Сағыныш

Авторы: Рза Қунақова

Рза Қунақова САҒЫНЫШ

УДК 821.512.122 ББК 84 Қаз-7 Қ 71 Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі Ақпарат жəне мұрағат комитеті «Əдебиеттің əлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды Құрастырған Ғалия Құсайынова Қунақова Рза Қ 71 Сағыныш: өлеңдер. – Алматы: «Ана тiлi» баспасы ЖШС. – 2013 ж. – 248 б. ISBN 978-601-251-091-1 Қазақтың белгілі ақыны Рза Қунақованың жинағына оның əр жылдары жазылған өлең-жырлары берілді. Ақын жырлары тақырыбының сан-алуандығымен, туған жер, өскен өңір, замандастарын алтын арқау еткен қарапайым да көңілге жылы тиер сыршылдығымен ерекшеленеді. Кiтап көпшілік оқырманға арналады. УДК 821.512.122 ББК 84 Қаз-7 © Қунақова Р., 2013 ISBN 978-601-251-091-1 © «Ана тілі» баспасы ЖШС, 2013

Туєан жер – алтын бесігім

ҚАЗАҚСТАНЫМ Қазақстан десем: Көз алдымда көгілдір таулар тұрар, Шетсіз, шексіз жайнаған баулар тұрар. Сыңсыған ақ қайыңдар, жасыл орман, Мен үшін сен отты жыр, асыл арман. Қазақстан десем: Бойымда күш, жігер мен шабыт тасыр, Кең жазира дарқан жер ұлан асыр. Көз жіберсем ұлан-ғайыр кең далама Мың сан сурет тұрады қызыл, жасыл. Қазақстаным – Көгімнен күн күлімдейді, Жамбылдың отты жырын кім білмейді?! Оқиды оны украин, қарақалпақ, Грузин мен белорус пен бар ел жалпақ. Қазақстан десем: Бауырлас, қимас туыс елім жатыр, Мұхиттай түпсіз терең көлім жатыр. Нұрынан елдігінің жаралғандай, Достық гүлі əлемге таралғандай. ОТАН – АНА Отан-ана – Сенсің асыл мекенім, Сенде өсіп, Арманыма жетемін. Сенің басып ыстық топырағыңды Мен əрқашан арман қуып кетемін.

Отан-ана, Сен бар жерде Мен бір алғыр қыранмын. Бақытты елде өмір сүрген, Мен бақытты ұланмын. Сенде ғана алаулаған жалынмын, Сенде ғана мен ақиық дарынмын. Отан-ана, Сенсіз мен Сынық қанат құстаймын. Отан-ана, Сенсіз мен Биік самғап ұшпаймын. ҰЛЫ ОТАНЫМ

Ұлы Отаным – бақыт теңдік ордасы, Болашаққа бастай-тұғын жол басы. Жүрек те бір, тілек те бір бауырмыз, Барлық ұлттың ұл-қыздары – жолдасым. Жүзеге асты бар арманым аңсаған, Отанымнан бақыт тапты қанша адам. Əр күн сайын өмірімде өзгеріс, Əрбір таңды жаңалықпен қарсы алам. Елдік туым желбіресе төбемнен, Бейбіт, ашық аспанымды көрем мен. Соның күміс сəулесінен нəр алып, Дарқан далам алтын дəнге бөленген. Старт алып Байқоңырдан аспанға, Замандастар шеру тартты жасқанбай. Болды екінші мекеніміз көк аспан, Ер ұшқыштар талай оған жол салған.

АЛМАТЫ ОТТАРЫ Қаланың аруларының Жымыңдаған күлім көздеріндей, Менің бауырларымның Жүректегі жылы сөздеріндей. Түнімен жайнап тұрар, Жұлдыздармен жайнап тұрар Алматы оттары. Ымдасып көктегі Аймен, Нұр шашып гүлзарларға, Сырласып көп тоғаймен, Қол созған құзарларға. Бір сөніп, бір жанатын, Қарасаң, көз талатын Алматы оттары. Моншақтай тізілген бір, Шұғылалы нұрлы шамдар. Жайнаған үзілген гүл, От болып атар таңдар. О, алтын алқалардай, Күлімкөз қалқалардай Алматы оттары.

КОЛХОЗЫМА Колхоздың еңбек қызған күні қандай, Жаздағы жанға жайлы түні қандай. Шарықтап ойнағандай бейне оркестр, Құстардың тоқсан түрлі үні қандай. Ағаштар мың толықсып, тартқан күрең, Төсепті көктем жерге жасыл кілем. Кетпейді көз алдымнан жасыл бағы, Өр еңбек адамының асыл жаны.

Арналған ауыл саған ыстық сезім, Қалада жүрсем-дағы басылмады. Мен сүйсем қандай ыстық бауырымды, Сүйемін бауырымдай ауылымды. ТУҒАН ЖЕР Тау арасы туып өскен өз елім, Ырғайтым бар жасыл көгал өзенім. Ойнақ салып өстім сенің бойыңда Көрмей сені қалай ғана төземін. Өзен бойы теңселген көк құрағың, Дүниеге келген осы тұрағым. Айнадайын жатушы еді жалтырап, Сыбдыр қағып сылаңдаған бұлағың. Ақшоқының елестетем жар-тасын, Бүгіп жатқан арыстандай жотасын. Қандай ыстық топырағың, туған жер, Жыр жазайын, сағынышым тарқасын. ҚЫЗЫЛТАУЫМ Осы бір тау таныс маған жасымнан, Талай-талай гүл тергемін басынан. Балалықтың базарында бақытты Үйшік жасап ойнағанмын тасынан. Қызылтауым, сен қызылсың мəңгілік, Бұлбұл сайрап, атар мұнда таң күліп. Ақын қызың сандуғаштай сайраған, Мəңгі өтер бір өзіңді əн қылып. Қызылтауым, қызыл деген атың бар, Жырға қосып, əн арнаған ақындар.

Қанға, жанға ыстық келер туған жер, Сені мəңгі жырлайтұғын хақым бар. Терең еді өзен қазған сайлары, Өтті жылдар, өтті апта, айлары. Бауырында, колхоз, совхоз түрленіп, Бүгін, міне, Қызылтауым жайнады. Жасыл шалғын көк өзенді етегі, Ата-анамның ежелдегі мекені, Маңдай тері таудың тасын балқытқан, Өз елімнің сезілді ыстық екені.

ТУҒАН ЖЕР Жүрсем де қашан, қайда мен Туған жер биік шоқтығың. Кетсем де самғап Айға мен Қолымда жүрер шоқ гүлің. Сылдырап жатса өзенің, Тауларың маңғаз керілер. Жақсыға жомарт өз елім – Бəрінен жақсы көрінер. Өзіңе келіп кеңесем, Жабықса жаным тарығып. Кідірсем, ұзақ келмесем, Күтесің сен де зарығып. Өзіңе келіп тілдесем, Жүректе жырым туласа. Қадіріңді сонша білмес ем, Сенде өсіп, сенде тумасам!

ЫРҒАЙТЫ Мөлдіріңе талай жудым жүзімді, Топырағыңнан табам əлі ізімді. Өзіңде өткен балалықтың базары, Сағындырып келеді əлі қызыңды. О, ерке өзен, ақ толқынды Ырғайтым, Келді кезің өз ақының жырлайтын. Сен секілді дарияға асыққан Мен бір бұлақ ағысынан тынбайтын.

ОЙЖАЙЛАУДА Ойжайлаудың тердің бе, алаулаған гүлдерін, Тауларының көрдің бе, манаураған түндерін? Көрдің бе сен – жұлдызды – күміс түйме, көктегі, Үн қаттың ба байғызға уілдеген беттегі? Бүрін алып иіскесең жартастағы аршадан, Ұмытылар дəл сонда кездерің де шаршаған. Отыр барып қайнардың мөлдіреген басына, Жүзің түсіп жалт етер оның малта тасына. Көк шалғынға көсіліп аунап асыр салдың ба, Есіңе түсіп балалық бір жасарып қалдың ба? Ақ шағала тəрізді көгінде Ай жүзеді, Тізген жұлдыз моншағын шашып жасыл шалғынға. Пысқырады жылқылар бел астында, аулақта, «Арс» етеді көктөбет үйді айнала тау жақта. Мен отырмын саф алтын ауа жұтып жайланып, Ару Ай жүр сығалап, əнді ауылды айналып. Ойжайлауда, жан досым, айтшы осы болдың ба, Алты қанат тігілген ақбоз үйге қондың ба? Ойжайлаудың əр кеші тамаша ғой, тамаша, Бір жағында тау жатыр шаттық толы қойнында!

ҮЛКЕН ҮЙ Аман болсақ тұрамыз ғой тағы келіп, қош, аға, «Келесің де, кетесіңдер», – деп, жеңеше босама. Бір ауылдың үлкен үйі саналатын шаңырақ – Орталық боп қалды бізге берік алтын босаға. Аунап-қунап кетеміз біз демалыста тыныстап, Бірге тұрып, бірге өлу жоқ, болса да бір туыспақ. Өріс болды өздеріңе ұялас ақ балапан Дала гүлін жарыса бір тере-тұғын уыстап. Жыл жатсам да осында мен, «көп болдым-ау», –

демес ем, Бұл үй дарқан, береке ғой жүргенде сен, жеңеше. Сыр сандығын ақтарып бір ортаға сап оңаша, Отырып-ап өзіңменен ұзақ түнге кеңесем. Осы үйден тарады ғой ұрпағы бір атаның, Осы үйден басталды ғой менің сəби шат əнім. Осы үйден аттаныпты əкем, алты бауырым, Сонау алыс от жылдарда қорғауға Ұлы Отанын. Сондықтан да осынау үй секілді бір астана, Осы үйден тарайтын-ды ауылға тың бастама. «Ақ жеңеше, ақ апа» деп анамды сыйлаған, Аталыпты əкеміз – үлкен ата, жақсы аға. Жалғастыра берейік біз əке-ана дəстүрін, Қонақ келсе, күлімсіреп есікті одан аш бұрын. Зəулім өскен бəйтеректен қалған бұтақ іспеттес, Қарап өсер осы үйге қалған ұрпақ, жас буын. Аман болсақ тұрамыз ғой тағы келіп, қош, аға, «Келесің де, кетесіңдер», – деп, жеңеше босама. Бір ауылдың үлкен үйі саналатын шаңырақ – Тұра берсін үрпаққа да болып алтын босаға.

ӨЗ ЕЛІМ Жүрсем де қашан, қайда мен, Туған жер, биік шоқтығың. Кетсем де самғап Айға мен, Қолымда жүрер шоқ гүлің. Сылдырап жатса өзенің, Тауларың маңғаз көрінер. Жақсыға жомарт өз елім, Бəрінен қымбат көрінер. Өзіңе келіп кеңесем, Жабықса жаным тарығып. Кідірсем, ұзақ келмесем, Күтесің сен де зарығып. Өзіңе келіп тілдесем, Жүректе жырым туласа. Қадіріңді сонша білмес ем, Сенде өсіп, сенде тумасам! ШУ БОЙЫНДА Күн шыжғырып төбемізден, Құмның лебі беттен өбер. Қашқан жандай тегі бізден, Асау толқын жөңкіп берер. Сусындаттың паң даланы, Ну тоғайға бөленді өлкем. Қарағанда көз талады, Жағаңда тұр үйлер көркем. Құмдағыңа аунай берем, Еркін жүзіп айдыныңда. Мұнда кілең қайсар өрен, Тартып туған айбыныңа.

Алтын қолды ерлер мұнда Еңбегімен жалындаса. Далаң дарқан, берекелі, Күн күлімдеп төгер арай. Əрбір жылым мерекелі, Жемісі көп берер талай. Күн шұғылалы туған өлкем, Шаттық толы жүзінде. Əр атқан таң нұрлы, көркем, Бақыттымын өзіңде. ОН ЕКІ ЖҰЛДЫЗ Он екі Ердің құт мекені – Үшарал, Жұлдыз болып жанды мұнда күш адал. Бүгінгі ұрпақ қандай ғана бақытты, Келер ұрпақ, ойлан, асып түс одан. Он екі Ер, естіген жан сүйінді, Жүрекке жыр, көңілге күй құйылды. Жарқырады Алтын жұлдыз он екі, Отан-Ана, қабыл алдық сыйыңды. Артқа тастап асудан соң асуды, Білеміз тек алға ғана басуды. Бір совхозда он екі Еңбек Ері бар Құрметіне шашайық біз шашуды.

АУЫЛЫМ – АЛТЫН БЕСІГІМ І Адам атты тым биік арымменен Жиырмадамын, лаулаған жалын денем. Оққа тостым кеудемді қалқан қылып, Қорғай білдім елімді жанымменен. Көргенмін танкілердің түйіскенін, Көргемін талқан болған үй үстінің. Қапылыста оқ тиіп құлағанда, Туған жер топырағын иіскедім. Соғыстан елге қайта оралмаған, Арудың сүйіктісі бола алмаған. Құрбыларым соғыста құрбан болған, Ең қымбатым, асылым солар маған. Жұлдық боп жанып көкте көрінбеген, Бұрым боп бойжеткенде өрілмеген. Қорғады Ұлы Отанды құрбыларым, Дұшпанға ел намысы берілмеген. Бомбалар төбемізде жарылады, Жер, көк – от, кең дүние тарылады. Оранған от-жалынға қала, дала, Қашан сөніп түтіннен арылады? Мейлің күл, мейлің қорық, мейлің жыла, От-жалында ер мен езді əбден сына. Бір сəтке əзілдесіп отыру жоқ, Қызу шайқас, жүреміз іштен тына. От ойнап жер мен көктің арасында, Ыза-кек əрбір жанның қарасында. Бəріміз бір анадан туғандаймыз, Достастық қанды майдан даласында.

Бірде мен құлап түстім қанға батып, Жатырмын тамшы сусыз таңдай қатып. Шілденің қайнап тұрған ыстығанда Ажалмен арпалыстым тілсіз жатып. Шырылдап шыға жаздап шыбын жаным, Денеме қатып қалған ұйып қаным. Əлсіреп айдалада жатқанымда Тосыннан барлаушыға табылғанмын. Бағынып сұм тағдырдың мазағына, Көнгенмін соғыстың көп азабына. Бəрін де сүйе алады елін сүйген, Сенбесең, шын шайқаста таза сына. Білмедім енді арғысын, естен тандым, Өрт ішінде жатқандай күйіп-жандым. Көзімді ашсам сəлден соң, байқағаным, Ақ халатты адамдар арты-алдым. Денем тас, ештеңені білмен, сезбен, Дəрігерлер аялар жылы сөзбен. Бір аяқ, бір қолымды отқа беріп, Жатырмын, бұл қорлыққа қалай төзгем? Мүгедек боп бір аяқ, бір қолымнан, Қалдырды дұшпан сəйтіп нұр жолымнан. Достар үшін жауымнан кек алмақ ем, Не пайда, шықпады ғой түк онымнан. Жатып алып берілем түрлі ойға, Дəрігерге жалынам: «тірі қойма». Күш болса, атып тұрып төсегімнен, Əттең, шіркін, салам ем жауға ойран. Іске аспас бұдан былай іштегі айлам, Отаныма тимейді-ау енді пайдам. Жаутаңдаймын қырандай сынақ қанат, Шарықтап көк жүзінде салған сайран.

Амал не, жүрек сыздап күрсінемін, Дертім күшті, дəрігерлер білсін емін. Майданға оралмайтын күнді ойласам, Онсыз да жансыз денем түршігеді. Сенделіп тар төсекте тұншығамын, Айқайлап дəрігерді шақырамын. Аларып екі көзім, тіс шықырлап, Көмейде айтылмаған жатыр əнім. Жаны жоқ оң қолым мен оң аяқтың, Жаралылар қиналар мені аяп тым. Үстіме тас емес, тау құлағандай, Денем қызып, ұйқыдан сан оятты. Ең ауыр менмін басқа жарадардан, Кейбірі қайта тұрып, жарағандар. Құстай боп айырылған қанатынан, Мүсіркейді маған тек қарағандар. Қардай бомба жаудырып самолеттер, Орманды орағанда жалын, өрттер. Дүние астан-кестен күйге енгенде, Шама бар ма біреуді біреу жоқтар? Кездейсоқ жауынгерлер келіп қалып, Жүріпті иығына кезек салып. Жеткізіпті сүйрелеп госпитальға, Түніменен арқалап алып барып. Сонымен госпитальда төрт ай жаттым, Өмірдің ащысын да біраз таттым. Жазылды күнделікке əрбір күнім, Жауабы жоданбады келген хаттың. ІІ Қол кесілді, шолтиды аяғым да, Алшаң басар күн қайда баяғыдай?

Аяқ орнын атқарды қайран балдақ, Күн түсті жасанды аяқ-таяғыма. Қызығы дүниенің ары қалып, Қиналдым жүрек сыздап, қарым талып. Қорғасын құйылғандай денем ауыр, Орнымнан тұра алмаймын барым салып. Жасаған емнен болмай ешбір пайда, Аяқты кеспек болды дəрігер қайта. – Денеңе шаппау үшін қауіпті ісік, Табармыз жаның үшін біз бір айла. Жұбатты жылы сөзбен мені аяп, Ұстамай-ақ жүресің балдақ, таяқ. Кемтар етпей ауылыңа қайтарар ем, Айығар емес бірақ сынған аяқ. Сіз үшін дəрігерлер пікірлесті, Консилиум жасады да, былай шешті: Жараны асқындырып алмау үшін Тек тізеден кесетін боп келісті. «Қорықпа», – деп айтуда ақылдарын, Ақыл қосар жоқ мұнда жақындарым. «Өлгенім артық еді соғыста», – деп, Өзімді өзім қайрап мен батылдандым. Күйіктен бас айналып, күйеді ішім, Баспады бірі оңға менің ісім. Кетер ем:

«Қайдасың, – деп, – майдан шебі?» – Басымды көтеруге жетпес күшім. Телміріп терезеге тесілемін, Дəрігердің дарымады-ау есіл емі. – Күрделі операция жасау үшін Бұл жерден басқа жаққа көшіреді. –

Дейді маған жаны ашып көршілерім, Бір сөзді айтса керек емшілерім. Бауырымдай бəрі де мұңаяды, Арасында мен едім кішілері. Шілде еді мен жатқанда, күз болыпты, Су бетіне қабыршақ мұз қоныпты. Терезенің алдында жайнап тұрған, Мезгілі өтіп, жайнаған гүл солыпты. Бір күні жапалақтап қар да жауды, Ақ мамық жапты дала, қырат, тауды. Болса да енді сапқа тұра алмаймын, Көңіл, шіркін, кетуге елге ауды. Осы ойымды білдірдім дəрігерге айтып, – Бұл түріңмен жетпексің елге қайтып? Операция біткен соң жібереміз, Бір сұлуды қосамыз, – деді толқып. ІІІ Аша алмаймын, апыр-ау, көздерімді, Естімеймін ешкімнің сөздерін де. Айналамда аққудай ақ желеңдер, Сеземін операция кезінде. Бір кезде бір келіншек қойды сұрақ: – Ауылда кімің бар? – деп, жатыр сұрап, – Жетіммін, əке-шешем ерте өлген, – Дедім де, үнсіз ғана жаттым жылап. – Тірліктің түрлі болар өрімдері, Қорықпа, жуымайды өлім, – деді. – Сауыққан соң қайтасың туған елге Қаласаң, ала бар бір келін, – деді. Жылы сөзге қалай жүрек ерімейді, «Əкетем, табылса егер, келін, мейлі», –

Деп, мен де дəрігерге жауап қаттым, Одан басқа тірі жан көрінбеді. Сол жатқаннан мол жаттым,

қозғалмадым, Жұбаныш үшін айтпаған сөз қалмады. Жеңсе екен дұшпанды Ұлы Отаным, Жоқ менің бұдан басқа өзге арманым. Сарылып жата берем төсегімде, Ісім жоқ ешкімнің сөз, өсегінде. Тірінің санатында бар болғанмен, Елге пайдам тие ме кешегідей? Келді де бір күн түсте дəрігер қыз, Хабарынан басталды əбігеріміз. Жібермекші біздерді басқа жаққа, Жаралылар жандары бір, біргеміз. Жеткізді станцияға ат шанамен, Келеді поезд жүйткіп ақ даламен. Қоштастық жаралылар дəрігермен Алты ай бойы асыраған сол қаламен. Жүйткіді арқыраған ауыр состав, Əр жерге бес-алтыдан адам тастап. Біздерге тісін жарып сөйлемейді, Медбике қыз келе жатқан жолды бастап. Көзі тұр шығуға сəл шарасынан, Сескене ме жауынгер жарасынан? Түнгі сағат үштерде тастап кетті Поезд бізді қалың ағаш арасына. Қар басқан көрінбейді үйдің бəрі, Бізді қысып барады қыстың бəрі. Алты ай бойы госпитальда жатқан маған Даланың таза ауасы болды дəрі.

Алты айда қардай болды көмір шашым, Көтертпейді зіл батпан шақша басым. Операция жасалды үшінші рет, Толғанда жиырма екіге менің жасым. Дəрігерлер қалды мұнда ұстап тағы, Түсіме ауыл кірді қыстақтағы. Бала кезден бірге өскен бір қызбенен, Отырмын орындықта тыс жақтағы. Бірақ та тіл қатпады маған жылы, Айтылмай қалды арналған жүрек жыры. Бас қатты оянған соң көрген түстей Ойладым қалай үғам енді мұны? ...Тағдырым қатты келді осы маған, Туыс жоқ, сүйенетін не бір ағам. Тірі боп оралғанмен туған жерге, Өзімді өзім күтіп қалай бағам? Қиналып жүрек кейде талғанында, Еліме мүгедек боп барғанымда. Қуанып қарсы алса, ол бір бақыт Балаша еркелер ем алдарында. Жүрек жасып, көңілде туды күдік, Жетелейді бірақ-та алдағы үміт. Ақылменен екеуі тоғысты да, Сəлем хат туған елге жаздым тұрып: «Сенсеңдер менің сөзіме, Көрінгім келмес ел көзіне. Келсаптай болып кеспелтек, Жатамын жаным езіле. Мазалар көп ой тыншытпай, Тұрғандай болды Күн шықпай. Қозғалмай қалдым төсекте Бытыра тиген шымшықтай.

Ер болып етік кимеймін, Аяқты бүгіп, имеймін. Құрбыларым биге шақырса, Олармен қалай билеймін? Болмас енді үйлену тойым да, Қайрат күшім аз менің өңбойымда. Жүре алмай қатарласып құрбымменен, Денемді артып қойдым сойылға. Қолымнан келмес түк менің, Сырымды айттым, бүкпедім. «Кел» дегендер, хат жазсын, Туыс боп мені күткенің»... Оқыдым хатты көршіме уайым жеп, Пікірін тыңдап көріп, сынайын деп. Шау тартқан қырандайын томсырайып, Күрсінді ол, көздері жыламсырап: – Қарағым, ұқшы менің ақылымды, Шошытпа бұл хатпенен жақыныңды. Мүгедек болғанымды мен де жазып, Үркітіп алдым бала, қатынымды... Көндім де үлкен аға ақылына, Хатымды жолдамадым жақыныма. Ойладым ебін тауып елге жету, Жасанды таяқ байлап тақымыма. – Ел іші аталады алтын бесік, Бар шығар маған деген аз-кем несіп. – Дедім де, дайындалдым жол жүруге, Қарсы алар табылар бірер есік. Жаралылар босатпайды дəрігер алдын, «Қайтар» деп өтінуге мен де бардым. Бəрі де маған қарап езу тартты, Қысылып қылығыма, үнсіз қалдым.

– Дайындал алда жүрер сапарыңа, Солдаттың қалдырмаймыз қатарында. Екі жыл от та кештің, оққа ұштың, Риза саған халқың да, Отаның да. Кететіндер жолға тез жиналды да, Қалатындар қимайды, қиналды да. Зағип, шолақ – бəрі де мүгедектер, Сыймайды госпитальдің алаңына. Станцияға шанамен əзер жеттік, Жол-жөнекей аялдап, шылым шектік. Дауыстап үлкен состав келді түнде, Отырдық та, тездетіп жүріп кеттік. Көңілің көтерілсе, мұң қала ма, Бесінші күні жеттік Шым қалаға. Ауылға жетер мезгіл болған сайын Көбейе түсті күдік, сын балаға. Көп ұзамай тоқтадық, түстім жерге, Кеудемді тостым керіп түнгі желге. Бораны да жылы екен туған жердің, Жеттім мен шыныменен туған елге. Ауылдастар қуанды мені білген, Құшақтап бірі жылап, бірі күлген.. Көргенде көрші қызды қатар өскен, Мылқаудай ауыз ашпай, қалдым тілден. Қуанды құрбыларым, ауылдасым, Жиналды үлкен-кіші бауырласым. Сəбидей аялайды бəрі мені, Жандары қалай ғана ауырмасын. Жар еттім өзім сүйген бір аруды, Ұмыттым еңсе басқан зіл ауруды. Келе сала еңбекке араластым, Арбаға айырбастап мен қаруды.

Болар деп болашағым алда қандай, Елестейді бір бақыт аппақ таңдай. Көтердім жесір жеңге көңілдерін, Əңгіме, əзілдерім ұнар сондай. Сөйтіп мен туған жерге жеттім аман, Көмектесем баршаңа, келсе шамам. Бір ауыл бірге туған бауырымдай, Ақ шашты бар əжелер – менің анам... Жеңіс деген – бейбіт таңның нұрлары, Жеңіс деген – ақын жүрек жырлары. Жеңіс деген – майданда өлген боздақтың Аруларға айтпай кеткен сырлары. Жеңіс жазған естелік көп ойымда, Намыс оты əлі де бар бойымда. Ұрпағыма мақтанышпен айтамын, Жыл сайын мен Жеңіс күнгі тойымда. Балалыќтыѕ бал кїні

Сығалап тесіктен Отырды есікте. Көрші үйдегі күшік Жатыр тамақ ішіп. Көре сала Оны Көмекке шақырды. Ол жүгіріп, Есікке жетті. – Алайықшы етті, Көмектессең нетті, – Деді мысық. Ашуланды Күшік... «Ыр» етіп, Өзіне ұмтылды. Жаутаңдап көзі, Ет тұрмақ өзі Əрең құтылды. БАТЫРЛЫҚ «Мен – батырмын, қорықпаймын», – деп Мұрат, Бірге оқитын жолдасына мақтанды. Қиыршықтар артта қалды бұрқырап, Шаңғы сызып бара жатыр ақ қарды. Келді екеуі басына бір қыраттың, Зырламақ боп шаңғыменен төбеден. Түсі өзгерді, өңі қашты Мұраттың: «Мына төбе биік еді не деген?»

«Батырлығың қайда, досым?» – деп анау, Жауап күтті қасындағы Мұраттан. Сөзде батыр, істе қорқақ жаман-ау, «Жығылам», – деп, жылжымады ол қыраттан. ТИІСПЕ Алып келіп күшігін, Орап қойды ішігін. «Лайка» деп ат қойды, Шəуілдеп ол жатпайды. Ертіп алып Лайканы Жүгіртіп те байқады. Кіргізіп үйге күшікті Жақындатты мысықты. Иті тұрып: «ыр», – деді, Сұр мысығы: «бр», – деді. Нұрлан сонда күшікке: «Тиіспей, тек тұр», – деді. ЖАБАЙЫ ҮЙРЕК Ұстап алып үйректі, Нұрлан қолға үйретті. Таңертең жем шашады, Үйшік аузын ашады. Астауға су құяды, Тазалайды ұяны. Қашатын емес үйрегі Күтуші жақсы үйдегі.

ТАЙЛАҚ Ей, ақтайлақ, тайлақ, Екі көзің жайнап, Салып жүрсің ойнақ, Боталарды шайнап, Тек тентектік істеме, Қояды апам байлап. ДОП ПЕН БОП Доп, доп домалақ, Тепсе, кетер домалап. Нұрлан алып допты, Шақырды иті Бопты. – Лақтырам, тос, – деп, – Қарап тұрма бос тек. Түсінгендей Боп та, Тұрды қарап допқа. Ұшып барып добы Түсті жанған отқа. ҚОЗЫ МЕН ЛАҚ – Əй, қошақан, лақ, Сөзіме сал құлақ. Сендерді апам бақ деген, Жайылыңдар, ойнаңдар, Əне таза бұлақ, Жағасында құрақ, Тек қалмаңдар құлап, – Деп тұрғанда Нұрлан Лаққа еріп лепіріп, Қозы кетті секіріп, Өзі қалды жылап.

ОРАЗ БЕН ҚОРАЗ Біздің қораз Мезгілсіз шақырады. Ерте де, Кеште де Жөнсіз бақырады. Ал Ораз – Дəл сол қораз. Өзінен кішіге Жекіріп ақырады. Ал, достар, Оразды Ортаға алайық, Біз жөнге салайық. Ал үйде қораздың Тəртібін қарайық. ЖАҚСЫ АҒА Күнде ертемен Тынымды Апарамын бақшаға. Жақсы көрем інімді, Менмін оған жақсы аға. Қуанады інім де, Күнде бірге барғасын. Алады ол тілімді, Бөліп береді алмасын. КӨМЕКТЕСЕМ Көмектесем апама, Жуысамын тақтайды. Көмектесем атама, Көрші мені мақтайды. Мал қайтқанда өрістен, Бұзауымды байлаймын.

Жұмысымды бөліскен. Бітірген соң ойнаймын. ЖЕМІС АҒАШТАРЫ СӨЙЛЕЙДІ Алма ағашы: Нарттай қызыл алмам бар, Мəз болады алғандар. Тілді балдай үйірем, Өз көркіме сүйінем. Дастарханның көркі деп, Үзбейді ел үйінен. Өрік ағашы: Көктемде ерте бүрлеймін, Ең алдымен гүлдеймін. Бұрын пісем бəрінен, Аялдауды білмеймін. Өйткені алтын өрікпін, Бақшаларға көрікпін. Алмұрт ағашы: Менің атым – алмұрт, Ұнатып жер бар жұрт. Мені өсіре алмайды, Қарағандар салғырт. Бəріңнен де бөлекпін, Мен де елге керекпін. Дəмім қант татиды, Тəтті сүйсең, мені еккін! Жаңғақ ағашы: Менің атым жаңғақ, Өсемін жер таңдап. Қорек берсең оңдап, Кетем көкке самғап. Жеміске толып иінім,

Жұмсақ жасыл түйінім. Бірте-бірте қатайып, Өзгерер сыртқы киімім. Дəнім бар тəтті, майлы, Сүйек тоңым жайлы. Қорек етіп дəнімді Ішіп көр қою шайды. Шабдалы ағашы: Мен өріктен ірімін, Ең тəттінің бірімін. Алмаларға інімін, Дастарханның гүлімін. Сусыныңды қандырар, Менің саумал шырыным. Мен маржандай шиемін, Күн сəулесін сүйемін. Қымыздай қышқыл шырыным, Берекелі шығымым. Жиде ағашы: Иісі жұпар жидемін, Олақтарға инемін. Күзге қарай құлпырар, Бір ерекше күйдемін. Қара өрік: Қара деген атым бар, Менен де дəм татыңдар. Дəрі орнына жүруге Кейде менің хақым бар. Алыңдар баққа ектіріп, Сақтаңдар ұзақ кептіріп. Шаймен ішкен сусындар, «Па, шіркін-ай!» – деп тұрып. Долана: Менің атым долана, Жапырағым көк ала.

Піскенде майдай еримін, Көргенде көктей тонама. Əншілер əнге қосады, Сауық кешке қонаға. Өзің, көке, жей бермей, Үлестір жолдас-жораға. Əр жемістің дəмі бар, Түрлі-түрлі дəні бар. Ұғып алғын, балалар, Сөздерінің жаны бар. ƏҢГЕЛЕК Сары ала əңгелек, Өседі бақшада. Доптай ғып дөңгелек, Шикі үзіп тастама. Сап-сары дөңгелек, Қозыдай көгенде. Бал татыр əңгелек, Піскен соң жегенде. Əңгелек, əңгелек, Жегендер дəндемек. Атың бір болғанмен, Түрлерің сан бөлек. СОҚ, БАРАБАН! Сенің даусыңнан Ерлік үні тараған. Соқ, соқ, барабан! Құлақ түрер бар адам.

Аяқтарын нық басып, Сенің қуатты үніңе. Үмітпенен қараған Əлемдегі бар адам. Соқ, соқ, барабан! Достық, бірлік белгісі. Үлкен-кіші қалаған Бір өзіңнен тараған. Соқ, соқ, барабан! Жеңіс пенен жақсылықты Паш етуге жараған. Соқ, соқ барабан! Соқ, барабан! САҚШЫ АҒА Шекарада тұр аға, Жауынгер солдат атанып. Халқы үшін қырағы ол Қорғайды ұлы Отанын. Күзетеді ол ананың Ақ тілеуін, əлдиін. Күзетеді ол баланың Ойыны мен əн-күйін. Күзетеді ол жерінің Самал сүйген гүлдерін. Күзетеді ол елінің Маужыраған түндерін. АЙДЫ, КҮНДІ КӨРЕМІЗ «Ұшамын», – деп аспанға, Мақтанады осы інім.

«Қойшы, балам, мастанба, Мұнысы не осының?» – Деп əжеміз баласын, Ұрсатұғын «тəйт, əрі». Немересі таласып, «Ұшып кетем» – айтары. Күндіз-түні ағаштан Жасайды ол корабль. «Қандай жақсы ақ аспан, – Дейді – əже, қара бір. Самғап ұшам Марсқа, Айға де мен жетемін. Əжемді де алысқа Бірге алып кетемін. Əжем-дағы, өзім де Скафандр киеміз. Жетсек Күннің көзіне Біздер оған иеміз. Жатады əжем тынығып, Шай да өзі қайнайды. Мен жаттығам шынығып, Балалармен ойнаймын». – Осылай деп үгіттеп, Əжесімен келісті. «Болшы үлкен жігіт», – деп, Əжем бата берісті. Екеуі отыр əзір тек, «Космонавт» боламыз. Ұшып кетсек қазір – деп – Айға барып қонамыз. – Əңгімесі сол ғана – Айды, Күнді көреміз.

Ашқаннан соң жол жаңа Елге қайтып келеміз». БӨБЕГІМЕ О, бөбегім, Құттықтаймын Сені туған күніңмен! Қысып, қысып өбемін, Шаттық табам Уілдеген үніңнен. О, бөбегім, Өмірімнің гүлісің, Құшырлана өбемін. Сен ананың күнісің. О, бөбегім, Сенсің менің өлеңім. Жүрегімнің жырысың, Көңілімнің нұрысың. Балапаным, Алға қарай талпынған. Жаюлы ыстық алақаным Қарсы ал күліп – Дала таңын, Тек күлкіңді жаратамын, Менің ерке балақаным. Ұйықта, балам, Болма алаң. Бұзылмайды тəтті ұйқың бір түнгі. Батыр ағаң Болар панаң, Күзетіп тұр бақытыңды, күлкіңді.

Ұйықта, айым, Күн-күн сайын Бөлінбесін көңілің. Бəрі дайын, Ойна, айым, Шаттық толы өмірің. Болмай алаң, Шаттан, балам, Қаз-қаз алға басасың. Дарқан далаң, Отан-анаң, Менің анам, Сенің анаң жасасын! БАЛАЛАР БАҚШАСЫНДА Бөленер ерекше бір көңіл күйге, Кездесіп қалсам егер бөбектермен. Балалық базары бар осы үйде Басымнан талай-талай мен өткерген. Сондықтан қарап өтем қақпасына, Ішіне кірсем де мен жол ашық тым. Бақытты балалардың бақшасында Бар онда еліміздің болашағы. БҰЗАУ МЕН ЕШКІ Бастап ауыл ешкісін, Өріске бұзау кетеді. Ешкіні ертіп кешкісін, Үйге ойнақтап жетеді. Бөлінсе ешкі ерінбей, Қайырып топқа қосады.

Қалса бұзау көрінбей, Ешкілер де тосады. Алау бұзау ешкімен Дос болыпты, нансаңдар. Жай сөз емес естіген, Көресіңдер, балалар, Біздің үйге барсаңдар. ЕЛІГІМ-АУ, ЕЛІГІМ Тез түлеген жетіліп, Тау мен тасқа секіріп. Қолға үйреткен елігім, Мазамды тұр кетіріп. Əлде, ауырып жүр ме іші, Ойынмен жоқ мүлде ісі. Түнде жатқан орнынан, Келмейді бір тұрғысы. Қозыларды көрмейді, Лақтарға ермейді. Еркелеткен елігім, Шақырсам да келмейді. Елігім-ау, елігім, Ренжітті ме сені кім? Неге ойнақтап кетпейсің, Қайда кеткен желігің? Кетпесінші үрейің, Қасыңда өзім жүрейін. Аң дəрігер бар ма екен, Мал дəрігерден білейін.

БЕГЕМОТ Арандай аузын ашады, Қорқақ бала қашады. Қорықпа, дос, көре кет, Тимейді əсте бегемот. Өте қысқа аяғы, Сумен тісін шаяды. Сіміре оны бір жұтса, Соған-ақ қарны тояды. Қуса саған жетпейді, Судан ұзап кетпейді. Аузы үлкен керемет, Зоопарктен көре кет. Міне, қандай бегемот, Жаратылысы керемет. Өкінесің келмесең, Балалар, оны көре кет. АСАУ ТАЙ Он тұрды, он жығылып, Асау теңдік бермеді. Кей балалар тығылып, Маңайына келмеді. Асау оны сүйретті, Айрылмады бірақ та. Қайта мініп үйретті, Ауырды қол, құлақ та. Батыр бала Тұйғын деп, Бүкіл бала атады. Сол тайымен құйғытып, Шауып бара жатады.

АЙТЫС Кездесті де лақ, қозы, Келді бірге тоғайға. Екеуінің түсті көзі Сонда жүрген торайға. Құлақ па деп танауы, Жан-жағынан байқасты. – Қандай қызық танауы, – Деп бастарын шайқасты. Күрке тауық жетіп кеп, Өз танауын көрсетті. Төмен қарап иіліп, Тоқылдаққа өлшетті. Мұны естіп кірпі де, Көтерді көкке мұрынды. Айналдырды күлкіге Шауып келген құлынды. Бұзау жетті пысылдап, Бұл айтысты көргесін. Бота жетті ысылдап, Селкілдетіп өркешін. Күшік жетті шəуілдеп, «Басқалардан кем бе едім?» Мысық жетті мəуілдеп, «Маған сендер тең бе едің?» Аққу жетті иіліп, Көрсетпекке пішінін. Бүркіт түсті шүйіліп, Бары анық күшінің. Бəрі көріп бүркітті: – Бар, – деді, – аңдар қалауы.

Əділін айт біздерге, Кімнің жақсы танауы? – Еш танауды қолдаман, Дей алмаймын бар міні. Көрмесеңдер сол жаман, Тек танаудан арғыны. Таласпаңдар бəрің де, Танау үшін айтысып... – Деді-дағы жөніне, Қыран кетті қайта ұшып. АҚҚУЛАР ТУРАЛЫ АҢЫЗ – Өте ерте заманда, Аз болыпты адам да. Тұрыпты олар қамалда, Айдаһардан аманда. Болғанша түн қараңғы, Бейбіт еңбек қызыпты. Бір күні сол қамалды, Су тасқыны бұзыпты. Арман қалған адамдар Орман жаққа көшіпті. Қорек болған тағы аңдар, Айдаһар жол кесіпті. Айдаһар сұм ысқырып, Соқтырыпты дауылды. Көрсетіп көп күштілік, Қорқытыпты қауымды. Сасқанынан адамдар Тау мен тасқа безіпті.

Жасайтын не амал бар, Сан сойқанға кезікті. Асып биік таулардан, Өзендерден өтіпті. Жан тасалап жаулардан, Айдын көлге жетіпті. Жағасында тыныстап, Аз күн өмір сүріпті. Пана болып жеміс бақ, Еркін кезіп жүріпті. Аққулар көл бетінде Күндіз-түні жүзіпті. Адамдар су шетінде Қызығып көз сүзіпті. Достықтары жарасып, Көлді бірге жайлаған. Бір-біріне қарасып, Тыныштықты ойлаған. Адамдардың сорына Қайта дауыл басталды. Айдаһар ғой тағы да Сатырлатқан аспанды. Адамдардың соңынан Айдаһар еш қалмады. Ұстап алып тобынан Күнде бірін жалмады. Жей берген соң біртіндеп, Екі-үш адам қалыпты. Айдаһар сұм зіркілдеп, Сəбиге ауыз салыпты.

Қауіп төнген жас жанға Болады кім панасы? Лақтырады аспанға Егізін ер анасы. Ұшып келіп аққулар, Қағып алды баланы. Қала берді айдаһар Ашылды да араны. Аққулар ұшты айналып, Қоштасқандай көлменен. Екі сəби жайланып, Қос қанатта тербелген. Ана қолын бұлғайды, Аққуларға көктегі. Көңілі бір тынбайды, Бұрге ұшып кеткелі. Айдаһар сұм ысқырып, Əз анаға ұмтылды. Дауыл қатты ышқынып, Бұлт бүркеніп күн тұрды. Қараса да тесіліп, Аққу көзге түспейді. Айдаһар сұм өшігіп, Өкініп тіл тістейді. Əлгі жерге оралмай, Аққу ауып кетіпті. Өзге көлге қона алмай, Алатауға жетіпті. Алатауда əйгілі Əсем Есік көлі бар. Жетерлік жеміс байлығы, Балық пен аң қоры бар.

Аққулар да осында Қалған екен мəңгіге. Сəбилердің қосында Бірге салған əнді де. Есейген сол балалар Бірі қыз, бірі жігіт боп. Адам атын бағалар Ақтайтұғын үміт көп. Адам тегін сақтаған, Аққуды ел сүйеді. Аңшылар да атпаған, Құс деп оны киелі. – Деді əжем ойланып, Көкке ұзақ қарады. Төбемізден айналып, Аққулар əн салады. Ойлайтыным – артымда ќалсын бір із

Осы тілмен əлдиленер балам да, Осы тілмен əн салады далам да. Ана тілім – сезім, жырым нəр алған, Аналардың ақ сүтінен таралған. Ана тілім анам маған үйреткен, Осы тілде мені алғаш сөйлеткен. Ана тілде сөйлейміз жас, кəріміз, Құрметтейміз, сүйеміз біз бəріміз, Ана тілі – бəріміздің арымыз.

Шыда, жаным, бұл өмірдің заңы ғой, Екі жақтың елі, жұрты маңы той. «Келін болу, отау тігу» деген сөз – Ол бақыттың басталған нұр таңы ғой. Əдеп сақта, кір келтірме атыңа, Лайық бол «келін» деген затыңа. Өмір өзі үйретеді бəрін де, Жетелейді бір сатыдан сатыға. Қабақ шытпа, қиналсаң да қаншама, Күліп қара мейіріммен баршаға. «Көргендінің баласы» – деп сүйсінсін, Бар мен жоққа күйіп-пісіп шаршама. Бір үйдегі қызыл гүл ең шырайлы, «Қала қызы қандай?» – деп жұрт сынайды. Жақын етер ел-жұртыңды елші бол, Кешірімді жан бар адамға ұнайды. АНАМА АРНАУ Көрмедім айлар, апталар, Кешігіп еді хат-хабар. Ойласам, ойда бар ма еді, Естимін деген жат хабар. Хабарың тиді қолыма, Асықтым барар жолыма. Қайтейін, анам, қайтейін, Түсіпсің ажал торына. Көзімнен ыстық жас ытты, Жетуге мен де асықтым. Бекісе де буыным, Сүйегімді жасыттың. Өлімге сені қимадым, Төгілді жасым, тыймадым.

Ет жүрегім елжіреп, Есімді əзер жинадым. Көңілім асқақ басылды, Гауһарым жерге шашылды. Аяулы анам, кеш мені, Соңғы рет идім басымды. Асылдың кені таста ғой, Ақылдың кені жаста ғой. Болмаспын өгей өмірге Ана орны бірақ басқа ғой. ҚҰРБЫҒА Ашуланбай, құрбыжан, Күліп жүргім келеді. Сырыңды айтшы, құрбыжан, Біліп жүргім келеді. Айтшы, кəне, асырмай, Түсінейін жаныңды ақ. Ақтаршы түк жасырмай, Жыр жазайын жалындап.

ЖЫР ЕТЕМІН Көргенім жоқ ескі өмірін қазақтың, Тартқаным жоқ тауқыметін азаптың. Күн-күн сайын өмірімде жаңалық – Айналама көз жіберсем, ғажап тым! Айтса анам өткендерін басынан, Ауыр тағдыр арқалапты жасынан. Ошақ қасы, отбасынан ұзамай, Асыл жаны өксуменен жасыған.

Көргенім жоқ көргендерін анамның, О, Отаным, сенің ерке балаңмын. Қайда барсам, қайнап жатқан өмір бар, Құрылыс бар кең қойнында даламның. Текке өткізіп жүргенім жоқ күнімді, Ұштастырдым еңбек пенен білімді. Қалам алып, тебірене жыр жазам, Естіртуге туған елге үнімді. Жыр етемін Отанымды, өлкемді, Сыр етемін бүгінгі мен ертеңді. Құда түссек біздер Айдай аруға, Айттырар қыз Шолпан болар ертеңгі. Ракеталар барса тағы қырындап, Мен бармақпын тартуға оған жырымды ап. Біздер барар жолды күтіп асыға Көп жұлдыздар күлімдейді жымыңдап. БЕЙБІТШІЛІК ТІЛЕГІМ Соғыс, соғыс! Атың қандай ызғарлы, Естігенде жас жанымда мұз қарды. Өртең шалған қара ағаштай жүректе Сен қалдырған ұмытылмас із бар-ды. Білем, соғыс, жолың қанды жосылған, Қай адамзат ниетіңе қосылған? Бейбіт өмір, астықты өңір, шат көңіл, Жат хабарды естімейді тосыннан. Əрқашан да бейбітшілік тілегім, Соғыс – сойқан, соғыс – тажал, білемін. Бейбітшілік – ана, бала арманы, «Бейбітшілік» деп соғады жүрегім.

ҚЫЗДЫҢ СЫНЫ Көрдім оны келе жатып көшеде, Кездейсоқ бір кездестірдім кеше де. Сыр бермедім, көңіл қоймай өзіне, «Халің қалай, қарындасым?» – десе де. Жақындап кеп, амандасты өзіме, Отты көзін қадай қапты көзіме. Сыр бермедім, үндемедім тағы да, Оның айтқан нелер жылы сөзіне. Деп жүр ме екен, əлде, мені «шала» ғой, Махаббатты түсінбейтін бала ғой. Қыз сынына төзе алмасаң, жігітім, Қапаланба, жолың анау, бара ғой.

ПАТРИС ЛУМУМБАҒА Африка, Африка, Болдың бүгін назалы. Африка, Африка, Көтер ауыр қазаны. Асыл ұлың келмес қайтып, Күлімдеген көгіңе. Өлерінде кетті айтып, Деп халқына: «егілме». «Қайғырмағын тектен текке, Есесін ал жауыңнан». Толды жүрек ыза кекке, Тайсалмайтын дауылдан. Қорықты олар Лумумбаның Жүрегінен жалынды. Азаптаған оның жанын, Жау да қанға малынды. Өлтірді жау екі жасар Роландтың əкесін. Əлі-ақ ұлы орнын басар, Алға апарар əке ісін. Африка, Африка, Болдың бүгін назалы. Африка, Африка, Көтер ауыр қазаны.

Езу тартып күліп кейде жүретін, Жасырмаймын, əдетім бар бойымда. Бірақ, жігіт, көз арқылы білетін Ештеңе жоқ, ештеңе жоқ ойымда. ҰНАМАЙДЫ Бір күні досым Маған тосын, – Ой, сенің осың Маған Ұнамайды. Көрсетпе мынадайды – Көйлегің кең, Ұзын жең, Халатпен тең. Тар етіп неге кимейсің? Кимононы, Əрине, Сүймейсің. Болсаң да білімді, Алмайсың тілімді. – Деп қатты сынағаны, Осылай қинағаны. Басындағы шашын – Көрініп тұр бұрағаны. Ұзын тырнақ, Қызылдығы қандай, Өзі бір жұмбақ Жүрген жандай. Көздегі кірпік Бір-бірінен үркіп, Тікенектей қадалыпты. Қолды сермеп сөйледі-ай, Үстіндегі Кеудесі ойылған, Болар-болмас

Бірдеңе қойылған. Етегі қаптай, Жүруі күш, Тұсаулы аттай... Айтып едім пікірімді – Қараңғылық, – деп, түкірінді. ...Тақты сөйтіп нелер сын, Мұндайларға не дерсің? ТҰРАҚСЫЗҒА «Өмірден іздегенім өзің, – дедің, – Сен, сəулем, бұл ақырғы сөзім», – дедің. Шарқ ұрып, тына алмадың, тұра алмадың, «Жетпейді тұрақтауға төзім», – дедің. Білемін қиналдың да, жүдедің де, Тулады, басылмады жүрегің де. Гүліңді үздің бір күн арман еткен, Ақыры жеттің, құрбым, тілегіңе. Сендегі отты сезім сөнді бірақ, Болмады қуаныштың өмірі ұзақ. Кеттің сен соңына еріп бір сылқымның, Тек жарың жалғыз қалды жалғызсырап.

ШАҚЫРЫПТЫ ТОЙЫНА Досым еді бірге оқыған кезінде, Мінезін де ұнатушы ем, өзін де. Бірге туған адамдардай сыйластық, Арамызда болды өте қимастық. Еркелетіп мені кейде кішідей, Ақыл айтып өзі үлкен кісідей.

Қоятынмын мен де назбен еркелеп, «Жездетайлы» боламын деп ертерек. Бұл сөзіме абыржымай күлетін, Бір жігітке жақынырақ жүретін. Өмір, шіркін, тарам-тарам жолы кең, Кейін бірге бола алмадым онымен... Бүгін, міне, хатын алдым досымның, Қуанышты тілегіне қосылдым. «Кел тойыма, өзің бірге бол, – депті, Екеу боп кел, бар тілегім сол», – депті. ТЕРЛЕГЕН ЖІГІТ Жарысты қыз бен жігіт қияға өрлеп, Кеудесін «озсам» деген қиял кернеп. Шопан қыз қуып жетті, аты мықты-ай, Жотадан жылқышыны тартты нықтай. Қуанды қыздың ұшпа жеңгесі де, Күмəн жоқ бикешінің жеңбесіне. Ана тұр: «гүлім намыс бермеді», – деп, Алқынып жігіт босқа терледі тек. ҚАЙДАСЫҢ? Шыққанда Күн күлімдеп, Тұрғандай мені «гүлім» деп, Түсірді сені есіме. Күн батса қызыл араймен Көз алмай соған қараймын, Қараймын үнсіз тесіле.

Көп жүзген бардым көлге де, Оралдым қайтіп бөлмеге. Қайдасың, сен қайдасың? Жазсам да өлең ойланам, Сонда да сені ойға алам. Қайдасың, сен қайдасың? Күдерімді үзбеймін, Бəрібір мен іздеймін, Қайдасың, сен қайдасың?..

ЖЕҢЕШЕМЕ Жеңеше-ау, сағындым ғой назыңды мен, Арналып бір өзіңе жазылды өлең. Қуандың, қарсы алдың, күлім қағып, Ауылға барғанымда жазында мен. Жетер деп қадіріме ойлайтынмын, Құрбымдай əзілдесіп ойнайтынмын. Сыншыл да сыршыл сенің жанарыңа Қаншама қарасам да, тоймайтынмын. Ұнатам айдай ашық мінезіңді, Сағындым балбыраған нұр өңіңді. Көзіме елестейді жарқын жүзің, Мен неге ұмытайын бір өзіңді. САҒЫНЫШ Сағындым аз болса да көрмегелі, Талай күн болды хат та келмегелі... Жолыңа көз талғанша қарай берем, Күткендей күнде аңсап əлденені. Жолыңа көз талғанша қарай бердім, Көзімді жиі-жиі қадай бердім.

Ойлаймын бірге болған күндерді аңсап, Түсімде ұйықтап жатып талай көрдім. Өзіңсіз албырт көңіл басылмады, Жас жүрек кездесуге асығады. Аңсаған аяулымның мойынына Ақ білек қашан, сəулем, асылады? СЕНІҢ ҚУАМ ЖОЛЫҢДЫ Күнде келем осынау бір фермаға, Көремін деп жеңешемнің сиырын. Келе бергіш осы ауылға мен ғана Болмаса да өте тығыз бұйымым. Жеңешем де қарсы алады қуанып, Өз табысын айтып маған мақтана. Отыр екен бүгін барсам Ту алып, Еңбегінің жемісіне шаттана. «Еңбек Ері» атақ алдың, қуанам, Құттықтаймын қатты қысып қолыңды! «Озат» болып мен де кейін Ту алам, Келешекте сенің қуып жолыңды. ДОСЫМА Бұлбұл сайрап шырқыр əнді, Күндіз-түні бақта кең. Өзіңменен доспын мəңгі, Қиман сені жатқа мен. Көрсет маған көктеміңді, Қызыл гүлің болайын. Қызғанбайын көкте Күнді, Бір көрейін арайын.

ЖЫЛҚЫШЫ ƏНІ Құлын ұстап тұрдым желі басында, Бие сауып, анам отыр қасымда. Асқақтайды аспанға өрлеп əуез əн, Жаңғыртады таудың жатқан тасын да. Сол əсем əн барған сайын шалқиды, Көк аспанда қанат қағып қалқиды. Құлақ тосып Алатаудың асқары Шыңдары да басын иіп балқиды. Сол əн алыс, қазір маған жетпейді, Жылқылар да асып кетті беткейді. «Жылқышы əні» жазғы кеште шырқалған, Əлі күнге құлағымнан кетпейді. ҚЫРМАНДА Күлімдеп күн күншығыстан қарады, Алтын сəуле жер бетіне тарады. Бидай – теңіз, комбайндар – кемедей Шабындықта еркін жүзіп барады. Жазғы жаңбыр бетке жайлап бүркеді, Ауа райы бұзылған күн бұлт еді. Машиналар қалар емес соңынан, Жиі-жиі толса екен деп бункері. ӨМІР ГҮЛІ Ішінде ойнап жүрген көп баланың, Жылағанын «Нұрлан ба?» – деп қаламын. Қөңілім дамыл таппай, далаға ауып, Аулаға əлсін-əлсін көз саламын. Бір сəтке олсыз көзім ілінбейді, Шаршатсын, ұйқы бөлсін ұлым, мейлі.

Бала – бал, бала – бақыт, бала – қызық, Сондықтан əрбір ана «гүлім» дейді. ГҮЛМИРАШ Сен сияқты бөпешің Күле алмайды. Сен сияқты томпаңдап Жүре алмайды. Сен сияқты «мама» деп Айта алмайды. Сен сияқты сөзге сөз Қайтармайды. Сен сияқты далаға Шыға алмайды. Сен сияқты суретті Сыза алмайды. Сен сияқты киімін Кие алмайды. Сен сияқты əжесін Сүйе алмайды. Ренжітпей бөпеңді, Ойната бер тербетіп. Қызғанба одан көкеңді Сендей болар ер жетіп. СУРЕТ (толғау) І Таныс маған жасымнан Суреті ағаның.

Өткізген оның басынан Жайларын еске аламын. Əкеймен бірге қой бағып, Байларға жалшы болыпты. Тағдырына ол налып, Аязда қатты тоңыпты. Қақаған қаңтар таңында Əкем малға бармапты. Батқан соң азап жанына Байдың тілін алмапты. – Ұлиды боран қасқырдай, Жайым жоқ үсіп өлетін. Киім бер жылы, тақсыр бай, Жайым жоқ онсыз көнетін. – Десе əкем, бай ақырып, Соққыға оны жығыпты. Қиналып жаны шарқ ұрып, Əкемнің көзі шығыпты. Сол дертінен айықпай, Қор болып əкем қалады. Қайранда қалған қайықтай Жас бала қойды бағады. Өтті жылдар азаппен, Бір хабар елге тарайды. Атады деген азат таң, Шұғыла шашып арайлы. Деп шуласты ата-ана, Құтыламыз қорлықтан. Жігіттер тыныш жата ма, Азап тартқан зорлықтан.

Бокин бастап топ құрды, Бірігіп қазақ жігіттер. Өз еркімен кеп кірді, Болып үлкен үміткер. Осы топқа ағай да Іздеп барып қосылды. Жастарды келген талайға Шалдар да қалмай жосылды. Бақытқа жаңа кенеліп, Дертінен əкем сауықты. Аш аюдай сенделіп, Сұм бай да жер ауыпты. Бағына бүкіл адамның Жаңа өмір бізде басталды. Шапағы нұрлы заманның Шалқытты кəрі-жастарды. Қарашы қандай тамаша, Колхоз болып бірікті. Тұрмыс құрып жаңаша Бастады халық тірлікті. Білім, еңбек өнердің – Бəріне жол ашылды. Нұрға халқым бөленді, Бастап жаңа ғасырды. Көре алмай жас Отанды, Жаулар тісін қайрады. Қолдарына от алды, «Құртамыз» деп ойлады. Тұрса да жаулар анталап, Дегені бірақ болмады. Осынау біздің ер халық, Бақытын жаудан қорғады!

Дарқан өмір тыныштық Нұрын төкті тағы да. Туған жердің тым ыстық Гүлдер өсті бағында. Топырағында торқалы, Асыр салып ойнадым. Сүйдім өскен ортаны, Қызығына тоймадым. Қойны толы егінге, Далам қандай тамаша! Бақыт құшқан елімде Анам қандай тамаша. Уайым жоқ көңілде, Бала қандай тамаша. Еркіндеткен еңбекті, Түрлендірген жер-көкті Ерлер қандай тамаша! ІІ Ол кезде мен он жаста Ес білетін баламын. Аттанды ағай соғысқа Қия алмай, ұзақ қарадым. Қорғау үшін Отанын Аттанды біздің ағай да. Жаутаңдап көзі ботаның, Жабырқап қалды маңай да. Отты күндер дауылы Өтіп жатты осылай. Хабарсыз кетті бауырым Сарғая күттік жасымай. Екі, үш ай хабар кешікті, Белгісіз бізге себебі.

Күтсек те қанша сарғайып, Болмады ешбір дерегі. Бір күні бір хат тосыннан Қолына тиді анамның. – Ойпыр-ай, бұдан шошынам, Қолы емес жазған баламның. – Деді де анам сұрланып, Оқытты көрші балаға. Əр сөзін хаттың тұр бағып, Анада сабыр қала ма? Жазыпты оны жолдасы: – Айрылдық асыл достан, – деп. – Оққа ұшты талай ер басы, Өтті ғой нелер бастан, – деп. – Азамат сіздің балаңыз, Отаны үшін жан қиды. Болсын деп азат даламыз, Көрсетті ерлік сан қилы. – Моншақтап ыстық жастары Анамның кетті реңі. Жас парлап көзден жас жары, Малынды шерге жүрегі. «Ах» десе, жалын аспанға Жүректің шерін атады. Жара түсті жас жанға Жаныңа сол-ақ батады. Үміті күткен сағынып, Үзілді мүлде осылай. Тағдырға қатал бағынып, Қайғыға баттық, досым-ай...

Суретін алып қолына Қарайды əжем бүгінде.

Батса да жара жаныңа Дей ме екен үміт «түңілме». Еске алып мен де ағамды Суретке төнемін. Ол қорғаған даламды Келеді гүлге бөлегім. ҚҰРБЫММЕН СЫРЛАСУ Күн нұрының ыстығы ма, жүзің сенің қара ғой, Ал шашыңның қаралығын салыстырам көмірмен. Менің-дағы қаралығым саған түрлі салады ой, Жаралғанда мен осындай сый алыппын өмірден. Бес саусағың үлбіреген мақтаның ақ сабағы, Ақ қайыңды алқапта тумасаң да бірақ-та. Жүрсең-дағы ыстықта жаның рахат табады, Сенің үшін бір ғажап, аптабың да, шуақ та. Таңсық емес қалайда саған көл мен өзенің, Арыс пенен сыр жатыр сенің туған өлкеңде. Қайда барсақ, жол ашық, бəрі маған – өз елім, Жетелейді арманға, қол созамын ертеңге. Арыс пен сыр бұралған қос бұрымың секілді, Сен сөйлеген тілменен олар да сыр шертеді. Адамдар көп дерінде аңқылдаған, жаны ізгі, Жеке-жеке əрбірі – айтылмаған ертегі. ЖЕҢЕШЕ-АЙ Демеңдерші: «еркем неге кешікті?» – Əндете бер ашып қойып есікті. Қыз сырына тек барлаушы жеңге екен, Бұл тентегің сыртта жүріп кеш ұқты.

Ол кезде елде күлкі болды тапшы. Жүрді анам қырман шаңын бұрқыратып, Тұрды ағам Отанына болып сақшы. ОРАЛМАЙ ҚАЛДЫ-АУ Соғысты білем Солдаттың ағаш аяғынан, Соғысты көрдім Жауынгердің қайың таяғынан. Соғыс салған жара бар жүрегімде Жазылмаған əлі де баяғыдан. Соғысты білем Белгісіз солдат мазарынан. Соғысты білем Жетімнің төмен назарынан. Соғысты білем Жеңгемнің аза-жоқтауынан, Жан əкемнің жас толы жанарынан. Соғысты білем... Жеримін арсыз есімінен.. Жеңісті көрдім Бақыттың үлкен иесі мен! Əттең, қалды-ау, оралмай көп махаббат Сұм соғыстың алапат кесірінен! ЕКЕУМІЗ МƏҢГІ ЕГІЗБІЗ Көктемсің Қырымдағы, Неваның ақ таңысың. Сəуле – күн нұрындағы, Көкшенің бақтарысың. Сен батыр арманысың, Семсердей сертте сынған.

Сұлудың жан-жарысың, Мерт болмай өткен сыннан. Сен жасын отындайсың, Бұлттардан жаратылған. Толағай – батырдайсың, Бағыма дара туған. Екеуміз мəңгі егізбіз, Сағыныш сарқылмайды. Толқыны бір теңізбіз, Тұңғиық – тартылмайды.

МЕНІҢ СЫРЫМ Ой теңізін сапырып, көз ілмеймін талай күн, Суреті жоқ əкемнің сағынғанда қарайтын. Жабығамын, жасимын ойға батып кейде осы, Неге, неге қалмаған əкемнің бір бейнесі? Ойлаған ба, жан əкем, сұм соғыстың шығарын, Сағынарын, аңсарын аялаған шынарың... Сағынышын арқалап аттанды анам өмірден, Жоқ болса да дерегі кетпейді əке көңілден. Хабарсыз боп кеткені қабырғама бататын, Фамилиямды өзгертпей, жүрмін атын ататып... Жиендері сұрайды: «Нағашы ата қайда?» – деп, Ол кездерде жəне де қаламын бір қайғы жеп. «Атаң ғой, – деп жұбатам, – алып берген Жеңісті, Соның нұры, – деймін мен, – жарқылдаса жер үсті. Сені менен мен үшін оралмады атамыз, Ол белгісіз солдат қой шежіреде аты аңыз...»

АРМЫСЫҢДЫР, АҒАЙЫН Армысыңдар, ақ жеңгелер, ақ маңдай? Бармысыңдыр, əнші құрбы, ақ таңдай? Жүздеріңде, жеңгелер-ау, қоңыр тап, Кең даламның қоңыр желі жатқандай. Армысыңдар, асқар шыңдай ағалар? Нармысыңдар, тау көтере ала алар? Теңіздейін буырқанған күшіңді, Тек түсінер, Біздердей-ақ шағалаң. Армысыңдыр, аналарым, ақ қардай? Жаның жайсаң, мейірлерің мақпалдай? Нарттай қызыл, ару ана жүзінен, Бақыт таңы əрбір үйде атқандай! Армысыңдыр, Бармысыңдар, Асқар таудай ағайын! Сағындым ғой, Көтеріп бой... Араңа бір барайын!..

СЕН САЛҒАН ƏН ЕРЕКШЕ (Роза Бағлановаға) Бабамыз əн-күй десе ұйып қалған, Əуенді əн – əрқашанда сүйікті арман. Біз де əнге құдіреттей табынамыз, Дауысыңды естімесек, сағынамыз. Сен салған əн ерекше сазды келер, Сен салған əн ерекше назды келер. Жүректің жүз пернесін басып-басып, Сен шырқасаң, кетемін асып-тасып. Сен шырқасаң төңірек құлақ түріп, Сен сайрасаң қалғандай бұлақ тынып. Сандуғаштай сызылтсаң сахнада, Сан мың адам қол соққан Сахарадан. Шарласа Жер мен көкті «Ах, Самара...» Өзіңсің əн еркесі – ақ шағала. Сайрасаң чех тілінде Прагадан Тебіренді, күлді адам, жылады адам. Жете алмас əуезіңе мың рояль Тамсанып таңдай қақты Монреаль. Сен əнді айтқанда отты Вьетнамнан, Жеңісті жүрген солдат етіп арман. Жез таңдай, күміс көмей бүлкілдеген, Əн-күйсіз отыра алман бір күнде мен. Жүректің жүз пернесін басып-басып, Сен шырқасаң, кетемін асып-тасып.

Көкшіл тау болсам, алыстан сонау мұнартқан, Көгал жай болсам, жүректер əсте құмартқан. Ақ бұлақ болсам, ағатын шыңнан сылдырап, Ақ сағым болсам, жеткізбей тұрар бұлдырап. Ақ арман болсам, əлсіздер маған жетпейтін, Сандуғаш болсам, бақтардан əман кетпейтін. Сом болат болсам, егеулі найза өтпейтін, Ақ самал болсам, жүзіңді сүйіп аймалар. Көбелек болсам, өзіңді күйіп айналар, Ақ арай болсам, шұғылам саған түсетін, Ақ шарап болсам, бір өзің ғана ішетін, Ақ сəуле болсам... КЕЛІН ДЕСЕ КЕЛІНСІҢ «Келін» десе келінсің, қысылма сен, Ұяңдығың бірақ та жарасады. Қызыл шай мен төріңді ұсын да сен, Отыра бер, қонақ мəз тарасады. «Келін» десе келінсің, жасыма сен, «Келін» деуге əркім де таласады. Ақ жаулығың байланған басыңа əсем, Ақ көңліңдей отауға жасарасады. «Келін» десе келінсің, солай шыны, Аталыпты осылай анамыз да. Оның да бар өзіндік терең сыры, Ана болсақ, армансыз боламыз да! «Келін» десе келінсің, қысылма сен, Бұл өрелі өмірдің дəстүрі де. Қызыл шай мен төріңді ұсын да сен, Жомарт, нəзік бола біл жас күніңде.

МЕНІ ІЗДЕ Сен мені ізде Жол жүріп шаршағанда. Сен мені ізде Қара көзді аңсағанда Мен сенің жырың болам. Сен мені ізде Қарсы алғанда көктемді. Сен мені ізде, Серуендерде көк белді Мен сенің гүлің болам. Сен мені ізде Керімсал кеш əлдилесе. Сен мені ізде, Сауықшылдар əн-күй десе Мен əуез үнің болам. Сен мені ізде Аққулар əн салғанда. Сен мені ізде Көктемді қарсы алғанда Мен сенің жырың болам. Сен мені ізде Ай мен Күн тұтылғанда. Сен мені ізде Теңізде дауыл құтырғанда Мен сенің пірің болам! ҚЫЗДАР, ШІРКІН, ҚЫЗЫҚ ҚОЙ... Шіркін-ай, қызық қыз деген, Арманнан үміт үзбеген. Адамдар көп қой біз деген, Үміттің отын іздеген.

