Майлыбаев Бағлан, кеңес төрағасы
Асқаров Әлібек, жауапты хатшы
Абдрахманов Сауытбек
Атабаев Қамбарбек

Аяған Бүркітбай
Әбжанов Хангелді
Әбусейітова Меруерт
Әжіғали Серік

Әлімбай Нұрсан
Байпақов Карл
Байтанаев Бауыржан
Балықбаев Тахир

Дүйсембаев Еркін
Есім Ғарифолла
Жақып Бауыржан
Жұмағалиев Асқар

Жұмағұлов Бақытжан
Қасқабасов Сейіт
Қозыбаев Ілияс
Құл-Мұхаммед Мұхтар

Құрманбайұлы Шерубай
Мұхамадиұлы Арыстанбек
Мыңбай Дархан
Нысанбаев Әбдімәлік

Салғараұлы Қойшығара
Самашев Зейнолла
Сұлтанов Қуаныш
Тұяқбаев Қанат

М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты «Мәде­
ни мұра» Ұлттық стратегиялық жобасы аясында жарық көре­тін
«Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми ба­сылымын
әзірлеуді одан әрі жалғастырады.

Серияның бұған дейін баспаға ұсынылған тоқсан бес то­
мы ұлттық фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді бө­
лігі болып саналатын эпостық шығармаларға, ертегілерге,
ше­тел­дердегі қазақ фольклорына, қара өлең, жұмбақтар мен

ма­қал-мәтелдер, аңыздар, шежірелер т.б. жанрларға арнал­
ды. Дәлірек айтқанда, «Хикаялық дастандардың»—он үш,
«Діни дастандардың»—жеті, «Ғашықтық дастандардың»—он
бір, «Тарихи жырлардың»—он бір, «Батырлар жырының»—

жиырма, «Мақал-мәтелдердің»—бес, «Қара өлеңнің»—екі,
«Шежірелік жыр-аңыздардың»—үш, «Ертегілердің»—бес то­
мы, «Тарихи аңыздардың»—төрт томы, «Ғұрыптық фольк­лор­
дың»—екі томы, «Жұмбақтардың», «Балалар фолькло­ры­ның»,

«Қазақ мифтерінің», «Моңғолиядағы қазақ фольк­лоры­ның»,
«Топонимдік аңыздардың», «Күй аңыздың», «Аңыз­дық ше­
жі­релердің», «Аңыздық жырлардың», «Өтірік және мы­сал­
дар­дың», «Магиялық фольклордың», «Түс жору және ырым­

дардың», «Хикаяттардың» —бір-бір томы баспаға дайын­да­лып,
басылым көрді. Бұл жинақтардың он екі томында Қытай­да­ғы
қазақтардың, бір томында Моңғолия қазақтарының фольк­
лорлық мұралары қамтылды.

Оқырмандар мен ғылыми ортаның назарына ұсынылып
отырған «Бабалар сөзінің» 96-томы кейбір құрама жинақ­тар­
да, хрестоматияларда, газет-журналдарда жарияланып кел­ге­

німен, ғылыми тұрғыда толық жүйеленіп, арнайы жинақ ре­
тін­де басылым көрмеген халық прозасының үлкен бір саласы
ауыз­екі әңгімелерге, нақтылап айтқанда, оның жанрлық түрі—
та­ри­хи ауызекі әңгімелерге арналады. Бұлай нақтылаудың се­

бе­бі—құрастырушылар «Бабалар сөзі» жүзтомдық серия­сы­­
ның ке­лесі 97, 98-томдарына новеллалық, күлдіргі ауызекі
әң­гі­мелерді топтастыруды көздеп отыр.
Ауызекі әңгімеде белгілі бір оқиға сенімді, әрі көркем тілмен

баяндалады. Ол шағын болғанымен, өзіне тән баяндалу тәсілі,
көркемдік жүйесі, композициялық, сюжеттік құрылымы бола­
ды. Ауызекі әңгімеге қатысты басты ерекшелік, онда баянда­
латын оқиғаның желісі аса кең уақыт кеңістігін қамтымайды

және халық прозасының өзге жанрларына қарағанда, таралу
аясы шектеулі, нұсқалық үлгілері некен-саяқ. Көбінесе, айту­
шы өзінің басынан кешірген жайттарды, болмаса жеке басы
қарым-қатынаста болған адамның көрген, білген, тіпті, естіген

әңгімелерін сөз етеді. Сондықтан бұл жанр—халық прозасының
миф, ертегі, хикаят, әпсана, аңыз сияқты салаларына қара­ған­
да жинақы, нақты, шынайы сипатқа ие. Әрине, қай кезең­дер­де
де халық өзінің күнделікті тұрмыс-тіршілігіне, қоғамдағы бо­

лып жатқан басты оқиғалар туралы ауызша әңгімелер ту­ғы­зып
отырған. Алайда уақыт өтіп, ауыздан-ауызға таралу ба­рысын­
да олар түрлі өзгерістерге ұшырағандықтан, көпнұс­қа­лық си­
патқа ие болған. Сөйтіп, бара-бара ертегі, аңыз т.б. жанрларға

ауысып, бүкілхалықтық мұраға айналған.
Тағы бір айта кетерлік жайт—әңгімелердің таралу аясы
жалпыхалықтық деңгейде өріс ала алмайтындығынан, сондай-
ақ қарапайым ауызекі тілде баяндалатындығынан, жазба көр­

кем әңгімелер секілді қалыптасқан әдеби нормаларға, стилдік
қағидаларға бағына бермейді. Әңгімеге арқау болған жерге,
өлкеге, аймаққа ғана тән жергілікті, кәсіби, диалекті сөздер,
тіркестер, мақал-мәтелдер, нақылдар т.б. көптеп кездеседі.

Томның бірінші бөлімінде Қазақстандағы тұңғыш өндіріс
орны Қарағандының жерінен тас көмірдің табылуы, Ресей
өкіметінің шешімімен оның ағылшын кәсіпкерлеріне саты­
луы, қазақтардың көмір қазу кәсібіне мамандануы, жұмыс­шы

болып қалыптасуы, олардың ауыр тұрмыс-тіршілігі жөнін­дегі
туындылар, кезекті екінші бөлімінде 1916 жылғы ұлт-азат­

тық көтеріліске белсенді түрде қатысқан, ауыр зұлматты басы­
нан кешірген адамдардың әңгімелері, соңғы бөлікте Абай және
оның айналасын, Ақан сері, Балуан Шолақ, Қажымұқан т.б.
өмі­рін, халыққа жасаған қайырымды істерін баяндайтын шы­

ғар­малар қамтылды.
Жинақты баспаға дайындау барысында М.О.Әуезов атын­
дағы Әдебиет және өнер институтының Қолжазба қорында
сақталған ғалым Д.Шалабеков құрастырған «Қарағанды жұ­

мыс­шыларының әңгіме-жырлары» жинағының қолжазба нұс­
қасы, Орталық Ғылыми кітапхананың Сирек қорындағы «Он
алтыншы жылғы ұлт-азаттық көтеріліске байланысты әңгі­
мелер» атты қолжазба-топтамаға енген көтеріліс сарбаздары

А.Қойшыбекұлының, Ә.Сұлтанбекұлының, С.Абрахманов­тың,
С.Жандосовтың, Ж.Сыздықовтың, С.Шамұлының, М.Ерке­
сариннің, А.Қасымұлының, Б.Баспақовтың, Қ.Мұсаевтың,
М.Ордабаевтың, Матай Садуақас молданың, өзге де ондаған

белгісіз айтушылардың әңгімелері пайдаланылды.
Сонымен бірге тарихи тұлғаларға байланысты А.Бейсен­
ғалиқызының, М.Рүстемовтің, М.Ахметовтың, Қ.Қайрол­ла­
ұлының, А.Ыбырайұлының, С.Қасимановтың, І.Матақовтың,

Т.Көбдіковтің, Д.Бітімбаевтың, Е.Құлпейісовтің, Ғ.Дүйсе­
ков­тің, Ы.Нағымановтың, С.Жақыповтың, Ш.Дүйсекеевтің,
М.Мәжікеевтің, Ш.Кәшеновтің, К.Рахмановтың, Ә.Қоңырат­
баевтың әр жылдары ел арасынан жиып, аталған қорларға

тапсырған қолжазба мұралары кіргізілді.
Топтаманың ұстанымдарына сәйкес беріліп отырған мә­
тіндер ғылыми қосымшалармен қамтамасыз етіліп, реттік сан­
мен нөмірленді. Томның ғылыми қосымшаларын: томға енген

мәтіндерді жазып алушылар мен жариялаушылар және басы­
лымдар туралы мәліметтер, томға енген мәтіндерге ғылыми
түсініктеме, сөздік, жер-су, ру атаулары, мәтіндерде кездесетін
тарихи тұлғалар туралы деректер, пайдаланылған әдебиет­

тер тізімі мен томның орыс, ағылшын тілдерінде жазылған
түйіндері құрайды.
Томның жалпы көлемі—27,0 б.т.

Әңгіме—қазақ фольклорында өзіндік орны бар прозалық
жанрлардың бірі. Ол ертегі сияқты кең тараған жанрға жата­
ды. Оның себебі—қазақ болмысындағы, көшпелі-бақташылық
тұрмыстағы рухани әрі танымдық талап пен қажеттілігі екені

сөзсіз. Мұндай жағдайда ауызша әңгіме тұрмыс-салттық қана
емес, қоғамдық та мәнге ие болады. Қоғамдық мағынасы бар
әңгімелер тыңдаушыларға қажетті мәлімет берумен қатар,
оларды ойландырады, бірте-бірте олар алғашқы пайда болған

ортадан, автордан алшақтайды, өзінше өмір сүреді, сөйтіп, қо­
ғам­дық сананың фактісіне айналады. Міне, осындай әңгіме­лер­
ді фольклорға жатқызады.
Ауызша әңгімелер көбіне шын деректерден құралады. Олар­

ды оқиғаға қатысқан, иә басынан өткен, немесе сол оқиғаға куә
болған адамдар айтады.
Қазақтың ауызша халық әңгімелерінің пайда болу жолда­ры
әртүрлі. Олар—көбіне көңіл көтеретін емес, қайта үйрене­тін

және танып-білу түріндегі әңгімелер. Кейде есіне ерте кездегі
оқиғаларды сақтап, белгілі бір шын, немесе ойдан шығарыл­
ған дерекке сүйенеді. Ауызша әңгімелер халықты өмір сүру­
ге, өмірдің құнын түсінуге, жақсылыққа, қайырымдылыққа

үйретеді, халықтың тарихымен, еліміздегі оқиғалармен таныс­
тырады, зұлымдықты әшкерелейді.
Халық прозасы жанрларының ішінде ұлттық көрініс ауыз­
ша әңгімелерде басымырақ байқалады. Көптеген соны сюжет­

тер сонда кездеседі. Кейіпкерлердің мінез-құлқы, география­
лық ортасы, халық көңілін көтеретін сауық пен күлкі, көркем
нақысты сөз құралы және ең негізгісі, ерекше тақырып, міне,

осының бәрі ауызша әңгімелердің ұлттық айқын көрінісінің
басты белгісі болып табылады. Ауызша әңгіме ұғынып-тү­сі­
нудің тамаша үлгісі бола отырып, халық өмірінің әртүрлі жағ­
дайларынан хабардар етеді (еңбек, достық, махаббат, айтыс-

тартыс, рулық және ру ішіндегі ұрыс-талас, шапқыншылық,
ауыртпашылық, арғы ата-бабаларының істерін, халық батыр­
ларын еске түсіру).
Халық әңгімелері халықтың тарихын, адамдар мен ұрпақ­

тың тағдырын білу үшін керек. Табиғаты жағынан халық­тың
ауызша әңгімесі—өте өміршең жанр, сондықтан онда ха­лық
өмірінің барлық жақтары қамтылады. Мысалы, өтіп жатқан
той кезінде әртүрлі қызықты оқиғалар еске түседі, бірнеше

күнге созылатын бораны бар қатты қыста, суық күндерде өт­кен
уақыттағы ауыртпашылықтар туралы әңгімеленеді.
Ауызша әңгімелер қоғамдық сананың бір түрі болып та­
былатындықтан, өзі пайда болған уақыттың ғана емес,

сондай-ақ өмір сүріп, елге тарап, айтылып жүрген, яғни пайда
болғаннан кейінгі дәуірдің әртүрлі сипаттары мен белгілерін
(әлеуметтік және этникалық) сақтайды әрі бейнелеп көрсетеді.
Әңгіменің фольклорлық жанр ретіндегі қасиеттері: ауыз­

ша орындалуы, оқиғалылық, сюжеттің динамикалық да­муы,
жағымды кейіпкер мен ғибраттылығы, тарихи негіз, кейіп­
керлер мен әңгімеші қолданатын сөйлеу тілінің ұйқастырыл­
ған өлеңге жақындығы, сөйлеу тілінің ерекшелігі, белгілі бір

композициясының болуы олардың фольклорлық айналым­
да­ғы ерекшелігі тұрғысынан танылады. Фольклордың басқа
жанрлары сияқты қазақтың ауызша әңгімесінің де өзіндік
композициялық құрылысы бар. Ауызша әңгімелердің алдын­

да экспозициясы, яғни бастама бөлімі болады. Әдетте, әңгі­ме­ші
әңгімесін алдымен оқиғаның қай жерде, қай уақытта, кім­мен
болғанын немесе кімнен естігені туралы баяндайды.
Экспозициядан кейін оқиға басталады. Бірақ қазақтың

ауыз­ша әңгімелерінде кей жағдайларда оқиғаның басталуы
экспозициямен дәл келуі мүмкін. Мұндай жағдайда сюжет
бір­ден өріс алады. Ауызша әңгіменің түйіні оқиға бастала­тын
жер­де туындайды. Әңгімеші ситуацияның бастапқы жіп­те­

рін жи­най бастайды. Мақсат пайда болып, оқиғаның бағыты
белгіле­неді. Бұл жерде сюжеттік желінің жекелеген элемент­

тері араласады, сосын оқиға шапшаң дами түседі. Бұл—оқиға
басталатын шекара. Шағындау ауызша әңгіменің композиция­
сын қарастырайық:
«Сырым жиырма алты жасында бір жолдасымен Нұралы

ханның үйіне барса, Қараман тана Малайсарымен сөйлесіп
отыр екен.

ріпті.
Сырым жолдасына дауыстап:—Жүр кетейік, бұлар бізді
адам деп отырған жоқ қой!—дейді. Малайсары жалт қарап:

Ана тұрып, қыз сөйлегеннен без.
Сырнайдай сайраған мына бала кім еді?—дейді.

Сырымды қасына шақырған екен.
Ауызша әңгіменің фабуласы оқиғаның тез дамуын және
оқиғаға кейіпкердің енуін талап етеді. Баяндауды созу, оқи­
ға­ны түбегейлі сипаттау, пейзажды суреттеу оған тән емес.

Оқи­ғаны табиғи дамыта отырып, әңгімеші баяндауды жайлап
күр­делендіре түседі. Оқиға өрістеудің шыңына жетеді. Бұл
шың шарықтау шегі болып табылады. Мұнан кейін оқиғаның
аяғы—шешілуі болады.

Ауызша әңгімелердің композициясының соңғы элементі
эпилог болып табылады. Сонымен бірге ауызша әңгіме тек
өзіне ғана тән мінез-құлқы бар жеке адамға назар аударады
және өмір­дің маңызды мәселелерін көтереді. Сөйтіп, әңгіме

деп баян­дау түріндегі шағын прозалық шығарманы айтамыз.
Тақы­ры­бы­ның өзгешелігі мен құрылысының толықтығы, оқи­
ға­ның мақсатқа бағыттылығы немесе кейіпкердің уайым-қай­
ғысы, бейнеленген заттар мен құбылыстардың табиғи, сенім­

ді про­порциялары болуы да ауызша әңгімені жанр ретінде
мінездейді.
Бұрынғы әңгімелерде өмірдің ащы шындығы бейнеленеді.
Халықтың мұң-мұқтажын, арманын, байларға деген ашу-ыза­

сы мен күресін бейнелейтін әңгімелер өмір сүруін тоқтатпай,
дамып отырды. Халық оларды тыңдап, ұзақ уақыт бойы есте

сақтап, ауыздан-ауызға таратып отырды. Әңгімелерден сол
кездегі уақыт ағымын, халықтың дүниетанымын сезуге бола­
ды. Кей әңгімелер өзінің көркемдік түрі жағынан қанша әлсіз
болса да, тарихи танып- білерлік материал ретінде құнды бо­лып

табылады. Тарихи анықтық, нақты шындық—міне, осы­лар
өткен ғасырлардағы әңгімелердің сапасын білдіреді.
Ауызша әңгіме бірнеше рет қайталанған соң, тұрақты түрге
ие болады, сонымен қатар фольклорлану процесі кезінде олар

өзі түскен ортаның ерекшелігіне қарай қайта жөнделеді, әр­
түрлі өзгешеліктерге ие болады. Әңгімелердің құндылығы сон­
да: олар—ұлттық фольклор ішіндегі ең ширақ қимыл­дай­тын,
қоғамдағы, не жеке өмірдегі оқиғаларға бірінші болып баға

беретін жанр, яғни ауызша әңгіменің негізгі белгісінің бірі
оның шапшаңдылығы болып табылады. Фольклордың басқа
жанрларына қарағанда ауызша әңгіме қандай да бір оқи­ғаға
негізделіп туындайды. Болған оқиғаны бейнелеп шығады.

Тарихта белгілі, атақты адамдардың көбінесе ауызша әңгіме­
лерде бейнеленуі, міне, сондықтан. Оқиға болып кеткеннен
кейін бірден туындаған ауызша әңгімелердің фольклорлық
өмірі көп жағдайларға байланысты. Егер әңгіме өмір ағымына

сай келіп, әрі қызықты болса, кең тарап, халықтың жадын­да
жақсы қалады. Олардың мазмұны өзектілігімен, қоғамдық
маңыздылығымен, көпшілік сұранысымен ерекшеленеді.
Фольклорлық әңгімеде ең бастысы—сюжеттің тұрақта­нуы.

Ауызша айтылып, ауызша өмір сүретін болғандықтан, оның
сюжеті негізгі оқиғаны сақтаса да, түрленіп отырады, нұсқа­
лар туғызады, оны әдеби әңгімеден бөлектеп тұратын да—осы
айырмашылықтар. Ауызша орындалу мәнері де оны әдеби

жанрдан ерекшелендіріп тұрады.
Көпшілік назарын өзіне аударушылық—ауызша әңгіменің
тағы бір маңызды ерекшелігі болып табылады.
Ол әрқашан әңгімешінің өміріндегі, не құбылыстағы ерек­ше

маңызды оқиғаларды бейнелеп, сол ортаның талап-талғамы­на
сай болуы керек. Ауызша әңгімелер, әдетте, ел арасында аты
шыққан адамның жеке өміріне қатысты ғана емес, сонымен
қатар белгілі бір жаңа қоғамдық өзгерістерге байланысты да

туып отырады. Олар тек өз заманын бейнелеп қана қоймайды,
соған қоса оқиғалар мен оған қатысушыларға баға береді.

Әңгіме жанрына жататын шығармалар көбінесе шынайы
шындықты бейнелейді, нақты бір сюжетке құрылады. Әңгі­
менің құрылымы көп ретте қарапайым, есте қалуға лайықты
болып келеді. Осының арқасында әңгіме ел арасында жиі ай­

тылып, фольклорлық циклге түседі, сөйтіп, көпшілікке кең
тараған сюжетті әңгімеге айналады. Әр орындаушы өз әңгімесін
айтады. Бірақ естіген әңгімесінің негізгі сюжеті мен мағына­сын
сақтап, басқа компоненттерді өзінше өрнектейді. Кейде халық

әңгімелеріндегі шын дерек белгілі бір жағдайға байланысты
ойдан шығарылған сияқты болады. (Мысалы, соғыс кезіндегі
ерекше операциялар, партизан тойлары).
Әңгіменің негізгі мазмұнын есте сақтап қалу үшін арнайы

дайындықтың керегі жоқ. Егер әңгіме шынымен қызықты бол­
са, онда тыңдаушы әңгіменің мазмұнын есіне тез сақтап қалып,
басқаларға да әңгімелеп береді. Және естіген әңгімесінің көр­
кемдік қасиеті қаншалықты екеніне аса мән бермейді. Бұл

жерде әңгіме мүлде көркемсіз болады деген ой жоқ. Мәсе­
ле—әңгіменің атқаратын қызметінде және оның айтылу мақ­
сатында. Егер әңгіме тыңдаушыларға белгілі дәрежеде бір
мәлімет беру мақсатында айтылса, яғни танымдық қызмет

атқарса, оның мазмұнына көңіл бөлінеді, әңгімеші сюжетті
әрлеуден гөрі, нақты баяндауды мақсат тұтады.
Ауызекі әңгіме бекерден-бекерге айтыла салмайды. Оны
айту үшін белгілі бір жағдай, яғни әңгімені тыңдайтын алқа

топ қажет. Сонда ғана әңгімелер айтылады. Және әңгіменің
жанрлық сипаты әңгімешінің шеберлігіне қатысты ашылады.
Мұндай шығармаларда фольклорға тән басты қасиеттер көрі­
ніп, әңгіме сол дәстүрдің аясында болады. Оның басталуы, сю­

жет­тік дамуы, шарықтау шегі, шешімі болады, әрі оқиға әсер­
лі баяндалады. Ал әңгіме белгілі дәрежеде көркем беріліп, оны
ең бір мықты орындаушы, әңгімеші айтып берсе, бірақ оның
маз­мұны қызықсыз болса, онда ол әңгіме өзінің тыңдаушы­ла­

рын тап­пай, ұмыт болады. Себебі тыңдаушыға өнердің аума­ғы
тек бір әдемі сәтпен шектеліп қоймайды. Оқымысты емес, жай
қара­пайым адам ретінде өмірде, табиғатта адамды не қызықты­
рады—соның барлығы тыңдаушының да ықыласын тудырады.

Ауызша әңгіме фольклор жанрының негізгі категория­
ларын да иемденеді. Фольклорлық әңгіме көркем шығарма

ретінде қабылдану үшін ондағы айтылып отырған оқиға көп
ретте тыңдаушылары тыңдап отырған уақыттан бұрын бол­
ған жағдайды баяндайды. Ол үшін әңгіме тұрақталған сюжет­
ке ие болып, шығармалардың әртүрлі мазмұнына тән қасиет

бойын­ша кейіпкердің бейнесі, мінез-құлқы өз ерекшеліктері­
мен берілуі керек. Тек жылдар өткен соң ғана ауызша әңгі­
мелер фольклордың шығармалары бола алады. Әңгіме халық
талқысынан өтіп, оның санасында өмір сүреді. Көпшіліктің

көңіл-күйі мен пікірін білдіретін нағыз халықтың шығарма­
сы ауыздан-ауызға тарап, ұзақ жыл өмір сүреді. Қызықсыз,
көркемдігі мен танып-білетін белгілері жоқ әңгіменің өмірі
қысқа.

Ауызекі әңгіменің тақырыбы әр алуан болып келеді. Ол ха­
лықтың өмірі, тұрмыс-салты, тарихы, жергілікті әдет-ғұрпы,
кәсібі секілді әртүрлі саланы қамтиды. Әр тақырыптағы әң­
гіменің өзіндік кәсіпшілік және қоғамдық ерекшелігі бар.

Оның тақырыбы әңгіменің айтылып отырған жағдайына бай­
ланысты болады. Айталық, аңшылар демалып отырып, әңгіме-
дүкен құрса, олардың әңгімесі көбінесе аңшылық туралы бола­
ды. Ал жиналған топ өздерінің жас кезінде көрген-білгенін сөз

қылса, әңгіме тақырыбы соған сәйкес болады. Демек, әңгіме­
ден сол топтың, әңгімешілердің, күллі жұрттың талғамын, ой-
арманын байқауға болады. Әңгіме дереу тыңдаушының алдын­
да айтылуы керек. Сол жағдайға байланысты әңгіме мазмұ­ны

қызық па, жоқ әлде айтушының өзінің беделі ме, сол сюжет
көпшілікке керек пе, міне, мұның бәрі—әңгіменің сипатын
айқындайтын нәрселер.
Кез келген әңгіменің фольклорлық сипатын айқындау оңай

емес. Ол үшін белгілі бір белгілерді ұстанған дұрыс. Мәселен,
фольклорлық сипаттың басты белгісі—әңгімедегі оқиға айту­
шының өзінен де, сөз болып отырған адамдардан да қол үзіп, өз
бетімен өмір сүріп, ел арасында айтылуы.

Әңгімешінің қабілеті мен қасиетіне, оның қай жанрға бейім­
ділігіне байланысты әңгіменің тақырыбы мен құрылымы жа­
салады. Әңгімеші әңгімені жай айтып қоймайды, ол онда өзі­нің
оқиғаға қатысы бар екендігін айтады, оны өзінше сипаттай­

ды, әңгімеге кірген белгілі бір жағдайға байланысты өз пікірін
қосады.

Әрине, әңгімешінің тіл байлығы неғұрлым мол болса, со­
ғұрлым оның естелік-әңгімесі де қызықты және құнды болады.
Әңгімеші өз көзімен көрген, өзі басынан кешкен оқиғаларды
баяндап қоймайды, сондай-ақ ол өзгеден естіген әңгімелерді де

шертеді. Мұндай жағдайда әңгімеші өзгеден естіген әңгімені
де өзінің әңгімесіндей етіп айтуға тырысады. Ал, егер әңгімеге
арқау болған оқиға оның құрдасы немесе өзімен қатарлас
адамның басынан өткен болса, онда айтушы әңгімеге түрлі әзіл-

оспақ қосып айтуы ғажап емес.
Ауызша әңгімелердің қалыпқа түскен қорытындысы бол­
майды, әр әңгімеші оны өзі жасайды. Ауызша әңгімелерде
баяндау көбіне бірінші жақтан айтылады. Ертегі, аңыз, хи­

каят секілді ауызша әңгімелер де бір немесе бірнеше эпизод­
тан тұрады. Әңгімеші жалпы оқиғадан тыңдаушыға өз өмір­
баянының ең қызықты сәтін, ең мағыналы эпизодын алады.
Жалпы, ауызша әңгімеге сырлы сезім онша тән емес. Олар­

дың негізгі міндеті—оқиғаны дәл, анық көрсетіп, кейіпкер­
лерді бейнелеп шығу. Ауызекі әңгімелердің кейіпкерлері—
негізінен өмірде болған адамдар. Олар өз есімдерімен аталады.
Оқиғаның болған жері мен географиялық атауы көрсетіле­ді.

Бірақ олар әңгімеде қалай болса солай көп қолданылып, жиі
қайталанбайды, яғни әңгімені географиялық атаулармен, сан­
дармен, жеке аттармен күрделендірмейді. Ауызша әңгіменің
ықшамдылығы—сюжетіне байланысты. Оған да фольклордың

басқа жанрлары секілді өмір сүру заңдылықтары тән. Ауызша
әңгімелердің екінші ерекшелігі—баяндаудың ықшамдылы­ғы.
Мәтіндердің көпшілігіне нақты құрылым, бір эпизодтан екін­ші
эпизодқа логикалық ауысу тән.

Бір ауызша әңгіменің ел арасында түрліше қолданыста бо­
луы мүмкін. Әңгімеші бір мәтінді әр жерде түрлендіріп ай­
татыны бар. Оны әңгіменің құрылымынан да, стиліндегі өз­ге­
рістерден де, жекелеген бөліктердің түсіп қалуы немесе жаңа

эпизодтардың қосылуынан байқауға болады.
Нұсқалардың пайда болуы—көптеген жағдайларға бай­
ланысты. Алдымен, оны әңгімешінің өзі жасайды. Өзінің ай­
тып отырған әңгімесіне деген тыңдаушылардың ынтасын,

қызығушылығын сезсе, әңгімеші өзі де әсерленіп, әңгімесін
одан сайын қызықты ете түсуді ойлайды. Сөз арасында, тіпті,

өлең, мақал-мәтел, жұмбақ, т.б. қосып отырады. Алайда кей­
де сол әңгіме қызықсыз, іш пыстыратындай, әсерсіз айтылуы
мүмкін. Бұл әңгімешілердің, тыңдаушылардың көңіл-күйіне
де байланысты болады.

Мәтіннің негізі шын деректен, реалды оқиғадан, нақты
кейіпкерлерден жасалуы керек, әрі дарынды әңгімешілер қа­
рапайым ғана қысқа да ықшам әңгімесінде оқиғаны дәл, нақты
бере отырып, бір оқиғаның өрбуін анық, айқын көрсетеді.

Әңгімеде кейіпкер мен эпизод шағын болады. Мысалы, бір сю­
жеттен тараған төрт нұсқалы мына әңгіменің үшеуін қарас­
тыралық:
«Кебекбай шешен үйі күзгі қорада отырғанда мынадай

бір оқиға болады. Түн ортасында иттер арсылдап жүрген соң,
Кебекең далаға шықса, екі көкжал қасқыр бос қорадан түк
таппай, арсалаңдап жүреді. Ертеңгі ас үстінде ол ауылдас­
тарына: «Жеті күн елден, жеті күн жерден күнелткен қас­

қырлар қорама келіп, мал таппағанына бір ұял­дым-ау!»—деп­
ті. Тыңдап отырған ағайындары: «Сіз қасқырдан ұялсаңыз, біз
сізден ұялдық»,—деп, қырық-елу қой жиып беріпті1.
«Қыпшақ Досбол би кедей болыпты. Мал дәметіп, бай құ­

да­сына барады. Қонақта отырғанда құдасы биден:—Ешкім­нен
жеңілдің бе?—деп сұрайды. Сонда би:—Жоқ, жеңілгенім жоқ,
тек екі рет ұялдым,—депті. Бірде—қасқырдан, екінші рет—
сенің қызың, менің келінімнен. Ерте тұрып, қотанда жүр едім,

бір қасқыр қотанға шауып кірді де, маған тілін жалаң-жалаң
еткізіп, өте шықты. Сонда ұялдым, жаңағысы «Досбол­дың
қотанын шауып, құрауыз шықтым-ау!»—дегені еді.
Келінім түскен соң, мал келгенде шелек алып, қотанға кі­

ріп барған ғой. Басқа қатындар: «Бидің үйінде мал болмай­тын,
шырағым, қайта ғой»,—депті. Келінім шелекті құр әкел­ген соң
ұялдым,—депті2.
«Күздің күні Бірәлі бай Сейдахметке соқса, ол кісі жа­быр­

1 Әзірбаев К. Аңыздар сыры. – Астана, 2000. – 52-б.
2 ӘӨИ қолжазба қоры. №1058-бума.

қыр шығып келе жатыр екен. «Бізден қай малыңды қызған­
дың?» дегендей, екеуі отты көзімен қарады да, жөнеле берді.
Жауыз болса да, келген қонақтың үйімнен құрауыз шыққаны
ұят болды,- депті Сейдахмет.

екен»3.
Міне, орындаушы автор ауызша әңгімелерді түрлендірген­
де тұрақтылықты сақтай отырып, шексіз мүмкіндіктер жа­
сай алады. Осылайша сюжеті бір әңгіменің бірнеше нұсқа­сын

салыстырсақ, мынадай ерекшеліктерді көруге болады: олар
көр­кемдік сапасы тұрғысынан бірдей болмайды. Ол көлемі мен
қатысушы кейіпкерлерінің құрамы жағынан да әртүрлі. Бір
әңгімеші болған оқиғаны толық баяндап, тіпті, ұсақ бөлікте­

ріне дейін көрсетіп, кейіпкерлердің бейнесіне дейін суреттей­ді.
Ал, енді бір әңгімеші оқиғаға егжей-тегжейлі тоқталмай, тек
нақты, дәл деректерді келтіреді. Ауызекі әңгімелер неғұрлым
халық көп жерлерде жиі-жиі айтылса, соғұрлым ықшамдалып,

тұрақты түрге ие болып, фольклорлық шығармаға айналады.
Халықтың өз өмірінің ерекше құрылысына байланыс­ты
аңыз бен ауызша әңгімелердің өзара араласып кеткені сон­ша­
лықты—кейде, тіпті, оларды ажырату өте қиынға түседі. Бұл

туралы С.Қасқабасов еңбегінде былай дейді: «Бара-бара бұл
әңгіме басқа тайпаға, бүкіл аймаққа тарайды, жай ғана тарап
қоймайды, неше алуан өзгеріске ұшырап, басқа бір детальдар­
мен толықтырылып, әсемделіп отырады. Бастапқы айтушы­ның

(әңгіме кейіпкерінің) аты да, айтылу ситуациясы да ұмыты­
луы мүмкін, бірақ сюжет—негізгі оқиға сақталып отырады.
Ендігі айтушылар оқиғаны өзіне қатысты қылып немесе өзі­не,
көпшілікке қажетті жағдайға байланысты етіп айтуы ықти­мал.

тысты болады. Ертегілік элементтер әңгімеге көркемдік пен
қызықтылық бере отырып, түпкі шындықтан айтарлықтай
алшақтатпайды.
Ауызша әңгімені ертегіден айыру қиын емес, өйткені ер­те­гі

қиял-ғажайып, авантюралық, фантастикалық мазмұнда­ғы сю­
жеттерден тұрады. Ертегінің мазмұны, оның сюжеті мен идея­
сы қиялға құрылған, бұл ауызша әңгімеге тән қасиет емес.
Әңгімеде оқиғаны шын бейнелеуден ауытқушылық байқал­

са, оның негізі фантастикалық сипатқа ие болса, ол шығарма
кейбір шын тарихи деректері болса да, ертегіге жатады. Ауыз­
ша әңгімеде кейіпкерді көркем бейнелеу үшін кейде ертегі
сияқты сөйлеу әңгімеге көркемдік, қатысушы кейіпкерлерге

ғажайып мінездеме, баяндауға әдемілік дарытады. Мұның
бәрі әңгімелерді есте сақтап, әрі қарай ауызша таратуға зор
мүмкіндік береді.
Қазақ халқы билердің көрнекті шешендік сөздерін де зер­

деге түйіп, ауыздан ауызға тарата отырып, фольклордың игі­
лігіне айналдыра білген.
Мысалы: Ертеде бір байдың жалғыз қызы—Ақбалық сұлу
толықсып, бойжеткен шағында мырза, серілердің бірін де бойы­

на теңемей, кедейліктен басқа міні жоқ, өз үйінің жас қой­шы­сы
Қозыбаққа ғашық бопты. Ата-ана, жақын туыстары Ақба­лық­
ты жылатпай, өзінің сүйгеніне қосыпты. Ақбалық төркіні­нен
түк жасау алмай, қотан шетіне отау тіктіріпті. Бұған намыс­

танған ру басшылары Қаздауысты Қазыбекті шақыртады.
Қазыбек қызды сынау үшін әдейі бір топ кісімен Ақбалықтікі­не
кеп түсе қалады. Қозыбақ қойын жусатып тастап, үйіне жаңа
келген екен. Қазыбек би амандық үстінде Ақбалық сұлуды

қағытып:—«Е, қарындас, мәнді сөзден мән шығады, бимәнді
сөзден не мән шығады? Жапалақ үйрек іліпті, өйткенмен, одан
не мән шығады?»—дейді. Ақбалық сұлу осы арада мүдірмей
тіл қатып:—«Рас, мәнді сөзден мән шығады, бимәнді сөзден

не мән шығады? Жапалақ үйрек ілгеніне таңырқайсыз, оның
енді бір қоңыр қаздан дәмесі бар!»—дейді биге күлімсірей
қарап. Қазыбек қыздың қойшыны шын сүйгеніне риза болып,
намысқой ақсақалдарға:

көрген адамның әңгімесі бірнеше рет қайталанып, тұрақты бір
сюжетке айналады, содан соң фольклорлық процеске түседі:
әңгіме естелік сипатынан алыстайды, алғашқы айтқан адамы­
нан қол үзеді, әңгіме айтылып отырған ортаның ерекшелігіне

қарай жөнделеді. Мысалы, 1916 жылғы көтеріліске қатысты
әңгімелер, Ұлы Отан соғысы туралы әңгімелер осындай про­цес­
ті бастан кешірген. Бұл—фольклордың нағыз өмірі. Оны зейін
қоя зерттеу тек қана фольклортану ғылымы үшін маңызды

емес, сонымен қатар елдің тарихына қатысты деректерді, мә­
дени өмірдің қызықты сәттерін қамтуы арқасында ғылымның
басқа салалары үшін де қажет.
Естеліктер мен өмірбаяндар көбінесе бірінші жақтан айты­

лады. Егер әңгімеші шебер болса және тыңдаушылары қош­тап
отырса, ол оқиғаны асықпай, дамыта отырып, ара-арасында,
кей тұстарда лирикалық шегіністер де жасайды, тіпті, кей эпи­
зодтарды өз алдына жеке әңгімеге айналдырып жібереді.

Әдетте, естелік әңгімелерді көргені мен түйгені көп, әр
жерде болып, көп елмен араласқан, сөзге жүйрік, тілі ше­
шен адамдар айтады. Әңгімедегі оқиғалар мен сюжеттер тек
көп­шіліктің сұранысы болған жағдайда ғана фольклорлық

айналымға кіреді. Белгілі бір ортаның тұрақтанған фактісі бол­
майынша, естелік әңгіме фольклорға айналмайды. Фольк­лор­
ға айналғанның өзінде естелік әңгіме міндетті түрде эстетика­
лық мақсат көздемейді, сол себепті ол түгелдей дерлік көркем

болмайды. Өмір сүріп отырған ортасында қоғамдық маңызы
бар кейбір әңгімелердің сюжеті тыңдаушыны да, әңгімешіні де
бірдей қызықтыруға тиіс. Ал, егер естелік әңгіме көпшіліктің
сұранысын, я талабын орындамаса, ол әңгіме, айтушы кім

болса да, ол қандай шешен болса да, фольклорлық циклге
түсе алмайды. Сондықтан да естелік әңгімелер, егер сейілдік
мақсат­та айтылмаса, көркемдігі жағынан айтарлықтай жо­ға­ры
болмайды. Мұнда бейнелік, яғни астарлық көркемдік әдіс­тер

көп қолданылмайды.
Әдетте, новелла терминін шындық белгісі бар шағын про­
залық шығармаға қолданады. Ал новелла сияқты ауызша
әңгімелер деп белгілі бір оқиға, тұрмыс, адам жөнінде шағын,

рихи және өмірбаяндық әңгімелерге жақын, ұқсас, себебі жал­
пы ауызша әңгімелерге тарихи мен өмірбаяндық белгі тән. Бір
әңгімелерде бұл белгі айқынырақ көрінсе, екіншісінде әлсіз бо­
лып келеді.

Ал новеллалық әңгіме тарихи әңгіме мен өмірбаяндық
әңгіменің аралық түрі болып табылады. Жанрдың бұл түріне:
сықақ, күлдіргі, тұрмыстық, аңшылық әңгімелер жатады. Оның
тақырыбы алуан түрлі және сюжеті қарапайым, қысқа. Оның

оқиғасы бірден іс-әрекетті баяндайды, кейіпкерлері аз. Ауыз­
ша әңгімелердің бұл түрінің негізгі ерекшелігі—тұрақталған
сюжет пен айқын композициялық құрылым. Өмірбаяндық
әңгімеге бірнеше эпизод тән болса, новеллалық әңгімеде—бір

эпизод. Новеллада мысалға келтірілген бір дерек немесе эпи­
зод арқылы белгілі немесе белгісіз кейіпкердің бейнесі, тарихи
жағдайы суреттеледі. Мұнда маңызды тарихи оқиға не тарихи
адамдар, немесе әңгімешінің өміріндегі тамаша деректерден

гөрі, өмірдегі белгілі бір қызықты жағдайлар мен оқиғалар
жөнінде жиі баяндалады. Әңгіменің назары тек бір жағдайға,
тек бір кейіпкерге бөлінеді. Сонымен бірге новеллалық ауыз­
ша әңгімеде әңгімеші өзінің шеберлігі, ептілігі арқылы болып

жатқан көптеген оқиғалар ішінен ең керектісін, мағыналы­сын,
ең даулы жағдайларды таңдай білу керек.
Тұрмыстық әңгімелер әртүрлі мамандықтағы жұмыс­шы­
лар мен ауыл адамдарының Қазан төңкерісіне дейінгі және

кейін­гі өмірі мен еңбек жағдайларын баяндайды. Әңгімеде өт­
кен өмір мен қазіргі өмірді салыстыру кездеседі. Кейбір та­ри­хи
тақырыптағы әңгімелерде қиын тағдыр баяндалады. Әлеу­мет­
тік теңсіздік пен қанаушылыққа қарсы күрескен халық батыр­

лары ойда қайта жаңғырады.
Новеллалық ауызша әңгімелерге жататын күлдіргі, сықақ
әңгімелердің көбінде шын фактілер мен шын кейіпкерлер бей­
неленеді. Олардағы баяндау жандылығымен, еркіндігімен,

күлкілі, көңілділігімен ерекшеленеді.
Мысалы: «Тілеміс қырғыз манабының үйіне келсе, өзі жоқ
екен. Әйелі қара құмғанмен шай қайнатып жатады. Ақ са­
маурын төрде жарқырап тұрады. Тілеміс түк көрмегендей

мауыр ғой, қоқи, бұрын көрмеген бе едіңіз? Тілеміс таңыр­қа­
ған болып:—Қойыңыз, самауыр деген осы ма? Суды қалай
құяды, отты қалай жағады, шайды қалай қайнатады?—депті.
Мақтанған Әсияш самауырға суды құйды, отты жақты дей­

ді.—Қазақта мұндай жоқ па?—депті ол. Тілеміс:—Жоқ, біздің
атақты Ноғайбайға да мұндай зат біткен емес,—деп қойды
Тілеміс. Ақ самауыр шайына қанып алып, «ал, қош» деп жүріп
кетеді. Ертеңіне манап келсе, әйелі ішек-сілесі қатып күле­ді:—

Үйге бір қазақ келді, әлі самауыр көрмепті,—деп, бастан-аяқ
көргенін айтып береді. Сонда манап санын бір соғып:

кен, оның көрмегені жоқ еді ғой,—депті9.
Күлкілі әңгімелер орынды айтылса, еңсесі түсіп, не қайғы-
қасіретке тап болып отырған отбасының бір мезгіл көңіл
көтеріп, сергуіне әсер етіп отырған. Күлкілі әңгімелерді айту

арқылы әлсіздің әлдіге кеткен ренішін, әділет жолындағы
күресін жұртшылыққа жеткізе білген.
Қазақ фольклорындағы әзіл-қалжың, күлкілі сөздер алдын
ала дайындықпен айтылмай, шешен, тапқыр адамдардың түр­

лі бас қосулардың үстіндегі әңгімелесу барысында туындап
отырған. Сөйтіп, орынды айтылған қалжың әңгімелер, күлкілі
сөздер ешкімнің арына-намысына тимей, тәрбиелік мәнімен
есте қалып отырған. Дегенмен де, күлкілі сөздер, әзіл-қалжың­

дар кей уақыттарда есе қайтару, жұртшылық алдында қарсы
адамды ұятқа қалдырып, оның дүниеқоңыздығы, қаттылығы,
сонымен бірге жылауықтығы жұртшылық арасында сыналып,
мінеліп отырған.

Бұлардың шеберлік, өткірлік, тапқырлық күйлеріне қарап,
сол әңгімелерді шығарған ортаның талантын, өнерпаздығын
тануға, бағалауға болады. Осы әңгіменің барлығын ел іші
әр заманда да, жаппай әңгіме қылатын, көпшілік ортасын­

да ешуақытта ескірмей, көп заман бойында ұмытылмайтын,
жойылмайтын әңгіме болып келген. Мәселен, ертеректе өмір
сүрген, тіпті, қазір де халық арасында кездесетін белгілі, жер­
гілікті қулардың күлкілі іс-әрекеттері, күлдіргі сөздері ту­

ралы әңгімелер ел арасында көп кездеседі. Олар арнайы зерт­
9 Әзірбаев К. Аңыздар сыры. – Астана, 2000. – 101-б.

телмегендіктен, бәрі Қожанасыр, Алдар көсе, Жиреншенің
атына телінуде.
Әрі «бәленше, түгеншелермен» қоса, Қожанасыр, Алдар кө­
се аттары да қосарлана айтыла береді. Бір жерде күлдіргі әң­

гімені айтып отырған адам осы әңгіменің иесі өзі сияқты бо­
лып, көсілтіп, тыңдаушыларын күлкіге бөлеп отырса, екінші
бір жерде Қожанасыр немесе Алдар көсе атынан айтыла бе­
реді. Күлдіргі әңгіменің тыңдаушыларын әбден масайратып

алғаны сондай, «бұл әңгімені анау айтты, мынау айтты, не Ал­
дар көсенің сөзі ғой» деп, ешкім қарсылық жасамаған. Қайта
«Ой, пәле!» деп, қоштау сөздер көбірек айтылғанда, сөзге ше­бер
әңгіменің иесі қолма-қол күлдіргі әңгімелердің басқа түрле­рі­не

көшіп отырған.
Бұл әңгімелер халықтың мақсаты мен мүддесін, аңсары мен
арманын, өнегелі шындықты, қайғы-қасіретті, ренішті, мұңы
мен тілегін, әділет жолындағы күресін, күнделікті тіршілік-

тұрмысын тұтас, түгел қамтып отырады.
Алдар көсе—ақылды айлакердің, зерделі қудың жиынтық
образы. Ол өзінің асқан айлакерлігі арқылы мұратына жетіп
отырады. Оның юморының уыты, ащы күлкісі халықтың қас

жауы болған элементтерге—байлар мен билерге, алыпсатар
аярлар мен қуларға, молдалар мен бақсы-балгерлерге қарсы
бағытталған. Оның бұл әрекетін бұқара халық айыптамайды,
қайта құптап, қошеметтеп отырады.

Қазақ фольклорында Алдар көсенің өмірде болғанын, қай
заманда өмір сүргенін, әлеуметтік қызметін дәлелдейтін тари­
хи дерек жоқ. Тек кейбір аңыздарда ол ХІV-ХV ғасырда жа­са­
ған. Жиренше шешенмен замандас адам бейнесінде көріне­ді.

Бұл жөнінде М.Әуезовтің мынандай пікірі бар: «Алдар көсе
әңгімесінің жеке-дара, өз басына келсек, ең алдымен, мұның
әуелгі туған заманын дәлдеп айтуға болмайды. Пәлен ғасырда,
пәлендей қоғам ішінде туды деп, бір дәуірді байлап айту қиын.

Алдар көсенің өз туысы, өмірбаяны туралы да ешбір мөл­
шер, дерек жоқ...»10.
10 Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы, 1948. – 94-95-бб.

Алдар көсе күлкісінің түрі мен құрылысындағы өзге­ше­
ліктеріне қарасақ, күлкілі жағдай ең әуелі адамның атында
тұрғанын байқаймыз.
Алдардың әлеуметтік мән-мағынасы күшті, оның бейне­сін­

де нағыз қарапайым халықтың образы сомдалған. Ел қиялы
Алдар көсенің басына көп оқиға мен әрқилы әңгімелерді теліп,
көптеген сюжетті соның маңайына топтаған. Алдар көсенің
аты сондықтан жеке-дара ат емес, жалпы ат болып кеткен. Ал­

дар көсе жайындағы әңгімелердің бір зор ерекшелігі осы. Мұ­
ның алғашқы, ерте кезде шыққан бір топ әңгімесін сүйіп, көп
қолданып кеткен ел бері келе берген сайын, сол алғашқыға қоса
берген.

...Алдар көсе туралы әңгімелердің негізгі тақырып, маз­
мұнын алсақ, бұл көпшілік бұқара қалың еңбекші ел санасы­
нан туған шығармалар11. Сондықтан Алдар көсенің бойына
елге жағымды, ең қажетті қасиеттер жинақталған. Соның ар­

қасында ол үнемі жұртты алдаймын дегендердің өзін алдап,
жер қаптырып кетеді.
Алдар жөніндегі әңгімелерде күлкі өте ащы, өйткені олар
көп уақыт қоғамдағы тартыстың құралы болып келді. Және

бұл құрал, бұл күлкі—өлмес елдің өшпес күші. Сондықтан ол
үне­мі жаңғырып, өсіп, көбейіп отырады. Сол себепті де қазақ
аңыз әңгімелерінде Алдарды өлді деп айтпайды. Алдар аты—
күлкі аты, күлкіге өлім жоқ. Ендеше сол күлкі өшпейтін­дей

Алдар да өлмес жан бейнесінде әңгімеленеді. Қазақ әңгі­ме­
лерінде Алдардың тууы туралы айтылады, бірақ өлімі айтыл­
мауы­ның мәні осыдан.
Енді сөзіміз дәлелді болу үшін Алдар көсе туралы әңгімеден

мысал келтірейік:
«Алдар көсе бір байдың үйіне қонақ болып түсіпті. Оның
байда өші бар екен. Бай Алдар көсенің неге келгенін білмейді.
Қонақ кәдесімен күтіп алады. Алдар көсе түн ортасында тұрып,

байдың тауықтарын қапқа салып қояды. Таңертең ерте тұрып,
кетуге ыңғайланады. Орнынан тұрмай жатқан бай оған:

барасың?—дейді.
11 Сонда.

