Мірсейіт Шәріфтің өзіне-өзі айтқан сөздің мағынасы:

Кәбүрәға бір ноқат қосса кер болады. «Кер»- деп, сарт тілінде қонақты айтады екен: «Алған олжаң сол - қонағыңды ұстап қайттың»,- дегені екен. «Бай бастас, би құлақтас» дегендей, Мірсейіт шәріф қожа Баһауалдинге жолығып, өзінің жоқ жерде орнын таппай отырғандығынан жығылып қалғандығын сөйледі дейді.

Қожа Баһауалдин қожа намысына тартып:

Мірсейіт шәріф Әмір Темірге ғарыз қылыпты. Сонан соң Әмір Темір зор сияпат (зияпат) жасап, ғалым-ғұламалардан жан қалдырмай бастарын қосып, екеуін екі жағына алып отырыпты. Және ғұламаның шәкірттеріне жарлық қылыпты:

Білгені не керек, аузына сөз түспей, аңқиып тұрыпты да қалыпты. Сонда Тіптазанының бір шәкірті шыдай алмай:

Әмір Темір сөйлегішінің тілінің ұшын кестіріп, сонан ол имам Кәстілі атанып, ғақайырға көп шарх [7] сөйлеген. Мұнан былай бас қосылса, екеуі ақындарша айтысатын болыпты да, жұрт сүйсініп, ұғып алатұғын болыпты.

Сонда Әмір Темір:

Онда Мірсейіт шәріф айтыпты:

Хош, бір күн Мірсейіт шәріф жоқ жерде ғұлама Тіптазаныға айтыпты:

Бірін-бірі жақсы көретіндіктері сондай екен.

Сілеті деген өзеннің бойында «Соқсаңсоқ» шатының тұсында Жаңабатыр бидің баласы «қаһарлы» Жанақтың моласы бар. Бұл кісінің басына - тұсындағы - Керей, Қанжығалы ауырған малын Түнетеді: жазылып, тыйылып кетеді. Бұл кісіні заманындағы жақсылар: «Доғал оқ»- дейді екен. Оның мәнісі не десеңіз: «Аттым!»- десе, адам да болса, мал да болса, мұрттай ұшады екен. Бұл кісінің заманында Өлеңті бойында Ажы деген қыстауға Күлік: Жаңабатыр табы мен Бейбіт деген ел даулы болыпты. Сонда ара қарындас екеуімізге бірдей сөйлейді деп, Топай - Торайдың Торайын шығарған екен билікке. Бұл Торай түбі Жаңабатырға бір атасы жақын екен. Бейбіттен пара алып, даулы талас жерді Бейбіттің пайдасына кетіріпті. «Бітімге барғандар не билік қылып қайтар екен?»- деп, қаһарлы Жанақ Ажының биігінің басына шығып, жолын тосып тұр екен. Бітімнен қайтқан Торай бұл кісіге соқпай, қырындап өтіп жүре берді дейді. Қасындағыларға айтты дейді:

*** Бір бұл емес, әркімдерге сондай қылған жері көп. Шоң би мен Боштай араз болғанда, Шоң би Жанаққа:

Баласы мұрттай ұшыпты. Шоң өлген соң, Боштайдың әкесі Тұрсынбай батыр:

Боштай:

Әкелі-балалы екеуі екі жаққа тартып, ақырында Боштайдың дегені болып, Шорман би дуанбасылыққа сайланыпты. Тұрсынбай қаһарлы Жанаққа келіп:

Баянаулада сайланып, ел жайлаудағы кезі екен. Ерейменнің ар жағында аулына бара Шорман өліпті. Жасы қырық тоғызда екен.

Шорман би cау кезінде айтады екен:

Онда замандастары айтады екен:

Сол өзінің айтқанындай болыпты. Қазақта бір мақал бар: «Мешкей асқа тоймайды, жаман жасқа тоймайды»,- деп. Аса жақсының өмірі қысқа болады. Боштай отыз жеті жасында өліпті. «Үзеңгісіне у жағыпты Баянауланың қазақ-орысы»- деген сөз бар.

Қозғаннан шыққан Төйте тәуіптің моласы - Сілеті бойында, Ешкіөлместен жиырма бес шақырымдай төмен, Жебеге: Ақылтау ұрпағының қотанында: бас жағына: қараған, аяқ жағына тікен шыққан. Моласын өзі көзі тірі күнінде ағаштан қиытып жасатқан екен дейді. Басына түнеп балалы болғандар көп дейді. Ақыл шөбересі, Асаубай немересі, Бәзіл қажы баласы Бөпкен сөйледі. Бұл Қозғаннан шыққан Төйте тәуіп: Қызылтауда Жосалы деген жерде қоныс қыстауы. Таң намазын сол жерде оқып, бесін намазын Ақкөлдің жағасында оқып, бір күн түнеп жатып, ертеңгі «Бамдатты» сол жерде оқып, «Бесінді» үйіне барып оқиды екен. Бес намазды Ақкөл басында бір дәретпен оқып, бес намазды үйінде бір дәретпен оқып, өмір бойы әдет қылған дейді. Ақкөлдің: «Әулиелі Ақкөл» атанғаны сондықтан дейді. Өзіне Қаракесек деген елден тоқсан қатын келіпті бала сұрап, бәріне де бірдеме депті, бір қатын құр қалыпты. Ол қатын назаланып жылап:

Сол бала Жарылғап: Ақтанберді баласы Жанысбай болған екен деседі.

Қазақта бір сөз бар: оңған, ілгері басқан біреуді «Дуа тиген ғой!»- дейді. Бір оңбаған тұқымды: «Дуа тимеген ғой!»- дейді. Кеше Күлікте: біреуінің аты - Әкімбек, біреуінің аты - Ақылбек, екі бай болды. Екеуі - бір Алдабектің баласы: Әкімбекке дуа тиді, Ақылбекке дуа тимеді. Анаған қалай тиді, соңғысына қалай тимеді? Әкімбек «жынды Әкімбек» атанды, «тентек Әкімбек» атанды. Қожа-молдаға, кәріп-қасерге құдай үшін беріп, дуаны көп алды. Мұсаның қожасы болып тұрған Сәт қожаға бір барған жолына алтауы - қысыр тайлы бие, алтауы - құлынды бие, айғырын салып, он екі биені бір емес, екі рет берген. Біреуі: «Тауық жұтының зардабынан жұтап қалдым!»- деп барған соң, бірі тағы сондай кем-кетігін шаққандай қылып барған соң. Баянаулада тұрған Қамар хазіретке бір барып түскен жолына он ат берген, бесеуін өз қолымнан барып алып келіп бердім. Өз әкеме бір барған жолына он жылқы берген. Қай бергенін айтайын: ұшы-қиыры(ғұйыры) жоқ, толып жатыр. Түркістандық Мәуім-Шәуім тұқымы бір Файзулла деген ишан Арқаға келіп, ел аралап жүріп, Әкімбекке түсіпті. Аттанарында екі түйе, екі ат беріпті. «Ишекемді шығарып салайын!»- деп, бірге еріп ауылдан былай шыққан соң, ишан атынан түсіп жатыр дейді.

Әне - дуа тигендік: жалғыз баласы - Қабылбектің отауының оң жағына түскенін көре алмай кетіп еді. Сол жалғыз қалған Қабылбек алпыстан асып, былтыр өлді. Алты баласы бар, үшеу-төртеуі үйлі-баранды болды. Бірден соңғысы Хафиз Семей жақта қызмет жұмысында нан тауып жеп жүр. Ақылбек қожа-молдаға бір қара берсе, іске татырлық бір нәрсесін алып қалушы еді. Қонған қонақтың іске татырлық я қамшы, я шідер, я бәкі, пышақ бір нәрсесін алып қалмаса, көңілі көншімеуші еді. Әкімбектен үйі де кем емес, күйі де кем емес, кірген кісі шыққысыз үйі де бар еді. «Жұт жылқыдан» кейін толық күйі де бар еді. Тып-типыл, тақыр таза, үй-қорасы түгіл, моласы да жоқ. Құдай сондайдан сақтай гөр, айтқан жерден әрі! Мұны көрген, естіген дуа талап бола көріңдер, дуадан қапы қалмаңдар! «Дуаменен ер көгереді, жаңбырменен жер көгереді.» Мұны шын деп біліңдер, имандай наныңдар(инаныңдар). «Дуалы құл арымас, дуасыз құл жарымас»,- деген сөз тағы бар.

Өрдегі Байжігіт, Қызай, Садыр, Матай сол жақтағы Керей деген елмен барымталас болған екен. Сонда Найманның бір жесір қатыны байы өлген соң (байынан бала қалмаған екен, пұшпағы қанамаған екен):

Бір кедей: мұрны пұшық, көзі қисық:

Онда қатын айтыпты:

Онда Керей айтыпты:

Қатын жер шұқып отыра кетіпті, дәнеме дей алмапты. Малының тағалы торы тайын қалдырмай, түгел қайырып беріп, алдына салып айдатып қоя беріпті. Бұрынғылар сөзден жығылса, алдына түсіп томпаңдай береді екен.

Бұрынғы заманда Мыңжан деген ақын қыз Шәкі деген төремен ойнап-күліп жүргенін Алтыбас: Қыпшақ - Балқожа, Қанқожалар естіп:

Сонда қыздың күйеуінің аты Телеке екен. Қыз күйеуін астыртын шақыртып алып:

Сөз - өлең болған соң, жерде қалмайды. Қай замандағы сөз? Бұл Қанқожа, Балқожа -Кенесары заманындағы Алтыбас: Қыпшақтың атақты Шоң, Шормандай кісілері[н], үш ауыз өлеңмен бір қыз адамшылықтарын сындырды. Керегі жоқ жұмысқа кіріскендігінен, сондағы қызыққан олжасы ат, тон айып қой. Неше ат, тондық абыройын алдырды. Жоқ жұмысқа жүргендігін кейінгіге өнеге, үлгі қылуға қалдырды. Қыз болса, Мыңжандай болсын!

Бір адам далада жол жағалап келе жатса, жайылып жүрген бір топ түйеге ұшырайды да, бұл адам өзіне жол ашпақ үшін, қолындағы таяғын түйелерге лақтырып жібереді. Таяғы құрғыр ұшып барып бір түйенің көзін шығарады. Түйеші түйенің көз құнын даулады. Бұл пәледен құтылайын деп түйенің көзін шығарған адам тұра қашыпты. Бір биік жардың кемерінен секіріп түскен екен. Салмағымен көлеңкелеп жар астында жатқан бір бейшара қартты басып өлтіреді. Мұны сол маңда жүрген қарттың баласы көріп қалады. Жолаушы қашады, мұны қарттың баласы мен түйеші қуып келеді. Сорлы қашқын бір дарияның жиегіне келіп жетсе, қайықшыға ұшырайды. Сасқанынан қайықшыға:

Бұлар қанша дауласса да, келісе алмай, ақырында сол маңдағы бір данышпан биге барады. Би түйешіге айтады:

Бұл сөзді естіген соң түйеші ойға қалып, дауын кешіп, кепіл қалады. Би енді қарттың баласына айтады:

Бұл сөзді естіп қарттың ұлының зәресі ұшып, құн даулаудан қашады, кетеді. Ал, енді жалғыз-ақ қайықшы қалды. Данышпан би қайықшыға айтады:

Мұны естіп қайықшы қашады, еттен безеді, кетеді. Бейшара жолаушы барлық даудан да аман құтылады. Бұл билік әңгімеге қосымша бір өлең бар. Мұны да төменде айтып өтейін. Өлең мынау:

Орманшыдан шыққан Боран батырдың заманында Ұлы жүз: Үйсінде Жарқынбай деген бай болыпты. Боран екеуі замандас, бастас, құрдас екен. Жарқынбайдың жалғыз баласы болыпты. Баласының қайыны Қырғызда бір бай екен. Жарқынбай Боранның айтқанына, батырлығына байлық қылып көнбейді екен. Сондықтан Боран мен екеуі араз болып, бұрынғыдай татулық болмай, аралары алыстан жүреді. Боран мен Жарқынбай араз болғаннан кейін, Қырғыз құдасы айрылып, қызын бермей, оз еліне, Қырғызына, көшіп кетеді. Мұндағы Үйсін: Жарқынбай бар, тағы да қасында басқа қазақтар бар, бірсыпыра ел болып жиылып, ақылдасып:

Батыр келген халықты күтіп, сыйлап:

Сол уақытта Боран батыр жолдастарына айтып келеді:

Жалма-жан біреуі от жағып, ар жағынан біреу келіп, о да жалма-жан от жағып, о да үріп, мынау не істесе, о да соны істей берді. Боран батыр шалқасынан демалып жатыр еді.

Олар жанып жатқан батырын сөндіріп әуреленіп жатқанда, бұлар тартып жөнеледі. Түнімен тартып, таң да атты. Қараса, артында шаң бұрқырап келе жатыр. Боран жолдастарына айтты:

Шаң таянған соң, жан тәтті ғой, өзгелер тарта берді. Боран батыр тосып қалды. Бәрін қырып, Боран батыр жолдастарының артынан барды. Жолдастары барып, бір таудың берігіне бекініп, қарап отыр екен. Шаң көреді, қорқып тұрысады. Бөрте атымен Боранды таныған соң, қарсы келеді. Көрсе, үсті-басы қып-қызыл қан. Боран айтады:

Сонан Қырғызға барып, онан барған жесірлерін алып, қайтып баяғы Қоқидың қопасын қауіпсіз басып жүреді. Бірақ Жезтырнақпен соғыс қылған - әдейі көштен бұрылып барып қараса, төбе-төбе, үйір-үйір қылып қырып тастаған екен. Сол жердегі жезтырнақ тұқымын құрытқан. Ең үлкен батырының тырнағын кесіп алған екен. «Қоқидың қопасы - деген Қоқидың шалқан көліндей»,- деген сөз халық аузында сонан қалған. Ол жүрістен аман қайтып еліне [келсе], алдында екі-ақ күн бұрын Жарқынбайдың жылқысын, не бары үш мың жылқысын, түгел Қалмақ айдап кеткен [екен]. Боран батырға тағы бір жұмыс, жүріс даяр болды. Боран батыр:

Өзі жалғыз Бөрте атымен күндіз қара ұлысты көріп қонады. Түнде жүріп жақындап келіп байқаса, қалмақтар қаннен (қаннан)-қаперсіз жатқан, жалғыз-жарым ат, жылқы күзеткендер болмаса. Боран батыр мұны көрген соң, сып етіп қалың жылқының қарсы алдынан келіп, өзінің барлық ащы даусымен үш ақырғанда, жылқы күзеткендердің біреулері етпетінен (екпесінен) құлап, біреулері шалқасынан сұлап, жылқыға ие болмақ түгіл, аттарынан айрылып, жаяу қалады. Жылқы шіркіндер де амалсыз айдалып келе жатқан жануарлар бетін елге қарай бұрғаннан соң-ақ, Боранның. дауысын танығандай, түз даланың адам көрмеген құланындай, шиыршық атып, шырқап, жолындағы жаяу-жалпы жүгірген қалмақтарды басып-жаншып, құйрықтарын шаншып жөнеледі. Дөңгелек тұяқтан тұз тастамай айдап, жолдастарына келеді. Қалмақтар жүз қаралы адам екен: түгел үйіліп-төгіліп жаяу қалды. Жалғыз дөңгелек тұяқ дегенде, бір қара ат қалады. Түнде Боран батыр ащы дауыспен ақырғанда, жатқан қалмақтар шошып оянып:

Боран тосып жатады:

Айтқанындай, ертең бір қара келеді. Көрінген қара - бір қара атқа мінген бір жас жігіт бұларға келіп сәлем беріп, аттан түседі. Өз жөнінен сөз сөйлеп, жаяу қалған жайын айтып:

Аттарын қайырып береді.

Қалмақтар келіп, Боранға жолығып, әңгімелесіп сырласқанда, Боран айтқан екен:

Ақбура: Есен тентек, әкесінің аты - Жетібай, шешесі заманындағы әйелдің қақ маңдайы болса керек. Күлік - Жаңабатыр бидің қойнына кіріп барыпты:

Сонда Жаңабатыр би:

Сол Есен туып, туа тентек болып, өзі жеті жасында жетім қалған соң, ешкім бетін қақпапты. Әкесі жоқ еркелейтұғын, жетім балаша мұңаймай, сүміреймей, өрге жүзген балықтай, өршелене туғаны: «Мынау тегін жан болмас!»- деп. Мылжың ертегісі не керек, бір ұлы жиын аста самсаған сары қолдың ортасында Жаңабатыр биді тарсылдатып, қамшының астына ала бастапты.

Сонда Жаңабатыр би:

Ас тарқаған соң, ұйықтап тұрып, есін жиған соң, түйе бастатқан «тоғыз» ап келіп, Жаңабатырдың босағасына байлапты. «Алмаймын!»- десе де, болмапты.

Қазақта бір мақал бар: «Ата - биеден, алып анадан туады»- деген. Сонда ол ана тауықша күлге аунап таппайды, таптырушы бір иесі болады екен. «Ұрлық қыл да, мал тап; ойнас қыл да, ұл тап» - дегені құр еркек бала болып туғанды айтпайды, іске жарарлық, орынға тұрарлық болып туғанды айтады екен. «Көңілсіз жұмыстан көтсіз бала туады». Көті жоқ бала бола ма? Қайратсыз, жасық, жаман туғанды айтады екен.

Есен тентек әкесі Жетібайдан жеті жасарында жетім қалған. Әкесінің өлгеніне қырық жыл болды дегенде, бұқа жарыстырып, қай озғанына бәйге тігіп, ас берген. Бір көк бұқа алдында келген. Есен тентек бір ауылдың сыртында қонақ болып отырса, бір баланы шақырып алып, қоржынынан алып құрт беріпті. Бала құртты алып, үйіне жөнеле бергенде, өз қоржынын өзі пышақпен жарып, кұртын жерге төге салып, баланы қуып барып:

Ақбура: Есен тентек бір ауылдың сыртында қонақ болып отырса, бір бала қасына жүгіріп келіпті. Есен тентек қоржынынан үш құрт алып беріпті. Бала үйіне қарай ала жөнеліпті. Есен тентек өз қоржынын өзі жарып, құртын жерге төге салып, баланы қуып барып:

Есен тентек:

Айтқожадан Байсал туады. Байсалдан: Қалша, Баутан, Байсымақ; Қалшадан - Жұматай, Жұматайдан - Сағындық; Баутаннан - Қаракесек, Қаракесектен - Жұмакелді, Тоғайда Ертіс бойындағы елде бар, Қаракесек ішінде бар: «Ақбурамыз, Есен тентек ұрпағымыз»,-деседі.

Тентек жайын біраз сөйлейік. Қаракесек - Сүйіндіктен екі тентек шыққан. Бірі - Қожан тентек, бірі - Ақбура: Есен тентек. Екеуі - бір замандікі. Қаракесектен шыққан Қожан тентек: «Қара шорыңмын, Құдайдан соңғы зорыңмын!» -дейді екен. «Отыз ұлды Қожан атанамын!»- деп, бала-шағасы көп, байы өлген жесір жас қатындарды ала берген екен. Бұрынғы байынан қалған балаларына қалың беріп, қатын алып беріп, өз қолынан жүз кісіге қатын ап беріп, мал малдандырып, жан жандандырып, «Отыз ұлды Қожан» атанған. Бұл бұрынғыдан бар сөз. «Отыз ұлды Қожан», «Отыз ұлды Байзақ» және Кіші жүзде: отыз ұлды Дастан. Сары Қозған: жиырма ұлды Рай, Қаракесек: он сегіз ұлды Бертіс, Қаракесекте он алты ұлды Жоламан, Күлікте: он бес ұлды Тілеуімбет, Алтайда: он үш ұлды Саңырық, Айдаболда: он ұлды Еламан. Қуандықта да: тоғыз ұлды Аралбай, тоғыз ұлды Тоқбура, тоғыз ұлды Итқара, тоғыз ұлды Мұрат. Бекайдар - Тінәліде: тоғыз ұлды Түгелбай, Айдаболда: тоғыз ұлды Мамыт. Санның сүйкімді жері - тоғыз. Сонан соңғы санға қосылмайды. Егізді ешкі де табады, сегізді ит те табады. Біреу - теріс: жалғыздық бір құдайға жарасады. Екеу - керіс, үшеу - ұрыс, төртеу - дұрыс. Бесеу - бес шоқпар, алтау - алты бақан, жетеу -жеті ит. Сегіз болды, иттің күшігі есепті. Тоғыз болды, толық болды. Қожан тентектің әкесі жеті қатын алған. Қожан өзі бәйбішеден туған, жетеудің кенжесі.

Қожан тентек он жеті қатын алған: «Отыз ұлды Қожан» атанған. «Ілуінен» қашып, ешкім қызын айттыра алмай, қызының алды қырыққа келген. Қырық қыз күйеу алмай, отырып қалыпты. «Ілу» деген түйе бастатқан «тоғыз»: мұның бір қызына күйеу болғанға қалың малдан бөлек, қатын басына бір «тоғыз» ілу керек.

Бір қатыны айтыпты:

Қожан тентектің моласы Шідерті өзенінің бойында.

Ақбура: Есен тентек.

Мұның тентектігі: «Не Шобалай қылмадың, не Төлебай қылмадың, не Қарабай қылмадың?! Қаржас: Мырзағұл да қылмадың?! Бураның бір көзінің құнына келген Ақбурадан туғызып, Құдай, сенің көзіңе таңба басқаным?!- деп, жылқының санындағы дөңгелек таңбаның ортасынан таңба бастырады екен. Алла, өзіңе ақтай гөр! «Естіген құлақтың жазығы жоқ» деген бар ғой! Баянауладан сексен атанмен қарағай тарттырыпты: «Таудың құзының төбесін жаптырамын!» - деп. Керекуден алпыс атанмен үн тарттырып:

Ит те жей алмаған, ұры да ала ал маған. Ұрыға, бөріге мал ішінен екі ақ боз атты даяр болған да тұрған. Сонан малдары тағы болып, қыстауда қалатұғын болған. Иесіз (ессіз) жүрген мал болғанмен, ешкім батып жия алмайтын болған. Қысқа қамытшылық болып, жұрт союға мал таппағанда, Есен тентектің өзінен келіп сұрайды екен: «Атып алып жеуімізге рұқсатыңыз бар ма?»- деп.

Сонда Есен тентек:

Айтқанындай болыпты: «Атып жегендердің арты оңбады»- дейді.

Алтай: Мұрат - Бекайдардың тоғызынан: Батыраш, Қотыраш аталары, Сиқымбай атасы -Тіней бай жас-мас күнінде: «Ақбура: Есен тентекке шәкірт боламын, тентектік үйренемін!»- деп келген. Сонда оған Есен тентек айтқан:

Онда Тіней болмаған:

Тіней болмаған, тоқтамаған.

Тіней ұялып, именіп, қыла алмаған.

Есен тентек арман қылған:

Қанша көбейтемін дегенмен, ит көбеймейді екен: бірін-бірі талап өлтіре береді екен. Қанша көбейтемін дегенмен, ешкі көбеймейді екен: кебенек келіп, тауысып тастай береді екен.

Ақыр[ғы] тентектігі:

Құдай рақмет қылсын Есен тентекке! Ұрпағы көп, өзіндей болған біреуі де жоқ. Қызылтауда «Есеннің қара қуысы»- деген өз алдына жеке бір тау, айналасы бәрі - өзінің үрім-бұтағы. Ақбурадан - Аққошқар, Тілеулі, Жетібай, Кенже, Көкен. Жетібайдан - Есен тентек. Есен тентектің балалары: Батырбай, Ербай, Асан, Шөкіл, Қарамырза, Балта, Атабай. Батырбайдан: Балға, Жанқожа, Қошай. Балғабайдан - Мәдібек. Онан - Қайып, Законшы. Бұл Ербай, Батырбай «Құртты» деген жерге қойылған. Аққозы батыр өлгенде, тоқалын Ақбура алып, Кенже, Көкен сол тоқалдан екі [бала] туады. Сағындық Жекен мен айналасы.

Қаракесек: Қожан тентек: «Ақбура: Есен тентекпен тентектік жарыстырамын!» - деп келіпті. Сонда Қожан тентек Есен тентектің үйіне кіріп келе айтқан сөзі:

Осы Қожаны Нияз қожа екен дейді.

Есен тентек үйіне келіп отырған бір қожаны бас салып, сабап-сабап, артынан қожаның сәлдесінің ұзындығындай арқанға аяғынан тізіп толтырып мал берген. Сонда қожа:

Мұрат: Тіней баласы Сиқымбай - Батыраш, Қотыраштың әкесі - Есен тентекке келген:

Сонда Есен тентек оған айтқан:

Ұялып, именіп қыла алмаған.

Шорманұлы Мұса мырза сөйлеп отырады екен:

Қоңырбай халфе, Құрманбай абыз, Жайбақы - үшеуі Баянаула тауына аң аулап, арқар атуға шығады. Жерде аздаған қар бар. Үшеуі сөйтіп тау аралап жүрсе, бір жалаң аяқ адам ізі: қарға да басқан ізі, тасқа да басқан ізі - таңбасы түскен соң, бұл үшеуі тамашалап, ізіне түсіп: «Қоңыр әулие бар» деп жүрген. Сонан кейін бұл үшеуі бүл жерде әулиелердің жайы бар екен деп білген. Ол жолы емес, тағы бір жолы Қоңырбай халфе, Құрманбай абыз, Ақпан молда деген үшеуі жоғарыдағы айтылған жайға келіп, түнеп жатқан болады.

Сонда Ақпан молда:

Ұйықтаған кезде бір адам келіп, Ақпан молданы біреу алып кетеді. Ертең тұрған соң Қоңырбай, Құрманбай екеуі Ақпаннан сұрайды:

Онда ана екеуі айтты:

Кешікпей Ақпан молданың мойны бұрылып, аузы қисайып кеткен дейді.

Бұрынғылар айтады екен: «Арғын болсаң, Алтай бол. Алшын болсаң, Адай бол. Үйсін болсаң, Сиқым, Жаныс, Тұтбай (Топтай) бол. Найман болсаң, Қаракерей - Матай бол. Өзгең қалай болсаң, солай бол!»- деген. «Тышқанның да сәуірі (сауыры) болады»,- деген екен. Сондай-ақ Алтай - Арғынның сәуірі (сауыры) болған: Әлібай, Нұрбай, Әлеке, Байдалы, Сайдалы - үш қатынның баласы да - бір бас, жалғыз мұның өзі де бір бас. ***

Әлтеке-Сарымжан құтты сөйлеген екен:

Құнанбай, Ыбырай, Мұса - үшеуі қазақтың маңдайына қалай сыйып жүргеніне айран асырмын! «Тамыр берген түйеден - Тәңірі берген тойы артық!»- деген сөз сондайдан қалға[н].

Кеше Қоңыраттан шыққан «Көктің ұлы» атанған Сапақ датқа мен замандас Қоңыраттың бір табынан қара Нұрман шешен шыққан. Осы екеуі .біріне-бірі кездеспей, бақ күндестік қылып жүреді екен. Сапақ өскен, өнген рудан шыққан; туған, туысқанды, балалы-шағалы, Нұрман туған-туысқаннан да таза, бала-шағадан да таза жалғыз да екен, жарлы да екен. Бір қалың ну жиында екеуі кездесіп қалып: «Мына жақта Сапекең отыр ғой!»- демей, Нұрман желдей гулеп есе беріпті. Сонда Сапақ шыдап отыра алмай: