Смайыл А.
Шығармалары. Көп томдық. – Астана: Фолиант, 2015.

Белгілі қаламгер, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сый­
лығының лауреаты Алдан Смайылдың бұл кітабына «Тамұқ­
тан келген адам» романы, «Арғымақ пен Агба» және «Күзде
тасыған өзен» атты повестері еніп отыр. Романда қазақ халқы

бастан кешірген зұлмат – ашаршылық жылдарының себебі мен
салдары көркемдік-эстетикалық тұрғыдан зерттеледі. «Күзде
тасыған өзен» повесінде өркениеттер қақтығысындағы рухани
дағдарыстар жайлы ой қозғалса, «Арғымақ пен Агба» туындысы

елден және еркіндіктен айырылудың трагедиялық салдарлары
жүйрік жылқы мен сол тұлпардың күтушісінің қиын тағдыр­ла­
ры арқылы өрілген.
Жазушының тілі көркем, ой-толғаулары терең де қызықты.

© Смайыл А., 2015
© «Фолиант» баспасы, 2015

Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша жарық көрді

Роман
І. Арлан, Төбет және Қарғабай
Саңғырудың қиын шатқалындағы ескі інді ымырт үйірі­
ле тастап шығып, Шажыағай, Былқылдақ, Қаратөбе маңын

ұзақ кезген ұялы қасқырдың бүгін де жолы болмады. Ты­ным­
сыз жортып, ойдым-ойдым қараған-тобылғыны тоқымдай
қағып,  сай-жыраны сау қалдырмай сабылғанда, азуы қан­
данбай аласұрып еді.

Үйірден озыңқырап кеткен арлан көп күнгі аштық пен
бүгінгі бос сергелдеңнен талағы тарс айырылып, қос сауырын
өшіге, өлермендене арс-арс қапты, соңында бұратылған кәрі
қаншық пен көкжалданып, араны ашылып алған екі қорқау­

ға ызғар шашты.
Қаншық бүкең-бүкең жасқанып, жеткен жеріне бүктеті­
ліп  түсті. Қос бөрі ығына жығыла қоймай, секемдене, сес
көрсете көлденеңдеп, ту сыртынан ойқастады.

Арлан қазіргі бетінде Қабантау мен Айдаһарлының тоғыс­
қан тұсындағы терең шатқалды бетке ұстап еді. Сол жерде
Атасу қысылып ағады, жағасында ұйысқан бұйра тал, қоғалы
қорысты бір арылтып шықпақ.

Кәрі қаншыққа арс етіп белгі беріп, қайтадан бөкен желіс­
ке салды. Көттігі сүмпиіп, биігінде қабан жондана дөңкиген
таудың иығына көтерілгенде, судың салынды иісі білінді.
Қарсы бетте Айдаһарлы түн жамылып жиырылып-жазыла­

ды, тұмсығын өзенге сұғындырып, желке тұсы қатпар-қатпар
қара жартастанып, ай астында айбатын асырған.
Арлан тіксіне іркілді. Бозғылт сәуле дір етіп шағылысқан
жалтыр тас аждаһа көзденіп өңменінен өткен, сұсты, сұғанақ

арасының түнемел желі тімтіне кезіп еді, түнере қарауытқан
қуыс қорқаулана қорқырады. Су үстінде шағала сақ-сақ күліп
сайқалданды.
Арлан табанының астын қышыр-қышыр тырнады, демін

ішіне тартып, тымырайған түнде қан тілеп қағынғанда, шат­
қалдан балық пен құс иісінен басқа жөндемді ештеңе білінбей
тұлан тұттырған.
Бозамық сәуле сұйылып барып, тым-тырыс түнге жұтыл­

ды,  тау бөктері қарауыта ауыр тыныстады, Айдаһарлы қа­
бырғасы қайыса күрсініп, бір жамбасына аунап түскендей көз
алдында аласарды. Одан әрі дүлейленген түнек тұңғиығына
тартып жұтынады.

Арлан арс етіп ауаны қапты. Кәрі қаншық қаңқ етіп бауы­
рын  көтерді, тоқымдай бұлттың тасасынан жылан көзде­
ніп қадалған айға қарап, ішін тарта, қыстыға ұлыды, терең
шатқал қылғына үн салып, күңіреніп қоя берді. Етекке тау

бөкт­ерінен  түксие төнген қатпар-қатпар қара жартас зәрлі
сарынға түршіге жаңғырығып, қия бетінде қонақтаған бөк­
тергіні жанынан бездірді. Қиыршық тасты қырнап өскен тау­
шымылдықтың түбінде аялдап қалған сұр жылан ысқырына

сұстанды. Кәрі қаншықтың өңешінде өлім азынап, өмір
аңырады. Арлан ай астында аласұрып, Қабантауды сауырлап
жөнеп берді.
* * *

Төрт бөрі кейде қапталдасып, кейде қаздай тізіліп Атасу­
дың арнасын қуалай ұзақ жортты. Өзенді кемерлеген қалың
талдың ішін дәмелі кезіп, Арқаның Ұлытауға ұлас­қанша
айылын жинамайтын ұлан даласына шым-шымдап сіңіп бара

жатты. Таудың тасынан талғажау таппаған арлан осы сапар
ұшы-қиыры жоқ жойқын жазықты жалдап көрмек-ті.
Өзенді өрлеген сайын қалыңдай түскен көкталдың табаны
қиыршық құм, анда-санда ойдым-ойдым шалғынды аралдар

ұшырасады. Арна кей тұсында үздігіп ақса, көбіне тұңғиық
қарасуланып, өткел бермей сандалтады.
Таң алдындағы салқында алдыңғы жақтан қолқаны атқан,
көңірсіген иіс білінді. Төрт өңеш қылқ-қылқ жұтынды. Қос

қорқау алға сылаң етіп шыға келген, арланның ырылдап
сес көрсеткенін елең қылмай жалаң қақты, жағаға жырыла
суырылды. Арлан солардың соңынан сұғына салып еді, ұйыс­
қан бұйра талдан сатыр-сұтыр шыға келгенде, қарсы алды­

нан киіз үйге ұқсас дөңгелек бейіт көрінді. Алакөбеде көделі
дөңестің үстінде бүйректей бұлтияды, қос қорқау соған ілігіп
үлгеріпті.
Кәрі қаншық алаөкпе үшеуге жетуге асыққан жоқ, әлгінде

өздері тірелген қарасуды жағалап келе жатып, саязға біткен
қоғаның түбінде иірілген бір үйір табан балықты көріп қал­
ған-ды. Таң алдында бұлар да дамылдайтын сияқты дәл осы
сәт бейғам болатын. Ұрымтал жерге іліге бере ортасын ала

атылды. Дәтке қуатта біреуін қауып түскен, судан шықпастан
толғап-толғап жұта салды.
Жағадан әріректе арлан күркірейді, қос бөрі арс-арс етіп
айбат шеккендей, қаншық сезікті елеңдеді. Бейітке бү­кең­

деп жеткенде, екі қорқау шоқиып отырған арланды айна­
ла торуылдап жүр еді. Көңірсіген сасық иіс арланның алқы­
мындағы алаңқайдан шығады.
Қаншық түгі үрпиіп тіксінді, мына иіс малдың да, аңның

да емес, адамның иісі болатын, сақтанып, дөңесті қиялап үр­
ке таялды. О заман да бұ заман айдалада адамның мүрдесі
іріп-шіріп жатқанын көргені осы еді. Елең-пелеңде, жұқал­таң
сәуле ақселеудің үстінде қан-сөлсіз бозарған шақта ұлан өңір­

де ажал аңырап жүргендей түршікті.
Бейітті айнала төңіректеп дөңеске көтерілгенде, өзеннің
шығыс қапталынан қыстаудың сұлбасын таныды. Маңайын­
да қараң-құраң тіршілік байқалмайды, бөрі атаулыны алыс­

тан  сезетін, сонадайдан андыздап шыға келетін малсақ ит­
терден де белгі жоқ.
Сол тұсқа ереуілдеп қарап, қыстау атаулының ерте көк­
темнен қыраулы күзге дейін иесіз қалатынын түйсінгендей

болған, түйсініп тұрып, мына жансыз жым-жырттықтың со­
ңында сезікті қатер барын шамалаған.
Сасық иіс маңайлататын емес, орағытып өтіп бара жатып,
адамның өлі денесі де сескендіретінін сезді, ода-дода сақал

мен ақсиған тіске көзі түсіп, қауіптене арс етті. Қарға-сауыс­
қан шоқып тастаған жанар да үңірейіп үрейлі. Әлде түлкі, әлде

қарсақ кемірген қыр жіліншігін орай жылжып, жеңді білек­
тей сұр жылан сусып келеді.
Қаншықтың жон терісі дір етті. Мына жалғанда қорқау
біткеннің қаймығатын заһары осы ғана-ды, айыр тілі жа­

лаңдаған, тарыдай көзі талқаныңды шығара қадалатын улы
пәле болатын.
Арланды сауырынан сүйкей өтіп, қыстауға қарай бүлкіл­
деді, қос бөрі соңынан жұбын жазбай ерді. Екі қар басқан,

көкжалданып, азуының түбіне ашу жинаған, бауырынан
тал­пынған бөлтірік шағын әлдеқашан ұмытқан бұлар соңғы
күндерде тосын мінез байқата бастап еді. Қылт етсең, қыл
кеңірдектен ала түсетін жыртқыш қылық аңғарылады. Тау-

тас, ұлан дала жылан жалағандай жұтап, қанаттыдан қана­
ғат, тістіден төзім кеткелі ашкөзденіп барады.
Қыстау жақтан қидың қышқылтым иісі аңқыды, көптен
білінбеген, сағындырған иіс. Қаншық аяқ астынан ширығып,

бауырын жаза жосылды. Соңынан жұлдыздай аққан қос бө­рі­
ге егесе, төңкерілген боз жусанға бауырын жалатып барын сал­
ған, иесіз қыстауға жеткенше асыққан. Дәл қазір қарсы алды­
нан сансыз ит азуын айға білеп, абалап, аттандап шыққанын

тілегендей, ауылға қасқая шапқан көп бөріден қотанда қой
қалтырап, кермеде ат шұрқырап, у да шу болғанын тағатсыз
күткендей бір түсініксіз халде еді. Қара мылтық қапияда
тарс-тұрс атылып, жарау мінген құрықты төтеден төңкеріле

төнгенін қалаған, жан беріп, жан алысатын шарт-шұрт ай­
қасты аңсаған дүлей қыжыл бар-ды. Бөрінің жортуылы қан
сасымаса, қорқау ғұмырдың айызы қанған ба?! Тістеген же­
рің бырт-бырт шытынап, құлағыңның түбінде өлім өгіздей

өкірмесе, жыртқыш жүректің құмары тарқаған ба?!
Қаншық қарғыстай қағынды, өзіне де, өзгеге де, адыра
қалған дүниеге де лаң тіледі. Адам атаулы ауып, мал біткен
тып-типыл болған, аң-құсына дейін зым-зия жоғалған, жұта­

ған дала таң сәріде тас-талқаны шықса, арман не?! Қажыған,
қан қақсаған тірліктің кімге керегі бар?
Қыстауды қалқалаған қашаған талдан әлдене қараң етті.
Ежелден таныс, ежелден өшті, ащы иіс көкірегін қарыды.

Айылын жинап, аужайын танып үлгергенше, қарсы алды­
нан тайыншадай қара төбет күркіреп атылды. Ақсиған,

аждаһаланған азу қаһар шашып төніп-ақ қалған, қас қағым
сәтте қанжардай қадалып, сарт-сұрт араласты. Шабынан қа­
далған өткір тіс сыр етіп төске өрлеп, тілене тіліп түскен.
Қаншық шөкелеп барып оңалды, қапелімде тап берген

жауын жанұшыра іздегенде, ол қашаған талға қайтадан сіңіп
бара жатқан. Айнала қан сасып, арс-арс тұлданды, сойқаны
шығып, соңынан салмаққа оңтайланды.
Сол сәт дүние қайтадан әлем-тапырық бүлінді, қатты

екпінмен жеткен қос бөрі ішек-қарны ақтарылған, аласұр­
ған қаншыққа қым-қиғаш араласты. Жалаңаш қалған өкпе-
бауырды асыға қылқ-қылқ жұтып, жалаң қақты. Ішек-қарын
қан-жыны араласып, көмейде бүлк-бүлк етті. Қомағай өңеш

көріктей ісінгенде, сауырдың көк еті кесек-кесек жұлынды.
Кәрі қаншықтың ала жындай азынаған жанарында сақ-сақ
еткен кәрлі азулар мен қызарған, қадалған жерін шоқтай
қарыған көк долы жанарлар ұшқын атып, жарқ-жұрқ ша­

ғылысты.
Төбет қалыңға сіңе беріп қайырылып, осынау сұмдыққа
қадала қатып қалған-ды. Соңыма түсер, сойқан салар деп
күдіктенгені қос бөрі болса, әлгінде өзі жарып тастаған қан­

шықты үзіп-жұлып жалмап жатыр. Өзенге таяу қылтадан
арлан қасқыр көрінгенде, жемтікке айналған тасқапқырдың
сауырынан сау-тамтық қалмаған.
Төбет кеудесі қорқырап, талдың білектей бұтағын гүр-гүр

шайнады. Ол көптен бері ызалы болатын, Атасудың ұядай
қолтығындағы мына қыстаудың құты қашқалы көзіне көрін­
ген жанды-жансыздың бәрін тас-талқан талағысы келетін де
тұратын.

Өшіккенінен өш ала алмаған дүлей долылық бұрқ-сарқ
қайнағанда айнала отқа оранған тәрізденетін, күні-түн жа­
ланған жалынға қақталатын, өртеніп бара жататын. Сол өртпен
қырдан құлдилап түскен қаншыққа қырғидай тиіп еді. Енді

бұл салған лаңның соңы немен тынарын тағатсыз күтіп қалған.
Арлан қос қорқау қаншықтың түте-түтесін шығарғанын
көргенде терісіне сыймай долырды. Жырынды көкжал үйі­
ріндегі екеудің талайдан талағы тарс айырылып жүргенін

сезсе де, олардан дәл мынадай сұмдықты күтпеп еді. Тікірей­
ген түгіне дейін кек кернеді, қылтадан қылыштың жүзіндей
қылпып шықты.

Қаншықтың қоң еті бірер толғағаннан қалмай, өңешін
суырып алған бөрі андыздап жеткен арлан шаптан орып өт­
кенде, не болып, не қойғанын да аңғарған жоқ. Аузындағы­
сын  қызғанып, арс етіп жұтып жіберді. Сол сәт ұяласының

жанары көк-жасылданып, обырлана тап бергенін көрген.
Қанды азу сақ етіп тиіп, салбырап қалған бүйрегін қас қағым­
да қағып әкетті. Қара жер табандап тартып, тірсегі майысып
құлап түсті.

Арлан сыңарына сайтандай соқтыққан екінші қорқауды да
қапыда басты. Азуын құлақ-шекеден күреп салып, қайқай­
тып әкеліп, дүлей қыжылмен жұлқа тартқанда мойын омыртқа
бырт-бырт үзілді. Ол талайдан бері мұндай қанды қыр­ғын­

ды көрген жоқ-ты. Соңынан дәмелі ерген бөрі атаулымен тап
осылай майдандаспаған-ды. Тобылғы түбінен – тоят, қараған
түбінен – қанағат тапқан сан жылда азуын аталасына салған
сойқанды да кездестірмеген.

Күйдіргідей күйдірген ыза жанын қоярға жер таптырмай
аласұрды, айнала қан сасып жатса да, қан іздеп қағынды.
Жантәсілімде құйрығының ұшы дірілдеген бөріні бас салып,
тас-талқан талады. Азуының астында көп сүйек күтір-күтір

сынғанда, жымысқы жалғанның қабырғасы шатыр-шұтыр
шатынағандай құшырланды.
Кеудені қақыратқан көкдолылық алқынын басқандай
болған бір сәтте сау-тамтығы қалмаған, мүрдем кеткен қан­

шыққа қарап, күркіреп, күңіреніп шыр айналды. Шатынап,
шарасынан шығып кеткен, албастыланып алған жанар көз
алдындағының бәріне қарғыстай қадалып, қарып бара жатты.
Тасада тым-тырыс тынған төбет тілене алмай ығысты. Ар­

ланның дәл осы сәт өлім іздеп өлерменденгенін, аждаһадай
жаланып алғанын түйсінген. Талайдан тарқамай қойған,
көптен күпті еткен күйіктен бе, кеудесі көріктей ісініп, у
жалағандай қыз-қыз қайнады. Ол Қарғабай шалдың арғы

аталарынан бері тұқымы үзілмей келе жатқан көк төбеттің
соңғы тұяғы еді. Қарғабай қарияны құдайдай көретін. Дөң­
гелек қана дәулет біткен байғұстың шаруасын шашау шы­
ғар­май қорудан артық бақыт жоқ еді. Сол борышын өзіндей

кілең көк жендет ұяластарымен бірге атқарып, мал-жанның
амандығына шүкірлік еткен жайы бар-ды.

Мал дегенде бұл шаңырақтың тілеуі он шақты жылқы
мен елу-алпыс қой-ешкінің үстінде болатын. Қарғабай шал
осынша ырзықты берекесімен берген жаратқанға күніне жүз
қайтара құлдық ұратын. Жаз Атасуды өрлеп, күз қырға аял­дап,

қар түсе қыстауға қайтып, жалғанның жақсылығына солай
бір ағыл да тегіл кенелгеніне риза еді. Қиқуы жоқ қытықсыз
күндер май тоңғысыз жалғасып, сірә да, сарқылмайтындай
көрінетін-ді. Жалғыз Қарғабай шал ма, мұқым ел шырайлы

еді. Даланың қай қиырын бақсаң да, жусанның қышқылтым
жұпарымен бірге құлынды биенің қымыз иісі аңқып қоя
беретін. Таң әлетінде салқын самал көкірегіңде саумалдай
сапырылып сусының қанушы еді.

Қарғабай шал биыл сол еділ-жайық даланың ен жайлауы­
на  елмен бірге көше алмады. Көптен дімкәс кемпірі Сауға
мамыр туа дүние салып, аялдап қалған. Қоғалы көл мен
шалғынды бұлақта қайтқан құстай қаңқылдасқан жұртқа

қанша асыққанмен, елу жыл отасқан марқұмның дене то­
пырағы суымай жатып атқа қонуға дәті бармап еді.
Төбет оны қайдан сезсін, жайлауға бет түзеудің орнына,
қыстаудың өзен жағындағы көгалға үй тіктіріп, көші-қонды

біржола ұмытқандай болған иесіне аңтарылып қарайтын да,
көз ұшында көксеңгірленген Айдаһарлыны маңдайға алып
мүсәпір қыңсылайтын. Мұнысы атқа қонып, мал қара судан
қала бастаған, бәлкім, кәріліктен қажыған, бәлкім, қартай­

ған шағында елден жырақ, оңаша тірлікті оң көрген шалға
бұ дүниеде жайлау барын, жайлауда жазға жарасқан көрікті
өмір барын еске салғаны сияқтанушы еді.
Қарғабай қария болса, қыстауды айналсоқтап сылп-сылп

жүрді де қойды. Таңертең малды өріске шығарып бара жат­
қан жалғыз ұлы Салауаттың соңынан ұзақ қарап тұрады. Күн
құрық бойы көтерілгенде, аяғы ауыр келіні Қырмызының
қолынан күрең шайды терлеп-тепшіп ұзақ ішеді. Содан соң

киіз үйдің көлеңкесіне малдас құрып, ата-бабасынан бері келе
жатқан, былғарымен тысталған Құраннан бас алмай мүлгиді
де отырады.
Төбет сол бір дамылды шақта иесінің аяқ жағында сүлесоқ

жатып, жасаураған мұңлы жанарына, ащылы жердің сор­
таңындай шаңғытқан қан-сөлсіз жүзіне, гу етіп жел үйірсе,

сасырдың қураған шашағы секілді шашырап жүре беретін
аппақ қудай сақалына ұрлана қарап, әрі сескенетін, әрі аяй­
тын. Ал қария әлсін-әлі күрсінеді, әлсін-әлі «Тәубе!» дейді.
«Жасаған, жар бола гөр! Бозторғайдың ұясындай қорғансыз

шаңырағымның жалауын жыға көрме!» десе, кезерген ерні дір-
дір етеді. Жасаураған жанар жалыныштан жабығады.
Төбет тұмсығын аяғының арасына тығып, бұғына қың­
сылайды. Жабыққан жанар маусымның жалына жармасқан

жаздың құр сүлдерін қалдырғандай құлазиды. Өзеннен ескен
салқынның, шалғыннан жеткен жұпардың рахатын сезуден
қалады, жыртқыш көкірек жыртылып-айырылады.
Осы күрсінісі көп күндердің де кейде ес жиып, еңсе кө­

теретін кездері болатын. Қарғабай шал әредікте бір ширап,
таңмен таласа тұрып, түн баласы еркіне жіберілетін жылқыны
іздеп шыққанда, көделі жазықта жондана жортқан төбеттің
айдарынан жел есетін. Желігі барды желөкпе ететін айғай

дала ес кетіріп, қиянға көсіле салғанда, қиырдағы көк сеңгір
«Ой, пәле!» деп қиқуға басады. Аң иісі сіңген қария дала да,
ат үстінде қомданған иесі де, шалғайдағы өркеш-өркеш тау да
қияпат тәкаппарланып, мәңгілік сияқтанады. Жасын жал­

данып, қарсыда кезіккен шоқ-шоқ қарағанды қарш-қарш
қабады. Балапан таңда, жым-жыртта көгілдір нұр көкке тал­
пынғанда, арсылы шалғайда шалқығанына құлпырады.
Осылай бір күрсінген, солай бір сергіген күндердің сабы­

рын  табар жері жалғыз-ды. Қарғабай шалдың жетім тәубесі
еді. Ол өткенге де, өшкенге де, кеткенге де, көшкенге де,
көрер-көрмесі белгісіз алдағы жарық сәулеге де тәубе ететін.
Бар ғұмыры тәубеге мүлгіп, тәубемен тірнектелетін. Өткен де

кеткен сол момын күндердің мұң-қайғысы, сірә да, тарқар ма
екен?!
Ал қорқау терісіне сыймай тентірейді. Күркіреп келіп,
әлдеқашан мүрдем кеткен қос бөріні талайды, ыңырсып жү­

ріп, арса-арсасы шыққан қаншықты иіскелейді, жылымдай
жұтынып, жынойнақтанады.
Күні кеше ғана дәл осындай жаһаннамды бұл да басынан
кешірген. Сол бір албасты басқан күннің күйігі көкірегін

шоқтай қарыды. Шоқ талдың түбінен гүр етіп суырылып
шықты. Тұтқиылдан тап келіп, тарпаң-тарпаң ұмтылған төбет

бүлік іздеп бүлінген арланның айызын қандырды. Тіс түбінде
сайтаны сайқымазақтанып, жасынданған жаналғыш жанар
қан ішпекке құмарланды. Өңкиген ебедейсіз итке қарсы салды.
Үйелмендей төбет айбар тісі ақсиып, «Өлім! Өлім!» деп

ұрандап келеді. Қас қағым сәтте көріктей ісінген қос кеуде
ырс-ырс соғылды. Әлде жер, әлде аспан дүрс етіп үстіне құла­
ған. Есеңгіреп қалған арлан көк шалғында допша домалап,
әупіріммен төрт тағандағанда, тілерсегі дір-дір етті.

Алпамсадай тасқапқырдың соққысы төбетке де оңай тимеп
еді, жер қауып барып зорға оңалды. Түздің түмен жырт­қы­
шы түңілдірмесе де, көк жендеттігін сездірген. Дүр сілкініп,
дүлейлене күркіреді. Құйрық түгіне дейін түтігіп, сонадайда

түрт сайтанданған бөріге қайта шүйілді.
Арлан бұл жолы кеудемсоқтанбай аңысын аңдыды, ебе­
дейсіз, алқам-салқам итке құйылып келіп жалт беріп, азуды
құлақ-шекеден арқырата салды, бүгіле жұлқып, серіппедей

серпілді. Қапы кеткен төбет жаһандана жаңғырықты. Ас­
панға  шапшып, бұрқ-сарқ қайнап, тұлан тұтты, тас кенедей
қадалған бөріні шиырып әкеп қара жерге үйіре соқты.
Арлан қабырғасы сөгіліп жүре бергендей үрейленді. Азуы

қалай босап кеткенін де біліп үлгермеген. Шөкелеп сусып,
сынаптай сырғыды. Ұзап барып, қыжылмен қайта атылды.
Жүндес сауырдан қышырлана қауып өтті, қаша ұрыс салып,
қанталаған қос жанардың алдында жарқ-жұрқ етті.

Төбет күрп-күрп ұмсынып, ырс-ырс алқынды. Төңірегінде
құйындай үйірілген бөрі дәмелі жерге келтіртпей діңкелетті.
Қорбандап таялып, «Иә, сәт!» дегенде, суырдай сусып, жер
қаптырып кетеді. Шалғынды шулата шығандап, бозаңды

боздата ағылады, иегінің астында жалтарып жалаң қағады.
Олар осылай бие сауым арбасты. Бетпе-бетке дәті бармай,
арлан сенделді. Қоян-қолтық араласа алмай, төбет түңілді.
Бөрі нар тәуекел етпесе, көкжалдығына сын еді. Төбет тай­

қып шықса, сырттандығына мін еді.
Осы қыжыл екеуін де егеске бастады. Арлан ат қойып
келіп, шаптан шап еткен, төбет төңкеріле беріп бөкседен күрп
еткен. Көкжал тіліп түсе алмай кіжінді, ит іліп қала алмай

күрсінді.
Өзі өз болғалы, аңдысқаны түздің тағысы болғалы есе жібе­
ріп көрмеген төбет бөрінің азу тісті тасқаяқтай қағыстырып,

шарт-шұрт айқасқа айылы жиналмағанына қажыды. Аязды
түнде айға шабатын айбаты қайда?! Тас түнекте түре тиісетін
тектілігі қайда?! Бұл шіркін шірік болмаса нетті?!
Тауда тас қапқалы, түзді түрпідей түршіктіргелі арлан

азулыдан аһ ұрып көрмеп еді. Тұйық түнде тұншыққан ты­
мырсық ауылдың талай итін тас-талқан талағанда, сол қанды
жортуылдардың желігі таңдайына татыса кәне. Қора күзет­
кен көп шуылдақ ай астындағы амандықтың шүкіршілігіне де

жарамайтын. Енді сол тексіз немелердің текежәуміт маңқасы
маңайлатпай қор болса, оны қай қияпаттан көрмек?!
Бөрі ендігі бөрілігін тектілігіне бөктерді. Итжығыс ырыл­
дан ыңғайға келер ымыра артық. Шалғынды шалқыта ағып,

төңкеріле таялған төбеттің төбесінен қарғып өтіп, өзенді өр­
леген қалың талға ғайып болды. Арс еткен төбет аңтарылып
қала берді.
* * *

Күн бесінге тармасқанда өзен жақтан салқын жел білін­
ді. Бөрінің тарқамай кеткен кегіндей қурайдың сабағында
ызыңдап, төбеттің жынына тиді. Талды арнаға сүңгіп кеткен
көкжалдың соңынан қорбаң-қорбаң жортқан ит әлі ызалы еді.

Тасқапқырдың ізі жылап аққан жіңішке жылғаға алып
келді. Одан әріде тоғайдың тастақ табанынан табылған. Қарсы
бетте көделі көл-көсір дала андыздайды.
Төбет жазықты жалдап барып, төбел тазданған тақыр дө­

ңеске ілікті де, бауырына жер иіскетті. Сар далаға сағымдай
сіңетін бөріден күдер үзді.
Дөңгелек бейіт жақтан жеткен көңірсік иіс қолқаны
қаба­ды.  Сол иіспен бірге Қарғабай шалдың бейшара кейпі

көлбеңдейді.
Төбет қайтадан тықыршыды. Запыранданған кеудеге кеп­
теліп алған қыжыл тар өңештен ұлып шықты. Атасудың
бұйығы қойнауында қоңыр өлең күй кешкен қыстаудың

қойторы тірлігін тас-талқан еткен сұрапыл күн ұлардай шу­
лап қоя берді.

* * *
Түс әлетінде қыстаудың қарсы бетіндегі жазықтан шаң
шыққан. Есік алдында жүрген Қарғабай шал секем алса
да, жамандыққа жорымай, құйын болар деп еді, ит біткен

көлеңкесіне байланған атқа қарай жүрді. – Даладағы бірлі-
жарым саяқты алдына салып қуа жөнелген ұры-қары болма­
сын.

келеді, – деді Салауат. – Күн ысыған соң қыстауға қарай сал­
ған жылқы да.

атқа қонуға ыңғайланды.
Сол екі ортада шаңның алды қарауытып, бірді-екілі жыл­
қының сұлбасы танылған. Иттер солай қарай шабалана үріп,
ұрандап барады.

бай. – Мал біткенге бұлай шаптықпаушы еді ғой.
Соны айтып, атын тебінді, ойы жылқының алдынан шы­
ғып, қораға қарай қақпайлау еді. Өңкей саяқ салып ұрып же­
ліге жетсе, үйірдегі айғыр арқырап ұмтылып, ойран-топанын

шығарады.
Желдіртіп келе жатып, әлденеден сезіктене берді, құда­
ның құдіретімен, ер үстінде елегізіп артына бұрылды. Салауат
сол орнында әлі тұр, ай-күні жақын, аяғы ауыр келіні жер­

ошақ жақта күйбеңдеп жүр.
Астындағы аты дүбірге елігіп шоқыта жөнелді, әне-міне
дегенше қасқыр шапқандай дүрліккен саяқтарға таялып
та қалды. Олар тура өзіне қарай құйылып келеді, қиыстап

үлгермесе таптап өтетіндей.
Лекіте шапқан аттың тізгіні шұбатылып қалғанын көрді,
қолынан қалай шығып кетті екен? Соны қамшының сабымен
іліп алып, денесін тіктеді де, селк етті. Жылқының соңында

Тұла бойы мұздап сала берді, жалма-жан атының басын
кері бұрып:

тұрс мылтық атылды. Баран мінген біреу «Кәне, қайдасың?!»
деп сұғынып келеді.
Салауат әкесінің жанұшырған даусын естісімен, жер­ошақ
жақта жүрген келіншегіне жүгірді.

ме! Бас сауғала!
Келіншегі абдырап, біресе үйге, біресе өзенге қарай ұм­
тылды.

қандарына қарағанда бұл маңайдың содыр-сойқаны емес,
алыстың қарақшысы. Аямас! Обал-сауапқа қарамас! Құтыл!
Қаш!

даусы тарғылданып кетіп еді.
Қаншайым жерошақтың алдында жатқан көсеуді ала-мала
тоғайға қарай жүгірді. Салауат киіз үйдің белдеуіне қыстыра
салған жүгенді алып, желі жаққа ұмтылған. Келе құлындар­

ды ағытты. Тұяқ дүбіріне елеңдеп, осқырынып тұрған айғыр
ойқастап барып ұстатты. Жайдақ міне салып, жылқыны
өзеннен өткізді де, қуа жөнелді.
Ойына алғаш оралған қарекет осы болатын. Алдындағы

малмен құтылып кетсе, зәуде де жүген-құрық ұстап қалмас.
Әке жайына келсе, барымташылар қанша қорқау болса да,
сексеннен асқан шалға қолын қандай қоймас. Даурығар,
балағаттар, алқыны басылған соң, бұйырғанын қанағат

тұтып, жөндерін табар.
Ту сыртынан мылтық тарс-тұрс атылады. Әдетте бұл тө­
ңіректің барымташыларында құрықтан басқа қару сирек
болатын. Мыналар, өзі ойлағандай, таяу жердің ұрдажық­

та­ры  емес секілді. Өзі өз болғалы тападай тал түсте ауылға
шапқан жауды көргені осы.
Жылқыны өзенді өрлете қуып келеді. Қалың талды қал­
қалап, осылай бой жасырып, Сауғабайдың сайына іліксе, соны

саялап отырып Айдаһарлының тұмсығына ілігер еді, одан әрі­
де ел бар.
Барымташылар Қарғабайды ауылға саяқтармен бірге айдап
әкелді. Жылқыны қораға қамап, мұны итарқаның жанын­

дағы қада ағашқа байлап тастады. Енді қыстау мен киіз үйді
әптер-тәптер тінтіп жүр. Мана шаң арасының ұзын санын
түгел тани алмаған екен, айналасы алты адам, бәрі мұздай
қаруланған, кілең бердеңке асыныпты. Біреуінің белдігінде

тапанша салақтайды.
Киім киістері де өзгеше, сыптығыр күртеше мен сида шал­
бар, күнқағары бар қалпақ көзіне тым өгей, ызғарлы көрініп
еді.

Әзірге білгені – дені қазақ, біреуі шикіл сары, сірә, орыс
болар.
Әуелде аяқ астынан ажалы тап келгендей үрейі ұшып
кеткенді, енді аздап сабырын тапқандай. Салауат пен келінінің

ауылдан көрінбегендігі дәтке қуат болған. Бұған алаңдамай
бас сауғалағандарына іштей мың да бір шүкіршілік етіп отыр.
Тек ұлының желідегі жылқыны айдап әкеткені ұнамайды.
Мыналар сезіп қалып, соңынан қуса, жетпей қоймас.

Олар қыстау мен киіз үйді арылтып шығып, өзіне қарай
аяңдап келеді. Шикіл сары мен ұзынтұра қазақ жанына келіп,
талтайып тұра қалды. Қалғандары жерге жалп-жалп отыра
кетті.

ген белдігін түзеп жатып. – «Барымта! Барымта!» деп ай­ғай­
лағаныңа қарағанда, ауыл арасының ұры-қарысына балап
отырсың ғой. Солай ма?

ташыдан басқа жауы жоқ болса, солай демегенде не дейін? –
деді Қарғабай.

үзілмесе, кім екенімізді кейін біле жатарсың. Ал қазір мына­
ны айтшы, бала-шағаң, қатын-қалаш қайда?

болатынын білмейтін кеще деп отырмысың?! – дегенде ұзын­
тұраның даусы жарықшақтанып кетті. Орнынан сілкіне тұ­
рып, далаға атып шықты. Қарғабай соңынан ілескен. Әлгінде
жан-жаққа тарап кеткен жігіттердің алды қайтыпты.

Содан соң Қарғабайды желкесінен бүре ұстап, қада ағашқа
дедектетіп әкелді де, қол-аяғын матап байлап тастады.

жоқ! – деген атына қарғып мініп.
Бұл кезде Салауат Сауғабайдың сайын бойлап едәуір жер
ұзап  кетіп еді. Айдағаны тоқ жылқы, мінгені семіз айғыр
болмаса, басқа қауіп те жоқ секілденген. Ұзақ шабысқа жа­

раулы ат қана шыдайды. «Қуғын шыға көрмесін, қуғын шық­
са да, ізіме түсе көрмесін...» дей берген.
Астындағы жануар бір лаңның болғанын сезе ме, үйірін
мұнсыз да шашау шығармай, ызбарымен ығына жығып келеді,

құлағын жымып алып шиыршық атады. Осы бетінде сүт пі­
сірім жүрсе, Айдаһарлыға да ілігіп қалар.
Ойы әлем-тапырық, әке не халде, толғағы таялған Қан­
шайым  қандай күйде? Осы сауалдар көкейін тескенде, ке­

ліншегін атқа мінгестіріп ала кетпегеніне бармағын шайна­
ды. Іле ай-күні жеткен әйелдің атқа отыра алмайтынын ой­
лап сенделді. Ал әке байғұс «қалған мал қайдалап» тепсінген
иттердің сілікпесінен жаны қыстығып, тірідей пұшайман

болып жатыр ма екен?
Айғырды тебініп-тебініп қалды. Айдаһарлыға тез ілігуі
керек. Іліге сала жылқыны жайына қалдырып, ауылға оралуы
керек. Жау кетпесе, аңысын аңдып, кетсе, әке мен әйелдің

аман-саулығын білуі керек.
* * *
Матаулы Қарғабай өзегі өртке толып сенделді. Салауат
ендігі қай тұста екен, Қаншайым бірге кетті ме, әлде тоғайды

жалғыз паналап жүр ме?
2-0158

Ойлаған сайын қажиды. Қажиды да қайта ойлайды.
Тал түсте тап келген мына тажалдардың біреуі ауылда
қалып, қалғандары атқа қонғалы да сүт пісірім уақыт өтті.
Қария кенезесі кеуіп, қалжырайын деді. Шақырайған күн де

күйдіріп барады, осылай кешке дейін тұрса, өзі де бір жайлы
болар.
Ауылды барлап қалған жігіт пе, басқа ма, шаңқ етіп
мылтық­ атылды. Қаңқ еткен иттің даусы қатар естілді.

Анау өзі­не ермек тауып алыпты, иттерді тарсылдатып атып
жүр.

әлде дауыстап айтқанын білген жоқ. – Осы үйдің бір қазынасы
сол еді, сау қалса игі еді.
Төбет бұл кезде ауылда жоқ-ты. Әуелде шұбатылған шаңға
қарай кеткен Қарғабайдың соңынан ерді де, шапқан атқа

жете алмасын білген соң ауылға қайтқан. Содан Салауат пен
Қаншайымның­ жанталасын көріп, бір сұмдықтың таялға­нын
сезді.
Салауат топ жылқыны қуа жөнелгенде, соңынан салмақ

ниетте еді, бірақ қыстыға жылап, бір сүрініп, бір тұрып, то­
ғайға қарай жүгірген әйел көз алдындағы тіршіліктің бәрінен
дәрменсіз тәрізденіп, қарайлай берген. Қорп-қорп қарғыған
болып, Қарғабай кеткен жаққа ұмтылып барды да, әп-сәтте

иесіз қалған ауылға аңтарыла қарап тұрып, Қаншайымның
артынан бүкеңдеді.
Ол әйелді түйсікшіл ит сезімімен аяйтын тәрізді еді. Бөк­
сесі бұлтиып, жерошақ пен киіз үйдің арасында сылбырап

зорға жүретін ол жалғыз емес сияқтанатын. Талайды көрген,
кемдігі тілсіздігі ғана болған кәнігі төбет осы бір бәкене бой­
лы, көп сөйлемейтін әйел өмірге тағы бір тірлікті іңгәлатып
әкелуге асығулы екенін шамалайтын. Сондықтан да оны қа­

лың ағаштың ішінде жалғыз қалдыруға болмайтынын да там-
тұмдап түйсінгендей-ді.
Кімге, неге үргені белгісіз, артына бұрылып, арс-арс етті де,
әр талдан бір ұстап, жүрісі өнбей бара жатқан Қаншайымға

мұңлы әрі ызалы күйде сылбыр ілесті.
Әйел кішкене жүреді де, ішін басып отыра кетеді.

Жан-жағына үрке қарап, сүйретіліп қайта тұрады. Мына
бетінде ауылдан ұзап шыға алмайтын түрі бар.
Төбет бүлкілге көшіп жанына жетті, келіншектің сал­бы­
раған қолын иіскелеп, алақанын жалады. Саусақтары шоққа

Мұның соңынан ілескеніне қуанып кеткен түрі бар. Жал­
пақ жонына сүйеніп, алқынып тұрды да:

қатерлі ғой. Кәне, – деді содан соң, – сен осылай демеп отыр.
Қозғалайық. Бізге ауылдан ұзай берген дұрыс. Салауат айтты
ғой, барымташылардың түрі жаман. Ауылға шапқаны тегін
дейсің бе? О заман да бұ заман, малмен бірге ел талағанды кім

көрген?!
Төбет сылп-сылп аяңдап келеді, әйел әуелде ақырын сүйен­
ген тәрізді еді, бара-бара бар салмағымен асылып қалғандай.
Онысын қойшы, бұл шыдап бағады да, тек өзі әлі құрып құ­

лап  түспесе жарады, ыңқылы уақыт өткен сайын күшейіп
барады. Ал ауыл жақтан мылтық тарс-тұрс атылып жатыр.

Атам байғұс аман болғай. Сорлы қария жалғызымнан неме­
ре көремін деп, сол күнге жеткендей боп, жанын қоярға жер
таппай жүр еді. Құдайдан күндіз-түн сұрайтыны да сол еді.
Енді мынау, тоз-тоз болдық емес пе? – Тізесі бүгіліп барып,

төбеттің мойны­на асылды. – Сен тоқтама, – деді итке. – Мен
бірдеме етіп ілесіп көрейін.
Төбет алға жүріп еді, тізесімен жылжып барып зорға кө­
терілді. Ауру меңдеп алған ба, ыңырсып, қатты қиналып ке­

соның амандығын тілейін де. Мені қойшы, өлсем, орным
үңірейіп қалмайды ғой. Әйел деген не, тәйірі. Ана жалғызды
айтсайшы, ол өмірден озар болса, бір әулеттің шырағы біржо­ла
сөнгені ғой.

Олар осылай Атасудың ну талын паналап, алдағы беймә­
лім сәттеріне сүйретіліп бара жатты.

* * *
Ұзынтұра атқа қонған соң ауылды бір айналып өткен.
Жан-жағын тімтіне сүзіп жүріп, желінің үстінен шықты.
Осы әзірге дейін жылқы үйірілгені көрініп-ақ тұр, құлындар­

дың ноқтасы да шешілмепті, басынан сыпырылған.
Шөптесінде қалың із сайрап жатыр, өзенге қарай шұ­
бырғанына қарағанда, асығыс қашқан адам тоғайдың ту сыр­
тын қалқалап, көз жаздырып кетуді ойлаған.

Өзеннен өткен соң аттан түсіп, үйірлі жылқының қай
бағытқа кеткенін анықтап алды да, сауырға қамшы басты.
Асылында бұған мал емес, жылқымен бірге кеткен адам
керек-ті. Оны, қалай болғанда да, қалың елге жеткізбей ұстау

қажет. Жұрт далада лаң басталғанын білмей, жаз жайла­
уын­да тыныш жата бергені дұрыс. Арқаның Атасу бойына
шығарылған жасақтан бөлініп, барлауға аттанған бұлар көпті
шулатпай, қай ауыл қай жерде отырғанын анықтап қайту

жөнінде тапсырма алған-ды.
Төрт-бес шақырым ұзағанда, тал солға қарай қайқайды.
Осы жерден жайдақ сай басталған, жылқының ізі енді соның
табанынан табылды да, қуғыншылар жиегін қуалай құл­

дилады.
* * *
Күн бесінге тармасса да күйіп тұр, тоқ жылқы ақ көбік
болып  шалдығуға айналды. Құлын біткен тілерсегі діріл­

деп, құлағалы келеді. Астындағы айғыр да қан сорпасы шы­
ғып, барлыға бастаған. Әйтеуір ауылдан біраз жер ұзады.
Айдаһарлының Атасуға ұмсынған тұмсығы иек астында тұр.
Салауат аттың тізгінін тартты.

Жылқыны осы арадан жөніне жіберіп, ауылға оралуды
ойлаған. Құлынды биелердің алды жылда жайлайтын кең
жайлау, мұнсыз да сол үйренген өрісіне жетіп бір-ақ тоқтайды.
Айғырдың басын кері бұрды, жануар үйірінен бөлінгісі

келмей біраз жер сырғақтап отырды да, иесінің ыңғайына
біржола көнді. Текіректетпей, желдірмей, жайдақ аяңға салып
қойып, қабырғасы қайыса күрсінді.

Жалғанның жазымы көп деген осы да, ойда жоқ жерде
шаңырағы шайқалды. Бар-жоғы үш жан еді, енді өзінен бас­
қасының өлі-тірісі белгісіз. Тасқаяқтамай, сестенбей тарпа
бас салған жаудың беталысы зәрлі, алыстан жеткен, аянбау­ға

бекінген түрі бөлек, түршіктірген дүлей топ.
Әкесінен, әредік әңгімеден еститін, берісі Ақмола, әрісі
Атбасар жағының жатағы жыл аралатып, даладағы елдің
малына ауыз салады екен. Қаншырдай қатып қалған өңшең

тақыр өлген-тірілгеніне қарамайды деуші еді. Мына сойқан
қара суды қатық қылған сол жоқ-жітіктің лаңы болма­сын?
Көгенінен көргенсіз ит арс-арс қапқанына семіреді де. Ала­
рын алып, тонарын тонап кетсе игі.

Бір мезет осы жүрісі құр сенделіс секілді көрінді. Ауыл­
ға жетіп барғанда, қарусыз бұл не қайрат қылады? Құр сырт­
тан торығаннан не шықпақ? Жау жағасы жайлау жатып алса,
ауылды айнала ұры иттей қыңсылағаннан өзгеге шарасы

жете ме? Жоқ, бұл – бос сандалыс, дұрысы – елге хабар беру.
Осы байламмен кері бұрылды да, арқан бойы ұзамай қай­
та айналды. Қаншайымды ойлағанда тізгінді еріксіз тартқан.
Олай далада, тоғайда толғағы жетсе, қауқарсыз жалғызға

қатер көп.
* * *
Ұзынтұраның ойы да аласапыран-ды. Қашқан адам қолға
түсер деймісің, ендігі елге де іліккен шығар. Онда әлгі шал­

дың қыстауына жасанған жұрт бүгін кештен қалмай жетеді.
Одан әрі мына дала теңселіп жүре береді. Көк сеңгір таулы,
құба белді, жойқын жазықты осынау сайын дала көрер көзге
жым-жылас болғанымен, әлдеқалай қиқу шықса, көде сайын

аттандап ұмтылады.
Осы суық ойдан суынып тұрып, қашқынды қолға түсіре
алмаса да, тоқтаған жерін біліп барып оралуға бекінді. Егер ол
екі-үш үйлі ауылдардың біріне тірелсе, нар тәуекел деп түре

тиісер еді. Тарс-тұрс атылған мылтыққа кім қарсы шапқан,
есін жинап үлгергенше тоздырып жіберер.
Сайдың желкесі ит арқасы жонға жымдасқанда, тоқтап
дүрбі салды. Шын ба, жалған ба, осылай қарай жалғыз атты­

лы келеді, төңірегін шолып көріп еді, дүрбі жетер жерде одан
өзге қарайған байқалмады. Жанындағыларға белгі беріп, бәрі
аттан түсті.
Салауат соңынан қуғыншы шығатынына сенімді болатын.

Ауылды ұлардай шулатқандардың арасында із кесе алатын
адам табылса, мұның қай бағытқа кеткенін оңай айырады.
Сондықтан жазықты жалдай бермей, тоғайға тез ілігуі керек.
Сауғабайдың сайына жеткен соң, өзеннің арнасын төтесінен

кесіп алуды ойлап келеді. Оған дейін сайдың желкесіндегі
ана жоннан қарауылдап алғаны да дұрыс секілді. Бетін солай
қарай түзеді.
Айғыр әлденеден үркектегендей ме, құлағын қайшыла­

ды. Маңайына сезікті көз салған, төңірек тым-тырыс, қайда
қарасаң да сағым бұлаңдайды, бұл дүние шақырайған күн
астында семіп қалмағанын, бұлдыр-бұлдыр тірлік барын,
бұлыңғыр өмір сар далада, аптапта жанарыңның алдында

адасатынын былдыр-былдыр ұқтырғандай.
Аспанда бір атым насыбайдай бұлт болсайшы, арық мал­
дың көк етіндей тыр жалаңаш. Шырқау биікте екі-үш қара
ноқат байқалады. Бүркіт те емес, үкі де емес, сірә, өлексе із­

деген күшіген болар. Құс қанаты күйген аптапта қыран тауға
қонақтайды.
Айғыр тағы да елеңдеді, сайдың желкесіндегі жонға таяқ
тастам қалған.

шықты. Аттың басын кері бұрғанша, тарс-тұрс мылтық
атылды.
* * *
Қаншайым әлі құрып отыра кетті, бұдан әрі жүруге

шамасы  жоқ, көзі қарауытып, ағаш атаулы жанарының ал­
дында шыр айналады. Аз да болса аялдап, тыныстамаса болар
емес.
Қайдан құйыла береді екен, үсті-басын тер жауып кетті,

шелектеп төккен нөсердің астында қалғандай. Аяқ-қолынан
жан кетейін дегені ме, икемге келмейді.

Ес жинап алайын. Тоғыз айы толған әйелге оңай дейсің бе.
Шама келсе, өзім де іркілмес едім ғой, іштегі шарана үшін,
жал­ғызға  қарап қалған әулет үшін, тілеуімді тілеген аруақ
үшін.

Төбет қозғалақтады, алаңдап, тоғайдың сыртына қарады.
Дала жақтан ат тұяғының дүбірі естілгендей. Қаншайым оны
аңғарған жоқ, бүріп ала жөнелген белін ұстап, тістенген күйі
өзімен-өзі әлек еді.

Меңіреу тоғайда азапқа салғаның ба, Алла?!
Біреу жеңінен тартқандай, көзін ашқанда төбеттің көй­
легінен тістеп сүйремек болып жатқанын көрді. Жұқа шыт сыр
етіп жыртылды. Сол сәт тоғайдың өзі отырған тұсынан тұяқ

дүсірін естіген. Демін ішіне тарта қойды. Ит тағы да жеңінен
жұлқыды. «Кетейік, көзге түсіп қалмайық» дегені де.
Қарсы алдынан бір үйір шілік көрінеді. Жан дәрменде солай
қарай еңбектеді. Қол созымдағы қалың жеткізбей діңкелетті.

* * *
Тұяқ дүсірі Салауатты орталарына алып ауылға бет түзе­
ген ұзынтұралар болатын. Түнерген, қабағынан қар жауған
топ қыстауға жеткенше жақ ашқан жоқ. Қапыда қолға түс­кен

Салауат ішінен қан жыласа, ұзынтұраның тісі әлі қай­раулы
еді.
Олар осы сұсты күйде қада ағашқа матаулы Қарғабай
шалдың тұсына келіп апыр-топыр аттан түсті. Қария Салауат­

Байлаулы әкесіне Салауат та тұра ұмтылған, жон арқасы­
нан тиген қатты соққыдан мұрттай ұшты. Ұзынтұра атының
тізгінін жігіттердің біріне ұстата салып, керіліп-созылды. Де­
несі құрысып қалған, кешелі бергі суыт жүріс қалжырата­йын

депті.
Киіз үйдің жанындағы жерошақтан түтін будақтайды. Ет­
тің жағымды иісі аш өзегіне түсті.

бен маңайға аттандық емес пе. Ана тұстағы бейіттің сырты­
нан  өріп бара жатқан көп қойды көрдім. Мына жаман шал
малды көрінеді.

ирелеңдеп басып өзенге беттеді. Суға түсіп салқындап алмақ. –
Етің піссе, түсіре бер, – деді анаған. Тәпелтек жерошаққа төн­ді.
* * *
Түн жұлдызды еді. Жұлдыз біткен жайдары болатын. Тек

оны Қарғабай сезген де, көрген де жоқ. Шақырайған күннен
соң түн боларын ойламаған да, ойлағысы да келмеген. Қол-
аяғы матаулы, қада ағашта салбырап тұрып жымыңдаған
жұлдызды қайтпек? Жұлдыз да бұған көз сала қояр деймісің.

Задында жұлдыз шіркін сайқал ғой, дүниенің қайғы-мұңын,
түн баласының арсыздығын көріп тұрып сайтан жымиы­
сынан бір танбайды. Албасты басқан жаһанның ібіліс қылық­
ты сайқымазақтары ғой олар.

Қалай десе де, Қарғабай тумысынан дәл осылардай, жы­
лым көз сайқал жұлдыздардай, күліп көрген емес. Оның соң­ғы
рет барымен жадырап қашан күлгені де есінде жоқ.
Өзен жақтан салқын самал ескенсіді, салынды иісі келді,

Қарғабай өлім лебіндей түршікті. Оған енді бұл дүниенің
рахат сөзі өлім жайлы әңгіме болатын.

шан өліп кетуім керек еді.
Оның есі кіресілі-шығасылы болатын, Салауатты осында
айдап әкелгеннен бері ауысайын деген. Табиғатында тұйық
сорлы қол-аяғы маталғалы бері ғұмыр бойғы қайғы-шерін

ұлардай шулатып, алғаш рет өзінің мына жарық дүниеде бар
екеніне у ішкендей өртке орана өкінген. Өкініш қай-қайдағы
күйдіргі шерді шерткен. Құлақ түбі азынайды. Азынап алып
сақ-сақ күледі.

Жұлдыз шіркінге соның бәрі бұйым емес. Жымың-жы­
мың,
қылмың-қылмың...
Жалпақ

жаһанның
сайқалды­
ғын сездіргісі келе ме екен? Қарғабай ес білгелі оралмаған,
толғандырып, торғайдай тоздырып көрмеген шым-шытырық,

зәрлі ойдан одан сайын қажып, бір мәңгүрт, тұманды әлемге
сүңгіп кетті.
* * *
Қаншайым қалың шіліктің ішінде толғатты, ат тұяғы­

ның дүбірінен бас сауғалап кірген бетте басталып еді. Өкпе-
бауыры сөгіліп, адам төзбес азап шектіріп, сусып бара жат­
ты, суырылып бара жатты. Тарс-тұрс соққан жүрек бүкіл
тоғайды жаңғырықтырғандай... жоқ, тоғай біткен шарт-

шұрт опырылып, аумағымен қопарыла құлап келе жатқандай.
Тұра қашпаса, құтылып шықпаса, заңғар да заңғар көп тас-
талқан еткелі таптап береді. Білеуленген, тарам-тарам тар­
би­ған сансыз бұтақ жезтырнақтанып, безбүйректене бүргелі

келеді.
Келіншектің шыбын жаны көзіне көрінді.
Мұнысы тағы несі екен, сүйек-сүйегі шытынап барады.
Міне, бырт-бырт сына бастады. Күтір-күтір еткен сайын тұла

бойы жалынға қақталады. Жанарының алды өртке оранды,
шарт-шұрт опырылып, қопарыла құлап келе жатқан ну тоғай
лаулап жана жөнелді, қанқызыл жалын жалаң қақты.
Дозақ оты ма екен? Бұл өліп кеткен болар, о дүниеден бір-

ақ  шыққан шығар. Өзі білетін жарық дүние мұндай емес еді
ғой.
Тападай тал түсте жау талағаны болмаса, атасы мен Са­
лауаттан ай-күннің амандығында адасып қалғаны болмаса,

Тәңір-ай, қандай жайлы үн еді өзі, естіген сайын, сыбыз­
ғыдай есілген сайын жанына жағып барады. Енді шарт-
шұрт опырылған, қопарыла құлап келе жатқан тоғай да,
тарбиған жезтырнақ бұтақ та жоқ, жасанған жалын торғын

сәулеге жұтылып бара жатқандай... торғын сәуле торықпай
дірілдейтіндей...

Торғын сәуле таңды оятты ма екен, аппақ арай аялап
көтерілді, періште үнге жарасып, әлди әнге тербелді. Әлди ән
сай-сүйегін балқытып, дамылға шақырды.
Бұ дүниенің емес, о дүниенің дамылы.

О дүние әсем екен-ау!
* * *
Төбет шілікті айналып, мазасыздана бастады. Әлгінде әйел
қатты қыстығып, тістене ыңырсып еді, дөңбекшіп байыз

таппай кеткен, енді күшік қыңсылаған секілденді. Әне, үзік-
үзік естіліп тұр, кей сәт адамның ыңылына ұқсап кетеді де­
месең, тұп-тура көзін ашпаған күшіктің ызыңы.
Ит бір мезет секемдене қалды, ну тоғайда, қалың шіліктің

ішінде манағы көп қасқырдың апаны болып жүрмесін. Арқа
жүні тікірейіп, тісі сақ-сақ етті, шілікке гүр етіп ұмтылды.
Әйелдің етек жағында әлдене тырбаңдайды. Алғаш түй­
сінгені – оның қасқырдың бөлтірігі еместігі еді. Бір басып,

екі басып жақын келді, ақырын иіскеп те көрді. Ал ендеше,
мынау адам секілді, иісі де, түрі де сол, тек тым кішкентай.
Төбет кері шегініп, шоқиып отырды. Адам дегеніңнің мына­
дайы да кездеседі екен ғой. Ол Қарғабайдың қыстағында көзін

ашқаннан бері дәл осындай кереметті көрмепті.
Әлде аяғандай, әлде сескенгендей – қыңсылап қойды. Ол
сонысымен «Мейлің, қандай болсаң, ондай бол, адамға ұқса­
ған соң, бағанадан бері қорғаштап келе жатқан әйел иемнің

жанында жатқан соң, сені де қорғауға тиіспін» деген секілді
еді. Содан кейін осы кішкентай адамның қапелімде қайдан
тап  болғанын білмей аңтарылды. Аспаннан түсті ме, әлде

жерден шықты ма? Бәлкім, түн баласында мына меңіреу то­
ғайдың ішін құйттай адамдар кезіп жүретін болар?
Сырттан, салынды иісі шығып тұрған қарасу жақтан тас­
тың тысыры естілді. Ит бұғына қалды да, шіліктен бауыры­

мен жорғалап шықты. Тысыр анық естіледі, ауадан қарсақ­
тың  күлімсі иісі білінді. Әне, қараң-құраң етіп өзі де көрін­
ді, шірік неме секеңдеп көлбақа қуып жүр. Ал даладан, тым
алыстан байғыздың жыланған үні талып жеткен.

Төбет оны қууға ерінген, ақырын ырылдап қана қойған,
сужүрек немеге сол жеткілікті еді, жалт беремін деп сүрініп
жығылып, бір аунап тұрды да, зыта жөнелді.
Ит орнынан ауыр көтеріліп, қарасуға қарай жүрді. Терең

су тылсымданып сескендірген сияқтанып, салқын қабақ та­
нытқан. Айдынына сіңген ай тұңғиықтан телміреді. Су түбін­
де ай көзді аждаһа жемтігін аңдып жатқандай.
Төбет тітіренсе де бауырына дейін жалдап барды, оның

кенезесі кеуіп қалған еді.
Әжім толқын айдынды айғыздады, қарасу қабағын шытты.
* * *
Таңсәріде тұрған ұзынтұра жол жүруге ыңғайланды. Осы

арадан қырық-елу шақырымдай жерде, Атасудың қалтарыс
мүйісінде аялдап қалған жасаққа бүгін оралуы керек. Бұй­
рық солай. Жезқазғанды тәубесіне түсіріп, мына байтақ да­
ланы тізгіндеуге шыққан қарулы отряд бұлар барған соң атқа

қонады.
Жігіттер жиналған соң «Салауатты не істесем екен?» деген
ой қамады. Тарс еткізіп атып тастау оңай. Бұдан оның құ­
нын ешкім сұрамайды. Өзі кеше шынын айтқан сияқты, әйелі

бірге қашып, елге жеткені рас болар. Егер бұл сөзі шындыққа
айналса, жұрт дүрлікті дей бер.
Осы ой жауар бұлттай түнертті. Күреңітіп тұрып, жұбанар
сылтау да іздеген. Ал құтылып кетсін, елге жетсін, бұл оған

неге қарадай қажиды? Ол бұларды көрген жоқ, кімдер екенін
білген жоқ. Мән-жайды сұраған елге не айтатыны белгілі емес
пе? «Ауылды жау шапты» дер. «Барымта» дер. Содан басқа не
демек? Бұдан барған елі не ұқпақ?

Осы ойға көңілі көншігендей болып, қайтадан Салауатқа
оралды.
Иә, атып тастай салуға әбден болады, мұның қолынан жа­
һаннамға аттанған жалғыз ол емес. Әлде өзімен бірге ала кет­

кені дұрыс па? Жасаққа жеткізсе, айналадағы ел туралы бұл
талай әңгіме айтып берер. Сірә, осы шешім оңтайлы шығар.

ұмытып та кетіпті. «Иә, оны не істесек екен?..» деді іштей. Сәл-
пәл аңтарылып тұрып, тәпелтекке бұрылды.

Ол матаулы шалдың салбырап қалған басын көтеріп, кө­
зіне қарады да, күңк етті.

ды. Оп-оңай өле салмайды.
Тәпелтек қынынан пышағын суырып алды, шалды байла­
ған  арқанды кесіп, сілкіп қалып еді, жерге сылқ етіп құлап
түсті.

Айғырдың үстінде қолы байлаулы отырған Салауат жерге
домалап түсті. Аңырап барып әкесінің үстіне құлады.

өткенің бе?!
Біресе тепкілеп, біресе бас салып тартқылап әлек-шәлегі
шыққан екеуге бой бермей, қарияға жабыса түсті. Олар еңсе­
ріп әкеп, көтеріп алғанда, маңдай тұсындағыны баспен ұрып

қалып, аласұра алысқан Салауатты қылыштың қырымен
салып өтті.

* * *
Қарғабай көзін ашқанда, шілденің шартабақтай күні
жалын  шашып тұр еді. Одан жанары жасқанған жоқ, ақ
шулан жалынға мең-зең қарады. Содан кейін тілі таңдайы­

на жабысып, тұла бойы көн терідей кеуіп қалғанын сезген
тәрізді еді. Біреу қан-сөлін сығып алып, тақыр тулақ секіл­
ді лақтырып тастағандай. Ал төңірек ию-қию ызыңға толып
кеткен, алыстан, даланың қиян түкпірінен бір зарлы дауыс

жетім ботадай боздайды, жо-жоқ, сай-сүйекті сырқыратып
сұңқылдайды, аһ ұрады, азынайды.
Бұл не болды екен? Дала осылай зарлаушы ма еді?! О
заман да бұ заман қара жердің гөй-гөйге басып, ағыл да тегіл

босағанын кім көрген?!
Көзінің алдындағы табақтай күн аспанның түкпіріне құл­
дырай жөнелді, әп-сәтте түймедей кішірейіп, қып-қызыл
болып тесілді де қалды. Қадалған жерін қарып барады, өң­

меннен өткен жылан көз сұсты жанар.
Қарғабайдың жүзін бұрып, тайқып кеткісі келді, бірақ
қатып қалған көнтері мойын қозғалмай қор қылды. Бір сәт
дене де жоқ, бет те жоқ, аяқ-қол да жоқ, тек жанары ғана қал­

ған секілденіп үрейі ұшты. Бұл – айдалада шаншудай қадал­
ған түймедей күннің зәрі күйдірген қорғансыз жалғыз жанар.
Өзінен өзі шошыды. Жоқ, бұлай болуы, мұның осындай
күйге  түсуі мүмкін емес, ант атса да сенбейді оған. Әуелден

Қарға­бай болып жаратылғаны, Атасудың бойындағы қыс­
тақта  бар ғұмырын өткізгені рас болса, мына жаһанда тумы­
сында тарықпағаны, сар дала сарсаңға салып зарықтырма­
ғаны, тұқымсыз кетпейін деп ұл сүйгені, имансыз өтпейін деп

хаққа сенгені, барға қанағат, жоққа шүкір еткені ақиқат бол­
са, осының бәрі жалған.
Түйме көз заһар күннен құтылғысы келді. Тәңір-ай, аяқ-
қол қайда, қартайса да сарқылмаған әл-қуат қайда, Қарғабай

ныспылы өзі қайда?!
Тырбанып көрді, сілкініп көрді, тұлан тұтып долырып
көрді.  Жылан көз күн жыпылықтап жанып-сөнді. Көнтері
мойын бытыр-бытыр омырылды, күтірлеген сайын жанары­

ның алды айқындала берді. Бұл жарық дүниеге, жарық дүние
оған оралып келе жатты.

Содан бері қанша уақыт өткені бұлыңғыр. Ол есін бір жи­
нағанда қада ағашқа сүйеніп отырған-ды.
Бұған да тәубе, қарсы алдындағы киіз үйді там-тұмдап
көріп  отыр. Одан әріде қарауытқан, сірә, Атасудың талды

арнасы болар.
Шілденің күні бүгін де шыжып тұр ма, тоғайдың етегінде
сағым ойнайтын секілді. Мейлі ғой, құдайдың күні қалай
құбылам десе, еркінде ғой. Ал мұның осы отырысы не отырыс?

Қада ағашты қарманып зорға тұрды да, тәлтіректеп барып
отыра кетті. Басы зеңіп, көзінің алды қараң-құраң.

қатып. Содан кейін басынан не өткергенін білгісі келді. – Жау,
барымта... – деп күбірледі.
Осы екі сөз селк еткізді, бір суынып, бір ысыды. Еңбектеп
келіп қада ағашқа жармасты.

Жанарын қай-қайдағы сүреңсіз көріністер жасқады. Құ­
дай-ау, бұл не пәле? Сар далада топ жылқының соңында көп
ат­тылы  түнере төніп келеді. Жайпап, талап, таптап өтпекке
келеді.

Мұнысы қай зобалаңы тағы? Тарс-тұрс мылтық атылды,
талмау түсте, ойда жоқта аспанның асты гүрс-гүрс долырды.
Шақырайған күн шатынап, шарасына сыймай, быт-шыт жа­
рылып жатқандай.

Содан соң қада ағашты құшақтап, зар еңіреп қоя берді.
Ол кешелі бері не болып, не қойғанын шыжымдап еске
түсіре бастаған.
Жау шапты ғой бұларды, құдай қақ төбеден қос қолдап

ұрды. Көз қуаныш болған малдан тігерге тұяқ қалдырмаған
шығар. Жүген-құрық ұстатып кеткен шығар. Жұртта қалған
иттің кебін кигізген шығар.
Қада ағашты саумалап қайта көтерілді, табанының асты

теңселіп қоя берді, қара жер қара судың бетіндегі қалтқыдай
қалтылдады. Бәлкім, аспан ағыл да тегіл айдынға, жұмыр
жер айдында сандалған салындыға айналды ма, қария бір сәтте
қалықтап жүзіп бара жатты.

Ол мана, есі кірмей тұрғанда да осылай сабылған-ды, құ­
даның құдіреті, табаны тұрақтамайды, көктайғақта ерсілі-

Осынау құйын мұны да жалмап тынатындай.
Қада ағашты таяныш етіп тұрып, Салауатты есіне алды.
Соңғы көргенде ол ауылды ала шапқын еткендердің арасын­
да тұрған. Байғұс бала қолға түскен ғой. Қазір қайда екен?

Өлі  ме, тірі ме? Маңайда неге ешкім көрінбейді? Ауылдың
жылан жалағандай тым-тырыс бола қалғаны қалай?
Есі кірген сәтте айналасын түгендеп алуға асықты.

дасың?
Ол естіген болар, «мен мұндалап» жүгіріп келе жатқан
шығар, құлағының түбі жаңғырықты.

деп. – Тірі екенсің ғой!
Әлгі жаңғырық басылып барып қайта күшейді.

Сол екі ортада келіні Қаншайымды көріп қалғандай бол­ған.
Байғұс бүктетіліп қыстығып жатыр, қатты ауырсынып,
аһылап-уһілейді.

ай-күні таялып қалып еді, толғақ қысқан ғой.
Қада ағаштан құшағын жазып, солай қарай беттеді.

келіншегіңді толғақ қысты ғой.
Одан жауап болмады.

Жөнел! Елге бар! Құдағи келсін, тез жетсін!
Ат тұяғының дүбірі естілген сияқтанды. Салауат шығар.

Қайтып тұрса жақсы. Қанша тырбанғанымен, бойын тіктей
алмай сілесі қатты. Басы мең-зең, ана ит қарақұсынан ұрған
ғой. Өлмелі шал өліп кетер деп сескенбегені-ау, тегі.
Бар күшін салып кеудесін көтерді. Келін байғұс не күйде

екен?
О, ғажап, Қаншайым жаңа туған нәрестені жетектеп, өзенге
қарай кетіп бара жатыр. Сәбидің үстінде лыпа жоқ, өзінің аяғы-

* * *
Қаншайым нәрестенің кіндігін тісімен кесті, қызыл ша­
қа сәби енді сәл кешіксе, бұ дүниемен өмірге келмей жатып
қоштасқандай екен, денесі көгістеніп үрейін ұшырды. Күн

етіне басып жылытып отырып.
Түн баласында мына тоғайда қалу қорқынышты еді. Қазір
баланы емізеді де, жолға шығады.
Нәресте бойы жылынған соң кезерген ернімен емшек ізде­

отын өшірме, жасаған!
Оның қолынан бар келетіні – осылай тәңіріне жалбарына
беру ғана болатын. Тәңірінен басқа қол ұшын созатын да
ешкімі жоқ еді. Жалғыз дәтке қуаты соңына ерген төбет қана,

ол шіліктің сыртын дамылсыз айналып жүр, қорғағаны ма,
әлде бір үйлі жанның бүгінгі дүрбелеңі мұны да сенделтіп
қойған ба?
Күрсініп отырып бұған да тәубе қылды. Тайыншадай ит

адамнан өзгенің бәрінен қорғай алады.
Бала әуелде емшегін еме алмай қорқытып еді, байғұс бұл
есін жиғанша әлсіреп біткен ғой. Аузына сүт сауып, әупірім­
мен оған да икемдеді-ау. Енді, міне, мұрны пыс-пыс етіп еміп

жатыр.
Әлден соң маужырап ұйықтап кетті.

Көйлегінің етегін мол жыртып алып баланы орады. Оған
көңілі көнши қоймай, жаулығымен және қымтады.

байланғанша Сауғабайдағы қыстаққа жетсек, су жылытып,
әдемілеп тұрып шомылдырамын. Ол қыстау бізге жат емес,
Қарғабай атаңа алыстан қосылатын Кәрім ұстанікі. Қыста
бізді омыртқаға шақырғанда болғанмын. Үйі тап-тұйнақтай.

Кірпішті күйдіріп салған пеші бар, соны жағамыз, ұядай етіп
бір жасап қаламыз.
Ол осылай өзімен-өзі болып жүріп, ауылға да алаңда­ды.
Салауат жайлаудағы елге баяғыда іліккен шығар, жобалап

көрсе, қарақұрым болып кері оралатын уақыты да жетіпті.
Бұл бәріне сабыр етіп, тек жақсылық қана тілеп, белді бекем
бууы керек.
Шіліктен шыққанда тоғай кешкі дамылға мүлгіп тұр еді,

на  жасқана қарап тұрып. – Құдай біледі, қолға тиген малды
жау  қуғандай айдап, баяғыда жоғалған шығар. Ұры-қары
байыз­дап отыра ала ма, олар да бір, жортқан аң да бір.
Сауғабайдағы қыстақ осы арадан қозы көш жер, қас

қараймай жете алар ма екен?
«Иә, сәт» деп жүріп кетті. Қол-аяғын бауырына алмаған
келіншек өзін-өзі қайрап салды.
Шай қайнатым уақыт қалың талды өрлеп барды да,

жағаға шықты. Тоғай іші жүрісін өндірмей, тікенді итмұрын,
тығыз өскен майда шілік жиі ұшыраса беріп еді.
Күн ұясына кірсе де, дала әлі жарық, күндіз көз ұшында
көксеңгірленетін Ақтаудың жылқы жон биігі шалғайда қа­

рабарқынданады. Жалпақ жазық батыс кемерде сары жо­
лақтанған шапаққа қарай ұмсынып, етек-жеңін ықшамдай
бастаған. Айдаһарлыға қарай иретіле созылған тоғай келер
түннің есендігін тілеп, хаққа мүлгігендей сыбдырсыз тынып­

ты. Ұшқан құс, жүгірген аңнан тырс еткен белгі болсайшы.
Құданың құдіреті шығар, әлде бір жамандыққа көрінгені
ме, биыл көктемде өзенге қиқулап қонған қалың құс балапан
басар күнге жетпей жоғалған. Топтанып жиналмай, тырау­

лап тізілмей, көзден бал-бұл ұшып еді. Даланың аңы да сол
кепті киген бе, Салауат өрісте ертелі-кеш жүргенде, қарсақтан
басқа тірі мақұлық көрінбейтінін, оның өзі ілуде-шалуда ғана
қылаң беретінін айтып отыратын.

Өзеннің жағасы түйір-түйір тарлау екен, сүрініп кетіп,
әупірімде оңалды. Төбет алдына түсіп алып, із шалып келеді.
Ауылға қайқайып тартып отырмай, жанында айналсоқтап
қалғанына іші жылыды.

Ол ұзаңқырап барады да, артына қарап, мұны күтеді,
жақындаған кезде қайта озады. Қазіргі қалпында аса сақ.
Жалған-ай десейші, бұл екі кеште сәбиінің шаранасын да
шая алмай, құр сүлдері төбет иттің соңында, иесіз қыстауға

Ай мен жылғыңды емес, қас қағым сәттігіңді өлшеп-пішу
бекер екен ғой. Қу өмір қураған шидей шыбын қонса, шырт
етіп сына салады екен ғой. Жылым дүние жымиып тұрып
қылқ-қылқ жұтады екен ғой.

Тоқтап, жан-жағын түгендеді. Ақтаудың жылқы жон биігі
аласарып барады, батқан күннің сарғыш жолағы аумағымен
тарылып, қанқызылданып алған.
ІІ. Смайыл

Дараттың тұмсығына салт атты сар желдіріп шықты, ба­
уырынан жараған торы ауыздығымен алысып, тағалы тұяқ
қиыршық тасты қышыр-қышыр қасыды.
Көкжелкеден төнген жартас шаңқ етіп жаңғырықты,

қиян­нан құйылған қыран құлдилап келіп, қайқаңдап қайта
көтерілді. Тау белдеулеген тобылғыға қонып алып, өлім тілеп
емінген қара қарға айызы қанбай, жанарында тұнған жал­
ғанды қарқ-қарқ қарғады.

Аттан түсіп, торының айылын босатып жатқан Смайыл
айналаны сезікті шолды. Таң әулетінен жортқаннан тізгін
тартқаны осы, жануардың белін суытпаса обал-ды.
Биіктен қарағанда бар маңай алақанына үйіріліп қонған.

Мана бір әзірде иығынан қарауыл қараған Айдаһарлының
етегінде сағым сабылады, иретіле шұбатылған сұсты тау ба­
уырын жерден көтеріп-көтеріп алады. Төңірегіне түнере төн­
ген заңғар қозғалақтаса, төмендегі көделі дала жансауға

жөңкіледі.
Дараттың алқымы тай шаптырым жазық, таудың оң қап­
талынан құлап ағатын Атасудың қалың талына сүрініп ір­
кілген. Одан беріректе ойдым-ойдым шалғын көгереді, биыл­

ғы жаз жаңбырлы болса да, тамыз тумай сыр алдырайын де­
ген бе, әр жерде сары жолақтанған. Бір сәт сол жолақтар жел
тербегендей теңселді. Теңселді дейді-ау, көк шалғында сары
алтындай көшіп барады.

Шудан лықсып келіп, тұрақтамай ауып кетіп еді. Қайта
оралған екен-ау.
Көңілі бір уақ жайланған секілденді, киік тал түсте өзен­
ге беттесе, бұл өңір қауіп-қатерден ада, даланың сырт еткен

шиінен секем алатын сергек аңы төңірегі тыншымай су маңы­
на жоламайды.
Торының қанжығасындағы торсықты шешіп қымыз ішті,
жылып кеткен екен, маусымның шартабақтай күні күйіп тұр.

Жаңағы қалың киіктің соңы Атасудың бұйра талына сіңіп
барады. Қыс Шуды қыстап, алты ай жаз Арқаны жайлайтын
аңның бұл атыраптағы ұрымтал өрісі осы Айдаһарлы мен
Қаратөбенің сырты, одан әріде Тайатқан-шұнақ, Тасқоралы

маңын төңіректейді.
Ерте көктемде жер қайысып жеткенде, Сарыарқаның Бет­
паққа ұласатын өңірін кернеп кететін, табыннан соң табын
толқитын, ұлан дала ұлан-асыр кенелуші еді.

Сарыала көш сайында сабырмен қозғалса, қаңтарда қа­
һарланып, ақпанда алаөкпе алқынып, сәуірде де тәуір бол­
май састыратын қыста сағы сынған тірлік желіні тертіген
сағынышын көлкөсір сауар еді. Кең далада жойқын сарын

жосылып, киік-ананың құрсағында көктеген құралайдың
есендігін тілеп, кұдіретке құлдық ұрушы еді.
Өлмеген құлдың өзегін талдырып жеткен көктеммен көрі­
сіп табысқан ел көңілі көлбең қағып, жасағанның жақсы­лығы

шексіздігіне жанын жылытатын.
Шешесі Айша марқұм қайтқан киіктің алдынан шашу
шашып шығушы еді, киелі деп құрмет тұтқаны болар.
Әкесі Жұмағұл мамырдың шуағына шомылған ауыл үйді

жинап, мал шалдыратын, оралған аңды көрмекке тағы бір
жыл ғұмыр берген Алла тағалаға алғысы шығар.
Қария жанары жасаурап, балапан көкке тізе бүгіп қо­
балжып, алақан жаятын.

Мамырда құралайың егіз болсын,
Шілдеде еркетотай семіз болсын.
Марқасқа желге қарсы топ бастасын,
Құдайым ерген көшін тоқтатпасын.

Тапсырдық көкте тәңір иесіне,
Қапыда кез келтірме киесіне.

Торсықта таңсәріден шайқалған қымыз маужыратайын
деді, етекке түсіп, таудан құлаған тастай суға күмп берер ме
еді. Атасу дәл сол жерден сыңар көзденіп басталады да, тар
қуыс­ты қуалап барып, Арқаның құс қанатын талдыратын қуаң

да­ласын ұзақ кезеді. Шөліркеген өңірдің таңдайын жібітіп
алып, құмды кезген Сарысу қайдасың деп сынаптай сырғиды,
Ай­шырақ, Жаншырақты сауырдан сипап, Айдарлының кеме­
рін кертеді. Қосағалыға сүйкене жанасқан соң Қоңырөлеңге

ат шалдырап солтүстікке бұлт береді, жылғадан жылға жамап
жүріп, іздеген арнасымен жойқын шөлде аңырап табысады.
Осынау шөлейт өңір ұзын аққан өзен болмаса, көні кеуіп,
қырық күн шілдеде дар-дар айырылар ма еді? Дар-дар айы­

рылып, қақ жарылар ма еді, қақыраған дала сонда қай құдай­ға
шағынар еді?
Табақтай күн тас төбеден төніп тұр, көк сеңгір аспанның
асты шаңғытып алған, ерні кезерген атырап сілтідей тынып

тым-тырыс. Атасудың сыртындағы Мыржықтың жусанды
жазығына әлсін-әлі көз салып отыр, әзірге көз сүрінер ноқат
жоқ. Мана, таңсәріде ауылдан аттана сала бөлінген Ақмырза
ендігі қара танытуға тиіс еді. Екеуін иен далада сабылтқан

Қарағандыдан келген жаушының суыт хабары болатын.
Оның қаладан шыққанына екі күн болыпты, Атасудың
бойында, Айдаһарлыдан қозы көш жерде отырған бұлардың
ауылына өзі де, аты да болдырып зорға іліккен екен. «Елге жет,

құлағдар ет, қапы қалмасын» деп қалада қызметте жүрген
үлкен ұлы Арыстан жіберіпті.
Қайдар есімді осы жігітті ол алдыңғы жылы атқосшы­
лыққа  алып кеткен, өзінің бұл ауылға жиеншарлығы бар,

бұйығы өскен момын. Соны алқа-қотын жиналған аталас
ағайын қайта-қайта сөйлетті, әңгімесі іркес-тіркес.

төңкеріп жатыр. Ылғи сен тұр, мен атайын. Беті қатты. Қа­
ланың жақсы-жайсаңы қамауда.

ды деді. Бұланды, Үшқара, Құлаайғыр маңының малын айдап
алғанын айт деді. Келесіде адам аулайды деді.

кен қария ғой, соқтықпас. Өзі, Шорағұл мен Ақби бой тасалай
тұрсын деді.
Ақбоз үйдің іші жым-жырт тынды, мол жайылған дас­
тархандағы дәм желінбей, сол күйі тұр. Ет келгенше деп

қойдың күзетіндегі Әлмағамбет қараң-құраң дабдырлап жүр­ді.
Бұл ит не айтады десем, бәтшағар «Бірде бар, бірде жоқ,
кейде бар, кейде жоқ. Қара қасқа! Қара қасқа!» деп санын
сабалайды.

Мән бермеп едім, осыған көрінген екен. Аруақ шатыс неме­
ні мына зобалаңның сарыны сарнатқан ғой.

жалы жоқ. Тігерге тұяқ жоқ! Айт! Айт! Алып соқ!» деп секіріп
жүрген.
Отырғандар күрсінісіп, теңселіп қалысты.

Ақмырзаның сауалынан соң ес жиған тәрізденді.
Қуырдақты ағаш қасықпен көсіп алған Қайдар қысқа
қайырды:

Дастархан басы тағы да тұнжырады, білте шамның тал­
маураған жарығынан күңгірт ой түтіндейді, қоламтаға жа­
лаңаш көмілген, шала піскен күлдібадам ой.
Смайылдың құлағы шулады, әлдебір ұзын сарын Әлма­

ғамбеттің бозала таңдағы Ақби естіген сандырағы болып
ызың­дайды, «Жауыр ат, жалы жоқ. Тігерге тұяқ жоқ» деп

түршіктіріп, шұбыра шулаған ығы-жығы елесті тірілтеді.
Алысын көзден жасырып, түн тәңірге бас ұрып, дамылға мүл­
гіген даланы қараған жерін қарыған, жалаңдаған жалғыз
көз жалақ-жұлақ кезгендей, өзінен өзі үрейленді, тынысы

шытынады.
Сәлден соң шаңырақтан бозғылт сәуле себездеген, құді­ре­
ті күшті біреу жұлдыз біткеннің тозаңын шығарып, тылсым
түнде түнерген ауылдың үстіне шашып жібергендей, жарат­

қанның жақсылығынан үміті үзілмесін дегені де.
Үй сыртында шолпы сыңғырлады, күміс қоңырау тылсым
сұлудың сыбызғы сырын ай астында сылқ-сылқ күліп ала
қашты ма екен?

Бозғылт сәуле дір етіп тұнды, бейкүнә ару ай нұрына ақ жүзі
жарасып, саумал самал үйіріле үздікті ме екен?
Шеткері жақтан созылып ән керілді, қуатты дауыс салған
беттен әуелеп, құлдилай келе термелете жөнелген:

Ей, Оғызтау! Оғызтау!
Айналаңды санасам –
Құралады тоғыз тау:
Айдаһарлы, Саңғыру,

Тасқоралы, Доңызтау,
Қаратөбе, Әділше
Арасында Көрқыстау.
Қиырдағы бәйбіше

Бір күн ауру, бір күн сау.
Осылай төгілтіп, нөсерлетіп келіп, сол көп тауды бағзыдан
қатар еншілеген Арғын балалары Алтай, Қуандық, Сайдалы,
Тоқаның шежіресін қуып кетті, ұзаққа сілтеп, қиянға құлаш

Аруақтарыңнан айналайын, қайран бабалар-ай!
Есік ашылып, леген, құман ұстаған Әлмағамбет көрінді,
қырыққа келген, ақыл-есі кем, күнделікті ішіп-жемін әр үй­
ден айыратын байғұс кісінің қолына су құйып, бата сұрауды

дәреже көретін еді. Дастарханды айнала отырған елді арылтып
шығып, бір тізерлеп жүгіне кетті.
Ақби әкесіне бұрылды:

Сұрауы жоқ құнсызым,
Уайымсыз мұңсызым,
Сүттей таза байғұсым,
Сезбей солай жүре бер

Бұл жалғанның қайғысын.
Әумин!
Әлмағамбет төбесі көкке жетіп, отырғандарға мағұрлана,
масаттана қарады. Ақмырза дастарханға шақырып еді, шыр-

Әлмағамбет көптің бірі емес. Әлмағамбетке табақ жеке тар­
тылады, – деп есікті сарт еткізді.

Оған жеке табақ дайындалатыны рас-ты, қазан көтерген
үй соған арнап бір жілікті артық салады, оны Әлмағамбеттің
сыбағасы дейді.
Сыртта дабыр-дұбыр естілді.

дегені де.
Смайылдың жүрегі шым етіп, шаншып өтті, құлазыған
көңілге бүгінгі түн дәру жоқ шығар. Аруақ арты жым болар
ма, су аяғы құрдымға кетер ме? Неге осынша үгіледі? Күрсінбе­

гі неден, күйінбегі кімнен? Алдағы күндердің күрмеуі қиын
болмағын суынып сезген түрі ме?

Аспан айналып жерге түсті ме, тау теңселіп, тас жауды
ма? Іргелі ел емеспіз бе?! Айран ұйыса – төгерміз, атан өлсе –
көмерміз!
Қынынан кездігін суырып алып, үйме табаққа бір бүйір­

қалмақты да қуған бұл қазақ. Ала қаншық, ақ сүйек жұттан
да өткен бұл қазақ. Бір дозақтан қиын еді ғой бір дозақ. Тұщы
етке ащы таяқ тиер деп, жанымнан ерте безе алман.
Кездікті сүбеге сұғындыра салып, табаққа кесек-кесек то­

жіліктің майлы басынан мол кесіп, аузына тастап жіберді.
Қонақсың ғой деп сыйлап берген жамбастың етін жапыра
жайпаған Қайдар жұтынып алып әңгімеге араласты.

ау әйтеуір деп, етек-жеңім кеңіп, ат үстінде қалғып кетсем
керек.
Айдаһарлыдан бір-ақ шығыппын. Тізгінді тартып, әтте­ген-
ай деп тұрғанымда тарс-тұрс мылтық атылды.

қанымнан ерден домалап түстім. Жан-жағыма бұғына қа­
раймын, көзіме сезікті ештеңе шалынбады. Аңтарылып оты­
рып-отырып, атқа міндім. Сол кезде мылтық даусы қайта
естілді, Айдаһарлының арғы бетінен шықты.

Ойым онға кетті, атты сауырға бір тартып қаша жөнелмек
болдым. Енді бір сәт, не де болса, торуылдап көрейін дедім.
Осы аңсармен тауды қиялап келіп қарасам, үш қарулы салт
атты бір адамды орталарына алып Сауғабайға қарай кетіп ба­ра

ді Ақмырза.
Қайдар жанарын жыпылықтатты.

ның адамы емес секілді-ау. Қарағандыны дүрліктіргендердің
алды болмасын, сірә? – деп елеңдеді Шорағұл.

болуы әбден мүмкін.
Дастархан басы бұрынғыдан да тұнжырады. Майлы жам­
бастың етін қылқ-қылқ жұтқан Қайдардан басқаның бәрі
қимылсыз.

Шаңырақтан түскен бозғылт сәуле дір етпей талмаурайды.
Сырттан да тырс еткен дыбыс білінсейші, ит үрмей, бала жы­
ламай, қараңғы түнге қамалған тыныштық тынысы тарылып
тынғандай.

ге кез келмесеңдер нетті, – деді Жұмағұл қария.
Смайыл алдияр жасқа жеткен әкесіне секемдене жалт
қарады.
Қой үстіне бозторғай жұмыртқалатып келген заманның қай

қабағын танығандығы екен мұнысы?
Ат жеткен жерге атағы жеткен қария шешіліп сөйлеп еді.

қиын. Ел айрандай ірімесін, сабасына түсіріп, қайырып алу
қиын. Тілеуі хақтан болған, патшасы жаттан болған халық­
тың  қаймағын қалқып алу оңай. Қарына ілер қаруы жоқ,
сөзінің дәруі жоқ жұрт кімге қайрат қылғандай. Қамықса

«А, құдай!» деп өзді-өзі қарасатын, тарықса «Абылайлап!»
пәтуамен тарасатын ел қайда бар?! Бізден қалатын, сендерді
табатын заман соны ұқтырамын деп жұтынып тұрмағай.
Шаңырақтың асты шатқаяқтап кеткендей, айдың төбеден

төгілген бозғылт сәулесі Ақмырзаның бетінде шаңғытып тұр.
Манағы ән есілген үй жақтан қобыз сарнай жөнелді. Бұл
ауылда оны дәл осылай үздіктіріп тартатын адам жоқ еді.
Алты ай жазда ел мен елдің арасын жол қылатын, араласып

сапырылысып жататын жігіт-желеңнің бірі шығар, Ботадай
боздаған қобыз сай-сүйекті сырқыратып барады, талмау шақта
ай астында ақылыңнан адастырып аңырайды.
Әкесі теңселіп кетті.

кешпен егестіріп, түнді күңірентіп қол салмаушы еді, ырымға
жаман еді. Күңірентпесін, тегі!
Ақби лып етіп көтеріліп, сыртқа шығып кетті. Сол сәт:

көріп ең?! – деген қартаң дауыс естілді.
Қара қылды егілдіріп, беу-беулеген сарын баяулай берді,
түршіге тынған түннің құлағын шыңылдатып, қиянға қаң­
ғып бара жатты.

да жүріп кетіңдер. Мен бірдеме сезсем, мынаның көрген адам­
дары  ауыл арасының алаөкпе барымташылары емес, сыны
да, сыры да басқа ма деп күдіктенем. Арыстан ескерткен
зобалаңның салқыны сезілетіндей. Абай болыңдар.

* * *
Смайылдың бүгінгі жортуылының мәнісі осындай еді.
Бұлар  ел орнынан тұрмай, Айдаһарлы қайдасың деп тартып
кеткен. Енді ми қайнатқан ыстықта күнге күйіп отырысы

мынау.
Ақмырзаның кешігуі көңілге күдік ұялатып және күпті
етеді.
Екеуі іздеп шыққан жөн-жосығы беймәлім топқа тау ішінде

тап келсе, тілдесуге келтірмей тарпа бас салмасына кім кепіл?
Жалған-ай десейші. Сар далада көде түбі – көген, жусан
түбі – желі еді. Дүние дөңгеленіп келіп, қараған түбі – қарақ­
шы, жалбыз түбі – жау болғаны ма?

Аспан асты суылдап қоя берді, шақырайған күнді ала­
қанымен қалқалап қарап еді, манағы бүркіт дәл төбесінен
төніп келеді. Құлдилап құлаған түрі жаман, сүйеулі мылтық­
қа  қол создыруға үлгертпей, тегеуріні тепсіне түйілді, бар-

жоғы «Қайт! Қайт!» деп дауыстап қалған. Қанат-құйрық­
тың суылы қас қағымда суындырды, шаңқ еткен қуатты үн
шақ етіп  тигендей, басын бауырына ала бұғына берген, жон
арқасында құйын үйірілді.

Жотасында жойқынданса, азуын айға білеген көкжалың да
жанын қоярға жер таппай жортақтайтын қыран шүйліккен

аңы шалдығып келіп, жалғыз жолаушыға қарай салған соң,
қай-қайсынан да қаймықпай, қиястанып құлдилаған-ды.
Жеме-жемде тайқып кетті, қияға қайқаң етіп, шаңқылдап
шырқады. Жүні жығылып, біткен жерім осы деп, тас үстінде

тапырақтаған түлкі жан дәрменде тәуекелмен бас сауғалап,
қарсы алдынан көріне кеткен адамға тура тартқан ғой, жа­
қын келіп жалт берді. Байлаулы торы жер тарпып осқырын­
ғанда, қапталдағы қалың аршаға сүңгіп үлгерген.

Қанат-құйрықтан есілген жел үйіріліп басылғанда, Сма­
йыл «Уһ!» деді. Тал түстің аптабында көтеремнің көк етіндей
көгістенген аспанға бұғына қарады, қара ноқат күн астына
сіңіп барады.

Қысылғанда бұрқ еткен маңдай тер көзіне құйылды, тау
қыранының қан тілеп ұрынуы мұндай қаһарлы болар ма,
дүниені әп-сәтте бір тарының қауызына сыйғызды.
Орнынан тұрып, бойын түзеді. Тау беткейінде қыдырған

құрғақ жел тар қойнауға тығылып, гу-гу қыстығып еді.
«Жал­ғанның талағы тарс айырылып, тастағы құсына дейін
шүйліккені ме?!» деген сүреңсіз ой қатар сумаңдады.
Жалғыз қыран күн астынан қайта құйылып келеді, қана­

тын қақпай сорғалаған күйі көк желкедегі жалтыр жартасқа
сатыр-сұтыр қонды.

қыжылын ұмытып, сүйініп айтты.
«Тастүлек тәуекелге бара бермес,
Көк түбіт тұла бойы тұнған егес.
Қашқан аңға қиырдан қарағыштап,

Биікте Баршын, Шөгел қылған кеңес», –
деген осы уақытқа дейін қалай ұмытылмай жүргеніне өзі де
таңғалған бір шумақ көкірегінде күмбірледі. Қыран қонған
қияға сезікті көз салды.

Атасудың сыртындағы жусанды жазық сақалын сипап
жылмияды, жанарың тоқтайтын жетім түбір болсайшы.
Бағанағы қалың киік өзеннің бергі бетіне қайта өтіпті, көк
шалғынды сарғайтып, сынаптай сырғиды. Су жақ етегі түріле

кеткен қашаған аң Шуға қайтып бара ма екен? Неге ерте қоз­
ғалған? Бұйра талдан жалғыз салт атты желіп шықты, беті –
Дараттың өзі тұрған тұмсығы.

Күн көзінде оңған шүберектей іріп, топ-топ бөлінген киік
ұзап барып қайта тоғысып жатыр. Айдаһарлыға қарайғы
кө­делі  далаға іліккенде, сарғыш тартқан жазыққа астаса
жұтылған, құмдауыт өңір өңешінен қылқ-қылқ өткізіп жі­

бергендей із-түссіз жоғалып еді.
Салт атты шалғынды қиып түсіп, одан бергі сұйық шиге
іліккенде, Ақмырза екендігіне күмәні қалмады, астындағы
сүлік қара көзіне жылы ұшырай кеткен. Атасудың Қоңыр­

өлең мен Қаражалға құлайтын тұсын жайлаған аз үйлі та­
маның мыңды айдаған мырзалары, Жидебай балаларынан
айғыр үйірлі жылқы беріп алған жануар мал біткеннің сұлуы
болатын. Тасқа салсаң – тұяқты, қуса – құйын сияқты, «Беу,

шіркін!» дегізетін Арқадағы атақты жүйріктің бірі.
Смайыл торыны жетектеп етекке қарай аяңдады, қиыр­
шық  таста тайғанақтап таудың төс табанына жеткенше, Ақ­
мырза да сүлік қараны көсілтіп, келіп қалды.

қалса, тездетші, қаным кеуіп барады. Құдайдың күні тас
балқытар.

ден қарауылдадым. Одан Бәйбіше мен Әділшені армансыз
арылттым. Қайда барсам да зым-зия, – деді ол шақшасын
етіктің өкшесіне қағып-қағып алып.

лау болып отырамын ба? Ұры-қары жүреді-ау деген ұрымтал
қуыстың бәрінде қалың қау сіресіп тұр, жалдап өтсе, шұбыр­
ған ізі қалмай ма? Жазық пен тау беткейлерін қуалап жүрсе,
айдаған мал тезек тастайды ғой, оны да байқай алмадым.

деп отырмысың. Айдаһарлы дегені Ақтау ма, Алабас па, әлде
Қызылтау ма, ит білсін. Бәлкім, Саңғыруда ұшырасқан шы­ғар.

деген жоқ па еді анау.
Осыған бекінген екі жоқшы, жазған құлда шаршау жоқ деп,
Даратты қонышынан басып, Көрқыстауға бұрылар тұстағы
бұлақтан ат суарды. Қол созым жердегі қабақтан қарақат

жұпар аңқиды, шымға біткен қарандыз ит мұрыны өтпестей
тығыз, ара-тұра қымыздықтың сабағы саяқтанады. Ойдым-
ойдым түйежапырақ таяқ тастам сайын төңкерілсе, қырдан
қыдырыстап келген қияқты қара қоға кес-кестеп, ерінін суға

тигізбей иіріп тастаған. Ойпаңға қарай жылыстаған қоңыр
өлең сол жерден орын тигеніне шүкірлік етіп, сыздан сыздақ­
тап ескен самалға сыбдырсыз иіліп бүгіледі, бал бұлақ бөде­
недей бұлтиған майда қой тастарды сауырынан сипап, сылқ-

сылқ күлсе, су шайған бөксесі бүлк-бүлк бұлаңдайды.
Етегі қарабарқынданған қалың шалғын іргесінде іркілген
үй орнындай айдынға үңіліп үнсіз мүлгіген. Не ойлайды екен?
Айдында қалтқыдай қалтылдаған шүрегей шүпір-шүпір

ерген шүйкелерін шыр айналып қориды. Құс қиқулап қайт­
қанша қайсы бар, қайсы жоқ екен?
Смайыл осы бір мұңлы сауалдың нені меңзеп, қайдан
тірілгенін білмей тұнжырады. Сырт киімін шешіп, шалғын

түбіндегі айдынға қарай еңсесі езіліп аяңдады.
Тау тау болғалы, есен-сау болғалы етегіндегі бұлақтың
басында кімдер күрсінбеген?!
* * *

Қаншайым Кәрім ұстаның Сауғабайдағы қыстағына түн
ауғанда жетті, жолда әлсін-әлсін аялдап, қыңқылдай берген
баланы жиі емізіп, жүрісі өнбеген. Өзінің де шама-шарқы өгіз
аяңнан асырмаған еді, қол-аяғы ұйып, адымын аштырмай

қойды ғой.
Құр сүлдер сүйретілумен діттеген жеріне ілікті әйтеуір.
Қыстау қарсы алдында жұмбақ қарауытады, келіншек
салып ұрып жетіп баруға қорқақтап, еріксіз іркілді. Ұзақты

әбден тұралаған шығар, құлағының түбі мазасыз ызыңдайды.
Бір тылсым үрей тұла бойын салқын кезгендей ме, жүрегі
аузына тығылды.

Жалғанның жазымы көп қой, иесіз жерді сайтан иектей­
тінін ойлап секемдене берген. Төбет қыш үйді айналып шы­
ғып, есіктің алдында шоқиып отыр.

бауырына қыса түсті. Сақтана басып үйге қарай жүрді.
Есіктің тұтқасына қолы тие берді де, сескеніп кері шегінді,
іште әлдене сықыр-сықыр қозғалатын секілді. Ал қақпа өзі­
нен-өзі жайлап ашылып келеді.

Төбет арс етіп көрдің аузындай жұтына үңірейген қараң­
ғыға қойып кетті, ырылдап, айбат шегіп аласұрып жүр. Әлде
сол, әлде басқа, қорқырап, ала жындана құтырынған. Ар­
тынша қасарысқан қанды азу алқымынан ала түскендей қыс­

тыға қырылдады.
Ұлып қоя берген үрей Қаншайымды буынынан қырықты,
шөптесінге сылқ етіп отыра кетті.

Бәлкім, өзі, бәлкім, басқа біреу айтты ма, айыра алмады.
Тізесін демеу қылып, шегіне жылжып бара жатып, үрейлі
елестен айғайлап жіберді. Ана үйдің ішінде төбетпен алысқан
пәле жыртқыштана атып шығып, тарпа бас салатындай...

мұны емес, көкірегіне қысқан баланы.
Құлағының түбі арс-арс жаңғырықты, жеті түн, өзін жұ­
туға оңтайланған жылым түн азан-қазан.
* * *

Бозарып таң атып келеді. Үрейлі түннің зіл батпан салма­
ғына жаншылған көкжиек қаны қашып сұп-сұр. Шала-
жансар  сәуле шілде таңының сұйық кірпігінде діріл қағады.
Ажары айқындала келе арам қаны қатқан өлексенің көк ба­

уырындай қаязданған аспанның құйқасын тілгілей бастады.
Күлгін құйқа әр жерінде қызғылт жолақтанды. Түн мен таң

таласқан талмау шақта қос тылсымның қабағын кезек бағып
құбылды.
Қаншайым үйге күн көтерілгенде ғана беттеді, онда да
төбеттің түнде талағаны борсық екеніне көзі жеткен соң

бекінген. Есікке таялғанда түндегі үрей ұлардай шулап қоя
берген секілденді.
Тоқтап, тың тыңдап барып қозғалды. Кіре берісте қайыс­
тың үзігі жатыр. Қолына алып айналдыра қарады. Біреу пы­

деді.  – Кім болды екен? Мүмкін ауылдың шаңырағын ортасы­
на түсіргендер шығар.

киізбен жауып кеткен төсектен көрпе-жастық алды да, далаға
шықты.
Үйдің іргесіне қабаттап төсеп, баланы жатқызды.

зобалаңнан аман алып қалған жаратқан өлтірмес бізді.
Қазір маздатып от жағады, су жылытып нәрестесін шо­
мылдырады. Содан соң жалбыз жинап қайнатып, шөлін бір
қандырар.

Көңілі шапса, борсықтың майын ерітіп ішер. Ауылдан
кеткелі нәр татпаған бұған әрі ас, әрі шипа ғой. Мүмкін әл
жинау үшін етін асып, аш өзегін жалғап та көрер.
Келіншек құдықтан су тартып келе жатып, төбетті іздеді.

күндіздің өзінде секемдендірер еді.
Ит күресін жақтан көрінді, қойдың тоқ жілігін тауып
алыпты. Қу сүйекті әрі қажап, бері қажап, тісі өтпеген соң
тұтастай жұтып жіберді.

Шыда, осы жерде әл шақырып алған соң елге бет түзейміз.
Мен ес жинап, аяқ-қолымды бауырыма алайын. Жайлау бұл
арадан  әрі кетсе тай шаптырым жер. Диланып алған адамға
бұйым емес.

Ит тықыршып, бір орында тұрмай кетті. Қыңсылап аяғына
оралды. Ауыл жаққа қарап, иіс шалды.
4-0158

Қаншайым. – Кешеден бері күңірене-күңірене күйзеліп біттім
ғой мен де. Шарасыздықтан шала-жансармын. Сен де түсін
соны. Қайғымды қалыңдатпа. Қажытпа.
Ит тынши алмады, құдық пен екі ортада сенделді де жүр­

ді. Келіншек от жағып, су қайнатып жүріп бір қарағанда
ұзаңқырап кеткен еді.

жоқ, қыстаудан әрідегі қалың шиге еніп көрінбей кетті.
* * *
Ит содан кешке қарай оралған. Ол енді қайтып келмес деп,
алдағы түн жалғыз қалатындығы үрейлендірген Қаншайым

Төбет бір үйлі жаннан жалғыз қалған иесінің осыншама
қуанышына иліге алмады. Есіктің алдына барып, шөкесінен
түсіп жатты да қойды.
Ол ауылда көрген сұмдығы қоздатқан қайғысына тұншы­

ғып еді. Біресе су, біресе борсықтың тоңазыған майын әкеліп
бәйек болған әйелге сол қайғысын айтқысы келіп еді. Ауыл­
дың  жанындағы төбеде көз жұмған сорлы шалдың соңынан
өліп  кеткісі келіп еді. Бірін-бірі жалмаған ұялы қасқыр

мінезденіп жапан далаға қаңғысам деп еді. Көкірекке шер,
жүрекке кек байланып еді.
* * *
Қаншайым оянғанда күн құрық бойы көтерілген. Түнде

балаға алаңдап, әлсін-әлі емізіп көзі іліне қоймаған, таңға
қарай ұйықтап кетіпті.
Иесіз үйде жалғыз жатып ойламағаны жоқ. Әсіресе Са­
лауаттың қайтып оралмауы сары уайымға салды. Ол аман

жүр? Атасы нендей халде? Шапқан жау байлап-матап алып
кетті ме, әлде?..
Төбеттің кеше жоғалып барып оралып, шөкелеп жатып
алғаны да сезігін күшейте түсті.

Күйбеңдеп жүріп баланың астын құрғатты. Ойы онға кетіп
отырып жалбыздың шайын ішті. Өз көңілінде өзі сан адасты,
ақыл-есі де, бұл да тұманды есуас әлемде тентіреп жүргендей...
Диуана дүние жарапазандата сандырақтап, алба-жұлба

дәруіш кейпінде жер-көкке нәлет айтып жатқандай... Аса­
таяғын салдыр-гүлдір қағып, жын-періні желіктіріп, аузында
ажал азынағандай...
Қаншайым мына қыстауда мәңгі қалатын секілді тітірен­

ді.  Мұнысы несі екен, ойлағаны көз алдында көлденеңдеп
шыға келеді.
Көңілдегі көп күдікке жан бітіп, жанарын кес-кестейді.
Ана ат жалына жармасып теңселіп бара жатқан Салауат

сияқты ғой.
Мына бір зарлап отырған аппақ қудай шал атасынан
аусайшы.
Құдай-ау, былтыр қайтыс болған енесі тіріліп кеткен бе,

тұяқ үшін!
Бұл сілкінбек болды, жамырай жөнелген көп елесті серпіп
тастағысы келді, бірақ тырп ете алмады, қол-аяғы қорғасын
құйғандай қозғалмайды.

Енесі енді аппақ кебіні желбіреп, төбесінде қалықтап тұр.
Жоқ... кебін орнына ақ шарбы бұлт оранған.
Қаншайым таңдана қарады. «Мен де өлген шығармын,
әйтпесе о дүниелік болған енемді көрмес едім ғой» деп ойлады.

үшін!
Диуана дүниенің қиянынан бала жылады. Қаншайым селк
етті.

* * *
Адам бір қажымасын, қажыса қайтып оңалуы қиын екен.
Жалбыздың шайын ішіп отырып қалғып кетіпті.
Бала шынында да жылап жатыр. Көңірсік иіс шығады.

Отқа тастай салған қу томар сарт-сұрт ұшқындағанда төсеніп
отырған көрпесіне шоқ түскен шығар.
О, тоба! Бықсып жатқан баланың жөргегі. Сасқанынан
қолындағы суып қалған шайды құя салды.

кетейін.
Желеп-жебеп жүреді екен ғой, осыған көрінген ғой!
Ақ шарбы бұлтқа оранған енесі жанарының алдынан қал­
қып өтті.

Қу томар сатыр-сұтыр жанады. Шілденің күні арқан бо­
йында күйдіріп тұр,

Атам неге зарлайды? Салауат неге ат жалын құшады? Бекер
емес қой осының бәрі. Сау емес олар.
Оған енді екі дүние бірдей секілденді.

жерге түссе де... Диуана дүние ажал болып азынаса да...
* * *
Смайыл мен Ақмырза суыт жүріп отырып Қарғабайдың
ауылына күн еңкейе жеткен. Қыстауға іліккенде алдарынан

тайыншадай төбет арсылдап шықты. Жолаушылар тоғайға
қарай тігілген киіз үйге жақындағанда аттың алқымынан
алатындай өршеленіп тап-тап берді.

Үйден иттің үргеніне ешкім шықпады, әдетте айдалада
жалғыз зеріккен ауыл ат тұяғының дүбіріне елеңдеп, тайлы-
таяғы түгел далада жүруші еді.
Маңайда қыбырлаған мал да жоқ.

Төбет алдын кес-кестеді, жер тырналап долырып, тұлан
тұтты.

бар, – деді Смайыл.
Сол екі ортада бала жылаған сияқтанды. Ит енді киіз үйдің
есігіне көлденеңдеп тұрып алып, бұрынғысынан да құты­
рына  түсті. Абайлап жақындаған Ақмырзаға сес көрсетіп,

Баланың даусы қайта естіліп еді. Жарма есік сықырла­
ған  тәрізденді, жөргекке оранған нәрестені бауырына басқан
әйел табалдырықтан аттап түсіп, әлдене айтқандай болып,
бүктетіле құлап бара жатты.

ІІІ. Бетпақдала
Атасудың бойындағы қыстауда болған қанды қырғыннан
соң  арлан Бәйбіше тауының Бетпақдалаға ұмсынған бет­
кейіндегі ескі інді жалғыз мекендеген. Содан бері қанша күн,

қанша түн өткені белгісіз-ді. Бәлкім, мына меңіреу әлемнің
жазы қысқа, қысы көктемге сездірмей ұласқан шығар, арлан­
ға ол туралы алаңдаудың қажеті шамалы еді. Бар білетіні –
өзінің безбүйрек бетпақ дүниеде жалғыз қалғандығы, безер­

ген  жалғанның қорқау мінезденіп, қатыгезденіп алғаны.
Бұл күндерде оның ештеңеге зауқы жоқ. Әредікте көк бөрі
дағдымен маңайды суыт жортып шығады, тобылғы түбінен
бұлт еткен ұсақ-түйек тірліктің шаңын қағады, азуға ілік­

кенді талғажау, өңештен өткенді қанағат етеді. Қалған уақыт
ескі іннің аузында, төмендегі жалпақ жазықтың қабағын
бағып, шөкелеп жатады да қояды.
Бүгін де солай-ды, түн баласы Бәйбішеден әрідегі Ша­

жағай  өзеніне дейін өрлеп, үйреншікті мекеніне таң ата
оралған. Енді, міне, күн арқан бойы көтерілген, шілденің тағы
да шыжитын түрі бар. Көкірегі сыздап, ыңырына күрсінді.
Етектегі ұлан дала бұрынғысынан да өгей тәрізденді.

Арлан
қиянға
құлдырайтын,
шалғайдағы

Шалғияға,
қиырдағы Қу, Мұңлыға ауыз салатын. Түн баласы қоңыр
салқында, айдалада бауыры желдей жазылатын, алысты –
жақын, жақынды – қас қағым ететін, құла дүзде құйын үйі­

ретін. Сол көкбөрі күндер де келмеске кеткен бе?!
Бетпақтың бетінде безеуі жоқ жылмиған жымысқы да­ласы
демін ішіне тартып тым-тырыс, шілденің құс қанатын күй­
дірген аптабын да сескендіре шаңғытады. Көгінде мұнартқан

жалғыз бұлттың етегі ит талағандай жырым-жырым.
Бөріні осынау сұсты даланың сестендіргені жалғыз бұл
емес-ті, бауырын жаңа көтерген бөлтірік шағынан шошынды­
ратын. Сайын дала, шөлі сірә да қанбайтын сусамыр дала, қия­

нына сіңгендер селдірмей оралмайтын жылым дала қашанда
үрейлі еді. Бөрі ғұмырдың да, бүкіл қыбыр-жыбыр тірлік­
тің де жалғандығын жарапазандатып айтып, күні-түн сарнап
жататын.

Арлан қаңқ етіп түршікті, қаңталаған жанарға көке жа­
сық үрей үйірілді. Көде түгі үрпиген сұрқай дала сұсты суы­
нып, қылқ-қылқ жұтынған тәрізденді. Әлде алыстан, әлде
тау етегінен Бетпақтың қырық құлаш өңеші қорқ-қорқ еткен

сияқтанған. Шөлейт байтақтың қияны аждаһа жонданып,
аласапыран сағымда көтеріліп басылды.
Ол осылай кеш үйірілгенше жатты. Шақырайған шарта­
бақ күн тауды тасаласа, ін маңындағы аршаның қышқыл­

тым иісі бұрқырап қоя береді, тарбиған жуан бұтақтар шыты­
нап керіліп, сытыр-сытыр жиырылып жазылған секілденеді.
Төбеден төнген қаражартас аумағымен қопарылып әне-міне
құлап түсердей түңілдіреді. Қапсағай тау қабырғасы қайыса

күрсінсе, бөктерді салқын самал суыт кезеді.
Арлан күңгірт тартқан далаға айнала әлемнен күдер үзе
қарады. Өзінен басқа тірліктің тынысы түгел тоқтағандай
болған кешкі талмау шақ та батқан күнмен бірге ғайып бол­

ғысы келді. Атасудың бойындағы қыстауда бауырынан өнген
қос бөлтірігі тірідей түткен кәрі қаншықтың жантәсілімде
дүние жалғанға қарғыс айтып, қадалған жерін қарыған
сайтан  жанары Бетпақтың қарақошқыл кемерінен шоқтай

қызарып көтеріліп келе жатқандай шошынды.
Арлан арс етіп, дөңкиген қара жартасқа қарай қарғыды.

* * *
Таң құланиектене тау бөктерінен салт атты көрінді, ал­
дында  әлдене қараңдайды. Аттың ащы тері мен адамның
салынды иісі қолқаны қапты, арланның іші шұрқырап қоя

берді.
Салт аттының екпіні қатты, етекке қарай желдірте жө­
не­ліп  еді, алдындағы қараң-құраң таудан құлаған тастай
домалады.

Ін аузындағы аршаның үстімен жер бауырлап жылжып,
ұрымтал тұстан аңдыған бөрі аттылы мен үш жаяудан басқа
ештеңе көре алмай дағдарды. Айдаған бөлек-салақ малы
болса, соңдарына түсіп, сілелері қатқанша арбасып, қапысын

тауып жырымдап қалар ма еді? Бөрі жұтынып алып кеуде­сін
көтере бергенде, зілді үн саңқ етті:

Ат үстіндегі еңгездердей жерде төрттағандаған адамның
үстіне кіжіне төнді.

Қолындағы қамшы ауаны осып, ысқырынып келіп жер­
дегінің жонына сарт етті. Ол жалп етіп жер қапқан, қам­шы­лы
еңкейе беріп, жауырынынан бүре тік көтеріп алып, көкпар­
дың лағындай лақтыра салды.

Бұл жолғы үн мүлде ызғарлы шыққан. Арлан еріксіз
бұғынды, үш жаяу аттылының алдында аяғы-аяғына жұқпай
безектеді.
Етектегі қалың көдені жалдап, біріне-бірі соқтығып бөрі­

нің көз алдында ұзап бара жатты. Түннің түнегін сұйылтқан
таңғы алауда керіліп-созылған шөл даланың бетінде қалтқы­
дай қалтылдайды.
Бөрі олардың соңынан ұзақ қарады, күн таяқ бойы көтері­

ліп, аттылы-жаяулы бұлаңдап тірілген сағымға сіңіп кет­
кенше қарауылдады. Бірде құмырсқаның илеуіндей қайнап,
бірде ордалы жыландай ұмыр-жұмыр иретілген мұнар жа­
нарын жасқап, сұрқия Бетпақ сұстана сескендіргенмен, жүні

жығылмап еді, ұлан даланы биіктен дәмелі шолды. Оған енді
екі дүние бірдей секілденді.

Күн астында қаңсыған мына қапсағай тау бұған қашанғы
жолдас болмақ, арқырап жетер ақпанда аш өзектен алмай
ма? Бұлдыр-бұлдыр бұлаңдаған мекиен қай құдіретімен та­­
бындырған, қаһарлы қаңтарда тісі-тісіне тимей дірдек қақ­

тырар, ақтүтектетіп, ала жын борандатып айдалада қал­дырар.
Арша иісі аңқыған ескі інде де не қасиет қалып еді, өлексе­
сін жасырар көр болуға жарамаса, басқа қай қажетіне керек
еді?

Адыра қалған апан жер тәңірі талақ қылған бөрі ғұмыр­
ды түбінде шірітуге асыққандай үйіріліп жел соқса, уілдеп
сарнап үркіткелі қашан?!
Арлан тәуекелге бел буды, көк бөрі жалғанда не болып, не

қоймаған, тіршілік байғұстың шырағы талай сөніп, талай
жанған. Бұл ұлы жорыққа, басты бәйгеге тігетін, тағы өмірдің
тағдырын саудаға салатын аяуы жоқ, мейірімсіз сапарға серт
етеді.

Тауынан – арқар, адырынан – аң, жазығынан – киік,
жайлауынан – ел безген, қарғыс атқан өңірден азат ететін
жаһаннам жолға бел байлайды.
Ескі інді айнала иіскелеп аласұрды, түксиген қара жар­

тастың түбінде гүр-гүр айбаттанды. Тау қияламай, етекке
тік  салды, ұзын жолдың ұранды желігін аңсап аласұрды.
Жазыққа табанын жалатып жосылта жөнелді.
* * *

Үш жаяуды алдына салып айдаған Смайыл еді.
Құлан даланы бейуақта қысыр жорттырған ет-сүйекті ке­
мірген кек еді.
Қарсы алдында қу мекиен құлазиды.

Бетпақ Бетпақ аталғалы, қабағынан запыран жауғалы көні
бір жібімесе, күйзелмегенде қайтеді?!
Дала дала болғалы, заман ала-құла болғалы шөлі сірә да бір
қанбаса, безермегенде қайтеді?!

Шілденің шыжғырған ыстығында талағы тарс айыры­лып,
шыныдай шытынайды, ат тұяғының астында сырт етіп ши
сынса, қан қақсап қақырап жүре берердей.

Айнала алас-күлес мұнармен арбасқан, сандалған сағым
сабылып жүріп боздайды. Шалғайдан, көз жетпес қияннан
қалың сарын талып жетті.
Смайыл қабырғасы қайыса күрсінді. Осы бір беймаза са­

рын, құла дүздің мұңлы сазы Арқаны артқа тастап, Бетпаққа
іліккеннен көкіректі сыздатқан. Елсізді еңіреп кезіп, құлақ
түбінде егіледі де тұрады. Сайтан сағым арбаған бейберекет
әлем сағын сындырады.

Көз алдындағы шаңғытқан әлем де, көңілде қалған көп
күндер де байыбын таптырмай көлбең-көлбең, тап бір Алла
тағаланың орнына албасты отырып алып, жалғанды сан­
сыратып сапырғандай. Жанарыңа сыйған дүниені де, ойра­

ны шыққан, ойбайын салған ойыңды да сағымды тылсым
тұмшалап алып, тым-тырыс тұншықтырады келіп.
Иегінің астында сүмірейген үшеуде үн жоқ, Бетпаққа аяқ
басқаннан бергі екі күнде құр сүлделері қалған, айдаса – ілби­

ді, тоқтаса – жеткен жерлеріне құлай-құлай кетеді.
Құлағының түбінде толассыз ызыңдаған қалың сарынның
әсері болар, Бетпақтың ыстық желі ұйыққан қаншықтай
қыңсылайтын тәрізденді. Қылымсыған сайқал бетіңді ті­

міскілене жалап-жалап алып, ішін тарта ұли ма екен, ұлы шөл
кейде күн астында күңірене көшеді.
Күйлеген жалғаннан түңіле қашқаны шығар.
Ауа тұз татиды, ыстықтан тілім-тілім болған ерні дызыл­

дап қоя берді. Күн болса, бесін ауып барады, бір мезет аттың
белін босатып алса да болар.
Тізгінді тартып, тілерсегі майысқан үшеуге қарады да,
тебініп қалды. Бұған аялдауға болмайды, мына аңызақ дала­

ны  ми айналдырған аптапта шиырлай беруі керек, алдына
салып айдаған айуандар мәңгүрттеніп біткенше жылжи беруі
керек, іркілмеуі керек.
Олар қазір де оңып тұрған жоқ, қазаны оттан түспейтін

мырза елдің тоқ төбеті талаған бұралқы иттей қиралаңдап,
жүрісін өндірмей келеді. Дүние – кезек деген осы, күні кеше
ғана бұлардың қаһарынан қара жер қақ айырылатын, жұрт
қоғадай жапырылып, құрдай жорғалайтын. Жорғалаған елдің

жонынан таспа тілетін.
Астындағы күрең елеңдеді. Мойындағы мылтықты қо­
лына алып, шаппасын шарт-шұрт қайырды. Айдалада ат

секемденетін не болмақ? Шілденің аптабында Бетпақтың
шөліне аң мен адам түгілі, қанатты құс та беттемейді. Сонда...
«Қуғыншы болмасын?!» деген суық ой тұла бойын қарып
өтті. Сағымды даланың қай қиырына қараса қараң-құраң.

Әлде  жүрегінің дүрсілі, әлде шынымен солай, Бетпақтың
тақыры тұяқ дүбіріне жаңғырыққан секілденді.
Күрең осқырынып, оқ жетер жерде көрінген сұйық шиге
қарап құлағын қайшылады. Сол сәт көрден шыққандай қор­

Бөрі қу мекиенде төбе құйқаны шымырлата ұлыды, ішегі
үзілердей, өзегі өртенгендей үздіге шерленді. Күйінгені де.
Көз  алдында көлденеңдеген жылқыны тарпа бас сала алмай,
амалы таусылса, осылай зар илемегенде қайтпек?

Күреңді қайтадан сылбыр аяңға салды, үрпиісіп тұрған
үшеуді аттың алқымында сандалтып жүріп кетті. Сәл ұзай
бере бетін батысқа бұрды. Екі күндік жолда бағытын осылай
сан өзгертіп еді, мына өңкей жауыз қайдан келіп, қайдан

шыққанын білмей, Бетпақтың сазбет сайынында таскерең
мәңгіруі керек. Қиянын бойлап, қытығына тигеннің бәрін
тозаңдай тоздыратын зәрлі шөлдің айызы солай бір қануы
керек.

Бір аттылы, үш жаяу Бетпақты ымырт үйірілгенше шиыр­
лады.
* * *
Шөл даланың түні қапырық, он бесіндегі айдың сүт сәу­

лесі  тымырсықта айрандай іріген, ауадан қышқылтым иіс
білінеді, іңір жусауында үйіріп өткен белдеу жел іріген сәу­
лені боз қарағанға бүркіп кетті. Боз дүние ай астында боз­
да­ғысы  келді, бозамық аспанда жұлдыз біткеннің жанары

боталады.
Смайылдың көңілі босады, бозғылт әлемге бошалап сіңіп,
із-түссіз жоғалғысы келді. Бір-ақ сәтте, қас қағымда зым-
зия ғайып болса, не арман?! Мына тас-талқан жалғанда бұл

Арқандаулы күрең жерден басын көтеріп алып, құлағын
қайшылады, манағы бөрі әлі торуылдап жүрген болар.
Қараптан-қарап құлағы шулады, әбден болдырғаны шығар,
ойы да, маңайы да азан-қазан.

тозғаны ма?!
Жанарына жас тұнды. Күні кеше ғана еді ғой, жұрт уызға
жарыған төлдей алаңсыз-ды. Арғысы Ұлытау, бергісі Ақтау,
Алабасты кең жайлаған ел жалына қол тигізбейтін. Қыс қыс­

тау, жаз жайлауда қоян-қолтық араласқан Алтай, Қуандық
неден тарыққандай еді, мол пішіп, кесек турайтын. Төгіліп
бір  кетсе, төлеңгітін – төреден, қарашасын – ханнан айыра
алмас ең. Бозбаласы – атандай, бойжеткені – ботадай, абызы –

адам атадай, анасы – ақ батадай-ды. Жігіті – жау сескенер
жонды келетін, қызы – батыр туар қоңды келетін. Ат мінсе –
желмен жарысатын, көк дөнен көңіл ауыздықпен алысатын.
Мыңды айдамаған әулет қалып па еді?! Жүзге тоят болып па

еді?!
Ертеректе түрікпен жағына, сол елдің жылқысы арғымақ
нәсілді деп естіп, сәті түссе бір жүйрігін алып келуге барып
қайтқан аталарының бірі не көріп, не білгенін сұрағанда:

«Түрікпеннің сақалы қауғадай болады екен. Бай дегені өзі­
міздің Сауғадай болады екен. Жылқысын бекер мақтайды
екен, алысқа шаппайды екен», – депті.
«Сауға шаруасы ықшам, момын адам еді»,–дейтін әкесі

Жұмағұл осы әңгімені шертіп отырып.
Жұмекеңнің өзіне мыңға тарта жылқы, отар-отар қой бітті.
Бертін келе саудамен айналысты, Ақмоланың жазғы, күзгі
жәрмеңкелеріне бірер қос жылқы мен қой айдатып жүрді. Ол

кезде хан базардан Қызылжар, Семей, Керекудің көпестері
қалмайды.
Әрісі Омбыдан да ағылады. Қаланың алыпсатарлары да
жыртылып айырылады, әкелген малың мен жүн-жұрқа, тері-

терсекті қолды-аяққа тұрғызбайды, үйіріңмен үш тоғыз деп
қылқ-қылқ жұтады. Жұтып алып «Тағы!» дейді.
Бұқар мен Тәшкеннің сарты жәрмеңкеге келген қыр
қазағына ілесіп, даланы аралап кетеді. Күзде мал семіріп,

қырқын аяқтала татар саудагерлері жетеді. Қай-қайсы да
жеңіл келіп, ауыр қайтады.

Бұл сол сауда-саттықтың қызығы мен шыжығын молы­
нан  көрді. Жәрмеңке сайын Ақмолада апталап жатып, әлді
қазақ, татар көпестері Қосшығұл, Зәбір балаларымен ара­
ласты. Қаланың қағаз ақшамен самаурын қайнататын алпа­

уыты Мойсеймен тамыр болды. Шаһарда әкесінің, ел ішінде
соның саудасын жүргізді.
Алыс-берісі көп осы шаруаға соңғы жылдары үлкен ұлы
Арыстанды да баулыған еді, ысыла келе орысша сауат ашып,

Қарағандыдағы кеңсе қызметіне енді. Өзінің айтуынша, сауда
жұмысына араласатын мекеменің бір тізгінін ұстайды.
Түн тынысы ауырлап бара ма, әлде өз тынысы тарылды ма,
қыстыққандай болды.

Бұлтсыз түнде бозамық сәуле боз көденің бетінде түлкі
бұлаңға салды. Кәрі Бетпақ ай астында қан-сөлсіз қажығанда,
бозамық жалған боз көйлегінің етегін сайтандана көтеріп,
боз  балтырын бұлт-бұлт ойнатты, ұрланып ескен ұрын леп

бозаң сәулені еппен желпіп, боз көденің бетінде бүлк-бүлк
желді.
Ауа сәл салқын тартқан, таңғы жусауға көп қалмағандай.
Маталған үшеу ұйлығып отыр, Бетпақтың елсізінде, өш­

тескен жауының қолында, өлім аузында тұрып не ойлайды
екен?
* * *
Үшеудің бас көтерері кеспелтек мына еңгезердей қазақ­

тың не ойы бар екенін оның қолына түскеннен бері түсінбей
сандалды. Бұларды неге айдалаға айдап әкелді, сүреңсіз
шөлде  ұзақ сенделіп, өзін де, бұларды да азапқа салуының
түбінде не бар – бәрі жұмбақ.

Шарасы таусылып, тірліктен мүлде күдер үзгендігінен
шығар, кешелі бері бұл жайында бас қатырудан да қалған,
мына меңіреу дала секілді тілсіз, ессіз. Көз алдындағының
бәрін көріп тұрып көрмейді, танып тұрып танымайды, се­

секілді бұлдыр елеске айналған болар. Елсізде еңіреп адасқан,
қайтып үйірін таппайтын, дүние мұны, бұл дүние жалғанды
жирендірген сүреңсіз елес.
Задында мұның жаратылысы да елес секілді бұлыңғыр

бірдеме болатын. Мұнда ел секілді ататек деген жоқ, осы
күнге  дейін әкесі кім екендігі беймәлім. Күнкөрісін Қара­
ғандының қара базарында айырған, ақыр аяғында сол базарда
қыстың ішінде мас күйінде қатып қалған шешесі ол жайында

базардағы қаңғыбастың бәрі менімен әмпей-жәмпей. Әке керек
болып бара жатса, соның біріне жабыс.
Мұндай сөзден кейін әке туралы қайтып айтып көр. Осы
күнге дейін бұл мәселеге оралып та, ойлап та көрген емес.

Шынын айтса, әке дегеннің бұған керегі де шамалы еді, ондай
адамның не үшін қажет екендігін де түсіне бермейтін.

да жөн шығар. Жарытып тамақ ішіп көрмеген үйге тағы бір
ауыздың керегі қанша?!
Шешесі ұдайы мас болып жүретін, көзінің алды қалта­
ланып,  беті қарақошқылданған ол күнде кешке сүрініп-

жығылып жетеді де, суық үйде жалғыз дірдектеп отырған
мұны есіктен кіре сыбайды.
Былапыттағанда кәдімгі көмір қазатын мұжықтар сылқия
тойып алғанда келістіре шұбыртатын былапытты құйындай

уыз жүгермек! Бүгін де өлмегенсің бе? Жанының сірісін! Үй­
де бір үзім нан болмағалы пәлен күн, ал бұл қашан көрсең де
жалмаң қағып отырады.
Содан сілесі қатып, пештің түбіндегі ескі тонның үстіне

құлап түскенше сұңқылдайды. Кей күндері екеу-үшеу болып
келеді, өзі секілді кілең маскүнем, бейпіл ауыз әйелдер
жиналады. Улап-шулап, арақ-шарабын даурығып ішіп, ақыр
аяғында бір-бірін шаштан жұлып, шошқаның мегежініндей

шыңғырып жатқандары.
Мұның ондай айғай-сүреңге еті үйреніп кеткен, бұрыш­
тағы кір-кір төсегінде қаннен-қаперсіз ұйықтай береді. Тек

ішіп алған, өңшең дөрекі, екі сөзге келмей ұстаса кететін
еркектермен келгенде жағдай басқаша, ондай күндері үйге
түнеу мүмкін емес.
Олар бірде мұның көзінше шешесін ұмар-жұмар бүктеді.

Бәрі де арсыз еді, тұла бойында лыпа қалмаған тыр жалаңаш
шешесі әр еркектің астына бір құлады, сақ-сақ күліп сай­
қалданды. Албасты тәріздес оңбағандар құтырып кетті.

Содан бері бұл, шешесі еркекпен келсе болды, далаға безеді.
Жазда аулада бұралқы иттей сүмеңдейді, қыста көшенің
шеткі жағындағы дүкеннің күзетшісі Гриша шалға барады.
Ол бір мейірімді адам болатын.

екі кісі зорға сыятын ағаш үйшіктің есігін ашып жатып. –
Кел. Кел. Сені сағынып отырған жоқпын, әрине, әйтсе де қыс
ішінде, жеті түнде далада қаңғыта алмаймын ғой.
Сөйтіп ит қорлықта жүргенде, шешесі базарда қатып

қал­ды. Бұл оған түк те қиналған жоқ, мазасыз, былапыт
пәледен осылай ың-шыңсыз құтылғанына қуанған. «Онсыз
да сүреңсіз  күндердің құтын қашырып біткен сұмырайдың
керегі  қанша?! Егер Гриша шал жиі сиынатын құдай деген

құдіреттің бар екені рас болса, дәл сол жолы оның бұған иігені
рас-ты.
Шешесінің өлгеніне шал да пәлендей мән берген жоқ.

бірдей емес пе? – Содан соң ернін жыбырлатып шоқынды.  –
Кешіре гөр мендей күнәһар пендеңді! Қате ойласам, кеш!
Байғұс құлдарыңды айуанға айналғандардан арылтсаң, ол да
бізге жасаған жақсылығың ғой!

Шешесі келмеске кеткен түні алғаш рет алаңсыз ұйықтады.
Жалтақтамай, емін-еркін болғанға не жетсін! Кеспелтек бір
мезет осының бәрін не үшін тірнектеп есіне түсіріп отырға­
нына таңданды. Ойға алуға тұрмайтын сүреңсіз күндерді қайта

тірілтудің қажеті қанша еді?
Бетпақтың түні қапырық, әлде шынымен, әлде солай, ауа
тұз татиды. Ай астынан бозғылт сәуле емес, тұзды тозаң сыл­

быр төгіліп тұрғандай, бозарған дала боз жылан сауырланып
алған.

бәрібір емес пе!
Көңілде мұң да, өкініш те, ыза да жоқ, сортаң ой ғана бар.
Тірілте бастаса, кермек татып, іріп жүре береді.
«Құдай-ау, әуелде бәрі жап-жақсы басталып еді ғой...» деп

күрсінді іштей. Жалған болса, қарғыс атсын, бұл қырсыққа
толы дүниеге ағынан жарылғысы келген.
Шешесі өлген соң өзіне ғана шақ кішкене бақытына шал­
қып жүрді. Рахат еді ғой, не істеп, не қоясың, бәрі ырқыңда,

қолыңнан қағатын тірі жан жоқ. Бар кәсібі – ертелі-кеш қара
базарды төңіректейді. Ұсақ-түйек ұрлыққа машықтанып ал­
ғаны сондай, көр-жер сатып тұрған кемпір-сампырларды қас
қағымда қан қақсатып кетеді. Қырдан келетін ашық ауыз

қазақтар мен мұжықтардың қалтасын қағып алу да бұйым
емес. Әйтеуір қарны тоқ, уайымы жоқ.

зін жан-жағына сұғындыра қадап жүріп.
Әредікте түнде Гриша шалдың үйшігіне бас сұғатын, оны
сағынғанынан емес, жалғыздықтан зеріккендігінен.

жатып. – Кәне, отыра қал.
Бұл бір кездері өзі талай жатқан ағаш сәкіге барып жай­
ғасады.

Содан кейін әлгі сауалын қайта қояды. Бұдан кейін, әрине,
бірдеңе деуге тура келеді.

Бірде қыстың түнінде осылай бір келгенде шал мұнымен
алғаш рет ересектерше әңгімелесті.

Жетпіс, сексен, маған десең жүз жаса, бәрібір түк те ұқпай
кете барасың. Мына мен биыл сексендемін, ал адам туралы
ұғымым түкке тұрғысыз. Сен маған мынаны айтшы, мені
осы өмірге не үшін әкелді? Итшілеп ғұмыр кешу үшін бе?

Жан жалдап өсірген бала-шағам қартайған шағымда керексіз
заттай лақтыра салуы үшін бе? Ертең көзім жұмылса, көмусіз
қалармын деп күрсінумен жалғаннан өту үшін бе? Не үшін, ә?!
Даусы баяу шығып еді, соңынан күшейіп кетті.

Ойбайыңа пысқырып та қарамайды. Кетті, әне! Ұлымды ай­
тамын. Жаз бойы менің тапқан-таянғаныма сыңғырлатып
үй салды да, әйел-баласын алып тайып отырды. Әне, солай,
Никита. Бұл адам дегенің құйрығын ұстатпайды. Тап бір

сужылан дерсің.
«Байғұстың менен басқа сырласары жоқ болғаны ғой, –
деп ойлады бұл іштей. – Әйтпесе базар жағалаған жетімекке
айтатын әңгіме ме?!»

Шал бұдан кейін де ұзақ сөйледі, басынан өткен қай-қай­
дағы сүреңсіз жайларды тізбелесін келіп. Тыңдап отырса,
өзінің көрмегені аз екен.

мен қойып қалды. – Тап солай. Көңілшектік шөкеңнен түсіреді.
5-0158

Содан соң зым-зия жоғалып кетіп еді, дүмі жарылып, таспа
қайыспен шандып тастаған бытыралы мылтығын таянып
қайта көрінді.

күніңді ойлайтын кезің де келіпті ғой.
Оянғанда мезгіл түске тармасқан. Жүрегін жалғады да,
қара базарға тартты.

Бүгін ұрлыққа қолы бармай қойған, ығы-жығы елдің
арасында қақтығысып-соқтығысып, мең-зең ұзақ сенделді.
Базардағы ұсақ-түйек сататындардың бәрі таныс, олар да
мұны біледі, жақындағаннан етек-жеңдерін жинақтап сақ­

тана бастайды.
Шеткі жақтағы кемпірден кәрлен кесесінің бағасын сұрап
еді, баж ете қалды.

деп сұңқылдады қатарында тұрған бүйрек бет әйел. Оған
жанындағы цыган тәріздес сұқсыр қатын қосылды. Қара базар
қарғаша шулады.
Күн суық, ыстық тамақ сататын жерге барып, шай ішіп

жылынып алмақ болды. Солай қарай бұрыла беріп кілт тоқ­
таған, мынау Гриша шал ғой. Иә, тап өзі.
Неге екені түсініксіз, бұл алғаш рет онымен кездесуден
тасқаяқтады. Шал ет сататын сөрені жағалап саудаласып

жүр. Сатуға лайықтап шабылған кесектерді аударып-төңке­
ріп көреді де, бағасына келіспей әрі кетеді.
Бұрын қалай байқамаған, ол мүлде қартайып кетіпті,
екі иығы салбырап, аяғын сүйреп басады. Даусы да көрден

сатып тұрған алпамсадай мұжыққа. – Сонда аздап алар едім.
Мұжық гүр ете қалды:

Шал шоқына түршігіп келесі сөреге кетті.
Мұның қара базарда бұдан әрі жүре бергісі келмеді.
* * *
Шіруге айналған үй биыл көктемнен қалмай құлайтын

шығар, іргесі үгіліп жатыр, қар суы лықсып келіп, кемерлеп
тұрып алса, бітті дей бер. Ал көп ұзамай сәуір мамырға ұласады.

берген отты көсеп жатып.
Баланың иығы зорға сыятын оймақтай терезеден түскен
өңсіз жарық талмаурап, әне-міне сөнетіндей. Енді аздан соң
көз байланады.

Үйдің ішін тастай қараңғылық басқанша орнынан қозғал­
ған  жоқ. Пеш әлгінде гуілдеген тәрізденіп, от маздап жана
бастап еді, қайтадан бықсыды. Түтін кері лықсып қолқасын
қапты. Қабырғасына әлдене қадалғандай, жан қалтасынан

тастамай салып жүретін өткір кездіктің ұшы болар. Қолына
алып еді, бықсыған оттың болар-болмас жарығына шағылы­
сып жарқ-жұрқ етті, тұла бойын суық леп кезіп өткен.
Даланы сәуірдің аязды түні құрсаулап алған шығар.

Түн баласында аяз қысқаннан қорқынышты не болсын? Са­
қылдаған сары аяз жанарыңды да, суық сорған, шытынап
сынуға шақ қалған көктегі жұлдыз атаулыны да мұз мон­
шаққа айналдырады. Мұз моншақ түнерген аспанның көңілін

аулап сыңғыр-сыңғыр домалайды.
Пештегі от сөнуге айналды, үрлеп еді, қою түтін бұрқ ете
қалды, қақалып-шашалып кері ысырылды.

қара шайдан басқа нәр татпағандығынан болар, көзі қарауыт­
ты. Құлағының түбі ызың-ызың, үйдің ішін біреу күбірлеп
кезіп жүргендей. Иә, сыбыр-сыбыр тіл қатады.

күніңді ойлайтын кезің келіпті ғой.
Гриша шалдың даусы. Сескеніп жан-жағына қарады да
жерге бір түкірді. Бұл, сірә, жалғыздықтан ауысайын деген
шығар.

Анда-санда тастай қараңғы үйде елегізіп отырып, әлдекім­
нің даусын естігендей болатыны бұл бір емес.
Далаға шыққанда ел аяғы сұйылған екен, көше қарауы­
тып,  ұзынынан сұлап жатыр. Қала айсыз түнде албасты бас­

қандай жым-жырт. Жан-жағына абайлап қарап алып жүріп
кетті. Сәлден соң көшенің шетіндегі тас дүкеннің қарасыны
көрінді.

Ол бұдан осылай деп қанша рет сұрады екен? Бұл кішкене
күнінен үй мен дүкеннің арасын жол қылумен келеді ғой.
Өзі бүгін шөгіп кетіпті. Бағана базарда көргенде қалт-құлт
етіп жүрген, енді мүлде сілесі қатып отыр.

гені, – деді кеудесі сырылдап. – Содан базарға барайын.
Барғаным құрысын, ет дегенің күйіп тұр.

тым.
Бұл шалдың көзіне қарап тіксініп қалды. Жасаураған
жанар жасық көрінгенімен, тереңінде ызғар бар сияқтанды.

ба, Никита, қожайын маған ақша төлемейді ғой, күнделікті
тамаққа келіскенмін.

жетегімен. – Қазір екеуміз дүкеншінің тапқан-таянғанын
аламыз да, құлақ естімеске тартып отырамыз.
Шал жымиған болды.

Қонышына тығып әкелген кесек темірді суырып алып,
дүкеннің құлпын бұза бастады. Ырғап-ырғап тартып қалып
еді, шығыршығы жұлынып түсті.

Қалың ағаш есік ауыр ашылды, Гриша жағаласып-жар­
масып ішке бірге енді. Аяқтың астында қалған әлденеге сү­
рініп құлап түсті, орнынан шұбатыла тұрған соң дыбысы бі­
лінбей кетіп еді, бір кезде қайта көрінген. Бұл жолы мылты­

да ана иттің ақшасын табуға көмектеспейсің бе?
Мылтықтың шүріппесі шақыр-шұқыр қайырылды.

сып. – Қайтеміз енді...
Шалға бейғам бұрылған болып, қол жұмсар жерге жет­кен­де
кеудеден құлаштай ұрды.

Бүктетіле құлап түсіп, жантәсілімде сүйекті сырқырата
ыңырсыды.
* * *
Тұз татыған ауа тұла бойын қаңсытты, көні кеуіп барады,

еңгезердей қазаққа.
Мұның оған осы сор қайнаған жолда алғаш рет тіл қатқаны
еді.

байланған ұзынтұра ыңырсыды. Қара түн жамылған қаралы
Бетпақ қосыла ыңыранған тәрізденді. Алыс түкпірінде әлдене
қыр-қыр етіп жан тапсырып жатқандай. Шөлдің қаныпезер
қарақшысы айдаланы алқымынан орып жіберді ме екен?

Гриша шал да дәл осылай қырылдап барып көз жұмған
болатын. Содан бері қанша жыл өтсе де, марқұмның елесі қыр
соңынан қалмай қойды. Әредікте көзі ұйқыға кете бергенде
қарсы алдына келіп тұра қалады.

Солай деп жаһанды жаңғырықтыра қарқ-қарқ күледі.
Бетпақ жеті түнде де салқындамай қырсықты, күйлеген
аспан да, жер де қоламта аңқиды, әредікте ескен леп сайқалдың
деміндей ыстық.

«Гриша шал мені о дүниеде жайыма қалдыра ма екен?»
деді іштей. Бұл үшін осы қазір, тағдыры жаһаннамның
табалдырығында тұрғанда бар керегі сол ғана секілді емініп
айтты.

Бәлкім, о дүниеге аттанудан үрейленгендігі шығар. О
дүниеден кімдер сескенбеген? Сол сұсты дүниеде мұны жалғыз
Гриша емес, талайлар қарғыстай күтіп жүр ғой.
Тұла бойын қорқыныш биледі.

Тұз татыған Бетпақ қан сасығандай...
Қаңсыған түнде қан уыстап отырғандай...
Алыстан... Бетпақтың қиянынан қан кешкен күндер
қиқулады.

Кіжінген, итше ырылдасқан, өштескен бетпақ күндер...
бірінен бірі жиіркенішті, бірінен бірі қорқау. Қайсысын
аударып төңкерсе де қан түкіреді. Дүкеншінің жиған-тергенін
қолға түсірген соң қаладан-қалаға сырғығаны бұл күнде өң мен

түстей.
Жылдарды жылдар тықсырды. Дүние кезек екен. Күндердің
бір күнінде жер-көк қарақшы әнін шырқай жөнелді:
«Әлемнің тыр жалаңаштары! Ғаламды тыр жалаңаштаңдар!»

Қарақшы әні қарақшы жорыққа шақырды.
Содан бері ат үстінде.
* * *
Қарулы жасақ Шерубай Нұрадан таң қараңғысында аттанып,

Күн төмен еңкейгенде ақсақал-қарасақалдың бәрі соның
жолын құшты. Қайсысынан сұрасаң да үйірлеп жылқы, жүз­
деп қой айдап шыға келеді.

Бірі үйеме табақ қуырдақ, бірі қымыз тола тегене көтеріп
екі  солдат жетті. Дене қыз-қыз қайнады, сары ала қымыз
бабын тапты. Қос жастықты қолтығына басты.
Бұларды не істесе жөн?

Мана өздері дүр сілкіндіріп асып түскен қырқа қалың
жылқыдан көрінбейді. Жан-жаққа шаптырған жасақ осы
арадан қозы көш жерден кезіктіріп айдап әкелген. Жыл­
қышылардың бірі оққа ұшып, қалғандары сытылып кетіпті.

Қырқадан бергі жазықтың белі отар-отар қойдан майы­
сады, киіздей тұтасып жатыр.
Өзен жақтан судың салқын лебі есті, жанға жайлы тиіп,
көл-көсір кенелткен. Аулақта, батысқа қарай қиғаштанған

қашаған талдың үстінде бір топ қаз қалқып барады, еңкей­
ген күнмен бірге мамырлаған бейуаққа жарасып, қоңыр үн
қоңыраулатты, мүлгіген тоғай қам көңіл күрсінді. Тас төбеде
көк сеңгір аспан көкбеттенеді. Шырқау биікте ақ жолақтан­ған

мамық бұлтақ көздендіріп әуре. Күн шақырайып алып күй­
діріп барады, заңғардан жаланған жанар ғаламды қас қақпай
бағып, қалт етсе, тұңғиығына суыра жөнелер ме екен?!
Қырдан шаңқ етіп мылтық атылды. Кермеде маталған

ақсақал-қарасақал елеңдеді.
Бұларды қайткен дұрыс?
Басын көтеріп түзеліп отырды.
Кермедегілер сұп-сұр, түнерген, қаны қашқан. Ортадағы

қара сақалдың қабағынан қар жауады.
Жанында жатқан мылтықты қолына алды, шатынаған
жанарға қарауылдық азықтай қадады. Жауыға шүйілген қа­
расақал кірпігін қақпады. Қарауыл бойын ызғар кезді. Сор

түрткен болар. Керменің сол жақ шетіндегі сақалы беліне
түскен шалдың көзқарасы да жайсыз. Кәріліктен, әлде өш­
пенділіктен қанталаған жанар қарғыстай қариды.

Тапаншасын кіжіне суырып алды. Оққа ұшқандарды құ­
шақтай зар еңіреген қатын-баланы бірінен соң бірін сұлатты.

Қарғыс жанарлы шалдың кемпіріне оғы қата тиіпті, қанға
боялған кимешегін жұлып тастап, аппақ қудай шашы дода-
додасы шығып, айғай сала көтерілді.

кемпір.
Тәлтіректеп барып шалының үстіне құлап түсті.

лап келіп қалған солдаттарға қарсы ұмтылды. Айғай-сүрең
салып,  жан алып, жан берісті. Найзалы мылтық, жалаң қы­
лыш жарқ-жұрқ етті.

мылтығын жұлып алып, қарақұстан құлаштай соққан әйелді
қарауылға ала сала сұлатты.
Шыңғырған, шырқыраған дауыстан құлақ тұнады. Оң
жақ иығы терісіне ілініп салақтаған келіншек жанұшыра

суырылып шығып, тоғай жаққа безіп барады. Кермеге таяу
жерде бассыз дене тыпырлап жатыр. Одан әріде шалқасынан
құлаған солдат үстінде өлген әйелдің алқымында қарысып
қалған қолын жаза алмай жанталасқан. Шомбал қара қатын

кіндігіне қадалған қылышты суырып алып, шегіне қашқан
жауына тап берді де, оң жағында кимешекті кемпірді тепкі­
нің астына алған солдатты шауып түсірді.
Бұрымы тобығына соғылған талдырмаш қыз қотаннан

Мылтық гүрс етті, қыз балаларға жете бере бүктетіліп түсті.
Мына біреуінің қолына қару қайдан іліккен? Иықты боз­
бала қылышты шыр айнала жалаңдатып, екі солдатқа бірдей
майдан ашқан. Аш күзендей жалт-жұлт жалтарып, біре­

уін иықтан шауып түсірді, екіншісі мылтығын кезенгенше
алқымынан осып өтті.

Көйлегі парша-парша жыртылып, омырауы бұлт-бұлт жа­
лаңаштанған қызды шаштан сүйрей жөнелген солдатқа тап
беріп, қылышты бүйірінен бойлата сұқты.

Бозбала қарауылға ілікпей сандалтты. Қарсы келіп қалған
жауынгердің мылтық ұстаған қолын білегінен қиып түсіріп,
киіз үйлерге қарай сып берді.
* * *

Ерніне біреу тұз жағып қойғандай, удай ашиды. Тілі таң­
дайына жабысып қалған, еңгезердей қазақтан су сұрамақ еді,
икемге келмеді.
Ұзынтұра ұйықтап кеткен бе, әлде жантәсілім етейін деген

бе, қыр-қыр етеді.
Мұның жасағына сол әкеліп қосқан, ана әзірейіл қазақ­
тың  қолына бұлармен бірге түскен солдат бүк түсіп отыр.
Атып кел, шауып келге жүйткіп тұратын ұшқыр еді, кешелі

бері оның да еңсесі езіліп, құр сүлдері қалған.
Дала ай жарықта ақжемденіп жатыр. Күннен нұр, айдан
сәуле сауған сансыз жылдарда оңған шүберектей тозайын
дегені де.

Ол осы қазір неге дар-дар айырылмайды. Қақырап, қырық
бөлініп тас-талқаны шықпас па?! Құрдым түнінде аспан
астын  аңыратып, көкте айды боздатып, қадым заманның
қайғысын қоздатып, жұлдызды жесір, желді жетім етіп тор­

ғайдай тозса, арман не?!
Алғаш рет өмірден күдер үзді. Тұңғыш рет өлімді өлердей
аңсады.
Бетпақ міз бақпай сазарды. Ақжемденген дала ақ кебін

сәулені серпіп тастады. Айды шөкімдей бұлт ұрлады.
* * *
Аттандап айқасқан әйелдердің көбі қырылды. Тірі қал­
ғаны  – он шақты қыз-келіншек, үрейі ұшып, тілі байланған,

Шарбағы жапырылған қотанның маңы өлі денелерден аяқ
алып жүргісіз. Дені қатын-қалаш, бала-шаға, кемпір-сампыр.
Солдаттар оларды аударып-төңкеріп сақина-сырға, жүзік-
білезіктерін сыпырып жүр.

Қарсы алдында көйлегі омырауынан қақ айырылған ке­
ліншек жатыр. Төңкерілген қос анары дір еткендей, әлі күнге
жантәсілім етпегендей... Сескеніп айналып өтпек болған, екі
көзін содан айырмай бұрыла берді де қол-аяғын бауырына

Бүк түскен әйел жиырылып жазылды. Түршіктіре, тіті­
рене  шыңғырып, кеудесіне қона кетті. Салалы саусақ ал­
қымынан сарт етті, тістене, түңілдіре сықты.

қарыды. Алғашқыда бұлқынып аласұрған, енді оған да ша­
масы келмей барады. Көкірегіне тізесін жаныша қадаған
әйел қорғасын құйғандай ауыр, тынысы тарылып, жанарын
көкжасыл жалын тілгіледі. Әлдене тұншыға гүрс етті.

Жатқан жерінен екі солдаттың сүйемелдеуімен зорға
тұрды.  Әйел өзінен бір аттам жерде шалқасынан жатыр. Қа­
рақұстан тиген оқ маңдай сүйегін күл-талқан еткен. Әлгінде өзі
жан ұшырып жыртқан шығар, көйлегі өрім-өрім. Қан қатқан

сің бе, – деп тыпырлады ұзынтұра.
Тамағы жұтындырмайды, тас тұрып қалғандай. Өлген
әйелге сескене көз салып, өзеннің жағасындағы киіз үйге
асықты. Айналасына қарамауға тырысқан, қаптаған мүрде

жанарына іліксе, өре тұра келіп бас салатындай. Аяғы-ая­ғына
шалынып, берекесі қашты. Есіктің алдындағы кілемге сылқ
етіп отыра кетті. Тоғай жақта біреу жүр ме, сырт етіп бұтақ
сынды. Бағана үш солдатты жайратып салып сытылып кеткен

Тапаншасының оғын түгендеп тізесінің үстіне қойды.
Төбесінен қара қарға қарқ-қарқ ұшып барады. Қотанның
үстінде айналып жүріп, қолын бауырына ала құлаған бала­
ның  желкесіне қонды. Жан-жағына сақтана қарап шоқи

бастады.
Кеңірдегін езіп жіберген шығар, түкірігін жұта алмай
шашалды. Жыпылықтаған жанарын қарсы қыраттың үстін­
де жалқынданған қан қызыл шапақ қарыды. Қалың жылқы

жоннан қан жоса болып асып барады.
Басы айналып, көзінің алдында қызыл ала сағым бұлаң­
дады.
Құлағының түбі күбір-күбір.

Селк етіп орнынан атып тұрды. Мынау Гриша шалдың
даусы. Үзік-үзік естіледі.

Маңдайынан суық тер бұрқ етті. Оңбаған шал қыр соңы­
нан неге қалмайды? Өлген қақпасқа не керек? Асығып-үсігіп
тапаншасын тауып алды, қолы қалтырап шаппасын қайырды.

Бұл жолы анық естілген, түршіктіре, жаныға шыққан,
өлімнің үніндей ызғарлы болатын.
О, сұмдық, мұнысы тағы қай сандалтқаны? Мынау өз даусы
ғой! Бұл әлгіден бері өзімен-өзі сөйлескен ғой! Тоғай жақтан

тағы да сытыр естілді. Торуылдап жүрген өлім бе екен?
Тапаншасын ала салып тарс-тұрс атқылады, маңайы гүрс-
гүрс күркіреген сайын долырды. Арс-арс жаңғырыққан өзенге
егесе аттандады.

* * *
Осыдан он шақты күн бұрын Гриша шалды түсінде көрді.
Жанына мұны қылғындырып өлтіре жаздаған әйелді ертіп
алыпты.

Түнгі  Бетпақтың қара көлеңке қиянына жетпей жұтылған
сүт сәуле секілді із-түссіз жоғалды.
Бұл бұрын шалды аяйтын, өз қолынан өлгеніне күйзеле­
тіндей болушы еді, келе-келе онымен өштесіп алды. Қыр

соңынан қалмай қойса, енді қайтпек? О дүниеге аттанған
адамның бұ дүниеде шаруасы қанша, қарасын батырмай ма
біржола.

болып торуылда! Қорқытқаның өлім болса, оның әне! Аңдып
жүріп түсірді ақыры қолына.
Еңгезердей қазаққа жыртқыштана қарады.

шытыната булықты.
Бетпақтай безеріп, Бетпақша қуарды.

шалмен. – Алжымасаң, есің түзу болса, бұл күнде адамнан
әзірейіл көп екенін көріп, мені баяғыда жайыма қалдырар едің
ғой.
Иегінің астынан әлде құмырсқа, әлде өрмекші жоғары

бастаған. Қан сасытқан! Қан сасытқан сайын жалаңдаған! –
деді долырып.
Ауа жетпей алқынды. Осы қазір өңі ме, түсі ме, белгісіз.
Дауыстап, әлде іштей сөйлеп отырғанын да айыра алмады.

келетіні сол болса, қайт дейсің?! Әзірейіл жан алу үшін жа­
ратылған ғой. Әзірейілдің басы басқаға ауырмайды ғой!
Алыстан, ес танар қияннан қасқыр ұлыды.
Жапан дүзде аш өзегі талған әзірейіл ме екен?! Әзірейіл

келетін күнге ыңғайланса ма екен?!
Бетсіз Бетпақ ештеңе естімегендей бедірейген. Безбүйрек
Бетпақ боз көде кебінін берер деймісің. Боз сәуле ай мұңлық­
тың күн шығарда оранар боз кебініне ұқсауын-ай. Боз кебінді

ботадай боздап сұраса ма екен? Бедеу Бетпақтың құбыла қал­
ғанын қара! Боз көде кебін боз жалынға оранған. Боз құйын өрт
тұс-тұстан қаулап келеді. Өрт шарпыған дене күйіп барады.

* * *
Әлгінде есінен жаңылған шығар, өртке оранған секілді
болған дала тымырсық түнде тым-тырыс. Сірә, Манақаның
бойындағы өрт көзіне елестеген ғой.

Солдаттар мұның бұйрығымен киіз үйлерді құлатып, бір
жерге жинады. Қаптаған мүрде солардың үстіне лақтырылды.
Айнала қойған от тез күшейді. Кереге-уық шатырлап жа­
нып жатыр, ортада сол қалпында бүтін қалдырылған үйдің

киізі түтіндеп тұрды да, лап ете қалды, аждаһаның тілін­
дей жалаңдаған жалын жылан бауырлап өрлеп, күлдіреуішті
айнала жиырылып жазылды. Күтір-күтір тұтанған шаңы­
рақ сырт-сырт үзілген уықты астына ала құлады.

Қыбы қанып, қызына қиқулады.
От тиген мүрделер ісініп барып тарс-тұрс жарылып жа­
тыр. Тарам-тарам шашыраған ішек-қарын қып-қызыл шоққа
шыжғырылып түседі. Көңірсіген май иісі мүңкіп қоя берді.

Айнала тозақ аңқып, тамұқтың азынаған албасты сарыны сай-
сүйекті сырқыратты.
Өзен бойы ызылдап сыңсып, күйзеле күңіреніп жатыр.
Тоғайға жан бітейін деген шығар.

Оны да отқа орар ма еді?
Сол жаққа құрыстана қараған, манағы қырғыннан сау
қалған үркердей қыз-келіншек бала-шағаны шұбыртып қа­
лың талға сіңіп барады. Аңырап шулап барады.

Даусын ешкім естіген жоқ, алапат үрей есті шығарып, көк­
ке егесе шалқыған алай-түлей жалын басқа дүниені тас керең
ұмыттырған.

қалшылдады.
* * *
Мынау есінен адасқан шығар деп ойлады Смайыл. Баға­
на әлдекіммен күбір-күбір ұстасқан, енді «Өрте! Өрте!» деп

Қапырық түн сусырап құлазығандай, бозаң сәуле боз
тұманға айналған ба, төңірек жақынын жаттай жасырып
түнеріп алған.
Суға езіп отырған құртты сарқып ішті, ертеңге дейінгі

сусыны да, тамағы да осы.
Мына қатерлі жортуылда қаншырдай қатып қалғанға не
жетсін, жанарыңды қадам басқан сайын адастырған қаша­
ған Бетпақ бауырыңнан жарамасаң жауығады.

Ақ селеуі ай астында бұғынған түнгі далаға жалғандағы
жалғыз мұңдасындай бауыры езіле қарады. Дүние жарал­
ғалы көні бір жібімеген осынау ұлы шөлден басқа енді мұны
кім ұғар?

Онсыз да құлазыған көңіл жұртта қалған көн торсықтай
қаңсыды. Тандыры кеуіп, тамыры суалған сірі ой ат арқасына
батқан қисық ердей қажайды. Жаны да, жанары да жауыр,
көз алдындағының бәріне тырналып біткен.

Көделі дала қария әжімденді, қатпарлы жүзіне болымсыз
сәуле дірілдеп тұнған, ақ селеу ақ сақалдай алдиярланып
өңірін жапты.
Құла дүзде, талмау шақта әулие қарттың бейнесі қылаң

бергендей.
Әулие қария ай жастанып әңгіме шерткендей.

* * *
Ауыл Дараттың бұлағына жылыстап қонған күні әкесі
Жұмағұл көз жұмды.
Жүзден асқан қарияның қайғысына қамалған елге түн

жамылып қаралы хабар жетті. Ысқақтың ауылын жау ша­
уыпты.
Жұрт аяғынан тік тұрды. Зорығып жеткен бозбаланың
айтқан зобалаңы аһ ұрғызды. Әлі құрыған бейбақ аттандай­ды

да тыншиды, тыншиды да аттандайды. Қылыштың сабында
қарысқан қолы зорға жазылды.
Естіген құлақ түршіккен қырғын атқа суыт қондырды,
қарияның дене топырағы суымай жатып ел үдере көшті.

Саңғыру мен Дараттың қиын тасын жақсы білетін үш жігіт
бала-шаға, қыз-келінді бастап тау асты.

биігіне сұғынатын қойнауы қалың терек, сонда бекініңдер, –
деген інісі Әліге. – Еңселі жерге қарауыл қойып сақ отырың­
дар. Бізден хабар жетпей ат жалын тартпаңдар.
Бұлар да бір қосын көш еді, мінген көліктен басқа он шақты

атқа қой теңдеп, ауыр қозғалған.
Түйеге керек-жарақты ықшамдап артқан кемпір-шал, қа­
тын-қалаш Қабантауға бет түзеді.

кеш! – деді әкесінің інісі Шорағұл атын тебініп.
Жабығыңқы үркек көш таң қараңғылығына жұмбақ жұ­
тылды. Қалың жылқы Дараттың жазығындағы қарағанға
араласып, ол да көзден тасаланған, тау аралап отырып Қу,

Мұңлы аспақ.
Отар-отар қой солардың бәрінен бұрын қозғалған бола­
тын,  ендігі тай шаптырымдағы Атасудың қарасын танып та
қалған шығар.

Жағадан алған жаудан алқымға жеткізбей арылса, бәрінің
тоғысар жері бір, қияндағы Мұңлының бөктері. Ат тұяғы баса
қоймайтын, ел назары түсе бермейтін сол шалғайдан сауға
сұраған жан дәрмен хал осы-ды.

Қам көңіл көш ұзаған соң жігіттерді ертіп, Дараттың Көр-
қыстауға тоғысатын тұсындағы түйе өркеш асуға келіп бекінді.
Ысқақтың ауылынан бері лықсыған жау осы жерге соқпай
кетпейді, сол қолда қия тасты Жеке шоқы өткел бермесе, оң

жақта Саңғырудың құлама жоталары тақырланып, ат тұяғын
үгеді.
Қарабұжыр қос отау тас арқан бойы алшақта бір-біріне
түксие түйіліп тұр. Өжеттенген, өштескен, сұсты сес бар.

Ортадағы ығы-жығы томар тас қарт бураның тісіндей мұқыр,
қара көлеңкеде намазға жығылғандай құнжың-құнжың етті.
Тас сыналап өскен сұйық арша тобықтан шалып, жығылып
тұрды.

Аяқ астынан шұрқырап ұшқан күйкентайдың қанаты таңғы
алауға малынды. Төменде құба белдің жоны дір еткен.

Белдің үстіне ерін бауырына алған жалғыз ат тепкіленіп
шықты. Шошына тулап, құлдилай салғанда, тұяқ дүбірі бөк­
терді ұлардай шулатты, түн қараңғылығы соңында түріліп
барады.

Көлеңке көбесі сөгіліп, даланың етегі еппен түрілді, бауы­
ры ағараңдаған жалбыр бұлтақ балтырланған белдеу жонға
қылықты асылды. Көк кемерде көксеңгірленген көгілдір
алау шілдедегі шыңылтыр таңның есендігін тілеп, батыс қап­

талы күдікті түнерген жойқын жазыққа күрсіне көз салды.
Таудан тайып ескен салқын леп дел-сал дүздің кірпігінде
сусып, беткейдегі тақыр тастың бетінде таңғы шық тарыдай
шашылды.

Төменнен, қиқу жетер жерден жылқы кісінеді. Манақа­
ның  Алабасқа шалқайған шалғайынан қалың табын киіз
жонданып шұбырып шықты, беті өздері бекінген асудың
иек астындағы ойпаң, басын жерге салмай соза тартқан.

Қос сауыры әредікте бұлт-бұлт сөгіледі, топ-топ тай-құлын
құйындап суырылып, құлдырап құйылады. Сақ желген, сақа
айғыр, мама бие әлденеге елеңдесіп, жалт-жұлт етісіп, таңғы
салқында сабыла жөнелердей секемшіл.

Құба дала асудың алқымына қарай құланкөштеніп ағып
келеді.

Күткен жау енді кешікпес.
Табын жақындаған сайын дүбір күшейе түсті. Сансыз тұяқ
ін түбінен суырып шығарған болар, жалғыз түлкі биікке
қарай салып ұрып келеді, етекке іліге бере қалт тұра қалды да,

тау бөктерлеп жоғалды.
Жылқының бір бүйірі дүр етіп сөгілді, кебеже қарын
құла тай-құлынын шұбыртып кері қайқайды. Тас лақтырым
ұзағанда, алдынан шұбар мінген біреу көлденеңдеп шықты,

мойнында найзалы мылтық, жамбасында қылыш салаңдай­
ды.  Табынның соңында алты солдат қопаң-қопаң.
Жігіттер томар тастардың түбіне жата-жата кетті.

көрерміз.
Жылқының алды тауды алқымдағанда, манағы жалғыз ат
дала жақтан шауып шықты, бауырына ауған ерден әлі үркіп
жүр.

Анда-санда шыр айнала мөңкіп алып, табынға төтелей
тартты, дүркін-дүркін кісінесе, қалың құла дүр-дүр желеді.
Тау іші гүрс-гүрс жаңғырықты, солдаттар жапыр-жұпыр
мылтық атқан, жалғыз ат мойынын төсіне алып мұрттай ұшты.

Табынның беті осы деп Саңғыру жақтағы қатпарлы жонға
асықты, ат тұяғын кеміретін қияпаттан қиялап асқанша,
қалың құланың алды да көрінген. Тақырға іліккен көп тұяқ­
тың дүбірінен құлақ тұнады, биіктен сансыз тас гүр-гүр құлап

келе жатқандай.
Сар желген ақ жал айғыр жотаның етегіндегі шоқ талдың
тасасында тұрған бұларды сонадайдан сезіп осқырынды. Құ­
лағын жымитып қиястанып, табыннан арқан бойы озып

Айғыр жылқының бергі бетін ықшамдай қорып, жал-
құйрығы төгіліп өте шықты, басын шұлғып тастап, оқтын-
оқтын ішін тарта кісінейді, таңмен таластырған мына сапар­
дың жайсыз сапар екенін сезетіндей жануар.

Солқ-солқ желген мама бие, сарт-сұрт тебіскен тай-құлын,
табынға бойлап сіңе алмай сусыған үйір-үйір саяқ тастақта
қалт-құлт тайғанақтайды. Иесі кеткен соң киесі кеткендей
үркек.

Жылқының соңын ала солдаттар да көрінген, ат арқасын­
да былқ-сылқ бейғам.

Шоқ талдан сұғына суырылды. Күрең мінген мұрттыға тез
араласты, қайың сойыл қақ маңдайдан сарт етті. Қылышын
қынаптан суыра берген екіншісі де соның жолын құшты.
Ақмырза жырыла қашқан шұбар аттылының соңынан салған,

бұғалық лақтырар жерден үйіріп түсірді. Жігіттер де қас
қағымда килігіп, мылтық кезенуге келтіртпей еңсеріп әкетті.
* * *
Ұрансыз мылқау айқастан соң айнала құлаққа ұрған тана­

дай тына қалды. Құрық бойы көтерілген күннің сәулесі
тақыр  тастың бетінде сыбдырсыз сынып жатыр. Етек-жеңі
кеңіген көделі дала Манақаға қарай қайқайған қалың жыл­
қымен бірге көшкен, сезікті таудан іргесін аулақ салайын де­

ген шығар.
Қос отау тас мұқыр мүйізденіп, көшкен далаға осқырына
қарады.
Жасамыс тұтқын: «Жасақ бізді өкшелей шығады», – деген.

Қол-аяғы маталған солдаттардан қан иісі білінеді. Асудың
ауасы жылымшы татыды. Кермек дәм көкіректі сыздата
ыстаған.
Отау тастың төбесінде жалғыз лашын манадан қалықтап

жүр, ұясы бар болар, сірә. Жалғыз лашын жылқы аңқыған
даланың өлім аңқығанын біле ме екен?!
Қалың құла сіңіп кеткен жалпақ жазықты сағым жалдады.
Сағым ойнатқан күннің кірпігіне шөкімдей бұлт ілінді. Отау

тасқа тоқымдай көлеңке қона беріп үрікті, ту сырттан дүбір
шықты.
Боз аттылы ұшыртып келеді.
Жалғыз лашын солай қарай қайырылып, боздың үстіне

тасқындай құйылды, түйіліп барып, көк желкеден қайқаң етті.
Боз ат аспанға қарғыды, үрке жосылып ылдидағы ұшқат­қа
тез ілікті. Ерден домалап түскен иесі асуға асықты.

Ол бір құлап, бір тұрады, әлдене деп қол бұлғайды.
Жігіттер тұра жүгірді, бозбаланы демеп қайта көтерілгенше
«ел аман болса игі» деген күдікті ой күйдіргідей күйдірді.
Бозбаланың өңі боп-боз.

* * *
Шілденің күні шыжғырып барады, жалғыз лашын енді жоқ,
отау тасқа қанаты күйіп қонған шығар.
Қайратты құс қарасын батырған соң етекте қара қарға

қарқылдады, сағым оранған даланың сағы сынды. Даланы
сайтан сапырып жатыр, бел-белес, жон мен қырат жосылып
жоғалады,
қалқып