— Балалар, келіңдер! Қарындарың ашқан болар? Тамақтанайық. Оу, отағасы, келмейсіз бе? (Нұртайға қарап әзілдейді, Нұртай осы әңгімені күтіп тұрғандай екі баласын жетектей Әсемге қарай келеді).

— О, о! Мынау нағыз мейрамхана дастарқанының мәзірі ғой, Әсем-ау! Осы далада адамның араны неге ашылады екен? Үйде тамаққа дәл мұндай тәбет болмайды.

— Араның ашылсын десең әр демалыста шығып тұрайық. Құдайға шүкір, енді өз машинаң бар, ешкімге жалынбайсың.

— Дұрыс айтасың, Әсем, енді демалыс күндері үйде отырмаймыз. Осылай серуендейтін боламыз.

— Құдай бұйыртса деп сөйле. Әйтпесе, осы бүгінгі серуендеуімізге де күнде ертең деп әзер шыққан жоқпыз ба? Қарашы, Нұртай, ауа қандай тамаша! Күнде керемет боп тұр! Бүйтіп демалыс сайын қыздырынар бол сақ нағыз африкалық біз болармыз.

— Папа, анау судың жағасына Әшім екеуіміз ойнап келеміз.

— Нұртай, екеуіміз қандай бақыттымыз, ә!

— Сен менің ұйқыны жақсы көретінімді ғана білесің. Дәл қазір тіпті де олай емес. Немене, менің одан басқаны ойлауға қабілетім жетпей ме? Қанша тапқыш болсаң да, осы жолы таба алмадың.

— Ендеше, айта ғой, не ойлап отырсың?

— Келесі жылы амандық болса, сенің төркініңе, Төлеш ағаңа барайық! Көптен хабарласпай кеттік. «Бізді менсінбейсіңдер, байып қалыпсыңдар ғой» - деп кекететінді шығарып жүр. Аунап-қунап қайтайық, соны айтқым келіп еді.

— Қандай ақылдысың, Нұртайым! Сендей күйеуім бар, мен қандай бақыттымын! Бұны саған айта алмай-ақ жүр едім. Қызметтен қолың бір босамай-ақ қойды. Көңілімді алаңдатпайын деп едім. Міне, сол сөзді ауызыңа Құдай салып отыр. Барсақ барып қайтайық. Жеңгемде бала көтермеді. Ағам мен жеңгеме жаным ашиды. Балалар үйінен неге бала асырап алмайсыңдар десем «Кісі баласы бала боп жарытушы ма еді», - деп әңгімені шолақ қайырады. Одан әрі қазбалай беруге дәтім шыдамайды. Жарасының аузын тырнағым келмейді. Қайтеміз, өздері біледі-дағы. Әйтпесе, үйінің жанындағы балалар үйінен көздері жәутеңдеген қара көздерді көргенде жүрегім шаншиды.

— Бұл жай мені де толғандырып жүр. Әсем-ау, сол үйдің маңынан өткенде менің де жүрегім шымырлайды. Қолдан келер шара бар ма? Ата-бабамызда жоқ қасиет. Бесіктен белі шықпай жатқан баланы жетімдер үйіне апарып тастау қылмыс пен пара-пар ғой.

— Әне, әне қарашы Нұртай, аспан екеш аспанда біздің әңгімемізге ортақтасты. Қазір ауа-райы бұзылатын сияқты. Жауынға ұрынбай тұрғанда тезірек үйге жетіп алайық.

— Нұртай, Нұртай қайда? (Ешкім жауап бермейді. Дәрігерлер өзара күбірлеседі.)

— Шамасы, күйеуін сұрап жатыр-ау.

— Байғұс, ештеңе білмейді ғой. Қазір естіртуге болмайды. (Олар Әсемнің аузына су тамызады)

— Қабырғасы төрт жерінен сынған. Дәрігерлер аянбады. Бірақ күйеуін құтқара алмады. Балалары машинаның артындағы көрпе-жастықтың арасында аман қалыпты. Күйеуінің ешкімі жоқ екен, балалар үйінде тәрбиеленіпті.

— Балалар қайда?

— Әйелінің жалғыз ағасы бар екен. Соған хабар берілді. Балаларды сол нағашысы алып кетті.

— Ия, бұл отбасына бақытсыздық тап болды. Так, Нұртайды арулап жерледім. Оның қазасын Әсемге естіртуге болмайды. Дәрігерлер «миы зақымданған» дейді. Жиі-жиі есі ауып кетеді. Кейде сандырақтайды. «Оған тыныштық керек. Ашуландыруға, жүйкесіне тиюге болмайды» — деп отыр дәрігерлер. Соққан машинаның иесін тауып, машинаны жаңалатып, үйдің қасына апарып қойдым. Менен сол машинаны сұрайтын олардың кімі бар? Әсемнің түрі анау, есі кіресілі-шығасылы. Балалар болса әлі жас. Ендігі мәселе, мынау – дүние-мүлкі мен қалған төрт бөлмелі пәтер менікі болуы керек. (зымияндықпен жымияды) Ауруханадан шығысымен Әсем қарындасымды колыма көшіріп алайын. Әрі қарай не істеймін десем де өзім білемін. Оған уақыт керек.

— Мама, папам қайда? Ол неге бізге келмейді?

— Айналайын құлыным, келеді папаң келеді. Сенің үлкен жігіт болғаныңды көреді. (Төлеш кіреді).

— Айналайын қарындасым, жақсымысың? Жағдайың қалай?

— Шүкір жақсымын, аға, тез шаршаймын, басым айналады.

— Әсем айналайын, қайғыра берме, қайғыра бергеннен Нұртай ортамызға қайта келмейді. Енді мына балалардың, өзіңнің жағдайыңды ойлауың керек. Өздеріңе салса қазіргі мына жағдайда қалада тұра алмайсыңдар ғой. Сен болсаң түрің мынау, науқассың, балалар болса шиеттей, әлі жас. Өздеріңе келіп алғанша біздің үйде тұра беріңдер. Құдайға шүкір, үй жетеді. Көштен қалып отырған жайымыз жоқ. Жалғыз қарындасымды екі баласымен қалаға апарып тастауды білмей отырғаным жоқ. Сендерді бастарыңа іс түскенде бағып, күту менің туысқандық парызым емес пе? Бала емессің, түсінесің. Естіген ел-жұрттан ұят қой.

— Бұл не дегеніңіз, аға?

— Жоға, қарындасым, бүгінгі адамдар қарап жүре ала ма?Ауыздарына тыным жоқ. «Төлеш жалғыз қарындасына пана бола алмады, көмектеспеді» деген сөз маған ғана емес, саған да, біздің сүйегімізге салынған таңба болмақ. Сондықтан жеңгең екеуіміз осылай ұйғарып, өзіміз қараймыз деп өз үйіме алып келдім. Сен ештеңеге алаң болмай, денсаулығыңды күт. Басқа шаруаны өзім реттеймін.

— Мама, сен ренжімесең біз далаға шығып ойнаймыз.

— Ия, балалар, далаға шығып ойнай қойыңдар. Мен сендерді көрші балалармен таныстырайын. (Шығып кетеді.)

— Ия, бұл ауылға келгеніме де үш айдай уақыт өтті. Обалы не керек, ағам да, жеңгем де бәйек боп бағып жатыр, мені тіпті қимылдатпайды. Әсет пен Әшім де арқа-бастары кеңіп, күнұзаққа ойыннан бір босамайды. Алғашында әкелерін іздеп, қыңқылдаушы еді, ойын баласы емес пе, соңғы кезде оны да ұмытты. (жеңгесі кіріп шай қамына кіріседі).

— Еркем-ау, өңің түзеліп қалыпты, күннен-күнге жақсарып келесің.

— Ауыл тірлігін жатырқап қалыппын. Оның үстіне ертелі-кеш жұмыссыз отыру жалықтырады екен. Аға-жеңеше, менің сіздерге масыл болып отырғаным жараспас. Қамқорлықтарыңа рақмет. Айыққан секілдімін. Тірі адамбыз, тірлігімізді жасаймыз. Үй-жайымыз бар, Нұртайдан қалған азды көпті дүние де жоқ емес, азар болса машинаны сатамын, өзім жұмыс жасаған жерімде қызметімді жалғастырамын. Қашанғы отыра берермін, Нұртайдың жолдастары да көмектесер еді. Рұқсат беріңдер. Біз өз үйімізге оралайық.

— Апырмай, машинаны сатамын деді ме? Қой, мен тұрғанда машинаны сатқызбаймын. (орнына қайта келіп отырады) Қарындасым. жаным-ау, сен мені ренжітпе, ағаңның басынан теуіп, елдің алдында масқаралап кетпекпісің? Дүние бәрімізге де жетеді. Бауыр мен бауырдың арасы суымасын. Машинаны сатқаны несі, жұрт не айтады. Анау Төлеш жалғыз қарындасынан дүниені аяп, машинасын сатқызды деп табаламай ма? Біле білсең, ол Нұртайдың көзі емес пе? Оны көздерің қиып, дәтің барып қалай сатасың? Қаладағы үй тозып кетеді десең, әзірге пәтер жалдаушыларға жалдай тұрамыз. Денсаулығыңды күт. Саған қаланың айқай- шуы жақпайды. Дәрігерлер саған «тыныштық керек» деген, жалғыз ағаңның жанашыр сөзіне құлақ ас, жаным. Мен қалаға барып, өзіңді жақсы қарайтын дәрігер іздейін.

— Мен қала жаққа барамын. Менің айтқандарымды орында. (кетіп қалады.) Тәуіргүлге таныс әйелі кездеседі

— Әй, Тәуіргүл, амансыңдар ма? Қайынсіңлің қалай, жақсы ма?

— Ойбай не дейін, қайынсіңлім соңғы кезде өзгере бастады. Жүріс-тұрысы біртүрлі. Сөзі де сандырақтап барады. Ақыл-есі ауытқыған секілді. Қарап отырып басы айналады. Оңашада өз-өзінен күле береді. Ана екі жетімегіне қарауды да қойды. Тамақты да бере алмайды. Мен үйде жоқ болсам, екі бала аш қалады. Кейде сақылдап тұрып «Нұртайды» іздеп келдім,– дейді.

— Рас па, обал болған екен? Онда дұрыс ауруы бар болды ғой.

— Ойпырмай, о заманда, бұл заман, өлген адам тірілуші ме еді.

— Жас жан ғой, жазылар. Обал-ақ болған екен.

— Обал болды, кесірі балаларға тимесе екен. Ағасында да ес жоқ, әлгі біздің үйдің адамын айтамын. Бәрін қойып, соның қамымен жүр. Дәрігерден ештеме қоймады. Қалаға апарып дәрігерге қаратпақшы. Қайтсін, жалғыз қарындасын қимайды ғой.

— Әсемжан, сені жақсылап емдейтін дәрігер таптым. Өзімен жақсылап сөйлестім. Осыдан құлан-таза айығып кетсең, үйіңе апарамын. Балаларды балабақшаға берерсің. Өзің жеңіл-желпі жұмыс табарсың, біз де көмектесерміз. Нұртайдың басына ескерткіш қоярмыз. Өзі де бір тәуір дәрігер екен. Барынша көмектесейін деді. Мен де ештеңемді аямаспын. Жалғыз қарындасынан аяған дүние-мүлік неге қараң қалмайды.

— Мынау кешегі айтқан адамым. Дұрыстап қарарсың. Мынау қағаздары.

— Қолдан келгеннің бәрін жасаймыз. Егер аурудың беті бері қараса, туған-туыстың арасында болған дұрыс. Сағыныш пен уайым дымкесті бір жолата ушықтырып жіберуі мүмкін.

— О не дегеніңіз, келіп тұрамын, қатынасымызды үзбеймін.

— Дегенмен мекен жайыңызды жазып кетіңіз.

— Әрине, жазамын. (Зымияндықпен, аярлықпен тұрған адресін өзгертіп жазады, жүзінде жағымсыз күлкі табы байқалады.)

— Мамам қайда? Оны қайда тастап кеттіңіз? Алып келіңіз. Үйге, өзіміздің үйімізге кетеміз. (екеуі отыра қалып жылайды.)

— Жыламаңдар, ертең келеді. Өзім ертең үйге апарып тастаймын. Бұлай көшеге, жолға шықпаңдар. Жүріңдер, үйге барайық.

— Әсет, мамамыз қашан келеді?

— Әшім, жылама, мамамыз ертең келеді, жүр, саған балмұздақ әперейін. Жақсы ма. келістік пе, жылама.

— Жақсы, жыламаймын.

— Өшір үніңді, шешең еш жаққа кеткен жоқ, келеді. Әйтпесе, үйден қуып шығайын, жүріңдер сосын қаңғып. Сендерге айттым ғой, көшеге шықпа деп, балалар жәутеңдеп бір-біріне қарайды.)

— Мен ауру емеспін, саумын.

— Осындағылардың бәрі сау, азғана уақыт жата тұрыңыз.

— Мені босатыңдар, зәредейде кеселім жоқ. Сендер мені әдейі ұстап отырсыңдар. Балаларымды тауып беріңдер. Ей, адамдар, тасбауыр болмай менің Әсетім мен Әшімімді тауып беріңіздер. Нұртайдың ұлдары Әсет пен Әшімімді көрген, білгендер бар ма? Менің іздеп жүргенімді олар біле ме екен? Әлде тасжүрек Төлеш олардың да көзін құртты ма екен? Көрдіңдер ме, адамдар, бауырымның пайдасын. Асырды ғой арамза ақылы мен айласын. Жынды болдым қайтейін. Дәлелдеуге дәтім жоқ. Әсет. Әшім құлындарым, қос боздағым қайдасың?

— Әшім, Әшім, қарашы біздің машина келеді.

— Әсет, Әшім, қайда барасыңдар, бері қайтыңдар. Жағдайларың қалай? Мен сендерге тамақ әкелдім. (Әсет машинадан көзін алмайды. Әшім Төлеш ұсынған тамақты алады, Әсет жақтырмай қарайды.)

— Жүріңдер, машинамен қыдырып қайтайық.

— Жоқ, мінбеймін. Бұл машина – менің папамның машинасы. Анау кісі оны не үшін айдап жүр. Мен оны мамама айтамын.

