрбым, біздің жел өтпесін арадан,
Аласы іште, әртүрлі ғой, әр адам.
Балалықты еске, аламын, есірмей,
“Аязбидей есік жаққа” қараған…
Жер көктер ме, көз жасымды төкпей
бір,
(Арзандады. арзан жұртқа өтпей
жыр.)
Соғыс жылы бөліп жеген құрбыммен
Таңдайымнан талқан дәмі кетпей
жүр…
Үмітімдей үзілмесін көктей гүл,
Жоқтауменен көздің жасы кеппей
бір…
Әке шеше орнына әжем елестеп
Көз алдымнан балалық шақ
кетпей жүр.
Жыр тойына, жырсыз келу қиын-ақ,
Бай емеспіз. Үйір берер, үйір ап.
Көк орамал сыйлағамын
басыңа
Көк асапанның бір шетінен
қиып ап….
Аспанымнан еркін күлмей күн әлі ,
Сыртқа шықпай, ойым іштен тынады.
Мінезімнің қыңырлығына да бұл
Соғыс кезде туғандығым кінәлі!…
Көрмегенге,
көрінетін қиялдай,
Өтіп кеткен онбесімді қия алмай.
Ел алдында есеп беріп өзіңдей
Мен де елуге келемін бе,
ұялмай!?
Үмітімнің отын үрлеп өрлеген,
Өзіңе ұқсап, отырып бір төрге мен.
Жас едім ғой, шыныменен елуге
Келемін бе, шешем келіп көрмеген…
28 сентябрь 1991ж
Жер дөңгелеп…
(Мұстафа Өзтүрікке)
Өнеріңе қайран қалды ел сенің,
Сен білесің. ата мекен, жол шегін.
Айту қиын. сабырыңды сарқыған
Бойыңдағы сағыныштың өлшемін.
Құшақ жайды. Ұлытауың, Көктөбең,
Көктем сайын сені күтіп, көктеген.
Суық әлем жылынатын сияқты,
Жарқ жұрқ еткен көзіңдегі отпенен.
Бір өзіңдей ер туар ма, күйкі елден,
Ел жүрегін сілкіндірдің ұйқы емген.
Арман күйің арнасынан асып бір
Сапар шектің Стамбулға Мюнхеннен.
Не болады ел, шеңберменен шектелсе,
(Өмір заңы біреу сүйіп, “жеккөрсе.”)
Асығады құс қанатты жүрегің
Стамбулдан Алматыға жеткенше…
Әр сапарың жазып бітпес жыр қызық,
Толқып іштей, бір суыйсың, бір қызып.
Кеудеңдегі сағыныштың өрт күші
Шекараның қиындығын жүр бұзып.
Табаның жер. Көкірегің көк тіреп,
Өміріңмен жүргендейсің от күреп.
Ата жұртқа бұрып асау жүрегің,
Өр кеудеңді ұратындай тепкілеп…
Шақырғанда, алыс сапар, жол бақыт,
(Таңға іліктің. кірпік ілмей таңға түк.)
Ата анаң, атажұртын армандап
Туған сені, сағынышқа толғатып..
Кең даладай домбыраның күйі ұнап,
Қиып кету, тамырыңды қиын-ақ..
Сапар шектің жер бетіне шек шетсіз
Көкжиекті көздеріңе құйып ап.
Езілген көп көтеріліп еңселер,
Бір қиырдан бір қиырға жол шегер.
Сүйер еді ұл. Туған ұлтын сендегі
Сағыныштың бір тамшысы болса
егер…
Еркін ерге аспан асты мекен ғой, Қолың жеткн жеңісіңе жетер ме ой. Самғай білген сендей қыран құстарға Әлемде ешбір бөгет болмайды екен ғой.
Аңсап келдің жасыл жайлау
жағаңды,
Бір кісідей білесің өз бағаңды.
Өз көзіңмен көргеніңе қуандың,
Әбілсейіт Айхановтай ағаңды!
Өз жүрегің өзіңді кеп ұрғандай,
Жанған жұлдыз жарқырағай
бір маңдай.
Дәл өзіңдей жердегі бір қазаққа
Алатауың қолын бұлғап
тұрғандай.
Тағдырыңа,
қарсы жүзіп тасқынға,
Асу-асу асқар белді астыңба.
Сен жеңілсең сағыныштан
жеңілдің
Жер дөңгелеп табаныңның
астында…
Тұяқтары жер жүйкесін бір тарпып,
Шамырқанса, шаншылады тұлпар тік.
Сағынышың төрткүл мынау дүниеге,
Жүрек жолын, “жібек жолын” жүр -
тартып…
Уақыт желге тізгініңді берме,
енді,
(Тіліңменен жоғалтпапсың зердеңді.)
Ата жұртқа асыққан құс жүрегің,
Ұшатындай—
бұзып шығып кеудеңді…
Өзге күшке тізгініңді берме енді.
Көз жасыңнан қаптап, бірде –
көгің сел,
Уақыттан шегінерсің, шегінсең.
Алып жүрген сияқтысың “жат-
жұртқа”-
Кетіп қалған қазағыңның
кегін сен!..
Ұрған кезде ақыл естен тандырып,
Жұдырығың жіберердей тауды үгіп.
Ел намысын “күшпен” қорғай алатын
Бақытты ғой, сендей болса,
бар жігіт…
Ақ көңіліңді досың түгіл, жат ұғып,
Ашылады жан ауасы қапырық.
Алаңда бір атыласың барыстай,
Ата - баба аруағын шақырып!...
Жолдарыңа жанарын тұр тау -
қадап,
Тебіренесің. Топырағыңа аунап ап.
Валютаңа бәзбіреудей мақтанып,
Байлығыңды жүрген жоқсың саудалап.
Жолдар, жолдар, аспан-жерді мәңгі орап,
Алға қарай алып ұшар арманы - ақ.
Сағыныштың шөлі қысқан жүрекке
Шұғылалы берген сынды таң қанат.
Қайда жүрсең, тілеймін мен саған күн,
(Бір ағаштан үш бұтақтай таралдым.)
Жеңістерге жүрген сені жеткізіп,
Өлмейтұғын рухы болар бабаңның!…
Арман шегін, аспан шегін, шер шегін, Өміріңнің өрт күйімен өлшедің. Найзағайды уыстаған қолыңды ап, Маңдайыңнан сүйгем бауырым, мен сенің.
Ерлігіңді жалғастырар өсіп ұл,
Өскен ұлдай туған жердің төсі гүл.
Жүрек жолын “Жібек жолын” жалғаған
Тоқтамасын сағыныштың көші бұл…
Өзің барда, жоқ сияқты қорқар түк, Сайда күтер сәйгүлігің жер тарпып. Сағыныштың қанатына мініп ап, Бар әлемге барасың сен жол тартып.
30/ VІ – 1991
Сен…
Сенсіз өткен өмір мені мезі етті,
Ойыннан өрт шықты, өртеді өзекті.
Баяғыдай сылтауратып әрнені,
Іздеп барып кездесетін кез өтті.
Сабыр сарқып, салқындармын ысып
бір,
Жүрек сырын жеткізе алмас
“пысық тіл”
Түйеөркешті күзгі қоңыр таулардың
Көлеңкесі көңіліме түсіп тұр…
Деме мені “көп таныстың” бірі екен,
Жанарыңнан жай соққандай
дір етем.
Өзің жайлы түні бойы түс көріп,
Сол түсімді күні бойы жыр етем.
Өзің жайлы, ой түбіне бір жетем,
(Жете алмасам кеңдікке бұл, түрме тең)
Өміріңнің өңмен түсін біле алмай
Сен де, мендей мазаң кетіп жүрме
екен?...
Өткен өтті, оның несін
тергеймін,
Дауыл боп соқ! Мен көтерер
жердеймін.
Бір басыма бүтін тиген
өмірдей
Сен мендіксің…
сені ешкімге бермеймін
Өсек…
Сыбыр-күбір…
Сырттан “жүр ел” өсектеп,
Солай, маған лақтырады кесек көп.
Тағдырымды кесіп пішіп жобалар.
Әрбір алған адымымды есептеп…
Құм мінезден көрген емес күні айнып,
Көрсетеді өзін көзге “құмай” ғып.
Ашық-жарқын еркін ерке бір сәтім,
Өсегіне азық болар бір айлық.
Шағым етіп, жылағанда көп күліп,
Береді кім көз жасымды кептіріп?
Кездескенде «таныс досым басқа емес
Қарайды екен аяғыма» шөпті іліп…
Ұсыныпты ау, балын емес, уын бақ,
Жүйкеме сөз… қурып жатыр қуырдақ.
Сыбырменен күбірге айғай қосылып,
Мені өмірден қуады иттер шуылдап…
Сыбыр сыбыр… жүрек соғар суылдап!…
10/VІІІ-1991 ж
Далаға сыр…
Дала десең, өміріме от алам,
Кеңдігімен жіпсіз мені матаған.
Көшін ерте, мынау жердің бетінен
Жер астында жатыр тегім,
ата анам.
Еркелеймін, елестерге, ес көріп,
Елес сурет. Төксем жырмен кесте
ғып.
Жер астында үнсіз жатыр жастығым,
Жастық шақтан шертетұғын естелік…
Байланыс жоқ…
нені ұғады жан жағым,
Заңғар көкке келеді бір самғағым.
Жер астында жатыр досым, ақылшым,
Жер бетінің арқалап бар салмағын.
Жарық дүние!
шешуі жоқ жұмбақ бір,
(Тіршілікті жұтып жатыр ұрлап қыр.)
Жас қайыңға жанын сыйлап
өлгендер
Жер астында тамыр тартып жырлап
тұр…
Үлгере аламай, қоштасуға
соңғы рет,
Дір дір етіп соққан шығар сол жүрек.
Жер қойнынан күнделігім
кінәсіз
Көрінгендей, көз жасымен мөлдіреп,
Жылап қалған мен емеспін соңғы
рет…
7/VІІІ – 1991 ж
Мені іздейсің…
Жерде аналық,
Тауда аталық айбын бар,
Айбынымен қолын бұлтқа жәй бұлғар.
Қайда, қайда? қарғып озып барады,
Көшкен жұртқа, тастап мені ай жыл –
дар!..
Қиял ойдан, кенезем бір кепкендей,
Қасарысты, қыңыр тірлік бет бермей.
Шапақ шашып, батқан күндей жерге
бір-
Қимастарым, қиып мені кеткендей…
Басқа, тілек, уақыттың басқа әні,
Өкіншім өніп шығар тасқа әлі.
«Қызық думан»
«Ойын күлкі» «тамашам»
Біртін-біртін бәрі мені тастады.
Сарыжайлау қоңыртөбел күйге енем,
Қарасуық, қас қабақтан именем.
Жаз дәурендей тастап қашқан
жастықтың
Теріп жүрмін бүлдіргенін сиреген…
Қайталанбас, әрбір мезгіл,
қас қағым,
Қара шашқа қар бүркиді аспаным.
Көктеміме куә болған жұлдыздар
Күлімдейді… сырын біліп басқаның
Таңғы жұлдыз…
Жаза алмаспын, сендей-
жыр,
Сенсіз күйге, менің көңілім сенбей
жүр.
Қасарыстым. қараша үйден қараған
“Қарашаны” мойындағым келмей бір.
Барады, жер-ұясына ұяң күн,
Өмір саған сый беріп, мен
сый алдым.
Күн кешермін,
ұмыт болған
сезімнің,
Нәрін сорып, сүтін ішіп қиялдың…
Ай жұлдыздың сәулесі ғой кірпігі,
Кірпігіне үйлеседі жыр – тілі.
Дүние-кезек… мені артына
Тастаған
дүниені тастап кетем бір күні…
Сұлулықты шертпесе егер жыр тілі,
Тіршіліктің жетпейтіндей бір тілі.
Бұл өмірді тастап ұшып
кеткенде,
Мені іздейді найзағайдың
күркірі…
Мені іздейсің….. бір күні…
6/VІІІ-1991
Іштен шыққан…
(баллада)
Аңыз сыры-
сәулесіндей түнгі айдың,
Баяғыда-а, деп бүгінді жырлаймын.
Күні түгіл күлі күндес таласқан
Екі әйелі болған екен бір байдың.
Дүние деген өте шығар бір демде,
Деп жүргенде мұрам қалар кімдерге?
Ойда жоқта жүкті бопты “тоқалы”,
Бір баланы сол бай аңсап жүргенде.
Ұмытылды, аңыз болды ол уақыт,
Бұл өмірде қатар жүрер сор, бақыт.
Толған кезде тоғыз аймен тоғыз күн
Тұңғышына жатыпты ана толғатып.
Пенде басты ақта, мейлің ақтама
Бәсекелік қалмас қандай шақта да.
Жүкті бопты, бәйбәшеде тоғыз ай,
Қызғаныштың мысығына қап-қара…
Үзілместен, өмір деген тұрды шық,
Бұлқынып бір тіршілікке тырмысып.
Тоқал-бүйірін бүлкілдетсе нәресте
Бәйбіше ішін тырнап кепті бір -
мысық…
Тіршіліктен шығу қиын, тіршілік,
Тұла бойым, айтса, кетер түршігіп,
Жарым түнде жанталасып жатты
әйел
Ақыл-есі бір кіргендей, бір шығып.
Келеді, әне! күдікке үміт жалғап
күн,
Болмаса екен, көретұғын соңғы
ақ күн.
Өлімменен өмір күндес таласып
Қыл көпірдей тұрды үстінде толғақ-
тың.
Қасіретті аңыз. аңыратар тасты да,
(Адам деген адам емес, қасқыр, ә!)
Шарананы ұрлап алып, күндесі
Жас ананың жылан салды -
астына…
Толғақ өтті… шыбын жанын бөлшектеп,
Ойладыма, берейінші емшек деп,
Байғұс ана талқысып ес жиған соң,
Тіл қатыпты “нәрестемді көрсет”- деп.
Күдікпенен, көңілінде алаң көп,
Бүкіл дүние қарар ма екен, анаң боп.
Көрсетіпті күндес, шұбар жыланды ,
Әне, сенің туған тұңғыш балаң
деп.
Қандай зауал… болды ма, әлде
күнәм көп,
Ашық таңда айналасы тұман боп.
Анда санда, күбірлейді мейріммен
Іштен шыққан қара шұбар жылан
деп…
Толғатып тұр… аспан бөлек, жер
бөлек,
Іштен шыққан сенің балаң мен бе деп.
Керегеден жылан басын бұрыпты
Шаңырақтан шығу үшін өрмелеп.
Күндес өмір… осыменен тынарма,
Зұлымдықпен түсер дейсің кім алға.
Жас - ананың иіп төсі, қарапты
Іштен шыққан қара шұбар –
жыланға…
Уақыт басқа, жаңа өмір жаңа күн,
Оянды жан түкпірінен саналы үн.
“Балам ба” деп жыланға да, жылаған
Жүрегіне қайран қалам ананың!…
ххх
Кетті деме, ойын ойлап баланың,
Бала көңіл, болар кейде нала мұң.
Аяғыңды шағып алар байқатпай
Жылан жоқ. тас деп көшесінде
қаланың…
Өтірікпен өзін-өзі кім алдар,
Әрнәрсенің астарында күмән бар.
Есесіне--
көшесінде қаланың.
Өріп жүр ғой. адам өңдес жыландар..
Аш қаланың ашылмаған сыры әлі,
(Өміріне өрмекші тор құрады.)
Тас көшелі, қала жақтан жүзіме
Үрей үйіріп, суық бір леп ұрады.
Ертеңімнен үмітімді текке үздім,
Ұйқыменен өмірді көп өткіздім.
Даладан кеп, жалтақтаймын жол
таппай,
Арасынан жылуы жоқ көк мұздың…
Еріксізден, қабағыма қайғы алғам
Қорқыныштан тілім кейде байланған
Сен, мен арман еткен қала, ордалы
Жыландардың ұясына айналған…
Қызығымды қидым қиын жыр үшін,
Тіршіліктің шайқап төкпей ырысын
Күн астында, күн шығармас өзгеге
Құрысын тек, “күндестіктер” құрысын!”
16/І-1991 ж
Күрес
(поэма)
(Қазақтың әйгілі палуаны
Әбілсейіт Айхановқа.)
Оятады бір арманды, бір арман.
Шұғыла шашып шыққан күндей
мұнардан.
Соққан жүрек секілді, бір тоқтаусыз
Өмір деген күрестерден құраған…
Күрес үні жетпей жатыр көпке әлі,
Ұлы жолға, бастайды іздің соқпағы.
Өмір алаң. күрес тағдыр
ал, онсыз
Бар тірліктің мағынасыз, жоқ мәні.
Күрес жүріп жатыр бүкіл әлемде,
Көнбейтұғын үндестікке, мәнерге.
Көзін жұмып, жайбырақат күй кешіп
Шыққан өлең, буырқанбай, өлең бе?..
Мүмкін, жанған үмітіңнің алдауы,
Мүмкін, тездеп бақытыңның жанбауы.
Бірақ, бірақ… мүмкін емес күреспеу
Жетем десең, мақсатыңа алдағы!
Адамға тән, туа бітсе намысың,
Өмір сүру, әрі тайғақ, әрі сын.
Құмырсқалар күн кешеді қыбырлап,
Қара жерде қара бастың қамы үшін.
Өмір түлеп, оралады күреспен,
Тарих сөйлеп жатыр, бүгін, үні өшкен.
Күреспенен жер бетіне қылтиып
Гүлін шашып,
нұрын шашып күн
өскен
Соның бәрін шығарады кім естен?
Бұлт астынан, тұмшаланған күн
көрдім,
Күн көзіне қарап жерден үлгердім.
Өмір сүру күрес дейміз,
сол күрес
Мүдесі үшін күреседі кімдердің?..
Ыңырсиды…
дертті анадай даламыз,
Даламыздың оймен-қыры, бәрі аңыз.
Жанберісіп ұлтарақтай жері үшін
Күресумен өткен екен бабамыз!...
Тұншығуда…
көк түтінге қаламыз,
(қаламызға салсам-ау деп саналы із.)
Күресесің.. бабамыздан қалаған сол
Күрес сырын сезінсе деп баламыз!
Бақыт жайлы,
жырлар бұлбұл,
жырлап таң,
Уақытты тоқтата алмай зыр қаққан.
Даладағы Алматымды көтеріп
“Әлдебіреу” әкелген жоқ бір жақтан…
Кешір аға!
аз ойланып, күлсем, көп
Күрес десе, көкірегіңнен жыр селдеп.
Армандайсың…
тереземіз теңеліп
БҰҰ-а- кірсем деп!…
Опасы жоқ, отансыздар кімді
ұққан,
«Қарагөзің» тамған жерің, кіндік
қан.
Күресесің, намысыңнан қол құрап,
Қабанбайдай шығу үшін құлдық
тан!..
Жауыздықпен ізгілік жүр табыспас,
Уақыт теңіз, аласапыран ағыстай.
Момын қойдай, жан бергенше,
күрессіз,
Атылған жөн, ажалыңа барыстай!..
Ойын күлкі ұмытып той, жастықты,
Болғаннан соң жүрек мықты, бас мықты
Күресуде халық қамын жегендер,
Бәр-бәріне ашық түрде, жариялап
аштықты…
Қасқыр мінез, түнде ұмытып қастықты,
Жауын көздеп жең ішіне тас тықты.
Өмір сүрдім мен өлең үшін өзімше
Жабық түрде жариялап аштықты
Бәр бәріне күрес керек дегенмен,
Ер тұлғаңды өру қиын өлеңмен.
Ұлтын сүйген бір өзіңдей палуанның
Білегі емес,
жүрегіне сенем мен…
Ел дегенде, ер көңілің мөлдір ақ,
Жақтырмайсың тұрандарды болбырап.
Тұйықталған “ұлтшылдықтан” гөрі де,
Кешірмейсің ұлтсыздықты сен бірақ!
Елің көрді көңіліңнің бар дәнін,
Күрес үшін өміріңді арнадың.
Бұрықпенен, қымтырылмай, қысылып
Еркін күрес, еркін өмір арманың!
Кейде сенің “жеңілісің” жеңісің,
Жеңісіңмен, көкжиегім кеңісін.
Дүбірлеген бәйге алаңы сияқты
Тоқтамайтын “өмір күрес” сен үшін.
Тоқтамайтын өмір күрес ел үшін,
Тоқтамайтын өмір күрес мен үшін.
Туған жерден таймайтұғын табаны
Өсіп тұрған көрем аға, сені шың!
Сабақтап бір үмітімді төзімге,
Көкірегімнен өмір күні көз ілме.
Жүріп жатыр әртүрлі ойлар күресі
Әлемдегі саясаттың өзін де…
Күреспенен, бұлқын жүрек,
дүбірле,
Күрес деген!.. менің ана тілімде.
Топырақ бізді таныстырған
еді ғой,
Топырақ бізді табыстырар түбінде!…
Үміт оты бірде жанып,
бір өшкен,
Өмір тұрар, көлеңкелі, күрестен.
Қасиетті қара жердің бетіне
Гүл өседі күреспен!
Күн өседі күреспен!
Ұл өседі күреспен!
Қарап өлме, күрес кел!
Көз ілмеші, қияға жол шегерде,
Төзімге сын талас туса егерде.
Мен сенбедім, сені көріп,
бауырым,
Күш атасын танымайды дегенге.
Күреспенен ойың, бойың шынығар,
Шыныққанның, тұлғасы бар, сыны бар.
“Тауды алыстан көру керек” дейді ғой,
Таласқа толы тағдырыңды кім
ұғар?..
Сезіміме сезім күштен от алам,
Сені әкелген қандай екен ата анаң?
Қыздың алуан болуы да анадан,
Ұлдың палуан болуы да атадан.
Бассыз ерге бас имеймін бекер, мен,
Кезде мынау, “кереметке” еті өлген.
О, қаншама? ел намысын көтердің,
“Көк өгіздей қара жерді көтерген”…
Күрес деген әрі өмір, әрі үміт,
Үмітке сәт. кең дүние тарылып.
Әкесіне қолы тиген Мәдіге
Кеткен дейді ұяттан жер жарылып…
Аңызды жұрт, мейлі қалай жорысын,
Күрескердің тайғақ, асу, жолы шың.
Күш атасын танымайды дегенге
Беріспеймін, келіспеймін сол үшін”
Сенетұғын, сертім осы мәңгілік,
Мәңгілікке барар үнім жаңғырып.
Ей, албырт жас,
шықпай тұрып күреске
Қарсыластың кім екенін ал, біліп!…
Ойда жоқта өрт шықпасын ордаңда,
(Қадамыңа қасың қазған ор барма?)
Махабатпен от басыңды маздатып
Күрес керек отаныңды қорғауға.
Күресе алмай,
бақыт жайлы түс көрдік,
Білегімнен жүрегіме түскен жүк.
Өмір күрес!
қалған елге күрессіз
Азаппенен, билік құрар үстемдік!
Баяғыдай, жайбырақат ырғалып,
Күрессіз жүр үлесінен құр қалып.
Туады адам анасынан жалаңаш,
Артық емес бір халықтан, бір халық.
Шаршап құлар… ұясына күн барып!
Еркін өмір жайлы талай
түс көрдік,
Қой да бағып, ойға барып түстендік.
Мына маған қарағанда, қарашы
Алғандай ма, аспандағы құс теңдік?!
Өш келеді “көлеңкелер” күреске,
Ол жайында түседі абыз жыр еске.
Адам түгіл, шығады екен мәңгілік
Планеталар бір бірімен күреске!...
Күреспенен оралады әр күнім,
Керек емес күрессіз, жай тағдырың.
Жер үндемей жатады екен жұтып ап,
Ағып түскен жұлдыздардың барлығын…
Сен жығылсаң, орныңнан тұр-тұр деп,
Түртер бабаң, жер боп жатқан бұл кім
деп.
Кім жеңілсе, жеңілгеннің бәрі де
Жер бетінен жоғалады біртіндеп…
Анда санда арасынан жай ұшып,
Аспандағы бұлттар да алар сайысып.
Күрес сенің өмірің ғой, күрессіз
Отыруға, қолың тимес шай ішіп!...
Бетін ашып, тарихтың тірескен,
Жер бетінде ұлылықтың ұлы өскен.
Өмір өзен толқындары бас құрап,
Басып өтер бөгеттерді күреспен.
Не келсе де, келер бәрі күреспен!
Күрес, күрес қара тасқа жан
салар,
Табансыздар сырттай қарап, тамсанар.
Сен күресіп, сен жеңіск жеткенде
Алатауың қуаныштан қол соғар!
Тау басына келер ғасыр ентелеп,
Ғасырға сол, ғашық бопсың ертерек.
Құттықтауға Қарагөзің қол бұлғап,
Қарсы алдыңнан шықты Ақсуың
еркелеп!
Айтады не? Сүйегі жоқ тіл деген,
Күні құрсын, бірін бірі жүндеген.
Өмір сүру ойын емес, бірақта
Күресуді білесің сен кімменен?…
Шулы өмірдк кеуде төсеп тасқынға,
Бір өзіңнен бір әлемді аштың ба?
Жастығыңды ап, өлу ерлік, күресіп
Сүргенше өмір «ала көздің» астында.
Ызалы оймен.
кекпен күйіп,
бір өштің,
Бірге жүріп біле алмады мұны
ешкім.
Әлемдегі күрестердің бәрінен
Орны бөлек әділет үшін күрестің!
Шіркін бәрін көзбен көріп үлгірсең,
Күштің сырын, сен білесің, бір білсең.
Азат күнді аңсауменен о, бастан,
Ұлтттық күрес “ұйымын” да құрдың
сен!
Жан жағыңда жүріп жатқан
қысым, сең,
Айып емес, алып тауға кішірсем.
Сом білектің күшіне емес, ел үшін
Жан жүректің сынап жүрсің күшін сен!
Ай қабаққа қызыққандай ай қарап,
Ай сәулесі ақ жүзіңді аймалап.
Жаудың бетін қайтарарма,
жігерін.
Қара бала, қайратына қайрап ап.
Толып кетті-ау “мәңгүрттерге” астанаң,
Астанаңды санаушы едің баспанаң.
Сені көріп, алып ұлы қазақтың
Күш атас Қажмұқанды еске алам!
Көргендік көрмей жүрген басқадан,
Қарындасың, тауға да алаң,
тасқа алаң.
Жүрегімді тартып тұрған бір жол бар
Туған жерге қарай бізді бастаған.
Ойыңа сай, болса дейсің бекем бой,
Отансызға, аспан асты мекен ғой.
Жайбырақат қалсаң бір сәт
күрессіз
Бастан аттап, басынады екен ғой…
Ей жас ұлан! езілместен,
көтер бой.
Басыңды име, тұрса жауың
атам деп,
О, бастан ақ опасызға отан көп.
Қара қазан, қара бала қамы
үшін
Күреспенен, түзде жортқан
Махамбет!
Ата дәстүр! көрінгенсоң ерлік боп,
Жомарттықпен, “қонақ” сыйлап келдік
көп.
Асыңды ішіп, аузыңды ұрып өзгелер
Түсініпті-ау, кеңдігіңді кемдік деп.
Осы жайлы…
басымды ойлар торлайды,
Бақыттан да бізге жақын сор, қайғы.
Өз ұям деп ысқырардай жыландар,
Ұядағы жұтып алып торғайды
… Қазақ болып туғаны үшін қорлайды.
Болар кейде жеңілгенің, жеңгенің,
Жеңгеніңе таңданбайды енді елің.
Балағыңнан бөрі болып талады ау
Қой терісін жамылып ап сенгенің!
Өткелі көп өтіп жатыр жылдарың,
Үрген итке мойыныңды бұмадың.
Күрес жолы даңғыл емес екенін
Кегі ұйыған көзің айтып тұр бәрін”…
Ендің аға, өлең болып түсіме,
Қос қанатты айналыпсың кісіге.
Жалғыз ғана сенбей білек күшіңе,
Сенгендейсің жүрегіңе ішіңе.
Найзаға ұқсап, жаралмайды бекер
шың,
Шың батыр ғой, батырды елі көтерсін.
Ақбозатқа мінгізіп ап сен мені
Аспанға ұшып бара жатыр екенсің.
Күмбірлеген кеудең болып аспаным,
Аспанымнан ашып қайттым
басқа күн.
Сәулеленген үмітімнен күлкі өрдім
Сыңғырлатып жұлдыздардың шашбауын!…
Түс болса да, ешкімге айтпас сыр еді,
(Сыбдырсыз-ақ, сырыңа да ит үреді.)
Қара ормандай жаудан қорқып,
қайтпаған
Қыздан толқып. Қайтқан батыр
жүрегі…
Жүректен бір ашылғандай ақ аспан,
Ақ аспаннан қарылғашпын адасқан.
Сыған әйел, сыбырлайды ертеңгі
Тағдырыма, алақаннан, бал
ашқан..
Бота күйге… аруана бұлт иеді,
Сезім деген домбыраның тиегі.
Өзіңдегі мені, өзіне тартады
Туған жердің топырағы киелі…
Жауыздықтар, жайлап алды даламды,
Даланың кім? кірпіші боп қаланды.
Заман тарих, жалғандықтан беттерін
Тазартуға күрес керек табанды!…
Болашағын ойлап аңқау баламның,
Бүгінге де, ертеңге де алаңмын.
Күрес керек жат табанға таптатпай
Аруағын қорғау үшін бабамның!
Топталып ап алаңға не, қыратқа,
Күресуді арман етпен, бірақта.
Жығылмайтын күніңді ойлап алдағы
Күрес керек жету үшін мұратқа!
Жол үстінен, жол табарма ер шеттеп,
Арман сапар. арманға адам жол шекпек.
Ашкөз біреу, алсам дейді жерімді
Тойбастардың матасындай бөлшектеп…
Жау жоқ деме шығады әлі алдыңнан,
(Не көрсең де, көрме бәрін тағдырдан.)
Кеудесімен қорғап, байтақ даланы
Бабам бізге мұра етіп қалдырған.
Өңмендейді…
өнбес істі етіп дау,
Ежелгі жау.. бітіспеске бекіпті-ау.
Бабам біліп. “Өзі сары” көзі көк
Хас адамның дұшпаны деп кетіпті-ау
Білем аға, дұшпаныңды мен сенің,
Содан келген, тіліңе де келсе өлім.
Көз жұмыпты-ау бабам дала күзетіп,
Қынабынан алмай алмас семсерін.
Көлеңке бар болған жерде күнес, күн,
Құр дабырға келмейді ойсыз ілескім.
Кешегі өткен “аштық” “соғыс” “тазалау”,
Жоқтығынан ұлттық ұлы күрестің!
Келді уақыт!
таразылар ойлы адам,
Көрсетеді ол көрсеткендей айнадан.
Жауыздықты кешіруге болмайды
Тарихымның басын доп ғып
ойнаған…
Мен кешпеймін!
уақытта оны кешпейді,
(Кім тимақшы араны ашық мешкейді.)
Перделенген зұлымдықтың іздері
Көңілімнен, өмірімнен өшпейді.
Күреседі біреу жейтін наны үшін,
Күреседі біреу шыбын жаны үшін.
Күресудің жөні бөлек бәрінен
Намысымен, туған елдің ары үшін!
Ажырата алмай уақыттың өр ағысын,
Тауық болып, жеуге жердің тарысын.
Елі үшін күреспестен біреулер
Күресіпті астындағы тағы үшін.
Кейде ондайды таный алмай,
Жатсынам,
Кейде аумаймын жалғыз қалған
Бақсыдан.
Бабамыздан алған күрес байрағын,
Балам саған өз қолыммен тапсырам!
Көкірегіңе көшіп шексіз кең далаң,
Көк аспанның қыраны бол самғаған.
Күресетін кезімде мен күрестім,
Кезің келді! кезегіңді ал, балам!
Айбаттансаң, арыстандай ақырып,
(Айға шауып, мерт болмағын, ақыл, ұқ.)
Балам, сені әлем-алаң үстінде
Көкейкесті күрестер тұр шақырып!…
Көкейкесті күрестер тұр шақырып.
Алатауға иіп аспан емшегі,
Эверестей көрсетейік еңсені.
Табанға сап жықсаң ата жауыңды.
Далаң болып қарсы аламын мен сені.
Бабаң болып қарсы аламын мен сені.
Кір түсірмей адам деген бір атқа,
Жауап бергін уақыт берген сұраққа.
Бірлікке үндеп алаулаған қолыңнан
Абылайдың көк байрағын құлатпа!
Ұялғандай, ұясына батып күн,
Жүзін көріп азапенен бақыттың.
Жеңісе алмай, күресуде қоғамдар,
Таразысын тарта алмай уақыттың.
Құбылуда, уақыт ұқсап құйынға,
Ақыл санам айналып құм тиынға.
Биіктегі көрер көзге көрінбей
Күрес жүріп жатыр жүрек миымда!…
Астында қап, ойларменен жылдардың,
Мен жыласам…
мұң-зарымды тыңар кім?
Үстемдіктен кегімді алсам деп едім
“Спартактай” басын құрап құлдардың!..
Түсініп бір, түсінбестен жырға бұл,
Тербеледі ескен желмен қырда гүл.
Шақырып сені, толғағы ашщы
күреске
Ішімді менің соғады, теуіп бір дауыл.
Өмірімнің бұзып тыныш ырғағын.
Тыныштық ап жату қиын мұндайда,
Дауылды уақыт төзімімді шыңдайма.
Кең даламда әнін салып, бозторғай
Қой үстіне жұмыртқалар күн қайда?
Қала ішінде ұйыған көк тұман бар,
Жабылардан жапа шеккен құлан бар,
Торғай емес, бүгін қойдың үстіне
Жұмыртқалап жатыр, шаян,
жыландар…
Соққан дауыл Құрманғазы ішінде,
Соғып тұр ғой, домбыраңның ішінде!…
Есіңді жи. Еңсеңді ұлым түсірме
Деп тұрғандай бабаң саған түсіңде…
Өмір сүру күрес! күрес түсінсең,
Ей, жас қазақ! ұйқылы ояу,
Қалғымай
Күреске шық! азат күнің үшін сен!
Күреске шық! қазақтығың үшін сен”
28-29ІX-1991 ж
Тұманды күн…
Қала тұман…
келер емес шабыт жыр,
Ескі таныс, танымайды…
танып бір.
Қайыршының жайған алақанына
Сараң күліп, тиын тамшы тамып
тұр…
Соғылуда, сең секілді халық бір,
Қабағынан танытпайды қалып, түр.
Аш қалада… алма сатқан,
Ар сатқан
Саудагердің жанары оттай жанып
тұр…
Қалың қалың қалталыны бағып тұр…
Торғайым
Күз кеп киді, сары көйлегін
тал-қайың,
Қорғансызды, қайтіп, қалай
қорғаймын?
Бұтақтан бір бұтақтарға секіріп,
Жылу таппай, тоңған титтей
торғайым.
Болғандай әнші, табиғат жанын
сиқырлап,
Аспаннан, жерден, әртүрлі әуен,
күй тыңдап.
Торғайым, күзгі суық желдің
өтінде
Азық таппай, ашығып жүрме
шиқылдап…
Дән аңсаған, тағдырыңды жыр етем,
Лүпілдеген жүрегіміз бір екен.
Кіп кішкентай шырылдаған
торғайым,
Ата анаң сенің қайда адасып
жүр екен?
Балапаным,
“бақыттыға” сор дайын,
Жел өтінен жапырақ боп қорғайын.
Мынау шексіз әлемдей ұлы ұядан
Жылу таппай, тоңып ұшқан
торғайым.
Өмірді ән деп, жаңылысқан
торғайым!…
12/X-1991 ж
Көңілдің бір сәті
Күн артынан ай қуып,
Ай артынан жыл қуып,
Өткір тілді ой буып,
Көңілімді ой буып…
Ішімде мың қайғы ұлып,
Шағылады тасқа күн.
Себеді түн айды үгіп,
Бағын ашып басқаның.
Күнмен бірге күле алмай,
Сәуледей тез сынамын.
Айдың сырын біле алмай,
Оңашада жыладым…
Жыр жазбадым мұң ішпей,
Бұлтта болып түйілдім.
Шешілгенде… күмістей,
Жаңбырдан жіп иірдім.
Кімнің жайын кім ойлар,
Жеңілдеймін күрсініп.
Алмасуда күн, айлар,
Жалғасуда тіршілік.
Қалай,
қайтіп төземін,
Өзімді-өзім ұқпадым.
Өзге өмір, өзге күн
Жүргізіп тұр ықпалын.
Күмәнім көп…
тартынам,
Жылдар өтер сырғанап.
Әрбір айдың артынан,
Басқа біреу тұр қарап…
Елеп, біреу елемес,
Өзге ай, жыл,
өзге күн.
Мен дегенім, мен емес
Өзгергенмін… өзгемін.
Ұқсайды өмір базарға,
Шуға толы, қым-қуыт.
Артыңнан сені ажалма,
Келе жатыр кім қуып?
Ай артынан - күн қуып…
Күн артынан жыл қып…
14/-1991 ж
Туған жер…
Үстінде туған жерім Көкжайдақтың,
Бабамдай, бауыр басып көп жайлаппын.
Шомылып Ақсуыма Ақбалықтай
Тұнығын қанша ішсемде қанбай
қаппын.
Қызықтап, табиғатын шалғай жақтың,
Кеудеме сағынышты шамдай жақтым.
Тартылып туған жердің құдіретіне
Тамсанып, таңырқап бір таңдай
қақтым.
Арманға қанатымды талмай
қақтым,
Сәулеңді тамырдағы қанда
ойнаттым.
Туған жер, сенің алтын қазығыңа
Орап бір кіндігімді мен байлаппын.
Қазығым! қайда жүрсем асығармын,
Арнаңнан асып тасып,
басылармын.
Түбінде ұшып барып мен өзіңе
Бір уыс топырағың боп қосылармын
Өзегі өрт өз балаңды жатырқамай
Ақсуым. толқыныңа қосып алғын.
15/XXІ-1991 ж
Жарты ғасыр
Мен ғұмыр кешіппін ғой
жарты ғасыр,
Жинамай дүние мүлік, алтын ,
асыл
Жеріме жапырақ жайып келіппін
ғой,
Ақтарып ақ көңілден халқыма
сыр!...
Өрнектеп, өмір жұлды, аспанымды ай ай, Қақпасын арманымның ашқамын жай, Осынау өткен уақыт, сүрген өмір Көзіме көрінеді қас қағымдай....
Шағым ғой, берілмейтін енді, елеске,
Ой салар «орта жас та» келді
емес пе?
Бір түрлі жаутаң-жаутаң,
қарай берем,
Оралсаң, қоңыраулатып –
сырлы көктем,
Алдыңнан шыға алмаспын
үлбіреп мен.
Жүзіме, жүрегіме ізін алып,
Байқатпай, жылдар қалай,
сырғып өткен?..
Сүйеді...
ұраса біреу кесекпенен,
Айналып әнің шуға, өсекке
өлең,
Елу жаз, елу көктем,
елу қысты
Көрдім, деп кімге барып есеп
берем...
Көл қайда?
аққуменнен - қазға мекен,
Айдыным айналыпты ау
сазға бөтен
Мен несін міндет етем туған елге
Бергенім, алғанымннан аздау –
екен.
Гүл дәурен, қызыл жасыл жоқ
кешегі
Өртейтін сезім жалын, от көшені.
Шынында рас болды-ау
ескі көздің
Дегені «сынық арба көп
кешеді»...
Жинамай-дүние мансап,
алтын асыл,
(Бекерге талпынасың,
алқынасың.)
Қаратып жүрегіме жарты
әлемді,
Шертіппін қара өлеңмен –
халқыма сыр.
Мен де өмір –
сүріппін ғой
жарты ғасыр!..
16/XІ -1991 ж
ххх
Бауырым болды тасбауыр,
Тірлігін «қоңыз» бұлдаған.
Көз саттым жатқа, басқа бір,
Түспейді неге, Күн маған?!
Кетті ғой...
ұлмен, қыз шалғай,
Тым тырыс, үнсіз бұл мекен.
Өмірде туыс із салмай,
Өліміміді күтіп жүр ме кекн?..
Кімді айтам?
«төркін жұртым» - деп,
Бауырым суық,...
бар тастай.
Жоғалып барам, біртіндеп,
Толқындар жеген жартастай...
19/XІ -1991 ж
ххх Көрсеқызар көз, көңіл, жылтырақпен алдармыз, Алданбайтын жүректі қандай – жолмен жалғармыз. Тартылыспен айналып, бір – бірінің мәңгілік – Қасиетін асырған, аспан жалғыз, жер жалғыз...
Бірімізді біріміз, қашан, ұйып,
тыңдармыз,
Өзімізге өзіміз түсініксіз
біржанбыз.
Жан біткенді жердегі алаламай,
шетқақпай –
Тегін шашқан жарығын көктегі
анау Күн жалғыз.
Арып ашып, оралдық, алыс,
қиын жолдан біз,
Шықпаса екен тағыда шыңыраулы
алдан құз.
Таңда туған шолпанмен, аспандағы
ай жалғыз,
Дүниедегі жатпен, сүйіктімсің,
сен жалғыз...
«Жалғыздардан» – сағынышпен,
арманбыз.
Ай сәулесін жамылып, келмейсің бе, Сен жалғыз?!.. Сезімімнің алдынан сыбызғыңды сыңсытып, Айдындағы аққудай қарсы ұшайын мен жалғыз Кеудемдегі жүректей, болдың неге, сен жалғыз?... 21/XІ-1991 ж ххх Ақылыңды айта берме, жетеді, Мансап қолдың кірі жуса , кетеді. Түзде жортқан арлан қасқыр бола алмай, Иттің күні үруменен өтеді... 20/XІ-1992 ж ххх
Үмітке еріп,
солып қанша көктедім,
Қар астынан көтеріліп көктемім.
Бүгінімнен қызықтырар ертеңім
Көрген түске айналып бар өткенім.
Қырда өскенмін.
маңдайымды күн қақтап,
Арман болған өлең баптап, гүл
баптап.
Бағам менің бара жатыр арзандап,
Кеткен кезде бәрі, бәрі қымбаттап.
Бақытыма келгенкештеп сене алмай,
Күдік күмән. жігерімді жонардай.
Үгілемін...
толқыны ұрып уақыттың
Жағаға бір шығып қалған томардай...
Әрекетсіз өтті өмірім күн құрап,
(Төбемнен бір көз қарайды тұнжырап.)
Бейімделіп сахнасында өмірдің,
Тірлік етіп, бір күлемін,
бір жылап.
Күресінде күл төбе боп от
арман,
Бір ашылмай жолым неге маталған.
Туып бәрі бәйбішеден,
мен ғана,
Күй кешіппін туғандай боп
тоқалдан.
Мен ақылсыз... ал, өзгелер
ақылды ақ
Сайрап берер таңдайлары
тақылдап.
Өскен сайын көтере алмай
еңсемді
Тың тыңдаймын тамырыма
жақындап...
20/ XІ 1991
ххх
Көңіл күй жоқ…
көптен бері дерттімін,
Шеберлікпен сезімінің шерт, қылын.
Бұлт жүзіне қызыл ізін қалдырып,
Өзегімді өртеп жатыр өрт - күнім.
Бір мен үшін –
сендей сері, жоқ Сұлтан,
Ақ аспаннан ақ сәулесін төксін таң.
Қыз еріні есіміңді күбірлеп,
Өлең жазып, ауласына ексін тал.
Айдыныма қалғыр сүйеп ай төсін,
(Айға қарап, кірді менің қайта есім.)
Жүрекке ешбір сот жүрмейді
екен ғой,
Ойда жоқта сүйіп қалсам қайтесің?...
Жалықтырды. сүю жайлы
жыр ән көп,
Көңілге тау көлеңкесі құлар кеп.
Қиянға ұшсам, аққудайын
құбылып,
Сен, соңымнан қуасың ба,
қыран боп..
Дауылыңмен аспанымды аш,
қыран,
Өзіңді іздеп, тауға тасқа,
басты ұрам.
Тілім шығып былдырлаймын
баладай,
Күнім шығып қанатыңның –
астынан...
19/XІ-1991
ххх
Уақыт куә, өсіп әлде өштім бе,
Ата жаумен келе алмаймын еш тілге.
Жұпынылау болсам да, сәл, аш құрсақ,
Бақыттымын, тәуелсізбін ешкімге.
Осы күнге жеттік тағдыр кешіп бір,
Көз алдымнан көшіп таулар, көшіп
қыр.
Қалай, қашан табамын деп қапысын,
Мың ажалдың көзі мені, тесіп тұр.
Кешіре алмай дұшпанымды басқа ұрған,
Жас емес - ау, көкірегімде тас тұрған.
Қой жылында, маңырадым қуанып,
Еркіндікті алған қойдай қасқырдан…
Тойынғандар… кімді біліп, кімді ұққан, Алданумен, атты тордан мүлгіп таң. Қанша уақыт құрбан болып күресті ел Шығу үшін «Изаурадай» - құлдықтан.
Ата, ұлына аманатын жүктеген,
Дауыл соқса, иілмейтін мықты емен.
«Азабы мол. Қазақ» - қазақ болғалы
Осы күнді ғасыр бойы - күткен ем...
Жақтап, «құдай» ақтың ісін қолдайды,
Жазықсызды жылатқандар оңбайды.
Жаңа туған күнімді осы тәуелсіз бұл
Қорғау үшін бізге ұйықтауға болмайды...
Сүйіншілеп! дала, қала, астана Тебіренгеннен, жан біткендей тасқа да. Қойдай «момын» қоңыр тірлік кещсем де, Бақыттымын! тәуелсізбін – Басқаға
20/XІІ1991ж
Ескерткіш
(Сәкен, Ілияс, Бейімбеттің –
сүйектері табылғанда туған ой.)
Көптен бабам. мен сенің –
мазаңды алғам,
Мазаңды алған, күнәдан тазарған –
жан.
Қатарыңа алсаңдар... боп
көрінер,
Жер бетінде біреуге ажал да –
арман.!
Құтыла алмай ажалдан төніп келген,
Елім қалай ессізге, ерік берген.
Жер қойнынан бабалар оралғандай,
Темір етік кешегі теуіп көмген.
Боп көрінер «ойсызға» әр таң бақыт,
Қолдарыма көрмеген арқан батып.
Елу төрт жыл өткенде, сүйегіңді,
Туып берді, өмірге жер толғатып.
Уақыт куә, кім туып, кімдер өлген,
Жатыр бүгін бөленіп гүлге кеудең.
Құсқа айналып жандарың
ал, тәндерің
Тәуелсіздік алғандай түрме жерден...
Түсінгенім, тағдырдан мынау
екен,
Өткенімді өткелден сұрап өтем.
Ол дүниеге мәңгілік барардағы,
Бұл дүние «біздерге сынақ» екен...
Тау түнерер, зардапты толғақ
көрген,
Жауыздарды кім кешпек қорлап
көмген.
Қыран жаның күнімді қорғап
менің,
«Ұрандарың» тілімді қорғап
келген!
Есімдерің жұлдызбен өрнектелген,
Кім кешірер «зұлымды» тергеп
көмген?
Бала етіп жазықсыз баба –
жанын
Далам екен бесік боп тербеп
келген...
Бәрін бәрін көтерген батыр далам,
Ел басына төнсе де ақырзаман.
Өмір түгіл өлмейтін мәңгілікпен,
Тағдырларың туысып жатыр –
бабам!
Тіл қатқандай жұлдызға ояу –
кеудең,
«Топырағың» бөлінбей аяулы
елден.
«Ояншы» - деп түсімде айқай салып
Бәлкім, сендер боларсың аян берген.
Туыстырған тоғысып төзім, арман,
Мұр болып соңғыға сөзі қалған.
Бабаларым сендерге ескерткішті,
Табиғаттың соққандай өзі қолдан...
Кең даламды кезіп жүр бұл күні
елес,
Көлеңкесін түсірмес, күлкіме
кеш.
Рухы тірі мәңгілік өлместерді
Басына атып өлтіру мүмкін –
емес!..
Қысым көріп, қанша жан
зарлап өткен,
Азаттыққа ұрпақпыз, зорға жеткен
Таңым атты көк бөрі, көкбайрақты
Ата бабам кешегі арман еткен.
Балапандай қарсы алдым дала
таңын,
Жапырақ жайды жарыққа
алақанын,
Аруағыңды күзетіп тұрғандай
бір –
Ескерткішке айналып Алатауым!...
Сәкен Ілияс, Бейімбет, Бабатауым...
15/ІV-1992 ж
Қолсыз суретшіге
Ақ - қағазға ашщы жасы
тамып бір,
Бұлқынысты, бойын буып шабыт,
жыр.
Екі қолсыз, жүрегі сау жас бала,
Қыл қаламды тістеп сурет салып
тұр...
Жер бетінде нешетүрлі батыр көп,
(Батырлықты танып білсең, жақын
кеп.)
Ашу - ыза, кек кернеген кеудеден
Жарылардай жас жүрегі «атом-» боп.
Бесіктегі кәріп емес, Кәріпбек,
Жарық - дүние, бояуына жарық
төк.
Жан - жүрегің жанып салған
суретің
Өлмейтұғын өмірді тұр дәріптеп.
Көңіліңе маза бермей сан - сұрақ,
Қиялыңды қияға атты, қамшылап.
Бұзды қанша.. бояуыңның реңін,
Ақ - қағазға көзің жасы –
тамшылап.
Жазықсыз жас, жазықтыны
жыр еттің,
Адамзатқа тыныш-бейбіт тілеп күн.
Қарау мүмкін емес, бей - жай,
тебіренбей
Тебіренген суретіне жүректің.
Серпіліп сәт, басыңнан тас, түнек түн,
Отаныңының ортақ мұңын жыр еттің.
Саусақсыз - ақ, салған сурет сөйлеп тұр,
Сәулесі мол дүрсілімен жүректің.
Көкірегін тербетеді ой бөлеп,
Ойлар - ойлар мазалайды кейде
көп.
Ақ-арманы, ақ қағаздай аспанға
Қасіретін адамның тұр бейнелеп.
Жан жүректі толқытады жан - жырың,
Қалғығанды оятқандай таңғы үнің.
Еркелетпей ерте сені есейткен
Бесіктегің болар, қиын тағдырың.
Бейнелеген қасіретін заманның,
Құдіретті ұшымен қыл қаламның.
Өнер тілі паш етіп тұр әлемге,
Кешірілмес зұлымдығын адамның.
Ақ - қараны, қарап білген байыптап,
(Туған деме, маңдайынан тайып бақ)
Қолсыз салған суретімен, тұрғандай,
Мынау көзсіз дүниені айыптап!...
26/ІІІ-1991ж
Алдану...
Жанның бәрі ақылды-ақ,
Күнім бұлдыр алдағы.
Алыстаған, жақындап,
Арман мені алдады.
Жұрттың бәрі сөзуар,
Жетпейтіндей бірдеңе.
Тірлік темір көзі бар,
Ұқсайтындай түрмеге
Тіршілік тұр алқымдап,
Жанымның жоқ салмағы.
Жанарымда жалтылдап,
Жалған мені алдады..
Көңіл иттей қарғылы,
Уаққытты өткен, жүр тілдеп.
Шексіздіктің барлығы
Тарылғандай біртіндеп..
Өрге сүйреп кеудені,
Құс қиялым самғады.
Кімге сенсем... сол мені-
Аямады, - алдады...
Жүрек тулап, алқынған,
Алдаған соң жан жағы.
Шартарапқа шарқ ұрған,
Көңіл мені алдады,
Өмір мені алдады...
Өнді, солды көңіл гүл,
Іздей болып қардағы.
Алданып өткен өмірдің
Қалмағандай бар мәні.
Күнге қарап иілген,
«Жұрттың» көбі күнбағар.
Жетім ойдан түйілген
Қабағымды кім бағар?...
Адам мені алдады,
Заман мені алдады.
Жетпей туған толғағы
Бағам мені алдады
Қоғам мені алдады!..
10/X-1991 ж
ХХХ Ғашық таңнан, Ғасырға тең бақ табам, (Бақытымды қызғанғаннан сақтанам) Елмен жердің иесі, ерлер тұрғанда, Алға шығып, билік айту жат маған.
Айналамнан ашылып, бір көк тұман,
Сүйгенімнен басқа өмірді, жоқ кінәм.
Бірақ, іштей – «қараны да, ханды да
Мендей әйел туған шығар», деп тұрам...
Адамдықтың таразысы ар болар,
Ақыл – дария, қаңсымасын арналар.
Тексіздік қой, саңғып кете береді,
Қыран құстың тұғырына қарғалар!..
Тоқтамайды, уақыт жүйрік жолды
ұтқан,
Жаным ашыр жабыларға шаң
жұтқан.
Көресімді көріп келем, осы бір –
Бойға біткен тәкаппарлық, паңдықтан
Жұлдыздарым түнде көзін ілмейді,
Өспейтіндер бірін бірі күндейді.
Биіктерге қарап, өскен биіктер
Бауырында не боп жатыр? білмейді...
Айым менің,
тіл қатса егер айдан
кеп,
Айналдырып, ұстауға оны
айлам жоқ.
Қорқам...
мерт боп құлан құзға
құласа –
Құрбақалар құлағында ойнар деп...
Айым мені – айналардай
айдан кеп.
20/ XІІ-1991 ж
Лауреат емеспін!..
Лауреат емеспін, қолымда жоқ билігім,
Бізге ондай қоңыраулы қуанышты қиды кім?
Өзге тұрмақ, өзімді билей алмай кеткенде
Елжіреп бір анамдай маңдайымнан сүйді күн.
Үміт сезім алдаған, тал түстегі сағымдай,
Жанарымды жаулаған, сиқырлы сөз лағылдай.
Билік құрып мен кімді бағындырам, расында
Өз жүрегім өзіме соқса, тулап бағынбай...
Көңілімді ауырған тазалықпен емдедім,
Өмірімде өлшеусіз мейірімге шөлдедім.
Тұманымен даңқтың, тұмшаланбай көз алдым
Басымдағы осынау еркін өмір сенгенім.
Лауреат емеспін, есімі елге ұнаған,
Ондай дерттен әліде бойым таза, дін аман.
Үкімімен уақыттың шыбын жаны шырқырап
Шың басынан бастар бар шыңырауға құлаған.
Ондай дерттен мен аман, аспандағы күн аман!...
18/ІІІ-1990 ж
Өз көзіммен
«Сіз анау ақыннан кейінгі мықты ақынсыз»
деген бір оқырман сөзінен туған ой.
Кімнен кейін, кімдерден ілгерімін,
Білмей, басып келіппін жыр көрігін.
Өз көзіммен қарап кең дүниеге
Қабылдадым сиқырлы күндер үнін.
Жұлдыз құшып, ұшсам да айдан әрі,
Жерге келіп табаным байланады.
Өз еркінде, кімдердің көзіменен
Кімдер қалып, кім озып бәйге алады?
Ғашық болып, жарыққа көз ілемін,
Тағдырымды шешетін өзің елім.
Өз алдыңда кінәсіз, мен өзімді
Жаңа туған сәбидей сезінемін.
Дұрыс дегін, мейлің сен теріс дегін,
Шөлдегенде, нені ішіп, нені ішпедім.
Алау арман, шақырып, қалам алғам
Сезімімен пенде емес, періштенің.
Қарасыңа, болады қалай десем,
(Мені қойшы, төрешім алайда, сен)
Өлшеп-танып күлер ем, танымыңа
Мұқтардан соң, кейінгі Абай десең...
Құштар отын қанат ғып қуған арман,
Ерлер аз ба, еліне тұлға болған.
Айтшы маған? шынымен, мықты болсаң,
Алғашқы боп дүниеге кім жаралған?
Ақын болып, алмаған жүлдені Абай,
Өнер сырын кім зерттеп, білген оңай.
Уақыт бәрін көрсетіп, әсер етер
Көзқарастың - ықпалы кімге қалай?
Соқыр күш қой, салмаған түкті ұғымға,
Даналарды отқа өртеп, тықты құмға.
Таласпаймын, жолымнан адаспаймын.
Осалмын ба, мен әлде мықтымын ба?
Жабымын ба, мен әлде асаумын ба,
Асаулықтан көзіме жас алдым ба?
«Туғаны жоқ тура би», берер әлі
Күштінің де бағасын осалдың да.
Жалғандыққа білмеймін кімдер бейім,
Ұлылыққа тірлікке үлгермейін
Сөздеріңе сезіксіз сенген болам,
Жер жаралған десең де күннен кейін.
Өңім түгіл, енеді түсіме өлең,
(өлең сүйсең өмірді түсінер ең.)
Жүк үстіне ұйқтатар, басын сипап,
Кей сыншының мен ерке мысығы емен...
Аты барды, қызғанып, күндемеспін,
Ақыл арды, жүз, бағып, үндемеспін.
Сенімімді серік ғып, өмір сүрдім
Біреуге шың, біреуге құм да емеспін...
Күн көзімен мен неге гүлденбейін,
Гүлденбейін, құбылып, түрленбейін.
Мықты болсаң, айтшы енді, сәуегейім,
Жер қойнына түсемін кімнен кейін?..
Мақтанбаймын, танып қой тәңірмін деп,
Жер астында жатқанда тамыр гүлдеп.
Қолға қалам алмаппын, ала қолдан
Ұлылықтың шапанын жамылығым кеп.
Асқөар шыңмын демеймін, еңселімін,
Ақтасам деп келемін ел-сенімін.
Кімнен кейін қойсаң да, мен де титтей –
Бөлінбейтін – табиғат бөлшегімін.
21/І-1990 ж
«Операция» сәттері...
Маған тағдыр, о қаншама тас атты,
Құласын деп, жүйкемді егеп, қашапты.
Адам мені уақытша ұйықтатып,
Аяғыма «операция» жасапты.
Өмірімнің сақшылары бол аман,
Өз арқаңда басып жерді дем алам.
Тіршілікке қосып еңғой, оятып
Қамқорлықпен ұйықтатқан сол адам..
Өз арқаңда екінші рет күн көрдім,
Табаныммен сезіп табын бұл жердің.
Содна бері, қаншама ұзақ жол жүріп,
Содан бері қаншама іске үлгердім...
Қол бұлғады қиялымнан жоқ бақыт,
Жаутаңдаған үмітпенен өтті уақыт.
Қоғам менің ми – санамды ұйықтатып,
Жүрегімді қойған екен тоқтатып...
Ұмытшақпын... ұмытылды о, бір күн,
Өңешінен өттім не бір обырдың.
Сыңсып жаттым, жапырақтай жел үзген,
Табанында топан селді тобырдың.
Көк жапырақ... көбік болып көктейді,
Ой жеткенге, қолым қысқа жетпейді.
Арман үміт жастығымды мазасыз
Мына өмірдің тасқын шуы жеп қойды...
Сәтсіз сәттер... пәктігімді қалды алып,
Сезім аулап, сезімсіз жүр жан бағып.
Өмірімді үмітпенен өткердім,
Сұлу айтқан, сұлу сөзге алданып...
Ұмытылды.. дәстүр иман, жайлы ұғым,
Аққу шошып, шөлге айналды айдыным.
О, қаншама жыл, ұйықтап жаттым оянбай,
Қайығында қайырымсыз қайғының.
Баысм көрде, тасымды өрге, өрлетіп,
О, қаншама, жауым кетті төрге өтіп.
Мақтап қойып, мақтаменен бауыздап,
Келіпті ғой – ажал мені тербетіп.
Мақтаныппын түсіргендей ай атып,
Шашымды емес, жанымды аппын боятып.
Уақыт дәрігер ұрып жатыр бетіме
Алу үшін өлі ұйқыдан оятып.
Тамыршы уақыт айналып кеп қасыма,
Өліп мәңгі қалмас үшін асыға.
Операция жасап жатыр еппенен
Аяққа емес, жүрегіме ... басыма.
Ұйқы басқан көтере аламай кеудемді,
Жатыр едім жанға таза жел келді.
Өкінішпен танып келем біртіндеп
Көзімді ашып дүниеге енді енді...
Жатқан жанға берер әкеп кім бақыт,
Ұйқыменен уақытты бар ұрлатып.
«Мәңгүрттеніп» кеткекнімді білмеппін,
Шың басынан шыңырауға шым батып...
Жалғандықтар, алды – артымды жиі орап,
Жауыздықпен жасап кепті ау қиянат.
Күлген көзге күдіктеніп қараймын,
Көкірегіме сенімсіздік ұялап...
Қарап тұрмын... ояу әлем көзімен,
Тірімін ғой, неге алданып, езілем.
Оянып ап, тағы бір сәт қалғысам,
Мәңгі ұйықтап қалатындай сезінем!
18/ІІ-1990 ж
Ұлым үйленгендегі сөз
6/І-1990 ж. Арман кафеде оқылған өлең
Иітіп бір уақыттың омырауын,
Соқсын көңілім өмірдің қоңырауын.
Шайқалмасын өмірдің дауылында
Көтерілген көгімнен шаңырағың.
Ақ көңілмен қабылда дос тілегін,
Ата-анаңның кешегі жастығы едің.
Айдындағы ән қосқан қос аққудай
Соқсын сұлу, үндесіп қос жүрегің.
Бір жағылған болсын деп нұрлы
шамың,
Тебіреністен мен бүгін күн құшамын.
«Мен келдім» деп дүниеге жар сал мынау,
Іңгалаған тұңғыш ұл, тұңғыш әнім..
Балапандай баулумен жем бергенбіз,
Еркесінен кімдердің кем көргенбіз.
Кеше ғана екі үйдің баласы еңдер
Енді бала болайық сендерге біз.
Жасыл қырым, жастығым, көк белдерім,
Көкірегімді тербеген көптен менің.
«Ұя басар қыран құс қыста» деген,
Гүл ашқан қар үстінде көктемдерім.
Көп сағынып көрген бір сәулем бе едің,
Көшіп өткен басымнан дәурен бе едің.
Жолдарыңды күтейін әр күн сайын
Келеді деп Талаппен Зәурем менің.
Қалар мәңгі есімде бұл ғажап күн,
Ғажап күннің бояуын гүлге жақтым.
Келер ғасыр ғашығын өсіріңдер
Отан етіп отауын бір қазақтың.
Біреуге іні, біреуге дос ағасың,
Төрің құтты қонақтан босамасын.
Көтерілген шайқалтпай шаңырағың,
Бақыттыңның күзеткін босағасын.
Солмаса екен, өмірге іңкарлығың,
Шашу шашсын өмірге шырқау күнің.
Қоңыраулы құлыным, арманыңа
Алып ұшсын қанатты тұлпар жылың.
Әлі талай сынайды тағдыр ағын,
Армандай бер, шығыпты алдыңа кім?
Өмір күйін шертіңдер қос жүрекпен,
Қос ішегіндей үндесіп домбыраның...
ххх
Ұқсамайды бір күніме, бір күнім,
Бір күніме татымайды тірлігім.
Өрге тартып келем әлі,
анамның
Орта жолға тастап кеткен жыр
жүгін.
Көңіл көгін қамап, торлап ауыр
мұң,
Тұрғандаймын алдында бір дауылдың.
Көптен бері жылай алмай, жиналған
Көз жасымды көтере алмай, ауырдым...
Бұлбұл қайда?
бағымдағы жырлаған,
Уақыт қолы жалынымды ұрлаған.
Тірлік торын тастайтұғын лақтырып
Бір сілкініс керек болып жүр –
маған...
Әбділданың алма бағынан...
Күтпестен келіп-кет-деп шақырғанын,
Мен қалай, Алатауға жақындадым.
Жол түсіп, саяжайға, ойда жоқта,
Аралап жүрдім, бірде ақын бағын...
Алдымнан ашылғандай сырлы ғалам,
Ән бұлақ, келісімді сылдыраған.
Қызығып қарап едім, қызыл алма
Алаулап, «мені үзші» деп тұрды маған.
Ақынға кәрілік жоқ, арманы асыл,
Сезімге пісіп тұрған таңданасың.
Сілкілеп ертелі-кеш, ауық-ауық
Шайқайды шабыт желі алма ағашын.
Сағынған Қозыдай боп жыр Баянын,
Айтқандай махаббаттың тынбай әнін.
Алма ағаш бойларына сіңіріп бір
Алғандай жердің нәрін, Күн бояуын.
Жердегі жалғандықпен ерегесіп,
Өмірдің өр - теңізін келеді есіп.
Ақынның бұл бағынынан, шығатындай ,
Алма емес, көктем сайын өлең өсіп...
Білмеймін, тері бар ма, әлде, әкемнің,
Келеді жерден жұлдыз таңға тергім.
Бағынан Әбділданың ырым етіп,
Балама «ақын» бол деп алам әкелдім...
25/август 1989 ж
Жыр жорғасы
Болғанда жыр арманың, ән мұратың,
Даусыңа тау мен дала жаңғыратын.
Атыңды «қара жорға» атандырып
Бағаңды беріп кеткен Жамбыл ақын.
Жазылып өміріңнен дәурен дастан,
Ашылып жол беріпті сағымды аспан.
Өлеңге сапар шектің о, бастағы
Жорға күй, жүрісіңнен жаңылмастан.
Кез келді, домбыраңды қолға алатын,
Кез келді, тебіреніп, толғанатын.
Семсердей сертке ұстаған жарқылдайды,
Өзге емес, өзіне - өзі сенген ақын.
Асыл сөз, кімге қымбат, кімге тегін,
Асқар тау, толтырыпты гүлге етегін.
Айтсын деп арман-мұңын туған елдің
Туғанын міндет еткен Үмбеті едің.
Ұшыпты көкірегіңнен сырың асыл,
(Асылдың біліп сырын, шын ұғасың,)
Кеңдікпен, кенге айналып кейінгіге,
Түсіріп тұрсың жырдың шұғыласын.
Барасың жыр боп алғы, күнге тағы,
Жолаушым таң да атады, күн батады.
Бүгін де жүзге келіп Үмбетәлі,
Саңқылдап болашаққа тіл қатады...
Кім келіп дүниеге кім кетпеген,
Ақынның жүрегіне гүл көктеген.
Жырлап тұр, Жамбылдан соң Үмбетәлі
Өмірін туған елге міндеттеген.
Барады теңізден бір кеме көшіп,
Алдымнан жорға самал, өлең есіп.
Жұлдызға тұғыр болған Жамбыл
таудың
Жанынан Үмбет тауы келеді өсіп!..
20/августь 1989 ж
Әкем үшін
жарияланбаған жыр
Жеңіс жайлы жырлар жазу, бұл
міндет,
Жалынына жылынамын сырдың көп.
Әкем маған суық қарап айтатын
«Тумай жатып мені алысқа қудың»
деп.
Еске түсер, балалық шақ бір сағым,
Сол күнгі із қабағымда тұрса мұң.
Әке ойынша, өртті өшір, тез жет деп,
Мен шешемнің тепкілеппін құрсағын..
Қиял желін ұстаймын деп қудым көп,
Ақ бұлаққа ақ жүзімді жудым кеп.
Әкем маған суық қарап айтатын
Соғыс қызып тұрған жылы тудың деп.
Жеңгелері бұл әзілге күлсе де,
Қағатұғын бір сөзіне бір шеге.
Ұрысатын, сұрапыл сол уақытқа
Мен кіналы емесімді білсе де.
Ұмытылған, өтіп кеткен жылдар
көп,
Мазалайды ойымды отты жырлар
кеп.
Әкем жылы қарап туған ініме
Айтатұғын жеңістен соң туған
деп..
Қаһарланса, жолбарыстай ақырып,
Тағы жауға шабатындай атылып.
Әкем менің, көтеретін інімді –
Туған жерге сол алғандай шақырып.
Уақыт солай болса, біздер не етерміз
Өтер көктем, өтер жаз, қыс, өтер күз.
Әкем үшін ескерткішке айналдық
Соғыс, жеңіс перзенті боп екеуміз...
Қанипа Бұғыбаева
«Анталогияға» енбей қалған ақын монологы...
Өлеңімнен өміріме нәр алмай,
Қойсам еді ақын болып жаралмай.
Ұмытылдым, ұлы жерге қосылмай..
Ұмытылып қалған жұмбақ аралдай...
Әрбір нәрсе сақталсын өз күшінде,
Күштілердің жыр кетпесін тісінде.
Жұлдызымның жанбай қапты жарығы
Өңшең жарық жұлдыздардың ішінде...
Бәлкім менің шыққан шығар кеш үнім,
Кешігіп кеп қақтымба арман есігін.
Кектенемін кімдерге мен өкпелеп –
Естілмесе бұл кітаптан есімім...
Тұрса отты жүрек соғып кеудемде,
Өмір өлең кемітуге көнген бе?
Жұртқа жеткен кең дүниенің бір беті
Жетпей қалған екен маған келгенде.
Өтті бәрі, дауласқанмен не етерсің,
Бір шындықтың түбіне дос жетерсің.
Қырандардан текпі көрген қырғилар
Бозторғайдан кегін алған екен, шын.
Тамырымен, өзектерін жас тіліп,
Қауыздарын құштарлықпен аштырып.
Күн көзімен гүл шығады таласып
Таспен үстін қойсадағы бастырып.
Бақыт құсын күтпей келіп қонатын,
Қалам етіп күннің күміс қанатын.
Өмір жайлы жазады өлең, белгілі –
Ақындардың санатында жоқ ақын.
Қару етіп тасын биік өрлеген,
Бақталасып, сыймай жүрген жерге кең.
Аяп тұрды, пенделікпен, перделі –
Көздері бар «соқырларды» көрмеген.
Отыр ақын, көкірегін отқа орап,
Жатыр алда жазылмаған ақ парақ.
Мәңгілік жыр жазсам дейді, айтатын –
Болашақ күн оқушысы жаттап ап.
Тіршілікке ортақ өмір, жарық таң,
Өзін бөліп қарай алмай халықтан.
Бұлдыраған секілденді көздері
Басы айналып, бақытпенен, даңқтан!
Аласұрып асау жүрек соғады,
Оған «жаудың» дарымапты оғы әлі.
Көзі барлар көрген шығар, тұрғанын –
Пенделіктен періште ақын жоғары!
Уақытпен сырласады, бетпе бет,
Адамға ортақ өмірді кім шектемек?
Бұл кітапқа жырын баспай қойғанға
Ол өлеңді қоя алмады өкпелеп...
Ақын отыр, көңілінде алаң көп,
Тұрса дейді, аспан мен жер аман боп.
Қызғаншақтар, әуре оған көрсетпей
Күннің көзін қолдарымен жабам деп.
Күрсінеді, күреңітіп іреңі,
Жыр елін дос, бауыр санап жүр еді.
Бір кеудеге сыйғызып тұр барлығын,
Жауласуға жаралмаған жүрегі.
Сөз ауыртып табады оның сөз емін,
Өкініш мұң өртегенде өзегін.
Көре алмасқа күліп іштей, күтіп жүр
Уақыттың келетін бір кезегін...
7/августь 1985 ж
28/маусым 1996 ж Қазақстан Жазушылар Одағының сьезі болды. Басы жақсы ақ басталып еді. Опера балет театрында, кейіннен ұрыс талас шумен тыныш аяқталды ау, әйтеуір... Көп, әртүрлі ой пікірлі адамдармен 2 күн отыру қандай қиын тиді маған. Одан күнде автобуспен барып, келу азабы бәрі жүйкеме, жүрегіме соққы болды ма 3 күн бойы ауырып жаттым... Жоқ, бұрынғы Қалдарбек ағаның кеткеніне жаным ауырды ма? Үйренген адамды қимайды екенсің. Жан жағынан сөзбен де, тіпті «жұдырық» көрсетіп те атқылап анталаған «ауыздарға» азамат екен шыдай білді. Мен оны сол ұшін аяп, жаным ашып кетті... Оны көргенде (Ақсуға) 9 жасында суға ағып кеткен Балташ деген бауырым еске түсіп кетті. Өйткені ол да 1939 жылғы еді. Егер менің бауырым тірі болса ғой... Бұдан да сұлу, бұдан да ақылды адам болар ма еді? Кім біледі?.. Қалдарбектің орнына Нұрлан деген інім болды. Басқа ауа, басқа қатынас.. қартайып барам енді... Уақыт солай. 4/VІІ-1996 ж
Түңілу...
Өрт қосып жүр... жүректің өртіне өлең,
Көз сатпаймын «көзсіздің» көркіне мен.
Өз ажалым өзімде...
«Емші» аурудың
Айықпадым ауырып «дертіменен».
Ұша алмай жүр мен жазған өлең әлі.
Өлең әуен арқылы дем алады.
Асты лай су... тақтайы шіріп біткен
Сынық көпір үстінде келем әлі...
(Өмірімді өзгертті жылдар бояп,
Сәлем алам, дұшпаннан бұлданбай ақ)
Бір-біріне шалынып, соғылады
Сынған көңіл, сынған бас... сынған аяқ!
Кімге үнім жетеді кімге қайғым,
(«Малға кедей, мендағы жырға баймын».)
Өрден солай, еніске сырғып келем,
Сынған жұлдыз... астынан сынған айдың.
Атағына «біреудің» ағасы алаң,
Тауға шығар, атының тағасы аман.
Жел - өсекке иланған... басын шайқап –
Жан - жағымнан қарайды ағаш адам.
Төр алдады білмеймін, жер алдады,
Көптен сенім көңілге оралмады.
Туған едім таласып жарыққа мен
Мені жарық бірақ... бір көре алмады...
5/VІІ-1996 ж
Ардагер арманы
Өлімге де иілмейді өр басым,
Өр басымды бұлттар қалай торласын.
Құлағыма келеді үні соғыстың,
Миым менің ми емес у, қорғасын...
Жан – жүрегім, жүйкем бәрі қорғасын,
Тартып келем, тағдырдың бір арбасын.
Тайғақтамай жерге табан тіредім
Түскен кезде азаматтық арға сын..
Бұл өмірдің аштысын көп тартыппын,
Жастық кетті, құрбаны боп бақыттың.
Атылмаған мен өзім де тірі оқпын
Қорытылған қазанында уақыттың.
Болашаққа бақыт берсем, дем берсем,
Бейбіт күннің сәулесімен тербелем.
Армансыз боп өтер едім өмірден
Соғыстың сол, соңғы оғы боп жерге
енсем!...
9/май 1987 ж
Әлияға
(Немерем)
Сезім қылын шертіп бұбұл өлеңі,
Әппақ сәуле әйнегімді емеді.
Әлиям менің қолымда тұрмай, талпынып
Кең - аспанға ұшып кеткісі келеді...
Көрсем дейме, бұлттар қандай, ай қандай,
Ақ періштем, ақ - қараны айыра алмай.
Күн көзіне алақанын ашады
Балапаным қанаттарын жайғандай.
Саусақтары сәулелерді тарайды,
Сәби дүние, сәби үшін арайлы.
Таңғажайып тамашалап жарықты
Әлиям менің жаутаң - жаутаң қарайды.
Қарайды да, бұлқынады, күледі,
Еркіндікке шығу арман тілегі.
Көбелектей ұшып кеткісі келеді,
Кіп – кішкентай лүп - лүп соғып жүрегі.
Кіп - кішкентай кеудесінде жыр қайнап,
Кетер еді, Айданаменен бірге ойнап.
Құс жүрегін жетілмеген денесі
Әттең дүние - ай дәрменсіз ғып тұр байлап..
Былдырлаған, бұлдыр маған өлеңі,
Кейде титтей саусақтарын емеді.
Торғай ұшып, жапырақтар дір етсе
Қанатын қағып, ұшып кеткісі келеді...
6/VІ-1995 ж
Түңілу...
Өрт қосып жүр... жүректің өртіне өлең,
Көз сатпаймын «көзсіздің» көркіне мен.
Өз ажалым өзімде...
«Емші» аурудың
Айықпадым ауырып «дертіменен».
Ұша алмай жүр мен жазған өлең әлі.
Өлең әуен арқылы дем алады.
Асты лай су... тақтайы шіріп біткен
Сынық көпір үстінде келем әлі...
(Өмірімді өзгертті жылдар бояп,
Сәлем алам, дұшпаннан бұлданбай ақ)
Бір-біріне шалынып, соғылады
Сынған көңіл, сынған бас... сынған аяқ!
Кімге үнім жетеді кімге қайғым,
(«Малға кедей, мендағы жырға баймын».)
Өрден солай, еңіске сырғып келем,
Сынған жұлдыз... астынан сынған айдың.
Атағына «біреудің» ағасы алаң,
Тауға шығар, атының тағасы аман.
Жел - өсекке иланған... басын шайқап –
Жан - жағымнан қарайды ағаш адам.
Төр алдады білмеймін, жер алдады,
Көптен сенім көңілге оралмады.
Туған едім таласып жарыққа мен
Мені жарық бірақ... бір көре алмады...
5/VІІ-1996 ж
«Анталогияға» енбей қалған ақын монологы...
Өлеңімнен өміріме нәр алмай,
Қойсам еді ақын болып жаралмай.
Ұмытылдым, ұлы жерге қосылмай..
Ұмытылып қалған жұмбақ аралдай...
Әрбір нәрсе сақталсын өз күшінде,
Күштілердің жыр кетпесін тісінде.
Жұлдызымның жанбай қапты жарығы
Өңшең жарық жұлдыздардың ішінде...
Бәлкім менің шыққан шығар кеш үнім,
Кешігіп кеп қақтымба арман есігін.
Кектенемін кімдерге мен өкпелеп –
Естілмесе бұл кітаптан есімім...
Тұрса отты жүрек соғып кеудемде,
Өмір өлең кемітуге көнген бе?
Жұртқа жеткен кең дүниенің бір беті
Жетпей қалған екен маған келгенде.
Өтті бәрі, дауласқанмен не етерсің,
Бір шындықтың түбіне дос жетерсің.
Қырандардан текпі көрген қырғилар
Бозторғайдан кегін алған екен, шын.
Тамырымен, өзектерін жас тіліп,
Қауыздарын құштарлықпен аштырып.
Күн көзімен гүл шығады таласып
Таспен үстін қойсадағы бастырып.
Бақыт құсын күтпей келіп қонатын,
Қалам етіп күннің күміс қанатын.
Өмір жайлы жазады өлең, белгілі –
Ақындардың санатында жоқ ақын.
Қару етіп тасын биік өрлеген,
Бақталасып, сыймай жүрген жерге кең.
Аяп тұрды, пенделікпен, перделі –
Көздері бар «соқырларды» көрмеген.
Отыр ақын, көкірегін отқа орап,
Жатыр алда жазылмаған ақ парақ.
Мәңгілік жыр жазсам дейді, айтатын –
Болашақ күн оқушысы жаттап ап.
Тіршілікке ортақ өмір, жарық таң,
Өзін бөліп қарай алмай халықтан.
Бұлдыраған секілденді көздері
Басы айналып, бақытпенен, даңқтан!
Аласұрып асау жүрек соғады,
Оған «жаудың» дарымапты оғы әлі.
Көзі барлар көрген шығар, тұрғанын –
Пенделіктен періште ақын жоғары!
Уақытпен сырласады, бетпе бет,
Адамға ортақ өмірді кім шектемек?
Бұл кітапқа жырын баспай қойғанға
Ол өлеңді қоя алмады өкпелеп...
Ақын отыр, көңілінде алаң көп,
Тұрса дейді, аспан мен жер аман боп.
Қызғаншақтар, әуре оған көрсетпей
Күннің көзін қолдарымен жабам деп.
Күрсінеді, күреңітіп іреңі,
Жыр елін дос, бауыр санап жүр еді.
Бір кеудеге сыйғызып тұр барлығын,
Жауласуға жаралмаған жүрегі.
Сөз ауыртып табады оның сөз емін,
Өкініш мұң өртегенде өзегін.
Көре алмасқа күліп іштей, күтіп жүр
Уақыттың келетін бір кезегін...
7/августь 1985 ж
ххх
Сезімменен суып талай, жандым көп,
Бұл басымды етті кейде тағдыр доп.
Сыбырлады, құлағыма бір әкім,
«- Ақын болып қандай сыйлық алдың» - деп.
- Өз арымнан басқаша жоқ атағым,
Мақтанышым туған жерім, Отаным.
Уақыттың ыңғайымен құбылып
Айналдырып кимедім бақ - шапанын...
Әкімсымақ, бір сөз айтты ойланбай,
Сыңайы бар, той - думанға тойғандай.
Жүйрігім деп кешегі бір жабының
Құйрығына қоңырау байлап қойғандай.
Қысқа жіптей өмір өтер айналмай,
Жұлдыз көзді, болат - тұяқ, ай маңдай.
Құлагердің құлағанын білмейді - ау
Ешбір қолдан сыйлық алмай, бәйге алмай.
Орден жұлдыз іздемей - ақ өңірден,
Іздесеңші өлмес өлең көңілден.
Арманым не, адам болып туып мен,
Адам болып өтіп кетсем өмірден.
3/X-1989 ж
Лауреат емеспін!..
Лауреат емеспін, қолымда жоқ билігім,
Бізге ондай қоңыраулы қуанышты қиды кім?
Өзге тұрмақ, өзімді билей алмай кеткенде
Елжіреп бір анамдай маңдайымнан сүйді күн.
Үміт сезім алдаған, тал түстегі сағымдай,
Жанарымды жаулаған, сиқырлы сөз лағылдай.
Билік құрып мен кімді бағындырам, расында
Өз жүрегім өзіме соқса, тулап бағынбай...
Көңілімді ауырған тазалықпен емдедім,
Өмірімде өлшеусіз мейірімге шөлдедім.
Тұманымен даңқтың, тұмшаланбай көз алдым
Басымдағы осынау еркін өмір сенгенім.
Лауреат емеспін, есімі елге ұнаған,
Ондай дерттен әліде бойым таза, дін аман.
Үкімімен уақыттың шыбын жаны шырқырап
Шың басынан бастар бар шыңырауға құлаған.
Ондай дерттен мен аман, аспандағы күн аман!...
18/ІІІ-1990 жыл
Бабалар рухымен сырласу
(Төлеби, Қазыбек, Әйтеке бидің аруағына арнаймын)
Тыңда бүгін «үш балаңды»
үш бабам,
Балапанбыз ұясынан ұшпаған.
Күн көрсетпей
кең дүниені тарылтып,
Кімдер бізді тонамаған, қыспаған!
Соның сырын, бабаларым кел, ұқтыр,
Аруағыңмен жебеп мені еліктір.
Екі аралық, екі дүние арасын
Қас қағымдай ғұмыр ғана -
бөліп тұр...
Қасиетіңді біліп, кейде білмеспін,
Білмесімді кешір жаным, бірде
өштім.
О, дүние болғаннан соң қараңғы,
Жарықта бұл таласумен күн
кештім.
Жер бетінде ояу дүние,
ояу күн,
Жанарымды жаулап алды
бояу мың.
Шырылдаған менің сәби
даусымды,
Естіп бабам сенде бірге ояндың...
Түсіп талай табанына тағдырдың,
Алғанымды, ай жарықта алдырдым.
Алаш туын мұра етіп сен бізге
Ұлытауды, Ордабасын қалдырдың.
Балапанды,
Қаратауды қалдырдың,
Жұдырықты, алақанды қалдырдың.
Көк аспанның көкірегінен өрлеген,
Жарық Күнді, кең даланы
қалдырдың.
Табанынан шығып талай
тағдырдың,
Жан алып мен түлеп, қанша
жаңғырдым
Тауды, суды таза ауаны, ананың
Тілін дінін, қазақ әнін қалдырдың.
Не қалдырып кеттің тағы –
көнеден,
Көрсет десем, рух боп ұшып –
келер ең.
Сұрап бәрін шыңғырады немерем,
Немереме не қалдырам, не берем?
Елдікті ойлап, таңды ұйқысыз
таңға ұрдың.
Күреспенен ұрпағыңа, кейінгі
Атырау, Алтай, Алатауды –
қалдырдың!...
Айыр өркеш Сары атанды
қалдырдың!..
Жарық дүние жаңғырады,
жаңғырдым,
Жаңғыратын мол мұраны
қалдырдың.
Арғы бергі тарихыңды баяндап,
Шежіре шертер домбыраны
қалдырдың...
Тамшысы едім, көзіңнен жауған
жаңбырдың,
Жаңбырыңмен иіді жылап –
тандыр күн.
Балалықтан мен де айналып
бабаға,
Үш балама не берем деп
мәңгірдім.
Қасіреті осы ұлттық ұлы
тағдырдың!..
Айналыссыз, айналмасын түнге күн,
Күн өзінің өткереді міндетін
Өлмейтұғын бабалардың аруағы
Қорғар қолдап Мұхамбеттің –
үмбетін!
Сиынып елге, бойыма ерек –
күшті алам,
Бауырыңдағы балапанбыз –
ұшпаған.
Біріккен басың тұғырлы –
Ордабасында
Біріктір, енді үш балаңды -
үш Бабам!...
12/VІ-1993
Сарасы бар бақытты ел.
«Көкжайдақта» қуыршақ ойнап,
доп қуған,
Ізің көктеп, жатыр міне боп
думан.
Өзіңе ұқсап, су алуға барғанда
Жалаңаяқ, жарға қарап көп
тұрғам.
Сәуледейсің жарып шыққан –
бұлт ішін,
Жарық жұлдыз болдың туған жұрт –
үшін.
Сыңғырлаған шашбауыңды
еске алам,
Сылдырлаған естіп толқын
күлкісін.
Білмегендер.Әншейін сөз, жалған
дер,
Шыңды армандап, салдым
асау арманға ер.
Өлең мені алды ма екен –
сиқырлап
Ақын әпке кіндік қаның –
тамған жер.
Біржан іздеп келген
сені Сара қыз,
Болдың бізге әрі арман,
әрі аңыз.
Ғұмыр кешкен ғасырға тең
қас - қағым
Қандай алыс, қандай жақын
арамыз…
Туған жерге туғандай бейне
енді анаң,
Дүбіріңе дүбірлеп жатыр кең
далаң.
Керуен дүние кезегіменен
көшкенде
Қасыңда «жалғыз даусыңды тыңдап
мен қалам…»
Соғылып бір жартастарға жаңғырық,
Жауап берер өлмес, өмір жаңғырып.
Азаттық ап беру үшін бар қызға
Ақын Сара айтысады мәңгілік
Ерке ару, ерте кеткен, ерте кеп,
Аялдасаң, ағынға сыр шертер ек.
Аққу мойын жыр домбыраң -
аспандап,
Елік, бұлбұл өзіңе тұр еркелеп.
Көкірегіңді нөсер жаңбыр,
жусын сел,
Жапырақ гүл жамырардай
күрсінсең.
Ақын әпке елікке әсем айналып,
Табиғатқа еркелеп бір тұрсың
сен.
Болды сырлас ай жұлдызды жыр
ортаң,
Ақ жүзіңді бір көруге құмар
таң.
Күреспенен туған жердің үстіне
Жапырағы ән өсіп шыққан
шынар тал!...
Өзің жайлы ойға кетем, батып
мен,
Тағдыр деген өлшене ме уақыт
пен.
Әйел әлем әсемдігін әйгілер
Сарасы бар, данасы бар –
бақытты ел!...
20/VІ-1993
Мүсіншіге
(Төлеген Досмағанбетовке)
Сараға ұқсап, шығады айқын
енді үнім,
Топырағыма тамыр тартар келді
күн.
Тыныс алған үйде... туған жерімде
Жалғыз едім, егіз болдым мен
бүгін.
Жалғыз едім, егіз болдым мен
бүгін.
Қабағынан қанат қаққан жыр
әні,
Сезімді ұстар... көзің неткен
қырағы.
Күн шуақыт қыз мүсінге тасқа
ойған,
Өлең менен жан салғым кеп
тұрады...
Құдіретті сұлулықпен көз ілдім,
(Қадірлемей қасиетімді өзімнің)
Табиғаттас туыстығын жаныңның
Талғамы бір қолтаңбаңнан
сезіндім...
Сара әпкеме еліктеймін –
мен енді,
(Суырылып бір айтатындай
өлеңді.)
Жұрт ішінде жүріп, бірге
елеусіз
Қиялыма із сап кеттің елеулі.
Ақын Сара, «ажары ашық ақ
маңдай»,
Ақ маңдайдан арайлап таң,
атқандай.
Тастан ойған әсемдікке
қарап бір
тас жүрегім еріп бара
жатқандай!
Еске алмаймын, өтпелі сәт,
той кешін,
Сулулық өрген он саусағың
сөйлесін.
Еске аламын шеберлігің
арқылы
Туған анам Нұрғайшаның
бейнесін...
Туған балам Ләзизаның
бейнесін!...
16/VІІ – 1993 ж
Сырбайға
Ажалға келмей бас ұрғың,
Бетіңді қармен жасырдың.
Жыр оқып бергің келді ме,
Қасына барып Қасымның!...
Күркіреп бір тау құлады,
Сіркіреп бір бұлт жылады.
Естісе де тұрды сене алмай,
Сығалап жапырақ құлағы
Дегенге, «топырақ тұрағы»...
Тағы бір терек құлады,
Таусылды ма екен шыдамы?
Таулардан құлап, өзекте
Өксиді өмір бұлағы
Тағдырдың бұл да сынағы.
Басыңнан өтті нелер күн,
Келмейді семіп, көнергің.
Ақпанның жапты ақ қары
Нәп нәзік гүлін өлеңнің...
Оранған бұлтқа ерке шың,
Сезімді сыршыл шертесің.
Оқ тиген қолың сырқырап,
Сырқыратқан шығар жер төсін...
Аспанның астын торлайды үн,
Тағдырға келмей қол жайғың.
Кеудеңде кетті шырқырап
Торғайы титтей торғайдың.
Уақыттың кешіп сынағын,
Қара бір нардай шыдадың.
Ап келген отты майданнан
Жараңды басып құладың...
Ақпан... қала бұлыңғыр,
Күрсінгендей күнім бір.
Кісінеп кетті ау ішімде,
Өрттен де шыққан құлын жыр
Құлынсыз өмір бұлыңғыр..
Ақын жүрек пәк қандай,
Артында ызғар, дақ қалмай.
Ақ қарға орап жер ана
Жарасын таңып жатқандай
Бесікке бөлеп жатқандай...
Торғайдан ұшқан қыран ең,
Жасыннан алар сұрап ем.
Тұрағыңды әнмен әлдилеп,
Тербетіп жатыр жыр әлем.
16/ІІ - 1993
Қарасазға барғанда
Сәлем жолдап, тұнық көк, таңға жарық, Бота бұлттар, барады аунап, ағып. Өзіңді іздеп аруақты ақын аға Қайтып келдім, даладан тауға барып...
Ой салғандай боласың жасқа
ойланып,
Қара өлеңнен Қарасаз бас
бәйге алып.
Досқа айналып, айналған
аспанымнан
Қыран көзің қарап тұр тасқа
айналып...
Жоқ болса да, ол кезде есім
менің,
(Өлең отын кеудемнен өшірмедім)
Тірлігіңде білмеппін қадіріңді,
Сабырлы аға! Сол үшін –
«кешір дедім»
Сапарым бұл, жыл емес, ай – жүктеген, Арман айды аңыратып айтып келем. Мұқаң айтқан кішкента мұңымды мен Жол үстінде үлкейтіп қайтып келем.
Қырық жамаулы жүрегім
ұяттымын,
Қанаттының, ізі бар тұяқтының.
Мекесіне барып кеп ақындықтың –
Қажы атанған бұл күнде сияқтымын!..
Үмітпенен көрмеген арманы
арып,
Еснейді, белге бұлт аунап
алып,
Тау қыраны! мекендеп туып
өскен
Аспан көріп қайттым мен
тауға барып.
Менде сендей ұрпағы ем
шаруаның,
Бір той жасап берер ем,
жарымадым.
Таңға жақын оянып жолға
шықтым,
Шақырғандай болған соң,
«аруағың».
Келтіргендей тілімді тәубаға
әр күн,
Сезімімді мен қалай саудалармын?
Еркелетіп тұрған соң Еркін
аға,
Аунап алғым келді де,
тауға бардым.
Көптен бері қарлыққан
ашылды үнім,
Көктен жерге шашу боп
шашылды күн.
Ұшар басы найзадай Хантәңірің,
Оқытқандай ойнатып жасын
жырын.
Талас тартыс, өмірі даңға
айналған,
Ақын туған жерінен аумай
қалған.
Ойға қарай домалап,
ойланамын,
Көтере алмай мұңымды
таудай болған...
Әсемдігін жинап ап бар
әлемнің,
Ауылынан Абайдың дара
келдің,
Асығып бір, абыройын
асырып тұр,
Қасиетін Қарасаз қара
өлеңнің.
Табиғаттай берген соң –
тағдыр екпін,
Еріп, көндім еркіне жан
жүректің.
Ән сап барып, тағыда
аңсап барып
Мұқағали тауына тағзым
еттім...
6/XІІ – 1992 ж
Тағдыр
(поэма)
Аштық...
қасқыр айналада ұлып жүр,
Ана ішінде кісінейді құлын жыр.
Келді өткізіп – жетімдердің үйіне,
Жетелеген қызыменен, ұлын бір.
Қасіретке сол, жүрек қалай шыдаған,
(Нанды тауып бере алмады сұраған)
Кетті айналып... «қазір келем» -
деді-де,
Құлағында сәби даусы жылаған..
Ортасына үй шаңырағы құлаған,
Таба алмайсың оттың басын -
дін аман.
Не жемеді, не көрмеді, таласқан,
Ит тірлікте, ит тағдырлы бұл адам?...
Аштық жайын айту қиын,
баршаға,
Бас көтеріп көкірегінен ар, сана
Бір аптадай өткенннен соң,
сағынған
Қос – құлынын көрейін деп
барса, ана...
Алдан шыққан жоқ қуаныш, жоқ –
қызық,
Күзетші әйел... соңғы үмітін -
кетті үзіп.
Балаларын балалармен белгісіз,
Бір қалаға жіберіпті өткізіп.
Тірлігінен тірі адасып бұл бірақ,
Қалай, қайдан іздеп табар, тұр –
жылап.
Сол бір сөзден, қос құлағы шуылдап,
Қос жанары кетті ананың бұлдырап.
Бос қалғандай бүкіл дүние қаңырап,
Қара жерден жатқан үнсіз тамырап.
Тау теңселіп бірге анамен күрсінді,
Бұлақ біткен жылап ақты аңырап!
Ана дейді енді алдынан кім шығып,
Қай құдайға етеді енді құлшылық.
Теріс қарап, бетін басып, солқылдап,
Ай жылайды қара бұлтқа тұншығып.
Үйренген жол... жоқтау айтып, зар
тыңдап,
Кімнің қашан, басынан бақ артылмақ.
Қуанысып қасіретіне күлгендей,
Жар басынан құзғын қарға -
қарқылдап.
Қарқылдады, қарға нені
ырым ғып,
Бәріне уақыт ұстайды екен
шымылдық.
Ананың сол қателігі бір сәттік,
Қасіретіне кетті айналып -
ғұмырлық.
Келеді ана әлдекімге ашынып,
Қара көзді қара маржан жас
іліп.
Ұл қызымнан тірі адасып қалғанша,
Қолымда өлгені жақсы еді ғой
ашығып...
Ұсынбады ешкімге де ол күн бақ,
Шомылатын жердің беті толқынға ақ.
Зарлы ананың дауысына
қосылып,
Түні бойы үй жылайтын
солқылдап.
Қарашығын адам таппай –
сұрайтын,
Көңілінің шықпай қойды
күні айқын.
Аспандағы жұлдыздарын
жоқтаумен
Түні бойы ай дірілдеп –
жылайтын...
Өкінішпен тау тұратын тұнжырап,
Оралмайтын шықса, ауылдан
кім жырақ.
Шыңғырып бір ататұғын шығыстан,
Күнбатысқа бататұғын Күн жылап...
Отырғанын біле алмайсың нені ойлап,
Ана үшін атпады таң арайлап.
Балам келіп қалды ма? – деп
қарайтын
Терезесін ұрса кейде жел ойнап.
Күңгірт тартып көрген күні көрден де,
Жынды атанды ана солай
шерменде.
Аңырайтын ақылынан адасып,
Ұл қызының құрдастарын көргенде.
Аштық десе, жан жүрегі солқылдар,
Өшіре алмай өзектегі өртін бар.
Суға барса, еске салар ұл қызын,
Бірін бірі қуаласқан толқындар.
Көрер күнін, ойлап жүрген өз басын,
Кеуделердің қорғасынын қозғасын.
Қайрылмастан ақты суы Ақсудың
Қосып алып шерлі ананың көз жасын...
Жұлдыз жұтқан өтер емес мына түн,
Толқын қайда жағаны кеп ұратын.
Қарс айрылған қара жердей көкірек,
Үһ, десе, қарс айрылып тұратын.
ІІ «Таңатқаным қайда» деп күннен ана сұрады, «Ғайныш қызым қайда» деп айдан ана сұрады. Ұшқан құстан сұрады біз көрмедік деді олар. Тауы тасқа шағылып, жоқтап өксіп жылады. Қара жердің құшағы болғанша көр, тұрағы...
«Ұлым менің қайда» деп көшкен
бұлттан сұрады,
Бұлттар басын шайқады,
жаңбыр болып жылады.
Күңіреніп күрсінеді хабар –
жетпей, ешқайдан,
Үміт жібі үзіліп, сарқылды
ана шыдамы.
Аштықпенен, бүгінгі тоқшылықты
көз көріп,
Кектенеді өзіне кеткеніне сөзге
еріп.
Еріп, қатқан жүрегі қорғасындай
болып бір,
Кетті ананың қайғыдан табиғаты
өзгеріп.
Жылай жылай көзінен қалғандай
қос көл құрғап,
Маған келіп жеткізді, терезеден
жел тыңдап.
Қанатынан қайрылған толқын
ұрған қайықтай,
Түнде үйінің жылайтын –
керегесі солқылдап.
Орны толмас өкініш, көкірегін
жүр үңгіп,
Дастарханын жимайтын –
«кеп қалар» деп ырым
ғып.
Иімейтін тағдыр ғой, кетті сорлы
анаға
Қателігі бір сәттік қасірет
сыйлап ғұмырлық!
ІІІ
Тас түнек түн...
жер мен аспан қап қара,
Адымдарын алады әрең сақтана.
Жылқыбайдың әйелі бір қыз туып,
Шілдетойдан қайтып келе жатты
ана!
Өтті жылдар.
күз бе әлде, көктем бе,
(топырақ шашып керегі не, өткенге)
Түк көрмейді...
жылай жылай –
жаспенен
Жанары ағып жерге түсіп
кеткен бе?..
Түн басып тұр қара тастай
денені,
Жоқтайтыны, сол баяғы өлеңі.
Адамға ортақ қуаныштың өзіне
Қуана алмай, жылап шығып
келеді...
Келе жатып, аңырайды, зарлыана,
Көнбей көңіл күйі сабыр арнаға.
Қара түнде жер екен деп басып қап,
Жар басынан ұшып кетті сорлы ана!..
Жағадағы шошып шыбық дір етті,
Жат дыбыстан тіліп шыққан түнекті.
Ақ толқындар тербеткендей аймалап,
Құзға құлап түскен жетім жүректі.
Жұтып бәрін түн құшағы тымырсық,
Түк болмаған сияқты тұр қылымсып.
Өзіне өзі таң атқанша келе алмай,
Ессіз ана жатты суда ыңырсып.
Осыны естіп, жұлдыз суға жиі ақты,
Тербеп демі жусан, көде қияқты.
Ақсу ана ақ төсінен иіген,
Ақсүтке ұқсап ағып жатқан сияқты...
Ғашық етті, мені өзіне ерке өлең,
Ерке өлеңнің ұшқынына өртенем.
Әкеліпті ананы Әлия әжеме
Бақташы шал тауып алып ертемен...
Не болғанын кезінде ұқпай
кеш ұқты,
Өзінде жоқ от басына өшікті.
Әлия әжем жас баладай көтеріп,
Алты ай бағып қатарға әрең
қосыпты...
Әңгіме емес, нені айта алар жыр
тілі,
Әділетке өмір қайшы күлкілі.
Қарғап отыр екен судай аққын деп
Әжем менің суға барса бір күні.
Өтті кетті өмір деген бір сағым,
(Шындық жарып шығар сағым
құрсағын.)
Қарағым ау не жаздық
деп біз саған
Айғай сапты ту сыртынан
Сұршаның.
Селк етіпті ол, білмей сонда
не етерін,
Құлағыма еміс еміс жетеді үн.
Көп кешікпей жұтып тынды
Сол Ақсу
Балташ баурым, Әлия әжем
екеуін...
Туған жерге барсам айтар
әр кісі,
Көрінеді маған жұмбақ, арғысы.
Қара тұтып қалдық шулап
шерлінің,
Алғысы емес, қабыл болып
қарғысы.
Оның даусы, тас түнекті тілетін,
Білмесе де, ештеңенің іретін.
Сынып қалғана аяғыма қарап ол
Екумізге не қалды деп күлетін...
Баласы боп тіл қататын тас та
оған,
Өз қолымен ертіп барып тастаған.
Көргісі кеп, асығатын әйтеуір,
Өз басының қасіретін басқадан...
Тас тағдырдан көкірегіне кек дарып,
Қасіретін қара түнге ақтарып.
Сол айыбын кешірсе де өзгелер,
Өзін өзі кешіре алмай кетті анық...
Кейбіреуге кең дүние тар бүгін,
(Сый дәметер, міндет етіп
тағдырын)
Қызғанатын, бұйырмаған өзіне
Дүниедегі жақсылықтың
барлығын.
Жазылады қасіреттің жыры
әлі,
Тіршіліктің «ақырзаман»
тұрағы.
Жауыздықты күн көзінен
жасырып,
Жар басынан лақтырғым кеп
тұрады...
Көз алдымнан елес беріп бір
бейне,
Қорқып тұрам, сәл кешіксе күн
кейде.
Кім біледі?
Тағдыры ашщы адамдар
Адамзатты аяуды әлде білмей ме?...
Жалықтырар, сары уайым, ескі
өлең,
Ескі өлеңмен үзілмейтін көшке
ерем.
Кәрі анадай мынау жарық
дүние,
Тас боп қатып қала ма
деп сескенем!...
Бұдан әрі жүре алмайды
қаламым,
Жалғасуда, алмасуда сан
ағын.
Жуып бәрін ағады өксіп
өзенім
Ай астында ақ сүтіндей
ананың!...
Екі дүние...
егіз екен бақыт мұң,
Су түбіне бара жатыр батып
күн.
Жылайды Ақсу. Үстіне жар
құлайды,
Ақ қарасын талқыға сап
уақыттың!
Өмір деген өтіп жатыр мәңгі
ағын,
Мәңгі ағынның сырын баурым
аңдағын.
Мен Ақсуға қарап тұрып
сезінем,
Жар басында қалған қасірет
салмағын...
Еске аламын...
барған сайын далама,
Далам менің, сағынышым сары
ала.
Көз алдыма елестейді жарға
емес
Көрге құлап бара жатқан
сол ана
Ақ жаулықтан, әппақ шашы
бұрқырап,
Астында жер... көрпе жатты
бір құрақ.
Көз жұмғанда шырылдапты
қос торғай,
Қос сәбидің жүрегіндей шырқырап...
Тіршіліктен тірілгендей ескі
үміт,
Қара аспанның шымылдығын
кеш түріп.
Ана өлгенде.. сәби даусы
жылаған
Әлдеқайдан тұрды дейді
естіліп...
Қасіретсіз кімге қайдан күн
күлсін,
Күнді аяған тағдыр деген бұл бір
сын.
Шырылдаған қос балапан ананың
Ұл қызының жүрегі ме
кім білсін?..
3 – 4/ ІX - 1992
Сахнаның саңлағы
Өнердің бір ұстап мініп пырағын,
Қилы мінез қиынына шыдадың.
Сахнада Жантықты ойнау арқылы
Өмірдегі Жантықтарды сынадың.
Өткелі мол өнер қудың туғаннан,
Серік болып сезіміңе сырлы арман.
Сахнада «Хлестаковты» бейнелеп,
Сақтандырдың алдампаздан,
қулардан.
Өнерменен жаулап барлық ерікті,
Өнерменен өз өмірін өріпті.
Қаршығадай тұлғасына осынау
Тағдыр өзі үлкен жүрек беріпті.
Ол сүйгендей қыздың мөлдір
тұнығын,
Тау бұлағын, жапырақтың
дірілін.
Айналады бүкіл қазақ даласы
Беріктастың бала мінез бір ұлын.
Әр кеудеге септің келіп ой дәнін,
Дарын дария, тереңіне бойладың.
Өзіңді өзің ұмыттың да, өзгеріп
Арамдықпен, аярлықты ойнадың.
Әрекетпен өтті өмірің әр күні,
Жарқ жұрқ жанарыңның жарқылы.
Жан жүректі жақсылыққа үндедің
Жамандықты жеккөрсету арқылы.
Өмір сұлу, қарап қанша, тойладың,
Оңашада туған жерді ойладың.
Мәңгіліктің сахнасына ғашық боп,
Ғашықты да, пасықты да ойнадың.
Кештің талай қайшылыпен тартыс
көп,
Қызыл өрттен алып шықты ар тістеп.
Әртіс болып ойнағанмен өмірде
Өмірде бір ойнамадың «әртіс» боп.
Камал аға, сен алатын қамал көп,
Тойласаң ғой, сексеніңді аман кеп.
Өзгені ойнап өнер сахнасында,
Ал, өмірден өттің адал адам боп.
Өтер уақыт, келер ұрпақ, келер күн,
Иілмедің бұтағындай еменнің.
Ұшып барып қондың Алатауыңа,
Қаршығасы Қарашаңырақ өнердің!...
30/X – 1992 ж
Мақпал қыз Қанипа Бұғыбаева
«Сайрадың тамылжытып құбылжытып
тыңдадым таңдайымның суын жұтып»
Ілияс Жансүгіров
Түнің мақпал,
Мақпал қыз,
үнің Мақпал,
Көктемдегі нәп - нәзік гүлің мақпал.
Сағыныштың жолымен таңым атып,
Көкжиекке өртеніп күнім батқай.
Сырың мақпал, сәулелі күнің мақпал,
Тебірентіп, жүректі, шымырлатқан.
Даусыңды естіп мақпалдай, демаламын
Шаршағанда даңғаза шуылдақтан...
Ардақтайды дарынды қазақ қызын,
Қайталамай өнердің азапты ізін.
Мақпал үнді өзіңдей әншіге зар,
Менің сазгер арманшыл Ләззат,
қызым!...
Күн теңеппін, өзіңе ай теңеппін,
Уақыт өтер, бір кезде қайтар екпін.
Бұблбұл құстай Мақпал қыз
сайра, сайра
Заман атты басынан бәйтеректің...
Сайра, сайра!
бір әнің бір ғасырдай,
Жүрегіңнің түбіне кір жасырмай.
Түнгі ұйқымнан түртіп бір оятады,
Әнің сенің сыбырлап сырласымдай.
Гүл бақшада сайраған бұлбұл
Мақпал,
Күміс үнді жүректен сыңғырлатқан.
Мақпал барқыт, Мақпал қыз,
дауысыңа
Домбыра далам қосылып күмбір қаққан.
Көкірегі құпия, жұмбақ маған,
Ән әлемді әлдилеп, құндақтаған.
Жанарларды жаулаған тақияңның
Ақша бұлттай үкісі бұлғақтаған.
Тілің мақпал, Мақпал қыз әнің мақпал,
Қаузында жанымды дамылдатқан.
Күн сәулелі ғашық боп сырлы үніңе
Тамшылайды құбылып лағыл бақтан.
Толған айдай толқысып сұлу
Мақпал,
Қабағыңнан атқандай сібірлеп
таң.
Жарығыңа сәулелі жарық қосқан
Түспесінші көктегі күнің тақтан.
Сазгер Мақпал, жыр Мақпал, әнші Мақпал!
Жаралғандай ақ жүзің таңшуақтан.
Кеуделерге жан салып шөлдегеннің
Таңдайына тамшы сыр тамшылатқан...
Бұлбұл құсын туған ел аялаған,
Болады екен сұлулық сая – маған.
Әніңе әсем, сәнің сай келісімді
Туды екенсің Мақпал қыз қай
анадан?
Жаратылыс жарығын аямаған.
Күнің мақпал, Мақпал қыз,
күнің Мақпал,
Сыңғырлатып жаяды сырыңды
таң.
Сәулелерден кеудең ақ шашу
шашып
Жұлдыздары жүректің күлім
қаққан
Діріл қаққан кірпігің,
үнің мақпал
Дауысыңнан айналдым сұлу
Мақпал...
Бұл өлең Қазақконцерт залында оқылды 30/XІ – 1998 ж
Жамбыл жері
Ежелден жақсылыққа жақын жаным,
От болып өмір үшін лапылдармын.
Мың сәуле ағайынға алып келдім
Елінен «батырлармен» ақындардың!
Жүрегін сұлулардың дірілдетіп, Күнімді құс көтерген күлімдетіп. Тұяғы тұлпарлардың күй тыңдат - қан «Үшқоңыр» құлансазын дүбірлетіп.
Тайған жоқ басымнан құт, бағым
әлі,
Көрсем деп алыстағы ел сағынады.
Дүниенің тағзым етіп төрт бұрышы,
Жамбылдың күмбезіне ағылады.
Мен неге ұлылыққа сыйынбаймын,
Сыйынсам, шабыттанып құйындаймын.
Сұлу жыр, әсем әнді алып келдік
Елінен Үмбетәлі, Сүйінбайдың»
Өң түгіл, түсімде де барыс көрдім,
Қазақпын. перзентімін намысты
елдің.
Келдік біз жұлдыздардан шашу
шашып,
Жерінен Талғат сынды Ғарышкердің
Биіктер шаңырағым –
уықпененен,
Таңменен бақытымды қуып –
келем.
Қол бұлғап шақырады әнге ай –
налаған
Қасиетті «Аңырақай», Суықтөбем!
Көгімнен көңілденем нұр құйса күн,
Жолдары сағыныштың ылғи сағым.
Ән қосып аққу қазға келіп қалдық,
Елінен Әсетпенен, Нұрғисаның!
Ертеңгі елестейді ғажап күнім,
(Кешегі кейін қалды азап мұңым.)
Тәуелсіз көгімізге көтереміз
Ту етіп мемлекеттік қазақ тілін.
Үстінде ізі жатқан дала, сайдың,
Күнменен алыс екен арасы айдың.
Елінен, елге берем мың бір сәлем
Батырлардың батыры Қарасайдың.
Ардақтап «адам» деген атымды әр күн,
Жабығып, жат қылыққа қатуландым.
Бекерге Жамбыл жері атанбаған
Елі бұл ақындармен, батырлардың.
Кең дала, шексіз аспан, тау мекенім,
Басылып, бастырмаған жауға етегім.
Бақ дарып, қыдыр қонған барысты елде
Жер басып жүргеніме тәуба етемін!...
Айналып ән еліне, жыр еліне,
Аспанның Ұзынағаш тірегі де.
Бар әлем тағзым еткен Жамбыл
далам
Ұқсайды Жетісудың жүрегіне...
Жақынды жалғастырған алыспенен,
Бас ұрып ерік жігер, намысқа мен.
Ең тұңғыш Қазақстан президенті
Сеніммен Нұрсұлтанға дауыс берем!
Не қалды өзгермеген, жаңғырмаған,
Шертеді тау бұлағы ән жыр маған.
Батырға күш, ақынға шабыт берген
Атыңнан айналайын Жамбыл далам!
Шертеміз шежірелі бабаға сыр,
Құлын тай құлдыраңдап, салады асыр.
Тазарып, тебіреніспен қарсы аламыз
Келгенде жиырма бірінші ана ғасыр.
Қуаныш мұңмен талай қауышқамыз,
Білгенге өмір деген жарыс нағыз.
Екі мың, отызыншы жылға жетем
Айналып «азиялық барысқа» біз.
Үйрендік ұшқырлықты қырандардан,
Мың арман туады екен бір арманнан.
Мәңгілік қолдап, бізді қорғап жүрер
Қарасай батыр елге ұран болған!
29/XІ – 1998 ж
Күзгі сыр
Көңіл тұман арасына ай батқан,
Тірі жан жоқ тіл қататын аймақтан.
Тереземе құлап түсті қураған
Күздің сары жапырағы қай жақтан?
Ұшты ма екен? Қанатымен тіреп түн,
Суретіне ұқсап жалғыз жүректің
Жапырақты дір дір еткен желменен
Көрген сәтте өз өзімнен дір еттім.
Әсемдікке арнап өлең, арнайды ән,
Деп мен жайлы арылмаған арлы ойдан..
Қолы жетпей аспандағы бір жігіт
Лақтырды ма, сағынышын сарғайған.
Сыр моншағын шашып алдым
көп күліп,
Үлбіреген гүл қауызым төкті
үміт.
Қарай қарай ұзаттым ба көктемді
Жапырақты наз отыммен кептіріп.
Сезіміме тізгін салып тектілік.
Неге маған келмей қойды бақ күліп,
Көкірегімнен өзен болып ақты үміт.
Аспаннан ол жапырақтай жүрегін
Қарап тұр ма? Әйнегіме лақтырып.
Белгісіздеу.. болды жұмбақ,
бұл бір сын
Сағынышым сағым жолын
сындырсын.
Маған құдай қыстың таяп
қалғанын
Білдіргені болар мүмкін,
кім білсін?
Басымды иіп. Иіскемедім
исін кеп,
Тағы, тағы жаңбыр жасын
құйсын көк.
Жапырақты қарамадым
қолға алып,
Күндіз күнді, түнде айды
сүйсін деп.
22/XІІ-1998 ж
Рзаға
Азан қазан,
қайтемін базар үнін,
Сағынамын Музаның саз аруын.
«Хрусталь» табақ сыйлап ең
Рза маған,
Сыйлағың кеп жаныңның тазалы-
ғын…
Тірі жүрмін, жер бетін басып
аман,
«Көзіңдей боп» көрінер осы маған.
Аялап бір қолыма алған сайын
Аяулы дос. Мен сені есіме алам...
Қаламыңа құйылды қуатың көп,
Ешбір жанды көрмепсің сірә, күндеп.
Аңқылдап бір кең ашып құшағыңды
Әзілдеуші ең сен мені –
«үлы ақын деп»...
Арсы гүрсі сағындым отты үніңді,
Аштығыңды сездірмей, тоқтығыңды.
Тостағанға мөп мөлдір көзім жасы
Тамып түсті кеш біліп жоқтығыңды...
19/ІX-1999 ж
Біреулерге...
Бірде ессіз... бірде «ондай» есті
емеспін,
Есімін есіме алып ескі елестің.
Алпыстың асқарына аяқ басып
Үстінен қарап тұрмын бес белестің.
Болайын қиялыммен «ұшқыш»
мейлі,
Азығын ұшып жүріп құс тістейді.
Біреулер сыйлаған боп беріп алып
Сыртымнан «пыш пыш» дейді,
«ішкіш» дейді.
Бәріне балаға ұқсап сенеді ақын,
Досына астындағы береді атын.
Жоқпын мен. біреулерге
көреалмайтын
Бармын мен. Біреулерге көре алатын.
Біреудің түгендемен тірі, өлісін,
Адамның алынбайтын жүрегі шың.
Шын ақын десінші деп мақтан тілеп
Жүргем жоқ өлең жазып біреу үшін…
Біреуге шөл, біреуге салқын демім,
Келмейді жезді мақтап, алтын дегім..
Қамал болсын! әйтеуір аман болсын,
«Біреулерден» құралған халқым
менің.
Сел сезім басылмайды ағын ішкі,
Болғым келмес біреуге бағынышты.
Біреу менен жүрсе егер құтыла
алмай
Біреулерге сыйлаймын сағынышты!...
14/VІІІ – 1999 ж
Нәзираға
Кіп кішкентай қуыршағым, сүйкімдім
Бұл өмірде сені мендей сүйсін кім?
Жер шарындай кіндігі бар төбеңе
Ақ сәулесін аямастан құйсын күн.
Тіршіліктің алға тартып көгенін,
Балалыққа күнде сапар шегемін,
Тілің шығып, тұла бойды ерітті
Тұңғыш рет «ата», «апа» дегенің.
Тау басынан келген сайын таң
құлап,
Тастан тасқа қарғып ағар сан
бұлақ.
Сол бұлақтай тазалығың көрінген
Балапандай қос жанарың
жаудырап.
Қос ішектен қос қанатын күй қақты,
Күй тағдырың тар құрсаққа симапты.
Көкірегіңе «жұлдыз шаян» жан салып
«Барыс» саған жарық дүние сыйлапты.
Жасқа толып, қанатың сәл қатайды,
(Тәй басасың қоссқ тағы екі айды.)
Ерке қылық қылығыңды қызықтап,
Атаң сені «Бөлтекей» деп атайды...
Қиқуласа жаға жайлап құстарым,
Сыртқа шыққан ішкі сағыныштарым,
Құшағымда бұлқынып бір тарқаттың
Немереге деген «әже» құштарын.
Көктемменен оралғанда жыл құсы,
Түсер саған ай жарығы, күн күші.
Ортамызда жүре берші Нәзира,
Іңгалаған сүт кенжемнің тұңғышы!...
15/VІІ-1999 ж
ХХХ
Қызым мықты, демеймін ұлым
мықты,
Күннен қалған көтерер түнім
жүкті.
Оқ жонатын ұл туып бір ақ рет,
Қыз ғып туғам «үш рет»
сұлулықты
ХХХ
Жалғасуда жылыстап ай күн жылға,
Алмасуда аққулы айдын жырға.
Айналымды айналып «әлдекімнен»
Сый сұрап, аузын ашар маймылмын ба?...
ХХХ
Айыра алмай бір күнімді,
бір күннен,
Асырадым сезімімді сырлы үнмен.
Үнсіз оймен барып, келіп түс көріп
Екі дүние арасында жүрмін мен...
ХХХ
Өлең... өлең көз жасым жаңбырлатқан,
Жаңбырменен иеді тандыр қатқан.
«Құлагер ем» қатардан «озбасын» деп,
Тоқпағымен тіземнен тағдыр қаққан...
«Қу тіршілік» құрды ғой сан бір қақпан...
17/ VІІІ 1999 ж
Жастық дәурен...
өтті кетті «әттеңмен»,
Алғам оны оқып қайың дәптерден.
Бұл өмірде махаббат жоқ, бар болса
Құралады ол сәулелі бір сәттерден...
Білгем оны, күтуменен, үміт деп,
Білмесем де жылатарын, күліп кеп.
Көлеңкедей көлбеңдейді алдымнан
Өшкен іздей кеткен кезде ұмыт боп.
Өзгергенмін... көздерден көп жасқанып,
Кірпігімнен көкірегіме жас тамып.
Болар болмас жымиямын құпия
Ұяң кезді, қиял кезді еске алып..
Еніп келе жатқан енді есіктен,
Қол жаймаймын бақытыма кешіккен.
Кешкі күннің шапағына шомылам
Сап сары ала жапырақтарды
кешіп мен.
Бір өлеңді оқып қайың дәптерден,
Жатырқадым тағдырымды тап келген.
Махаббат жоқ. бұл өмірде,
бар болса
Тұрады ол өтпелі бір сәттерден..
Құралады ол сәулелі бір сәттерден!
25/V1999 ж
ххх
Бәрі, бәрі белгілі ғой, белгілі,
Жаңа біліп отырсың ба сен мұны?
Көзді ашқаннан жоқтық көрген баланың
Шырқыраған шығарма екен енді үні?..
Қорған бұзып, қолға қонар қандай бақ,
Қанат жайып келеді әппақ таң жәйлап.
Көк аспанға терезеден қарайды
Жүрек жалғар бір жапырақ нанды ойлап.
Тағдырды осы, біреу келіп шеше ме,
Дейді әлдекім, пешене ғой, «пешене»,
Қалай өлең жазады ақын көз сатып
Азып тозып-жүрсе аналар көшеде...
Бастан кешіп бұл тірлікті түсімде,
Ұқсап тұрам. тастан құйған мүсінге.
Қолдан қолға домалайды сырғанап
Ала дүние, ала дорба ішінде...
Қаңтарылып қалды қиял, желқайық,
Адамдардың жүзінен нұр, әр тайып.
Жарық дүние жасарудың орнына
Біртін біртін бара жатыр қартайып...
Орын тимей босағадан, төрден де,
Жалғызсырар жүрек жетім, шерменде.
Тәтті сөзбен алдамай аш сәбидің
Не жетеді қолына нан бергенге.
ххх
Мен өліп қалғандаймын тірі жүріп
Біреудің бірі білмес, бірі біліп.
Кетсе де ұмытылып бейне, жүзім
Тілеймін болмаса деп жырым –
ұмыт...
Көрдім мен… көрге кірмей, көрдім
бәрін,
Әртүрлі сезім сыйлап, әр жылдарым.
Көз ілмей сапар шегем түні бойы
«Қорқыттың» кешіп бастан –
зар-мұңдарын
Аңыздың қызы емеспін ақ Баяндай,
Сенделдім, ел сенімін ақтай алмай.
Көзіме мақтап, сосын... сырттан даттап,
«Достарым» мені өлтірді сақтай алмай...
Көрместер. Көзі тұрып, көре алмайды,
Көлгірсіп, жердегінің бәрі алдайды.
Аспанға ұшып шыққан жанның құсы
Жеркеніп «ұясына» оралмайды.
Сызыпты сұр жартастың жүзін қайғы,
Қайғыдан қайсар дүние бұзылмайды.
Көрсетіп тіршілігін «көк шыбындар»,
Қыранның құлағында ызыңдайды...
Жамбастап жатқан таулар ойланады,
Айдынның тыныштығын ай бағады.
Тілеп бір құлағанын құзғын қарға
Құланның төбесінен айналады...
Ән салмас мақтап әсте бұлбұл өзін,
«Көкектер» біліп алған бұл мінезін.
Қаңғыбас қарабұлттар жел айдаған
Тұра алмас жауып мәңгі –
Күннің көзін...
Күш алып Күн көзінен келемін
мен,
Тағдырға қара жердей көне –
білген.
Алданып. Сәбидейін сеніп өткен
Өмірім көрінеді өлеңімнен!..
Өлеңім, барда қалай өлемін –
Мен?!.
«Мамания» мектебінің 100 жылдығына.
Ұлы өмірдің мектебі, бізге өткен күн,
Жапырағындай қоңыраулы жүз көктемнің.
Құштар болған білімге, даналыққа
Балалықты кешегі іздеп келдім.
Мен өзіңнен нәр алып, тамыр алам,
Өлең сүтін емізген тәңір, анам
Соқтым қанша басымды жарға барып
Толқынындай «Ақсудың» жамыраған.
Ұрпақтарға құпия, дүние аштың,
Есігіңді ентелеп, күліп аштым.
Даусы сіңіп қалғандай қабырғаңа
Біләл аға, құлагер Ілиястың!
Арнасына Ақсуым, жыр қайнатқан,
«Қарағаштың» бұлбұлын нұрлы ай -
баққан.
Сара әпкем, қолына домбыра алып,
Ертістен кеп Майра әнші
сырнайлатқан!
Алтынменен апталып, көк темірмен,
Айналаға зәр шашқан, өктем үнмен.
Шайнап көрмей қызығын, айдап
көрген,
«Қарабайдай» қанша бай өтті өмірден?..
Толқындарын құлындай шұрқыратқан,
Асау Ақсу жағасын жұлқып аққан.
Әлия әжем іс тіксе, ине жіппен
сырласып
Атам менің құрықтап жылқы баққан!
Бәрі бәрі солардың болғанда ұмыт,
Бабам жұртын оятты толғандырып.
Шаңырағына жұлдыздар шоғырланып
Шың басынан шыққандай арман күліп.
Қиқулатып құстарды арман бақтан
Үмітпенен қарсы алған таңдарды
атқан.
Малдан жанды бабамыз биік
қойып,
Бәйтеркке айналар талды орнатқан
Ұя болар ұрпаққа тамды орнатқан.
Алыс жақын үлгі ғып ғалым ісін,
Айналдырып сәулеге сағым ішін
Байлық шашып мұраға мектеп
салған,
Ашық көзбен дүниені тану үшін.
Қайта оралып мәңгілік қалды
есімің,
Заман солай етіңіз сәл кешірім
Аспанға атып толқынын уақыт
теңіз
Тербеп келді білімнің тал бесігін.
Қарамасын қарасын заман маған,
Алдымдағы тас қорған, қамалды алам.
Адамның оқыса адам болатынын
Қалай болжап білгенсің Маман
бабам?!
Мен бұл үйден, қанша қыс күзді
өткердім,
Көзін ашқан гүліндей қыз көктемнің.
Пейіштегі періште балалықтың
Тазалығын өзіңнен іздеп келдім.
Сүрінгенмін тұрғамын, құлағанмын,
Жұбана алмай, оңаша жылағанмын.
Өтіп келген дәу өмір мектебінен
Оқушыдан кешегі сынақ алғын.
Тазарып бір келеді жылап алғым.
Орта басқа бұл жерде қалта
басқа,
Қонар таңдап байлық та, жанталаспа.
Өнерліге есікті кең ашқан соң
Атың мәлім болыпты алты Алашқа.
Жарық шашқан жаныма қиял, арман
Асып өтіп, құз жартас, қиялардан.
Ұшып жетсем асығып, мендегі бір,
Сағынышқа тұғырлы ұя болған...
Өткендердің ұмытпай аманатын,
Нұрын төкті тәуелсіз далама күн.
Қоңырау шалған ғасырдан, ғасырға
алғы
Құтты болсын Мектебім Маман
атың!
Оңға бұрып билесін заманды
адам
Қанат болар ұшуға қалам маған.
Ұрпағыңды рухтас қорғап, қолда
Аруағыңмен киелі Маман бабам!..
29/ІX-1999ж
Л...ға
Құтты болсын туған күнің ақ гүлім,
Босағаңнан үзілмесін шаттығың.
Бастасыншы сені бақыт жолына
Жаны таза мөлдірлігің пәктігің.
Қоршап жүрсін жан-жағыңнан
дос адам,
Тас атпасын ешкім саған тасадан.
Күн астында шаңырағың биіктеп
Берік болсын аттаған ақ босағаң.
Өзіңе ұқсап ата-анаңда Күн кешкен,
Күліп жүргін барды жоқты білместен.
Бір өмірде бір-біріңе серік бол
Домбыраның қос шегіндей үндескен.
Серік болсын тал бойыңа ар,
шыдам,
Іздеріңде қалсын өлең, қалсын ән.
Сенің нәзік қолдарыңа кеп қонған
Қауырсында аман болсын Қаршығаң...
Сұлу тағдыр маңдайыңа жазылған,
Өзгеше екен кешегіден қазіргі ән.
Өссін жайнап екеуіңнің ортаңнан
Өмірге енді көзін ашқан Нәзираң
Бақытты бол! Кішкентайым Ләзизам!
30/ІX-1998 ж
Аяз
Балалық шақ тәтті арман,
Аяз айтсын ол жайлы.
Шапан киген ақ қардан
Қыста ағаштар тоңбайды.
Қырау қатқан қабағы
«Ақ сақалды денелі»
Аяз ата даланы
Сықырлатып келеді.
Даналығын іздеуде
Балалығын қимады.
Қалтасынан біздерге
Кәмпит алып силады.
Сағынып әрең жетіпті,
Сырғанайды ай көкте!
Аяз түнде кетіпті
Сурет салып әйнекке.
Бір жаңалық тапқандай
Сызып қанша өшірдім.
Ақ параққа ақ қардан,
Сол суретті көшірдім...
14/XІ-1998 ж
ххх
Жастық дәурен...
өтті кетті «әттеңмен»,
Алғам оны оқып қайың дәптерден.
Бұл өмірде махаббат жоқ, бар болса
Құралады ол сәулелі бір сәттерден...
Білгем оны, күтуменен, үміт деп,
Білмесем де жылатарын, күліп кеп.
Көлеңкедей көлбеңдейді алдымнан
Өшкен іздей кеткен кезде ұмыт боп.
Өзгергенмін..көздерден көп жасқанып,
Кірпігімнен көкірегіме жас тамып.
Болар-болмас жымиямын құпия
Ұяң кезді, қиял кезді еске алып.
Еніп келе жатқан енді есіктен,
Қол жаймаймын бақытыма кешіккен.
Кешкі күннің шапағына шомылам
Сап сары ала жапырақтарды-
кешіп мен.
Бір өлеңді оқып қайың дәптерден,
Жатырқадым тағдырымды тап келген,
Махаббат жоқ. бұл өмірде,
бар болса
Тұрады ол өтпелі бір сәттерден...
Құралады ол сәулелі бір сәттерден!
25/V-1999
республика күні
Білсең ұлым...
(Талап ұлым 22 де)
Жас емессің, азаматсың енді ұлым,
Көтерерсің өмір деген жол жүгін.
Бір сен емес, Шоқан менен Сәкеннің
Ізі қалған көшесінде Омбының!
Топырағында жатыр, қазсаң,
өрт ұшқын,
Өрт ұшқынын өлеңнің мен
ерте іштім.
Әке өмірін, құлақ түрсең, күрсініп
Айтып берер толқындары Ертістің..
Осы жерден солған, өнген талай гүл,
Ізі жатыр, Ілиястың, Абайдың...
Қадам бассаң, сол қаланың қарағым
Бүгінімен, өткеніне қарай біл!...
Дүниеге көзіңменен қара, кең,
Отаныңнан басталады бар әлем.
Әкелердің көз жасымен, қанымен
Көректенген тарих деген кәрі емен!..
Сағыныштан тұрады ұлым бұл өмір,
«Өз елім» де, Майра жүрген жыр елін.
Берер саған «Қара торғай» әнін сап
Ертістің сен естіп білсең жүрегін...
Жанға содан, керегіңді ала біл,
Аман көрген, әрбір күнің жаңа жыл.
Сыр сандықтай құпиясы сақталған
Шешілмеген жұмбағы көп қала бұл!..
Шақырады шалғайларға жол бүгін,
Дей алмаспын, қарны ашып,
тоңды ұлым
Қайралып жас қанаттарың дауылға
Сұңқар боп ұш! аспанынан Омбының!
Тусадағы басымызға азат Күн,
Ұмытылмас әке кешкен азап мұң.
Білсең, ұлым Омбы деген бұл қала
Ашылмаған сыр сандығы Қазақтың!..
Ашылмаған мың сан гүлі Қазақтың!...
31/октябрь 1986 ж
Кешір ана
Тұрар деуші ем жанарың шамдай жанып,
Жас қиялым ұшыпты шалғайға алып.
Кешір ана, таппадым зиратыңды
Тегістеліп кетіпті жерге айналып...
Өмір деген ашылған мың сан есік, Мың шам жанса, қалады бір шам өшіп. Жусан кешіп жүруші ең, қабырың ның Үстіне де кетіпті жусан өсіп...
Жылытушы ең, от жағып үй ішіңді,
Көңіліңнің көңілге күйі сіңді.
Үстіңе өскен тамырлы сол жусанның
Исінен сездім мен исіңді...
Өтті өмірің бір тұтам айнала алмай,
Қайраным жоқ, тағдырға қайран ана ай.
Тербегендей сен жатқан осы жерді
Торғайлардың тынымсыз сайрағаны ай..
Көтеріліп, басылып көкірегің,
Қиналыпсың, білмеппін, өкінемін.
Өз алдымда, ақырғы деміңді алып
Көз алдымда көз жұмып кетіп едің..
Ақ жүзіңді әжімді, есіме алам,
Ұнайды онсыз өмірдің несі, маған.
Қызығына тірліктің түсіп кетіп
Сирек келсем, басыңа кешір анам!...
Қара жерге теңеймін, күнге өзіңді,
Ақ сүтіңмен ашыпсың жыр көзімді.
Жер бетінен өшпейтін, құламайтын
Тұрғызармын өлеңмен күмбезіңді!...
1986/9 сентябрь
Жерге алаңдау
«Арынды Ақсу» - арманды,
Омырауын жердің иіткен.
Толтыра алам ба арнаңды,
Көз жасымды құйып мен.
Ұқсайды қысқа көктем кей,
Атты таң, қанша батып күн.
Қартайып тау да шөккендей
Көтеріп жүгін уақыттың!
Тұрмайды уақыт көп күтіп,
Таң атар әлі күн шығып.
Құнарын жердің жеп бітіп,
Бара жатқан тіршілік...
Табамын қайдан дауаны,
Досымды қорғап дұшпаннан.
Тазарта алам ба ауаны,
Ауамен мынау ішке алған...
Шынарды көрсең, шыңнан көр
Жапырағында тірі шық.
Менімен бірге туған жер –
Топырағың сенің жүр ұшып...
Асқар шың шулы көк орман,
Жасарсын, өтсін ғасыр сан.
Туған жер, саған жоқ арман
Тыңайтқыш болып қосылсам...
Еншіме бір-ақ берді өмір,
Өмірді сүйем, өлімнен.
Табиғаттың мен де бір –
Перзентімін бөлінген.
Көтерсем деймін ел жүгін,
Тағдырын ойлап ақ таңның.
Ауаны, суды, жерді бұл –
Тозудан қайтсем сақтармын!
Азудан қайтсем сақтармын!...
Қырғыз еліне
(27 октябрь 1986 ж)
Қырғыз бауырым, құшағыңды жай,
маған,
Өзің болып ән салғандай айналам.
Саған деген көңілім қатпас –
Ыстық көл,
Тян-Шань таудың қазанында
қайнаған.
Көкірегімнен Ыстықкөлдей көл аштың,
Қатар жүзген қоңыр қаздай жарастым.
Алатауға, Комузыңды қолға алып
Жырын айтып берші тағы Манастың!..
Қайнап жатқан көзіндейсің сан жырдың,
Бірге өзіңмен түлеп-өсіп, жаңғырдым
Ат шаптырып, көкпар тартқан той жасап,
Жайлауы бір Тоқтағұлмен Жамбылдың!
Омырауын төсеп уақыт тасқынға,
Алатауым тұр, міз бақпай тас тұлға.
«Ақтабанды шұбырынды» кешегі
Көшкен ел ек Қараспанның астында!
Бүгін қазақ, кешегімен «қырғызбын»
Тарихы бар таңбаланған түрлі іздің.
Ортақ Отан, жарық төгіп маңдайдан
Жұлдызымыз бірге жанып тұр біздің.
Өз әніңді сыңсып салып ішімнен,
Жұлдызыңды табам жұлдыз ішінен.
Түрің бірдей, жырың бірдей болған
соң,
Мен тіліңді аудармасыз түсінем!
Кең даламыз, кең дастархан жетеді,
«Төбеміз тұр көкке жетпей екі елі,»
Алатаудың ар жағы мен, бер жағы
Қырғыз қазақ болған ата мекені.
Ақ аспанға жол тартқандай көш-
бүгін,
Аққуларға Қыз жібегім қосты үнін.
Өлмейтұғын өлең жазғым келеді
Мақтан етіп Мұқтар, Шыңғыс-
достығын
Табысыңа, табысымдай мақтанам,
Қас қабағын, ас табағын сатпаған.
Қырғыз елі, саған деген көңілім
Ыстық көлдей, қысы-жазы қатпаған!...
Шыңғыс шыңы
(«Боранды бекетті» оқығаннан туған ой)
Өзгертпейді себепсіз өмір өңін,
Өмір үшін келеді еңірегің.
Тазалықпен табиғи, барлық әлем
Жүрегіне сыйып тұр Едігенің.
Бабам жатқан кешегі із көктеген,
Құс жолындай көктегі тізбекпенен.
Заман жайын, білсем деп адам жайын
Едігесін даланың іздеп келем...
Биікке өрлеп, түсемін еңіске мен,
Құрбандықсыз келмейді жеңіс деген.
Уақыт өтіп барады, ары-бері
Домбыраның ішегіндей рельспенен!
Жағалауға жеткендей кемеміз кеп,
Көңіл шіркін, өрекпіп, елегізбек.
Бұл ғасырда, мұңдасып, сырласуға
Едігесін елімнің келем іздеп.
Келе жатыр шығыстан еркін күнім,
Еркін күнім, ертеңге төркін бүгін.
Боранымен, «Боранды бекет» - байлап
Бергендей бір болады жер кіндігін!
Қарауытып бір демде төңірегім,
Кезегімен келеді өмір - өлім.
Ай-күнімен армандай көкшіл аспан
Жанарына сыйып тұр Едігенің.
Сөйлетемін бабамның іздерін көп,
Іздер-іздер өшіпті ізгі өмір деп.
Қатыгездік көрсем мен кей пендеден-
Едігені тұрамын іздегім кеп!...
Жарық дүние, жас дәурен, сайран еткен,
Көкірегін кең көпір, майдан еткен.
Өр басында есі бар, ерлігі бар
Едігесі елімнің қайда кеткен?
Атом ғасыр барады күнге тартып,
Күн шуағын, төгеді гүлге сарқып.
Алақаннан кеш батып, таң атады
Жүрегіне адамның міндет артып.
Қанша жүрек соғыстан жараланды,
Қасірет қалды, соңында нала қалды.
Өз анасын өлтірген «мәңгүртке» ұқсап
Атып алма адамдар жер-анаңды!
Деп тұрғандай ескертіп ойшыл аспан,
Жұлдыз көзі жұлдыздан жай сұрасқан.
Құс қанатты уақыттың екпінімен –
Ғасыр өтіп барады қайшыласқан.
Арман-дария, барады басқаша ағып,
Болма арам тер дегендей босқа шауып.
Адамзатқа адамдық жүрек тілеп
Шыңғыс шыңы, тұр бәрін еске салып!...
Өз үйімде...
Жалғасуда, бір күніме, бір түнім,
Түсінеді жүрек көзім жыр тілін.
Дәм айдап бір, өз үйімнен өзге бір
Үйге қонсам, ілінбейді кірпігім...
Үйге асығам, сыртқа шықсам, бірер
күн,
Менің осы мінезімді білер кім?
Аунай берем арқама тас батқандай
Жайсыз болып, құс төсегі біреудің..
Шақырғанда, шалғайларға жол анау,
Шақырғанда, жақсы жандар жаны алау.
Бармай қалсам, үйімдегі шексіз бір
Еркіндікті сезінгеннен болар-ау!
Үйім менің, аспаны ашық, ақ сарай,
Немесе, құс әнін тербер бақшадай.
Өз үйімде, өзімді-өзім сезінем
Бұйрық беріп, тақта отырған
патшадай!...
Керегі жоқ екендігін білмеппін,
Еркіндіктен басқа, маған құрметтің.
Тағдыр айдап, өз жерімнен кетсем мен,
Басқа жерде қалай өмір сүрмекпін?..
Басқа жерді қалай басып жүрмекпін?...
Қас қағым сәт...
Өзіңді іздеп, қанша жолды таптадым,
Бірақ сені жер бетінен таппадым.
Әлі есімде қысқы әппақ таңдағы
Күн ішінен шығып келе жатқаның...
Ұлы шамның ішінен бір шам жанып,
Келе жаттың қимылыңды тау бағып.
Қас қағым сәт, қарап тірі суретке
Тұрып қалғам, үнсіз іштей таңданып.
Күн ішінен келе жаттың жай күліп,
Сол бейнеңнен қалам деп пе ем,
айрылып?
«Қанипаш» деп айқайлаған даусыңды
Танығандай қарап тұрдым қайрылып.
Қарап тұрдым, «күнімді» Күн көрсін деп,
Сол қиялдан оятқанша көршім кеп.
Сұлулық боп мазамды алып мәңгілік
Көз алдымнан кетпей қойды сол сурет.
Суық бөлме бауырымда жас балам,
Күй жайымды айтуға да жасқанам.
Ертеменен таңғы күнге қарасам,
Сол бір қысты, сол суретті еске алам...
Өз қолымнан «қара шайды» ішіп ең,
Өз қолыманн шырқау көкке ұшып ең.
Кейде маған тіл қатқандай боласың
Айғай салып таңғы күннің ішінен!...
Аймалап ең, көздеріңмен құшып ең,
Өңім болдың, арман еткен түсім ең.
Келе жатқан сияқтанып тұрасың
Шығып күнім, таңғы Күннің ішінен!...
Арбадағы әлем...
Арбада отыр, аяғы жоқ бір ақын,
Кеудесінде теңіз тулап, сұрапыл.
Сұрапыл ой, толқындары толқиды
Сәтін күтіп, жартасты кеп ұратын...
Жасын оттан жаралдың ба, қарағым,
Қара түннен, жарқ етіп бір қарадың.
Ақылы сау, аяғы жоқ сені емес
Аяғы сау аңдарды аяп барамын
Мен сол үшін сүйгем сені қарағым...
Сол да сөз бе, - шекесінен тұр күліп,
(Көкірегімде бір үмітпен, бір күдік)
Тағдыр, ақын аяғынан алыпт-ау,
Дүниені кететіндей бүлдіріп!
Тастүлектей тырнағынан жаралы,
Адамдарға аңсары ауып қарады!
Сырласып бір аспандағы жұлдызбен
Арба үстінде жүрек толқып барады!...
Кешір ақын, неге сені жыр еттім,
Қол арбада бар сияқты бір екпін.
Ойлап тұрсам, жанталасып жүгірген
Аяқ емес, дәуірі бұл жүректің...
Көріп сені көздеріме жасты алдым,
Жасты көзбен көп қарауға жасқандым.
Қуана бер басың аман қалғанға
Дәуірінде жер шарындай бастардың!..
Көкірегің өмір теңіз сұрапыл
Аңыз болып ауыздарда жүр атың.
Арба үстінде әлем жайлы ойлайсың
Бейбіт күннің батырындай бір ақын!
Қас қағымдай, өтеді өмір қамшы өрім,
Тамшы өмірден баса алмай бір жан шөлін
Тумай жатып, жақпай қалған тағдырға
Айналайын не жазығың бар сенің?...
Оқ тиген бір жауынгердей жаралы,
Қара түннің қабағына ол қарады.
Арба үстінде өлең кетіп барады,
Арба үстінде әлем кетіп барады!...
Жадыраға
Мен сені көп іздедім Жадыражан,
Жаныңнан айналайын жадыраған.
Тереңнен қайнап шыққан әр сөзіңнен
От алам, сезім алам, сабыр алам.
Сеніпсің сен де мендей адамға көп,
Адамнан тұрақтапсың қаламға кеп.
Толқимын, ақ айдындай, суретіңді
Жоғалтып жанарымнан алам ба деп...
Біздерді табыстырған ғашық өлең,
Мәңгілік бақ тілеймін басыңа мен.
Бойыңнан тауып асыл қасиетті
Кеудеңнен кеңдік көрдім ашып әлем..
Көп іздеп, күткем сені сағынышпен,
Бағалар сұлулықты танып іштен.
Қызығам сендей қазақ қызына мен,
Өнердің қайнарынан қанып ішкен.
Өмірдің бойға жинап бар асылын,
Теңіздей аунайды екен қарашығың.
Әлемнен әдемілік іздейсің сен
Гүлдердің іздеп тауып, жарасымын.
Сусындап әлемдегі аңызбенен,
Жыр дәнін ұшырады қауыз денең.
Жаңғыртып бар дүниені қиялыңмен,
Жансыздан ақын-көзің жан іздеген..
Өмірдің айта берсең, бәрі де аңыз,
Аңыздан жалығамыз, сағынамыз.
Жабырқап жүргенімде, мен өзіңнен
Жазымды тапқандаймын Жадыра қыз!
Көріндің еңілік гүлдей шыңға өскен,
Өшпейді үміт қуған жылдар естен.
Бүлкілдер құрсағыңда бір нәрестең
Лүпілдер жүрегіңде – жыр нәрестең...
Ой салдың өміріме қуат бердің,
Қанша рет білмесімді сұрап келдім.
Әлдилер жердің шарын сәби етіп
Мен сенің көкірегіңнен шуақ көрдім..
4/сентябрь 1986 ж
Дәнешке
Әншінің алса ажал тәнін алды,
Әуелеп ақ аспанда әні қалды.
Көгеріп, тамырланып жайқалады,
Өмірде өнердің жас дәні мәңгі.
Қара-жер алатынын танып алды!..
Өтердей өмірдің бұл бар шығынын,
Ағызған күміс көмей ән шырынын
Әншіге әуелеткен «аңшы зарын»
Көрсетіп кетті-ау ажал аңшыларын...
9/VІІ-1992 ж
Сахнаның саңлағы
Өнердің бір ұстап мініп
пырағын,
Сахнада Жантықты ойнау арқылы
Өткені мол өнер қудың туғаннан,
Серік болып сезіміңе сырлы арман
Сахнада Хлестаковты бейнелеп,
Сақтандырдың алдампаздан
Қулардан
Күн бар жерде көлеңке бар
қашаннан,
(Көлеңкемен күрес алмас осал жан,)
Өнердегі жағымсызды ойнап ол
Өмірдегі жағымсыздан өш алған.
Өнрменен жаулап барлық ерікті,
Өнерменен өз өмірін өріпті.
Қаршығадай тұлғасына осынау
Тағдыр өзі үлкен жүрек беріпті.
Ол сүйгендей қыздың мөлдір
тұнығын,
Тау бұлағын, жапырақтың дірілін.
Айналады бүкіл қазақ даласы
Берікткстың бала мінез бір ұлын.
Бір кеулдеге сепкің келіп ой дәнін,
Дарын дария, тереңіне бойладың.
Өзіңді өзің ұмыттың ба, өзгеріп
Адамдықпен, аярлықты ойнадың.
Әрекетпен өтті өмірің әр күні,
Жарқ жұрқ етіп жанарыңның
жарқылы.
Жан жүректі жақсылыққа үндедің
Жамандықты жеккөрсету арқылы.
Өмір сұлу қарап қанша, тоймадың,
Оңашада туған жерді ойладың
Мәңгіліктің сахнасына ғашық боп,
Ғашықты да, пасықты да ойнадың.
Кештің талай қайшылықпен тартыс
көп,
Қызыл өрттен алып шықты ар тістеп.
Әртіс болып ойнағанмен өмірде
Өмірде бір ойнамадың әртіс боп.
Камал аға сен алатын Қамал көп,
Тойладың ғой, сексеніңді аман кеп,
Өзгені ойнап өмір сахнасында,
Ал өмірден өттің адал адам боп.
Өтер уақыт, келер ұрпақ, Келер күн,
Иілмедің бұтағындай еменнің.
Ұшып барып қондың Алатауыңа,
Қаршығасы Қарашаңырақ –
өнердің!...
30/х-1992 ж
Сырнай саз
Кеудені тау суындай жарып аққан,
Шырқалды арқаланып аруақты ән.
Ақындар шаршы топта шабытпенен
Сырнайға даусын қосып аңыратқан.
Нартайдай нөсерлетіп басылмаймын,
Аспаннан жарқылдаған жасындай бір.
Айтысқан құлағыма келеді үні
Өлеңнен шашу шашқан Шашубайдың.
Әсем ән шымыр-шымыр буынды алсын,
Тамшыға сыңғыр күміс жуынған шың.
Боламын естігендей кең даладан
Сырнайдың хрусталдай сұлу даусын...
Шын дарын отыра алмас тағат тауып,
Пернелі сезім басып, қабақ танып.
Сайрайды кеудедегі жүрек құсым
Құстардың үніменен қанаттанып...
Естісем Майра қыздың сол бір әнін,
Жуғандай сезім гүлін мөлдір ағын.
Қазақтың қанында бар сырнай үні,
Елестер егізіндей домбыраның...
7|VІІІ-2000 ж
Барыс жылы туған қыз
(Күмісжанға)
Туған күнің құтты болсын Күмісжан,
Қабағыңнан күліп атсын күміс таң.
Тура бидей, сөз шындыққа келгенде,
Сен жақынсың, жан-жүрекке туыстан!
Жауап беріп, уақыт сынға талабың,
Қайратыңмен, алдың тағдыр қамалын.
Жақсылықты жария ғып жарыққа
Жалғандыққа жебе болды қаламың.
Жұртқа әйгілі. журналистік тынысың,
Жағынуды жек көрдің бір күн үшін.
Арқаланған Жамбыл ата аруағын
Жер-анамен «Атамекен» тілісің
Ерке еліктей, еркін қызы даланың,
Сенің үнің, мағналы, саналы үн.
Сен де елуге келдің жүгін арқалап,
Асыл жардың, азаматтың, ананың!
Асыл тастай сөз тересің тереңнен,
Әңгіме сыр, өрнектеліп өреңнен.
Іздеп жүріп, іздеріңді сайраған,
«Атамекен» айнасынан көрем мен.
Асыл қазына ұлттың сақтап мұрасын,
Ана тілмен ағытасың сыр асыл.
Қарлығаштай қанатыңмен су бүркіп
Адамдарды қуантқың кеп тұрасың...
Өмір сүріп, жұрт ішінде бір жалғыз,
Қалам алып, бір жолды біз қуғанбыз
Мінезіңде мінезі бар барыстың,
«Барыс жүрек» барыс жылы –
туған қыз!
Сені әуелден әулиедей көргенмін,
Бір өзіңдей «көсем сөзді» зерлер кім?
Көздеріңде көздері бар мергеннің,
Туғаннан соң, жұлдызында «Мергеннің»!...
Мерей күнің мейрам болсын Күмісжан,
Қабағыңнан күлімдесін күміс таң.
Кешегі өткен Алма – Саралардың сен
Жолын жалғап, шықшы күліп шығыстан
Жанарыңнан жарқырасын күміс таң,
Бақыт құсын ұшыр көкке уыстан.
Көкірегі кең туған елім, қазақтың-
Домбырасындай күмбірлегін Күмісжан!
Жүрген жері береке бірлік, гүлістан!
Қой бастаған, секілдісің серкеміз,
Көкірегіңде толқиды асау, өр теңіз.
Ғасырлардың тоғысында елуге
Толған күнің құтты болсын Ерке қыз!
Аман жүргін, үстінде ұлы жер теңіз,
Әйел көктем, түспесе екен ерте күз.
Айдай сіңлім, сатусыз шын достықтан
Соңымызда қалсын сұлу көркем із....
Өмір деген өңмен түстей, өр теңіз.
Жайқалып көк шынар талдай шыңнан біз,
Тамыр тартып, тасқа төзім шыңдармыз.
Маған осы жетпейді екен, сендегі
Батыр мінез, барыс жылы туған қыз.
Орның бөлек, барыс жылы туған қыз,
Туған қыздай, аспандағы ай, Күн жалғыз.
Жырын жырлап, мұңын мұңдап, жүрекпен
Ел жүрегін, жер жүрегін тыңдар қыз!
24|XІ-2000 ж
Жетісу
(толғау)
Жетісу туған жерім, Иранбағым.
Бойына ұлылықтың жиған бәрін.
Дүниеде сенен асыл, сенен артық
«Сұлу жер бар» десе мен иланбадым.
Өзіңде туып, түлеп, өскен екем,
Өлеңдей.. өлкем менің, кестеге тең.
Қаншама? Ақындар мен батырлардың,
Кіндігін толқындардың кескен екен?
Болса екен, елім тыныш, досым аман,
«Алматым» алмасымен асыраған.
«Ілені» жарып өткен Райымбектей
Шу десе Бауыржанды есіме алам...
«Қаратал» «Талғар» десе алаңдаймын.
Қосылмай бұл бәйгеге қала алмаймын.
«Лепсі» ән шығарса Мұқанға ұқсап
«Алакөл» «Отаны» екен Қабанбайдың!
Әлемге «сұңқар көпір» тарта білген,
Жетісу! бірге айналар қантамырмен.
Аспан! Жер! «барлығы да менікі» - деп,
Қарап тұр Мұқағали Хан-Тәңірден!...
О, қанша Тойды көрдім, жарыс көрдім,
Жетісу бастауы екен бар істердің.
Анадан болып туған айға ғашық...
Жері бұл Талғаттайын ғарышкердің!
Ой қырға жетісудай шапқылаймын,
Шапқылап, басыма күн, бақ құраймын.
Айтысқан! «Тезек» емес, заманымен,
«Көксуым» «көкбөрісі» Бақтыбайдың!
«Балқаштан» басқа көлге құйылмаймын,
Ентелеп шапқан сайын құйындаймын.
Жамбылдың бастап жортқан жыр-керуенін,
«Жетісу» жолбарысы Сүйінбайдың
Көзімді мен өмірге күліп аштым,
Таңырқап, сұлулыққа ұйымас, кім?
Суретін Жетісудың суреттеген
«Ақсуда» ізі жатыр Ілиястың!
Бола ма, арман жолы ылғи сағым,
Қуанам, аспанымнан нұр құйса Күн.
Айдында аққуларды сүйістірген,
Жері бұл! күй – құдіреті Нұрғисаның!
О, бастан қонған құстай атқа бекем,
Есімін ерлердің мен жаттап өтем.
Мінезі Жетісуға тартып туған,
Жерімнің ұл-қыздарын мақтан етем!..
Білмесең, балам бәрін танып алғын,
Жері бұл бойында ыстық қаны бардың.
Әлемге аты шығып дүбірлеген
«Отаны» Олжаспенен, Әнуардың!
Елімнің бөтенсимін, даласын қай,
Жерім бар, бақыттымын дәл осындай.
«Топ» құрып «жүзге – руға» бөлінбейтін,
Жетісу бір атаның баласындай!
Өзіңсіз, өмірім жоқ жеке, менің,
Қаз тұрдым қияға сан жетеледің.
Үйсе де басыма алтын, басқа жерден
Еңбектеп «жетісуға» жетер едім...
Анамдай... ең алғашқы танығаным,
Туған жер! сырыңа әлі қанығамын.
Аралап дүниені... оралатын –
Алматым ! рухы биік шаңырағым!
Шыңға өскен жасыл тұмар шынардаймын,
Жел соқса... солқылдап бір сынардаймын.
Басына «бақыт» қонған қасиетті –
Жері бұл! Сәкен, Сайын, Тұманбайдың!
«Жетісу жер жаннаты», киелі елім,
Толқыған көңілімнің күйі-өлеңім.
Құламау үшін құзға «құлагерден»
Алатау! ата, саған сүйенемін!...
Шықпаған жүйріктер көп әлі ортаға,
Алтын ай, ақ толқынға болар, таға.
Жатқандай «Жетісудың» үні естіліп,
Атырау! Ақтау, Алтай, Сарыарқаға!
Жетісу желісіндей бар аңыздың,
Жолдары үзілмеген арамыздың.
«Ақсудың» ағысынан көргендеймін,
Айналы домбырасын Сара қыздың!
Бұрылды бақытымның беті бүгін,
Құдайдың құлағына жетіп, үнім.
Қозыдай, мазаны алып маңыраған
Мен де бір Жетісудың «жетімімін»...
Өзіңе байланысты жетілуім...
Сағынып, саған сапар шектім, айым,
Көгіңе жырдан шеге соқтырайын.
Табаным топырағымда тұрғандықтан,
Несіне «жерге» бөліп «топ» құрайын?
Сол «дерттен» сақ болшы елдің жас баласы,
Жас бала тазалықтың бастамасы!
Шығыстан шұғыла шашып Күн –
шыққандай
Өнердің «Алматы ғой» астанасы!...
Шалқалап шаңырақтан «дос» қарашы,
Қанаттас қайда да бізді «Астана» тастамашы.
Қанаттас Анкармен Стамбулдай,
Шырқай бер! Туған елдің қос Қаласы!
Асығам. Уақыттың асып қырын,
Тарқамай бір өзіңе ғашықтығым
Оянып, көзді салдым дүниеге,
Көңілдің терезесін ашып бүгін!..
Үлгермей, «үмітіме» үлгеремін,
Үстінде тербетіліп бір кеменің.
Таласып жаңа ғасыр сарайына
Жетісу толқынмен бірге енемін...
Тотыдай таранамын, түрленемін,
Ілгері.. кейде кейін, күн көремін.
Шоқ тастап «Үш бұтақтың» арасына
Адамдар өсек отын үрлемесін...
Түбір бір «алаш» деген бір ағайын,
Меншіктеп, алып құшар «құралайын».
Қоңыр күй, қоңыр шапан тастан киіп
Абай боп адамзатқа тұр Абайым!
Жыламай,.. тәуба етіп, жұбанамын
Оңымнан күнім шығып... тұрады айым!
Жарғыдай хатқа түскен әрбір сөзі,
Қалдырған ұлтына ұлы мұрадайын..
Сарғайып сағым көшкен, елеспенен,
(Гүл түгіл...шөл далаға тал өспеген.)
Өзіне Жетісудың ұқсайтұғын
Ән Күләш, Үмбетәлі, Дәнеш, Кенен!..
Аумайды «Алатаудың» алқасынан,
Аунайды, ай бетінің «қартасынан»
Тәңірден алған менің сыйлығым сол,
Қанымда «Жетісуым» бар тасыған...
Әжемнің алғандай құрт қалтасынан,
Жырлаймын шабыт алып әр тасынан.
Төгілген бозторғайдың көмейінен,
Жыр болып, «Жетісуға» Мен қосылам.
Дос табам, адамзаттан туыс табам,
Сәбидей күн сәулесін уыстаған.
Осынау «жер жаннаты» Жетісуым
Тамсанып, Асанқайғы тыныстаған!..
Кеудемді жаншып кейде тобықтай мұң,
«Қорқыттай» «көрден» қашып, қорықпаймын.
Неге мен, жалғыз қалып күңіренем,
Қоңыраулы қобызындай Молықпайдың!.
Етпеймін мансап, байлық, тақты уайым,
Жерімді жаудан қорғап, сақ тұрайын.
Семсер тіл, айыр жалды жолбарыстай,
Алаштың арқаланып Бақтыбайын.
Тауларым қатпарланып ойға батқан,
Сүйгендей маңдайымды аймалап таң.
Ағысы арқыраған Жетісуым –
Өзіне кіндігімді байлап аққан!...
Кешегі таңнан басқа, мына таңым,
Жырыммен жылағанды жұбатамын.
«Жетісу» дегенім бұл туған жерім,
Туған жер! туған анам, Ұлы Отаным!
Шыңғырған «шындық» үшін отты ойларым,
Шептіңе, шекарасыз – тоқтай ма Күн?
Жері бұл! Нұрсұлтанның! «Қарасайлап»
Көгіне көтерген бір көк байрағын!...
7/ІX-2000 ж.
Жомарттық...
Мейлі, маған «жігіт деңіз,» қыз деңіз,
Тек әйтеуір ізімді ертең іздеңіз.
Елуге кеп барып едім ауылға
«Алпысқа кел.. мінгіземіз, сізге біз»...
Барғаным да, келгенімде болды «аңыз»,
Астыңда аман қалсын «жиппен, волгаңыз»
Алпысқа кеп барып едім ауылға
«Жетпіске кел, мінгіземіз, сонда біз»...
Деп, тағыда ақтарылып, ақталды,
Уәдемен тартқандай боп көкпарды.
Жұрт алдында, айтатынын айта алмай,
Сөз аяғын жұтып ішке, тоқталды.
Кім біледі? не күтіп тұр алдымда,
Сәл нәрсе үшін... өкпелемен тағдырға.
Мініп алып ауылымның бұлтына,
Қайтып барам, айналып бір «жаңбырға»...
Алтын бесік, бәрімізге жер, мекен,
Мекенімді көкірегіммен тербетем.
Тоқсанға кел...
барсам, туған ауылға
«Жүзге келсең, мінгіземіз» -дер ме екен?
Оқылғандай, сол баяғы көне жыр,
Көкжиектен көрінеді кеме бір.
Өлең жазып... міну үшін машина,
Өмір бойы сүретіндей мен өмір!...
Өмірде бұл, сирексің ау, о, мәрттік,
Көңілге күн, үмітпенен қол арттық.
Көрсетеді ауылдағы бауырлар
Барған сайын маған сондай –
«жомарттық!...»
ххх
Туған жер!
жыр оқып, ән салды,
Түріме таңданып, тамсанды.
Барсың ба дегендей қуанып
Бақалар бақылдап қарсы алды.
Ешкім жоқ...
көзге сөз берген,
Боларын дәл солай, сезгем мен.
Танымай қарайтын сияқты,
Жерім де, елім де өзгерген...
Иіскеп, уыстаймын әр түпті,
Табаным сезіп көк барқытты.
Ақ бұлақ, арнасын аунатып,
Биік жар аласа тартыпты.
Өзегім өртеніп, күйермін,
Туған жер, басымды иермін
Уақыт мұжыған шешемнің
Зиратын тауып сәт, сүйендім.
Көзімнен дүние сырғанап,
Сезімнен түлеп бір жыр қанат.
Қоңыр күй кешкізіп, қоңыр тау
Алыстан мұнартып тұр қарап.
Туған жер, кімге сор, кімге бақ,
Балалық...жанымды мұңға-
орап.
26/XІ-2002 ж
Сәлем ал!
Аялап сағыныштың еңлік гүлін
Қолыма ұстағандай ерлік туын.
Елінен Сүйінбай, Жамбыл салтанатпен
Толқындай тулап, толқып келдік –
бүгін.
Бұл жерден кеткен еді талай ұл кеп,
Өмірге тұтқа болып қалайын деп.
Алпысқа келген қызың келді өзіңе
Еншісін алынбаған, алайын деп...
Көп сәлем! көктеміне жер –ананың,
Жетісу! жемісінен нәр аламын.
Оралған айдынына аққулардай
Сыңсып бір, өз ұяма ораламын.
Күн аштың, басыма бақ, Отан аштың,
Сөнбесін шалқып, жанған, оты, Алаштың.
Сұрасаң Жетісудың бір суындай,
Ілияс Сараменен, аталаспын»
Арманым ақ толқындай әппақ екен,
Ақ сүтін ел-ананың мақтан етем.
Аттарын ардақ тұтқан құжатымдай
Мен сені қайда жүрсем мақтан етем.
Келемін үмітімді артып елім,
Шаңырағың биік болсын бар тілегім.
Үн қосып Түктібайдың қобызына
Қобызын Молықбайдың тартып едім.
Бүгінгі басқа көңіл, басқа шабыт,
Шабыттан от шығарам, тасқа шағып.
Әлемнің ғажап «жеті кереметін»
Жетісу толқып ақтың еске салып,
Ылдилап ырғып өтем төске шауып.
Бұлшбұл бақ!
дүбірлеген дүлділ елім,
Бірліктің мекенісің бір білерім.
Сәлем ал! Туған өлкем ұл қызымнан.
Ұшырған қарлығаш ғып жыр жүрегін
Жарысқан уақытпен дүлділ елім!..
19/ІІІ-2002 ж
ххх
Сағыныштай сап-сары,
Жапырақ кешіп келемін.
Көңілсіз күз... жоқ сәні,
Қоңыр желден желегім.
Таңғы шықтай мөлдіреп,
Тербеп ойды мұңды ырғақ.
Жапырақтар соңғы рет
Билеп ұшар сыбырлап.
Көптен өлең жаза алмай,
Жүргенім-ай тұншығып.
Қазан жерде.. қазандай
Қайнап жатыр тіршілік.
Елестетем ертеңді,
Қуалап бір көшені.
Жапырақтай өртенді
Жастық шағым кешегі...
Жапырақтар жаралы,
Солқылдайды жер құшып.
Көктемдегі барады,
Сұлулығы желге ұшып...
Кү күлуге ерінер,
Аспан басып еңсемді.
Алғашқыдай көрінер,
Күзгі сезім... ең соңғы...
ххх
Жағалауы көрінбес дария далам,
Далалық жан, жанына ар, ұялаған.
Қиялының дедің бе қанаты бар,
«Қанатты балық» сыйладың Әлия маған...
Жалған атақ... жасанды, керегі не,
Өлмеген жан көрерін көреді де.
Қанат қайрап аспанға қыран ұшса,
Тұңғиықтың мен ұшам тереңіне.
Арманы едім.. мерген көз талай ұлдың,
Ақтығына қарама, самайымның.
«Ұстатпайтын мен алтын балық едім,»
Сол балықты қармаққа қалай, ілдің?
Толқын, толқын толқындар жыр өрнегі,
Күреңітіп белгісіз түнергені.
Қиял ойдан құралған су ішінде
«Құпия өмір» сүрейін, жібер мені...
ххх
Дақпыртына қызығып «ақын»- аттың,
Абайдан соң... жыр жазған ақымақпын.
Оттан алып, суға сап балапандай –
Жүрегімді аңдаусыз атып аппын...
Күле берсін, мазақтап, күлген адам,
(Табанымен таптаған, жұлмалаған.)
Дір-дір еткен дем жетпей қолымдағы,
Бейкүнәнің құнын мен кімнен алам?
Ақыл даусын қалайша тыңдамаған,
«Жүрек бер» деп мен енді кімге барам?
Оттығы жоқ ішінде бос қораптай,
Өмірімнің өтуде күндері алаң.
Күндізбенен. бәрібір түн де маған,
Кеудеме дос. секілді «жын» қамаған.
Дүрс-дүрс соғып анадан туған аман,
Бүтіндігін жүректің кімнен алам?
Жүрегімді берші деп кімге барам?...
18/ІX-2000 ж
ххх
Бар менің қорғап жүрген жолбарысым,
Көрмеймін жалғыз қалып, жолда қысым.
Сайлардың сыбдырлатып сарқамысын,
Мекендеп жатады, тау, орман ішін...
Өзіне аян, менің шертер сырым менің,
Танытып іштей мінез гүрілдедім.
Боларма қорғаушымның арқасында
Қаншама өліп қалып, тірілгенім.
Төрінен, кәрі емеспін көрі жуық,
Елімнің шаңырағына көңіл уық.
Ақситып, азу тісін, түсімде ылғи
Жүретін бір жолбарыс мені қуып..
Керуенді жарық дүние ай!
Қайда шабыт,
Көзіме көк аспаннан айна шағып.
Жатқанда ұйқылы ояу мен түс көріп,
Кім білсін мерт болдың ба айға –
шауып?
Неге, алдым қазылмаған ор болады,
Келе ме, түсіргісі «торға» бәрі.
Жүрмісің күндіз түні жолбарысым
Көрінбей көздеріме қорғап әлі?..
«Қонжығың» қорғамасаң қор болады...
Өз үйімде...
Жалғасуда, бір күніме, бір түнім,
Түсінеді жүрек көзім жыр тілін.
Дәм айдап бір, өз үйімнен өзге бір
Үйге қонсам, ілінбейді кірпігім...
Үйге асығам, сыртқа шықсам, бірер
күн,
Менің осы мінезімді білер кім?
Аунай берем арқама тас батқандай
Жайсыз болып, құс төсегі біреудің..
Шақырғанда, шалғайларға жол анау,
Шақырғанда, жақсы жандар жаны алау.
Бармай қалсам, үйімдегі шексіз бір
Еркіндікті сезінгеннен болар-ау!
Үйім менің, аспаны ашық, ақ сарай,
Немесе, құс әнін тербер бақшадай.
Өз үйімде, өзімді-өзім сезінем
Бұйрық беріп, тақта отырған
патшадай!...
Керегі жоқ екендігін білмеппін,
Еркіндіктен басқа, маған құрметтің.
Тағдыр айдап, өз жерімнен кетсем мен,
Басқа жерде қалай өмір сүрмекпін?..
Басқа жерді қалай басып жүрмекпін?...
Суықтөбе қызы
(Жұмагүл Қуанышбекқызына)
Ойыңа сай, бойың сылап, түзедің,
Өзің жайлды жыр моншағын түземін.
Кеше ғана ескен желмен жарысқан
Тұлымшағы желбіреген қыз едің.
Саған таныс, бел-белесті әр қырат,
Әр қыратпен жүріп өткен әркім-ақ.
Сөз жеткенмен қол жетпейтін биіктен
Көзге түстің таңшолпандай жарқырап.
Сөзге ғашық болып қанша жас төктің,
Төзімменен тағдыр дәнін тасқа ектің.
Ұштың жанып ақ қағаздың бетінде
Қалам ұстап «қара қызы» Қастектің.
Асып өттің қос жиырма бес белестен,
Сені қуып жетемін деп жел ескен.
Кеше ғана қанаттанып түлеген
«Жас алаштың» қарлығашы емес пе ең?
Адам жаны болып жұмбақ сахнаң,
Топ ішінен бастадың бір батыл ән.
Сүйінбай, Жамбыл аруағына сыйынып,
Сөз сөйледің аналардың атынан.
Ақылшы дос армандасым, сырласым,
Жүз жігітке татитындай бір басың.
Ұйқыдағы сезімдерді ояттың
«Сырғалымның» сыңғырлатып сырғасын.
Ләзиза апай секілді дос сырласым,
Жаны туыс заманы бір құрдасым.
Туған елдің таңғы күнін құттықтап
Кеудеңдегі бұбұл тынбай жырласын.
Асыл текті «Домалақ ана» бөлшегі,
Сұлулықтың болмайды екен өлшемі.
Дүниеге көрсетер ем ұялмай
«Қазақ қызы қандай» - десе Мен Сені.
Осындай ғып туған сені жыр елі,
(Керуен көшіп соңынан ит үреді.)
Күн нұрындай махаббаттан жаралған
Кәрілікке көнбейді әйел жүрегі.
Айдын күлер құшағына айды алып,
Аққу жүзер айдын жүзін айна ғып.
Жалғыз тамшы көздің жасы жүзіңе
Тұрып қапты қара меңге айналып.
Әйел жанын көргендей боп айнадан,
«Қарғалымды» сағынып жүр айналаң.
Жаз, жаза бер айналайын ботам деп..
Бата берген Шерағаңмен, Сейдағаң»
Қиялдайсың қиялда жоқ шек деген,
Көзің алыс көкжиекті көктеген.
Жылдамдықпен сенің даусың жетер тез
Ғарыштарға менің даусым жетпеген.
Өлең десе шабыт оты шалқиды,
Өткелі көп өмір жолы сан қилы.
Алматылық боп кетсең де, ақжарқын
Мінезіңнен ауыл исі аңқиды.
«Не боп кетті» демей уақыт, мына күн,
Қасиетіңді жазып бітпес мың ақын.
Сыңғырлатып «Сырғалымның» сырғасын
Жүре берші арамызда Жұмакүл.
Бір өзіңнен келмейді сыр жасырғым,
Қателігім.. ағынан көп шашымның.
Қол ұстасып бірге енейік, белгісіз
Сарайына жиырма бірінші ғасырдың.
Ардақтасын ұлмен-қызын ұлы елің,
Арамызда «аман жүрші» тілегім.
Барлық қызы сендей болса қазақтың
Бұдан жарық болар еді бұл өмір!...
Құрығынан құтыла алмай тағдырдың,
Өткен екен ән бұлбұлмен, сан дүлділ.
Шақырып ал шабытыңмен, адасып,
Тау асып кеткен жолбарысын
Жамбылдың...
Мінгізген бір аттай болсын өлеңім,
Өсіріпті еркелетіп Сені елің.
Шартарапқа жалыныңды шашырат
Ыстық жүрек қызы Суықтөбенің!
18/XІ-1999 ж
ххх
Поэзия - жоқ менде,
Поэзия - жоқ сенде.
Жапырақтай жүректі
Қара жерге ексем де.
Басын шалдым әрненің,
Жетпей күшім, дәрменім.
Үйлесіп бір үндескен,
Өз әлемім бар менің.
Біреу оны ой дейді,
Біреу оны той дейді.
Поэзия екен деп
Сөйлейді кеп сөйлейді..
Жан жүректен жыр көктеп,
Үмітімді үрлеп тек.
Тіліменен сезімнің
Сөзбен салған сурет - деп.
Түс жоримын... оянып,
Көк тұр жерге таянып.
Аққу дәурен ағыспен
Барады әне, ай ағып...
Поэзия жоқ менде,
Шығып көкшіл көп белге
Іздедім тау тастардан...
Іздедім жер, көктен де.
Күн шықса... қимас ай көгін,
Адастым... айым қайда едің?
Сайрайды бұбұл «тұр-тұр» деп
Сезімнің шертіп әйнегін..
Кетті мені ертіп қыр,
Гүлдеді ағаш бөртіп бір
Таң алдында мамырдың
Жаңбыры әйнек шертіп тұр..
Қарап тұр күнім бұрылып,
Жер беті түгел тіріліп.
Көкірегімнен күдікшіл
Келеді көктеп бір үміт...
Өлеңмен өткен өткелім,
Поэзиям жоқ менің.
Көбелек дүние көк шөптей
Келдің бе сәби көктемім?
Поэзия – жоқ менде.
Поэзия – жоқ сенде.
Алатауды айналып –
Көз жасыңды төксеңде
Көз жасымды төксемде...
І/V-2000 ж
Түс
Оятқандай қос құлағым шуылдап,
Мазалайды бір ойдан, ой туындап.
Ұшып келе жатты маған әппақ құс
Ақ аспаннан адаспастан зуылдап...
Өңімдегі болады екен сұрақ түс,
Құпиясын аша ала ма, тұрақты іс.
Келеді ұшып, жиі қағып қанатын
Маған қарай, ақ аспаннан бір ақ құс.
Көз алдыма елестетіп көк белді,
Көбелекке ұқсап гүлдей көктемгі.
Есіп майда бауырынан жібек жел
Ағып келіп оң иығыма кеп қонды.
Түсінеді екен деймін құс бәрін,
«Түс» дегенің секілді ғой қысқа күн.
Сол ақ құсты иығымнан ақырын
Ұстап алып, уысыма ұстадым.
Көңіліме көл-дария сыр тұнып,
Не істерімді білмей тұрдым іркіліп.
Бостандыққа шыққысы кеп,
қолымнан
Балапан құс тыпырлады бұлқынып...
Бұлқынысын сілкінісін түсіндім,
Қаанттыға керегі не, қысымның.
Кең аспанда өмір сүрсін дедім де
Уысымнан өзім жебеп ұшырдым...
Ұшсын биік, көк аспанды мекендеп,
Бір жұлдызға ғашық болсын, жетем деп.
Жорып жүрмін, қонған маған ақ құсты
Өлмес өлең, бақ құсым ба екен деп.
Түсінбейді... мені бүгін көп құрбым,
Тартыспенен, тас тағдырды бетке ұрдым.
Ақ аспанға сол аққұспен бірге мен
Жүрегімді ұшырғандай боп тұрдым.
Жаныма бір, жақынбысың, жатпысың,
Көңіл құсы қанаттарын қақты, шын.
Азық аулап ұшып кеткен сияқты,
Уысыма ұя салған ақ құсым...
«Үмітпенен» уаыт сырғып өтер көп,
Бұл өмірге кетемін бе, бекер кеп.
Көк аспанға көп қараймын, ақ құсым
Қашан, тағы оралады екен? - деп...
Кеудемдегі дүсір қосып дүсірге,
Бір кездегі ұмыт болған мүсін бе?
Көз алдыма елестейді өлең боп,
Уысымнан ұшқан құсым түсімде.
Түсімді дос, түсін мейлің түсінбе,
Содан бері жел соғады ішімде.
Кім біледі? Қонған бақ па, иғыма
Ақ аспаннан айналып құс пішінге...
Бақытты сәт, бастан кештім түсімде...
8/ІV-2002 ж
(2-түс)
Бота
Бір кеш батса, тағыда таң атады,
Әртүрлі ойлар қабырғама батады.
Түсімде мен тереземнің алдында
Боздап тұрған көрдім аппақ ботаны.
Бір түс көрдім, тең келетін аңызға,
(Бермейтұғын сатуға , не қарызға..)
Үн шығарған ұқсайды екен ботаның
Қос танауы, қос көзі күй қобызға...
Бала едім ғой...
ізін басқан атаның,
Паналаған даладай кең шапанын.
Жан-жүректі шымырлатып боздаған
Қобызға ұқсап тұрды басы ботаның.
Өзен болып көз жасы оның тасиды,
Қобыз, бота, бір-біріне бас иді.
Еңірейді екі көзі төрт болып,
Төр бұрышты түрме санап, тас үйді...
Таппай қойдым, жанына оның
не керек,
Жылағанды жұбатумен өтер ек...
Қобыз-ботам қарны ашып қалар
деп,
Бұйдасынан шықтым сыртқа
жетелеп...
Айналаға ауыр ойды күз артып,
Ізгіліктің шаршағанда ізі артық.
Шиді қазық жасап жантақ ішіне
Байлап қойдым ноқта жібін ұзартып.
Аяғаннан...
ойға түрлі батамын
Көкірегім сыймай нала, қапа, мұң.
Тербетіліп ояндым мен ұйқымнан
Боздағанын естіп бозғылт ботаның.
Қияндағы қиялымнан желі үздім,
Мүйізіне ілініп бір «өгіздің».
Мен түсімде бірге жылап, боздадым
Анасына ұқсап бота, қобыздың,
Бабасына ұқсап ата қобыздың...
13/ІV-2002 ж
Бесіктегі сәби ең...
Есімде сол...
47- інің көктемі,
Масаққа әжем.
«Тәтем» қырға кеткені
Бес-алты айлық інімді бөлеп бесікке
Қалдырғаны «жыласа тербет» – деп мені...
Қамап кеткен...
Таң ба, түспе, кеш пе еді,
(Уақыт деген бұлтқа ұқсайды көшпелі)
Тербетсе де... шырылдап ұзақ жылайтын
Бесік көнбей, қыз балаға бестегі...
Ол жыласа, жылайтынмын бірге емн,
Титтей жанға, жаны ашыған түрменен.
Қорыққанымды мазақ етіп тышқандар,
Шиқ-шиқ етіп жүгіретін іргеден..
Шығарармын-қалай сол бір күнді естен,
Інім үнің өміріме үндескен.
Бірге жылап, бірге ұйықтап кетуші ем,
Есім шығып не істерімді білместен...
Терезеден бұлттар жүзіп, Күн көшкен,
Күнім менің. Күніңе кеп үндескен.
Тербей бердім, ауызыңа су құйып
Шешіп алып жұбатуды білместен.
Сен жыласаң...
жылайтынмын шырылдап,
Кім мүсіркеп, кімдер бізге бұрылмақ!
«Тәтем қашан келеді» - деп қараушы ем,
Терезенің жақтауына шығып ап…
Бұл жырымды ұнатпай,
біреу ұнатсын,
Бұлақтайын Күн артынан күн ақсын.
Қасқыр көріп тышқандардан қорыққан –
Бала қалай, баланы сол жұбатсын?..
Әлсіреген кезде, бойдан күш кеміп,
Күн сәулесі талматүсте ішке еніп.
Есікті ашып оятты «тәтем» су бүркіп,
Жатқанымда шым-шытырық түс көріп...
Тағдыр бұрып әр жолменен тараған,
Бала – шағын елестетер әр адам.
«Бисмилла» - деп көзіме көзі үрейлі
Жынданып кеткен жоқпа екен –деп
қараған...
Кім біледі?.. бар ма, жоқ па әлде есім,
Есім елтіп, «әлди-әлди» әнге шын.
Сағынышымдай елестетті ұсынған –
Сары қауын сары күннің сәулесін...
Көз алдымда қалды «тәте» бір бейнең,
Бір бейнеңді биіктетем нұрлы оймен.
Сол бір сәтті елестетем көзіме –
Өтіп кеткен өң бе, түс пе, білмей мен?..
Уақыт өтті... өмірімді ұрлаған,
Тағдыр әже ұршығындай зырлаған.
Елім ұқсап бесіктегі балаға,
Бес жастағы маған ұқсап тұр қоғам...
Айтылар-ау, әлі талай сан аңыз,
Сан аңызды таразылар санамыз.
Жұбата алмай...
өзі бірге жылаған
Менмін ғой сол бес жастағы
бала қыз,
Қандай жақын.
қандай алыс арамыз?... 19/VІ-1996 ж
Қайыңдар көші
Сұлулыққа мен қалай бас ұрмайын,
Қайың-қыздан сырымды жасырмайын.
Күннің көзін көзіме дөңгелетіп,
Ән салады ақ қайың, жасыл қайың...
Арман қайың асылын даңқты етер,
Әлсізде өтер, өмірден алып та өтер.
Жол үстінде мен ілсем кірпігімді
Жанарымның ішінде жарық кетер...
Жапырақтан қарайды тамшы ағып бір
Сол тамшыға қараймын тамсанып құр
Бір-бірімен қайыңдар қол ұстасып,
Ән салып тұр... би билеп, қарсы алып
тұр...
Қарсы алып тұр...
күй дайын, «ария» дайын,
Бұл сезімнен қайткенде арылады айың.
Сағынышын арқалап, бізден қалмай
Келеді әне, жарысып Әлия-қайың...
Өзенге бай, жер екен қайыңға бай,
Қиял кешем, қайықтай қайырламай.
Батырлармен ақынның ізіне өскен
Қан суарған қалғиды қайың қалай?...
Алақанға бір күні айым қонар,
Жұлдыз күліп тойға бір дайындалар.
Жер теңіздің үстінде сылаң қаққан
Ағаштардың аққуы қайың болар...
ххх
Берілмеші сарғайып уайымға «айым»,
Ақ-қарасын әуелі пайымдайын.
Төгіледі жапырағы, не біледі,
Сұлу қайың. ақ қайың... қайың, қайың !
Ерте келмей қасыңа кеш келіп ем,
Кеш келген соң... қоңыраулы көшке
еріп ем.
Көз алдымда көп тұрмай дүние «кезек»,
Қайыңға ұқсап көшеді көш керуен...
Кеш келдім де, көшке ердім қоңыраулы,
Қоңыраулы алыстап өмір аулы.
«Қалай келдің? - қайыңым» деп сүйгендей,
Ашып тастап Алатау омырауды!
Өзімде екен шаңырақ, өмір аулы...
Аруағы қарсы алып алдыменен,
Көк аспаннан жаудырап жаңбыр өлең.
Екі ішекті қолында қайың ағаш,
Шежіре шертіп келеді Жамбыл емен!..
Үмітімнің қондырып қолға құсын,
Қайратымның қайрап бір жол намысын.
Көк орманға қараймын көрем бе
- деп,
Қызыл шұбар, Жамбылдың
жолбарысын!
Әуенімен сыйлайды бұлбұл бақыт, Бұлбұлыма алдағы бұлдыр уақыт. Қайыңдардың жел соқса, соғады екен Сырғаларын жапырақ сыңғырлатып... ххх Жапырақ-құс... құйқылжып, сайрайды екен, Базар-өмір... қазандай қайнайды екен. Таң атқанда таласып, күннің көзін Қақпақыл ғып қайыңдар ойнайды екен...
Жол үстінде барады өмір ағып,
Аспан көзі қарайды мені бағып.
Жанарыма шағылып жарысады
Бір жапыраққа бір сәуле қонып алып...
Өкпелеме өтпелі тағдырға айым,
Қайың көшпен мен неге жаңғырмайын.
Жағасынан Неваның қол бұлғайды,
Көк орманға айналып Жамбыл қайың!
Отты беріп... Мен неге от алмайын,
Туған халқын ойлаған Отан жайын.
«Не болады дегендей ертеңдерің».
Ойлы көзбен қарайды Шоқан
- қайың!...
Соғыстан соң, түбірден шыққан қайың,
Бас изейді ойымды ұққандайын.
Валентина сұлуға сыр ақтарған
Көз алдыма келеді Мұқтар қайың.
Қонып ұшсам...басыңнан жыл құстайын,
Зымыраған мен қайтіп Күнді ұстайын.
Едігедей еліне сыр шертеді,
Шыңға біткен шынардай Шыңғыс қайың...
Түннің шашын күмістеп, тарайды айым,
Ай тараса шашымды абайлайын.
Сырын жайып далаға Татьянаның,
Ән салып тұр Әйгерім, Абай қайың.
Құпия-әлем, жұмбағын кеш ұқтырар,
Бақыт сұрап, қақпай-ақ есікті бар.
Мың-миллион жүрегін жапырақ ғып
Қайыңға – ақын айналып өсіп тұрар...
Бәрі-бәрі бұрынғы таныстайын,
Танысымнан қалайша алыстайын?
Махаббатын шерткендей Мағышына
Шам ұстаған қолына Әбіш Қайың...
Жолашы Күн. дегендей жол бастайын,
Жарқылдайды сиқырлы алмастайын.
Ақ түндерді жазады, әппақ өлең,
Мұқағали, Төлеген, Олжас-қайың!
Табиғаттың табиғи жұртын ұғам,
Бұтасынан ұшады бұлқынып ән.
Құштар болып көгілдір көк аспанға
Қайыңдардың қараймын жыртығынан..
Жаысрайын өзіңнен айым несін,
Қойып қайттым әрбір-тал
қайыңға есім.
Сыңғыр-сыңғыр қоңыраулы үн...
санап келем
Қарап келем, қызықтап қайың көшін.
Кімге азап, жол жүру кімге қызық,
Тіл жетпейтін, жүрекке жырды емізіп.
Жапырақтарын қайыңның қайық қылып,
Күн сәулесі келеді бірге жүзіп...
Сырымды ортақ...жасырам елім несін?
Шабытымды шақырып жел үрлесін.
Елестеткен көзіме өмір көшін,
Қайда барып тоқтайды менің көшім?
Сыңғыр-сыңғыр сырғадан сырды ұғайын,
Түн-түнегін сезіммен бұрғылайын.
Жапырақтары қанатты құсқа айналып,
Нұр шашып тұр жаныма, Нұрлы қайың!...
10/VІІ-1996 ж
К...ға
Көздеріңде құрбым ау шам жанып тұр
Қарай бергім келеді таңданып бір
Айналаңа сәулесін таратқандай -
Сыртқа шығып жандағы бар жарық нұр...
Емін еркін жасыл тау, қырды аралап,
Қыздарды жүр жігіттер гүлге балап.
Үйреніпсің сен бірақ, досың түгіл –
Қасыңа да қымсынбай тура қарап!..
Осы мінез жүр мені сағындырып,
Айтқызбай ақ тұрасың бәрін біліп.
Ойнақтаған еліктей құрбым сені,
Әйел деуге қимаймын жаның жігіт!..
Өзің болып көңілден туады әнім,
Бала болып келеді қуалағым.
Қынабынан семсердей суырылған
Сендей қыздың барына қуанамын!
Көздеріңде құрбым ау шам жанып тұр,
Назарларды өзіне аударып тұр.
Айналаға шашырап сол көздерден
Өмір атты сәулелі шам жанып тұр!
1980 жыл
Итке
Таңданбаймын...
өтті бастан қилы күн,
Сыйсыздардан дәметпеймін сый бүгін.
Өзімсініп көк көз сары таныс ит
Еркелеуші ед. бұлғап кеше құйрығын...
Жолын ашып... «арыстанның» өлгені,
Тікенекке ұқсап тісі шөлдегі,
Әлде, біреу қойды ма екен «айтақтап»,
Ойда жоқта қауып алды ол мені.
Ит иттігін көрсетерін кім білген,
(Ештеңесін жоқ едім ғой бүлдірген)
Осынау ойлы өмір көштің соңында
Қала берді «қанденге ұқсап пілге –
үрген»...
Көріп едім сол сары итті түсімде,
Қызғаныштан құйын соғып ішінде.
Сарайдағы қожасына жағынып
Үрдіме бір «табақ жалау» үшін де...
Қорлық еді? Зорлық еді не деген,
Үй күшігін бөлтірікке теңеген.
«Иесіне» өкпеледім киесіз,
Баласын тек итіне кет демеген..
Батырсынып берер дейсің кімге есе,
Бүкіл ауыл, менікі деп бұл көше.
Текті жерде... тексіздігін көрсетіп
Ит дегенің ит болама, үрмесе?..
Үріп үріп... ұясына жатты әрең,
Өртенгендей өсекпенен отқа әлем.
Аяғымнен қауып, тістеп алды деп,
Ит болам ба? Итті беріп сотқа мен?...
20/V-1998 ж
Ардагер арманы
Өлімге де иілмейді өр басым,
Өр басымды бұлттар қалай торласын.
Құлағыма келеді үні соғыстың,
Миым менің ми емес у, қорғасын...
Жан жүрегім, жүйкем бәрі қорғасын,
Тартып келем, тағдырдың бір арбасын.
Тайғақтамай жерге табан тіредім
Түскен кезде азаматтық арға сын.
Бұл өмірдің аштысын көп татыппын,
Жастық кетті, құрбаны боп бақыттың.
Атылмаған мен өзім де тірі оқпын
Қорытылған қазанында уақыттың..
Болашаққа бақыт берсем, дем берсем,
Бейбіт күннің сәулесімен тербелсем.
Армансыз боп өтер едім өмірден
Соғыстың сол, соңғы оғы боп жерге
енсем!...
1987 ж
Қайыңға ұқсап
Сылаң қаққан аққудайын Күлімхан,
Жаның нәзік, көрінеді түрің паң.
Кеше қыз ең. ауылыңда жүгірген,
Тақта отырған сияқтысың бүгін «Хан».
Таңғы тамшы, сұлулықтан құралған,
Екеумізді табыстырған бір арман.
Сені көрсем, би билеген желменен
Ақ қайыңды елестетем бұралған...
Айды әлдилеп, қайыңға ұқсап ән салам,
Әнім менің сен шығарсың аңсаған.
Өмір бойы жыр жазар ем атыңа,
Әйел болмай, жігіт болсам, мен саған.
Бақыттымыз. Басымызда азат күн,
Бір-ақ келген жастық-дәурен, аз-ақ тым.
Бар әлемге лайықтысың, мақтанып,
Көрсетуге қызы деп бұл қазақтың.
Өмір деген, өтпелі сәт, аз-ақ күн,
Әдемісің, әніндейсің Ләзаттың.
Ұлпандайын бетке ұстағанұлтыңның
Ортақ, ұлы қызы бол, бар қазақтың.
Бақыттымыз, басымызда азат Күн.
5/VІ-2002
Сатираның саңлағы
(Оспанханға)
Сені іздеймін...
Сұрамаймын сен жайлы дерек бүгін,
Аңыз болар зерделі, зеректігің.
Жамбыл рухы жасыңнан үйреттіме,
Қалай сүю? ел-жерді керектігін
Өткір сезім, сендегі өзге жүрек,
Көрінбедің күрсінсең, көзге жүдеп.
Кемшілік бар? қай жерде, кешіре алмай,
Сүзегендей, тастаушы ең, сөзбен іреп.
Ары биік болды асқар тіршілігің,
Табылар ма, өзіңдей сыншы бүгін.
Суықтөбе ойнаған басындағы
Найзағайдың сен деймін бір сынығын...
Ұлтың үшін жаныңды жаралы еттің,
Жан-жағыңды тұмшалап қара көк түн.
Жікке бөлмей адамның баласына
Көзіменен Абайдың қарап өттің...
Көздеріңе күлкіден жас аласың,
Әзизіндей түріктің, қазақтағы
Оспанхансың біреуге Осағасың
Бір жанрға, шаңырақ, босағасың.
Үміт сыйлар ертеңге төзім, сенім,
Жол үстінде, ояттың көз ілсе, кім?
Ұлт намысын осқылап қалғытпайтын
Сағындырды семсердей сөзің, сенің.
Келер солай, қарулы ер өлеңі,
Солқылдатқан дауылдай керегені.
Бір арманың тәуелсіз туған елдің
Тойын бірге тойлауың керек еді..
Іздегенің табылар, бәрі осында,
Бәрін-бәрін алар ең, қара сынға.
О, жақты да сынға алып жүрме екенсің
Ұжмақпен тозақтың арасында...
Жүйрікпін деп айтпаймын, шабанмын деп,
Арқамызға тұр жүктеп заман міндет.
Нұрсұлуға тапсырып балаларды,
Мұқаңға еріп кеттің бе, демалғың кеп,
Өзің жоқсың... жатыр ғой далаң гүлдеп.
Домбырадан сезіндің қазақ үнін,
Қазағым деп қолтығын жазады інің.
Өзің таза болған соң, аңсап өттің,
Адамменен қоғамның тазалығын....
Көздеріңді сағындым ұшқын атқан,
Сені іздеймін, көктемнен, қысқы бақтан.
Туған жерге бір барып қайтамын -
деп,
Қайтпай қойдың, қалаға
- үш бұлақтан?
2001 ж
Оспанханға
Жол салған қуға тасадан
Өлеңмен оқты қашаған
Орып та іреп тастайтын
Сүзеген сөзбен Осағаң.
Өмірді тақсыз билеген
Шайтанды шаштан сүйреген
Тойымсыз жебір жандарды
Семсердей сөзбен түйреген
Болсада жаны, басы аман,
Болсада бәрі дос адам.
Көңілі қойын қалтасы
Сынннан емес босаған.
Жаратылыс жасаған,
Жазымыштан қалай аса алам!
Шегесі жерге босаған,
Керек боп тұр-ау Осағаң
Ай бақпай, ол ой баққан,
Қазанын тойдың қайнатқан.
Мінезі түрлі адамды
Көз алдыңа әкеп ойнатқан.
Менмендерді сүймеген,
Бастыққа басын имеген.
Жамандықтардың барлығын
Табанға салып илеген..
Сынбатын сынмен қашаған,
Төрі бар алтын босағам
Әртүрлі бейне, әртіске
Режиссер болған Осағаң..
28/VІІ-1994 ж
Жібек сіңліме
Аман жеткен сынығы ма ең асылдың,
Түнгі аспаннан жұлдыздай боп –
ашылдың.
Жүрегінің қанаты бар... күрсінер
Қыз жібегі жиырмабірінші ғасырдың!
Уақыт жайлы толғанасың көз ілмей,
Тағдырыңды елден бөлек сезінбей.
Жарық болып кетер еді-ау дүние
Болса қыздар дүниедегі, өзіңдей...
Оймен қырдың басын қосып, құраған,
«Құдайдан» ел тыныштығын сұраған.
Қарлығаштай қанатымен су сепкен
Жүректі қыз жұртың үшін жүр аман.
Өзің барда болмас жылы жүрек, мұз,
Жүрегімді толқытып бір, дір еткіз.
Тал бойыңда қасиеті бар қыранның,
Сенем саған, мен аңсаған Жібек қыз!...
Фонтан ішіндегі кемпірқосақ
Сенейін бе,
сенбейін бе,
аң-таңмын,
Сұлулығы бар сияқты әр таңның.
Қызыл-жасыл кемпірқосақ көрдім мен
Күміс жаңбыр арасынан фонтанның!
Көргеніме мәз болдым мен баладай,
Балалықты алып қашқан жағадай.
Қарамайын десемдағы көзімді
Үйіріп тұр, иіліп бір доғадай!
Көз алдымда қалып қойды сол шақтар,
Сол шақтарда маңай тұрды ән сап бар.
Күн көзімен шағылысып аспанға
Атып шығып, құлап жатты моншақтар,
Жуып тұрдым су моншаққа бетімді,
Көз алдыма сурет келді не түрлі.
Елестеттім үстіндегі «Ақсудың» -
Солқылдаған жалғыз аяқ көпірді...
Су бетінде сәулеге ұқсап бар тұлғам,
Көкжиекте арман қалқып, ар тұнған.
Кемпірқосақ көрдім фонтан ішінен,
Сағыныштың жолдарындай тартылған!...
20/ноябрь 1985
Солдат каскісі
Шертіп, өткен шежірелер жайлы көп,
Көңілдерді шарпығандай қайғы кеп.
Музейде тұр, солдаттың тесік каскісі
Қасіретін сұм соғыстың әйгілеп.
Өрт соғыстың жағып жерге шақпағын,
Түнек етіп, жас өмірдің, ақ таңын
Жау қолдары бір солдаттың басына
Бірнеше оқтың көріп тұрмын атқанын...
Бас киімге уақыт болар бас куәм,
Құлағанда, басы айналып жас қыран.
Үнсіз тыныш бөлмеде тұр, шығып кеп
Бұршақтаған оқпен-өрттің астынан.
Айнымаған туған жердің тасынан,
Ақты-ау қаны жерге сіңіп шашынан
Каскіменен мынау жарық дүние
Ұшып кетті екен кімнің басынан?..
Найзағайлы шарпылып бір өрт күймен,
Жаралы ер көкірегіндей кек түйген.
Музейде тұр, солдаттың тесік каскісі,
Ұқсап жұмыр жер шарына оқ тиген!...
1986 жыл
Барыс жылы туған қыз
(Күмісжанға)
Туған күнің құтты болсын Күмісжан,
Қабағыңнан күліп атсын күміс таң.
Тура бидей, сөз шындыққа келгенде,
Сен жақынсың, жан-жүрекке туыстан!
Жауап беріп, уақыт сынға талабың,
Қайратыңмен, алдың тағдыр қамалын.
Жақсылықты жария ғып жарыққа
Жалғандыққа жебе болды қаламың.
Жұртқа әйгілі. журналистік тынысың,
Жағынуды жек көрдің бір күн үшін.
Арқаланған Жамбыл ата аруағын
Жер-анамен «Атамекен» тілісің
Ерке еліктей, еркін қызы даланың,
Сенің үнің, мағналы, саналы үн.
Сен де елуге келдің жүгін арқалап,
Асыл жардың, азаматтың, ананың!
Асыл тастай сөз тересің тереңнен,
Әңгіме сыр, өрнектеліп өреңнен.
Іздеп жүріп, іздеріңді сайраған,
«Атамекен» айнасынан көрем мен.
Асыл қазына ұлттың сақтап мұрасын,
Ана тілмен ағытасың сыр асыл.
Қарлығаштай қанатыңмен су бүркіп
Адамдарды қуантқың кеп тұрасың...
Өмір сүріп, жұрт ішінде бір жалғыз,
Қалам алып, бір жолды біз қуғанбыз
Мінезіңде мінезі бар барыстың,
«Барыс жүрек» барыс жылы –
туған қыз!
Сені әуелден әулиедей көргенмін,
Бір өзіңдей «көсем сөзді» зерлер кім?
Көздеріңде көздері бар мергеннің,
Туғаннан соң, жұлдызында «Мергеннің»!...
Мерей күнің мейрам болсын Күмісжан,
Қабағыңнан күлімдесін күміс таң.
Кешегі өткен Алма – Саралардың сен
Жолын жалғап, шықшы күліп шығыстан
Жанарыңнан жарқырасын күміс таң,
Бақыт құсын ұшыр көкке уыстан.
Көкірегі кең туған елім, қазақтың-
Домбырасындай күмбірлегін Күмісжан!
Жүрген жері береке бірлік, гүлістан!
Қой бастаған, секілдісің серкеміз,
Көкірегіңде толқиды асау, өр теңіз.
Ғасырлардың тоғысында елуге
Толған күнің құтты болсын Ерке қыз!
Аман жүргін, үстінде ұлы жер теңіз,
Әйел көктем, түспесе екен ерте күз.
Айдай сіңлім, сатусыз шын достықтан
Соңымызда қалсын сұлу көркем із....
Өмір деген өңмен түстей, өр теңіз.
Жайқалып көк шынар талдай шыңнан біз,
Тамыр тартып, тасқа төзім шыңдармыз.
Маған осы жетпейді екен, сендегі
Батыр мінез, барыс жылы туған қыз.
Орның бөлек, барыс жылы туған қыз,
Туған қыздай, аспандағы ай, Күн жалғыз.
Жырын жырлап, мұңын мұңдап, жүрекпен
Ел жүрегін, жер жүрегін тыңдар қыз!
24|XІ-2000 ж
ЖЕЛТОҚСАН ТОЛҒАҒЫ /поэма/ «Ел боламын десең, бесігіңді түзе!» М.Әуезов. І Анау жатқан бейбітшілік алаңы, Алаңды сол жендет, солдат қамады. Толқындайын алға ұмтылып қайтамыз, Алыс, алыс ату үшін таң әлі.
Түн... түн.
Қоршап алған түн бізді,
Елер емес «елес» қуған ұл-қызды.
Ажал-қасқыр көздерінен басқа біз
Көк аспаннан көре алмадық жұлдызды...
Шақтап алып сойылы бар дүлейлер,
Мұз үстінде тепкіледі бір қызды.
Сол бір қыздың шырқыраған жан даусы
Жер-ананы орынынан тұрғызды.
*** Солған гүлмін суығынан сол қыстың, Кім төзе алар күрзісіне ол күштің? Бейғам жатқан бейбітшілік алаңы, Алаңына айналды ессіз соғыстың.
Достық деген естілмеді ескі жыр,
Үміт барда үзілместей еш дүбір.
Көлбеңдеген көбелектей дүние
Сол бір қыздың көз алдынан көшті бір...
Қамап алған жүрер жолын түнге орап,
Түн жұлдызы қар үстінде сырғанап.
Әншейінде батыр болып жүргендер,
Ақ үйлердің әйнегінен тұр қарап...
Жендеттер жүр... қолын қыздың қайырып,
Тілге келмес темір тоқпақ жай ұғып.
Айғыздалған аппақ қардың бетінде
Әйел жатыр қара шашы жайылып.
Селт етпейді... дегеніңе көмек бер,
Бір-біріне болып салдар, себепкер.
Жаналғыштай алаңдағы адамға –
Арсылдайды «кісі жегіш төбеттер».
Қарды бсақан қара толқын ішінде,
Ешкім ара түспеді сол мүсінге.
Айжарықта жапа шектік жазықсыз,
Қазақ болып туғанымыз үшін де.
Қарсыласты... бойға жиып күшін қыз,
Қарып өтті суық көзден ішін мұз.
Жазықты боп көріндік қой, азапты –
Қазақ болып туғанымыз үшін, біз.
Жүректерге түскен ауыр салмақ бар,
Желтоқсанның он сегізі... жолда ақ қар.
Бейбіт топты темір күрзі қолында –
Қоршап қуды қаруланған солдаттар.
Жасыл шырша жылап тұрды, тал-қайың,
Адамзаттың аяп, біліп хал-жайын.
Асау ағыс келіп, кейін қайтады,
Жас толқындай жартасқа ұрған маңдайын.
Жұлдыздардың көз жасынан қақ тұрды,
Жамыраған көрмей тіпті лақ құрлы.
Ұстап алып қарусыз қыз-жігітті,
Қара түндей машинаға лақтырды...
«Оқиғаны» көрмегендер көзбенен,
«Батыр» болып баяндап жүр сөзбенен.
«Адамға адам қасқырлығын көрсетті,
Табан асты тапсырма алып өзгеден».
Жыртық бұлтқа бетін басты ай барып,
Жанарына, қабағына қайғы алып.
Таулар бізді сүзетіндей жүгірді,
Мүйізі қара бұқаларға айналып.
Қарамайды біреуге-біреу хал сұрап,
Көкірегін өртеп өрттей сан сұрақ.
Атамекен туған жердің үстінде
Өгей ұлдай жаттық сұлап, қансырап...
Қар үстінде қызыл ала қан ақты,
Қуып, суық су шашты, итке талатты.
Өзіне-өзін айдап салған қасіретті
Желтоқсанның тағы да бір таңы атты.
Бүгінге аман келіп едік «кешеден»,
Ақиқатты әлі айтпай жүр еш өлең.
Қолдарында сойылы бар жендеттер
Қуып ұрды «қазақ» көрсе көшеден.
Ешкім қарсы тұра алмады күш құрып,
Жылайды жер, өксіп үнсіз ышқынып.
Қала, дала, әрбір үйге жыландай –
Сумаңдайды үрейлі өсек ысқырып...
Елестете алмай басы «бүтін» ертеңді,
Жыр жүрегім елсіз соғып, дерт емді.
Жайбарақат ұйықтай алмай... намысты
Найзағайдың отына елім өртенді.
«Орыс-қазақ» таласты да бір «таққа»,
Көкірегін құр қол тосты жұрт оққа.
Туған едім соғыс көрген ұрпақтан,
Соғыс көрді менен туған ұрпақ та.
Тілек айту үшін шығып алаңға,
Талауменен, түсті түнек, қамауға.
Жаралған ем аштық көрген атадан,
Аштық дәмін таттым... татты балам да!
Жүрген кім бар өткеніне өкініп,
Қалыбында, мамығында отырып.
Жазалады, қаралады Қайратты
Ұл-қыздарды «маскүнем» деп өтірік.
Қысып тұрды, жан-жүректі сан қысым,
Өзгерте алмай сыртқы тонын, болмысын.
Жазықсыздар «репрессияға» ұшырап,
Өз Отаны өзіне өгей болды, шын.
Өмір бойы тұратындай көк тіреп,
Бұйрықпенен, «қара қабан» кетті кеп.
Шаштан сүйреп қыз баланы шыңғыртты,
Жер-ананы көкірегінен тепкілеп...
Қайдан, қалай әкелді екен бұл «жұртты»,
Сайрап тұрған бұлбұлымды кім құртты?
Қыздың емес, қар үстіне шашылған –
Күннің күміс шашын сүйреп шыңғыртты.
Қара аспанға орнағандай түнгі ошақ,
Ажырамай, қалды қатып мың құшақ.
Жас өмірлер сабағынан үзілді,
Мұз үстінде үсік шалған гүлге ұқсап.
Үлбіреген гүл орнында тас қалар,
Тастың бетін жуып талай жас тамар.
Өз жерінде өсіп тұрған өмірді
Таптап өтіп кетті үстінен «шошқалар».
Үлбіреген гүл орнында тас қалар...
Элвираның естелігінен
- Неге мені жасырады іргеге,
Бүйірімде бүлкілдейді «бірдеңе».
Бір топ қызбен жатыр екем, қарасам,
Сейфуллиннің бойындағы түрмеде.
Белгілі ғой... қайталаймын несіне,
Қосылғамын, көшенің сол көшіне.
Алаңдағы бейбіт шеру қан-жоса
Бәртін-біртін түсті бәрі есіме.
Талап еттік жоғарыдан көрсін деп,
Осы ойымды қуаттайды көршім кеп.
Хатшы қойса Қонаевтың орнына
Өзіміздің ұлтымыздан болсын, - деп...
Қар үстінде тілек қалды, қалды үміт,
Сол екі күн естен кетпес мәңгілік.
Ойда жоқта басыма ұрып таяқпен,
Алып кепті тас түрмеге талдырып.
Ұрып-соғар жазығым жоқ түк, менің,
Сыртқа қарай шығар жол жоқ, біткенім.
Студент ем... сүйіктім де студент,
Тұңғыш келер нәрестеме жүкті едім...
Кірпігіме тұрды ілініп ғұмыр шық,
Тұншығамын тас бөлмеде тымырсық.
Жатыр қыздар қасқыр тартқан қозыдай,
Жаралары жанға батып, ыңырсып.
«Жырымызды» алып қашты жел тыңдап,
Жел өтінде тұрдық әзер қалтылдап.
Сол қыздардың дауысына қосылып,
Керегелер жылап тұрды солқылдап.
Бұл азапты бұдан әрі сөз етпен,
Өкінішім от боп ақты өзектен.
Есікті ашып, шақырады күзетші,
Сұрақ алу үшін бізді кезекпен...
Қорқынышпен өтті түнек түндерім,
Естіп иттің айға ұлып, үргенін.
Ұрып-соғып, істеп барлық білгенін,
Есікті ашып, лақтырад қыз сүлдерін...
Ессіз-түссіз, тас еденде жатты көп,
Сорға жұрттың батқанын-ай, бақ тілеп.
Өксіп-өксіп жылады қыз... «Өзге емес,
Қандастардың қинағаны батты» -деп.
Енді қалай, қайда барып оңармын,
Мен барымнан, бір-ақ сәтте тоналдым.
Дәл біздердей қарындасы, апасы
Айтыңдаршы, жоқ па үйінде солардың?
Көз алдымда сүйрегені, тепкені,
Ала алмаған бар сияқты кектері.
Жан алғыштан жасырады артына,
Байғұс қыздар «аяғы ауыр» деп мені.
Озбырлыққа қарғыс айттық ашынып,
Қамау, талау, кімге барам бас ұрып.
Жауап алу, келсе кезек, алдымда –
Бірнеше қыз қатар тұрды жасырып...
Ауырсынып дір-дір еттім жарамды,
Болашағым болды жұмбақ, қараңғы.
Бір офицер біліп қойып халімді,
«Кет бұл жерден, батыр – деді – қараңды!»
Бұйрық берді, шығарғандай атқалы,
Аз болғандай, жалған жала жапқаны.
Сыртқа мені жұлқып, ұрсып шығарып,
Жауып қойды шойын қара қақпаны.
Жынды адамдай бір күлемін, бір жылап,
Ызалы-кек көкірегімді бұрғылап.
Әрең тұрмын қарағайға сүйеніп,
Ес жия алмай, көзім алды бұлдырап.
Босатты ма, келмеді оған мен сенгім,
Үстіндемін тағдыр атты өлшемнің.
Қараңғыдан шыққан кезде жарыққа,
Көзім көрмей ештеңені теңселдім...
Қайда тұрмын? Өзім туған қала ма?
/Неге мені қыз ғып тудың жан ана?/
Азап шеккен ұқсап тұрмын анаға
Кімдер түрме салды екен бұл қалаға?
Күбірлеймін көзіме жас іркіліп,
Бұлаңдайды тіршілік жол, түлкі үміт.
Кешкі мезгіл, бетім ауған жаққа мен
Ілбіп келем, бір жығылып, бір тұрып...
*** Жан арзандап, азық кетті қымбаттап, Ақын қайда ұшыратын жыр баптап? Көздерімнен көк аспанды жасырып, Қарқылдаған қара қарға жүр қаптап...
Сол күндерден қалған шеру қаралы,
Жүректегі қайтіп жазам жараны?
Көшеде бір көтеріліп ыстығым,
Бас айналып, ішім бүріп барады.
Толағақ ұстап, тұла бойдан белімнен,
Өмір үшін жанталастым өліммен.
Әлдекімнің хабарымен ап кетті,
«Жедел жәрдем» құлап жатқан жерімнен.
Жасын ұрды, жартас жылжып үстімнен,
Шыңғырамын, алам сұрап күш кімнен?
Тоғыз емес, жеті ай ғана болғанда,
Толғақ қысып, арпалысқа түстім мен.
Перзентхана... әйнегінен күн қарап,
Ақ сәулелер күліп қақты мың қанат.
Жанталасып, өлімді жеңген өмірден,
Өмір келді дүниеге іңгәлап.
Бұлтты жарып, шыққан күнім бұл менің,
Үміт отын тұтандырып үрледім.
Құрсағымда жатып бірге, ызғарлы,
Желтоқсанда дәмін татқан түрменің.
Сабақ болды өміріме сол сын көп,
Айтқан сырым осы жерде қалсын, тек.
«Шамшырақ» деп қойдым атын қызымның,
Алға жанар шамшырағым болсын деп.
- Солай апай! Біртін-біртін кірді есім,
«Баламменен деп бірге жүрмесін»
Ата-енем мендей «бұзық келіннен» -
Аулақ салып кетті мүлдем іргесін.
Өткен... өтті, несіне енді өкінем,
Неге болсын, белді буып, бекігем.
Әкесі де біле тұра, іздеп кеп,
Бір сүйген жоқ Шамшырақтың бетінен.
Мейлі. Жылап, керек маған жасымау,
Жас баланы міндетім ғой асырау.
Желтоқсанның толғағынан туғандай,
Елім алған тәуелсіздік осынау!
Ақындарға береді аппақ таң шабыт,
Тау басына келіп кетті қанша бұлт.
Табандарға тапталумен қашанғы,
Еңірейміз «Елім-айдай» ән салып.
Күн бола ма, керегеміз түзелер,
Ер бір өліп, намыссыз ез жүз өлер.
Айып тақты қазағыма «ұлтшыл» деп,
Ұлтшыл болсақ, өсер ек қой біз егер...
Өсер ек қой, «өзгелерге» тоналмай,
«Жекеленсек»... қолға бақыт қонардай.
Бір шаңыраққа басымыз жүр бірікпей,
Жүргендіктен ұлтжанды ұл бола алмай.
Ерте танып, дұшпанының түр-түсін,
Қазағым деп қиған ұйқы, күлкісін.
Ахмет, Ілияс, Міржақып пен Мағжандай,
Құрбан болып кетті Қайрат ұлт үшін.
«Соқтықпалы» келер ғасыр жолы әлі,
Адам деген, дүниежарық, қонағы.
Ата мұра, ана тілде сөйлемей,
Бүгін қазақ қалай ұлтшыл болады?
Көз аша алмай, кемсітуден, қорлаудан,
Ада-күде арыла алмай сол «жаудан».
Әлі күнге «әлдекімге» мазақ боп,
Азап тартып жүрміз «ұлтшыл» болмаудан...
«Мен қазақпын» деген есте сол бейне,
Бір бастаса, солай жүрер, ел кейде.
Адамзатқа мақтанар ем, шынайы
Ұлтшыл деген көтерілсем деңгейге.
Толқынымен қанаттарын мың қақты,
Көкжиектен сарғайып бір таң да атты.
Аспан таулар ұқсап Бибі анаға,
Қазағымның арманына толғатты.
Алаңға ашық шыққан кезде ұл-қыздар, Шықты Алатау, тебіреніп шың-құздар. Ата-баба аруағыма қосылып, «Жарық аймен» жылап тұрды жұлдыздар. ІІІ Тарынғандар, тәңірге тек мұң шағар, Нұр орнына қабағыңды кір шалар.
Ертеңіміз не болады дегендей
Теңселуде қарағайлар, шыршалар.
Қарда жатыр сыңсып аққу жаралы,
Аққуды ұрар ашылғандар араны.
Көзбен көріп аюандығын адамның,
Өзен біткен өксіп ағып барады.
Терезе көз, үй жылап тұр еңселі,
Қайтіп, қалай қорғаймын деп мен сені.
Табиғаттас адам түгіл, «қасқыр да –
Қас қылмайды жолдасына» -деуші еді.
Күңіренді туған елдің аспаны,
Тізіп, түгел айтпағанды басқаны.
Ол күндері орыс-қазақ көршілер –
Бір-біріне жөнді амандаспады...
Көшелерде өріп солдат, сақшы көп,
«Қазақ тілін үйренімін жақсы» -деп
Орталықтан Алматыма итімен
Колбин түскен, көк аспаннан «хатшы» боп.
Көрдік солай озбырлықты, «нахалды»,
Қар үстіне қанды төгіп, ақы алды.
«Менің елім», менің ұлтым дегендер,
Қас қағымда «халық жауы» атанды.
Рухтанды естіп елім бұл үнді,
Таң атырдым санап әрбір күнімді.
«Не болды» - деп кетті бойдан тынышым,
Ойлап сонда Сібірдегі солдат ұлымды...
Неше түрлі мұң торлады жүзімді,
Біреу кенет, өшірердей ізімді.
Үш түн бойы көзімді іле алмадым,
Ойлап сонда, оқудағы қызымды...
Басымызға қандай уақыт тап келді,
/Таба болып қаламыз ба жатқа, енді/
«Ұлтшыл етпей тәрбиеле қызыңды» -
Деген бізге «комитеттен» хат келді.
Желтоқсанның ізі мәңгі өше ме,
Өтседағы уақыт, ғасыр неше ме?
Оқиғаны көру үшін көзімен,
Ләззат қызым шығыпты ғой көшеге...
Бөлмесінде ол отыра алмай бас бағып,
Жүгіріпті, табандарын тас қағып.
Еш адамға көрсетпей сол қағазды,
Үнсіз өртеп, күлін шашып тастадық...
О, сондағы суық еді қыс кандай,
Төтеп беру мүмкін емес күшке ондай.
Қолдарында тоқпағы бар солдаттан
Әрең қашып құтылыпты, ұсталмай.
Аман қалдық. Тұтқындықтан азатпыз,
Желтоқсаннан туған жаңа қазақпыз.
86 –ыншы жылдың қысқы дауылын –
Бастан кешіп, ән шығарды Ләззат қыз.
Ақ қанатты келеді атып нұр таңың,
Күн шығады, елестетіп жыр тағын.
Өз жерінде ешбір ана толғатып,
Өлім үшін әкелмейді ұрпағын...
Осыны ойлап, шаршап барып көз ілем,
Адамзатты неге туыс сезінем?
Оқып апты осы өлеңді жұлдызым,
Өліп бара жатқан қыздың көзінен.
ІV Қызыл гүл Намыстан налып үгілдің, Келмеді жатқа бүгілгің. Өмірге құштар жүрекпен, Өлімге қарсы жүгірдің.
Айбарын алып барыстың,
Атылып жаумен алыстың.
Еріксіз солды шетінен,
Қызыл гүл бояп қар үстін.
Қабырғаң кетті сөгіліп,
Қарағай тұрды егіліп.
Дауыл жел ұрған толқындай
Жартасқа қайттың соғылып.
Гүл даусын тоқпақ тыңдамай,
Төбеден келіп ұрғаны-ай
Шыңғырған гүлге шырылдап
Араша түсер кім бар-ай?
Жасын кеп түсті жас талға,
Жас талдар енді жасқанба.
Жазықсыз туған жерінен-
Жаны ұшып шықты аспанға...
Өз тілім барда өз әнім,
Неге мен азып тозамын?
Туған жер, Отан - өз үйім,
Үйіме өзім қожамын.
Сұрақ боп қарға тамды жас,
Айналып талай қалды бас.
Қанаты өртке су су сепкен,
Қансырап жатты қарлығаш.
Қайда едің сонда, Нар аға,
Айғайлап түсер араға.
Құлаған қызды көтеріп,
Аңырап қалды жер-ана.
Жүз арман болған жүз үміт,
Қарайтын көздер қызығып.
Үстінед қардың қызыл гүл,
Қапыда қалды үзіліп...
Қызыл Күн батты жанарға,
Айналып толқын қамалға.
Баламмен бірге алаңға
Бабам да шықты, далам да.
Жалғасы болған ізімнің,
Сабағы нәзік қызыл гүл,
Мезгілсіз ерте үзілдің,
Қызыл гүл, қызыл, қызыл гүл...
Жалғасады, алмасады күн-түнге,
Күн адамы сөйлеседі бір тілде.
Ұлтшылдығы жепей тұрып мүмкін бе,
Жырын жырлау адамзаттың бұл күнде?
Ұлы күннің ұлыменен, қызы едім,
Маған қарай жүгірді ғой жүз өлім.
«Қазақ ертең қалам десең ел болып,
Шаңырағыңды бесігіңді түзегін»...
Ериді әлі жылылықпен тоң қатқан,
Жеңілдеп ел, жүректегі салмақтан.
Шамшырағым менің тәуелсіздігім
Туған осы өмір үшін толғақтан.
Тәуелсіздік деген өмір, таңшуақ,
Жауап берер мазаласа сан сұрақ.
Желтоқсанның толғағынан көз ашқан
Туған күнің құтты болсын Шашырақ!
Жағалауға сүйреп тарих, кемені,
Баба рухы түске жиі енеді.
Желтоқсанның толғағынан сабақ ап,
Жаңа ғасыр, бала ғасыр келеді....
Болмағанға келмейді ойдан бал ашқым,
Мәнін ұқпай, саясаттың, таластың.
Құлақ түрді, алаңдағы алаңға,
Түбі түрік азаматы Алаштың!
Басқа зауал, күн туғанда қаралы,
Намыс буып, жасқа толып жанары.
Шығыс, батыс, солтүстікпен, Оңтүстік,
Құлақ түріп, Алматыға қарады.
Қысылып бір 86-шы қыстан бұл,
Шыңғырғанда қар үстінен ұшқан гүл.
Алатауға қарады «не болды» - деп,
Алыстағы Тегеран, Дели Стамбул!
Менсінбестен, кеудесін кім көтермек,
Жер ананы жүргенде ортақ мекендеп.
Егеменді еліме «елдер» қарайды
«Болашағы қандай болды екен» - деп...
Қайда барса, алдан шығып көр, үңгір,
Қонағынан босатпайтын төрін бір.
Көретұғын көресесін бұл қазақ,
Ұлтшыл емес ұлтсыздықтан көріп жүр.
Қайрат қайда? керегі не жылаудың,
Жыламай-ақ келеді бір жұбанғым.
«Қабан-хатшы» жерге үнсіз қараған,
Даусын естіп, Сейдахмет, Жұбанның!
Келіп еді, бойын бір күш жеңгендей,
«Кетсем деді ол, осы жерден енді өлмей».
Аяғы бар, ие болар басы жоқ,
Болып еді кең далаға келгендей...
Желтоқсанның сын сабағын ұқты әркім,
Жүрегіме содан да ауыр жүкті алдым.
Шындық үшін шырылдаған елім деп,
Шықты даусы Қожахмет, Мұхтардың.
Адам қақы, ұмытылып тектілік,
Иттер қыздың «үйін» бұзып, тепті ұрып.
Беттеріне перде жауып, «сый алды,
Бір-бірімен байланысты топ» - құрып.
Демократия ел ұраны, еркін құс,
Еркін құсқа орындатар сертін қыс.
Желтоқсанның толғағынан туған ел,
Президентті сайлап алды ең тұңғыш.
Тіл қатқанда тыныштықты бағып қыр,
Ақ айдынға жұлдыз түсті ағып бір.
Қар үстінде жатқан қыздың жүрегі –
Жер-анамен бірге бүгін соғып тұр.
Қыз дегенің болашақтың анасы,
Анаңды сол қуанта біл, жылатпай
Аулаңдағы ойнақтаған қозы-лақ,
Әдемілік таңғы сәуле шуақтай.
Көңіл деген ұстатпайды сынаптай,
Өмір деген өткелі көп, сынақтай.
Қыз дегенің, ақ бесікті болашақ,
Болашақты тербет, жерге құлатпай...
Мұз көпірдің жүріп келем үстінде,
Қанат бітіп айналғандай құс күнге?
Ата-бабам армандаған жете алмай,
Жеңіске біз жеттік солай үш күнде.,.
Ғасырлар бойы ғашық ем осы Күнге мен,
Күн көзі болса, бүршік жарып гүлденем.
Қанау, тонау, қысымдардан арылып,
Шыққандай бір күн кешемін түрмеден.
Өмір сүрген қазақ едім өлеңмен,
Ана тілін, ана сүтпен тел емген.
Жер бетінде сәбиге ұқсап қаз басқан,
Жаңа-жаңа көзімді ашып келем мен.
Көре алмастар көбейер болса күш кімде,
Бәрібір оған, түстің не, жерден ұштың не?
Артымда азап...алдымда жарық теңселіп,
Қыл көпірдің жүріп келем үстінде.
Мұз көпірдің жүріп келем үстінде,
Қанат бітіп, айналғандай құс Күнге.
Ата – бабам армандаған жете алмай,
Азаттыққа жеттік солай, үш күнде.
Желтоқсан жайлы жазылар әлі жырлар көп,
Жалынымен, төзімін келген жылдар жеп.
Азаттық – үшін барыстай бір-ақ атылып,
Қайраттарым қапыда кеткен құрбан боп...
Тәңірге тәуба құлағына ашщы жетті үнім,
Бабасы батыр, тектіден туған, текті ұлым.
Мақтануға, баптануға әлі ерте,
«Анауым бар, мынауым бар» - деп бүгін.
Өзіме - өзім күрестен өтіп келгенмін,
Ауырмаған сау жері жоқ кеудемнің.
Тілім-тілім болған ана тілімдей,
Құны түсіп кетпесе екен «теңгемнің»
Азамат болар... кеше туған жас бала,
Жас балаға атамекен, астана.
Дүниенің төрт бұрышына көз салып,
Сапар шегер жаутаңдамай басқаға.
Ұраным бар, құранымдай сенімді үн,
Қиындықтан келмейді ешбір жеңілгім.
Күреседі ер...жалғасатын алдағы-
Өмірі үшін - «Егеменді елімнің».
Сын сағатта, керек емес қызбалық,
Көк байрақты құлатпайық біз бағып.
Күл шашуда, қара ниет «озбырлар»,
Менің еркін күніме бұл қызғанып.
Бірлік болса, өштіктің өрті өшеді,
Кезегімен керуен дүние көшеді.
Көрсем деумен, бір бейнеттің зейнетін,
Бабаларым көзін жұмған кешегі...
Жалғандықты, түбі шындық жеңеді,
Елер бәрін, уақыттың екшеп елегі.
Тамағыма тұрар демей қылқағы,
Жеп қалғандар, жегісі тағы келеді...
Оңайлықпен күн шығарар кімге кім,
Еңбектеген қалмасыншы ұл жетім.
Желтоқсанның сәби таңын тәуелсіз,
Кір түсірмей, қорғау менің міндетім.
Қорғау сенің міндетің.
Онекінші ай! Сексен алты, ортақ сан,
Сенің арқаң, тас қамалдан жол тапсам.
Ел намысын қорғап қалған желтоқсан,
Жер намысын қорғап қалған Желтоқсан!
Ұшқынды үміт... әр кеудеде арман бар,
Арманға ауыр жолдарыңды жалғаңдар.
Бесік тербеп, шаңырағыңды ұстайтын –
Соғысқа қызды алмаңдар…
Жердегі бар жауздықты қарғаңдар,
Махаббатқа өмірді арнаңдар.
«Тұлпарым қашан келеді» - деп жол күтер –
Соғысқа қыздар бармаңдар.
Барсын қыран жолбарыстар, арландар,
Зұлымдықты жеңсе, әділет не арман бар?
Қарлығаштай алдыңды орап ұшатын,
Соғысқа қызды алмаңдар.
Қыз ғұмыры...тамшысындай таң шықтың,
Табанымен кетеді оны жаншып түн.
Көңілін гүл....атылған оққа байлаған,
Өмірін кім сүреді Әлия, Мәншүктің?
Азаматтың арман, үміт қиялы,
Жан талшығы тіршіліктің күй-әні.
«Арысым» - деп алдыңнан күтіп алатын,
Ару шыңдар аман болсын ұялы...
Ей адамдар болсын ашық жолдарың,
Жолдарыңның қас-қағымын толғадым.
Айтты мұны..басынан кешкен кешегі –
Желтоқсанның толғағын.
ххх
Күрес
(поэма)
(Қазақтың әйгілі палуаны
Әбілсейіт Айхановқа.)
Оятады бір арманды, бір арман.
Шұғыла шашып шыққан күндей
мұнардан.
Соққан жүрек секілді, бір тоқтаусыз
Өмір деген күрестерден құралған…
Күрес үні жетпей жатыр көпке әлі,
Ұлы жолға, бастайды іздің соқпағы.
Өмір алаң. күрес тағдыр
ал, онсыз
Бар тірліктің мағынасыз, жоқ мәні.
Күрес жүріп жатыр бүкіл әлемде,
Көнбейтұғын үндестікке, мәнерге.
Көзін жұмып, жайбырақат күй кешіп
Шыққан өлең, буырқанбай, өлең бе?..
Мүмкін, жанған үмітіңнің алдауы,
Мүмкін, тездеп бақытыңның жанбауы.
Бірақ, бірақ… мүмкін емес күреспеу
Жетем десең, мақсатыңа алдағы!
Адамға тән, туа бітсе намысың,
Өмір сүру, әрі тайғақ, әрі сын.
Құмырсқалар күн кешеді қыбырлап,
Қара жерде қара бастың қамы үшін.
Өмір түлеп, оралады күреспен,
Тарих сөйлеп жатыр, бүгін, үні өшкен.
Күреспенен жер бетіне қылтиып
Гүлін шашып,
нұрын шашып күн
өскен
Соның бәрін шығарады кім естен?
Бұлт астынан, тұмшаланған күн
көрдім,
Күн көзіне қарап жерден үлгердім.
Өмір сүру күрес дейміз,
сол күрес
Мүдесі үшін күреседі кімдердің?..
Ыңырсиды…
дертті анадай даламыз,
Даламыздың оймен-қыры, бәрі аңыз.
Жанберісіп ұлтарақтай жері үшін
Күресумен өткен екен бабамыз!...
Тұншығуда…
көк түтінге қаламыз,
(қаламызға салсам-ау деп саналы із.)
Күресесің.. бабамыздан қалаған сол
Күрес сырын сезінсе деп баламыз!
Бақыт жайлы,
жырлар бұлбұл,
жырлап таң,
Уақытты тоқтата алмай зыр қаққан.
Даладағы Алматымды көтеріп
“Әлдебіреу” әкелген жоқ бір жақтан…
Кешір аға!
аз ойланып, күлсем, көп
Күрес десе, көкірегіңнен жыр селдеп.
Армандайсың…
тереземіз теңеліп
БҰҰ-а- кірсем деп!…
Опасы жоқ, отансыздар кімді
ұққан,
«Қарагөзің» тамған жерің, кіндік
қан.
Күресесің, намысыңнан қол құрап,
Қабанбайдай шығу үшін құлдық
тан!..
Жауыздықпен ізгілік жүр табыспас,
Уақыт теңіз, аласапыран ағыстай.
Момын қойдай, жан бергенше,
күрессіз,
Атылған жөн, ажалыңа барыстай!..
Ойын күлкі ұмытып той, жастықты,
Болғаннан соң жүрек мықты, бас мықты
Күресуде халық қамын жегендер,
Бәр-бәріне ашық түрде, жариялап
аштықты…
Қасқыр мінез, түнде ұмытып қастықты,
Жауын көздеп жең ішіне тас тықты.
Өмір сүрдім мен өлең үшін өзімше
Жабық түрде жариялап аштықты
Бәр бәріне күрес керек дегенмен,
Ер тұлғаңды өру қиын өлеңмен.
Ұлтын сүйген бір өзіңдей палуанның
Білегі емес,
жүрегіне сенем мен…
Ел дегенде, ер көңілің мөлдір ақ,
Жақтырмайсың тұрандарды болбырап.
Тұйықталған “ұлтшылдықтан” гөрі де,
Кешірмейсің ұлтсыздықты сен бірақ!
Елің көрді көңіліңнің бар дәнін,
Күрес үшін өміріңді арнадың.
Бұрықпенен, қымтырылмай, қысылып
Еркін күрес, еркін өмір арманың!
Кейде сенің “жеңілісің” жеңісің,
Жеңісіңмен, көкжиегім кеңісін.
Дүбірлеген бәйге алаңы сияқты
Тоқтамайтын “өмір күрес” сен үшін.
Тоқтамайтын өмір күрес ел үшін,
Тоқтамайтын өмір күрес мен үшін.
Туған жерден таймайтұғын табаны
Өсіп тұрған көрем аға, сені шың!
Сабақтап бір үмітімді төзімге,
Көкірегімнен өмір күні көз ілме.
Жүріп жатыр әртүрлі ойлар күресі
Әлемдегі саясаттың өзін де…
Күреспенен, бұлқын жүрек,
дүбірле,
Күрес деген!.. менің ана тілімде.
Топырақ бізді таныстырған
еді ғой,
Топырақ бізді табыстырар түбінде!…
Үміт оты бірде жанып,
бір өшкен,
Өмір тұрар, көлеңкелі, күрестен.
Қасиетті қара жердің бетіне
Гүл өседі күреспен!
Күн өседі күреспен!
Ұл өседі күреспен!
Қарап өлме, күрес кел!
Көз ілмеші, қияға жол шегерде,
Төзімге сын талас туса егерде.
Мен сенбедім, сені көріп,
бауырым,
Күш атасын танымайды дегенге.
Күреспенен ойың, бойың шынығар,
Шыныққанның, тұлғасы бар, сыны бар.
“Тауды алыстан көру керек” дейді ғой,
Таласқа толы тағдырыңды кім
ұғар?..
Сезіміме сезім күштен от алам,
Сені әкелген қандай екен ата анаң?
Қыздың алуан болуы да анадан,
Ұлдың палуан болуы да атадан.
Бассыз ерге бас имеймін бекер, мен,
Кезде мынау, “кереметке” еті өлген.
О, қаншама? ел намысын көтердің,
“Көк өгіздей қара жерді көтерген”…
Күрес деген әрі өмір, әрі үміт,
Үмітке сәт. кең дүние тарылып.
Әкесіне қолы тиген Мәдіге
Кеткен дейді ұяттан жер жарылып…
Аңызды жұрт, мейлі қалай жорысын,
Күрескердің тайғақ, асу, жолы шың.
Күш атасын танымайды дегенге
Беріспеймін, келіспеймін сол үшін”
Сенетұғын, сертім осы мәңгілік,
Мәңгілікке барар үнім жаңғырып.
Ей, албырт жас,
шықпай тұрып күреске
Қарсыластың кім екенін ал, біліп!…
Ойда жоқта өрт шықпасын ордаңда,
(Қадамыңа қасың қазған ор барма?)
Махабатпен от басыңды маздатып
Күрес керек отаныңды қорғауға.
Күресе алмай,
бақыт жайлы түс көрдік,
Білегімнен жүрегіме түскен жүк.
Өмір күрес!
қалған елге күрессіз
Азаппенен, билік құрар үстемдік!
Баяғыдай, жайбырақат ырғалып,
Күрессіз жүр үлесінен құр қалып.
Туады адам анасынан жалаңаш,
Артық емес бір халықтан, бір халық.
Шаршап құлар… ұясына күн барып!
Еркін өмір жайлы талай
түс көрдік,
Қой да бағып, ойға барып түстендік.
Мына маған қарағанда, қарашы
Алғандай ма, аспандағы құс теңдік?!
Өш келеді “көлеңкелер” күреске,
Ол жайында түседі абыз жыр еске.
Адам түгіл, шығады екен мәңгілік
Планеталар бір бірімен күреске!...
Күреспенен оралады әр күнім,
Керек емес күрессіз, жай тағдырың.
Жер үндемей жатады екен жұтып ап,
Ағып түскен жұлдыздардың барлығын…
Сен жығылсаң, орныңнан тұр-тұр деп,
Түртер бабаң, жер боп жатқан бұл кім
деп.
Кім жеңілсе, жеңілгеннің бәрі де
Жер бетінен жоғалады біртіндеп…
Анда санда арасынан жай ұшып,
Аспандағы бұлттар да алар сайысып.
Күрес сенің өмірің ғой, күрессіз
Отыруға, қолың тимес шай ішіп!...
Бетін ашып, тарихтың тірескен,
Жер бетінде ұлылықтың ұлы өскен.
Өмір өзен толқындары бас құрап,
Басып өтер бөгеттерді күреспен.
Не келсе де, келер бәрі күреспен!
Күрес, күрес қара тасқа жан
салар,
Табансыздар сырттай қарап, тамсанар.
Сен күресіп, сен жеңіск жеткенде
Алатауың қуаныштан қол соғар!
Тау басына келер ғасыр ентелеп,
Ғасырға сол, ғашық бопсың ертерек.
Құттықтауға Қарагөзің қол бұлғап,
Қарсы алдыңнан шықты Ақсуың
еркелеп!
Айтады не? Сүйегі жоқ тіл деген,
Күні құрсын, бірін бірі жүндеген.
Өмір сүру ойын емес, бірақта
Күресуді білесің сен кімменен?…
Шулы өмірдк кеуде төсеп тасқынға,
Бір өзіңнен бір әлемді аштың ба?
Жастығыңды ап, өлу ерлік, күресіп
Сүргенше өмір «ала көздің» астында.
Ызалы оймен.
кекпен күйіп,
бір өштің,
Бірге жүріп біле алмады мұны
ешкім.
Әлемдегі күрестердің бәрінен
Орны бөлек әділет үшін күрестің!
Шіркін бәрін көзбен көріп үлгірсең,
Күштің сырын, сен білесің, бір білсең.
Азат күнді аңсауменен о, бастан,
Ұлтттық күрес “ұйымын” да құрдың
сен!
Жан жағыңда жүріп жатқан
қысым, сең,
Айып емес, алып тауға кішірсем.
Сом білектің күшіне емес, ел үшін
Жан жүректің сынап жүрсің күшін сен!
Ай қабаққа қызыққандай ай қарап,
Ай сәулесі ақ жүзіңді аймалап.
Жаудың бетін қайтарарма,
жігерін.
Қара бала, қайратына қайрап ап.
Толып кетті-ау “мәңгүрттерге” астанаң,
Астанаңды санаушы едің баспанаң.
Сені көріп, алып ұлы қазақтың
Күш атас Қажмұқанды еске алам!
Көргендік көрмей жүрген басқадан,
Қарындасың, тауға да алаң,
тасқа алаң.
Жүрегімді тартып тұрған бір жол бар
Туған жерге қарай бізді бастаған.
Ойыңа сай, болса дейсің бекем бой,
Отансызға, аспан асты мекен ғой.
Жайбырақат қалсаң бір сәт
күрессіз
Бастан аттап, басынады екен ғой…
Ей жас ұлан! езілместен,
көтер бой.
Басыңды име, тұрса жауың
атам деп,
О, бастан ақ опасызға отан көп.
Қара қазан, қара бала қамы
үшін
Күреспенен, түзде жортқан
Махамбет!
Ата дәстүр! көрінгенсоң ерлік боп,
Жомарттықпен, “қонақ” сыйлап келдік
көп.
Асыңды ішіп, аузыңды ұрып өзгелер
Түсініпті-ау, кеңдігіңді кемдік деп.
Осы жайлы…
басымды ойлар торлайды,
Бақыттан да бізге жақын сор, қайғы.
Өз ұям деп ысқырардай жыландар,
Ұядағы жұтып алып торғайды
… Қазақ болып туғаны үшін қорлайды.
Болар кейде жеңілгенің, жеңгенің,
Жеңгеніңе таңданбайды енді елің.
Балағыңнан бөрі болып талады ау
Қой терісін жамылып ап сенгенің!
Өткелі көп өтіп жатыр жылдарың,
Үрген итке мойыныңды бұмадың.
Күрес жолы даңғыл емес екенін
Кегі ұйыған көзің айтып тұр бәрін”…
Ендің аға, өлең болып түсіме,
Қос қанатты айналыпсың кісіге.
Жалғыз ғана сенбей білек күшіңе,
Сенгендейсің жүрегіңе ішіңе.
Найзаға ұқсап, жаралмайды бекер
шың,
Шың батыр ғой, батырды елі көтерсін.
Ақбозатқа мінгізіп ап сен мені
Аспанға ұшып бара жатыр екенсің.
Күмбірлеген кеудең болып аспаным,
Аспанымнан ашып қайттым
басқа күн.
Сәулеленген үмітімнен күлкі өрдім
Сыңғырлатып жұлдыздардың шашбауын!…
Түс болса да, ешкімге айтпас сыр еді,
(Сыбдырсыз-ақ, сырыңа да ит үреді.)
Қара ормандай жаудан қорқып,
қайтпаған
Қыздан толқып. Қайтқан батыр
жүрегі…
Жүректен бір ашылғандай ақ аспан,
Ақ аспаннан қарылғашпын адасқан.
Сыған әйел, сыбырлайды ертеңгі
Тағдырыма, алақаннан, бал
ашқан..
Бота күйге… аруана бұлт иеді,
Сезім деген домбыраның тиегі.
Өзіңдегі мені, өзіне тартады
Туған жердің топырағы киелі…
Жауыздықтар, жайлап алды даламды,
Даланың кім? кірпіші боп қаланды.
Заман тарих, жалғандықтан беттерін
Тазартуға күрес керек табанды!…
Болашағын ойлап аңқау баламның,
Бүгінге де, ертеңге де алаңмын.
Күрес керек жат табанға таптатпай
Аруағын қорғау үшін бабамның!
Топталып ап алаңға не, қыратқа,
Күресуді арман етпен, бірақта.
Жығылмайтын күніңді ойлап алдағы
Күрес керек жету үшін мұратқа!
Жол үстінен, жол табарма ер шеттеп,
Арман сапар. арманға адам жол шекпек.
Ашкөз біреу, алсам дейді жерімді
Тойбастардың матасындай бөлшектеп…
Жау жоқ деме шығады әлі алдыңнан,
(Не көрсең де, көрме бәрін тағдырдан.)
Кеудесімен қорғап, байтақ даланы
Бабам бізге мұра етіп қалдырған.
Өңмендейді…
өнбес істі етіп дау,
Ежелгі жау.. бітіспеске бекіпті-ау.
Бабам біліп. “Өзі сары” көзі көк
Хас адамның дұшпаны деп кетіпті-ау
Білем аға, дұшпаныңды мен сенің,
Содан келген, тіліңе де келсе өлім.
Көз жұмыпты-ау бабам дала күзетіп,
Қынабынан алмай алмас семсерін.
Көлеңке бар болған жерде күнес, күн,
Құр дабырға келмейді ойсыз ілескім.
Кешегі өткен “аштық” “соғыс” “тазалау”,
Жоқтығынан ұлттық ұлы күрестің!
Келді уақыт!
таразылар ойлы адам,
Көрсетеді ол көрсеткендей айнадан.
Жауыздықты кешіруге болмайды
Тарихымның басын доп ғып
ойнаған…
Мен кешпеймін!
уақытта оны кешпейді,
(Кім тимақшы араны ашық мешкейді.)
Перделенген зұлымдықтың іздері
Көңілімнен, өмірімнен өшпейді.
Күреседі біреу жейтін наны үшін,
Күреседі біреу шыбын жаны үшін.
Күресудің жөні бөлек бәрінен
Намысымен, туған елдің ары үшін!
Ажырата алмай уақыттың өр ағысын,
Тауық болып, жеуге жердің тарысын.
Елі үшін күреспестен біреулер
Күресіпті астындағы тағы үшін.
Кейде ондайды таный алмай,
Жатсынам,
Кейде аумаймын жалғыз қалған
Бақсыдан.
Бабамыздан алған күрес байрағын,
Балам саған өз қолыммен тапсырам!
Көкірегіңе көшіп шексіз кең далаң,
Көк аспанның қыраны бол самғаған.
Күресетін кезімде мен күрестім,
Кезің келді! кезегіңді ал, балам!
Айбаттансаң, арыстандай ақырып,
(Айға шауып, мерт болмағын, ақыл, ұқ.)
Балам, сені әлем-алаң үстінде
Көкейкесті күрестер тұр шақырып!…
Көкейкесті күрестер тұр шақырып.
Алатауға иіп аспан емшегі,
Эверестей көрсетейік еңсені.
Табанға сап жықсаң ата жауыңды.
Далаң болып қарсы аламын мен сені.
Бабаң болып қарсы аламын мен сені.
Кір түсірмей адам деген бір атқа,
Жауап бергін уақыт берген сұраққа.
Бірлікке үндеп алаулаған қолыңнан
Абылайдың көк байрағын құлатпа!
Ұялғандай, ұясына батып күн,
Жүзін көріп азапенен бақыттың.
Жеңісе алмай, күресуде қоғамдар,
Таразысын тарта алмай уақыттың.
Құбылуда, уақыт ұқсап құйынға,
Ақыл санам айналып құм тиынға.
Биіктегі көрер көзге көрінбей
Күрес жүріп жатыр жүрек миымда!…
Астында қап, ойларменен жылдардың,
Мен жыласам…
мұң-зарымды тыңар кім?
Үстемдіктен кегімді алсам деп едім
“Спартактай” басын құрап құлдардың!..
Түсініп бір, түсінбестен жырға бұл,
Тербеледі ескен желмен қырда гүл.
Шақырып сені, толғағы ашщы
күреске
Ішімді менің соғады, теуіп бір дауыл.
Өмірімнің бұзып тыныш ырғағын.
Тыныштық ап жату қиын мұндайда,
Дауылды уақыт төзімімді шыңдайма.
Кең даламда әнін салып, бозторғай
Қой үстіне жұмыртқалар күн қайда?
Қала ішінде ұйыған көк тұман бар,
Жабылардан жапа шеккен құлан бар,
Торғай емес, бүгін қойдың үстіне
Жұмыртқалап жатыр, шаян,
жыландар…
Соққан дауыл Құрманғазы ішінде,
Соғып тұр ғой, домбыраңның ішінде!…
Есіңді жи. Еңсеңді ұлым түсірме
Деп тұрғандай бабаң саған түсіңде…
Өмір сүру күрес! күрес түсінсең,
Ей, жас қазақ! ұйқылы ояу,
Қалғымай
Күреске шық! азат күнің үшін сен!
Күреске шық! қазақтығың үшін сен”
28-29ІX-1991 ж
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру