Қазақстан Республикасы
Мəдениет жəне ақпарат министрлігі
Ақпарат жəне мұрағат комитеті
«Əдебиеттің əлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»

Жаңабек ШАҒАТАЙ.
Ш 16 Ащы мен тəтті. / Жаңабек Шағатай. – Алматы: «Қазы ғұрт»
бас пасы, 2012. – 304 бет.

© Ж. Шағатай, 2012
© «Қазығұрт» баспасы», 2012

Ата-бабаларымызға ауыздығын шайнаған тұлпарларының
тұяғымен əлемді дүбірлетіп, қос мұхиттың суына (Тынық жəне
Атлант) алақанын шайып, ауыздықпен ат суартқызған өршіл
ары, намысқойлығы еді. Бұрынғы түркілер, олардың тікелей

ізбасарлары, қайталанбас арда қасиеттерді бойларына молынан
сіңірген алаш жұрты – қазақтарды басқа ұлт пен ұлыстардан
ерекшелейтін айырмашылықтар туралы талай ғасыр сүйсіне
һəм таңдана қалам тербемеген саяхатшы мен зерттеушілер

кемде-кем. Осыдан он төрт ғасыр бұрын өмір сүрген арабтың
атақты жазушысы əл-Жахиз (775-868) Шығыста сəйгүлік ат-
тарын ойнатқан түркілер туралы: «Түркі қорықпайды, бірақ
қорқыта алады. Бір нəрсені қаласа, алмай тынбайды. Болмашы

нəрсеге қол созса да, міндетті түрде табысқа жетеді. Алайда бе-
кер іске араласпайды. Басраның əдептілігі, гректің даналығы,
қытайдың өнері түркілерге əлдеқашаннан-ақ таңсық емес.
Түркілер – адал. Оларда көңілге қонымсыз пікірлер, шектен

тыс жаулық ойлар жоқ. Сымбатты денелері мен дауыстары
секілді сөйлеген сөздері де əдемі естіледі. Əрбір түркі өзін –
арыстан, жауын – аң, астындағы сəйгүлігін – елік деп есептейді.
Түркілер жалтақтауды, жалынуды, жылтыр сөзді, опасыздық,

сатқындықты, өтірік айтуды, сенген адамдарына тəкаппарлық
көрсету мен жамандық жасауды, арам ойларды білмейді.
... Түркілер ат үстінде туғандай берік отырады. Шайқаста
өз жауларын оп-оңай аударып-төңкеріп кете алады. Он ұлттан

шыққан он жігіттің күшін бір кісіге жинасаң да, жалғыз түркінің
күшіне тең келмейді. Түркілер əрқашанда ар-намысына өте
берік. Соғыста да, бейбіт өмірде де айлакерлік пен арамдықты
білмейді. Арам пиғылдан туатын мүмкіндіктерді өз пайдасы-

на бұруды намыс санайды. Өздері де, сөздері де келісті. Ара-
ларында бір-біріне жала жабу деген əсте болмайды. Олардың
басқа біреудің дүние-мүлкіне көз алартуы, екіжүзділігі, біреу-
ді жамандауы, тəкаппарлық танытуы, тыңшылық жасауы, үл-

кендерге құрмет көрсетпеуі жайлы ойлаудың да қажеті жоқ.
Олар Отан сүйгіштікті бəрінен де жоғары қояды. Жер жаулап
алу үшін емес, үстемдік құру үшін соғысуды ұнатады. Базбір
басқа халықтар секілді өсек-аяңға бармайды. Көпірме сөзді қол

көрмейді. Ең көп сөз ететіні – ұрыс, жеңіс. Ермектері – ат, қару.
...Өйткені олардың жаратылысы қозғалысқа, өне бойы іс-
əрекетке негізделген. Тыныштық атаулыда үлесі жоқ. Рухани
күштері дене күштерінен əлдеқайда артық. Олар – жалынды,

əрдайым қимыл-қозғалысты ұнататын əрі сезімтал жандар.
Естеліктері көп, көзқарастары өткір», – деп таңдай қаға сүйсініп
жазған болатын. Осынау қасиеттердің басым бөлігі бүгінгі
қазақтардың да бойынан табылатынына еш күмəн жоқ. Амал

не, біршама ұзақ уақыт қызыл империя – коммунистердің езгі-
сі, мешеу идеология ықпалында болу, оның үстіне, соңғы жыл-
дарда жүргізілген саяси-экономикалық, əлеуметтік, қоғамдық
тосын реформалардың үздіксіз созылуынан алмауыт мінез

алаш жұрты туа бітті табиғи, ананың сүтімен бойына ерекше
қасиет болып сіңетін намысқойлығынан – ең сорақысы, ұлттық
намысшылдығынан біртіндеп қол үзіп, «қазақ қой аузынан
шөп алмайтын момын, жуас, жасық» екендігіне əбден мойын-

сұнып – мұның тасасында намыссыз деген қорқынышты сөздің
құлағы қылтияды – кеудесі сəулесіз, көкірегі бітеу тоғышар
тобырға айналуға бет қойғаны көпе көрнеу көзге ұрады. Осы-
лайша «құл – тобамен, күң – қанағатпен ғана шектелетін»

(Мейірхан Ақдəулет) тоғышарлық бой алып, талайлар ұлттық
басты мақсат-мүдделерді ұмыта бастады. Алаш жұртының
талан-тағдыры, болашағы таразыға түскен екіұдай сəттерде
салбөкселік, жігерсіздік, табансыздық, немқұрайдылық таны-

тып, «менің шатағым не?» деп, жалтақтық көрсетуі осыдан
туындаған қасірет. Қазір 2 миллионға жуық қазақтар өзінің
тілін шала біледі делінеді, яғни ортамызда 2 миллион намыс-
сыз адам, ішкен-жегеніне ғана мəз – «хайуанға оны қосыңдар»

(Абай) – жандар жүр деген сөз. Алаштың біртуар арысы Мір-
жақып Дулатов меңіреу ұйқыдағы елін оятып, «Оян, қазақ»

деп жар салатын немесе Махамбет: ... «Қабырғасын қаусатып,
Бір-біріндеп сөксе де, Қабағын шытпас ер керек, Біздің бүйткен
бұл іске», – деп атойлайтындай биік рух, азаматтық өршілдікті
қалыптастыратын бірегей намысшылдық қазіргі уақта аса қа-

жет-ақ. Тарих – əлсіздікті кешіреді, намыссыздықты кешірмей-
ді. ХХ ғасыр, əсіресе, дүниежүзілік деңгейдегі аласапырандар,
қантөгістер, түрлі-түрлі революциялар көптігімен ерекшеленіп
отырған. ХХl ғасыр жаһандағы сансыз халық ұлт пен ұлыстар

алдына «Біз осы кімбіз? Қайдан келдік? Қайда беттеп бара-
мыз?» деген сауалдар таратып, қиын сұрақтарға еріксіз жауап
іздеумен басталды. Біраздан бері тоқтаусыз үдеп келе жатқан,
осы күндері ғаламға айтқанын жүргізіп отырғандығы анық

байқалатын жаһандық ауқымдасу процесі де бұған əжептеуір
əсерін тигізуде. Жаһандық ауқымдасу тұсында ұлт бола ма,
əлде көп санды ұлы ұлттар, нəсілдер ғана қала ма? Ал ұлттың
ұлылығын қамтамасыз ететін қандай қасиеттер?! Адам жанын

еріксіз тебірентетін əрі еріксіз үрейлендіретін сауалдар күн
сайын көбейе түсуде. Мəжіліс депутаты Уəлихан Қалижан
мырза белгілі газетке берген сұхбатында «Бізге ұлттық мемле-
кет құруға не кедергі?» деген сауалға: «Ұлттық мемлекет құру-

ға мүдделі деп табылатын қазақ ұлтының өзі оған кедергі бо-
лып отыр деп ойлаймын. Себебі, біз өзіміздің елімізде сан
жағынан азшылықта тұрмыз... Шын мəніндегі ұлттық мемле-
кет құрудың алғышарттарының бірі ретінде біздің қазақ тілі

елімізде барлық салада жоғары деңгейде жұмыс істеуі қажет.
Мəселен, Парламент заңдарды тек қазақ тілінде қабылдау ке-
рек. Үкімет өзінің бүкіл қаулыларын мемлекеттік тілде дайын-
дап, осы тілде қабылдауы тиіс. Осындай жағдайда ғана бізге

ұлттық мемлекет құруға болады», – деген-ді. Қымбатты депу-
тат ағамыздың уəжі орынды, өте дұрыс-ақ. Дегенмен, бұл жер-
де айтылуға тиіс жайттың тағы бір аса маңызды тұсы назардан
тыс қалып кеткендей. Бұл – намыс, ұлттық намыс мəселесі!

Ұлттық мемлекет құруға көптеген қазақтардың туған тілін біл-
меуі кедергі, ал қазақ тілін білуге ұлттық мемлекеттің құрыл-
мауы тосқауыл. Бір сөзбен түйіндегенде, шығар жолы жоқ
шеңбер, саңылау таптырмас тұйық. Жалпы ұлтқа кінə артудан

гөрі, сол Мəжіліс депутаттары, Үкімет мүшелері, билік басын-
дағылардың басым бөлігі қазақ ұлтының қабілетті белсенді

өкілдері бола тұрып, нəйеті жоғарыда санамалап айтылған іс-
шараларды ғана жүзеге асыруға тəуекелі жетпесе – бұл ұлттық
намыссыздық демеске амал кəнеки?! Əйтпесе, олардың қазақ
тілін білуге міндеттілігі ауа жұту сияқты табиғи нəрсе емес

пе?! Адам ойлары қызық қой, кейде теледидардан, əсіресе,
күнделікті өмірде орысша сайрайтын балалар маған «жетімдер
үйінде» тəрбиеленген жеткіншектер сияқты көрінеді. Ата-
анасы тəрбиелемеген, жеті атасынан бері басқа ұлт болып кет-

кен байғұстар. Қазақстанда бар делінетін 90 мың мемлекеттік
қызметкерлердің көбі де. Əсіресе, министрлердің біразы «Же-
тімдер үйінде» тəрбиеленген соң қазақ қоғамы алдындағы
жауапкершілігін сезінбейтін болар?! Ар-намыс демекші, 90-

жылдардың ортаңғы тұсында Индияның жолаушылар ұшағы
апатқа ұшырап, ондаған адамның өмірі қиылғаны ойға орала-
ды. Анықтай келгенде, əлгі ұшақты елдің Авиация министрлігі
Өзбекстаннан жалға алғаны жəне лайнердің ұшқыштары тіл

білмегендіктен, əуежай диспетчерлері жерден берген бұйрық-
тарды түсінбей, нəтижесінде ұшақ осындай апатқа ұрынғаны
анықталды. Осыдан соң-ақ кең көлемде қоғамдық пікір туын-
дап, стратегиялық маңызды салаға жауап беретін министр қа-

рауындағылардың өз міндеттерін дұрыс атқармағандығы, кəсі-
би шеберлігі төмен ұшқыштарды жауапты жұмысқа жалдаға-
нына намыстанып, өз еркімен қызметтен кетті. Ал миллион-
даған қазақтардың, тұтас ұлттың бүгіні, ең бастысы, болашағына

жауап беруге тиіс біздің жоғары шенділер, үкімет мүшелері
мұндайда былқ етпес еді. Аса сорақысы сол, Қазақстанда бөгде
тілде заң қабылдау табиғи қалыпты нəрсе сияқты боп алды.
Бұдан асқан намыссыздықты ешбір көне, жаңа тарихтан іздеп

табу мүмкін емес. Шенеуніктердің көбі бүгінгі қазақ тілінің
мүшкіл жағдайы жеке бастарының мүдделеріне мейлінше сай
екендігін (өздері, əсіресе балалары тек орыс тілінде тəлім-
тəрбие алған. Бұдан былайғы болашақтарына қазақ тілі кедергі

келтіреді) жасырғансиды. Əйтпесе, қазақ тілінің ғылым, мəде-
ниет, экономика, заң т.б. өмірдің барлық салаларында толық
қолданылуына қоғам əлдеқашан түбегейлі дайын екендігін
əлгіндейлер білмей отырған жоқ. Олар жеке бастың мүддесі

үшін ұлт мүддесін құрбандыққа қасақана шалып отыр. Сон-
дықтан, ұлттық ұмтылыстың негізгі басты мақсаты мен ныса-

насын тұмандатып, қоғамдық ортақ ойды шашыратып, екінші
қатардағы мəселелерге – ауыл, аудандық əкімдерді сайлап қою,
оппозициямен қарым-қатынастағы соншалықты маңызды емес
жайттарға аударуға құштар. Сөйте тұра, бірқатарының «жеке

басының ар-намысына» бола сотқа жүгінуге құмарлығы да
еріксіз қайран қалдырды. О заман да, бұ заман, адам бойындағы
жоқ нəрсеге қайтіп, қалай нұқсан келтірілмекші? Қазақтың
қасиетті ежелгі топырағында кіндігі кесіліп, қаршадай шағында

Сирияға құлдыққа сатылған, өмір бойы мойнындағы бұғауды
сүйреп өтуге тиіс болған Бейбарыс қаһарлы сұлтанға айналар,
тарихи оқиғаларға ықпал ететін қаһарман ұлы тұлға болар деп
кім сенген?! Оны тарихтың сахнасына алып шыққан асқақ ар-

намысы болатын. Мысыр мен Шам елін біріктіріп, атақты
Мəмлүк мемлекетінің негізін қалаушылардың бірі, он жеті
жыл салтанат құрған Бейбарыс сұлтан намысшыл далалық-
тардың бел баласы еді. Намысты ұлан Мысырды кресшілер

жəне моңғол шапқыншылығынан қорғап қана қойған жоқ, жал-
пы мұсылман əлемін түбегейлі апаттан аман сақтап қалды.
Дана халқымыз: «Е, бір үйірден жеті шабыр жаман ат шық-
қанша, жеті үйір жылқыдан бір бəйгекер шықсашы! Бір атадан

жерге қараған жеті момын туғанша, жеті атадан елге қараған
бір көсем тусайшы!» – деп тілек ететіні осындайдан. Өкінішке
қарай, сананы тұрмыс билеген қитұрқы кезеңде ұлттық намыс
туралы айту асқақ пафос, қарапайым пендеге қатыстылығы

жоқ биік материя сияқты болып қабылдануы да ықтимал.
Қазіргі өркениет – биік ұжданға, əсіресе, өршіл намысқа кісен,
өткелі жоқ тосқауыл боп алған секілді. Дегенмен, өркениетті
сана биігінен қарасақ – ерліктің табиғи болмысы намыстан ту-

ындайтынын мойындау керек, яғни ерліктің өлшемі – намыс,
адамды қуаттандыратын күш – намысқойлық! Биік намыстың
іргесі бала жастан қаланары шындық, бірақ, аса қорқынышты
əлеуметтік дерт – жұмыссыздық намыссыздықты туындатарын

да еріксіз мойындауға тура келмек. Елімізде жүздеген мың жұ-
мыссыздар бар, қазір ресми түрде мойындалып отырғандай,
халықтың 25 пайызы кедей тұрмыс кешуі ұлттық намыстың
өрлеуіне тосқауыл. Тіпті, бірқатар əлеуметтік зерттеулерде

ауыл тұрғындарының 40 пайызы өздерін кедей өмір сүретіндер
қатарына жатқызатыны анықталады. Осыдан біраз уақыт бұ-

рын «31 телеарнада» көрсетілген сюжет өзінің үрейлі үмітсіз-
дігімен ерекше есте қалған еді. Алматы қаласының Сейфуллин
даңғылы бойында тұратын жалдамалы жұмыскер: «Осы отыр-
ған төңіректегінің бəрі құлмыз ғой, қысқаша айтқанда, өзіміздің

жерде. Орыстар бізді жұмысқа алады. Сол кезде: «Сендердің
өздеріңнің жерлерің, сендер істеулерің керек. Біз сендерге қо-
нақпыз» деп қалжыңдап айтады. Сол ғой, міне, қандай жұмыс
айтса да істейміз» – деген-ді. Бұдан асқан ұлттық қорлық бола

ма? Жұмыссыздық – намыссыздықты тудырып қана қоймайды,
үмітсіздік, сенімсіздік, торығу, нəуетектік, надандықты да ба-
лалататын қорқынышты дерт. Ұлттық намысқойлықтың төмен-
дігінен шетелдік компания мен фирмалар қандастарымызды

заңсыз қанауды күнделікті əдетке айналдыруға бет бұрғаны да
аңғарылуда. Былтыр Оңтүстік Қазақстан облысының Шардара
ауданында осындай жағдай қалыптасқаны белгілі болды. Ар-
насай бөгенінің құрылысын жүргізіп жатқан Қытайдың геоин-

женерлік корпорациясы жұмысқа жалданған жастарды аяусыз
қанап, «Еңбек туралы» заңда бекітілген барлық баптарды белі-
нен басқан. Жұмыс уақыты ұзартылған, демалыстар берілмеген,
жұмысшыларды таситын автобусқа міну мүмкін емес. Шарасы

таусылған жастар шағымданса, копорация басшысы Хуа Тиау:
«Иди домой» – деп кергіп, кеуделерінен итерген. Жалақылары
да еткен еңбекке сай емес. Жалпы, жергілікті қазақтарға еңбек-
ақыны əлденеше есе кем төлеу барлық шетелдік, тіпті, отандық

компанияларға тəн қасиетке айналды. Осының бəрі шетелдік-
тер, өзге халық өкілдері қазақты намыссыздар ретінде сыйлау-
дан, именуден қалғанын көрсететін үрейлі белгілер. «Бассыз
үйдің иті осырақ келетіндігінің» дəлелі.

Ұлы Мұхтар Əуезов айтқан «Ұлт болам десең, бесігіңді
түзе!» дейтін аксиоманың зердемізден ұмытыла бастауы, дұ-
рыс ғибрат алмауымыз ұлттық намыссыздықтың өткел бер-
мес қайраңына тұмсық тіретіп отыр. Мемлекеттік «Болашақ»

бағдарламасы бойынша жылына бюджеттен қомақты ақша
төлеп, дамыған елдерге білімін жетілдіруге аттандырылатын
жүздеген жастарымыздың отанымызға қайтып оралмай, сол
жақта қалып кетуі – сол жастардың, əсіресе, олардың ата-анала-

рының намыссыздығы, үміт артқан ұлтының бетіне түкіруі.
Мұны жеке адамның, тіпті, ұлттың намысына қатысты жайт

деп қана емес, мемлекеттің қауіпсіздігіне де қатер төндіретін
рухани кесел деу керек. Шетелдіктер, əсіресе халқының өсуі
тоқталып, демографиялық дағдарысқа тірелген Солтүстік Еу-
ропа елдерінің өкілдері жетім балаларды тəрбиеге алуға жиі

ынталылық танытуда. Бұл жерде ізгіліктің, мейірбандықтың
еш қатысы жоқ. Олар тектік тұрғыдан əлем халықтары арасын-
да неғұрлым таза болып танылатын қазақ қаны арқылы гено-
фондын жаңартпақшы. Жəне мұнысын жасырмайды да, яғни

бақай есепке құрылған арамза құштарлық пен мейірім. Ұлттық
намыстың құнсызданғаны соншалық, «Қызға – қырық үйден
тыю» деген ежелгі қағида да назардан біржола тыс қалып, ар-
хаизм, анахронизм ретінде қолданыстан шығарылып тасталған

сияқты. Өз заманында атақты Торайғыр би:
«Көк түйнектен өліп қалмаса,
Жасында күйеу алмаса,
Көрінгенмен ойнаса,

Бəрінен де қызың жау», –
деп бекерден-бекер күңіренбеген. Жұмыссыздық сынды əлеу-
меттік дерт, оның үстіне ұлттық намыссыздығымыз қазір жүз-
деген қара көз қыздарымызды көшелерде, мейманхана, ойын-

ханаларда жезөкшелікпен шұғылдануға, мұны күнкөрістің,
табыстың қасиетсіз көзіне айналдыруға мəжбүрлеп отыр.
Өстіп ежелгі түркілер тəу еткен, қазақтар тектілік, тазалық,
кіршіксіз ар-абыройдың қасиетті əулиесі деп санайтын Ұмай

ана алдында да ұлт ретінде кінəміз өлшеусіз. Ұлттық намысқа
негізделмеген тəрбие – нəтижесіз харекет. Бұл сандаған ғасыр
екшеуінен өткен бұзылмас ақиқат. Шынында, намысшыл адам
ғана ұлтжанды бола алады.

Қайғылысы сол, Қазақстанда тəнін саудаға салған ондаған
мың қыз-келіншектер арасында əлі кəмелетке толмаған, он екі-
де бір гүлі ашылмаған қаршадай қорғансыз байғұстар да бар.
Тіпті, олардың дəл саны қанша екені жөнінде ресми мəлімет-

тер де жоқ. Мұның өзі осынау аса құбыжық əлеуметтік дерт-
ке қоғамның, ең бастысы, билік орындарының немқұрайды
қарайтынын, ұлттық генофондымызға біржола қол сілтеп
отырған екіжүзділігін анық аңғартады. Оның есесіне, елімізде

бізге қатыссыз əлемдік проблемаларды талқылаған жиын-
дар, жүздеген адамдар шақыртылған халықаралық конферен-
цияларды көптеп өткізу сəнге айналды. Ешкімге түсініксіз
«еуразиялық мəселелердің» бүге-шігесін ақтару, жаһандық

гендерлік саясатты сапыру. Жаңылыспасақ, кейінгі жылда-
ры гендерлік саясатқа қатысты 12 мыңнан астам түрлі жиын-
дар, мəртебелі талқылаулар өтіпті. Биік мінберлерден қызыл
сөздер бұрқақша атылуда. Сөздер, сөздер... Апыр-ай, осы-

нау сөздерге бола қаншама қаржы желге ұшырылды екен?!
Бəлкім, сол қаржыларға тым құрығанда он екі мың қыздың
ауыр тағдырына араша түсуге болар еді-ау. Кейде мемлекет
жезөкшелік, нəпсіқұмарлық, жыныстық қатынастың жабайы,

масқара түрлеріне астыртын қолдау көрсетіп, əдейі наси-
хаттайтын сияқты. Белгілі бір топтар осыдан қомақты пайда
тауып, баюдың көзіне айналдырғандықтан осылай шығар.
11 сəуір күні Қызылжарда (Петоропавл) кейінгі кездері Ре-

сей сахналарының өзінде өнер көрсетуі қиындыққа айналған,
қоғам қарсылығын тудырып отырған, ел аузында қызтеке
(гей) атанып жүрген Борис Моисеевтің концертін өткізу
жоспарланған көрінеді. Ең жиіркеніштісі сол, əлгі атышулы

əншінің концертін ұйымдастыруға мұрындық болған Игорь
Немчинов басқаратын «Икар» продюсерлік орталығының
қызметкерлері жергілікті «Добрый вечер» газетінде: «Бізде
адам құқығы аяққа тапталып, адамның ар-намысы қорлануына

қарсылық білдіреміз» деп мəлімдеген көрінеді. Қазақтың қа-
сиетті топырағын қасиетсіздерге таптатуға Игорь Немчинов
сияқтыларға кім құқық берді? Түсініксіз. Тіпті, ондай əншілерді
өз үйіңе шақырып, қонақ етіп күт, сыйла, қалағаныңды істе,

бірақ, өзгелердің ар-ождан, намысымен де санасу керек шығар-
ау. Тіпті, демократияшыл Еуропаның бірқатар елдерінде
ата-аналардың талабы бойынша «Тату» тобының сахнада
өнер көрсетулеріне, теле-радиоарналарда əндері орындалуы-

на тыйым салынған. Ал ондайлар біздің елге келіп, төрімізде
тайраңдап кететініне етіміз өлгені сонша, селт ету ойда жоқ.
Түк намыстанбаймыз. Бұл шоу-бизнестегі бейшаралық бол-
са, ал таяуда Ресейдің Совет Одағы Батырлары клубының бір

топ мүшелері біздің елімізге келіп, қазақ əскерін аралағаны,
жауынгерлерімізді патриоттық, Ресеймен мəңгі достық тура-

лы үгіттеп, жалынды сөздер айтқаны мүлдем еңсе езді. Отар-
лаушы ел деп келген Ресейдің патриоттық жөніндегі ұстанымы
мен енді ғана Тəуелсіздік алған қазақ халқының көзқарасы екі
басқа ғой. Бұрын əлгіндей делегациялар Украина, Польша,

Шығыс Германия, Венгрия, Румынияға, Балтық жағалауы ел-
деріне барушы еді, енді бізге ауыса бастапты. Орыстың кəрі
батырларымен бізді қорқыту ма, əлде, шынымен намыссыз ел-
де үлгі тұтар батырлар мен қаһармандары жоқ деп иланатын

шығар. Бəлкім, Шығыс Еуропа елдері отарлаушы елдің қарт
сарбаздарын шекараларынан аттатпай қойған шығар?! Осыдан
20 жыл бұрын, 1986 жылы кеңес əскерлері Алматыда қазақ жас-
тарын аямай жазалаған еді. Ресейде шовинизм, ксенофобия

қазір одан əрі өрши түсті. Тіпті, өз отандастары – шешендердің
балаларын, кəрілерін, əйелдерін де аяп көрген емес. Табан-
асты бізге жаны ашиды дегенге сену қиын-ау. 1986 жылы,
Тəуелсіздіктің алғашқы жылдарында азаматтарымыздың рухы

жоғары, намысы биік еді, аздаған жылдарда жер бауырлап қал-
ғаны өкінішті.
Жуырда Оңтүстік Қазақстан облысындағы Ішкі істер депар-
таменті басшыларының бірі мейрамханада 2000 доллар пара

алу үстінде ұсталғаны жөнінде БАҚ-тарда хабарланды. Əлгі
полиция басшысы əлдебір əйелге жеңгетайлық (сутенерлік)
жасаумен айналысатын болса, өзі қорғап-қолдап отыруға
уəде еткен көрінеді. Қандай қасиетсіздік! Қазақтардың ең

көп шоғырланған қасиетті аймағындағы ел, мемлекет сенген
азаматтың түрі осы боп шықса қайтерсіз. Қаракөз қыздар-
ды адам қатарына қоспағаны ғой, солардың есебінен баю-
ды жексұрындық деп санамағаны ғой. Бірақ, мұндайлар

қоғамымызда аз ба? Тіпті, осындайлардың өз қыздары, қа-
рындастары, апа-жеңгелері жоқ па деп те күйзелесің. Жал-
ғыз бұл өңірде ғана емес, еліміздің басқа қалаларында да жез-
өкшелік, есірткі саудасына, ұйымдасқан қылмысқа құқық

қорғау қызметкерлерінің қатысы барлығы жиі айтылып жүр.
Соттарымыздың біразының да «пара» дегенде алақандары
қышып, қотыр адамдай болып қалады. Жə, мұндай ұзақ тізім
жасауға болатыны айқын. Бір сөзбен айтқанда, Қазақстан қоға-

мы іштен іріп-шіріп барады...
2005 ж.

Тарих тоқтамайтын, дегенмен дүркін-дүркін қайталанып
отыратын құбылыс. Əлбетте, əр сəті, əрбір нүктесі баяғыдай
дəлме-дəл қайталана да қоймас, сөйте тұра негізгі бағыт-
бағдары, ішкі терең ағыстары мен астар-мағынасы, жалпы си-

паты қисынды түрде заманалардың тоғысында қайта соққан
толқындай айналып келуі ықтимал. Күрделі, қазақ халқының
басына сын сағаты болып соғатын оқиғалар тоғысы соңғы
ғасырларда жиі-жиі қайталануда. Осындай əрбір қысталаң

сəтте алаш жұртының халық ретінде бұдан əрі тарихта қалу-
қалмауы аяусыз уақыт таразысына жиі салынатыны ойлы
адамның зығырданын еріксіз қайнатады.
2006 жылы 22 маусымда Ресей Федерациясының президен-

ті Владимир Путин «Шет елдерде тұратын отандастардың Ре-
сей Федерациясына өз еріктерімен қоныс аударуына көмектесу
шаралары туралы» тарихи Заңға қол қойды. Бірнеше ғасырлар
бойы маңайындағы мемлекеттерді жаулап, бұғаулауды мақсат

тұтқан, отары неғұрлым көп болса, метрополия соншалықты
қуатты деп санайтын Ресей енді төрткүл дүниенің түкпір-түк-
піріне тарыдай шашыраған қандастарын тарихи отандарына
кері шақыруға мəжбүр болды жəне қоныс аударғандары үшін

айтарлықтай көлемді қаржы төлеуге бел буды. ХІХ ғасырдың
соңы мен ХХ ғасырдың басындағы атақты Столыпин реформа-
сы тұсында отар елдеріндегі орасан зор байсын жерлерге қоныс
аударған қара шекпенділерге – мұжықтар мен мещандарға,

көпестерге Ресей ақшалай, заттай қомақты көмек бергені, түрлі
жеңілдіктер жасағаны белгілі. Өткен ғасырдың ортасындағы
тың игеру жылдарында да игерілген аймақтардағы байырғы
халықтардан гөрі, келімсектерге қомақты ақша беріліп, қолдан

келген барша жағдайлар жасалған. Патша үкіметі де, кейінгі
қанқұйлы коммунистердің тоталитарлық жүйесі де неліктен
байырғы тұрғындар емес, келімсектерге барша жағдайды
жасауға ұмтылды, оларды ерекшелеп алды?! Екі жүйе де осы-

нау ұлан-байтақ өлкелерді мəңгілік уысымыздағы жерлер,
бөлінбейтін еншіміз деп ұққаны кəміл, бұған өздерін сендіргені
сөзсіз. Ал түптің-түбінде өз иелігінде қалатын жерлер үшін

ешқандай амал-айла, шығыннан қашуға болмайтынын да əб-
ден есептеп қойған. Ол жерлерді мəңгілік иелігінде қалдыру
үшін не істеу керек? Əлбетте, байырғы халықтың тілін, дінін
өзгерту, метрополиямен біртұтас етуге күш салулары қажет

болатын. Биліктің мұндай аярлыққа толы, екіжүзді саясаты ту-
ралы осыдан 81 жыл бұрын, 1926 жылдың 29 қазанында Таш-
кент шаһарында педагогтік жоғары оқу орнының ашылуына
арналған салтанатты мəслихатта сөйлеген Қазақстан Халық

ағарту комиссары Смағұл Садуақасов ашып əрі ашынып айтқан
болатын. Өз баяндамасына «Жоғары оқу орнының Қазақстан
үшін маңызы» деп айдар қойған арыс азамат: «Атыраудың
айдынынан Қытайдың атырабына дейін шалқып жатқан кең

жазира өлкемізді – орыс саудагерлері мен орыс буржуазиясы
тек ауыздан сілекей шұбыртқан дайын ас деп ұғынатын. Батыс
Еуропа ұстанған саясатпен салыстырғанда Ресейдегі мұндай
саясат – мейлінше мешеу, мейлінше дөрекі, жетесіз саясат бо-

латын. Ресей империализмі өзінің ішкі мүмкіндігінен гөрі отар
елдердің сүлдерін сығып алу арқылы нəр алып, өркен жайған
империализм болды...
...Қазақ сахарасын жаулаудың əдепкі кезеңдерін еске алып

көрелікші! Патшалы Ресейдің ол кездегі көкейін тескен ар-
маны не еді? Əрине, ол армандап бақты! Бірақ оның бар ар-
маны қазақты орыстандырып, православие дініне мойынсын-
дырсам дегеннен əрі асып жығылған жоқ», – деп сол кездегі

қитұрқы саясат туралы ашығын əрі əділін айтты. Патшалы
Ресей болсын, қанқұйлы коммунистердің қызыл империясы
болсын «қазақты орыстандырып, православие дініне мойын-
сындырсам» деген арманнан ешуақытта бас тартқан емес.

Тіпті, 1961 жылы баяндама жасаған Н. С. Хрущев енді он то-
ғыз жылдан соң КСРО-да коммунизм орнайтынын жəне бір
ғана тіл – коммунизм құрылысшыларының тілі – орыс тілі
ғана қолданыста қалатынын мəлімдегені де тарихи факт.

Алып империяның түкпір-түкпіріндегі барша коммунистер
ұлтына, нəсіліне, жынысына қарамастан осы мақсатқа жаппай
жұмылдырылып, жар құлақтары жастық көрмей жұмыс істеді.
Жəне қазіргі уақыт кезеңінен қарағанда, олардың осы жанта-

ластары мен өз халқына жасаған опасыздықтары із-түзсіз кет-
пеген екен. Басқа ұлттарды кім білсін, əсіресе, қазақтар үшін!

Қазіргі таңда 2 млн. қазақ өзінің ана тілін білмейді екен, оған
қоса, 500 мың қандасымыз өзге діндерді қабылдаған көрінеді.
Ондаған мың жастар аралас некеге тұруда. Бұдан асқан ұлттық
қасірет болмайды! Əлгіндейлерден тараған ұрпақтар қай тілде

сөйлейді, қай дінді қабылдайды?! Міне, мəселе қайда?! Бұл
жеке адамдардың трагедиясы ғана емес, тұтас ұлттың – қазақ
ұлтының жаппай дерті, бұдан əрі көз жұмып қарауға болмай-
тын індет! Тіпті, қан төгіссіз жүзеге асырылған геноцид. Бір

кездегі коммунистердің «болашақ бақытты, азат қоғамда дін
болмайды», «дін – апиын» деген əсіре атеизмі де айналып
келгенде адамдарды, əсіресе, өзге діндегі жұртты жаппай ал-
дау ғана болып шықты. Соңғы жылдарда Ресейдегі билік пен

саясаткерлердің бəрі дерлік православие шіркеулеріне барып
ғибадат етуді жаппай үрдіске айналдыруына қарағанда, олар
сол кезде-ақ агрессияшыл атеизмнің көмегімен өзге ұлт пен
ұлыстарды тарихи дінінен айырып, ассимиляцияға ұшыратуды

ежелден-ақ діттегендері əшкереленіп отыр. Амал қанша, бұ-
рынғы отар елдегі талай азаматтар осынау өтірік, екіжүзді
саясатқа имандай сеніп, шын иланған-ды. Небір азаматтар
«болашақ бақытты қоғам» үшін бар күш-жігерін, білім-білігін

аямай əрекет етті. Ақыр соңында өмірлері ішкі драма, қасіретті
трагедиямен аяқталды. Бұған мысал көп. Өз ұлтынан қол
үзген, туған халқының жан-дүниесін, арман-мүддесін аяққа
таптағандар бəрібір рухани жарымжан боп қалатыны рас. Осы

тұста Смағұл Садуақасовтың жоғарыда аталған баяндамасы-
нан ұзақтау үзінді келтіруге тура келеді. Мұнымыздың нақты
себебі де бар, өйткені сол бір арыс азаматтан асырып айтуға,
жетеге жеткізіп жазуға қауқарсызбыз. Сонымен С.Садуақасов:

«Өткен ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген Алтынса-
рин – орыс мəдениетіне көрші қонған алғашқы қазақтың бірі.
Біреуден қаймыққандықтан емес, өзінің ар-иманымен право-
славие миссионерлеріне көмектескен адам, орыс-қазақ мек-

тептерін ұйымдастырған да, қазақ жазуын орыс əліппесіне
көшіруді көздеген де осы кісі. Ол əйгілі орыс миссионері Иль-
минскийдің досы болған, соған қалтқысыз қызмет еткен. Міне,
дəл сол Алтынсариннің өзі өлер алдында өзінің қазасын аза

тұтуға бірде-бір орыс адамы араласпасын, тіпті, маған ете-
не жақын жүрген болса да араластырмаңдар деп тапсырған.

Жаназама 99 молда шақырыңдар деп өсиет қалдырған. Бұл,
əрине, көзі ашық деген зиялы қазақтың басындағы траге-
дия еді. Орыстармен ұзақ жыл үзеңгілес өмір кешкен кісінің
көңіліне түйгені, орыс миссионерлерінің қазақ жұрты үшін

еш жақсылық ойламайтынына əбден көзі жеткен пенденің
көкірегіндегі қасірет болатын. Бəлки, бұл оның тіршілікте өз
қолымен жасаған күнəсін қазақ деп қарс айырылған жүрегінің
жантəсілімдегі айыптауы болар. Қалай болғанда да ол бəлен

жыл бірге істеп, біте қайнасқан орыс ымыраластарынан безген.
Бұдан дарыны да елге жайылған, даңқы да асып түспесе кем
түспейтін тағы бір қазағымыз өткен ғой. Ол – Шоқан Уəлиха-
нов. Бұл – орыстың Шығыстағы адал күрескері болған. Уəли-

ханов патша үкіметінің соғыс министрлігіне дерек жинау үшін
Қашқарияға сапар шеккен. Түркістанды шапқан аты шулы ге-
нерал Черняевтің отрядында офицер болып қызмет еткен. Енді
осы Уəлихановтің дүниеден өтердегі харекетіне бақсақ, оның

да ақыры Алтынсаринше тынғанын көреміз. Ол да өмірінің
соңында барлық орыс достарынан безген, орыс армиясының
осынау бір сымбатты офицері кең қолтық қазақ шекпені мен
қырдың саптама етігін киіп, сахараның шалғайындағы бір ау-

ылда бұл пəниден өткен... Жұртымыздың ұйқыдан оянуының
таң сəрісінде тіршілік кешкен зиялы қазақтарымыздың мəде-
ни Еуропамен қалай араласып, не харекет еткендігін байқау
үшін осы екі мысалдың өзі-ақ жеткілікті ғой деп ойлаймыз.

...Алтынсарин мен Уəлихановтың басына төнген ішқұста
қасірет сол кісілердің өзімен бірге о дүниелік болған шығар
деп үміттенеміз қазір», – деп жаны тебірене, жүрегі жылап тұ-
рып айтқан. Бірақ, арыс азаматтың үміті ақталмағаны толық

анықталды. Путин қол қойған əлгі заңнан кейін-ақ бұдан бы-
лай қазақ өмірі басқаша сипат – нағыз ұлттық сипат алады
деп үміттенгендердің де сенімі көкке бу боп ұшты. Шоқан
Уəлиханов пен Ыбырай Алтынсарин өз халқынан қол үзгенін,

оның діліне қарама-қайшы əрекет еткендерін өмірінің ақырғы
сəттерінде трагедиялы түрде мойындаса, коммунистер мен
олардың қолшоқпарлары тəрбиелеп өсірген жаңа ұрпақ ондай-
ды ойға да алмайды. Көптеген адамдар өзінің туған халқынан

біржола қол үзіп, дүбəра болып, мешеу күн кешіп жүргендерін
қаперге алғысы жоқ. Иə, бұл қалпымызда жеке адамдардың

трагедиясы бұдан былай да жалғаса беретіні сөзсіз. Ең басты-
сы, əлгіндейлер жеке өз бастары ғана емес, маңындағылар,
туған-туыстары, қандастарының да өмірі осылайша трагедияға
ұласқандығын пайымдағысы жоқ. Өмірде ізсіз кететін ештеңе

болмайды, кейбіреулердің ана тілін білмеуі, өз ұлтын мой-
ындамауы да еш із-түзсіз кете қоймасы хақ. Міне, осы тұста
əрбір азаматтың өз Отаны, туған халқы, ата-бабалары, болашақ
ұрпақ алдындағы жауапкершілігі мен парызы келіп туындайды.

Əсіресе, билік жүйесі мен сол жүйеге қызмет ететін жоғары,
орта, төменгі буындағы шенеуніктердің мойнындағы азаматтық
борыштары шексіз. Өздеріне иман, ынсап, ұлтжандылық,
халық үшін еңбек етуге құлшыныс бермесе, жүздеген мың

шенеуніктің əрбірін күнəсінен арылтуға 99 молдадан табыла
қоймайтыны да сөзсіз. 2007 жылдың 2 ақпаны күні Ақтауда
жарық көретін «Ар» газеті Қазақстан Республикасы Мəдениет
жəне ақпарат министрі Ермұхамет Ертісбаев мырзамен екі

ауыз сұхбат жариялады. Министр əр сабаққа 500 теңгеден
төлеп, күніне бір-бір жарым сағат қазақ тілін оқып-үйреніп
жүрген көрінеді. «Құдай қаласа, «Бір-бір жарым жылда таза
қазақша сөйлеймін» деген үмітім бар», – дейді ол. Маладес,

министр мырза! Бірақ осындай жандар, туған халқы алдындағы
азаматтық борышын мойындағандар қазір қоғамда көп пе?!
Əй, саусақпен санарлық шығар-ау. Ең сорақысы сол, əлгіндей
дүбəралар қазақ тілін оқып-үйренгендері үшін болашақта мем-

лекеттен ақша алуға ұялмайтын сұры бар. Өздерінің азаматтық
борыштарын, қасиетті парыздарын кезекті рет ақшаға сатпақ-
шы! Еліміздегі мемлекеттік тіл жөніндегі орашолақ саясат
ертелі-кеш осындай қисынсыздыққа əкеліп тірегелі отыр.

Қарапайым халықтан жиналған салықтан жырымдаған, яғни
сізбен біздің қалтамыздан алынған ақшаға олар ана тілдерін
қайта үйренбекші. Отан, өз ұлтының алдындағы адал боры-
шын атқаруға қауқарсыздар түптеп келгенде күнəларын қалың

қазақтың есебінен жуып-шаюға мүмкіндік алғалы отыр.
Айтпақшы, қаңтардың 30-ында Маңғыстау облысының
əкімі Қырымбек Көшербаев мырза Ақтау қаласының əкімі
Сəлімгерей Бекбергеновке: «Мен сені Оралда жақсы жұмы-

сыңмен көзге түскен соң осы жерге əкелдім. Бірақ «Өмір бойы
сені арқалап жүремін» деп мойныма міндет алған жоқпын», –

деп қатаң ескерту жасағанын облыстық телеарна бірнеше рет
қайталап көрсетіпті. Қызмет бабына байланысты қисынды,
орайы келгенде айтылған сөз, қатаң талап шығар, ал өкінішке
қарай, қазақтар мемлекеттік тілді білмейтіндерді бұдан былай

да өмір бойы арқалап жүретін секілді. Неге екенін кім білген,
əйтеуір биліктің маңындағы шенеуніктердің көбі қазақ бола
тұра өз ана тілін білмейтіндер болып келетіні заңдылық ретінде
қалыптасты ғой.

Өткен аптада Мəжілістің жалпы отырысында Энергети-
ка жəне минералдық ресурстар министрінің орынбасары
А.Сатқалиев пен Сыртқы істер министрінің орынбасары Ер-
жан Қазыханов мырза өздеріне қарата қазақ тілінде қойылған

сұрақтарға орысша жауап бергеніне əбден ызаланған депутат
Тито Сыздықов баяндамашылар келесі жолы мемлекеттік тіл-
де жауап бере алмаса, онда мəселені күн тəртібінен алып тас-
тау керек деген ұсыныс түсірді.

Мұндай сорақы жайттар өмірімізде күн сайын қаншама рет
қайталанып жатыр. Бəлкім, мұндайда қойылған мəселені күн
тəртібінен алып тастағаннан гөрі, əлгіндей мырзаларды қыз-
меттен кетіру жөніндегі мəселені күн тəртібіне батыл қою ке-

рек шығар. Ащы болса да шындықты мойындауымыз керек. Біз
мемлекеттік тіл – қазақ тілі үшін, сайып келгенде қазақ ұлтының
болашағы үшін соңғы – ең ақтық күресте оңбай ұтылған жұрт-
пыз. Тəуелсіздік алғанымыздың он бес жылдығын атап өтіп,

сандаған адамдар осы ұлан-асыр мерекеге орай өңірлеріне мем-
лекеттік наградаларды тағынып, тоқмейілсігенмен, біржола күй-
рей жеңілдік жəне таяу жылдарда саяси, рухани, мəдени идеоло-
гиялық бұғаудан арыла алмайтын сияқтымыз. Басқа сипатта-

рын былай қойғанда, отар елдерге ортақ негізгі үш сипат бар.
Біріншіден, билік бөтен, жат тілде, яғни жаулап алушылардың
тілінде сөйлейді. Халық пен билік бір-бірін тек аудармашылар,
тілмəштар арқылы түсініседі.

Екіншіден, экономиканың стратегиялық салалары мен мем-
лекеттік идеология бөтен тілділердің қолына шоғырланады.
Елді өзге тілде, экономикалық топтар мен бөтен тілді банк
иелері билейді.

Үшіншіден, өнер, мəдениет, ғылым, білім, ең бастысы, ақпарат
билігі өзге тілді топтардың қолына шоғырланады жəне үстем

ұлттың тілінде жүргізіледі. Қазақстан, турасын айтқанда,
қазақтар осы үш қалді де бастан амалсыз кешуде. Биліктің
өмірден алар бар еншісі белгілі: еуразиялық идеяны жүзеге
асыруға, «қазақстандық ұлт» жасауға жанталасуда. Ал АҚШ-

тың атақты «Форбс» журналы тіркеп отыратын ең бай адам-
дардың – миллиардерлердің қатарында қазақстандық 4 – 5
адам бар, бірақ ешбірі қазақ емес! Көп дəлел келтіріп қажеті
де жоқ, Қазақстан экономикасының жетекші салалары, негізгі

кілті шетелдіктердің қолында екендігі кім-кімге де белгілі.
Телеарналарға көз жүгірткен адам ақпарат кеңістігі ғана емес,
Қазақстан өнері мен музыкасын, əсіресе, шоу-бизнесті де өзге
ұлт өкілдері билеп-төстеп отырғанына толық көзі жетеді. Тек

бір телеарна – «Қазақстан» телеарнасы ғана қазақ əншілері мен
өнер жұлдыздарын жүйелі насихаттайтыны ащы шындық. Ал
қалғандары... ағылшын, француз, орыс, түрік, ұйғыр, өзбек...
тағы-тағыларды насихаттауға мүдделі, тек қазақ музыкасын

емес. Сонда бізге – қазақтарға не қалды?! Өмірден түңілу, көз
алдымызда өтіп жатқан əділетсіздіктерге шарасыз көндігу ғана.
Əрине, еліміздегі тұрғындардың 28 пайызын құрайтын орыс-
тардың бəрі бірдей қазіргі қалыптасқан жағдайға, Қазақстан-

ның тəуелсіздігіне қанағаттанғандық білдіре қоймасы сөзсіз
жəне олардан жаппай азаттық, бостандық идеясына бас ұруды
талап етуге де əлі тым ерте. Сайып келгенде мемлекеттік тілді
толық игеруін талап етуге де. Ал Мұхтар Шаханов айтатын

«шалақазақтардан» мұны талап етуге міндеттіміз. Өйткені
тұтас ұлттың – қазақтардың болашақ тағдырына олар да өз
жауаптылығын мойындаулары тиіс. Солардың көмегі, шы-
найы қолдауы арқасында ғана ұлы Отанымыз – Қазақстан то-

лыққанды тəуелсіздікке ие бола алады.
Өркениет дамыған сайын бір ұлттардың екінші ұлтқа үс-
темдік етуге ұмтылысы – мəдениеттердің араласуы кезеңінде
біртұтас емес ұлт тарих көшіне ілесе алмайтындығын алға

тартуда. Мəдени, рухани экспанцияны былай қойғанда, өзінің
ұлттық салт-сана, халықтың дəстүрлі əдет-ғұрыптарын, дінін
қорғауға қабілетсіз ұлт өзіне тиесілі несібеден қағыла беретіні
кейінгі уақта толық анықталды. Қазіргі өліара жағдайда «Zona

KZ» сайтында жарияланған Эрик Хамитовтың «Рускоязыч-
ное общество – становой хребет нашего государства?!» де-

ген мақаласында айтылған мəселе ащы шындық екенін амал-
сыз мойындап, бас шайқағаннан басқа амал жоқ. Тіпті, əлгі
сөздерден соң сұрақ белгісін қоюдың қажеті де керек емес.
«Чем больше увеличивается физическая масса казахов и их

доля составе населения страны (в условиях, кстати сказать,
государственной независимости), тем слабее становятся ду-
ховные скрепы, связывающие воедино казахское общество, и
тем больше сил набирает центробежный процесс внутри него.

Собственно, оно не сумело вылиться в государство образую-
щую нацию в рамках суверенитета. Более того, к настоящему
времени, можно сказать, не стало и его самого. Имею в виду
единого общества на основе общих духовных устремлений

традиций, культуры и языка. А есть русскоязычное общество:
русское – по культуре, проевропейское по духу и граждан-
ское – по форме. Оно-то и является сейчас становым хребтом
госдарства», – деп қанағаттана əрі қазақ тілділерді мұқатып

жазғаны шындықтан онша алыс емес. Қазақтар – алдымыздағы
ағалар да, қазіргі біздер де қазақы құндылықтарды қорғай, оны
өркендете алмаған қабілетсіз ұрпақпыз. Алтынсарин траге-
диясы бізге қайта айналып соға беретіні сондықтан.

«Бəрінен күшті адам – өзін-өзі ұстай білетін адам».
Сенека
Білгірлер нəпсіқұмарлық дүние жаралғаннан бергі ең ескі
кəсіп деседі. Кім білсін, солай да шығар, бірақ ұлт атын был-

ғайтын, арына өшпес дақ салатын жезөкшеліктің ауыр зардап-
тарын бұдан былай сөз етпеске амал жоқ.
Олай болатыны, ұлттық мəдениет дегеніміз салт-дəстүр,
əдет-ғұрып, киген киім, ішкен тамақ, той-томалақтарда айты-

лар əн-жыр немесе адамдардың жер басып жүргендегі бірін-
бірі қолпаштауы, өлген соң нəшіне келтіре жылап-сықтауы
ғана емес, қыз бен жігіттің, еркек пен əйелдің қарым-қатынасы

да. Пəниде маңдайға онсыз да сирек жазылар ақ махаббат, жар
төсегіне адалдық мəселесі… Тіпті, болашақ Ана мен болашақ
əкенің қадір-қасиеті, дүние-танымы, тəлім-тəрбиесі.
Өткен жылдың соңында «Неделя» апталығы Наталья Ко-

лесникованың «Тастанды балаларға арналған сəкі» атты үрей-
ге толы мақаласын жариялады. Мақалада окулист-дəрігер,
халық емшісі, екі баланың анасы Тамара Əскеровна Марзое-
ваның қараша айының бастапқы кезеңінде «АиФ» (1991 ж.)

газетіне құлақтандыру бергендігін: «Тастанды» балаларды да-
лаға, қоқыс салатын жəшікке емес, өз үйінің алдындағы сəкіге
əкеліп тастауды ұсынғанын сөз етеді. Шын мəніндегі осы бір
абзал Ана балаларын өзінің үйіне əкеліп тастаған «көкек»

келіншектердің аты құпия сақталарына уəде беріп, сөзінің жал-
ған еместігіне жұрттың көзін жеткізу үшін өз мекен-жайын
толық келтірсе: Мəскеу қаласы, Симонов жалы көшесі, 24-үй,
1-корп., 30-пəтер.

Тəңірім Сізді назарынан тыс қалдырмасын, Тамара ханым!
Алыс Мəскеуде тұрып-ақ мұсылман жұртындағы Ананың
асқақ бейнесін қарын тойғызудан басқа қамы жоқ қатыгез
жұртқа паш етуіңіз кейінгіге аңыз болып жетер. Сонымен көп

ұзамай-ақ ниетті əлгі əйелдің үйіне Ресейдің түкпір-түкпірінен
(біздің Алматыдан да бар) ағылған күн сайынғы хаттар пошта
жəшігіне сыймауға айналады. Көп хаттың арасынан шыққан
мына бір «сəлемнама» қатыгездікке еті əбден өліп, кез келген

қылмыстан таймайтын қандай бір қанішер қарақшының өзінің
үрейін ұшырары, ала көзін алақандай етері хақ.
«Қараша айында қызым Юлия дүниеге келді, бойы 50 см,
салмағы 3,200 гр. Қазір ол Мəскеудегі шешемнің қолында. Оны

сізге беруіме болады, бірақ тек ақшаға сатамын. Ары кетсе 50
сомға. Егер оған келіспейтін болсаңыз, онда бағасын 30 сомға
түсіруге мəжбүрмін. Ақшаны мына адреске салып жіберіңіз:
Мəскеу облысы, поселке... Сізге сəбиді əкеліп беруім оңай, ір-

геге тиіп тұр, 20 метр жер ғана. Сіз сатып алмаймын десеңіз,
онда бір таныс əйелім 60 сомға саудаламақшы. Шешем қызды
беруге қарсы. Бірақ, көп кешікпей-ақ тағы да бөпелі болаты-
ным кəміл.

Тек, əуелі ақша салып жіберіңіз, ал айдың аяғына қарай мен
сəбиді əкеліп тастаймын. Света».

Міне, осы хатты қолы барып жазған да – Ана!
Əңгімемізді ə дегенде сұмдық, естігеннің есін шығарып, оқы-
ғанның төбе шашын тік тұрғызар, адамзат тарихында бұрын-
соңды ұшырасып көрмеген осынау хаттан бастауымыздың мə-

нісі бар.
Кең маңдай, қалың шаш
Я бір кез, я құлаш.
Ақ тамақ, қызыл жүз

Қарағым, бетіңді аш!
Қара көз, имек қас,
Қараса жан тоймас.
Аузың бал қызыл гүл,

Ақ тісің кір шалмас.
Қыр мұрын, қыпша бел,
Солқылдар, соқса жел.
Ақ етің үлбіреп,

Өзгеше біткен гүл, –
деп Абай атамыз айшықтай жырлап, мəңгі өлмес өлеңінде
өрнектеген қыз сұлулығына əлемдегі қай халық та табынып
келеді. Табына да бермек. Нефертити мен Клеопатра, Афроди-

та ықылым заманадағы адал жар Аспасия, Даная мен Венера,
Лаура мен Мона Лизалардың қарапайым пенденің көзі қарығар
сұлулығы мен сандал ағаштай сымбаты ғасырдан ғасырға
аңыз. Джульета, күні кеше экраннан жаһұттай нұр шашқан

Мерилен Монро, шығыстың күн сипатты Шырыны, жолын-
да Мəжнүн мерт болған Лəйлі, мəңгі өлмес Тадж Махалдай
əлемдік жəдігер ескерткішті дүниеге келтірген Нұр Жаһан қай
халық үшін де үлгі. Тіпті, Құран хадистерінде де: «Тəңірі сұлу,

сондықтан да сұлулықты сүйеді» деп нақышталған. Бірақ сол
күн келбет, сəмбі талдай солқылдаған сымбатқа ақыл қосылса,
нұр үстіне нұр.
Өзіміздің аңыздарымыз бен ертегілерімізде, эпостық, лиро-

эпостық жырларда сомдалған сұлуларымыздың, «Ақша беттің
қызылы, қарға тамған қандай» немесе мысалы, «Қара жерге

қар жауар, Қарды көр де, етім көр» аруларымыз, Тайбурылдың
қырық үш күн кемдігін кемел білетін Құртқа, Тарғынға тіреу,
қысылғанда қолтығына демеу Ақжүніс, сұлулығына ақылы
сай Қыз Жібек, баянды махаббаттың иесі Баян сұлу, Күн ас-

тындағы Күнікей, екі рулы елді егеске жібермеген Шолпан
алты алаштың бағына жаралған асылзадалар емес пе еді?!
Домалақ ене мен Ұлпанның аруағынан айналмаймыз ба? Ата
жауға атойлап шауып, ер азаматтай қайрат көрсеткен Мəншүк

пен Əлия ше?!.
Бəрін айт та, бірін айт, күні кеше жұртымызды жауратып,
дірдек қақтырған қытымыр Желтоқсанның бейкүнə құрбаны
Лəззат Асанова халқымыздың келешегі үшін дүниеге кел-

ген ару-ды. Иə, сол бір аяулы қарындасымызды танитынбыз:
жақсы бір журналист жолдасымыз шын сүйетін Лəззатты. Сол
əйкерім қарындастың бейуақта көз жұмғанын естіген жолда-
сымыз өмірден баз кешіп, екі жыл бойы я сау емес, я ауру емес

күйге түссін. Талай рет аяулы қыздың суретін алдына қойып,
ағыл-тегіл жыласын. Бейкүнə қарындастың бейнесі əлі күнге көз
алдыда: мойыл қара шашы иығын жауып, сəбидің тамағындай
аппақ борық тамағы бүлкілдеп, домбыраға қосыла мұңлы əн

салатын-ды... Тағдырының қандай аянышты боларын білмеді-
ау бəкізе бойжеткен. Иə, Лəззат сынды арулары бар халық
бақытты. Десек те, соңғы жылдары ғасырлар бойы ибалылығы
мен имандылығы, тəрбиесі мен тəлімі талай-талай жұртты

тамсандырып, тəнті еткен қазақ қыздарының мінез-құлқында
бұрын байқалмай жүрген жат қылық бой көрсете бастағандай.
Мұның себебі не? Ұлттық тəрбиеден бойымызды аулақ салған
жетпіс жылда батпандап кірген ауру ма, əлде, əйел теңдігі деп

аталатын эмансипацияның ет пен тері арасындағы желігі ме?
Желік дейін десек, онда өз қыздарын соншалық əспеттеп, көкке
көтерген халық əлемде біреу ғана, ол – қазақ халқы! Өміріне
ислам фунтаментализмі, фанатизмі дендеп енген елдердей

емес, қазақ қыздары пəрəнжі кимеген. Оң жақта бұлғақтаған
бойжеткенді еркелеткені сонша, еркебұлан қыз қонағы, қатар-
құрбысымен ғана емес, жеме-жемге келгенде, өзінің ата-ана-
сымен де айтысып кеткенін қазақ тарихынан жақсы білеміз. Ал

мұндай еркіндік өзге еш халықтың қыздарына бұйырмапты.
Баласын маңдайдағы жұлдызы деп білетін қазақ қолдан келер

жақсылығын əуелі жат жұрттық қыздарына жасауға талпынып
өткен өмірден. Қамқа, патсайы, дүрия, жібек, торғын, барқыт,
помбарқыт, мақпал, пүліш, қыжым... Экономикасы ілгері кет-
кен іргелі елдердің сұлуларының түсіне кірмейтін, тіпті қазір

өзіміз мемлекеттік музейлерден ғана көріп, көз сүйінетін
осынау асыл тауарлардың бəрін қазақтың екі қызының бірі
иініне ілгенін көнекөз əжелеріміз əлі күнге тамсанып айтады.
Оған қонышы оюланған, құны бір қаралық шоңқайма етікті

қосыңыз. Құндыз бөріктің үкісі бұлғаңдап, қамар белбеудің
асыл тастарына күн сəулесі шағылып, аппақ жібек көйлектің
желпіршегі желмен ойнаған сұлулар осы дала қыздары емес
пе? Əлі жеткені қып-қызыл алтын теңгеден соқтырып, дəулеті

дөңгеленгендердің «көлдегі құндызы» – қыздары күмістен
шолпы, күміс балдақ тағып, үнін аспандағы жұлдыздарға жет-
кізгеніне де уақыт куə. Бір шыны иіс суды бір қараға, бір иіс
сабынды бір қойға айырбастайтын да дарқан қазақ. Енді сол

арудың бейнесі толық болып шықсын десеңіз, көкпеңбек май-
са жапқан шексіз далада тайпалтып жорға мініп бара жатқан
бір топ қыз – аққуларды көзге елестетіп көріңіз. Міне, біздің
ана, апаларымыздың бейнесі осындай болатын.

Иə, уақыт сырғып өтеді. Бір жақсының бір жаманы бар. Қай-
ран қазақтың басынан бақ құсы ұшып, кешегі «жал мен жая,
бал мен шекерден» басқа дəм татпайтын қайран аруларымыз
жеңді білектей бұрымын кесіп шұнтитып, басына қызыл шар-

шы, иінге ақша етке ащы тікендей қадалатын бөз көйлек ілетін
болды, қол жеткені комиссардың сықырлауық күртесін киіп,
беліне ұңғысы үңірейген тажал тапанша тағынып шықты.
Соңғы уақытта газет-журналдарымыздың бетінде, теледи-

дар, радио эфирінде қазақтардың екі-үш əйел алғанын біржақ-
ты дəлелдейтін мақалалар мен толғамдар жиі жарық көріп,
оқырман, көрермен қауымды осыған ұйыта бастағандай. Тіпті,
бұл тұрғыда шариғатты да алға тартушылар табылады. Əлбет-

те, осының бəрі тұрмыс құра алмай отырған 80 мыңға жуық
қара көз қарындастарымыздың болашағы қандай болмақ деген
ой, ізгі ниеттен туындап жатқан шығар. Əсілі, қазақ тұрмы-
сында екі əйел алу заңдылық емес, ілуде бір жолығысар кез-

дейсоқтық. «Ұра берсең, құдай да өлетінін» айтқан əлемдегі
ең бір демократияшыл халық мұсылман дінінің қағидаларын-

да төрт əйел алуға рұқсат етілгенін біле тұра, бұған елп ете
қоймаған. Өйткені «шиқа-шиқа май» беріп өсірген «атам мен
анамның, асыранды қазы едім» – қызын əйел үстіне беру сол
шаңырақ үшін ғана қайғы-қасірет емес, ағайын-туған, тіпті

рулы елдің сүйегіне таңба, қорлық.
Əрине, елге атағы кең жайылған белгілі адамдар, қабырғалы
елдің қорғаны – қаһарман батыр, əйгілі би, ру басылар екі-үш
əйел алған шығар. Дегенмен, мұның өзі көбіне саяси жағдайға

тікелей тəуелді қадам, ортасында кикілжің пайда болған рулар
арасын жақындастырудан, ел тыныштығын ойлаудан туған
мұқтаж шара. Сондықтан, қазақ арасында «бəйбіше», «тоқал»
(екінші əйел) атауы кең тарағанмен, «аққолтық» (үшінші əйел)

деген сөз ілуде бір ұшырасады, яки мұндай жағдайдың ел
ішінде өте сирек болғандығы.
Замана озды, өркениетті дамудың диалектикасы мен өзіндік
заңдылықтары өмірде жаңа қатынастар туындатты. Əсіресе,

қазақ төңкерісінің тұғырына тақым артып, «көріңде өкіргір»
«капитализмнен» қарғып кетуіміз, сөйтіп, «феодализмнің»
шиқылдақ арбасынан түсіп, «жүзі жарқын социализмнің» экс-
пресіне əрең мініп үлгеруіміз ұлттық сана, салт-дəстүрді ғана

аулаққа ысырып тастатқан жоқ, бойжеткендерді тəрбиелеуде,
əсіресе жыныстық қарым-қатынас жөніндегі тəрбиеде орны
толмас олқылықтарға, асыл мұраларымыздан қол үзуге əкеліп
соқты. Əлеуметтік жағдай, экономикалық қарым-қатынас, қыз-

дардың ауылдан ерте қол үзуі, ата-ана, ақыл қосар жеңгенің
алыста қалып, бұрынғыдай күнделікті байланыстың болмауы-
нан араның суи түсуі, жаңа қоғамдық ортаның пайда болуы,
жаппай урбанизация, қыздардың өндіріс, жоғары оқу орында-

ры, жатақханада көп шоғырлануы мүлдем жаңа құбылыстарды
дүниеге əкелді. Бұрынғыдай үлкенді сыйлау, ар-ұят, жар тө-
сегіне адалдық, инабат бірінші орынға қойылмайтын болды да,
басқа ұғым, түсініктер қалыптасты, бел алды.

«Өзге алдында да, құпия да ұятқа қалдырар ештеңе жаса-
ма. Сенің бірінші заңың өзіңді-өзің сыйлау болуға тиіс» деген
Пифагор нақылын ойымыздан біржола сызып тастап, «еркін-
діктің» еліртпелі, есірткі ойнағына біржола құладық.

Əсіресе «ұлы халықтан» қалмауға барынша жанталасып,
зинақорлық, жезөкшелік атаулыны «сүйіспеншілік» ретінде тү-

сіндіруге күш салдық, тіпті əдеби кітаптарымызда да мұндай
əйел, жігіттердің бейнесін «өмірден өз орнын, адал махабба-
тын іздеген жан» ретінде (ал мұндай жүздеген əдеби кітаптар
бары рас) насихаттап, үйленгендердің бəрі «бақытсыз, жар

төсегінен қызық көрмеген» бейшаралар болып шығып жат-
ты. Күні кеше əн мен жырға қосқан қыздар, əлдеқандай əдеби
шығармадан ғашықтардың сүйіскен сəтін оқығанда жүздері
алаулап кететін аруларымыздың видеосалондарда эротикалық

фильмдерді жігіттермен қатар отырып тамашалайтынына
етіміз өліп алды. Осыдан біраз уақыт бұрын Алматы кино-
театрларында табыспен жүрген «Сезім селі» («Империя чув-
ств») атты эротикалық жапон фильміне 15 – 16 – 17 жасар

жəне одан үлкенірек бойжеткендеріміздің дүмеп барып, авто-
бус ішінде, аялдамаларда қызу талқылап тұрғанын көргенде де
түк таңқалғанымыз жоқ. Косметиканың соңғы жетістіктерін
көшеде барынша насихаттап, тылтиған тар шалбар киген қа-

ра көз қыздарды көргенде көз сүйсінгенімен, көңілде қауіп
те қылтиярын жасырмасақ та болар, өйткені, сексологтардың
дəлелдеулеріне иек артсақ, əлем-жəлем боянған бойжеткендер
айналадағылардың көңіл құртын қоздыратын жəне жыныс-

тық қарым-қатынасқа оңай келісетін қасиеттерімен даралана-
тын көрінеді.
Жоқ, біз мұндай фильмдердің түбегейлі көрсетілмеуін не-
месе газет-журнал беттерінде бұл мəселенің мүлдем сөз бол-

мауын жақтап отырғанымыз жоқ. «Ит қорыған жерге өш»
екенін, ХІХ ғасырды қайта тірілте алмасымызды да кəміл
білеміз. Алдымыз ХХІ ғасыр, өркениетті елдердің қатарына
қосылуды мұрат ете отырып, сөйте тұра, сол жолда ислам фун-

даментализмі, діни фанатизм мен қаратүнек реакцияны мүл-
дем тың топырақ – аңғал қазақ халқының өміріне дендеп ен-
діру жолында жан салып жүргендерді (қазақ халқы тұтас
бітімімен демократияшыл болғанын, жеке индивидтер Батыс,

Шығыстағы ешбір елдің түсіне кірмеген еркіндік пен құқық-
ты пайдаланып келгенін, соған қоса діннің де халық өмірінде
үлкен мəнге ие болғанын ескеру керек. Əрине, тыйым салу
оңай, ал сол тыйым тиімді болып шыға ма, ол жайында ұзақ

ойлануға, қабырғамен кеңесуге тура келеді. Əлемдік даму-
дан тыс қала алмайтынымыз қандай ақиқат болса, шекараны

тарс бекіткен күнде де порнографиялық басылымдар тоғанды
сыздықтап бұзған судай контрабандалық жолмен жетері хақ.
Қазірдің өзінде «Плейбой» сынды аса қымбат, сондай-ақ Гер-
манияда жарық көретін эротикалық журналдардың екінің

бірінің қолында жүруі, Мəскеудің «Кішкентай Вера» сынды
фильмдері мен теледидары, бульварлық газет-журналдары
да қалыспай отырғаны, тіпті жасырын жолмен жеткізілетін
порнографиялық «ауыр секс» аталатын видеостаспалардың

көп көлемде жастардың қолында болуы (бұған порнографиялық
күнтізбе, фотосуреттер, жыныстық қарым-қатынастың түрлі
тəсілдерін үйрететін шетел басылымдарын қосыңыз) мұндай
тыйымды мүлдем жоққа саяды. Сондай-ақ жеке адамдардың

қолындағы видео-аудио аппаратураның қандай мақсатта пай-
даланылып жүргенін де дəл білетін ешкім жоқ, яки бұл мерез
жасырын жолға түседі, бірақ біржола жойылмайды.
Əрине, астанамыз Алматыда ұя құрып, қыз зорлау, адам

өлтіру жолына түскен қылмыскер топты, сондай-ақ, осындай
қаныпезерлікке бел буып, кəмелетке толмаған қыздарды зор-
лауды əдетке айналдырған жоғарғы білімді ұшқышты, ол ол
ма, зачет қою үшін қыздарды теріс жолға түсуге итермелеген

доцентті (қазақ қыздары көп шоғырланған ҚазМУ-дің бұл
оқытушысы əзірге жұмыстан қуылғаны ғана белгілі, ал ол сот-
қа тартылуға тиіс) жəне осы университет қалашығында қыз
зорлауды, өлтіруді əдет еткен қарақшының (осының бəрі өзге

ұлт адамдары жасаған жауыздық екені есте болсын!) қылмы-
сын көкейге түйсек, үй болу мəселесін, жар төсегіне адалдық,
мектептегі «Семья өмірінің этикасы мен психологиясы» кур-
сын емес, адамдарды түн жамылған қорқаулардан қорғау

жайын əңгіме ету керек сынды. Əйткенмен, жезөкшелікті та-
быс көзіне айналдырған қыздарымыз, шетелдік бұйым алу
үшін негрі бар, басқасы бар, шетелдік студенттердің төсегіне
өз еркімен баратын студент бойжеткендеріміз де табылады

ғой. Олардың алғашқы тобы дүниеге нəресте (будан, шата) де
əкеле бастады.
Иə, біз əрбір қызымызды халқымыздың болашақ анасы
деп санап, соған сай сый-құрмет көрсетуге тиіспіз. Белгілі

əншілер немерелі немесе ұлды болса, оны газеттеріміз жап-
пай жазып, теледидар көрсетіп, радио сайрап, ұлттық мереке-

ге айналдырып жібере жаздауымыз дұрыс па, бұрыс па, оны
уақыт талқысына қалдырайық, ал жүздеген, мыңдаған ана
үшін дүниеге перзент əкелу физиологиялық қажеттілік. Əрине,
қазір жыл сайын қазақ сəбилерінің 50 процентке жуығы дім-

кəс, аурушаң болып дүниеге келетіні де белгілі, алайда, жас
сəбилер жоқта ұлттың өспесін айтсақ, белгілі жайды қай-
талағандық деп ұқпаңыздар. Көріпкел емеспіз, дегенмен жыл
өткен сайын осынау қасірет, əкесі белгісіз балалардың дүние-

ге көптеп келуі, «тірі жетімдердің» саны ұлғая түсетінін зерт-
теулер дəлелдеп отыр. Қазірдің өзінде республикада 160 мың
жалғызілікті əйел «жарты жетім» бала тəрбиелеуде.
Сондай-ақ, Жамбыл қаласындағы жетім балалардың үйін-

дегі 118 баланың: 75-і қазақ, 18-і орыс, 5-і татар, қалғаны өзге
ұлтты сəби болуы бізге қандай қауіп бұлты төнгенін жəне оның
күн сайын қоюлана түскенін айқын дəлелдесе керек. Жəне бұл
жағдай ұлттық сана-сезім əлі толық жойыла қоймаған, қазақы

салт-дəстүр сақталған деген оңтүстік қаладағы жағдай. Ал
өзге қалаларымыз бен селолардағы жағдай мүлдем кісі түңі-
лерліктей. Мəселен, сонау қияндағы Санкт-Петербургтегі же-
тім балалар үйінде 30-дан астам қазақ сəбилері тəрбиеленіп

жатқанын да ойда тұтайық.
«Айналайын баладан,
Тауып алған даладан.
Далада бала жата ма,

Түсіп қалған шанадан», –
бөпесін аңғал əнмен жұбатқан ана-апаларымыз алыс келешек-
те «ойнап жүріп əн салған», ақырзаман дəл ертең басталатын-
дай-ақ өмірдің бар қызық-шыжығын бүгін татып қалуға, жал-

ғанды жалпағынан басуға жан салатын сіңлілерінің ара-тұра
болса да жаңа туған шарананы құндақтаулы күйі далаға тастап
кетерін біле қоймаған шығар. Сондай-ақ, дүниеге келуі тиісті
бейкүнə нəрестелердің қаншауы жасырын, тіпті ресми түрде

түсік тастатудың (аборт) құрбаны болып отырғанын дəл білетін
ешкім жоқ. Шыны керек, республикамыздың медициналық
мекемелері бұл жайында бас ауыртпайтын сыңайлы. Мұндай
дəйектердің əлі күнге болмауы осыны көрсетеді. Ал əлемді

дірілдетіп тұрған СПИД-іңіз анау. Белгілі ағылшын музыкан-
ты жақында ғана осы айықпас дерттің құрбаны болды, тіпті,
Арзамас қаласында бір топ нəрестелердің осындай ауруға
дəрігерлердің кесірінен ұрынғаны да мəлім. Ең алғаш СПИД-

пен ауырған бұрынғы КСРО азаматшасы Танзанияда тілмаш
болып қызмет атқарғанын, өз Отанына қайтып оралған соң
жиырма жас жігітпен жыныстық қарым-қатынас жасап, əлгі-
лердің бесеуі осы бір айықпас дертке ұрынғаны жəне олар

өз кезегінде 24 əйелмен жыныстық қарым-қатынас жасап,
ол əйелдердің үшеуіне СПИД жұққаны жəне солардың бірі
9-класс оқушысы екенін көпшілік қауым біле бермес... Ал
СПИД-тің мұндай жас құрбандарының тізімін жалғастыра бе-

руге əбден болады. «Мен жылдам өзгеремін: бүгінім кешегімді
жоққа шығарушы міндетін атқарады. Өрлеу үстінде көбіне
баспалдақ-басқыштардан секіріп өтемін, – ал мұнымды еш
баспалдақ кешпейді» деп тұжырымдаған Фридрих Ницше кез

келген дамудың өзіндік заңдылығы бар екенін, ешнəрсені жоқ-
қа шығаруға болмайтынын, кез келген қарапайым заңдылық
титтей бұзылған сəтте дамудың гармониялы жүйесі бейбере-
кет – хаосқа ұрынарын айқын аңғарса керек.

60-жылдары батыс елдердің жастары қарапайым адамдар-
дың төбе шашын тік тұрғызған, тез арада-ақ бүкіл əлемді жау-
лап алған жадағай идея – «еркін махаббат», «нəпсі бостандығы»,
сүйіспеншіліктің кез келген моральдық «бұғаудан» азат бо-

луы идеясын өмірге əкелді. Дегенмен, олар «жаңалық дегені-
міздің өзі бұрыннан белгілі, бірақ ұмыт болған жайт» екенін
ескере қоймаса керек. ХХ ғасырдың басында-ақ жалынды
революционер-большевиктер «махаббат еркіндігін» жаппай

насихаттап, «іріп-шіріген буржуазиялық моральға» ең басты
қарсылық ретінде көрсетіп келген-ді.
1992 ж.

Ауылда туып-өскендер жақсы білуге тиіс, кей жерлерде
есіктің алдында сұрықсыз қара шеңгел өсетін. Өткен жыл-
дан қалған өлі шөп жабағыдай тұтасып тұратын түбінде қағаз

қиындылары, оңған шүберектер, жүн-жұрқа шашылып, бос
қалбырлар ыбырсып жататын. Өліарада – қыс пен көктемнің
түйіскен тұсында, əлгі жартылай қураған қара шеңгелдердің
бойына сөл жүгіріп, нəр алған тікендері бұрынғыдан бетер

өткірлене сойдиып, ащы бола түсер-ді. Түлеген малдың жүн-
дерін жұлып-жұлып алып қалушы еді əлгі тікендері.
Қазақстан шенеуніктерінің көбі де сол қара шеңгелдің ті-
кендері сияқты əркімнен жұлып-жұлмалап алып қалуға əбден

машықтанған əрі құныққан. Адамзат қоғамы өз дамуының
кезекті бір сатысына қадам баса салысымен, тарих сахнасына
өмір сүру салты, атқарар міндеттері де былайғы көпшіліктен
өзгеше бір əлеуметтік топ – шенеуніктер шыға келген. Темекі

сауытынан ыршып шыққан сайтанның сапалақтары сияқты.
Шенеуніктер аса маңызды мемлекеттік қызметтерді қай ел-
де бірінші боп атқара бастағаны əлі де анықталмаған даулы
мəселе, бəлкім олар аңыздағы ежелгі Атлантидада пайда бол-

ған шығар, мүмкін, шығыста жайнап, қара түнек ғасырларда
білім нұрын шашқан Шумер жерінде дүниеге келген болар.
Бір анығы: ежелгі Мысыр елінде, Грекия, Рим империяларын-
да шенеуніктер маңызды мемлекеттік міндеттерді атқарумен

қоса, қатарлары күн санап өсіп, өз уыстарына шексіз билік пен
орасан зор байлық, дəулетті шоғырландырып үлгерген-ді.
Шенеуніктік билік иниституты, мемлекеттік бюрократия-
ның мыңдаған жылдық дəстүрі қалыптасқан Қытай тарихы да

осы шенеуніктермен үздіксіз күрестерден ғана тұратын секіл-
денеді. Қазіргі заманға дейінгі сандаған императорлардың
жарлығымен түрлі қылмыстары, парақорлығы, ақымақтығы,
мемлекет қазынасын талан-таражға салғандығы үшін басы ша-

былған, дарға асып өлтірілген шенеуніктердің саны барлық
соғыстарда қаза тапқандардың санынан көп шығар. Бұндай
қатал жазалаулар Қытайда əлі күнге ара-тұра жалпы халықтың
алдында жүзеге асырылып тұрады. Басқаларға сабақ болуы,

миллиондаған тойымсыз шенеуніктер ел байлығын талан-та-
ражға салып, жапырақтап жеп тауыспауы үшін. Жалпы, Шы-
ғыс елдерінде қылмысты шенеуніктерді жиналған көпшіліктің
көз алдында жазалау дəстүрі ежелден сақталып қалған ғой.

Ұққан жанға осы бір қатал дəстүрдің астарында əділдік те
жатқан сияқты. Өйткені құныққан шенеуніктер ертелі-кеш

қалыптастыратын түрлі деңгейдегі коррупция мемлекеттегі
тұрақтылыққа, оның əлеуетіне ықпал етумен бірге, ең əуелі
адамдардың бойындағы əділет пен шындыққа, адамдық пен
адалдыққа, ізгілікке деген үміті мен сенімінен айырады. Əдетте

«ай» дер ажа, «қой» дер қожа жоқтығын» қапысыз аңғарған,
жазасыздықтарына күмəнданбайтын əрі тойымсыздықтары
шектен асқан шенеуніктер мемлекеттің өзегін жегі құрттай
үңгіп жеп, жаңару, дамуға ең басты кедергіге айналатын көрі-

неді. Сингапурдың экономикалық əлеуетін əлемдік деңгейдегі
жетекші елдердің қатарына жеткізген кемеңгер премьер-ми-
нистр Ли Куан Ю осылай дейді. 1959 жылдан жаңа тұрпатты
мемлекет құра бастаған Сингапурде экономикалық-əлеумет-

тік, саяси реформалар алма-кезек жеңістер мен іркілулерге ұла-
сып, 1990 жылға дейін жалғасты. Ең басты қасірет – коррупция
болған еді. Елдегі ауыздықтаусыз кеткен сыбайлас жемқор-
лық Сингапурдегі реформалардың ұзақ мерзімге созылуына

əкеліп соққан.
Міне, осындай жүгенсіз жең ұшынан жалғасу бүгінгі Қазақ-
стандағы қоғамдық топтардың барлығын дерлік бастан-аяқ
жайлаған тұрақты факторға айналып үлгерді. Əсіресе, оның

деңгейі мемлекеттік қызметкерлер арасында өте жоғары бо-
лып отыр. Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы
Мемлекеттік басқару агенттігінің жүргізген зерттеулеріне
қарағанда, сұралғандардың 42,1 пайызы табиғи ресурстарды

қадағалайтын ұйым мен мекемелердің басшылары тұрақты
түрде пара алатындарына күмəнданбайтын боп шыққан. Көр-
сеткен қызметтерінің ірілі-ұсақтығына қарай салық қызме-
тіндегілердің 47,6 пайызы, кеден қызметкерлерінің 46,2 пайы-

зы өздеріне сыйақы, яки пара ұсынылғанын мойындаған. Аса
алаңдатары сол, «Коррупция елімізде ырық бермей кете ме?»
деген сауалға кеден қызметкерлерінің 42,2 пайызы құптап
жауап берсе керек. Яғни, еліміздегі сыбайлас жемқорлықтың

деңгейі үрей шақыратын, жаппай қоғам болып дабыл қағатын
межеге жетіп отыр. Ұлы Мұхтар Əуезовтің «Абай жолы» эпо-
пеясындағы: «Жаңа заманның зоры болар десем, соры болар
сырларың бар ма еді, қазақтың қалтаңдаған чиновниктері,

қаратаяқтары! Байқадым да, түңіліп отырмын мен сендер-
ден! Мынау түрлеріңе қарағанда алдарсың, талай алдарсың

əлі! Кімдерді алдап, кімдерді сатпас екенсіңдер», (Төртінші
кітап, 264-бет) деген нала мен күңіреніске толы сөздері тура
бүгінгі шенеуніктерге қарата айтылған сияқты. Осыдан біраз
жыл бұрын халықаралық беделді ұйымдар əлемдегі 146 мем-

лекеттегі коррупцияның деңгейін анықтау үшін зерттеу-
лер жүргізгені жəне Қазақстан Гватемала, Зимбабве, Боли-
вия, Венесуэла сияқты елдермен бірге 122 – 128 орындарды
бөліскені мəлім. Сонда əлемде коррупциясы бізден көбірек

жиырма шақты ғана ел бар болғаны ғой. «Баяғы жартас – бір
жартас», одан кейінгі жылдарда жағдай одан əрі төзгісіз бола
түспесе, оңала қоймағаны хақ. Коррупция қоғамдағы баршаны
алаңдатқан тұрақты факторға айналып қана қойған жоқ, күн

санап өсе түсуде. Ол аса күрделі, бір ауыз сөзбен анықтама
беріле қоюы қиын құбылыс. 2006 жылы Қазақстандағы құқық
қорғау органдары аса ауыр 2005 коррупциялық қылмысты
анықтаған, бұл оның алдындағы жылмен салыстырғанда 33,2

пайызға артық. Сөйтіп 477 сыбайлас жемқорлар құрықталды.
Ал 2005 жылы 1505 коррупциялық қылмыс анықталған еді. Бір
жылдың өзінде айтарлықтай өскені көзге анық ұрып тұр. Деген-
мен, жұртшылық мұндайда заң қармағына майда шабақтар ғана

ілініп, ірі шортандар жалғанды жалпағынан баса беретініне еш
күмəн келтірмейді. Сыбайлас жемқорлықтың ауыздықтаусыз
кеткені сонша, еліміздегі əрбір естияр азамат қандай бір мə-
селенің жүзеге асуы үшін тамыр-таныстық, ағайындық қа-

тынастар, пара, лауазымды шенеуніктердің көңілін таба білу
қажет екендігіне көздері анық жеткен. Тіпті, Ұлттық банктің
төрағасы Григорий Марченко мырза əнебір жылы теледидар-
дан сөйлеген сөзінде: «Дастархан басында отырғанда, оны

білгің келе қоймағанмен, кімнің қандай қызметті қаншаға
сатып алғанынан хабардар боласың», – деп қалғаны бар еді.
Интернеттегі материалдар осылай дейді. Шыны керек, Г. Мар-
ченко айтқан жайт соншалықты мемлекеттік құпия да емес.

Биліктің жоғарғы сатысындағы мемлекеттік қызметкерлерді
былай қойғанда, қарапайым мұғалім немесе МАИ инспекторы
болып орналасу үшін де қанша ақша беру керектігі жұрттың
көбіне айдан анық.

Өкінішті бір жайт, қоғамымызда сыбайлас жемқорлықты
тек пара алу деп бір жақты қабылдау басым. Жеме-жемге кел-

зімге бой алдырғандар сол сəтте-ақ коррупционер біткеннің
бəрін күл-талқан етер ме еді, бірақ біздің елде сөз бен істің
арасында экватор ұзындығынан да қашық алшақтық бар ғой.
Сыбайлас жемқорлыққа бойы үйренгендердің кəнігі шахмат-

шылардай айла-шарғысы көп-ақ.
Ақпан айының соңына таман Қауіпсіздік кеңесінде шенеу-
ніктердің заңсыз пəтерлерге ие болуы жəне оны бөлудегі заң-
сыздықтар мəселесі қаралған болатын. Миллиондаған қарапайым

адамдардың күнделікті өміріне, тағдырына тікелей əсерін тигі-
зетін осынау маңызды мəселеде елімізде орын алып отырған
заңсыздықтар мен қылмыстарға бұдан əрі көз жұмып қарау,
елемей қою мүмкін емес. Бұл өмірлік мəселе Президенттің

Қазақстан халқына жолдауында тағы да көрініс табуы жағдайдың
бақылаудан шығып бара жатқанын аңғартатыны сөзсіз сияқты.
Мəселен, Батыс Қазақстан облысында бес биік лауазымды ше-
неуніктің əрқайсысына екі қызметтік пəтерден берілген. Орал

қаласы əкімдігінің тұрғын үй бөлімінің бастығы Б.Шамшатовтың,
сондай-ақ қаланың бұрынғы əкімі В.Мұқатаевтың үстінен қыл-
мыстық іс қозғалуда. Мұнда 72 пəтер жоғары лауазымды ше-
неуніктерге заңсыз үлестірілгені анықталыпты. Атырау облы-

сында салынып жатқан пəтерлерді заңсыз бөлуге жол берілгені
де көп адамдардың ашу-ызасын туғызған.
Ол ол ма, Павлодарда қатардағы нотариус ипотекалық бағ-
дарлама бойынша 4 пəтерге қол жеткізсе, «Жедел жəрдем»

дəрігері, армян азаматы осы бағдарлама бойынша 11 пəтерді
иеленіп, бəрін дерлік үйсіз-күйсіз бейшараларға жалға берген.
Мұндай өрескел жағдайлар əрбір облыс, аудан орталықтарында
орын алып отырғандарына жұртшылық еш күмəн келтірмейді.

Таяуда Астанада жер телімдерін екі-үш «Мерседес» автомаши-
насына заңсыз сатқан мемлекеттік қызметкер де қолға түсті.
Несін айтасың, тізе берсе мұндайлар қалың түмен ғой. Тіпті,
Қауіпсіздік кеңесінде ҚР Президенті Н.Назарбаев: «Осындай

адамдарды қара жер қалай көтеріп жүр?» – деп күйзеле сауал
тастаған еді. Шындыққа тура қарайтын болсақ, жекешелендіру
кезеңінде орын алған сансыз заңсыздықтар мен қылмыстардан
кейінгі жылдарда жер-ана ондайларды көтере алмай күңірену-

де, ел күйзелуде. Қазіргі қалыптасып отырған аса өрескел жағ-
дай тұсында да көптеген əкімдердің бірлі-жарым орынбасар-

ларына сөгіс беру, əрі кеткенде кей қызметкерлерге қатаң сөгіс
беру немесе қызметтен босатумен шектелу əдетке айналады.
Сонда пəтерлер бөлуге əкімдердің құзыры жүрмей ма расымен?
Олар осындай аса маңызды мəселеден шынымен тысқары ма?

Олай деуге қарапайым өмірдің шындығы жол бермейді, адам
көңілі сенбейді. Бұл ретте Батыс Қазақстан облысының про-
куроры Зарлық Лақпаев мырза баспасөз мəслихатында: «Со-
дан бері облыс басшылығында үнсіз қорғаныс ұстанымы пайда

болған секілді... Мемлекеттік тұрғын үй бағдарламасына сай
пəтер иелену құқығын белден басқан лауазым иелері де бұл
кінəларын мойындайтын түрлері байқалмайды», – деп қын-
жылғаны ойға оралады. Лауазымды шенеуніктер əлгі үнсіз

қорғаныс ұстанымы өздері үшін ең оңтайлы əрі тиімді тəсіл еке-
ніне бұдан бұрын да сан рет көз жеткізіп, тəжірибеден өткізген.
Əккі, жырынды шенеуніктер осындайда сылбыр қимылдау,
сөзбұйдаға салу, ақыры мəселені сиырқұйымшақтандырып,

естен шығарып жіберудің кəнігі шеберлеріне айналған. Өзде-
рін тұйық, ымыраласқан топтың бөлінбес бөлшегі санайтын
өркөкірек шенеуніктер мемлекеттік қызметті бизнестің айрық-
ша түрі деп ұғуды қалыптастырып отыр. Олар өзіне тəн өмір

сүру ережесі, айрықша этикасы қалыптасқан өзгеше бір топ,
айрықша кастаға айналып үлгерді. Сол топтағы бірқатарының
тұғырнамасы мемлекет, ұлттық мүдделерге үш қайнаса сорпа-
сы қосылмайтыны байқалады. Көбісі өз қалтасын қампайтуды

ғана күйттеуден аса алмай жүр. Мəселен, кеденді тексеруге, он-
дағыларға жəрдемдесіп, заңдардың бұзылмауын қадағалауға
Астанадан келген Кеден комитетінің құзырлы қызметкері 5
мың доллар пара алып, қолға түскен. Қазақтың «Ет бұзылса

тұз себерсің, тұз бұзылса не себерсің?» дегені осы. Бір таңда-
нарлығы, еліміздегі шенеуніктердің жалпы санын шектеу-
ге, мүмкін болғанынша азайтуға бағытталған шешімді шара-
лар жиі-жиі қолға алынғанымен, көп уақыт өтпестен-ақ əлгі

мемлекеттік қызметкерлердің саны бұрынғыдан да еселеп өсіп
шыға келеді. Биыл да Үкімет мемлекеттік қызметкерлердің са-
нын шектеуге бағытталған кезекті реформа жүргізуді жоспар-
лап отыр. Мұның бəрі мемлекеттік бюджеттің шығыс бөлігін

ұлғайтуға əкеліп соғып, онсыз да бой бермей келе жатқан
инфляцияға тікелей əсерін тигізуде. Мəселен, 1991 жылы мем-

лекеттік билік, басқару жəне құқық қорғау қызметкерлеріне
мемлекеттік бюджеттің 3,1 пайызы жұмсалса, арада он жыл-
дан кейін, 2001 жылы бұл көрсеткіш 19,5 пайызға көбейген
көрінеді, яки жыл сайын 50 пайыздан артық тұрақты өскені

байқалады. Бұл жағдай кейінгі жылдары да тұрақты түрде
жалғаса түсуде. Осының нəтижесінде адамдар арасындағы та-
быс айырмашылығы шектен тыс мөлшерге жетіп отыр. Бай-
лар одан əрмен байып, кедейлер кедейлене түсуде. Елімізде

ауылшаруашылығында орташа табыс ай сайын 15 – 20 мың
теңгені құраса, ал мемлекеттік компаниялардың басшылары
айына 100 мың доллар жəне одан да көп еңбекақы алуға қол
жеткізген. Бұндай теңсіздік шексіз жалғаса беруі мүмкін емес.

Тіпті, демократия жоқтаушысы деп саналатын АҚШ-та осыдан
40 – 50 жыл бұрын елдегі төменгі табыс пен жоғары табыстың
арасындағы айырмашылық 30 – 40 есе болып келсе, қазір 400
есеге жетіпті. Жыл басында мұнда қоғамдық дабыл қағылып,

АҚШ президенті осынау айырмашылыққа баса назар аударды
жəне қалыптасқан жағдайдың əлеуметтік шиеленістерге əкеліп
соқпау жолдарын жан-жақты қарастыруда. Сонымен қатар
Қазақстан шенеуніктерінің жемқорлығы, парасыз ештеңе

шешілмейтіндігі инвесторларды зəрезап етіп, халықаралық
қауымдастықтың алаңдаушылығын өршітуде. Еліміздегі осы
жағдайдың емсіз кеселге айналғанына біржола көзі жеткен Еу-
ропа Одағы соңғы жылдары біздің мемлекеттік шенеуніктерді

оқып-үйретуге, заң аясында тəрбиелеуге бел буғандай. Олар 4
мыңнан астам қазақстандық шенеуніктерді оқытып-үйреткен
жəне осы мақсатқа 1 млн. 400 мың еуродан астам шығын
жұмсаған. Аса қомақты қаржы! Қайран қазақ шенеуніктері-

ай, құрылықтың қиян шетіндегі Еуропа үшін де қымбатқа
түсудесіңдер ғой сендер. Дегенмен, біздің шенеуніктердің беті
бері қарайды, тəрбиелеген соң адал жолға түседі деп илана-
тын еуропалықтардың аңғал əрекетіне таң қалуға тура келеді.

Қураған ағаш қайта гүлдер, тоқтаған су қайта ағар, ал мемлекет
алдындағы, ұлт алдындағы биік парызы, жауапкершілігі барын
бір сəт жадынан шығарған шенеуніктер тəлім-тəрбиемен оң
жолға түседі деу балалық қиял ғой.

2003 жылы құрылған «KS – Консалт» жауапкершілігі шек-
теулі серіктестігі бюджеттен қосымша құн салығын келісім-

шарт негізінде қайтаруға консалтингтік қызмет көрсетуді жол-
ға қойса керек. 2006 жылы аталмыш серіктестік еліміздегі 4
ірі салық төлеушіден 3,5 млрд. теңге алғаны анықталыпты.
Сорақысы сол, аталмыш «KS – Консалт» ЖШС-ін құрушылардың

бірі Салық комитеті төрағасының қазіргі орынбасарларының
бірі, К. деген азамат екен. Мұны Қауіпсіздік кеңесінде Сыбай-
лас жемқорлық жəне экономикалық қылмыспен күрес агентті-
гінің төрағасы Сарыбай Қалмырзаев мырзаның өзі мəлімдеді.

Дегенмен, төрағаның тыңшылар туралы кинодағыдай К. деп
құпиялап отырғаны кім? Əлгі К.-ның «KS – Консалтқа» шы-
нымен қаншалықты қатысы бар? Мұның бəрі жұмбақ күйінде
қалып отыр. Беделді Transparensy Іnternatіonal халықаралық

ұйымының мəліметіне қарағанда, мемлекеттік келісімшарттар
жəне тапсырыс қорытындылары бойынша əлемде жылына
400 млрд. доллар көлеміндегі қаржы талан-таражға салынып,
жымқырылады екен. Бұл жөнінде де Қазақстан шенеуніктері

бүкіл əлемдегі маңдай алды орындарда оқ бойы озық тұрған
іспетті. Мəселен, 2006 жылдың тоғыз айында еліміздегі
шенеуніктер 24 млрд. теңгені тікелей талан-таражға салса,
дəл осы жылдың 9 айында өткізілген тендерлер кезінде 86

млрд. теңге көлемінде заң бұзушылық байқалған. Əлбетте,
құрғақ, жансыз цифрлар адамға соншалық əсер ете қоймауы
мүмкін. Ал осыдан бірер жыл бұрын аяқталған «Ауылды қол-
дау жылы» мемлекеттік бағдарламасы бойынша, еліміздегі тұр-

ғындардың 40 пайызы тұратын ауылдарды өркендетуге жəне
ауыл шаруашылығын дамытуға үш жылда 150 млрд. теңге ғана
жұмсалғанын ойға алсақ, шенеуніктер елімізге қаншалықты
нұқсан келтіргеніне көз жеткізуге болатыны сөзсіз. Миллионда-

ған адамдардың нəпақа-несібесін аз ғана топтар жемтік қылуда.
Жоғары лауазымды шенеуніктер өз ымыраластарын далаға
қалдырмаудың жетік механизмін, қандай жағдайға да бейім
əмбебап жүйесін қалыптастырғаны соншалық, көбісі суға сал-

саң батпайтын, отқа салса жанбайтын сияқты боп көрінеді.
Белгілі ғалым Н.Əміреқұловтың жазуынша, Қазақстан тəуел-
сіздігінің алғашқы 13 жылында жоғары жəне орта білім беру
министрлігінің 10 басшысы ауысқан екен. Сөйте тұра, түрлі

себептермен қызметтерден босатылған шенеуніктердің ешбірі
далада қалған жоқ. Басқа жылы орындар табылады оларға.

Мəдениет жəне ақпарат министрі Е.Ертісбаев мырза да:
«Жəне шенеуніктер ортасында да, журналистер бауырлас-
тығының арасында да сұмпайылар жетерлік»,– деген пікірде.
Министрдің бұл сөздерін орыстілді газеттердің бірі жалау-

латып тұрып берді. Несі бар, бұл ақиқатқа ешкім дау кел-
тіре қоймайды, тек əлгіндей «сұмпайылар» мемлекеттік қыз-
меткерлер арасында анағұрлым көп екенін мойындау керек.
«Түркістан» газетінің өткен санында Нəбижан Нұрлының

«Елді ойлаған ер кəне!» атты ой-толғамы жарияланды. Ав-
тор қазіргі таңда мемлекеттік қызметкерлердің бірсыпырасын
ел, ұлт мүддесі толғандырмайтынын айта келіп: «Мұның бір
жағында өз заңсыз табыстарын жасырып қалу айла шарғылары

жатса, екінші жағынан əлгіндейлерге ешқандай жауапкершілік
жүктелмеуінен. Нақты назар аударар болсақ, еліміздегі саяси,
əлеуметтік-экономикалық реформалар мен демократиялық
жаңарулар шенеуніктердің орта буындарының қатысуынсыз

өткізілуде», – деп аса күрделі жайтқа назар аударған болатын.
Иə, ұлтжанды, ел, мемлекет мүддесін қара басының пайда-
сынан жоғары қоятын шенеуніктерді тəрбиелемейінше ілгері
басқан аяғымыз кері кете беруін доғармайды. Ал əзірге...

* * *
Қыс кетіп, көктем келгенде қара шеңгелдерге ары өткен, бе-
рі өткен малдардың жүн-жұрқасы ілініп желбірейтін. Қазақ-
стан шенеуніктері де сол қара шеңгелдер сияқты: ыңғайы кел-

генді жұлып-жұлмалап қалғанды жақсы көреді. P.S. Отандық
шенеуніктеріміздің «даңқы» дүниежүзіне кең таралғандығы
соншалықты, Еуропа қауіпсіздік жəне ынтымақтастық ұйымы
(ЕҚЫҰ) Алматыда осы дүйсенбіден бері арнайы жиын өткізді.

Үш күн бойы алыстан арнайы ат арылтып келген тəжірибелі,
білікті мамандардың басты мақсаттары біреу-ақ: Қазақстандағы
сыбайлас жемқорлыққа тосқауыл қою. Олар да армандай береді
екен-ау...

Министрге майлы ет жеуге бола ма?
Қоғамымызда жалпы мемлекеттік қызметкерлердің, əсіресе
бірсыпыра жоғары лауазымды шенеуніктердің абырой-беделі
аса төмен екендігі екінің біріне аян. Соңғы кездері жүргі-

зілген əлеуметтік зерттеулердің нəтижелері бұған еш күмəн
қалдырмайды. Қазақстанда түрлі салаларда жиі қолға алы-
нып, сынақ түрінде үстемелеп жүргізіліп келе жатқан сан алу-
ан əлеуметтік-экономикалық, саяси реформалардың оңтай-

лы түрде жүзеге асырылып, табысты орындалуына тұсау –
еліміздегі саны өрескел көп мемлекеттік қызметкерлердің кə-
сіби білігінің тым төмендігі, енжарлығы мен көптеген құзыр-
лы мекемелердің «балабақшаға айналуы» жəне бірсыпыра ла-

уазымды тұлғалардың оралымсыздығы екендігі айқындалып
отыр. Бұған жұртшылықтың еті үйреніп алғандығы сонша,
қалыптасқан сорақы жағдайды «Баяғы жартас – бір жартас...»
деумен ғана шектеліп келеді.

Дəп қазіргідей күрделі жағдай, əлемдік қаржы, экономика-
лық ауыр дағдарыстың үрейі мен елесі қоғамда қатты алаңдау-
шылық туғызып отырған өліара кезеңде əрбір мемлекеттік
қызметкер буырқанған толқындағы жеңіл қайықты шайқаудан

абай болатын тіс қаққан теңізшідей аса сақтық, ұстамдылық
танытуға тиіс екендігі айдан анық. Əсіресе, жоғары лауазым-
ды шенеуніктер жеке ведомстволық мақсаттан гөрі жалпы
мемлекеттік, қоғамдық мүддені басты орынға қоюға тиіс. Алай-

да, еліміздегі бірсыпыра биік лауазымды тұлғалар өздерінің
күмəнді ұстанымдары мен толық піспеген ұсыныстарын жан-
жақты сарапқа салмастан, дүйім жұртқа дүмбілез күйінде жа-
риялауы соңғы кездері жиі орын алуы алаңдатпай қоймаса

керек. Турасын айтқанда, осындай жағдайлардан соң қоғамда
түсінбестік, дау-дамай, кикілжіңдер үнемі бой көрсететіні
аңғарылып жүр. Ең қауіптісі сол, соңғы уақытта біртұтас
Қазақстандағы барша азаматтарды көпе-көрнеу жіктеп, түрлі

əлеуметтік топтарға қарай орынсыз алалау байқала бастады жə-
не мұндай келеңсіздік қоғамдағы алауыздықтарға таптырмай-
тын желеу болатын қаупі бар. Денсаулық сақтау министрлігі

2011 – 2015 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламаның
жобасын əзірлеп, оны жұртшылыққа таныстыруды министр
Жақсылық Досқалиев мырза өз мойнына алды. Жақында
биік лауазымды мырза Қызылжар өңірінде Денсаулық сақтау

министрлігі 2011 жылдан бастап алкогольдік ішімдік пен
темекіден зардап шеккен адамдарды тегін емдеуден бас тарт-
пақшы болып отырғанын асқақ үнмен жеткізген. Еліміздің
Бас дəрігері: «Зиян əдеттердің кесірінен немесе техника қауіп-

сіздігін сақтамағаннан зардап шеккен адамдар жартылай ақы-
сын төлесін!» – деп Денсаулық сақтау министрлігі бұдан бы-
лай табан тірейтін күмəнді ұстанымның құлағын қылтитқан.
Осыған дейін-ақ қызылжарлық шаш ал десе, бас алуға дайын

кейбір дəрігерлер ішімдіктен зардап шеккендерге жедел жəрдем
қызметінен кейін ақы төлеуді талап етіп те үлгеріпті. Іле-шала
еліміздегі базбір бұқаралық ақпарат құралдары мен көптеген
дəрігер мамандардың өзі ішімдік ішкендерден ақы алу мүмкін

бе, жоқ па дегенді қызу талқыға салып бақсын. Ешқандай заң-
дық негізі жоқ мұндай өрескел шараның кездейсоқ жүзеге асы-
рылуы тар ведомстволық жүгенсіздік, заң тұрғысынан қатаң
жазалануға тиісті қызмет бабын асыра пайдалану екендігіне

ешкім бас ауыртатын емес, өкінішке қарай. Əйтсе де Денсаулық
сақтау министрлігінің өрескел ұстанымына жасыл шам жағы-
лып, алдағы жылдары аса сорақы арнайы заң қабылдануы да
ықтимал. Тіпті, шылымқорларда көп кездесетін созылмалы

бронхит пен қан тамырының тарылуы (мұндай сырқат түрлері
шылым шекпейтіндерде де кездесетіні сөзсіз), тағы басқа
сырқаттар ақылы түрде емделсін-ақ. Ал жан-жақты сарапқа
салынбаған, қоғамдық талқылаудан өтпеген жарымжан заң

өзін-өзі қаншалықты ақтайды? Адамдарға, қоғамға, мемле-
кетке қаншалықты пайдалы? Министр мырза айтқан «зиянды
əдеттер» дегеннің астарында қандай құпия жатыр? Мəселен,
мұздай балмұздақты сүйетін əрі көп жейтін сəбилердің түрлі

сырқатын бұдан былай əлгі «зиянды əдеттерге» жатқызамыз
ба, жоқ па?! Əлемдік дəрігерлердің басым бөлігі кофені көп
ішу де денсаулыққа зор нұқсан келтіретінін айтып, жиі дабыл
қағуда. Тіпті, шамадан тыс пайдаланған кофе түрлі ауруларға

əкеліп соқтыратыны біржола дəлелденді деуге де болады. Ен-
деше, кофеқұмарларды қайтпекпіз?

Сондай-ақ маман дəрігерлердің пікірінше, етті шамадан тыс
мөлшерде пайдалану да адам ағзасына елеулі нұқсан келтіріп,
денсаулыққа орны толмас зиян əкелетін көрінеді. Əсіресе, шыл-
қа-шылқа майлы ет, семіз қазы-қарта да қауіпті екен. Ешқашан

пышағының сабы майдан кеппейтін түрлі əкімдер, биік лауа-
зымды шенеуніктер, депутаттар мен байшікештер ауырғанда
«зиянды əдеттердің кесірінен» зардап шеккендерге жатқызу ке-
рек пе, жоқ па?.. Тізбелей берсек сандаған сауалдар туындайтын

сұры бар. Ең сорақысы сол, Денсаулық сақтау министрлігінің
техника қауіпсіздігін сақтамай, абайсызда бақытсыздыққа
ұшырағандарды да ерекше бөліп алуға ұмтылуы болып тұр.
Жаңа ұстанымға қарағанда, табан асты бақытсыздыққа ұшыра-

ғандарға бұдан былай қажетті медициналық көмек көрсетіл-
мей, адами тағдыры саудаға салынады дегенді білдіретін
секілді. Бақытсыз жағдайда аяқ-қолынан айрылып, жарымжан
болғандар мен ақ халатты дəрігерлердің арасында қызу сауда

жүргізіліп, бақытсыз оқиғаның техника қауіпсіздігін сақтау
немесе сақтамаудан орын алғандығы жөнінде дау-дамайға
ұласуы мүмкін. Оған қоса Жақсылық Досқалиев мырза халық
емшілеріне көп баратын қарапайым жұрттан да ақша сауып

алуға кет əрі емес. «Осындай науқастар кемінде медициналық
қызметтің жарты ақысын төлеуі керек», – дейді ол. Иə, қазір
жұрт дəрігерлерге онша сенбейді жəне сондықтан сырттан ауру
жанға көмек іздейді. Еліміздегі медицина саласы мүлдем ме-

шеу болса, осы салаға қатысты коррупциялық қылмыстардың
шет-шегі көрінбейтін болса, енді қайтпекші?! Қайта, минис-
тр мырзаның халық емшілерін түгелдей қапасқа тоғыту ке-
рек демегеніне шүкір! Министр мырза ішімдік ішкендер де,

кездейсоқ бақытсыз жағдайға ұшыраған жандар да ең əуелі
Қазақстанның толыққанды азаматтары жəне бюджетке адал
салық төлеушілер болып табылатынын естен шығарған секілді.
Сол салық төлеушілердің ақшасынан министрліктің көптеген

лауазымды тұлғалары нəпақа тауып, еліміздегі денсаулық
сақтау саласының да дамып отырғанын ескермеуі өкінішті-ақ.
Заң баршаға ортақ болуға тиіс жəне заң алдында адамдардың
бəрі бірдей жауапты. Еліміздегі азаматтарды көпе-көрнеу ала-

лау, кейбіреулерді төменгі сортқа жатқызудың түбі жақсылыққа
соқтырмауы мүмкін. Оның үстіне ауыр дағдарыс кезеңі түрлі

түсініксіз эксперименттер жасайтын, халыққа жік салатын
уақыт емес қой. Əсіресе, қоғамдық тұрақтылыққа кері əсерін
тигізетін ағат қадамдар мемлекет үшін аса қауіпті болмақшы.
Өкінішке қарай, кейбір лауазымды басшылар өз құзырындағы

ведомстволар үшін тек қосымша қаржы табуды мемлекеттік
мүддеден жоғары қоятын сыңайлы. Олар үшін ең бастысы –
ақша!..
Осы орайда қазақ ауыз əдебиетінің кейбір нұсқаларында сөз

болып:
«Төбел тазға төрт теңге,
Ойма тазға он теңге,
Қырма тазға қырық теңге,

Самай тазға сан теңге»,
делінетін жыр жолдары еріксіз ойға оралады. Осындай күмəнді
ұстанымдардан өзге салалық ведомстволар да үлгі ала кетіп,
бұдан былай төтенше апаттан құтқарушылар да қар астынан

қазып алған азаматтардан ақша сұрай бастауы мүмкін. Өрт
сөндірушілердің тіпті қуана беруіне де болады. Əрбір өрт сөн-
дірілген сайын бақытсыз адамдардан олардың да ақша талап
етуіне кең жол ашылмақшы.

Бірақ мемлекет мүддесі бейбақ адамдардан тек қосымша
ақша талап етумен, алумен ғана шектелмейді. Оның ауқымы
мүлдем кең. Мемлекеттің басты мақсаты – адамдардың өмірін
жайлы ету, əрбір жеке адамның қоғамға аса қажетті екендігін

сезінуіне жағдай жасау. Адамдардың өміріне кепілдік беріп,
бақытты өмірін қамтамасыз ету. Ауру жандар мен мүгедектерге
мейлінше қамқорлық көрсету. Олай болса, базбіреулерді те-
гін емдеу, ал адамдардың басқа топтарын түрлі сылтаумен

ақылы түрде емдеу түрлі коррупциялық əрекеттерге, жап-
пай заң бұзушылыққа əкеліп соғуы былай тұрсын, айрандай
ұйыған Қазақстан қоғамында алауыздық, орынсыз дүрбелең
туғызатыны айтпаса да түсінікті. Министр Досқалиевтің жаңа

ұстанымы əлемдік əдебиет пен терең философияның жауһар
жəдігері – «Қорқыт Ата кітабын» еріксіз еске түсіреді. Мəңгі-
лік шығармада бір заманда асқан ерліктерімен аты жайылған
оғыздардың əміршісі ұлан-асыр той жасап, шақырылған

батыр-бағландардың ұлы барына ақ мал сойып, алтын ша-
тырда күткені, ал қызы барға қара түсті мал сойып, қараша
үйде қонақ еткені туралы сөз болатын. Өз кіндігінен тараған
ұрпағы жоқ ерлерді менмендікпен көзге ілмей, елеп-ескерусіз

қалдырған. Осыдан соң айрандай ұйыған даңқты оғыздардың
арасына іріткі түсіп, алауыздық пен бақталастық, наразылық
өршиді. Бір ғана дүмбілез ұстанымның ақыры тарихта терең
із қалдырған қуатты мемлекеттің біржола ыдырауына əкеліп

соқпаушы ма еді?!
Р.S. Бет қатталып жатқанда «Қазатомпром» ұлттық компа-
ниясының бұрынғы басшысы Мұхтар Жəкішевтің денсаулығы
жөнінде жалған ақпар таратқан белгілі кардиолог Владимир Бо-

борыкин осыған дейін өзінің кəсіби міндетін адал атқармағаны
жөнінде мəлімдеме жасады. Ол күмəнді құжаттардың негізінде
жалған қорытынды жасап, жұртшылықты алдауға дейін бар-
ған. Ал Қазақстанның денсаулық сақтау саласында мұндай

дəрігерлердің саны некен-саяқ деп айту мүмкін емес. Сірə,
«Алтын көрсе, періште (дəрігер) жолдан таятыны» жел сөз
емес болғаны ғой...
2011 ж.

Ақсүйектік маңғазықтан айырылғандардың ахуалы
Соңғы айларда алыс, жақын шет елдерден келген маусым-
дық жалдамалы жұмыс күшін заңдастыру науқанының аясын-
да Алматыда іргеміздегі көрші елдерден келген азаматтардың

күрт көбейе түскені анық байқалады. Əсіресе, қоғамдық
көлік жүргізушілері арасында. Таяуда таңертең №40 мар-
шрут бойымен жүретін шағын автобустардың бірінде жүргізу-
ші мейлінше қаңғырлатып өзбек əндерін қойып, ығырымызды

шығарғаны. Мен музыка маманы емеспін, сондықтан ол əндер-
дің көркемдік деңгейі қандай екенін айта алмаймын, тіпті,
қандай тақырыпта айтылып жатқаны да беймəлім, бірақ жүйке
мен құлақ жарғағының да обалы бар. Бірталай шыдап, ақыры

енді қазақша да қойсаңшы, – дедім одан əрі төзе алмай.
Алдыңғы орындықта отырған егделеу қазақ əйелі маған
мойнын кілт бұрып:

сымен танытып. – Несі ұят?! Өзбекше музыканы Ташкенге жол
түскенде тыңдармыз. Ал қазақ жерінде қазақша тыңдағым кел-
се, несі ерсі?! Қайта сіз айтудың орнына, маған ұрысқаныңыз
қалай?

өзіміздікі деп қайдағы жоқты бықсытпай отыр, – деді айналай-
ын апайым аузыма біржола құм құйып. Əуелде абдырап қал-
ған өзбек жүргізуші табан асты жақтасы табылғанын арқалан-
ды ма, музыка даусын сəл бəсеңдеткені болмаса, былқ етпеді.

Іштей қатты құлазығаным-ай... Шынымен-ақ менің ісім ұят па?!
Қаладағы қоғамдық көліктерде қандай əндерді естімейсің. Түк
мағынасызы да, өмірден түңілгені де, бейəдебі де, асқан анайы
əн де осында. Ылғи орысша, ағылшынша, түрікше, ұйғырша.

Радиостанциялардың да барлығы дерлік шет тілдерде хабар
жүргізеді. Қоғамдық көліктерде бір ғана музыкаға тыйым
салынған сияқты. Қазақ əндері мен күйлеріне! Ал қоғамдық
көліктердегі ахуал, музыка мен əндер көпшілік адамдардың

санасына айтарлықтай əсер ететінін, Тəуелсіздік, мемлекеттік
туралы көзқарастың осында да қалыптасатыны мүлдем назар-
дан тыс қалған. Дəл осыны реттеуге аудандық əкімшілік, ав-
топарк басшыларының-ақ құзыры мен құдіреті жетеді емес

пе?! Тек жалған сыпайылық немесе намыссыздық мойын бұр-
ғызбайды да. Ал соңғы уақытта ойға Диогеннің бөшкесі жиі
оралатын болып жүр. Əйгілі бөшке ғой... «Азуын айға білеген
арыстан жүрек Ескендір Зұлхарнайын (Александр Македон-

ский) бөшке ішінде ойланып жатқан Диогенге келіп, ұлы
философқа:

деуші еді ғой аңызда. Жеке басын сыйлаудың, мəртебесі биік
патшамен өзін тең тұту, адами тəкаппарлықтың нағыз үлгісі
осы емес пе?! Қарапайым пендеге жарық күн, тұнық ауа, өзі-

нің күрделі ойларымен жеке қалудан асқан бақыт жоқ. Шын
мəнінде азат адам ғана өзгеге жарамсақ болмайтыны адам-
зат тарихында талай рет дəлелденген, яғни жағымпаздық
еркін басты құлдыққа əкелетін ездіктің баспалдағы. Əсіре

жағымпаздық адамдар бойындағы құлдық психологияның
ең сорақы көрінісі жəне рухани азаттық, іштей еркіндіктен
мақұрым ортада жəреуке жағымпаздық қоғамдық өмірдің
барлық саласын шырмап, азат, тəуелсіз ой мен сананы əрқашан

шідерлеп, бұғауда ұстайтынын адамзаттың аузы дуалы барша
кемеңгерлері де баса айтып өткен-ді. Жағымпаздық жаппай
өркендеген қоғамды парақорлық, коррупция жайлайтыны да
бесенеден белгілі. Қараңызшы, қазір бізде əлгі Диоген сынды

батыл əрі ешкімнің дəргейіне бас ұрмайтын, өзін орынды асқақ
əрі сыпайы ұстай білетін, жарбағай жағымпаздықтан бойы
аулақ адам бар ма? Əй, қайдам...
Өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдары алаш арыстары-

ның бірі Жүсіпбек Аймауытов: «Америка ғалымы Джеймс
американдықтарды тым ұшқалақ, қунақы, ісшіл деп айыпта-
са, бізге қазақ жұртын тым керенау, тым өлі сүйек, тым іссіз
деп айыптауға тура келеді. Үндістандық көршілеріміз күніне

жарты сағаттай дамылдап, терең мəселе туралы терең ойға
батса, қазақ жұрты тамақ ішуге дамылы кеткені болмаса,
одан өзге өмірінің бəрін бос сөзбен, жалқаулықпен, ұйқымен
алады. Алдын болжай алмайтын бейқамдық, іске мойны жар

бермейтін еңбексіздік, тағы сондай жаман əдеттер жұртқа қан-
дай зиянды десеңші...», – деп қапаланған болатын. Жəне ұлы
Жүкең – Жүсіпбек Аймауытов өзі айтатын «тағы сондай жа-
ман əдеттердің» қатарындағы ең ұсқынсыз əрі жиренішті əдет –

осы жағымпаздық деп санаған. Əрине, жағымпаздық адамға
бір күнде қона кететін дерт емес, ұзақ жылдар бойы үздіксіз
қалыптасатын ұсқынсыз кейіп. Бір кездері ұлы Абай да осындай
кеселді мінез-құлықтарды: «...Ұлықтар алып берем деп, даугер-

ді жеп, құтқарам деп, ұрыны жеп жүр. Қарапайым жұрт ұрлық
айтып мал алам деп, ұрыға атымды сатып пайдаланам деп, не
өткізбесін арзанға түсіріп алам деп жүр. Екінші – бұзақылар
біреудің ойында жоқ пəлені ойына салып, бүйтсең бек боласың,

бүйтсең кеп боласың, бүйтсең кек аласың, мықты атанасың
деп, ауқаттыларды азғырғалы əлек болып жүр. Кім азса, мен

соған керек боламын деп, к...н қыздырып алып, өзін бір ғана
азық қылайын деп жүр», – деп күйіне, ащы ызамен сипаттаған
еді. Иə, өз айналасын қоршағандардың бойындағы жағымсыз
қылықтар, жексұрын əдеттерден жеріп, жиіркенгендердің ұзақ

тізімін бұдан əрмен де тізе беруге болады. Абай айтатын «өсек,
өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақтық» сияқты
бес жаман əдетке енді қазақтың бойындағы аса жиреніш-
ті мінез – жағымпаздық пен табанының тайғанақтығы қосы-

лып, алашты аса бір сүйкімсіз, бейшара кейіпке түсірді. Ал
əдетте ересектердің аңғалдығы күлкілі, қулығы сүйкімсіз,
жандайшаптығы жиренішті. Жағымпаздықтың ең ұсқынсыз
нұсқасы кішіпейілдік пен сыпайылықтың сипатын жамылуын-

да – өзге ұлт пен ұлыстарды өзімізден жоғары санауымыз ділі-
мізге зор қатер төндіріп отыр.
Жағымпаздық қоғамдық сананың құрамдас бөлігіне айнал-
ған елде адамдардың жеке драмасы мен трагедиясы да кең өріс

алатыны сөзсіз. Оның орын алуы мен дəлелдері түрлі кейіптер-
де көрініс табады. Əсіресе, қазіргі Қазақстанда бұл айрықша
анық байқалуда. Итальяндық «Ренко» компаниясының прези-
денті Ренальдо Гаспаринидің: «Мен əлемнің 141 елін аралаған

адаммын. Солардың ішінде өз мемлекетінде тұрып, өз ана
тілінде өмір сүре алмай отырған бейшара халықты көрдім.
Ол – қазақ халқы», – дегені осыған дəлел. Жоқ, бұл қасиетті
қазақ халқын табалау, жанды жарасына тотияйын тамызу емес,

бүгінгі қалыптасқан ащы, соншалық сорақы əрі жиіркенішті
шындық осындай. Ал ауыр шындықты мойындаған əрі ашық
айта білген қоғам ғана азаттыққа шынымен құқылы. Ренальдо
Гаспаринидің қасіретті сөздерінің шынайы мəні – қазақ халқы

ұлт ретінде тарихтан біржола жойылу алдында тұрғаны деп
қабылдаған жөн. Өткен жазда Тараз қаласында тағы бір ұлт,
еліміздегі жаңа ұлт өкілі табылғаны туралы БАҚ-тар қуана ха-
барлады. Ең сорақылығы сол, қаладағы «Халықтар достасты-

ғы» қоғамдық ұйымы шибин деген ұлт өкілі – В.Джоны əділет
органында табанын жерге тигізбей заңды түрде белгілеткен.
«Қытайда 1,3 миллиард қытайлықтар тұрады деп айтыла-
ды. Бірақ оның барлығы қытай емес қой»,– депті əлгі В.Джо

ақылдымсып. Осы сөздерді ол ҚХР-ға барып айта алар ма
еді, жоқ па, ол жағы белгісіз. Ұлттық жағымпаздығымыздың

айықпас дертке айналғаны соншалықты, еліміздегі билік бүгін-
де қазақ халқының, тілінің проблемаларын шешуден гөрі,
Қазақстандағы əлгіндей сансыз ұлттарды анықтауды жəне
санын мейлінше көбейтуді басты мақсат етіп қойған сияқты.

Осындай амалдармен еліміздегі ұлттардың санын БҰҰ-ға мү-
ше мемлекеттердің санымен теңестіріп те қалар-ау таяу жыл-
дарда. Мұның бəрі қазақты тұқырту, «сендер де бар болғаны
Қазақстанды мекендейтін 130 ұлттың бірі ғанасыңдар» дегенді

ұқтырудың сорақы амалы. Осыдан шамалы уақыт бұрын вице-
премьер Кəрім Мəсімов Үкімет отырысын алғаш рет жарты-
лай қазақша жүргізуге талаптанды. «Қазақша жүргізді» деген
атауы ғана ғой, əйтпесе атқарушы биліктегі ең биік лауазым-

ды қызметкердің бірі қолындағы қағаздан көз алмай, бейша-
ра қазақ тілі заңдылықтарын белден баса шылпара талқандап,
бұрмалап сөйлеуі жұртшылықты қуанта қойған жоқ, қайта
еліміздегі мемлекеттік тілдің жағдайы мейлінше ауыр екенді-

гіне кезекті рет дəлел болған. Бейшаралықтың бізді əбден
меңдегені сонша, Мəскеуде ұлы Абайдың ескерткіші орнатыл-
ған күндері (ескерткіштің көркемдік деңгейі бөлек əңгіме) теле-
арналардың бірінде: «Мəскеуде қазақстандық ақын – Абайға

ескерткіш ашылды», деп көйітілді. Апыр-ай, бұдан асқан қор-
лық болмас! Тіпті, ұлы Абай да ұят пен шарасыздықтан қабі-
рінде аунап түскен шығар. Жоқ, əлгі тележурналистің «қазақ»
деуге тілі келмей тұрған жоқ, жағымпаз жұрттың атын атауға

намыстанғаны болар. Бəлкім, жиренетін шығар...
Сондай-ақ, Лондонда тұратын Смайыл Кісенжин деген қа-
зақ азаматының: «Ұлымыз екеуміз Қазақстаннан келген бала-
лармен жүздесу үшін осындағы оқу орындарын талай арала-

дық. Əрбір университетте 40 – 50 қазақ балалары оқиды деу-
ге болады. Ең сұмдығы сол, əлгілердің 4 – 5-еуі ғана қазақша
білетін боп шығады. Сосын амалсыз ағылшынша сөйлесе-
міз», – деп жыларман күй кешкені бар. Демек «Болашақ» бағ-

дарламасы бойынша немесе өз күштерімен шет елдерде оқып
жатқан əрбір оныншы бала ғана ана тілін білетін болғаны ғой.
Ұлттық трагедияның үлкені осы емес пе?! Басқа діндерге өтіп
кетті делінетін 500 мың қазақтың намыссыздығына əу бастағы

жағымпаздығымыз кең жол ашқаны да айқын. Жеке басын,
өз парқын бағаламағандар туған халқын да қастерлей білуі

мүмкін емес. Жалпақшешейлік, жөнсіз көңілжықпастық жеке
адамға жарасқанмен, ұлттық мінезге айналмауы керек.
Осылайша таяу жылдарда ана тіліміз қолданыстан біржо-
ла қалып, қазақ ұлтының аты да ежелгі сақтар, ғұндар, прототү-

ріктер сияқты тек тарихи оқулықтар мен ғылыми еңбектерде,
энциклопедиялық сөздіктерде ғана аталатын болмақшы. Тура-
сына көшсек, жойылып бара жатқан экзотикалық ұлт ретінде
қазақтарға мемлекет алдында бұдан əрі ешқандай жауап-

кершілік, мойнына парыз жүктелмеуге тиіс. Өйткені кəмелетке
толмаған балалар мен жойылғалы тұрған этностар еш міндет
пен жауапкершілік атқаруға қабілетсіз. Оларды мемлекет
тікелей қамқорлығына алуға тиіс жəне əлгілердің басты мінде-

ті – қиын өмірде өзін өзі сақтап қалу үшін жанталасу ғана. Осы-
дан бір жарым ғасырдай бұрын, сонау 1862 жылы Герман Вам-
бери Орта Азияны аралаған сапарында қазақтар туралы: «Сапар
шеккен жолымда олардың саны туралы сұрағыма олар күліп:

«Ең əуелі даладағы құмды, содан кейін бізді сана», – дейтін...
Біз олардың бойындағы бір жағынан музыка мен поэзияға де-
ген үлкен бейімділігін, екінші жағынан олардың ақсүйектік
маңғаздығын аңғарып, қатты таңырқадық», – деп жазып,

сүйсінген. Арада 150 жылдай уақыт өткенде шетелдіктердің
бұрынғы сүйсіне таңырқауы ұмытылып, тəуелсіздік алғанда
бейшара қазақты аяушылыққа ұласып, мүлдем басқа сипатқа
айналғаны өкінішті. Расында, біз бейшара қалыпқа қалай түстік,

бұрынғы «ақсүйектік маңғаздығымызды» қашан жоғалттық
жəне жағымпаздық бойымызды қалай жаулап алды?!
Қызыл КСРО-ның, коммунистік жүгенсіз империяның ез-
гісі қазақ халқының бойындағы сансыз асыл қасиеттерден

айырып, өмір сүру үшін жаңа жағдайға бейімделгіш, жалтақ,
жарамсақ адамдарды тəрбиелеуге мұрындық болған. Ресми
идеология күндіз-түні осы мақсатта тоқтаусыз жұмыс жүр-
гізді. Ленинді көкке көтере табыну, одан соң Сталиннің жеке

басына құлдық ұру, кейіннен коммунистік партияның бас-
шыларына олар өлгенше ешқандай сын айтылмауы, қайта
орынсыз дəріптей беру адамдардың бойындағы жағымпаздық
мінез-құлықты одан əрмен қоздыра түсті. Əуелі 1916 жылғы

ұлт азаттық көтерілісінде мыңдаған қазақтардың өлтірілуі
қазақтарды тұқыртудың алғашқы амалы болатын. Əсіресе,

1931-33 жылдардағы коммунистер əдейі ұйымдастырған аш-
тықта 1,5-2 млн. адам опат болған, одан соң 1937-38 жылда-
ры халық жаулары ретінде ондаған мың ең таңдаулы өкілдері
атылған, түрмелерде өлтірілген қазақ халқының жағдайы аса

мүшкіл еді. Қандықол коммунистер жүргізіп отырған өрескел
саясатқа тез бейімделіп, жағымпазданбаса, орыстарды аға ұлт
ретінде мойындап, олардың алдында бас ұрмаса халық ретінде
біржола жойылып кетуі ықтималдығы басым болатын. Мұны

тез аңғарған көптеген адамдар жағымпаздық қана өзі үшін
бақытты өмір, биік мансапты қамтамасыз ететінін біліп, осы-
лай өмір сүруді бұлжымас кредосы ретінде таңдап алды. Өмір
сүрудің ережесіне айналдырды. Сол жағымпаздық əлгілердің

тектік қоры бойынша елімізде одан əрі бой бермей өрши түсу-
де. Есесіне, жағымпаз жан мен ұлтты қорлауға əркім-ақ даяр
екенін де дау туғызбайды. Өйткені жағымпаздардың намыс-
сыз келетіні, қашанда жалтақ болатыны бесенеден белгілі.

Осыдан біраз бұрын қазақтілді ақпарат құралдарында жаңа
жарық көре бастаған «Тайм аут Алматы» журналында «Ал-
матыны сүюдің 20 себебі» атты мақала жарияланғаны, онда
Тəуелсіздік монументін «фаллосқа» – еркектің ғауратына

теңегені туралы тіксіне əрі шошынып жазылды. «Тайм аут
Алматы» дегенін қарапайым аударсақ «Алматы бəрінен тыс
қалған уақыт» деуге келіңкірейді ғой. Əрине, журналдың
бас редакторы Мəди Мəмбетов, Бас директоры Меруерт

Қадыржанова ханымның «Алматы бəрінен тыс қалды» де-
ген тұжырымдарымен келісуге де болар. Сөйтсе де, ұлттық
символды – «фаллосқа» теңеу тың жаңалық! Иə, жағымпаз
жұртты басқа ұлттар түгілі, «жаңа қазақтар» да енді осылай

қорлайтынына көну, мойынсұну қажет. Жалпы, кең дүниені,
қоршаған ортаны, сұлулық пен көркемдікті əр адам əртүрлі
бейнеде қабылдайтыны, эстетикалық қабылдау, түйсінуі
əрқилы болатыны заңды. Мəселен, кейбір жезөкшелер ерек-

ше томпайған, сəл жоғары шаншылған нəрсенің бəрін ғаурат
ретінде қабылдайды екен. Тіпті, ғылым тілінде бұл дерттің аты
да бар көрінеді. Бұл да сондай шығар. «Жаңа қазақтар» демекші,
соңғы жылдары байығандар маңына оққағарлар ғана емес,

жағымпаздарды да топтастыруға мейлінше құмар. Оған əркім-
ақ куə. Сөйте тұра жаңа байығандар өздеріне жағымпазданып

жүргендерге де сенбейді, бастарына бұлт үйірілсе, реті келсе
бұлт етіп аунап кететінін, ұйыққа батыратынын іштей жақсы
сезеді əрі əркез қауіптенеді. Сондықтан, олардың бойынан қор-
қыныш ешқашан арылмайды. Тіпті, «Валют-Транзит» банкінің

басшысы Андрей Беляев мырзаның тағдыры да осыған сабақ
сияқты. Осыдан біршама уақыт бұрын оны иін тіресе қоршаған
жандардың қазір үні де естілер емес. Шіркін-ай, бірі қорғап,
жағдайды айтып түсіндіріп сөйлесеші... Сондықтан, «Жаңа

қазақтар» зəулім сарайларын түрменің тас қорғанына ұқсас
биік дуалдар, темір арандармен қоршауға, арсылдаған қасқыр
иттер ұстауға құмар. Ал күзетшілері қасқыр иттерден де əрмен.
Рұқсат етілсе кең сарайларын айналдыра мина көміп, пуле-

меттер орнатар еді. Олардың əрқашан шет елге қашуға дайын
тұратындықтарының астары да өзін қоршаған жағымпаздар-
дан қорқыныштың əсері. Өзі жағымпаз болған адамдар айнала-
дан еш жақсылық, ізгілік көре алмайтыны мəлім. Бір ғажабы,

жағымпаздық біздің парламентті де жайлаған көрінеді. Оған
Парламенттегі күздегі оқиғалар мен қызу пікірталастар дəлел.
Жаңа теңгенің тағдыры қызу талқыға түсіп жатқан сөзталаста
шыдай алмай кеткен Амангелді Таспиховтың: «В парламен-

те нет аксакалов, коксакалов, агашек, братишек и так далее.
У всех мандаты одинаковые», – деуі түрлі ойға жетелейді.
Яғни, халық қалаулыларының өзі осы уақытқа дейін əлгіндей
иерархиямен амалсыз жұмыс жүргізіп келген ғой. Ең қызығы,

осы дауда енді бір депутаттың: «Кейбір жаңа сақал қойғандар
сақалының ұзындығын міндетсініп, бəрімізге ақыл айтып шы-
ға келеді», – деген мəнзелде пікір қосып, ай мен күннің аманын-
да өкпелеген болды. Халық қалаулысының кімдерді меңзегені

беймəлім, бірақ Қазақстан Парламентінде сақал мəселесі де
қиын проблемаға айналған іспетті. Бірақ, əңгіменің түбірі, мə-
нісі сақалда емес, ақыл, отансүйгіштік, ұлтжандылықта жатқа-
ны кəміл. Əйтпесе, «Сақалын сатқан кəріден, еңбегін сатқан

бала артық» екені бесенеден белгілі жайт емес пе?!
Қазақстанда жағымпаздықтың өмір сүру салтына айналғаны
соншалықты, Үкімет алдағы жылдарда мемлекеттік тілді жа-
ңа игере бастағандарға айтарлықтай сыйақы бермекші.Бұл

істің қалай шешілері белгісіз, бірақ осындай өрескел ұсы-
ныстардың бар екені шындық. Мұның өзі ұлтына, нəсіліне

қарамай осыған дейін мемлекеттік тілді жетік меңгерген
миллиондаған отаншыл адамдарды, еліміздің шынайы па-
триоттарын кеміту, əсіресе, ана тілінде сөйлейтін қазақтарды
тұқыртудың тағы бір амалы. Бұл – автоинспекторлардың жол

ережесін үнемі бұзатын жүргізушілерді марапаттап, сыйақы
бергені сияқты қисынсыздық. Осы уақытқа дейін мемлекеттік
тілді меңгермеген, Ата заңды мойындамай келген кертартпа-
ларды майлы тоқашпен алдамақ. Ал əділдікке жүгінсек, қазақ

тілін Мемлекеттік тіл ретінде мойындамаушыларды қысқа
уақытта Қазақстан азаматтығынан айыру қажет. Өйткені, өзі
азаматтығын қабылдаған мемлекет заңдарын мойындау əрі
бұлжытпай сақтау əрбір адамның басты парызы. Өйткені, еге-

менді мемлекетте біреулер мойындайтын, біреулер мойында-
майтын заң болуы мүмкін емес. Балтық жағалауы республика-
ларында бұл саясат біраз жылдан бері жүргізіліп келе жатыр.
Бірақ, көңілдегі бір күмəн сейілер емес... Бізде игілік атаулы,

жеңілдіктің көбі шенеуніктер үшін жасалады ғой, енді олар
мемлекеттік тілдің есебінен өз қалталарын қампайтады-ау.
Осы күндері қоғамда сақалын сатушы ағалар, бұрынғы
азын-аулақ еңбегін бұлдаушылар қалың түменге айналды.

Олардың біразы маңайындағылардың жəй, қарапайым сый-
ластығын қанағат тұтпайды. Тіпті, қазір оңтүстік облыстар-
да бұрынғы партия, совет қызметкерлері, лауазымды қызмет
істеген қариялар түрлі басқосуларда жас, жаңа тағайындалған

əкімдерді өз қолдарына құманмен су құюға мəжбүрлейтін
көрінеді. Əр жүздің, рудың беделді ақсақалдары да. Қолға су
құйып, құрдай жорғаламаса əлгі байғұстың қызметке ие бо-
луы, қызметте қалуы неғайбыл. Əттең-ай, бүйтіп бауырымен

жорғалап жеткен мансапта не қадір-қасиет қалмақ?!. Осы рет-
те украин халқының «Жағымпаз боп күнелткенше, Жарлы боп
өлген – абырой» дейтін намысқа, өрлікке толы нақылы ойға
оралады. Бірақ біздің ұнжырғамыздың түскені соншалықты,

тұлпарының тұяғымен Шығыс пен Батысты дүбірлеткен өр
мінезді, намысқой, тəкаппар ата-бабамыздан жеткен жасы-
майтын рухымыздан біржола айырылып, бұйдаға үйренген
тайлақтай бас көтеріп, еңсе жазуға жарамаймыз. Кейбіреулер:

«Жағымпаздық бір ұлттың мінезі, бəріне ортақ сипаты бо-
лып табылмайды», – деп дау келтіруі де мүмкін, бірақ біз

немістердің дəлдігін, педанттығын, ағылшындардың уəдеге
беріктігін, табандылығын, қытайлардың еңбекқорлығын атал-
мыш ұлттарға тəн ортақ қасиет деп қабылдаймыз ғой. Əр
ұлттың өзіне тəн ерекше мінезі болатынын мойындаған да

мақұл шығар. Ал «Бауырымен жорғалаушылардың» біздің
қоғамда зор күшке ие бола бастағаны соншалық, Астанада, Ал-
маты, тағы басқа қалалар мен аудандарда жаңа бір əлеуметтік
топ, үндінің қасиетті сиырларындай ерекше каста пайда болған

сыңайы бар. Олар – əкімдердің командасы. Осындай команда
мүшелерінің көбісі иіліп-бүгіліп, басшының көңілін табуды,
асыра мақтап-марапаттауды, мүлтіксіз қызмет көрсетуді, жал-
пы жағымпаздықты мұз айдынында мəнерлеп сырғанау секілді

биік өнер деңгейіне көтергендері соншалықты, аса қажетті,
орны толмас қайраткерлердей əкіммен бірге республиканың
түкпір-түкпіріне көшіп жүреді.
Жалпы, өзі жағымпаз адамдар өзгелердің де өзіне жағым-

паздық жасап, құрақ ұшып, иіліп-бүгіліп тұруын жақсы көреті-
ні белгілі. Өз жағымпаздығын да намыссыздық, ащы айтсақ,
қасиетсіздік деп қабылдай алмайды, қайта өмірдің жазылма-
ған, бірақ бұлжымас заңы деп біледі жəне осыған қапысыз

сенеді.
«Сүмбіле туып, су суығанда» Астанаға жолымыз түскені
бар. Əйгілі «Тұлпар» поезының вагон-ресторанына əдемі келін-
шек тамақтануға келіп отырды. «Жұтқаны тамағынан көріне-

ді» дейтін ай қабақ, алтын кірпік хас сұлудың өзі. Сырбаз, жүдə
паң. Бір уақытта вагон-ресторанның меңгерушісі келіп, əлгі
келіншектің алдында елпең қақты. Жөндеп тамақ ішпегенін
сөз қылды, əдемілеп пісірген дəмді ас-суды арнайы алдыра-

тынын айтты. Ізінше поездың бригадирі де əлгі келіншектің
алдына келіп, иіліп төсек, жайылып жастық болғаны. «Дəу де
болсаң теміржолда істейтін, мансабы жоғары біреу шығарсың.
Əй, тым-тым сұлу екенсің, қарапайым қызметкер емес, есесі-

не биік лауазымды біреудің көңілдесі шығарсың», – деп ой-
ладым жап-жас келіншекке теміржолшылардың сонша жағым-
пазданғандарына қайран қалып. Өйткені, министрден басқаға
бұлай елпектеу мүмкін емес. Ал əйел министрлер бізде са-

наулы ғой. Таңертең вагоннан əлгі сұлу келіншекті сайдың
тасындай екі-үш жігіт сарғая күтіп алып, жік-жаппар бола

азын-аулақ жүгін тік көтеріп əкетіп, өзін сүліктей машинаға
отырғызды. Жаңа сипатты қызметкерлер, тіпті əлдебір лауа-
зымды шенеуніктің қыры сынбай жүретін көмекшілері секілді.
Қалай болғанмен де күйеуі немесе сол келіншектің туған-

туыстары емес екеніне бəс тіге аламын.
«Құдайым-ай, – деп ойладым тағы да күйініп. – Жаман
əдеттерді, жарамсақтық жағымпаздықты ескі жұртқа қалдыр-
май, Астанаға да ала келіпті ғой мына пəтшағарлар!»

Менікі қателік шығар-ау, өйткені, жағдайды жақсы білетін-
дер жағымпаздықтың көкесі Астанада, биліктің биік эшелон-
дары мен түрлі мемлекеттік институттарда дейді. Ол да рас
шығар, бірде теледидардан ортаңқол лауазымды шенеунікке

əлдебір əйелдің: «Аяғыңызға басымызды иеміз. Сіз қызметке
келгелі көзіміз ашылып, көсегеміз көгерді. Айлықты мезгілінде
алатын болдық», – деп тұрғанын көргенде төбе шашымыз тік
тұрған. Баяғы... онша көп бола да қойған жоқ-ау, тоталитарлық

жүйе тұсындағы: «Айналайын өкімет пен партияға рахмет,
солардың арқасында пəленбай бала туып, бағып-қағып өсіріп
жатырмыз», – деген жымысқы жағымпаздық сөздер құлақта
қайта жаңғырды.

Адамдардың бойында, санасында қалыптасқан зəндемі мі-
нез-құлықтар мен қасиеттердің, жұрттың көбі екіжүзділікпен
өмір сүруді əдет қылған коммунистік жүйенің ауыр зардабы
мен кері əсерлері əлі күнге қыр соңымыздан қалар түрі жоқ.

Қазақстан жалпы ішкі өнім көлемі жағынан əлемде 61-орын
алады екен, ал жағымпаздықтан ше? Оны анықтау оңай емес.
Жалпы, жағымпаздықтың өршуіне басты себептердің бірі –
жұмыссыздық. Елімізде халықтың төрттен бірі аса кедей тұраты-

нын, еңбекке жарамды адамдардың талайы жұмыссыз екенін
есепке алсақ, жағымпаздық таяу жылдарда жойыла қоюы мүм-
кін демейміз. Өйткені жұмыссыз адам жалтақ келеді, күнделік-
ті ас-суды тауып беріп отырғандарға еріксіз жағынуға мəж-

бүр.
Ең қайғылысы, кедейдің еншісі, өмірден алар бар үлесі
жағымпаздығына тікелей байланысты. Біздің елде адамның
іскерлігі, білімі, адалдығы, басқа да жақсы қасиеттері оның

қызметтегі өсуін қамтамасыз ете алмайды, есесіне мұның бə-
рін жеке адамға жағымпаздығы, күні түсетін күштілердің ал-

дында құрдай жорғалай білетін қабілеті алмастырады. Осы-
лайша Қазақстан күн өткен сайын жағымпаздықты ұлттық
сипатқа айналдырған қисық айналардың еліне айналып бара
жатқандай. Жағымпаздық – əлеуметтік құбылыс қана емес, сая-

си ойын ережесіне, үдеріске ұласып, биліктің кей эшелондарын
жайлаған жағымпаздықтың жықпылдары күрделі лабиринтке
ұқсап отыр. Шығар есік, жүретін жол табылмайтын тұйық.
Тіпті, көрші елдерден бізге келіп, жұмыс істеп жүргендер де

жағымпаздығымызды жақсы біліп алған сыңайлы. Сондықтан
өктем-өктем сөйлеп, өркөкіректене əрекет жасайды. Мəселен,
«Континент» журналының жазуынша, «Эвелин» кафесінің
құрылысында жұмыс істейтін тас қалаушы Эрик Акунов: «Ра-

ботать здесь – это наше право, а Средняя Азия – наша земля. Мы
можем жить и работать здесь, и никто нам не запретит этого», –
десе, қаламыздағы өзбек кафесінің аспазы Сухроб Саладинов:
«Но со временем, если мигрантов будет больше, то, я думаю,

жителям Казахстана уже придется считаться с их привычками,
образом жизни и правами «, – деп («Континент» журналы, №13,
2006 ж.) келімсектер қазақстандықтарды сыйлау, құрметтеу
емес, қайта түптің-түбінде өздерін құрметтеп-сыйлауға мəж-

бүрлейтіндіктерін ашық білдірген. Ұлы А.С.Пушкиннің атақ-
ты сөзін сəл өзгертіп: «Ай да Сухроб Саладин, ай да сукин
сын», – деу ғана қалатын шығар алаш жұртына. Атыраудағы
«Сенімді құрылыс» компаниясындағы əйгілі төбелес жөнсіз

жағымпаздықтың қандай жағдайға душар ететінін ашып
көрсеткен алғашқы қауіп дабылы. Шет елдік компаниялар
мен фирмалардың біздің жағымпаздығымызға бойы үйреніп
алғандары соншалықты, қазақстандықтар, əсіресе, қазақтарды

екінші сортты санап келген. Тұтас мемлекет азаматтарының
намысын қорлау олар үшін үйреншікті жағдайға айналған.
Түріктер мен қазақ жұмысшыларының арасындағы қоғамды
дүр сілкіндірген сол төбелестен соң қалыптасқан жағдайға на-

зар аударылып, жергілікті жұмысшылардың жалақысын кө-
теруге қол жеткізілді. Бір жолғы қайырымдылық акциясы си-
патында. Ал жалпы Қазақстандағы жағдай қалай қалыптасып
отыр? Халықтың намысын тұрмыстық деңгейде қорлаудың

тамырына біржола балта шабылды ма? Бұған жіті назар ауда-
рылып отыр дей алмасақ керек. Шелек ауданындағы атышулы

төбелестің болуы, үш-төрт ұйғыр азаматтарының кафеде та-
ныс қызымен демалып отырған қазақ жігітін соққыға жығып,
құлағын кесуі бұған дəлел. Баяғы замандарда отарлаушылар,
езгіге салушылар осылайша «Құлақ кесті құлдарымсыңдар!»

деп тұтас халықтарға, құлдарға ескерту жасаған. Əрине, əлгі
оқиға туралы «Мемлекет – сендердікі, жер – біздікі!» деп айт-
ты» дегенді жазған журналистің үстінен қазіргідей қылмысты
іс қозғауға болады, «ұлттардың арасындағы татулыққа іріткі

салды, араздық туғызды», – деп соттауға да мемлекеттік ма-
шина қабілетті, бірақ бүгін айтылмай басып тасталған шын-
дық бəрібір шырылдап тыным таппайтыны да рас. Оның үс-
тіне елдегі түйінді мəселелердің көпшілігі момын қазақтың

есебінен шешіліп келе жатқаны түк құпия емес. Билік құдіретті
орыс мемлекетіне, орыс тілділерге жағымпаздануды күн өткен
сайын өршітіп, ұлттық символдарымыздың бірі – теңгені орыс
тілінде жазған, 15 жылдан бері қазақ тілінің жағдайы титімдей

жақсармай отырған елге əркім-ақ тізе батыруға құлықты бо-
лары заңды. Сондықтан да жоғарыдағыдай келімсектер біз-
дің елімізде емін-еркін сайрандауда. «Ай дер ажа, қой дер
қожа жоқтығын» жақсы біледі. Рухсыз ұлттың ұнжырғысы

əлдеқашан түсіп кеткенін олар да сезінбеуі мүмкін емес. Ал
жағымпаздардың еншісі – Қазақстанда бар делінетін 130 ұлт-
тың бəріне құлдық ұрып, құрақ ұшу. Еуропа мен АҚШ-қа да
жандайшаптану. Иіліп-бүгіліп қызмет істеу.

Қазақстан кəсіпкерлердің саны жағынан əлемде
16-орынға шықты. Алайда...
Жеті атасынан шынжыр балақ, шұбар төс алпауыттардың
жөні бөлек, ал алмағайып заманда аяқ астынан байығандар

жөнінде түрлі қаңқу, гулеген сөз көп болатыны, орынсыз кеу-
демсоқтық пен дарақы даңғазалықты сүйетін байшікештер
һəм мақтаншақ мырзасымақтарға қарапайым көпшілік қырын

қарайтыны – өмірдің жазылмаған заңы. «Пақырдан əкім бол-
ғандарға ел өле-өлгенше күдікпен, күмəнмен қарап өтеді», –
деп түйеді белгілі ақын Есенғали Раушанов.
Аты жыр сүйетіндердің аузынан түспейтін ақын, əкім-қа-

ралармен де аралас-құралас, қарапайым момын жандарға
да шекесінен қарамайтын, өмірден көргені мен түйгені мол
шайырдың айтқанын шындық дейік. «Сырдың суы сирағымнан
келмейді» деп шіренетін шенеуніктерді, соңғы он бес-жиырма

жылда жеті атасының түсіне де кірмеген иен тегін байлықты
уысына жинап алғандарды жұртшылықтың ұната қоймайтыны
айтпаса да түсінікті. Тіпті, жер астынан жік тауып, алас-қапас
заманда өріп шыққан байшікештерге өзге жұрттың да емешегі

езіле қояды деу қиын. Мейлі, бұдан былай адал еңбек, маңдай
терімен байығандар да, ебін тауып екі асағандар да қоғам
өмірінің бөлінбес бөлшегіне айналмақ. Өткенге – салауат, əй-
теуір бұдан былай заң аясынан шықпаса бопты дейді қалың

көпшілік. Оның үстіне уақыт сырғи келе, жылдар жылжып
өткенде экономикалық қылмыстар мен заң бұзушылықтарға
құқық қорғау органдарының кешіріммен қарайтыны барлық
елдің салтында бар. Қарапайым тілмен айтқанда, жылдар өте

келе қылмыстар ескіреді. Сондықтан шығар, еліміздегі жап-
пай жекешелендіру кезіндегі түгілі, нəйеті осыдан төрт-бес
жыл бұрын жасалған экономикалық заң бұзушылықтардың
көбісі жабулы қазан жабулы күйінде қалып отыр. Есесіне, Ал-

маты болсын, кез келген басқа қала болсын, ең көрікті жер-
ден ойып тұрып орын алған, аттылы кісінің мойны жетпейтін
биік əрі меңіреу тас қабырғалармен қоршалған хан сарайындай
үйлердің табан асты салынғанын көресіз. Таңданасыз. Күні

кеше ғана ел қатарлы елеусіз күн көріп жүрген азаматтардың
аспанмен таласқан ақ сарай салатындай ақшаны қайдан тап-
қанына миыңыз жетпей, айран-асыр қаласыз.
Қазір əлемде орташа даму деңгейінде, тіпті одан да төмені-

рек деп саналатын Қазақстан жан басына шаққандағы кəсіп-
керлердің саны жағынан АҚШ-ты, Ұлыбритания, тағы басқа да
бірқатар дамыған елдерді басып озып, əлемде 16-орынға табан
тіреген көрінеді. Еліміздің мəліметтеріне сүйенген халықаралық

беделді ұйымдардың шығарған қорытындысы осындай. Көп
жылдардан бері елімізде «Орта тапты тəрбиелеуіміз керек. Олар

ел экономикасының қарыштап дамуына, əлімұлыққа жетуіне
кепіл болады» деген екіұшты науқан жүргізіліп келе жатқаны
да баршаға аян. Əйткенмен əлгі атышулы орта тап дегеніңіз
оңайшылықпен тəрбиелене қояр түрі көрінбейді. Қазақстан эко-

номикасы да айтарлықтай алға баса қояр емес. Бірақ елімізде
меңіреу тас дуалдармен қоршалған, түксиген қорғандарға
түрлі бақылау құрылғыларын орнатып, төбесіне тікенекті
сым тартылған, есігін қарулы күзетшілер қас қақпай аңдитын

түрме-үйлер күн санап көбейіп келеді. Егер ондай үйлердің
иелерін орта тапқа жатқызатын болсақ, олар кімнен жасыры-
нуда? Ұрылардан ба? Ұрылар көбіне қорғансыз адамдарға,
күш-қуаты жоқ байғұстарға шабуыл жасайтыны дəлелді қажет

етпейтін шындық. Білетіндердің айтуынша, шетелдерде ешкім
үйлерін дəп біздің еліміздегідей меңіреу, тіпті шыбын түгілі үн
өтпейтін тас қорғандармен қоршамайтын көрінеді. Самал есіп,
гүлдердің жұпар иісі еркін жетіп тұратын шағын шарбақтар

ғана тосқауылға қойылған. Сірə, біздің орта тап құстардың
əсем даусы мен таңғы жұмсақ самалдан тығылатын болар.
Бəлкім, олар күнделікті қабырғасы қайысып, ауыр михнаттан
қиналып жүрген жандардан осындай тас қорғандардың таса-

сына тығылатын шығар. Көпшілігі өздерінің қарау істерін сырт
көзден тас қорғандармен тасаламақ болар. Осы жылдың басын-
да Түркияның атадан балаға, ұрпақтан ұрпаққа қол тигізбей
келген қасиетті жəдігері, ұлт атасы Ататүрік аса маңызды тари-

хи құжаттарға қол қойған «Саварона» кемесінде халықаралық
жанжал туа жаздағаны бар. Түрік халқы көздің қарашығындай
қастерлеп келген кемеде ТМД елдері мен күні туған күдістің
əзірейілдей күші бар қазақ байшікештері жынойнақ жасап, əлі

кəмелетке толмаған жас қыздарды илектеген көрінеді. Бұқа-
ралық ақпарат құралдарының хабарларына қарағанда, сол
жынойнақтың қалың ортасында «қазақтың» қабырғалы бай-
лары – Александр Машкевич, Патох Шодиев, Рустам Ибра-

гимов, тағы біраз нувориштер болған сияқты. БАҚ-тарда бұл
ашық айтылды. Қалай болғанда да түрік полициясы «Саваро-
нада» ондаған қыпша бел, аршын төс, жеңіл жүрісті жезөкше
қыздарды тұтқындап, ақ білектеріне темір кісен салғаны аян.

Бірақ дүрк көтерілген арсыз істің аяғы көп ақшаның көмегімен
сиырқұйымшақтанып кеткені де құпия емес. Іле-шала «Сава-

рона» кемесін 49 жылға жалға алған түрік азаматы Қаһраман
Садықоғлы баспасөз мəслихатын өткізіп, 1 сағат 15 минут
бойы жақ жаппай сөйлеп, буынсыз қызыл тілін безеген. Əсілі,
адамнан ұят кеткенде сөзуар келеді, ерлерден ерлік кеткенде,

қызыл тілдің байлауы шешіледі. Əлгі Қаһраман Садықоғлы:
«Қазір Францияның оңтүстігіне барыңыз, Мальоркаға бары-
ңыз, Сардинияға барыңыз, мегаяхталардың ішінде орыс пен
қазақтың бизнесмендері өріп жүр. Мен министрге айттым:

нарықтың бұл саласы орыс пен қазақтың қолында. Олар осын-
дай яхталарда достарымен серуен салып жүреді», – деп қалың
көпшілік онша біле бермейтін құпиялардың шымылдығын
түрді.

2007 жылдың қысында дəп осыған ұқсас бассыздық кəрі
құрлықта – Францияның əйгілі Куршавель курортында бол-
ған еді. Орыс олигархы Михаил Прохоров жаңа жылды жə-
не туған күнін осы тау курортында достарымен атап өту

үшін кəмелетке толмаған 16 жас қызды Ресейден ұшақпен
алдырған екен. Арнайы операция жүргізген француз полиция-
сы бір түнде демалыс үйлерінде сауық-сайран салған орыс
бизнесмендері мен бəлиғатқа толмаған бойжеткендерді тұт-

қындады. Ресейдің биік лауазымды адамдарының белсене ара-
ласуымен бұл жанжал да көп ұзамай-ақ басылған. Іле-шала
Михаил Прохоров ресейліктердің пайдаланылуына қолайлы
халықтық көлік – «Ока» машинасын жасау идеясын шұғыл

қолға алып, Ресейде Францияны жатпай-тұрмай насихаттап,
француз тілін үйренуге талпынды. Осы ретте осыдан біраз жыл
бұрын қазақ бизнесмендері мен кəсіпкерлерінің де əлгі тау ку-
рортында ойын-сауық өткізіп, Куршавельді күнəға батырып

қайтқаны ойға оралған еді. Бірақ біздің кəсіпкерлердің ешбірі
ешқандай тың идеяны жүзеге асыруға асыққан емес. Тағы бір
таңдандыратыны, күнəлі жерлердің көбінде орыс пен қазақтың
байшікештері, соңғы жылдары дəулетке ие болған дарақы

бизнесмендері ылғи бірге жүретіні. Сірə, Ұлы Отан соғысының
ардагері Дүйсенбек ақсақал айтқандай: «Қазақ байларының
қолынан боғым да келмейді. Қатындары босанса, шетелге ба-
рып туады, өздері тышса, шетелге барып ышқынады...». Қай-

терсің, кеудесі орден-медальға толы ардагер қарт анайылау
айтады, бірақ ащы шындықтан қашып құтылар жол жоқ. Бар

түйткілдерін алыс-жақын шетелдерде шешуге дағдыланған
байшікештеріміз өз елімізде түрі – тамаша, мазмұны – түр-
ме үй салуға əуес, тас қорғандардың тасасына тығылуды мақ-
таныш санайды. Оның үстіне бұрын отар болған елдердің

байшікештері қоғам алдындағы міндеттеріне, əлеуметтік
жауапкершілікке мүлдем қырын қарайтыны қалыпты жағдай.
Мұның өзі келешекте билікке ғана емес, ел байлығының аса
қомақты бөлігін уысына жинақтаған байларға да зор қауіп

төндіретінін тарихи фактілер дəлелдеуде. Мəселен соңғы
кездердегі араб елдеріндегі, Солтүстік Африканың бірқатар
мемлекеттеріндегі бұқара халықтың толқулары осының айқын
айғағы. Біздің елімізде де көпшіліктің жағдайы ауырлай түскен

сайын, əлеуметтік ахуал шиеленісе түскен сайын биік дуалдар-
мен қоршалған үйлердің саны күн санап көбейіп, меңіреу тас
қорғандардың ұзындығы тоқтаусыз артып келеді. Əрине, Ұлы
Қытай əлемдегі ең ұзын əрі берік қорған, адамзаттық құндылық

ретінде тарихта мəңгі жазулы. Бірақ жан басына шаққанда тас
қорғандардың ұзындығы жағынан Қазақстан əлемнің барлық
елдерін басып озуы ықтимал. Ал əлгіндей тас қорғандардың
тасасында...

«...Сол ұмытылған күйі ұмытылып кете берер ме еді, қайтер
еді, бірде Алматының (мұнан былай тырнақшаға алынған
сөздің бəрі – менің емес, досымның сөзі) «ең тамаша жерінде,
ең тамаша үй салғызып, ең тамаша машина мініп, ең тама-

ша қызметте» жүрген бір досым қонаққа шақырсын. Бардық.
Іштік. Жедік. Мақтадық. Мақталдық. Содан қайттық. Астапы-
ралла, ұмытып барады екем ғой:

саған көрсететін бір қызығым бар. Мыналар оны түсінбейді,
өңшең пустой жігіттер.
Досым, əрине, өзін ондайлардың санатына қоспайтын.
Айта алмай тұрғаны – үй артындағы өзен жағасына кішкене

зообақ жасапты. Жылы бөлмеде бөдене мен кекілік бір қораға
қамалыпты, екінші торда – қырғауыл, одан əрі – тоты құстар,
бір аппақ қаз бір бұрышта тығылып бөлек жатыр.

сым дауыстап. Ақ қаз əуелі мойнын созды, содан соң кеудесін
көтерді. Алла-ау, мынау қаз емес, аққу ғой. Кəдімгі аққу. Аққу

болғанда қандай! Жан-жағыма бажайлап қарай бастадым. До-
сым тау өзенін таспен бөгеп, жіңішке арнаны бұрып əкеліп, ау-
ласы арқылы өткізіпті, мына байғұс Аққу күндіз сол хауызда
жүзеді екен де, кешке жылы бөлмеде ұйықтайды екен...

...– Иə, Маңғыстаудан əкелінген Аққу. Атын Айман деп
қойдым. Маde іn Mangіstau. Қалай əкелдің дейсің бе? Түк қиын
емес. Ну, платить надо. Не скрываю, это дорогое удовольствие.
Мынадай қорапқа салады да, самолетпен алып келеді.

Қорапты көргенде көзім шарасынан шығып кеткен шығар
деп ойлағам. Баяғы Ақтаудың аэропортында өзім көтеріп ұшақ-
қа кіргізіп беретін қорап қой мынау. Əлгі сұлу қыздың да аты-
жөнін сұрамаппын. Сұрағанда, білгенде не істей аламын бірақ?

Ақшаның күшімен Ақтауды айырып, Қаратауды қайырып тұр-
ған мына достың екпініне қарағанда, қала сыртындағы вилла,
фазендаларында мини-зообақ жасатқан «жаңа қазақтардың»
алды да, соңы да бұл емес. Сөйлете түссем, қай «мықтыда»

қандай хайуанат барын инеге іліп, жіпке тізіп түгел айтып
бермек, сөйлетпедім. Жүрегімді ауыртқым келмеді», – деп
жазады Есенғали Раушанов «Құстар – біздің досымыз» де-
ген кітабында. Иə, тас қорғандардың тасасында... Өткен

жылғы сəуір революциясы кезінде Қырғызстанның бұрынғы
президенті Құрманбек Бакиевтің Ош облысында осындай тас
қорғандардың тасасында көбісі халықаралық Қызыл кітапқа
енген аң мен құстарды қапасқа қамап, небір экзотикалық жан-

жануарларды торда ұстайтын мини-зообағы бар екендігі мəлім
болды. Жаңылыспасақ, Бакиевтің сол зообағындағы аң мен
құстың жалпы құны 35 млн. долларға бағаланған. Еркіндігінен
күшпен айырған киелі аң мен құстардың кепиеті атты ма, бұл

күндері қызыққұмар Құрманбек Бакиев мырзаның өзі туған ел-
ден жырақта зарығып, құса болып жүр. Иə, Бакиевтің басына
туған күн əулекі, бос кеуек қазақ байларының басына тумай-
ды дей алмаймыз. Өркениетті елдерде бизнестің əлеуметтік

жауапкершілігі деген аса қастерлі ұғым бар. Мəселен əлемнің
ең бай миллиардері болып саналатын Билл Гейтс соңғы жылда-
ры 10 млрд. доллар ақшасын кəріп-кəсірлерге, тарыққандарға
үлестірді. АҚШ-тың өнер жұлдыздары, ақшаны судай сапыр-

ған байлары да өз дəулетінің елеулі бөлігін қоғамның мұң-
мұқтажына, қайырымдылық мақсаттарға жұмсауды кісілік

парыз деп біледі. Ал Қазақстанда... Биылғы қыстың орта-
сында Ақмола облысының орталығы Көкшетау қаласында
тұрақты мекен-жайы жоқ 16 адам бірнеше күнде үсіп өлді.
Мұны еліміздің бірқатар ақпарат құралдары қарапайым оқиға

ретінде елеусіз ғана хабарлай салған. Ешкім дабыл қаққан жоқ,
ешкім осынау қасіретті оқиға үшін жауапқа тартылған жоқ.
Біз өз отандастарымыздың (үйсіз-күйсіз болса да), қорғансыз
байғұстардың, əрбіріміздің өмірімізді түкке алғысыз санайты-

нымыз осыдан-ақ көрінген. Ал осыдан бірнеше жыл бұрын Ба-
тыс Еуропадағы қақаған суық кезінде (минус 9 градус) Фран-
цияда осындай үйсіз-күйсіз 7 адам үсіп өлгенде қоғам жаппай
наразылық танытып, ұлттық қасірет ретінде бағалағаны ойға

еріксіз оралады. Биылғы қақаған қыста біздің елімізде қанша
«бомж» қайтыс болды. Мұны ешкім білмейді. Білгісі келген де
ешкім жоқ.
Біз селт етпейміз. Əсіресе меңіреу тас қорғандар міз бақпай-

ды. Мəңгі мылқау күйде қала береді... Өткен жылы наурыз
айында Талдықорғанның түбіндегі Қызылағаш ауылында
ауыр қасірет орын алып, қайғы құшқан ауылға бүкіл еліміз
болып көмектескенде де тас қорғандар селт етпеген. Ұсақ

қызметкерлер бір күндік еңбекақысын аударды. Оқушылар
киім-кешек, азық-түлік жинады. Студенттер азын-аулақ сти-
пендияларымен бөлісті. Өкінішке қарай, қасіретті ауылға кө-
мек берген ешбір байшікештің аты естілген жоқ.

Көне түркі қағанатының бас қолбасшысы Тоныкөк баба-
мыздың (646 – 738): «Түнде – ұйқы көрмедім, күндіз – күлкі;
қызыл қаным төгілді, қара терім сөгілді; күшімді сарқа жұм-
садым, жауға да шаптым құрсанып – бəрі елім үшін!» – деп

ерлігін емес, елге еткен қызметін əрі қысқа, əрі нұсқа айтқаны
бар. Сол Тоныкөк бабадай қазақтың асқақ абыройы, даңқы
үшін «күшін сарқа жұмсаған» Жақсылық Үшкемпіров ағамыз
ғана адамдық биік тұлғасын танытып, Қызылағаштың тарық-

қан тұрғындарына бір үйір жылқыны тегін таратып бергені ға-
на мəлім. Өзге байшікештердің көбісі Қызылағаш трагедиясы-
ның болғанын білмейтін де сияқты. Əлде білмегенсиді. Өйткені
олар тас қорғандардың тасасында...

Қазақстан ғарыштан бас тарта ма?!
Əлдеқандай бұлдыр əрі түсініксіз сезімдердің жетегімен əрі
алып Ресейдің астыртын итермелеуімен Қазақстан ойда жоқта
ғарыш державасына айналуға құштар болып шыққаны баршаға

белгілі. Осындай құштарлықтың шынайы астарында қандай
маңызды ой, мақсат жатқаны қоғам үшін əлі күнге жартылай
жұмбақ, күңгірт.
Аталмыш аса күрделі, өте қиын саладағы еліміздің əлеуеті,

ғылыми, техникалық дайындығы мен жетістіктері зілмауыр
шоқпарды белге қыстыруға еш мүмкіндік бермейтіндігіне
қарамастан «Бала өзі болғандай, келін өзі келгендей» үстірт
қадамдар жасалуы – Қазақстанның ғарыштық державалардың

клубына толыққанды мүше болып қосылуынан гөрі, көбіне
көп бірдеңені бүлдірген тентек баладай көзімен жер сүзуіне
ғана əкеліп соғуда. Тіпті, елімізде соншалықты насихатталған,
ғарыш саласындағы теңдессіз ерлігіміз бен жеңісіміз деп

жарияланған «ҚазСат» жерсерігі қан майданда хабарсыз кет-
кен жауынгердей жоғалып кеткен тұста Премьер-министр
Кəрім Мəсімов мырза да кеткен қателіктерді еріксіз мойын-
дап: «Осы саланы дамыту жолында біз көп қателіктерге жол

бердік. Бұл – халықтың, мемлекеттің ақшасы. Сол себепті мен
мынадай шешім қабылдадым. Шикі болған «ҚазСаттың» ісіне
қатысы барларды анықтау үшін арнайы топ құрылды. Оларды
анықтап, қоғам алдында, ел алдында жариялайтын боламыз.

Өзіңіз тағайындалған уақыттан бастап, барлық іске өзіңіз жау-
ап беретін боласыз», – деп Талғат Мұсабаевқа жауапкершілік
жүктеген еді. Ал «ҚазҒарыш» Ұлттық агенттігінің төрағасы
Талғат Мұсабаев жерсерігіне қатысты жауапкершіліктен жал-

тарып: «Өйткені, мен бұл жұмыстар басталған уақытта тіпті
Қазақстанда да болған жоқпын», – дегені баршаға мəлім.
Сонымен «ҚазСат» жерсерігін сақтандыруға жұмсалған 65
млн. доллар Ресейден толық қайтарып алынды ма, кінəлілер

анықталды ма, оларға қандай шара қолданылды? Міне, мұның
бəрі де қоғам үшін əлі күнге жұмбақ болып отыр. Əсілі, əл-
гіндей кінəлілер толық анықталып, олар хабарсыз кеткен «Қаз-

Сатты» тауып келуге ашық ғарышқа ұшырып жіберілсе құба-
құп болар еді. Жə, бұл туралы төменде тереңірек əңгімелерміз.
Əдетте өмір шындығына, нақты мүмкіндіктерге негізделмеген
орынсыз тілек, əсіреқұштарлықтың «əттеген-айы» көп бола-

тыны ғана айқын. Сондықтан да Қазақстанда соңғы жылдары
орын алған түрлі синдромдарды санамалап шығуға екі қолдың
саусағы жетпейді. Солардың ең өрескелі əрі күңгірт тұсы көп,
ерекше бірі – «Байқоңыр синдромы». Яки, Қазақстанның ғарыш

державасына оп-оңай айналуға тым құштарлығы осындай
түсініксіз жағдайға – «Байқоңыр синдромына» тұмсық тіретіп
отыр. Бұл туралы атақты жазушы Шерхан Мұртаза ағамыз
«Бір кем дүние» кітабында: «...Мен: – Байқоңыр қорлығы. Бай-

қоңыр намысы деген ұғым туды. Унизительный и оскорби-
тельный Байқоңыр. Байқоңырды өзіміз игере алмайды екенбіз,
тетігін, техникасын білмейді екенбіз. Бұған біліміміз жетпейді
екен. Ендеше, несіне кекірейеміз?!

...Ұлы ұрлық дəуірі. Сөз бітті». Əбіш Кекілбаев қолдады.
«Байконурский синдром», – деді. (6.08.1995 ж.). Бұл қай,
қандай кем дүние?!» («Түркістан» газеті, №24.18 маусым,
2009 ж.) – деп жаны күйзеліп жазғаны белгілі. Гəптің бəрі

осы айтылған «Ұлы ұрлық дəуірінде» жатқан сияқты. Жал-
пы Қазақстанда ғарышкерлердің отрядын құруды Елбасыға
1994 жылы Ресейдің жəне Қазақстанның ұшқыш-ғарышкері
Талғат Мұсабаев мырза ұсынды делінеді. Мамандардың айту-

ынша, бұл ұсыныс еліміздің Ұлттық аэроғарыш агенттігінде
жан-жақты сараптаудан өтіп, мұқият талқыланған. Ал 1999
жылғы сəуірде көрші екі ел басшыларының кезекті кездесуі
кезінде Ресейдің бұл мəселеде – Қазақстан ғарышкерлер от-

рядын құруда көмектесетіні жөнінде маңызды келісімге қол
жеткізілді. Кəсіби ғарышкерлер болуға тілек білдірушілердің
саны бірнеше мыңға, тіпті, кейбір деректерде ондаған мың
адамға жетіп, үш жыл бойына өте мұқият іріктеу жұмыстары

жүргізілді. Осыдан жеті жыл бұрын, 2002 жылдың соңына та-
ман Қазақстанда ғарышкерлер отряды құрылғаны қуанышпен
мəлімденді. Қазақ ғарышкерлерінің ұшуына айрықша мемле-
кеттік мəн берілгені соншалық, бұл мəселе талай рет Ресей жəне

Қазақстан президенттерінің жоғары деңгейдегі əңгімелеріне
арқау болғаны бар. Содан бері де бірталай жылдар өтті. 1994

жылдан санасақ – 15 жыл, 1999 жылдан есептесек – 10 жыл!
Тү-у, ерінбей санасақ өзендерде талай су ағып, елімізде талай
өзгерістер орын алыпты-ау. Жабайы жекешелендіру жылда-
ры артта қалып, Қазақстан айтарлықтай экономикалық даму,

гүлдену жылдарын бастан кешіпті. Ол ол ма, əлемді бір тарының
қауызына сыйдырған соңғы қаржы, экономикалық дағдарыс та
əні-міні аяқталуға таяу. Сырдарияның жағасындағы көптеген
елді мекендер талай рет су астында қалып, жаңа жерлерге

де көшірілді. Сарыарқаның кеңжазира төсінде əсем қала –
ұлы Астана салынып, əлемнің көзін сүйсіндіруде. Тіптен 11
жылдық тойын да мерекелеп үлгеріпті-ау. О-о, менің Əнуарбек
досым немерелі болып та үлгерді! Бірақ... бірақ əлі күнге бірде-

бір қазақ ғарышкері – Қазақстан азаматы ғарышқа ұша алмай
мысы құрып отыр. Сонымен 2002 жылы 9 қарашада Астанада
ғарышкерлерге үміткерлерді іріктейтін Қазақстан Республика-
сы Үкіметінің жанындағы ведомствоаралық комиссиясының

мəртебелі мəжілісі болып бір өтті. Аталмыш комиссияға сол
кездегі Энергетика жəне минералды ресурстар министрі Влади-
мир Школьник мырза төрағалық еткен болатын. Қазақстандағы
аса маңызды стратегиялық салаларда – атом мəселесінде,

қазақтардың ғарышқа ұшуында біраз жылдардан бері батагөй
абызымыз Владимир Школьник мырза болып жүретіні ежел-
ден қалыптасқан жағдай ғой.
Осынау құзырлы комиссияның құрамында Ресейдің Ю.А.

Гагарин атындағы ғарышкерлер дайындау орталығының білікті
мамандары, оның ішінде Талғат Мұсабаев мырза жəне Медико-
биологиялық проблемалар институтының (ИМБП) жетекші
ғалымдары болды. Бір сөзбен айтқанда, əрбір үміткердің мүм-

кіндігін, денсаулығын, əлеуметтік жағдайын, өмірбаянын
жан-жақты сарапқа салған аталмыш комиссия Қазақстан ға-
рышкерлер отрядына төрт адамды ендіру жөнінде шешім
шығарған. «Росавиакосмос» жəне Қазақстанның Аэроғарыш

агенттіктері толық сенім артқан олардың екеуі – Айдын Айым-
бетов пен Мұхтар Аймаханов көп ұзамай атақты Жұлдызды
қалашыққа келіп, барлық қатаң сынақтардан сүрінбей өтті
жəне емтихандарды сəтті тапсырды. Бірі – Армавир жоғары

əскери əуе училищесін, екіншісі – Чернигов жоғары əскери əуе
училищесін тəмамдап, үздік қызмет атқарып жүрген таңдаулы

азаматтар 2005 жылы «ғарышкер-сынақшы» атағын иеленді.
Шын мəнінде, кəсіби ғарышкерлерге айналды. Енді бір ғана
қадам... ғарышқа ұшу ғана қалып тұр. Дегенмен, өткен жыл-
дар ішінде елімізге айтарлықтай еңбек сіңіріп үлгеруге талай

мүмкіндіктері болған таңдаулы қос азаматтың ғарышқа ұшуы
сол жылдардан бері ылғи кейін шегеріліп келсе, биыл тіпті
олар ғарышқа ұшады деген үміт біржола үзілгендей. Яғни, бар-
ша дайындықтар құмға сіңген судай болатын түрі бар. Қазақ-

стан Əскери əуе күштерінің подполковнигі Айдын Айымбе-
тов те, 1998 жылы табысты компания – «Алтынконсалт»
жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің бас директоры қызме-
тін атқарған Мұхтар Аймаханов та əлі күнге ғарышқа ұшуды

армандаумен ғана күн өткізуде. Ал олардың негізгі міндетті
атқаруы – ғарышқа ұшуы кейінге шегерілген сайын еліміздегі
салық төлеушілерге түсетін салмақ көбейе түсетіні бесенеден
белгілі. Бюджеттік шығындар еріксіз ұлғая бермекші. Биылғы

жылы Қазақстанның бюджет комитеті қазақ ғарышкерлерінің
ұшуына бөлінетін қаржыны анағұрлым азайтты. Сонда атпал
қос азаматтың төккен тер, көрген қиындықтары зая кеткені
ме? Иə! Қалыптасқан қазіргі жағдай осындай қорытынды

жасауға итермелейді. Іле-шала қазақстандық ғарыш турисін –
өз ақшасымен ресейлік медициналық комиссияның барлық сы-
нақтарынан сəтті өткен белгілі кəсіпкерді көк аспанға ұшыру
жөніндегі идея дүниеге келген болатын. Сəл болмағанда ол

да жүзеге аса жаздады. Дегенмен, 2008 жылдың қазан айын-
да «Роскосмос» пен Қазақстан тарапы арасында 2009 жылдың
күзінде «Союз» ғарыш кемесінде қазақ азаматының борт ин-
женер болып ұшуы жөнінде келіссөздер жүргізіле бастағаны

да аян. Ал соңғы кездері Қазақстан Ұлттық ғарыш агенттігінің
төрағасы Талғат Мұсабаев мырзаның: «Роскосмос» Қазақстан
ғарышкерінің ұшуы тек ақша төленсе ғана жүзеге асырылады
деп қатаң талап қойып отыр. Бұл мақсатқа 900 млн. рубль керек.

Одан бір тиын да кем емес», – деуіне қарағанда, екі ел арасында
қол жеткізілген барлық мақтаулы келісімдер құрғақ, мəнсіз сөз
болып шыққан секілді. Өйткені осыншама ақша жұмсалып, аса
лауазымды адамдар уағдаласпай-ақ төлемақы төлеген талай

адам – еркектер де, əйел туристер де, қарттар да, кəсіпкерлер
де еліміздің территориясында орналасқан Байқоңырдан Ресей

ғарыш кемелерімен сапарлап қайтты. Осының нəтижесінде
Ресейдің қазынасына қомақты қаржы құйылды жəне болашақ-
та да тоқтаусыз құйыла беретіні сөзсіз. Ал соншалықты ұзақ
мерзім бойына зор шығын жұмсап, Ресейде дайындығын өт-

кізген қос азаматтың бірде-бірін ғарышқа ұшыра алмаған
Қазақстан тағы да ұятқа толы көзімен жер шұқып, жыртық
астау құшақтаған күйде қалып отыр. Тіпті, аталмыш қос аза-
маттың бірін əке-көкелеп ғарышқа ұшырғанымызбен де өзіміз

соншалықты ниет еткен, жан-тəнімізбен ұмтылған ғарыштық
державалар клубына толыққанды мүше болып ене алмайтыны-
мыз бесенеден белгілі. Өйткені КСРО кезінде де Байқоңырдан
сандаған социалистік елдердің өкілдері – Куба, Вьетнам,

Моңғолия, Венгрия, т.б. елдердің алғашқы ғарышкерлері
ғарышқа ұшырылғаны аян. Бірақ бұл жағдай аталмыш елдердің
барлығы бір мезетте ғарыштық державаға айналып шыға келді
деген сөз емес.

Қазір Қазақстан Роскосмосқа 900 млн. рубль – орташа есеп-
пен 25 млн. доллар төлеуге қауқарсыз. Біздің ірі кəсіпкерлер,
əйгілі «Форбс» журналына енген олигархтарымыздың өлше-
міне салсақ, бұл соншалықты қомақты сома да емес секілді.

Бірақ, Қазақстан мұны төлеуден түбегейлі бас тартып отыр.
Бұл – дұрыс та! Өйткені сандаған жылдардан бері Қазақстан
Байқоңырдың жалақысын ұлғайтпай ұстап келеді. Яғни, «Бере-
ген қолым алаған» дейтін тұс нақ осы кез. Осыған қарамастан

Ресейдің арнаулы бағдарламалар басқармасының бастығы
Алексей Краснов: «В ходе переговоров Роскосмос шел на
максимально возможные уступки, соглашаясь на оплату 40%
суммы в 2010 году, т.е. после выполнения полета. Субсидиро-

вание же иностранных проектов за счет бюджетных средств
противоречит законодательству РФ», – дейді. («Новая газета»,
№22, 11.06.2009 г.). Яғни, ресейліктер ғарышқа адам ұшыру
мəселесінде В.Путиннің əйгілі «Котлет бір бөлек, көк шыбын

бір бөлек» деген ұстанымынан табан тайдырғысы келмейтінін
айқын танытуда. Тіпті, Қазақстан мен Ресей президенттерінің
өзара келісімдері болғандығына да көңіл аударғылары жоқ.
Сондықтан да Алексей Краснов: «На данном этапе затрудни-

тельно говорить о возможностях реализации договоренности,
так как мы ориентируемся на полномасштабное использование

российского сегмента МКС, что потребует трех российских
космонавтов», – деп шікірейеді.
Сонымен Қазақстан жағы наурыз айында бюджеттен ақша
бөлінбеуіне байланысты бұдан бұрын белгіленген ғарыштық

бағдарламадан бас тартатынын мəлімдеді. Ал нəтижесінде
осы уақытқа дейін қос ғарышкерді дайындауға жұмсалған
қаржының бəрі желге ұшырылғаны айқын. Өйткені əлемдік
экономикалық дағдарыс аяқталып, Қазақстан қайтадан аяғы-

нан нық тұрғанша, сөйтіп əлгі 25 млн. долларды төлеуге қабілет-
ті болғанша аталмыш қос сынақшы-ғарышкерлеріміздің ден-
саулығы баяғыша мықты болып тұрады деуге еш кепіл жоқ.
Əңгіме онда да емес, гəп мүлдем басқада болып отыр. Өзіміз

Байқоңырды пəленбай жылдан бері жалға беріп, тіпті, алдағы
50 жылда да оның бар пайдасын Ресей көретінін қамтамасыз
етіп отырсақ та Қазақстанның нəйеті бір ғарышкерін тегін
ұшыруды қамтамасыз ете алмағанымыз елдігімізге, атымызға

өшпес таңба болып қалмақшы. Əңгімеміздің жоғары жағында
сөз етілген «ҚазСат-1» жерсерігі мəселесін осы тұрғыдан қай-
та сөз етуге тура келері айқын. 2006 жылы маусым айында
ұшырылған жерсерігі екі жылға жетер-жетпесте өз қызметін

тоқтатты. 2008 жылы Қазақстан БАҚ-тары «ҚазСат» жерсерігін
сақтандыруға жұмсалған 65 млн. доллар жөніндегі екі ел ара-
сындағы келісім-шарт қайта қаралып жатқанын, бірақ Ресей та-
рапы ақшаны нақты қайтару туралы уəде беріп отырмағанын,

тек құжатты қайта қарауға келіскенін ғана мəлімдеген бола-
тын. Содан бері бұл мəселеде ештеңе айқындалмаған сияқты.
Қалай десек те, Қазақстан əлгі аты-шулы 65 млн. долларды
толығымен қайтарып алды деген нақты дерек жоқ. Бар болса,

қоғам одан бейхабар. Оның үстіне Байқоңырдан ұшырылған
Ресейдің бірнеше «Протон» зымырандары Қазақстан терри-
ториясына құлап, қоршаған ортаға орасан зор зиян келтіргені,
экологиялық апат қауіпін төндіргені де жадымызда. Аты-шулы

гептиль мəселесінде Қазақстан либералдық саясат ұстанып,
екі ел арасындағы стратегиялық əріптестік, мəңгілік достыққа
қылау түсірмеу үшін мардымсыз ғана өтемақы талап еткен-ді.
Тіпті, осы мардымсыз өтемақыны да Ресей үнемі сөзбұйдаға,

демагогияға ұштастырып, қайыршыға ұстатқан садақаның ке-
бін кигізді. Ең бастысы, Байқоңырды жалға алғаны үшін Ре-

сей Қазақстанға сандаған жылдардан бері санаулы ғана ақша
ұстатып келе жатыр жəне осылай болып қала берер сиқы бар.
Ал Байқоңыр жөніндегі келісім-шарт алғаш жасалғалы бері
жағдай өзгергенін, ең бастысы, доллардың құны айтарлықтай

төмендегенін ескеріп Қазақстан бұл келісім-шартты қайта
қарауға толық құқықтық негіз туындап отыр. Тіпті, Қазақстан
ғана емес, халықаралық терроризмге қарсы бірлесе күресетіні
жөнінде мəлімдеген, көптеген халықаралық келісімдерге қол

қойған Қырғызстанның өзі таяуда Қант əуежайын АҚШ-тың
пайдалануы жөніндегі келісімді қайта қарауға, өтемақыны ана-
ғұрлым көп мөлшерде төлеуге қол жеткізді. Американдарға
өтемақыны көбейтпесеңдер мұхиттың арғы жағындағы

ауылдарыңа қайт деді. Бұл жеңіс – Қырғызстанның сыртқы
саясаттағы айтарлықтай табысы екендігіне еш дау жоқ. Ал
Байқоңырды жалға алғаны үшін Ресейден көп жылдардан
бері мардымды ақша алып көрмеген – кейбір деректерге сен-

сек, оның өзі пайдаланудан шыққан, əбден көнерген техни-
ка жəне құрал-жабдықтар ғана екен – Қазақстан «Байқоңыр
синдромының» ауыр зардаптарын бастан өткеруде. Бұл сала-
да ұлттық, мемлекеттік мүддеміз мүлдем қорғалмай отырғаны

өкінішті-ақ. Осы тұйықтан шығар жол жоқ та сияқты...
2010 ж.

Тоқсан ауыз сөздің түбірін тобықтай түйінге шарт түйіп
айтатын қайран аталарымыз: «Қос кеменің құйрығын ұстаған
суға кетеді» дегенді қай ғасыр, ықылымда ғақлия қылып
айтқанын кім білсін, əйтеуір елімізде ұзақ жылдар бойы қа-

лыптасқан келеңсіз жағдай бұл тұжырымның өміршеңдігін
тағы да қапысыз дəлелдеді. Шынын айту керек, мұндай жағдай
түптің түбінде осындай масқараға əкеліп соқпай тұра алмай-
тыны да заңдылық. Əңгіме Қазақстандағы жоғары лауазым-

ды шенеуніктер, түрлі деңгейдегі саяси қайраткерлердің бір-
сыпырасы өз туған ана тілінде сөйлеуге емес, қанша жетік білсе

де бөгделігі аңғарылатын ресми – орыс тіліне үнемі бастарын
иіп, жөнсіз жүгіне беретіндігінде болып отыр. Əлгіндейлердің
бəрі полиглот, тілдің «майын» ішкен лингвист дей алмайсың,
бірақ күлдібадамдатып көпірте сөйлегенде небір өрескел қате-

ліктер, орашолақ ойларды бұрқырататыны ежелден белгілі еді.
Орыс тілінің білгірлері мұны ұзақ уақыт байқамағансып келгені
де құпия емес. Енді қанды жараның аузын «Казахстанская
правда» газеті аямай тырнады. Өткен сенбі күні аталмыш газет-

те «Аналитический обзор» айдарымен Владимир Курятовтың
«Шоу политических афоризмов» деген көлемді мақаласы жа-
рияланды («Каз.правда», №134, 25 тамыз, 2007 ж.).
В.Курятов бір апта бұрын болып өткен Мəжіліс жəне жергі-

лікті мəслихаттардың депутаттарын сайлауалды телесайыс-
тар мен пікірталастар, интернет-конференцияларда, электо-
ратпен ашық əңгіме тұсында қалыптасқан өрескел жағдайға
назар аударыпты. Мақаланың аннотациясында айтылғандай,

саяси қайраткерлердің халықпен бетпе-бет ашық əңгімелері,
ұйымдастырушылардың стильдік жөндеулері мен редакторлық
түзетулерден өтпеген сөздері «саяси афоризмдер шоуына»
əкеліп соққан сыңайлы. Əсіресе, мақаланың «Словарь «очепя-

ток» жəне «Сам понял, что сказал?» делінген бөлімдері пар-
тия лидерлерінің сөздерінде орын алған қателіктер – «очепя-
токтарды» ашып айтуымен құнды. Орыстілділердің күлкісін
əрі заңды ызаларын тудырған мұндай орашолақ тіркестер

мен орынсыз қолданылған мағынасыз сөздерден қазіргі саяси
қайраткерлердің ешбірі аман емес сияқты. Владимир Куря-
тов сайлауалды сайысқа түскен жеті партияның белсенділері
мен қайраткерлерінің қызыл тілінен шыққан қателіктеріне бе-

керден бекер назар аударып отырған жоқ. Сайлаулар өтеді,
орыс тілі қалады. Саясат бір күннің ырзығы, ал автордың ана
тілі – орыс тілінің тазалығы мəңгілік мəселе. Əсіресе, өзге
ұлт өкілдерінің (саяси қайраткерлер болса да) тілді бұдан əрі

шұбарлауына төзуге болмайтынын сезген секілді. Сондықтан
автордың алаңдауы түсінікті де. Ол www.e.gov.ks. сайтында
жарияланған əйел қайраткердің: «Мы должны уметь бороться,
а не играть с народом» деген пікірін мазақтамаға айналдырған.

Үстірт қарағанда, көз шығарып тұрған өрескел қателік жоқ
та сияқты. Тіпті, мұның арғы түкпірінде: «Біздер халықпен

жасырынбақ ойнау емес, олар үшін күресе білуге тиістіміз», – де-
ген қазақы ой, ұғым жатса керек. Бірақ, осы дұрыс ойды орысша
айтқанда мағынасы мүлдем бұзылып, орыс тілінің білгірлері-
не бүйректен сирақ шығарып тұрғандай көрінген. Одан əрі ав-

тор: «Один из партийцев, например, использует весьма стран-
ные формулировки «старателя», говоря о соотечественниках.

рода. Весьма «глубокое» наблюдение! Непонятно только, где
у народа находятся недра, кто относится к этой глубинной
прослойке населения и каким образом генерируется нацио-
нальная идея в этих условиях?», – деп өлтіре мінеп-шенейді.

О, байғұс партия қайраткері-ай! «Қазақ тілінде сөйлесем элек-
торат түсінбей қалады-ау», – деп қашқақтап, ананың сүтімен
сіңбеген, бесікте əлдилемеген жат тілде сөйлеп жүргенде ал-
ған алғысыңыз осы ма еді?! Ал жоғарыда В.Курятов келтіріп

отырған пікірдің қазақ тілінде соншалықты өрескелдігі жоқ. Бар
болғаны: «Ұлттық идея халықтың қойнауынан туады», – деген
орынды пікір. Бұл сөйлемдегі жасырын тұрған абстрактілі зат
есімді «халықтың (ой-санасының) қойнауында туады» дегенді

əрбір қазақ, тіпті, жас балалар да жақсы түсінеді, тіксінбей
қабылдайды. Тіпті, өз ойын орысша орашолақтандырып жеткі-
зіп, күлкіге қалған белгісіз саяси қайраткер де солай ойлап,
тікелей тəржімалағаны байқалады. Ал орыстілділер үшін бұл

өрескел қате, асқан сорақылық. Сондай-ақ, мақала авторы енді
бір тұста шетелдіктердің Қазақстан балаларын асырап алуы
туралы өз ойын білдірген саясаткердің: «– Что такое сирота?
Это – наше будущее, это – наши дети», – деген сөздерін де

келекелеп, əбден сілікпесін шығарыпты. Орыс тілінде мазаққа
айналған бұл сөздер де қазақ тілінде жалпыға бірден ұғынықты.
Яғни, «Жетімдер дегеніміз кімдер? Олар – біздің балаларымыз,
біздің болашағымыз», дегенді айтып тұрғаны айқын. Бар ба-

ланы өз баласындай көретін бауырмал, мейірбан қазақ үшін
бұдан асқан терең ой, асыл сөздер болмайтыны сөзсіз. Ал
орыстілділер мұны: «Апырай, мына кісі өз баласын болашақта
жетім қалдырмақ па?» деп қабылдайтыны сияқты. Мақалада

осындай жəне бұдан басқа да өрескел кемшіліктерді «Руха-
ният», Патриоттар партиясы жəне ЖСДП-ның басшылары
мен өкілдері жібергенін айтқанмен, В.Курятов олардың атын

атап, түсін түстей қоймапты. Онысына рахмет! Əйтпесе биік
мінберлерден үнемі орыс тілінде сайрайтын талай саясаткерлер
мен шен-шекпенді шенеуніктердің күлдібадамдары ашылары
айқын. Ол ол ма, осындай «очепятоктар» сөздігін жасағысы

келген, ана тілдері – орыс тілінің шынайы тазалығы үшін жаны
күйзелетін адам болса, қазақтың биік шенді шенеуніктері мен
қайраткерлері, партия белсенділерінің сөздерінен мысалды
көптеп табатынына күмəн жоқ. Келемеж бен күлкінің көкесі

сонда болар еді. Күркіреп өткен сайлауға қатысқан еліміздегі
жеті партия басшыларының бəрі дерлік қазақтар. Олардың ба-
сым бөлігі, тіпті, барлығы дерлік қазақша ойлап, сөйлем түзіп,
сосын ел алдында көбіне орысша жеткізуге əбден əдеттеніп

алған. Ділі, қатып қалған қасаң түсініктері сондай. Ресми тілде
сөйлемесе электорат өздерін ұға, қабылдай алмайды деп іштей
үрейленеді. Тіпті, елімізде қазақтардың саны тұрғындардың
62 пайызына жеткенін де есепке алғылары келе қоймайтыны

өкінішті. Сөз жоқ, саяси қайраткерлеріміздің біразы «Сам
дурак!» деген принцип бойынша əлгі Владимир Курятовқа:
«Əуелі өзің қазақша сөйлеп көр! Əуселеңді сонда көрейін», –
деп қарсы уəж айтулары мүмкін. Бірақ шын мəнінде олай деу-

ге ешбірінің құқы жоқ. Өйткені олардың кіндігі бөтен тілге –
орыс тіліне байланып қалғанына, «Қолдары көтере алмайтын
шоқпарды беліне байлағандарына» Курятов кінəлі емес. Ол тек
орыс тілінің алдындағы азаматтық парызын өтеуші. Ана тілде-

рі – қазақ тілін менсінбеу, орыс тіліне орынды-орынсыз жүгіну
саяси қайраткерлеріміздің біразын осындай күлкіге қалдырып
отыр. Бұл – алғашқы қоңырау ғана! Бұдан былай осындай ма-
зақтамалар мен келемеж көбейе түспесе, еш кеми қоймас. 2005

жылы еліміздегі Президент сайлауы қарсаңында сонау Киев-
тен Қазақстанға арнайы келген украиндық «Пора» қозғалысы-
ның өкілдері біздегі оппозиционерлермен жолыққанда: «Өзде-
рің қазақ тілінде сөйлемейсіңдер. Білмейсіңдер. Сөйте тұра бұл

елге қалай билік жүргізбексіңдер? Оларыңнан түк шықпайды
ғой», – деген мəнзелде сын айтып, сол күні өз елдеріне қайтып
кеткен көрінеді.
Шынында да халықтың басым бөлігінің ана тілінде жүргі-

зілмеген үгіт-насихат адамдардың жүрегіне жол таппайты-
нын партия жетекшілері мен белсенділері мойындағанда ғана

олардың партиялары ел алдында бедел жинай алады. Қазіргі
заманда, əрбір ұлттың саналы азаматтары «Біз кімбіз? Қайдан
шықтық? Қайда барамыз?» деген өмірлік сауалдарға жауап
іздеп отырған кезеңде, сондай-ақ ана тілінің тазалығы, оның

болашағы үшін жандары шырқырап жүргенде өзге тілде жүр-
гізген үгіт-насихат арқылы саяси күресте ешкім жеңіске жете
алмайды. Əсіресе, алаш жұртында! Кең-байтақ Қазақстанға
атын беріп отырған қазақ жұрты абстрактілі электорат емес,

осы елдің ең белсенді азаматтары! Осыны ұмытпаған абзал.
2007 ж.

«Казачий курьер» газетінің қитұрқылары
Тамыз айының орта шенінде белгісіз біреулер редакция-
мыздың кеңсесіне бір бума газет əкеп тастапты. Сірə, жайшы-
лықта қазақ БАҚ-тарымен істес, мəмілелес болуды онша қош

көре қоймайтын Қазақстан орыс, казак жəне славян ұйым-
дарының өкілдері болар. Яғни, олардың да бір көздегені, сау-
сағын ішке бүккен əлдеқандай саясаты болғаны шығар. Қалай
жорамалдасақ та мұндай əрекеттердің бекерден-бекер жасал-

майтыны бесенеден белгілі. Түрлі-түсті бояумен сапалы қағазға
басылған «Казачий курьер» газетінің кезекті – №7-саны екен.
16 беттік бұл басылымның меншік иесі Қазақстан орыс, казак
жəне славян ұйымдарының Үйлестіру кеңесі көрінеді.

Тұтас нөмірінде Қазақстанның егеменді, тəуелсіз мемлекет
екенін мойындаудан мейлінше бұлталақтай жалтарған «Каза-
чий курьер» алғашқы бетінен-ақ Белоруссияның неміс-фашист
əскерлерінен азат болуының 65 жылдығына орай осы елдің

Президенті А.Г.Лукашенконы: «Посткеңестік кеңістіктегі ха-
лықтардың Батько деген құрметті атағына ие болған бірінші
саяси лидер», «теңдесі жоқ тұлға», – деп аспандата мақтап
келіп, Қазақстан казактары қоғамдық ұйымдары одағының аты-

нан алтын қанатты күміс креспен марапаттағаны жазылған.
Оның да еш сөкеттігі жоқ, демократиялық қоғамда кейбіреулер

мұндай алқа атаулыны ұнатпаса, базбір қоғамдық ұйымдар
осындай жылтырақ белгілерді оңды-солды үлестіруге тым əуес.
Гəп Лукашенкоға жазылған құттықтаудың соңындағы: «Наро-
ды бывшего СССР гордятся Вами!» деген ерекше тұжырымда

болып тұр. Бұл əрекет Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін
күйреген Австро-Венгрия империясы халықтарының аты-
нан 1940 жылы əлдекімге алқа таққан секілді қисынсыздық,
асқан өрескелдік. Посткеңестік елдердің егемендік, тəуелсіздік

алғандарына алды 20 жыл, кемі 18 жыл болды. Турасын айтсақ,
байғұс тарих осыған дейін осындай өресіздікті, сорақылықты
бастан кешіп көрмеген болар. «Бұрынғы КСРО халықтары»
дегендер кімдер?! Балтық теңізі жағалауындағы халықтар ма?

Бірақ, КСРО-ны, əсіресе орыстарды бостандығымызға қара бал-
та сілтеген басқыншылар деп есептейтін олар Кеңес Одағының
құрамында болған кезді қасірет, қара таңбалы жылдар деп са-
найды. Тіпті, ондағылар А.Г.Лукашенконы əлдекімдер «Бать-

ко» дейтінінен де бейхабар болуы ықтимал. Əлде Орталық
Азия халықтары ма? Қазір олардың да əрбірінің өз ұлттық
мемлекеті, мақтан тұтатын қазақ, өзбек, қырғыз, т.б. асқақ əрі
қасиетті атаулары бар. Оның үстіне мұндағы мұсылман елдері

Александр Григорьевичті күміс креспен марапаттай қоюының
да қисыны келмейді. Кавказ ба?.. Олардың көбі бұрынғы КСРО-
ны естен шығарғалы қаш-шан... Соғыс жылдарында Қазақстан
мен Сібірге жер аударылғандар мен олардың ұрпақтарының

көбі қызыл империяны қарғыспен еске алуы заңды да. Зұлмат
аштықты, оның миллиондаған жазықсыз құрбандарын еске
алудан қашқақтайтын қазақтардай емес, кекшіл тау халықтары
өткен қасіретті тарихын оңай ұмытпайтыны белгілі. Енде-

ше «бұрынғы КСРО халықтары» деген атаудың тасасында
ат төбеліндей казактардың белгісіз тобы ғана тұрғаны ғой.
Бірақ... «Казачий курьер» тілге тиек еткен КСРО кезінде казак
деген жеке халық, ұлт, тіпті, қауымдастық болыпты дегенді

де ешкім естіген жоқ еді. Жалпы, Қазақстандағы осындай
диаспоралардың қоғамдық ұйымдарының кейбірі сөз жүзінде
ғана тəуелсіздігімізді мойындап, нақты іске келгенде кереғар
əрекет жасауға ұмтылатыны жиі аңғарылатын сорақылық.

«Қасқырды қанша асырасаң да, орманға қарап ұлиды», – деген
ұлағат осындайдан айтылса керек. Мəселен, Қазақстан орыс

қауымдастығының басшысы Ю.З.Бунаковтың Қырғызстанда-
ғы Президент сайлауына байланысты ЕҚЫҰ-ның бас хатшы-
сы Марк Перрин де Бришамбо мырзаның атына қитұрқылыққа
толы арыз жазып: «На днях в Киргизии состоялись выборы Пре-

зидента Республики, результаты которых вновь вызвали волну
протеста общественности. Мы можем дать объективную оцен-
ку этому событию...» – деп күшеншектенуі мүлдем күтпеген
жайт. Тəуелсіз қырғыз халқы Елбасын өздері таңдады, көп бо-

лып сайлады. Бұл – олардың Құдай берген заңды құқықтары!
Оған бөтен елдің (көршілес мемлекет болғанмен) азаматы
Ю.Бунаков, Қазақстандағы орыс, казак, славян ұйымдары
қандай объективті баға беруі мүмкін? Əлде, азаттық сүйгіш

қырғыз бауырлар бұлардың «ақылдарына» аса мұқтаж ба?
Бəлкім, біздегідей емес, Құрманбек Бакиев мырза өзге ұлттың
«еркелерін» мүлдем көзге ілмегендіктен шіркіндердің іштеріне
қан қатты ма? Бейбастақ Ю.Бунаков мырза халықаралық бе-

делді ұйым басшысының атына жазылған қысқа ғана ресми
арызында тұтас елді айыптаумен қатар, «Киргизия» дегенді 4
рет, «Киргизской Республики» деген атауды 1 рет қолданған.
Бұл – оның аса сауатсыздығы немесе қасақана арандату. Өйт-

кені, Алатау биігіндегі бауырлас мемлекеттің ресми атауы –
Қырғызстан Республикасы, орысша да Республика Кыргыз-
стан. Жаңылыспасақ, 90-жылдардың соңында тəуелсіздігін жа-
риялаған қырғыз жұрты өз Отандарын бұдан былай «Кирги-

зия» деп атамауды міндеттеген болатын. Өмір тосын жайттарға
толы ғой, біз атамекенімізді Қазақия деп əлі күнге атай алмай
жүрміз-ау. Бір сөзбен айтсақ, егеменді, тəуелсіз мемлекеттің
атын ресми құжатта дұрыс жазбау, біртұтас халықтың на-

мысын таптау жəй ғана мəдениетсіздік, өресіздік емес, нағыз
ожар өркөкіректік. Ұлы империяшыл шовинистердің өзгелерді
көзге ілмеуінен туындаған тоңмойындық.
«Казачий курьерді» біздің редакциямызға байқатпай тас-

тап кеткен бейтаныстардың басты мақсаты осы газеттің тұтас
бес бетін алып жатқан орыс, казак жəне славян ұйымдары
Үйлестіру кеңесінің төрағасы Ю.Ф.Захаровтың көлемді сұхба-
тымен жұртшылықты кеңінен таныстыру болған секілді. Га-

зет бетін аямай берген соң, Юрий Филиппович те өзгелердің
«бетін» аямай, Белоруссиядан басқаның бəрін ауыр сын соқ-

қысына алған көрінеді. Əсіресе, елімізде қазір қалыптасқан
экономикалық ахуал, банктер мен қаржы саласындағы былық-
тар, бюрократиялық аппараттың шектен тыс ұлғаюы мен
орынсыз қағазбастылықты назардан тыс қалдырмай, «Каза-

томпромды» (нақ осылай жазылған – Ж.Ш.) түйреп өтеді əрі
сыбайлас жемқорлықтың да аямай сыбағасын берген. Əділін
айтсақ, сын пікірлерінің көпшілігі өте орынды жəне бұл мə-
селелер қазақтілді БАҚ-тарда үнемі күн тəртібінен түспей

тұрған кемшіліктер. Сөйте тұра Ю.Ф.Захаров мырза мүлдем
қисынсыз қорытынды жасауға шебер. Мəселен, кадрлер мə-
селесін тілге тиек ете отырып: «Сондықтан империялық бі-
лім алған, бір кездері республиканың халық шаруашылығы

кешенін құрған жəне өндіріс жайын білетіндерді басшы орын-
дарда көбірек ұстау керек», – деп көшелі сөз айтқансиды.
Мұны қолдаушылар табылуы да мүмкін. Бірақ, қаласақ та,
қаламасақ та қазіргі өмір шындығын мойындауға тиіспіз.

Ю.Захаров сөз етіп отырған əлгі мақтаулы мамандардың көбісі,
тіпті, КСРО күйрегенде ең жас делінген кадрлердің көпшілігі
қазір зейнеткерлік жасынан асты. Өйткені, КСРО-ның «халық
шаруашылығы» қайта құру кезінде, 1987-88 жылдары-ақ бір-

жола күйреп, өндіріс орындары жаппай жабыла бастаған. Рес-
публикалар бартерлік айырбасқа ауысқан. Терең дағдарыс,
құлдырау кезеңінде сол кадрлеріңіздің көбі тал қармауға да
жарамағанын жұрт əлі ұмыта қойған жоқ. Арада өткен 20 жыл-

дан астам уақытта өндіріс орындары түбегейлі өзгерді, жаңа
технологиялар қолданысқа енді. Ал жаңа өндіріс саласын ескі
кадрлермен басқарғанша, білікті жас мамандар мен кадрлерді
неге көптеп тəрбиелемеске? Оның үстіне бұл азаматтың ішін

күйдіріп отырған басты жайт – кадрлер мəселесі немесе жалпы
бюрократияның көптігі емес, басқару орындарындағы қазақ ма-
мандары мен жастарының көбеюі. «Да, это действительно бо-
лезненный вопрос для национального самосознания всего рус-

скоязычного сообщества, когда представители титульной на-
ции, даже в северных областях занимают все государственные
должности», – деп күңіренеді. Осы тұста аса өкінішті бір жайт-
ты ескеруге тиіспіз. Егер қазақ ақпарат құралдары «орыстар не-

месе өзге бір ұлттың өкілдері мынадай салада барлық лауазым-
ды орынды жайлап алған» деп мəлімдеген жағдайда, сол сəтте-

ақ оған «ұлтараздығын қоздырушы», «экстремистік пиғылдағы
пəлекет» деген ауыр айып тағылары сөзсіз. Ал арандатушы
сұрақты қойып отырған газет тілшісі де, Ю.Захаров та беттері
шімірікпестен қазақ азаматтары Қазақстанның солтүстік об-

лыстарын басқармауға тиіс деген ойды тұспалдап отыр. Тіпті,
ол Президент əкімшілігінен бастап барша министрліктердегі
сансыз шенеуніктердің тым көбейіп кеткенін орынды сы-
най келіп: «Ал осы қампиған «қарындарды» майда жəне орта

кəсіпкерлікпен айналысуға аттандыру керек», – дейді. Іле-шала
Ресей жəне Белорусь Республикасымен тығыз одақ құруды
ұсынуының өзі мүлдем түсініксіз. Захаровтың өзі айтқандай,
Қазақстанның «қампиған қарындарынан» құтыла алмай оты-

рып, оған қоса жаңа одақтың – Ресей мен Белоруссияның қо-
сымша «қарындарын» мойнымызға жүк етіп артудың қандай
қажеттігі бар? Бұл тойымсыз «қарындарды» Юрий Филип-
пович пен казактар асырай ма? Дегенмен, Ю.Захаров мырза

Ресейдегі қазіргі экономикалық саяси, əлеуметтік жағдайдың
өте ауыр жəне мүшкіл екенін бізден жақсы біледі. «Міне, мұн-
дай саясаттан бүгінде біздің халқымыз қандай жеміс көріп
отыр: ата-аналары тірі болғанмен 700 мың бала тұл жетім, жы-

лына басым бөлігі орыс адамдарынан тұратын 1,5 миллион
адам көз жұмуда жəне Ресей түрмелері мен қапастарында мил-
лион адам қамауда. Осылардың 95 пайызы этникалық орыс-
тар мен казактар. Мұндай сұмдық жағдай біздің тарихымызда

ешқашан болмаған», – дейді атаман. Қазіргі Ресейдегі жағдайды
бұдан əрмен қаратүнек етіп суреттеп, бүгінгі реформалар то-
лық аяқталғанда əлем картасында Ресей мемлекеті болмауы
мүмкін екенін де ескертуді естен шығармайды. Ресей бюрокра-

тиясын «екіжүзді, алаяқ» деп айыптап отыра тұрып, осындай
елмен одақ болуымыз керек екенін қайта-қайта ұсынады. Яки,
Ресейді мешеулік құрдымнан құтқаруға Қазақстан жегілуге
тиіс. Шындықты айталық, өз халқын осыншалық тұралатқан,

басына қаратүнек заман орнатып, бақытсыздыққа ұшыратқан
мемлекетпен қандай одақ құруға, оның басшыларымен қандай
даму, өркениет туралы сөз етуге болады? Не үшін? Қазақстан
да дəп осындай қаратүнектің ұйығына біржола батуы үшін бе?

Турасын айталық, Ресейді қиын жағдайдан тек қана ресей-
ліктердің өздері ерен еңбектері, ұмтылыстарымен құтқара

алады. Оған Ресей Сыртқы Істер министрлігінен ақша алып
отырған, қол жайып сұрап жүрген (Ю.Захаровтың Становой
кеңес туралы əңгімесінен мəселенің дəп осылай екенін айқын
білуге болады – Ж.Ш.) Қазақстандағы тіленші орыс, казак жə-

не славян қауымдастығының қандай қатысы болуы мүмкін.
Егер бұл азаматтардың тарихи Отандарына шынымен-ақ жаны
ашыса, тағдырына алаңдаса, əлдеқашан Ресейге көшіп барып,
күңіреністегі атажұртына өз еңбектерімен көмектесер еді ғой.

Оларды Ресейге жаппай шақырып, арнайы мемлекеттік бағдарлама
қабылданғанына да екі-үш жылдың жүзі болды. Ал өзге елде
шағын диаспора, жаңа тəуелсіз мемлекеттің азаматы бола тұрып,
өз тағдырын, тарихын қалыптастырып жатқан бүгінгі Ресей ту-

ралы: «Мұндай сұмдық жағдай біздің тарихымызда ешқашан
болмаған», – деп күйзелу, байбалам салудың этикалық əбестігін
былай қойғанда, адамдық тұрғыдан нағыз жаны ашымастық.
Ю.Захаров таяуда өзі болып қайтқан Белорусьті жоғары ба-

ғалайды, бізге үлгі етеді. Ол елмен тез арада одақ құруымыз
керек екенін жиі айтады. Қазақстанның ауылшаруашылығын,
тау-кен жəне мұнай-газ кешенін осы елдің өнеркəсібімен тығыз
байланыстыруға шақырады. Бірақ... Белорусьтің өндірістік ел,

Ресейдің де алдыңғы қатарлы держава болуын қалайтын ата-
ман мырза Қазақстанның баяғыша астық, сүт, ет, балық өнді-
ретін ғана аграрлы мемлекет болып қала беруін тілейді. «Біз
ғарыштық держава боламыз ба, жоқ па, ол əлі белгісіз», – деп

бұлаң құйрыққа салады. Ең таңданарлығы да осы. Қазақстан
ешқандай одақсыз-ақ астық өндіруден əлемдегі жетекші бес
елдің қатарына енді, ал ұн өндіруден əлемде бірінші орынға
шықты. Оның үстіне тəуелсіздік алған уақыт жотасында тау-

кен өндіру, мұнай-газ кешенін сақтап қалумен бірге, оларды
түбегейлі қайта құруға қол жеткізіп, айтарлықтай өркендетті.
Мұны əлем халықтарының баршасы мойындайды. Енді бола-
шағы бұлдыр одақты қайта құрып, осы табыстарымыздың

бəрін Ресей мен Белорусь бюрократиясына сырлы табақпен
оп-оңай тарту етуіміз керек пе? Сөйтіп... қазақтар баяғыша
жаппай мал бағуға тиіс пе?! Аққан өзенге екі рет суға түсуге
болмайды дейді, бірақ Ю.Ф.Захаров сындылардың бізді ме-

шеу, бақытсыздық құшағындағы Ресеймен одақ болуға итер-
мелей беруін жаны ашымастық, əлде арандату дейміз бе?

Ең таңданарлығы сол, осы сұхбатта Ю.Захаровпен бірге Ре-
сей армиясындағы жаңа реформалар мен қысқартауларды Қа-
зақстанның бұрынғы Қорғаныс министрі, генерал-полковник
А. Қасымов та қатты сынға алады. Экс-министрдің айтуынша,

Ресей армиясында түбегейлі реформалар жүрсе «белгісіз бір
күштер» Қазақстанды басып алатын сияқты. «Реформалардың
нəтижесінде басқа нəрсе жойылады жəне бұл ел үшін, біздің
бəріміз үшін, оның ішінде осы жолдарды оқып отырған əр-

біріміз үшін шын мəнінде қауіпті», – деп үрейлендіреді оқыр-
манды. Ал Юрий Филиппович «осы белгісіз күштердің» АҚШ
пен Қытай екеніне еш күмəн келтірмейді. «Представьте на
миг, что России больше нет и мы, Казахстан, остались один

на один с этим миром...», – деп жас баланы қараңғы бөлмемен
қорқытқан «мейірбан» əкенің кейпін киеді. Сөйтіп: «Положе-
ние, конечно, очень непростое, но будем надеяться на то, что
ядерное оружие России в ближайшие пять лет страхует нас от

прямой агрессии иностранных государств», – деп балгерлік та-
нытады.
Қысқасы, жалпақ қазақ Ресейдің ядролық қаруына тəу етіп,
тілегін тілеуі керек секілді. Өйтпеген жағдайда бес жылдан соң

бізді өзге мемлекеттер жаулап алмақшы деп түтіндетеді. Сөйте
тұра КСРО-дан қалған арсеналдың күні өтіп, əбден ескіргенін
экс-министр де, казактардың атаманы да мойындайды. Ол ол
ма, генералдар мен полковниктердің шектен тыс армиясын

асырау Ресей сынды алып əрі бай елге де ауыр екенін екеуі
де жоққа шығармайды. Осыған қарамастан олар «реформа
жүрмеуі керек» деген қорытынды шығарған. Шынын айтсақ,
Ресей соңғы жылдары көршілерді «өзге мемлекеттердің агрес-

сиясынан» қорғағаннан гөрі, өзі басты қауіп-қатер ошағына
айналғаны баршаға белгілі. Балтық жағалауы республикалары,
Грузия, Украина, Молдова, Польша, тіпті, өзіміз орыстармен
бауырлас дейтін Болгария да Ресейден аулақ болғанды қалайды.

Бұрынғы социалистік елдердің бəрі де Ресей «қамқорлығынан»
ат-тондарын ала қашатыны аян. Ендеше, осындай бақытсыз,
бейбақ елмен Қазақстан неге одақ құруға тиіс? Бұл мүлдем
түсініксіз.

Əсілі, Қазақстан ешкіммен одақ болмай-ақ, құлдық қамытын
мойнына қайта кимей-ақ дамыған, өркениетке ұмтылған жа-

ңа тұрпатты мемлекет құрғанын əлемге əйгіледі. Ендеше,
Ю.Ф.Захаров сынды атамандардың «жанашырлығынан» Алла
сақтасын!
2009 ж.

Африкадағы табиғаттың төл баласындай масаи халқында
əдемі аңыз бар: ержүрек, епті масаи жігіті əсем антилопа-
ны жаралап, ұзақ уақыт – күн-түн қатып қуалап, шалажансар
күйде қолға түсіреді. «Ая мені, аңшы жігіт, туған саваннаға

тірі жібер, – деп қиылып өтінеді жаралы жануар. – Есесіне мен
саған табиғаттың бар құпиясын айтып беремін. Жапырақтардың
тілін түсінетін боласың». Антилопаның жалынышын құлағына
ілмеген қатыгез аңшы жаралы жануарды аяусыздықпен өлті-

ріп, содан бері адамзат табиғаттың құпиясын білу, тілін мүлде
түсінуден қалған. Міне, сол масаилар сияқты, қазір адам-
дар Қазақстан экономикасының заңдылықтарын түсінуге
шамасы келмей, миы қатып жүр. Өйткені соңғы жылдары

Қазақстандағы тиімді, оң əрі шұғыл нəтижелерге қол жеткізген
саяси-экономикалық, əлеуметтік реформалар мемлекетіміздің
дамуындағы күрт қарыштауды қамтамасыз еткені туралы көп
айтылуда. Биік мінберлерден мəлімделіп, экономика білгірлері

тамсанып сөз етіп, шетелдік сарапшылар таңданып-ақ жүр.
Ғаламшарлық экономикалық ахуалдың қалыптасуы мен күрт
өзгерістерін, даму мен тоқырау мəнісін жіліктеп шағатын май-
талман мамандардың көбісінің осындай түйін жасауы тегін

болмаса керек.
Қазақстан экономикасының айтарлықтай дамығаны, ең
əуелі, əнебір жылдардағы құрдымнан көтеріліп, даму бағы-
ты мен тиімді жолдарын дөп басқаны рас. Бір ғана мысал. Биыл

аяқталғалы отырған «2003 – 2005 Ауылды қолдау жылы»
Мемлекеттік бағдарламасы негізінде өткен үш жылда ауыл
шаруашылығын дамытуға 150 млрд. теңге көлемінде айтар-
лықтай қомақты қаржы бөлініп, Қазақстан экономикасының

біржола қирау шегіне келіп тірелген аса маңызды салалары –
егін шаруашылығы мен мал шаруашылығы аман сақталып қал-
ды. Көптеген ауылдар, елді мекендер мен шағын қалалардың
дамуы жаңа сипат алды. Бірақ, бұл аталмыш мемлекеттік

бағдарламаның мерзімі аяқталды, енді осымен бұл тақырып
жылы жабылып тасталады деген сөз емес. Келер жыл ауылды
қолдау, дамыту мақсатында тағы да 100 млрд. теңге бөлінгелі
отыр. Ал 2006 жылдың желтоқсанында еліміз мəртебелі

БСҰ-ға (ВТО) мүше болып кіргелі отырған шақта мұның өзі
мемлекетіміз үшін айтарлықтай дəйек болатыны сөзсіз. Қалай
дегенмен де «Күлшелі бала сүймекке жақсы». Сондай-ақ,
2005 жылдың бюджеті 2004 жылмен салыстырғанда 20% көп.

Бұл орасан зор қаржы еліміздің экономикалық серпіні мен
əлуетіне əсерін тигізетін қомақты ақша. Тіпті, осыған дейінгі
он жылда жалпы республикамыз бойынша небары 14 млн.
шаршы метр тұрғын үй салынса, ал алдағы үш жылда 12.млн

шаршы метр үй салынбақшы. Сондай-ақ, 2006 жылдан бастап
еліміздегі автожолдарды жаңа заман талаптарына сай дамы-
ту міндеті де күтіп тұр. Кейбір болжамдарға қарағанда, бұған
таяу жылдарда кем дегенде 1 трлн. 300 млрд. теңге жұмсау

қажет болмақшы. Əрине, алдындағы тамағын күңіренбей оты-
рып ішуді ұмытқан күйгелектер еліміздің бюджеті кейінгі бірер
жылда профицит болып жүргеніне қамығып, мұны əлемде
мұнайға сұраныстың жоғарылығымен, бағасының қымбат-

тығымен жаппай түсіндірсе де (мұнай бағасы төмендесе көңіл-
дері жай табатындай-ақ – Ж.Ш.), көмірсутекті шикізаттар
өндіру мен одан түсетін табыс еліміздегі ішкі жалпы өнімнің
небары 25 пайызын ғана құрайтынын жиі ұмытып кете береді.

Яғни, 75 пайыз өнім мен өсуді экономиканың басқа салалары
қамтамасыз етіп отыр ғой. Тіптен, шағын бизнесте 6 млн-ға
жуық адам еңбек етуде. Қазірдің өзінде ТМД аймағы бойынша
бірқатар мемлекеттер (Грузия, Украина, Қырғызстан т.б.) тың

жаңалық ашпай-ақ, Қазақстан дамуының үлгісін толық үйрене
отырып, айтарлықтай табыстарға жетуге болатынын мойын-
дауда. Тіпті, Ресей Федерациясы біздің зейнетақы жүйесі, білім
беру жəне ғылым саласындағы, агроөнеркəсіп кешеніндегі

реформаларды, жаңғыртуларды үйренуге құлықтылық та-
нытуда. Əсіресе, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықтағы

(ЖКХ), инфрақұрылымдардағы өзгерістерді жіті қадағалап,
озық тəжірибелерін көшіріп алуға кет əрі емес. Өйткені Ресей
тұрғын-үй коммунальдық шаруашылықты (ЖКХ) əлі рефор-
малай алмай отыр жəне елдегі тұрғын үйлер мен əлеуметтік

маңызды нысандардың 80 пайыздан астамы тозығы жеткенін,
инфрақұрылымдар еш сын көтермейтіні жақсы мəлім. Кремль
тұрғын үй–коммуналдық шаруашылықтағы өзгерістер Ресей-
де əлеуметтік толқулар, қақтығыстарға ұласып, елдегі жағдай

ушыға түсе ме деп сескенуде. Бірақ, ертелі-кеш бұл реформа-
ларды жүргізу керек екенін билік басындағылар іштей мойын-
дайды. Əлемдік қауымдастық, əсіресе, жаңа Тəуелсіз мем-
лекеттер – посткеңестік елдердің Қазақстанға мұншалықты

қызығушылық танытуы тегін емес. Оның үстіне шетел маман-
дарының көбісі де бізге көзқарастары мен ұстанымдарын сын
көзімен қайта қарап, өзгертуге мəжбүр болып отыр. Сарапшы-
лардың бұған дейін қалыптасқан пікірінше, 2010 жылға қарай

Каспий аймағы елдері бойынша мұнай өндіру 150 – 200 млн.
тонна көлеміне жетеді делінетін еді жəне оны өндіруге 40-
тан астам ірі мұнай компаниялары тартылған болатын. Алай-
да, Қазақстанның мұнай өндірудегі ілгерілеуіне қарағанда,

əрі қазіргі батыл болжамдарды қаперге алсақ, 2015 жылы бір
ғана Қазақстанның өзі осы аймақта 150 миллион тоннаға дейін
энерготасымалдаушы шикізаттар өндіруді қамтамасыз ететін
түрі бар. Ал 2005 жылдың қаңтар-қараша айлары аралығында

Қазақстан өнеркəсіп орындарында (шағын, қосалқы өндіріс-
терде, жеке шаруашылық секторларын қоса алғанда) 4634,6
млрд. теңге көлемінде өнім өндіріліп, өткен жылғы осы уақыт-
пен салыстырғанда 104,2% өсу қамтамасыз етілген. 2006 жылы

еліміздің бюджеті 11 млрд. доллар көлемінде болмақшы. Ма-
мандардың басым бөлігі еліміздегі мұндай қолайлы жағдай
ұрын əрі оңтайлы бағдармен жүргізілген батыл жаңғыртулар
нəтижесі, Қазақстанда бірсыдырғы демократиялық, құқық-

тық мемлекет қалыптасып, азаматтық қоғамның негізі қала-
нуымен түсіндіреді. Тіпті, жаңаша, бұл күндері жаппай əуезе бо-
лып отырған жаһандану ұғымдық категориясының адамзат,
əсіресе, қазақтар санасында біржола орнығуымен, нарықтық

қатынастардың айрықша оңтайлы ілкімділігімен де қисын-
дастырып тілге тиек етеді. Батыл болжамдарға сенсек, 2010

жылдарғы Қазақстандағы ішкі жалпы өнім жан басына шақ-
қанда 9 – 10 мың доллар көлемінде болып, Шығыс Еуропа
елдерінің деңгейіне жетеміз деп күтілуде. Тіпті, таяу уақытта
əлемдегі ең əлеуетті, экономикалық, рухани тұрғыдан дамыған,

жетекші 50 елдің қатарына қосылу міндеті де алда тұр. Ол да
мүмкін, өйткені Энергетика министрі Владимир Школьниктің
мəлімдеуінше, Отанымыздың қойнауындағы қазба байлықтың
көлемі 3.5 трлн. АҚШ доллары көлемінде көрінеді жəне

оларды игеруге 700 млрд. доллар көлемінде қомақты қаржы
қажет болмақ. Сонымен қатар 2009 жылы ОБСЕ-ге Қазақстан
төрағалық етуі ықтимал жəне елімізде бұған ұмтылыс бар.
Сорақысы сол, дəп осы үміт айтылған тұста еліміздегі оппо-

зиция, сонымен қатар, орыстілді БАҚ-тардың басым бөлігі
қасқыр көрген ешкікөзденіп, ежірейіп, Қазақстанды кекетіп-
мұқатып шыға келетіні қызық. Қазақстан бұндай деңгейге
өсіп- жетілген жоқ деп жұлқынады. Оппа, оларға салсақ, өткен

күзде адамдық құқықтарын қорғап, жарқын болашақтары
үшін көшелерге шыққан жүздеген мың қаршадай балаларды
lшкі істер министрі Николя Саркози «қоқыстар», «адамзаттың
нəжісі» деген мағынада сыбаған Франция мұндай құрметке ие

болуға құқылы, ал Қазақстан ... əлі мешеу, кенжелеп қалған.
Бұл – өз Отанын, туған ел, кіндік кескен жерін өзгеден кем са-
нау, көзге ілмеу, тіпті, іштей жасырын жеккөруден туындайтын
сорлылық. Баяғы құлдық психологияның зəһары ғой бойла-

рын буған. Əйтпесе , Қазақстан сол ОБСЕ- ге 2019, мейлі, 2029
жылда төрағалық етер, онда тұрған не бар?!Шынтуайтына кел-
генде ілгерілеу тоқырап қалған жоқ, ең бастысы мемлекетіміз
үздіксіз даму жолында ғой. Атақты Ф.Шеллинг айтқандай:

«Блажен, кто выбрал цель и путь,
И видит в этом жизни суть».
Əйткенмен, еліміздегі адамдардың бүгінгі күніне көңілі
толмауы, ертеңіне сенімсіздік қылаңытатыны қалай?! Ресми

мəліметтер көз алдыға көлбеңдететін көркем суреттерден гөрі,
көпшілік тұрмыстың сұрқайлығы, еңсе езген ауыртпалығы мен
бейберекеттігіне иланатыны неліктен?! Мəселен, «Қала мен
дала» газеті таяуда «2030 жылы Қазақстанды қалай елестете-

сіз?» (6.12.2003ж.) деген сауалнама жүргізіпті. Сонда Күлəйша
Ескенова деген зейнеткер апай əлгі сауалға: «Қайдан білейін,
қарағым. Мені бір көріпкел деймісің? Қазір қиын заман болып
кетті ғой. Жан-жақтың бəрі соғыс. Соғыстан құдай сақтасын

де. 2030 жыл емес, ертеңгі күнім қалай болар екен деп қалт-
құлт етіп əрең жүрмін. Оған дейін біз о дүниелік боламыз ғой,
сайтан болып кетпесек...», – деп жауап берген. Қаншалықты
торығу, үмітсіздік, марғаулық пен енжарлық десеңізші. Бəрі де

Қазақстан экономикасының жетістіктері жалпақ жұрт өміріне
соншалықты оң əсерін тигізе қоймағандықтан, тіпті, жылма-
жыл үдеп тұрған инфляцияның билік өкілдері, маман эконо-
мистер мақтанышпен айтатын барлық биік көрсеткіштердің

бағасын бес тиын етуінен туындайтын ішкі жайсыздық, дис-
комфорт. Білгірлердің жазуынша, экономиканың бұл дерті
XVІІІ ғасырда Джон Лоның кесірі мен шолақ ойлылығынан
кездейсоқ ашылған көрінеді. Су астында қала жаздаған Жаңа

Орлеан қаласын қайта гүлдендіруге қол жеткізген бұл пысық
əрі іскер адам қағаз ақша мен кредиттің көп болуы мемлекетті
гүлдендіруге жеткізеді деп күмəнсіз сенген. Тіпті, осы шотлан-
дықты Францияның Ғылым академиясының мүшесі етіп сай-

лап, бас қаржы қадағалаушысы қылып тағайындапты. І Петр
Ресейге шақырып əуреге түскен. Бірақ, Джон Лоның жобасы
көп ұзамай-ақ Францияны экономикалық, саяси дағдарысқа
əкеліп тіреді. Сөйте тұра оның идеясы əлі өмір сүруде, эконо-

микалық форумдарда талқыланып, күнделікті өмірде жүзеге
асырылуда. ХІІІ ғасырдың екінші жартысында Қытайды бір-
жола жаулап алған далалықтар, əсіресе, даңқты Құбылай хан
тұсында империяда қағаз ақша шығару əйгілі билеушінің

қолында болып, атақты Марко Поло ғана емес, бүкіл еуропа-
лықтар ақшаның бұл түріне қатты қызыққан. Ол жайында Мар-
ко Поло: «Бұл қағаздарды мен айтқандай əдіспен дайындайды
жəне ұлы ханның жарлығы бойынша ол билік ететін барлық

облыстар, патшалықтар, жерлерге таратылады. Қағаз ақшаны
қабылдамайтындар өлім жазасына кесіледі жəне өйтуге ешкім-
нің батылы да жетпес еді», – деп жазған. Амал не, одан кейінгі
жылдары империяда инфляция бой бермеуге айналып, қағаз

ақша еш реттеусіз, бейберекет шығарыла бастады да, девальва-
ция айықпас дертке айналды... ақыры Қытайды билеуші дала-

лықтардың гүлденген империясының шаңырағы ортасына түс-
ті. Инфляция – əр елдің қоғамдық өміріне, əлеуметтік ахуалына
ғана емес, мемлекеттік, ұлттық қауіпсіздігіне де аса қауіпті ке-
сел. Экономикалық қатер. Бірақ экономикалық ережелер мен

ойындар теориясын ойлап тапқан Оскар Мандельштам инфля-
ция деңгейін əрқашан үкімет кінəсіз сияқты етіп есептеп шығу-
ға болады деген. Əйтпесе, елімізде өндірілетін тауарлар мен
өнімдер қай қисын бойынша да арзан болуға тиіс қой. Бізде –

керісінше. Əйтпесе, алтын- валюта қоры үздіксіз өсіп келеді,
Ұлттық қорда жинақталған қаржы да орасан зор, жылма-жыл
бюджетте профицит қалыптасып отыр. Бірақ... адамдар жеңіл-
дік сезініп, қатты тартылған белбеуін босатудан үрейленеді.

Себебі, жыл сайын жан басына шаққандағы табыстың үдемелі
өсіп отырғанына қарамастан, оның бəрін тежеусіз инфляция
жеп қоюда. Жоғарыда айтылған оңды істің бəрі макроэкономи-
каның жемістері мен нəтижелері. Есесіне біздегі дүкен сөрелері

мен базар жаймаларына арзан шетелдік өнімдер мен тауарлар
түсе бастаса (Украина конфеттері, Қырғызстан картобы мен
Өзбекстан жеміс- жидектері, Қытай заттары т.б.) бітті-ақ, жап-
пай қарсылық жариялап, баж салығымен қылқындыруға əрекет

жасалынады. Нəтижесінде, Қазақстан дүкендеріндегі тауарлар
Американы былай қойғанда, Еуропадан да əлдеқайда жоғары.
Тіпті, біздің кəсіпкерлер өз тауарларына өзіндік құннан гөрі 10 –
20 есе жоғары баға қоятыны айқын. Сондықтан ел арасындағы

қауесетке сенсек, біздің бірқатар кəсіпкерлеріміз бен олигар-
хтар күнделікті тамағын, жалпы азық түлікті сонау алыстағы
Италиядан арнайы ұшақпен алдыратын көрінеді. Киімді боса
болмаса Франция, Германия, тым құрығанда Мəскеуден киінеді

ғой. Отандық өндірісті дамытуды құрғақ сөз етуден гөрі, шын-
дап қолға алатын, шикізатқа негізделген экономика емес, қайта
өңдеу, ұқсату, жаңа технологияларға иек сүйейтін уақыт жет-
кен шығар. Осыдан біраз уақыт бұрын Ресей президентінің

кеңесшісі Андрей Илларионов мырза үкімет шенеуніктері мен
экономикалық қауымдастықты – «басты қауіп – елдің Вене-
суэлалық жолға түсуі» деп үрейлендірді. Оның айтуынша,
мұнайдың бағасы қымбаттауы нəтижесінде қазынаға ағылып

құйылып жатқан валюта мемлекет басшылары үшін аталмыш
қаржыны баршаға тең бөлуге қызығушылықтарын оятуы мүм-

кін. Одан соң: «Мұнай жəне газ өндіру салаларын бақылауға,
кейбір салаларды мемлекет меншігіне алуға қатты ұмтылушы-
лық пайда болып, отын инфрақұрылымдарын мемлекет уысы-
нан шығармауға жан салу күшейеді», – дейді ол. Онысы да

шындық, 1957 жылы Венесуэла, одан сəл кейінірек ОПЕК
елдерінің басым бөлігі осы жолды таңдады. Осының салдары-
нан ОПЕК елдеріндегі ішкі жалпы өнім 70-жылдардағымен
салыстырғанда – 30 пайыз, ал Венесуэлада 1957 жылмен са-

лыстырғанда – 40 пайыз төмен көрсеткішке ие. Бұндай қауіп
Қазақстанды да айналып өтпеуі ықтимал. Оның үстіне, біздің
атқарушы биліктегі мəртебелі шенеуніктердің көбінің оралым-
сыздықтары мен жауапсыздықтары, табансыздықтарынан кəсі-

би біліктерінің төмендіктерінен мұндай қауіп ащы шындыққа
айналып кетуі де оп-оңай. Мəселен, Индустрия жəне сауда
министрлігі 2005 жылдың он бір айында 94.1 млн. теңгені иге-
ре алмай отыр. Ол ол ма, бірқатар министрліктегі құзырлы ше-

неуніктер мен мамандардың салғырттығынан биылғы жылдың
тоғыз айында 30 млрд. теңгеге жуық қаржы игерілмей қалған,
ал соның 5 млрд. теңгеге жуық аса қомақты бөлігі Ауыл
шаруашылығы министрлігіндегі мырзалардың кесірінен иге-

рілмей қалған. Осы министрліктегі кейбір мамандардың айту-
ына қарағанда, жаңа, жас министрдің көңіліне жағымды болуы
үшін негізгі көрсеткіштер мен табыстарды қосып жазу, ана бір
тоқырау жылдарындағыдай, жасалған істерді ұлғайтып жазу

əдетке айналып бара жатқан сыңайлы. Мəселен, лизингке
алынған құрал-жабдықтар мен тракторлар, жүк көліктері са-
нын жергілікті жердегілер көтермелеп көрсетсе, осы министр-
ліктегі мамандар одан əрі үстемелеп жазып, қампитып көрсетеді

екен. Бір сөзбен айтқанда, қағаз жүзінде бар нəрселер өмірде
жоқ екен. Қайдам, құр ғайбаттау шығар... Қазіргі алтын астық
алқаптары туралы аңыз бен тамсануға толы толғауды былай
қоя тұрып, нақты өмір шындығын сөз етер болсақ, егін ша-

руашылығында да көңілді алаңдатарлық түйткілдер бастан
асады. Мəселен, жаздық қатты бидай алқаптарға шектен тыс
басым түрде себіліп, бүгінде 12 миллион гектар жерді алып
жатыр, яғни жалпы егістіктің 70 пайызы. Ал озық ғылыми тə-

жірибелерге сай жаздық бидайдың үлесі 50 пайыздан аспауға
тиіс. Осыған байланысты шығын қомақты болуына қарамастан,

тиімділік өте төмен. Еліміздің диқандары əр гектардан алына-
тын орташа түсімді 10-11 центнерден асыра алмай отыр. Ең
сорақысы сол, елімізде ауыл шаруашылығы өнімдерінің баға-
сына айтарлықтай əсер ете алатын қолдау 2 пайыз көлемінде

ғана жүргізілуде, ал БСҰ -ға мүше 130 мемлекеттердің көбінде
бұл 14 пайыздық деңгейді құрайды. Біздің елдің мамандары
орынды-орынсыз мысал келтіруге машықтанып алған; АҚШ-та
мемлекеттік қолдаудың бұл түрі – 25 0 пайызға, Еуропа Одағы

елдерінде – 50, ал Финляндияда – 70 пайызға жететін көрінеді.
2004 жылы 11.7 млн. гектар алқаптағы жаздық бидайдан алынған
таза пайда небары 22.3 миллиард теңге көлемінде болып, рен-
табельділік 21 пайызды ғана құраған еді, ал егін шаруашылы-

ғындағы дамудың басты көрсеткіші болып табылатын рента-
бельділікті – 75-79 пайызға дейін толық жеткізуге болады. Біздің
елде оралымсыздықпен қосып жазу таңсық емес қой, тіпті, одан
ауыр экономикалық қылмыстар да жабулы қазан жабулы болып

қала береді емес пе?!. Биылғы жылдың он айында елімізде 32
мың 915 адам əртүрлі жауапкершілікке тартылып, мемлекет
қазынасына 10 млрд. теңгеден астам қаржы қайтарылған.
Бір таңданарлығы сол, Алматыда өткізілген баспасөз мəс-

лихатында «Трансперенси Интернешнл» қоғамдық қорының
атқарушы директоры Сергей Злотниковтың мəлімдеуінше, біз-
дің мемлекетіміз əлі күнге коррупцияға қарсы халықаралық
құжаттарға қол қоймаған жəне бұл жағдай Қазақстандағы шек-

тен шыққан коррупцияның тамырына балта шабуға мүмкіндік
бермей отырған сыңайлы. Иə, Назым Хикмет: «Егер аспанда
жұлдыз жанса, ол біреуге керек болғаны ғой», демеуші ме еді?!
Яғни біздің елімізде қалыптасып отырған əлгіндей өрескел

жағдай əлдекімдерге керек болғаны ғой. Ал Қазақстандағы
ішкі жалпы өнімнің 11 пайызға өскеніне қарамастан, күзде
үкіметтің бір отырысында Көлік жəне коммуникациялар ми-
нистрлігі 9 пайыздық өсімді ғана қамтамасыз ете алғаны ай-

тылды. Қарапайым халықты аса қатты алаңдататыны – инфля-
ция деңгейі жөнінде де түрлі деректердің келтірілуі. Отандық
мамандар бұл көрсеткішті 5-6 пайыз десе, Еуропа маман-
дары, əсіресе, Франция экономистері 8.8 пайыз деп отырса

кейбіреулер 9-11 пайыз өскенін тілге тиек етеді. 2005 жылдың
қыркүйегінде республиканың тұтыну нарығында тауарлар

мен қызмет көрсету бағасы 2004 жылдың осы уақытымен
салыстырғанда 7.9 пайызға өскен. Осы уақытта жыл басы-
нан бері тамақ өнімдері бағасының 4.8 пайызға қымбаттауы
инфляцияға –2.3 пайыз үлес, ақылы қызмет көрсету тиісінше –

6.2%, азық-түлік емес тауарлар 4 пайыздан астам үлес əкелгені
мəлім. Қалай дегенмен де, қалаларымыздың дүкендеріндегі,
базар жаймаларындағы қымбатшылық күннен-күнге үдеп ба-
рады, елдің емініп тапқан ешкісін инфляция дауылы аспанға

ұшырып əкететін сұры бар. Қызмет көрсету саласындағы
бағаның өсуі тіптен бұйдаға көнер түрі жоқ. Ал таяп қалған
Жаңа жыл мерекесі қарсаңында, одан соң 2006 – Ит жылының
басында қымбатшылық одан əрі үдей түсетіні кəміл. Себебі,

елімізде жыл басында жəне жыл соңына қарай бағаның орасан
зор деңгейде өсуі талай жылдан қалыптасқан өрескел дəстүр.
Қарапайым жұртшылық беліндегі белбеуін тағы да қатты тар-
та түседі-дағы. Өйткені, алматылықтар жер сілкінуі мен баға

өсуінен əбден зəрезап болғалы талай жылдардың жүзі. Əлгі
аңыздағыдай Қазақстан экономикасының заңдылықтарын түсі-
ну, тілін білу мүмкін емес.
2005 ж.

Қайырылып соңыма, кең сайдың аңғарында тізбектеле
созылған, шашыраңқы ауылдың жатаған үйлеріне қарадым.
Жарлауыттан көз салған кісінің жаны еріксіз ашитындай-
ақ ауыл тым жүдеу. Енді салынып, құрылысы əлі аяқтала

қоймаған бірер үйдің алдындағы жер ошақтан көк түтін жі-
ңішкелеп көтеріліп, көктемнің жауынға дерткен бұлттары
біртіндеп жиналып, түнере бастаған аспанға баяу сіңіп кетуде.
Күндікелі мігірсіз тірліктен мезі болған адамдар азын-аулақ

кешкі асын қамдап жатыр-ау, сірə. Анау алыс-алыс жақтарда
қалған қоңырқай ауылдардың жусан аралас тəтті иісі танауыма
келді де, жүрегім уылжыды-ай. Міне, соңғы күндері тағдыры
таразыға түскен «Шаңырақ» осы, кең даланың əр қиырында қи-

сыз бейбақтар паналаған, Алматының іргесіндегі ұлтарақтай
батпақты жер осы. Қазақ ауылдарының қала маңындағы титім-
дей бөлшегі, асыл матадан қалған алақандай жыртыс бұл.
Билік басындағылар мұны да қиратуға жанталасуда. «Алма-

тыда жер қымбат» дейді, «Батпақты жерге салынған» дейді.
Сол да сылтау болыпты-ау. Əлемде батпақ үстіне салынған
ауыл жалғыз «Шаңырақ» қана ма екен?! Анау атақты Вене-
ция теңіз суының үстінде талай ғасырдан бері миземей тұр,

əйгілі Мəскеу де əу баста ми батпақтың үстіне ірге көтерген.
Гонконгтың күні кеше, 1998 жылы пайдалануға берілген, 1248
шаршы километрлік Чек-Лап-Кок əуежайы да теңізден жаулап
алынған құрылыққа салынған. Сол үшін ғана 200 млн. тек-

ше метр тас пен құм төгілді. Жоқ, тартыстың түбірі мүлдем
басқада сияқты-ау. Иə, Алматыда жер қымбат екені шындық,
бірақ жүздеген-мыңдаған адамдардың тағдыры тым арзан
болғаны ма?! Ауыр ойлар еріксіз меңдейді кісіні мұндайда.

Гəптің бəрі былтыр аукционда Алматыдағы жер телімдері
2,8 млн. теңгеге сатылуында шығар. Орыс тілді БАҚ-тардың
біразы «Шаңырақтағы» жерлер əу баста арзанға сатылған деп
бекер көңірсітіп жүрген жоқ. Заңшыл бола қалулары да тегін

емес. Қитұрқылық жатыр.
Ал көгілдір түтіндер əр-əр тұстан жиілеп көтеріле бастаған.
Сыбызғылап, кейде кешкі самалмен толқындана шапшып əуеге
сіңіп кетуде. Тəтті түтін иісі манағыдан да күшейе түскендей.

«О-о, қазағымның түтіні, түзу болып ұшқайсың», – деп іштей
күрсіндім аңғардағы ауылға əлі де толқи қарап тұрған күйі.
Бірте-бірте қоюланып, зілмауыр тарта түскен бұлттардың бау-
ырынан сирек, екі-үш ауыр тамшы үзіліп түсіп, қатқақ жердің

төсіне торсылдай тиді. Бетіме де. Құдайым-ай, қасіретке
бөккен кең даланың сығымдала жинақталып, сүзіле аспанға
атылып шығып, сосын қайта тамған көз жасындай ауыр там-
шылар. Қазақтардың көз жасындай құдды бір... Шағын авто-

бустың терезесін көз жасындай жауын тамшылары үзбей
шайып келеді. Көліктің жүрісі жылдамдаған сайын жиілей
түсетіндей. Тұманытқан, буалдыр терезенің арғы жағынан
зəулім ғимараттар, берік бетон дуалдармен қоршалған салта-

натты сарайдай үйлер тізбектеледі. Қамсыз-мұңсыз адамдар-
дың ауыз аңқайтар апартаменттері. «Шаңырақ» басқа, мұнда-

ғы тоқмейіл адамдар да мүлдем бөлек. Мінездері басқа, та-
ным-түсінігі де бөлек. Түрлері де жат сынды. Шіркіндер-ай,
мұншама қыруар қаржыны қайдан тапты екен?!. Ал терезенің
əйнегі кең даланың көз жасы – көктем жаңбырымен тоқтамай

жуылуда. Дүние қыстайғы ласынан тазарғысы келді-ау соңғы
рет. Бірақ, өкінішке қарай, қазақ қоғамы таяу жылдарда та-
зара алмайтын іспетті. Өйткені Алматы іргесінде қымбатқа
бағаланатын қазақ жерінің талай-талай пұшпақтары ұзақ жыл-

дардан бері өзге жұрттардың пайдалануына мүлдем су тегінге
берілуі қалыпты жағдайға айналғаны көзге ұруда. Жаңы-
лыспасақ, осыдан біраз жыл бұрын қазақ жері оншақты клас-
терге бөлініп, əрбірінің өзіндік бағасы белгіленген болатын. Ең

сорақысы сол, шетелдік əскери полигондар орналасқан аймақ-
тар сол уақытта тым-тым арзанға бағаланған сияқты. Оны
кейінгі уақта мемлекеттік тұрғыдан қол қойылған бірқатар
құжаттардың ішкі мəні дəлелдейді. Сəуір айының алғашқы

күндерінде Қазақстан Республикасының Президенті Н. Назар-
баев Мəскеуге ресми сапармен барып, Ресей астанасында Абай
ескерткішінің ашылу салтанатына қатысып қайтқаны мəлім.
Мəртебелі Президенттің Мəскеуге биылғы жылғы екінші сапа-

ры болатын. Осы қаладағы Чистые прудыда қойылған, скульп-
тор Марат Əйнеков сомдаған аталмыш ескерткіш Қазақстан
үкіметі үшін 1 млн. 250 мың долларға түсіп отыр. Жоқ, бұл
осы ескерткіш қойылар алақандай жерге төленген, төленер

ақшадан бөлек, ескерткіш жасауға тікелей төленген қаражат.
Əрине, шығынның көптігін немесе аздығын есепке жүйрік ма-
мандар əлі айта жатар. Бірақ, бұл күндері сонау 1995 жылы 20
қаңтарда қол қойылған екі жақты бірқатар келісімдер қайта

қаралып, ішнара өзгертулер мен толықтырулар енгізілді. Ең
бастысы, кейінгі жылдары еліміздегі əскери полигондардың
тым арзанға бағаланып жүргендігі шетелдік, əсіресе, батыстық
мамандарды да жиі мазалайтыны аңғарылуда. Мəселенің аста-

ры мынада, таяуда орыс əскерлерінің Грузия жеріндегі екі
бірдей ірі базаларындағы əскерлер 2007 жылдың аяғына дейін
елден əкетілу жөніндегі келісімге қол жеткізілді жəне сарап-
шылар мұны Грузия дипломатиясының ең ірі жеңісі деп бағала-

ған. Қазіргі күнге дейін Солтүстік Кавказдағы шиеленістердің
тұрақты қоздырушысы болып келген бұл əскерлер соңғы

кездері онсыз да қауіпті аймаққа айналып отырған Орталық
Азияға, əсіресе Қазақстандағы полигондарға орналастыры-
луы ықтимал. Еліміздің шекарасына тиіп тұрған, арпалыс
үстіндегі Ауғанстан, азамат соғысы басталуының алдында

тұрған Ирак жағдайын айтпағанның өзінде, атом станциясы
мəселесіне байланысты Иран мен Батыс елдерінің арасындағы
қарыс-қатынас та күн өткен сайын ушыға түсуде. Осындай
жағдайда таяу көршілерінің көбімен қырғи-қабақ Ресейдің

бұл мəселелердегі ұстанымы Құрама Штаттарды алаңдатпай
қоя алмайды. Таяуда АҚШ-тың Демократияны дамыту жəне
адам құқықтары жөніндегі мемлекеттік департаменті əлемдік
ауқымдағы адам құқықтары жөніндегі баяндамасын жария-

лады. Мұндай дəстүрлі баяндама бұл елде жылма-жыл жа-
рияланып тұруы əдетке айналған. Дегенмен, департаменттің
Орталық Азия, əсіресе, Ресей жөніндегі алаңдаушылығы биыл
жылдағыдан ерекше. Мұнда В. Путин атына бірнеше баптар-

дан тұратын қатаң айыптар тағылған. Жəне солардың ең бас-
тысы Шешенстандағы қантөгістің жалғасуы болып отыр.
Іле-шала АҚШ-та «Осы Ресей бізге шынымен дос па, əлде
қас жауымыз ба?» деген сұраққа жауап іздестіріле бастады.

«Ресей бізге ешқандай дос та, одақтас та емес жəне ешқашан
болып та көрген жоқ. Бұл ел біздің ту сыртымыздан Саддам
Хусейнге барлау деректерін жəй ғана беріп қойған жоқ – орыс-
тар əрқашан американдық мүдделерге нұқсан келтіру үшін

барлық жерде бəрін астыртын жүзеге асырумен болды», –
деп кесіп жазды «Вашингтон пост» газеті өзінің редакциялық
мақаласында. Ал 2008 жылғы сайлауда демократтар тарапынан
АҚШ президенттігіне үміткерлердің бірі деп саналатын, Ари-

зона штатынан сайланған сенатор Джон Маккейн: «Ресей ал-
дында иіліп төсек, жайылып жастық болуды доғаратын мезгіл
жетті» дегенді ашық айтып жүр. Ол АҚШ тарапы шілде ай-
ында Санкт-Петербургте өтетін дамыған елдер басшыларының

G-8 саммитіне бойкот жариялауын талап етуде.
Бірқатар таяу шет елдердің Ресейге іштартпауы ашық жау-
лыққа ұласып бара жатқандай. Ресей Сыртқы істер министрінің
орынбасары Григорий Карасиннің Тбилисиге ресми сапары

қарсаңында Грузия Парламентінің халықаралық істер жөнінде-
гі комитетінің басшысы Константин Габашвили Ресейді елде-

гі фашизм жөнінде қатаң айыптады. Ол: «Негізінен жасан-
ды арақ ішетін орыстарда қазір қандай стандарт бар болуы
мүмкін екенін мен білмеймін. Бұл – ксенофобия. Бұл – белгілі
ұлттарды менсінбеушілік. Жəне бұған есігінде кавказдық ұлт-

тар кіргізілмейді деп жазылған кафелер мен мейрамханалар-
ды қосатын болсақ, бұл дегеніміз – тұрмыстық фашизм», – деп
ашық мəлімдеген. Осыған ұқсас айыптауды осыдан екі ай-
дай уақыт бұрын Грузияның министрі Георгий Хаиндрава да

айтқан болатын. Украинаның саяси қайраткерлерінің Ресейге
іші ешқашан жылымайтыны екі бастан мəлім. Ол ол ма, ел
билігінде коммунистер отырған Молдованың өзінде Ресейге
қарсылық, ұлттық мүддені уақытша саяси табыстардан жоғары

қою күн өткен сайын ұлғайып келе жатыр. Сонымен, Мəскеуде
Қазақстандағы мемлекеттік ұшу-жаттығу орталығы, төртінші
мемлекеттік орталық полигон, Сарышаған, Ембі сияқты аса
ірі полигондар жөнінде, «Қазсат» спутнигін ғарышқа ұшыру

туралы бірқатар мəмілелерге қол қойылып, нақтыланды. Жеті
келісімнің 4-еуі екі ел арасындағы əскери қарым-қатынас, қор-
ғаныс қабілеттерін нығайту нұсқасында болып отыр. Атал-
мыш аса ірі полигондарды Ресей Федерациясының əскери

қызметкерлері пайдалануын нақтылай түскен бұл келісімдерге
РФ Қорғаныс министрі Сергей Иванов пен Қазақстанның
Қаржы министрі Наталья Коржова ханым қол қойған бола-
тын. Бұл келісімдер нəтижесін Қазақстан дипломатиясының

аса үлкен ұтылысы деп бағалайтын скептик сарапшылардың
пікірлерінің бірқатар орынды тұстары да бар. Өйткені өз по-
лигондарын пайдалануға беріп отырған Қазақстан бұдан
айтарлықтай шығындарға батуда. Осы уақытқа дейін 10 млн.

гектар орасан зор территориясын жалға беріп келген біздің
еліміз 28 млн. доллар өтем ақы алып келсе, қазір бұл жерлер
485 мың гектарға қысқартылды да, бұдан былай 25 млн. дол-
лар ғана алатын болып келісілді. Яғни, Қазақстан жылма жыл

3 млн. доллар табыстан қағылып отыр. Бұл – мəселенің бергі
жағы ғана. Ал қарапайым есепке жүгінсек, 500 мың гектар жер
3 млн. доллар болғанда, əлгі 10 млн. гектарлық стратегиялық
полигондар кем дегенде 60 млн. доллардан астам ақшаға жалға

берілу керек болатын. Бішкектің алақандай Манас əуежайын
жалдауға АҚШ Қырғызстан қазынасына жылына 200 млн.

доллар көлемінде қомақты қаржы құйып келеді. Бұл сома
көрші Қырғызстан бюджетінің 60 пайызын құрауда. Ал осы
əуежайда АҚШ-тың небары 1 мыңнан сəл ғана астам əскери
қызметкерлері мен бар болғаны 9 стратегиялық тасымалдау

ұшағы ғана орналасқан. Біздің елімізде Ресейдің қанша əскери
қызметкерлері бар екендігі, шын мəнінде, мемлекеттік құпия.
Өткен жылдың соңына таман бұрынғы келісімдерді бұза оты-
рып, Ресей Байқоңыр маңынан 3 мың əскери қызметкерлерін

əкеткеніне қарағанда ондайлардың саны біздің елімізде онда-
ған мың болып шығуы ықтимал. Айтпақшы, əлгі 485 мың
гектарға қысқартылды деп мақтанып жүрген полигон осы
3 мың солдат пайдаланып жүрген жерлер ғана шығар?! Бір

сөзбен айтқанда, қазақтың қасиетті даласын бұрынғыша орыс
солдаттарының керзі етігі таптап, зымырандар мен снарядтар
шұрқ-шұрқ тесуде, ауыр танкілердің болат шынжыр табанда-
ры əлі ойран-ботқа етуде. Құнсыз жерді кім аясын?!. Əлі күнге

əңгіме етіліп келе жатқан «Қазсат» жерсерігі, жаңылыспасақ,
өткен жылдың жаз-күз айларында ғарышқа ұшырылуы ке-
рек болатын. Мұндай келісім бұрынырақ жасалған еді, бірақ,
Ресей өз тарапынан бұл мəмілелерді бұзғаны құпия емес.

Яғни, Ресей бұрынғы келісімдерді ешқашан сақтамайды
деп кінəлайтын американдардың өкпесі орынды да. Ресей
үшін ешқандай келісім қасиетті деп саналмағанына, бұзыл-
май сақталмағандығына көне, жаңа тарихтар толық куə. Қазақ-

станның бүйрегіндегі ауыр жара – Байқоңыр мəселесі де талай
рет додаға түскені мəлім. Ең ақыры, Ресей əлемдегі ең ірі əрі аса
қуатты ғарыш айлағын жалға алғаны үшін біздің елге жылына
небары 115 млн. доллар ғана төлеуге қол жеткізді. Мұның да

құпия тұстары бар. Сірə, Ресей таза ақша түрінде төлем емес,
ескірген техникалар сату немесе біздегі көнерген əскери тех-
никалар мен құрал-жабдықтарды мезгіл-мезгіл жөндеу арқы-
лы жүзеге асыратын сияқты. Ал өз елінде ғарышты игеруге

жылына 1 млрд. доллар жұмсап отырған Ресей осы қомақты
қаржының 30 пайызын коммерциялық тапсырыстар есебінен
қамтамасыз етіп отыр. Бұл стратегиялық міндеттерді жүзеге
асыруда Байқоңырдың орны ерекше. Мұны əлемнің барша

ғалымдары мен зерттеушілері бір ауыздан мойындайды. Ресей
ғарыш агенттігінің басшысы Анатолий Перминов мырза «Из-

вестия» газетіне берген сұхбатында: «Итоги двух последних
лет вселяют оптимизм по части наших перспектив. Мы прочно
удерживаем 1-ое место в мире по числу космических стартов
и выведенных аппаратов, космодром Байконур занял ведущее

место в мире», – деп (Известия» газеті, №63, 11.04.2006 ж.)
қанағаттанғандық білдірді. Əрине, қазақ жерінің есебінен күреп
пайда тауып отырған мырзалар əбден қанағаттанары заңды да.
Мəскеудегі келісімнен соң Ресей президенті В. В. Путиннің:

«Құрманғазы» кенішін не істейміз деп керілдестік, керілдестік.
Ақыры, шекара шекара ғой, ал дау «Құрманғазыны» қалай пай-
далану жөнінде деген пікірге келдік. 50-де 50 етіп пайдалана-
мыз деп едік, шекара жөніндегі дау да шешіліп сала берді», –

деп тоқмейілсуі де тегін емес. Бір ғажабы, «былтыр Қазақстан
мен Ресей арасындағы шекаралар біржола əрі мəңгілікке
шешілді» деп БАҚ-тардың шуласқаны да ойға оралады. Екі
елдің Парламенттері келісімдерді ратификациялағаны да есте.

Ендеше «Құрманғазы» жөніндегі дау қайдан туындап отыр?
Болашақта қазақ жерінің қанша пұшпағы əлі дауға айналмақшы.
Яки, қашанға дейін күші жеткендер өзіміз құнсыздандырып
отырған қазақ жерінің байлығын кертіп жей бермекші?!. Иə,

терезенің арғы жағы сағыныш. Терезенің арғы жағы көз жасы-
на булыққан кең дала – қазақ даласы! Биылғы жылғы 6 сəуірде
«Жас Алаш» газетінде марқұм Алтынбек Сəрсенбайұлының
соңғы сұхбаты жарияланған болатын. Белгілі саясаткердің: «...

1993 жылы Түркияға түркі халықтарының бірінші халықаралық
конференциясына бардым. Тұрғыт Өзал, Демирел, Түргеш, мен,
бəріміз бір отырдық. Əзірбайжандар, қырғыздар, өзбектер «Біз –
түрікпіз, сіздер – біздің ағаларымызсыздар» деп ұрып жатыр.

Мен шықтым да, керісінше сөйледім. «Біз кешегі күнге дейін
отар ел болдық. Отарлықтың қамытын кеше ғана шештік. Оның
орны əлі жазылған жоқ. Жара болып тұр. Бір қамытты шешіп
тұрып, қанша жерден жұмсақ əрі жайлы болса да, екінші қамытты

кигіміз келмейді дедім..», – дегені еріксіз толғандырған.
Қазір күн тəртібінде түспей жүрген БЭК (ЕЭП) мəселесі, ту-
ралап келгенде, отарлықтың екінші қамыты емес пе деп алаң-
даушылық білдірушілердің қатары елімізде көбейе түсуі де

анық байқалуда. Лəйім олай бола көрмесін.
2007 ж.

Шын мəнінде, күнделікті тұрмыста қай партияның асығы
алшысынан тұрып, қай қайраткердің бедел биіктігі, сая-
си жарыста кімнің күлігі озып келетіндігі емес, адамдарды
өздері жəне отбасының аш-тоқтығы көбірек мазалайтыны

дау туғызбайтын шындық. Оның үстіне, еліміздің азық-түлік,
экономикалық қауіпсіздігі ұлттық, мемлекеттік қауіпсіздіктен
бір мысқал да кем емес. Кезінде ұлан-байтақ елімізде 32-34
млн.гектар жерге ұланғайыр астық егіліп, жоғары сапалы мол

өнім жиналатын жəне мал басы 50 млн. қой-ешкіге жеткізілуге
тиісті мал шаруашылығымен қатар, қызыл бидайымыз Қазақ-
станның басты мақтаныштарының бірі əрі бірегейі болатын.
ХХ ғасырдың 90-жылдарында елімізде шұғыл жүргізілген

саяси, əлеуметтік, ең бастысы, экономикалық реформалар
ұзақ жылдар бойы қалыптасқан жағдайға күрт жəне түбегейлі
өзгерістер əкеліп, егін шаруашылығында айтарлықтай өзгеріс-
тер болып, дағдарысқа ұшырады. Көптеген объективті се-

бептерге байланысты қалыптасқан ауыр жағдайлармен қатар,
жерді жекешелендіру, сондай-ақ, жердің сатылуы үрей ұшы-
рарлықтай өрескел жағдайды алыптастырды. Нəтижесінде 18-
19 млн.гектар жер телімдері күнделікті айналымнан тыс қалып,

төсін алабота мен ащы жусан, ақ селеу жауып жатыр. Соңғы
оншақты жыл бойына үздіксіз, еш демалыссыз пайдаланы-
лып келе жатқан 14-15,5 млн.гектар жердің құнары бірте-бірте
азайып, түсім айтарлықтай кеми түскені анық аңғарылуда.

Қазақстан астығының сапасы төмендей түскенін əлемдік зерт-
теу орталықтары мен білікті мамандар да соңғы жылдары
жиі айта бастады. Бұл қауіп негізсіз де емес. Астық егілген
алқаптар көлемі жыл өткен сайын кеміп келеді. Мəселен, 2004

жылы 14,3 млн.гектар жерге дəнді дақылдар, оның ішінде –
11,9 млн.гектар алқапқа ғана бидай себілсе, 2005 жылы небары
13,79 млн.гектар жерге дəнді дақылдар егіліпті. Оның ішінде,
еліміздің сапасы жоғары бидайы бар болғаны 10,96 млн.гектар

жерді ғана алып жатыр. Бір сөзбен айтқанда, егіс алқаптарының
айтарлықтай азайғаны аңғарылады. Өкінішке қарай, бұл жыл
сайын қайталанып отырған сорақылық. Осындай өрескелдік
күріш егу саласында да байқалып отыр. 1990 жылы елімізде