Қожанасыр туралы күлдіргі әңгімелер сонау Атланти­
ка жағалауынан бастап, Тынық мұхитқа дейінгі елдерге кең
тараған. Көп халық Қожаны өз адамы, өз Насыры санайды.
Тек айырмасы—бір ел Насырды «қожа» (ұстаз, ғұлама ғалым

деген мағынада) деп қошеметтесе, екінші бір ел «молда» (бұл
да алғашқы мағынада) деп атап, үшінші бір ел «әпенде» деп
еркелетеді. Қай жерде жүрсе де, Қожанасыр сырттай қараған­
да, аңқау жан бейнесінде көрінеді, бірақ, шынтуайтқа келген­

де, әлгі аңқаулықтың арғы жағында ащы мазақ, терең қулық
жатқаны байқалады. Қожа әрқашан-ақ ерегескен адамын жер
соқтырып кетіп отырады.
Қожанасыр туралы әңгімелердің сюжеттері әдетте бір ғана

(кейде екі, үш) қысқа, тұжырымды, оқиғалық логика прин­
ци­пі бойынша біріккен, ықшам эпизодтардан құрылады. Әуе­
лінде түрлі кейіпкерлердің аттарымен байланысты айтылып
жүрген бұл әңгімелер кейіннен ел арасында Қожанасыр аты­

мен байланысты айтылатын болған. Бір жерден екінші бір
жерге, бір халықтан екінші халыққа ауыса келе Қожанасыр
туралы әңгімелер тобы ел ішінде өзге кейіпкерлердің аттары­
мен байланысты айтылып жүрген әңгімелердің кішігірім топ­

тарын өзіне сіңіре берген.
Қожанасыр туралы әңгімелер халық арасында кең тарап,
сюжеттік қоры байи келе, Қожанасыр бейнесі де күрделене
түскен. Ол енді әрі фольклорлық, әрі тарихи кейіпкерлердің

сипаттамаларын бойына жиған бейнеге айналады. Қожанасыр
бейнесінің бірде қу, бірде ақкөңіл, ақылды, бірде аңқау, бірде
ақымақ, бірде жомарт, бірде сараң болып көрінуінің сыры
осында жатыр. Қожанасыр туралы әңгімелердің басым көпші­

лігі—нағыз халықтық, бұқаралық шығармалар.
Көптеген әңгімелерде де Қожанасыр қала тұрғыны болып
көрсетіледі. Оның іс-әрекеті—шаһар өмірінің көрінісі, ал адам­
дармен қатынасы—даладағы қазақы емес, қаладағы өте тығыз

отыратын адамдардың өзара қатынасы, оның тіршілік алаңы—
көп жағдайда базар, немесе көше, яғни адам көп жиылатын, я
болмаса ары-бері көп жүретін орын.
Сонымен бірге Қожанасыр кейбір қазақ әңгімелерінде

өзінің таза қалалық сипатында емес, дала тұрғындарына тән
қазақи мінез-құлық та көрсетеді. Демек, Мұхтар Әуезов айт­

қандай, Қожанасыр туралы әңгімелерге «әрбір ел өз ерек­ше­
лігін білдіргендей жаңалықты бір қосса, әрбір орта және де
өз белгілерін көп жамаған13. Осындай процеске түскенінің
нәтижесінде Қожанасырдың бойында дала тұрғыны, көңілі

ақ, кеңпейілді қазақи қасиеттер мен қалада тұратын, барлық
нәр­сені есеппен істейтін, бір бүкпесі ішінде болатын адамның
мі­нез-құлқы араласып кеткен де, қазақ әңгімелерінде бір­
де өте аңқау, не болса, соған сенетін, бірде өте қу, айлалы

Қожана­сыр­дың бейнесі қалыптасқан. Сол себепті қазақтар
Қожанасыр­дың іс-әрекеті мен мінез-құлқынан ешбір бөтендік,
я болмаса сөкеттік көрмейді. Оның аңқаулығы білімсіздігі­нен
емес, сенгіш­тігінен, адалдығынан екенін білетін айтушылар

мен тыңдау­шы­лар, бүкіл қазақ жұрты Қожанасырды еркеле­
тіп, «әпенді» деп атайтын болған. Тіпті, мұндай адамдарды
«Қожанасыр» деп те атаған. Басқаша айтқанда, Қожанасыр­
дың есімі жалпылық сипатқа да ие болған.

Ондай күлдіргі адамдар әр жерде болғаны белгілі. Мысалы,
Қарқаралы дуанындағы Қонтай, Тонтай деген Шаншардың
қулары, сондай-ақ Жетісудағы Жалайыр Тұрымбет атты қу—
ел арасындағы көптеген күлдіргі әңгімелердің кейіпкерлері.

Новеллалық әңгімелердің тағы бір түрі—аңшылық әңгіме­
сі. Ол әңгімелерде табиғат құбылыстары жөнінде, аң мен құс­
тар жайлы, оларды ұстаудың мәнісі туралы пайдалы кеңестер
беретін, аң аулауда болған қызықты, күлдіргі әңгімелер­

ді кездестіруге болады. Мысалы: «Жаз шілдесінің орта кезі,
қасымда он бір-он екі жасар Тұрар бар, мен тауға еліктің текесі
кездессе, соны атып, ол болмаса, бір серуендеп келейінші деп,
таң қараңғысынан бір қосауыз, бір сыңарауыз мылтықпен

тауға қарай келе жаттық. Ауылдан біраз жер жүргеннен соң
Тұрарға: «Тоқта»,—дедім. Көне мерген Белқожа осы араларға
келгенде бізді неше рет тоқтатып, қатар тұрғызып, әдейі осы
келе жатқан жолда мергендердің қандай жолмен жүруі керек

екенін ескертіп, әбден түсіндіріп, сонан соң мылтыққа оқ сал­
дырады. Мылтықты келе жатқан жаққа қарай жоғары ұстап
тұрып, оқтататын. Біз де Тұрар екеуміз қос сайдың ортасымен
көтеріліп, жотаға шығып, таң сәрісінде көлеңке сай бойына

түскенше екі сайдың екі басын екеуміз қарап шығайық деп
келістік. Межелі жерге уақытында-ақ жеттік, бірақ ешнәрсе
селт етпеді. Әсіресе, менің алдымнан. Көлеңке тік аяқтың ба­
сына келгенде, біз орта жотаның кеуде өр жағындағы үлкен

жартастың алдында кездесуіміз керек-ті. Осы уәде бойынша
мен де сайдан орта дөңге көтеріліп, өрге қарай шығып, жар­
тас алдына жақындай келсем, алдымда үлкен жалпақ тастың
үстінде отырған Тұрарды көрдім де: «Ә, жігітім, олжа!»—

дедім. Ол күлді де: «Бағана мылтық оқтаған жерде айттыңыз
ғой, Белқожа мерген ұстазыңыз «жазында аң аулау ләзім емес,
тіпті, обал, өйткені бұл—жануар, ғайып ерен ит-құстар да те­гіс
балалайды, сондықтан оларды өлтірмеу керек» деп айтқан. Сол

сөзіңіз есіме түсті де, мен бір ешкі, жас екі лағымен жақ­сы ата­
тын жерге кеп еді, атпадым, сіз ренжиді екен деп»,—деді.
...Осы жерде бір сағаттан артық отырып, дем алып, жота­
ны төмен жоталай отырып, жолай екі кекіліктің қоразын атып

алдық та, сайдың табанына түстік. Сай табанында ағып жат­қан
су бар екен. Осы судың екі жағасына тола тал аралас әртүрлі
шөп шыққан. Қайсыбір жерлерінде қамыс бар. Біз бір тал­дар­
дың түбіндегі тастарға көлеңкелеп отырып, демалдық та. Тұ­рар

бір кекілікті, мен бір кекілікті жұлып отырдық. Жүнін жұ­лып,
ішін жарып, тұз сеуіп, отқа қақтайық деп.
Бір уақытта Тұрар: «Ойбай, аға, ана сұмдықты қара­ңыз­
шы!»—деп күледі. Біз ағысқа төмен қарай отырғамыз. Сайдың

оң жағында бір кішіректеу тас, осы тастың қақ алдында бір
шоқ қамыс, жаңағы кіші жартастың түбіне шейін. Осы тастың
ең төбесіне жақын сай жағы тік жар, оның үсті тепкішекке
ұқсайды. Ол тепкішек үсті үңгір, оның үсті—тағы тас, ол тас­

тың үсті—дөң жер. Міне, осы тастың шетінде, бір кішірек тас­
тың үстінде жылқышы торғайға ұқсас бір қараторғай шиқыл­
дап отырды.
Мен Тұрардың жақпар тасты нұсқап, «ананы қара» дегеніне

жақпар тасқа қарасам, осы тасқа өрмелеп бір жылан басын
көтеріп, тастың тепкішегіне бір қарыстай жетпей, басы түсіп
кетіп тұр. Осы жылан басын көтеріп, тепкішекке көтерілген­
де жаңағы қараторғай шырылдап кеп, осы жыланды жұтып

қойғандай болады да, тағы да бір аянышты «атой-аттан» де­
ген үндей бір шырылдайды. Осы кезде мен Тұрарға айттым:

Қазіргі Қарағандыдағы ескі қаланың орнында қалың қа­
раған өседі. Сол қарағанның ішінде соңында екі-үш тазысы
бар, бір байдың Апақ деген қойшысы қой жайып жүреді. Бір
кезде қойдың бір шеті дүр ете қалады. Жалт қараса, бір суыр

қашып бара жатыр екен дейді. Тазылар тұра бастыртады, бірақ
суырдың іні таяу екен, ініне қояды да кетеді екен. Ол күні күн
кешкіріп қалғандықтан суырдың інінің аузын таспен бекі­
тіп кетеді. Келесі күні ерте келіп, суырды інінен қазып алады.

Сол жолы суырды қазып ін түбінен көмір шыққан екен дейді.
Әуелде Апақ оның не екенін білмейді...
«Қара бояу ма» деп ойлайды. Бірсыпырасын үйіне алып ке­
ліп жүн бояп көреді. Жүнді тек кірлеткені болмаса жүнге бояу

болып қаппайды. Содан ауыл ақсақалдарына көрсетеді. Олар
да шеше алмайды. Бір күні кешкілікте тезектің маздап жан­ған
отын айнала қоршап отырғандар тағы да сарапқа салады.

тас та емес. Не екенін бір Алла өзі білсін,—деп отырғанда, бір
тас отқа түсіп кетеді. Ол жана бастайды.
Отырғандар:

сады. Басқалар да қолдарындағы тастарын отқа салады. Әлгі
тас онан сайын қыза жанады. Сол жерде «бұл жәй тас емес,
жанатын тас болды» деседі. Ертеңінде-ақ сол «жанатын тас»
туралы хабар жоғарғы жерге жеткен екен. Сол тасты тапқан

Апақты бір төре іздеп келген дейді. Апақ әлгі төреге тасты
Қарағанды өндірісінің
тарихына байланысты
әңгімелер

тапқан жерін көрсетеді. Ол үшін Апаққа ат тұяғындай алтын,
қой тұяғындай күміс берген екен. Қарағандыдағы тұңғыш рет
ашылған «Қаразабой» деген шахта сол Апақтың көмір тапқан
жерінен ашылған дейді.

Менің 16-17 жастағы кезім. 1901 жылдың күзі. Әкем мар­
құм шақырып алды да:

Үйдегі күнкөріс қарекетімізді көріп отырсың, тапқанымыз та­
мағымызға жетпей отырғанын. Жұрт мынау іргеміздегі Екі­
басқа ағылып барып жатыр. Онда жұмыс істеп ақша тауып жат­
қан көрінеді. Бала-шағалар мен шешең ауылда отыра тұр­сын.

Әкеміз екеуміз Екібастұзға келдік. Келсек біз секілді жұ­мыс
іздеп келушілер өте көп екен. Тіпті, бала-шағаларымен шұ­
бырып келушілер де бар екен. Келгендерге бірден жұмыс табы­
ла қойған жоқ. Жұмысқа түспегендерге үй де бермейді. Тіпті,

бұрынғы орнықты жұмысшылардың өздерінің үйлері де жоқ
екен. Сондықтан үйсіз, азықсыз, қорғансыз қалған босқын­дар
күні-түні далада жатты. Жонды алып кетті. Кешкілікте от ба­
сында айнала отырысқандар ауыр күрсіне отырып қайғы­лы

әнге салатын еді. Соның нәбір жері ғана есімде қалыпты:
Келдік біз Ерейменнің даласынан,
Қашқан көп ағайынның жаласынан.
Қамалдық Екібасқа барша халық

Ағылған Ертіс, Баян саласынан.
Жазылар күн болар ма біз сорлыға,
Денеге салған өмір жарасынан.
О, шіркін дүние десейші?! Нені көрмедік? Нені естімедік?

Жиналған халықты жұмысқа бүгін аламыз, ертең аламыз деп,
күзгі суық түскенше қамамасы бар емес пе? Ақырында жұмыс­

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
қа да қалтасында пұлы бар адамдар ғана алынды. Қалғандары
қар түсе бет-бетімен шұбырып кетті. Сондайды да көргенбіз.

Менің жасымды сұрасаң, жетпіс сегіздемін. Көргеніміз көп
болғанымен, білетініміз аз болар. Қайсы бірі есте қалды дейсің.
Соқпақсыз соқтықпалы жерде өстік,
Өмірде азап сапар талай кештік*,—

деп Абай айтқан емес пе?! Әкеміз кедей болды. Асырауға халі
келмеді. Төрт баланың (Әбеу, Әубәкір, Мақажан, Сыздық)
ішіндегі үлкені мен едім. «Он үште отау иесі» дейді халық. Мен
он үшін жасымнан бастап осы Қарағанды кенінде кіре тарт­тым.

Ол кездегі осы өңірдегі халықтың кәсібі сол еді.
Ең алғаш әкем марқұм мені бұрынғы кәнігі кірекештерге
тапсырып қосты. Көкалабас деген атанымыз болатын, ірі мық­
ты, аяңшыл жануар еді. Нілдіден мыс зауытына көктас таси­

мыз. Пұтына төрт тиын төлейді. Әлгі менің түйем 70 пұтқа
дейін іркілмей қозғалады. Бірақ сол кезде қолға ұстата салатын
ақша жоқ. Қолына қағаз береді. Мен төрт рет қатынадым. Қо­
лыма тиген ақша жоқ. Мен жүрген қостағы біреуге 80 пұтқа

дейін тартатын Жазылы атан деген түйесін жалдаған Бәсен­тиін
Қалует деген кісі ақысын алуға келген екен. Елге қайтып бара
жатқан сол кісі арқылы әкеме мынадай деп хат жаздым:

Сенгені бір үйлі жан Көкала атан.
Көк тиын әлі алғаным жоқ
Білмеймін қожайынның түрі қатаң,—
деп. Аяғын ұмытып та қалыппын. Әкеміздің парсыша сауаты

бар еді. Бір қатынасқан кісіден мынадай жауап алдым:
∗ Қолжазбада өлең жолы осылай өзгертіліп берілген.

Азайған несібесі әлсіз бабаң.
Сөзіңе «рақымсыз мырза» деген
Күдіксіз ешбір оған мен де нанам.
Қаламаса ешбір жағдай оған сенер,

Ақыңды дұрыс санап бермесе егер.
Өксітпе өміріңді, қарашығым,
Деп отыр анаң дағы «қайтып келер».
Жауыздар сорлыларды әсте арбаған,

Бақалшы, сәудегерлер жұрт алдаған.
Тәлкесу кіре тартқан бола алмады,
Тілейік күнкөрісті бір Алладан.
Ақша орнына берген талон бойынша қожайынның лавка­

сынан қант, шай, сіріңке және шешемнің тапсыруымен ақы­
реттік бөз сатып алып, ауылға қайттым. Бірақ ол кезде қайда
барып күн көресің. Қайта сол Қарағандыға барып тығылдық.
Тағы да кіре тартумен айналыстым.

Есейе, ысыла келе ұзақ сапарға шығатын болдым. Мыс за­
водында қорытылған мысты Қызылжар тартатын болдық. Бі­
рақ қысқы жол қауіпті де болатын еді. Қыс ішінде 150-200-деген
түйемен мыс тартқан керуен қарлы жолдарда талай далаға да

түнейтін еді. Түйемізді шөгергенде астына қорда орнына төсеп
қоятын садақ төсенішіміз, үстінде боса да жылы жабуы бола­
тын. Қар үстіне шөгерілген түйені ықтай сауырына тығыла өзі­
міз паналаймыз. Қысқы қызылдарда талай түйе ұшып өлсе, та­

лай адамдар үсіп те жатушы еді. Түбі Барғана еді, аты есімде
жоқ, бір жігіт үсініп аяқ-қолынан айрылды. Суық тиіп, кем қа­
дам-қайыршы болып кетті. Соның мына бір зарлы әні есімде:

Сол қолым жаны кетіп, о да солды.
Қу маңдай домаланған мен бір бейбақ,
Табармын күн көрерлік қайдан жолды?
Ақыры сол жігіт қайыр сұрап кетті. Зауыттан ақша, лавка­

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
Жасы үлкен аға-іні, құрбы-құрдас,
Ойыммен ойы бірге әмсе мұңдас.
Болса егер қалдырыңдар қайыр-зекет,

Бұрынғы көз көргендер, жақын сырлас,—
деп, өлең айтып қайыр-зекет сұрайтын еді. Азапты көп кештік.
Қорлықты көп көрдік. Бірақ қайсыбірін айтып тауысарсың...
1904-1905 жылдары ғой деймін, әйтеуір, менің жиырма

жасқа келген кезім. Рязанов кетіп, Жұмабек төре арқылы Қа­ра­
ғандының ағылшын байларының қолына ауысқан кезі. Ағыл­
шындар Рязановтан да қатал келді. Ақшаның орнына «ақ та­
лон» деген пәле шықты. Нілдіден әкелген көктасты зауытқа

өткізерде өлшейтін. Одан тағы да жейтін болды. Ол туралы мы­
нандай өлең айтатынбыз:
Ағызып аязды күн көзден жасты,
Шанамен біз тартамыз ауыр тасты.

«Боқат» деп бір ұстаса, герьден екі
Қымқырған есепшінің қылығы асты.
Біз дағы талай қиғылықты салушы едік. Есепшілер мен қо­
жайындарды үйлерінен суырып алып сабайтын кездеріміз де

Қазіргі Қарағандының Ескі қаласында Костенко атындағы
бақшаның күншығысында 70-80 метрдей жерде қос қабат по­
ликлиника үйі бар. Сол үйдің артында поликлиниканың бір
бөлімшесі рентген кабинетіне айналған аласа үй тұр. Сол үй

осы Қарағандының ескі қожаларының бірі, ағылшын байы—
Хорбатель дейтіннің үйі. 12 бөлмелі үйде әйелі, өзі және қызы—
үш-ақ адам тұратын еді.
Менің бала кезім. Кешке жақын мен қатарлы балаларды

жинады. Кейде біріміз бен бірімізді күрестіреді. Кейде шашы
ұстарамен қырылған жалтыр бас балаларды шақырып алады

да бірімен бірін сүзістіреді. Күресте кім жықса, оған шет тиын*
береді.
Шегініп келіп қойысқан бастардың жарылғанын, болмаса
кейбіреулерінің талықсып қалғандарын талай рет көргеміз.

Дәл өзім сүзіскенде талайдың басын жарған едім, тіпті айта
берсең, одан өліп те қалған балалар болды. Бір ретте Шегебай
дейтін бала сондай сүзуден қаза болды. Бір баламен екеуі сүзісіп
кеп берді. Күрс-күрс соғысады. Бір кезде Шегебай және оны­мен

төбелесуші бала шегініп келіп ұрысқанда, Шегебай ұшып кет­ті.
Құлаған бетте Шегебайдың басы жерде жатқан тасқа соғыл­ды.
Сөйтсе, тас самайдан тиген екен, тіл тартқан жоқ.
... Күрестіруді, сүзістіруді қойып енді жұлқыма деген ойын

шығарды. Кішкентай табуретканың үстіне күміс тарелкеге
ылғи шет тиындарды салып қояды. Кімде-кім өз құлағын Хор­
бательдің ұстаған қолынан жұлып әкетсе, шет тиынын ала­
ды. Өзіміз күнінде құлағымызды жұлдырып, кейде төрт шет

тиын, кейде сегіз шет тиынын алып та кететінбіз... Көп балалар
«құлағым-ай, құлағым-ай» деп жылап та жататын.
Кейде Хорбатель:

көтеріп-көтеріп қоятын.
Бір күні топ балалардың ішінен мені шақырып алды да,
құлағымнан мықтап ұстады. «Егер жұлып кетсең, екі шет тиын
беремін» деді. Бұрынғыдай емес, бұл жолы қолына ақ бия­лайы

бар. Олай жұлқимын, бұлай жұлқимын, жоқ, бұрынғыдай емес,
босатпайды. Анадай жерде балалар мазақтап күліп тұр.
«Ал, ал, бәлем!» деп табалаушылардың да даусы естіледі.
Не болса, ол болсын деп бар күшіммен жұлқа тартып жөнел­дім.

Босатпады... Жұлқып шығып кетсең, шет тиын береді, ал бо­­са­
на алмай қалсаң, ол өз білгенін істейді... Албарында төрт тө­бет
иті болатын еді. Маңайласқан адам болса, алып тастайды. Сол
ит­тер тұрған албарға мені кіргізіп жібермесі бар ма?! Бірақ ит­

тер­дің аузы тұмшаланған екен. Кісіні тістей алмайды. Арсыл­
дап келіп ұмтылады. Тұмсықтарымен нұқып қалады. Әй, зә­рем
кетті-ау!..
* Бір тиынның төрт бөлігінің бірі.

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
Кешке үйге келе-ақ ауырдым. Бас көтертпейді. Құлағым
түбі шыңылдап, шекем дуылдайды. Құлағым содан зақым тау­
ып, сол құлағым естімейтін болды.

Кейін сол Хорбатель басқарған «Юнский» шахтасында ша­
нашы болып істедім. Қазіргі жас шахтерлерге «шахтада шана­
шы болып істедім» деген сөз біртүрлі жат естіледі. Біз ол кезде
қара жерге көмір тиелген шана тарттық, еңбектің ең ауыр зар­

дабын шектік.
Жұмыста мерзімді уақыт болмайтын. Шахтаға таң қа­раң­
ғысынан түсіп, одан қас қарая шығатынбыз. «Юнский» шах­
тасының бастығы Хорбатель байдың қолында қайқы қайың

таяғы болатын. Ол көңіліне жақпаған жұмысшыны осы таяқ­
пен ұрып жіберетін.
Жұмыс киімді, құрал-сайманды өз жалақымызға сатып ала­
тынбыз. Онда киім дейтін киім де жоқ еді, аяғымызға киеті­ні­

міз шәрке болатын. Жер астындағы тізеден келетін суда бі­раз
жүргеннен кейін шәрке былбырап, оның ешқандай лыпа­сы
болмай қалатын. Дертке шалдықпаған жұмысшы кемде кем-ақ
болатын.

Бір күні жұмысқа түсейін деп тұрғанда, Хорбатель мені
шақырып алып:

Қарашолақ ат жегілген жеңіл арбаға Хорбательдің кішкене
баласы екеуміз отырып алып, тартып бердік. Көргені жаман
ерке бала арба қатты шайқап кетсе болғаны, ағылшын тілінде
міңгірлеп, мені балағаттап қояды. Ақөр дейтін жерден төмен

түсіп зымырап келе жатқанымызда, арба аударылып кетті.
Бала да, мен де анадай жерге ұшып түстік.
Сол күні үлкен пәлеге қалдым. Хорбатель баласын жығып
алғаным үшін мені таяқтың астына алды. Және айып салып,

екі апталық жалақымды ұстап қалды...
Бір күні пештен стволға қарай вагонетка сүйреп келе жат­
қанымда, екі вагонетка соқтығысып, қапылыста қолым сы­
нып қалды. Осы кезде Хорбательдің қайдан кез болғанын

білмеймін, «жығылған үстіне жұдырық» дегендей шекемнен
таяқпен салып-салып жіберді. Талып қалыппын. Қасымда жан
жоқ еді. Шығыс штректе жұмыс істейтін Елегенов Етекпай де­
ген жұмысшы жұмыстан шығып келе жатып, менің соққыға

жығылып жатқанымды көріпті. Әлуетті жігіт еді, мені арқалап
қыр үстіне шығарды...
Ол кезде таңның атысы, күннің баттысы жұмыс істегенде
күніне алатынымыз 20 тиын ғана. Ішсек асқа, кисек киімге

жарымайтын едік. Бірақ жұмысшылар да олардың қара құлы
бо­лып отыра берген жоқ. Тіпті ұйымдасқан түрде талай рет жұ­
мыс­қа да шықпай қойдық. Төбелес те, жанжал да жасадық...

Менің әкем Ахан Дүйсенұлы—бүкіл өмірін осы Успен
руднигінде жұмысшылықпен өткізген адам. Ұзақты күн жүріп
жұмыс істегендегі табысы шиеттей жеті бала мен қарт анамыз­
ды асырауға жетпейтін. Жеті баланың ішіндегі ең үлкені—ме­

нің өзім 1892 жылы ғана туғанмын. Бір біздің үй емес, барлығы
да нашар тұратын еді. Жоқшылыққа төзе алмағандықтан ғой
деймін жұмысшылар қожайындармен ойбайласып-бойбайла­
сып төбелесіп жататын-ды.

Адам жас уақыттағысын ұмытпайтын көрінеді ғой. Күні
бүгінге дейін көз алдымда көрініс беріп, есімнен кетпейтін екі
оқиға бар, оның бірі мынау.
1905 жылдың күзі, қаңтар айының бас кезі. Жоқшылық

зардабын шеккен осы Успеннің жұмысшылары бір күні тік
көтеріле жұмысқа шықпай қойсын. Жұмысқа тек қазақтар ға­
на емес, орыстар да шықпай қойды...
Біз онда жаспыз. Менің 13-14-тегі ғана кезім. Ондай жан­

жал түгілі, әлі жұмысқа да түсе қоймағанмын. Кәзірде тірі
Күржебайдың Сембегі, Тышқамбайдың Аманбегі сияқты ба­
лалар жиналып алып алыстан ғана төбелестің қызығын қа­
рап жүрміз. Бір кезде күллі жұмысшы жиналды. Жиналған

жұмысшылар лек-легімен қожайынның үйіне қарай ағылып
барады. Қожайынның тастан салған үйін жиналған жұрт қор­

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
шап алды. Қоршаудың ішінде даң-дұң сөз. Оның не сөз екенін
де білетін біз жоқ...
Ең алғаш бұл Успен руднигінде қызыл жалау сонда ғана

желбіреді. Көтеріліс басталғаннан кейін бір күн рудник кан­
торының ең биігіне қызыл шүберек байланған ұзын сойыл­ды
қадап қойды. Біз онысы не екен деп таңғалып жүрміз. Сөйтсек,
онымыз қазіргі қызыл ту екен ғой.

Сол жолы жұмысшылар қожайынның дүкендерін өз бет­те­
рімен ашып, керек нәрселерін қолымен алған ғой. Әй, балалар
да конфетке бір тойды-ау!
«Сол көтеріліске қатысты, қожайынға қарсы тұрды» деп

менің әкем Ақанды, Көшкенбайдың Ысқағы, Аманбектің Аға­
ламы сияқты бірнеше кісілерді жұмыстан шығарып тастады.
Сол ереуілді басқарушы Топарнин дегенді Успеннен мүлде
қуды. Оның өзін көрдік. Ол кезде қырықтың шамасындағы

адам сияқты еді. Ұзын бойлы, қошқартұмсық кісі еді. Қазақ­тар
«Қошқар тұмсық» дейтін.
Әкемді бірсыпыраға дейін жұмысқа алмады. Күнкөріс на­
шарлады. Жұмыс істейтін адам жоқ. Содан әкем десятникке

пара беріп, мені жұмысқа орналастырды. Яғни менің 15 жас­
тағы кезім, 1907 жылы еді...
Екіншісі мынау еді:
1909 жылы осы арадағы урядниктің Балабек деген отряж­

нигі болды. Оны қазақтар «Салқара» деп атайтын. Өйткені ол
үстіне үнемі ақ киім киіп, сәнді жүретін. Бір күні сол Салқара
қожайындардың лавкасында тұрса, үстіне көксау Ысқақ пен
Қалқымбетов Ахмет дейтін жұмысшылар кіріп келеді. Бұл

екеуінің жұмыстан шыққан беті екен. Үсті-бастары былғаныш
болады. Төрт-бес кісі айналуға келмейтін тар лавканың ішін­
де Ысқақ пен Ахметтің кірлі киімдері Салқараның үстін был­
ғап кетеді. Бұлар менің үстіме күйені әдейі жақты деп ойлаған

саң, менен сенің өзің ғана артықсың. Әкіреңдеме!—деп Ысқақ
айтады. Дүкенші екеуін айырмақшы болған екен, Салқара бой
бермейді.

дарға, патшаға қарсы болған сен болатынсың. Енді, міне, істеп
тұрғаның...
Бірақ Ысқақ ешқандай қарсылық көрсете қоймайды. Ахмет
те: «Осы ит бір пәле жасап жүрер» деп ештеңе демейді. Сал­қара

үдей түседі. Бойын ыза кернеген, ашуға булыққан болу ке­рек
сол жерде Ахмет:

да ғажап емес,—дейді. Осыған ерегіскен Салқара Ысқақ пен
Ахметті апарып абақтыға жауып тастасын.
Мұны естіген жұмысшыларды ашу-ыза кернеді. Бәрі бір
жерге топталып жиналды да, абақтыға қарай бет алды. Абақ­

тының күзетшісі қарсыласып жуытпайын деп еді, оған қалың
топ ерік берсін бе? Өзін қуып жіберді де, абақтыны бұзып,
тұтқындарды босатып алды. Осы кезде Салқара мен урядник
шықты. Олар көпшілікке мылтық ата бастады. Оқтың өтіне

тұруға кімнің батылы барсын, ығыса түсті. Олар қынаптары­
нан суырып алған қылыштарын жарқ-жұрқ еткізіп шегініп
ығыса қашқан халықтың соңына түсіп берсін. Өзіміз ол кезде
жаспыз ғой. Және бұрын ондайды көрмеген қорқақпыз. Шегі­не

қашқандардың алдында оқ бойы ілгері келеміз. Сол кезде сол
рудникте көптеген жұмыс істеген, денсаулығы нашар, көк­сау
Байбөрі деген кісі жүгіре алмай топтың артында қалып қоя­ды.
Артынан қуып жеткен урядник қылыштың сыртымен бас­тан

ұрып жібергенде мұрттай ұшады. Мұрттай ұшқан оның ұртына
қылыштың ұшын тығып алады. Әлгі байғұс соның зарда­бынан
үш ай төсек тартып жатты... Жұмысшылар болысқа, прис­топқа
арыз берді. Бірақ не керек, аяқсыз қалды.

Осы күні біздің үйіміз Успен руднигінің шығыс терістігінде
тұрады. 1907 жұмысқа түскеннен 1956 жылдың апреліне
дейін жұмыстан қол үзгенім жоқ. Тек тақауда ғана пенсияға
шықтым.

Жұмыстан үйге, үйден жұмысқа бара жатқанда, біздің үйден
75 метрдей жер тұратын Байбөрінің құлаған ояңын көремін.
Сол уақытта бір мезет әлгі оқиға есіме түсіп кетеді де, бүкіл
оқиға көз алдыма келеді.

ай десейші! Мінеки, екі өмірдің куәсі болып отырғанымыз мы­
нау!

Бақтыбала деген қыздың аты. Ол қыз қазіргі менің кемпі­рім.
Ал «Бақтыбаланың зары» деп аталатын өлең—мына отыр­ған
кемпірімнің қыз күнінде маған ғашық болып шығарған әні.
Адамның есінде мәңгі қалатын өмірдің кейбір кезеңдері

бо­лады. Сондай кезеңдердің бірі ерлі-зайыпты адамдардың
ал­ғашқы танысуы мен қосылысар кезіндегі жағдайлар ғой
деймін. Мен осы Бақтыбалаға он жеті жасымда, 1913 жылы
қыста қосылдым. Қазір жасым болса аттай алпысқа келді. Бі­

рақ сол бір кезең бүгінге дейін көз алдымда. Есімде мәңгі қал­
ған ұмытылмас бір оқиға.
Бұл Қарағанды Сармантай, Мұрат, Қареке деген үш тайпа
елдің мекені болады. Бірімен-бірі құда-құдандалы, нағашылы-

жиенді сиырдың бүйрегіндей байланысты болып жатқан ел.
Сармантай Есенбай дейтін кісі болды. Ол кісіден үш қыз бала
болды. Бірі осы Бақтыбала... Бейнетті ерте көргендіктен ба,
есейіп қалған кезім. Жасөспірім жігітпін. Жұмыстан шық­қан,

қол босап кеткен уақыттарда қызды ауылға қыңырлай сүйке­
ніп жүреміз. Бақтыбаланың ауылы осы Қарағанды маңында
Көкпекті дейтін жерде тұрады. Сол ауылға сәті түсіп бір бара
қалғаным бар емес пе! Сол жолы Бақтыбаламен танысып-ақ

қалғаным.
Ғашықтың тілі—тілсіз тіл,
Көзбен көріп, ішпен біл,—
деген емес пе? Және өзі ойын үстінде таныстық. Сол көргенде-

ақ біріміз бен біріміз көзбен сөйлесіп, жүрекпен ұғынысып-ақ
қалдық. Байділдә дейтін бір хат танитын жолдасым бар еді,
соған бірнеше күннен соң Бақтыбалаға мынадай деп хат жаз­
дырдым:

«Дөңгелек мөлдіреген қара көзің,
Кетпейді әлі есімнен айтқан сөзің.
Жаратқан Хақ Тағалам таңдау берсе,
Қалауым болар едің жалғыз өзің.

Бұл сөзім жалған емес, шын сөзім,
Шыдарлық менен қазір кетті төзім».
Осы хатты жазғаннан кейін төрт-бес күннен соң Бақтыба­
ладан да жауап келді. Ол кезде Бақтыбала да хат танымайды.

Хатты бір сырласына оқытқызып, жауапты да соған жазғыза­
ды. Жауабының басын қара сөзбен бастапқы да, аяғын мына­дай
бір ауыз өлеңмен бітірген екен:
«Құрбыжан, маған жазған хатыңды алдым,

Хатыңды оқып шығып ойға қалдым.
Болғанда сіз—тұйғын құс, мен—қарлығаш,
Шешуін өзің ойла, сізге салдым».
Осылай басталды да көңілдегідей аяқталып, түйінді сөзге

келдік. Екеуміз қосылуға сөз байладық...
Бірақ алдымызда кесе түсіп, көлденең жатқан бір бөгет бар
еді. Ол мынау болатын:
Бақтыбалаға бұл қарсаңда Қареке Төлеңгіт қажы баласына

әпермек боп, құда түскен. Киіт киіп, қалың берген. Бақтыбала­
ның туыстары бермекші де, Төлеңгіт қажының баласы алмақ­
шы. Ал біз болсақ, кедейміз. Тұрмысымыз ауыр. Бір біз емес,
ол кездегі жұмысшылардың барлығы да нашар тұратын еді ғой.

Біздің арғы бабамыз Мешітбайдан бастап өз әкем Асайын, інісі
Сыпатыл өмірлерін жұмыскерлікпен өткізген адамдар. Асай­
ыннан мен туам. Мен де 13 жасымнан бастап жұмысқа түстім.
Бірақ қанша жұмыс істегенмен жоқшылық, мұқтаждықтан

құтыла алмадық.
Асайын, Сыпатылсын Мешітбайдан,
Жазылған несібе-ырзық әлде қайдан,
Асты—сыз, ірге—қырау үйде тұрсың,

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
деген біздің әкейге айтқан бір ақынның өлеңі де болатын. Біз­
дің әкеміз қалың беріп қатын әпермек түгілі, Бақтыбала ал­ғаш
рет келін болып түскенінде әкеміздің паналатар дұрыс бас­па­

насы да болмаған...
Үстіп жүргенде, Төлеңгіт қажының Бақтыбалаға үйленбек­
ші болған үлкен баласы қаза болды. Бақтыбаланы тоғыз жас­
тағы жас бала, қаза болған жігіттің інісіне әпермекші болды.

1913 жылдың қысында Бақтыбаланы алуға Төлеңгіт қа­
жының кісілері келді. Өзі ұзатылайын деп жатқанда Бақты­
баланың маған арнап айтқан сәлемі:
«Көргенім менің әлі аз, жаным Шәйіт,

Айтайын саған сырды-ау етіп бәйіт.
Толғанда он жетіге биыл жасым,
Тап болды талабыма қиын жәйт.
Туып ек Есенбайдан үш қыз бала,

Бұл күнде бір адам жоқ болар пана,
Күйеусіз қыз алатын жалаң құда
Ауылға келіп түсті біздің жаңа.
Қайғымен төгіледі көзден жасым,

Тарамас бойға сіңіп ішкен асым.
Ағажан, өзің келіп құтқармасаң,
Мәңгілік дауға түсер менің басым».
Бұл өлең менімен бірге жұмыс істейтін құрбы-достарым­

ның арасына таралып кетті. Той-томалақ, ойын-тойларда жас­
тардың сүйіп айтатын өлеңіне айналды. Тіпті, жастар тұр­сын,
қарттардың өзі: «Шырақтарым, Бақтыбаланың өлеңін ай­тың­
даршы»,—деп тілек білдіретін.

Өзінде тұрақты ән де болған жоқ. Әркім әртүрлі, сүйген
сарынымен айта беретін. Әйтеуір айтылатын. Кейін осы өлең
«Бақтыбаланың зары» деп аталып кетті. Міне, бұл өлеңнің туу
тарихы осылай еді.

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
және ол жылы қардың өзі өте қалың түсіп еді. Ат жүре ал­май­
ды. Содан өзі жаяу, атты жетелеп жолға келіп түседі ғой...
Шойын жолдың бойымен жүріп отырып оған бозарып атып

келе жат­қан уақытта Қарағандының қарасын көреді.
Ағылшын байларының билеп тұрған кезінде таңның атуы,
күннің батуы жұмыста болатынбыз. Таң қылаң берісімен-
ақ жұмысшылар белдеріне қайласы мен күрегін қыстырып,

қолдарына «служка» шамдарын ұстап жер кепелерінен сыртқа
шығатын. Сол әдетіміз бойынша осы Бақтыбала келетін күні
де ерте тұрдық. Таң бозарып атып келеді. Беліме қайламды
қыстырып алып, қолыма «служка» шамымды алып шахтаға

кетіп бара жатыр едім, қасыма тақала берген Бәйділдә дейтін
бір жолдасым:

киіміне қарасаң ер адам,—деді тағы да. Сөйтсек, Бақты­бала!
Жұмысшылардың бәрі көрді.

Өстіп дағдарып тұрғанда белгілі жұмысшы ақын Ілияс де­ген
кісі:

келді. Бұта құрлы жоқпыз ба? Паналатамыз!—деді. Ол кі­
сінің сөзін бүкіл жұмысшылар қолдады. Сары атты бір қуыс­
қа, Бақтыбаланы әлгі Бәйділдә дейтін жолдасымның әкесі
Қомшабай деген кісінің үйіне тығып тастады.

Артынан қорадан шыққан ат ізімен індете қуғыншылар да
келді. Ішінде Шынекен, Әубәкір, Кенжебектер бар. Бұл кезде
мен жұмысқа түсіп кеткен едім. Қыздың көңіл қосқан адамда­
ры осы болар деген күдікті жастарды жер астынан қыр үстіне

шақыртып алып жатыр. Мені де шақыртып алды. Олай сұра­ды,
бұлай сұрады ешкім айтпады.
Қуғыншылардың ішінде Шыныбек деген кісі жұмыскер­
лерге:

арасына алалық туғызу. Қареке, Мұрат пен Сармантайдың ара­
сына шоқ тастау болады—деді. Ол кісі де бір қадірлі кісі еді. Ол
сөздің шындығы да бар...
Қуғыншылар Бовровский деген урядникке арыз берді. Қыз

соңына қуа келген қуғыншылар кетісімен, сол күні кешкі­лік­те
жұмысшылар «сход» жасады. Сходқа орыс жұмысшылары да
қатысты. Сол сходта:
«Бақтыбаланы қайтарып бермейміз, неде болса көреміз және

жоғарғы жерге жазамыз!» деп уәде жасады. Ертеңінде-ақ Шы­
ныбек пен Текең қажының арызы бойынша урядник Бобров­
ский келді. Қыздың келгендігін жасырмадық, айттық. Қыздан
жауап сұрағанда:

мені атса да, дарға асса да, ризамын. Сондықтан да қашып па­
налайтын жерім болмаған соң осында келдім. Ал бұл Қараған­
дыда менің көңіл қосқан жігітім жоқ. Ешкімді танымаймын
да,—деді.

Урядник қыз алатын күйеуді—Мекебайды шақыртты. Ме­
кебайды көрсе шындығында жап-жас бала. Мойнында асып
алған оқшантайы бар. Ішін ашып көрсе—толған асық.

Баласының жастығына қажының өз көзі де жетіп отыр. Ол
кісі де ақылсыз адам емес. Жаратылысында кісілігі мол адам
болған. Жұрт алдында не дерін білмеді.
Урядник:

маймын,—деді.
Содан бір жылдан кейін іш жақтан Бақтыбалаға бостан­дық
қағаз келді. Қағаз келген соң ғана екеуміз қосылдық-ау.

Қожайын Хорбетельдің оң көзі Текекөз деген ағылшын
байы болды. Қыс болса шанаға, жаз болса солқылдақ пә­уес­
кеге қос теңбіл көк арғымақ жегіп жүретін еді. Жыландай
ысқырған жауыз адам болды. Жұмыс істеп жатқан жеріне

келе қалса, онын тілінен таяғы бұрын жүретін. Ақшаны
кем есептейтін. Бір ретте, айдың аяғында ақша алуға барған
жұмысшыларға Текекөз ақшаның орнына ақ талон беріп қоя
берсін. Және ақшаның өзін кем есептеген. Жұмысшылар

үйді-үйіне қайтысты. Бәрі де ақшаны кем алғандықтарына
ызалы, ашулы.
Мен бар, кәзіргі ескі қалада тұратын Егізгілдин Әбі­рейім,
Ермағамбетов Ысқақ, Орынбаев Байтыкен, Калинин атын­

дағы шахтада істейтін Қойтасбаев Адайқайыр және Мұстафа
дейтін жұмысшылар бар—бәріміз бірге келе жатыр едік.
Арты­мыздан қос теңбілмен орғытып Текекөз де шыға келді.
Оны көрген Мұстафа дейтін жігіттің:

датар,—деген зілді үні естілді.
Текекөз үстімізден өте бергенде, аттың делбесіне Мұстафа
жармасып қалды да, аттың басын бір жағына қарай шұғыл
бұрып жіберді. Арба аударылып кеп түсті. Текекөз де ұшып

кетті. Ол шапшаң қалтасынан бір нәрсені суырып алды. Қолын
көтере берген Текекөзге мына жақта дайын тұрған Адам­қайыр
жармасып-ақ қалды. Адамқайыр жас кезінде еңгезердей биік,
шүйделі, әлуетті жігіт еді. Текекөзді ұстаған бетте-ақ жерге

тулақша соқты. Сол кезде /Текекөздің/ қолындағысы гүрс ете
қалды. Пистолет екен.
Ал, сой! Біреудің аяғы, біреудің қолы тиіп жатыр. Текекөз
ессіз, түссіз қалды... Сол кезде Шернияз дейтін бай келіп қа­

лып, сол айырып алды. Болмаса тірі қалуы да неғайбыл еді...
Ертеңінде сол төбелеске қатысқан күллі жұмысшыларды
Шернияз айтып берді. Хорбатель протобты шақыртты. Ол
Спастан Өспенге кеткен екен дейді. Уряднигі келді. Оның

шақыртқанына жұмысшылар бармады. Бір шықыртты, бар­
мады, екі шақыртты, бармады. Бірақ Текекөз бен Шернияз,
Мұстафа мен Адамқайырдың соңынан қалмады. «Отырса—
4-0190

опақ, тұрса—сопақ» деген жұмыстарын жаратпады. Бірақ бе­
ті қайтып қалғандық па, Мұстафа мен Адамқайырға кездесіп
қалса, Текекөз сырт айналып жүріп кететін болды... Бір күні
көмір үйінділерінің арасында Шернияз Адамқайырмен кездесіп

дыға келіп Шернияз бай атандың, бар атандың. Бар атандың,
зұлым атандың. Осы менен не тілейсің, соны айтшы?—дейді
ғой Адамқайыр. Шернияз кіретін есік, тығылатын тесік таба
алмайды. Жаман сасады. Ақыры Мұстафаға да, Адамқайырға

да ештеңе істей алмады. Білдекештің Әрібі ма, Илияс па есімде
жоқ, сол екеуінің айтқан сөзі бар еді:

Тілеуқор пікіріміз саған зайыр.
Бұқтырып Текекөзді бір бүктедің,
Айтылды Шерниязға сөзің шайыр.
Бірақ кектесіп қалған Текекөз көп уақытқа дейін Адам­қа­

йырдың көзін жоюға тиісті. Ақырында, 1916 жылғы июнь жар­
лығы шыққан соң солдатқа алынатынын білген Адамқайыр бір
түнде Екібастұзға кетіп қалды.

1913 жылдан 1916 жылға дейін Қарағандыны ағылшын
капиталистері пайдаланып тұрған кезде жер астында шана­
шы болып істедім. «Шанашы» дегеніміз—забойшылардың өң­
дірген таскөмірін ағаш шанаға тиеп алып, жер бауырлай тар­

та отырып, штрикке жеткізетін «мамандық». Әр күн сайын
14-15 сағат бойына осы азаппен жаншылып жұмыс істейміз.
Сонда ағылшын капиталисінен күндік жалақыға алатыны­мыз
20 тиын ғана. Мұның өзі тамағымызға да жетпейді. Ағыл­шын

капиталистері шахтерлерді аяусыз қанаумен бірге, оларды
жәбірлеп, тұншықтырып отыратын. Ол сұмдардың өз бірлігін,

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
жергілікті халыққа көрсеткен зәбірін айқындайтын екі оқиға
әлі есімде.
Менімен бірге жер астында шанамен көмір тартып жұмыс

істейтін Әбіл дейтін жолдасым бір күні қатты ауырып, жұ­
мыс­қа шыға алмай қалды. Ашуланған шахта қожайыны, оған
көмек көрсету орнына, «тіпті мүрдем кетісең де [көмірді] де­
реу жеткіз!» /шахта ішіне/ деген бұйрық берді. Ол мұны істеді

де. Қатты ауырып есінен тануға айналған адамды күшпен жер
астына әкеліп, шанаға теліп, көмір тасытқанын көрген әрбір
жұмысшының көзіне жас келді. Түні бойы жер астында тыны­
сы тарылып, ауырып азап көрген Әбілді таңертең зорға алып

шықтық. Көп кешікпей қадірлі жолдасымыз қайтыс болды. Ол
кезде көп жұмысшылардың тағдыры осылай бітетін еді.
Айта берсең, мұндай оқиға толып жатыр. Сол бір азаппен
өткізген жастық шақтағы көрген адамдардың бейнесімен сөй­

леген сөздері мәңгі есте қалған. Жер кеппенің бір бұрышында
арыстай боп Әбіл жатыр. Оның аянышты өліміне жыламаған
адам жоқ. Ертемен тұрып қабыр қазуға зиратқа кеттік. Қазыл­
ған қабырға, Әбілді қабырына топырық салуға оның көз көрген

жолдастарынын бәрі келді. Әбіл жерленетін күні жұмысшы­
лар жұмыстан кешігіп қалды. Бұған қожайын шәп-шәлекей
болып ашулансын-ай келіп, ашулансын-ай! Қабыр қасындағы
жиналған халыққа Құдрия деген уряднигін ертіп Текекөз бен

Шернияз келді. Бізбен сөзге де келместен урядник боқтай бер­
сін, боқтай берсін. Дігірітті ойнаттай келіп! Қолындағы қы­лы­
шын қынабынан суырып алды. Олай бір, бұлай бір жалаңда­тып
бізді аттың бауырына ала бастады. Қылыштан қорықпайтын

адам бар ма? Ығысып, жұп жазбастан үйге қарай қайттық.
Әбілдің үй ішінде әлі де жылау-сықтау. Әйелінің дауы­
сы да дауыс-ақ еді! Адамның сай-сүйегін сырқыратар неше
түрлі сөзбен күйеуін жоқтап отыр... Хорбатель мен Текекөз

кісінің айқайлап жылаған дауысын үнемі жек көретін еді.
Үнемі олай айқайлап жылауға тыйым салатын. Бұл жолы да
Әбілдің үйіне урядникті Құдрияны жіберсін. Ол келе салып
«тараңдар!» деп жиналғандарға, «үніңді өшір!» [деп] Әбілдің

әйеліне ақырды. Сол кезде Торғаев Ысқақ деген досымыз
болатын еді. Сол артынан бас­палап келіп урядникті қылыш
ұстаған қарыннан сойыл­мен пе­ріп жіберді. Қылыш қолынан

ұшып түсті. Өзін жиналған­дар шап беріп ұстап алып, ал, сой,
ал, сой! Тепкінің астына алып, умаждап далаға тастадық.
Ол күні жұмысшылар шықпай қой­сын. Қазақтарды орыс
жұмысшылары да қолдасын. Екеуі бірі­гіп кетті. Хорбатель

Спасс зауытында тұратын пристав Сака­лов­қа кісі шаптыр­
ды. Ол кезде Спасс зауытындағы жұмыс­шы­лар жұмысқа
шықпай, қожайын Манс Фелльге қарсылық біл­ді­ріп жа­
тыр екен. Өйткені аштықтан өлген жұмысшылар­ды «бұл

кесепатты ауруымен өлген» деп өртемек болады. Соколов /
Қарағандыға/ келе алмады. Бірақ жұмысшылар ерте­ңін­де
жұмысқа шықты. Жұмысқа шықпаса, аштан өлмек. Кейін
Соколов келіп еді, оның өзі де жұмысшыларға ештеңе істей

ал­мады.
Қайта «көп қорқытады, терең батырады» деген емес пе?!
Жұмысшылар одақтасып кеткенде қожайындарды бұқтырып-
ақ тастайтын.

1914 жыл еді. Ағылшын капиталистерінің қолшоқпары
подрядщик Шернияз деген байдың бір ауру бұзауы Ахмет де­ген
жұмысшының үйінің алдына келіп өліп қалды. Шернияз бай
ағылшынға барып:

берді. Осының ертеңінде шахта иесі ағылшын /байы/ жаңа­ғы
Ахмет деген жұмысшының бұзаулы сиырын Шерниязға қол­ма-
қол тартып әпергендігін көзбен көрдік. Ол болысқа, прис­тав­
қа арыз беріп көріп еді, оны құлағына қыстырмады. Ахмет­тің

бала-шағасын шулатып тартып алған сиырды сол Шернияз сол
қалпында пайдаланып кетті.

«Берерменге бесеу көп» дегендейін ағылшын капиталисте­
рі шахтерлердің қиын қыстау, тар кезеңде жаны қиналып
жүріп тапқан аз тиынын «тамағың» деп бір ұстаса, «жұмыс

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
киімің», «шахта астында пайдаланған құрал-сайманың» үшін
деп екі ұстайды. Қыйт етсе, штраф салады. Ол ақшаларды
бай өз қалтасына салады. Көп жағдайларда подрядчиктер жұ­

мысшыларға ақшаның орнына талон береді. Оны біздер «ақ та­
лон» дейтінбіз.

Мен 1907 жылғы ауылдан бірсыпыра қазақ кедейлерімен
бірге Қарағандыға келіп, ағылшынның «Қарауыз» делінетін
шахтасына жұмысқа түстім. Асылында ол шахта емес, бір тар
қапас еді.

Жер астында забойшы болып істейтінмін. Ол кезде забой­
шылық адам жанын қинайтын ең ауыр, ең қиын жұмыс еді.
Ағылшынның шахтасымақтарында машина атымен болмай­
тын, ең болмаса көмірлері [машина] күшімен құлатылмайтын.

Ағылшын шахтасын техникасыз, жөн-жосықсыз қазылған
қуыс қана болғандықтан, оның лавалары жиі құлайтын,
адамның завалда қалып өлуі көп кездесетін. Оның үстінде
жер астының ауасы мейілінше жаман болатын. Газды ауада

тұншығып, демігіп, әлсіреп отыратынбыз. Шахтерлер ауыр
жағдайға төзе алмай, лезде жарымжан, мүгедек болып қатар­
дан шығып қалатын.
Қайламыз шақылдап көмірге батпаған соң, забойдың жігін

босату үшін оған темір қазық қағатынбыз. Бұл да барып тұрған
азап еді-ау! Өйткені қара тасқа қолмен қазық қағу адамды әб­
ден әлсірететін. Күн сайын он төрт сағат бойына осындай азап­
пен көмір өндіретінбіз. Біздің өндірген көмірімізді шанашы­лар

ағаштан жасалған ауыр шанаға салып алып, штрикке қа­рай
сүйреп әкетіп жататын. Жұққан көмір тозаңынан тісі ғана
ақсиып көрініп, қара терге түсіп, ауыр жүкті еңбектеп тар­тып
келе жатқан адамды көргенде, жүйке тамырымыз шы­мыр­

лайтын.
Күн сайын 14-15 сағат жұмыс істеп, жан түршігерлік бей­
нетпен тапқан 20-30 тиын күндік жалақымыз тамағымызға да
жетпейтін. Жетпейтіні бұлай тұрсын, көбінесе капиталистерге

дүкенінен алатынбыз, онын ақшасын жалақыдан ұстап қалып
отыратын да, ағылшыннан ақша алу орнына оған бересілі бо­
лып шыға келетінбіз.
Ол заманда шахтерлерде үй дейтін үй болған жоқ. 30-40

жұ­мысшы ұзыннан-ұзақ жерден қазылып салынған қараңғы,
лас, ылғалды жер барақта тұратын. Зарлаған аурулардың, жы­
лаған балалардың, налыған аналардың дауысы адам жанын
түршіктіретін.

Шахта иесі, ағылшын Джим Герберт мейлінше жексұрын,
қатал адам еді. Ол қылдан тайған шахтерлерге ауыр азап көр­
сетіп, қиянат жасайтын.
Бір күні забойшы Дүйсен Нұранов Гербертке мынандай арыз

ман үшін ақша ұстайтын себебіңіз не? Шынында, бұлар сіз­
дің есебіңізден болуы керек емес пе? Ұшы-қиыры жоқ әді­лет­
сіздіктеріңді қашанғы көтере береміз...
Нұрановтың осыны айту-ақ мұң екен, Герберт ертеңінде

оны жұмыстан шығарып жіберді. Онымен де тынған жоқ, қыс
ішінде ақ қар, көк мұзда шахтердің үй іші, адамдарын жер
барақтан шығарып тастады. Бірақ ағылшынның бұл жауыз­
дығына орыс, қазақ шахтерлері наразылық білдіріп, бас кө­

терді. Көптеген жұмысшылар Герберттің үйін қамап, онан бала
шағасымен көшеге шығарылып тастаған кеншіні жұмысқа
қайта алуды және үйге енгізуді талап етті. Осыдан именген
ағылшын Нұрановты жұмысқа қайта алуға мәжбүр болды. Бі­

рақ кейіннен оған қылдан тайса айып салып, аса ауыртпалық
тұрмысқа душар етті. Осындай қысымға төзе алмаған Дүйсен
ақыры денсаулығын жойып, жұмыстан шығып кетті.

Забой іші тұнып тұрған қою шаң болатын. Дем алудың өзі
қиын. 12-14 сағатқа созылған жұмыс үстінде тіреусіз забой­
дың төбесіне шытынап /жарыла төніп/ тұрған көмір породо­
сы­ның астында қалып қояр ма екеміз деп үнемі қауіптеніп

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
жүресің. Оның үстіне соңымыздан жүрген бақылаушылардың
бізге ақырған дауысы да ауаны жаңғырықтырады. Олар және
шын болсын, өтірік болсын «аз кінәлі болдың» деп есептесе-

ақ, шалажансар болғанынша сабайды. Николай Немков деген
бақылаушы болды. Оның қолында үнемі қорғасыннан өзек са­
лып өгіздің жон терісінен өргізген білеуіт қамшысы болады.
Забойға түсті-ақ сол «құралын» қолданады.

Бір күні жұмыс аяқталған кез еді. Өн бойымыздан тер құйы­
лып, шаршаған біздер аздап отырып дем алдық. Бір уа­қытта
көктен түскендей Немков шыға келсін. Ол:

дейтін жолдасымыз жасқана сөйлеп.—Қайдан біз жалқау бо­
ламыз? Үнемі алақанымыз үлдірегенше жұмыс істейміз. Сау
жер болмайды.
Сол-ақ екен, неге екені белгісіз, Немков бұрынғыдан бетер

қаһарлана түсті. Бар күшімен әлгі жұмысшыны қолындағы
дойырымен сабай бастады. Сабалау қолындағы бұзау тіс дойыр
қамшының сабы сынғанда ғана аяқталды. Соққыға жығыл­ған
адам өзінің көңілсіз лашығында айдан артық жатты, содан соң

ғана жұмысқа шығуға шамасы келді. Амалы қанша сорлының,
тағы да оны аштық айдап забойға түсірді...
Барлық жұмысшылардың соңынан үздіксіз бақылау жүр­
гізілетін. Бас есепші Запевал деген есепшілікпен қоса, тың­

шы­лық жұмысты да жүргізеді. Ол кімнің не істеп жатқанын
ба­қылап, не айтып жатқанын тыңдап тыным таппай жүгіретін
де жүретін, егерде біреу-міреудің бастықтарға қарсы ұнамсыз
сөздер айтып жатқаны құлағына шалынса-ақ, қожайындарға

жеткізеді... Ол адамға жазалаушы күттірмей-ақ жетіп келетін.
Немков «көңілін көтеруден де» қашпайтын. Кейде ол лав­
каға барады, оның қорқаулығын біле қоймаған жұмысқа жаңа
түскендер көзіне түсе қалса-ақ, ол оларды лавкаға шақырады.

Оның әмірімен шақырылған жас жұмысшыларға көйлек, паль­
толар көрсетіледі. «Көңіліне не ұнаса, соны алуына болады» деп
өзі тұрып ұялмай таңдап алуға үгіттейді.

Ол бақытсыздар қуанады, бар тәуірінен таңдап алып киі­
не­ді де шексіз алғысын айтып, кетуге ыңғайланады. Немков
өңеші жыртылғанша қарқылдап күліп, әлгі «игілік көрсетіп,
жақсылық жасаған» адамын қамшының астына алады.

... 1914 жылдың жаңылмасам, ғыйнуар кезі болу керек.
Біраз үй көшіп, осы күнгі 12 шахтаның бастығы Егеубаев
Оспанның бастауымен Құмдыкөл зауытынан Қарағандыға кел­
дік. Анда-санда бір жерде қалқиған төрт-бес үй бар, Герберт

Джим /Қызыл шахта/ деген екі-үш шахталары бар. Гудок бер­
се бұлардың пысылдап үні шықпайды. Будақтаса трубасынан
түтіні шықпайды, шақырым ұзасаң, қарасыны көрінбейді. Не
болмаса, мәз болып масайраған, шат көңілді адамы көрінбей­

ді. Иә үйден, иә шахтадан екенін білмейсің, тышқан сияқты,
іннен жорғалап шығып келе жатқан адамдарды көресің. Міне,
Қарағандының сол кездегі көлемі, күші, құрылысы осы еді.
Осы күнгі 1-шахтаның орнында сол кезде қазақтар «Қызыл

шахта» деп атайтын болды. Соған келіп жұмысқа түстік. Ең­
бекке мойын сұнған кісіге жұмыстың ауырлығы сөз болып
па? Нелер қиыншылыққа шыдадық. Бірақ тұрмыстың жаман­
дығы, жоқшылық, әсіресе адамның адамға айуандық қатына­

сы—міне, бұл денеге басылған таңба болды...
Әлі есімде. Біз істеп жүрген шахтада қара Иван деген десят­
ник болды. Бір күні шахта астынан шығып келе жатып, Оспан
маған:

Әлгі қара Иван ауызда тұр екен. Қайлаға көзі түсіп кетті
де, қолымнан жұлып алып, дәл төбеме қайламен бір салды.
Жарылған бастың қаны бетімді жуып кетті.
Ол, ол ма? «Сен қайла ұрладың» деп 5-6 күн қандалаға

отырғызып қойды. Сөйтіп, тек бірге істеген жұмысшылардың
ашулы тегеуірініне шыдай алмай, мені қандаладан зорға де­
генде босатты. Содан былай шахтадан шыққан жұмысшылар­ды
тін­тіп, тексеріп өткізетін болды.

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
Ал жатар орынның жері барақ, кір, лас күннің көзі түспей­ді.
Күнің де, түнің де—түн. Күндізгі өмірің ұзақ күнге жер астын­да
өтсе, түнгі өмірің қара түнек, білте жарығымен күнелткен жер

Ол кезде мен буыным бекіп, бұғанам қатпаған жас едім. Тар
заман мені де мейірімсіз улы тырнағына ілді. Жас та болсам
бір тілім нан үшін жұмыс істеуге мәжбүр болдым. «Ана сүті
ауызыңнан кетпеген жассың ғой, жұмыс істеуге әлі ерте» деген

ағылшын жоқ. Менің Спасс заводындағы қара пештің шлагын
таситын тәшкеші етіп жұмысқа қойды. Бұл жұмыс мен сияқ­ты
бала емес, тепсе темір үзетін әлуетті жігіттерге де қиын еді.
Күніне 12 сағат бойы тәшке тартам. Шлакты апарып төгетін

жер қара пештен 30 метрдей. Жұмыстан діңкең құрып шығып,
үйге әрең жететін едім. Ол кезде үй дейтін үй бар ма, жерден
қазылған үйшік болатын.
Ағылшындар жұмысшылардың еңбегін сүліктей сорды. 12

сағат титықтап еңбек еткенде ішсек асқа, кисек киімге жары­
майтын едік. Ағылшын заводында бірнеше жыл істегенде ұшы-
қиыры жоқ бересіден айырылғаным жоқ.
Әлі есімде. Ақырған ақпан айының іші еді. Бір күні жұмыс­

та жүргенімде алай-талай боран соқты да кетті. Боранның
қаттылығы сондай—тіпті аяқ астын жөнді көре алмайсың.
Дүлей табиғатқа не шара? Тәшке тартуға болмайды, қара пеш­
тен дамылсыз шыққан шлак үйіліп қалды.

Тап осы кезде завод қожасы ағылшын Оравсон дегеннің сап
ете түскені бар емес пе. Қорыққанымнан шлак толы тәшкенің
тұтқасын ұстап, көтере бердім. Жуан жұдырық оң жақ шекем­
нен сарт ете түсті. Құлап қалыппын. Есімді жиып, көзімді аш­

сам, жұмысшылар мені қоршап тұр екен. Олардың мені аяған,
ағылшынға қаһар төккен дауыстары естіледі.
Жұмысшылардың арасында аштық пен қайыршылық шы­
ңына жетіп, өлгендердің саны тіпті көп болды. Талай жұ­мыс­

дағы наразалық пен ызалы ашу күшейе бастады. Ағылшын­дар
кінәні өздеріне жуытпау үшін өлген жұмысшыларды аштық
пен ауыр еңбек жағдайынан емес, қайдағы бір қатерлі аурудан
өлді деп жар салды. Олар өздерінің бұл сайқалдығымен жұрт­

ты иландыру үшін өлген бір кеншінің сүйегін көпшілік алдын­
да отқа өртемекші болды. Мұны көрген поселка халқы қатты
ызаланды. Топталған адамдар рудник қожайындарының тұр­
ған жеріне қарай беттеді. Мұнда оларға пристав Соколов қарсы

шықты. Ол қылышын жалаңдатып, жиналған халықты қуа
бастады. Ақырында бұл іс мынамен тынды: ағылшын Манс­
фел­дің бұйрығы бойынша пристав Бекова Тәкіжан деген қазақ
әйелінің қолын қылышпен шауып тастады. Сонан кейін бұл

әйелді «бүлік шығарды» деген сылтаумен Ақмола түрмесіне ай­
дап жіберді.
Мұндай шектен шыққан зұлымдыққа жұмысшылар төзе
ал­мады. Олар үш күндей жұмысқа шықпай, мыс қорытатын

пешті тоқтатып тастады. Парфенов, Қозыбаев сияқты жұмыс­
шылар ереуіл бастап, ағылшындарға қатты наразалақ біл­дір­­ді.
Ашынған халықтың ұйымдасқан ереуілінен қорыққан ағыл­
шындар Бекова Тәкіжанды тұтқыннан босатып, Ақмо­ла­дан

Спасс заводына жеткізіп салды. Арсыз ағылшындар осын­дай
неше түрлі айуандық істер істеді....

де тудым. Әкеміз кедей болды. Сондықтан жұмысқа ертерек
түстік. Мен 1900 жылдан бастап мыс қорытатын заводта засип­
чик /пеште жанып жатқан көмірдің үстіне үгітілген мыс руда­
сы көктасты салып тұрамыз/ болып істедім.

Засипчиктік жұмыс өте ауыр еді. Лапылдап жанып жатқан
оттың қасында тұрған адамның үстіндегі киімі жанып кете­
тін-ді. Қожайындар спецодежда бермейтін. Аяғымызға жасап
алған шәркеміздің табаны 24 сағаттан артыққа бармай жа­нып

кететін. Білегімізге киізден жең киіп алатынбыз. Ол дағы екі-
үш күнге шыдамай жанып кетуші еді. Ондай заттарды са­тып

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
алайық десек қожайындар ақша бермей, талон ғана бере­тін.
Ол талон қожайынның жақтастары—байлардың дүкенінен
басқа жерге өтпейді. Ал дүкенші байлар үнемі өтпей тұрған

та­уар­ла­ры мен тас ұн [сияқты] сапасы нашар тамақтық заттар
боса­та­тын. Жұмысшылар бір ретте діңкеледік, ашықтық. Сол
уақытта осы жағдайды көзімен көрген өзімізбен рулас, туы­
сымыз Түсіп­бек ағайдың құрбысы Ілияс бір күні (ұмытпасам

наурыз айы­ның іші), 1912 жылы осы жағдайға байланысты
жеркепеде әң­гіме-дүкен құрып отырған біздерге былай дегені
әлі есімде:

Шығайық күсті білекпен.
Ағылшынға барайық
Мынадай біздер тілекпен.
«Ақша үшін зат алмаймыз,

Ақшалай ақы бер» дейік.
«Ұшырауда аштыққа,
Үйімізді көр» дейік.
Тыңдамаса сөзіміз,

Жұмысқа біздер келмейік.
Ырзыққа Алла міндетті,
Қорлыққа бүйтіп көнбейік.
Ақыны қолға бермесе,

Алдауында жүрмейік.
Күштесе зорлап жұмысқа,
Қайла, күрек сермейік.
Бірлікке шыдап бағыңдар,

Намысты қолдан бермейік!
Шындығында, осы өлеңнің бізге көп әсері тиді. Жұмысшы­
лар: «Дұрыс, дұрыс айтады Ілияс» десіп жатыр. «Мұның ақыл
екен» дестік.

Сол жылы көп ұзамай сәуір айында қожайын сарайда қым­
баттығынан өтпей жатқан еттерін жұмысшыларға алатын ақ­
шасының орнына үлестіріп бермек болды. Жұмысшыларға
«ар­занға алыңдар» деді. Кейбіреулер әуелде алса да, қайыра

Кемелбайдың баласы
Үшеуін бірден істедің.
Қайратпен көріп күніңді,
Шығармай жоқтық үніңді.

Кездессең қанша жоқтыққа,
Жалынып байдан ішпедің.
Барақта сақтап үйіңді,
Кетірмей дене күйіңді,

Тарлықта қанша жүрсең де,
Қажуды тіпті білмедің.
Ағылшынмен алысып,
Еңбегің үшін қырысып,

Бастығы зауыт Қылқұртқа
Істеріңді істедің.
Орыстармен бірігіп,
Күрделі іске кірісіп,

Жұмыс тастар кезеңде
Басшы болып күштедің,
Бел сөзбен істеп қайратты,
Еткенмен байға айбатты,

Түсіпбек құрбым, мен сендей
Күшпенен байға не істедім?—
деген сөзі бар еді.

Ұмытпасам, 1916 жылдың күзі ғой деймін. Спасс зауыты­ның
атақты саудагер байы Сейтқамалдың Әубәкірінің үйінде бас
қосқан үлкен бір жиын болды. Ол жиынға Соколов деген про­
стоп та қатысты. Үсті-басы сап-сарала, көкпеңбек темір асы­нып

жүреді. Қандай қаһарлы? Ол кезде Спасстың болысы—Тәти­дің
Оспаны. Ол да бар. Елдің қасқа мен жайсаңдары жиналған.

Өткенде де адамның неше алуан жорғасы болған ғой. Бір
адам өткен-кеткен әңгімені қозғап отыр... Айдабол Жапар ақын
дегенді бірінші рет сол кісінің аузынан естідім.
Бір ретте Жапар ақын, үстінде құба төбел ғана киімі бар, ар­

тында бөктеріншегі бар жалғыз өзі жолаушылап келе жатып,
жаңа ғана көшіп келіп қонған бір ауылға кез келеді. Ел шетінде
кездескен адамнан:

Ыбырайдың ауылы екен дейді. «Не болса да соның өз үйіне тү­
сейін» деп, көп ауылдан сөдектеу тігілген Ыбырайдың үйіне бет
алады. Тақала бергенде Ыбырайдың маң төбеттері Жапарды
ортаға алады. Иттің үргенінен Жапардың астындағы аты үркіп,

өзі аттан мұрттай ұшады. Одан Ыбырайдың пәуескесіне бай­
лаулы тұрған аттары үркіп жұла қашады. Сонда Ыбырай:

өзін,—деп кісі жібереді.
Жапар ақын қоржынын қарына іліп, атын жетелеп Ыбы­
райға тақалып келіп айтқаны екен:

Дәулетіңе жығылдым есім ауып.
Сен лашын болғанда, мен торғаймын,
Не тоятың қанады маған шауып,—
дейді. Ыбырай райынан қайтып үйіне түсіреді. Сусын беріп, сол

Ыбырай басы үлкен, мұрны қолағаштай өңсіз адам екен.
Және түбі естек екен. Сонда Жапар ақын Ыбырайға қарап оты­
рып:

Қолағаштай мұрның бар, кеуден тәстек.
Дегеніңе халықты жүргізген соң,
Мың-мыңдап жылқы айдадың өңшең мәстек.

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
деген екен. Ертеңінде Ыбырай Жапарды астына ат мінгізіп,
үстіне шапан кигізіп шығарып салған екен.
Әлгі кісіге отырғандардың бірі:

Зәріңнен көрген жанның есі танар.
Ояз бен жандаралдың сыйлағанын
Көргендер осы күні аң-таң қалар.
Болса адам арамдыққа қия басқан,

Жайың бар көретұғын тез аңғарар.
Бұл маңда сенен асқан жан бар десем,
Жанаспас шындыққа адам нанар,—
деді. Соколов қазақша судай білетін еді. Қарқылдап күліп, қал­

тасынан сөлкебай күміс алып әлгі кісіге тастай берді.
Сонда төрде отырған Әубәкір бай:

Енді бағанағы дуан басы Ыбырайды жамандағандай жаман­да­са
қайтер едіңіз?—деді.

кәр қылмаса, жамандауын мен жамандайын,—деді.
Соколов та:

Айтуға бір сөз келді жаңа төлкі.
Парадан собираешь богатства,
Етесің нашарларды ылғи күлкі.
Біреуді қорқытасың, біреуді алдап,

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
Егер де он алтыншы жылдың дүрбелеңі болмаса, Соколов­
тың Ілиясты бір тықырға тақауы да мүмкін еді....

1916 жыл еді. Июнь айының аяғы. Кешке жақын Спасс
зауытынан шапқыншы келді. Жұрт үрпиісіп жиналысып қал­
ды. Ентелей басып мен де келдім. Сөйтсек, патша қазақтардан
солдат алатын бопты. Ертең солдатқа кісі алуға осы Қараған­

дыға болыс, старшиндер келеді. «Жұмысшыларды ешқайда
жібермей, жиып ұстасын!» деп подрядчиктерге хабар айта
келген шапқыншы екен. Халық абыржып қалды. Әркімнің ал­
дында «не істейміз?» деген сұрақ тұрды...

Ой-дай! 19 бен 31 жастың арасын сыпыра бастасын. Ел бұ­
ған көне алмады. Жұрттың бәрі «солдатқа бармаймыз» деп
тау-таудың арасына қаша бастады. Тіпті, топ-топ болып жи­
налып елден безіп кетті... Біраз күннен соң «Ұлытау жағында

Аманкелді батыр патшаның жарлығына қарсы күрес ашып­
ты» деген хабар дүңк ете қалды. Бұл кезде Спасс зауытының
арғы бетіне бұл жақта халқы да топ болып жиналып жатты. Ол
топқа Қарағандының және Спасс зауытының жұмысшылары

да қашып барып қосылып жатты. Шахталарда жұмыс бәсеңдей
қалды.
Сол кезде Мәңкі баласы Ілияс дейтін жұмысшы бар, Жү­
сіп баласы Уәли деген бар, Нұранов Қуаныш деген бар—бәрі

«патшаға, байға қарсы одақтасып, еркіндік үшін күресейік»
деп өлең айтады... Солдатқа бармау үшін әркім әртүрлі жол
іздеді. Көбі Аманкелді отрядіне қосылды. Кейбіреулері Екі­
басқа кетіп жатты. Өйткені «Екібастағы жұмысшылардан сол­

датқа ешкімді алмайды» деген лақап тарады. Сол хабарды ес­
тіген мен 1919 жылдың күзінде Екібастұзға келейін. Әуелгі
кезде бұлардан да солдатқа кісі алған екен. Бірақ Екібас­тұз­дың
қожайыны патшаға ма әйтеуір, арыз беріп, Екібастұздан сол­дат

алдырмайтын болыпты.
Онда келсек, «жұмысқа түсеміз» деп келуші адамдар қап­
тап жүр. Подрядшіге кім пара берсе, солар жұмысқа түсіп жа­
тыр. Ал менде қаражат дегенде небәрі 8 сом үш шет тиын ғана

ақшам бар. Өйткені Қарағандыға кетерде ақша орнына бер­ген
талоным бойынша Текекөз деген подрядшы ештеңе берме­
ді. Тіпті, айта берсем, қашып кеттік. Ол талон басқа жерде
іске аспайды. Амал бар ма, сол жерде Әубәкір деген подряд­

шы ноғай бар екен, соған қалтамдағы барымды беріп жұмыс­
қа орналастым-ау! «Анауымнан мынауым әм сорақы, Ала
алмассың бұл сұмнан түк жалақы» деген сол кездегі Екібас­
тұз жұмысшыларының мақалы болатын. Сондай-ақ ертеңнен

қара кешке дейін жұмыс істегенде алатын ақшамыз тамағы­
мызға жетпейтін. Амал не, жұмыстан бас тарта алмайсың. Қит
етсең, сылт етеді. Жұмыстан шығарып жібереді. Жұмыстан
шығып қалсаң, солдатқа алынасың. Бір мен емес, ол жылдары

жұмыс істегендер тек солдатқа барудан қашып, бас сауғалап
жүргендер...
...Міне, өмірдің неше түрлі кезеңдерін бастан кешірген
буырылбас қартың біз боламыз. Екі түрлі өмір көрдік. Біріне

бірі ұқсамайтын өмір. Байлар билеп тұрған уақытта шахтер
болу, жұмысшы болу ең төмен атақ болса, қазір совет дәуірінде
ең құрметті атаққа айналды. Мен өмір бойы жұмысшы бо­
лып келемін. Совет өкіметі орнаған соң, 1922 жылдан Екібас

пен Жармақтемір жолында жол қараушы болып істедім...
1931  жылдың 1 майынан бастап Қарағандыға келдім. Содан
бері осы Калинин атыңдағы шахтада забойщик болып жұмыс
істедім. Қазіргі бақытты заманда, қызықты өмірде мәпеле­

ніп отырған бақытты совет шахтерлерінің бірімін. Тұрмысым
жақсы. Айлық еңбек ақым—4-5 мың сом.
Көмір—ел игілігі, Отан сыйлығы. Көмір неғұрлым көп өн­
дірілсе, социалицистік экономикамыздың күші зорая береді,

бейбітшілік сақтау ісі нығая береді. Мұны біз жақсы білеміз.
Бүкіл совет шахтерлерімен бірге отан игілігі үшін еңбек етіп,
күндік норманы асыра орындаудамыз.
Біздің елімізде еңбек, абырой әперетін, даңқ шығаратын

іске айналды. Октябрь революциясына дейін менімен бірге
жұмыс істеген қарттардың көпшілігі қазір құрметке бөле­ну­
де. Түсіп Күзембаев—Социалисттік Еңбек Ері. 86 жастағы
Бексосын Сыйқымбаев деген қартымыз Ленин орденімен екі

рет наградталды. Шәйіт Асайынов—қазір бассейіндегі бел­
гілі адамның бірі. Еңбек Қызыл Ту және Ленин орденімен

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
на­гратталды. Қазір Горбачев атындағы №8-9 шахтаның бас­
тығының орынбасары. Партия мен үкіметіміз еңбегімді жо­
ғары бағалады. «Құрметті шахтер» атағын алдым. Еңбек Қы­

зыл Ту және Ленин орденімен және бірнеше медальдармен
награтталдым. 1954 жылы сайлауда халық бірауыздан мені
СССР Жоғары Советінің депутаты етіп сайлады. Мұндай құр­
метке бөлену Қарағандының ағылшын капиталистері билеп

тұрған замандағы шахтерлердің өңі түгіл, түсіне де кірген
жоқ.

Ол кезде мен 16 жаста едім, әкем Күзембай бір күні мені ша­
қырып алып:

нетпен өткіздім. Ауылдың ауыр өміріне төзе алмаған кедейлер
Қарағандыға кетіп жатыр. Сол жерге бізде барып, күн көрсек
деген ой бар, бұған сен қалай қарайсың?—деді.
Мен әкемнің бұл пікіріне қарсы болғаным жоқ. Сонымен

1907 жылы Қарағандыға келдік те, әкем екеуміз бірдей ағыл­
шын шахтасына түстік.
Бізді ағылшын шахтасының қанды азабы, ауыр бейнеті қар­
сы алды. Әуелі шанашы, онан кейін забойшы болдым. Күн сай­

ын 16-17 сағатқа дейін жұмыс істейтін болдық, әбден әлсі­редік,
езілдік. Соншама ауыр еңбекте жүріп, күн сайын табатын
жалақымыз тіпті болымсыз еді. Басқа тұтынуды айтпағанда,
тамағымызға да жетпеді, Бірақ амал не, шықпаған жан, шыдап

жүре бердік.
Мен тұңғыш рет Джим Герберт дейтін ағылшынның «Джим­
ми» деген шахтасында жұмыс істеп, түйе кетпен, ит шана­ның
қасіретін осында тарттым.

Джим Герберт шахтаға аптасына бір рет түсіп жүрді. Мен
осы қожайынмен бір рет кездескенімді әлі күнге ұмытпай­мын.
17  сағат бойы жұмыс істеп жүріп, бұл жолы шанаға көмірді
олқы салып алып келе жатсам керек. Өйткені әлім құрып,

таяқтың астына ала бастады. Ауызына келгенін айтып, ақы­
рып, зекіріп жатыр.

сияға келгенде құрыйын деп келгенім жоқ,—деп күж ете қалды
Герберт. Сөйтіп, ол мені үш тәулік бойына шахтаның астынан
шығармай, күні-түні көмір тиелген шананы сүйреткізді де
қойды.

... «Джим», «Карно» шахталарында адамның өлімі көбейе
берді. Біреу аштан өлсе, біреу жер астында құлаған лаваның
астында қалып өледі. Мәселен, забойшы Қойшығұлов менің
көз алдымда жер астында ауыр өмірге төзбей, өліп кетті. Гер­

берт оның үй іші адамдарын жер барақтан шығарып тастады.
Бұдан кейін көп кешікпей Қойшығұловтың әйелі Әсия және үш
баласы аштан өлді.
Герберт забойшы Мәдиев деген шахтерді жер астында ұрып

өлтірді. Оның да әйелін 4 баласымен бірге жер барақтан шы­
ғарып тастап, қаңғыртып жіберді.
Ағылшын капиталистері Қарағандыны пайдаланып тұр­
ған­да кеншілердің тұрмысы адам айтып болмайтын ауыр еді.

Жер барақта, қапаста тұратын едік. Ол кезде емхана, мек­теп,
мәдени-ағарту мекемелері дегенді, демалысты білмейтін едік.
Шахтада өлуден басқа ешқандай правомыз болмайтын...

аласың ба, көген аласың ба» дегенде, «өлең аламын» деген
екен.
Көген алса бай болмақ екенбіз, өлең алғандығынан ке­
дей болыппыз. Менің әкем Айнатас марқұмның өмірі де үне­

мі жоқшылықпен өткен. Ол кісі қыр қазағына аты шыққан
Шәріп ноғай деген Ақмоланың белгілі сәудегерінде өмір бойы
жалшылыққа жүріп, менің он бес жасымда қайтыс болды. Жи­
ырма екі жасымда күнкөріс үшін жұмыс іздеп Қарағанды­ға

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
Ол кездегі шахтердің тұрмысы қандай ауыр десеңізші?!
...Таңның атысы, күннің бастысы жер астында жұмыс істейсің.
Бірақ ештеңе өнетін емес. Жағдай жаман. Тапқаным тамағы­ма

да жететін емес...
Ол кезде бүкіл Қарағандыны Немков деген біреу басқара­
ды. Әлгінің жүзіктің көзінен еткендей қос күрең аты бар. Ой,
қандай аттар! Тек ұрлыққа ғана салатын аттар.

Содан бір күні «Тәужи, не де болса осының бір күреңін мі­
ніп қашайын» деген ой келді. Бірақ қолға түсіру қи-ы-н! Өйт­
кені екі атты Немков күні-түні қолдан босатпайды. Есігінің
ал­дында тастан салған биік сарайы бар. Жаз болса төбесін

жаңа­лап жа­уып көлеңкелеп қана қояды. Екі ат күні-түні сол
сарайда тұ­рады. Түн болса, есігін сыртынан жабады да, алды­
на тайын­шадай бір көк итті байлайды да қояды.

Күзгі салқын түсе бастаған кез еді. Ел жатып, кісі аяғы
басылды-ау деген кезде Немковтың үйіне жақындап келдім.
Үйдің айналасында ешбір жан көрінбейді. Ұйықтап қалғанға
ұқсайды... Ат тұрған сарайға жақындауым-ақ мұң екен, ит

шабаланып қоя берді. Дереу Немковтың үйінің есігін сыр­
тынан бекітіп тастадым. Ит арсылдап, өршелене үріп тұр.
Енді итке жақындайын. Ұмтылған иттің тұмсығы тиер-тимес
жерге барып тоқтадым да, дәл қара тұмсықтан дәлдеп тұрып

қолымдағы темірмен перейін. Иттің жайын сонымен бітірдім.
Есіктің құлпын бұрап тастап, қос күреңді сарайдан шығарып-
ақ әкеткенім емес пе?! Сол кеткеннен мол кеттім. Бір күреңді
соғымға үйге жығып бердім де, біреуін түсін өзгертіп мініп

жүрдім.
Түсін өзгерту үшін түсі елеуішке ұқсас, бірақ сирек тесіл­ген
шлапшын арқылы үстіне бір шелек қайнаған ыстық су құйып
жібердім. Су тиіп күйген жерлері ақ теңбіл болып шыға келді.

Ақырында күрең ат шұбар атқа айналды...
Бірақ Немковтың көзі құрығанша Қарағандыға қайтып
орал­мадым. Кейінірек Қарағандыда тек жаз айларында ғана
жұмыс істеп, қысында ауылда болатын болдым...

1916 жылы жаз айында «қазақтан солдат алады» деген ха­
бар дүңк ете қалды. Онда мен Қарағандыда жұмыс істей­мін.
Кешікпей-ақ хабар шындыққа айналды. Жастарды болыс-

билер тізімдей бастады. Тізімге іліккендер жұмысты тастап,
Қарағандыдан қашып кетіп жатты.
Спасс заводының сыртқы жонына халық қаптап кетті.
Ауыл адамдары мен жұмысшылар. Көтерілісті басқарушы­

лар­дың бірі—кәзіргі Бекбосын Сыйқымбаевтың Бөлеген де­ген
іні­сі еді.
Ой, шіркін, ер жігіт еді! Болыстардың көмегімен іш жақ­тан
келген карательдің адамдары өлтірді гой.

Мен де әр жерде паналадым. Спасстан Қарағандыға қайыра
қашып келдім. Сөйтсем, жұмысты тастап өз бетімен кетіп қал­
ған, болмаса Бөлеген сияқты көтеріліске қатысқан жұмыскер­
лердің семьяларына қожайындар мен простоптар неше түрлі

қысым жасап, қуғын көрсетуде екен. Қарағандыға қайтып
келгеннен паналайтын жер таба алмаймын. Өзімнің бір деген
сыйласып жүрген жолдасым Сасық деген жігіт достық ниеттің
орнына, нағыз дұшпаным болып шықпасын ба? Паналатудың

орнына простопқа бұрын Немковтың атын ұрлағаныма дейін
айтып қойды. Және Бөлегеннің тобында болғандығымды
білдірген. Сонда:

Көңілің ағын судай тасады екен.
Қолында мал, қорегің болмай қалса,
Жуыспай туысқаның қашады екен.
Қолыңда нәрсең болса, дос дейді екен,

«Тәужиім, не алсаң да бос» дейді екен.
Қолыңнан мал, қорегің табылмаса,
Туысқаның жуыспай қош дейді екен.
Япырмай, Сасық, саған мен не жаздым,

Дос адам бір-біріне өсти ме екен?!
Кедейдің қасиеті болмайды екен,
Алтынын жез орнына алмайды екен.
Гауһар, жақұт тізілтіп тілден өрсең,

Бес тиын қара пұлға тұрмайды екен.
Бұлбұлдай тілді безеп сайрасаң да,
Ескеріп сөзге құлақ салмайды екен.
Басыңа бақыт құсы қона қалса,

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
Қарғаша қарқылдасаң, тыңдайды екен.
Басыңнан өтті осылай, көрдім бәрін,
Көз көрді бұл дүниенің кең мен тарын.

Нар туған Бөлегендей батыр ұлдың,
Естідім елге сәлем, айтқан зарын.
Ағайын, құрбы-құрдас, туған-туыс
Жұбату міндетіміз сонын бәрін.

Бұрынғы бірге жүрген достар қайда,
Сүрініп етекті аяқ басқанында.
Көрінер келді кезі нағыз достық,
Тал қармап, суға кетіп сасқанында.

Өлді ол ерлікпенен елі үшін,
Ата-ана, туып өскен жері үшін.
Ақ патша өміріне қарсы шыққан
Көп халық көрді оның қайрат-күшін.

Салғанда залым патша елге қармақ,
Жатқанда қыршындарды жұтып, жалмап.
Жөн сілтеп, ел бастаған батырлардың
Есімі ел аузында мәңгі қалмақ.

деп өлең шығардым. Естігендердің бұл өлеңге жыламағаны бол­
мады және жаттап алды.
Амал бар ма? Қарағандыдан бір түні қашып кеттім де, елге
бардым. Елде патшаның жарлығына қарсы көтеріліс жасап,

Сарысуға қарай шегіне көшіп барады екен. Онда Көнек елінің
болысы Тақыр Омар Ақмурзин, Жыланды елінің болысы
Белгібайдың Қасембайы, Қарағаш елінің болысы Шоңның Ах­
метжаны еді. Болыстар әуелде спеске жасап солдатқа кісі бер­мек

болды. Бірақ елдің ыңғайын байқағаннан кейін ол пікірлері­нен
тайды. Солдатқа кісі бермеді. Сонда Ақмола уезінен қасында
төрт жүз солдаты бар жандарал шықты. Елден кісіні солдатқа
күшпен жібермек болды. Ел бағынбады. Солдаттармен соғыса

отырып, ел кейін шегіне көшті. Аймысық—Көккезге дейін
барды... Солдаттардан да көп қырылды. Бізден де өлім болды.
Ақыры, солдатқа бармадық...

1916 жылдың жазы. «Июнь жарлығы шығыпты, қазақ­
тар­дан солдатқа кісі алады» деген хабар құлаққа сап ете
қалды. Кешікпей-ақ 19 бен 31 жастың арасын сыпыра баста­
ды. Жұрт абыржуда. Барар жер, басар тау, паналайтын орын

жоқ. Адамқайыр Қойтасбаев тағы басқа бірнеше жұмысшы­
лар Екібасқа қашып кетті. Кәзіргі бассейніміздегі даңқтылар­
дың бірі Бекбосын Сыйқымбаевтың Бөлеген деген інісі соңы­
нан бірнеше жұмыскерлерді ертіп патшаның жарлығына қарсы

Спасс маңына топталған халықтың көтерілісін басқарып кетті.
Ой, шірк-і-і-н! Қандай жігіт еді! Жанып тұрған от еді, шір­
кін! Сонда:

Рухыңмен күреске бекемден.
Туды шақ өзіміз жол ашар,
Бостандық дүниеге кеудемен..—
деп өлең айтатын. Аяғы көп болатын еді, адам айтпаған соң

ұмытып та қалады екен.
Сол жылы июль айы еді. Хорбатель нарядқа келді. Кекті
ашу кернеген жұмысшылар оны масқаралайтын ыңғай біл­
дірді. Александр Горбатов, Нұрмағамбетов Ысқақ, Алтайбаев

Хұсайын деген жұмысшылар байқаусызда Хорбательдің арты­
на тәшке әкеліп қойды. Мен оны итеріп, тәшкеге құлат­тым.
Әзір тұрған жұмысшылар тәшкені тарта жөнелді. Олар сол бе­
тінде Хорбательді топырақ төгетін жерге, күресінге апарып бір-

ақ құлатты.
Біздің шахтерлер ағылшын пайдакүнемдеріне өзінің кекті
ашуын осылай білдіріп еді.

1917 жылдың ұмытпасам, март айы. Ол кезде қожайындар
жер үстіне шығарылған көмірден жұмысшылардың көмір алып

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
жағуына рұқсат етпейтін. Әркім өзі шахта ішінен арқалап алып
шығуы керек. Сондықтан шахта астында жұмыс істемейтін
жұмысшылар қырдағы көмірден ұрлап жағады.

Аты есіме түспей отыр, бір ұста бар еді. Көктайша деген
ұстамен бірге жұмыс істейтін. Күлдібай ма екен? Әйтеуір әлеу­
метті жігіт еді.
Сол бір күні жағайын десе үйінде отыны жоқ. Шахта басына

барады да, көмірдің бір үлкен кесегін иығына қондырып алып
келе жатады ғой. Алдынаан қожайынның итаршыларының
біреуі шыға келеді де, оны көріп қалады. Байқаусыз өтіп бара
жатқан кісінің тізесінен әлгі сұм таяқпен беріп жібереді. Өзі­

нің арқалап әкеле жатқан көмірі аяғына түсіп, содан әлгі жігіт
ақсақ болды. Жерге түскен көмірі екі жарылып түскен екен.
Ертеңінде әлеуетті жігіттер әлгі көмірдің сынығының өзін ор­
нынан қозғалта алмады. Жұрттың айтуына қарағанда, әлгі

көмірдің ауырлығы 9 пұттай еді дейді. Не деген күш десей­ші!
Бір жарым центнерді арқалап жүрген.
Сол жылы Қарағандыда жұмысшылар советі құрылды. Бас­
тығы Никитин деген орыс болды. Жігіт-ақ еді. Никитин бас­тық

болғаннан кейін бастығы Күлдібайды аяғынан ұрып құла­тып
жүрген Қара Иван дейтін орыстан құнын әперді.

1918 жылы февраль айында «Ақмола уезінде кедейлер
өкіметі құрылды» деген хабар келді. Жұмысшылардың қуа­
нышы қойнына сыймайды. Қожайындардың құты қашып,
берекесі кете бастады. Бұрын 3 сом ғана жалақы алсақ, енді 5

сом, 6-7 сомға дейін жалақы алатын болдық.
Ақмоладан жаңа өкімет құрылысымен көп кешікпей
1918  жылдың апрель айында Қарағандыға да өкімет уәкілдері
келе бастады. 1918 жылы апрельдің аяқ кезінде Қарағанды мен

Спасс зауытына Тұрысбек Мыңбаев келді. Тұрысбек түскен
үйге жұмысшылар жиналысып қалды. Келгендер шапұр-шұ­
пыр амандасып жатыр. Жұрттың бәрі жаңа орнаған өкіметтің

жайын білгісі келеді. Әлден уақытта сырттан Ілияс ақын кіріп
келді де мынадай деген өлеңмен:

Естідім келгеніңді Ақмоладан.
«Кедейдің өкіметі орнады» деп,
Алып ек бір хабарды біз қаладан.
«Жақсы сөз, жарым ырыс» деуші еді ғой,

Кәнеки, сөйлеші енді бізге содан,—
деп жұртшылықтың назарын бірден Тұрысбекке аударып қол
алысып амандасты. «Тұрысбек не айтар екен» деп жұрт­шы­
лықтың құлақ түруде. Сүйтсек, кедейлер өкіметінің орнағаны

рас екен. Сол бетінде Тұрысбек Өспенге барып қайтты. Содан
бастап-ақ қожайындардан ерік кетіп, есінен тана бастады ғой.
Қарағанды өндірісі тоқталғаннан кейін мен ауыл арасында
болдым. Ол кезде қосшы ұйымы деген болды. Соның мүшесі

болып сайландым. Ең алғаш колхоздастыру басталғанда
Нұра өзенінің Есен дейтін құйылысынан «Ашық» колхо­зын
ұйым­дастыруға қатыстым. Содан күні бүгінге дейін колхоз­
шымын.

1920 жылдың басында Қарағанды ақ бандалардан мүлде та­
зарды. 1919 жылдан қыс айларында Қарағандының Бұқпа се­
лосында тұрған қызылдардың қарулы отрядына арқа сүйеген
жұмысшылар өздерінің өндірістік комитеттерін қайыра сайлай

бастады...
1920 жылдың 2 майында Қарағандыға төрт кісіден жұ­мыс­
шылар комитеті сайланды. Бірінші бастығы Трабовский деген
орыс жігіті, мүшелігіне Сыпан Серікбаев және Нариман Ах­

метов деген қазақ жұмысшылары сайланды. Бұл кезде шахта
жұмысын тоқтатпаған. Осипов деген кісінің басшылығымен
көмірді шахтерлер шығарып берді...

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
Осындай жағдайлар болып жатқан кезде, сол 1920 жыл­дың
жазында осы Қарағандыға Гапеев деген инженер келді. Қа­сын­
да Мария дейтін әйелі мен үш-төрт көмекші кісілері бар.

Не деген ерлік десейші! Ол келген кезде Семейден бергі
жатқан жалпақ далада ақ бандалардың түн қатқан қасқырдай
шұбырып жүрген кезі. Соңдарынан түре қуған қызылдармен
қаша соғысып кетіп бара жатқан. Совет өкіметін жақтай­тын

адамдар қолдарына түссе, тірідей кескілейді. Және ол кезде
Қоянды жәрмеңкесі мен Қарқаралы маңындағы қазақ ауыл­
дарында сүзек ауруы кең таралған. Ол дағы бір жұқпалы
жексұрын ауру ғой. Солардан қорықпай келуі, келу-ақ қой!

Күн кешкіріп бара жатқан уақыт еді. Мені жұмысшылар
комитетіне шақырды. Барсам, басында елпекей ақ тақиясы бар
қоңқақ мұрын, арықша келген бір орыс отыр. Және өзіміздің
сол комитет мүшелері Чемохов пен Ахметов Нариман бар екен.

төрт-бес кісісі бар. Құрал-саймандары бар. Сонау іштен осы
Қарағандыға әдейі жіберілген көрінеді. «Қарағандының өнді­
рісін үлкейтеміз» дейді. «Совет өкіметі қамқорлыққа ала­
ды» дейді. «Көмірдің көп-аздығын зерттеу үшін әдейі мені

жіберді» дейді. Бұл кісі «осындағы ертеден істеп келе жатқан
жұмысшылармен әңгімелесемін» дейді. Жұмысшыларды жи­
найық,—деді.
Жұмысшыларды жинап жібердік. Жиналысты Трабовский

ашты да, Гапеевке сөз берді Әй, шіркіннің сөйлесі-ай десейші.
Қандай шешен десеңізші!

меті. Сіздердің алдарыңызда бақытты болашақ тұр... Оны жа­
саушы сіздер, бауырларым,—дейді,—бұл өкімет сен орыссың,
сен қазақсың демейді. Бәрің де бірдейсің,—дейді.
Гапеев сөзін аяқтағаннан кейін Трабовский шығып сөй­леп,

Гапеевтің келгеніне жұмыскерлердің қуанатынын айтты. Со­
дан кейін қазақ жұмысшыларының атынан Ілияс ақын сөй­леді.
Ол өзінің сөзін өлеңмен айтты.

Болғанда төбем—жайлау, төсім—қыстау
Кәзірде тыныштықта біздің қырда.
Көңілден қасірет пен қайғы кеткен
Қуаныш лебі бар біздің жырда.

...................................................
...................................................*
Іш жақтан бізге арнап келдіңіз бе,
Ықылас, ақ ниетке сендіңіз бе?

Қай елден, қандай адам Ленинді
Көзіңізбен айтшы бізге, көрдіңіз бе?—
деп сөзін аяқтады. Басқалары: «Ой, пәле-ай, дұрыс айтты-
­ау!»—десіп жатыр. Нариман Гапеевке Ілиястың өлеңін түсін­

дір­ді. Содан Ленин туралы Гапеев көп әңгіме айтты...
Гапеев екі күндей тынықты. Ол кезде біздер қазған көмі­рі­
мізді ауыл-ауылға таратып, тамаққа айырбастап отыратын едік.
Қой сойып, қонақасы бердік. Қонақасыны қалай берді десей­ші?

Біз оны былай бердік: бір көгалды жерде, ашық далада. Га­пеев
әйеліне айтып жатыр:

беріледі,—деп. Сөйтсе, Гапеев қазақтың ол дәстүрімен ертерек
таныс екен. Өйткені 1916 жылы Екібастұзда болып қайтқан
екен. «Жақсыда жаттық жоқ» деген ғой. Сол күннен бастап-ақ
үйреншікті адамымыздай болып кетті.

Содан Гапеев бір жаз бойы болды. Бұрынғы ескі шахталар­
ды аралады. Бір шеті Майқұдық, Соқыр өзені, Сораңға дейін,
осы Қарағандыны түгел тексерді ғой. Мен және Жүніс дейтін
кісі бар екеуміз алғашқы күннен бастап қашан Қарағандыдан

қайтқанынша Гапеевтің қарауында жұмыс істедік. Бірақ кәзір
бізді ұмытып та қалған шығар...
Бір күні бір қызық уақиға болды. Қарағандыдан ұзай бер­дік.
Жаңбырсыз, бұлтсыз күндері жеткен жерімізге түней де са­лып

жүрдік. Оған ішімнен ренжіп те жүрдім.
∗ Түпнұсқада осылай берілген.

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
Бір күні күндіз атып алған бес-алты үйректі асып жеп, Со­
қыр өзенінің бойында жатып қалдық. Гапеевтің қасында жүре­
тін Виктор деген жігіт бар еді. Таңертең бәріміз де тұрдық. Га­

пеев те тұрған. Ал әлгі Виктор ұйықтап жатқан-ды. Бір кезде
«тұр!» деп оның үстіндегі көрпесін біреу жұлып алды. Дәл бауы­
рында от орнындай болып иіріліп бір қарашұбар жылан жа­тыр.
Гапеевтің зәресі ұшып кетті. Виктор әлі ұйықтап жатыр. Оны

оятсақ, қозғалып кетуі мүмкін. Байқамай жыланға соқ­тықса,
жылан шағып алуы мүмкін. Сондықтан бір адам қолынан, бір
адам аяғынан сүйреп ала қаштық. Төсек қозғалғанда жылан
басын ортасынан шығарып, қайқайтып ала қойды. Виктор­дың

зәресінің кеткені-ай! Сонан кейін далаға сирек қонатын бол­
дық-ау! Сол жылы күзгі суық түсе қайыра қайтып кетті. Содан
кейін қайтып оралған емес.
Кісі-ақ еді!

1930 жылы комсомолдың шақыруымен Қарағандыға кел­
дім. Өйткені мен 1925 жылдан комсомолда мүше едім. Қара­
ғандының ол жылдардағы бейнесі күні бүгінге дейін көз ал­
дымнан кетпейді.

1930 жылдың көктемі. Ол кезде мұндай машина да жоқ.
Түйе жегілген арбаларға қайла, күрек сияқты саймандарымыз­
ды салып алып, шахта ашатын жерлерді қарауға шықтық. Жұ­
мысшыларды бастап келе жатқан кісі—сол жылдың январь

айын­да ғана іш жақтан келген Корней Осипович Горбачев деген
орыс. Бір уақытта бір жерге келгенде көлікті тоқтатты да:

ның негізін саламыз. Бұл жұмыстың бастамасы болсын. Жұ­
мысқа кірісейік!—деді.
Сүйтті де арбадан ұшталған қазықтың бірін алып жерге қақ­
ты. Бәріміз де жұмысқа кірістік. Кәзіргі Горный атындағы шах­

та тура сол жер...
Сол жылы Қарағандыда небәрі төрт-ақ шахта салынды. Бір-
екі ғана магазин, төрт-бес ларечектер ғана бар еді. Келген бет­

те-ақ жұмысқа ынталы кірістік. Горбачев бір күні мені жауы­
рыннан қағып:

никасымен таныс емессіңдер. Бұл сенің кінәң емес. Әлі-ақ үй­
ренесің,—деді.
Бір күні тура ноябрь айының басы еді, мені Корней Осипо­вич
шақырып жатыр деп кісі келді. Барсам, сол жылы ғана мені­мен

қарай сөйлей жөнелді,—сендерді шақыртқан себебіміз мына­
дай еді: Қарағанды өндірісі күшейгелі отыр. Биыл төрт шахта
ашсақ, ендігі жылы бұдан да көбейеді. Олай болса, бізге ма­
ман жұмысшылар керек. Ол жұмысшылар осы сендердің ара­

ларыңнан шықпақ. Сондықтан осындағы таңдаулы жастардан
біраз кісіні Донбассқа жібермекпіз. Соған сіз де барсаңыз, қалай
болар еді?
Мен:

екен. Сонымен 18 комсомолды 1930 жылдың тура ноябрь айын­
да Донбассқа жүргізіп-ақ жібергені ғой.
Донбасстың Рудченко деген ауданындағы №17 «бис» шахта­
сында болдық. Барысымен әрқайсымызды әрбір забойщиктің

қасына қосып берді. Мені забойщиктікке Внучик деген кісі үй­
ретті.
Шіркін, қандай кісі еді! 1930 жылдың декабрінен 1933 жыл­
дың ноябріне дейін қарауында болдым. Бір ауыз «сен» деп қатты

сөз айтқан емес. Қайланың сабын қалай ұстап, көмірді қалай
шабудан бастап барлығын үйретті. Жалғыз-ақ бір ренжігені
бар.
Қарағандыдан шығарда қалтамызға көп ақша салып берген.

Донбассқа барғанда жастар арақ ішіп, шылым тартады екен.
Елде жүргенде мен шылым да, арақ та ішпейтін адаммын. Анда
барған соң шылым тартуды шығардым. Балалық қой енді. Шы­
лым тартуды сән көрдім бе, білмеймін. Бір күні коробкасы әде­

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
мі бір пашке шылымды сатып алдым. Шахтаның астына әлгіні
ала түстім. Көмірді біраз шапқан соң дәм алып отырдым да,
шылымды алып біреуін шегейін. Сөйтсем шахтаның ішінде от

тұтату, шылым тарту деген болмайды екен ғой. Оны мен қайдан
білейін. Бір уақытта Внучик жетіп келіп қолымдағы шылым­
ның дәл қызарған үшін жұлып алды. Ал ұрыс, ал ұрыс: «Кім
үйретті саған шылым тартуды?» деп... Міне, осы жолы қатты

ренжіді. Ашуға булығып сөйлей алмай қалды. Бұл оның ашулы
пікірін танытатын бейнесі еді. Ол күні сонымен тарастық. Екі-
үш күн өткен соң ғана маған өзінің ашуланған себебін айтты.
Сүйтсек, шахта ішінде неше түрлі улы және өртенгіш газдар

болады екен. Оның өзін иісінен, түсінен айыруға болмай­тын
көрінеді. Өзі жеңіл болғандықтан забойдың жоғары жағына
жиналады екен. Оның қауіптілігі сондай, егер де шахта ішінде
алты-жеті процентке дейін жиналса, одан өрт кететін көрі­неді.

Бірақ ол өзінен-өзі атылмайды да, өртенбейді. Көпшілігін­де біз
өзіміз не байқамай шамымызды ашып қаламыз, не шы­лым тар­
тамыз. Содан шыққан от ұшқыннан да кетеді екен...

нау алыстан мұнда текке жіберіп отырған жоқ. Сендерді маман
жұмысшы болсын деп жіберді. Мамандық тек қайла шабуда
ғана емес, сонымен қатар шахта астындағы неше түрлі қауіп-
қатерлерден де сақтану әдісін үйренуде. Мен саған метан газы

туралы айттым. Ал ол метан газы әрбір забойда бола бермейді.
Кәзіргі осы біз істейтін забойда ғана кездеседі. Сондықтан ме­
тан газының жиналған, жиналмағанын қалай білуге болады.
Білесің бе?

лай білетін бол! Мен саған үйретейін,—деді.
Сүйтті де қолына шамын алды.

тере берейік. Өйткені бағана метан газы жеңіл газ, сондықтан
забойдың жоғары жағына жиналады дедік қой. Сен қарап
тұр...

Яғни метан газы жинала қоймаған деген нәрсе.
Бірнеше күн өткеннен кейін тағы да шамын жоғары көтеріп
еді. Жоқ, шам жоғарылаған сайын шамның көкшіл жалыны
үлкейе түсті, тіпті жалын шамның шынысының беліне жа­

Далаға шықтық. Ол күні метан газынан забойды арылтқанша
жұмыс тоқталып қалды.
Әй, шіркін-ай, десейші! Талай нәрсені үйретіп еді. Шын­
дығында, екі-үш жылдың ішінде көп нәрсені үйрендік.

Бір күні шахта астында авария болды. Штрикте порода
құлап, біздің жұмыс істеп жатқан жерден сыртқа шығатын жо­
лымызды бекітіп тастады. Бізді көп уақытқа дейін шығарып
ала алмады. Отырған жеріміздің кеңістігіміздің өзі тап-тар.

Егер де тәжірибесіз жұмысшылар болсақ, сол жерде тіпті өліп
кетуге де болады екен.

әлгі Внучик.
Мен ішімнен: «е, ауаны қалай үнемдейміз» деп ойладым.
Менен басқаларының бәрі қолдарындағы бензинмен жанатын
шамдарын сөндіріп жатыр. Мен де сөндірдім.

Сөйтсем, бензинмен жанатын шамның өзі ауаны көп жұтып
қояды екен. Жалғыз-ақ шамды қалдырды да дереу қолында­
ғы қайла, күрек, тақтай, ағаштарды жинастырып отырған
орнымыздың төбесіне тіреу етті. Завал болған жаққа қабырға

жасадық та, отырған орнымызды үйшік етіп бөліп алдық. Оның
себебі құлаған жақтан тозаң, улы газдар болып қала ма деген
қауіп болған екен. Әлгі қабырға арқылы газды бөгеп, отырған
орнымызға жібермеуге болады екен.

рек. Ол үшін әркім қимылсыз отырсын,—деді Внучик.
Өзі сонсоң көмір қабырғасын бірдеңемен дамылсыз тықыл­
датып отырды. Ол арқылы бізді құтқаруға келген адамдарға

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
қайда жатқандығымызды хабарлау екен. Әйтеуір, аман-есен
құтқарып алды-ау!

1921 жылы өндіріс тоқталды. Бірақ өндіріс комитетінің
қаулысы бойынша Успен, Спасс, Қарағанды жұмысшылары
1924 жылдың май айына дейін өкіметтен жалақы алып отыр­
ды...

1929 жылы өндіріс қайыра жүре бастады. Партия, комсо­мол
ұйымдары ұлғая бастады. 1930 жылы мен патрия мүшелі­гіне
кандидаттыққа, 1931 жылдан мүшелікке өттім. 1932 жыл­дан
жолдасым Бақтыбала да коммунистік партияның мүшесі.

Әй, Қарағанды қаулап өссін-ай келіп! Жаңадан шахталар
ашылып, үлкен-үлкен үйлер салынып жатыр. Шахтерлер жер
кепеден шығып жақсы үйлерге кіріп жатыр. Біздің әкейдің Сы­
патыл дейтін інісі болды. Ол кісі 72 жасында, 1952 жылы қай­

тыс болды. Ол кісі де жер кепеден жаңа үйге шықты. Алғашқы
рет Қарағандыда электр жарығының жанбақ күні.
Шахта комитетінен бөлінген кісі бар, жаңа үйлерге электр
жарығын жүргізіп болады. Дәл жарық жіберілетін күні әлгі

Сыпекең үйіне де электр лампасын орнатып кетеді. Үйде Сыпе­
кеңнен басқа ешкім жоқ.
Кешкітұрым уақыт. Сыпекең жұмысқа кеткен. Сол үйдегі
Қайынша дейтін шешеміз күндегі дағдысы бойынша май ша­

мын оңдап ауыз үйде жүреді. Шамына керосинін құйып, шам­
ның пілтесін оңдап қояды да, енді пияласын сүрте бастайды.
Осы кезде үйдің іші күндізгідей жап-жарық болып кетеді.
Қайын­ша шешей есінен тана қорқады. Қолындағы шамның

пияласы қолынан түсіп кетеді. Өзі шалқалап барып төрдегі тө­
сеулі жатқан киіздің үстіне отыра кетеді.

қайтер екен,—деп мынау Бақтыбала жүгіріп кеткен-ді. Сөйтсе,
бұл есіктің алдында тұрып сөйлеген сөзін естіп және тығыз
6-0190

жабылмаған есіктің саңлауынан не істегенінің бәрін көріп
тұрады ғой. Есікті жайлап ашып, Бақтыбала үйге кіріп келеді.
Шешей оны да аңғарар емес.

Ауызы кемсең-кемсең етіп, отырған орнынан көтеріле ал­
майды дейді.

рінеді. Мұны мен де білмеймін ғой, апа-ау, кеше электр ең ал­
дымен шахтада жанды ғой. Сонда Шәйіт ертіп барып көрсетті
маған.
Шешей мүлде қорқып қалған болу керек. Орнынан әрең де­

Сөйтіп, алғашқы электр шамы жанғанда осындай қызықтар
болған. Шам жарқ етіп жанғанда, қорыққандығынан талып
қалғандар да, үйлерінен қашып шыққандар да көп болса ке­
рек.

Бір күні осы Қарағандыда тұратын Салқымбаев Хұсайын
деген кісінің үйіне өздерінің елде тұратын Рүстембай бала­
сы Нашарбек деген замандасы келеді. Ол кісі кәзір осы Қара­
ғандының батыс жағында Нұра ауданында тұрады. Ол кезде

елге радионың таралмаған кезі. Қарағандының өзінде жаңа
ғана орнатылған...
Етті алдарына жаңа ғана ала бергенде, төрде отырған қонақ
Нашекеңнің көкжелкесінен радио сайрап қоя береді. Арты­

на жалт қарайды, ешкім жоқ. Тек бір дөңгелек тарелка тұр.
Сөйлеп тұрған да сол. Ет турауға ыңғайланып жазып алған
бәкісі қолынан түсіп кетеді.
Қорыққанын сезген Хұсекең:

жақын қылдың. Қараңғыны жарық қылдың. Енді, міне, қара
темірді қақылдатып, адамша сөйлетіп қойғаның,—деген екен.
Алдыңғы жылы дәм айдап, сол қарт біздің үйге бір келе
қалғаны бар. Аппақ күмістей сақал-мұрты бар, бөкен қабақ,

аласа бойлы, ақсары кісі екен. Радиоқабылдағышпен Индия­
дан концерт тыңдап отырғанда, өзінің әуелде радио сөйлеп қоя
бергендегі қорыққанын есіне алып:

1933 жылдың декабрінен бастап Қарағандының осы Киров
атындағы үшінші шахтасына забойщик болып жұмысқа түс­тім.
Ол кезде №3-26 шахта деп аталатын. Донбасстан забойщик­тік­ті
үйреніп келген бізге ауылдан келген бір-бір жасты қосып бе­ріп

үйрететін болдық. Менің қасыма да бір кісіні қосып берді. Оның
аты Жолдыбай еді. Ой, өзі де жалқау еді. Рас, ауылдан келген
жастардың ішінде жұмысты ынтасымен істеп, забойщиктікті
тез үйренгендер де көп болды. Ал Жолдыбайдың басы толған

ұйқы, қай жер болса да сол жерге қисая кетеді. Және нағыз ас
ішіп, аяқ босатардың өзі еді. Құрбылары:

Он кашыны жалмаған.
Қыз, келіншек күледі
Бүйен деп сені оңбаған,—
деп өлең айтатын. Содан әлгі «бүйен» аталып кетті.

Бір күні мынадай бір қызық болды. Біз ол кезде ылғи жастар
бір жатақханада жатамыз. Жұмыстан шығып комнатада дем
алып жатыр едік, сол Бүйенмен бірге жататын бір жігіт жүгі­ріп
келді.

шыққанда аңғара алғаным жоқ. Әрине, шықты ғой. Қайда кетті
дейсің, жүрген шығар...
Сөйтсек, ұйықтап қалыпты ғой. Келесі сменаға барғандар
оятып жіберіпті. Ойпыр-ай, ішек-сілеміз қатып күлмесіміз бар

ма? Әлгінің ұйықтап қалғаны күллі жұртқа жайылсын.
Бір ретте айдың аяғында ақша алуға бардық. Күллі жұрт
жиналған екен. Бізбен бірге әлгі Бүйен де барған. Жиналған
жерде жұрт әзілсіз, қалжыңсыз бола ма? Басқа бір забойщик­

тер бригадасының бригадирі Рақышев Мағауия дейтін жігіт
әлгі ақша алуға келген Бүйенге:

Шахтаға түсіп, шығып еттің ермек.
Көп шапқан көміріне, Бүйен салым,
Қазына қанша айына ақша бермек?—
деді. Сонда Әбілқарыс дейтін бір жұмыскер:

Түзуін айырмайсың оң мен солдың.
Аталып «бригада жалқауы» деп,
Жағылған біздің бетке күйе болдың, —
деп оның сөзін іліп ала жөнелді. Ой, күле, күле жұрт. Ой, жал­

қау еді. Тіпті кей уақытта күрегін әкелсе қайласын, қайласын
әкелсе күрегін ұмытып кетеді. Саймансыз шахта астында не
бітірмек? Көбіне уақыты бос өтеді. Ал кәзір айтқаныңды ертең
ұмытып кетеді. Өзімді әбден қажытсын. Содан әлгімен бірге

жұмыс істеуден мен бас тартайын. Өйткені өмірі күндік беретін
көмірді орындай алмаймын. Норма деген орындалуды қойды.
Норма орындалмаса, ақшаны да аз аласың. Сонсоң бригадирге,
одан участканың бастығына арыз бердім: «Бүйен айтқанымды

тыңдамайды, жұмыс істегісі келмейді»,—деп. Әлгіні менен
басқа забойщиктерге қоспақ болды. Ешкім алмасын. Тіпті ке­
рексіз адам болсын. Рақышев Мағауияның бригадасына жі­
береді. Ол өзі ақындығы бар, өлеңдетіп, тақпақтап сөйлейтін

Қайланы үйде ұмытқан.
Сендей кежір адамды,
Түсінбес сөзге наданды,
Маңыма да жуытпан, жөнел аулақ!—

дейді ғой. Бұл өлеңдердің бәрін Бүйеннің құрбылары жаттап
алып айтып жүретін болды. Қайда барса әлгі өлеңдер алдынан
шығады. «Сөзде қаңқу жаман, ауруда шаншу жаман» дейді
ғой. Содан біраздан кейін, жоқ, Бүйеніміз бұрынғыдай емес,

Бір күні күллі жастар жиналған. Жігіттердің кейбіреулері
әлгі өлеңдерді айтып Бүйенді мазақтай берді. Осы сөздің өзінен
де Бүйен қажып біткен болу керек. Бір уақытта Бүйеннің:

болсын! Ақысына...
Сонда біреу:

рін суаруға ақшаң жете ме сенің? Одан да бұдан былай жал­қау­
лығыңды тастасаң, бұл өлеңдер де тасталады,—деді.
Бүйен:

Шынында, содан кейін әлгі Бүйеніміз таңдаулы жұмыс­кер­
лердің бірі болып, түзеліп кетті. Бірақ Жолдыбай аты жоға­лып,
Бүйен аты қалды. Әнеки, «сын түзелмей, мін түзелмейді» деген
сол екен.

1948 жылы май айының аяқ кезінде Қарағанды қаласында
Киров және Сталин атындағы көмір трестерінің таңдаулы
кеншілерінің мәслихаты өтті. Мәслихатқа үкімет адамдары
қатысты. Киров клубының кең залына кілем, көрпе төселді.

Қонақтарға қазақша қонақасы берілді. Оған Ілияс, Қайып
ақындар да қатысты. Әңгіме қыза келе Қайып ақын өлеңдетіп
сөйледі. Ол—жиналысқа қатысып отырған құрметті шах­
тер, Социалистік Еңбек Ері №18 «бис» шахтасының атақты

Өзіне үстемелі міндет артып,
«Берік серт—Сәкең серті» берген көпке
Көмірді шығаруға тағы да артық.
Атқарып талай қиын істі бастан,

Қиялап тас қамалды аттап асқан.
Сөз бердім батыр шахтер Шомановқа
Ерлігі ақындарға болған дастан.

ҚАРАҒАНДЫ  ӨНДІРІСІНІҢ  ТАРИХЫНА  БАЙЛАНЫСТЫ...
Шоманов өзінің шахтада 20 жылдан артқан еңбек етіп ке­
ле жатқанын таныстыра келіп, үнемі стахановшы болып ке­
ле жатқанын айтты. Биылдың өзінде осы өткен бес айдың

ішінде он айлық норманы орындағандығын және 15-20 жас
жұ­мысшыларға өз тәжірибесін үйрететіндігін айтты. «Шахтер
күніне дейін зор табыспен барамыз» деп сөзін аяқтады.
Осы мәслихатқа қатысып отырған Сәкеңнің сыйлас адам­

дарының бірі Ілияс Сәкеңнің сөзін өлеңменен жалғастыра
сөйледі.

Тасиды, қимылдасам, көмір селдей.
Жүлде алған серіктерім жебегенде,
Шығамын шырқап алға бәйге бермей!—
деп өлеңдетіп қоя берді.

Мен онда учаскелік следоуателдің тілшісі едім. Қарқара
жәр­меңкесінде Падбарков дейтін учаскелік пристоп тұратын.
Қазақ оны «Ақжелке» дейтін. Июльдің жетісі күні пристоп
болыстарды жинады. Болыстарға «Июнь жарлығын» оқыды.

Мені қазақтарға ұғындыруға қосты. Мен қағаздың жазылуын­
ша ұғындырып келе жатып, «тыл» деген сөзді білмейді екем,
тоқталдым да қалдым. Оны пристоп ұғындырған соң барып,
түсіндім. Қазақтарға түсіндірдім. Болыстардың өңі құп-қу бо­

лып кетті. «Біз елсіз ешнәрсе жасай алмаймыз» деді. Пристоп
бұйрығының тығыздығын айтып, үш күн мәулет берді.
Ертеңінде базарға бір жан келмеді. Күнде топырлап жата­
тын жәрмеңке көшкен жұрттай жым-жырт болып, құлазыды

да қалды. Ол күні күн жауды. Кешке таман бір бөлек қара бұлт
Кегенді басып, құздың басына барып жоғалып кетті.
Июльдің тоғызы күні пристоп базардан ат айдата бастады.
Жан-жаққа (елдің күдікті жеріне) адамдар шаптырып, солдат

шығарып, апалаң-топалаң болды. Сол күні бесін уағында күн
жауды. Күн жауған соң болыстар қайтып кетісті.
Ел қобырап кетіпті: «Пристопке айырпылан келіпті, әнеу
күні бұлттатып келген түріктер екен, дауылдатып, жаң­быр­

латып кетіпті-мыс», «қазаққа тиме депті-мыспен» ел елеңдеп
кетті. Пристоптың отряды Ұзақтың үйін тінтіп келді. Ешнәр­
се алған жоқ, Ұзақ үйінде жоқ екен. Албан боп Ақбейітке жи­
налып, Жәмеңке боз бие сойып, бала бермеске бата қылады.

1916 жылғы ұлт-азаттық
көтеріліс туралы әңгімелер

1916  ЖЫЛҒЫ  ҰЛТ-АЗАТТЫҚ  КӨТЕРІЛІС  ТУРАЛЫ...
Жәмеңке—жетпіс бестегі Ұзақтың үзеңгілес жолдасы, ше­шен,
алғыр кісі еді.
Июльдің 11 күні. Бүгін—пристоптың берген мәулетінің

жауабы берілетін күн. Бауырынан сиген еркек қалмай, ал­
бан Айттөбеге жиналып, ұлыққа жауап бермек болады. «Не
қыламыз, бермегенде қайда барып құтыламыз?» деген сөздің
тиянағын Ұзақ айтуға қояды.

Ұзақ бұрын Механов пристоппен ұрысып, үш жарым ай
абақтыға кесілген, барлық провасынан айырылған адам бола­
тын және Ұзақтың қалмаққа беделі бар адам.
Ұзақ айтады:—Жігіт бермелік, қалмаққа өтіп кетеміз, ең

кемінде үш жыл жан сақтатам, үш жылға дейін мұның өзі де
бір жайлы болады,—дейді. Жұрт осыған қол қояды.
«Ұлыққа жауапты кім береді?» дегенде: «Тұрлықожа, Айт­
бай, Серікбай үшеуі жауап берсің» дегенге келді. Үшеуі бір-

біріне:—«Сөзді сен баста, сен бастамен» тұрып алады. Сөз жа­
зылып және көпке келеді. Көп: «Ұзақ білсін» дейді.
Ұзақ:—Жәмеңке айтсын,—дейді. Жәмеңке Серікбайға сіл­
тейді.

Серікбай—әдемі сәукеле сақалды, нұрлы, майда тілді, ше­
шен кісі еді. Жиналған ел тұтасымен жүріп, Қарқарадағы прис­
топқа келді. Сонда жиналған халық қарасы бес мыңдай еді.
Қарап тұрдық, қалың кісі Қарқараны басып кетті. Поли­ция ел­

ді қамшылап кейін қайырды. Ел қамшы көтерген жоқ. Дү­кен
ашық, бір жан сіріңке алған жоқ.
Жәмеңке, Ұзақ бата қылған Айттөбеде қалып, елді қайыр­
ғанды көріп, қайтып кетіседі. Ел біресе ары, біресе бері жүріп,

ұйлығып, тұрып алысты. Аяғында елді пристоп аттан түсірді.
Бәрін де отырғызды. «Көп ішінен бір-ақ кісі келіп жауап берсін»
деді. Қазақтан: «үш кісі жауап береміз» деді. Пристоп: «Мақұл»
деді. Жауап беруге бастапқы шақырылған Тұрлықожа, Айт­­бай,

Серікбай үшеуі келді. Ел артынан ентелеп, жаяу сығы­лып, ба­
сып кетті. Полиция ұрып-соғып, қылыштарын жарқыл­да­тып,
әзер тоқтатып тұр. Мен дәл сол, алдыңғы топтың ішінде бұ­ғып
тұрмын.

Пристоп мені іздепті. Ырысқұл Мамырбаев Падбарков де­
ген суан жігіт (Мамырбайұлы фамилиясын әлгі пристоптың
фа­милиясына сәйкестеп өзгерткен еді) шақырып келді, ұлық­

тардың қасына бардым. Пристоп Подбарков, оның орынбаса­
ры Плотников, Қарақолдың пристопы Красненков, учаскебай
судия Молчевский, следоуател Смернов, медециниский назра­
тел Ананеев дегендер тұр еді. Следоуател Смерновтың қолында

фотография жабдық бар, ол құрып, дайындалып жатыр.
Бөркі қолында, Серікбай сөзді майдалап, ізектеп тұр:

аузымен айтсын, бала бересіңдер ма?—дегенде, көп:—Жоқ,
жоқ!—деп шу ете түсті.
Үстінде көгал шыт шапаны бар Тұрлықожа:

тайса, қарашасы бұзылады» деген, біз орысқа қарағанға елу
жыл толған жоқ, елу жылға дейін салдат алмақшы емес еді,
одан танды. Бір сом жиырма тиыннан артық түтіннен рамат
алмақ еді, биыл 21-45-тің арасына келгеннен алым алды, артық

алды. Жерді алды, қонысты алды, суды алды, аш орысты алып
келді, өз жерімізді өзімізге сатты!—деп, тағы бір осындайлар­
ды «бір» деп, «екі» деп дауыстап өзі санап тұрды. Бітіп, айтып
келіп:

«Рас, Рас!» деп айқайды аспанға шығарды. Көптің қозғалысы
қозып кетті. Көптің ортасынан бір шал өгізін жетелеп келіп
қалған екен:

дық берсін. Ұрыста ор қазып, шепке ұсталып, қойша қырыл­
ған­ша, жастығын ала жататын болсын! Астына ат, қолына қару
берілсін, жұрт осыны тілейді!—деді Тұрлықожа.
Айтбай да кібіртіктеп, бірдемені айтты. Бірақ ду оның сөзін

естірмеді. Намаздыгерде ел тарады.
Жайлау. Ел ат-айғырын ұстай бастапты. Бозбала киіне бас­
тапты. Осымен бір-екі жұма өтіп кетті.
Жәрмеңкеде тұратын Сұлтанмұрат деген саудагер сарт бар

еді. Соған ғана 5-6 қазақ анда-санда келіп-кетеді. Бір күні «қа­
зақ бұзылыпты» деген сөз дүңк етті. Бұл хабар елді көтеріп жі­
берді. «Қырғызға кісі жіберіп, хабар салыпты-мыс. Қырғыз­дың
Бұғысында Батырқан, Қыдыр, Саудамбекке елдер хат жа­зып,

1916  ЖЫЛҒЫ  ҰЛТ-АЗАТТЫҚ  КӨТЕРІЛІС  ТУРАЛЫ...
не болып жатқанын сұрастырыпты-мыс. Қазақ көтерілісі­нен
Сұлтанмұрат хабар алыпты-мыс» деп хабар артынан хабар та­
рала берді.

Ел сірне қыла бастады, тумыш істей бастады. Астық пыс­ты,
орылмады, шөп шабылмады, науқан, шаруа, қыс қамы жайы­на
қалды. Елдің мойны босап, сөз аңдитын болды.
Августің бесінде Асыдағы қызылбөрік көтерілді, спесік

ала келген пристопты ұрып-соғып, 17 орыстың жау жарағын
алыпты. Енді Жаркент уезіне қарайтын қызылбөрік қобыра­
ды. «Қызылбөрік атаулыны орыс ұстайды» депті. Қызылбөрік­
тер тумыш қыла бастады. Прокордың жолдасы Кравченко ал­

бан кісілерін (жоғары жиналыстағы сөйлегендердің суретін
салып алған емес пе еді) ұстай бастады. Ұзақты, Жәмеңкені,
Әбдіхалықты, Серікбайды, Әубәкірді, Тұрлықожаны, Алда­
бергендерді ұстады. Ұзақ, Жәмеңкелерді Қарақолға жіберді.

Төрт күннен кейін «Жәмеңке өлді» деп хабар келді. Қатын-
баласы сүйегін алуға лұқсат тілеп, жәрмеңкедегі прокрорға
келді. Ол қолына қағаз бермей:

берген, сүйегін бермепті. Облысқа жандаралға телеграмм бер­ді.
Жандарал лұқсат қылмайды. Ел одан ары өшігіп кетті, ел әб­ден
жауықты.
Августің онында Қарашығанақта (Нарынқолдың қасы) бір

адамды біреу өлтіріп кетіпті. Судияға, следоуателге хабар келді.
Мұны союға жүрдік, сойылды, кісіден өлген екен. Қайтып келе
жатқанда Сарыжазда бізге ат жетпей, Сатыпалды деген дох­тыр
екеуміз қалып қойдық, поштаға келдік. Пошташы үйінде екен,

бізді салқын қарсы алды. Кулаков деген ағаш тілетін зауыты
бар, қазақша мал жиған бір орыстың байы еді, қазақтар өлті­
ріп кетіпті. «Сендерге ат бере алмаймын» деді. Өзі таныс еді,
таныстығымыз жайына қалды. Оның үстіне Кеңсу, Шырғанақ,

Талдыдағы омарталарды қазақтар шауып кетіпті. Августің он
екісінде Асыда пристоп өліпті. Осының бәрін айтты. Жалпаң
қып ат алдық. Пар ат жекті, жәмшігі қазақ. 35 шақырым еді,
қатты жүріп келеміз, сары жазық, ел жоқ.

Желқарқараға келдік, жәрмеңке көрінбейді. Он-он бес рет
сирек-сирек мылтық даусы естілді. Жәрмеңке желкесіне шыға
келсек, Қарқара суының батыс жағы, Көкдөңге қалың жыл­

қы қаптап кетіпті. Бір жан жоқ, тап-таза, елсізде жалғыз біз
ғана. Қарқараға жақындағанда адақтап әр жерден кісі көрін­
ді, жылқы қуған, жосып шапқан, ұйлыққан топ. Біреуінен тіл
алуға ынтық болып келеміз.

Бізге бір үшеу жолыға кетті, Дәркенбай (Аламан) деген шал.
Сәлем бердік.

лып, ала алмай, сырылып анау дөңге барғаны, кешке шаппақ.
Қарқараға барасыңдар ма? Онда қазақтан ешкім жоқ, босып
шықты,—деді.

де бәйге атым қалған, туысқаным бар, Сатыпалдының бала-
шағасы бар, састық. Сатыпалдыға:—Енді қайтелік?—деп ем,

дегі Кантр деген орыстың (орыс болмаса керек) жылқысы.
Базар­ға әкеле жатқан жерінен өзін өлтіріп, жылқысын алып
бара­ды,—деді. Онан ары шошыдық. Мен атыма мінгім келе­
ді. Өйт­кені жаяумын. Сатыпалды бала-шағасын көрмек бола­

ды. Сан­далып көп тұрдық. Иу-қиу кісі шауып жүр. Аяғында
«тәуекел!» деп жөнелдік.
Жәрмеңкеге жақындағанда басы қып-қызыл біреу (жаяу)
сандалып келеді. Бұл—әлгі өлтірдік деген Кантр. Басы қарыс

дық. Көшені қақ жарып жүріп келеміз. Бір салдат кіжініп:
«Арада әлі поштаға голәйт етеді»,—деп.
Үйімдегі адамдарым қашып кетіпті. Екі баласы мен иесі (үй,
пәтер ғой) қалған екен. «Тез жоғал!» дедім. Түркебаев судия­

ның тілшісі еді, о да көлік таба алмай отыр екен.
Қаладағы наубайлар (нан пештері) ашық қалыпты. Қалада
қалғандар ұлықтардың пәтеріне жиналып, арбадан баркада жа­
сап, ор қазып жатыр.

1916  ЖЫЛҒЫ  ҰЛТ-АЗАТТЫҚ  КӨТЕРІЛІС  ТУРАЛЫ...
Августің он екісі кешке таман: «Орға кіретін кірсін, кірме­
ген кетсін, ұрыс болады» деп бұйрық болды. Шепке келдік, ор­
дың ішінде следовател тұр екен:

кешке таман абақтыдағы Алдаберген, Серікбай, Әбіхалықтар­
ды далаға тұрғызып қойды. «Қарақолды қырғыз алыпты, абақ­
тыдағыларды (Ұзақтарды) атыпты» деген хабар сарт ете түс­
ті. «Құдай дін мұсылманға қуат берсін!» деп аһылап, Алдалап

жүрген жан.
Пристоп Түркебаевпен екеумізді шақырып алып:—Сендер
ордың ішінен шықпайсыңдар!—деді. Сол жерде бармағымды
тістедім:

мен ғой адасып, көзсіз көбелектей түстім. Сенің қалмағың қа­
лай?—деймін Түркебайұлына.
Салдат бір рота (70-тей). Ашулы. Топ-топ ертеулі ат, жүкті
түйе, сиыр, қора-қора қой әкеле бастады. Болыстың, бидің зна­

гын, бір шанаш (мес) саф күмісті қой тұяқ, тай тұяқ, жамбы,
сәукеле, жүген-құйысқан, кілем, киім, жабдықтарды [жинап
алды].
Іңірде қойға Қарқара жазығы көрінбей кетті. Анда-санда

қой ішінде туырлық қомдаған сиырлар көрінеді. Пристоп қой­
ды салдаттарға жинауға бұйырды. Сарт-саудагерлерге күзеттір­
ді. Жәрмеңкедегі дүкендерді тасыттырып, орға жинаттырды.
Әр жерге үлкен-үлкен от жақтырды (дүкенді жағып жатыр).

Ордағы елдің бәріне «қой сойып жей берсін» деп бұйрық беріл­
ді. Орыстар, қашқарлықтар ылғи қошқарларды, құнан қойды
сойды. «Қозы сойсаңдаршы» десек, бізді келеке қылады. Бір
сөз айтсақ, бұзып аламыз ба деп үндемейміз. Өйткені сағат са­

йын ісіміз оңбай барады.
Базарда қалған ақ отауларды ордың ішіне тасып, жаппа қос
қылып, жасауын үлесіп жатыр. Саудагер, салдат, сарт, таран­
шы қазақтың ырғын малына, нәрсесіне тұмсығын тықты-ау, біз

«мырза қамаудамыз». Сатыпалды орға кірмей қашып кетіпті,
түн болды.
Августің он үшінші күні қырдағы елмен титтей қатынас
болған жоқ. Күн батты. Оттар лаулап далада жанып тұр. Екі-

үш күннен бері берекелі тамақ ішкенім жоқ. Әлсіреп, шаршап,
құлап қаппын. Елең-алаңда бір-ақ ояндым. Оянсам, кешегі
он мыңдай қой бір-ақ өріп кетіпті. Бір топ салдат Тұзға қарай
шауып кетті. Өйткені Тұз жақта бір қарауытқан көрінген. Ол

Құлжаның саудагерлері екен. Сәскеде Қарақол жақтан шаң
шықты. Мұны: «қырғыз келіп қалды» деп ордағы орыстар шала
бүлінді. 250-300-дей кісі көрінді, алдынан жасақ жасап, әскер
шықты. Жақындағанда салып, қойып жіберді. Келе жатқан

кісі быт-шыт болып, қырқаға қарай торғайдай тозды. Әлгі
жерінде қараң-құраң бір тобы қалды. Салдаттар аттарына мініп,
атып, қуалап, тоздырып кетті. Ұстағанын айдап келді. Бұлар
Қарақолдан апиын кесуге барған қытайлар екен. Он шақты­

сын жаралап, 50-60 тай қытайды айдап келді. Бұлардың қа­
зақ-қырғызбен байланысы бар екен. Мылтығы барлар «қашып
кетті» деседі. Шынында, бұлар кәсіп іздеген қытайдың нашар­
лары еді.

Оларды да орға қамады. Ыңыранып жатып, екеуі өлді. Қал­
ған жаралылары да өлімші болып, қыңсылап жатты. Күн кіші
бесін болды. Әкелген мал қара құрық, жылқы аз, бір-ақ айғыр
үйіріндей. Орыстар қазақтың басқұрын көп жинап жүр, еденге

төсемек.
Түнімен у-шу. Мен күн шыға ояндым. Оянсам, өзге карти­
на: падоботтың алды кетіп қалыпты, қалғаны кетіп жатыр.
Түйенің үстіне жүк салып, саудагерлер, орыстар Қарақолға

жүріп жатыр. Ұлықтардың біреуі қалмапты. Ақ үйлердің іші­
не-тысына қойды бауыздап тастай беріпті. 50-60-тай қойлар
бауыз­даулы жатыр. Кейбір қазақ үйлері өртеніп жатыр. Абақ­
ты аңырап қалыпты. Ешкім жоқ, Серікбайларды сол күні алып

барып жайғапты. Біреу-біреуге сыр айтпайды. «Балапан басы­
на, тұрымтай тұсына». Әркім ат, арба тауып кетіп жатыр. Тай,
бір жабағылы биені бұрышқа қамап ұстадық. Уәли Қайлобин­
нің өгей әкесі осында екен. Мен сонымен бірге Жаркентке кет­

пек болдым. Ол қатым жаттық. Ертеңінде 40-50 арбамен Жар­
кентке жүрдік. Келе жатырмыз, мен ноғайдың арбасындамын.
Түздің аяғын қырқа, бір қылаң жылқы қашып келеді, ер-
тұрманды екен. Қарқараның суына келгенде шылбырына ора­

лып тұрып қалды. Ноғайды тоқтаттым. Бір атын шығарып
берді, онымен келіп әлгі ерттеулі атты ұстап алдым. Қолында,

1916  ЖЫЛҒЫ  ҰЛТ-АЗАТТЫҚ  КӨТЕРІЛІС  ТУРАЛЫ...
санында қызыл бояу, таңбалы ат, ол қазынаға аталған бола­тын.
Басында қызыл кендір ноқтасы бар еді, оны тізгін қылған екен.
Ол турасынан ілініп, тоқтатыпты. Санында Текес қал­ма­қы

таңбасы бар, шай қызыл жылқы екен. Жер-су баспайды. Жол­
дастарым:

Кегенге (су) жақындағанда бір ақ үй отыр. Бұл Жақсылық
деген дохтырдың үйі еді. Келдім, атасы отыр екен. 500 жыл­
қысы бар адам еді. Дохтыр қатынымен жылы суға (арасанға)
кеткен екен.

қазақтың куәлігін алмайды» деймін. Мен кіргенде суға жы­
ғылдым. Күн кеш болды, қондық. Шылғауымды отқа қалап
қой­сам, шылғауымның біреуі өртеніп, аз ғанасы қалыпты. «Бұл
жаман ырым» деп, қалғанын өртеп жібердім.

Күн шықты. Қашқар тонымды арбаға салып жүрдім. Жал­
манды өзекке келгенде, бір-екі адам ағызып көлденең өтіп кет­
ті. Келсек, әлгі жер айқасып жатқан адам өлігі екен (біз көшіп
жатқанда 5-6 қытайлар кеткен еді, соларды өлтіріп кеткен екен

дедік). Иманға келмей қайырып, тоңқайып-тоңқайып жат­
қан өлікті аралап жүріп келеміз. Серікбай дәл жолдың үстінде
жатыр екен, тани кеттім. Әбділхалықтың өлігін де таны­дым,
бірталай тараншыларды өлтіріп кетіпті. Сарт өлгендерді та­нып

ұлардай шулады. Жүріп кеттік.
Кешегі жолыққан Иса (дохтырдың атасы) қуып жетті. Таң
атқан соң 50-60 кісі келіп (ішінде Дәмен де бар):

(Дәмен өз күйеуі еді, көшпеген-ді. Орысқа жақын-ды, орысқа
санап қылғаны), қыз-қатын ап кетті, Қырғызсайдағы пристоп­
қа барып арыз қылам,—деп келеді.
Шошанайға жеттік. Бір жаман тамнан шығып, бір таран­

шы шал ботадай боздайды. Ағустың 12-нен 13-не қарсы түні
бұларды (Серікбай бәрін) абақтыдан айдап шығарды. Жолда
бұл тараншы болдырады. Басқа тараншылар арқалайды, ая­ғын­
да жүре алмайды. Ат үстінен бұл тараншыны салдаттар атады,

бұл құлап қалады, оқтан амал қалады. Олар озған соң қашады,
далада түнейді, Серікбайларды атқан жерге жақын жатады.
Таң атқан соң Серікбайлардың өлігіне келіп, Серікбайдың үс­
тін­дегі шапанын жауып кетеді. Онан жүріп осы тамға тығыл­ған

бо­лады. Серікбай жолда келе жатқанда, бұл тараншыға: «сен
аман қаласың, елге сәлем айт!» деп, бойтұмарын берген екен.
Шошанайда дамылдап отырғанымызда, бір топ қазақ-орыс
киіп кетті. Иса екеумізді «сендер шпионсыңдар!» деп айдап

кетті. Өйткені Темірліктегі пошта айдаушы орыс-казакты
өлтіріп кетіпті. Бізді Қырғызсайға (казак-орыс поселкесі) ай­
дап келді. Менің әлгі қылаң атым пәле болды. «Мына қазақ
қазынаны талап алған, сен сонан алдың» деді. Қырғызсай

орыстары школге жиналып жатыр екен. Иса көкірек ауру еді,
ыңқылдап, қорқып ауырып кетті. Қораға түсісімен шуыл­дап
атты алды. Сөкті, ұрысты. Шөлдеп барамын. Күн батып бара
жатқанда қыздар қарбыз тіліп жеп жатыр екен, бір-екі тілім

берді. Жан шақырдым.
Таң атты. «Кете бер, ат бермейміз!» деді. Таныс орыс (Смер­
нов) бар еді. «Шыға сені тосып, аттырады» деп күңк ете түсті.
Атаман: «Кет, кеттің!» астына алды. «Ат бермесең, кетпеймін»

деп жатып алдым. Змағон дейтін Ақсудың болысының (таран­
шы бар еді) дарбызы бар еді, соны жеп ұйықтап қалыппын.
Бар ақшам бір сом елу тиын ғана, бөлке сатып алдым. Оның
үстіне жеті-сегіз жігіт (қазақ) әкеп жамады. Олар—малайлар.

«Жұмысқа» деп бірлеп-екілеп алып кетеді, әкеткені үйірге
қосылмайды. Үшеу-ақ қалдық, өзгені атты. Жамбас тесіліп ба­
рады. Қырғызсай қаласын түйе мен сиыр басып кетті. Таран­
шыны қуып келіп, ораққа салып жатыр. Түгеліншеге бар­

дық, «Баусары дегенді бастан аттым» деді Малышов деген бір
казак-орыс. Қасымдағы жолдастарым мал бағып жүрді. Олар:
«қашамыз» десті. «Жолдарың болсын!» дедім.
Қазақ-орыстар маған дазнания жасады, следоуател келіп

(Смернов) мені падкомбойым жеткіздіртті. Бұрын қол алып
амандасатынбыз, ол болмады. Сұраққа алды. Маған иланған­дай
болды. Түркебаевты сұрай береді. «Мен Қырғызсайға келе­мін,
кепілге алсам, қашып кетпеймісің?» деп үш қайырды. Аяғын­да

кепілге шығарды. Бір бөлме, көрпе-жастық берді. Мен октабр­ге
дейін сонда тұрдым.

Мен июльдің оныншы күні Шалкөдеден келе жатып, албан­
ның Қарқараға жиналатынын есіттім. Июльдің он бірінші дүй­
сенбі күні, албан Қарқараға жиналды. Кеңес: бала беру, бермеу.
Көп бермеуге қаулы қылып келіп, Серікбай, Айтбай, Тұрлы­қо­

жа үшеуі арқылы жауабын берді. Үшеуі келіп пристопқа айт­
ты. Пристоп бір ауық ашуланды, бір ауық ақылын айтып, май­
далады: «Қатты жазаға ұшырайсыңдар!»—деді. Жұрт илікпей
тұрып алысты. Аяғында пристоп елге: «Тарқа, не жауап болса,

болыстарыңнан естисіңдер»,—деді.
Ел тарады. Мұның алдында «бесір мен болыстар шет пұш­
пақтап спескі жазып жүр» дегенді жұрт күңкіл қылатын. Әлгі
жиналыстан қайтып келіп, өзіміздің бесірді қолындағы кіне­

гені тартып алып, жыртып тастадым. Бесір елге өкпелеп: «Ел
қарсы болды» деп пратакол жазып, көрсетпекші болып еді, ел
старшын басы бір қозыдан сегіз қозы, ақша қосып, бесірге бер­
мек болып басты. Мен тағы Шалкөдеге жүріп кеттім.

3-4 күннен соң қайтып келе жатып, Қарқараға Әбдіхалық­
ты шақыртып кеткенін, мені де іздеп жүргенін естіп, үйге кел­
дім. Ауылым у-шу болып, жылап жатыр екен. Болыстан білейін
деп, болысыма келіп едім: «Сені ұлық бізге тап деп жатыр, ай­

налайын, ұлыққа барайық!» деген соң, екеуміз ұлыққа келдік.
Пристоп бізді Крабшенкоға жіберді, келдік. Келісімен мені екі
салдат бағынға алды, әрі-беріден соң Крабшенко шақырып:

Әбдіхалықтың қасына абақтыға тықты. Серікбай да сонда екен,
екі күн жаттық. Бір күні кешке жақын Қарақолға бізді жаяу,
өздері атпен үш салдат кенбай айдады.
Сол күні жолда Қарақолдан бір арбалы орыс келіп: «Қырғыз

бүлінді» деп хабар қылды. Оған салдаттар не қыларын білмей,
жолға тоқтап тұрғанда Қарқарадан жасауыл келіп, бізді қайта
әкеліп, абақтыға тықты.
Ол күні жаттық. Ертеңінде біздің үстімізге 12 ұйғырды, та­

раншыны әкеп жапты. Базардағы барлық саудагерлер, адам­
7-0190

дар нәрсесін тасып, ұлықтың үйіне айнала жиналды, оған
ор қазды, арбадан қорған етілді. Ертеңінде бізді ел жатарда
абақтыдан Жаркентке қарай 15 салдат айдап шығып кетті. 3
қазақ, 12 ұйғырмыз. Тобымызбен томпылдатып, өгізше айдап

ке­леді. Жардың жағасына жеткенде Мансұр деген бір ұйғыр
болдырып, оны өзге он бір ұйғыр амалдап, арқаласып алысты.
Қарқараның тоғанынан өткенде, әлгі ұйғыр тіпті жүре алмады.
Ол жерге жығылып, аузын ашып жатқанда, бір салдат ат үсті­

нен мылтығының істігімен найзалап, өлтіріп кетті. Ұйғырдың
құлындағы даусы шығып бақырды, біздің зәреміз ұшты.
Таңға жақын Кегендегі пошта станциясына айдап келді.
Бізді бір беті ашық қораға қамап қойып, салдаттар шай қай­

наттырды. Шайдан бір-екі ожау ішіп, таңдай жібіттік. Сал­
даттар тағы жүрмек болды. Серікбай, Әбдіхалық: «Біз жүре
алмаймыз, ақыр өлтіресің ғой, осы жерде өлтір!» деп отыры­
сып алысты. Салдаттар ұрмай-соқпай: «Жүріңдер, әлгі арбалы

тараншыға жетелік, соның арбасына сендерді мінгіземін» деп
жалынғандай боп алып жүрді.
Қайқыға жақындағанда Серікбайлар тағы жүре алмады.
Жалынып біраз дем алысты. Дем алған жерде салдаттар мыл­

ты­ғына оқ салып, тасты, шиді атып, күлісіп отырды.
Тағы айдады. Әбдіхалық, Серікбай жүре алмады, оны аттың
баурына алып ұрды. Мен Серікбайды демеп алып жүрдім. Сон­
да күн сәске. Артымызда келе жатқан салдаттың мылтығы

тарс еткендей болды да, алдымызда келе жатқан бір ұйғыр
жалп ете түсті. Тарс-тұрс, түтін, тұман, Серікбай екеуміз қабат
жығылдық. Біз жер бауырлап жата бердік, бізде қимыл жоқ.
Аздан соң Серікбай: