Тірі болсам, хан баласында қазақтың хақысы бар еді, қазаққа
қызмет қылмай қоймаймын!..
Потомки ханов имеют непреходящий долг перед казахами и,
пока я жив, не перестану служить казахам!..

1925–1927
(Ленинград – Ақтөбе – Мәскеу – Қызылорда)
Астана, 2013

1925–1927
(Ленинград – Актюбинск – Москва – Кызыл-Орда)
Астана, 2013

І Мемлекеттік Думаға сайлану науқанын жүргізу үшін Семей­
ге келе жатып, 1906 жылдың 8 қаңтарында Кереку [Павлодар]
түбіндегі Тұзқала кентіне [Ямышевский поселкасы] аялдаған
сәтінде Ә. Бөкейхан тұтқындалып, ешбір тергеусіз-сотсыз 4

ай Павлодар, Омбы түрмесінде отырады. Тұзқалада ұсталған
кезінде Семейден Тұрағұл Абайұлы, Кәкітай Ысқақұлы
Құнанбай бастаған достары бір топ, Тұзқаладағы қазақ доста­
ры екінші топ болып оны қашырмақ болған. Бірақ достарының

екі тобын да таңырқатып Әлекең қашудан бас тартқан. Бұл
жолы да Алаш көсемі елінің амандығы үшін жанын да, өмірін
де құрбан етуге қашан да әзір екенін байқатса керек. Бұл сәтті
Әлихан 1915 жылы Кәкітайға арнаған мұнақып-мақаласында

былай деп еске алды:
«Януар басында 1906-ыншы жылы Керекуден Семей­
ге баруға шыққан мені ұстасын деген Семейге хабар кел­
ген. Марқұм Омарбек пен Кәкітай һәм өзге аты теріс дос­

тар мені қашыртпақ болып, маған қарсы үш атпен «Б»-ны
жіберген. Бұл мен ұсталған Тұзқалаға [жергілікті қазақтар
Ямышевский кентін «Тұзқала» деп атаса керек. Құраст.] бір
көш қана жетпей, ұсталғанды есітіп, кейін қайтты. Бірақ

ол күні мен «Б-ға» жолықсам да, қашпақ емеспін. Егер мен
онда қашсам, қырға отряд шығып, қазақты хор қылмай ма?
Мені Тұзқалада күзетке алып, қарауылшы бір қазақ-орыс
[атты казакты айтып отыр.] қойып, мені ұстаған орыс­тар

бір үйге тамақ ішуге кетті. Сонда маған жиылып келіп
Тұзқала кісілері «қашырайық, қаш!» деді. Мені ұстамас
бұрын, маған Керекуден «С» қуып келді, «қашайық» деп.
Керегі мен болсам, мен қашпаймын, абақтыда бір кісі

жатқаны жұрт қор болғанынан ыңғайлы болар дедім «С»-
ға».3
Әрине, Ә. Бөкейханның елін жан-тәнімен сүйгендігіне күмән
бар ма! Әйтсе де Қ. Кемеңгерұлының тапқан жауабы Алаш

көсемінің елде қалуының қыр-сырын, бар жұмбағын ашып
бермейді. Тиянақты жауапты Әлекеңнің елде қалғаннан кейін
совет өкіметі тұсындағы іс-қимылынан қарастырған дұрыс.
Әлихан. Кәкітай (Ысқақұлы Құнанбай). Мүнәһиб-Некролог //«Қазақ»

Ең алдымен Түркістан АССР Орталық атқару комитеті
(ОАК) төрағасының орынбасары Сұлтанбек Қожанұлы мен
Түркістан Халық комиссарлар кеңесінің (ХКК) төрағасы
Тұрар Рысқұлұлының Ресей Федерациясы ұлттардың істері

бойынша халық комиссары (народный комиссар по делам
национальностей РСФСР) Иосиф Сталинге жолдаған же­
делхатын алайық. Жеделхат 1922 жылдың қазан айында Таш­
кенттен жөнелтілген. Оны алған жақтың, яғни РК(б)П ОК-нің

хатшылығы Бюросы [Бюро секретариата ЦК РКП (б)] мөріндегі
жазуға қарағанда, құжат 1922 жылдың 31 қазанында Кремльге
жетіп тіркелген. Ал жеделхаттың нақты қай күні жөнелтілгені
көрсетілмепті. Жеделхаттың мәтіні төменгідей (мәтіні қажетті

толықтырулармен беріліп отыр):
«Москва[.] ЦК РКП [.] Сталину.
Из Ташкента 4757 76 23 15 40 a [?].
Распоряжением властей Кирреспублики 14 октября [в]

Каркаралинске арестован Алихан Букейханов[.] Прини­
мая во внимание декрет [об] амнистии Алаш-Ординцам[,]
слабую связ[ь] Соввласти [с] массой коренного населения
Киргизии[,] атмосферу[,] создавшуюся [в] результате работ

последнего съезда Советов Киргизии[,] [а] также учиты­
вая возможность неблагоприятного отражения этого со­
общения [в] массах кирнаселения, считаем необходимым
просит[ь] Вас вмешаться [в] это дело и [в] случае отсут­

ствия основания[,] предложит[ь] немедленно освободит[ь]
Букейханова из под ареста[.] 564 ---
Зам. председателя ТурЦИКа Ходжанов.
Председатель Совнаркома Рыскулов» [№ 2-сурет].4

Жеделхаттың мәтінен ол жылдары әлі Қырғыз және
Түркістан автономияларына бөлінген советтік Қазақстанның
С. Қожанұлы, Т. Рысқұлұлы сынды бірінші басшыларының
ұлт көсемі – Ә. Бөкейханды нақақ айып тағу мен негізсіз

қуғын-сүргіннен қорғауға тырысып баққанын көреміз. Одан
РГАСПИ: 17 қор, 112 тізбек, № 384 іс, 208 парақ.

да маңыздысы – олардың тізіп келтірген уәждері Кремльде
отырған бәлшебек көсемдерінің назарын елең еткізген. Оған
Ресейдің мемлекеттік әлеуметтік-саяси тарих мұрағаты (РГА­
СПИ) қорынан алынған келесі құжат дәлел болады.

Бірінші құжат – РК(б)П ОК хатшылығының 1922 жылғы
2 қарашадағы мәжілісі хаттамасының 39-тармағы. Онда
Ә. Бөкейханның тұтқындалуы себебі туралы Қырғыз облыстық
комитеті [Киробком] мен Бас саяси басқармадан [ГПУ] сұратып

анықтауға нұсқау берілген. Екінші құжат – Коростылев деген
Киробком хатшысының осы сұрауға жауап ретінде Орынбор­
дан 11 қарашада жіберген «аса құпия» жеделхаты. Енді осы
жеделхаттың мазмұнына назар аударайық:

«Строго секретно.
Москва. ЦК еРКаПе.
Вашу 17742–6127/? Арест Букейханова вызван системати­
ческим неподчинением распоряжениям КЦИК[,] намере­

нием бежать [в] Туркестан[,] ликвидацией руководящей
нелояльной части Алаш-Орды [в] Семипалатинской губер­
нии[,] имеющей связь [с] Монголией[,] разлагающей кир­
гизскую молодежь № 75 (?!).

Секретарь Киробкома /Коростылев/.
«11» ноября – 22 г. гор. Оренбург[,] Советская ул. № 37[.]
«КирОбКом» [№ 3-сурет].5
Коростылев «Ә. Бөкейханның тұтқындалуын Түркістанға

қашу
ниетімен»
және
«Семей

губернесіндегі
Алашор­
да басшылығының Совет өкіметіне қырын қарайтын және
Монғолиямен байланысы бар бөлігін жоюмен» (!?) түсіндіреді.

Бұл жеделхатта ең бірінші кезекте «ликвидация руководящей
нелояльной части Алаш-Орды [в] Семипалатинской губер­
нии» деген жолына айрықша назар аударған дұрыс. Себебі, орыс
тіліндегі «ликвидация» деген сөз «көзін құрту», «көзін жою»,

жалпақ тілмен айтқанда – «өлтіру» деген мағынаны береді. Де­
мек, Қазобком басшылығының алдына «Семей губернесіндегі
Сонда: № 209 парақ.

Алашорда басшылығының Совет өкіметіне қырын қарайтын
және Монғолиямен байланысы бар бөлігінің» көзін құрту,
жою міндеті қойылса керек. Біріншіден, сөз ең алдымен
Алаш­орда төрағасы Ә. Бөкейхан, онымен бірге тұтқындалған

М. Дулатұлы және Қытай асып үлгерген Р. Мәрсекұлы туралы
болып отырғанына еш дау жоқ. Екіншіден, Коростылев өзінің
жеделхатында Кремльге (И. Сталинге деп түсініңіз) есеп беріп
отырғанын анық аңғартады. Демек, Алашорда төрағасын Ко­

ростылев өз бастамасымен тұтқындамаған, ол – ұлттардың
істері бойынша халық комиссары әрі РК(б)П-ның бас хатшысы
И. Сталиннің нұсқауын орындаушы ғана.
Сонымен қатар Коростылев «Түркістан» деп не Қытай

құрамындағы Шығыс Түркістанды (Шыңжаңды) айтып отыр
ма әлде Т. Рысқұлұлы мен С. Қожанұлы басқарған Түркі­
стан автономиясын нұсқап отыр ма, түсініксіз. Одан бұрын,
1922 жылдың қазанында Т. Рысқұлұлы мен С. Қожанұлының

И. Сталинге ешбір негіз болмаған жағдайда, іске араласып
Бөкейханды дереу босатуға нұсқау беруін өтінген жеделхатын
еске алсақ, Кремльге келесі айда – қарашада жіберген құпия
жеделхатында Коростылевтің сол екеуі басқарған Түркістан

автономиясын нұсқап отыруы да ғажап емес. Бірақ, Алаш
көсемі Қазақ автономиясына қараған Семейден Түркістан
автономиясының астанасы – Ташкентке қоныс аударса, онысы
қалай қашқаны болады? Олай дейтін себеп: 1922 жылы Қазақ

және Түркістан – де-юре дербес автономиялар болып есеп­
телсе де, де-факто – Ресейдің құрамына кіретін біртұтас қазақ
ұлттық автономиялар болғаны тарихи факт. Ол бір. Екіншіден,
егер Алаш­орда төрағасының Семей облысымен шекаралас

Шыңжаңға не Монғолияға қашпақ ниеті болса, ол 1919 жылдың
соңы мен 1920 жылдың басында-ақ неге шекара асып кетпеді?
Үшіншіден, Ә. Бөкейхан кейінірек, тұтқындалған 1922 жылдың
қазанында қашуды шындап жоспарлаған болса, оның жолын ке­

суге немесе тұтқындауға Орынборда отырған Қазобкомның хат­
шысы Коростылевтің немесе Совет өкіметінің құрығы жетер ме
еді? Олай деуге үш бірдей маңызды себеп бар. Біріншісі, Смахан
төре Бөкейханның естелігіне қарағанда, 1921 жылдың соңынан

көсемдері де жақсы білді. «Жаңа көтеріліс ұйымдастырмақ бол­
ды» дегені қып-қызыл жала болатын. Алайда, соған қарамастан,
1922 жылы Алаш көсемін тұтқындап Қарқаралы абақтысына
жапқанда, Коростылевтің жеделхатынан көз жеткізгеніміздей,

дәл әлгі нақақ жаламен сол жылы-ақ оның көзін жоймақ болды.
Сөздің тоқетерін айтқанда, Т. Рысқұлұлы мен С. Қожанұлы
жеделхатының жоғарыда келтірілген жолдары И. Сталинді
тәубесіне келтіріп, Алаш көсемін абақтыдан босатудан және

оның өзі мен советтерге қырын қарайтын үзеңгілестерінің
«көзін жою» пиғылын кейінге ысырып қоюдан басқа амал
қалдырмаған. Алайда, И. Сталин бұқара халқының алдын­
да абырой-беделі шексіз әрі кіршіксіз Қыр баласы – елағасы

Әлиханды туған елінен аластатудың, халқынан ажыратып
изоляцияда ұстаудың сұрқия амалын тапты. Алаш көсемін
түрмеден босатысымен өз ықтиярынсыз Мәскеуге күштеп
шақыртып алды. Оның үстіне 1937 жылдың қыркүйегінде оған

тағылған ресми айыптамада сөзбе-сөз былай жазылды: «В це­
лях изоляции Букейханова, как непримиримого врага Со­
ветской власти, от казахских работников, оказывающего
сильное влияние на них, в 1922 году он выслан в Москву».

Күштеп дегенде Ә. Бөкейхан 1906 жылы Тұзқалада [Ямышев­
ский поселкасы, Павлодар] ұсталған кездегі «керегі мен бол­
сам, мен қашпаймын» деген сөзін қайталағандай болып, совет
өкіметінің бұл күштеуіне де көнгендей болды.

Қыр баласын – елағасын қазағы, татары, орысы аралас
Қарқаралы жұртшылығы, арасында өзінің жақындары да
бар, жылап-еңіреп шығарып салды. Бұл шамамен 1922 жылы
қарашаның соңы мен желтоқсанның басы болатын. Мәскеуге

қолын кісендеп, жанына күзет қосып 1922 жылы желтоқсанның
бірінші жартысында жеткізді. Мәскеуге жетісімен ұлттардың

«Үлгі алыңдар!» және «Тозған егістікке жоңышқа салсаң, бидай
жақсы өседі» сынды мақалалары да елең еткізбей қоймайды.
Туған елі мен даласынан 3–4 мың шақырым қиырда жүрсе
де, елінің бүгіні мен ертеңін ойлаған Қыр баласы, мысалға,

бірінші мақаласында алма, өрік бақтарын, жалпы егістікті зи­
янкес жәндіктерден қорғауда білім мен ғылым күшіне сүйенген
Солтүстік
Америка

фермерлерінің
жемісті
тәжірибесін
жан-жақты сипаттай келіп, туған халқын сол тәжірибемен

қарулануға үндейді. «Калифорния аймағында өрікке бір
бит түсіп, бір жылда 1 миллиард 690 миллион 600 мың
сом залал келтірген. Бұған қарсы бір бурыл қоңыз тапқан,
осы қоңыздың арқасында өрік бәледен құтылып, бақ иесі

адамдар шығыннан құтылған», – дей келіп, Қыр баласы өз
еліндегі егінін, бау-бағын зиянкестерден қорғай алмаған қазақ
шаруасының дәрменсіздігін өкінішпен былай суреттейді: –
Біздің Түркістанда да бақ бар. Онда да өрік, мейіз, алма­

ны жеп жұтатын жауы бар. Америка әдісін қылып, онан
бағын қорғаған адам жоқ. Бұл бізде білім жоқтығы. Өрік,
мейіз гүлдемей қалса, құдайға, шайтанға жаланы жаба
салып жүре береміз, «қап!» деп отыра береміз. Біздің

Түркістанның, Қазақстанның егінінің жұты шегіртке,
тарақ құйрық тышқан. Шегірткенің жұты қараала торғай,
тарақ құйрықтың жұты – күзен. Қараала торғай әсіресе
қораға үйір болады, балапанын адам баласы салған ұяда

өсіріп ұшырады, адамға үйір болады.
Шегірткеге келсе, жер соғып отырып қаламыз, қараала
торғайды асырамаймыз. Міне бір адасқандық. Күзен бұл
болды деп, күз болды – күзенді қырып саламыз... Егінді

тарақ құйрық жеп, жер соғып отырамыз».32
«Үлгі алыңдар!» мақаласында Даниядағы төрт түлік мал, үй
құсы иелерінің кооперативке бірігіп, сүт-май, ет, жұмыртқа
және т. б. мал шаруашылығы өнімдерін заманының ең үздік тех­

никасы мен технологиясын және химиялық тыңайтқыштарын
қолдана отырып өндіріп, басқа елдерге экспортқа сатып,
Қ. Б. Мәскеуден хат. Білімге жалынған жұрт орман-бағын қалай
қориды?//«Ақ жол» газеті, 02.XІ.1924, № 499.

байлыққа кенеліп отырғанын ісінен үлгі алуға шақырады.
Ә. Бөкейхан былай деп жазады: «Мұнан 40 жыл бұрын Да­
ния біз секілді малын тірідей базарға сататын еді. Осы күні
(1900-інші жылы) мал соятын 29 кәператибі бар. 1899-ыншы

жылы бұлар 17 миллион сомға ет сатқан. Осы ет сататын
кәператипке 96 мың үй кірген. Бір үйге ет сатқаннан кірген
ақша 304 сом болған. Бұл кәператип мүшелерінің бір
жылғы еткен кірісі».

Қыр баласының мәліметі бойынша, сарымай мен еттен басқа
мал бағып, үй құсын асыраған Дания елі жұмыртқа өндірісін
кооператив арқылы көтеріп, өнімін Еуропаның өзге елдеріне
экспорттап сатқан. Сонау баста бұл кооперативті ашуға ау­

ыл-ауылда бала оқытып жүрген Боргенсен мен Миллер 2 дін
қызметкері (мақалада «молда») мұрындық болыпты. «Әуелі
кәператип мүшелері аз болса да, – деп ойын жалғастырады
Қыр баласы, – 5 жыл ішінде 269 кәператип ашылып,

мүшелері 20 мыңға жетіп, бір жылда Англияға 1 миллион­
нан артық жұмыртқа сатады. Кәператипке кіргендер үй
басына жұмыртқадан 46 сом кіргізеді».
Қыр баласының мәлімдеуінше, Еуропада бұқара халық

күнделікті қажетінен артық қаражат тапса, «сақтық серіктігіне»
немесе банкке салып сақтайды. Мақала авторының пікірінше,
банкке жиналған ақша көлеміне қарай қай ел мен халықтың
қаншалықты бай екені байқалады. Мақаласында Қыр баласы

келтірген мәліметтерге қарағанда, бүкіл Батыс Еуропада банкте
ақша ұстаған азаматтарының саны жағынан Дания Еуропаның
ірі елдерінен ат басы алда келеді:

Қыр баласының мәліметіне сәйкес, банкте ақша ұстаған
әрбір азаматының үлесіндегі ақша көлемі жағынан тағы да
Дания – Ресейді айтпағанда, Германия мен Францияны артта
қалдырыпты:

Қызылордаға
барған
сапарымен
тығыз

байланыстырып
«айыпты» қылмақ болған. Мысалға, «тырнақ астынан кір
іздеген» НКВД тергеушілері 1929 жылдың 6 шілдесінде тағы
да С. Қаратілеуұлына экспедицияға қатысты сауал қойғанда,

ол былай жауап береді: «Бөкейхановтың экспедицияға
қаншалықты ықпал еткенін мен білмеймін, бірақ білетінім:
Бөкейханов ықпал ете алатын».
Ә. Бөкейхан өзінің Мәскеудегі өмірі мен қызметіне көңілі то­

лып, елге оралуға онша асығып-саспағандай көрінуі де ғажап
емес. Алайда, кешегі СССР КГБ-сы мен бүгінгі Ресей Федералдық
қауіпсіздік қызметі мұрағаттарынан табылған тарихи құжаттар
мұндай көзқарасты түбегейлі теріске шығарады. Ол құжаттарға

қарағанда, Қыр баласы – елағасы елге біржола оралудың
барлық айла-амалын іздеп баққанға ұқсайды. Мысалға, оның
1925 жылдың 2 қазанында Мәскеуден жолдаған төменгі хатына
назар аударайық:

«Т[оварищ]. Али!
Ты от имени Казнаркомзема напиши мне бумагу с при­
глашением в Кзыл-Орду к 15 октября. На основании этой
бумаги я поставлю перед ЦИЗ вопрос об освобождении.

Без такого основания ЦИЗ [ЦентрИЗдат] меня не отпу­
скает. А так я буду освобожден, вопреки его желания. И,
таким образом, наши взаимоотношения определятся, тем
более, что задерживать меня и для меня и для него нет не­

обходимости.
Если напишешь такую бумажку, то пошли ее мне через
Смагула [Садуакасов]».
Хаттағы «Т. Али!» деген Қазақстанның сол кездегі жер

жөніндегі халық комиссары Әлиасқар Әлібеков екені сөзсіз.
Бірақ «жолдас Әлидің» ұлт көсемі сұраған «қағазын», яғни
жер бойынша халық комиссариатына қызметке шақыратын
құжатты жазып жіберген-жібермегені туралы мәлімет жоқ.

2/ «В «протоколе заседания президиума Федерального коми­
тета по земельному делу при президиуме ВЦИК от 24/ VІІІ-1927
года проходит Букейханов, как представитель Казахстана».56
«Қазақ АССР-ның жер бойынша халық комиссариаты»

қорына жататын тағы бір құжат бар: ол – Сырдария губернелік
жер басқармасына (Сыр-Дарьинского ГЗУ) 1927 жылы жерге
орнықтыру жөніндегі Орталық жер басқармасының бастығы
(Нач. Центр. Упр. Зем-ства – Начальник Центрального Управ­

ления Землеустройства) Бөкейханов қол қойып жіберген хат.57
Хатта жылы көрсетілген де, қай айдың қай күнінде жазылып
жіберілгені жұмбақ болып қалды. Сол себепті Бөкейхановтың
Орталық жер басқармасы бастығы қызметінде Мәскеуге дейін

не кейін отырғанын кесіп айту мүмкін емес. Қазақстанның жер
бойынша халкомында Бөкейхановтың қай жылға дейін қызмет
атқарғаны және нендей себеппен қызметтен кеткені де әзірше
жұмбақ болып отыр.

Десе де туған еліндегі қызметінен не себеппен кеткенін
және оны И. Сталиннің «батасынсыз», Қазақ өлкелік партия
комитетінің хатшысы Ф. Голощекиннің келісімінсіз, жалпақ
тілмен айтқанда – екі бірдей басшысының басынан аттап

Қазақстанға шақырып алып қызметке орналастырған Қазақстан
ХКК-нің төрағасы Н. Нұрмақұлы мен ХКК мүшелерінің өз бас­
тарын қатерге тіккенін 1937 жылдың 25 қыркүйегінде Бутырка­
да 2 ай отырған Алаш көсеміне тағылған ресми айыптаманың

мына жолдарынан айдан анық байқаймыз: «В 1927 году, буду­
чи приглашен в Казахстан националистами, сидевшими в
правительстве, разработал мероприятия по землеустрой­
ству в контрреволюционных националистических интере­

сах; имел контрреволюционную связь с руководителями
пантюркисткого антисоветского центра и его активными
сторонниками: Ходжановым, Нурмаковым, Тюрекуловым,
Султановеновым (Султанбеков емес пе?), Кенжиным и др.».

Н. Нұрмақұлын Қазақстан ХКК-інің төрағасы қызметінен
босатып, Коммунистік университетте білімін жетілдірсін де­
ЦГА КазССР: ф. 74. оп. 4, д. 675, л. 38.
ЦГА КазССР: ф. 74. оп. 4, д. 583, лл. 3–4.

ды; жақын туысы Мәнерхан Шолақұлы – 1933 жылы айдалып,
хабар-ошарсыз кетеді; тағы бір туысы Қожайхан Мәтханұлы –
айдаудан әскерге шақырылып, із-түссіз жоғалады...
Туған-тумаларының осындай қайғы-қасіретінен хабары

болды ма, жоқ па – белгісіз. Әйтсе де қара уайымға салынбай,
Алматыдағы тергеуден Мәскеуге оралысымен, азап лагерлеріне
Мәскеу арқылы айдалған үзеңгілестерін теміржол бекетінде
күтіп алып, оларға шамасы келгенше азық-түлік, жылы киім-

кешек, қалам-қағаз ұстатып жіберу қамымен болып, ізінше
оларды босатып алудың бар айла-амалына мықтап кіріседі.
«Жазасын» Карелия түбегі мен Архангельск облысындағы
өлім лагерлерінде өтеп жүрген Мағжан Жұмабайұлы 1934

жылы М. Горький мен оның әйелі – Халықаралық Қызыл Крест
ұйымы комиссиясында қызмет істеген Е. Пешковаға хат жа­
зыпты деген мәлімет бос дақпырт, миф. Әрине, жазса жазған
да болар. Алайда ол хат лагерь басшылығынан, НКВД-ның

тезісінен өтпес, лагерден бір адым аттап шықпас еді. Алаш
қайраткерлерінен бостандықта жалғыз қалған да, үзеңгілестерін
босату үшін Е. Пешкованы араға салған да Ә. Бөкейхан бола­
тын. Шамамен 1935–1938 жылдары Мәскеуде тұрған Жихан­

ша және Халел Досмұхамедұлдарын есепке алмаса да болады.
Өйткені ол екеуі 1929–1935 жылдары «Алашорда ұлтшылдық
ұйымының ісі» бойынша сотталып, айдауда болып қайтқан-
ды. Ж. Досмұхамедұлының 1938 жылы НКВД тергеушілеріне

берген жауабына қарағанда, олар айдаудан қайтқаннан кейін
қит етуге қорқатын болған: «В разное время как до ссылки,
так и после ссылки, а также встречаясь с казахскими наци­
оналистами мы говорили о том, что в результате коллек­

тивизации почти половина казахского народа вымерла,
вспоминали наши алаш-ордынские дела, о том, что в слу­
чае войны против Советского Союза будут происходить
массовые аресты... Говорили о том, что казахи друг к другу

больше не ходят, не общаются, ибо боятся органов НКВД,
т. к. происходит слежка за каждым, говорили о массовых
арестах в Казахстане, в частности, об аресте наркомов-ка­

Фото № 2 – сурет.
Фото № 3 – сурет.

Фото № 4 – сурет.
Фото № 5 – сурет.

Фото № 9 – сурет: Елизавета
Әлиханқызы – студент жылдарын­
да. /Елизавета Букейханова – в годы
студенчества.

Фото № 10 – сурет: Өктай (Сергей)
Әлиханұлы Бөкейхан (1904–1957).
/Октай (Сергей) Алиханович
Букейхан (1904–1957).

Фото № 11 – сурет: Ә. Н. Бөкейхан
немересі Ескендірмен. Мәскеу.
/А. Н. Букейхан с внуком
Искандером. Москва.

Фото № 12 – сурет: Ескендір
Смағұлұлы.
/Искандер Смагулулы Садуакасов –
внук А. Н. Букейхана. Москва, 1941 г.

Фото № 16 – сурет.
Фото № 17 – сурет.

Фото № 21 – сурет.
Фото № 22 – сурет.
Сейітқали Меңдешұлы (1882–1937) – Сеиткали Мендешев.

Фото № 23 – сурет.
Фото № 24 – сурет: Мәскеудегі Дон зиратының
қақпасы. – Ворота Донского кладбища в Москве.

Или о загадках «московского периода» жизни
А. Н. Букейхана (1922–1937)
(От составителя)
«Московский период», продолжавшийся 15 лет, с декабря

1922 года по сентябрь 1937 года – еще один период жизни и
деятельности Алихана Букейхана, основателя и первого и по­
следнего главы Национально-территориальной автономии
Алаш-Орда. Пребывание А. Букейхана в Москве [фото № 1] для

непосвященного может показаться проявлением знака внима­
ния и заботы новых властей о покое и быте непримиримого
борца с самодержавием и лидера казахского национально-ос­
вободительного движения Алаш. Однако за этой «заботой» Со­

ветской власти в лице сперва В. Ленина, затем И. Сталина скры­
валась ее попытка изолировать А. Букейхана от своего народа,
стереть его имя из национальной истории и памяти народа.
Советская власть опасалась его чрезвычайной популярности и

незыблемого авторитета перед многомиллионным казахским
народом и из-за страха потерять свою власть в Казахстане, удер­
живала его в Москве до последней возможности вопреки его
воле и желанию народа.

Этот период А. Букейхана таит в себе также немало неиз­
вестных, если не сказать загадочных эпизодов. Тем не менее
более внимательное изучение уже имеющихся под рукой ар­
хивных материалов, наряду с новыми историческими докумен­

тами, обнаруженными в последние годы в архивах Москвы,
С.-Петербурга, Самары и других городов России, а также вос­
поминания родных и близких лидера Алаш позволяют соста­
вить вполне целостную картину последнего периода жизни

Данную тему необходимо начать с поиска ответа на вопрос:
после прихода Советской власти в Казахстан почему глава авто­
номии Алаш-Орда А. Букейхан не эмигрировал в Турцию или,
еще лучше, во Францию, как свой же ученик и член Народного

совета автономии Алаш-Орда Мустафа Шокай или как боль­
шинство наиболее известных политических деятелей России
периода до и после Февральской революции и гражданской
войны 1917–1920 годов? Поскольку подобным вопросом задава­

лись как в 20-е годы прошлого столетия, так и сейчас, спустя 95
лет со дня вероломного захвата власти большевиками в бывшей
империи и образования автономии Алаш-Орда.
В первые годы Советской власти ряд представителей новой,

уже советской волны казахской интеллигенции попытались от­
ветить на этот вопрос. Само возникновение подобного вопро­
са сразу после признания лидерами Алаш-Орды Советской
власти свидетельствует о том, что накануне присоединения к

большевикам перед главой Алаш-Орды действительно стояла
такая дилемма: «уехать или остаться». Нельзя исключать и еще
большую вероятность того, что подобная просьба или даже
требование эмигрировать исходили от своих соратников по На­

родному совету или правительству Алаш-Орда. А причин и мо­
тивов для эмиграции А. Букейхана к тому моменту накопилось
великое множество. Взять хотя бы его деятельность в рядах рус­
ского масонства до Февральской революции 1917 года, основ­

ной целью и задачей которого являлось не только свержение
царского самодержавия, но и «противодействие шайке Ленина
и Бронштейна (более известного как Троцкий. Прим. автора),
являющейся сатанистами и владеющей тайными знаниями по

управлению людьми и использующей их во зло, которую на­
няли на службу враги России». Об этом в своих воспоминаниях
написал некто Александр Елшин, секретарь самарской группы
Конституционно-демократической партии «Народной свобо­

ды».
Здесь важно напомнить, что А. Букейхан, выступивший 10
октября 1905 года одним из инициаторов организации и ру­

сар большевиков Ованесов, раньше собиравший объявления
для буржуазных газет, свободу собрания, свободу слова назвал
«буржуазным предрассудком».
Большевик, никому неведомый раньше, Володарский объ­

явил, что большевики не страдают парламентским кретиниз­
мом.
Преклонение народа перед решением народной святыни

власть народа, Володарский считает глупостью, «буржуазным
предрассудком».
Большевики заявили, что они разгоняют само Учредитель­
ное собрание, избранное всеобщим прямым, тайным голосова­

нием народа. 28-го октября, в день открытия Учредительного
собрания, большевистские депутаты не явились на заседание.
Большевики само Учредительное собрание считают «буржу­
азным предрассудком».

Запомните, крестьяне, рабочие и солдаты, большевики счи­
тают: 1) Ответственность перед народом Правителей, 2) Сво­
боду слова, свободу печати, свободу собрания, 3) Всеобщее,
прямое, тайное голосование, 4) Неприкосновенность граждан

депутатов, 5) Власть народа – Буржуазным предрассудком!
Большевики освободили из тюрьмы главу «Союза русского
народа» Дубровина, черносотенца, слугу Николая...
Запомните, крестьяне, рабочие и солдаты, с лица большеви­

ка спала красная маска революционера и обнажила его сущ­
ность черносотенца!»3
Отмечу, что лидер казахов не изменил этим своим взглядам
о сущности Советской власти до конца своей жизни, в чем мы

убедимся в конце данного материала.
В сентябре 1918 года А. Н. Букейхан, уже будучи главой пра­
вительства автономии Алаш-Орда, учреждает «специальный
казахский суд и следственную комиссию для разбора дел казах­

ских большевиков».4
ЦГА РК: ф. 17, оп. 1, д. № 21, л. 9.
Мартыненко Н. Алаш-Орда. Сборник документов. //Кызыл-Орда,
1929 г. – Алматы, «Айқап», 1992 г., стр 112.

Но уже и этих примеров было более чем достаточно, что­
бы понять: главе Казахской автономии Алаш-Орда оставалось
лишь безоглядно эмигрировать за рубеж. Однако его твердое
решение остаться в стране, на первый взгляд, может показать­

ся нелогичным, немотивированным безрассудством и этаким
революционным романтизмом, и по сей день вызывает массу
вопросов...
Хошмухаммед Кеменгерулы (Кошке Кеменгеров), один из

видных деятелей начала 20-го века, историк, писатель и дра­
матург, в своем очерке «Из истории казахов» («Қазақ тарихы­
нан»), отказ лидера казахской нации от эмиграции мотиви­
ровал его «безграничной любовью к своему народу» [В ориг.:

«Басқа жұрттың басшылары тырым-тырақай болып шет
патшалықтарға шығып кеткенде, Әлиханның қоныс ау­
дармай қалуы да – елін сүйгендікке дәлел»].5 Но любить свой
народ, родную землю и отечество и продолжать борьбу за его

освобождение теперь уже от коммунистического ига можно
было, а может быть, даже и необходимо было находясь далеко
за пределами своей страны, на примере М. Шокая.
Замечу, что Х. Кеменгерулы прежде чем издать свой очерк

в 1924 году в Центральном издательстве народов СССР в Мо­
скве, передал рукопись самому А. Букейхану для замечаний,
поправок или предложений. Однако именно вопрос и ответ о
причинах своего отказа от эмиграции лидер Алаш оставил без

каких-либо поправок или дополнений.
Все же ответ, предложенный Х. Кеменгерулы, далеко не по­
лон и не объясняет основных мотивов поступка А. Букейхана.
Более того он не воспользовался и другими более поздними

возможностями выехать из страны, как это сделал, например,
Заки Валидов (позднее Заки Валиди Тоган), бывший глава Баш­
кирской автономии, сбежавший в Турцию уже после своего
признания Советской власти. А исходя из деятельности казах­

ского лидера в годы Советской власти и его взаимоотношений
с вождями большевиков напрашивается и другое объяснение –
Қ. Кемеңгерұлы.
Таңдамалы.

//Алматы:
Қазақстан.
1996 ж.
Құрастырған және алғысөзін жазған Д. Қамзабекұлы. 67 б.

большевики являлись единственной властью, которая впервые
официально признала естественное право казахов на нацио­
нальное самоопределение. Это воззвание лидера Алаш-Орды
было озвучено официально в ходе переговоров с большевика­

ми в Москве и Саратове в 1918 году.8 Оставив свои непримири­
мые идеологические и политические противоречия с вождями
большевиков во имя сохранения и признания политической
легитимности автономной государственности своего народа,

лидер Алаш-Орды, проявив политическую гибкость, прагма­
тичность и дальновидность, принял такое, надо полагать, не­
легкое для себя решение.

Теперь перейдем к теме о том, почему, по какой причине
или по чьей воле А. Букейхан оказался в Москве. Что это оз­
начало – очередную политическую ссылку, проявление заботы
большевиков о здоровье и благополучии казахского лидера

или же откровенную изоляцию из-за опасения его безусловно­
го авторитета перед собственным народом и безграничного его
влияния на общество?
Ряд исторических документов, предоставленных Россий­

ским государственным архивом социально-политической исто­
рии (РГАСПИ), позволяет убедиться в том, что были веские ос­
нования для всех перечисленных вопросов.
Если поподробнее остановиться на самих документах, пре­

доставленных РГАСПИ, в порядке или по хронологии их появ­
ления на свет, то первым из них является телеграмма замести­
теля Туркестанского Центрального исполнительного комитета
(ТурЦИК) Султанбека Ходжанова и председателя Туркестан­

ского Совета народных комиссаров (ТуркСовнарком) Турара
Рыскулова на имя Иосифа Сталина. Телеграмма отправлена из
Ташкента. Судя по надписи на штампе получателя данной те­
ЦГА РК: ф. 1227, оп. 1, д. № 7 л. 40.

леграммы, в данном случае это Бюро Секретариата ЦК РКП (б),
она получена и зарегистрована 31 октября 1922 года. А дата от­
правки в самой телеграмме не указана. Содержание телеграм­
мы говорит само за себя (текст публикуется с необходимыми

поправками):
«Москва[.] ЦК РКИ [.] Сталину.
Из Ташкента 4757 76 23 15 40 a [?].
Распоряжением властей Кирреспублики 14 октября [в] Кар­

каралинске арестован Алихан Букейханов[.] Принимая во вни­
мание декрет [об] амнистии Алаш-Ординцам[,] слабую связ[ь]
Соввласти [с] массой коренного населения Киргизии[,] атмос­
феру[,] создавшуюся [в] результате работ последнего съезда Со­

ветов Киргизии[,] [а] также учитывая возможность неблагопри­
ятного отражения этого сообщения [в] массах кирнаселения,
считаем необходимым просит[ь] Вас вмешаться [в] это дело и
[в] случае отсутствия основания[,] предложит[ь] немедленно

освободит[ь] Букейханова из под ареста[.] 564 ---
Зам. председателя ТурЦИКа Ходжанов.
Председатель Совнаркома Рыскулов» [фото № 2].9
Читая эту телеграмму, можно убедиться, что первые казах­

ские советские руководители Казахстана – в те годы еще Кир­
гизской и Туркестанской АССР – в лице С. Ходжанова и Т. Ры­
скулова предпринимали посильные меры с целью оградить
лидера нации А. Букейхана от безосновательных преследова­

ний и арестов. И самое важное – их аргументы были приняты
во внимание в Кремле, о чем свидетельствуют следующие ар­
хивные документы из фонда РГАСПИ.
Первый из них – пункт 39 протокола заседания Секретариа­

та ЦК РКП (б) от 2 ноября 1922 года с рекомендацией запросить
Киробком и ГПУ о причинах ареста А. Букейхана, вторым же
документом является ответ под грифом «строго секретно» на
этот запрос из Киробкома за подписью его секретаря, некоего

Коростылева, от 11 ноября 1922 года.
РГАСПИ: ф. 17, оп. 112, д. № 384, л. 208.

Аргументы Коростылева, приведенные в этой секретной
телеграмме в пользу ареста казахского национального лидера,
если исходить из известных исторических фактов и сведений,
вызывают по крайней мере определенные сомнения, но в то же

время вполне соответствуют методам работы советской кара­
тельной системы начала 20-х годов прошлого века. Далее вчи­
тайтесь в эти строки:
«Строго секретно.

Москва. ЦК еРКаПе.
Вашу 17742–6127/? Арест Букейханова вызван систематиче­
ским неподчинением распоряжениям КЦИК[,] намерением
бежать [в] Туркестан[,] ликвидацией руководящей нелояльной

части Алаш-Орды [в] Семипалатинской губернии[,] имеющей
связь [с] Монголией[,] разлагающей киргизскую молодежь
№ 75 (?!).
Секретарь Киробкома /Коростылев/.

«11» ноября – 22 г. гор. Оренбург[,] Советская ул. № 37[.]
«Кир­обком» [Фото № 3].10
Ложь секретаря Киробкома заключалась в том, что в период
до и после учредительного съезда Киргиз-Казахской АССР, со­

стоявшегося 4–12 октября 1920 года в Оренбурге, Алихан Букей­
хан пусть даже непродолжительное время, примерно до осени
1921 года, был занят «на административных и хозяйственных
работах» в Оренбурге. Об этом говорится и в библиографиче­

ской справке об Алихане Букейхане в книге «Государственная
Дума Российской империи: 1906–1917. Энциклопедия», издан­
ной в 2009 году в Москве,11 и в ряде других архивных справок
из Казахстана и России. И в этот период заметить «системати­

ческое неподчинение распоряжениям КЦИК» [имеется в виду
Казахско-Киргизский Центральный Исполнительный Комитет.
Прим. автора.] в действиях Алихана Букейхана крайне сложно,
Там же: лист № 209.

Государственная Дума Российской империи: 1906–1917. Энциклопе­
дия//Москва, 2009 г.

нельзя обнаружить ничего подобного и вплоть до его ареста 14
октября 1922 года. И вот почему.
По воспоминаниям Смахана торе Букейханова, родного
младшего брата лидера нации, в связи с резким ухудшением

здоровья супруги Елены Яковлевны, в 1921 году А. Букейхан
срочно вернулся из Оренбурга в Семипалатинск, где застал су­
пругу уже тяжело больной. По рассказам Гульнар апай, дочери
Мирякуба Дулатова, А. Букейхан свою верную спутницу жизни

похоронил в Семипалатинске по-христиански, пригласив пра­
вославного священника, безукоризненно выполнив тем самым
ее предсмертную просьбу.
Судя по дальнейшему развитию событий, он возвратился в

родные края надолго. По крайней мере для утверждения или
предположения о том, что А. Букейхан вернулся Оренбург, по­
хоронив близкого человека, нет никаких оснований. Смахан
торе же утвеждает, что из Семипалатинска А. Букейхан на­

правился в родной аул, расположенный в Токраунской воло­
сти Каркаралинского уезда Семипалатинской области, в родо­
вой зимовке Желтау, где провел в кругу своих родных впервые
практически целый год – с конца 1921 до октября 1922 года.

Версия Смахана торе о том, что лидер Алаш-Орды аресто­
ван 10 октября 1922 года, приблизительно совпадает с теле­
граммой Ходжанова и Рыскулова, где как дата ареста указана 14
октября. Но эти два источника резко расходятся при указании

непосредственного места его ареста: если Смахан торе, как все
его родные и близкие, утверждает об аресте брата прямо в род­
ном ауле и дальнейшей доставке в Каркаралы, то в телеграм­
ме Ходжанова и Рыскулова говорилось об аресте в Каркаралы.

Хотя, справедливости ради стоит отметить, что принципиаль­
ного противоречия в этих источниках нет, поскольку в корот­
кой правительственной телеграмме два высших руководителя
Казахско-Туркестанской АССР как дату ареста лидера Алаш-

Орды могли указать именно день доставки его в Каркаралы под
конвоем – 14 октября 1922 года.
Если А. Букейхан с июля 1920 года, то есть с момента при­
нятия постановления ВЦИК от 3 июля 1920 года «о допуске

бывших членов правительства Алаш-Орды к советской работе
и категорическом запрете преследования их за прошлую де­
ятельность» [фото № 7],12 и до осени 1921 года привлекался к
административным и хозяйственным работам в Оренбурге, а с

осени 1921 до октября 1922 года находился в родном ауле не вы­
езжая, то обвинение секретаря Киробкома Коростылева о его
«систематическом неподчинении» и «намерении бежать в Тур­
кестан» является выдумкой и откровенной ложью.

Однако из его телеграммы несравнимо больший интерес
должны вызвать ее последующие строки. И если при этом ис­
ходить из «строго секретного» характера подобных документов,
то ни в коем случае нельзя забывать, что каждое слово, каждый

знак препинания – точка, запятая или тире или цифры, фигу­
рируемые в них, а уж тем более непонятные для непосвящен­
ных построение того или иного предложения и т. д. несет в себе
большую, но скрытую смысловую нагрузку.

Так если внимательно вчитаться в каждое слово и каждую
строку телеграммы Коростылева, являющейся безусловно важ­
ным историческим документом, то из ее содержания нетрудно
не заметить зловещую тень сгущающейся тучи над лидером

Алаш-Орды, да и над всеми его соратниками по правительству
автономии, массовых политических репрессий. В телеграмме
прежде всего настораживает следующая формулировка: «Арест
Букейханова вызван... ликвидацией руководящей нелояль­

ной части Алаш-Орды в Семипалатинской губернии».
Здесь не остается сомнений в том, что под «ликвидацией» под­
разумевается именно «физическая ликвидация», «устранение»
или «уничтожение» путем ареста с последующим расстрелом,

казнью и т. д. Под «руководящей частью Алаш-Орды в Семи­
палатинской губернии» автор секретной телеграммы и ее по­
лучатели имели в виду так называемое «Восточное отделение
Алаш-Орды» под руководством непосредственно А. Букейхана,

которое в марте 1918 года перебазировалось из Оренбурга в Се­
мипалатинск, точнее в Заречную Слободку, которая, согласно
постановлению Второго всеказахского съезда в Оренбурге от 13
ЦГАОР: ф. 1235, оп. 37, д. № 5, л. 126-об.

декабря 1917 года, провозглашена столицей автономии и будет
впредь называться городом «Алаш».13
Не вдаваясь в подробности и причины разделения в 1918
году автономии Алаш-Орда на «западную» и «восточную» ча­

сти, отмечу, что в советских документах периода 1919–1920
годов руководство «Восточной Алаш-Орды» фигурировало
как «группа Букейханова» и именно эта группа вызывала наи­
большее опасение у большевистской власти как в Кремле, так

и в Казахстане. В этом позволяет убедиться следующая цитата
из протокола заседания президиума ВЦИК 6 созыва № 28 от 4
апреля 1919 года, в котором было утверждено постановление
наркома по национальностям И. Сталина о созыве всеказахско­

го съезда: «Разрешить созыв Всекиргизского съезда в г. Орен­
бурге, обеспечив личную неприкосновенность всем киргизам,
не исключая группы Букейханова, боровшимся с оружием
в руках против Советской власти» (орфография сохранена.

Фото № 8).14
Из телеграммы Коростылева можно уловить, что арест
А. Букейхана в октябре 1922 года не является личной инициа­
тивой секретаря Киробкома, он лишь исполнитель, по всей ве­

ководящей нелояльной части Алаш-Орды в Семипалатин­
ской губернии».
Однако «ликвидация» лидера Алаш-Орды не состоялась,
т. е. он арестован, но не ликвидирован, но и не отпущен на сво­

боду: почему?
Ответ мы найдем в вышеприведенной телеграмме Ходжа­
нова и Рыскулова. Вероятнее всего большевистких вождей в
Кремле и Казахстане отрезвило, более того – вынудило пере­

нести осуществление своего зловещего плана о ликвидации ка­
захского лидера на более поздний период следующие строки
телеграммы: «Принимая во внимание... слабую связь Совет­
Мартыненко Н. Алаш-Орда. Сборник документов. //Кызыл-Орда,

1929 г. – Алматы, «Айқап», 1992 г., стр 62–75.
ЦГАОР: ф. 1235, оп. 36, д. № 26, л. 1.

ской власти с массой коренного населения Киргизии, ат­
мосферу, создавшуюся в результате работ последнего съез­
да Советов Киргизии». В телеграмме особенно следующая
формулировка звучит уже явным предупреждением о вероят­

ных нежелательных последствиях сообщения об аресте лидера
нации Алихана Букейхана: «возможность неблагоприятного
отражения этого сообщения в массах кирнаселения».
И пока лидер Алаш-Орды еще находился под арестом в Кар­

каралы, И. Сталин принимает совсем иное решение о его даль­
нейшей судьбе – держать его под колпаком и как можно даль­
ше от родных степей во избежание нежелательных для Советов
последствий. До более подходящего момента.

При своем аресте в родном ауле или накануне знал ли или
догадывался сам Алихан Букейхан: какую судьбу ему уготовила
новая власть?
На это имеется однозначный ответ – да! Поскольку А. Букей­

хан был в курсе заявления вождя советской власти В. И. Ленина
1922 года «о невозможности прекращения террора и необхо­
димости его законодательного урегулирования». И оно про­
звучало уже после братоубийственной гражданской войны,

закончившейся полной победой большевиков. Догадывался
о замыслах И. В. Сталина, заботившегося лишь об упрочении
своей собственной власти, готового во имя этой цели идти на
любые преступления, неустанно и истерически повторявшего

призывы своего вождя, В. И. Ленина, такие как арестовать, рас­
стрелять, повесить..
Поэтому казахский лидер нисколько не сомневался в том,
что ни Ленин и тем более Сталин, оба маниакально мститель­

ные, никогда не простят ему прошлую деятельность. К тому
же у каждого из них уже имелся свой личный счет (!) к лидеру
Алаш-Орды. Но, судя по поступкам А. Букейхана, он был готов

к любому развитию событий: имея связь с Монголией и воз­
можность побега в Туркестан, как утверждал об этом в своей
телеграмме Коростылев, не воспользовался ими. Зная аван­
тюристскую сущность большевистской власти и ее вождей, он

очень тревожился за судьбу своего народа. Предчувствие над­
вигающейся национальной трагедии его не обманет. Об этом
свидетельствует небольшой эпизод, описываемый в воспоми­
наниях Смахана торе Букейханова.

По воспоминаниям, когда в аул явились красноармейцы для
ареста и доставки А. Букейхана в Каркаралы, он, собрав всех
аулчан, доступными словами объяснил сородичам, что скоро в
стране начнутся крутые перемены и чтобы пережить их с наи­

меньшими потерями и страданиями, необходимо избавиться
от лишнего поголовья скота и перейти как можно скорее к зем­
ледельческому ремеслу – сеять зерно, тянуть арыки, строить
мельницы, дома, школы...

По свидетельству того же Смахана торе, в ноябре из Карка­
ралы лидера нации со слезами и плачем провожала вся казах­
ская общественность города.
А. Букейхан был доставлен не в Оренбург, где будто бы по­

мещен в тюрьму вместе с М. Дулатовым и где его ежедневно до­
прашивали по 5–6 часов, как утверждает автор одной статьи.15
Он был под конвоем доставлен напрямую в Москву.
А. Букейхан прибывает в Москву примерно в первой декаде

декабря 1922 года и прямиком попадает в кабинет И. Сталина в
Кремле. Это лишнее свидетельство того, по чьему указанию он
был арестован и доставлен в Москву.
Далее можно привести цитату из статьи А. Зубова «Несги­

баемый Алихан», опубликованной в 2009 году в газете «Страна
и Мир». Ряд эпизодов, приводимых в этом материале, очень
близок к истине не только потому, что автор использовал фраг­
менты из книги «Нельзя о прошлом позабыть» С. Букейханова,

внучатого племянника лидера Алаш, еще и потому, что в бесе­
де со Сталиным казахский лидер использует притчу.
Зубов Андрей. Несгибаемый Алихан. //«Страна и Мир», газ.,
12.12.2009. Алматы.

Остроумие и обширное знание народной мудрости не толь­
ко Востока, но и русской, западноевропейской и античной эпо­
хи, были характерными чертами А. Букейхана, который в своих
бесчисленных очерках, статьях и заметках, опубликованных как

при царизме, так и при Советской власти, а также в переписке с
друзьями особенно в московский период жизни, часто и с успе­
хом прибегал к помощи притчей, пословиц и поговорок. И в
статье А. Зубова приводится характерный эпизод беседы лиде­

том, как он старался избегать прямолинейности в своих суж­
дениях. Он просто не знал, как поведет себя наркомнац. И вот
задается каверзный вопрос: «Каково положение коммунистов
в ваших местах?» Букейханов немного подумал и ответил: «Вы

же знаете, что на Востоке принято рассказывать притчами. По­
звольте и мне рассказать одну. Конечно же, вы знаете о Ходже
Насреддине. Однажды он приезжает на одно сборище и дер­
жит в руках подкову. Его стали спрашивать: «Что это у тебя в

руках?» Насреддин отвечает: «Это же подкова к моему ишаку.
Теперь для осуществления мечты мне не хватает только еще
трех подков и одного ишака». Вот так бы и я охарактеризовал
положение коммунистов в Казахстане».

Сталин оценил восточный юмор и немного погодя сказал:
«Побудьте пока в Москве. Я дал поручение товарищу Торекуло­
ву, чтобы он подыскал для вас квартиру и работу. У меня к вам
одно требование: не возвращайтесь на родину и не выезжайте

в степь».16
По иронии судьбы, накануне Февральской революции 1917
года Назир Торекулов работал в Инородческом отделе Земгор­
союза на Западном фронте под руководством А. Букейхана, а

после его назначения комиссаром Временного правительства
по Тургайской области, Н. Торекулов оказался уже в Тургае. И
здесь вопрос о том, не служил ли он в аппарате областного ко­
миссара А. Букейхана, не покажется неуместным.

Да, Н. Торекулов [фото №№ 19, 20], который, начиная как
раз с 1922 года по 1928 год, возглавлял правление Центрального
издательства народов СССР, выполнил поручение Сталина и
принял А. Букейхана на работу в Центриздат. В отзыве о работе

А. Букейхана в ЦИН СССР приводится точная дата приема на
работу и увольнения: «Гр. А. Н. Букейханов служил с 14 дека­
бря 1922 г. по 1 октября 1927 г. литературным сотрудником Ка­
закской секции Центрального Издательства Народов С.С.С.Р. в

Москве» [фото № 21].
Первые пять лет невольного пребывания в Москве жизнь
у «Сына степей» была достаточно насыщенной и весьма пло­
дотворной в научно-исследовательской, просветительской, пу­

блицистической сферах и даже в педагогике. И в Москве, и в
Ленинграде имел чрезвычайно широкий круг общения, куда
входили представители научной и творческой интеллигенции –
известные ученые, писатели, певцы и артисты, члены централь­

ных органов партии и государства. Причем со многими из них
лидер Алаш был знаком еще до революции и сохранил теплые,
дружеские или рабочие отношения и в советский период. На­
пример, с академиками С. Ф. Ольденбургом, С. Швецовым,

Л. Чермаком, членами Совнаркома А. Цюрупой, Н. Брюхано­
вым и другими.
Напомню, А. Цюрупа являлся в 1922–1923 годах заместите­
лем председателя Совнаркома и СТО (Совета труда и оборо­

ны) РСФСР, СССР, в 1923–1925 годах – председателем Госплана
СССР, в 1925–1926 гг. – наркомом внешней и внутренней торгов­
ли СССР, то есть как раз в первые годы пребывания А. Букейха­
на в Москве.

Имеется очень любопытный факт: в 1905–1917 годах А. Цю­
рупа работал управляющим фамильными имениями князя
В. Кугушева в Уфимской губернии. С 1908 до Февральской рево­
люции 1917 года, в первой своей ссылке в Самаре, А. Букейхан

вместе с семьей жил как раз в доме князя В. Кугушева. К этому
факту еще вернемся чуть ниже.
Н. Брюханов – в 1923-году нарком продовольствия, в 1924–
1926 – заместитель наркома финансов и в 1926–1930 – нарком

Москву в 1920 году, ее принял сам Ленин. После встречи Букей­
хан и Ленин остались наедине в его кабинете. Возможно, поми­
мо текущих дел, у них было что вспомнить о студенческих годах
в С-Петербурге.

Вслед за этой встречей произошел весьма примечательный
эпизод, который, возможно, позже сыграет роковую роль в
дальнейшей судьбе лидера Алаш-Орды.
Когда А. Букейхан вышел из кабинета В. Ленина, дожидав­

шиеся его в коридоре Кремля члены казахской делегации, од­
ним из них был сам А. Ермеков, предложили ему зайти к Ста­
лину, комиссару по делам национальностей. Но, услышав это,
Алихан как-то холодно отреагировал: «Да что он может нам

сказать, что он решает?» и направился к выходу. Изумленная
делегация спешно последовала за ним.
Об этом эпизоде А. Ермеков рассказал репортеру казахского
радио уже после возвращения из сталинского лагеря в Караган­

ды в 1960-ых годах. В 1992 году его интервью казахскому радио
вышло в печати отдельной брошюрой в Жезказгане.
Были и старые большевики, которые считали Алихана, и не
без основания, знатоком экономического материализма марк­

сизма и лучшим пропагандистом этой идеи в Сибири, о чем
подробно расскажет С. Швецов в своей статье «Омская газета
«Степной край» и политическая ссылка», опубликованной в
1930 году.19 И один из таких большевиков потом освободит ли­

дера Алаш из тюрьмы. Но об этом речь чуть ниже.
Да, после преждевременной кончины супруги Елены Яков­
левны в 1921 году в Семипалатинске, А. Букейхан до конца сво­
их дней остался верен своей единственной и верной спутнице

жизни, которая пережила вместе с ним все гонения, тюрьмы
и ссылки в годы самодержавия. Но в Москве он был не одинок.
Рядом с отцом находились уже повзрослевшие дети – дочь
Елизавета [фото № 9] и сын Октай (по паспорту Сергей) [фото

№ 10]. Примерно в 1925 году его семья пополнится еще и пер­
вым внуком [фото № 12] Искандером – сыном четы Елизаветы и
Там же: стр. 112.

годах московская коммулка лидера Алаш-Орды невольно «слу­
жила» неким «перевалочным пунктом» для родных и близких
своих бывших соратников по автономии: Ахмета Байтурсын­
улы, Миржакыпа (Мирякуба) Дулатулы, Магжана Жумабайу­

лы и др. Жены и дети осужденных алашордынцев обычно оста­
навливались у А. Букейхана на ночлег, чтобы затем следовать
либо в лагерь, либо – после лагеря – в Казахстан. Об этом сви­
детельствует короткое письмо А. Букейхана от 26 сентября 1934

года, адресованное М. Дулатулы в Тунгутское отделение [Соло­
вецкий лагерь особого назначения, где он в октябре 1935 года
скончался в Центральном лазарете. Прим. автора]:
«Тунгутское отд.

Центральный Лазарет
Мир-Якубу Дулатову
Родной мой Мадияр! Гая, Альтай после двух ночевок сего­дня
выехали. Проводив их, пишу тебе об этом...».21

К этому письму мы чуть ниже вернемся еще раз. Пока же
продолжим повествование.
По мере возможности А. Букейхан вел оживленную пере­
писку со своими бывшими соратниками по Алаш-Орде, даже

тогда, когда они находились в советских лагерях ГУЛАГа, раз­
бросанных по окраинам советской империи. Предпринимал
всевозможные попытки оправдать и освободить их, или хотя
бы облегчить их наказания или помочь им продуктами и всем,

чем было можно, отправляя им из Москвы посылки.
Между тем жизнь и деятельность самого «Сына Алаш» в
период с декабря 1922 по октябрь 1927 года не ограничивались
помощью своим соратникам или лишь работой в Центриздате.

Научно-исследовательская, просветительская, публицистиче­
ская и педагогическая деятельность, которой А. Н. Букейхан за­
нимался параллельно работе в Центриздате, была очень насы­
щенной и весьма плодотворной. По воспоминаниям академика

Міржақыпқызы Г. «Орындалған аманат». //«Қазақ әдебиеті» газ.,
08.02.1993 г., № 2.

Алькея Маргулана, опубликованным в 1994 году, в 1925–1926
годах Алихан Букейхан преподавал в должности профессора в
Ленинградском государственном университете.22
По рекомендации С. П. Швецова, С. Ольденбурга и ряда дру­

гих известных ученых, академиков АН СССР, в июле 1926 года
член президиума АН СССР и председатель Особого комитета
по исследованию союзных и автономных республик академик
А. Ферсман приглашает А. Букейхана в состав этого комитета

«на правах постоянного эксперта по вопросам казахстанской
экспедиции».
Летом 1926 года в составе антропологической экспедиции
Особого комитета АН СССР он направляется в Адайский уезд

Казахстана, ныне Мангыстауская и Атырауская области, возгла­
вив ее отряд по экономическим исследованиям.
Между тем итоги и объем проделанной им работы в период
всего лишь 5-летней деятельности в качестве литературного со­

трудника Казахской секции ЦИН СССР наглядно покажет по­
разительную работоспособность «Сына степей» и его стремле­
ние во что бы то ни стало служить своему народу.
В 1923 году организует издание казахского литературно-

публицистического журнала «Темірқазық» («Полярная звез­
да»), который по неизвестной причине был закрыт после вы­
хода третьего номера. По его предложению и благодаря его
настойчивости с августа 1925 года в Кызыл-Орде начал выхо­

дить «Жаңа мектеп» («Новая школа») – педагогический и на­
учно-методический журнал для учителей средних школ и ву­
зов, который продолжает выходить и сегодня под названием
«Қазақстан мектебі», с января 1926 года появился первый номер

общественно-политического и литературно-художественного
журнала для казахских женщин «Әйел теңдігі» («Равнопра­
вие женщин»), который продолжает пользоваться популяр­
ностью среди казахских женщин как «Қазақстан әйелдері».

Сам А. Н. Букейхан активно сотрудничает со всеми этими из­
Өтениязұлы С. Арманда өткен Әлкей ата. //«Қазақ тарихы» журн.,
№ 2, 1994 ж. 16–17 бб.

Без такого основания ЦИЗ [ЦентрИЗдат] меня не отпу­
скает. А так я буду освобожден, вопреки его желания. И,
таким образом, наши взаимоотношения определятся, тем
более, что задерживать меня и для меня и для него нет не­

обходимости.
Если напишешь такую бумажку, то пошли ее мне через
Смагула [Садуакасов]».
Соблюдал ли лидер Алаш требование И. Сталина «не воз­

вращаться на родину и не выезжать в степь»? Архивные до­
кументы, личная переписка, а также воспоминания родных и
близких А. Букейхана не оставляют никаких сомнений в том,
что лидер многомиллионного народа не считал это требование

чем-то обязательным к исполнению. Поскольку, во-первых,
оно не имело четких временных рамок. Во-вторых, требование
это было не более чем личной прихотью наркомнаца Сталина
и поэтому он озвучил его скорее как настоятельную просьбу с

подтекстом, что неисполнение может иметь тяжелые послед­
ствия, в чем позже убедится «Сын степей». В-третьих, личное
требование Сталина еще не решение наркомата по националь­
ностям или постановление ВЦИК.

Никак нельзя сбрасывать со счетов и такой исторический
факт. Сталин образца 1922 года, образца 1926–1929 и образца
после 1937 года – это были фигуры абсолютно разных полити­
ческих «весовых категорий» и влияния.

Услышав из уст Сталина подобное при первой московской
встрече, А. Букейхан, по всей вероятности, оспаривать это или
требовать взамен какие-то привилегии и материальное благо,
посчитал унижением собственного достоинства. Возможно, это

было еще одной роковой ошибкой казахского лидера. Но он,
как и его соратники по Алаш-Орде, ни при царизме, ни при
новой диктатуре никогда и ни перед кем не заискивал, не угож­
дал, тем более для личного благополучия.

Как можно убедиться из приводимых здесь примеров, при
личных встречах со Сталиным, да и со всеми остальными боль­
шевистскими вождями, начиная с Ленина, А. Букейхан был

Приезд А. Букейхана в Кызыл-Орду подтвердил тот же Са­
лимгерей Каратлеуов, который на допросе 2 июля 1929 года
заявил, что «Швецов сказал мне, что он привез с собой в
К-Орду Букейханова А. Это было перед пятой партконфе­

ренцией в 1925 году».
В своих показаниях М. Дулатулы, который был допрошен
следователями НКВД буквально на следующий день, 3 июля,
несколько уточняет цель приезда лидера нации: «в 1925 году, во

время приезда Букейханова и Швецова, мы были у АКААВА[?]
в гостях. Помню один случай приглашения нас Ходжановым.
Были: я, Дулатов, Букейханов, Байтурсунов, Кадырбаев».
Даже по этим отрывочным сведениям несложно понять, с

какой важной целью лидер Алты Алаш стремился и спешил в
Кызыл-Орду. Основной его целью была не работа в наркомзе­
ме или в любой иной должности, нет, и даже не окончательное
возвращение в страну. Хотя, конечно, А. Букейхан ведь отка­

зался от эмиграции, чтобы служить и принести пользу своему
юному государству, хоть на высоком посту или хозяйственной
работе. А также служить гарантом того, что алашординцы не
будут бороться против советов с оружием в руках.

Его возвращения с нетерпением ждали и в высшем партий­
но-государственном руководстве республики. Где-то скрыто,
где-то открыто содействовали его скорейшему возвращению,
в чем убедимся чуть ниже. Поскольку его авторитет как под­

линного лидера нации среди высшего советского руководства
республики и даже среди тех, кто видел в нем «лидера бур­
жуазных националистов», по-прежнему был очень высок и
незыблем. Об его чрезвычайной популярности в народе даже

не стоит напоминать. Об этом очень хорошо знали в Кремле
и лично Сталин. Вспомним телеграмму Ходжанова и Рыскуло­
ва. Ни один из коммунистических лидеров Казахстана не смел
перечить ему в лицо. И многие из них, при приезде в Москву

или живя там, считали за честь поприветствовать лидера Алты
Алаш. И это позже будут инкриминировано им как престу­
пление и сотрудничество с контрреволюционными центрами
в Москве и Казахстане. Лишь редкие карьеристы, наподобие

С. Мендешева [фото № 22], тайно или явно будут доносить на
него в Кремль.
К примеру, казахский советский писатель Сабит Муканов,
один из самых оголтелых «идеологических» оппонентов идеи

Алаш и активный информатор-доносчик НКВД, в Москве вме­
сте со своей женой Мариям, загадочным образом попал на про­
цесс кремации тела Смагула Садвакасова, умершего в кремлев­
ской больнице в 1933 году. Он был зятем лидера А. Букейхана.

Мариям Муканова, жена, казалось бы, непримиримого врага
алашординцев, увидев его единственный раз в 1933 году, в сво­
их воспоминаниях, изданных отдельной книгой в 2000 году, с
нескрываемым восхищением напишет: «Букейханов оказался

привлекательным человеком... Внешний вид его мне по­
казался царственным. Высокомерный, с непроницаемым
лицом».41
К этим воспоминаниям М. Мукановой необходимо доба­

вить, что покойный С. Садвакасов являлся родным зятем А. Бу­
кейхана, мужем дочери Лизажан [фото № 29], как он ее нежно
называл в своих письмах, адресованных А. Байтурсынулы, и от­
цом первого и единственного на тот момент внука Кенки (так

ласково называли Искандера в семейном кругу).
Сегодня в академическом справочнике о нем написано: «Не­
ординарная и талантливая личность, обладавшая непоколеби­
мыми жизненными принципами и прекрасными качествами

характера, Смагул Садвакасов вобрал в себя талант яркого пу­
блициста, незаурядного писателя и критика, деятеля культуры,
организатора казахского театра, оратора-трибуна и наставника
молодежи».

В 1925 году в 25-летнем возрасте став наркомом просвещения
Казахстана, С. Садвакасов в 1926 году одним из первых вступает
в резкую конфронтацию с Ф. Голощекиным, новым партайге­
носсе республики. Их разногласия касались как раз вопросов

насильственного перевода казахов к оседлости, проведения
массовой коллективизации казахского аула с конфискацией
Мариям Мұқанова. «Сағынышым – Сәбитім». //Алматы, «Өлке».
2000 ж. 60 б.

имущества у зажиточных семей в аулах, как того хотел Голо­
щекин.
Замечу, что непримиримая конфронтация между Садвака­
совым и Голощекиным являлась еще и невидимым и безмолв­

ным противостоянием двух личностей – лидера Алаш А. Бу­
кейхана и вождя большевистской власти И. Сталина, борьбой
добра и зла. Если одни из них действовали исходя из коренных
интересов своего народа и во благо которого были готовы на

самопожертвование, то другие – руководствовались авантюр­
ными, античеловеческими замыслами, опираясь на мощь и ка­
рательную систему огромной империи. Поэтому судьба проти­
востояния Садвакасова с Голощекиным, равно и лидера Алаш

с вождем коммунистической империи, была изначально обре­
чена, поскольку за спиной последнего маячила фигура самого
Генсека ЦК ВКП (б) И. Сталина.
В итоге в 1928 году С. Садвакасова отзывают в распоряжение

ЦК ВКП(б) в Москву, где бывшего наркома Казахстана зачисля­
ют в студенты первого курса Московского института инженеров
железнодорожного транспорта. Вслед за ним аккурат в Москву
будет отозван и Н. Нурмаков. Теперь и бывший председатель

Совнаркома зачислен также на «учебу» в коммунистический
университет при ЦК ВКП(б). Стоит ли напоминать: кто за всем
этим стоял, если после окончания института С. Садвакасов по
личному распоряжению Сталина направлен на строительство

железной дороги Москва-Донбасс. Работая в районе Воронежа,
осенью 1933 года зять лидера Алаш, по официальной версии,
заразился брюшным тифом и 16 декабря того же года умер в
московской больнице. После кремации его прах до 2011 года

будет находиться на Донском кладбище в Москве. Там, спустя
несколько лет, появится «братская могила», в которой будет
тайно похоронен и прах родного тестя.
Но все эти события произойдут чуть позднее.

Пока же вернемся к главной теме. Если исходить из показа­
ний М. Дулатулы и С. Каратлеуова от июля 1929 года, то уча­
стие в декабрьской партконференции в Кызыл-Орде А. Букей­
хана, приехавшего в город накануне и именно с целью попасть

на нее, не покажется уже чистым вымыслом. Судя по тому, что
лидеру Алаш предоставили место в президиуме, о чем свиде­
тельствует случайно обнаруженная в Казахстане в 2011 году ки­
нохроника того партийного форума, партийно-государствен­

ное руководство Казахстана если и не ждало его прибытия на
конференцию, то уж точно относилось к нему с большим ува­
жением. Но выступление на партийном форуме Ф. Голощеки­
на, заявившего, что «до его приезда в республике никакой со­

ветской власти не было», превзошло самые пессимистические
предчувствия лидера казахов.
Однако дальнейшие события, развернувшиеся уже по дик­
тату и сценарию ставленника И. Сталина, свидетельствуют, что

за считанные дни пребывания в Кызыл-Орде лидеру Алаш не
удалось добиться желаемого – преодолеть разногласия и раз­
лад между казахскими руководителями страны, разделенными
групповыми противостояниями, а значит предотвратить над­

вигающиеся гонения и репрессии. Голощекин еще больше спо­
собствовал этому разладу, натравливая эти группы друг про­
тив друга и умело используя их разногласия для расправы над
ними поочередно.

Летом следующего года, в 1926 году, А. Букейхан предпри­
нял вторую попытку примирения и объединения рядов казах­
ских коммунистов в партийно-государственном руководстве
страны. В Кызыл-Орду в этот раз он приехал вместе с С. Руден­

ко, воспользовавшись своей поездкой в Адайский уезд в составе
антропологической экспедиции Особого комитета АН СССР.
Он возглавлял группу по экономическому исследованию уезда,
всей экспедицией руководил С. Руденко, ученый из Лениграда.

Нет смысла гадать, с кем он встречался в Кызыл-Орде и ка­
кие задачи или проблемы с ними обсуждал. Незамедлительная
и карательная реакция И. Сталина свидетельствует, что лиде­
ру Алаш в ходе этой поездки удалось добиться определенных

успехов. По возвращении в Актобе А. Букейхан был арестован
и, как в 1922 году, под конвоем доставлен в Москву и сразу за­
ключен в Бутырку.
Дальнейшая судьба лидера Алаш теперь полностью зависе­

ла от настроения и прихоти И. Сталина, ставшего уже почти
полновластным хозяином Кремля и всей страны. Не исключе­
но, что И. Сталин в этот момент пришел к мысли, что наступил
долгожданный час, чтобы, наконец, осуществить план октября

1922 года по «ликвидации руководящей нелояльной части
Алаш-Орды». В этом случае А. Букейхан находился в одном
шаге от верной смерти.
Боялся ли он смерти? Его последующие действия доказыва­

ют, что нет. Его больше всего тревожила судьба своей страны и
народа, которых, как предчувствовал лидер нации, в недалеком
будущем ожидают неслыханные испытания. И в который раз
самые тревожные предчувствия его не обманули. Уже первое

выступление наместника И. Сталина в Казахстане, Ф. Голощеки­
на, свидетелем которого он сам стал в декабре прошлого года, и
первые действия нового партайгеноссе в 1926 году, обвинивше­
го самых молодых и талантливых руководителей страны в лице

председателя Совнаркома Н. Нурмакова и наркома просвеще­
ния С. Садвакасова в «национал-уклонизме» и «садвакасовщи­
не», ничего доброго не предвещали. Вслед за ними подверглись
гонениям, казалось бы, самые «преданные» коммунисты, такие

как С. Сейфуллин, М. Мурзагалиев, С. Мендешев, который бук­
вально год назад донес на лидера нации во ВЦИК, и другие.
Тем временем дочь А. Букейхана, с младенцем на руках, ма­
леньким Искандером, была бессильна что-либо сделать, чтобы

освободить отца, когда вся власть в стране, в том числе и судеб­
ная, была сосредоточена в руках одного человека.
И все же в этот раз ее отца спасла счастливая случайность.
Случайностью это было или нет, это не так важно. Но об этом

случае автору этих строк рассказал Раимжан Букейханов, пле­
мянник лидера нации, не раз гостивший у дяди в Москве.
Когда Лиза пришла к своей подруге еще со студенческих
лет, чтобы поделиться постигшим ее семью горем, ее отец, ус­

освободить А. Букейхана из Бутырки и доставить его в свой ка­
бинет.
Вторая встреча и беседа лидера Алаш со Сталиным прошла
в гнетущей обстановке. В этот раз И. Сталин предстал не в об­

разе наркома по национальностям, а главы государства и тон
его разговора был подобающим. Он напомнил своему визави о
своем первом требовании, которое повторил еще раз, но уже в
тоне, не терпящим возражений и тем более неисполнения.

По разговору И. Сталина нетрудно было догадаться, что пе­
ред этой встречей он хорошо подумал, о чем говорить. Вдруг
он, хитро прищурив глаза и слегка улыбаясь, сказал: – Если вы
скучаете по своим конским блюдам и кумысу, почему бы вам

не поехать в Башкирию? Там ведь употребляют те же блюда и
кумыс?
Этим самым он еще дал понять своему собеседнику о своей
прекрасной осведомленности. Но, судя архивным документам,

даже в этом случае, несмотря на свое давление, И. Сталин не
смог заставить лидера Алаш пересмотреть свое решение вер­
нуться в Казахстан, что похоже не раз вызывало раздражение,
а иногда и ярость «отца всех народов». Ярким потверждением

тому могут служить новые архивные документы, предоставлен­
ные РГАСПИ в 2010 году. Более того эти документы свидетель­
ствуют и о том, что несколько месяцев спустя глава огромной
империи вынужден лично сам заняться трудоустройством...

А. Букейхана.
Из двух образцов одной и той же секретной телеграммы,
судя по надписям на них, подлежащих отправке в шифрован­
ном виде, больший интерес представляет первый из них. По­

скольку и отличие их как раз состоит в том, что первый образец
телеграммы [фото № 4] – рукописный, составленный и подпи­
санный лично рукой И. Сталина, второй – отпечатанный на ма­
шинке [фото № 5]. Телеграмма, адресованная Ф. Голощекину и

Н. Нурмакову, датируется 17 мая 1927 года.
Если внимательно изучить телеграмму не только по содер­
жанию, но и чисто визуально, то и по ее содержанию, и по раз­
машистому почерку нетрудно уловить настроение ее состави­

теля. Она составлена человеком, находившимся в состоянии
раздраженности или даже ярости. Возьмем только содержание:
«Сообщите немедля[:] возражаете ли против временной
поездки Букейханова в Казахстан или постоянной его ра­

А теперь обратим внимание на то, как тонкий психолог
И. Сталин сформулировал вопрос: «ВОЗРАЖАЕТЕ ЛИ?» –
как будто диктует своим адресатам предпочтительный ответ
на него: «ДА». В случае правильной постановки вопроса: «НЕ

ВОЗРАЖАЕТЕ ЛИ?» – вероятнее всего, последовал бы не­
желательный для Сталина ответ: «НЕТ, НЕ ВОЗРАЖАЕМ».
Теперь что касается личности адресатов сталинской шифрован­
ной телеграммы и их вероятного ответа на нее.

Ф. Голощёкин в этот момент секретарь Казахского крайко­
ма ВКП(б), Н. Нурмаков – с 1924 года председатель Совнаркома
Казахской (Киргизской) АССР и оставался им до апреля 1929
года.

Ответные телеграммы Ф. Голощекина и Н. Нурмакова на
шифрованный запрос И. Сталина от 17 мая 1927 года обна­
ружить пока не удалось. Но очередные архивные документы
и справки свидетельствуют о том, что Н. Нурмаков опередил

«отца всех народов» И. Сталина в «заботе» о трудоустройстве
казахского лидера. Вполне допустимо, что прямо под носом
у Ф. Голощекина Н. Нурмаков пригласил А. Букейхана из Мо­
сквы и принял на работу в наркомзем. «Под носом» говорится

условно, поскольку будучи секретарем Казахского крайкома
ВКП(б) с 1924 по 1933 г., Ф. Голощекин, по всем исследовани­
ям и справочникам, «царствовал» (сарказм Льва Троцкого в
его адрес: «Что, барчук, все царствуешь?») в Казахстане сидя

в теплом и уютном Алматы, тогда как все центральные орга­
ны власти республики находились в Кызыл-Орде. Но решение
РГАСПИ: ф. 558, оп. 11, д. 35, лл. 22–23.

Н. Нурмакова, принявшего А. Букейхана на работу без согла­
сия Ф. Голощекина и одобрения И. Сталина было чрезвычай­
ной смелостью и связано с большим риском.

Между тем письмо «временно исполняющего дел» нарком­
зема [ВРИД.НАРКОМЗЕМ] КазАССР за подписью Букейхано­
ва, адресованное в Совет народных комиссаров КазАССР, то
есть Н. Нурмакову, потверждает тот факт, что лидер Алаш по

крайней мере в июне 1927 года уже занимал в наркомземе ответ­
ственную должность не ниже заместителя наркома. Из письма
также следует, что Букейханов исполняет обязанности наркома
Султанбекова временно в связи с его нахождением в Москве и

просит «разрешение на выезд в Москву 6-го июля сего года
и возложить временное исполнение обязанностей Нарко­
ма на Члена Коллегии Наркомзема тов. Алимбаева».45 Как
видно из письма, в нем год не указан, но то, что оно написано

в июле 1927 года, подтверждается нижеследующими докумен­
тами.
В частности, справка, предоставленная в свое время ЦГА
МВД КазССР в распоряжение НКВД СССР, потверждает, что

Букейханов выехал в Москву и участвовал в заседаниях про­
фильного комитета ВЦИК:
1/ «в материалах фонда «Народный комиссариат земледе­
лия Казахской АССР» в «протоколе заседания рабочей комис­

сии по выработке норм земельного обеспечения по Казахской
АССР, выработанных на основании Положения о сплошном
землеустройстве Казахской АССР» от 2–3/VІІІ-1927 г. проходит
Букейханов, как представитель Казахской АССР»;46

2/ «В «протоколе заседания президиума Федерально­
го комитета по земельному делу при президиуме ВЦИК от
ЦГА КазССР: ф. 74. оп. 2, д. 545, л. 120.
ЦГА КазССР: ф. 74. оп. 4, д. 675, л. 38.

24/ VІІІ-1927 года проходит Букейханов, как представитель
Казахстана».47
Имеется и четвертый документ из того же фонда «Народный
комиссариат земледелия Казахской АССР» – письмо в адрес

Сыр-Дарьинского ГЗУ от 1927 года, под которым стоит подпись
«Букейханова» как «Нач. Центр. Упр. Зем-ства» («Начальник
Центрального Управления Землеустройства». Прим. автора).48
В письме указан лишь 1927 год, день и месяц составления

письма отсутствует, поэтому сложно определить, когда лидер
Алаш занимал должность «Нач. Центр. Упр. Зем-ства» – до по­
ездки в Москву или после.
Пока также остается загадкой, до какого года А. Букейхан

работал в наркомземе Казахстана, при каких обстоятельствах
уволен.
К примеру, 1 октября 1927 года «Сыну степей» был выдан
«отзыв» о его работе в Казахской секции ЦИН СССР, где со­

общается, что уволен с 1 октября того же года «ввиду общего
сокращения штатов» [фото № 21]. Но исключительно положи­
тельный характер отзыва склоняет к мысли, что увольнение
А. Букейхана произошло все же по его собственному желанию.

Относительно его работы в наркомземе Казахстана в период,
когда он еще числился литературным сотрудником Казахской
секции ЦИН СССР, особых вопросов нет, так как еще до нар­
комзема он параллельно и весьма успешно преподавал в Ле­

нинградском университете, привлекался в качестве эксперта к
работе Особого комитета АН СССР, выезжал в научную экспе­
дицию. Во всех этих случаях А. Букейхан мог попросить отпуск
«без содержания» на длительный срок, что широко практико­

валось в творческих организациях СССР.
Порождают массу вопросов причины его увольнения из
ЦИН СССР именно в октябре 1927 года, а не позже или раньше,
например, когда его пригласили на работу в наркомзем Казах­

стана, о чем он убедительно просил наркомзема А. Алибекова в
письме еще от 2 октября 1925 года. Было ли это увольнение свя­
ЦГА КазССР: Ф. 74. оп. 4, д. 675, л. 102.
ЦГА КазССР: Ф. 74. оп. 4, д. 583, лл. 3–4.

зано с его намерением окончательно вернуться в родную степь
или появившейся, наконец, возможностью для этого – остает­
ся загадкой. Хотя, если исходить из содержания шифрованной
телеграммы И. Сталина, такой вопрос все же стоял на повестке

дня Генсека ВКП (б) и, похоже, он его серьезно рассматривал,
предварительно прощупав точку зрения Голощекина и Нурма­
кова [шифрованной телеграммой от 17.05.1927 г.].
Более того, академик С. Швецов, соратник «Сына степей»

еще по революционному движению в Сибири и Степном крае,
а также коллега по научным экспедициям 1904 и 1927 годов, в
январе 1928 года написал характеристику на А. Букейхана, дав
высокую оценку его научно-исследовательской деятельности

начиная с 1896 до 1928 года. На характеристике, датированной
5 января 1928 года, проставлена печать Постоянного представи­
тельства КазАССР в Москве.
Исключительно положительный отзыв с последующим

увольнением от ЦИН СССР и характеристика, которую смело
можно принимать и за рекомендацию, с высокой оценкой сво­
ей научно-исследовательской деятельности от действительного
члена, академика АН СССР – для каких целей они понадоби­

лись А. Букейхану: для защиты научной диссертации или для
возвращения и занятия высокой должности в Казахстане? Есть
однозначный ответ на то, что и отзыв, и характеристика были
предназначены для поездки в Казахстан. Но для чего? – Это

очень важный и большой вопрос, на который по сей день нет
убедительного ответа.
Нельзя обойти такой весьма существенный момент. Работая
урывками в структурах народного комиссариата земледелия

Казахстана в 1920–1921 и 1927 годах, А. Букейхан успевает изу­
чить состояние и перспективы сельского хозяйства некоторой
части своей страны, ранее малоизученной им самим, напри­
мер, такой как Каракалпакская автономная область, которая,

как известно, была отделена от Казахской АССР лишь в марте
1930 года и передана в состав Узбекистана в 1936 году. Его науч­
но-аналитический очерк под характерным заголовком «Сель­
ское хозяйство Кара-Калпакской области» был опубликован

Швецова – Букейханова как исключительного знатока Ка­
захстана».
На допросе от 6 июля тот же С. Каратлеуов дал следующее
показание: «В какой степени влиял Букейханов на экспе­

дицию, мне не известно, но знаю, что Букейханов влиять
мог».
Из этих документов видно, что безжалостная карательная
система, выстроенная советской властью и лично И. Сталиным,

серьезно взялась за лидера казахов А. Букейхана. Тем более к
1929 году лидерство и власть И. Сталина в партии и стране на­
столько укрепились, что позволяло ему действовать уже без
оглядки на большевиков «ленинской гвардии». Уже не осталось

людей, называвших его по кличке «Коба», зато начали появ­
ляться те, кто называл его «хозяином», хотя еще только за его
спиной.

Что спасло бывшего основателя и главу Национально-тер­
риториальной автономии Алаш-Орда А. Букейхана от первой
волны массовых репрессий 1928–1929 годов, когда практиче­
ски все его бывшие соратники во главе с А. Байтурсынулы,

М. Дулат­улы, Х. Габбасовым были арестованы и несли различ­
ные сроки наказания в сталинских лагерях? На это также нет
однозначного ответа. Вероятнее всего, И. Сталин не решился
на «крутые меры» в отношении лидера Алаш, опасаясь послед­

ствий в Казахстане. Иного объяснения нерешительности «во­
ждя всех народов» в отношении А. Букейхана просто не суще­
ствует. Поскольку с подачи своего ставленника Ф. Голощекина
он владел досконально информацией об истинной ситуации в

Казахстане, шатком положении коммунистического правления
в стране. Он также, как никто другой, был хорошо осведомлен о
сохраняющемся безграничном и безупречном авторитете и ни­
чем незапятнанной репутации А. Букейхана перед своим наро­

дом и в целом в стране как подлинного вождя, лидера казахов.
Доподлинно известно, что в народе его называли «ұлт көсемі»,
«Алты Алаш көсемі», «біздің ханымыз» [«вождь нации», «вождь
Шести Алаш», «наш хан»]. Более того в среде казахскоязыч­

ной творческой интеллигенции современного Казахстана по
сей день принято называть А. Букейхана «ұлт көсемі» и даже
«нағыз тұңғыш президент».
Претендовавший в те годы на роль «вождя всех народов»

И. Сталин внимательно отслеживал из секретных донесений
НКВД, как каждый, пусть даже и редкий, приезд лидера Алаш
в Казахстан сопровождался ликованием и подъемом настрое­
ния простого народа во всех регионах страны без исключения.

Например, в 1926 году в Адайском уезде, на западе Казахстана,
ныне Атырауская и Мангистауская области, как адайская обще­
ственность с торжеством и ликованием встретила и потчевала
А. Букейхана как «подлинного вождя нации» («ұлт көсемі»),

когда он приехал с антропологической экспедицией в уезд.
Об этом случае позже напишет академик Алькей Маргулан в
своем дневнике, опубликованном лишь в 1994 году.50 Он был
очевидцем этой славной встречи, будучи членом антрополо­

гической экспедиции, и в своем дневнике выразит искреннюю
благодарность адайцам за то, что они не забыли заслуги лидера
Алаш перед народом.
Весьма любопытно, что десятью годами раньше, в 1916 году,

вожди рода Адай встречали А. Букейхана восторженно, со зна­
менем и возгласами: «Явился наш хан!» В ответ лидер «Алаша»
потребовал прекратить восстание. Тогда А. Букейхан приехал с
целью разъяснения народу бессмысленности и губительности

безоружного восстания против современных регулярных войск
воюющей империи, да еще несущей тяжелые потери в Первой
мировой войне. Эти и другие его аргументы оказались неоспо­
римыми и он убедил вождей рода Адай подчиниться указу рус­

ского царя «25 июня» и отпустить джигитов от 19 до 35 года на
фронт, пообещав им быть с ними. И сам, как всегда, неукосни­
Өтениязұлы С. Арманда өткен Әлкей ата. //«Қазақ тарихы» журн.,
№ 2 1994 ж. 16–17 бб.

время [1920–1925 гг.] характерно не партийным строитель­
ством, а господством группировок, господством идеологии
Алашорды вне партии, господством идеологии ходжанов­
щины, рыскуловщины и садвокасовщины, отражавших

тогда алашординскую идеологию внутри партии. Это вре­
мя, когда руководство было в руках всех этих группиро­
вок националистов… Я утверждаю, что в то время трудно
было найти коммуниста-казаха, который не принадлежал

бы к какой-либо группировке…».
Если проследить за логикой и ходом действий И. Сталина
и датами событий в Казахстане, то заметим, что все казахские
коммунисты Т. Рыскулов, С. Садвакасов, Н. Нурмаков, С. Ход­

жанов и другие, обвиненные Ф. Голощекиным в «национал-
уклонизме» [обвинительными терминами, как «троцкизм»,
«зиновьевщина-каменевщина», сперва пользовался И. Сталин,
позднее подхваченные Ф. Голощекиным для расправы в 1926–

1933 годах над казахскими лидерами: «ходжановщина», «садва­
касовщина», «нурмаковщина» и т. д.], будут отозваны в Москву
под «благородным» предлогом – учебы. Но несколько лет спу­
стя всех их ожидал более изощренный сталинский метод неми­

нуемой смертной кары, за исключением С. Садвакасова.
Последний арест и заключение в Бутырку лидера Алаш
А. Букейхана произошел 26 июля 1937 года, о чем свидетель­
ствует ордер за № 3640. И арест последовал аккурат после появ­

ления на свет резолюции «Об антисоветских элементах», под­
писанной И. Сталиным 2 июля 1937 года, на основании которой
30 июля 1937 года новый глава НКВД Н. Ежов подписал опе­
ративный приказ НКВД № 00447 «Об операции по репресси­

рованию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских
элементов».
Для ускоренного рассмотрения тысяч дел широко и повсе­
местно стали применяться внесудебные репрессивные органы,

т. н. «комиссия НКВД и генерального прокурора СССР» (в нее
входил сам нарком внутренних дел Н. Ежов) и трагически из­
вестная «тройка» НКВД СССР на уровне союзных, автономных
республик и областей.

До своего третьего и последнего ареста в Москве, в 1928–1937
годах, «Сын степей», судя по редким и отрывочным сведениям,
основное время проводил в своей коммунальной квартире, вос­
питывая своего внука Искандера. В декабре 1933 года потерял

своего единственного зятя С. Садвакасова, на похоронах кото­
рого присутствовали Т. Рыскулов, Н. Нурмаков, занимавшие
тогда высокие партийно-государственные посты в Москве, пи­
сатель С. Муканов с супругой и другие.

Сохранились всего три письма, датированные 1934 годом.
Автором-отправителем первого из них, датированного 27 фев­
раля 1934 года, является В. Бонч-Бруевич, близкий соратник
«вождя пролетариев» В. Ленина [фото № 34], в тот год директор

Центрального музея художественной литературы, критики и
публицистики (ЦМЛ). В письме Бонч-Бруевич просит А. Бу­
кейхана помочь в «организации литературных фондов» ЦМЛ
[фото № 33]. Поиски как следов самого ЦМЛ, так и «помощи»

А. Букейхана в организации его фонда, как об этом просил
Бонч-Бруевич, в виде «писем, взаимной переписки, дневников,
записных книжек, мемуаров и всяких воспоминаний, рукопи­
сей, книг, фотокарточек, редких уникальных книг, книг, запре­

щенных цензурой или издававшихся в крайне ограниченном
количестве» и многого другого, пока не увенчались успехом.
ЦМЛ, находившийся изначально по адресу: Москва, 31, Рож­
дественка, дом 5, 1-й этаж, давно ликвидирован, все его фонды

распределены между другими музеями и архивами Москвы,
значительная часть фондов досталось РГАСПИ.
Два других письма написаны самим «Сыном степей», одно
из которых датируется 26 сентября 1934 года и адресовано быв­

шему соратнику М. Дулатулы,53 отбывающему наказание в Со­
ловецком лагере особого назначения, который спустя букваль­
Міржақыпқызы Г. «Орындалған аманат». //«Қазақ әдебиеті» газ.,
08.02.1993 ж., № 2.

три года в начальном училище, а в 1906 году, живя у родствен­
ника в Петербурге, учился портняжному ремеслу.55 И это все
образование будущего кровавого наркома НКВД.
Куда интереснее другой факт, что за 10 лет до своего назначе­

ния главой НКВД Н. Ежов работал в Казахстане: в 1925–1926 го­
дах под началом Ф. Голощекина он занимал должность заме­
стителя ответственного секретаря Казахского крайкома ВКП(б).
Вполне правдоподобно, что в эти-то годы он мог заглядывать

в коммунальную квартиру к лидеру Алаш, как об этом пишет
С. Букейханов в своей книге.

Если верить заместителю начальника ЦОС КГБ СССР А. Кар­
баинову, который, в своем ответном письме от 26 сентября 1991
года на запрос автора этих строк, утверждал, что «после аре­
ста Букейханов на единственном допросе, еще до предъявления

ему обвинения, признал себя виновным, а в суде подтвердил
свои показания, данные на предварительном следствии». Не
подвергался ли лидер казахской степи «на единственном до­
просе» пыткам в присутствии Н. Ежова, об этом не сообщается.

Но фотокарточка А. Букейхана из Бутырки, приложенная к от­
ветному письму ЦОС КГБ СССР от 26.09.1991 года, лучше любо­
го ответа [фото № 35].
Из этого письма также следует, что «обвинение Букейха­

нова в антисоветской деятельности было основано лишь
на его показаниях на предварительном следствии, где Бу­
кейханов в общей форме указывал о проводимой им рабо­
те в националистических целях».

По признанию ЦОС КГБ СССР, «свидетели на следствии и в
суде не допрашивались, не имеется в деле и иных объективных
данных, свидетельствовавших о наличии в Казахстане и в горо­
де Москве так называемого террористического центра».

Однако ни отцу – признанному лидеру нации, ни его до­
чери, ни внуку Искандеру не суждено было найти вечной по­
кой на земле предков. Всем трем поколениям Букейхана не на­
шлось клочка земли в бескрайних степях казахов. Они нашли

ее в Москве.
Где покоится сын Октай (по паспорту Сергей), который к
1937 году успел проявить себя как талантливый ученый и руко­
водитель промышленности Казахстана и стоял у истоков осво­

ения Жезказганского месторождения цветных металлов, до сих
пор неизвестно. По сведениям ныне покойного Ж. Бектурова,
журналиста-исследователя жизни и деятельности А. Букейха­
на, Сергей Октай Алиханулы ушел из жизни примерно в 1944

году при загадочных обстоятельствах.58
Бектуров Ж. Үш Әлекең. //«Орталық Қазақстан» газ., ... 1989 ж.
Қарағанды.

1925 жыл (год)
Мәскеу – Ленинград – Ақтөбе – Қызылорда
(Москва – Ленинград – Актобе – Кызылорда)

«Мен жаңа емле бойынша үш грамматике және
қазақ әліппесін қайта жасауым керек... Міне, сол
уақытқа шейін басқа жұмыстарға қарауға мұршам
жоқ; оның үстіне қазақ-қырғыз институтында оқу

басталса, тағы да бос уақыт болмай қалады. Сол
себепті де 20 тамызға дейін Ибраһимнің [Абайдың]
ғұмырбаянын жаза алмайтынымды анық айта­
мын. 20 тамыздан соң уақыт бола ма, жоқ па – оны

білмеймін.
Сендерге өз суретімді жібермекпін; бірақ, байқа,
менің бейнем енгізілген сенің дәптеріңді алмай қойып
жүрмесін. Біздің коммунистер Мәскеу коммунистері

секілді жартыкеш емес, нағыз «96 пробалы».
Құшақтап сүйдім, Ахмет!
Орынбор, 01.VІ.25 ж.

Орталықты Қызылордаға көшіру жөніндегі мәселенің
түпкілікті шешілмеуіне байланысты, сенің көп хаттарыңа дер
кезінде жауап қайыра алмадым. Енді Қазақ-қырғыз институты
көшпейтін болса да, шәкірттердің оған қарамай астанаға

қайтамыз деп шешкенін көріп, мен де Қызылордаға қоныс
өзгертуді жөн санадым. Сондықтан ол жақтан пәтер қарау мен
іздестіруге әйелімді жібердім.
Биылғы жыл орталықтың көшуіне байланысты елге бара

да алмадым. Енді көші-қоным біткен соң, тамыз бен қыркүйек
айларында баруды ойлап жүрмін.
Егер сенің профессорың Торғай мен Ырғызға қарай шығатын
болса, маған да онымен бірге шығу қажет шығар? Оның өлең, ән

жинау, суретке түсіруі – менің де ежелден ойластырып жүрген
дүниелерім еді. Егер де профессордан үйрену жазса, маған
үлкен олжа болары хақ.
Қазақ Мемлекеттік баспасымен келісілген шартқа сәйкес,

мен жаңа емле бойынша үш грамматике және қазақ әліппесін
қайта жасауым керек. Аяқталу мерзімі: біріншісі – 15 маусым,
екіншісі – 1 шілде, үшіншісі – 1 тамыз, төртіншісі – 20 тамыз.
Міне, сол уақытқа шейін басқа жұмыстарға қарауға мұршам

жоқ; оның үстіне Қазақ-қырғыз институтында оқу басталса, тағы
да бос уақыт болмай қалады. Сол себепті де 20 тамызға дейін
Ибраһимнің [Абайдың] ғұмырбаянын жаза алмайтынымды
анық айтамын. 20 тамыздан соң уақыт бола ма, жоқ па – оны

білмеймін.
Сендерге өз суретімді жібермекпін; бірақ, байқа, менің
бейнем енгізілген сенің дәптеріңді алмай қойып жүрмесін.
Біздің коммунистер Мәскеу коммунистері секілді жартыкеш

емес, нағыз «96 пробалы».
Алтынсары баласының суретін «Шолпан» журналының
№№ 6, 7, 8 кітап жинағынан табасыңдар. Одан басқа менде
суреті жоқ.

Әли – Әлихан Бөкейхан.
Әли – Алихан Букейхан (Букейханов, Букей-Ханов, Буккейханов).

сымда Орталық Комитет жанындағы баспа бөліміне түсіпті.
Мені әлгі шағым бойынша онда отырған татарлар тиесінше
тезден өткізді.
Мәскеу коммунистері «қазақтар – ұлтшылдар» деп жалпыға

жар салып, айқайлап жүр. Мен олардан: – Айтып жүргендерің
не? – деп сұрасам, олар: – Өздерің өздеріңе шағым жасап
жүрсіңдер, яғни оны жазған өз қазақтарың, – деп айтады.
Жазғандарымызды аяқтадық. 30-маусымда елге қарай

шығамын.
Мадиярдың7 балалы болуымен құттықтайын деп едім,
бірақ мекен-жайын білмеймін. Осы жөнінде Мадиярға жазып
жіберші. «Еңбекші қазақ» маған тиесілі ақшамды бөлер ме

екен, соны Жолдыбайұлынан білші...
Хат жаз. Әлихан.
Мәскеу, 23. VІ.25 ж.
Мадияр – Міржақып Дулатұлының бүркеншек есімдерінің бірі.

«Пролетариат ақыны – төңкерісті өзі жасаған,
өзі қиратып, өзі құрып жатқан төңкерісті өзінің
тарихы тудырған, Ауропа [Еуропа] тарихының ма­
шина дәуірі тудырған, ойы, сезімі зауыт-фабрикке

байланған таптың ақыны. Қазақ ақыны – әлгіден та­
рихы бөлек, тұрмысы бөлек, рухы бөлек, төңкеріске
жолдан қосылған жабайы тұрмысты елдің ақыны.
Сондықтан екеуінің ақындығының мінезі бір болуға

мүмкін емес. Бірақ негізі бір болуға тиісті әм бір
болмақ...
Оқушы! «Алқа» – осы.
Жасқа жөн сілтейтін, адасқанды жолға салатын,

қисыққа тез болатын «Алқа» – осы. Жөн іздеген жас
болсаң, жол іздеген жолаушы болсаң, тез іздеген есті
тентек болсаң, мынау «Алқа» – сенікі. «Алқаға» кір!»
1925 жыл.

міндеттіміз. Төңкеріс те осыны тілейді. Тұрмыс осыны тілейді.
Бірақ майдандағы әскердің әрбір тобының, әрбір табының да бес
міндеті болмақ. Әр тап өз міндетін дұрыс атқарса ғана, жалпы
әскер соғысы ұтып шықпақ. Болмаса, тап өз міндетін ұмытып,

көптің дүрмегімен, айқай-аттанның желімен лап қойып кете
барса, майдан құр ойранға айналмақ.
Қазақтың жазушылары да – аз әскердің кішкене бір қанаты,
үркердей бір тобы. Бұлардың мойнында жалпы әскерлік

міндеттен басқа міндет бар. Жазушылықтың, ақындықтың өз
міндеті бар. Жазушыларымыз әскерлік міндетін біліп, ақындық
міндетін білмесе, атқара алмаса – ақын емес. Ақындықты біліп,
әскерлікті білмесе – әскер емес.

Қазақ елі Ауропа мәдениеті көзінен қарағанда мәдениет
қоры, әдебиет қоры жоқ, кедей ел болғандықтан, біздің жа­
зушыларымыз не әскерлік, не азаматтық міндетін ұмытып,
құр ақындыққа қамалып қалуға мүмкін, әсіресе ақындық

міндетін біле алмай, жалпы айқайдың екпінімен кетуге мүмкін.
Әдебиетті айқай ғана деп, ақындықты үлгі насихат қана деп
ұғуға мысал: әдебиет не діншілдіктің бәдуәмі («әліппе» деген
мағынада – Д. Қ.), не дінсіздіктің бәдуәмі. Әйтеуір, бәдуәм деп

ұғуға мүмкін... Үлгі боларлық орыс әдебиетінің түрлі тарауының
тұрақсыз бір тарауына, не барса келмесіне, не ұзамай құрып
кететін сиырдың шұбырындысына түсіп кетуі мүмкін.
Осы мүмкіндіктердің шет бүшел ғып көріп, әдебиет

қазанының бір құлағына жармасып жүрген біз тоғыз ойланып,
тоқсан толғанып, төмендегі пікірлерді ортаға салуды өзіміздің
борышымыз деп білдік. Бұл құрғанымыз – сегіз қанат боз орда,
алты қанат ақ отау емес – абылайша. Майдан, ойран, жорық

дәуірінде дағарадай орда, айдай ақ отау құрып отыруға бол­
майды. Аттан дәуіріне абылайша керек. Жорық басылар, жаңа
тұрмыс орнар, абылайша қалып, бәріміз сиятын боз орда
тігілер. Бұл – келешек. Әзірге баспана – абылайша.

Оқушы! Жақсы келдің. «Табалдырықты» аттап, төрге шық.
«Алқаға» кір.

Әдебиетіміз
«Әдебиеттің
өзінше
дәуірлеуі

технике
мәдениетінің
дәуірлеуіне байланбайды», – дейді Марқыс [К. Маркс. Введение
к критике политэкономии. Изд. «Московский рабочий», 1922 г.].

Осы пікірін бекіту үшін грек тарихының Ғомер [Гомер] зама­
ны мен Ауропа тарихының Шекіспір заманын көрсетеді. Шы­
нында Ғомер заманындағы гректердің, Шекіспір заманындағы
Ауропа технике мәдениетінің бала болғаны рас. Алайда сол

дәуірлерде Грек пен Ауропа әдебиеті құлашты аспанға серме­
ген. Неге бұлай болғандығын тексеру – әдебиет тарихшысының
міндеті. Біздің бұл жерде айтатынымыз: Марқыстың мынау
пікірін қазақ өміріне қатыстырсақ, қазақтың технике мәдениеті

тіпті төмен болған. Сондықтан әдебиеті де жоқтың жанында
болған деген пікір ұстау қата. Шынында қазақтың өзінше терең
әдебиеті болған әм бар. Қазақ өмірінің түрлі өзгерісі, өрі, қыры,
қайғысы, қуанышы, ойы, қиялы әдебиетіне түсіп отырған.

Әзір тіпті тексерілмеген дәуірді қоя тұрып, соңғы дәуірді
алсақ, кешегі Мұрат, Махамбет, Базар, Шортанбай, Ақан сері
сықылды ақындардың елдің мұңын, зарын, ой, қиялын жыр­
лай білген шын жыраулар екені анық. Бұлар – қазақ даласы­

на бет алған Ауропаның, орыстың қара жүз отаршылдығының
қарасын көріп, бірінші уланған ерлер. Қазақ әдебиетінің алыбы
Абай – қазақ даласына кеулеп кіріп келе жатқан капитализм­
ге, отаршылдыққа халықтың қанды жас төгіп, еріксіз шалған

бірінші құрбаны. Ел билеп, елге ақыл айтудан бастап, өмірден
үміт үзуге, тұңғиық ойға барып тірелген Абайдың өмірінің,
ақындығының трагедиесі де тереңдігі осындай. Абайдың
алыптығы – қыл көпірдің үстінде тұрғандығы, екі қолмен,

екі үмітпен алысқандығы, сондықтан қазақ әдебиетінің ескі
мағынасын, бұрынғы бағытын тереңдеткендігі, әдебиетке жаңа
түр кіргізгендігі. Абай жиын-тойдың ақыны болмағандықтан,
әсіресе баспасөздің жоқтығынан, Абайдың әдебиеттегі бағыты,

әсіресе, түрі елге тарай алмайды. Сол дәуірде қазақ даласына
капитализм кеулеп кіре береді. Ел езіле береді. Әдебиет те,
бағыт та, түр де қалмайды. Әдебиет «ғизятлу», «құрметлу»,

«бісмілдә» деп басталатын сөздің басы сықылды былдыр-
батпаққа айналды.
Бірақ Ауропа отаршылдығының бір қасиеті – құлды көп
қуып, батыр қылуы, өлімге бұйыруы мен өмірді сүйгізуі, езілген

елдің ұлттық сезімін оятуы. Осы заң бойынша 1905 жылғы
төңкерістен соң соққы жеп, сүлесі қатқан Қазақ елі есін жия
бастайды. Жаралы жанының есін жия бастағандығы бірінші
үні – ыңырсып күрсінуі, күңіренуі болмақ. 1905 жылдан соңғы

әдебиетіміз, «Оян, қазақ!», «Қырық мысал» сықылды елім,
жұртым деген әдебиетіміз, сол күңіреу, сол зәреде күңіренген
жаралы жанның көзіне ілгені ғана – қылышынан қан тамып,
майданда ойнап жүргені елестемек. Ояна бастаған ел болған

күнін есіне түсірмек. Әдебиетіміз да мынау «Оян!» деген зармен
бірге елдің өткен күнін есіне сала бастап еді. Өткен, тағы болып
жүрген дәуірді қайта орнату үшін емес, жасынан елдің жанына
үміт салу үшін өткенді жырлай бастап еді. Әдебиет осы күйінде

тұрғанда біз үстіміздегі зор төңкеріске кіріп кеттік.
Бұл күнге шейін төңкеріс әм әдебиетіміз
Үстіміздегі зор төңкеріс – бізге өз тарихымыз тудырған, өз
тарихымыздың қатынасы болған таныс төңкеріс емес, Ауро­

па тудырған жат төңкеріс еді. Осы себептен біздің әдебиетіміз
бастапқы жылдарда төңкеріс туралы қолға аларлық ешнәрсе
болмағаны даусыз. Әдебиет өзінің бұрын келе жатқан бетімен
жүре береді. Бір жағынан, орыс отаршылдығының зардабынан

елге кірген бүлгіншілік бұзықтықты сүйретіп, екінші жағынан,
елдігін ұмытып, жасып қалған өткенде өзінше ел болғанын
есіне салып, табиғи жолмен келе жатты. Маркысшыл зор ғалым
Пілеқанып [Плеханов]: «Шаруа – тұрмыс-салт төңкерісінің

бейімделуі болмақ», – дейді [Бельров. «К вопросу о развитии
монистического взгляда на историю»].
Төңкеріспен қазақ төңкерісінің сырты ғана соқтыққан ғана
болғанмен, санасы дағдылы жолымен келе жатты. Сондықтан

әдебиетіміз төңкерістің бастапқы дәуірінде өзінің табиғи жо­
лымен өсіп келе жатты. Осы жолда әдебиетіміз бірталай ілгері

аттап та қалды. Қияға қарғып шығамын деп мертігіп қалмай,
тұрмыстың, тарихтың заңы бойынша табиғи жолмен жүріп, күн
санап өсіп, тереңдеп келе жатқан кешегі, бүгінгі әдебиетімізді
қарғауға емес, алқауға міндеттіміз. «Төңкеріс туралы тез

үндей қоймадың» деп, томпиып өкпелеуге емес, не себепті
үндемегенін ұғуға міндеттіміз. Әдебиетімізге төңкерістің тіпті
түспеуінің, бірен-саран түсірем деген топас тәжірибелер де
теріс жағынан түсуінің тағы бір себебі: төңкерістің өзінің қазақ

даласына күнгей бетінен емес, теріскей бетінен, оңынан емес,
солынан кіруі – алақандағы нәрсе ғой. Мұны бүркеп қоюға бол­
мас. Марқыстың: «Санаға сипат беретін – салт», – деген асқар
пікірін де аттап кетуге болмас. Төңкерісті оң жағынан түсірем

деп ұмтылған әдебиетіміздің тәжірибесі соңғы бірер жылдың
ішінде ғана басталды. Бұл айтылғандардың бәрі – әдебиетіміздің
бұл күнге шейін жүріп келген жолы. Тарихтың, тұрмыстың
құрыш заңы бойынша өз бағытымен дұрыс жүріп келген жолы.

Енді бұдан былай деген мәселе тумақ: аққан судың өзінен ай­
рылмайтын сипаты – ағу. Аққанда, жазық жерде – жайылып,
жыбырқанып, тар жерде, тастың бауырында – көбіктеніп
көпіріп, жарды соғып лепіріп ағу. Яғни, өзінің ағу заңына да,

жолдың, арнаның заңына да бағыну. Тұрмыс та ағып жатқан су
сықылды. Қазақ тұрмысы да, салты да жаңа арнамен ағуға бет
алды. Зор төңкеріс қазақ даласына енді күнгей бетінен кіргелі
жаңа жол іздемек. Сонау жаңа жолдың жөні қайда? Бұған жа­

уабымыз – мынау.
Енді төңкеріс әм әдебиетіміз
Үстіміздегі төңкеріс – адамзаттың тарихында тең жоқ төңкеріс.
Адамзат тарихының ең соңғы албастысы – отаршылдықты,

капитализмді жойып, тарихты жаңа арнамен ағызуға бет
алған төңкеріс. Ауропаның отары болған жалпы Шығыс елінің
еңбекшілері шығыстың бір ұшқыны болған, әсіресе толқынның
ішінде отырған еңбекші Қазақ елі мынау теңсіз төңкерісті до­

де жауы. Төңкерістің тамыры Ауропа тарихында терең жатқан
болса да, Ауропа тарихы тудырған төңкеріс затында жат болса
да, төңкерістің мақсұты бір – Ауропаны ғана астан-кестен қылу
емес, жалпы адамзатты бақытқа жеткізу болғандықтан, жердің

жүзінің езілген елі, тарыққан табы мынау төңкерісті менікі
емес деуі мүмкін емес. Шығыстың отар болған елдері, соның
бір ұшығы болған кедей қазақ – отаршылдықты, капитализмді
жою жолында төңкерісшіл пролетариаттың шын жолдасы.

Басқаша болуға мүмкін емес. Әдебиетіміздің де төңкерісті –
біздің төңкерісіміз деуден басқаша жырлауы мүмкін емес.
Бірақ бағытта, негізде, мінезде бірлік деп ұғу қата. Зор
төңкеріске пролетариат зеңбірек, пулемет, машина, қайыс

қамзолымен кірсе, қазақ қамшы, сойыл, балпаң етік, малма
тұмағымен жолдан қосылып отыр. Ауропаның мүзике, әркестрі
бар. Елу, алпыс мүзике құралдарынан құралған әркестрі бір
ойнағанда, бір ғана күйді ойнамақ. Бұл әркестрдің сұлулығы –

барлық мұның құралы бірдей, бәрі бір дауыспен барылдауы,
яки шиқылдауында емес, жеке мүзике құралының өз орнында,
өз мінезіне лайық үн шығаруында. Төңкеріс әдебиеті дегенде
де осыны ескеру керек. Төңкеріс әдебиетінің тура төңкерістің

өзінен туатын, яғни пролетариат төңкерісінің өзінен туатын
пролетариаттың өз әдебиеті болмақ. Бұл – төңкеріс әдебиетінің
бірінші түрі. Яки, төңкеріске қазақ сықылды жолдан қосылған
елдің, яки таптың төңкеріс әдебиеті болмақ [Л. Троцкий. Лите­

ратура и революция. стр. 169–170]. Бұл – екінші түрі. Мұндай
түр пролетариат төңкерісінің өзінен тумай, алыстан, рухынан,
еңбегінен тумақ. Біздің әдебиетімізде әзір бірінші түр бола алмақ
емес. Екінші түр болуға тиісті әм болмақ. Біздің әдебиетіміз

әзіргі дәуірінде пролетариаттың төңкерісі біз сықылды езілген
ел «төңкеріс болды» деген пікірді нысана қылып қоя салса, осы
төңкерістің екпінінен қазақ, біз сықылды құл болған елге өмір-
үміті кіргенін жырлай білсе, төңкерісшіл әдебиет болғаны.

Марқысшыл зор ғалым ақын Лунашарски жазады: «Жаңа
ұлт, жаңа тап бұрынғының бітірген жерінен бастап кетпейді...

Жаңа тап, яки жаңа халық бұрын өздерін билегендерге қас бо­
лып, олардың мәдениетін жек көретін болып өсіп өркендейді»,

1923, стр. 128]. Сондықтан осы мінез, осы құлық, үстен қарап
айтқан осы қияңқылық, осы қандылық қазақ әдебиетінде де
болуға мүмкін. Болғанда, өзінше – қазақша, Азияша болуға
мүмкін. Тағы бір ойланатын нәрсе – осы.

Дұрыс, зор төңкеріс құр қирату үшін емес, жер үстіне
жаңа тұрмыс орнату үшін екені рас. Біздің де көксегеніміз –
сонау қиырда көгерген жаңа дүние екені рас. Әдебиетіміздің
де құр қиратуды, құр төңкерісті ғана бағыт қылатыны рас.

Бірақ пролетариатпен қол ұстасып, жаңа дүниеге бет алған
жолымызда өзіміздің шықтығымыз, қазақ иісіміз шықпауға
мүмкін емес. Ойымызда, қиялымызда, әдебиетімізде Азия иісі
аңқымауы мүмкін емес. Бағыттың бір екені даусыз болғанмен,

пролетариаттың өз тарихының, машинасының, қайыс қам­
золының иісі шықпауға, қазақтың мың жылдық тарихының,
елтірі тұмағының иісі шықпауға мүмкін емес. Адамзаттың
артындағы, тарихтың таңындағы ортақшылдық – таңбасында

бір ұя, бір сезімді санасы жоқ хайуанның ортақшылығы.
Алдымыздағы ортақшылдық – түрлі пікірді, түрлі сезімді са­
намен тізгіндеп отыратын, тұрмысын солай құра білген шын
адамның ортақшылдығы. Пролетариатпен қос ұстасып, осы

ортақшылдыққа адамзат тарихы әм мәдениетінің құйылысқан
маңдайына бет алғанымызда осы жолда қазақ ақыны кедей
қазақтың күңгірт тұрмысын, пролетариатпен ортақ мақсұтын
жырлаумен бірге кедей қазақтың өзінің ойын, өзінің сезімін,

өзінің қиялын, өзінің ұғымын жырлауға ұмтылуға міндетті.
Болмаса, қазақ әдебиеті деген әдебиет тумақ емес. Бағытта
емес, рухта басқалық болмай, құр сыртында, мысалы сөзде ғана
басқалық болса, әдебиет шеттен аударылған аударма, тәржіме

ғана болып қалмақ. Негізде бірлікті мінезде бірлік деп ұғу –
адасқандық. Әдебиетіміз бен төңкеріс арасы туралы сөз осы.
Әдебиет мәселесі мұнымен бітпейді. Енді оның басқа жағын
шолалық.

Әдебиет не нәрсе? Әдебиеттің жалпы заңы
Әдебиет – ескүстыбаның бес тарауының біреуі. Ескүстыба
адамзаттың сұлулық сезімінен, сезім арқылы жаратылысты,
өмірді ұғуға ұмтылуынан туған. Сұлулықтың өзі не нәрсе?

Философ Қаныт [Кант Эммануил] былай деп жауап береді:
«Түрімен ғана тура құлқынға байланған ләззат оятатын нәрсенің
бәрі – сұлулық», – дейді. Осы сөзде түгел болмағанмен бірталай
шындық бар. Шынында, мысалы, қазақтың мұрнын тесіп, зере

салуының құлқы үшін, тұрмыс үшін қандай тура пайда бар?
Әрине, тура, қолма-қол пайда жоқ. Қазаққа мұны істеткен
Қаныт айтып отырған құлқынға байланбайтын сұлулық сезімі.
«Сұлулық сезімі барлық жануардың, оның ішінде адамның

жаратылысына салынған, табиғатына берілген», – дейді Да­
руин [Дарвин Чарльз]. Осы пікірлерді Маркыс философия­
сы негізінде демейді. Маркысшылдықтың бұған қосатыны,
толықтыратыны бар. Маркысшыл зор ғалым Пілеқанып жаза­

ды: «Адамның табиғаты адамның сұлулық ұғымдары болуының
мүмкіндігіне жол ашқан. Айналадағы шарттар осы мүмкіндікті
іске асырады. Қоғам адамның (қоғамның, бір халықтың, бір
таптың) сұлулық ұғымдарының тууы, сипаты анадай болмай,

мынадай болуы осы айналадағы шарттарға байлаулы», – дейді
[Плеханов. Об искусстве. Сб. «Искусство», изд. «Новая Москва»,
1922, стр. 44]. Мынау сөзді ұғымдырақ қылып айтқанда, былай
болады:

Бір халықтың, бір таптың бір заманда анадай сұлулық
ұғымы болмай, мынадай сұлулық болуы, сипаты анадай бол­
май, мынадай болуы тұрмыс түріне, еңбек түріне байлаулы.
Бұл пікірдің дұрыстығында дау жоқ. Қазақтың мұрнын тесіп

зере салуы – Ауропа көзінде сұлулық емес, тағылық деп сана­
лады ғой. Яки, Ауропаның күн батқандағы суретті аузынан суы
құрып мақтауы қазақтың өз әдебиетінде жоқ қой. Біз жоғарыда
сұлулық сезімінен әм сезім арқылы жаратылысты, өмірді

ұғуға ұмтылудан ескүстба тумақ дедік. Бұл мәселе жоғарыда
сөздермен біраз шешіліп қалды. Ескүстба да тұрмыс түріне,
еңбек түріне қарап өзгеріп отырмақ. Ескүстбаның тұрмысқа

байланысы жалғыз тұрмыспен бірге өзгеріп отыруы ғана емес.
Ескүстба сезімі арқылы сезімнен туған әм сезімді оятатын су­
рет арқылы жаратылысты, өмірді ұғуға ұмтылу болғандықтан,
ескүстба өмірге, тұрмысқа пайда тигізуге тиісті. Бірақ ескүстба

тұрмысқа тура қолма-қол пайда тигізбейді, тигізе алмай­
ды: арада талай қол арқылы, алыстан тигізбек. Әдемі өлең,
сұлу күй ешкімнің қарнын тоқ, көйлегін көк қылмақ емес.
Бұлардың пайдасы – қиғаш, алыстан ұрын барып тиетін пайда.

Марқысшыл ғалым Ортодоқыс осы пікірді бір әсерінде толық
айтады [Л. Ортодокс. О. Уайльд. изд. «Основа», Иваново-Воз­
несенск, 1923, стр. 50–53]. Қысқасы, ескүстбаның негізі – сезім,
құралы – сезімнен туған сурет, мақсаты – білім беру емес, сезім

ояту. Бұлай болса, ескүстба қайраткерлерін, ақынды өлшейтін
кез мынау болады: сұлу, терең суреттер арқылы, қандай болса
ондай болсын, әйтеуір, терең сезім оята алса, ол – ақын. Оята ал­
маса – ақын емес. Сондықтан Ағамемнон Ахеделесті жырлаған

Ғомер өмірді қарғап өтсе де, суреті терең болып, тұңғиық сезім
оятатын Байрон – қайткенде ақын. «Тарғынды» жырлаған Ма­
рабай, «Жібек Қызды» жыр қылған Жүсіпбекқожа, қыл көпірді,
мақшарды, жұмақ, тамұқты суреттей біліп тыңдаушыны

есеңгіреткендей дін қыссасын шығара білген біреу – қайткенде
ақын, қырық парызды сынайтын Орынбай қырық пары­
зына келгенде ақын емес, уақытында «ақын» да, басылған
«қазағым, өнерлеріңе мектеп аш, қала бол, егін сал» деген

сықылды ақылды өлеңдер – қайткенде ақындыққа жанаспай­
ды. Ақындық бағытта емес, ақындық – ақындықта. «Қалай
жұмсалса талантты талант дейміз ғой», – дейді Лунашарски
[Луначарский. Что такое искусство. «Этюд» – Госиздат, Москва,

1922, стр. 32]. Қысқасы, ақынды өлшейтін бірінші өлшеуші –
ақындық. Бірақ, ақын қандай болса бір елдің бір таптың азаматы
болғандықтан, өлімді емес, өмірді, жауыздықты емес, ізгілікті
нысана қылған жалпы адамзаттың бір мүшесі болғандықтан,

ақынның оқушыда, қараушыда ізгі, дұрыс сезім, өмір сезімін
оятуға ұмтылуы – азаматтық борышы. Осы борышты атқару
үшін ақын ақындығын өмірге, тұрмысқа жанастыруға міндетті.
Таза ақындықпен бірге осы борышты да атқарған ақынды ғана

ел «тап өзімнің ақыным» демек. Ақындықты азаматтықпен
өлшеу – бұл ақынға салынатын екінші өлшеуіш. Бұл арада
ашып кететін сөз мынау: ақындықтың тұрмысқа жанасуын
тұрмыстың құлы болуы деп ұғу қата. Ақындық жаратылысты,

тұрмысты айтпай, бұлжытпай құр түсіріп қана отыратын фо­
тография емес, фотография ақындық емес. Тұрмыс пен жара­
тылыс – ақынға тек тиянақ. Осы тиянаққа таянып басып, осыны
құрал қылып, көптің көргенін, көптің сезгенін жанап, бір топ

қылып, сол топқа ақын өзінше түс беруге міндетті. Тип – пор­
трет емес, тип қашанда болса жасама. Лениннің фотография
түсірген портретінде ақындық жоқ. Ал, суретшіл ақын салған
портретінде ақындық бар. Мұның себебі не? Ауропа әдебиеті

«Шекіспір, Шекіспір» дейді. Осы Шекіспірдің ақындығы
16–17-інші ғасырлардағы қалса Англияның, асса Ауропаның
тұрмысын бұлжытпай суреттегендіктен ғана ма? Ауропаның
асқан ақыны Гете айтады: «Кәдімгі бір күшікті тұрған күйінше

санын көбейтіп, бір күшікке қосқан болып табыласың. Онымен
суретшіл ақын болып табылмайсың», – дейді.
Ақын Гетенің тағы бір жұмбақ сөзі бар: «Әдебиет әсері
неғұрлым жабайы өлшеу деп аса берсе, неғұрлым ақылға

ұғымсыз болса, соғұрлым сұлу болмақ», – дейді.
Жоғарыдағы пікірлерді қорытқанда былай болады: ақындық
ауданында ақын – ақын ғана, тұрмыс ауданында – әрі ақын әрі
азамат. Тұрмыстың мүшесі болған соң, ақын азамат та болуға

міндетті. Ақынның міндеті – білім беру емес, терең сезім, асқар
пікір ояту.
Тарихта әдебиетті тұрмысқа тиянаққа алмаған, жалаңаш
пікір билеп кеткен дәуір бар. Сүмірейіп, тұқыртып тұрмыс би­

леп кеткен дәуір бар. Бастапқы дәуірлерде де, соңғы дәуірлерде
де жиһан әдебиеті бәсеңдеген, төмендеген, ал тұрмыс пен асқар
пікірді қиюластырып қоса билеген дәуірлерінде асқарланған,
өрлеген. Әдебиеттің шын асқарлауы, сөз жоқ, тұрмыс пен

қиялы мүлтіксіз қабысатын алдымыздағы ортақшылдық
дәуірінде болмақ. Бірақ үстіміздегі төңкеріс дәуірінде адамзат
тарихының теңсіз бір дәуірі. Бұл дәуір – тұрмыстың қиялға,
шын бақытқа, өмірге қол созған дәуірі, қиялдың, жаңа өмірдің

жерімізге жақындап, көгімізде қалықтап ұшып жүрген дәуірі.
Мұндай дәуірде терең де екпінді әдебиет тууға тиісті. Бірақ,
мұндай дәуірдің әдебиетінің екі бетінде екі бүр болмасқа мүмкін
емес. Пілеқаныптың: «Жаңа таптың тудырған ескүстбасы

реализім мен идеализімнің бір түрлі қоспасы болмақ», – де­
ген сөзінің мәнісі осы [Петров. За двадцать лет. Спб – 1905,
стр. 307]. Бұл сөзден шошитын ешнәрсе жоқ. Ұққысы келген
адамдар бір қолмен қиратып, бір қолмен жаңа дүние құрып

жатқан реализмнің қоспасы екені ашық қой. Тарихта ең зор, ең
қасиетті істер осындай қоспа дәуірде істелмек. Терең де, екпінді
де әдебиет осындай қоспа дәуірде тумақ.
Маркысшылдық әм әдебиет не жазуға?

Маркысшылдың әдебиет туралы негізгі пікірі мынау:
әдебиетке сипат беретін – тұрмыс, тұрмысқа түр беретін –
технике мәдениеті, яғни негізінде әдебиетке бағыт беретін –
тұрмыс.

Бұл даусыз. Бірақ әдебиетті тұрмыс бағытымен ғана өлшеумен
іс тәмам болмайды. Әдебиет көзінен қарағанда құр бағытпен
жақсы да, жаман да әдебиет болмайды. Байрон – құлап бара
жатқан ақсүйектің ақыны. Оның ақындығының негізгі бағыты

жазған біздің Жүсіпбекқожамыз – діншіл ақын, бірақ бұларды
танумен ғана бұлардың ақындық мәселесі шешілмейді. Мұны
шешу үшін олардың ақындығын тексеру керек. Пілеқанып жа­
зады: «Әдебиет әскерінің тұрмысындағы негізін табумен ғана

әдебиет ісінің ісі бітпейді. Тұрмыстағы негізін тапқан соң, оның
ақындық жағы тексерілсе, сол уақытта әдебиет шын әдебиет
болмақ», – дейді [Бельров. «За 20 лет». Предисловие к третьему
изданию]. Дұрысы бір таптың ақыны екінші тапқа жат болуға,

шет болуға тиісті, бір тап екінші таптың ақынына жау болуға
тиісті. Бірақ бұл шеттік, бұл жаттық, бұл жаулық ақындық
жағынан емес, азаматтық жағынан болуға тиісті. Болмысына,

мысалы, «Қараңғы түнде тау қалғып, Ұйқыға кетер балбырап»
деп жырлаған ақынға осы ақындығын жат көру, осы ақындығы
жағынан жау көру даусыз ақымақтық болар еді. Осы себептер­
ден ақсүйек ақын Пушкин пролетариатқа азаматтық жағынан

шет болса да, ақындық жағынан шет болмақ емес. Пушкиннің
тап төңкерісі дәуірінде де пролетариаттың қолынан түспеуінің
мәнісі осы. Пролетариат Пушкинді азаматтығынан емес,
ақындығынан сабақ алайын деп ұстап отыр. Пілеқанып, Ленин,

Меринг, Тсимер, Бухарин, Клара Сеткин, Лунашарски, Трот­
ски сықылды маркысшылдық көсемдерінің: «Пролетариатқа
азаматтық жағынан қас, дос екенін біліп ал да, ақындық
жағынан әдебиеттің алыптарынан сабақ ал», – деп үгіт

берулерінің мәнісі осы. Біз де бағыт сабағын төңкеріс проле­
тариаттан алған соң, таза әдебиет сабағын жиһан әдебиетінің
ергежейлерінен емес, алыптарынан алуға міндеттіміз. Көшерін
жел, қонарын сай білетін қаңбақтарын емес, заман толқыны

қатты долданып соқса да былқ етпей, елең қылмай тұрып кел­
ген асқарларын молда қылуға міндеттіміз. Жиһан әдебиетінің
алыптарынан әдебиет сабағын алудың тағы бір себебі – шын
ақынның тар тапшылдықтан қанша дегенмен жоғары болуы,

белгілі бір тап мүшесі болса, шын ақынның тапшылдыққа ғана
қамалып қалмай, өз табынан мойын озық жалпы таптың, жал­
пы адамзаттың жанындағы қайғылы яки қуанышты шекті шер­
те білу.

Адам – әуелі адам, онан соң бір таптың мүшесі ғой. Осы
сөздерден әдебиетімізде тап мәселесі келіп шығады. Үстіміздегі
төңкеріс тап төңкерісі болғандықтан, адамзатты бағытқа про­
летариат жеткізеді деп күмәнсіз сенгенімізден, жердің жүзі

екі тапқа бөлінген күнде ғана төңкеріс қанатын кең жаяды деп
білгенімізден, сөз жоқ, әдебиетімізде тап сарыны болуға, әрине,
мүмкін. Бұл сарынның күші қанша болар – мұны тұрмыс
жуырда-ақ көрсетпек.

Жолдастарымыздың кейбіреулерінде қазақтың осы күнгі
күңгірт тап сезімі өспек емес, ұзамай өшпек деген пікір
бар. Дәлелдерді тап сезімін тереңдеткендей, бай, кедей
шаруаларының негізінде айырма жоқ. Айырма болса, сипат

жағынан емес, сан жағынан еді. Осы шала-жансар айырма
осы күні-ақ құрып қалды деуге болады. Бай, кедей шаруасы аз
жылдың ішінде сан жағынан да қарайлас болып қалды деу­ге
болады. Шаруа айырманың енді қайта тууына жол жоқ. Осы

себептерден қазақта тап сезімі тереңдей алмай, өсе алмай,
осы күнгі күңгірт күйінше өшіп кетуге мүмкін. Бұлай болса,
әдебиетімізге де тап сарыны терең түспеуге мүмкін. Дәлелдер

жолдастарымыздың ғана пікірі.
Бірақ әдебиет басынан бақайына шейін тап туралы ғана бол­
са деп ұғу маркысшылдыққа да, әдебиетке де қиянат. Маркыс­
шыл бір әдебиет сыншысы А. Шужак айтады: «Жұмыскердің

жайынан басқа нәрсені жазба деп ақынды қамап қоюды
маркысшылдық білмейді әм білгісі де келмейді» [Н. Чужак. К
эстетике марксизма. Сб. «К диалектике марксизма». Чита, 1921,
стр. 26–27.].

Төңкеріске қосшы атанған әдебиетшілердің біреуі Леф
Лунц: «Әдебиет әсері үстіндегі заманды суреттеуге де мүмкін,
суреттемеске де мүмкін, одан жақсы, жамандығы табылмай­
ды», – дейді [Л. Лунц. Серафимович братья. Сб. «От символиз­

ма до Октября», 1924, Изд. «Новая Москва»]. Тротски жазады:
«Жаңа әдебиетте [сотсиализім әдебиетінде] трагедие болмақ.
Әрине, құдайсыз болмақ. Жаңа ескүстба құдайсыз ескүстба
болмақ қой. Жаңа әдебиетте комедия болмақ. Жаңа адамдарға

да күлкі керек. Жаңа әдебиетте роман өспек. Жаңа әдебиетте
терең сыршылдық болмақ. Жаңа адам бұрынғы адамнан күшті
сөйлемек қой. Жаңа әдебиеттің де ақыны өмір, өлім туралы
жырламақ. Жаңа адам бұлар туралы ойламақ қой», – дейді

[Л.Троцкий. «Литература и революция»].
Қысқасы, әдебиет домбырасында бір ғана ішек емес, көп ішек
бар әм болуға тиіс. Көп ішектің бәрі басылуға тиіс. Бірақ барлық
ішекті рет-ретімен басқанда бір ғана күй шығатын болсын.

Яғни, түрлі нәрсені суреттейтін әдебиет негізгі бағытқа қайшы
болмасын. Негізгі бағытымыз төңкеріс арқылы ортақшылдық.
Әдебиет негізінде осы бағытты темірқазық қылумен бірге өзінің
ішкі заңы бар әдебиет екенін ұғып, дұрыс жүре білсін. Әсіресе

біздің жас әдебиетіміз жан-жаққа, алға, сыртқа қарануға
міндетті. Мұның бір себебі мынау: Ауропа әдебиетінің артын­
да асқар барлығы бар. Ауропа өмірінің өрі, қыры, күнгей де,
теріскей де беттері әдебиетіне түскен. Ауропа адамының терең

сезімдері, асқарланған қиялдары әдебиет алыптарының сұлу
сөз реттеріне болған жалпы адамзаттың алдына тастаған қара
да, хан да, бай да, кедей де, данышпан да, надан да, ер де, әйел
де тәңірге махаббатшылы да, елге махаббатшылы да, әйелге

махаббатшылы да, ұлтшылы да, ортақшылы да, бүгіншілі де,
ертеңшілі де, меншілі де, сеншілі де – бәрі де жақсы да, жаман да
жағынан суреттеген. Қалай да Ауропа пролетариатының атадан
қалған мұра, қазына сансыз таңдауына да, талдауына да жететін

келесі байлығына қоры мол. Ал біздің әдебиетіміздің Ауропа
жолына түскеніне 15–20 жылдан артық емес. Жаңа әдебиеттің
тартылса ағұзысы ғана тартылды. Бісмілдәсі әлі басталған жоқ.
Өміріміздің күнді әм күңгірт дәуірлері болған әм бар. Қазақтың

өзінің жаратылысқа, өмірге, тұрмысқа көзқарасы, өзінше фи­
лософиясы, терең сезімі болған әм бар. Осылардың бірі тура­
лы әлі айтарлық қалам тартылған жоқ. Өзінше елді қоғамдаған
хан, қоғамды қорғаған батыр, өзінше қоғамның қорғаны болған

би, хан заманындағы құл, төре заманындағы төлеңгіт, бай
заманындағы кедей, жауынгерге жолдас болған әйел, өткен
ертегі күніміз, ертегідей күніміз, кешегі капитализмге уһлеп
кірген дәуірдегі азғындық, мұң, бүгінгі кедейлік, бүгіншілік,

сонымен бірге жаңа өмірге бет алу... – қысқасы, қазақтың
күні, ертегідей күні, кешесі, бүгінгісі де айтарлықтай суретке
түскен. Осылар түспей, әдебиет өз әдебиетіміз бола алмақ емес.
Сондықтан, жас әдебиетіміздің осы күнгі мойнындағы жауапты

міндеті қай жаққа болса да бірезу болмау. Бұл – бір бағытты
болмау деген сөз емес. Бағыттың аты – бағыт, бірезудің аты –
бірезу. Саясатшыл азаматтың алдында бүгінгі мәселе, бүгінгі
тұрмыс мәселесі тұратын болса, ақынның алдында өткен, бүгін,

келешек – үшеуі де тұруға тиісті. Ақын осы үшеуінің арасында
көпір салуға міндетті. Қазақ ақыны мен пролетариат ақынының
арасында бірталай айырма бар. Пролетариат ақыны – төңкерісті
өзі жасаған, өзі қиратып, өзі құрып жатқан төңкерісті өзінің та­

рихы тудырған, Ауропа тарихының машина дәуірі тудырған,
ойы, сезімі зауыт-фабрикке байланған таптың ақыны. Қазақ
ақыны – әлгіден тарихы бөлек, тұрмысы бөлек, рухы бөлек,
төңкеріске жолдан қосылған жабайы тұрмысты елдің ақыны.

Сондықтан екеуінің ақындығының мінезі бір болуға мүмкін
емес. Бірақ негізі бір болуға тиісті әм бір болмақ. Бұл ортақ
негіз, бұл ортақ бағыт: зор төңкерістің үдеуі, төңкеріс арқылы
жер жүзіне бақытты тұрмыс, ортақшылдық орнауы. Домбыра­

да бірі қоңыр, бірі ащы үн беретін екі ішек бар. Екі ішек те екі
түрлі үн шығарып тұрса да, күй тартылмақ.
Оқушы!
«Алқа» – осы.

Жасқа жөн сілтейтін, адасқанды жолға салатын, қисыққа тез
болатын «Алқа» – осы. Жөн іздеген жас болсаң, жол іздеген жо­
лаушы болсаң, тез іздеген есті тентек болсаң, мынау «Алқа» –
сенікі.

«Алқаға» кір!
Өзіңнің сұмырай мақсатыңа шындықты құрбан қылып
шалып, қайқайып жүре беретін соғылған болмасаң, балапан
әдебиетіміздің шын әдебиет болып ер жетуін тілеуші болсаң,

мынау «Алқа» – сенікі.
«Алқаға» кір!
Шын әдебиетшіл, шын ақын болсаң, мынау «Алқа» – сенікі.
«Алқаға» кір!

нына миллиондаған жұмысшы бейнетқорлардың балалары
оқып жүр. Бұрынғы қай патшаның әйелі қай айда екіқабат
болып, қай айда бала табатынын жаттайтын тарихтың орнына
пәлсәпә тарихын, тарих пәлсәпәсін оқып жүр. Бұрын 12 жыл­

да оқып үлгеретін орта дәреже оқуды 3 жылда бітіріп отыр.
Бұрынғы Николайдың туған сағатын жаңылып қалған үшін
тақтайға жүгінетін я астан қалатын балалар үлкен жиылыстар­
ды басқарып, баяндамалар жасап жүр...

Қысқасы, Кеңестер одақтығында оқу-білім жұмысы көш
ілгерілемеді деп дос түгілі дұшман да айта алмайды.
Қазағыстанға ауалық. Күні кеше Қазағыстан немене еді?
100 % хат танымайтын, «я ібіліс болып у бер, я періште болып

су бер» деп ұлтшыл ақын зар салып, жаназаға шақырған Сары
далада ыңыраған жаралы жан еді. Ұлтшыл ақынның «оқыған
азамат» деп сүрен салғаны, шақырғаны «мына бөрік маған
жүре ме?», «сорпа жеп отырмын»... деп орысшалап жүрген

салты бұзылған, оқыған шенеуніктер еді.
Кеңес
өкіметінің
оқу-білім

майданына
көзқарасы
Қазағыстанға да әсер берді, Қазағыстанда оқу комиссариаты
ашылды. «Ыңыранған Сарыдала» шешегі гүл жарып көгере

бас­тады.
Тәңіріне зар еткен қазақ, қайғырып қандай азап шеккен
қазақ Қызыл әскердің қолындағы кателогінен [котелогынан]
«абылқаят» [?] суын ішті, басын көтерді. Жыртық сарыбөз дам­

балмен оқу іздеп жолға түсті. Оқыды, алдынан кесел ұшыраса
«састым» деп отыра қалып, газетке сөз жазды... «Қарашаш»
қайран жарым-ай, қарашығым, жаным-ай, құлағыма келеді,
алыстан ащы зарың-ай»-дың орнына «бостандық бізге көктен

келмес, бостандықты бізге ешкім бермес; алармыз күшпен
ақырда»-ға салды.
Қысқасын айтқанда, оқу-білім майданы Қазағыстанда да
гүлденіп келеді. Қазақша жаңадан жазылған кітаптар, қазақша

оқыту, айналадағы жағдайға қол артып оқыту – еңбек мектебі,
баулу мектебі. Жаңа програм.
Бірақ, оқу-білім майданы Қазағыстанда орыс еліндегі оқу-
білім майданымен қатарлыстырғанда әлі солғын. Орыс елінің

майданында күнбе-күн оқытушылар жиылысы, айтыс, пікір
алмастыру. Баспасөздің беті оқу, оқыту мәселелерімен толған.
Қым-қиғаш, жалпақ шабуыл. Бізде шашылған ел. Көшіп-қонған
ел. Мектеп пен мектептің арасы айшылық жол, қатынас құрал

кем. Жиылыс жасау аса қиын. Баспасөз аз. Оқу-білім мәселесі
көрінбейді. Оқу мекемелерінің нұсқау қағаздары мектептерге
әлденеше айда барып жетеді. Оқу-білім майданындағы жұмыс
Сары даланың түріне саз қосады.

Бұл күйде қалу жарамайды. Бұл күйде қалуды тарих
көтермейді. Қазағыстан оқу комиссариаты шара іздеді.
Оқытушылар
шара

іздеді.
Ақырында
Қазағыстанның
орталығынан «оқу-білім жұмысына, оқу-білім майданына

арналған бір журнал шығаруға кірісті. Бұл журнал мына «Жаңа
мектеп».
«Жаңа мектептің» мақсұты қысыр пәлсәпә сату емес, қисын
жырларын жырлау емес, қазақ мектебіне араласу, қазақ

оқытушысының мектептегі күнбе-күндік жұмысына жәрдемші
болу. Оқытушылармен пікір алмастырып, жүкті «әуп-әуп» деп
күш қосып бірге тарту.
Журналдың бұл санында зор кемшілік бар: қозғалған

мәселелер
жалпы
мәселелер.
Былай

болуының
себебі,
оқытушылардан мақалалар келіп үлгермегендігі. Келесі сан­
дарда бұл кемшілік жойылып, жалпы мәселелерді қозғаудың

орнына, күнбе-күндік керекті жұмыстар қалай істелуі туралы
мәселелер қозғалар.
Көргенсіз Қонақбай, «жануар семіз екен» деп қонағына
сойған тоқтысын мақтай беріпті. Құлағы азған қонақ: – Бай,

жегенде көрерміз, – деп ақылсыз байға тыйым салыпты. «Жаңа
мектептің» пайдасын жырлай берсек, оқушының біреуі «оқи
келе көрерміз» деп жоруы мүмкін. Сондықтан, қысқартып
қана айтпақпыз. Барлық оқу-білім мәселесі, оқу, оқыту түрлі,

мектеп түрлі, оқыту програмы, оқытушының хал жайы... әлден
келгенше «Жаңа мектепке» жазылып тұрмақ. Оқушылар,
оқытушылар,
оқу-білім

мекемелері,
барлық
Кеңестер
Одақтығындағы оқу майдандары Қазағыстан үшін осы «Жаңа

Біздің заманда ең қадірлі, бұрын «үш
ұйықтаса түсіне кірмеген» орынды
ұмтылушылардың алуы тиісті.
Ленин

Өңделмеген жұмыс көп-ақ
1920-сыншы жылғы алынған есепке сүйеніп шығарған
Ресейдегі хат тану туралы жазылған «Ресейде хат тану» деген
кітап аса қызғанышты күйді көрсетеді.

Бұл кітаптан 1897-нші жылдың арасында Ресейдегі хат
танушылардың шамасы көрсететін сандарды келтірейін бір
мың адамнан.
Еуропалық Ресейден 1897-нші жылы хат танитын ерлер саны

326, әйелдер саны 136.
Еуропалық Ресейде 1920-сыншы жылы хат танитын ерлер
саны 422, әйелдер саны – 225.
Терістүстік Капказда 1897-нші жылы хат танитын ерлер саны

241, әйелдер саны – 56.
Терістүстік Капказда 1920-сыншы жылы хат танитын ерлер
саны 357, әйелдер саны – 215.
Сібірде 1897-нші жылы хат танитын ерлер саны 170, әйелдер

саны 46.
Сібірде 1920-сыншы жылы хат танитын ерлер саны 307,
әйелдер саны – 134.
Еркегі, әйелі арасын мың адамнан хат танитын.

Еуропалық Ресейде 1897-нші жылы 229 адам
Еуропалық Ресейде 1920-сыншы жылы 330 адам
Теріс Түстік Капказда 1897-нші жылы 150 адам
Теріс Түстік Капказда 1920-сыншы жылы 281 адам

Сібірде 1897-нші жылы 108 адам
Сібірде 1920-сыншы жылы 280 адам

Біздер «жалшылар мәдениеті» деп тіліміз ауызымызға сый­
май мылжыңдап, оны «байлар мәдениетімен» салыстырып,
салмақтап жүргенде, ол байлар мәдениетінің өзі ауызға алуға
жарамайтын дәрежеде төмен екен.

Бұдан келіп шығады: жалпы хат тану жолында жүрісіміз
патша заманындағы жүрістен де шабандап кеткендігі. Бұл рет
«жалшылар мәдениеті» деп биік шыңға өрлеп жүргендерге
сына түсіріп, сақтық ойлатар.

Бұл рет әлі де көп заманда көп еңбекпен шамалы ғана
ілгеріліген мемлекеттің қатарына жететінімізді көрсетеді.
Ауыр еңбекпен жалшылардың қан төгіп алған бостандығын
мәдениетпен безендіре алатынымызды көрсетеді.

Шындап кірісу керек
Бір жылдық мемлекет шығынын қайта қараған уақытта,
бұл ретке дұрыстап қарау керек. Шу дегеннен басқа
комиссариаттардың шығынын азайтып, артылып қалған

ақшаны оқу комиссариатының мұқтаждарына жұмсау керек.
Биылғыдай астығымыз шыққан жылы оқытушыларымызға нан
бергенде, қолымыз қалтырамасын. Жеткілікті етіп берелік.

Оқу жолында жасалып жатқан жұмысты өте өнімсіз деуге
болмайды, ескі оқытушыларды оятып, жаңа мақсұттарға жету
үшін жаңа педагогикамен таныстыру жолында жаңа мәселелер
мен дін мәселесі деген сияқты көп шаралар жасалып жатыр.

Бірақ, біз ең керектісін жасамай отырмыз: оқытушылардың
халін қайғыртып, дұрыстап күтіп, тиісті орнына отырғызып
баптап, жұмысқа қоса алмай отырмыз... Бұл күйде ешбір
мәдениет туралы сөйлеуімізге орын жоқ, «мейлі жалшылар

Әңгіме Азиядағы сияқты біз малтығып ішінен шыға алмай
жүрген «мәдениетсіздіктің» үстінде болу керек. Дұрыстап
ұмтылсақ, бұл мәдениетсіздіктен шығуымыз оңай. Неге десеңіз,
жер жүзінде біздің Ресейдегі бейнетқордай мәдениетке ынта­

лы, мәдениетке жалпағынан ұмтылған халық жоқ.
Мәдениет мәселелері Ресейдегідей ешбір жерде тесе
қаралмайды;
Ресейде

басқа
ешбір
жерде
мәдениетінің

төмендігін мойындап қайғыратын, белгілі жұмысшылардың
қолында тұрған мемлекет жоқ. Мәдениет арттыру жолында
Ресейдегідей аянбай еңбек сіңіретін елі бар ешбір мемлекет
жоқ.

Бірінші орында не болу керек?
Жылдық мемлекет шығынын орындаған уақытта алдымен
бастауыш оқу жұмысын мұңсыз қылатын шара бізде бек аз жа­
салулы.

Оқу комиссариатының өзі де баспасөз бөлімін де керек деп,
бір топ адамды асырап отыр. Алдымен кітап басып шығару
емес, басылған кітаптарға саяси өріс табудың керек екенін
ұғыну жөн.

Кітап басып шығару сияқты қарапайым жұмысқа бұрынғы
жаман дағдымызша біз күш әм уақытты көп жұмсап, елге хат
таныту жұмысын жеңілге сайып отырмыз.
Жоғарғы мектептерді, басқаратын бөлімге келсек, мұнда да

«аса жоғарылап», жалпы бейнетқор елді ағарту жұмысынан
іргесін айырып кеткен жерлері көп, сығалап қарап мінегенде,
бұл бөлімде алып тастайтын артық жерлер көп.
Жұмысшы

бейнетқорлар
мемлекетінде
үнемдейтін,
үнемделетін нәрселер көп: қазіргі уақытта бізге артық керегі

жоқ орындар, мекемелер, тоқтатып қоя тұрсақ үйіміз үстімізге
жығылмайтын жұмыстар бар, бұлардың орнына сайын
көргенде адам шошитын сауатсыздықты жою жұмысын ілгері
бастыруымыз керек. Үнемдеу деген осы болады.

Мұғалім кеңесті тұрмыстың тіреуі болуға тиіс
Бізде оқытушылардың бұрын да, осы күні де, басқа капи­
тал дәуірінде тұрған мемлекеттерде болмаған биік орында
тұруының керектігі дәлел тілемейтін ақиқат.

Бұл ақиқатқа бүтіндей даярланып ұмтылуымыз керек. Және
ең алдымен оқытушының шаруа тұрмысын мұңсыз етуіміз тиіс.
Оқытушыларды ұйымдастыру жұмысын күшейту аса қажет:
оқытушылар бүгінге дейін капиталшылар тұрмысына тіреу бо­

лып келді; Капиталшылар мен шаруалардың (мұжық) арасын
достастыратын бітуәжа [?] болып келді. Бұдан былай оқытушы
жалпы бейнетқорлар тұрмысының тіреуі болуы және шаруа­
лар мен жұмысшылардың арасына дәнекер болуы тиіс.

Бұлай ету үшін ауылмен қатынасты бүгін де жасап тұрмыз.
Бірақ бұл қатынас жеткіліксіз. Қатынасты реттеу, жиілету және
бұл қатынас жолында жоқ нәрсеге шашып жатқан ақшаны ая­
мау тиіс.

Қала – ауылға
1922-нші жылы декәбірде [желтоқсанда] 10-ыншы кеңестер
тобында баяндама жасау үшін даярланғанмын. Ондағы сөйлейін
дегенім: қаладағы жұмысшылардың ауылдағы шаруаларға

өкіл ата ретінде (орысша – шеф) жәрдемші болуы туралы еді.
Бірақ бұл тілегім орындалмады: топта сөйлеуге тура келмеді.
Сондықтан бұл мәселені жарыққа шығару үшін жолдастардың
алдына тартпақпын.

Бұл жерде маңызды саяси мәселе қала мен ауылдың
қатынасы, бұл қатынас өзгерістің тағдырын шешеді: капитал
дәуірінде өкіметтің, байлардың баспасөзі жұмысшылардың
басын айналдырып, ауылдағы бауырлары – шаруалармен

арасын ашып ұстаса, біз бар күшімізді, бар ыждаһатымызды
жұмысшыларлың көзін ашып, білімін көбейтіп, ауылдағы
шаруаларға ортақшылдық жолға түсуге сенімді жолбасшы
етуге, араларын жақындастырып, достықтарын нығайтуға

Біздің ортақшылдық дәуірімізде қала ауылға береді де, алады
да. Бұл қатынас та өзінен өзі жасалып тұр. Біз бұл қатынасты
мың есе арттыруымыз, күшейтуіміз керек.
Біздің жұмыс сол мезгілде ғана ілгері басады, өнеді, қала

мен ауылдың қатынас мәселесін оң толғап дұрыс шешсек,
жұмысшыларды әкірейген әкім жасап алмай, ауылдағы шаруаға
жан-тәні араласқан шын дос жасасақ, сонда ғана мәселені дұрыс
шешкеніміз, сөзді іске айналдырғанымыз болады.

2-нші януар [қаңтар], 1923-інші жыл.
В. Ленин
Аударушы V.
«Жаңа мектеп» журналы, № 1, 1925 жыл.

болған. Делдал (маклер) диқаншымын деген. Диқаншы мал
бағушымын деген. Қысқасы, қазақ комиссияның жұмысына
түрлі қарауылдан қарап түрлі қошқар мүйіз жүргізген.
Олай болса ел өмірін, ел тұрмысын елдің ішінде, елмен

бірге жасап жүрген мұғалімдер ғана дұрыс зерттей алады. Ел
тұрмысын зерттеп материал жинаған мұғалім жұртшылық
желісін тартуға арқан, қазақ даярлайды. Мектепке программ
түзеуге, сабақ оқытуға керекті құралдар жинайды – екен.

Сөйтіп, мұғалім «апасына да барады, таяққа да үйретеді».
Қазақ мұғалімдері, кеңес үкіметінің шын қарашысы, надан
бейнетқор қазақ елінің шын досы: сабақ оқытудан басқа ел
тұрмысын зерттеуге, ел шаруашылығын зерттеуге міндетті.

Қазақ елі надан, тегісінен хат танымайды. Хат танымаудың,
надандықтың кеселдері, жұртшылық жұмысына бөгеті газет-
журналдарда күнбе-күн жылатып отыр. Әрбір саңылаулы
азаматқа айқын: қырағы Ленин жолдастың сүрек кесіп

тапсырып кеткен өсиеттерінің бірі – сауатсыздықты жою.
Сауатсыздықты жояды деп Лениннің сенгені, бейнетқор елдің
сеніп отырғаны – мұғалімдер. Біз өктәбрдің 10 жылдық то­
йына дейін сауатсыздықты 100 % жоя алмаймыз, 50 % жойып

өрмектің дүзін аударсақ, Қазақстан жағдайларында көп жұмыс
бітіргеніміз, Лениннің өсиетін орындағанымыз. Мектеп ішінде
бала оқытудан басқа, мектеп программасын түзеу үшін аудан
тұрмысын зерттеп материал жиюдан басқа қазақ мұғалімінің

мойнындағы зор міндет сауатсыздықты жою жұмысына
белсеніп кірісу.
Надан қазақ елінің шаруасы нысаналы түрде жүріп келеді.
Арба сынық, ат арық, сиыр шапата, қой қотыр, түйе қысаға.

Шаруашылықтың оңып тұрған жері жоқ. Егін жұмысы Нұқ
заманындағыдай. Пішен әлі қолмен шабылады. Сауда – осал­
ды күшті жем етуде. Кәсіп жемістері (айталық, тері-терсек,
жүн-жұрқа, ет, сүт, май тағы осы сияқтылар) іріп-шіріп жа­

тыр. Мал баққан қазақ сияқты Швейцария сүттен жасаған
ауқаттармен жер жүзін асырап отыр. Қазақ сиырының терісі
Германия барса, бір теріден 5 түрлі былғары жасап сатады.
Терінің көк етінен желім жасап сатады. Жүннен қырып алып,

әдемі қалпақ жасап сатып, қалпақ сатқан ақшаның жартысы­
мен терінің әуелгі құнын толтырып алып, басқасының бәрін
пайда етеді. Бұл жұмыстарды Қазақстан елінің өзі де жасай
білуі керек. Ала арқанмен шандыған сынық арба қазақ елінің

мәңгі-бақи еншісіне тиген жоқ. Қазақ шаруасы да өркендемек.
Әйтпесе қазақ еліне кеңес өкіметінің орнағаны өтірік. Міне осы
жұмыстарға бұқараға басшы керек. Мәдениетті елдерде бас­
шы болатын инженер, агрономдар көп. Бізде ол жоқ. Оқып

жүрген жастар жетіскенше көп заман бар. Қазақ елінің әзірге
инженері де, агрономы да оқытушылар: бала оқытудан бөтен
оқытушының міндеті елдің шаруашылық жұмысына араласып
басшы болу.

Надан ел нас болады. Қазақ елінде настық көп. Настық неше
түрлі ауруға себеп. Ел ішінде сифилис [мерез] киіздей түріліп
тұр. Кейбір ауылдарда адамның қақ жартысы пышық. Қазақ
мұны самар, жел, маңқа, ноғай қотыр ... деп бақсыға, тәуіпке

емдетіп отыр. Басталып келе жатқан сифилисті «теміреткі» деп
«жақсы көрген кісіге жалатып» емдеп отыр. Ауру құрттарын
тасып біреуден біреуге жұқтыратын бит-бүрге қазақ ауылын­
да жыртылып айрылады. Монша жоқ. Бұларды емдейтін,

бұларды
түсіндіріп
аурудан
сақтандыратын

доқдырлар.
Доқдыр [доктор] қазақта жоқ. Бар доқтыр шашылып жатқан
қазақ елін емдеп те, үгіттеп те үлгере алмайды. Сары даланы,
қазақ ауылын бұл қасіреттен құтқару жалғыз ғана мұғалімнің

қолынан келеді. Мұғалімдігінің үстіне қазақ мұғалімі ауылда
емші болуы да керек.
Жоғарыда программ түзеу үшін, жұртшылық желісін тар­
ту үшін қоғам тұрмысын зерттеу керек дедік. Қоғам тұрмысын

зерттегенде үш дәуірге бөліп зерттеуге тура келеді. Қазіргі күйі.
Екінші – өткен уақыттағы күй. Үшінші – болашақтағы тұрпаты.
Сондықтан қоғамның өткен өмірін де зерттеу керек болады.
Мәдениетті елдердің өткен өмірі жазба тарихтан, әдебиеттен,

өлең-жыры, күй-сазынан көрінеді. Қазақта жазба тарих жоқ.
Ұзақта ескі әдебиет жоқ. Қазақта бүгінге дейін жазылған ән,
күй де болмап еді. Бұлардың барлығы ауыздан ауызға көшіп
жыртылып жамалып жүр. Бұлардың барлығын жинау, өңдеу,

«Коммунизм – дұрыс есеп пен дұрыс үлес». Бұл қысқа сөзбен
шешілген коммунизмнің мағынасын теріс деп теріс жолда
жүрген Телі де айта алмайды.
Есеп ненің есебі? Аспандағы жұлдыздардың есебі ме? Сыр

бойындағы масаның я шыбынның есебі ме? Жоқ.
Шаруаның есебі. Жасаудың, жасау күшінің, жасау құралының
есебі. Мата, мәшине, малдың, жанның есебі. Қысқасы, адам
қоғамының тіршілігінің, «өрмегінің» жіптерінің есебі.

Әлеуметшілік негізге құрылған коммунизм шамына қаздай
мойнын созып ұмтылған Қазағыстан Кеңесті Республикасына
есеп те керек-ақ, есептеп болып дұрыс үлестіру де керек-ақ.
Есептей, тіршілікке керек азықты үлестіру, еңбекті, еңбек

жемісін дұрыстап үлестіру – дұрыс есептен соң болатын нәрсе.
Сондықтан үлес мәселесін ашық қалдырып Қазағыстандағы
«есеп» күйін тексерелік.
Қазағыстанда есеп бар ма? Бар.

Бар, бірақ дұрыс есеп емес.
Есеп алатын мекемелердің материалына, өзінің орындардан
алған есебіне сүйеніп 1920–1921-інші жылдар оқу комиссариа­
ты Қазағыстанда 98 % адам хат танымайтын сауатсыз деп жари­

ялады. 3–4 жыл өткен соң сауатсыздық жұқарды, 80 %-ке төніп
қалды десті. 1925-інші жылы сауатсыздықты тағы 100 % ауылына
жақындатып отыр. Бұл қалай? – дегенге: – Мына надан Жетісу,
Сырдария, Қарақалпақ облыстары қосылғаннан, – дейді.

1920–1921-інші жылдарда 98 % хат танымайтын ескі Қазағы­
станнан надан болған жаңа қосылған облыстардың жолы
болсын!? Бұған сауатсыздық жою жұмысын басқаратын Оқу
комиссариатының бөлімі айыпты емес. Басы қатып отыр. Са­

уат ашқыш мектепке пәлен адам оқып жатыр деп, орындардан
бүгін бір түрлі, ертең екінші түрлі есеп көрсетіп отыр.
Мектептің, оқушының, оқытушының, мемлекеттегі сауат­
сыздықты жоятын орындардың сауатты адамдардың, сауатсыз

адамдардың санын дұрыс біліп алмай тұрып, халық ағарту
жұмысын ілгері бастыра алмаймыз.

Осы күнде бір ауыр жұмыс – салық жұмысы. Салық
жұмысының дұрыс жүргізілуіне ел шаруасының оңалуы,
шаруаның әлеуметшілік жолмен жүруі байлаулы. Қулық,
сұмдық, теріс есептей арқасында бай салықты аз төлеп, кедей

көп төлесе, кедей таз кебін қайта киеді. Байға қайта барып құл
болады. Теңдік орнамайды. Бұл бір. Екінші. Бай малын жасы­
рып, салықты аз төлесе, кедейден түсетін салық өзі аз болса,
мемлекеттің қалтасына ақша түспейді. Мемлекет кедей болады.

Губерне, ояз, болыстардың жергілікті кіріс-шығысы (Местный
бюджет) кеуіп қалады. Оқу жұмысы, мәдениет, шаруашылық
жұмысы қурайды. Майсыз арбадай белағашы қиылады. Барлық
игі жұмыстарға пұл керек болса, бұл үшін кіріс-шығысты

көбейтпек болсақ, кіріс-шығысты көбейту үшін салықты дұрыс
жүргізу керек болса, бұлар үшін дұрыс есеп керек.
Қазағыстан елінің кәсібінің дені мал бағу, егін салу, малды
әуеге бағып (жерден жоғары), егінді айға барып жыртып бол­

майды. Екеуі де жерде болатын жұмыс. Қазағыстан шаруасының
тіреуі жер. Орасан ірі дауды ауызға алғанда қазақ «жер дауы»...
деп бастайды. Ел шаруасын ауызға алғанда қазақ: «жері байдың
елі бай», – деп бастайды.

Сондықтан шаруасын тірілтемін, Қазағыстанда ағарту,
мәдениет қазанын қайнатамын деген адам әңгімені жер­
ден бастауы керек, елді қоныстандырудан бастауы керек.
Социалшылдық қоныстандырудан бастау керек.

Бұл екі керекті қазақ көптен білетін. Бұл керекке қазақ
көптен ұмтылған. Бұл керектің табылмағанынан қазақ талай
қырғынға ұшыраған, талай жұтап, «ақтабан шұбырынды»
болған. Патша өкіметі қазақтың бұл керегін тауып берудің

орнына, қазақ жерімен жалмауыз капиталшылардың, граф-
кнәздардың жерігін басқан: алпауыттардың [помещиктердің,
феодалдардың] жерін қорғаймын деп қазақтың жерін мұжыққа
тартып алып берген. Қаз қонып, үйрегі ұшқан Ертіс, Жайық

өлкелерін қазақ орыстарға нагыратқа [наградаға – сыйлыққа]
тартып алып берген. Бұл ретте сөйлей берсек жыр болар.
Тоқталық, соңғы уақытқа келелік.

Өктәбір өзгерісінен кейін Кеңес өкіметі қазақтың керегін із­
дей бастаған көптеп көксеп, көкірегі қақ айрылған, «Еділ-Жайық
екі су ерлерім еңсеп желген жер...» деп еңіреп жоқтаған, керегін
іздей бастаған. Шу дегеннен Ертіс-Жайық бойын қазақтың өзіне

қайырып берген. Содан кейін қазақ елін социалшылдық жолмен
қоныстандыру жұмысына кіріскен. Бұл жұмыс Қазағыстандық
Жер-су комиссариатына тапсырылған. Жер-су комиссариаты
төніп, бұл үлкен жұмыстың қасына келіп кіріспек болғанда,

алдынан үлкен қиыншылық ұшыраған. Бұл не қиыншылық?
Есептелмегендік.
Ғылым жолымен социалшылдық қоныстандыру жұмы­
сын жасауға жердің ауа райы қандай, өсімдігі қандай,

топырағы қандай, шық-шылауы қандай – дұрыстап білу керек.
Қазағыстанда бұл шарттар зерттелмеген, есептелмеген Жер-су
комиссариатының алдынан шап ете қалған қиындық осы.
Қазақ өзі туралы сөйлегенде «7–8 миллион қазақ елі» деп

сөйлейді. Кітап жазған инженер Тынышбай баласы 5–6 мил­
лион шамалы дейді, басқа біреуі 2 миллион дейді, Орталық
есеп басқармасы миллион жарымдай дейді. Мұның қайсысына
нанасың? Қай санды қолға алып қоныстандыру жұмысына

аттанасың?
Олай болса, Қазағыстандағы адамның санын дұрыс біліп ал­
май тұрып, елді қоныстандырып болмайды.
Бұл есептің терістігіне кім айыпты? Қазақ па, Тынышбай

баласы ма, Орталық есеп мекемесі ме? – Бірі де айыпты емес.
Бұған айыпты қазақтың Өктәбірден бұрынғы күні күннің
қожасы – патша өкіметі, патша өкіметінің жалшылары – пересе­
лен шенеунектері: қазақ қанша надан, соқыр болса да «арбаған

сұр жыланның» шағатынын білген, есепке келген переселен
мекемесінің шенеунектеріне өтіріктен басқаны айтпаған. Көп
өтірікпен қазақ шатасқан. Шатасқан қазақтың санын азайтып,
жерін көбейтіп, учаске кесіп алып шенеунектер де қайқайған.

Орыспен, орысша оқыған төрелермен ұшырасқан жерде
сенбеу, өтірік айту қазақтың бойына сіңген. Сондықтан Кеңес
өкіметінің сұраған есебіне де бұ күнгі дейін қазақ өтірік айтумен
келеді. «Өкімет мата, астық береді» деген уақытта, «жас балаға

киім-тамақ береді» деген уақытта есеп берген қазақ қатынын
қойдай қоздатқан. «Өкімет еңбек қарызын (трудовая повин­
ность) өтетеді» деген уақытта, «салдат алар» деген уақытта қазақ
баласын шыбындай «қырған»: ұлын қыз қылған, 30 жасар бала­

сын 5 жасар, 5 жасар баласын 40 жасар қылған. Осы қуалаған
өтіріктің нәтижесін «құшақтап» Тынышбайұлы отыр.
Қазақтың саны көп пе, аз ба? Бұл екінші мәселе.
Тынышбайұлының, жолдас Сириустың, Есеп мекемесінің

құшақтап отырған сипырлары [цифрлары] өтірік.
Енді не істеу керек?
Енді жатпай-тұрмай Қазағыстанның шын есебін табу керек.
Соны тауып алып, қоныстандыру мәселесін шешу керек.

Жоғарыда біз жұртшылықтың мұқтаж 2–3 жоғын көрсетіп
кеттік. Шындықта, жұртшылықтың есепке мұқтаж емес жері
жоқ. Сауданы дұрыстау, кооперация ашу, ауру емдеу, елдің
мойнын дін, молда, әзіреттерден босату, кеңес негізіне түсіндіру

партия жұртшылығын орнату – барлығы есепке байлаулы. Бұл
жерде мұны ескертіп кетуді дұрыс санадық.
Әрі асалық. Не істеуге керек? 1926-ншы жылы Кеңестер
Одағында жалпы санақ болады. Бұл санақты дұрыс өткізсек,

дұрыс есеп алсақ, дұрыс қоныстандық. Санақты дұрыс өткізу
үшін мынадай жұмыстар істеу керек:

жорналдарды маусымға шақыру. Газет-жорнал бетінен «санақ
әңгімесіне» белгілі орын беру;

дарды санақтың мақсатын анықтауға, үгіт жүргізуге, санақ ту­
ралы түсініс беруге, жәрдемге шақыру;

«Себептік заң деген немене? Бұл керекті, дәйім, әр
орында болатын құбылыстардың байламы: егерде,
мысалы, заттың жылуы көбейсе, көлемі де көбейеді;
сұйық нәрсені ысытса, буға айналады; қағаз ақшаны

керегінен артық жасап шығарса, бағасы кемиді;
капиталшылық дәуірінде уақыт-уақыт соғыс бо­
лып тұрады; уалаятта ірі кәсіп те, ұсақ кәсіп те
болса, ірі кәсіп ұсақ кәсіпті жайлап жұтады; жалшы­

лар табы капиталға шабуыл жасаса, капиталшыл
түрлі айламен бас сақтайды; жасау жемісі өссе, баға
төмендейді; адам қанына мөлшерлі у құйса, адам
өледі; тағы осы сияқтылар».

«Қоғамның адамдардан құрылатыны даусыз.
Қоғамдық құбылыстардың, ағып жатқан дара-да­
ра адамдардың сезімінен құрылатыны да даусыз;
еріктен, амалдан құрылатыны даусыз. Қоғамдық

құбылыстарды өзгертіп айтқанда, дара адамдардың
бойында болатын құбылыстардың нәтижесі. Дұрыс
мысал – баға: базарға [сатып] алушылар мен сату­
шылар шығады. Бұлардың әрқайсысы пайда іздейді,

тартысады. Бұл базардағы ит сілікпенің нәтижесі
базар нарқы [?] болып шығады. Бұл бөлек алушының
я сатушының ұялғаны емес, бұл қоғамдық құбылыс
түрлі

«еріктердің»
тартысының
нәтижесінде
шыққан құбылыс».

(Бухарин кітабынан аударылды)
§ 3. Адам еркінің ықтиярлы, ықтиярсыздығы туралы
Жаратылыстағы сияқты қоғам өмірінде мөлшерлі заңның
болатынын көрдік. Үйте тұрса да бұл туралы сенімсіздіктер бо­

луы мүмкін. Шындықта қоғамдық құбылыстарды адам жасай­
ды ғой. Қоғам ойлайтын, сезетін, өзіне мұрат қоятын, іс жасай­
тын адамдардан құрылады ғой. Біреу бір жұмыс, біреу екінші
жұмыс жасайды ғой, нәтижесінде қоғамдық құбылыс болып

шығады ғой. Адамсыз қоғам, қоғамсыз қоғамдық құбылыс бол­
мас еді. Мұнан не шығар екен? Мұнан шығатын:
Егер қоғамдық құбылыстар мөлшерді заңға бағынса, егер
олар адам жұмыстарының нәтижесі болса, әрбір адамның

жұмысы өзінше бір нәрсеге бағынулы болмақ. Олай болса, адам,
адамның еркі ықтиярлы емес, ықтиярсыз, өзінің заңбарына
бағынулы болмақ.
Егер олай болмаса, адам, адамның еркі еш нәрсеге бағынбаса,

қоғам құбылыстарындағы реттілік, дұрыстық қайдан шығар
еді? Ешқайдан шыға алмас еді. Ол дұрыстық болмас еді. Бұл
әркімге түсінікті. Егер әрбір адам ақсақ болса, бүтін қоғам да
ақсақтардың қоғамы болар еді: аяғы сау адамның шығатын

жері болмас еді. Аяғы сау қоғам да болмас еді.
Екінші жағынан адам еркінің ықтиярсыздығын, бір нәрсеге
байлаулы екенін қалай мойындамақшымыз? Адам тілегенін
жасауға ықтиярлы емес пе? Су ішкім келеді – іштім. Жиылысқа

барғым келді – бардым. Қолым бос күні бірқатар жолдастар
Сәрсенбайдың тойына барайық деді, бірқатары аңға барайық
деді. Ойладым-ойладым да аңға бармақ болдым. Аңға кеттім.
Адам таңдауға ықтиярлы емес пе? Адам тілеуінде, ұмты­

луында ықтиярлы емес пе? Адам қалай тартса, солай ауа­тын
қуыршақ па, киіз қарақшы ма? Әркім тәжірибесінен қай амал­
ды қалауына, қай ойды ойлауына ықтиярлы екенін білмей ме?

Пәлсәпәда бұл мәселе адам еркінің ықтиярлы, ықтияр­
сыздығы туралы мәселе деп аталады.
Адам еркі ықтиярлы деп түсіндіретін жолды пәлсәпә «ин­
детерминизм» (Индетерминизм) дейді... Адам еркі ықтиярсыз,

байлаулы дейтін жолды «детерминизм» (Детерминизм) дейді.
Бұл екі көзқарастың қайсысының дұрыс екенін бірге шешу ке­
рек.
Ақырына дейін сарқа ойласақ, индетерминизм жолы не бо­

лып шығар екен? Адам еркі ықтиярлы, ешнәрсеге бағынбайтын,
байланбайтын болған күнде, себепсіз болуы керек. Олай бол­
са, не болып шығады? Ескі діни жол болып шығады. Дүниеде
кішкентай бүргенің секіруінен үлкен күн ұрпағының қозғалуына

дейін законге, себепті законге [заңға, заңдылыққа] бағынады.
Кішкентай адам баласының еркі бұл себепті заңға бағынбайды.
Ықтиярлы адам «аты озып келген» бір неме [?]. Бұл жерде адам
жаратылыстың бір бөлшегі емес, дәрежесі артық құдай. Олай

болса, индетерминизм жолының діннің жолынан бөтендігі
жоқ, түкке тұрмайтын өтірік жол.
Бұл жерде кішкене бір жұмбақ бар. Бұл жұмбақты шешу
үшін ақырақ тоқтау керек.

Көбіне ықтиярлықты сезу (ощущение) мен ықтиярлықты
айыра алмай қаламыз. Мысалы, жиылыста шешенді көресіз.
Ол ыстолдан ыстақанға құйған суды алып ішеді. Ыстақанға
қолын созғанда ол не сезеді? Ол су ішпек болады, ешкім оны

итермейді. Ол ықтиярлығын толық сезеді: су ішудің керектігін
ол өзі шешті; би билеуге ұмтылмады, тілемеді. Ықтиярлықты
сезу онда бар. Бұдан оның суға ұмтылуының себебі жоқ. Оның
еркі ықтиярлы деуге бола ма? Болмайды. Әзір есі бүтін адам

түсінеді де шешеннің тамағының құрғақсығаны ыстақанға
ұмтылуға себеп болды дейді. Бұл не? – Бұл себеп. Бұл тамақтың
құрғақсуы адамды ыстақанға итерген уақыттағы адамның
ықтиярлықты сезуін адам тілегінің, амалының жекелігін ша­

тастыру. Бұл екеуі екі түрлі ұғым. Осы шатастырудан индетер­
минизм жолын малданушылардың барлық шатасулары туады.
Адамның жанын, рухын құдайлық етіп шығару туады.

Индетерминизм жолына түсу адамның өз амалының
себептерін түсінуі: өзі мен жаратылыстың арасындағы байлам­
ды сезінуі.
Дұрыстығында, адам шеккен тәжірибесі арқасында ерік

ықтиярлы деген жолдың өтірік екенін түсінулі. Адам еркі
ешнәрсеге бағынбаса, амал жасаудың керегі болмас еді. Неге
десең, олай болған күнде тәжірибелерге, байқауға да мүмкін
болмас еді. Мәселен, саудагер базарға шымықты. Ол сауда жа­

сайтынын, саудаласатынын, алушының аз беретінін, сатушының
көп сұрайтынын біледі. Бірақ ол базардағылар еңбектеп жүреді,
итше ұлиды деп ойламайды. Мысалды қолайсыз табушылар
да болар. Қолайсыз емес, тергеп қаралық. Неліктен базардағы

ел еңбектеп жүрмейді. Бұл әдеті емес. Неге? Ағзалары олай
құрылмаған. Сирктегі [цирктегі] ойнаушылар еңбектейді ғой!
Иә, онда жағдай басқа түрлі: еңбектемесе ойынша ақша таба
алмайды.

Сиркке [циркке] баратын саудагер ойыншының жараты­
лысына қарсы еңбектейтінін біледі, алушылар неліктен арзан
алуға ұмтылады? Олар алушылар, олардың мақсұты арзан алу.
Олардың тілегі арзан іздеуге себеп болады. Егер сол адам са­

тушы болса, қымбат сатудың ретін іздер еді. Олай болса, ерік
ықтиярлы емес, көп себептерге байлаулы; ерік ықтиярлы бол­
са, адам амалға кірісе алмас еді.
Екінші жағынан қаралық. Мәселен, мас адамның түсініксіз

тілегі болады. Амалы да түсініксіз болып шығады. Оның еркі сау
адамның еркінен басқаша қозғалады. Неге? Себеп – арақ. Адам
денесіне мөлшерлі арақ енсе, ерік әулиенің басынан аттайды.
Тағы мысал. Адамға тұзды тамақ жегіземіз (ықтиярымен). Су­

сынды көп тілейді. Мұндағы себеп те анық. Ал сол адам[ды]
дұрыс аспен асыраса, сусын ішуі де дұрысталады. Бұл реттерде
ерік себептерге байлаулы.
Адам денесі піскен уақытта ғашық болады. Адам азған

уақытта қайғыға батады. Қысқасы, адамның сезімі, ерік денесінің
тұрмысына, жағдайға байлаулы. Адамның еркі барлық басқа
нәрселер сияқты себептерге байлаулы. Адам жаратылыстан
ешбір де айырыла алмайды. Адам құлағының түбін қасыса,

бір себебі болмақ. Дұрыс, кейде себептердің барлығын таба ал­
маймыз, жаратылыста да табылмаған себептер көп, бірақ бұған
бола себептен безуге болмайды.
Себептің заңға бағынбайтын құбылысы жоқ. Ең дұрыс мы­

сал: жынды аурулар. Олардың сөздерінде, амалдарында ешбір
рет, тәртіп жоқ. Болуға керек еді. Өйтсе де бұл аурулардың
себептері бар. Бір себеппен ауырған адам бір түрлі, екінші се­
беппен ауырған адам екінші түрлі ауырады. Жын ауруында

себептің заңға бағыну жолы ауырмай бір қалыпта болады.
Біз жорыта түрлі оқиғаларды алдық. Қалайда болса адам
сезімі, еркі себепке байлаулы болып шығады.
Индетерминизм жолының көретін жарығы жоқ: айналып

§ 4. Нық ұйымдаспаған қоғамдағы дара адамның
бойындағы құбылыстардың нәтижесі
Қоғамның адамдардан құрылатыны даусыз. Қоғамдық
құбылыстардың, ағып жатқан дара-дара адамдардың сезімінен

құрылатыны да даусыз; еріктен, амалдан құрылатыны даусыз.
Қоғамдық құбылыстарды өзгертіп айтқанда, дара адамдардың
бойында болатын құбылыстардың нәтижесі. Дұрыс мысал

Бұлардың әрқайсысы пайда іздейді, тартысады. Бұл базардағы
ит сілікпенің нәтижесі базар нарқы [?] болып шығады. Бұл
бөлек алушының я сатушының ұялғаны емес, бұл қоғамдық
құбылыс түрлі «еріктердің» тартысының нәтижесінде шыққан

құбылыс. Бағадағы болған рет басқа қоғамдық құбылыстарда
да болады. Өзгеріс уақытынан мысал алайық: бір адамдар
артықша жігерлі, екіншілері жігерсіздеу, біреулері бір жаққа,
екіншілері – екінші жаққа тартады. Адамдардың бұл тарты­

сы өзгеріске ауып жаңа тұрмыс орнатады – «белгілі қоғамдық
құбылыстар кенеп, астық, балта сияқты адам табысы, адам
еңбегі» деген Маркс («Пәлсәпә мешеулігі» деген кітаптың 72–
155-інші беттерінде).

Мұнда түрлері басқа екі оқиға болуға мүмкін: 1-іншісі, қоғам
ұйымдаспаған, тәртіпсіз болған күнде (капиталдық, тауарлық);
2-нші – қоғам ортақшылдық болған күнде. Алдымен әуелгі
оқиғаны талдайық.

Базарда шыққан нарық пен сатушы, алушы жеке адамдардың
тілектерінің арасында қандай байлам бар? Базар нарқының
бұлардың тілегіне байланбайтыны анық. Көп адамдарға нарық
залалды, тілектеріне қарсы болады. Бірқатары ешнәрсе сатып

ала алмай ақшасын сылдырлатып, бірқатары тауарларын сата
алмай арқаланып үйлеріне қайтады. Ұсақ кәсіп жасаушылар,
ұсақ саудагерлер базарда ірі кәсіптің, ірі саудагердің пардасы­
на [?] бара алмай, күші үздігіп жұтайтыны әркімге-ақ мәлім

болса керек. Ірі капиталшы көп тауармен базарды жаулап
жібергенде, ұсақ саудагерлер шаңдағында адасып өледі.
Жоғарыда капиталшылар байлық арттырамын деп ел
қанап, қаналған ел өзгеріс жасайды, өзгеріс капиталшылардың

мақсаты емес еді дедік.
Бұл нені көрсетеді? Бұл ұйымдаспаған, жасау тәртібіне
салынбаған, тартысатын таптары бар, жұмыс планмен [жос­
пармен] жасалмай, апатша жасалатын қоғамда жасалатын

жұмыстардың мақсұтқа, тілекке қарсы нәтиже, керексіз
жеміс беретіні (жұмыстар деп қоғамдық құбылыстарды айта­
мыз), я болмаса, Маркс пен Энгельстің айтуынша, қоғамдық
құбылыстар адамның ақылына, сезіміне, еркіне байлаусыз

болатыны. «Бұл «ерікке байлаусыздық» қоғамдық өмірдегі
оқиғалар адамның араласуынан тыс болады деген сөз емес,
ұйымдаспаған қоғамда, тәртіпсіз өсім уақытында еріктің
қоғамдық жемісі бөлек-бөлек адамдардың тілегіне қарсы, пай­

дасыз, көбіне залалды болып шығады (адамның байығысы
келіп еді, жуатып қалды) деген сөз (Бұл ерікке бағынбайды, қай
бағыну екенін жақсы ұқпай марксизмге қарсы адамдар айқай
салған ғой. Бұл мәселе туралы Энгельстің «Людовик Фейербах»

деген кітабының 44–45-інші беттерінен оқу керек).
Олай болса, ұйымдаспаған қоғамда да қоғамдық оқиғалар
қоғамдық еріктің сыртында болмайды, осы ерік арқылы бо­
лады. Бірақ, мұнда жеке адамның еркін еріктердің жемісі

Енді мынаны қаралық. Бөлек еріктерден қоғамдық нәтиже
құралған соң, бұл нәтиже бөлек адамның қылығын билейді.
Бұл ретті анықтаңқырау керек.
Тағы бағаны мысалға алайық. Базарда картоптың килогра­

мы, мәселен, пәлен тиын. Сатушы да бұл бағаны күні бұрын ша­
малап келеді, бұл бағаға қарай өздерінің шаруашылық есебін
жасайды. Басқаша айтқанда, қоғамдық құбылыстар (баға) жеке
құбылыстарды билейді. Өмірдің басқа реттерінде де дәл осылай

болады. Жаңа үйреніп келе жатқан шебер бұрынғы шеберлер­
ден өрнек алады, мұның үстіне қоғамның сезімімен, тілегімен
де есептеседі. Саясат көсемі айналадағы ретке қарай әдіс жасай­
ды. Мезгіліндегі реттерді нығайтса да, қиратса да жағдаймен,

сүйенген табының тілегімен санасып жасайды. Көсемнің ерген
қоғамдық жағдайлар билейді.
Жоғарыда ұйымдаспаған қоғамда адамның тілегіне қарсы
нәтижелер шығады дедік. Мұнда қоғамдық құбылыстар адам­

ды құл етеді, билейді. Адамның қылығын билегеннің үстіне
адамның тілегіне қарсы түзетеді.
Сонымен, ұйымдаспаған қоғам туралы біз мынадай реттер
шығара аламыз:

құрылып, жеке еріктерге қарсы түзеді, зорлап қожалық
жасайды; дара адам қоғамдық құбылыстардың қыспасына
түседі (мәселен, өктәбір өзгерісінен кейін қаңғып қалған капи­
талшылар, молдалар...).

§ 5. Бірігіп ұйымдасқан ерік – ұйымдасқан ортақшылдық
қоғамдағы жеке еріктердің нәтижесі
Ортақшылдық қоғамда түр қандай екен? Мұнда жасау
ретсіздігі жоқ. Тап, тап тартысы да жоқ. Тап тілектерінің

тілегі қайшыласпайды. Бұл қоғамда дұрыс тартылған жасау
желісімен жұмыс жасау бар.
Мұнда жеке ерік не түрде? Қоғам да адамдардан құрылады.
Сондықтан қоғамдық құбылыстар жеке еріктердің нәтижесінен

құрылады. Бірақ бұл құрылыстың реті, нәтиже шығатын
жол ұйымдаспаған қоғамдағыдан бүтіндей айырым. Бұған
кішкентай мысал келтіру керек. Айталық, дұрыс түсініскен
кішкентай қоғам бар екен. Бұл қоғам мүшелері барлығы

бір мақсұтқа ұмтылулы. Мәселені бірігіп шешеді. Амалды
бірігіп жасайды. Олардың қосылып жасаған амалы, олардың
мәселе шешуі – ұйымдық жұмысы. Бірақ, бұл жұмыс қоғам
мүшелерінің тілегіне қарсы сыртқы күш емес. Мұнда жапа

тұрым мақсұтқа ұмтылу бар. Бес адам бірігіп тас көтермек
болады. Дара адам тасты көтере алмайды. Қосылса – оп-оңай
көтереді. Жалпы тілек жеке тілекке залал келтірмейді. Қайта
жеке тілектің тез орындалуына себеп болады.

Дәл осы сияқты, бес адамның тас көтергені сияқты емес,
үлкен мөлшерде, көп айналмалы түрде, ортақшылдық
қоғамда да болмақ («ортақшылдық қоғамы» деп біз жалшылар
үстемдігі дәуірін я ортақшылдық[тың] бастапқы сатыларын ай­

тамыз; біз нақ таптық мінездер жоқ, орныққан ортақшылдық
қоғамын, мемлекетсіз, заң-законсыз сыртқы қоғамды айта­
мыз). Бұл қоғамда адамдардың барлық қатынас амалдары
көрініп тұрмақ. Қоғамдық ерік ұйымдасқан, тәртіптелген ерік

болмақ. Жеке адамның еркіне байланбаған, сырттан болатын
апат нәтиже болмайды. Шегелеген, есептелген, ұйымдасқан
қоғамдық қарар болады. Сондықтан мұндай капиталшылдық
дәуіріндегідей болмайды. Мұндай қоғамдық табыс адамға

қожа болмайды, адамдар өздерінің табысына, шешуіне қожа
болады. Неге десеңіз? Шешуші көре біле түсініп, шешуші адам
өзі. Қоғамдық құбылыстар мұнда қоғам мүшелерінің көбіне за­
лалды, кеселді болып шықпайды.

Жоғарыда айтылған реттен ортақшылдық қоғамда қоғам
еркі, жеке ерік ешнәрсеге байлаусыз, ортақшылдық дәуірінің
ерік бостандығы болады. Адам көзді ашып-жұмғанша қасиетті,
керемет иесі болып кетеді. Себепшілдік заңға адам құл емес

Базарда «кездейсоқ» Нұғыманды көрдім. «Кездейсоқ» арзан
арба сатып алдым. Тағы осы сияқтылар.
Тағы бір мысал. Көршімнің қолына тұз шықты (қарта ойы­
ны «жиырма бір»). Банкедегі көп ақшаға сұғып келіп жіберді.

Екінші алған картасы жетілік. Барлық көзі 18 болды. Банке иесі
іздеп еді – 19 шығарды. Соғушы ұтылды да қалды. Ұтылып
қалған адам тағы ойнайды. Банкеде тағы көп ақша. Қолына ко­
роль шықты. Тәуекел! Соқты. Екінші карта ондық. 14 болды. Ой­

ламастан тағы бір карта алды. Жетілік шықты. 21 болды. Ұтты.
Мәнісі қалай? Кездейсоқтық мөлшері заңға, себепке бағына ма?
Бұл мәселені талдалық. Мысалға арленге ойынын алалық [?].
Ақшаны аспанға лақтырдық. Решке түсті. Орел неге түспеді?

Мұнда ешбір себептің бомауы рас па? Рас емес. Себеп болу­
лы. Решке түсуінің себебі: ақшаны қолыма қалай ұстауым,
қандай күшпен лақтыруым, қандай шиыруым. Екінші рет­
те де дәл алдыңғы түрде лақтырсам, решке түсер еді. Бірақ

ақшаны лақтырған сайын, бірқалыпты лақтыру мүмкін емес.
Сондықтан ақшаны лақтырған уақыттағы кішкентай бұрылып
кетуі, ақшаны кішкене аударып ұстауым, күшімді кішкене
көбейтіп я азайтуым... ақшаның ауып түсуіне себеп болады.

Бірақ бұл кішкентай себептерді іс жүзінде есептеп болмай­
ды. Сондықтан бұл себептерді біз көбіне байқамаймыз. Бұл
байқамағанымызды келіп «кездейсоқтық» дейміз.
Тағы бір мысал. 20 жылдай көрмеген бір ескі дос адам­

ды жәрмеңкеде ұшыраттым. Бұл ұшырасудың себебі бар ма?
Барлығында дау жоқ. Менің жәрмеңкеге аттануым себепке
байлаулы. Менің жәрмеңкенің қой базары жағына баруым
себепке байлаулы. Ескі досымның жәрмеңкеге келуі, қой ба­

зарына баруы да себепке байлаулы. Бұл екеуімізді айдаған се­
бептер біздің ұшырасуымызға да себеп болды. Бұл ұшырасу
маған неліктен кездейсоқ болып көрінеді? Ұшырасуда себептің
барлығын неліктен сезбеймін? Неге десеңіз? Мені айдаған се­

бептер досым я оны айдаған себептер маған белгісіз болған;
ұшырасатынымызды біз күні бұрын сезбегенбіз.
Әлденеше себептердің қозғалыстары қабысқанда, біз тек
бір ғана себепті білсек, бұл қабысудан шыққан құбылыс бізге

«кездейсоқ» болып көрінеді. Дұрыстығында бұл құбылыс
мөлшері заңға бағынады. Мен себептердің бір буынын ғана
білемін. Мәселен, менің жәрмеңкеге баруымның себебі, менің
досымды айдаған себептерді білмеймін. Сондықтан екі себептің

қозғалыстарының қабысатынын мен білмеймін. Сондықтан
бұл қабысу маған «кездейсоқ» болып көрінеді. Сонымен
ешбір «кездейсоқ» себепсіз құбылыс болмайды. Себептерін
жақсы білмегендігімізден құбылыстар бізге «кездейсоқ» болып

көрінеді.
Спиноза деген философ «кездейсоқтық» біздің біліміміздің
кемтарлығынан
шығатын

ұғым,
бізге
құбылыстардың
себептерінің құрылысы, белгісі деген.

«Тарихи кездейсоқтық»
Жоғарыдағы
айтылған
реттердің

арқасында
тарихи
«кездейсоқтықты» талдау оңай болмақ.
Егерде құбылыстардың барлығы да себеппен болатын бол­

са, «кездейсоқтық» жоқ болса, тарихи «кездейсоқтық» та жоқ.
Қандай тарихи оқиғалар қандай «кездейсоқ» болып көрінсе де,
тегінде себепке байлаулы. Тарихи «кездейсоқтық» деп жүрген
ұғымымыз белгілі көп тарихи себептердің қабысуы.

Бірақ, кейде тарихи «кездейсоқтық» деген сөз басқа
мағынада да болады. Мәселен, жиянгершілік [жиһангершілік

құбылыс. Аустрияның эрц-герцогы «кездейсоқ» құбылыс
сияқты. Байқаңқырап қаралық: жиянгершілік соғысының ау­
мастан болатындығын тексерген уақытта қоғам өсімінде болған
үлкен себептерді – соғыс себептерін көреміз. Соғыстың өзі

де аса маңызды. Қоғамның болашақ өміріне үлкен себеп бо­
латын, әсер беретін жұмыс болып көрінеді. Көбіне тарихи
«кездейсоқтық» бір кішкентай ғана оқиға болады. Бұл оқиғаның
болу-болмауының тарихқа әсері болмайды. Соғыс, мәселен,

эрц-герцогы өлмесе де болар еді. Соғыстың себебі бұл өлім
емес, соғыстың себебі – жиянгер мемлекеттердің базар таласы.

«Жаңа мектеп» журналы, 1925 жыл, № 3.
Журнал «Жаңа мектеп» («Новая школа»), 1925 год, № 3.

Кеңес құрылысы, қысқалап-қысқалап айтқанда, бірте-бірте
ортақшылық тұрмысқа жақындау.
Қазақстан – кеңес үкіметінің мүшесі: Кеңес құрылысы
Қазақстанды да ортақшылдық тұрмысқа сүйреп келеді. Бұл

шексіз.
Жалпы Кеңестер Одағының елі Еуропамен салыстырғанда
кедей, надан, айналасы аш қасқырдай дұшпан капиталшы
мемлекеттер.

Қазақстанға келсек, күйі бұдан да нашар: ел тегісінен хат
танымайды, ғылым-мәдениет жоқ, шаруашылық шала-жан­
сар, жұртшылық жаңа ғана қылтиып келеді, тұрмыс көшпелі,
ескі жаман ғұрып-әдет көп, молда-қожаның, бай-бидің әлі күні

қылышынан қан тамып тұр, ұл – тұл, қыз – күң … тағы сондай­
лар.
Кеңестер
Одағына

жоғарыда
көрсетілген
мақсатқа,
ортақшылдық тұрмысқа жету үшін кеңес құрылысын дұрыстау

керек, әскерін күшейту керек, шаруашылығын өркендету керек
…мұның барлығы білім-мәдениеттің жоғарылауына байлаулы.
Бұл рет жалпы Кеңестер Одағына қас болса (керекті шарт бол­
са), Қазақстан үшін екілете, үштете шарт керек; кемшілік көп-

ақ. Көп кемшілікті жоюға көп еңбек керек. Бұл еңбек оқумен
ғана жемістенеді.
Қазақстан мемлекетінде ұлт әскері бөлімдері ашылып жа­
тыр. Бұл ұлт әскері жалпы Кеңестер Одағын қорғауға, жалпы

өктәбір жемістерін қорғауға керек, олай болса, әскер түзеу –
кеңес құрылысының ең керекті тамырларының бірі. Әскерді
дұрыстап құру жұмысы екі жолмен жасалады. Біреуі әскердің
сезімін, ақылын тап иманымен, жалшылар табының иманымен

толтыру. Бұл үшін әскер адамдарына, әскер адамдарын арасы­
нан шығарып беріп отыратын, елге саясат білімі, саясат сауаты
керек: саясат сауат оқуымен орналады.
Екінші жол – соғыс құралдарын, соғыс тетіктерін дұрыстау,

әуе кемелерін дұрыстау, ғаздармен амал жасай білу, тағы осы
сияқтылар. Бұл тетіктерді ғылым табады, химия, физика, ма­

тематика табады. Кеңес құрылысын, өзгеріс жемісін қорғаудың
бұл жолы да қолын білімге артып отыр: кеңес құрылысын
дұрыс жүргізіп бірте-бірте ортақшылық тұрмысқа жету үшін
кеңес өкіметінің әскерін күшейту, соғыс құралдарын дұрыстау

керек, бұл үшін елді ағарту керек.
Кеңесті отанды қорғау ғылыммен орындалатын болса, кеңесті
республикалардың, оның бірі – Қазақстанның шаруашылығын
өркендетуде ғылымға сүйенеді (Шаруашылықтың өркендеуін

жоғарыда ортақшылық тұрмысқа жету үшін керекті шарттың
бірі дегенбіз). Мәселен, оқу комиссариаты ел шаруашылық
мекемесі емес, – дейді. Керенский заманындағы бір дұшпаны
кеңес үкіметінде «төре» болыпты деп есітіп шошып кеткен. Бір

Шындығында фабрик-зауыттағы болсын, егін егіп, пішен
шабудағы болсын жұмыстардың барлығы білім арқылы жаса­
лады, білім оқудан шығады.
Зауытта жер-су комиссарияты ұлы бұйым тауып берсе,

халық шаруашылығының кеңесі керекті машиналар тауып
берсе, оқу комиссариаты жасаушы, басқарушы шеберлер, ма­
мандар тауып беріп отыр. Шаршаған қартайған мамандардың
орнына фабрик-зауыттық мектептерде мыңдаған жастарды

оқытып, өнерін бұрынғы мамандардан арттырып, орынбасар­
лар дайындап отырған оқу комиссариаты. Билеу, сот, сауда
комиссариаттарындағы «жанды машиналарды» (мамандарды)
оқытқызып отыр. Ауылға барсақ та осыны көреміз.

Профессор Темирязев жері бірдей, шықшылауы, ауа райы,
бірдей аспап сайманы, күш тетігі бірдей Данияның мұжығы
Ресейдің мұжығынан бидайды үш рет көп алады, бұл қалай?

Ресейдегіден жақсы құрылғанынан, – деп жауап беріп отыр.
Марқұм Темирязев: – Ресейдің егіс жұмысын ілгерілетейін де­сең,
мұжықтың мектебін дұрыста, – деген. Сөйтіп, шаруашылықты
ілгерілету үшін оқу жұмысын ілгерілету керек.

тергейді. Шешендердің алдынан айы туып, жолы болып, ..........
шешіп, шегін аршып тазалап, не екенін тапқан. Осыдан 4 мың жыл
бұрын шешен Протокур (?) айтқан: «Бәрі ағып тұр, бір өзеннен екі
өтпейсің, ағып өзен жаңалап тұр» дегені осы күні білім қол қойған

иман. Табиғат жылжып, жымиып өзгеріліп тұрады.
Осы жолмен зәредей ............... тәмам жан құбылып, құрылып,
өсіп-өніп болып тұр. Бұл кітапшада осы жазған бет дәлелденген.
Дүние алты күнде жаралған деген адасқан жол. Дүние қандай,

табиғат қандай – соны жақсылап білем десең, осы кітапты оқып
қара.
Абдолла жолдас орыс кітабын қазақшалауға шебер,
кітаптың қазақшасы хат білетін қазаққа түсінікті. Бұл кітап

мектепте, мұғалімде болғаны оң. Мұны оқып алған мұғалім
балаларға сабақ берсе, құрал болады. Орыс тілін білмейтін жа­
стар бұл кітапты оқымаса болмайды. Өзгеріс, құбылыс жолы­
нан тысқары осы күні білім жоқ. Бұл жолды сүндет ат қылып

мінбеген – білім жолына түспеген.
Абдолла жолдастың ақсаған жерлері мынадай: Абдолла
«шар, шар» деп келеді (28–34 беттер) – бұл доп қой!
«Мысал үшін» дейді (27 бет) – бұл орыстың «для примера»-

сы ғой! Бұл қаламның тас басып, тасырқағанына куә! Мұнан жа­
зушы қазақ құтылу керек.
«Яғни», «яки», «егер» дейді. Бұлар жазылған бет то­
лып жатыр. Мұнда тізіп те керек емес. Қазақ «яғни», «яки»,

«егер» деп сөйлей ме? Бұ да сөзге олақтылықтың, қаламның
шабандығының, қамшы тілегені ғой. Жазушы қазаққа бұл
құрал емес.
«Резеңке доп сықылды» дейді (29 бет) – «үрген қуық» десе

қайтеді!?
37-бетте кеңірдекті «труба» деп, суретте өзі де «кеңірдек»
дейді. «Труба» деп бекер-ақ жазылған ғой!
Қыр баласы.

«Еңбекші қазақ» газ., № 325, 08.05.1925 жыл.
Орынбор-Қызылорда.

52-бетте «ізбес» деп жазушы [жазыпты]. «Ізбесті» біздің
қазақ тас кендір дейді. Ізбестен гөрі тас кендір қазаққа ұғымды
емес пе?
54-бетте «тастанған балық» деген. Міне, бұл орнына келген

сүйкімді сөз.
Жолдас Мұқтар орыс кітабын қазақшалауға мерген, жазуы
артықша қазақша, қазаққа ұғымды.
Бұл кітапты хат білетін қазақ, мұғалім, шәкірт мұқтасар

[«мұқтарша» емес пе?] етіп оқымасқа болмайды. Бұл кітапты
оқыған адамның көзі ашылады, білім соқпағына түседі. Ақылы,
зейіні май асаған ауыздай қарық болады.
Қыр баласы.

«Еңбекші қазақ» газ., № 295, 28.02.1925 ж.
Орынбор-Қызылорда.

«М.Томский. Ресейде кәсіпшілер қозғалысын» қазақшаға ау­
дарушы Ешмағамбетұлы. Басқан Қазақстан мемлекет баспасы,
59 бет, бағасы қойылмаған. Орынбор. 1925 жыл.
Бұл кітаптың қазақшасы өте түсінікті. Ешмағамбетұлы

орысшадан аударуға шебер екен.
Бірақ Томский жолдасқа еріп, кітап, оның кітапшасын
өз күйінде аударған да қойған. Кітапшада толып жатқан ке­
сте сан, сифырлар (цифрлар) бар. Бұлар бұтасыз далада,

кітапсыз қырда өскен қазақтың көзін адастырып, кітапшаны
оқуды қиындатуы мүмкін. Сифырлардың жинағын ғана алып,
Томскийдің кітабын қысқартып, негізін қолданып Ресейде
кәсіпшілер қозғалысының қысқаша тарихымен таныстыру ке­

рек еді, бұл мүмкін де еді. Тіпті Томский болса да бұл кітапты
халыққа жаңа жанданып келе жатқан қазақ кәсіпшілері мен
жұмыскерлері[нің] оқуы қиын болар, сифыр кестелерге келген­
де адасып та кетер.

Орыс кітабын дәл өз күйінде аударып, сонымен қазақтың
қараңғы еңбекшісін таныстыра қоям деу дұрыс емес. Кітаптың
дәлелін, пікірін пайдаға асырып, оқушының кім екенін естен
шығармай отырып аударған жөн ғой.

Бұл кітапшаның бағасы көрсетілмеген, өзі 1500-ақ болып
басылған. Мұнысына қарағанда, бұл кітапты комиссариаттардың
бірі тегін таратпақ болды ма екен, қайтты екен? Дұрыс кітапты
шамалап басып, ақшаға сататын қылу ғой!

Қыр баласы.
«Еңбекші қазақ», № 329, 14.05.1925 жыл.
Орынбор-Қызылорда.

Күтпеген сөз хабарсызда келіп қалып, ақылын
алды деп кемпірге адам нанбады. Кемпір тұрып өзін
шыр айналып тыңдаған жұртқа, балаңды оқ қақ
бөлді деген хаттан бастап, үйімен бірге өртеніп

кеткен жігіттердің соңғы ойбайына шейін бәрін ай­
тып берді. Кемпір басынан кешкеннен, істеген ісінен
бір зере дейін қалдырмай, бәрін талдап бұзып, бір-
бірлеп айтып берді».

Төртеуі алдын ала жүгіріп, қызметті қылып кемпірдің
жұмысын да, шығын да азайтады. Төрт бала таңертең тұрады,
аязда тырдай жалаңаш болады да, қардай аппақ етін бұлақтың
мұздай суына жуады. Кемпір бұлар жуынып жатқанда, ерсілі-

қарсылы сабылып тамақ пісіріп жүреді. Төртеуі онан кейін ас
үйде аяқ-табақты жуады, сүртіп алып қояды. Үйді сыпырады,
терезені сүртеді: айыра танығысыз, шешесіне қолқабыс еткен
жақсы төрт ұл.

Кемпірдің күндіз де, түнде де ойлағаны тазыдай аш бел, най­
задай тік, қой көз, қошқар тұмсық, қара бұйра мұрт жалғызы.
Кемпір күнде қонақтарынан:

лары аңсап қалған, кемпірдің ішін өртеген оттың, кемпірдің
мазасын алған уайымның не екенін таза біліп, кемпірді айна­
ла жүгіріп, алдына түсіп, айтқанын тапжылтпай, ойлағанын
айтқызбай тауып әлпештейді. Кемпір де өзінің төрт қонағын

жау демейді, жақсы көреді. Ұлтшыл, кекшіл байдың табы,
қара бұқара кекті білмейді. Соғыста көп өлетін, соғыстың бар
шығынын төлейтін, соғыстың қыстай ызғарын арқасына артып
алатын қара бұқара, жел күні қауға түскен өрттей дулаған, жар­

ты жылда жеңгенді де, жеңілгенді де туралататын саясат парти­
ялары індетә соғыстың кегін білмейді.
Ауылдағылар Асаудың кемпірінің қонағын сөз қылғанда: