Айналайындарым
менің...
Алматы
Ділдә Матайқызы

Матайқызы Д.Т.
Айналайындарым менің... / Матайқызы Ділдә Тасмағамбет-
келіні.– Алматы: «Мерекенің баспалар үйі» ЖШС, Mereke baspasy,
2014.– 288 б.

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
Таң торғайы шырылдағанда ұлы төсегімнен
көтеріліп, жарық дүниенің нұрына жүзімді шәйіп:
«Иә, Жаратқан Ием, әр пендеңе ынсап, қанағат

бере гөр. Бауырын бүтін, басын аман ете гөр. Ел
мен ерімізді жақсылыққа жолықтыр. Ақ сөйлеген
адалдың «бұ дүниеде жиғаны бұйырғай, о дүниеде
иманы бұйыр­ғай», – деп тілек ететінім бар.

«Тірліктің басы сайран, түбі ойран» – деп әу-
лие Абай тегіннен-тегін айтты дейсің бе? Жақсы
өткіздік пе, әттеген-айы көп болды ма, әйтеуір,
ескен желдей, көшкен сеңдей боп бір дәурен біздің

бастан да өтіп барады. Адам алдымен Алланың,
сосын қоғамның перзенті ғой. Аллекем, «адамға ғұ-
мыр бердім, көретін жарық, тататын дәм, тау-
сылмас арман бердім, бірақ ниетін өзіне қалдыр-

дым», – депті. Біздің ұрпақ қай қоғамда өмір сүрсе
де сол саясат, нанымға имандай сенді. Ниетінде
алалық, көкірек-көңілінде құлалық болмады. Кейін-
нен қоғам алмасып, заман аунағанда елім үшін деп

төккен тер, кешкен қанның өтеуін кейінгі ұрпағы
қалай бағаларын, қай биіктен көрерін өлшеп-пішіп
жатты дейсің бе? Осының бәрін оймен өлшеп,
санамен салмақтаймын.

Осы екен пенде деген жазған құлың,
Осы екен қас қағымдай өткен өмір...

Айналайындарым менің...
«Қоғам азарда достық жоғалады, ұрпақ азар-
да махаббат жоғалады» – депті Мұхаммед (с.а.у.)
пайғамбарымыз. Пейіште нұры шалқығыр кейін-

гілердің кешер күніне уәйім жеген-дағы. Қазірде ау-
зымен құс тістеген ғалымдарымыз, – әлем эконо-
микалық, экологиялық һәм адамгершілік күйзелісті
бастан кешуде. Соңғы екеуін түзеу үшін алдымен

экономиканы алға оздыруымыз керек, – деп сөз
жарыстырады.
Әркімнің пікірі өзінде ғой, кейде келісіп, бәзбір
сәтте осы оймен келіспейтінім бар. Меніңше, мәсе-

лені адамгершіліктен бастау қажет. Өз міндетіне
адалдық, желісі үзілмеген тәлім-тәрбие, бауырмал-
дық бар жерде ғана қоғам түзеледі. Экономика
да, экология да қаз басады. Адамгершілік мәсе-

лесі – түптің түбінде ұлттық идеологиямызға айна-
луы ләзім. Әйтпесе, экономикасы дәуірлеген кейбір
елдердің жастарының нашақорлыққа, алуан түрлі
қылмысқа, айтуға адамның аузы бармас биәдеп

қылықтарға жиі бой алдыратынын қай-қайсымыз
да естіп-біліп жүрген жоқпыз ба? Қисық біткен
талды жастайынан түземесе, буыны қатқан соң
оның көлеңкесі де қисық боп түседі...

Е, шырақтарым, адамгершілік – «айналайын»
деген сөзден басталады. О баста алған маман-
дығым әскери дәрігер болған соң, қазірде жасым
жетпістен асып, ернімді тұшытып немере, шөбе-

ре сүйіп, бір қауым елдің ақылшы анасына айналған
шағымда кешкен ғұмыр, сүрген дәуренде көрген қы-

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
зығым мен шыжығымды, алған тәрбиемді, түйген
тәжірибемді, ата-бабадан қалған өсиет-мұраны,
қоғамдық-саяси, тарихи һәм өмірлік көзқарастарды

өзімнің отбасым, ошақ қасыммен сабақтастыра
отырып, жас ұрпаққа аманаттасам деймін. Әлгін-
де айтқандай, әркімнің ниеті өзінде ғой. Көкірек
көзі барлар тәлім алып үмітіне – сенім жалғап,

мақсатына – қанат байлап жатса арман не? Бір
ғұмырда жаманның кесапатынан жақсының шара-
патын көп көрген Ананың айтар сыры мен шер-
тер жыры аз дейсің бе? Осы еңбегімді өздеріңмен

Айналайындарым менің...
Бұл жалғанда бала дегенде адал күші мен
омырау сүтін сарыққан ата-анадан артық
кім бар дейсің? Әлқиссаны өз әке-шешемнен

бастайын. Әкем жарықтықты араласқан ел-
жұрт көрер жарығы таусылғанға дейін Мәтеке
деп құрметтеумен өтті. Сол Мәтекең – Ма-
тай Қоқанұлы 1886 жылы бұрынғы Ақмешіт-

тің Құланды елді мекенінде дүниеге келген.
Руы алты ата Әлімнің Тілеуқабағы. Жаз жай-
лауы, қыс қыстауы Арал теңізінің жағасы мен
Ырғыз, Борсық құмының арасы-тын. Туған

ауылында мұсылманша сауатын ашып, Бұха-
радағы жоғары діни оқуын жеті жыл оқып та-
уысқан, Құранды тұңғыш қазақшаға аударған
аса сауатты адам еді.

Сұрасаң руымды Тілеуқабақ,
Ән салсам керіледі қас пен қабақ, – деп
ыңғай төкпе әуенмен күбірлеп отыратын әкем
ұзын бойлы, қапсағай қара торы, мінезі шалт,

жылдам жан-ды. Болыс атанып жорға мінген
шақта, қуғынға түсіп тар қапаста жатқан сәт-
те де осы бір сара ақыл, қиып түсер туралығы
серік болды ғой деп ойлаймын.

Анам Қалбүбі Бақтыбайқызы 1890 жылы
Құландыда туыпты. Дәулетті шаңырақтың қағу
да, қағажу да көрмей ерке-тотай өскен қызы.
Мұсылманша әріп танымаса да, ғұмыры жай-

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
бойлы, аққұба, үсті-басына, тұтынған мүлкі-
не, ыдыс-аяғына қылау жұқтырмайтын сыпа,
кінәздеу кісі-тін.

Ата жағынан қуаласақ біз атақты Көтібар-
дың тікелей ұрпағымыз. Көтекеңнен әйгілі Есет
батыр мен Дәрі тарайды. Жақсылармен қа-
наттас қонған, мықтылармен табақтас болған,

астына арқыратып ат мінген, үстіне жарқыра-
тып сауыт киген Есекеңнің екі теңіздің ара-
сын ереуілдеткен, тепсінген жауға теңдік бер-
меген ерлігін барша қазақ бағалайды. Пейіште

нұры шалқығырдың өз заманында Петерборға
патша қабылдауына барғанда түскен фото-
суретін көргенім бар. Бұл әлгі отаршыл ел-
дің әскерімен жауласа-жау­ласа бір-біріне ал-

дыртпаған соң, татулыққа қазақтың бір топ
игі жақсысын алдарқатып шақыратын тұс
қой. Үстеріне малынтып зерлі шапан киген
өңкей ығай мен сығайдың ортасында малда-

сын құрып, үй орнындай болып Есекең отыр.
Мойнында сәбидің алақанындай алтын медаль.
Осындай көргенді жердің түлегі әкем
жастай атқа мініп, үш мәрте болыс сайланып,

бақандай тоғыз жыл ел тізгінін ұстағанымен,
байлыққа бой алдырмапты. Ағайын-туыс Мә-
текеңнің қоңторғай тірлігіне қомсынып, алды-
на үйірімен айдап мал салса:

Айналайындарым менің...
аспан астын шаңға бөктіріп кісінетіп, мөңіретіп
айдап келгендерін кері қайтарып отырыпты.
Жан байлығын ерте бастан көздеген-ау.

Бала кезімізде ауылда қариялар әуезе ғып
айтып отыратын:

тұрған жігіт кезі. Атағы да, адамгершілігі де,
тіпті құралайды көзге атар мергендігі де алыс-
жақынға кеңінен тараған тұс. 1915-16 жыл-
дары сарала шекпен киген орыс әскері ауыл

үстін аласапыран ғып қаптады дейсің. Өрістегі
жылқыңды сұраусыз табын-табынымен алда-
рына салып қуалап кетіп жатты. Теңізге тақау
шұрайлы жерлерді бауырына басып иемдене

кетті. Жылтыраққа әуес сауысқандай елдің
тұщы дүниесіне қолдары жүгіргіштеп барады.
Тәйт дейтін дәрмен жоқ. Қара қазақ шарасыз
дағдарған шақта әкем Орынборға хат жолдап,

береміз. Әйтпесе зорлық-зомбылықпен тартып
алудың аяғы жақсылыққа соқтырмайды. Ел-
жұрт ашынып отыр. Қақтығыс туып жатса,
кінәні бізден іздемеңіздер, – деп. Сол сол-ақ

екен, Орынбор шекара комиссиясының бас-
тығынан атты казактарға бұл бейбастақтықты
дереу тоқтатыңдар деген пәрмен жетті дейді.
Содан соң абай-қоқайларын азайтып, аяқта-

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
Бұл дүрбелең басылып, ел мамыражай
қалыпқа ене бастағанда енді қауіп іргелес
жатқан түркімендерден төнсе керек. Түбі бір

түркі жұртымыз дегенмен ауылы аралас, қойы
қоралас жатқан қазақ пен түркімен арасы
жүздеген жылға созылған кіржің, қақтығыс,
барымта, қарымтасыз тұрмаған. Оның ішкі,

сыртқы себептері бар шығар, қай заманда да
керісетін де тебісетін де дәулеттілер ғой. Ал-
дындағы оншақты жандығына кішт-кішттеп
әрең ие болып отырған кедей-кепшіктің атасы

бөлек, шақырған ұраны басқа бөтенде не шар­
уасы бар.
Сонымен, жуанның жіңішкеріп, жіңіш-
кенің үзілер тұсы – ерте көктемнің шағы

болса керек. Байы-кедейі бірдей қыстай жи-
наулы жатқан теңін шешіп, кемпіршуақ күн
көзіне қағып-сілкіп жайып, тебен ине, шуда
жіпті қолдарына алып, құлаштай созып келін-

кепшік киіз үйдің туырлығын, түндігін жама-
майтын ба еді.
Әр үйден бір-бір кемпір шығып, қарулы
жігіттерге күзем жүнді сабатып, түтіп, қош­қар

мүйіз ою салып, текемет басатын. Еркек кіндік
асау үйретіп, аулаққа шауып, жез самауырын
буға пісіп, бұрқ-сарқ қайнап, ошақтан сүрдің
иісі шығып, қазанда соғымның соңы – жеңді

білектей қазы мен түйенің өркеш майы тулап
қайнап, әрі-бері өткеннің танауын қытықтап,

Айналайындарым менің...
ой-хой, несін айтасың бір жанға жайлы мамы-
ражай дәурен бастау алатын. Осындай, бей-
жай, жайлауға қамданып жатқан Борсық құ-

мын жайлаған Байдалы байдың ауылына бес
қаруы бойында түркіменнің қалың қолы сау
ете түсіпті.
Көзді ашып-жұмғанша қамсыз отырған

ауыл азаматтары соққыға жығылып, әйелдер
дауыс салып азан-қазан болып, қылтиып көк
шөп құсап өсіп келе жатқан бала-шаға жүк­
аяққа, кебежеге тығылып, ұзын аяқты мал

қуғынға түсіп, лезде аласапыран болысады.
Жаудың қарасын алыстан байқаған біреу ан-
дағайлап шауып әкеме жеткен. Байдалы бізге
туыс-тын.

тар емес, бәленшекеңнің сойылдан басы жа-
рылды, түгеншекең шоқпардан мертікті, қыл
құйрықтыны қыр асырып кетті. Өзің бір ай-
ласын таппасаң, өзге дәтке қуат қалмады, –

деп ат бауырынан сыпырылып түспей ме? Өзі
ел билеген болыс, өзі мерген болса, қарауын-
дағы халқын қалай талауға салсын?! Аздаған
жігіт-желеңмен атқа қонып, әлгілердің алдын

орап жол тосып жатып, әкем жарықтық талай
жауды жайратса керек. Әупірімнің күшімен
пенде болған ауылдасын, қолды болған
мал-мүлкін ажыратып алып қалыпты.

Айналайындарым менің...
темірлер (ру) ел емес екен ғой, – деп ұшып тұрып,
әкесінің мініп жүрген сәйгүлігін белдеуге байлапты.
Ел ұстаймын деген ұлдарым, әрқайсысың ағай-

ынның емес, алты Алаштың азаматы болыңдар-
шы...
Жарықтық ата-бабаның жаманы бар ма?
Қалбүбі анамыз да қосағына сай болса керек.

Құдайым, бардың дәулетін, жоқтың пейілін
бермегей. Мәселенің үлкені сол пейілде жа-
тыр ғой, шырақтарым.
«Мертвые уже не мертвые, если живые

благоговейно воскрешают их» – депті Ан-
дре Моруа. Сол айтқандай, тірлігіңде жасаған
жақсылығың да, жамандығың да өзіңмен бірге
жер астына түсіп кетпейтін көрінеді. Ол ұр-

пақтан-ұрпаққа, ауыздан-ауызға тарап, екінші
ғұмырыңды жалғастырып жатады. Менің де
айтып отырғаным, алып-қоспасы жоқ ел жа-
дында қалып, жылдар өте келе кері жаңғырған

әңгімелер. Тәлім-тәрбиеге татыса, құйма құлақ
табылса неге айтпасқа?
Иә, анам Қалбүбінің бойжетіп бұлғақтап
отырған қыз дәурені болса керек. Жарықтық

қыз-дәурен де көктемгі аптап бір ұрса солып
қалатын қырда қаулаған көктемгі қызғалдақ
сынды ғой. Мәтекеңнің әке-шешесі айттырып,
ен тағып, еншілеп қойған кезі дейді. Енді қай-

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
дәмелі жүргенде әкем болыстық сайлауға екін-
ші мәрте түсіпті. О кезеңдегі болыстық сайлау
да қазіргі депутат сайлағаннан кем соқпаса

керек. Аты жүйрік қайырып, тілі жүйрік ай-
ырып, ағайын-туыс, жақтас жинап, бары ма-
лын шашып, жоғы артын ашып қым-қуыт шақ
деседі. Жастай атқа мініп, елдің екі шылбыр,

бір тізгінін ұстаған Мәтекеңді ел-жұрт қолдап,
екінші мәрте болыс көтереді. Қыз мұраты ке-
туді ойлап он қалқып, тоқсан балқып отырған
қалыңдық болса, болашақ қосағының болыс

атанғанын неге жек көрсін. Қашанда жолы
жіңішке қыз байғұс сырттай сыр алдырмаған-
мен, іштей мүжіліп бітеді ғой.
Сүйіншілеп қос ат мініп шаппағанмен, бо-

лашақ қайнылары, ағалары болыс сайланған
соң қарап тұра ма, жөпелдемеде Қалбүбіге
жетіп: «Сүйінші», «Сүйінші бер, жеңеше!»-нің
астына алмай ма?

Жарасымды әзіл-оспақ айтып, ортала-
рынан шығармаса керек.
Сонда анамыз алтынмен апталған, күміспен
күптелген, көрерге көз керек түрме белбеуін

гім болсын, – деп ұстата салған.
Кейін ел басына нәубет боп төнген ашар-
шылық жылдары әлгі түрме белбеуді астыққа
айырбастап, бір үйлі жанды аман сақтап қал-

Айналайындарым менің...
Кей-кейде жыршылардың аузынан «Боз
атым шабуға бар, желуге жоқ, көңілім алуға
бар, беруге жоқ», – деген өлең естісем, есіме

қай-қайдағы оралады. Қай-қайдағы дегенім өт-
кен дәурен ғой, өткен дәуреннің көп естелігі
ардақтап бағып-қаққан ата-анаңа байланысты
болып жатады.

1909-10 жылдары Мәтекеңнің де үстінен су
төгілмес боз жорғасы болыпты. Қаптатып дәу-
лет жимаған Мәтекең сол бір боз жорғасын
мыңға балап, үстіне шыбын қондырмаса керек.

Әрі болыстың тақымына жаққан боз жорғаға
кім көрінген көз аларта ала ма? Бір күні тұр-
мыс құрып, оңаша түтін түтетіп кеткен Үміт
деген қарындасы ағасының үйіне бір-екілі жа-

ман жиендерін ертіп, төркіндеп келмей ме?
(Үміттің ұрпағы қазірде Ақтөбе облысында
тұрады). Ол заманда қазіргінің келіндеріндей
екі күннің бірінде өзі шыққан әке-шешесінің

шаңырағына шауып бара беру қайда? Ірге-
лері жақын болса жылына бір мәрте, онда да
ата-енесінің рұқсат, батасымен барып көрісіп,
аунап-қунап, мауқын басып қайтады. «Ойбай,

қызымыз келе жатыр, төсектің тазасын төсең-
дер, сақтаған сыбағасын асыңдар, қабағына
татау түспесін, көзі түскен дүниесі болса қо-
лын қақпаңдар», – десіп бүкіл ауыл мәре-сәре

болысады. Жеңгелері болса: «Көз жақсымның
бойы таралып, кәдімгі келіншек болыпты, күй-

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
еубала мырза қол көрінеді, барқыттан киген
көйлегін қарашы, көк былғарыдан тіктірген
шоқайма кебісін көрдің бе, алтынның буынан

емес, нуынан соқтырған білезігінің өзі бір қа-
ралық» – десіп, ой, несін айтасың, қыздың
төркіндеп келуі мен кері аттануы бір ауыл-ай-
мақты зеріктірмес алты ай жазға қырғын әң-

гіме. Біреу шын тілектес көңілмен айтады,
екіншілері қызғаныштың қызыл өрті ішіне
түсіп шыдатпай айтады, әйтеуір әңгімеден кен-
де қылмас.

Сол Үміт қарындасы әбден аунап-қунап,
көңілін бір демдеген соң кері шаңырағы-
на қайт­паққа жиналған. Қазақтың тағы бір
дәстүрі – қымбатты қонағынан аттанар ал-

дында бұйымтайын сұраған, қалаған нәрсесін
берген. Сонда Үміт айтты дейді:

ным ағамның боз жорғасы, – депті. Жастық
па, әлде алдынан өріп шыққан келген жерінің
жас-кәрісіне мақтанайын деді ме, қайдам.
Алыс-жақынға әйгілі боз жорғаны ырғалта

бас­тырып түсіп жатса, мақтанса мақтанғандай
ғой.

дай қадірлейтін көрінеді. Дау мен жауға ғана
мінетін боз жорғасын бәсіре ғып тартыпты.
Жануарымның көзі шоқтай жайнап, бауы-
рынан жарап тұрысын айтсаңшы. Бұған мін-

Айналайындарым менің...
ген де арманда, мінбеген де арманда, – деп
ауыздарының суы құрымай ма? Оны мініп
келген кешегі келіннің мерейі тіпті үстем бола

түспей ме? Үміт осыны ойлаған шығар. Еш-
кімнің қолынан қақпайтын сахи Мәтекең:

са қара көбейткен жарығым еді. Алсын. Ал-
дынан жарылқасын. Ел ішінен маған да бір
белі мықты бесті табылар, – депті.
Қарындастың қадірі, ағаның ілтипатына не

жеткен?
Кейін сары қарын бәйбіше болған шағында
Үміт: «Алла, дүние-ай, алды-артымды ойламай,
жалғыз ағамның сырт көзге айбар ғып мінетін

жалғыз атын аударып алғаным қай сасқаным?
Сол қылығымды ойласам әлі күнге бетім күйе­
ді», – деп айтып отыратын.
«Адамның басы Алланың добы» – деседі,

ал домалататын заман мен өмір сүрген ор-
тасы. Кешегі ақ қашып, қызыл қуған кезде
қазақтың қай ауылының үстінен қызыл құй-
ын, ақ боран соғып өтпеді? Бай мен би –

жау, оқыған көзі ашық, елге иман үлестіріп
жүрген молда, ишан – жау, сонда кім дос еді,
бұл маңдайының соры бес елі қазаққа? Түр-
менің есігін теуіп шыққан, бәлшебек атанған

ұры-қары, өңшең бұзақы ма теңдік әперетін?!
Байды құртып, кедейдің таз кепешін кигізем
деп басталған күрестің мақсатының өзі теріс
болатын.

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
«Нельзя сделать слабого сильней, ослабляя
сильного, нельзя помочь бедным, уничтожив
богатых, нельзя постоянно помогать людям, де-

лая за них то, что они могут и должны сделать
сами» – деген Абраам Линкольнның сөзі бар.
Осы ұлағатқа құлақ қойғанда заман әлдеқалай
аунар еді. Аяқ астынан басталған бүліншілік-

тен әкеге бала жау, ағайынға ағайын дұшпан
боп шыға келді. Аға – ақ, іні – қызыл болып,
бос мойын саясаттың жетегіне еріп, бір көр-
пенің астынан өргендердің өзі жағаласып кет-

педі ме. Иісі қазақтың сүт бетіндегі қаймағы
сыпырылып түгел кетіп, қаспағы қалған соң
не оңсын! Өлім тұрмақ өкпеге қимайтын кей-
бір боздақтың сүйегі көмусіз қалып, кәлләсы-

на құзғын қонбады ма?
«Қазақтың жауы–қазақ» деп тегін айт-
паған. Оны құлағымызбен есіттік те, көзіміз-
бен де көрдік, шырақтарым. Өзге халықтарға

қарағанда жел сөзге құмарлаумыз ба, әлде
күншілдігіміз басымдау ма, қайдам, сол бір
нәубет жылдары айдарлы азаматтарды айда-
ладан келіп ешкім ұстап әкеткен жоқ. Бәрін

алатайдай бүлдіріп жүрген екі үйді еріктір-
мейтін, үш үйді зеріктірмейтін өз ішімізден
шыққан сұрқылтайлар. «Әр заманның бір-бір
сұрқылтайы болады», – десетін бұрынғылар.

Ер басына күн туған заманда олар әр ауылдан
шыққан жоқ па? Әкем Құранды қазақшаға

Айналайындарым менің...
тұңғыш аударған деп жоғарыда айттым, одан
өзге де діни кітаптары, қалыңдығы кереқа-
рыс қисса, дастандары, аңыз әңгімелері, ғылы-

ми-пәлсапалық жинақтары көп-ті. Қолы сәл
босаған сәтте кітап аударып, жазып-сызып, бұ
дүниенің ұсақ-түйек шаруасынан аулақтап,
күйкі-күйбеңге бой алдырмай, оңашалықты

қалаған. Өз қаражатына мешіт салдырып,
шәкірт жинап дәріс оқытқан. «Сол мешіттің
орнын іздеп барып көрдім, үлкен оба болып
қалыпты»,–деп жалғыз ағам Рахманқұл айтып

отыратын.
Сонымен елге ырыс болмай, ұрыс боп, ке-
сапат боп жеткен 1917 жыл да таяп келді ғой.
Соның алдында ғана әкем Орынбордағы қа-

зақтың алашордашыл зиялылары бас қосқан
жиынға қатысып оралды. Оқыған-тоқығаны
мол, орысша ағып тұрған Мәтекең қатысқан
жиын не деп аталады, қандай шаруа сөз бол-

ды, ол жағынан ел-жұртына жұмған аузын
ашпапты. Тек жеңгелері:

Иығына не ілсе де құйып қойғандай жара-
са кетеді. Орынбордан оралғандағы түр-тұлға-
сы мен қызылшырайлы жүзін айт-тағы. Үл-
кен мақсатты жетектеп келгендей жайнап-ақ

жүрді ғой, – десіпті.
Алдағы арман-мақсатыңды баудай қы-
рыққан аласапыран артынша басталыпты.

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
Сол заманда ауылымызда әкеммен туыстас
Шаха деген болыпты. Ішінен су айналмайтын
қызғаншақтық, жатып атар қулық, көреалмау-

шылық сол Шахадан да ұзап кетпесе керек.
Әкем сол Шаханың көрсетуімен екі мәрте
ұсталып, түрме дәмін татып жер айдалды.
АЙНАЛАЙЫН, Малайсары би былайша

толғайды.
Жаман болса – жақын жау,
Шабан болса – атың жау.
Шайпау болса – қатын жау,

Кетеген болса – түйең жау.
Тебеген болса – биең жау,
Күнде келсе – күйеу жау.
Жымысқы болса – жиен жау,

Тіл алмаса – ұлың жау...
Көңіл көзімен өзің зерделерсің...
1931 жылдың ақ сүйек атанған аштығына
кептеліппіз. «Көшкен жұттан құтылады» деген

бар, бір жапырақ нанға зар болып тарыққан
ел ойдан-қырға жөңкіді десеңші! Талай шаңы-
рақ ортасына түсіп, үйелменімен ісіп-кеуіп
қырылғанда, беттерін жасыратын жілік майы

Айналайындарым менің...
лапан басына, тұрымтай тұсына кеткен жылда-
ры біреуді біреу танып болды ма? Аштықтың
құрсауына түскендерден мына бір екі оқиға

жадымда қалыпты.
Сүйек-саяқ пен қатып қалған мал терісі-
не дейін асып, сорпа-су қылған ауыл адамда-
ры енді аулар тышқан да таба алмай тарығып

отыр­ғанда, қаңғып жүрген бұралқы ит тап
бола кетіпті. Жасы-кәрісі аралас жалаң­аяқ,
жалаңбас тұра қуған. Жаны қысылып қашқан
ит жеткізе қоя ма? Аштықтан көзі қара-

уытқан топ та қалар емес. Қара үзіп кеткен
иттің соңынан ергендер ақыры кері ауылдары-
на жете алмай, әр сайдың түбінде шашылып
қалыпты десетін.

Күйеуі өліп, талқансыз қалған әйел ұлы
мен қызын жетелеп, қыстың көзі қырау-
да жолға шыққан. Барар бағыттары алыста
жатқан жекжат-жұрағат. Олардың да қандай

күйде отырғанынан бейхабар. Әйтеуір, өлмеші
үміттің жетегіне ерген пақырлар да. Аяқты
басқан сайын ақсақ ойылған сіре қар ады-
мыңды аштыра ма? Түн ортасы ауа әлгі үш

мұңлықты аш қасқырлар қуалайды. Сонда
әйел қандай шешімге келді десеңізші? Екі ба-
ласын көтеріп жүрер дәрмен жоқ. Енді кідірсе
үшеуі де опат болғалы тұр. Қайткен күнде

де үшеуінің бірі қасқырдың жемтігіне қалып,
екеуі таң атқанша қара үзіп кеткені жөн. Ана

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
өзін ұрпағы үшін құрбандыққа шалар еді.
Әттең, мына екі балапанының өздіктерінен
жөн табар жайы жоқ. Ұлын тастар еді аш

қасқырдың аузына, ошақ оты өшіп, шаңырағы
құлайды. Жастай сүйіп қосылған жарының
«қайткен күнде де осы жалғызды сақта!» –
деген ақырғы аманаты тағы бар. Таңдау кімге

түсті деп ойлайсыз, бес жасар қызға! Ертеңі-
нен үміт күтіп, екі көзі жәудіреген періште
бүлдіршінге! Көзінің ағы мен қарасындай екі
қарғасының бірін жыртқышқа байлап бер-

ген ананың, ашынған ананың шарасыздықтан
туған көзсіз ерлігіне бас имейтін жан табылар
ма екен, бұ жалғанда. Қызын шырқыратып
қасқыр жеп жатқанда жан дәрменмен қашып,

таң ата, барар жерінің де бір қарасын көрген
екен. Селдіреп қалған қазағымның бүгінгі ұр-
пағы әлгіндей жұт пен жаудан аман-есен қа-
лып, еңсесін тіктеген бір-бір жалғыздың нәсілі

емес пе? Айналдым, аналардан! Үлкен жүрек,
асыл сезім, ұлы махаббат иелерінен!
Сол аранын ашқан ашаршылық әкем жа-
зықсыз жалалы болып, айдалып кеткенде

біздің шаңыраққа да ауыз салады. Мен болсам
бар-жоғы екі-үш жастамын. Көрші-қолаңның
бірі қарақалпақ, екіншісі өзбек ауып, өлместің
күнін сағалап кеткен. Әжем болса (анамды әже

деп кеткенбіз) жалғыз үй қалған. Оның үстіне
ауа көшкен жүргінші көп, ұры-қарының да

Айналайындарым менің...
бет қаратпай құтырып тұрған шағы. Талғажау
етуге сындырым наны қалмаған соң қара суды
қорек қып, мені арқасына салып, «Шалқар

қайдасың?» – деп тәуекелге басады. Құланды
қайда, теміржолдың бойында жатқан Шалқар
қайда? Салт аттының өзіне сыдыртып отыр-
ғанда ара қондырып жеткізсе сол. Шалқарда

Мәтекеңнің туған ағасы Өтебайдың үйі бар.
Кешегі етек-жеңі кең дәуренде енші бөліспей
сүттей ұйыған жандар екен. Өтекеңнің бәйбі-
шесі Күнбүбіні «үлкен әже» деп атап өстім.

Жарықтық, анау-мынау қиындыққа мойымай-
тын жігерлі, шарпып тұрған қайраты бар адам
еді. Әжемнің арқасында жатып өзегім талып,
тамақ сұрап қыңқылдап жылайтын болсам ке-

Үлкен әжеңе жетеміз, көкең сені алдына алып
ойнатады. Ақ борықтай нан береді. Қаймаққа
былғап жейсің. Жаңа туған сиырдың уызын
тойғанша ішесің. Сәл шыда, – деп мені жұ-

батып алып, «Әлди, әлди, ақ бөпем» деп бесік
жырын бастап кететін көрінеді. Әжем айтқан
әлгі әңгімеге алданам ба, әлде аштықтан та-
лықсып кетем бе, әйтеуір Шалқардың төбесі

көрінгенде былқ-сылқ етіп, арқасына тұрмап-
пын. Әжем де жан ұшырып базарға келіп
кіреді. Бар үміті бойына тыққан, жалпақ
қылып таза алтыннан соққан қос алтын білезі-

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
гі. Білезік болғанда да қандай еді, бармағынан
бал тамған шебердің бар өнерін салып құйып
соққан, көз қарықтыр­ған қызыл алтыны еді

десетін. Сол ел көзінен таса ұстаған қымбат
қазынасын тары сатып отырған татарға көр-
сетіп, саудаласа кетеді. Әлгі қушыкеш білезікті
тісіне басып қарайды, тілімен жалап қарайды.

Әйтеуір тарыққан әйелдің түрін көріп, құнын
әбден кемітеді. Базар тарқап барады.

Иманыңды жеме. Баяғы дәуренім болса, алтын
білезіктен садаға кеткір-ау, маңымнан жүре
алатын ба ең? Жазықсыз сәбиімнің көз жасы-
на қалма. Шөптің басына өскен дән емес пе,

тарқолдық жасама, – деп шырылдайды ғой
байғұс әжем.

баққанша, жер тырнасаңдар нетті. Кетпен
ұстауға қолдарың келіспейді, белдерің бүгіл-
мейді...
Түске дейін өзгені, түстен кейін өзін-өзі

алдайтын саудагер емес пе, алсаң осы, алмасаң
жолың анау деп жез қоңыраудай шүлдірлеп,
әжемнің етегіне қос уыс тары салыпты. Тары-
ны дереу ыстық суға бөктіріп, аузыма салып

есімді жыйдыртыпты. Мына мен, шырақта-
рым, жарық дүниенің нұры үшін әжемнің қос
алтын білезігіне, тіпті әлгі татар саудагердің
екі тостаған тарысына қарыздармын. «Арпа,

Айналайындарым менің...
бидай – ас екен, алтын, күміс – тас екен»
деп азап шеккен соң айтқан да бұ қазақ.
Мәтекеңнің екі мәрте кінәсіз шатылып, істі

болғанын айттым. Алғашқы ұсталғанда қолы-
на қару беріп, Петерборға (Санкт-Петербург)
жөнелткен сынды. «Кронштаттағы көтерілісті
басуға қатыстық. Адам қаны суша ақты. Кісі-

ге туралап оқ атпақ тұрмақ, тұщы етіне ащы
таяқ та тигізбедім. Кімдер мерт кетпеді дей-
сің. Обалы қайда, обалы», – деп отыратын
бәзбір сәтте. Соның бәрін тәптіштеп сұрап

қағазға түрте бермеппіз ғой. Мың жасайтын
секілді, жанымызда қарайып отырғанға өлмес-
тей көріппіз. Өзі куә болған, бастан кешкен
тарих толқынындағы қаншама оқиғалар еске-

русіз, құрдымға кетті десеңізші! Ақталып елге
аман-­есен жетіп жығылғанмен, баяғы Шаха да
дін аман жер басып жүрген-ді. Араға жыл-
дар салып, «молдалығын қоймайды, діни уағыз

жүргізеді, Құран кітабын парақтайды», – деп
үстінен құлаштап арызды қайта жазады. Иман
үйірген молданы әзірейілдей көріп тұрған за-
ман. Тағы да тиісті статьясын алып, жер ауып

кете барады. Тағдырдың тар қыспағына түсіп,
көз жасымызды үнсіз жұтып біз қалдық.
Әкемді бұ жолы Челябинскіге әкеліп тергейді.
Айтуына қарағанда тұңғыш ұсталғанда Крон-

штатта да дәл осы жағдай болған сынды. Маг-
нитагорскідегі темір қорытатын алып заводқа

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
жұмысқа жегеді. Әрине, еріксіз. Күндіз айна-
ласына жалын шашып жатқан балқытпамен
арпалысу, кеште түрменің сылдыр суы ғой.

Қара жұмыс­тан жанын аямапты. Тіпті күндік
жоспарын әлденеше пайызға өсіре орындап,
«стахановшы» атағын жеңіп алған. Сол маңдай
терді саулатып жүріп шеккен бейнеттің арқа-

сы-дағы, басына аз-кем жеңілдік алады. Сөй-
тіп жүріп елдегі біздердің хабарымызға құлақ
төсейді ғой. Келім-кетім біреулерден: «Ауылды
аштық жайлады. Қалбүбілердің күнкөрістері

нашар, бір жіпті бір жіпке әрең жалғап отыр.
Жаппай жұмыссыздық. Екі қолға бір күрек
табылса да еңбеккүні ауыз жарырлық емес»,–
деген хабар естиді. Мұнан соң тыншу бола

ма, бастық жағалап жүріп аз күнге мұрсат
алып, туған топырағына аттанады. Бұл 1933
жыл. Мен есімді енді біліп қалған төрт жаста-
мын. Әкемді тірі көргендегі жүрегіміз жарыла

қуанғанымызды айтпа. Көрші-көлем жиылып
не хабар айтар екен деп, Мәтекеңнің аузын
бағады. Ертеңнен жақсылық тосып қалған
жәдігер көңіл ғой, бәрінікі. Бірақ әкемнің

жүрісі суыт. Үй-ішімізбен түгелдей дүрк кө-
терді де, бір түнде жолға шықтық. Жол аза-
бы, көр азабы деген, шеккен бейнет, көрген
азапқа риза болып Магнитагорскіге де келіп

жеттік-ау. Қызылорданың жылы, жанға жай-
лы табиғатынан соң Сібірдің қақаған қысына

Айналайындарым менің...
көндіге қою оңайға соқпады. Өгіздің өзін өкір-
тетін сары аязда баспана табу, отын қамдау,
жұмыс іздеу машақаты ше?! Бұл жерге керегі

баяғының саптама етігі мен қасқыр ішігі екен.
Оны кім бере қойсын. Жел өтінде жұқа киім-
мен жалаңаш тұрғандай күй кешесің. Аз-кем
еркіндік алды дегенмен, түрменің аты түрме,

әкемді анда-санда бір көреміз. Мен сол қала-
да үш жыл балалар бақшасына бардым. Үш
жыл орыс мектебінде оқып, жақсы деген баға-
мен аяқтап шықтым. Әкемнің мерзімді жылы

бітер емес. Әжем рұқсатты күндері артынан
тамақ апарып тұрады. Кезекті бір барғанын-
да: «Ділдәжанның қарны ашып жүрген шығар.
Мына бір нанды апарып берші», –деп қо-

лына әжептәуір нан ұстатыпты. Сосын еш-
кімге естіртпей сыбырлап: – «Ішінде хат бар.
Қызыма айт, үтір, нүктесіне дейін қалдыр-
май көшірсін. Конверттің сыртына «Москва,

Кремль. Калинину» деп жазсын. Сосын «пя-
теркаға» (Москваға қатынайтын жүрдек поез-
ды осылай атаушы еді) өз қолыңмен апарып
салып жібер», – дейді. Әжем үйге келісімен

нанды еппен бөліп көрсек ішінен төрт бүк-
телген хат шықты. Орысша са­уатты жалғыз
мен ғой. Оқушы дәптеріне мұқият көшіріп
шықтым. Конверттің сыртын әкем айтқандай

етіп толтырдым. Поезд қалаға таң алдында
келеді. Құтпан айғырдай азынап кеп тоқтай-

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
тынына құлағымыз әбден үйреніскен. Әжем
күтіп тұрып хатты өткізіп оралды. Араға бір
жұма салып әкемді бастықтары шақырып:

Қақаған қаңтарда қалай барамын. Қалтамда
көк тиын жоқ, – депті.
Машинамен алып келіп, тұп-тура есіктің
көзіне түсірді. Аққала соғып топ баламен қар

үстінде ойнап жүргенмін. Құлдыраң қағып
келіп құшағына қойдым да кеттім. Қайран
әке!..
АЙНАЛАЙЫН, мына бір өсиетті әң-

гімені жадыңа тұт.
Кәрі Каспийдің жағасында туып, заманында
Орынбордың Неплюев атындағы Кадет корпусын
үздік тәмамдап, осы өңірді қырық жыл биле-

ген Мақаш Бекмұхамедов (1830-1906 ж.ж.) деген
таңдайы жарылған шешен, маңдайы жарқыраған
көсем өткен. Елге жасаған жақсылығы ешқашан
жер астына кетпеген. Оның шешендік сөздері

кейінгі ұрпақтың аузында. Басына халық болып
зәулім кесене көтерді. Сол Мақаш әкімнің әлі баспа

Айналайындарым менің...
бетін көрмеген, кезінде атам Тасекең айтқан бір
ұлағатты хикаясын баян етейін. Ауылдың тоғыз
тентегі тал түсте бір байдың қызын алып қаша-

ды. Байдың жанұясын түгелдей киіз үйдің кере-
гесіне таңып кетсе, байекең семіздіктен шыдамай,
үлпершек майы аузына тығылып, өліп кетіпті.
Айқай көтеріледі, дау басталады. Құн төлеуге

келіспей, арызданып елге Орал казачествосының
әскері шығады. Қырып-жойып, әлгі тоғыз тен-
текті ұстап, кісендеп Мақаштың он екі қанат
ақшаңқан киіз үйінің жанындағы жеркепеге әкеліп

қамайды. Өзі билеген елден зорлықпен қыз алып
қашу, кісі өлімі болып жатқан соң әншейінде қара
қылды қақ жаратын Мақашқа не жорық, таңер-
теңмен Оралға айдатамын, сазайларын тартсын

деп бетіне жан қаратпапты. Казачество әскерін
бөлек үйге түсіріп қонақ еткізеді. Әлгі қамаудағы
тоғыздың аузының дуасы, сақалының киесі бар де-
ген ақсақалдары, еті тірі пысығы Мақашқа келсе

өткізбей қояды. Түн ортасы ауа әлгілердің көзін
ала беріп Жанкісі деген қария Мақаштың үйіне
кіреді. Кірсе ондық шам жағулы, Мақаш екі қолын
артына ұстап, әдетінше әрлі-берлі адымдап жүрсе

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
дері кетсе бір жөн ғой. Мені жатқызбаған басқа
қайғы, – дейді қара сөзден алдына жан салмаған
Жанкісі.

барады. Ол болашақ тоқсан қазақ емес пе? Жарық
дүние жүзін көрмеген олардың не жазығы бар?
Орыс-қазақты сөзіңе түгелдей бас шұлғытқанда
соны ойламағаның не, Мақашжан?

Сөзден ұтылған Мақаш тұрған жерінде сылқ
етіп отыра кеткен екен дейді. Әлгі тоғыз тентек-
ті сол түнде қолма-қол босаттырыпты.
Бір қазақтың соңында қаншама қаракөздеріміз

жәудіреп тұр. Адам тағдырына абай болыңдар-
шы...

Қашанда елін дауға, жерін жауға бермеген
батырлардың рухына тағзым!
Солардың бірі – тағдыры бөлек Құлбарақ
батыр.

Тірлігіндегі ерлігін тәптіштеп қайтейін. Те-
гін адамға телегей жұрт табына ма?!
Құлбарақ шау тартып, кәрілік дендеп еніп,
ат арқасынан гөрі жұмсақ көрпеге жамбасы

үйір боп, үйінде жатса керек.
Күзге салым тентек Сүйінқара батыр
түрікпеннің әйгілі Аллақұл ханына қарайтын
шетқақпай ауылдарды шауып, жылқы ба-

рымталап, мол олжамен оралған. Ашуға мін-
ген Аллақұл ізінше үш мың әскерін аттанды-
рып, қайткенде де Сүйінқараның ел-жұртын
талқандап, өзінің басын кесіп әкелуді тапсы-

рады.
Хан бұйрығы қатал және екі болмас.
Қара жерді қайыстырған үш мың қол ай-
наласына дауыл көтеріп құтырынып, кез кел-

ген қазақ ауылын қырып-жойып, Сүйінқара-
ның қонысын іздейді. Сөйтіп қағынып келе
жатқанда Құлбарақтың қонысына кезігіп, қарт
батырды Сүйінқара деп ойлап, басын шауып

әкетеді.
Елге олжалы оралған әскербасы Аллақұлға
біткен істі мәлім еткен.

деген айызы қанған хан.
Дорбадан домалап бас түседі.

гін кәллә да емес, атақты Құлбарақтікі болма-
сын! – деп Аллақұл ақырғанда, жерде жатқан
қан-қан бас езу тартып күлген деседі.

әскербасы сол арада өзін-өзі қанжармен жа-
рып өлтірген.
Хан бастап, халық қоштап, басты арулап
көмеді.

Үстіне зәулім тас үйеді.
Батырдың ұлы денесіне топырақ туған
жерде бұйырды.
Бас пен дене бөлініп екеуі екі республика

жерінде жатыр. Әлі күнге дейін бір адамның
екі зиратына да ел түнеп, қасиет тұтысады.
Адал ерлікті жауың да бағалаған ғой.
1940 жылы басына бостандық алған әкем

ғын көргеніміз жоқ. Дәм-тұздарына рахмет.
Кіріптар болсақ бұлардың кінәсі емес. Енді
есіміз барда елімізді табайық, – деп бәтуа
байласты. Бірақ туған топыраққа емес, Өзбек-

станның Сухандария облысы, Термез қаласы-
на бет түзедік. Шамасы әкем әзірге Құланды,
не Шалқар қайдасың, – деп жетіп барудан
бой тартты-ау деймін. Әжем жылайды:

на сіңетін болдық. Емін-еркін сөйлесіп, шер
тарқататын өз қазағың болса жоқ. Жат жер-
ден басқа бұйырмай-ақ қойды. Рахманқұлжан
болса осы жерден соғысқа алынды, – деп

гесі сетінемей отырған ел. Өзіміз ғой, өзек-
ке теппес. Шайқатылып жорға мініп болыс та
болдық, күрек ұстап от та күредік. Не көрме-
ген бұл бас. Көндігерміз, қызметке тұрып, ел

қатарына ілінерміз. Әрі соғыстан да қашық,–
деп жатып төсек-орнымызды буыншақ-түйіншек
ғып, поезға да аяқ іліктірдік. Баламын ғой, по-
ездың составы өңкей қызыл вагоннан тұратын

сияқты көрінеді. Орталарында әлпештейтін
жалғыз мен. Бірен-саран сөз болмаса қазақша
қақпаймын. Ал, орысша ағып тұрмын. Тәрби-
еленген ортаның әсері. Сонымен поезд ішін-

де ырғатылып, тербетіліп Термез қаласына да
жеттік-ау!
Термез ықшам келген, тап-таза, бау-баққа
бөккен жер жаннаты екен. Арқа-басымыз

кеңіп, өз ағамыздың құшағына енгендей бір
жасап қалдық. Көп кешікпей әкем мұнай өн-
діретін жерге моторист болып жұмысқа тұр-
ды. Жасы келіп тұрса да соғысқа алынбады,

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
АЙНАЛАЙЫН, табиғатты аяла!
Адам өмір сүргені үшін ең алдымен табиғатқа
қарыздар.

Табиғат деген – қоршаған орта. Күн – шуағы
мен нұрын, қара жер – ырысын, суы мен ауасын
бұлдап сатса қайтер ек?
Табиғат-ананың мейірімі ұшан-теңіз. Ал, біз

айтып тауысқысыз осы байлықты қалай пайда-
ланып, қайтіп қорғап жүрміз? Мәселенің үлкені
осында!
Экологиялық апат таяп қалды деседі ғалымдар.

Әлемнің көптеген елінде орман-тоғай сиреп, су
тартылып, жер сілкініп, жердің құнарлы қабаты
эрозияға ұшырап, жан­уар мен құстар кеміп барады.
Яғни, өркениетпен ере келген техникалық жаңалық

табиғи болмыстың басына қара бұлт үйірді.
Аллекем, он сегіз мың ғаламды жаратқан. Со-
ның бір мүшесі – адам. Басына – сана, жүрегіне –
сезім, көкірегіне – мақсат, көңіліне – арман берген.

Және қоршаған ортаға иелік етуді тапсырған. Бұз,
қират, өрте, шашып-төк, ысырап ет демеген. Ал,
біздің ұрда-жық әрекетімізді, ысырапшылдығымыз-
ды, өзге тұрмақ Аллекемнің өзі қош көріп отыр-

маған шығар.
«Адамға табын, жер енді» деп саясаттың
ыңғайына сай жырлаған даңқты ақын Олжас
Сүлейменовтың өзі, бәлкім, бұ күнде күпірлігіне

іштей қиналатын болар. Өйткені, Табиғат-Ана.
Анасын кім табындырып, бағындыр­ғандай?!

Айналайындарым менің...
Ұзақ жылдар бойы мектеп бағдарламасында
«Табиғаттану» деген пән жүрді. Оны танып бі-
темін дегенше, құрып та бітуі ғажап емес қой.

«Табиғаттану және оны қорғау» деп атасақ,
оқушының сәби санасына ерте бастан-ақ қоршаған
ортаның қадір-қасиетін сіңіре берер ек.
Мерзімді баспасөз бетінде ұшқыш табақша-

лармен келген жатжерліктермен сұхбат жария-
ланыпты. Онда олар: – Жер беті хрусталь ыдыс
тәрізді ғажайып құрылым. Ал, пенде біткен сүзеген
өгіз сынды. Бүлдірмегені жоқ. Олардың ақыл-ойы-

на зұлымдық деген зиянды түйсік кіріп кеткен.
Тоқтату мүмкін емес. Біз де сақтанамыз. Бұл пла-
нетаның тағдыры өте аянышты, – депті. Бұл
пікірді жатжерліктер айтты ма, өзге біреу ойдан

шығарды ма, білмеймін, бірақ бүйрекке шаншудай
қадалатын шындық сөз.
Атақты Циалковскийдің өзі: «Адам баласы
жер бетіндегі табиғи байлықты түгескен соң, өзге

планетадан қоныс іздеуі ғажап емес», – деп босқа
уайым шекпесе керек.
Әйтпесе, шешемнің қызыл орамалды қыз дәу-
рені жағасында өткен Арал теңізі қайда кетті?

Мал жоғалса бір жөн, айдың-күннің аманында
жер бетінен теңіз жоғалды деген не сұмдық?!
Ғасырлар бойы жағасындағы қалың елді асыраған
Сырдария мен Әмударияның бүгінгі тағдырына кім

жауапкер? Каспийдің итбалығы не себепті қы-
рылып жатыр? Шет­елдің бірінде киттер үйір-үй-

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
ірімен келіп өзін жағаға лақтырып қаза тапқан.
Әлде бұл адам қолымен табиғатқа жасалған қия-
натқа деген қарсылық па?

жүретін құлан мен тарпаңның тұқымы соңғы
елу жылда мүлдем құрып кетті. Ал, осы өлкеде-
гі соңғы жолбарыс Балқаш теңізінің жағасында,
ну қамыстың ішінде өлтірілген, – деген хабарды

естігенде жүрегім дір ете қалды. Келесі кезек қай
бейкүнәнікі?..
«Сынып түссе бір бұта, қабырғама қарай-
мын», – деп жырлаған Жұмекен Нәжімеденов қан-

дай көреген еді!
Жас ұрпағым, бір терек кессең орнына екі тал
қада. Бұл сенің табиғат – Анаңның алдындағы
перзенттік парызың. Сол талдың басына қонған

бозторғай шырылын – ұлы өмірдің жасампаз әні
деп біл...

Арал...
Алыстан жал толқындары жарыса шауып,
жағаны кеміріп жататын кешегі қайран теңіз
қайда кетті?! Айдың-Күннің аманында жер

жұтты ма, көкке ұшты ма? Әлде аспанға кос-
мос кемесін лақтырған сайын өлшеусіз жалын
құсатын «Байқоңыр» айлағы кептіріп жіберді
ме? Аз ақылыма сыяр емес.

Теңіз қойнауында шөп сұрамайтын, қора
тілемейтін отыз төрт түрлі «балық» деген
ұлы байлығымыз бар-ды. Дөңмаңдай, айнакөз,
сыла, қаяз, сазан... Тізе берсем некролог секіл-

ді боп шығар. Бәрі жым-жылас. Өлі теңіздің
өзі үшке, төртке бөлініп кесіліп қалған.
Заманында айналасын мекендеген күллі
ел-жұрттың ырыздық ырысы, ортақ қазаны

еді бұ теңіз.
Лениннің өзі тарыққанда жеделхат жол-
дап, аштық қысқан Поволжье халқына көмек
беруді өтінген. Вагон-вагон аттанған бағасыз

қазынаның бел кеспесі, бал татыған сорпасы
талайлардың шырағын қайта жаққан. Айта
берсең мұндай мырза мысалдар таусыла ма?
Баяғы балықшылардың қара қайығын ерт-

теп мініп, ауын тереңге бойлата салып, толқын
қуалап балықтың өрісін аңдап бара жатқан
қымбат көрінісі көзден бұл-бұл ұшты. ­

ақыл жарыстырып жатыр, енді Арал құтқары-
лады, – десті.

қорлығына алды, бұйырса теңіздің бағы ашы-
лады, – десті.
Қайдан...
Теңіз табанынан көтерілген миллиондаған

тонна тұз ауаға әлі тарап жатыр.
Жан-жағын мекендеген елдің денсаулығы
жыл санап төмендеп, алуан дерт бел бермей
барады.

Дәме көп-ау, дәрмен жоқ...
Бұрынғы көк теңіздің ортасында бұ күнде
құмға шөккен нар түйелер сынды кеме қаңқа-
лары жатыр. Әрқайсысының бүйірлеріндегі

көмескі жазуға көз тігіңізші.
«Қазақстан», «Өзбекстан», «Россия», «Гру-
зия», «Латвия» боп тізбектеліп кете береді.
Кешегі теңіз көкжалдары енді не істейміз деп

өзара ақыл қосып жатқандай...
Не десеңіз де Кеңес үкіметі мұраға қалдыр-
ған ұлы қылмыстың бірі – осы Арал!
* * *

Иен далада жондары жылт-жылт етіп
жүзіп бара жатқан немесе теңіз толқынындай
тулап ағып бара жатқан мыңдаған киік үйірін
көрген шығарсыз. Қарасаң көзің тоймайтын

Айналайындарым менің...
Тостағандай мөлдіреген жанары қандай!
Тірімде алдымды кестірмеспін деген серті
қандай!

Қауіп-қатер төнгенде аспанға шапшып
орғитыны қандай!
Бұл деген – сұлулық пен еркіндіктің сим-
волы!

Орғиды дегеннен шығады, жалпы киік атау­
лы сирек жаратылыс. Өйткені, оның тұяқта-
рының ортасында өзіне тән тесік болады да,
содан сүйектеріне ауа тарайды. Жіліктерінде

май жоқтығы содан. Шауып келе жатқанда
тұяғының арасына тас қыстырылып қалса,
тұра қалып делдиген танауымен бір осқыры-
нып, әлгі ауа жолын ашып жібереді. Таңдан-

бай көр!
Даламыздың сол еркесі жылдан-жылға
азайып келеді. Кеңес дәуірінде Торғай дала-
сында бір жұманың ішінде жүз-мыңдап қы-

рылды. Тіпті көміп, өртеп үлгере алмаған.
Зерттеген ғалымдарымыз себебін ашып айтпа-
ды немесе айтқызбады. Тұяғы шіріген дейді.
Бәрінің бірдей ме? Жаман шөп жеген дейді.

Далада ескен желдей жүйткіп жүріп, небір
асыл шөпті теріп отығатын жануар қалайша
аңғармай қалды? Сол жылы бізде жаман шөп-
тен басқа шөп өспеп пе еді? Жалпы осы жа-

ман шөптің бар екені рас болса, аты қандай?..
Меніңше, бұл өз қолымыздан жасалған

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
қырғын. Күнде ұшырып, күнара құлатып жа-
татын космодромның кесірі ме, қайдам...
Мүйізін саудалаймыз дескен имансыздар

да оған барады. Базбір қысы қатты жылдары
азық таба алмай да ажал құшады.
Ал, кей шетел киікті арнайы қорықта
өсіріп, етін дәрілік дәм есебінде сатады.

Бізде ше?
Сиреді сұлулық!
Азайды еркіндік!
Қадіріне жетсек, ұлттық байлығымыздың

* * *
Табиғат адамдардан қашып барады. Орман
оталды, жер құнары кеміді, теңіз сарқылды,
аң-құс сиреді...

Каспий байлығының бірі итбалыққа
(тюлень) да нәубет төнді. Себебі анықталмаған
түсініксіз дерттен мың сан итбалық ажал
құшты.

Итбалық қыста мұз үстінде төлдейді. Ер-
теректе колхозшылар атшанамен қос-қос боп
кетіп, теңізден итбалық аулайтын. Оның өзі
сезімі барды сергелдеңге салар азапты жұмыс.

Аулаушылар қолына бір-бір шоқпар алып,
жандарына таяғанда не су астына түсіп кете
алмай, не қашып құтыла алмай бейшаралар
сәбидей шырқырап, жылайтын көрінеді. Төбе

Айналайындарым менің...
құйқаң шымырламай көрсін. Ал, аяйын десең
жоспар орындалуы керек. Май керек, тері ке-
рек. Екі көзді тарс жұмып сілтейсің шоқпар-

ды...
Адамдардың жауыздығынан зәрезап болған
олар жылжи қашып, ақыры теңіз ортасына
қарай қоныс аударып кеткен...

дық. Кәусардай таза ауада еркін тыныстап, от
жағып, тамақ асып, ән де әуеледі, күлкіміз де
күшейді. Әлден уақытта салдыр-гүлдір таудан
тас домаласын. Кішігірім үй орнындай екі-үш

тас бізге беттеп келеді. Ойбайлап қашып әрең
құтылдық. Бақсақ, бізді қуып жатқан қоңыр
аю екен. Еңкеңдеп ол да қашып барады. Ша-
масы, табиғаттың тұнығын лайлағанымыз ұна-

маса керек, – деп.
Табиғат-ананың мейірімді құшағында тым
еркінсіп кеттік-ау...
Ағам Рахманқұлдың майдан даласынан

жолдаған кәдімгі үш бұрышты хатын алып
тұрдық.

пе-бет ұрысқа қатыстым. Жарақат алдым.
Бұғанамнан айырылдым. Өзге жеті мүшем сау,
жақында госпитальдан шығарады. Қайтадан
соғысқа салады, – деген үшбуын қайта-қайта

оқимыз. Өрт ішінде мақтаны Құдай сақтайды
деген, ақыры жалғыз аға жаудан аман-есен

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
қайтты. Қол-аяғы бүтін. Бір бұғана бастан са-
дақа-дағы. Қуанышымызда шек жоқ, мал де-
генде емшегін тартып отырған жалғыз ешкіні

сойып, көрші-көлемді шақырып той жасадық.
Мәтекең көңілін бірлеген соң бас бағып
жай жата ма?! Елге хат жазып, кемдік көріп
отырған ағайындарды айналасына түгел жиып

алды. Ұзақ жыл жүз көріспей қалған ту-
ма-туыспен судай сапырылысып, өз алдымызға
оңаша ауыл болып шыға келдік. Өзіне қараған
елдің ақылшысы да, бас иесі де баяғы Мәте-

кәрі-жасы бірдей қоғадай жапырылып төрден
орын ұсынатын. Қазақты айтпағанда, өзбек-
тердің өзі жолын кеспей, мүттәйім тұратын.
Бес уақыт намазын бұзбаған, діни оқуы мол

әкемнің жанына әрдайым үйіріліп: – Молда
баба, – десіп құрметтесіп қалатын. Құран
аштыртады, ем алады, әйтеуір алды босамай-
ды. Қай-қайсысы да құрқол келмейді. Оң қо-

лын кеудесіне қойып, төбелеріне дөңгелек нан
қойып, әкеліп беріп жатады. Жалпы, соғыс
жылдары өзбек халқы өзгелердей тарығып, аш
болған жоқ. Жеміс-жидегі мол, табиғаты мей-

ірімді, өздері жер шұқуға ерінбейтін еңбекқор
ел ғой. Жер емшегін тартқылап жүріп-ақ,
бас-басына пұл жинайтын. Арып-ашып кел-
генде аузымызға ақ дәмін тосты. Мың мәрте

Айналайындарым менің...
Осы жерде алдын ала оза әңгімелеп, адам­
гершілік хақында сыр ашсам деймін. Мәтекең
сол өзбек жерін 1957 жылға дейін қоныс етті.

Кейіннен ес жиып, етек жапқан соң Шалқарға
қайтадан қоныс аударды. Он екі қызыл вагон
жалдап, өзін пана тұтып, ойдан-қырдан келген
Тілеуқабақтың бірін де тастамай, өзімен бірге

туған жерге ала көшті. Елге жетіп орныққан
соң сол өңірде тұрақтап қалған бір ағайынды
шақыртып алдырды.

соң. – 1933 жылы жер ауып босқанымызда
киіз үйім, дүние-мүлкімен сықырлауығы бай-
лаулы сенде қалды. Өрісте жүрген екі қара
нарыма да иелік етіпсің. Яғни, менің тыр-

нақтап жинаған қара орманымның қызығын
өзің көрдің. Осыным рас па?

дық. Боталап тұрған інгенім бар, алты қанат
киіз үйім бар, соны ал. Басқа берерім кем.
Тек мойныма борыш ете көрме, – деп әлгі
ағайын аяғына жығыла кетіпті.

Әне, бұрынғының бір-бірінің қадіріне жет-
кен адамы деген сол. Мұның түп-төркінінде
ақ сүт емген адалдық жатқан жоқ па? Әйтпе-

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
се 1933 жыл мен 1957 жылдың арасын өлшеп
қараңыз. Уәдеден бүгін берген ертең тайып
жатқандарды көргенде сол бір қасиетті қария­

Әйгілі классик жазушымыз Әбдіжәміл
Нұрпейісовтың «Қан мен тер» трилогиясының
соңында өзі бай, өзі мырза атанған Тәңірбер-
ген өз ауылына өзі жау қолын түсіріп, ақы-

рында бар даусынан айырылады. Титықтап
оң-солын танудан қалады.
Бұл емеуріннің астарында үлкен сыр, ке-
шегі еліміз кешіп өткен тарихи шындық жа-

тыр. Сол дауыс қайтадан естілмей қойды.
Өйт­кені, соңы кәмпескеге ұласты. Бай, молда,
кулак атанып қарғыс таңбасы басылғандар ал-
дындағы адал малынан, дүние-мүлкінен айы-

рылып, талауға түсіп, абыройы ит құйрығына
байланып жер аударылды. Ресей өлкесін айт-
пағанда күндіз тығылып, түнде қашып Қытай,
Иран, Ауғанстан, Түркия асып қара үзіп кет-

кендер қаншама?! Иә, алысқа адым оздырған-
дардың бәрі де дәулеттілер еді. Күні кешеге
дейін байдың алуан түрлі құбыжық бейнесін
сомдап, жиіркенішті кейіпте көрсетіп келдік.

Шынымен де қазақ байы соншама жаман ба
еді?
Ертеде қазақ ішінде тіленші болмаған. Ең
кедей, жарлы дегеннің өзінің коңторғай тірлігі –

қараша үйі, сауын сиыры, аяқ лауы және он-
он бес уақ жандығы бар-тын. Шықылықтап
отырғанмен үстінен жонып жесе де өлмес-ті.

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
Шетелде «Ақылды болсаң неге бай емес-
сің» – деген мәтел бар. Ал, біз үнемі пышағы
майдың үстінде деп дәулеттінің жер-жебіріне

жеттік.
Кім бай болғысы келмейді,
Құдайы қаламайды.
Кім батыр болғысы келмейді,

Жүрегі дауаламайды.
Біле-білсек бұрынғы қазақ даласында
ел-жұртты тентіретпей тұтас қалпында ұстап
тұрған осы байлар еді. Кедей-жалшы малын

бақса, сауса – сауыны, сойса – соғымы, көш-
се – көлігі, қонса – өрісі бірге болды. Яғни,
қолына құрық ұстатты. Аштықтан, азып-тозу-
дан сақтады. Кәмпеске басталып, байлар аша

тұяқтысынан айырылып, кедей-кепшікке бөліп
беріп еді, арты ашаршылыққа ұласпады ма?
Қораларына бейсауыт маңырап, мөңіреп, кісі-
неп кірген тегін малды қан-қасап қылған. Құл

құтырып пролетар болған заман еді ол.
Голощекин әмірімен ауыл қазағын бір
орталыққа көшіріп киіз үйді қалашық ғып
қаз-қатар тіктіріп, оған көше атын берген

шақты көгентүп көнелер ұмыта қоймаған
шығар. 1931-32 «ақсүйек» жылдары сол қара-
ша үйлердің басым бөлігінің түндігі ашылмай
қалған. Өңгесі су-суан іздеп, басы ауған жаққа

қаңғып кеткен. Қынадай кырылған 2,5 милли-
он қазақтың өмірі мен өкініші, обалы мен са-

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
Бірақ, бай мен би, болыс, құлақ пен мол-
да атанып кәмпескеге ілініп, жиған сабақты
инесіне дейін туған еліне тастап, өздері жарты

жүрек боп шет жұртта көз жұмған сол жәді-
герлерді саяси жағынан ақтап, бүгінгі ұрпағы-
ның алдында басы Үкіметіміз боп бір кешірім
сұрап қойса, несі бар, егемендігімізді, адам

құқығының мәртебесін бір көтеріп тастайтын
шара.
Айтпақшы, Нагасаки мен Хиросима құр-
бандарына қойылған ескерткіште: «Тыныш

ұйықтаңыздар. Қателік қайталанбайды» деген
жазу бар...
АЙНАЛАЙЫН, дүниеқоңыздық деген де
дерт.

Бой алдырып аяғын көп шалдырған, – деп да-
нышпан Абай уайым айтқан. Дүние-мүлік жинау
бар да, дүниеқоңыздық бар. Екеуінің аражігін айы-
ра білген абзал. Қазіргідей барын базарлап жатқан

заманда дәулетті тұруға кімнің қарсылығы бар.
Өмір сүруге қажетті жиһаз, мінер жеңіл көлік,
киім-кешек бұл күнделікті тұрмыстың талабы.
Ырыс-несібеңді керегіңе жұмсамай, ұры түскен

үйдей боп отыру ерлі-зайыптыға сын.
Ал, ашкөздік жасап, алатын жерде асап қа-

Айналайындарым менің...
уып қос-қостан, бес-бестен жинап, жұрт көзінен
тыққыштап, айналаңа, ағайын-тумаға қара бақыр
қайырың болмай жатса – мұның аты дүниеқоңыз-

дық.
Алдымен сол дүниесі түскірді не үшін жинап
жатқаныңды біл. Әкем жарықтық айтып оты-
рушы еді: – Жігіттің жинаған дүниесі өз құнынан

асып бара жатқанын біліп отырамын. Алдымен
мінез-құлқы, жүріс-тұрысы, сәлемі мен сөзі өзгере
бастайды. Асқына келе ақылын жоғалтып ала-
ды. Күндердің күнінде дәулетінен айырыла қалса,

жоғалтқан ақылын кері таба алмай, есалаң болып
кетеді. Ең қауіптісі осы, – деп. Жастықпен мән
бермеппіз. Енді ойлап отырсам неткен көрегендік
еді!

Қасқыр айтады дейді: – Құрсын, бір қойға
тоюын тоям ғой, қырып кетті деген атағын айт-
саңшы, – деп.
Азаматқа бір ғұмырда қанағатты тірлік те

аздық етпес.
Дүниеқоңыз деген жаманатын айтсаңшы!

Жайған қолға тоқтамай, жұмған қолға
тоқтаған. (Ж. Нәжімеденов)
Иә, дүниеқоңыздықтың түп төркінінде
өзіңе дегенде ынсапсыздық пен өзгеге деген-

де көлеңкесіне ит жатпайтын сараңдық тұрған
жоқ па? Ішпей-жемей жинағанын жалғыз бөл-

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
мелі пәтеріне сықастырып, асыл сүйекті жиһа-
зын күнде мәпелеп сүртіп, әйелі екеуі табал-
дырықтың көзінде жатқан жанкештіні де көре

қалдық. Дүние-мүлік адам үшін керек пе, әлде
адам дүние-мүлік үшін қажет пе? Өзің жи-
наған дәулеттің басыбайлы құлына айналудан
өткен қорлық жоқ шығар.

Бай болсаң да бәсең бол. Жиған-түй-
геніңнің бір бөлігін мешітке бер, мұсылман-
дық жолға арна, жетім-жесірге жәрдемдес.
Алаяқтың қолына бергенше, арлы адамның

жолына бер. Сонда қаріптің сауабын, Алланың
ризашылығын аласың, қалғанының қайырын
көресің. Тауық екеш тауық та бір жұмыртқа-
сын садақаға шығармай ма?

АЙНАЛАЙЫН, қазан мен шаңырақты
халқымыз қасиетті деп санаған. Ежелден жаз
жайлауы мен қыс қыстауының арасында мал тісі-
не еріп, өріс таңдап көшіп-қонып жүретіндіктен,

ата-бабамыз қара қазанды ырыстың алды, қара
шаңырақты бірліктің басы деп қас­тер тұтқан.
Қазан – адал асың пісетін дәмнің кеніші. Ал,
дәмнен ұлы нәрсе жоқ. «Дәмім ұрсын» – деген

қарғыстан бетер сөз бар. Жалаугер ақын Махам-
бет: «Қара қазан, сары баланың қамы үшін» – деп
тегіннен-тегін жырламаған. Қазанды иесіз тастау-

Айналайындарым менің...
ға, қақпақсыз ашық ұстауға болмайды. Ит жа-
лап, сұғанақ қолын жүгіртуі мүмкін. Онда қасиеті
қашады деп есептеген. Ертеде шешелеріміз кешкі

асын пісіріп алған соң ошақтың аузын бітеп, қа-
занды көмкеріп жауып барып, жататын. Ішіне
дәм саларда арагідік түбін малдың құйрық майы-
мен сылап, баптап алатын. Ал, қазанға пісірген

сүттің түбі күйіп кетсе жаман ырымға балап,
дереу көрші-көлемді шақырып Құран оқытып, әлгі
сүтті тостағандарға құйып, тарата бастайтын.
Ақылды отқа қарайды, ақымақ қазанға қарай-

ды. Астында лаулаған оты болмаса, қара қазан
қайтіп қайнасын? Қай қазақтың да қазаны оттан
түспегей.
Қазақта «шаңыраққа қара» деген тіркес бар.

Бұл асып, тасып сөйлеген, өрескел қылық көрсет-
кен жөнсізге кімнің үйінде отырғаныңды біл деген
ескерту.
Шаңырақ – зат есебінде киіз үйге тән мүлік.

Уықтың басын біріктіріп тұратын шаңырақ. Бей-
нелеп айтқанда, шаңырақ – әкең, уық – шешең,
кереге – балаларың. Бірінсіз-бірі кәдеге аспайды.
Өзара толықтырып тұрады.

Баяғыда жаз жайлауға көшкенде түйеге киіз
үйдің ағашын теңдеп, туырлық, жүк­аяқтарды
реттеп салып, ең үстіне шаңырақты байлап, сол
түйені жетектеп көш бастайтын болған. Шаңы-

рақ жүктелген түйе көш соңында жүрмейді. Мұ-
ның да өз алдына символдық мәні бар.

етіп отыратын қариялар. Бұл жерде шаңырақ –
тұтас жанұяның баламасы.
Ертеде Құлшық батыр сексенге келіп қартай-
ған шағында аталас інісі көшіп келіп, жанына үй

тігіпті. Ерте көктемнің кезі болса керек. Інісі ауыл-
да жоқ, жорықтан орала қоймаған. Жігіт-желең
жылқы қайырып, тай ұстап, құлын байлап, желі
тартып әлек. Он екі қанат үйдің аса тоғанды

ауыр шаңырағын көтеретін еркек кіндік қапелімде
қолдарына түспеген келін-кепшік, киіз үйдің көлең-
кесінде төсегін қалың салып, емін-еркін жатқан
қарт батырға қолқа салыпты.

Құлшекең келіп шаңырақты бақанға іліп, «Әп!» – деп
әуелетіп көтереді. Бірақ уық шаншығанша шайқал-
тпай ұстап тұру оңай ма?Етжеңді қарт батыр
қатты бір шіреніп қалғанында ышқыр бауы үзіліп

кетіп, ақ дамбалы аяғының басына түсіпті. Келін-
дер ұялып, бетін басып «ибайлап» теріс айналады.
Сонда жарықтық:

уықты шанши беріңдер. Інімнің шаңырағын құлата
алмаймын, – деген екен.
Қазақта бір көтерген шаңырақты қайта
түсіру жаман ырым саналады.

Айналайындарым менің...
АЙНАЛАЙЫН, қазақ жеті санын қаси-
етті деп есептеген. Жеті қат көк, жеті ғалам,
жеті ғашық, жеті мүше, жеті жұт, жеті амал,

жеті қазына деп, ата-бабамыз қоршаған орта-
ны, табиғат жаратылысын, пендеге қатысты құ-
былыс- тарды жік-жікке бөліп әрқайсысына ат
беріп, ен тағып кеткен.

рий, Шолпан, Күн, Қызыл жұлдыз (Марс), Юпитер,
Сатурн.

терістік, аспан – жоғары ғалам, жер – орта ға-
лам, жер асты – төменгі ғалам.

хат-Шырын, Сейпіл-Мәлік-Жамал, Таһир-Зухра, Қозы
Көрпеш-Баян сұлу, Бозжігіт-Ануаз.

қайтуы, үркердің батуы, мұздың қатуы, киіктің
матауы, тоқсанның кіруі, айдың тоғамы.

алғыр қыран, түзу мылтық, қарақазан, алмас
кездік, шаңырақ. Бабадан қалған бағзы сырды ұмы-
та көрмеңдер...
Тағы бір мысал. Шалқарға келіп қоныс-

Айналайындарым менің...
АЙНАЛАЙЫН, көңіл, пейіл, ниет де-
ген ұғымның астарын бойлап көрдің бе? Мәселен,
көңілі – кең, пейілі – тар, ниеті – бұзық... Бір ұлағат-

ты мысал айтайын, өздерің оймен қорытарсыңдар.
Көп балалы бір үй өртеніп жатыпты. Әлгі
өрттің үстінен ұшқан қарақұс: – «Ертеңгі күні ба-
лалары аман қалса, маған маза бермес. Ұямды бұ-

зып, тұқымымды құртар, одан да тамтығы қал-
май жанып кетсін», – деп тұмсығына қысқан бір
тал шөпті әлгі өрттің үстіне тастайды.
Қарақұстың соңынан айыр құйрық қарлығаш

ұшып келе жатады. Лаулап жанған үйді көріп: –
«Алла, айналайындар-ай, менің балапандарым секіл-
ді сары үрпек балалары шырылдап қалған екен.
Балапандарым қанаттанып ұшқанша үйін жықпай,

көшпей отыратын мейірімді жандар еді. Отты
сөндірейін», – деп аузындағы бір тамшы суды та-
мызады.
Қарақұстың тастаған бір тал шөбінен ол үй

одан әрі өртене түскен жоқ, қарлығаш тамызған
бір тамшы судан әрине өше қалған жоқ. Әңгіме
көңілде, пейілде, ниетте ғой...
Термезге қайтып оралайын.

1944 жылы сол қалада сегізінші сыныпты
бітіріп шықтым. Соғыстың зардабын бір кісі-
дей тарттық. Қарақағаз аспаннан қара қарға-
дай жауып, ел-жұрт қан құсып отырса да,

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
көңілдеріне демеу, жаудың өз ұясына қарай
күн сайын шегінуі еді. Қаланың қақ ортасын-
дағы биік бағанға орнатылған дәу қалпақ ра-

дионың түбінен кісі қарасы үзілмейді. Күніне
бірнеше мәрте берілетін «Совинформбюро-
ның» хабарына тағатсыздана құлақ түреміз.

тап шықты. Жеңімпаз Кеңес әскері мына ел-
ді-мекенді азат етті, – деп саңқылдаған Леви-
танның ғажайып дауысы, әлі күнге құлағымда
күмбір қағады.

Әке-шешеміз ертеңді-кеш жұмыста. Өзім
он беске толып қылтиып қыз болып өсіп қалған
шағым. Әскери комиссардың, «жасы он төртке
толған, озат оқитын қыз балалар әскери учи-

лищеге оқуға жіберілсін», – деген жарлығы
жарияланды. Біздің сыныптан бұл жарлыққа
жасанып төрт қыз суырылып шықтық. Олар
Сахарова деген үйелмелі-сүйелмелі егіз орыс

қызы, ұлты тәжік-ау деймін, ұмыттым, Юлда-
шева және мен. Төртеумізді тізіп апарып меди-
циналық тексеруден өткізді де, денсаулықтары
жарамды деп тапты. Сонымен әке-шешеммен,

сыныптас құрбы-құрдаспен қош айтысып,
қазіргі Душанбе, сол кездегі Сталинабат қа-
ласына сапар шектік. Бейтаныс қала, жадау
тірлік, жатақхананың өмірін бастан кештік.

Тамақ карточкамен беріледі. Оқу да оңайға
түспеді. Соғыс көріп келген өз мамандығы-

Айналайындарым менің...
ның небір жетік білгірлері дәріс оқыды. Бар
ойымыз медицинаның қыр-сырын меңгеріп,
тезірек Отанға қызмет ету. Мектепте үздік

оқыған соң мұнда да барлық сынақтан мүдір-
мей өтіп жүрдім. Ертеңді-кеш қолымыздан
қандауыр, аузымыздан тұмылдырық түспейді.
Бірте-бірте қалаға да, өз ортамызға да бауыр

баса бастадық.
Біздің балалық шағымызды жарты жүрек
қылған соғыс та аяқталды-ау. 1948 жылы оқу
орнын жақсы тәмамдап шықтым. Құдай қала-

са енді елге қайтармыз, бейбіт заман орнады
ғой деп отырғанда Түркістан әскери округі-
не бөлді. Ондағылар тым алысқа жібермеді,
жағдайымды түсінді ме, Термез қаласындағы

әскери госпитальға қызметке бөлді. Әскери
хирургтермен қоян-қолтық жұмыстас болған
екі жылым үлкен өмір мектебіне айналды.
Қаншама тағдырлармен жолықтым, қаншама

тәлім-тәрбие алдым. Мен саналы ғұмырымның
көп бөлігін осы медицинаға арнаған адаммын.
Сол бір қыз дәурендегі жүрегі жұмсақ, жаны
ізгі, адам өміріне арашашы болған ақ халат-

ты абзал ұстаздарымды әр кез ризашылықпен
еске алып, басымды июмен келемін. Олардың
ерінбей-жалықпай баулығаны менің кейін-
гі өмірімнің сәтті қалыптасуына, өз ортамнан

ұялмай орын алуыма қаншалықты игі әсер
етті десеңізші!

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
Иә, қарақтарым, алыстағы Термез қаласы
тарыққанда әке-шешеме қандай қамқор болса,
қырық шырақты менің де бағымның ашылуы-

на сондай шапағатын тигізді.
Алғашқы бағым – өмірлік кәсібіме ай-
налған мамандық алуым болса...
Екіншісі – әрі ең бастысы осы қалада

сүйген жарым, ғұмырлық қосағым Нұрғалиды
жолықтырдым.
Нұрғали Тасмағамбетұлы – қазіргі Аты-
рау облысы Исатай ауданында (бұрынғы Гу-

рьев облысы, Новобогат ауданы) 1926 жылы
туған. Руы-Жаппас, оның Қаракөз бөлімі. Он
сыныптық білімі бар, ілкілердің бірі болып
Отан соғысына аттанған екен. Ай, дүние-ай,

адамның жақсысы қай ұлтта да бар ғой. Май-
ор Скрепник деген азаматтың Нұрағаңа және
екеумізге қол ұстасқалы тұрғанда бізге жа-
саған жақсылығын алдымен айтпай кетсем

жарықтықтарымның аруағы кешпес.
Сталинград қоршауда қалып, көсем атын-
дағы қаланы қайткен күнде де жауға бермей-
міз деп жанталасқан шақ болса керек. Бақай-

шағына дейін қаруланған дұшпанға қарсы
әскерімізді қойдай айдап тоғытып жатқан тұс.
Полкты айтасыз, бәзбір дивизияның өзі құр-
дымға құлағандай санаулы мерзімде тып-ти-

пылы шығатын. «За Сталину» деген ұран
небір боздақтарды ажал оғына айдап салмады

Айналайындарым менің...
ма? Иә, Отан үшін от кешкен ол шақтарға
иман-таразы боп қайтеміз, біздікі тек көр-
генімізді, естігенімізді тірілту ғой.

Сонымен, ефрейтор шеніндегі Нұрға-
ли да ол кездің тілімен айтсақ, передовойға,
яки Сталинград майданына таң ата аттанға-
лы тұрғанда майор Скрепник өзіне шақырып

алып, «Кел, бауырым, қоштасалық», – дейді.
Қоштасып болып аз-кем отырады да:

қырғында ғұмырың қиылып кетсе, тұқымда-
рың құрығалы тұр екен. Көре тұра өз қо-
лыммен отқа айдауға дәтім бармайды. Әңгіме
осымен бітті. Менің қасымда писарь болып

қаласың.
Міне, туғаныңның өзі жасар-жасамасы
екіталай жақсылық емес пе? Бір топырақтан
өріп, бір құдықтан су ішкен баяғы Шахалар-

Пайғамбар жасынан асып, ел ортасын-
да ақылшы Ана боп отырған шағымда тек
қана адалына жығылып, ақ сөйлеу парыз деп
білемін. Жақсы-жаманды көрдік, ащы-тұщыны

таттық. Тауда жүріп таста өстік, ағайыннан
басқа өстік. Сонда өмірдің безбенін, көңілдің
сезгенін таразылап отырып, әлі күнге бір Ана-
ның жұмыр басты пенде баласының қолынан

келе бермес ерлігіне таңқалып, тәнті боламын.
Ол – сонау қырғыздың Алай тауында, өт-
кен ғасырда әйелдер арасынан шыққан Құр-
манжан датқа-тын.

Билеген ел-жұрты құлдық ұрып, құрмет-
теп, жарты падыша (патша) деп есептейді
екен. Атақ-даңқымен өзбек арасына да кеңі-
нен мәлім еді.

Сол Құрманжан датқаның Мерпайыз де-
ген ұлы Ресей империясының отаршыл саяса-
тына қарсы шығып, көтеріліс басқарған. Ана-
сы – датқа, өзі – көтеріліс басшысы. Тағдыр

ғой. Зеңбірегін сүйретіп жүрген қарулы әскер
қоя ма, көтерілісті күйрете жеңіп, Мерпай-
ызды тұтқынға алады. Кесірлі ерге кешірім
бар ма, асылсын деген үкім шыққан. Қаума-

лаған халықтың ортасына дар ағашы тігіліп,
қол-аяғын кісен қиған Мерпайыз жеткізіледі.
Елдің қалың ортасында әлекедей жаланған

Айналайындарым менің...
қолын ертіп ат үстінде Құрманжан датқа да
тұр екен. Тіпті бітім-болмысы бұрынғыдан да
дегдар, сәулетті көрінді деседі. Іші өртенсе де

сырты сау, әрине.
Ұлы: – Ана, – деген жалтаң қағып.
Датқа: – Ақыр аяғына дейін ерлігіңнен
танба, ұлым! – деген жігерлі үнмен.

Дар арқаны жоғары тартыла бастағанда
қалың қырғыз дүрлігісіп, «өзекті жанға қайда
да бір өлім, Мерпайыздың артында қалмай-ақ
қояйық» десіп, аттанға айқай қосқанда датқа

«Тоқтаңдар!» – деп бір-ақ кескен. Бәрі жым
болған.
Ұлының жаны шығарда Құрманжан датқа
иманын айтып, теріс айналып атқа қамшы

басқан.
Кейін себебін сұрағанда, «Мерпайыз
түптеп келгенде жалғыз менің ғана қайғым.
Сендер көпсіңдер. Бәріңді бірдей босқа қы-

рғызып алсам, ел-жұртқа не бетімді айта-
мын?»–депті.
Аналық жүрегіммен айтсам, есебі жоқ ер-
лік қой...

Соғыс біткен соң бұларды Түркістан әске-
ри округіне аударып, Термезге 1946 жылы
келген беттері екен. Шығыстан, Жапониядан
қауіп-қатер төнген соң әскерлерді қайтармай,

тұтас қалпында 1950 жылға дейін ұстаған. Тер-
мез шекараға жақын орналасқан қала болған

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
соң, аяқ бассаң рұқсат қағаз қажет. Оны ол
кезде пропуск №0 деп атайды.
Жексенбі күндері саябаққа қатар құр-

былармен бірігіп биге барамыз. Он тоғыз,
жиырмадағы талшыбықтай бұралып тұрған
шағымыз. Шіркін, жастық десеңші, көкіректе
мың арман атой салады... Сондай би үстінде

Нұрғалимен таныстым. Горнизонда бар-жоғы
бес қазақ жігіті бар екен. Екеуі атыраулық,
қалғандары Алматы, Қостанай, Павлодардың
тумалары.

сің бе? Әскери киім өзіңе құйып қойғандай
жарасады екен, – деп бәрі үйірсектей кетті.
Қан тартады ғой. Мен де бір туғандарым-
ды көргендей бауыр бастым. Сөйтіп жүріп,

қымызды кім ішпейді деген, әрқайсысы сөз
салды.
Нұрағаң болса, ұзын бойлы, жіптіктей,
үлкен қара көздері мейірімге толы, әдепті

жымиып ғана қоятын сұлу жігіт. Бұйыр-
мыс-дағы, екеуміздің өмірге көзқарасымыз да,
таным-түсінігіміз де бірден үйлесе кетті. Ар-
ман арқалап оңаша айтылған сырлар, алғашқы

махаббат, тәтті сезімдер, бәрі-бәрі қазірде көр-
ген түстей болса да бұ ғазиз бастан өткен.
Ғұмырлық бірге боламыз, мен – сендік, сен –
мендік деген серт байласылды. Өзге төрт аза-

Айналайындарым менің...
үдесінен табылып жатты. Қашанда, «сен аман
бол, бақытыңды тап», – деген іңкәр көңілден,
айналайын!

Ал, менің көкірегімде күн сайын асқынып
бара жатқан бір түйткіл бар. Ол әке-шешемнің
менің сыртымнан атастырып қойғаны. Қазағы
аз жер, менің қызмет орным, ортам өңшең

өзге ұлттың өкілдері. Шамасы, осы қызым-
ның бағы байланып қалмаса екен, жасы жет-
ті, әлде орыс-орманның етегінен ұстап кете
ме деп іштей жүдеп жүреді-дағы. Бұрынғы-

лар бесік құда десіп, балаларын сәби күнінде
атастырып, құйрық-бауыр жесіп, шақырысып
мәре-сәре болып жататын. 1946 жылы туған
сіңілім Тасбике болса енді ғана қаз-қаз басып

жүр. (Қазірде Ақтөбе облысында тұрады. Ма-
мандығы дәрігер-тін, кейіннен зейнеткерлікке
шықты. Үрім-бұтағы өскен, бақытты жанұя).
Сондықтан Мәтекең мен әжемнің көз ал-

дындағы қуанышы да, үміт артары да, тіпті бо-
лашағы қандай болып кетеді деген уайымы да
жалғыз өзім. Сырттай атастыруларында осын-
дай мән жатса керек. Ортан қолдай ол аза-

матты да танитынмын. Етене сөйлескенім де,
ашығын айтайын, ұнатқаным да жоқ. Өз тағ-
дырым өз қолымда, менде шаруаларың болма-
сын, деп кесіп тастауға әке-шешемді аяймын.

Ертеңгі күні Нұрғалимен қол ұстасып, көз
көрмеген қиян шетке кеткенде ауыл-аймаққа

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
бата бұзған атанып, қаралай шөгіп қалады-ау
деп уайымдаймын. Қыздың жолы жіңішке де-
ген осы, шырақтарым!

АЙНАЛАЙЫН, қыз баланың тәрбиесі қа-
шанда аса мәнді.
Қыз – бүгін әке-шешесінің қонағы болса, ер-
тең бір шаңырақтың ошағының сәні. Болашақ ұр-

пақтың өз қатарынан озары да, азары да қыз бен
қыз тәрбиесіне байланысты. Ертеде «қызға қырық
үйден тыю» деп отырған. Мұның астарында қыз
абыройы – ата-анасының абыройы деген мән жа-

тыр.
Қызың көргенді де ибалы, сөзі – сынық, ісі –
түзік, киімді бойына жарастырып киіп, жымиып
қана күліп, сызылып жаймен жүріп айтқаныңды

екі етпесе – ажарың.
Ал, айтқаныңды алмай бедірейіп, кісі көрсе
кекірейіп, топ ішінде қарқылдап, ұятты жерде
саңқылдап, етегін кесіп, омырауын ашып, көрінген-

ге көзін тесіп, күндіз кетіп, түнде келіп жатса–
азабың.
Сөз қадірі кеткен жерде ақын болу оңай,
Қыз қадірі кеткен елде қатын болу оңай.

Қыз алдымен өз қадірін өзі ойлауы парыз.
Ерте кезде құда түсіп, құйрық-бауыр же-
сіп, баталасып ұзатылған қыздың тойы мен қуа-
нышына бір қауым ел ортақ болатын. Ұясынан

Айналайындарым менің...
ұшқан құсы ұясына абыройлы қонса артындағы
ата-анасына мерей. Қыз да алма сынды. Қызар-
са қызығынан айырылып қалатын. Сондықтан да,

ата-бабамыз қыз қылтиып керегенің төрт көзіне
жетсе бітті, бөрікпен бір ұрып, атастырып ба-
сын байлаулы ғып қоятын. Ал, оң босағада отырып
қыз белгісін жоғалтып барса – арты үлкен дау,

шатақ. Тіпті ондай абыройсыз қызды атқа теріс
мінгізіп, төркініне әкеліп тастаған оқиғалар да
кезіккен. Бүкіл ауыл ұяттан бетімен жер басқан.
Сүйекке сын деген осы!

Қыз Жібек пен Баян сұлудың қазіргі сіңлілері
не күйде?
Қымызды кім ішпейді, қызға кім қырында-
майды? Қырындады екен деп кез келген ортада

қылымси қалу қыздың соры.
Жер-жерде жезөкшелік өршіп барады. Се-
бебін сұрасаң, жұмыссыздыққа саяды. Бұл – қате
ұғым. Абыройын сатып тамақ асырағанша, көшеге

шығып қара су сат – сол зейнет. Бұл дерт асқына
берсе, ұлттың болашағына төнген қатер. Ұлты-
мыздың келешегі – бүгінгі қыз-келіншектердің қо-
лында тұр. Қай ұрпақ қағанақты жарып шықпай,

қара жерді тесіп шықты дейсің.
Жақсы ұл – жақсы махаббатан туады.
Махаббатын әр көшеде үлестіріп жүргендердің
етегінен ел тізгінін ұстар бала туар ма?

Күріш азса күрмек болады, әйел азса жүрдек
болады.

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
Сенің ұятың – иісі қазағыңның намысы.
Жас кезімізде қыз-жігіттер жиналып, әртүр-
лі ұлттық ойындар ойнаушы ек. Екі жақ боп Ай

астында айтысушы ек. Одан өзге көңілімізде алаң
болмайтын.
Кәне, сол жырға құлақ түрші.
Жігіт: – Сары ат міндім, сазды кештім,

Сары ат салқындасын деп.
Сәулем саған сәлем жаздым,
Бір қуанып қалсын деп.
Қыз: – Алма аларсың, алданарсың,

Алма піскен шағында.
Сағынарсың, сарғаярсың,
Еске түскен шағында.
Жігіт: – Әдетіңше күнде лезде,

Сары самауыр қоярсың.
Мен есіңе түскен кезде,
Шайыңды ішпей тоярсың.
Қыз: – Келіп тұрып кете салам,

Шығып қарсы алмасаң.
Жай орынға отырмаймын,
Мамық көрпе салмасаң...
Қыздарым, сезімді де шашпай, төкпей үнемдеп

Айналайындарым менің...
АЙНАЛАЙЫН, тән сұлулығы мен жан
сұлулығын айыра білесің бе? Атақты ақынымыз
Мұхтар Шаханов:

Мағынасыз жылтырақты сақтамайды ел еске,
Жалын болып жылу болмау,
Әйел болып сұлу болмау,
Табиғатты алдаумен тең емес пе?

Гүлзар әйел қауымына сұлулықсыз бақ қайда,
Шын сұлулық тереңдікте жатпай ма? – деп
жырлайды.
Әйел – ең алдымен ана. Бұл оның адамзат

һәм табиғат алдындағы ең ұлы парызы. Құдіретке
тең осы әйел заты ең алдымен тән сұлулығымен
бағалы ма, әлде жан сұлулығымен қадірлі ме деген
сауал туады. Алғашқы кезек – жаны сұлудікі. Әйтпесе,

ақын айтқандай, жалғыз ғана тән сұлулығы – мағына-
сыз жылтыраққа айналар еді.
Кеңес идеологиясымен сусындаған біздер «Тәні
саудың – жаны сау», – деп тақ-тұқ түсінікті

ұзақ жылдар бойы ұрандай жаттап өстік. Ал,
Құран-Кәрімде: «Иә, Алла, тәні саудың жанын да
сау ете гөр», – деп тілек етеді. Демек, тәні сау-
дың яғни, қол-аяғы балғадай, екі беті алмадайдың

бәрінің бірдей жаны сау емес екен.
Тән сұлулығы – сыртқы көз арбар көрініс.
Жан сұлулығы – бұл әйелдің ішкі дүние­сі, сезім
шынайылығы, мінез байлығы, пейіл кеңдігі, ар ал-

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
Тән сұлулығы – теңіз бетіндегі көпіршігі мол
толқын.
Жан сұлулығы – бұл тереңдегі ағын.

Екеуі екі басқа дүние.
Осы екі қасиет бір адамның басында ұштасса,
ғұмыр бойы айналасын нұрға бөлеп өтер еді.
Жаратқан Ием де таразы ғой. Көп әйелге бәрін

аямай беріп, екіншісінен кем қолдық жасаған...
Кейбір әдемі қыздар:

көк етікті кейін кигізе жатасыңдар ғой, – деп.
Сырт сұлулығын малданып сыбай-салтаң ер-
кекшора боп жүріп қалған да жақсы емес. Бая-
ғының кемпірлері түнде киіз үйге тайлақ, тана

сүйкене қалса да далаға оқтауын ала шауып: «Қыз
баққаннан қарға баққан оңай, ойбай» – деп оты-
ратын.
Кей-кейде қызды – жеңге бұзып, жеңгені – теңге

бұзып жататын жайттарды да естіп қаламын.
Кей ертегі былайша басталатын: «Бір байдың
қызы болыпты. Өзі сұлу екен, бірақ ақылы аздау.
Көрші кедейдің де жан дегенде жалғыз қызы бар

екен. Көз тоқтатар көркі болмағанмен, ақылды
боп өсіпті...».
Маған осы ертегі әлі жалғасып келе жатқан-
дай көрінеді.

Айналайындарым менің...
Қыздарым, сіңлілерім, жаның да, тәнің де сұлу
болғай. Ұят – біреу, бет – екеу. Бөле-жара жет-
кізе көріңдерші...

Сұлулар байқауы өтіп жатады. Құба-құп.
«Дүниені сұлулық құтқарады» деседі. Атам
қазақ: «Қай нәрсеге көп ынтазар болсаң, со-
ның түбі тақсіретін бір тартпай қоймайсың»

деген... Заманына сай өтіп жатқан алуан шара-
ларға Аналық ақ пейіліммен тілектестік ыңғай-
да, нәруана көңілде қоштап отыратыным бар.
Кейде ойдан-қырдан таңдалған сұлулары-

мыз осы деп кесер бастарын қылқитып, өң-
шең малынған киімдердің парады көз алдыңда
өтіп бара жатады. Қыз сұлу ма, үстіне кигені
сұлу ма, айыра алмай дал боласың.

Ал, кейде өңшең жалаңаш арулар қаз-
дай тізіліп, жаныңа таяйды. Бота тірсектеніп,
мықынын ырғап, мысыңды құртады. Жа-
лаңаштықты қашанғы жаңалық көреміз, осы?!

Аяқ-қолдың түзулігі, екі беттің жылты-
рағаны да сұлулық болып па? Байқау шар-
тына ұлттық салт-дәстүріміз, әдет-ғұрпымыз,
үлкенді сыйлау, кішіні құрметтеу үрдісіміз,

ағайын-тума, жекжат атаулары, ата-ене күтімі,
бала тәрбиесі, тамақ жасау шеберлігі сынды
тәрбиелік мәні бар қадау-қадау сұрақтар неге
енбейді?

Осының бәрінен мүдірмей өткен қызды
сұлу десең де жарасар, ару десең де жарасар.
Көз арбаған сырты бітеу жылтыраққа ал-
дана берме, қарағым.

Айналайындарым менің...
Сонымен жақын жеңгеме сыр аштым:
«Сүйген жігітім бар, үйленуге бекініп, тәуе-
кел деп отырмыз. Қайда жүрсем де тілектес

боларсың», – деп. Қыз баланың өз босағасын
қиып кете қоюы оңай ма. Әйелдің мұңын да,
сырын да әйел түсінеді ғой. «Аттанып кеткен
соң болған істі айтып, тігісін жатқызармын,

Шырайлым. Уайым жеме. Тек бағың ашылғай», –
деп маңдайымнан сүйді.
Нұрғали екеуміз жөпелдемеде Скрепникке
жетейік.

махаббатымыз бар. Бірақ қазақы дәстүр жо-
лымен атастырып қойды деген кедергіміз
және бар. Елге қайтайық деп едік, уақытынан
бұрын дембельге жібере гөр, – дейміз баяғы.

Скрепник екеумізге алма-кезек қарап, үн-
сіз күлімсіреп, бас шайқады.
Жат жерде жүргенде әкеңдей болған, ай-
налайын-ай, тап сол жерде Түркістан әскери

округіне хат жазып, Нұрағаңды әскери міндет-
тен екі ай бұрын босаттырып берді.
Горнизондағы төрт қазақ жігіт шампан-
ды аспанға атып, ақ жол тілеп поезға мінгізіп

салды. Жолай Ташкентке келіп тоқтағанда
үйге жеделхат соқтым. «Өкпелей көрмеңдер,
осындай азаматпен бас қосып, мынадай жерге
кетіп бара жатырмын», – деген мазмұнда...

Поштамен осы күні хат келмейді. Келсе де
некен-саяқ. Телефонның кұлағын көтере сап,
«Әлеу» дегенде жер қияндағы қажетсінген
адамың «Ассалау...» деп шұрқырап жатса, ақ

қағазға айтар сәлеміңді асықпай түсіріп, оны
төрт бүктеп конвертке салып, сосын пошта
жәшігіне тастап, қашан жауабы келер екен
деп елеңдеп, тоспайсың. «Әлеу» десең бәрі

бітіп жатыр. Хаттың обалы телефонға! Бұл
ғылыми-техникалық жаңалыққа қарсылық
емес, назым.
Баяғыда адамдар арнайы үйретілген кө-

гершіндердің мойнына хат байлап жіберетін
болған.
Кейінгі ғасырларда шіліңгір шілдеге, өгіз
өкірткен аязға қарамай жер қияннан қос ат

жеккен көшірлі пошта жәшігі шаптырылған.
Отан соғысы жылдары майдан даласынан
оқ-дәрінің иісін арқалап келетін, «алтыннан
ардақты, күмістен салмақты...» деп басталатын

үш бұрыш үшбу хаттарды қандай ғана зор
сағынышпен тосатын ек. Ауылдың шал-кем-
пірлері жиналып, кешқұрым мейірлері қан-
бағандай, тағы бір жаңа сөз, жаңалық табылып

қалардай қайта-қайта оқытатын. Жадырап та
жабырқап, бірде толып, бірде солып отыратын
сол аяулы бейнелер әлі күнге көз алдымда,
көкірек түкпірімде.

Айналайындарым менің...
Әне, үшбу хаттың құдірет күші!
«Досың саған хат жолдап, сен оған жауап
жазбасаң ұсынған қолын кағып жібергеніңмен

бірдей», – деген А.Чехов.
Толстой, Достоевский бастаған орыстың
үлкен жазушыларының том-том боп шыққан
жазысқан хаттарын оқығанда, ерекше сүй-

іспеншілікке бөленесің. Со заманның тарихы,
тағылымы, адамаралық карым-қатынас ахуалы,
ғашықтық сезімі, шығармашылық табыстары,
пенделік көңіл-күйлері айна-қатесіз көрініс та-

бады. Алдыңнан олар өмір сүрген дәуірдің лебі
ескендей.
Қазақта ол игі дәстүр әлі күнге қаз басып
кете алмай жатыр. М.Әуезов пен С.Мұқанов­

тың жазысқан хаттары алуан сырды ішіне
бүккен қалпы жұртшылыққа жетер емес. Бәл-
кім, өткен уақытпен бірге қадірі арта түссін
дейтін шығар...

Жалпы, хат жазысу кісіліктің келбеті.
АЙНАЛАЙЫН, қыз жасауы деген бар.
Ұзатылғалы отырған қызға ата-анасы ұялмай-
тындай етіп жасау беруді ойлайды. Бұл қыз­ға

берілер еншінің бір түрі. Келін боп түскен соң
қапелімде жаңа ортаға үйренісіп кеткенге дейін
кіріптар болып қалмауын ойлап, біраз дүниенің ба-
сын құрайды.

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
Ертеде дәулетті байлар қызын ұзатқанда
кілем жапқан нар бастатып, дүние-мүлікті, асыл
жиһазды көш-керуен ғып жасау аттандыратын

болған.
Бұл байлығын көрсетудің, мақтангершіліктің,
бәсекелестіктің белгісі.
Қыздың негізі жасауы күйеубала екеуіне жібек

матадан әдемілеп тігілген көрпе, жас­тық, шәй
құралын салатын сандық, шымылдық, кілем, алаша
т.б. ұсақ-түйектен құралған.
Қазірде заманымыздың салтына орай жасау

ретінде қызға алуан жиһаз, теледидар, бейнемаг-
нитофон, тіпті дәулеттілер машина да беріп жа-
тады. Бұл әркімнің өз еркі.
Десе де, сол дүниені жастардың өзі құрып

алғаны оңды. Сонда қадірін біліп, бірін екі етіп
ұстайды.
Осыдан біраз жыл бұрын белгілі жазушы
Әзілхан Нұршайықовтың естелігін оқығаным бар.

Сонда Әзекең қызын ұзатып, жасауына «Дүние
жүзі әдебиеті кітапханасының» 200 томын жа-
сау ретінде ұсынғанын жазады. Бірақ құдағи әлгі
асыл қазынаны менсінбей аяғымен теуіп, адамның

намысына тиер сөз айтыпты. Осыны оқып қын-
жылғанмын.
Дүниежүзінің ақыл-ой ақығынан өткен жасау,
сый-сияпат бар ма? Жиһаз, мүлік, киім-кешек әрі

кетсе он жылда тозар, өңін берер. Ал, кітап ше?
Бұл біле білгенге ұрпақтан-ұрпаққа мұра емес пе?
Болашақта балаларымыз дүниеқұмар, ашкөз

Айналайындарым менің...
атанбай өнерге, білімге, мәдениетке сусындап өс-
сін десек, кітапты басты жасау етуді дәстүрге
айналдырсақ құба-құп.

Грузиндер Шота Руставелидің «Жолбарыс
терісін жамылған батыр» дастанын әр қызының
жасауына қосады екен.
Ал, ұлы Абайдың өлеңдерін тобықтының қыз-

дары тұрмысқа шыққанда бойтұмар етіп тағы-
нып кеткенін неге ұмытамыз?...
Пошта мен жолаушы таситын жай поез-
дың жүрісі өне ме, Қандағаштан ауысып мініп,

Гурьевтің қарасын жеті күн дегенде көрдік.
Күн ызғырық, жер қар. Қала сиқы да шамалы.
Нұрғали вокзалға мені қалдырып:

Іздеп келейін. Кешікпеспін, – деп таңертеңгі
сағат 10-да кеткен. Вокзал деген аты ғана, іші
қақаған суық, буфет деген атымен жоқ. Жол
тосқан жолаушы да кезікпейді. Бары жалғыз

кезекші келіншек. Түс болды күткен Нұрға-
лиым жоқ. Қыстың күні күн еңкейсе-ақ бат-
пай ма? Айнала қарауыта бастады. Бойымды
үрей меңдеді. Жанымды жалғыздық торлады.

Бір бұрышта бүрісіп отырғанымда әлгі ысқаяқ
келіншек жетіп келіп:

екі-үш күнсіз поезд жоқ, – деп дігірді сал-
сын. Айдалада қалатын болдым. Жағдайымды
айтып ем:

бір қайқайтып алды. – Әлгі адамыңды көр-
генмін. Көзі жылтылдап тұр екен. Одан енді
дәметпей-ақ қой, алдап кетті. Білеміз ғой... Ал-
данғандардың басы да соңы да сен емес. Да-

вай, босат бөлмені. Ере шапқан өзіңнен көр,
өл де қал.
Жастық қой: «Алдаса алдаған шығар, Тер-
мезімнен садаға кеткір Гурьевке мені сор ай-

дап келген-дағы. Бау-баққа бөккен жер жан-
натын қиғанда тапқаным осы қар мен балшық
болса... Мейлі, басқа түскенін көрермін, ма-
мандығым бар, дәрігер боп орналасармын.

Көштен қалсам да аштан өлмеспін», – деп өз-
өзімді жұбатамын. Көз жасымды да сығып ал-
дым. Нұрағаң жанына бір жігіт пен бір қызды
ертіп, вокзалға екпіндеп кіріп келгенде, көзім

жарқ етті. Адресін анық білмеген соң нағашы-
сының үйін ұзақ іздепті. Одан қайынсіңлімді
қазақша киім тауып малындырып киіндіріпті,
жаяулап-жалпылап жеткен беттері екен.

бе, – деп әлгі кезекші әйел енді басқаша
сұңқылдап қоя берді. – Келіншекті соққан
екенсің, қайным. Құсың құтты болсын. Бақыт-
ты болыңдар...

Жалғас қайным орысша біледі екен,
ашылып әңгіме айтып, тоқал тамдарды қоймай
қуалап, Ленинград көшесіндегі нағашы үйіне
жеттік.

жылап-сықтап қарсы алысты. Алақандай ғана
терезелері бар кішкене үй екен. Төрге қоға
тоқып төсепті. Жетпеген жеріне кендір мө-
шекті сөгіп жайыпты. Наурыз айы туса да күн

суық. Сиыр жылының қысы айта қалардай
қатты болған. Гурьев пен Новобогаттың арасы
бары-жоғы алпыс бес шақырым. Қар екі-үш
метрлік биіктікте жауып, жолды түгелдей бі-

теген. Көбесі сөгілмей жатқан қалың қарды
танкпен бұзып отырғанда, машина колоннасы
10-11 сағатта әрең жететін көрінеді. Көлік то-
сып нағашымыздың үйінде бақандай алты күн

жаттық. Нұрғали Термезден аттанарда үйіне
жеделхат салған, екі көздері төрт болып олар
күтуде.
Новобогатқа бара жатқанда елсіз даланы,

кісі бойы қол созым қарды, жадау өңді, жар-
тымсыз тіршілікті көріп зәрем ұшты. Бірақ
шегінер жер қайда...
АЙНАЛАЙЫН, келін түсіру әр шаңырақ

үшін үлкен мәртебе.
«Жақсы үйге түскен келін – келін, жаман үйге
түскен келін – келсап» дейді бұрынғылар.
Жақсы үй деген не?

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
қадай қосағын бауырыңа тартып, өзімсініп сөйлеп,
білгенін асырып, білмегенін жасырып, үй ұстауды,
тамақ пісіруді, кір жууды, қонақ күтуді, бала тәр-

биелеуді рет-ретімен санасына сіңіріп аналық ма-
хаббатыңа бөлесең – өз балаңнан кем емес. Сырла-
сыңа, қиналғанда мұңдасыңа айналады. Бұл – келін.
Ғұмыр бойы сені ойлап өтеді.

Ал, босаға аттаған күннен бастап ысқыры-
нып, құйған – шәйі, істеген – ісін, киген – киімін,
жүріс-тұрысын жаратпай, қабағыңмен жасқап,
«Албастының апасы құсамай, тұршы былай» –

деп жұрт көзінше ұялтып, балаңа айдап салып,
көршілерге жамандап жатсаң – бұл келсап.

тұрған жоқ па...
Ата-енем, ауыл-аймақ алдымыздан өріп
шықты. Жұмыссыз отырған жанұяда қайбір
шеке шылқытар дәулет болсын. Жоқ-жітік-

теу екен. Атам жарықтық: – Жалғызым аман
келді. Біреу емес, екеу боп оралды. Құдай
көктен тілегенімді жерден берді. Енді аштан
өлмеспіз. Осы күнге жеттім, арманым жоқ, –

деп жалғыз сиырын пышаққа іліктіріп той жа-
сады.

Айналайындарым менің...
АЙНАЛАЙЫН, қазақтың ғасырлардан
бері буыны үзілмей келе жатқан дәстүрлерінің
бірі – той. Жалпы атауы той дегенмен мұның да

жыл мезгіліне, қалыптасып қалған әдет-ғұрыпқа,
ырымға байланысты түр-түрі көптеп саналады.
Иісі мұсылман баласының асыға күтетін көк-
тем мерекесі, жыл басы болып есептелетін Нау-

рыз тойы. Кәрі құдаң қыс қаһарынан құтылып,
күн мен түн теңесіп, арқаңнан шуақ өтіп, жер
көктеп, жан-жануар жадырап, еркіндеп мәре-сәре
күй кешеді.

ауыл-аймақ таза киімін киіп, құшақтасып көрісіп,
қуанышқа бөленеді. Сол күні кейбір өкпе-реніш,
көздің алалығы, көңілдің құлалығы тарап өткенге
салауат айтысады. Ұлыстың ұлы күні бір-бірін

кешірісу бұл мұсылмандық парыздың үлкені сана-
лады.
Кәрі әжелер бастап, қыз-келін қостап, нау­рыз
көже пісіреді. Наурыз көже жеті түрлі дәмнен

дайындалады. Жеті саны қазақ ұғымында қасиет-
ті боп есептеледі. Қара қазанға алдымен бидай,
сосын сүт қатылып, ұсақ туралған ет, май, құрт
секілді таңсық дәмнің түр-түрі салынады. Ауыл-

дың кәрі-жасы осы наурыз көжеден ауыз тиіп,
«құдай осы күнге де аман-есен жеткізді. Басымыз
аман, бауырымыз бүтін болсын» – деп шүкірлік ай-

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
тып, тілек тілейді. Қариялар бұлаққа май шашып,
өсімдікке ақ бүркіп ырым етеді. Жастар тал егіп,
көшет отырғызып, маңайды сыпырып-сиырып кө-

галдандырады. Бұл деген рухани жаңару мейрамы.
Ерулік беру – халқымыздың сыйластығының,
көңіл кеңдігінің куәсі. Ауылға немесе қалаға есіктес
көрші көшіп келсе, бұрын отырықшы болып қалған

шаңырақ ас-суын қамдап, өзге көрші-қолаңды
шақырып, қонақасы береді. Үлкендер әңгіме-сұхбат
құрысып, жете танысып, келін-кепшік ыдыс-аяқ
араластырып, бала-шаға ойнап-күліп жатырқамай,

жатсынбай етене боп кетеді. Өз кезегінде жаңа-
дан қоныстанған әулет те қарыздар қалмайды.
Ерулік біткен соң сый-сияпат көрсеткен көршілерді
жинап, ақ дастархан жайып, ақ пейіл мен адал

асын тосып, қарулық береді. «Ерулікке – қарулық»
деген мәтел осыдан қалған.
Келесі бір қуаныштың айнасындай дәс­түріміз
бұл – сүйінші сұрау. Көптен күткен адамы не жақ-

сы хабары келсе немесе келін босанып ұлды, қызды
болса, баласы оқуға түссе, аты бәйге алса, т.б.
жағдайларда алғаш естіген адам үй иесінен, ағай-
ын-жекжатынан сүйінші сұрайды.

Сүйінші сұрап, қуаныш арқалап келіп тұрған
адамның қолынан қағуға болмайды.

ата-әжелеріміз сүйіншілеп келген жанның асты-
үстіне түсіп жататын. Берген жомарт емес – алған
жомарт. Сүйінші алудың да жөні бар. Бір жапы-

Айналайындарым менің...
рақ хат келді деп сүйіншілеп ат сұрап тұрсаң әбе-
стік. Әр нәрсенің теңін, ретін білген абзал. Сонда
екі жақ та разы болысып тарасады.

Көрімдік те салт-дәстүрімізге сай ізеттіліктің
бірі. Мәселен, келін түсірсе, балалы болса, бесікке
салса, көлік алса, жаңа үйге кірсе, тіпті ерте
кезде тәуір матадан киім тігіп кисе де көрімдік

беретін болған. Бұл сыйлас адамдардың арасында
болатын етене жақындықтың, қуанышқа ортақта-
судың, көңіл пәктігінің белгісі ретінде қабылданған.
Жалпы көрімдік заттай беріле ме, ақша ұсыныла

ма, ізгі ниеттің үлкен-кішісі жоқ, ризашылықпен
рахмет айтып қабылдаған жөн. Шашу шашу –
бұл тойдың беташары іспеттес. Салтымызға сай
келін түссе, құда, не құрметті мейман келсе, бәй-

геден озса, шашу шашылады. Шашуды әдетте ақ
жаулықты әжелер немесе сыйлы бәйбіше шаша-
тын болған.

десіп балалар тәттіге мәз болып, үлкендер ырым
үшін алысатын.
Бастаңғы – ежелден келе жатқан ұнамды,
өзіндік құпиялығы бар бас қосу. Жайлауға шығып

малын босатып, аққа кенеліп қалған ауылдың ер-
азаматтары жиын, тойға немесе базар шығып
жолаушылай қалса, ата-енесінің, күйеуінің көзін-
ше еркіндей алмай жүрген сарқарын бәйбішеден

бастап, жас келінге дейін өзара келісіп, бір үйге
дастархан жайып, жылы-жұмсақты әзірлеп, жез

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
самаурынды әлсін-әлсін демдеп, ішегінің қырынды-
сына дейін сыр ақтарып, жастарға ән салдырып,
күй тарттырып, ойын-сауық ұйымдастырып, бір

жасап қалатын болған.
Асар – бұл да қазақтың қайырымдылығының
бір көрінісі. Жастар шаңырақ құрса, ағайын-тума
қоныс аударып көшіп келсе, немесе жаңадан көрші

қосылса асар жасаған. Асардың негізгі мақсаты –
бір-біріне қарасып үй салып беру. Қариялар ақыл
айтып, жөн сілтеп, жастар жағы білекті түрініп
тастап қамба салып, балшық езіп, кірпіш құйған.

Жас келіндер қазан төңіректеп ет асып, шәй қой-
ып, дастархан жабдығын қамдаған. Кірпіш кеуіп
үйдің қабырғасын қалап, төбесін жапқанда да осы
әрекет қайталанады. Біреу ағашын әкеліп, екін-

шісі пешін салып, үшіншісі ақтап, сырлап жаңа
үйді сыңғырлатып иесіне табыс етеді. Бауырмал-
дықтың мұнан асқан үлгісі бар ма?
Садақа – бұл құдайы мал атау, жаманатты

аластау ырымы. Қайтыс болған адамға садақа бе-
реді. Немесе оқыс оқиғадан аман қалса, қиындыққа
кезіксе, ұнамсыз түс көрсе, «ақсарбас» атап са-
дақа малын шалып, ел-жұртқа таратқан.

Сәбидің дүниеге келуі ата-анасы, тума-туысы
үшін ең елеулі күн.
Шілдехана тойы осы қуанышқа арналады.
Құда-жекжат, көрші-көлем, дос-жаран бас қосып,

нәрестеге «құтты болсын» айтысады. Көрімдік
беріседі. Осы шілдехана үстінде бесікке салады.

Айналайындарым менің...
Бесікке салу жолын ауылдың көп балалы, сыйлы
кейуанасына ұсынады. Бұл – үлкен құрмет. Кейуа-
на сәбиді бесікке бөлердің алдында бір табақ кәм-

пит, печенье, құрт, тағы басқа тәтті-дәмділерді
шүмек салатын тесікшеден (түбек) шілдеханаға
жиналғандарға уыстап, тыштырма үлестіреді.
Алақанына тиесілі сыбағасы түскен әр адамнан:

сы «тышты», «үлкен ғып тышты» деп жауап
беріседі. Бұл да бір өзінше қызық. Ауылдың кіш-
кене балалары тәттіге тойып, тыштырма жедік
десіп, мәз-мейрам болысады. Сәбидің ата-анасы

жерден көтеріп алған, кіндік шешеге хал-қадарын-
ша сый-сияпат көрсетеді.
Сәби тәй-тәй басқанда тұсаукесер тойы өтеді.
Халқымыз тұсауды үш түрлі нәрсемен кескен.

Шөппен – шөптей көп бол деген ырым.
Тоқ ішекпен – ырысты, дәулетті болсын деген
тілек.
Ала жіппен – ала жіпті аттамайтын адал

болсын деген ұғым.
Пішпек немесе сүндет той. Бұл тақ жаста,
бала бес немесе жеті жасқа келгенде жасала-
тын мұсылмандық рәсім. Баланың шүметегінің ба-

сындағы кішкене өлі етті кесіп алып тастайды.
Кейінгі жылдары баланы сүндеттеу медициналық
тұрғыдан денсаулыққа зиянсыз, керісінше, таза-
лыққа пайдалы екендігі дәлелденді.

Алғашқы атқа мінгенде ата-анасы ер жетті
деп қуанып, тоқымқағар тойын жасайтын болған.

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
Мектеп табалдырығынан тұңғыш аттаған ба-
ланың қуанышы да өз алдына бір төбе.
Жас жұбайлардың бас қосу тойы өздері үшін

де, өзгелер үшін де айтулы мереке.
Шыт той – некеге тұрғанына бір жыл өткен-
де жасалады.
Ағаш той – бес жылда.

Раушан той – он жылда.
Әйнек той – он бес жылда.
Фарфор той – жиырма жылда.
Күміс той – ширек ғасырда.

Інжу той – отыз жылда.
Лағыл той – қырық жылда.
Алтын той – жарты ғасырда.
Гауһар той – алпыс жылда.

Адамның көңілін марқайтатын, жанын жады-
рататын, ағайын-туманы, алыс-жақынды табыс-
тыра түсетін тойларыңыз көп болғай!..
Атам жарықтық өңірін жапқан аппақ

күміс­тей сақалы бар, үсті-басын таза ұстай-
тын, кішкене бойлы, келбетті, сөзге ұста, бек-
зат жан екен. Артық сөйлеу, асып-тасу ол кісі-
ге жат-ты.

Енем болса, нәті жуас, бұза-жарып билікке
араласпайтын, үй-ішінің ынтымағын ойлаған
кәдімгі бәйбіше-тін.

детіп, шәй құйдырып ішемін, – деп енем мені
қасынан шығарғысы жоқ. Бар тәттісін аузы-

Айналайындарым менің...
на тосып, бар жылтырағын үстіне жапсырып,
әлпештеп өсірген біреудің жалғызымын ғой.
Өзім қазақша тіл білмеймін. Ауылда орыс-

ша еркін сөйлейтіндер некен-саяқ. Қоржын
үй, қыруар жан. Келімді-кетімді қонақ. Өз-
өзімнен қыстығып, оңашада жылап алам. Жы-
лап жүріп «Орысша-қазақша сөздікті» қолға

алып, күні-түні жаттаймын. Нұрағаң кешікпей
аудандық әлеуметтік қамсыздандыру бөліміне
есепші болып қызметке тұрды. Мен де өз ма-
мандығым бойынша ауылдық ауруханаға жұ-

мысқа кірістім. Нұрағаңның өзімен бірге туған
Ізғали деген ағасы, атамның Дәулен есімді інісі
соғыста қаза тапқан. Қос арыстың соңында
қос жесірі қалды. Соғыс басылғалы да бес

жылдың жүзі ауды. «Өлгеннің артынан өлмек
жоқ». Әлгі екі абысыным өздері теңдес біреу­
лермен көңіл жарастырып жүр екен деген
қаңқу естіліп қалып жататын. Дәрігер емеспін

бе, кезекті бір медициналық тексеруде еке-
уінің де аяғы ауыр екенін білдім. Болған жайт-
ты жаймен енеме жеткіздім. Атам данышпан
адам ғой, артынша көп кешіктірмей екі келінін

келген соң да бес жыл ерлеріңнің шаңырақта-
рын жықпай, түтінін түтетіп отырдыңдар. Мен
ризамын. Ендігі жерде ойлаған адамдарың бол-
са, алдарыңнан жарылқасын, батамды беріп,

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
Көп ұзатпай ешкі сойып, көрші-көлемді
шақырып, енші беріп, үй ғып шығарды. Ізғали
ағамыздың бес-алты жасар ер баласын бауы-

рымызға басып қалдық. Тұяқ қой, кімге жау-
таңкөз етіп қоясың.
АЙНАЛАЙЫН, жыл сайын тастанды ба-
лалардың саны өсіп барады. Соның көбі – өзіміздің

қаракөздер. Таста тамыр жоқ. Ал адамның нәр
беретін тамыры да, сән беретін жапырағы да –
бала. Бауырыңнан өрбіген ұрпақ – Жаратқан Иемнің
ұлы сыйы. Өз қанынан жаратылған нәрес- те-

ден безінген ана – тамырсыз таспен пара-пар.
Сәби – періште. Жарық дүниені көргені үшін
жазығы жоқ. Күнәнің үлкені өздерінің аз күндік
қызығына бола ұрпағын ғұмыр бойы азапқа байлап

бергендер.
Кешегі Ұлы Отан соғысынан кейін екі әйелдің
бірі жесір қалды. Елге аман оралған азаматтар-
дың дені дімкес, мүгедек. Қолда бар шал-шауқан-

ның күні озған. Сол жесірлердің көбі қайтадан
түтін түтетті, кейбірі жолдан тапқан көрдем-
шелерін әспеттеп, «әлди бөпем, әлди-ай» деп отыр-
ды. Бұрын әкесіз туған баланы көрдемше деп

атайтын. Ол үшін жесірлерге ешкім кінә артпа-
ды. Жар қызығына қанбай қалған, қайраты бет
шарпыған жас келіншектің, өмірге ұрпақ әкелуі
тіршіліктің жалғасы сынды қабылданды... Адам-

Айналайындарым менің...
ның биологиялық қажеттілігін де ескерген абзал.
Көрдемшелер майдан даласында қалған боздақтар-
дың фамилиясын иемденіп, көбі шаңырағын ұстап

қалды. Балшықтан бала жасай алмай отырғанда
тұяқ емес пе?

ұялып, шешесінің арқасына тығылатын бірер бала
менің де көз алдымда өсті. Ақын Дүйсенбек Қа-
натбаевтың осы көрдемше баланың тағдыры мен
намысына арнаған жан толқытар жыры бар.

... Өртеніп сонда өзегі,
Жылады дейсің өлгенше.
Не деген зәрлі сөз еді,
Әкесіз туған көрдемше.

Ақсақалдың сауалына жауап таба алмаған ба-
ланың аянышты халі бұл.
Жеңіл жүрістің, ішімдіктің, нашақорлықтың
буынан туған тастанды сәбилердің көкек-әке, кө-

белек-шешелеріне еш ақтау жоқ. Бұлар Алланың
да, адамзаттың да, ар-ұяттың да алдында қыл-
мыскерлер. Ғұмырының ең тәтті бөлшегін жетім-
дер үйінде, терезеге телміріп, жол қараумен өткіз-

ген олардың сағынышы мен мұңы, көз жасы мен
наласы кімнің мойнында? Қалған тамыры қалай
қалыптасады? Әке жылуын, шеше мейірін көр-
меген пенденің жан-дүниесі қатайып, дөрекілікке,

тоңмойындыққа, бұзақылыққа бір табан жақын
тұратынын бүгіп керегі жоқ.
Тастанды баланың көбеюінің тағы бір се-

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
бебі тұрмыстың қиындығы, жұмыстың жоқтығы
деп жатады. Бәрі өздерінің опасыз қылықтарын
ақтау үшін айтылған жалған сөз. Мен ашаршылық

нәубетін, соғыс зұлматын бастан кешкен адам-
мын. Бір жапырақ нанға, бір ұрттам шалапқа
зарыққандардың кескін-келбеті әлі күнге көз ал-
дымда. Онымен қазіргі кезеңді салыстырып қа-

жеті жоқ. Бозторғай жұмырт­қасын әнмен шай-
қап жатыр ғой.
Ал, ұлттық тәлім-тәрбие әлсіреп, ұяттың
қызылы қашып, адамгершілігіміз төмендеп кетті

десе, оған құлақ қоюға болар. Ғасырлар бойы ешбір
нәубетке белін бермеген халқымыз келешекте осы
жерден сүрініп кетуі ғажап емес. Ал, жұт жеті
ағайынды...

Діни көзқараспен қарасақ, о дүниеге барғандар
бұрын көзі өткен ата-бабасымен, үрім-бұтағымен
табысады деседі. Ал, тастандылар о дүниеде де
әке-шешесін танымай, таба алмай, шырқырап іздеу-

мен өтетін көрінеді. Демек олар үшін екі дүниенің
екеуі де азап.
Көкек-әкелер мен көбелек-шешелер, ботасынан
айырылған аруананың сай-сүйегіңді сырқыратып,

төбе құйқаңды шымырлатып боз­дағанын есіттің-
дер ме? Бір сәт құлақ түріңдерші. Сол зар өз
жан-дүниеңнен де естілмей ме?
Ұяттың даусындай боп...

Ұят – адаммен бірге туады, бірақ кейбір
мүскіндерден бұрын өледі. Өкінішті-ақ...

Айналайындарым менің...
АЙНАЛАЙЫН, жас сәбидің күтімі мен тәр-
биесі аса жауапты. Жапондық психолог-дәрігерге
алты айлық нәрестесін көтеріп келген ана:

екен? Ақыл-кеңесіңізді беріңізші, – дейді. Сонда пси-
холог-дәрігерден:

алған!
Тар құрсақты кеңітіп, тас емшекті жібітіп,
жарық дүниеге келген сәби тым әлсіз тіршілік
иесі. Әр үш сағат сайын омырау сүтімен той-

дырып тамақтандырып, қырқынан шыққанша күн
сайын қайнаған суға шомылдыру керек. Шомыл-
дырғанда бір күн сабынды, келесіде тұзды, сосын
итошағанды (череда) пайдаланған дұрыс. Тұз бала

етінің тез ширауына, ал итошаған ыстықта пы-
сынап, бөртпе шығып кетуден сақтайды.
Шомылдырып болған соң қол-аяғын созып, қай-
натылған өсімдік майымен денесін майласа құ-

ба-құп. Қырқынан шыққанша күніне бір мәрте қыс-
та 5-10, ал жазда 15-20 минуттан далаға таза
ауаға шығарған абзал.
Сәби – аса сезімтал. Ауық-ауық қыңқылдап

жылады екен деп қолға ала берсеңіз, әбден үйреніп,
түспеуге айналады. Қыруар ісіңе қолбайлау болады.
Алты айдан бастап ана сүті сәбиге аздық
етеді. Қосымша тамақ, витаминді жеміс-шыры-

нын берсе, тез өсіп-жетілуіне септігі тиеді. Осы
уақыт ішінде жас босанған ана омырауын жылы

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
ұстап, сүтін қатырмай аса сақ жүруі керек. Үй-
іші болған соң шыныаяқ сылдырламай тұра ма?
Қатты ренжісе омырау сүтінің тартылып кетуі

ықтимал.
Сәби – періште ғой. Тіл-көз тигіш болады. Өйт-
кені нәрестенің қорғаныш қабаты тым әлсіз.
Бұрындары ырым ғып шашына, киіміне қызыл ма-

таның қиындысын байлап қоятын. Кей адамның
көз сұғы өтетіні, қара энергиясы барлығы ғылым
дәлелдеген шындық. Ал, әлгі адам таңырқаса не
назар тіктесе, алғашқы зиянды әсер қызыл мата-

ның бойына беріледі де, әрі қарай залалсызданады
екен.
Ай сайын ана мен бала дәрігерлік тексеру-
ден өтіп тұрса, денсаулықтың кепілі деп біліңіз.

Адам бауырынан өрбіген ұрпағын айналып-толған-
бай, жақсы көрмей тұра алмайды. Бірақ бәрі де
ретімен, мөлшерімен болғаны дұрыс. Еркелетіп
алып, есейгенде жөнге сала алмай есі шығып жүр-

гендер аз емес. Қатты ұстаймын деп тасбауыр
ғып өсіріп, жер соғып қалғандар жоқ па?! Тоқал
ешкі өзін лақпын деп ойлайды деген, жасы отыз
бен қырыққа келгенше шөп басын сындырмай,

әке-шешесіне масыл боп жүргендер қай тәрбиенің
жемісі? Біреудің артында тұяқ қалады, біреудіц
артында ұят қалады.
«Баланы жастан,

Қатынды бастан», – деп қақсап кеткен қария-
ларымыздың ұлағаты әлгі жапондық психолог-дәрі-

Айналайындарым менің...
гердің кеңесімен үндес жатыр емес пе?! Баланың
жан-дүниесі сиясорғыш сынды. Жақсыны да, жа-
манды да қаз-қалпында өз бойына көшіре салуы

оңай. Тәрбие де, тәлім де, тәртіп те туылған
күнінен басталса, иншалла, ұрпағымыз келісті бо-
лар...

Баяғы бағзы дәуірде «Балалар үйі» де-
ген жалмауыз атаулы жетімхана бар ма еді?
Атымен көрмейтінсіз. Қапияда жансыз, жалғыз
қалған балақанды тума-туыс, көрші-көлем қау-

маласып, ортаға алып, бірі – қабағына, келе-
сісі–тамағына қарап, сылап-сипап қанаттанды-
рып жіберетін. Батагөй шалдардың емеурінінің
өзі неге тұратын? Қалтасынан бірер тәтті мен

сықпа кұрт үзілмейтін әжелердің мейірінің өзі
неге тұратын? Мұның бәрі үзілмеген үрдістің,
кісі алдын кеспеген инабаттың, алды-артын
кең пішкен парасат-пайымның арқасы екен.

Жетімдік біздің жұртқа Кеңес үкіметімен ере
келген. Қазақ даласының үстінен беймезгіл
жүріп өткен ақ боран, қызыл құйын талай-
ды отбасы, ошақ қасынан ажыратқан. Тек ба-

ла-шаға ғана емес, тұтас ел жетім еді. Бірін-бірі
ұстап беріп, аяусыз сатқан тасбауыр заманда
бауыры бүтін пенде табылатын ба еді?!
Жетімдерді көше-көшені қуалап жүріп

жинап, бір шаңырақтың астында, бір көр-
пенің ішінде баққан кезді де көре калдық.
Зәуімен айта кетейін, «Адам баласы жарық
дүние есігін ашқанда бәрі бірдей боп өмір-

ге келеді. Жасөспірім шағында дұрыс тәрбие
берсең бәрі бірдей боп өседі», – деп үйретіп
бақты Кеңес педагогикасы. Іштей ойлаушы

Айналайындарым менің...
ем: «Апырай, өмір болған соң жақсы, жаман
деген болушы еді, аталарымыз аузынан таста-
майтын «тек» деген қайда қалады? Инкуба-

тордан шыққан балапан емес қой. Олардың
да өзінің бас-басына ерекшеліктері жоқ па?
Қазекең мал екеш малды да іріктеп, сұрыптап
сүтті, сүтсіз, асау, жуас деп жатпай ма?

Айғыр салсаң үндісінен,
Қошқар салсаң жүндісінен, – деп отырмау­
шы ма еді?
Сонда пенде жарықтықтың өзара еш айы-

рмасы жоқ па, бұл қай қисын», – деп іштей
арпалысып бағушы ем. Бақсам, адамның те-
гін зерттеуге тыйым салып, осы саланың ға-
лымдарын қатаң жазалаған Сталиннің әрекеті

екен. Бәрі жаңа тұрпатты, Кеңес азаматын қа-
лыптастыру жолындағы жанталастан шығып-
ты. Қисық іс қырық жылда да мәлім болмай
ма? Қарағым, әр адам біле-білсек жеке-жеке

тұлға ғой. Әрқайсысының қабілетіне, мінезі-
не, көзқарасына, таным-түсінігіне қарай тәр-
бие берсең ұтасың. Табиғаттың өзі бұлбұлға–
үнді, қыранға–ерлікті, құзғынға–жемсауды

берген...
«Бар жақсымыз – балаларға» – деген
ұлағатты құлағымызға қорғасын ғып құяйық.
Осы бір азапты да, абыройлы істің басында

жүрген, жүрегінен жылу, жүзінен нұр төгіл-
ген «Бөбек» қорының төрайымы Сара сіңлім

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
Алпысқызына деген аналық алғысым шексіз.
Бала тапқандікі емес – баққандікі. Егемен
еліміздің әр облысынан бөбектерге арнап бү-

гінгі заманға сай тәрбие ордасын салдырып,
мың сан жетімге ардақты анаға айналған жан-
ның екі дүниеде де алды – жарық, сапары –
оң. Адамнан мейірім қашса, жер бетінен жақ-

сылық көшеді. Топан су қаптамай-ақ қойсын,
ақырзаман деген сол. Басыңнан бағың тай-
мағай, жарығым!
Адамзат өмірдің соқпақты сапарында, жа-

сырары не, көсем де, шешен де болғысы бар.
Бұл оның туа бітті арман-мақсаты. Мұнда аз-
даған ішкі эгоизмнің де қосындысы жоқ емес.
Бәрі құптарлық.

Бірақ уақыт деген ұлы құдіреттің алдын-
дағы адамның ұлы жеңісі – ұрпағы ғой. Қалға-
нының бәрі баянсыз. Баянсыздың бәрі – тұр-
лаусыз.

Ал, тек пен тәрбие егіз. Қара жерге қанша-
ма су құйсаң да, гүл өспейді. Ал, қара жерге
қандай асыл тұқым сіңірсең де, нәр бермесең
пайда жоқ. Әне, тек пен тәрбие де бір-бірімен

ұштаспаса, сол сынды жетім.
Жақында жапондар бір қызық тәжірибе
жасапты. Ізденгіштігімен әлемді тәнті еткен
халық қой. Қаздың бір жұмыртқасын өзіне

бастырмай, арнайы жетілдіретін аппаратқа
салған. Балапан боп шыққанға дейінгі жиыр-
ма бір күннің ішінде тәжірибе иесі ер адам

Айналайындарым менің...
күнде жұмыртқаны қолына алып, өзінше
қысқа-қысқа әңгіме айтады. Мәпелеп, кері ор-
нына салады. Уақыты жетіп қауызды жарып,

сары үрпек балапан шықты. Мына кереметті
қарай көріңіз, әлгі балапан сол ер адамның
дау­сын естісе бітті, шиқылдап қоя береді. Қо-
лынан жем жейді, алақанында қалғиды. Тіпті

топ адамның ішінен соның дауысын жазбай
танып, шыр-пыр болып ұмтылатынын қайтер-
сің? Туған әкесін көргендей боп...
Осыны көріп отырып кеуде тұсым мұздап

қоя берді. Құстың бір жапырақ балапаны жұ-
мыртқада жатып-ақ, сырттай аялағанды біліп
тұр. Ал, біз ше? Құрсақтағы сәбиге қағанақты
жарып шыққанға дейін мән береміз бе екен?

Бұрынғы өткен үлкендеріміз нәрестенің ана
құрсағындағы тоғыз айын да бір жасқа есеп-
тейтін болған. Тегін дейсің бе?
Медицина маманы ретінде айтсам, шара-

наның өзі өз дәрежесінде қабылдауы, сыртқы
дүниемен байланысы бар тіршілік иесі. Мәсе-
лен, ата-анасы ұрысса, құрсақтағы баланың
қорқыныш сезімі оянып, 5-6 сағат қимылда-

май қалатыны дәлелденген шындық. Демек,
анасы іштегі болашақ ұрпағымен үнемі ойша
болса да сөйлесуі қажет.

мат боп өсерсің, – деп сырттай сылап-сипаса
қандай ғанибет.
АЙНАЛАЙЫН, келіндерім, жатырыңа
жан біткеннен-ақ қуану керек. Алланың ұлы сыйы–

бұл дүниеге ұрпақ әкелу.
Көзтаныс келіншектің мұң шаққаны бар:

балама келгенде омыраудағы сүтім қайтып кетіп,
итқорлықты көріп жүрмін. Өзі де зарлауық, көкба-
ла неме. Қу шандырды қызыл иегімен жұлмалап-ақ,
зықымды шығарды.

мын деп бармаған дәрігерің, көрінбеген балгерің
қалған жоқ. Еміренбеген соң сүт түгелі су шықпас.
Онымен қоймай бұл баланың жүйкесіне де зақым
келтіргенсің. Сен, күніңнен бұрын өлтіремін деп,

ол жазған қайтсем тірі қаламын деген арпалыс
оған оңай тиді дейсің бе? Тумай жатып анасынан
мұндай қатыгездік көрген соң ол қалай бауырмал
боп өсер? Құдайдан жалаңаяқ қашқан біреу боп

ным де, жарығым де. Сырттан келгенде үйге са-
уулы інгендей боздап кір. Сонда сүт шықпағанын
көрейін...

Айналайындарым менің...
Қажылықта жүргенімде дәулетті араб
жанұясына қонаққа бардық. Жері боз топы-
рақты, құнарсыз, өзен-көлсіз болса да, мұнайы-

ның игілігін көріп, мейманасы тасыған ел.
Адамдардың жүзіндегі бейқамдықтың өзі ер-
теңгі күніне сенімділік пен алаңсыздықты
анық танытып тұрады. Әлгі жанұя бізді бәйек

боп қарсы алды. Үйдің отағасы сәлдесін са-
лақұлаш ғып ұшып-қонып жүрсе, бәйбішесі
бөксесін қозғар емес. Тіпті төсегінен басын
әрең көтерді. Біздің халықтың дәстүріне ке-

реғар көрініс қой. «Бұ жазғанның мұнысы
несі, өздері шақырып алып, жаратпай отыр­
ғаннан сау ма? Әлде бұл арабымыз да біздің
Нұрағаң сынды әйеліне ескертпей, беймезгіл-

де қонақты сау еткізіп әкеле салатын ақкөңіл-
дің бірі болды-ау», – деп іштей ой түйемін.
Бақсам, әйелі екіқабат, нәресте күтіп отыр
екен. Араб халқының ұғымында ананың бойы­

на бала бітті ме, ерекше күтімге алынуы қа-
жет көрінеді. Үй шаруасы, уайым, артық-ауыз
сөз оларға кедергі келтіруі тиіс емес. Мұның
бәрі іштегі сәбиге зиянды деп есептеледі. Сон-

дықтан да болашақ ана бойын баптап, күтініп,
алуан түрлі витаминді тағаммен қоректеніп,
нәрленіп, сейіл-серуенмен жүреді.
Одан туған баланың денсаулығы қалай

мықты болмасын, жүйкесі неге берік болма-
сын, ерік-жігері қалайша құрыштай болма-

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
сын? Өйткені, ол пайғамбардың үмбеті – араб-
тың ұрпағын жалғастырушы.
Еріксіз бас иесің.

Ал, шешелеріміз қара су мен қара нанды
нәпақа көріп, тезек теріп жүргенде толғатып,
көшіп келе жатқанда кіндігі кесіліп, жарық
дүниеге шыққан талай ұл мен қыз ортамызда

жүрген жоқ па? Қай қазақ қатынының аузы-
на витамин тосып отырыпты. Аста-төк қазіргі
кезеңде де осы көрініс көмескілене қоймаған
шығар.

Өзі қаны аз (анемия), баласы туа бітті
шынжау, аурушаң, өсе келе жігерсіз, жасық
немесе мінезі шырт етпе, тызылдақ, болмаса
жөнсіз арық, жобасыз семіз жастарды көрсем

есіме қажылық сапарым оралады. Аналар аз-
баса екен, балалар панасыз болмаса екен деп
жаһанға жар салғың келеді!
Бұл бір отбасының емес, күллі мемле-

кетіміз болып алаңдарлық, дабыл қағарлық
проблема деп білем. Егемен елдің ертеңі –
жастарымыздың нұр-сипатында тұр ғой.
Олардың жүзі айна сынды!

Қазірде алпыстан асып, пайғамбар жасына
келген сол Ерғалиға сіңірген еңбегімді ел әлі
күнге аңыз ғып айтады. Жетім көрсең жебей
жүр деседі. Бағып-қағу да оңайға соқпады.

қайтпады.
Бүйткен тірліктің атасына нәлет, – деп
жата кеп тулайды. Ақыры еңбегім ақталды.
Екі абысыныммен де аралас-құралас бо-

лып қатысып тұрдық.
«Жерде жетім жыласа, көкте періште жы-
лайды», – деген, осы тұста тағы да ілгері
озыңқырап бірер жайтты баяңдап өтейін. Ау-

руханада істеп жүрген кезім. Сырқат баққан
дәрігердің, бала тәрбиелеген мұғалімнің қа-
шанда жүрегі жұмсақ қой. Төсекте байланып
жатқан жанның қас-қабағына қарап, жылы

сөз, жарқын жүз танытып, шипа дарыса екен
деген тілектің үстінде жүресің. Алуан-алуан
тағдырмен бетпе-бет келесің. Ауырып тұр-
дым, аунап тұрдым деп аяғына мініп, кетер-

де айтқан «Алла разы болсын» деген бірауыз
лебізінің өзі неге тұрады?
Сауыққан соң ауруханадан шығарайық де-
сек, бір бозбала жылайды.

бын. Далада қаңғып қалам ба, осы жерден
кетпейін, – деп. Сұрастырсақ әке-шешесі дү-
ние салған жетім екен. Бізге бауыр басып қал-

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
са керек. Көзіме жас толып кетті. Түскі шайға
келгесін атама әлгі баланың хикаясын айтып
бердім.

ағайындығы бар Бақтиярдың артындағы
жалғыз тұяғы екен ғой. Шырылдап қалған де-
сеңші. Қой, келін, болмас, алып кел үйге. Ол
үшін қазанға бөлек тамақ салмассың. Біз не

ішсек, ол соны ішер. Киім-кешектен де қаға-
жу көрмес. Құдай қаласа, жылжи-жылжи ел
қатарына қосылып кетер, – деп атам кесімді
сөзін айтты.

мына бір әңгіме құлағыңда қалсын, – деп атам
кері тіктеліп отырды. – Сені қойшы, шотың-
ды соғып, есеп-қисабыңмен бола бер, сөзімді
келініме айтамын. Әңгіме тыңдағандағы зейіні

бөлек, – деп жарықтық көкейіндегі қаттаулы
қазынасын Нұрғалидан гөрі ылғи да маған ар-
нап айтатын. Бақсам, соның бәрі аманат екен
ғой...

Естай деген бай өткен, өзі сахи, өзі батыр-
шалыс, алымды адам еді деседі бұрынғылар.
Жылқышылары аулақта мал бағып жүрсе,
жандарына өзбектің бір керуені келіп түсте-

неді. От жағып, қазан бағып отыратын, басы
сірке-сірке, ерні жағалай жалақ бір жетім
қолбаласы бар екен. Әр өзбек ебін тауып бір

Айналайындарым менің...
салып өтіп, әлгі пақырдың тұщы етін таяқтан
айырмапты. Жетімді аяған жылқышылар кер­
уен тартқан өзбектермен тілдесіп, әлгі баланы

он тайға сатып алған. Сатуын сатып алса да,
байекеңнен қаймығып, жылқышылар болған
оқиғаны тігісін жатқызып әрең деп жеткізеді.

Естай. Үкінің баласындай үрпиіп отырған ба-
лаға назар тіктеген бай:

құлым болар. Жақсы болса төрімде ұстармын,
жаман болса есігімде ұстармын, жүре берсін.
Адам баласының бір-біріне жаттығы жоқ. Аты
Сатылған болсын, – депті. Сол Сатылғаннан

тараған тұқым қазірде үлкен әулетке айналды.
«Естай баласымыз», – десіп кеу-кеулескенде
төрдегі төсекті босатпайды. Әне, қапысы бол-
са, қасқыр жеп кететін он тайдың өтеуіне кел-

ген жетімнің тарихы.
Осыны айтып атам көзін жүгіртіп, жүзіме
сынай қарады. Кешкісін жұмыстан шыққан-
да менімен бірге табалдырығымызды аттаған

Нәби телқоңыр болып, біздің шаңырақта өсті.
Өзі де тіл алғыш та адал, лыпып тұрған айна-
лайын еді. Үйдің шаруасына да араласты, ке-
ле-келе ауруханаға жұмысқа да кіргіздім.

жат қабылдап жатыр деседі. Барсам қайтеді, –
деді бірде. Талабынан қақпадық. Тіпті аурухана

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
қызметкерлері жүгіріп жүріп бір сомнан ақша
жинап, қалтасына салып берді. Біздің сыбаға-
мыз өз алдына. Кейіннен мамандығын алып,

үйленіп, өз алдына отау боп шықты. Шақыры-
сып, өз баламыздан бетер араластық. Әттең,
ғұмыры қысқа болды, жарықтығымның. Ердің
жасы елуден енді оза бергенде қылтамақ де-

ген пәле шырмады... Әлі күнге көре қалсам
келіншегі Мәрия алдымнан «мамалап» шыға-
ды. Шүкір, үбірлі-шүбірлі.
Әріде өткен өмір тарихымызды қозғап,

бүтінді бөлгендей болмайын. Жалпы Жұбан
Сапанов есімді азаматтың да біздің әулетке
жаттығы жоқ-тын. Соның Серік есімді ұлы
да кішкентайынан құлдыраң қағып, біздің

үйде өсті. Мектеп бітірген соң Нұрғалидың
өзі Орал педагогикалық институтына алып
барды. Оқуға түсірді. Қазірде үйлі-баранды,
білдей мектеп директоры. Жарқындарым-ай,

қай-қайсысының да жаттығы жоқ қой. Қа-
шанда пейілді кеңге салыңдар. Ырыздық, несі-
бе маңайыңа сонда үйіріледі. Атамның сөзімен
айтсам:

уысқан айдалаға қашып жейді, Ақсұңқар
жан-жағына шашып жейді.

Сарышұнақ бидайды ініне тасиды. Ақша-
ның дуасы ұрған бизнесмен елінің байлығын
үзіп-жұлып, шетелге тасиды. Айырбасқа әке-
летіні айуан ішпейтін арақ, шайтан шайнамас

сағыз, көпіртіп бір жусаң өңі қашып, үлбіреп
қалатын шыт-шыбыр...
Енді олар зеңгір көктің еркесі–сұңқар-
ларға да ауыз сала бастапты. Обал-сауапты

иман-таразы ететін шақ жеткен жоқ па? Бай-
лықтың балалық ауруына қашанғы шырмала
беруге болады?
Таздан жарғақ бас туады,

Кедейден мал бақпас туады.
Соқырдан көрмес туады,
Сараңнан бермес туады.
Міне, сұңқарды саудаға салып жүргендер

осылар!
Кеңдігін даласының жаһандығымен, биік-
тігін қыранының қанатымен өлшеген ел едік.
Қазақ жерін мекен еткен, ұя басып балапан

өргізген құс атауларын атап өтейін. Құлақта-
рыңызда қалсын. Аққу, қаз, үйрек, қасқалдақ,
шағала, бағлан, дуадақ, тырна, ләйлек, торғай,
шымшық, шіл, ұлар, кекілік, бөдене, қарлығаш,

бұлбұл, қырғауыл, ұзақ, тоты, бүркіт, қар-
шыға, ителгі, үкі, тазқара, жапалақ, тұрымтай,
қырғи, лашын... Санап тауысарсың ба?
«Сұңқар – қанаты ұзын, құйрығы сүйір,

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
ұшқыр, қыран құс», – деп анықтама береді
өз кітабында белгілі жазушы, мәдениеттану са-
ласында ерекше еңбек сіңіріп жүрген Жәрдем

Кейкін.
Сұңқарға шетелдік мұсылман жұртының
бай-патшасы құмар, баптап құсқа, өзен жаға-
латып балыққа салады деседі. Ал, солардың

айтағына еріп жерге жем тастап, көгершін
байлап, тор жайғандар сұңқарымыздың тұқы-
мын құртуға таяпты. Бірер қыран құстың өзі-
ақ ғұмырлық байлықты жинап беретін көрі-

неді. Асыл тектіні көрінгенге қор еткенше
неге шұрайлы жерімізден аң, құс аулайтын
корық ашпасқа? Бүркіт пен сұңқарды, ителгі
мен қаршығаны өз бапкерлеріміз шетелдіктер-

ге жалға беріп, неге пайда таппасқа, – деп
ойлайсың. Дүниежүзінде ешбір қазба байлығы
жоқ, тек туризммен ғана нәпақасын айырып
отырған елдер қаншама?! Ал, біз... Қанатымен

ұшып, құйрығымен қонатын құс қой деп...
Ақ сұңқар құстың төресі ғой.
* * *
Жұмекен жарықтық аса ойлы, сыршыл

ақын ғой.
Жалған тірліктің қыр-сырын ойша түйіп
отырып, «Тамыр» атты монологына жиі-жиі
көз жүгіртемін. Таңдай қақтыратын жалт-

Айналайындарым менің...
рақ-жейделерін ауыстырып тұратын зәулім
бәйтерек пен оның жер тістеп жатқан тамыр-
лары хақындағы хикая.

Тамыр алдымен:
Сен көктейсің,
Тұрған шақта мен аман,
бұтақтарым, жапырақтарым, мұңайма! –

деп бастайды әңгімесін бір пейілденгенде.
Көтерілген сайын сендер биікке,
Жерге кіріп барамын мен тереңдеп.
Бейнеткер сорлының көңілінде қылаудай

алаң жоқ. Сол бұйығы тірлігіне дән риза.
Жиған сөлім топырақ сорып жатып ап,
Соны, соны сен әкеттің жапырақ!
Құлағынан басқа құны жоқ немерелерге

шамдана бастаса несі айып?
Қалдым ақыр қан, бояудан жұтап бар,
есесіне, сен өстің ши-бұтақтар, – деп тамыр
деген қалың ел бас көтере түседі.

Менің нәрім – желге ұшатын қаңбақ па,
Желдей тарап ап кеттіңдер жан-жаққа.
Мұның аты – тонау! Ұйымдасқан қылмыс, –
деп жар салғың келеді.

Жо-жоқ, бұлдап жатқаным жоқ оны аса,
Өз бұтағым тонасыншы – тонаса!
Мейіріміңнен айналайын тамыр-ел-ай,
жер бетіне өріп шығып, тарамыс қолдарың-

ды аямай салып, бір маусымдық немерелерді
жұлып-жұлып тастасаң да кім қой дер...

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
Жұрттың жекешелендіру купондарын ал-
дап алып, зауыт-фабрикті, өндіріс орынын су
тегінге иеленген, несиені сорып тауысқан,

қойны-конышыңа періште боп кіріп, пері боп
шығатын, ең соңында, мұхит асып туған елін
жамандайтын кейбір «Жаңа қазақтардың»
осы жапырақтардан несі артық?

Бәтуасыз жапырақтардың бір-бірін қол-
паштап қол соққаны емес, жеті қат жер астын-
да жатып, тамыр, сенің күрсінгенің шырт ұй-
қымнан оятып жібереді.

Келін болып босағаны аттаған соң үш ай-
дың ішінде қазақ тілінде тіпті мақалдап-мәтел-
деп, дәмдеп сөйлейтін дәрежеге жеттім. Ата-­
енемнің қуанышын айтпаңыз.

Келінімнің тілі шықты. Тіл деген қазақтың
жаны емес пе, ары мен бары емес пе?! Той
жасаймын, – деп атам шала бүлінді де қалды.
Мұндайды кім көрген, тағы бір сиыр сойылып,

келіннің тілі шыққан тойы өтті. Атамның құр-
дасы әрі көршісі Садық Маштақов: – Тасекең
нұр жауған адам ғой. Ұлы қан майданнан аман
оралды. Орысшаға бауыр басып келген келіні

көзді ашып-жұмғанша біз білмейтін қазақша-
ның майын тамызып сайрап тұр, – деп біраз
үлгі-ұлағатты әңгіменің бұрау басын шалды.

Айналайындарым менің...
меті–елге жарассын,–десіп Нұрағаңның құр-
былары қағытады. О да бір жарастықты дәу-
рен екен.

Айналайындарым менің...
Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақ
қазақпен ана тілінде сөйлессін» деген емеу-
рінінің астарында қандай үлкен ой, кемеңгер-

лік жатқанын неге пайымдамаймыз?
Айналайындар-ай, әкенің қаны, ананың
омырау сүтімен келген тілін тек өгейсіте көр-
меңдерші.

* * *
Мәйегінен бал тамызған тіліміз жыл са-
нап қасаңданып барады. Ауызекі, сөздің ішкі
мағына-мәніне жетпей, ерін ұшымен сөйлеу

бел алды. Ұлт болып ғасырлар бойы қалып-
тастырған ғажайып қазынаны бұлай талан-та-
ражға салу күнә. Қолданыстан қалған сөз –
өлі сөз. Осы қалпымен тоқтау көрмей кете

берсе, ертеңгі ұрпаққа мыналар баяғы баба-
ларыңның қолданған сөздері деп, «Түсіндірме
сөздік» қалдыратын шығармыз.
Басты айып өзімізде және жайдақ атқа

мініп шапқандай боп жүретін қазақ журна-
листерінде деп білейік. Үлкен бір газетіміздің
алғашқы бетінде екі азаматтың суреті ба-
сылыпты. Астында «Бәленшекеңнің мына-

дай ардақты ақсақалымызга омырау белгісін
тапсырып жатқан сәті» – деген жазу тұр. Ал,
керек болса! Шыбыным-ау, төсбелгі емес пе,
төс, төс! Өзі ақсақал болса, ол белгіні омы-

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
рауына таға ма, әлде төсіне таға ма? Омырау
негізінен әйел затына тән атау. Рас, еркекте де
емшек бар. Бірақ емшек тұсым сыздап тұр де-

ген ер-азаматты қайдан көрдік?.. – «Жүз ана-
лық қойдан...» деп жазады кей басылым. Ана
деген атаудан малдың садағасы кетсін. Саулық
қой десе жұрт түсінбей қалады деп ойлай ма?

Кейінгі жылдары қойын дәптеріме түртіп
алған мына бір ойларымды да жиектей ке-
тейін. Әйгілі әннің екі тармағын кез келген
жерде:

Көрінген сонадайдан Гурьевім,
Көрмедім Гурьевтей жер биігін... деп шыр­
қайды.
Қызықты қараңыз, Каспий бойы ойпа-

ты теңіз деңгейінен 28 метр төменде жатыр.
Теңіздің етегін басып тұрған Гурьевте (қазіргі
Атырау) көрген жанды таңғалдыратындай жер
биігі жоқ. Демек, ән ауыздан-ауызға көше

келе бір әріпке жаңылыс кеткен. Сол әріпті
орнына қойып қайтадан оқып көрелік.
Көрінген сонадайдан Гурьевім,
Көрмедім Гурьевтен жер биігін...

Меніңше, үйлесімін, саз-нақышын енді
тап­қан сынды.
«Сөзбұйдаға салып», – деп қалады баз-
біреулер.

Өзі сөз болса, оған бұйда жараса ма? Ал,
бағзы ата-бабаларымыз созбұйда деген. Үстіне

Айналайындарым менің...
жүк теңдеп атпен жетекке алғанда түйе бұй-
даны соза тартпаса, қапелімде ырғалып-жыр­
ғалып қозғала қоймайтын. Бұл содан қалған,

қос сөзден жалғанған тіркес.
Немесе «Жаманнан жарты аяқ ас қалады»
деген мәтел бар. Сонда қай ортада отырсаң да
жаман атанбаймын деп алдыңа келген дәмді

сыпыра соғу, көмекейден асыру мақсат па?
Ертеде ондай адамды обыр, мешкей, қомағай
деп кінәлайтын. Ал дастарханға ретімен қол
жүгіртіп, «кісі асына – сабыр» деп шекіп жеп

отыратын қанағатшыл жанды бекзат, дегдар
деп әспеттеп жататын. Ендеше әлгі мәтелдің
дұрысы меніңше, «Жаманнан да жарты аяқ ас
қалады» болса керек.

«Таз ашуын тырнадан алады» – деген
мақал бар. Мен ойлаймын, таз – адам, ол –
жерде, ал тырна – құс, ол – көкте екеуінің
ортасында қандай байланыс бар? – деп. Дұры-

сы «таз ашуын тырнаудан алады» шығар, бәл-
кім? Шіліңгір шілдеде таздың басы қышымай
ма? Қышыған басты айызың қанғанша қасы-
майсың ба? Ендеше, солай.

Тарихшы бір ғалым «Беліме буынғаным
кемер белдік, дүние-ай, сол арадан неге кел-
дік», «Барар жерің балқан тау, ол да біздің
барған тау» деген халыққа аян екі сапты ала-

ды да, зерттейді. Оның ойынша, «Кемер бел-
дік» деген атау қазақ яки түркі халқы Ресей-

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
дің Кемерово, ал, «Балқан тау» деген атау да
сол сонау Балқан маңында көшіп-қонып жүр-
генімізде пайда болыпты. Ел жадында сақта-

лыпты. Сынын бұзбай бүгінге жетіпті...
Шырағым, сөзбен ойнамау керек, ойлау
керек! Сіз қаласаңыз мен қазақтың сайын да-
ласынан талай Кемер деген жерді де, Балқан

тауды да тауып бере аламын.
Абай атамыз қара сөзінде «Атың шықпаса
жер өрте» деген мақалға қатты наразылығын
білдірген.

Демек, тілдегі оғаштықтарымыз әлі де
жалғасын тауып келеді. Ғалымдарымыздың
патша көңілі білер, біздікі уәзір тілек...
Нұрғалидың өзіне тетелес Әлимаш есімді

қарындасы бар. Ақ сөйлеу парыз, ағалары
соғысқа аттанғанда үй-ішін асыраған, күн-
делікті тірліктің барлық тауқыметіне төзіп
баққан сол қайынсіңлім. Ол кезгі ел суреті

қай тұсқа қарасаң да жыртық иін, жүдеу жүз
еді ғой. Біз ауылға оралған соң мойыны босап,
арқасы кеңіп сала берді. Нұрғали:

жүрсем бетіңнен қақпаспын. Қатарыңнан қал-
ма, оқы. Енді соңыңа алаңдама, – деп риза-
шылығын берген.
1951 жылы Алматыдағы қыз-келіншектер

педагогикалық институтының тарих факуль-
тетіне түсіп, үздік тәмамдады. Елге оралған

Айналайындарым менің...
соң Қуаныш Ғилымов есімді азаматпен бас қо-
сып, отау көтерді. Қазірде екеуі де зейнеткер,
екі ұл, бес қыз өсіріп, еткен еңбек, төккен

тердің қызығын көріп отыр.
АЙНАЛАЙЫН, жер бетінде қазақтай
қонақжай халық аз. Өткен ғасырда поляк сая­
хатшысы әрі зиялысы А.Янушкеевичтің «Дүние­

жүзін қазақ жайласа, жер шарын тегін айналып
шығар едім» деп риза көңілмен берген бағасы –
баға.
Атам да, ерім Нұрағаң да аса қонақжай

адамдар еді. Алғаш келін боп түскен жылда-
ры «Сендер жоқта жаман үйімізге кісі кіріп
шығатын ба еді?! Кемпір-шалдың дастарханға
қояр несі бар дейсің дегендей көктей өтетін.

Қонақ таңдап қонады, өз ырысымен келеді.
Қазірде сол таңдаулы үйдің бірі болып отыр-
сыңдар. Осы қалыптарыңнан жазбаңдар» –
деп келген қонақ риза болып аттанған сайын

бір жасап қалатын.
Соғыстан кейін ел еңсесін елу бес-алпы-
сыншы жылдары көтерді ғой. Өзіміз асып-та-
сып жатпасақ та, би болмағанмен, би түсетін

үй болдық. Құйма құлақ шежіре, әңгімесін
тыңдаймыз деп, ел алыс-жақыннан атама ке-
леді, қаржы бөлімінің меңгерушісі болған
соң Нұрағаңа облыстан, ауданнан іссапарға

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
шыққан азаматтар келеді. Қай-қайсысының да
біздің шаңырақтан дәм татпай кететіні жоқ.
Самаурынның бірін сарқып, екіншісін дем-

деп жатамыз. Жақсы әйел келген қонағын не
болса сонымен тойғызады, жаман әйел иесі-
не жалғыз атын сойғызады. Кебеже түбінде
сақталған сүр, жылы-жұмсақ, тәтті атаулы қо-

нағымызға ғана бұйыратын. Келген жанның
таза көрпеге отырып, емін-еркін дәм алып,
асықпай әңгіме айтып пейілденіп аттанғанын
көрсек, бір парызыңнан құтылғандай қуанып

қалар ек.
АЙНАЛАЙЫН, алтын асықтай келін-
дерім, қонақ келсе шырайлы қарсы алыңдар. Ол ал-
дымен еріңе, сосын өзіңе сын. Қонақ сені алдымен

асқаныңа емес, сасқаныңа қарап бағалайды.
Қонақжайлық – ұлтымыздың сүтімен еніп, сүйе-
гіне сіңген ұлы дәстүрінің бірі. Осы дәстүрдің
алтын желісі өз қолдарыңда, үзіп алмаңдар.

тағы келе жатыр ма» – деп торсаң қағады, бұл
ырысыңның кеткені, кей балалар қонаққа мал сою-
ға ерінеді, бұл – аузыңның кепкені, – деп.
Кей жас келіншектердің «өзіміз құрып отыр-

Айналайындарым менің...
деп ыдыс-аяғын тарсылдатып, жазықсыз сәбиін
жылатып, мінез шығаратыны бар.
Жоқ деген жерге қашанда жоқ үйір болады...

АЙНАЛАЙЫН, қонақтың да арнайы қо-
нақ, құдайы қонақ, қыдырма қонақ, қылғыма қонақ
деген төрт түрі болады.
Арнайы қонағың – алыстан ат терлетіп келген

жақын туыс, нағашы, жиен, құда, жекжат, сый-
ласқан дос-жолдастарың.
Бұл – нағыз сыйлы қонағың.
Құдайы қонағың – өзің танымайтын, білмей-

тін алыс шалғайдан жолаушылап жүріп, ат басын
тірей қалғандар. Бұл – нағыз сауап қонағың.
Қыдырма қонағың – ерігіп, үй-үйді, ауыл-ауыл-
ды кезіп, сөз аңдып, өсек теріп, қымыз ішіп, ет

жеп жүрген сандалма.
Бұл – нағыз далбаса қонағың.
Қылғыма қонағың – кімнің түтіні түзу ұшса,
соның үйін торып, ас піскенде пайда болатын,

қарны тойған соң басы ауған жаққа лаға беретін
көлденең көк атты.
Бұл – нағыз сұғанақ қонағың.
Келіндерім, қазақ үшін бәрібір қонақтың аты –

қонақ!..
Астанадан өнер ордасынан келген мәр-
тебелі меймандар «елде ескілікті әңгіме мен

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
шежіреге, өлең-жырға жетік көгентүп көне
бар ма?» – деп сұраса, алдымен атама бастап
әкелетін. Алыстан ат арытып мейман келгені-

не төбеміз көкке жетіп, би болмасақ та, би
түсетін үй болдық деп тыраштанып, шала бүлі-
нер едік. Дереу қой сойылып, есік алдындағы
жерошаққа баданадай-баданадай бауырсақты

пісіріп, көрші-көлемдегі ақсақал-көксақалды
жинап, кең дастарханның үстінде келелі әң-
гіме басталар еді. Шәй құйып, астың тұзын
қарап үкідей ұшып жүргенде тізе бүгіп, әң-

гімеге құлақ қояр мұрша бар ма?
Ұлы композитор Нұрғиса Тілендиевтің
шаңырағымызға келіп, қона-жатқаны есім-
де. Нұрағаңның жанып тұрған жап-жас кезі.

Атамның алыстан толғап айтқан лебізіне құлақ
төсей отыра домбырасын дембіл-дембіл күй-
леп, сиқырлы сазды саусағынан төгеді. Кей-
де балан үйрегі әр пернеге бір қадалып, бал

сорған арадай бүлкіл қағады. Иманғалидың
жаңа-жаңа еңбектеп жүрген шағы. Жорғалап
тізесіне жақындаған баланы алдына алып, ау-
зына түкіріп, еңбегінен құшырлана бір иіскеп,

«Әкем Тілендінің күйі «Аққу» еді», – деп
бұрын-соңды естімеген ғажайып әуенге баса-
ды. Көзі шақпақ тастай жалт-жұлт етіп, екі
иыққа кезек тербелгенде, үй толы қонақтар

да сол ырғақтың құдіретіне балқығандай күй
кешкен.

Айналайындарым менің...
Тағдыр деген қызық қой, кейіннен құлы-
ным Нұрғиса ағасымен туған бауырдай сый-
ласты.

Нұрағаңның сырқаты меңдеп ауруханада
жатқанында Досхан балам (Жолжақсынов)
екеуі Елбасы Нұрсұлтан ағаларына қиылып
өтініш айтып, «Халық қаһарманы» атануы-

на мұрындық болыпты. «Отырар сазындай»
фольклорлық-этнографиялық оркестрді өзі бас
болып ұйымдастырған, ғасырлардың шаңында
қалған көне аспаптарды тірілткен, ғұмыр бойы

туған елін керемет шығармаларымен әлдиле-
ген Тілендиев қандай биік атаққа да татитын
тұлға ғой. Көзі тірісінде көрер құрметін көріп
кеткенінің өзі неге тұрады?

жұмды, – дейді жарықтық. Кейіннен Иманға-
лидың шақыруымен Дариға жеңгесі Атырауға
арнайы келіп, Нұрағаңның көзінің қарашығын-
дай қадірлеген үш домбырасының бірін об-

лыстық тарихи-өлкетану музейіне тапсырып
қайтты. «Махамбеттің толғауы» сынды теңдес-
сіз туындыны өмірге әкелген домбыраның күй
мен батырлықтың туын тіккен топырақта көз-

айым боп тұруы зандылық та шығар.
Қамысқалада туып-өскен арқалы ақыны-
мыз Хамаң, Хамит Ерғалиев те атаммен талай
дәмдес, сұхбаттас болған-ды.

Күй деген құдірет бар. Оның екі ішек, он
екі перне, бір тиек, қозықарын құрсағынан
төгілген сазды әуен жаныңды үгіп, жүрегіңді
жылытпай ма?

дескен ақындар. Бұдан асқан теңеу таппай
қиналасыз.
Қазағымның көп тарихы, шежіресі күймен
жазылды. Ұрпақтан-ұрпаққа аманат, жәдігер

есебінде табысталды. Небір дәулескер күй-
шілеріміздің атын ел тарихына алтын әріптер-
мен әспеттеп жазып жатсақ, аруақтарына, ұлы
өнеріне ғазиз басымызды игеніміз. Бір ғана Кет-

бұқа шертті дейтін «Ақсақ құлан – Жошы хан»
күйінің өзі неге тұрады? Осы күйді тыңдаған-
да кең дала, дүркірей қашқан құландар, атой-
лаған қуғыншы, жалғыздық, ажалдың суық

сазы, шарасыз ел, ащы зар құлағыңды теуіп,
көкірегіңе шер болып құйы­лады. Көз алдыңда
өткен дәуірдің небір зұлмат көріністері елес
бергендей. Өз-өзіңнен алабұртып толқисың,

томаға тартасың...
Қазақ табиғатынан аңғарымпаз халық қой.
Қоршаған орта, жан-жануар, мезгіл болмысы
да назарынан бір сәт тыс қалған емес. Осы-

лардың қай-қайсысымен де біте қайнасып,
психологиялық байланыста болған. Өз сезімін,
көзқарасын, ішкі ұмтылыс, түйсігін арнап
отырған.

Айналайындарым менің...
Жалғыз-ақ «Наридірген» күйін алыңызшы.
Нар түйе қасиетті жануар. Ботасы өліп шер-
менде болып жатқан түйе өріске шықпай, шөп

жұлмай, су ішпей қатпардай қатып, ботақа-
нын азалайды. Бұл қайғы-қасірет ұзаққа со-
зылса нар өледі. Шөккен жерінде тырп етпей,
бар дүниеден безініп жатқан нарды орнынан

көтерудің екі жолы бар екен. Әй, қайран баба-
лардың көрегендігі-ай! Бірі үш-төрт әйел бірі-
гіп нарды айналып дауыс салып:

Талдың басын сыдыртып,
Емшектерім тырсиып,
Ой, дүние-ай,
Емізбедім ботамды! –

деп жоқтау айту. Жай әуенмен басталған
жоқтау бірте-бірте шарықтау шегіне жетіп,
қалың зарға айналған шақта нар оқыс сіл-
кініп, орнынан тұрып кетеді де, өрісіне бет-

тейді. Жанарынан тамған жас құс пытырадай
шашылып, сай-сүйегіңді сырқыратып, жоқтау-
ға үн қосып, боздап бара жатады. Қара-күң-
гірт өлім елесін өміршең нұрлы дүние женді!

Нар тірі қалды.
Ал, «Наридірген ше?». Ботасы өліп, желіні
тастай қатқан нарды күйші осы күйімен идір-
ген. Қайғылы жануардың көңіл-күйіне ену, ал-

пыс екі тамырын босату неткен құдірет, нет-
кен ұлы өнер!

Ділдә Матайқызы Тасмағамбеткеліні
Бар өнерін бармақтың басына, тілдің ұшы-
на қондырған халықты осыдан кейін қалай
құрмет тұтпассың.

Әдебиеттің «Ақша бұлтындай» (өз өлеңі)
Әбу Сәрсенбаев ағамыз аса сабырлы, иі жұм-
сақ жан екен. Шәй құйып отырып естіген бір
әңгімемді әлі ұмытпаймын. Атамның баяу айт-

қан әңгімесін Әбекең алдына қойған дәптерге
үздіксіз түсіреді.

болар. Ғалымдардың ризығы, қаламы мен хат-
та болар. Ақындардың ризығы, тілі менен
жақта болар.
Сұлулардың ризығы... – деген соң атам

Әбекеңе жаймен күбірлейді. Ақынның ақша
жүзіне қызғылт шырай еніп жымиып, бас
изейді. Қаламы жорғалай жүгіреді.
Сараңдардың ризығы,

Дорба менен қапта болар. – Мұны айтқан
Қадірбай ақын. Ал, Қадірбай Жәңгір ханмен
үзеңгілес, сырлас жүрген орда ақыны, – деп
атам бір тыныс алады. – Сол Қадірбай елде

өткен үлкен тойда Исатай, Махамбетпен бір
үйге түсіпті. Қымызға қызып кеукеулескен
жұрттың ортасында отырған Исатай ақынды
қажап: – Қадеке, шын ақын деп таниын, осы

Жәңгірді бізге бір жамандаңызшы деп қолқа-
лаған.

тердім, – деген Махамбет.
Көлденең келіп тұрған қос жылқыға арба-
лып қалған Қадірбай: – Екі жылғы соғым да
әзір ғой, – деп пысықтайды.

Жолықтырма дегенім болып тұр ма, – деп
Қадірбай бастай бергенде ақбоз үйдің сықыр-
лауығын серпіп ашып, ішке Жәңгір хан кіріп
келіпті. Ат сүрінген жерде ақыл табатын

Қадірбай жалт қарап:
Жәңгіржанның деніне саулық бергей,
Ханымыз мұнан өзге толып тұр ма? – де-
ген екен.

Әбу ағамыз жазуын қоя салып аса риза-
шылықпен күледі, атам да қомданып, шабыт
шақырады.
Беу, дәурен-ай!..

Дүниені саясат билеп тұр. Сабырлы, ұстам-
ды саясат әлемге тыныштық нұрын себеді. Ел
де, жер де бейқам, мамыражай. Ал, алақұйын
саясат, мықтының әлсізге өктемдігі ше... Әрі-

ге бармайын, беріні шолмайын, қылтиып қыз
болған шағымдағы Ұлы Отан соғысын көзім
көрген жоқ па? Иығымызға пагон іліп, қай
күні қай майданға салып жіберер екен деп,

елең қағып жүрдік. Қашанда бүлдіретін де,
бітімші де биіктегілер, ал зобалаңы төменде-
гілердікі. Қан кешетін қарапайым халық.
Мұны тәптіштеп отырғаным теледидардан

көрген бір хабар жанымды толқытты. Апыр-
ай, дедім еріксіз, арада алпыс жылдай дәу-
рен өтсе де кеуделерде кектің сызы әлі жатыр
екен. Кешіріспепті ғой бір-бірін.

Орта Азияның өзімізге етене бір елі шет-
елде жүрген Азамат Алтай есімді қариясын
шақырып, ұлықтап қарсы алған. Келу құр-
метіне той өткізіп, астына арқыраған ақбоз

арғымақ мінгізіп, арқасына зерлі шапан жап­
қан. Мұны көріп отырған кешегі қанды қыр­
ғынның куәгерлері-майдангерлер ал кеп кө-
терілсін.

мендік алғанға дейін сіздер үшін де, біздер
үшін де Азамат Алтайдан асқан жау жоқ еді.
«Тұтқынға түсті. Фашистермен ауыз жаласып,

Айналайындарым менің...
«Түркістан легионында» қарсы соғысты. Шет­
елде қалып туған елін жамандап мақалалар
жазды, кітаптар шығарды. Жетістігімізді көре

алмайтын нағыз көзі шыққыр, тумай туа шөк-
кір. Ұлтымызға бетшіркеу, ойбай, бұл есепсіз
сатқын», – деп баспасөздің бетін бермей жаз-
дыңдар. Енді кеп мұны әспеттеп ұлттық ба-

тыр, егемендіктің бір жоқшысы деп жариялап
жатырсыңдар. Мұны қалай түсіндік?! Зама-
нында бізге қарсы қару кезенген бұл ендігі
жерде халқымыздың ар-намысы болса, онда