— Әй, мұрынбоқ, ол машинада сенің шаруаң болмасын. Қайта сен маған рақмет айт, артыңнан іздеп, тамақ әкеп тұрғаныма. Өй, мақұлық, сені ме, мамам дейді ғой, мамаң жоқ, ол өлген, естідің бе, өлген.

— Сен менімен ақылдаспай, неғып анау Төлештікіне кетіп қалдың? Әлде Төлеш саған басыңа бақ құсын орнатамын деп сайрағанына сендің бе? Кімге жалшы болып жүрсің, ауырып өлген шешемізді бізден жасырып жүрген, оны біз елден естідік. Нашар халде жатқанын біледі ғой, сонда бізді неге апарып жолықтырмады. Мамамыздың өлгенін өзгеден естіп, неше күн жылағанымызда бізді кім жұбатты. Бізге жасаған жақсылығы -әке-шешеміздің үйін, дүниесін пайдаланғаны ма? Саған, маған бір көйлек әперді ме? Жақсы адам болса бізді жетімдер үйіне тапсырар ма еді? Қазір есейген соң сені қолдарына ала қалыпты, менің училищеге оқуға түскенімді пайдаланып. Өйткені, сен оларға бүгін керексің. Айтшы, сен қандай жақсылық көрдің? Енді өлуден кеттік. Мен жұмысқа орналастым. Сен енді мектеп бітіресің, бәрін таста.

— Айтқандарыңның бәрі шындық. Ол бізді аямаса, біз оны аяйық. Кемпірі ауру, шалдың да көзі көрмей бара жатыр. Осындай жағдайда қалай тастап кетесің? Жаманды-жақсылы шешеміздің ағасы емес пе? Тастап кеткеніміз обал ғой, шешеміздің өлгенін айтпаса, бізді аяған болар. Мен әзірге осында болып, көмектесе тұрайын. Осында қалып келісім шартқа отырып жұмыс жасасам ба деген ойым бар.

— Бауырым, қиын тағдыр сені ерте есейткен. (Екеуі құшақтасады).

— Мама, мен бір жігітпен таныстым, өзі сондай сыпайы, сымбатты жігіт. Зауытта жұмыс жасайды. Балалар үйінде өскен.

— Әке-шешесінің тәрбиесін көрмеген бала, қай оңған дейсің? Ішкіш біреу-дағы. Бір маскүнемнен әзер құтылып едік.

— Олай деме, анашым! Ол арақ та ішпейді, темекі де шекпейді.

— Тәйт әрі, олардың бәрі үйленгенге дейін солай айта береді. Сенің әкеңде үйленерде солай қақсаған. Қолы жеткен соң, басымнан таяқ айырмай қойды емес пе? Оларға бірден сену қиын. Байқа, қызым, менің зар жылап өткенім жетер, күйеусіз қалмассың, ата-анасы бар жігіт бұйырмады ма? Менің де құдағаймен араласқым келеді.

— Ия, мамамның сөзінің де жаны бар. Оған құлақ аспасаң тағы болмайды. Ал. Әсетті ондай жаман жігітке қимаймын. Бүкіл зауыт мақтайды. «Ел мақтаған жігітті, қыз жақтаған» деген бар емес пе?

— Мама, қызыңызды сондай адам талғай алмайтындардың санатынан дегіңіз келеме? Мен адам танимын. Әсет жаман жігіт емес, ол да біз сияқты. Тағдыр тауқыметін көп көрген, інісі бар, нағашысының қолында екен. Әсетті көрсең, бүгін пікіріңнен айнып шығасың. Үлкені де, кішісі де жұмысында оны мақтайды.

— Жарайды, қызым. Менікі әшейін. Сенің болашақ өміріңнің қамы ғой, өзің білесің ғой. Ендеше сол жігітіңді үйге әкелсеңші, ақыры танысу керек қой.

— Анашым, менің! Сіз алтын адамсыз ғой сіздей алтын адамды қалайша жаман жігітке айырбастаймын. Оған әлі-ақ көзіңіз жетеді. Ол өте тамаша жігіт. (Бағила анасының бетінен сүйеді.)

— Әсет, екеуіміз қосылмас бұрын, сен менің мамамның алдынан өтуің керек. Жалғыз анамның сөзін тастап кете алмаймын. Үйге барайық менің мамаммен таныс.

— Қалай? Не айтып тұрсың? Сонда мен ол кісіге «қызыңызды маған беріңіз» деймін бе? Ұят емес пе?

— Сені жұрт темірден өрім өреді дейді. Бір кемпірмен бір ауыз сөз сөйлесуді білмейсің бе? Жүр, онан да біздің үйге барайық. (Екеуі Бағиланыц үйіне келеді)

— Сәлематсыз ба?

— Есен-саусың ба, балам. Төрге шық, сен дер келеді деп дастархан жасаған болдым, ұялмаңдар, тамақ алып отырыңдар.

— Денсаулығыңыз жақсы ма, апа?

— Шүкір Аллаға, шырағым, өзің бір қарағанда момын балаға ұқсайсың. Бағилам бірде-бір жігіттің атын атамаушы еді, соңғы кезде сенің есіміңді аузынан тастамайды. Егер бір-біріңді шын ұнатсаңдар, сендерге қарсы келер менде күш жоқ. Екеуіңде жетімсіңдер, бақытсыздық бізбен кетсін. Бақытты болыңдар, бір-біріңді сыйлаңдар, бақыт та, бақ та аспаннан түспейді, ол өз қолдарыңда. Бақыт құсын алақандарыңа қондыратын да, үркітіп, ұшырып алатын да өздерің. Айналайындарым, бақытты болыңдар.

— Бауырым, зауыт маған үй беретін болды. Жеңгең екеуіміз жақыңда жаңа үйге көшетін боламыз. Осында кел, шаруашылықпен айналысасың, жан-жағы кең, үлкен үй.

— Нағашыммен ақылдасайын, сосын біржола келейін.

— Айтатын несі бар. Анау арақкеш балдызын қолына кіргізіп алсын. Қартайған апа-жездесін бақсын. Машинаға да, үйге де сол ие емес пе? Ендеше, көрсетсін сол көмегін. Екеумізге не істеді? Болды, жетті, бәрін таста да осында кел. Бағилаға да ескерттім, бәріміз бірігіп тұрамыз. Солай жаса, бауырым. Ес барда етек-жеңімізді жинайық.

— Нағашы аға, Әсет үй алатын болыпты. Жеңгем екеуі сол үйге көшкелі жатыр. Менде солармен тұрғым келеді. Әсет те «үйге кел» деп шақырып жатыр.

— Екеуің де ержеттіңдер, адам болдыңдар. Әке-шешесі жоқ дегізбей өсірдім. Қолымдағыны аямадым. Менің жағдайымды көзің көріп отыр, кемпірдің жағдайы анау. Күніге дәрігерге шапқылауда, бүгін де ана ит інісі мас күйінде доғдырға алып кетті. «Мас күйіңде машина айдама, бір нәрсеге ұрынып қаларсың» деп едім, тыңдамады. Мана кеткен, кайтатын уақыты болды. Әлі жоқ. Осындай қиын-қыстау уақытта сен буынсыз жерге пышақ ұрасың. Нағашың ажалынан бұрын өлсін десең, бар, қалма, ағаңның қасында бол. Бізбен бірге болғаның да дұрыс еді. Қайтемін, Әсет те басыңды айналдырып жіберіпті ғой, өзің біл. (Осы кезде тыстан көршісі «Төке, Төке» деп жүгіріп кіреді.)

— Төке, масқара болдық, масқара. Ауылдың шетінде сіздің машинаңыз апатқа ұшырапты.

— Не, не дедің? Кемпір аман ба? Құдайым-ай, не жаздық, өлмелі шағымда көрсетпегің осы ма еді?

— ішіндегі адамның екеуі де өлген. Қарсы келген үлкен машинаның астына кіріп кетіпті шопыры мас қой деймін.

— Түсінікті. (Қатты күрсінеді). Ойпырмай, неткен тажал машина еді?

— «Барма» деп айтып-ақ едім. Тыңдады ма, мені. Әне түбіне жетті. Ажал айдап тұрған ғой, Құдай-ау, не жазығым бар еді? Неңді алдым. шұнақ Құдай! Мен қақпасты ең болмаса тыныштықпен өлтірсеңші.

— Бізге ешкімнен хат келмеуші еді ғой.

— Қайдан келген хат екен?

— «Сандықтастан»

— Ия, мен ол жерді жақсы білемін. Оған бір неше рет барғаным бар. былтыр туған жиенім сонда жындыханаға түсіп қалған. Сонда бір әйелді көрдім. Өзінің алып бара жатқан ауруы да шамалы сияқты. Дауысы сондай зарлы бишараның, уақытында келісті адам болған сияқты. «Әсетім мен Әшімім. қос құлыным қайдасыңдар? Өлісіңдер ме, тірісіңдер ме?" – деп зарлайды да отырады. «Қос құлынымды бір көріп өлсем арманым жоқ» дейді. Ешкімі жоқ бір жан ғой деймін. Қасына барып, әңгімелесейін десем «Не қыласыңдар, жиырма жыл бойы осылай зарлап келеді, іздеп келіп жатқан ешкімі жоқ», - деп дәрігер рұқсат етпейді. (Бағиланың көзі бақыранып, түрі өзгеріп кетеді.)

— Саған не болды, өңің қуарып кетіпті ғой.

— Кешіріңіз, мен үйге тез жетуім керек.

— Түк түсінсем бұйырмасын. Бұл қалай? Әлде ұқсастық па? Күйеуімнің де. қайнымның да аттары дәл келіп тұр. Әсет маған «әкеміз машина апатынан, ал анамыз ауруханада қайтыс болды демеп пе еді? Әлде мені алдағаны ма? Әлде шешесінің жындыханада жатқанын жасырды ма? Ауруды ешкім Құдайдан сұрап алмайды ғой. Әсет өтірік айтуы мүмкін емес. Бұнда бір үлкен сыр болуы мүмкін. Неде болса Әсеттің жұмыстан келуін тосайын. (Әсет келді.)

— Жаным-ау, бір түрлі абыржулысың ғой? Не болды саған?

— Ештеңе болған жоқ. Саған солай көрінген шығар. Бар жуынып кел, шай дайын. Шай ішейік.

— Әсет, сен осы шешеңнің өлгенін өз көзіңмен көрдің бе?

— Иә, оның саған тап қазір керегі не?

— Жоқ әшейін, өз көзіңмен көргеніңді сұрап отырмын.

— Көрдің не, көрмедің не, бәрібір өлген адам тірілуші ме еді? Оны не қыласың, одан да шайыңды құй.

— Саған не болған, Әсет?

— Бағила, өлгеніне жиырма жыл болған адамды неге қайта-қайта сұрай бересің? Тым білгің келсе айтайын. Мен де, Әшім де шешеміздің өлгенін көзімізбен көрген жоқпыз. Бірақ, нағашым «ауруханада көз жұмды» деп айтқан. Жақында Әшімге «Қай жерге жерленгенін білші, басына тас қойып, Құран оқытайық» деп едім. Ол сұрады ма, сұрамады ма, білмеймін. Әлі хабарын айтқан жоқ. Бағила, мұны менен тәптіштеп неге сұрадың?

— Мана пошташы әйел келген, сол әйелден «Сандықтастағы» ауруханадан «Әсетім мен Әшімім тірісің бе, қайдасыңдар?» деп зарлаған әйелді көрдің бе деген сөз естідім.

— Бағила, сен бәрін дұрыс естідің бе? Ештемені жаңылыстырып тұрған жоқсың ба? Мысалы, адамның аттарын дегенім ғой. (Бағилаға жалт етіп, тік қарайды.)

— Дұрыс естігенде қандай. Аттарын қайта-қайта2-3 рет атады. Егер қағыс естісем, құлағым керең болсын. (Әсетте маза жоқ, арлы-берлі үй-ішін кезе бастайды.)

— Түкке түсінсем бұйырмасын. Тірі адамды бұлар қалайша «өлді» дейді, а? Жиырма жыл бойы өзінің емшектес, туған қарындасын өлдіге санап жүрген нағашымыз қандай қаныпезер адам, а? Нағашыдан садаға кеткір. Мүмкін емес, тіпті. Сенбеймін.

— Неде болса барып қайт. Мәселенің анық-қанығын біліп келгенің жөн. Әзірге бұл жайында ешкімге сыр ашпай қоя тұралық. Ертең арманда қалып жүрерсің. Көңілің сол жердің өзінен қалсын. Неде болса, барып қайт.

— Дұрыс айтасың, Бағила. Жұмыстан сұранып баруға, жолға жиналайын.

— Апырмай, оймен отырып, келіп қалғанымды да байқамаппын. «Апырмай, жүрегім бір түрлі толқуда. Жиырма жыл көрмеген, өлдіге санап, жоққа теліген анаммен жолыққанда қандай күйде болар екенмін?! Анам мені танымай қалса қайтемін? «Мен сенің балаңмын» дегенге сене қояр ма? Бірден «Мен - Әсетпін» десем жүрегім жарылып кетпес пе екен? Болмаса «жиырма жыл шешеңді іздемей қайда жүрсің» деп өзімді кінәлап,сөйлеспей қойса, анық масқара сондай болмай ма? Тіке айтсам арты неге соғады? Жиырма жылғы сағыныш пен ыза-кектің шыдамауы мүмкін. Неде болса, Төлештің көршісі болып барайын. Арғы жағын әңгіме барысында көрермін.

— Саламатсыз ба? Дәрігер?!

— Саламат па, шаруаңызды айта отырыңыз.

— Елден келген едім. Осында көршімнің қарындасы жататын еді? Хабарды жақында естіп, менің жолым түсетінін біліп «соға кел» деп еді. Азын-аулақ сәлем-сауқаты бар. Мені сол кісіге жолықтырыңызшы.

— Аты-жөні кім еді?

— Әсем Беденқызы. (дәрігер басын жұлып алып, таңырқай, көзілдірігін алып, қайта киіп қарайды)

— Ия, ондай адам бізде бар. Бірақ, оның ешкімі жоқ емес пе? Ол бейшараға жиырма жылдан бері келіп тұрған алғашқы адам – сіз! Ол байғұс қалай қуанар екен? Осыншама уақыт бір хабарын бермеген неткен бауыр? Неге бір іздеп келмеген? Қаншама рет хат жаздық. Бірде-бір жауап ала алмадық. Көршіңіз қандай адам еді? Дені сау ма? Әйтпесе, мынадай қарындасын жалғыз тастап кетер ме? Қатты науқасы да жоқ. Екі баласын іздеумен-ақ қартайды, байғұс. Иә, қазір мен оны осында ертіп алып келемін.

— Мен ол кісіні сырттан күтейін, сізге бөгет болмайын.

— Міне, сізді іздеп келген кісі – мынау.

— Мына бала ма?

— Иә, осы бала.

— Бұл баланың менде қандай шаруасы бар?

— Алдымен баланың әңгімесін тыңдаңыз. Аздан соң өзім ертіп әкетемін.

— Кімнің баласысың? Сені мұнда кім жіберді? Мені не қыласың? Мен біреуге керек болыппын ба?

— Осында бір жұмыстарыммен келген едім. Көршім «Егер Сандықтасқа барсаң, сонда менің қарындасым емделіп жатыр еді, хабарын біле келші»,-деп еді.

— Ол көршің кім деген? Әсет:

— Көршім Төлеш деген ақсақал. Әсем:

— Кім дедің? Кім? Төлеш? Төлеш дедің бе? (Әсет қорқып кетеді) Оның әйелінің аты кім?

— Әйелінің аты – Тәуіргүл.

— Олардың қолдарында бала бар ма? Әсет:

— Сіз білетін Төлештің балалары бар ма еді? Әсем:

— Мен білетін Төлештің балалары жоқ болуға тиіс.

— Онда балалары туралы неге сұрадыңыз?

— Жай сұрағаным ғой, айналайын! Егер тірі болса оның қолында екі бала болуы керек еді.

— Ол балалардың атын білесіз бе?

— Неге білмеймін, әрине, білемін. Бірінің аты – Әсет, бірінің аты – Әшім.

— Бұл балалардың сізге қатысы бар ма? Ол балалар кіміңіз еді?

— Қатысы, қатысы (мырс етті). Өзің тергеушіден кем емессің ғой. Ол екеуі де менің балаларым. Енді саған не керек өзі (ашуланады).

— Иә, ол үйге екі ер бала кіріп-шығып жүретін еді. Кішісінің атын білмеймін, ал үлкенінің аты – Әсет.

— Әсет, Әсетім, анау кішісінің аты – Әшім болды ғой. Оңбаған, сенің анау көршің оңбаған адам. Кие ұрғыр қасиетсіз. Неғып ол жиырма жылдан соң қарындасын іздеп қалды. Мен оны өліп қалды екен десем. Әлі тірі екен ғой, қаныпезер. Айналайын балам, көршің құрсын! Ол бәрібір ұзаққа бармайды. Оны кие ұрады, кие. Оны мына менің көз жасым жібермейді. Мені зарлатқанда, ол оңбаған не опа тапты екен? Құдай бар болса, оның алдына келтіреді, ол – шындық. Одан да ана аулыңа барған соң, Әсетке айтшы, шешең тірі деші. Мүмкін, ол шешесінің тірі екенін білмейтін де шығар, құлыным. Ана Төлеш сұм оларға "шешең өліп қалған" деуден тайынбас. Мен кеткенде екеуі де кішкентай еді ғой, қайдан білсін?! Олардың кінәсі жоқ қой, кінәлағым келмейді. Сол балама айтшы, шырағым. Келсінші соларды бір көріп өлсем арманым жоқ. (Жылайды)

— Ма-ма! Мама! Мен сенің Әсетіңмін ғой!

— Не дейді? Не дейді? «Әсетіңмін ғой» дей ме? Жоқ. сен менің Әсетім емессің. Аулақ, аулақ. Алдама мені, алдама. Осы кезге дейін, осы алданғаным да жетер.

— Маматай, маматайым менің! Мен Әсетпін ғой! Бізге сені «өлді» деп қойған ана Төлеш бауырың. Соған сендік қой. Тірі екеніңді кеше ғана естідім. Маматай, кешір бізді. Әшім де тірі. Сеніңіз, мен Әсетіңмін. Бұл жерде қалдырмаймын. Мен Нұртайдың баласымын, Әсетпін.

— Шынымен, Әсетімсің бе? Құлыным! Менің Нұртайымның Әсетімісің? Әшім, Әшім қайда? Айналайындар-ау, бармысыңдар?! Құдай-ау, көз жасымды көрген екенсің-ау. зарымды естіген екенсің ғой! Бәсе деймін, жиырма жылдан бері қатып қалған тас емшегім бүгін бір иіп еді-ау! Сезген екен-ау, білген екен- ay! Оң қабағым тартып еді, жақсылық хабарын білдірген екен ғой. Қане, Әсетім, келші, Әсетім, жетімегім!

— Бұл кісі менің анам. Тірі екенін кеше білдім. Сенерімді, сенбесімді білмегенмін. Енді көзім бәріне жетті, енді анамды алып кетемін.

— Қағаздарын реттеп әкеп шығарайын. Енді бұл кісіге тыныштық пен күтім өте керек. Солай жасасаңыз, құлан-таза айығып кетеді. Мынадағы ем-дом әсер етпейді. Мен оны маман ретінде айтып тұрмын.

— Сіздерге көп-көп рахмет! Анамды жақсы күтіп бақтыңыздар. Еңбектеріңіз Алладан қайтсын! Рақмет. Бізге біздің үйге тойға келіңіздер!

— Әшім, а. Әшім, қайдасың? Әшім деймін! Құдай-ау, көзімді алғанша, өзімді алмай ма? Өлісің бе, тірісің бе дейтін бір жан табылсайшы! Жер сипалап қалдым ғой, мынау өлмелі шағымда. Бұл Құдайға сонша не жазып едім! Манағы Әшім қайда кетті, а?

— Бүгін неге сонша таусылдыңыз? Құдайдың басқа салғанына кім көнбейді, көнесіз. Киіміңіз жуулы, малыңыз жайлаулы. Тамағыңыз алдыңызда. Енді сізге не керек? Жүріңіз, үйге барайық!

— Күйінген соң айтамын да, қайтейін. Әшім, мә мына хатты мана почташы бала әкеліп еді. (Хатты алып, Әшімге береді.)

— Әшім, сүйінші! Анаң тірі екен! Әсет іздеп тапты. Дені сау. Бәрін де біліп отыр. Әсет мамаңды қолға алудың қамымен жүр. Осы жолы үйге әкелуге кетті. Осы хат қолыңа тиісімен, тез жет. Жеңгең Бағила.

— «Анаң табылды, сені іздеп жатыр» дейді. Қызық екен!? Өлген адам қалай табылады? Әлде жеңгем менімен әзілдескені ме? Жоқ, бұл адамның жүрегі шыдайтын нәрсе ме?

— Әшім-ау, жалғыз нағашыңнан не жасырдың? Айтсаңшы адамды үздіктірмей. Не жазыпты? Кім ол? Не дейді? Мына кәрі жүрек әлденені сезіп тұр.

— Бұл хатта түсініксіз бір жай бар екен. Мамам, яғни сіздің қарындасыңыз табылыпты. Менен сүйінші сұраған хат. «Тез жет» дейді. Сүйінші, нағашы, қарындасыңыз табылыпты.

— Не? Не дедің?

— «Қарындасыңыз тірі» дейді. Төлеш:

— Әсем бе? О-о-ох! (Аузы қисайып, бір жағына құлап бара жатады) Кие, кие!

— Бағила, ау. Бағила! Сүйінші! Менің мамам тірі екен! Міне, алып келдім! (Сүрініп-қабынып, Бағила келеді, Әсем екеуі құшақтасып амандасады.)

— Сәламатсыз ба? Әсет:

— Мама! Сізді тапқан келініңіз Бағила - осы. Әсем:

— Көп жаса, шырағым, өмір жасың ұзақ болсын! Сәлеміңнен, ізетіңнен таныдым. Көргенді жердің баласы екенсің. Рақмет, қалқам! (Бағиланың маңдайынан сүйеді.) Қызымдай бол, екеуің бақытты болыңдар!

— Апа, бақыт деген, яғни нағыз бақыт сізді тапқанымыз емес пе?

— Әшім, Құдай-ау. Әшімім қайда? Ол неге жоқ? Аман ба өзі?

— Хабар бердім, апа, келіп қалар. (Осы кезде, «маматайлап» Әшім де келді, келе анасып құшақтайды.)

— Маматай, менің асыл анам, маматайым! Әсем:

— Құлыным, Әшімім, Нұртайымның кішкене ұлы, тірі екенсің ғой! Құдайға жалындым да, жалбарындым да, тілім де тиді, тек өзі кешірсін! Көрді ғой көз жасымды. Құдайға шүкір, тәубе! Төрт көзіміз түгелдендік, енді тек осы бақытымнан айырмасын!

— Апа, апашым, Құдай берді, енем тірі екен. Құдағимен араласқым келеді деуші едіңіз.

— Айналайындарым, қуаныштарың құтты болсын! (Барып Әсеттің маңдайынан сүйді.) Ал, Құдай қосқан құдағиым, аман-есен бала-шағаңмен табысуыңмен! (Екеуі құшақтасып көріседі.)

— Апа, ылғи мақтап жүреді екенсіз. Шаттығымыздың үстінен түстіңіз!

— Уа, халайық! Біздің үйде үлкен той! Бұл той ана мен баланың жиырма жылдан кейінгі табысу тойы.