Сонда да маңғаз жүретін, Наздана ғана күлетін. Қызық-ау, қызық қыз деген. Қызық-ау, қызық қыз деген. Бақытын сырттан іздеген. Жаудырап көзін сүзбеген, Арманнан үміт үзбеген. Жүрекке жара салмайтын, Сүйгенін ғана талғайтын. Нəзік-ау, нəзік... қыз деген. АҚ НӨСЕРДЕН ЖАРАЛҒАН Мен сені Алтыннан да асыл көрем, Өзің бе Деймін ғұмыр – ғасыр деген. Мен сені Жұлдыздардан сəлем айтқан Ақ нөсерден жаралған жасын дер ем. Мен сені Таудағы ақ жауын көрем, Өзіңдей Болар қорған – бауыр деген. Байқамай намысыңа тисе біреу Өзіңді теңіздегі дауыл дер ем. Осының бəрі сияр бір өзіңе – Көктем, жаз, қаһарлы қыс мінезіңе. ...Адам да айнымастан тартып туған, Таңғажайып табиғаттың бір өзіне!

АУЫЛДАҒЫ ƏЖЕЛЕР Ауылдағы əжелердің дарқандығын сұрама, Əр адамға сақтайды олар мүше-мүше сыбаға. Отыра қап айтып кетсе, жеті атаңды тізеді, Шеттерінен ағып тұрған əрқайсысы ғұлама. Əжелердің барлығы да көнелердің көздері, Ауызында мақал-мəтел, ақындардың сөздері. Есте алғанда жастық шағын «жар-жар» айтып кетеді, Осылар-ау, əнші құстар ғасыр кешкен түздегі. Ауылдағы əжелер ғой дариядай шалқыған, Айналады отырып-ап өскелең ел, халқынан. Алқа-қотан жиналысты жат көрмейді, жаны жас, Сауық жанды қалмайды да

бірге екеуміз жанайық! Суретке қатар қарап қалдық тесіліп, Таныс бейне жалынғандай қадалды. Деді: – əйтпесе, тастайыншы өшіріп... ...Жарамайды ұмыту дос адамды! ОН СЕГІЗ ЖАС Он сегіз жас көшкен сеңдей оралмас, Жүз жасасаң он сегіздей бола алмас. Он сегіз жас оралмас. Он сегізде қыз құлпырар қызғалдақ, Жыр жазады жігіттер де қызға арнап. Он сегіз жас – өмірдегі қызғалдақ. Он сегізде мөлдіреген бұлақсың, Он сегізде

Болсаң да алып Толағайдай тау көтерген, Жығылады адам баспаса жерді табаны. Найзағай көкте ойнатса отын жайнатып, Күн тұратын-ды, кетсе де бұлтқа Ай батып. Ойнама отпен, найзағай оның төркіні Кетеді кейде ұшқынымен-ақ жайратып. ӨМІР МƏҢГІ ҚҰЛПЫРАР Сен келгенде дүниеге күлімдеп, Шаттанады ата-анаң «гүлім» деп. Дəл сол күннен басталар бір тіршілік, Жетелеген ұлы өмірге біртіндеп. Тереземнен сығалайды таң күліп, Уіліңмен үй тұрады жаңғырып. Отырады əжең əнмен тербетіп, Əр сөзің мен қызығыңды əн қылып. Бірге ойнап, бірге күліп шалқиын, Тыңдап өс сен аналардың əн-күйін. Шақырады сені нұрлы болашақ, Қаз-қаз тұршы, ақ тілеуім – əлдиім. СЕН МЕНІҢ ҚАЛАМЫМА БОЛМА ҚҰМАР ...Дедің сен: «тартып алам қаламыңды», Түсінем, ойнап айттың əзілменен. Бөлісетін қуаныш, нала мұңды Алмашы қаламымды қазір менен. Алмашы, мылқау болам, қаламымды, Тас тыққан саңыраудай құлағыма. Қаламыммен ұштаймын талабымды, Өмірдің түсіп талай сынағына.

Мен емес жұрт мадақтар жомарт Хафиз, Өлеңмен егізбін тек, түсін мені. Ойлайтыным – артымда қалсын бір із, Қуанам жақсылыққа түсімдегі. Сен менің қаламыма болма құмар, Қимаймын жан серігім – өлеңімді. Мен үшін поэзия – алып шынар, Сынға салам қалам мен өнерімді. Ала бер басқадай бар байлығымды, Өлсем де қаламымды тастамаймын. Мейлің ал табысымды, айлығымды, Қаламсыз көбейеді баста қайғы. Бəрі-дағы болады тілегіңнің, Тек қана қаламымды қаламашы. Сырласы жырға толы жүрегімнің, Қаламым – өмірімнің баламасы. Өзіңе Күн болайын болса қажет Маржандай дəн де болып шашылайын. Боламын мен қаламмен батыр, өжет, Сен мені дұрыс түсін асыл айым. Тілесең, бұлбұлың боп сайрап берем, Жазылам шежіре боп өміріңе. Қаламның күшіменен жайнап келем, Гүл болып туған жердің өңіріне. Жармаспа, қаламыма, досым менің, Табылар оған да ие мұрагерім. Бір ақын болашақтан тосып едім, Бір ақын болашақтан сұрап келем. Тілегім орындалды бар ақындар, Соларға қаламымда ұсынамын. Достарым, мақтануға хақым да бар, Шабытпен көңіл құсын ұшырамын.

ӨЛЕҢНІҢ ТЕРІП МАРЖАНЫН (Мəриям Хакімжановаға) Өлеңнің теріп маржанын, Келесіз жырлап талмай Сіз. Жанында өшпес бар жалын, Жарыстан əлі қалмайсыз. Көктемін талай ананың, Өзіне қайта сыйладың. Қыздарын байтақ даланың Өнеге етіп жинадың. Бір қызың батыр əйгілі, Бірі əнші елің тамсанған. Бөлісіп сізбен бəйгені, Бұлбұлдай сайрап əн салған. Қашанда биік тұлғаңыз, Көремін жырдың төрінен. Мəншүгің батыр, жыр нағыз, Жарқ еткен майдан көгінен. Мен шəкіртпін бар талап, Өлеңнің отын іздеген. Балауса жырымды арқалап, Қаймыға келдім Сізге мен. Даламдай дарқан жайсаңды, Қарсы алдыңыз жымиып. Анамдай күтіп байсалды, Жүзіңде тұрды жыр ұйып. Астыңыз алпыс белестен, Əлі де самғай беріңіз. Өлең, жыр самал желі ескен, Жүйткіп жүзге келіңіз.

МƏҢГІ АЛАУ БАСЫНДА Туған жердің топырағына оралмай, Жалын болып жанып өтіп мəңгіге. Қалдыңдар-ау, қыздарға жар бола алмай, Сендер үшін біз айтамыз əнді де. Жүректердің алауы ма бұл жалын, Үрлесең де мəңгілікке сөнбейтін. Айналасын көмкеріпті гүл қалың, Ызғар менен аязға да көнбейтін. Біреу,

Жапырағын бақтардың мен Үзген жерім есімде. Есімде əлі ойнағаным Гүлді көктем айында. Ыстық маған, ойға аламын, Сол бір үлкен қайың да. ҰСТАЗҒА Жыр биігін сілте маған, ұстазым, Көп қой белес алдымда əлі асатын. Дей алмаймын өзімді əлі ұстамын, Жан емеспін бірақ сыннан қашатын. Үшқыр ойлар кейде ұстатпай балықтай, Қиялыммен бірге ұшамын қалықтай. Жыр жолында басшы болшы, жақсы аға, Мен соңыңнан ерейінші жалықпай. ТҮСІНБЕСЕҢ... Сырым еді айтпайтұғын ашық тым, Күні құрсын, жарқыным, ғашықтың. Есту үшін бір жылы сөз өзіңнен Кездесуге асықтым. Асқартаусың қысылсам қол артатын, Мұң-қайғымды жібересің тарқатып. Нағыз Шырын сенсең, сəулем, мен болдым, Көруге ынтық Фархатын. Махаббаттан таралады жылылық, Махаббаттан жаралады ұлылық. Түсінбесең ақын сырын жаныңмен Онда оқып, жырын ұқ.

ТАҢҒАЖАЙЫП ЖЕҢЕШЕМЕ (Айтжан Молдағұловаға) Көңілің көктем жайнаған, Гүл тəрізді жеңеше. Қызыл гүл-қыздар айналаң, Күн тəрізді жеңеше. Құбылмалы күніңдей, Өзгермейтін жеңеше. Жүресің тек күлімдеп, Сөзге ермейтін жеңеше. Жер сілкінсе, қозғалмас, Ерекше ғой мінезің. Орынды айтсаң сөз қалмас, Шешен, шебер бір өзің. Үш баланың бағбаны, Анасысың сүйікті. Орындалсын арманың, Тартпа ешбір күйікті. Құтты болсын тойыңыз, Толған екі жиырмаға. Тойда айтар ойымыз – Қыздарды «іш» деп қинама. Қырық деген қыршын жас, Жүдемей жет жүзге де. Жетуге кім құлшынбас, Көрсет үлгі бізге де. ЖҮРЕГІМДІ АЛ... – Жүрегімді ал, гүлмен қоса қаласаң, Əперейін жұлдыздарды көктегі.

Бірақ адам қиындықты жеңеді, Адамзатқа қашан, кімдер тең еді. Дақ қалса да жүрегің мен жүзіңде, ...Үміт етіп ертеңге əркім сенеді. ЖІГІТ СӨЗІ Көркің күндей нұр төгер, Бойға қуат, жігерсің. Мен айтайын, сен егер, Қалауыңа жіберсең. Жазда қызыл гүл болам, Ұстап жүрер қолыңа. Ақша қар, ақ нұр болсам, Төселер едім жолыңа. Сонда жиі көрер ем, Қарға түскен ізіңді. Шұғыла болып өбер ем, Сүттей аппақ жүзіңді.

АҚЫН ЖАНЫ Ақын жаны арнадан, Асып жатқан теңіз ғой. Түсінетін бар ма адам, Жыр мен ақын егіз ғой. Ақын жаны самал ғой, Елдің жібек аруы. Алынбас ақын қамал ғой, Қолында қалам – қаруы. Ақында бар асқақ ой, Жеткізбес желге қуса да. Ақынның орны басқа ғой, Анадан тең туса да. Көңілі Күндей биік қой, Сəулесін шашқан көктегі. Ақынды қыздар сүйіп қой, Болмайсың оған өкпелі. Көбейтпей-ақ өкпені, Ұғысуды біл өзің. Аумалы да төкпелі, Түсін ақын мінезін.

Лүпілдей ме жүрегі, Сырласуға теңімен. Көтеретін көңілді Қалжыңы ғой солардың. Қызықты етер өмірді, Қуаныштары болар мың. МЕН ЕМЕС Бір сəуле бар жүрегімде сөнбейтін, Мінезім бар кейде ешкімге көнбейтін. Өлең деген жан досым бар есімі, Мəңгі бірге менен ешкім бөлмейтін. Жүрегімде жүз перне бар басатын, Бір əнім бар айтсам көңіл тасатын. Көктем болған көңілге күз түсірмес Достарым көп күліп есік ашатын. Қызғалдақтар мен дегенде ашылар, Шашулар бар маған арнап шашылар. Бір жұлдыз бар мен дегенде жанатын, Бұр бұлақ бар жұтсам сусын қанатын. Жыр өзенім мен шалқысам таситын, Туыстар бар қамқор жаны ашитын. Өлең деген құдірет бар қолымда, Мен емеспін жабырқайтын, жаситын. МЕН ӨЗІҢЕ ҰҚСАҒАМ (Мəриям Хакімжановаға) Адамдар бар бұл өмірде не түрлі, Адамдар бар айласымен өтімді. Адамдар бар жаралайтын жаныңды, Түсінбейтін сенің адал ойыңды.

Мен олардың ешбіріне ұқсаман, Жақсы жанды айырады ұқса адам. Өнегесі өлең болып өрілген, Мəриям апа, мен өзіңе ұқсағам. Шəкірт үшін ұстаз ғана күшті адам, Жыр жолында жас қаламды ұштаған. Пəк жүректі, ақ тілекті аққуым, Ақын апа, мен өзіңе ұқсағам. Құттықтаймын тойыңды осы өлеңмен, Жыр жолында ізбасар боп келем мен. Жетпіс асу артта қалсын, жүзге жет, Аққу анам, жаны жырға бөленген. Жүрегімде жолың жатыр нұсқаған, Əр сөзіңді тудай биік ұстағам. Жырыменен, ұрпағымен мың жасар, Ақын адам, абзал адам, күшті адам!

Арман-мұңын жыр етті менің атам Жамбыл да, Дүниені толтырып бөлендірді əн-жырға. Даласындай кең келер киіз үйі елімнің, Мен сол үйдің қызымын, мен сол үйге келінмін. Əн шырқасаң керемет ашып қойып түндікті, Жымыңдаған жұлдызы сұлу-ақ қой түн тіпті. Сайрағанын бұлбұлдың жеткізеді кереге, Түріп қойсаң кереге – кəдімгі бір терезе. Самал соқса іргеден бетіңізді аймалап, Сығаласа түндіктен жылт-жылт етіп Ай қарап. Шіркін, сонда ұйықтамай, жатар едің балбырап, Ағып жатса тұсыңнан сылдырлаған балбұлақ. Бақыт таңын сондағы ұмытуға мүмкін бе, Балалыққа қайтадан ораласың бір күнде. Өмір – деген мықтының қызығына тоймайсың, Сол өмірдің сол үйде қысқалығын ойлайсың. Даласындай кең келер киіз үйі елімнің, Мен сол үйдің қызымын, мен сол үйге келінмін.

Есіме түсіреді өткен күнді. Білсем де оралмасын бал дəуреннің, Көңілімде осы жыр көктеп жүрді. Қайда екен Қызыл гүлге ғашықтығым, Ұнамас кейбіреуге ашықтығым. Жыл сайын көктем болып келмейді ғой, Сағындырған гүл дəурен қашық бүгін. Бақытты ғой, Шіркін-ай, жас бүгінгі, Гүлзарларда қалдырдым жастығымды. Өкінбеймін, бірақ та өкінбеймін, Мен сыйладым Қызыма жас күнімді. ҚЫЗЫМА Қызым, сен қызыл гүлсің ашылмаған, Жұпарың айналаға шашыраған. Мен – сенің аялаған бағбаныңмын, Қорғаушысы кіршіксіз пəк жаныңның. Өмірден көрген жоқсың жамандықты, Аласың ұнатқан бір мамандықты. Еске сақта мəңгіге адамдықты, Тудай ұста парасат, адалдықты. Қайырымды бола біл дос, туысқа, Мейірімсіз бен жалқауға тек жұғыспа. Кешірімді болғайсың құрдасыңа, Пайда ойлама өзіңнің бір басыңа. Тілегім – арнап айтқан көңілдегі – Орныңды тап өзіңнің өмірдегі.

Сурет қой салынбаған, Сенің бар қасиетің. Жүрексің жалындаған, Тіршілік бас иетін. ҮШБҰРЫШТЫ ХАТТАР Ауыл болып күтетінбіз хаттарын, Қадір тұтып үшбұрышты қағазды. Əскердегі елдің тізіп аттарын, Отыратын кемпірлер, Оқып болып намазды. Бірте-бірте үшбұрыштар кешікті, Үшбұрыштың үміт оты сөнбеді. Айрылғанын жалғызынан кеш ұқты, Үшбұрышты хаттарға ана сенбеді. Күте-күте таусылса да шыдамы, Хат арқылы іздестірді баласын. Жанғандай да болды кейде шырағы, Шақыртыпты Мəскеуге Ер солдаттың Анасын. Мерт болды ол түскен кезде сын басқа, Азаматы болды елінің жаны ірі. Ант етіпті майыспасқа, сынбасқа, Үшбұрышты үміттердің қабірі. ДОСЫМА Егіз төлдей ойнап өстік далада, Оқу іздеп бірге келдік далаға. Бала кезде тұлым шаштар желбіреп, Таласқанбыз сан рет қолшанаға. Өтті жылдар, өтті айлар, апталар, Сəби кездер мəңгі есте сақталар.

Кеудемізде асыр салып жүгірген, Бала кезгі күн нұрындай дақ қалар. Сөйтіп жүріп бірге отырдық партаға, Барлық бірге білім берер ортаға. Түсінбеуші ек бұл неғылған сурет деп, Қабырғада ілінген үлкен картаға. Болдың əуес сырлы əн-күйге жасыңнан, Кеудең жұмбақ талай тылсым бас ұрған. Балалықтың арманы ма аққу боп, Өнерлерін он саусаққа жасырған. Күмбірлейді қағып қалсаң домбыраң, Қай құдірет бұл өнерді қондырған? Екі шектен шығып жатқан сиқырлы үн, Бір балқытып, бірде мені тоңдырған. ӨМІРГЕ КЕРЕК ТЫНЫШТЫҚ Адамға керек тыныштық, Есту үшін əн-күйді. Адамға керек туыстық, Белестен асар сан қилы. Өмірге керек тыныштық, Ұйықтайтын тыныш адамзат. Əлемге керек тыныштық, Сұрапыл соғыс маған жат. Далаға керек тыныштық, Лалагүл солмай жайнайтын. Балаға керек тыныштық, Алаңсыз мəңгі ойнайтын. Анаға керек Тыныштық, Аялау үшін бөбегін.

АУРУХАНАДА Осы үйде өмірмен өлім қатты шайқасар, Осы үйде дəрігер дертпен түрлі айқасар. Осы үйде өлімге өмір нүкте қояды, Шипалы қол астында осында кеселдерді жояды. Осы үйден тіршілік басталады қайтадан, Осы үйден өмірге оралады қайта адам. Мұнда əркез көрсетер ұлылығын тағы адам, Мейірімділік, кісілік дəл осыдан тараған. Осы үйге төгеді Күн де нұрын күлімдеп, Осы үйден қосылады өмірге адам біртіндеп. Алғыс айтып осы үйге аттанады бар адам, Сауыққан соң айығып жанға батқан жарадан. АРНАУ (Тұрғанға) Жаутаңдап көзің, жаным-ай, Жатырсың жаның қиналып. Телміріп келіп жаныңа, Қоршап-ақ тұрмыз жиналып. Аппақ боп өңің өзгеріп, Кетіпсің, жаным, жүдеп тым. Дертіңді тұр ғой көз көріп, Соғуы нашар жүректің. Жақындап сенің қасыңа, Қарадым үнсіз телміріп. Бақ қонар еді басыма Жіберсең сол сəт сен күліп. Дариға-ай, ондай күн қайда? Сөйлеші, мейлі, күлмесең. Көзіңді ашшы мұндайда, Көтеріп алам, жүрмесең.

Барады лоблып жүрегім, Көп тамшы келді көзіме. Сауығар деп-ақ жүр едім, Қолқанат болар өзіме. Бір сəтте тағы қарасам, Қарады көзің сүзіліп. Жүрекке ауыр жара сап, Қызыл гүл түсті үзіліп. ƏКЕМЕ Басына келдім, міне, қабырыңның, Тартыпты топырағы қара күрең. Көңілім босап кетті, абыржыдым, Елегізіп, айналама құлақ түрем. Тым-тырыс, тіл қатпайды меңіреу төбе, Тек өзім қолымменен гүл қададым. Қайда əкем, үндемейді маған неге? Жаутаңдап айналаға көп қарадым. Тұрсам да ұзақ еш дыбыс естілмеді-ау, Көңілімнің сарғайды жасыл бағы. Сен кетерде құлының ес білмеді-ау, – Əке, – деп, иығыңа асылмады.

аға ауылға оралмады. Тағдырға болмас ешкім арашашы, Күтумен ағарды ғой ана шашы. Əр ауылда солдат кеп, тойлар болды, Қашан болар біздің үй тамашасы? ДОСЫМНЫҢ АРНАУЫ Нөсерше кейде құйылып, Өзенше тасыр көңілің. Əп-сəтте одан тиылып, Өзгере қалар өмірің. Қызық қой өмір құбылған, Алтайы қызыл түлкідей. Жастығың тайып тұғырдан, Өтер де шығар бір күндей. Ақтарып кейде алмасаң, Ойыңнан сырың асады.

Қырандай самғап қалмасаң, Көңіліңді кім ашады?.. КҮТЕМІН Көз алдымнан кетпейсің сен елестеп, Жоқсың өзің, көретінім елес тек. Естен əлі кетер емес сол күндер, Асыр салып біз ойнаған белестер. Күндер есте бақта жүрер қыдырып, Лүпілдеуші ед жас жүрегім жиі ұрып. Хат кешіксе, қалғандай-ақ сезінем Жастық шақтың дастарханы жиылып. Ерте жетші сағындырмай қасыма, Серуендейік таудың шығып басына. Жақсы кештер жадымда əлі сақтаулы Күтемін тек сағынышпен асыға. ЕСКЕРТКІШ ҚАСЫНДА Жұрттан бұрын қарсы аласың күміс Күннің шапағын, Үнсіз тұрып тыңдайсың сен бұлбұлдың шат əнін. Ескерткішің гранит тастан мəңгілікке қойылған, Жансыз бейнең айнымайды əшекейлеп ойылған. Əзіз анаң келді саған қарау үшін тағы да, Мерт болдың сен аналар мен балалардың бағына. Қарайды ол қайта-қайта құлпытасқа тесіліп, Тұр ма, əлде, ақ сүтін ол мəңгілікке кешіріп. Күміс тамшы еріксіз көзден түсті домалап, Осындайда жылағанда жыламау да обал-ақ. Жарың келді жабырқаулы, ашылмайды қабағы, Мөлтілдеген ыстық жасы омырауға тамады.

Бəлкім, оның дір етті ме «сен» деп соққан жүрегі, Айтпақ болған ойында бар ма соңғы тілегі? Телмірсе де, мұңайса да тіл қатпайсың мелшиіп, Мақтан етер ұрпағың, сені мəңгі ел сүйіп. Тұрасың сен қозғалмастан мың-мың жылдар,

ғасырлар, Елдің даңқын, ерлік даңқын тек батырлар асырған. Тағзым етіп ескерткішке гүлдің шоғын сыйладым, Күлімсіреп тұрдың сен де, өлді деуге қимадым. Күнде осылай кездесеміз, жүздеседі талайлар, Тіпті асыққан жолаушы да басын иіп қарайлар. Ескерткіш боп қалу-дағы ұмытылмас өмір ғой, Қасынан бір өткенде, замандастар, көңіл қой. МЕНІҢ ЖҮРЕГІМ Бірде менің жүрегім – теңіз болар тулаған, Бірде менің жүрегім – орман болар шулаған. Бірде менің жүрегім – ракеталар зулаған. Бірде менің жүрегім – өзен болар тасыған, Бірде менің жүрегім – шарап болар ашыған, Бірде менің жүрегім – жастар шырқар ғашық əн. Бірде менің жүрегім дауыл болып кетеді, Осы жүрек шаттанса, ауыл болып кетеді. Құшақ жайған адамға бауыр болып жетеді, Көктемеде құятын жауын болып өтеді. Бірде менің жүрегім қызыл таң боп атады, Менменсінген адамға ол паң болып жатады, Достарыма бұл жүрек жан болып тіл қатады. Кейде менің жүрегім аспан болар көк теңбіл, Кейде менің жүрегім – толықсыған көктем бір, Кейде менің жүрегім – ақындарша төккен жыр.

Кейде менің жүрегім ғарыш алаң тəрізді Шығарып сап, қарсы алар салтанатпен ол бізді. Қақпасы ашық жүректің адамдарға жаны ізгі. Бірде менің жүрегім қызыл гүл боп ашылар, Бірде менің жүрегім күміс сəуле шашылар. Дұшпаныма жүрегім – өткір семсер алмастай, Қиядағы қыран ол, қанша ұшса да талмастай. МАХАББАТ Ұйықтап жатқан маужырап балам менің – махаббат, Алатаудай ақ шашты анам менің – махаббат. Тəй-тəй басқан алғашқы далам менің – махаббат, Арманыма жеткізген қалам менің – махаббат. Жүрегіммен табысқан жарым менің – махаббат, Арманыммен қабысқан арым менің – махаббат. Қызығын мол сыйлаған өмір нағыз – махаббат, Жақсылықты жинаған көңіл нағыз – махаббат. Жаны жарқын аңқылдақ достар маған – махаббат, Көтерілген жалпылдап тостар маған – махаббат. Еркелікті көтерген туыстарым – махаббат, От боп ұшқан жалыным тыныстағы – махаббат. САҒЫНЫШ Сағынып сəулем өзіңді Кездесуге асықтым. Тауыстым тағат төзімді Əлі де саған ғашықпын. Өтпейді күндер аулаған, Қасымда өзің болмасаң. Жүрегім толқып тулаған, Телміріп талай жолға сан.

ЗУЛЬФИЯҒА Хош келдіңіз, апажан, қарсы аламын, Жеткіздің Гүлістанның аманатын. Өлеңнен өрнек салған қай қыз десе, Əлемге атыңды атап жар саламын. Көруге құмар едім тоты қызды, Өлеңнің табыстырды оты бізді. Мені жұрт айыра алмай, шатастырар Егер де киіп алсам топыңызды. СЕН ҮШІН Жаным-ау, хаттар жазшы тағы да мың, Өзіңдей хаттарыңды сағынамын. Сырыңды жүректегі жеткізетін Қағазға алақандай табынамын. Сол қағаз байланысы жүректердің, Сағынып бір сен үшін жүдеп көрдім. Оянып отты сезім кеудемдегі Күн емес, сағат сайын үдеп берді. Сондықтан мен өзіңді аңсап өтем, Сүюді, сағынуды мансап етем. Осыдан артық саған бақыт бар ма, Сен үшін біреу күйіп жатса бөтен. ӨЛЕҢІМ Атады рауандап қала таңы, Шұғыласын жер бетіне таратады. Күн нұры терезеден қараса-ақ, Ерекше күй кернейді палатаны. Жас жаным мұндай күнді жаратады, Сызылып күнде осылай таң атады.

Аққудай серуендеген көл бетінде Дəрігерлер аралайды палатаны. Жантайып өлең жазам жатсам-дағы, Азабын ауруымның тартсам-дағы. Бəрін де өлең келіп ұмыттырар, Жаныңа қанша қатты батса-дағы. Өлеңім – өмірімнің арашасы, Өлеңім – көңілімнің тамашасы. Бола бер тек жаршысы қуаныштың, Қайғымен ағармасын ана шашы. ШЫНАРЫМ Жүрегім менің бұлқынар, Тыншымай бір сəт, досым-ау. Қияда тұрған бір шынар Арманым ба екен осынау? Қол созса шынар шынарға, Күміс Күн төгер шапағын. Шырқамай бұлбұл шыдар ма, Сайрамай сонда шат əнін? Шыңдағы биік шынарым, Мен үшін мəңгі асқақ ол. Шынардай болып сыңарым, Көрінсе абзал басқаға ол. ҚЫЗ СЫРЫ Жаныма жақын келдің де, Алқызыл гүл ұсындың. Қиыла қарап бердің де, Қызардың, құрбым, қысылдың.

Менің де тулап жүрегім, Гүліңді алып түсіндім. Айтса-дағы реңім «Сүйемін» деуге қысылдым. Жайбарақат жүр едім, Жаныма бір шоқ түсірдің. БЕС ШЫНАР Бəрінен кіші болсам да мені тыңдаған, Қиындыққа да қысылшаң кезде шыңдаған. Өтті олар өмірдің небір қиын өткелін Болса да нəзік, майысып ешбір сынбаған. Десе де бізді ауылдас халық «жетімек», Бес шынардай толықсып біздер өсіп ек. Əкенің аңсап маңдайдан келіп сүйгенін, Жете алмай сол бір сағымды қуып өтіп ек. Жас анам бізді жабырқап жүріп жеткізді, Сарп етіп бар жас ғұмырын да өткізді. Маңдайдан сипап аялы алақанымен Мəпелеп жүріп, ұшырды ұядан көп қызды. Анашым, анам жетелеп өтті біздерді, Аналық жүрек баладан күдер үзбеді. Əке де өзі, шеше де өзі – қамқоршы, Басқаға барып, телміріп көзін сүзбеді. Жыл өткен сайын ер жеттік, біздер есейдік, Қабырға қатып бейнетін алдық шешейдің. Біріміз емес, бəріміз бірдей құрметтеп, Қайнатып шайын, көрпесін мамық төседік. Кешегі қыздар қолқанат бүгін атандық, Етсе де тағдыр жастайымыздан қаталдық.

Сонау бір сойқан сұм соғыстың да кезінде Ақ жүрегінен анамыздың жылу от алдық. Бесеуміз қазір бес рулы елдейміз, Сағынсақ, бір-бірімізге «кел» дейміз. Бас қоссақ егер бір жерге бала-шағамен Асқар таудағы асу бермес белдейміз. Қайран анам, осының бəрін көрмедің, Көруге тағдыр уақыт саған бермеді... Бес шынарың жапырақ жайды артыңда Тұрғанда біздер сен ешқашан өлмедің. АҚЫН КЕЛЕ ЖАТҚАНДАЙ Бұл көшенің əр таңы өлеңменен атқандай, Бұл көшенің əр кеші өлең, жырмен батқандай. Шаңырағын өлеңін шабытпенен көтеріп, Өлең оқып күмбірлеп, ақын келе жатқандай. Күн де мұнда нұрын төгіп,

шашады таң шапағын, Бұлбұл құс та осында шырқайды алғаш шат əнін. (Ертелі-кеш осында серуендейді ұлы ақын, Жамылып-ап желбегей иығына шапанын). Бүрін жарып ағаштар, гүлдер шашар шешегін, Тұрғыны бар бойында алуан түрлі неше мың. Келе жатыр қолтықтап қалың-қалың томдарды Ақын ата аяңдап ортасымен көшенің. Кейде тұрып ұлы ақын ойға қатты батады, Кейде ұйқысыз сызылып, таң бозарып атады. Таң атқанша жалтырап бұл көшеде шам жанып, Шумақ-шумақ дүниеге өлең келіп жатады.

ТАЯҚТЫ АДАМ Қолына ұстағаны қайың таяқ, Бір адам келе жатыр маған таяп. Жеткенде арыққа ол тұрып қалды, Елжіреп ет жүрегім кеттім аяп. Болмаса осы таяқ жүрер ме еді, Тоқсан тарау жол сырын білер ме еді? Екі жанар сөнбей-ақ жанып тұрса, Тұнжырамай, əлде, ол күлер ме еді? Қашан көрсең тұнжырап тұрады ол, Əркімнен-ақ адасса, сұрайды жол. Қолындағы таяғы компас оған Бағытына əрқашан бұрады қол. Көргенде көшелерде таяқты адам, Елжіреп ет жүрегім аяп қалам. Қолтықтап оны жолға салғым келіп, Қасына жылдам басып таяп барам. ЖОЛДАР Жолдар, жолдар толып жатыр мың түрлі, Бұл жолдарда махаббат пен жыр тұнды. Кей жолдарда өмір гүлдеп құлпырды, Кей жолдарда алдан күліп Күн тұрды. Осы жолдар жетелеген адамды, Жасаймыз ғой жолда алғашқы қадамды. Жолдар, жолдар самғайтұғын алысқа Жол үстінде талай тағдыр тоғысқан. Бір жолдар бар адастырып тастайтын, Бір жолдар бар келешекке бастайтын. Бір жолдар бар түрлі тағдыр түйіскен, Бір жолдар бар шын ғашықтар сүйіскен.

Мен кейісем бұлақтар ақпай қалатын, Томсырайып қомдамас қыран қанатын. Төбеңнен төніп, жымыңдап, жайнап тұратын Жұлдыздар жанбай сазарып тұрып алатын. Мен кейісем үйімнен кетер жылылық, Парасаттылық, тəкаппарлық пен ұлылық. Осының бəрі жүрегімнің жүз пернесі, Жаманға жорып, ойламаңдаршы бұл несі? Кей-кейде көңіл теңіздей тасып кетеді, Жүректің жүз пернесін басып өтеді. Толқимын сол сəт дауыл кеп соққан кемедей, Бола қалам тулаған теңіз-телегей. Ал кейде болам көктемнің қызыл гүлі мен, Боламын бұлбұл сайраған бақта түнімен. Найзағай тынып, толастап жаңбыр басылып, Шыққан Күндей жүремін жайнап ашылып. ҚАЙТПАДЫҢ «Хабарсыз кетті», – деп анам, Армандап сені іздейтін. Зарығып əркез боп алаң, «Келер», – деп, күдер үзбейтін. Зымырап өтіп жылдар да Əкелді талай жаңалық. Ер жетті сəби ұлдар да, Жасарды ауыл жаңарып. Өзіңмен қатар жігіттің Ақ қырау басты самайын. Үзбедім жақсы үмітті Көргенде соның талайын. Өзіңмен қатар қыздар да Бүгінде ана байсалды.

...Дəмемен жүрген Сіз барда... Кейбір қыз көрсе, тайсалды. Жабырқап жаным жасиды, Күрсінсе анам «аһ», – ұрып. Маған да жаны ашиды, Сүртеді көзін жасырып. «Жалғызбын» демен бірақ та, Бауырлар бар ғой алдымда. Ауылдан, бізден жырақта Ескерткіш боп қалдың ба? Талдырып көзін талайдың, Соғыстан аға қайтпадың. Жаман-ау жоғы ағайдың, «Жеңге» деп ешкімді айтпадым. ЕГІЗ ГҮЛ (Қырғыз құрбыларыма) Алатауда өскен екі егіз гүл, Екі ел болып атанамыз бірақ та. Екі ел дарқан, екі ел мұхит, теңіз бұл Сағынамыз, кездеспесек бір апта. Екі ел көшсе, жайлау болған мекені, Мал айдаған Алатаудың төсінен. Киіз үйді қатар тіккен екі елі, Шатастырмай, танимыз ғой көшінен. Қазақ, қырғыз турист, кенші ертеден, Жолдар салған тау менен тас шыңдарға. Күйші болсам, мың толғауды шертер ем, Көшіп жүріп бармай қалған шың бар ма? Осындайда батырлықты меңгердің, Əкелердің ерлігіне мақтанып.

Махамбет пен Манасты біз тең көрдік, Талай жауды талқандаған аттанып. Күміс найза жарқылдаған алмастай, Теңдік үшін жауға қарсы қайралған. Олар – қыран, қанша ұшса да талмастай, Жердің шарын мың мəртебе айналған. Əкем менің армандаған жасынан, Шат өмірді дəл қазіргі мен көрген. Ақ қалпақты тастамайды басынан Қара құндыз бөркіменен тең көрген. Бірге шерткен домбыра мен қомызды, Күй төгіліп екі шектен саулаған. Еске салар өткен-кеткен көп ізді «Ош-Ботайың» «Сарыарқадан» аумаған. Алатауда өскен екі егіз гүл, Екі ел болып атанамыз бірақ та. Екі ел дарқан, екі ел мұхит, теңіз бұл, Сағынамыз, кездеспесек бір апта. НƏЗІК ГҮЛДЕЙ ЖҮРЕГІҢ Болдың ба сырқатыңнан тəуір, жаным, Бізге де қиын тиді ауырғаның. Жүрмін мен жұмыс пен үй ортасында, Шыққам жоқ жолаушылап, ауылдамын. Қиын ғой, емдел, жаным, жүрек деген, О, шіркін, кімді қашан жүдетпеген. «Аурудың алдын ал» деген сөз бар, Сауығарсың, тек дертті үдетпегін. Жазыл, сауық, жан достым, тілегім сол, Бір баста қуаныш, қайғы, білемін мол.

Жаным-ау, мен келгенше сауықшы тез, Ертең жұмыс бабымен жүремін жол. Сезімсіздің селт етпес жүрегі де, Қола мүсін тəрізді реңі де. Нəзік гүлдей жаралған жүрегіңнің, Табылады, іздесек бір емі де. Табиғат, сенімсізге жүрек берме, Өтінетін жалғыз сол тілек менде. Ұқпайтын нəзіктікті тасыр жандар Жаралайды жаныңды білекпен де. ҚОС АҒАШ Боз далада тербеледі қос ағаш, Шыбық кезден қатар өскен дос ағаш. Сағыныштың сазы болар мендегі Сені еске түсіреді осы ағаш. Екеуі де Күнге қарап жайқалып, Жел тұрғанда тербеледі шайқалып. Қос арудай Күн нұрына шомылған, Біреуінің мұңы бар, тұр байқалып. Бір мейірімсіз түп тамырын кесіпті, Сөйтсе де ол жерден нəр ап өсіпті. Самал сипап маңдайынан аялап, Күні-түні жібектей жел есіп тұр. Ұқсас екен саған соның тағдыры, Ұқсас екен саған оның жан жыры. Бар ғұмырын көктеу үшін арнаған, Жалғыздықпен өткен сендей сан жылы. Сен де жардан ерте айрылдың жасыңнан, Бұл өмірден ерте кеткен асыл жан.

Алтын діңгек бола білдің бір үйге, Дос, дұшпаның сүйініп кеп, бас ұрған. Қазір де сен жапырақ жайған ағашсың, Шындыққа кім текке шаршап талассын? Ару қызың, абзал ұлың ер жетіп, Көк ормандай көктедің де жарастың. АНА СӨЗІ Ақ сүт беріп, тал бесікте тербеттім, Қолқанат боп, қызым, сен де бойжеттің. «Аяулы анам, өскеннен соң сыйлаймын Саған ғана əсем гүлін жер, көктің!» – Деуші едің ғой мойыныма асылып, Тілейтінім – жасамайық асылық. Жарымжан боп келсе де əкең соғыстан, Ешкімге де көрген емес бас ұрып. Сол кездерде бақытты жан біз едік, Өмір көшін жылы жаққа түзедік. Алданыш боп екеумізге бір өзің: «Ұлымыз да, қызымыз да сен», – дедік. Əкең кетті бұл өмірден ертерек, Үлгермедің оған ұзақ еркелеп. Мені-дағы айналдырған қу бейнет, Түспей қойды иығымнан желкелеп. Сөйтіп жүріп аяғымды сал етті, Жүре алмаймын, еңбектеген сал етті. Бұл аурудан қорықпаймын «өлем» деп, Үйге кіріп-шығуымды зар етті. Жас баладай көтересің мені сен, Бұл сырқаттың енді қалған емі сен. Бірімізге қанат болдық біріміз, Шын қамқоршым өзің деуге келісем.

Май туғанда дала арудай жасанып, Жыр жазамын өмірге іңкəр жүрекпен. Заңғар таулар қараса көз талады, Бала қыран шыңға шырқап барады. Көктем-жігіт қыл қаламын қолына ап, Бояуымен түрлі сурет салады. Дала да көк, Тау мен аспан көкпеңбек, Жерге көк ніл төгілгендей көктен кеп. Бозторғай мен бұлбұл сайрап бағымда, Бар дүние жасарыпты көктем кеп. Келші көктем, Көңіліме гүл еккен, Ақын жүрек бір өзіңді жыр еткен. Май гүліндей құлпырайын, жайнайын, Жыр жазайын Саған ынтық жүрекпен. БƏРІ СЫЯР ӨЗІҢЕ Мен сені Алтыннан да жақсы көрем, Өзің бе, Деймін ғұмыр-ғасыр деген. Мен сені Жұлдыздардан сəлем айтқан Ақ нөсерден жаралған жасын дер ем. Мен сені Таудағы ақ жауын көрем, Өзіңдей Болар қорған – бауыр деген. Байқамай намысыңа тисе біреу, Өзіңді теңіздегі дауыл дер ем.

Самалымен желпісін. Жарты айдай қабағың, Мақтадай ақ тамағың, Қайың кірпік иілсін. Бөле күйге маңыңды, Əуелетші əніңді, Естіген жан сүйінсін. Ашылсын қабақ түйілген, Кетпесін жылу үйімнен, Жаңылма əн, күйіңнен. Мен бір қыран шүйілген, Шықсам да қанша биікке,

СЫЙЛАСТЫҚТЫҢ СЫРЫ НЕДЕ? Халық айтқан: – Сыйлассаң, сый кісімін, Сыйламасаң, əйтеуір, бір кісімін. Бар өмірде сыйласудың үлгісі мың, Сыйластықтың сыры неде, құрбылар? Ата сөзі – ақыл көзі, тыңдай біл, Жаныңа тек жақсы досты жинай біл. Сыйлы болу үшін өзің сыйлай біл, Сыйластықтың сыры сонда, құрбылар. Қаламас ел небір жаман ғадетті, Қостамас жұрт ұнамаған əдетті. Жарасымды бəрімізге

Беймезгіл кейде бір сəт тұман түссе, Көп кешікпей арайлы атады таң. Қайтесің кейбір істі бұрыс кеткен, Басталған, бітпей қойды-ау, бір іс көптен. Жаным-ау, жабырқама, жүдемеші, Келеді күлкі сыйлар дұрыс көктем.

Бұрыламыз, кездессе, қарап теріс, Біле білсек, дос деген адамға өріс. Достық сезім болмаса адамзатта, Қатыгездік орнайды жаппай теріс. Ойлама досқа ешқашан қастандықты, Суықтықты адам тек тастан күтті. Дос арқылы жетесің мұратыңа, Өлең түгіл, арна оған дастан тіпті. Сўлулыќ базары

күздің құрдасы. Жадыра-жаз сұлуды қимағандай күз-батыр, Күрсінгенде мөлтілдеп жанарында тұр жасы. КҮЗ Жаз кетті, жадыраған күні өтті, Қарсы алдық құрметпенен алтын күзді. Гүлдедің шешек атқан сəні кетті, Аспанда сұрғылт бұлттар қалқып жүзді. Кең дала жамылыпты сары тонын, Қырындап, жаз да күзді жаратпады. Табиғат бермеген соң қатар орын Тілдеспей, кіртиіпті қабақтары. ШОПАН ҚЫСЫ Ұйтқиды келіп, дес бермей, Аштырмас түтек көзіңді. Осынау күнді ескермей, Шопан жүр түзде төзімді.

Бораннан ығып қойлары Баспайды алға аяғын. Ысқырып жел де қоймады, Ұлиды келіп баяғы үн. Күйлі еді баққан отары Жеңілер емес дауылдан. Ұмыт боп күннің батары Кетіпті ұзап ауылдан. Ентелеп алға асығып, Ұйтқиды түтек топан да. Боран тұр бəрін жасырып, Адасар одан шопан ба? ТАУ СУРЕТІ Созылып тау мен төбе қолтықтасқан, Қойнынан таудың аңы жортып қашқан. Қасқиып тұр қияда жалғыз батыр Үркеді астындағы ат қорқып тастан. Ақ марал лағымен биік құзда, Өр төсін Алатаудың сүйіп мұз да. Бөктерде мыңдаған қой жатыр жусап, Ұқсайды ойнақтаған киік қызға. Сыңғырлап секірді су алдан құлап, Жыландай иреңдейді таудан бұлақ. Сыбдырлап сай ішінде теңселеді, Қаз-қатар жағадағы балғын құрақ.

АҚ БОРАН Жамылып жатыр дала аппақ тонды, Ұйтқыта соқты боран алдымыздан. Ақ түтек көрсетпейді үлкен жолды, Жасқанар емеспіз біз қарлы мұздан.

Тайсалмай ат шанамыз ақ бораннан, Келеді киіп-жарып алға асығып. Дала да сықырлайды қарға оранған, Көрсетпей таныс жолды тұр жасырып. Сіресіп дала жатыр маңғаздана, Сыр бермес, жыла мейлі, өксі мейлі. Төбесі шоқылардың жалғыз ғана, Бейсуат жолаушыға жол сілтейді. ҚОРДАЙ АСУЫНДА Атан түйе өркешіндей асуың, Қыста қатты, əсіресе, ашуың. Қызыл аяз бетті қатты шымшиды, Машиналар бауырыңда сыңсиды. Талай-талай жатушы едік аса алмай, Арқар, елік бораныңнан қаша алмай. Жолаушыны аспақ болған бөгейсің, Барар жерге ерте жетсін демейсің. Жазда ашуың басылады азырақ, Үзілмейтін бір желің бар аңызақ. Қыста тентек, жазда жайлау ерке бұл, Болса да асу, жері жайсаң өлке бұл. КӨКТЕМ Келді көктем, Сағынған көптен Құлпыртып қала, даланы. Оралып құстар, Көктемше құштар Түрленіп əнге салады.

Гүлденіп дала, Сай менен сала Жамылды жасыл шапанын. Колхозда егіс, Кұлпырып тегіс Жамылды таң шапағын. Басталды өмір, Жайнады өңір, Шырқады жастар шат əнін. ТАСҚЫН Суға толды, үлкен арна кеңіді, Қыста қатқан тау мұзы да еріді. Өркеш-өркеш асау толқын есірді, Жайып салып құлашын кең көсілді. Ысқырады, ышқынады қарасаң, Неткен ашу, неткен ыза орасан? Қою бұлттай қатыңқы бір қабағы, Құлатам деп мүйіздейді жағаны. Асыққандай сапарға бір алдағы, Сүзіп тастап тосқауылды жолдағы. Тулап, тулап, бұйра толқын ағады, Жартастарды кеудесімен қағады. Көтеріліп таудың да қарт бағаны, Су бетінде төңкеріліп барады. БАЛҚАШҚА Міндім де қайығыңа кеттім жортып, Толқыннан ойнақтаған тұрмай қорқып.

көктем – жыр, Көктем шаттық əкелді жас, кəріге. ҚЫЗЫЛ ГҮЛДЕР АЛҚА МА? Көгілдір тауда көктем бе, Көрінген сонау алыстан? Адамның ойы жеткен бе, Сағымға күміс жарысқан. Қызыл гүлдер алқа ма, Тау төсіне қадалған?

КӨГІЛДІР ТАУ Көгілдір таулар, көгілдір, Баурайың толы өмір-нұр. Саяда сенің сайраған Не сандуғаш, не бұлбұл! Ұғамын сенің сырыңды, Айтамын асқақ жырыңды. Бауырыңда өсіп қанша жыл, Шарладым ой мен қырыңды. Халқың жүр саған ұмтылып, Еңбектен – зейнет нұр тұнып, Содан ба сенің жайлауың, Құлпыра түсті-ау, құлпырып! АҚ САҒЫМДАР Ақ сағымдар Арман құстар айдында, Ақ сағымдар Қуаныш пен қайғым да. Арманымдай алыстағы сəулелер Жетемін деп Босқа əуре боп қалдым ба? Ақ сағымдар – Ақ жүзіндей анамның, Ақ сағымдар

пейілі кең даламның. Жақұттайын жалт-жұлт еткен сағымдар, Күлкісіндей менің ерке баламның. Ақ сағымдар – Ақ көңілі адамның, Ақ сағымдар – Жарқ еткені санамның. Ақ сағымдар мың құбылған атыластай Əсемдігі,

арулығы даламның. БҰЛТ ПЕН НАЙЗАҒАЙ Ақ шуда – бұлт көтерілді аспанға, Дөңгелеп күн Алатаудан асқанда. Əлде қайдан құмды құйып құтырды, Басын ұрып тауларға да тастарға. Жас шыбықтар желден ығып майысты, Дауыл тұрып ақша бұлттар ойысты. Көтерілмей сонау шырқау биікке, Қарлығаштар жер бауырлап жай ұшты. Ақ шуда – бұлт шүйке болып топтасып, Ортасынан найзағайлар от шашып. Ақ нөсердің дирижері – ақша бұлт Беташарын гүл көктемнің өтті ашып. МЕН ТАУЛАРДЫ САҒЫНАМ Бала кезден биікке жаным құштар, Өзеніндей бойымда арын-күш бар. Мен жазықта сүрінсем, сүрінермін, Сонда-дағы шыңдарға үңілермін. Шыққан сайын шыңдарға шынығамын, Əр тасынан құпия сыр ұғамын. Баурайында сырласып орманымен Көкірегімнен қанша жыр толғадым мен! Құмарлығым өзіңе – қыранындай, Құштарлықты кім көрген, сірə, мұндай!

Шегедей меруерт жалтырап, Жұлдыздар көкте шарлайды. Жапырақтар кеткен қалтырап, Нөсерді жаны аңсайды. Сырласам түнмен оңаша, Шарладым бағын Қырымның. Теңіздің түні тамаша, Бастауы болды жырымның. АЙПЕТРИ ТАУЫ Қалады əсте кім сезбей, Асқар тау болса қасыңда. Тау іші шыны күмбездей, Ақ бурыл шыңдар басында. Көгілдір сағым жарқырар, Айпетридің төсінде. Бауырында өзен сарқырар, Сыңғыры қалар есіңде. Бас имей нөсер тұманға, Сескенбей жайдан жүрегі. Қасқия қарап тұр алға, Айпетри – таудың түлегі. ҚАРАДАҒ ЕТЕГІНДЕ Майысып биші қайыңдар, Тастарды жасыл мүк басқан. Мен келем, құшақ жайыңдар, Жадыра күліп бұлтты аспан. Жіңішке жіптей жетелеп, Найза шыңға жол жатыр.

Келемін жүріп төтелеп, Көз қорқақ та, қол батыр. Түкті қабақ қарағай, Ұсынғандай жұпарын. Тоймайтын балға қарағай, Ауаны таза жұтамын. Шелпек тастар айнадай, Құз басында жалтырап. Тиіндер зырлап ойнады, Жапырақтар қалтырап. Өрнегін тартып көп гүлдер, Кілемдей тауға жайылған. Болмасам да көп күндер, Кетер емес ойымнан. ҚҰЗДАҒЫ ЖАРТАС Сеңсең бір бөрік кигендей, Шыңдағы құзар жартастар. Төбесі бұлтқа тигендей, Жақпар да жақпар нар тастар. Көк жасыл орман маужырап, Шыңдарға қолын созғандай. Жеткізбейді тау жырақ, Шыршалар тұр қозғалмай. Жартастарға құздағы, Бейнелер түрлі қаптаған. Жас жігіт, ару қыздарды, Көрсін деп ұрпақ сақтаған. Көрменің залы секілді, Тақтайы тастар шыңдағы. Аңыз боп қалған не түрлі, Өтсе де жылдар мыңдаған.

ТЕҢІЗ ЛЕБІ Таң көрінді көкжиекпен арайлы, Күлгін сəуле тереземнен тарайды. «Бүгін ұйықтап қалыппыз», – деп бұртиып, Қолсағатқа қызым селсоқ қарайды. Шағаладай аппақ аспан төбемде, Құстар жолы – тізбектелген төменде. Ойға батып ғасырлармен сырласқан, Оянғандай қаракөк қарт емен де. Терезеден теңіз лебі еседі, Сергіп көңіл мұндай сəтте өседі. Ұшқыр көңіл көк теңізге жетелеп, Ауырғаным ұмыт болды кешегі. Көз алдымда өршіл теңіз ғажабы, Жүрегімен жыр жолдарын жазады. Теңіздейін жаны дарқан жазира Келеді ғой біздің қырдың қазағы. ЖҰЛДЫЗДАР СӨНБЕЙДІ Ақ кездіктей жалтырап, Жұлдыздар көкте сөнбейді. Жарқырап сансыз шамшырақ, Өшіргенге көнбейді. Шарт сынды аспап күркіреп, Жұлдыздар бұлтқа ықтады. Толастап жаңбыр сіркіреп, Кемпірқосақ та шықты əне. Жымыңдап жұлдыз, Ай шықты Серуендеп аспан төсіне. Жазам деп өлең айшықты, Қараймын үнсіз тесіле.

Күнім жоқ қалған көз тікпей, Жұлдыздар мəңгі сөнбейді. Жарқырап алмас кездіктей, Ақын да, жыр да өлмейді. ЖАҒАНЫ ТОЛҚЫН ҰРАДЫ Ақ көбік атып жағаны толқын ұрады, Сатырлап суға кəрі жартас құлады. Шаңқ етті де үрікті ұшып шағала, Үйренген жолы – жиекті кетті жағалап. Нар өркешті көк толқындар сарқырап, Тасқа тағы төнеді бір арқырап. Таудан аққан тасқын ба деп қаласың, Алға ытқиды сəл бөгеліп таласып. Теңіз солай тебіренеді-ау сірə да, Ондай сəтте сен тыныштық сұрама. Кейбір кезде біз де тасып қайтамыз, Біз «өмір» деп соның бəрін айтамыз. КӨЛДЕГІ АҚҚУЛАР Құйылып керней дауысы, Сыңғырлап бір үн естілді. Тыныштық-тылсым тау іші, Шілденің күні кешкірді. Жақұттай болып жалтырап, Толқиды көлде байыппен. Қамыстар суда қалтырап, Жүзбейді ешкім қайықпен. Сұлудың мойыл көзіндей, Мөлдіреп жатыр көл беті.

Жігітті сүйген кезімдей, Ғажайып бүгін жер беті. Көгілдір аспан ғарыштан, Құйылып төмен тізіліп. Асығып жеткен алыстан Аққулар қонды сызылып. Бақытты əуен сыңғырлап, Бөленді əнге айнала. Жұлдыздар тұрды жымыңдап, Серуенге шықты Ай ғана. ШЫҢДАҒЫ БҰЛТТАР Қорғасын бұлттар кенеттен, Қалғыған шыңды қаптады. Басталды жойқын жел өктем, Бұзылды күннің аптабы. Ақ шуда бұлт асылды, Шырқау бір шыңның мойнына. Маржаннан тамшы шашылды, Жан ана – Жердің қойнына. Шыңдарын таудың қалқалап, Кемпірқосақ көрінді. Шоқыны сонда алқалап, Белбеулер жібек керілді. Көгілдір сағым жарқырап, Таулардан төмен тарады. Аспан да, ауа жалқын ақ, Құлпырып дүние барады.

ҚЫСҚЫ ОРМАН Ұстасаң сынатын, Жапырақсыз қайың тұр. Билеуге шығатын, Солдаттай дайын тұр. Шыршалар жалбырап, Ақ қарға көмілген. Мұз моншақ салбырап, Жақұттай көрінген. Естілмес дауысы, Сайрамас құстарым. Қызығын тауысып, Кешірген қыс бəрін. Əр жерден тақылдап, Бір дыбыс жаңғырған. Жем іздеп тоқылдақ, Орманды даң қылған. Ақ дала аруға Тимеген қамшы да. Аң аулап баруға Ерінген аңшы да. Бұзылмай қаймағы Күміс қар жалтырап. Орманның аймағы Жел тұрса қалтырап. Жоғалтып қызығын Қыс – шалға бағынған. Араның ызыңын Ормандар сағынған. Келмейді күш қолдан, Кейде осы күйге енер.

Қара теңіз, неге бұлай аталдың? Қара емес, суың сенің көкпеңбек. Қалай шыдап тебіренбей жата алдың, Ақын келді көкірегін от кернеп. Мен де саған қарыздар боп барамын, Кейін, сірə, сан қайтарам есесін. Ақтамаса сеніміңді қаламын, Қағып жібер шабыт тола кесесін. РИЦА КӨЛІНДЕ Осы бір көл аумайды, Өзіміздің Есіктен. Үстінде Күн аунайды, Сапарынан кешіккен. Үш тау бар жан-жағында, Ортасында көл жатыр. Алматының бағындай, Бауырында ел жатыр. Ғайыптан келіп тағы да, Есік көл түсті есіме. Толғау салып жаныма, Қонақтатқан төсіне. Рицца жатты сылдырап, Қарадым оған құрметпен. Сұлулық деген бір жұмбақ, Шешімін таппай тұрды, əттең. ТЕҢІЗДЕ Теңізге қараймын тесіліп, Кішкене жарқабақ жағадан. Су қайнап, толқындар есіріп, Басталды бір қимыл жаңадан.

Бұзылды кенеттен тыныштық, Бір дауыл теңізде басталды. Айнала тұр еді тыныс қып, Толқындар лақтырды тастарды. Сөйтсе де кенеттен бəсеңдеп, Ашудан сұрапыл айықты. Əкелдім жағаға əсемдеп, Жеп-жеңіл ыңғайлы қайықты. Алдымда сылаңдап сағымдар, Қусам да жеткізбей барады. Қайықты жұлқылап ағындар Бесіктей тербетіп алады. Теңселіп толқында келемін, Желмая тəрізді қайығым. Қағазға түскен соң өлеңім, Мен-дағы дауылдан айығам. ШЫҢДАР Шыңдар бар ғой биік, тапал, аласа, Көз талады кей шыңдарға қараса. Кейбір шыңдар заңғар көкпен тілдесіп, Бір-бірінен биіктейді таласа. Шыңдар, шыңдар жетсем дейді Айға да, Шыңға шықсаң,

көрінеді айнала. Шыңдар жатқан бір тəкаппар алып қой, Шыңдар сырын дос-жарандар танып қой. Шыңдар, шыңдар, асқар шыңдар тым асқақ, Қысы, жазы жатады ол мұз жастап. Тек қырандар тілдеседі шыңдармен Нелер биік тауларыңды шет тастап. Шыңдар, шыңдар биіксіңдер армандай, Сендей биік, сендей таза ар қандай. Шыңдар биік бір-біріне қол созып, Өмір сүрген жаны жайсаң жандардай. ГҮЛДЕР Гүлдер нəзік, гүлдер əсем менің бала шағымдай, Гүлдер қызық, гүлдер ғажап

менің жарқын жанымдай. Аппақ гүлдер менің-дағы ақ көңілім сияқты, Қызыл гүлдер инабатты, қызға ұқсайды ұятты. Сары гүлдер белгісіндей сағыныштың аңсаған, Гүл арқылы бұл өмірде танысты екен қанша адам. Жасыл гүлдер жастық шағың

Шоқыны сонда алқалап, Белбеулер жібек керлді. Көгілдір сағым сəн құрап, Таулардан төмен тарады. Жаңғырған аспан жарқырап, Құлпырып дүние барады. БҰЛАҚ БАСЫНДА Шаңқай түсте, кезінде ыстық шілденің, Мөлдіреген бір бұлаққа тоқтадым. Ұзақ жолда келе жатып шөлдедім, Күйдіреді топырақ – от, шоқ – сағым. Қымыз іздеп қасымдағы жолдасым, Кете берді атыменен аяңдап. Бастасақ та бірге екеуміз жол басын, Орта жолда қалар едім жаяулап. Суын іштім балбұлақтың тамсанып, Шөлдегенім, шаршағаным басылды. Жүреміз ғой «білгішпіз», – деп жар салып, Ажырата алмай кейде қола, асылды. Ерні кеуіп, аузы құрғап шөлдеген, Құлаққа ілмей кеткен досым сөзімді. Ат үстінде қайта күнсіп өлмеген, Мақтанатын: «жігітпін», – деп төзімді. –

Əлсірепті, жүре алмайды бір аттам, Аш бөрідей бастауға тез ұмтылды. «Өзен-көлдер құралмай ма бұлақтан?» – Дегендей боп, төбемізде Күн тұрды. Жолсерігім шөлін басып, жайланып, Кешке дейін жатты бұлақ басында. Əрбір істі шешу керек жайланып, Кейде асығыс жасаймыз ғой расында.

Табиғат аяйды екен неге бізден, Жапалақтап жаушы, қар, төбемізден. Ақ қырау ақ көбелек секілді бір, Үлбіретіп кекілге қадасын гүл. Ақ опа жағылғандай тау мен тасқа, Болыпты шоқы, шыңдар ала қасқа. Үлбіреп ақ қайыңдар жас келіндей, Ақ ұлпадан қалыпты қас көрінбей. Ақ мамық қауырсындар жарыса ұшып, Жолдарға төселуде көктен ұшып. Ақ түбіт аспаннан жай шашылғандай, Көрейік көктен түскен шашу қандай. Беттен сүйер қыста аяз керек мұндай, Жау ақ қар, жапалақтап кебек, ұндай. Табиғат қарды аясын неге бізден, Ақ көбелек ұшсын да төбемізден. Ақ қырау ақ көбелек секілді бір, Қадасын үлбіретіп кекілге бір. КӨЛ ЖАҒАСЫНДА Маужыраған түндері Жібек самал мақпалдай. Жаудыраған гүлдері Маусымдағы ақ таңдай. Бұлбұл сайрап тынымсыз, Көк ормандар мүлгиді.

Ақ қар жатыр бөктерде, Төгілген ақ айрандай. Қыс емес-ау, Көктемде Жүргендейсіз сайрандап. Тауда болса тұрағы, Əркім сырын ұғады. Теңгедей алтын жарқырап, Күн де таудан шығады. Туєан жер тїлектері

ДИРЕКТОР (Жамбыл облысы, Талас ауданы, «Талас» совхозының директоры, Социалистік Еңбек Ері Əбдір Сағынтаевқа) Көрінбейді айнала Боз тұман басты құм бетін. Жылжиды «Газик» жай ғана, Өнбейді жүріс түнде тым. Сес беріп күннің ызғары, Түнерді аспан кенеттен. Сіресіп құмның мұз-қары, Тартады шегін жел өктем. Келеді қай маң, қай жерде, Аңғармайды адам ештеңе. Көрінбейді Құмбел де, Кездеспейді еш пенде. Жоғалғандай Жүндіжал, Алыстап кетті Шөлқұм да. Болады ұзақ түнгі жол, Адасқан талай ол мұнда. Құм жайы аян бірақ та, Директор оған саспайды. Қыстаудың бəрі жырақта, Іздейді арыс Ақсайды. Жел мен ойлар жарысып, Бермейді маза адамға. Ақ құйынмен алысып, Келеді «Газик» боранда. Бетіңді қарыр ызғарың, Сықырлап аяз түндегі. Жүз елу əлде жүз қырық Қалды, сірə, құм жолы.

Таусылар емес бірақ ол, Шаршады шофер бала да. Бір таңға бірақ шыдар ол, Жігіт қой өскен далада. Бір сəтке ой жүгіртті, Директор сонау өткенге. Жылт еткен жақсы үміттің, Бəріне қолы жеткен бе? ...Қырқыншы сонау жылдары Құп-құйттай еді осы ауыл. Əскерге кетті ұлдары, ...Басталды кенет бір дауыл. Директор онда жас еді, Колхозда шопан болатын. Бір отарға бас еді, Мақтаса ауыз толатын. Көп кешікпей бірге елмен Əбдір де кетті майданға. Қоштасып туған ел, жермен, Аттанды қарсы ойранға. Даламыз гүлге оранды, Бөленді көгім əн-күйге. Жеңіспен елге оралды, Жауынгер солдат Əбдір де. Сағынып солдат баласын, Туған ел шығып қарсы алды. Өзі өскен совхоз «Таласы», Жеңісті тойлап əн салды. Құрылды завод алғашқы, Совхозында «Таластың». Əбекең болып қолбасшы, Негізін оның қаласты.

Ібіжан жатыр баяндап, – Жем-шөп, қора дап-дайын. Қысылмай қыстан шығамын, Əзірмін оған үнемі. Қыс сыншы ғой, ұғамын, Саспаймыз, – деп күледі. Төлдейтін кезде отарым, «Мəлікбайға» ауысам. Асықпай айдап апарып, Күз қалған шөпті тауысам. Сөзінде ылғи тұратын, Ібіжанды жұрт сыйлайды. Досына мойын бұратын, Жаманатқа еш қимайды. Орденге толы өңірі, Сыйлайды ел осы жігітті. Үлгілі еңбек, өмірі, Ақтайтын сенім, үмітті. Директор болып разы, Қыстауға басқа аттанды. Тұманның тарап біразы, Ашылуға күн шақ қалды. Жетер-ақ еді қазір-ақ, Бір асса қыстау Талдыдан... Соғады суық ызғырық, «Газиктің» қарсы алдынан. Жылт етті бір от қашықтан, Белгісін берді тіршілік. Жетуге шофер асыққан, Жымиды күліп, күрсініп. Директор бірден аңғарды, Қыстауға таяу келгенде.

Қаз-қатар жарық шамдарын Тізіліп тұрған көргенде. Ерлікті мұндай жасар кім, Құм іші сонау қыстауда. Отары Орынбасардың Жаңалықты осы ұстауда. Мақтаулы шопан айтулы, Таласқа түгел белгілі. Орынбасар Айтуов Жаңашыл дейді ел мұны. Жарыссаң тіпті қиын да, Ол емес сасып қысылар. Жиналыстар мен жиында Тың пікір дəйім ұсынар. Қорасы жылы, қой семіз, Қысылар емес ол-дағы. – Қоздайды, – дейді – қой егіз, Сегіз жүз саулық қолдағы. Жүретін болсам мен тірі, Мақсатқа талай жеткізем. Жоғары сортты елтірі Биыл да көптеп өткізем. Əбекең қалды масайрап, Сүйсініп оның сөзіне. Биыл да рекорд жасайды, Уəде берсе ол өзі де. Отарды барлық аралап, Жағдайын көрді көзімен. Ақылмен көрді саралап, Шығады бəрі сөзінен. Көңілі жүрген басылып, Бір сəтке өсті биікке.

Тұман да кетті ашылып, Көрінді бөкен, киіктер. «Газикпен» қатар жарысып, Өтеді кесіп жолдарын. Шофердің қалды қарысып, Рульде қатып қолдары. Суытар күннің белгісі – Шұбырса киік, бөкендер. Келмейді аштан өлгісі, Жылы жақ барып мекендер. – Бұзылар күн жуықта, Бұл кулар соны біледі. Барады қашып суықтан, – Деп директор, күледі. Қыстауда бөліп үш топқа, Тасылған шөптер бұрынғы. Мойынқұмдағы штабқа Директор енді бұрылды. Əзілдері жарасып, Шопандар мұнда тұрады. Құмдағы шағын қалашық Аталатын – Бекмұрат. Жапалақтап жауды қар, Болады-ау соңы борасын. Басса-дағы тауды қар, Совхоздың жылы қорасы. Белгілі «Талас» совхозы, Облыс, аудан басқаға. Қорасы толы көп қозы, Үлгілі кəрі, жасқа да. Есейген ерте еңбекпен, Өңірінде Алтын жұлдызы.

Білім ап, бəрі ер жеткен, Үйінде төрт-бес ұл, қызы. Делегат болып съезге, Қатысқан үлкен форумға. Жылда оның күйі өзге, Табыстың кілті қолында. Білетін өмір сырын мың, Табыспен бастар əр күнді. Арқауы еттім жырымның Сағынтаев Əбдірді. ҚОС ЖҰЛДЫЗДЫ АНА (Ұлбала Алтайбаеваға) Дарқан далам дарқан жер – Бабамның ырыс мекені. Түрлі аңыз ғып айтады ел, Жер-ана жайсаң екенін. Жəннəт жерім жасыл бақ, Ырыстың көзі қайнаған. Өтсе де жылдар ғасырлап, Жасарып қайта жайнаған. Қойны толы қазына, Жер-ананың сақтаған. Жасаса уақыт базына, Байлығын бұлдап сатпаған. Жер-ана – сенсің тіршілік, Сенсің өмір байлығы. Кей-кейде ауыр күрсініп, Көргенсің де қайғыны. Жер-ана сенсіз өмір жоқ, Тұрса да мəңгі Күн шығып.

Сырдың болсаң түлегі, Сырын білгін күріштің. Ол – байлықтың тірегі, Ол – бастауы ырыстың. Көңілмен ұқ сезімді, Бұл айтқаным – аманат. Ізбасар еттім өзіңді, Естілді соғыс жаманат. Аттанам ертең майданға, Орнын бас, жаным, ағаңның. Жүрсем де, гүлім, қай маңда, Тілектес болып бағармын... – Күндерін өткен ойға алып, Күнбай аға тұрды үнсіз. Аға сөзін ойланып, Тулайды жүрек тынымсыз. – Жарайды, – деді кенеттен, – Дірілдеп дауысы Ұлбала. Өсірем дəнді сен еккен, Маған да ыстық бұл дала. Сеніміңнен шығамын, Кірісем бүгін ісіме. Айтқаныңды ұғамын... Сенсе үлкендер күшіме, – Деп, Ұлбала ағасын Ұзатты алыс сапарға. Сүйген соң Сырдың жағасын, Келді еңбекке, қатарға. Үлкендер айтса ақылын, Ұлбала оны тыңдайды. Кетпенін алып ақырын, Қопсытып жерді тынбайды.

Келген соң туған жеріне, Шырқады шаттық əнді де. Бөлінбей жастар тобынан, Қуантты туған ауылын. Əйелдер майдан жолынан, Күтеді жарын, бауырын. Бір солдат келсе соғыстан, Бүтін ел бірге қуанған. Тағдыры бір тоғысқан, Сөзге де жылы жұбанған. Отырмады айтып жарасын, Сұлтанхан үйде бекерге. Аяйды кəрі анасын, Жалғыз қалған кештерде. Жұмысын алып ананың, Ана үшін өзі атқарды. Ауасын жұтып даланың, Аралады кейде бақтарды. Бір күні көктем кешінде, Қыздарды көрді ол əн салған. Жастығы түсіп есіне, Атыз бойынан қарсы алған. Тіл қатпай сонда Ұлбала, Байқамай оны кеткен-ді. Сыр бермей оған бұлдана, Жақындап, жанап өткен-ді. Жігіттің көзі найзағай, Сөгетін аспан көбесін. Қадалып тұрса найзағай, Бойжеткен оған не десін? Ұлбала жайын əркімнен, Сұлтанхан біліп алған-ды.

Тосатын жолын əр күні, Ұнатып оны қалған-ды. – Болайын жарың қаласаң, Тілегі де сол шешейдің. Жүрекке салма жара сан, Еңбекпен ерте есейдің. Қашпаймын мен де еңбектен, Көрейік бірге бейнетін. Ақ күрішті мен де еккем, Білемін азап, бейнетін. Сұлтанхан сырын жасырмай, Ұлбалаға ақтарды. Солдат сөзі жасындай, Жылауға қыз шақ қалды. Əйтсе де қыздың жүрегі, Ниетті жақсы қостады. Қабыл боп жігіт тілегі, Тойлады тойын достары. Екеулеп іске кірісті, Табылды жердің бабы да. Тонналап алды күрішті, Ұлбала біздің тағы да. Үздік болған Ұлбала Артельді өзі басқарды. Мамандар керек бір ғана, Жіберді оқуға жастарды. Қарамай түрлі сылтауға, Болса да үйдің жағдайы. Оқуға түсті Сұлтан да, Астана барып арнайы. Қуанды оған Ұлбала, Бітірер болса мамандық.

Бұл үйге керек бір ғана, Агрономдық мамандық. Істейді жұмыс тынбастан, Салқынмен кейде түн қата. Табыспен талай жылды асқан, Совхозында ол «Сунақата». Шарықтап алға кетті арман, Көмекке келді химия. Қырық бес центнер гектардан Өнім ап, күлді ол жымия. Жыл өткен сайын баптады, Ақ төсін Жер-ананың. Ел сенімін ақтады, Анасы он үш баланың. Жыл өткен сайын жаңарып, Тұрмыстың артты сəні де. Өмірде күнде жаңалық, Ұмтыласың жедел əріге. Сүйеміз ана – Отанды, Аясы толы бақытқа. «Батыр ана» атанды, Ұлбала осы уақытта. Алпыс төртінші жыл арайлы, Қуанышын мол сыйлаған. Бұл үйден бақыт тарайды, Үлгісін еңбек жинаған. Кездессең бір сəт дауылға, Ойлайсың, əсте, кім жеңер? Оралсейіт туған ауылда Мелиоратор-инженер. Білгір маман Оралхан, Күлшат, Күлшай – мұғалым.

Нағыз батыр бола алған, Ананың сырын ұға біл. Еңбекті сүйді жанымен, Есейді бірге еңбекпен. Ананың аппақ арымен Өмірдің өзін тербеткен. Мақтасам егер несі мен, Диқаншы батыр Ананы? Ұлбаланың есімі Ел ішіне тарады. Биіктерден биікке, Ұлбала жылда өрледі. Ардақтады сүйікті ел, Еңбектегі «Ер» деді. Еңбегін елеп халқымыз, Паш етті туған еліне. Бағалау біздің салтымыз, Қол соқтық Еңбек Еріне. Өңірінде қос Жұлдыз, Жарқырайды ананың. Үйінде он үш ұл мен қыз, Бабын да білген даланың. – Еріміз, – дейді ел мұны, Еңбекте өсті ол сақайып. Ұстазы оның белгілі Академик – Ыбырай Жақаев. Өсе берсін ұл-қызың, Намысты қолдан бермедің. Жарқырасын Жұлдызың, Жана берсін еңбегің! Берері көп туған жер, Жыл емес күн, айыңа.

Екі мəртебелі Ер – Ұлбала Алтайбаева! ШОҚ ГҮЛ (Жамбыл облысы Талас ауданындағы «Ойық» орта мектебінің түлегі, қоғамдық игілікті сақтап қалу жолында ерлік көрсеткен батыр да қайсар Оспанова Ұлбосын Абайқызына) Айы еді шілденің, Отар жүрген өрісте. Бұзылды күн білмеді, Соқты бір жел терістен. Қорғасын бұлт аспанды Қаптады лезде кенеттен. Ұлбосын да сасқан-ды Соқты ызғарлы жел өктем. Найзағайдай шатырлап, Ақ нөсер құйды шүмектеп. Маржан бұршақ сатырлап, Көрінбей дала түнектен. Үй іші отыр үрейде, Өріс жаққа қарайды. Бұршақты нөсер үдеуде, Ақ бұршақ басты маңайды. Ілгері баспай аяғын, Отарлар ықты жаңбырдан. Сүйеніш етіп таяғын, Шопан қыз асты сан қырдан. Отармен қоса болдырып, Аяғын əзер басады.

Көрмеген мұндай жол жүріп, Ұлбосын қатты сасады. Ыққан қойлар біртіндеп, Еңіске қарай шұбырды. Ұлбосын қалай іркілмек, Соңынан қалмай жүгірді. Қайырып қозы, қойларды, Ауылға қарай беттеді. Су алды жыра сайларды, Сел суы тым көп тегі. Қойларды аққан селменен, Біртіндеп судан шығарды. Апатты мұндай көрмеген, Болса да нəзік, шыдады. Аяқ-қол қалды қарысып, Су болды үсті малмандай. Селмен жалғыз алысып, Əлі де бітіп қалғандай. Аяғы тайып құлады, Бір толқын кетті еңсеріп. Бір батып, бір шығады, Су бетіне теңселіп. Орамал қызыл қызарып, Барады селмен жарысып. Мерт болды шопан қыз анық Тасқынмен жеке алысып. «Өлем» деп селден шошынбай, Сақтады малын қоғамның. Жасады ерлік осындай, Айтылды алғыс оған мың. ...Қыршын кеткен жас жанға Ескерткіш гүл егілген.

Он алтыдан асқанда Ол қоштасты өмірмен. – Қастерлейді оны ел, – Деп күрсінді қария. Құрбан етті тосын сел, Ерлігі елге жария. Ескірмейді ер ісі, Таусылмайды əңгіме. Ескерткіш – ерлік белгісі, Ол қалады мəңгіге.

Ќаламдастар лебізі

АЙТЫЛМАҒАН АРНАУ СӨЗ «Құлын-тайдай тебісіп» демегенмен, жастық шағын да бірге жүріп, қалтқысыз араласып, əзілің жа расқан жанға не жетсін? Ақын Рза Қунаққызы мен үшін жəне жазушы Əміржан Қали үшін нақ осындай адам еді. Мұның сыртында Қоғабай Сəрсекеев деген тағы бар. Рзаның төбесі көрінгеннен əзіл айтуға ауызымыз қышып тұратын. Ол да төтеп беріп жататын. Əзіл де семіз деп, ойнаймыз деп, асып кететін де күндер болатын. Марқұм Жəкең, Жақан аға, мамандығы дəрігер досжараны көп аға, өз шаруасын қоя қойып, сенің бұ йымта йың ды бітірер еді... Сөйтіп, біздің арамызға қол ұстасып бірге келген Жə кең мен Рза мынау жайнаған өмірден қол ұстасып бір ге кетті. Мен ақын емеспін. Алайда, сол күндері қағазға өзөзінен түсіп қалған мына бір жолдарды ардақты Рза мен қадірлі Жақан ағаға арнаған едім. РЗА ӨТТІ ӨМІРДЕН. АҚЫН КЕТТІ. Өмірден Рза өтті, ақын кетті, Жан еді шайы көйлек тақылетті. Ақ жарқын күлкісімен, өнерімен Алысты жақындатты, жақын етті. Өлеңнің ол да өнерге торысы еді, Рзаның өлең деген төл ісі еді. Сыйлықты сұрамайтын, атақты да, Бой жазар өлең оның өрісі еді. Тынысы, өлең оның төл ісі еді. Сəбидей неге болсын нанып жүріп, Істейтін нені болсын жанып жүріп.

Жүретін ғайбат сөзбен пышақтасып, Қанына сəби жанын малып жүріп. Өмірден Рза кетті жанып жүріп, Өмірден Рза кетті, ізі қалды. Бір ұлы, жарқыраған қызы қалды, Адал дос, əр əзілің демеу еді, Өксікті өкінішті сызы қалды. Сызы қалды, өксіктің өзі қалды. Есенжол Домбаев Алматы, 03.05.1993 жыл

АҚҚУДАЙ ҚҰС ПАТШАСЫ КИЕЛІ МЕ ЕҢ? Мен бүгін азалымын, азалымын, Пəс кезі аза тұтып ажарымның. Ей, өмір, өзің сырлы сезім берген, Көз жұмды ақын қызы қазағымның. Ей, өмір, өзің толғар бір пернесі, Үзілді саз əніңнің, наз əніңнің. Ауытқып күй ішегі тиегінен, Бүгіліп жерге басты иемін мен. Ажалын ақын қыздың естігенде, Бу шықты бұрқ-бұрқ етіп сүйегімнен. Жарқылдап кеше ғана жүрген жанның, Жан шықты қалай қиып иегінен? Аққудай құс патшасы киелі ме ең? Сыңарын жоқтап, зарлап күйе білген. Он-ақ ай сұм өлімнің бөлгеніне, Бұ жалған о жалғанда сүйеріңнен. Артынан Жақаныңның сыңси ұштың, Кеңсайдың күңіренген жиегімен. Аққудай құс патшасы киелі ме ең? Жарылқасын Аманов Алматы, 1993 жыл

АЙДЫНЫНДА ЖҮЗГЕН ЖАЛҒЫЗ АҚҚУ Асқаралы алпыс жасын көре алмай, салиқалы да сал мақ ты өмір жолының шырқау биігінде құзға құлап түс кен дей оқыстан мерт болған Рза қазасы кім-кімді де өкін ді рер лік. Ол аса ақжарқын, қалжыңқой, ақберен жан еді. Дүниеден кеткен кісіге «еді...» деп сөйлеу дұрыс бол ған мен, ауыр да. Рза əлі тірі жүргендей жайраңдап: «Əй, Шəрбан, сайтан қаным секіріп, мазам кетіңкіреп тұр ға ны... Өзіңе барып, бас жазып қайтайыншы...», – деп, телефон құлағынан саңқылдап тұрғандай. Сайтан қанының секіргені – қан қысымы басым-тұғын. «Қа зақстан əйелдері» журналында Бас редактордың орынбасары ретінде атқарар істері де көп, əрі барша жұ мыс ты өзіне аударып та алатын. Жұмысқа аса мазасыз, тындырмай тынбайтын. Ал «бас жазайын» дегені – қалжың, жігіттердің əзіл сөзін өзіне бұрмалап, менімен əр не ні қозғап, қызыл күрең шайды ішіп, шер тарқасып қай ту ғана. Əй, қайран Рза, орны ойсырап, жылдар өткен сайын жоқтатып тұратын адам баласының бір алуаны болады ғой. Біздің Рзекең тап сондай екен. Екеуміз мектеп жасынан біргеміз десек те артық емес. Университет табалдырығын ол менен бұрын атта ған, менен бір жас кіші болса да. Алғырлығы болар, 1963 жылы тұңғыш өлеңдер жинағы жарық көр ді. Өзімен шамалас қыздардың алдын ала «Сурет» атты жұқал таң өлең кітабы өзіндік үні, мəнері бар, ха лық тық поэзия мен бүгінгі поэзия арасына жіңішке кө пір салған жас ақын əйелдің келгенін хабарлағандай жайт болға ны ақын оқырманына аян. Өйткені, Рза Қу на қо ва ның өз оқырмандары болатын, оның кі та бын іздеп жү ріп оқитындар жастардан гөрі ересек кі сі лер-тін. Поэ зиясы ның тақырыбы да елең-селең, жас тық-мас тық құштар лық тан гөрі ақыл тоқтатқан са ли қа лы адам ның өмір тұжырымы, соғыс, жетімдік, қай рыл май кеткен ба лалық, балдəурен елестері ақын элегия сына ай нал ған-ды.

Ол жетім өскен, əрине, үлкен əп ке ле рі Қа ди ша, Зейне хан дар дың, ағасы Қаратай мен жең ге сі нің ар қа сында сол жетімдік сызатын ол онша сезбеген. Мі не зі нің ойнақы, əзілқой, көпшіл болғаны да содан болар-ау, 1973 жылы жарық көрген жыр жинағын «Ерке елік» деп атауы да тегін емес-ті. Жан жары Жақан Құсайынов – аса келісті, маңғаз адам. Мамандығы – дəрігер, ол да қонақсыз бір күн де отыра алмайтын серіжанды кісі. Екеуінің қосылып, тойлары өткен күн көз алдымда, ұмытпасам – 1957 жыл. Ол кезде мен Мəскеуде өткен Дүниежүзілік жас тар фестиваліне қатысып, биші атанып келгемін. Уни верси тет тің екінші курсында оқитынмын. «Рза досымыз тұр мыс құрыпты» дегенге онша сенбедім. Жас қой, əрі студент. Күйеуі Жақан екеуінің аралары бес жас, институтты бұрын бітіріп алған Жақан жан қоймаған да болар...» Екі жақ туыстар бірігіп, тойларын шалқытып өт кізді: Алматы ресторанының бір қабатында өткен той ға мына жақ Қордай-Красногорден жол тартып, ана жақ – Семей-Шұбартау деп, едəуір жұрт жиналды. Жора-жолдас, студент достар бір қауым. Сол тойда мені қол қа лап, «тарихымды» айтып, тəмəм көптің ортасына шы ға рып, жеке би билеткендері есімде. «Қосалқа» болса керек. Тұрмыстың қызығы мен қоса «шыжығы» да қо сылды. Үй жалдап Қастек көшесінде тұрғандары, бі рі нен соң бірі дүниеге келген Нұрлан – Нұртайлақ, Ға лияла ры – қуантып та, қиналтып та жатты. «Қи нал тып» дейтінім, Рекең нəресте көтерген кездерінде қат ты ауырды. Қаны азайып, ауруханадан шықпады. «Дə рі гер маған күнде ертеңгісін бір стакан жүзім шарабын ішкін», – деді деп, күлетін ол. Күндердің күнінде «Социалистік Қазақстан» (қазір гі «Егемен Қазақстан») аға газетінің Бас редакторы Үсе баев тың қарсы алдындағы бөлмеде жайраң қа ғып отырғанын көріп кеттім. Мен осы газетте əдеби қызмет кер болып істейтінмін. Университетті бітірісімен осы ба сы лым ға өздері шақыртып алған ғой. Бөлім меңге ру ші сі – белгілі жазушы Жекен Жұмаханов, ре дак тор-

мей рам ханада бірталай адам шақырылған банкеті өтті. Ел жақтан бірқауым адамдар келді. Неге екенін, Ре кең өзі қатты құрметтеп, алдарынан кесе көлденең өт пей тін бел гі лі жазушы ағалары тойға келмей қалды. Туып-өскен елі Қордайға барып, мерейлі тойын өткі зіп қайттық. «Ақының келді! Қарсы ал, жұртым!» дегендей, Шарбақты, Талапты, Мəтібұлақ, Көкқаптал, Доланалы, Бестам, Тасқайнардың ересегі, жасы, мектеп шəкірттері бар, қысқасы, тайлы-таяғы қалмай, ақын қы зын хан көтере құрметтеген. Көшесінің атын беріп, мектебіне Рзаның есімін қойғаны – бұл соңыра, ол көз жұм ған соң, бұ дүниеден мəңгілікке өткен соң... Əңгіменің тақырыбын «Айдынында жалғыз жүзген аққу» дегенімдей бар, Рза ақын өз туған топырағына тарта туған, əр талын, тауын, даласын сүйіп, өлеңіне ар қау еткен, өле-өлгенше сүйіп өткен сол елдің жалғыз дара ақын қызы еді. Шəрбану Құмарова, жазушы-драматург

РЗАҒА АРНАУ Жылап тұр жауындатып дала бүгін, Рзаның аза тұтып қаза күнін. Сұм ажал орып алды-ау ортамыздан Халқымның тағы да бір дала гүлін. Қызы еді қазағымның жыр боп туған, Ойлы еді, нұрлы еді, тұнып тұрған. Асыққан сыңарына Аққудай-ақ, Өтті ол дүниеден тұрмай жылдам. Журналист, жазушы еді, ақын еді, Еліне қадірлі еді, жақын еді. Ұйытқан үлкенді де, кішіні де, Өзге еді, əңгімешіл, пішіні де. Сезімтал, сергек еді дерсің неткен, Жылт еткен таланттарды тани білген. «Қайда жүр?» – деп, қыздарды іздеуші еді, Қамқор боп өлеңіне ақын көзбен. Тоқтады ақын жүрек, ана жүрек, Айнала болып кетті қара түнек. Артында ол қалдырған жыр мұрасы, Тербетер жұртын мəңгі желеп-жебеп. Өтеш Қарашин

ƏЛЕМНІҢ ЖАРЫҒЫН СЫЙЛАДЫҢ СЕН МАҒАН «Əкем болған асқар тауым, айбыным, Анам болған шалқар көлім, айдыным» «Қайтейін, анам, қайтейін, Түсіпсің ажал торына», – деген өлең жолдарын осыдан елу жыл бұрын анам өз анасына арнаса, бүгін осы қимастық қоштасу енді менің өз анама арналғандай болып отыр. Уақыт зымырап, анамның мəңгілік мекеніне жайғасқанына да, міне, он сегіз жылдан астам уақыт өтті. Əлі күнге де йін өз-өзіме келе алмаймын. Ата-анамның ортамыздан орал мас қа кеткеніне сенбеймін. Аласұрып, оларды аға йын-туыс, араласқан жора-жолдастарының ортасынан кез дес ті ретіндей зор үмітпен, үлкен сағынышпен із дей мін. Бірақ, амал бар ма, бүгінде олардың мейірімді жүз де рі көз алдыма сағым болып оралып, жылы сөз де рі құ ла ғы ма ғана жетіп тұрады. Шіркін, жалған-ай... Өмірлерінің соңғы сəттеріне дейін екеуі де тек Нұрлан екеуміздің, немерелерінің тілеуін тілеп, қол да рынан келген бар жағдайды жасап жүруші еді. Қа шан да: «Құ дай сендердің жаманшылықтарыңды көр сет песін», – деп отыратын. Аспандағы Ай мен Күнді ғана əпер ген жоқ, қалған біздің қу тіршілігімізге қажеттің бə рін жасап, «біздер», – деп таңдарын атырып, «біздер», – деп, кеш те рін батыратын. Жаманымызды жасырып, жақ сы мыз ды асырып, бəрін өздерінің құйт тай жү рек те рі не сый ғы зу шы еді... Бүгінде біз сол абзал ата-ана мыз дың кө ңіл де рі нен қаншалықты шыға алдық, білмеймін?!. Туған күндері де қатар болып, бір жылдың бір күнін де екеуі бірге зейнеткерлікке шығу керек еді, алайда, Алланың бұйрығы жетіп, аққу сезімнің жетегіне іле сіп,

небəрі он айдың ішінде бірінен соң бірі бақилық дү ниеге кете барды. Иə, Ата-Ана деген Өмір сахнасындағы ешқандай дуб лермен (қосалқы актермен) алмастырылмайтын Бас ты кейіпкерлер емес пе?! Əлі есімде, институттың соңғы курсында дип ломдық жұмыс жазып жүрген кезім. Сол кезде өзіме қа жет бар əдебиетті анам марқұм Республикалық тех ни калық кітапханадан тауып, үйіме əкеліп беруші еді. Сонда ойлап жүргені – басқа шаңыраққа келін боп түс кен менің қамым. «Кітапханаға барып сарылып отырмай, өзінің ошағының басында, үйінде дайындалсын» деген ойы. Ал дайын болған дипломдық қолжазбамды əкем машинкаға басып шыққан (ол кезде компьютер бол маған еді). Осылай, ата-анамның жан-жақты қам қор лы ғының арқасында, Құдай абырой беріп, жоғарғы оқу орнын аяқтап шықтым. Бүгінде жеткен жетістіктерім мен табыстарым, бірінші – Алланың арқасы, екінші – əкем мен анамның қолдауы. Уақыт зымырап өтіп жатыр, бірақ, ата-анамның орны ешқашан толмайтынын біле тұрсам да, «келіп қа лар» дегендей, қалың қауым арасынан іздеймін. Өзім ана болсам да, əкем мен анам барда өмірдің ешбір қиын шылы ғын сезінбей, еркелеп жүре беруші едім... Сол балдəу рен енді ата-анаммен мəңгілікке бұл өмірден өтіп кеткендей! Анам біздің майда тірліктерімізге дейін, тіпті аяқ киім жөндету, киім тазалату сияқты шаруа ла ры мыздың бəріне жүгіруші еді. Сонда қалжыңдап кү ле тінмін: «Мама, сізді танитын біреу кездестіріп, «ақын Рза Қунақова əлі күнге дейін балалы-шағалы болған ба ла ла ры ның айтқанымен жүріп, солардың тірлігімен шап қы лап жүр», – десе, ұят емес пе? Өзіміз де бүгін болмаса, ертең істейтін едік қой, – дегенде, анам: маған еш кім нің сөзінің керегі жоқ, маған балаларымның қинал ма ға ны керек», – деуші еді. Қайран, анам-ай... Менің нəзік жанымды Жанарымнан түсінген.

Қиналған болса кездерім Рухани азық нəр берген. Жұмысқа барғанымда да теңертеңгі сағат 9 бен 10ның арасында телефонмен хабарласып, өзімнің жəне балаларымның хал-жағдайын сұрап, дегбір таппайтын. Түскі асқа мені жолдан көлігімен ала кетіп, папам екеуі екі жағымнан айналып-толғанып, орталарына алып, мені жас балаша еркелетіп, бар жылы-жұмсақтарын алдыма тосатын еді. Саналы ғұмырында анам марқұм талай адамға қолы нан келген жақсылығын жасап жүретін. Əсіресе, аға йын да ры ның оқуға түсуге келетін балаларын, жиенсің лі ле рін емтиханға дайындауда жанын салатын. Үйіші нің тірлігі, қызмет бабы, өзінің жеке шы ғар ма шылы ғы, осының бəріне қарамай, бір мезгіл уақытын бө ліп, талапкерлермен дайындық жұмыстарын жүргі зе тін: дик тант, шығарма мен мазмұндама жаздыртатын, оны тек се ре тін, ауызша пəндер бойынша сұрақ қо йып, жа уап та рын тыңдайтын. Бұл орайда, оқуға тү су дің қан ша лық ты жауапты екенін оларға сездіре отырып, өзі қа таң талап қоя білетін, талай туысының баласын жал қау лы ғы мен білімсіздігі үшін жылататын да. Сол тəр бие ле ген жі гіт тер мен қыздар бүгінде балалы-ша ға лы болып, өмір ден өз орындарын та уып, түр лі салаларда қыз мет ат қа рып жүр. Барлығы да ерек ше се зім мен, ыс тық ықы лас пен анам марқұмның ке зін де өз де рі не көр сет кен қам қор лы ғын еске алып, ри за шы лық та рын білдіруде. Енді, міне, «осының бəрін айта жүрсін» дегендей, қа зір тек еске түсіріп, кеудеме өксік толтырып отыр ған жоқ па? Кім білген, іле-шала, қас пен көздің арасында екеуінен де айрылып, орындарының ойсырап қа латы нын?! Бар ағайын мен туғанға ақылшы пана болған əкем мен анам енді арамызда жоқ... Отыз үш жылдай тынбай қызмет етіп, еңбектерінің же мі сін жеп, бала-шағасы мен немерелерінің қызығын кө рер шақта сұм ажалдың торына шырмалып, жарық дү ние мен қоштасып, бақилық өмірге аттанып кетті. Бір

күн болса да құрметті демалыстарының рахатын көріп, ұр па ғы ның қуанышын көруге Алла жазбаған екен. Өкініш ті-ақ... Қамшының сабындай ғана ғұмыр кешсе де, анамның артында өлең-жырлары, өз оқырманы қалды. Өмір өзінің ұзақтығымен емес, мəн-мағынасымен өл шенбей ме? Бүгінде анам жайлы айтылған жақсы пікір мен жылы лебіздер – анамның осы өмірде қалдырған өш пес ізі емес пе?! Бəлкім, анам шығармашылық өмірінде талай биік шың дар дан көрінер еді, алайда, ол кісі үшін от ба сының, бала-шағасының тірлігі бəрінен артық болды. Ең алдымен, ол – «Жар», «Ана» деген үлкен лауазым иесі бола білді. Отбасының берекесі мен ұйытқысы, ба уырла ры ның жанашыры мен аяулысы, ағайын мен ту ғанның қадірлісі, замандастарының ардақтысы болды... Өмір-өзен толқынға бірде батырып, бірде жағаға əкеп соғып жатқан жоқ па?! Қиналған сəттерімде түсі ме енесің, менімен сырласып, бойыма күш пен қуат бе ре сің. Жанымда болмасаң да, жадымдасың. Өзің нің аруа ғың ның мені əркез демеп, жебеп жүргенін се зе мін. Жан дүнием құлазып кеткен шақтарда айтқан ақыл-кеңес те рің ойыма оралып, өзімді сабырлыққа же те леймін. Жал ғыз қалған кездерімде суреттегі жансыз бей неңе қа рап, сырласқандай боламын. Мен өзіңді сағынып жүрмін, МАМА! АРНАУ Отты едің, көпшіл едің өмірде, Жүруші едің өлең-жырдың көшінде. Жан Əкемді қимай, кеттің артынан, Өзің, сөзің, ісің қалды есімде. Неге, неге осыншама асықтың, Шаршадың ба күйбеңінен Мына асау ғасырдың? Таусылды ма татар сенің тұз-дəмің,

Жетті ме, əлде, бұйрығы «Ажал» деген жазмыштың? Көре алмадың ұрпағыңның жеткенін, Қызмет жасап, темір тұлпар мінгенін. Болмадыңдар қуаныштың төрінде Қорған болған, асқар тауым – Жан Əкеммен екеуің. Тіршілікте білмедік қой, Ата-Ана қадірін, Ажал құшты екеуін де бір-ақ сəтте, қайтейін?.. Аялайық, ардақтайық, бағалайық, ағайын, Əке менен Ана деген адамзаттың асылын! Рза Қунақованың қызы – Ғалия Жақанқызы Құсайынова

МАЗМҰНЫ ТУҒАН ЖЕР – АЛТЫН БЕСІГІМ Қазақстаным ....................................................................................... 4 Отан – Ана .......................................................................................... 4 Ұлы Отаным ....................................................................................... 5 Алматы оттары ................................................................................... 6 Колхозыма .......................................................................................... 6 Туған жер ............................................................................................ 7 Қызылтауым ....................................................................................... 7 Туған жер ............................................................................................ 8 «Ақ сəулелі кең далам менің...» ....................................................... 9 «Қоңыраулы өзендердің үндері-ай...» .............................................. 9 Жер – Ана ........................................................................................... 9 «Құрметтеймін елімнің жақсы салтын...» ..................................... 10 Ырғайты ............................................................................................ 11 Ойжайлауда ...................................................................................... 11 Үлкен үй ........................................................................................... 12 Атамекен ........................................................................................... 13 «Аспанда ақторғын бұлт қазбауырлап...» ......................................13 Көп жылдан соң ............................................................................... 14 «Қайта туып...» ................................................................................ 14 Өз елім .............................................................................................. 15 Шу бойында ..................................................................................... 15 «Бұлбұлым бағыңда сайраған...» ................................................... 16 Аңыз .................................................................................................. 16 «Күн шұғылалы туған өлкем...» ..................................................... 17 Он екі жұлдыз .................................................................................. 18 Ауылым – алтын бесігім ................................................................. 19 БАЛАЛЫҚТЫҢ БАЛ КҮНІ «Ақ қайыңдай иілем...» ................................................................... 30 Мысықтың қиялы ............................................................................ 30 Батырлық .......................................................................................... 31 Тиіспе ................................................................................................ 32 Жабайы үйрек .................................................................................. 32 Тайлақ ............................................................................................... 33 Доп пен Боп ...................................................................................... 33 Қозы мен лақ .................................................................................... 33 Ораз бен қораз .................................................................................. 34 Жақсы аға ......................................................................................... 34 Көмектесем ...................................................................................... 34

Жеміс ағаштары сөйлейді ............................................................... 35 Əңгелек ............................................................................................. 37 Соқ, барабан ..................................................................................... 37 Сақшы аға ......................................................................................... 38 Айды, күнді көреміз ........................................................................ 38 Бөбегіме ............................................................................................ 40 Балалар бақшасында ....................................................................... 41 Бұзау мен ешкі ................................................................................. 41 Елігім-ау, елігім ............................................................................... 42 Бегемот ............................................................................................. 43 Асау тай ............................................................................................ 43 Айтыс ................................................................................................ 44 Аққулар туралы аңыз ...................................................................... 45 ОЙЛАЙТЫНЫМ – АРТЫМДА ҚАЛСЫН БІР ІЗ «Бір-ақ күнде бар ел көшіп кеткендей...» ...................................... 50 «Апыр-ай, сезім қызыл шоқ екен ғой...» ....................................... 50 «Маған қымбат əзілің құрдастарым...» .......................................... 51 «Ашумен кетсем арындап...» .......................................................... 51 Неге осылай? .................................................................................... 52 «Мінезім қиын емес өте менің...» .................................................. 52 «Нөсерше кейде құйылып...» ......................................................... 53 «Жақсыменен жарасқанды ұнатам...» ........................................... 53 «Ғашықтық деген не екен?» ........................................................... 54 Тілек .................................................................................................. 54 «Гүл де əсем болмайды...» .............................................................. 55 Домбыра ........................................................................................... 55 «Ана тілді анам тұңғыш үйреткен...» ............................................ 56 Əр адамда ......................................................................................... 57 «Бір үйдегі қызыл гүл ең шырайлы...» .......................................... 57 Анама арнау ..................................................................................... 58 Құрбыға ............................................................................................ 59 Жыр етемін ....................................................................................... 59 Бейбітшілік тілегім .......................................................................... 60 Қыздың сыны ................................................................................... 61 Патрис Лумумбаға ........................................................................... 61 «Тəтті жыр жарым болса, қиясың ба?..» ....................................... 62 Түсіндім ............................................................................................ 62 «Жазылмады жанымның жан жарасы...» ...................................... 63 Бір жігітке ......................................................................................... 63 «Көзің, көзің! – дей бересің қайталап...» ...................................... 63 Ұнамайды ......................................................................................... 64

Тұрақсызға ....................................................................................... 65 Шақырыпты тойына ........................................................................ 65 Терлеген жігіт .................................................................................. 66 Қайдасың? ........................................................................................ 66 Жеңешеме ......................................................................................... 67 Сағыныш .......................................................................................... 67 Сенің қуам жолыңды ....................................................................... 68 Досыма ............................................................................................. 68 Жылқышы əні .................................................................................. 69 Қырманда ......................................................................................... 69 Өмір гүлі ........................................................................................... 69 Гүлмираш ......................................................................................... 70 Сурет ................................................................................................. 70 Құрбыммен сырласу ........................................................................ 75 Жеңеше-ай ........................................................................................ 75 «Бір тамшы жас – жалғыз жүрек жалыны...» ............................... 76 Көргенім жоқ соғысты .................................................................... 76 Оралмай қалды-ау ............................................................................ 77 Екеуміз мəңгі егізбіз ........................................................................ 77 Менің сырым .................................................................................... 78 Көзкөрген ......................................................................................... 79 «Дақ түссе көңіліңе...» .................................................................... 79 Армысыңдар, ағайын ...................................................................... 80 Сен салған əн ерекше ...................................................................... 81 Шың болсаң ..................................................................................... 82 «Ақ сəуле болсам, гүлдерге нұрым түсетін...» ............................. 82 Келін десе келінсің .......................................................................... 83 Мені ізде ........................................................................................... 84 Қыздар, шіркін, қызық қой... .......................................................... 84 Ақ нөсерден жаралған ..................................................................... 85 Қыздар-ау ......................................................................................... 86 «Қараса біреу көз алмай...» ............................................................. 86 Ауылдағы əжелер ............................................................................ 87 «Кейде көңілім дариядай толқып тасыған...» ............................... 87 «Самал кеште сайраңдап, жүрсем деймін мəңгілік...» ................. 88 Сен мені сағынбасаң ....................................................................... 88 «Көлеңкесі, гүлі жоқ таудан сақта...» ............................................ 89 Мен айтамын əнімді ........................................................................ 89 «Тас мүсіндей тұрып қалдым кіріп кеп...» .................................... 90 Он сегіз жас ...................................................................................... 90 «Сен бе едің түсімде гүл ұсынған...» ............................................. 91 «Шалмаса қыран қиядан қағып түлкіні...» .................................... 91

Өмір мəңгі құлпырар ....................................................................... 92 Сен менің қаламыма болма құмар ................................................. 92 Өлеңнің теріп маржанын ................................................................ 94 Мəңгі алау басында ......................................................................... 95 «Отты сəуле тұр алдымда...» .......................................................... 95 Ұстазға .............................................................................................. 96 Түсінбесең... ..................................................................................... 96 Төзе алмаймын ................................................................................. 97 «О, өмір! Неге мұнша қысқасың?..» .............................................. 97 Тағажайып жеңешеме ..................................................................... 98 Жүрегімді ал... ................................................................................. 98 «Басқа түссе қайғы кейде батпандап...» ........................................ 99 Жігіт сөзі .......................................................................................... 99 Сағынамын əніңді .......................................................................... 100 «Асау өзен тасыса...» ..................................................................... 100 «Жаман екен меңдеген сырқатың да...» ....................................... 101 Көз ................................................................................................... 101 Ақын жаны ..................................................................................... 102 «Алатауға асылып Ай күледі...» ................................................... 102 Перзентхана ................................................................................... 103 «Сен туралы айтылған сөзге ермедім...» ..................................... 103 «Құрдастарым əзілдеп, мені жаңа көргенде...» .......................... 103 Мен емес ......................................................................................... 104 Мен өзіңе ұқсағам ......................................................................... 104 «Гүлім болшы, күнім болшы, арайлым...» .................................. 105 «Уақыт санаспайды, айыңдап өте берер...» ................................ 106 «Қалсақ-тағы кей-кейде бір керісіп...» ........................................ 106 Қызыңды ұзатарда ......................................................................... 107 «Аққуың боп түлеп ұшқан айдыннан...» ..................................... 107 «Шақырады қызғалдақты қыр мынау...» ..................................... 108 Қазақ үй .......................................................................................... 108 «Жыл сайын көктем келер сенімен...» ......................................... 109 Қызыма ........................................................................................... 110 «Көргенде иір толқынды...» .......................................................... 111 Анама .............................................................................................. 111 Үшбұрышты хаттар ....................................................................... 112 Досыма ............................................................................................ 112 Өмірге керек тыныштық ............................................................... 113 «Көзіңмен көзім тілдесіп...» ......................................................... 114 Ауруханада ..................................................................................... 115 Арнау ............................................................................................... 115 Əкеме .............................................................................................. 116

«Мен сені сағынамын...» ............................................................... 116 Жас едім... ....................................................................................... 117 Досымның арнауы ......................................................................... 117 Күтемін ........................................................................................... 118 Ескерткіш қасында ........................................................................ 118 Менің жүрегім ................................................................................ 119 Махаббат ........................................................................................ 120 Сағыныш ........................................................................................ 120 «Елестетем ағайды...» ................................................................... 121 Зульфияға ....................................................................................... 122 Сен үшін ......................................................................................... 122 Өлеңім ............................................................................................. 122 Шынарым ....................................................................................... 123 Қыз сыры ........................................................................................ 123 Бес шынар ...................................................................................... 124 Ақын келе жатқандай .................................................................... 125 Таяқты адам .................................................................................... 126 Жолдар ............................................................................................ 126 «Мен кейісем таулар тұрар күрсініп...» ....................................... 127 Қайтпадың ...................................................................................... 128 Егіз гүл ............................................................................................ 129 Нəзік гүлдей жүрегің ..................................................................... 130 Қос ағаш ......................................................................................... 131 Ана сөзі ........................................................................................... 132 «Құс болсам саған ұшып жетер едім...» ...................................... 133 Ақкөл аруы ..................................................................................... 133 «Сөз қуып мен ешкіммен егеспедім...» ....................................... 134 «Түс деген не, айтшы сен осы, жаным...» ................................... 134 «Сен жүрсің: «дара жүйрік, жекемін» деп...» ............................. 135 «Оңалмай қойды менің ісім неге?..» ............................................ 135 «Көңілден серпілердей нала-мұңды...» ....................................... 136 «Жайқалтып көңілдің көк жапырағын...» ................................... 136 Өлең жазу үшін де ......................................................................... 137 «Көңіл кейде шарбы бұлттай сөгілер...» ..................................... 137 «Көңіліме көкте келіп гүл еккен...» ............................................. 137 Бəрі сыяр өзің ................................................................................. 138 Бозторғай секілді боз даланың ..................................................... 139 «Сен мені сағынбасаң...» .............................................................. 139 «Егізбін деп өзіңмен айта алмадым...» ........................................ 140 «Сағынғанда еске аламын достарды...» ...................................... 140 «Бала кезден биікке жаным құштар...» ........................................ 141 «Байқаусызда жығылғанда қатты жер...» .................................... 141

«Сен туралы айтылған сөзге ермедім...» ..................................... 142 «Жақын едің басқалардан өзгеше...» ........................................... 142 «Көктем-көңіл күзге айналды, басты ызғар...» ........................... 143 Екі қозым ........................................................................................ 143 Нағашы ........................................................................................... 144 «Бірі түсінсе, біреулер түсінбейді...» ........................................... 144 «Келемін жұрт қатарлы өмір кешіп...» ........................................ 144 «Тамсандырып маңыңды...» ......................................................... 145 «Əзілімді шын көріп жасымағын...» ............................................ 146 «Сəл қиналып жүргенде бездің менен...» .................................... 146 «Сыр айтатын дос азайды бұл күнде...» ...................................... 147 «Жасыма, аға, сонша неге түңілдің?..» ........................................ 147 «Əже болдым асқанымда қырықтан...» ....................................... 148 «Тез сөнген əлсіз шырақты...» ...................................................... 149 «Ақ боз үйге сүйеніп қарап тұрдым...» ....................................... 149 «Өмір күндей күркіреп, аққан судай өтеді...» ............................. 150 «Кейде сая таппайды шырқау көңіл...» ....................................... 150 Сыйластықтың сыры неде? .......................................................... 151 «Достар жақын қашанда туысыңнан...» ...................................... 151 «Тосыннан қалдың маған қайдан кез кеп...» ............................... 152 «Болғым келіп бола алмадым...» .................................................. 152 «Оралмайды, əттең, сол қайта арманым...» ................................ 153 «Хат жазбадың, қойды ғой сөзім өтпей...» .................................. 153 «Өтпес күндер, сағынғанда санасаң...» ....................................... 154 «Танымайтын жандай боп, қарамадың...» ................................... 155 Боз жорға ........................................................................................ 155 Оятып əнмен алайын ..................................................................... 156 «Білмедім, түсінбедім, біле алмадым...» ..................................... 156 «Қайран, анам...» ........................................................................... 157 «Келші, құрбым...» ........................................................................ 158 Ойлан, балам .................................................................................. 158 «Күтуменен өткіздім күнді талай...» ............................................ 159 «Өткен күнге өкінбеші, садаға...» ................................................ 159 «Алданыппын біреулердің сөзіне...» ........................................... 160 «О, шабыт! Маған жиі келесің бе...» ........................................... 160 «Ақын жаны ашуды қаламайды, құрбылар...» ............................ 161 «Ұнатамын айлы түнді...» ............................................................. 161 «Қарашы бір, қарай түсші құмартып...» ...................................... 162 «Оқысаң менің жырымды...» ........................................................ 162 «Жолыңда сенің кездеспесінші кедергі...» .................................. 163 Ақ сұңқар болсам .......................................................................... 164 «Балаң жігіт, балауса бойжеткендер...» ....................................... 164

«Ақ кездіктей жалтырап...» .......................................................... 165 Жігіт арманы .................................................................................. 165 «Таппайды ешкім бабыңды...» ..................................................... 166 «Егер сағынсаң мені...» ................................................................. 167 «Дос қадірін кей-кейде түсінбейміз...» ........................................ 167 СҰЛУЛЫҚ БАЗАРЫ «Ғажап сурет көз алдымда күздегі...» .......................................... 170 Көктем келді ................................................................................... 170 «Таулы жерде туғанмен мен, тау елінің қызымын...» ................ 171 Күз ................................................................................................... 171 Шопан қысы ................................................................................... 171 Тау суреті ........................................................................................ 172 Ақ боран ......................................................................................... 172 Қордай асуында ............................................................................. 173 Көктем ............................................................................................ 173 Тасқын ............................................................................................ 174 Балқашқа ........................................................................................ 174 Дала жырлары ................................................................................ 175 «Дала, дала сағынамын желіңді...» .............................................. 175 Нөсер .............................................................................................. 176 Май таңы ........................................................................................ 176 «Керімсал көктем – құштарым...» ................................................ 176 «Қараңғы түн, тау іші...» ............................................................... 177 «Тырналар келді тізіліп...» ............................................................ 177 «Дегендей білем, дала, сүйем сені...» .......................................... 178 Гүлдер ............................................................................................. 178 «Бұлтты жарып іркес-тіркес ығысқан...» .................................... 179 Қызыл гүлдер алқа ма? ................................................................. 179 «Кетпестей ойдан көктемнің ғажап кеші еді...» ......................... 180 «Қандай ғажап дауыстар тау кешінде...» ..................................... 180 «Уілдеп, ұйытқып, азынап...» ....................................................... 181 «Тамсанады гүл ақ жаңбыр тамшысына...» ................................ 181 Көгілдір тау .................................................................................... 182 Ақ сағымдар ................................................................................... 182 Бұл пен найзағай ............................................................................ 183 Мен тауларды сағынам .................................................................. 183 «Бұл күндері мен көктемді іздеймін...» ....................................... 184 Қырым түні .................................................................................... 184 Айпетри тауы ................................................................................. 185 Қарадағ етегінде ............................................................................ 185 Құздағы жартас .............................................................................. 186

Теңіз лебі ........................................................................................ 187 Жұлдыздар сөнбейді ..................................................................... 187 Жағаны толқын ұрады ................................................................... 188 Көлдегі аққулар .............................................................................. 188 Шыңдағы бұлттар .......................................................................... 189 Қысқы орман .................................................................................. 190 «Жасыл шалғын елестеп көз алдымда...» ................................... 191 «Ғажап сурет көз алдымда күздегі...» .......................................... 191 Тау ішінде ....................................................................................... 191 «Ей, ағайын, ақ қайыңға тимеші...» ............................................. 192 «Жасыл шалғын елестеп көз алдымда...» ................................... 193 «Күн нұрының сөніп қызыл арайы...» ......................................... 193 «Біз тұрдық қайықта теңселіп...» ................................................. 193 «Мен білемін тау елінің жатағын...» ............................................ 194 «Байлаудағы бурадай...» ................................................................ 195 Қара теңіздегі ой ............................................................................ 195 Рица көлінде ................................................................................... 196 Теңізде ............................................................................................ 196 Шыңдар .......................................................................................... 197 Гүлдер ............................................................................................. 198 «Қорғасын бұлттар кенеттен...» ................................................... 198 Бұлақ басында ................................................................................ 199 Ақ мамық қауырсындар ................................................................ 200 Көл жағасында ............................................................................... 200 «Шұғыласы алтын арайлы...» ....................................................... 201 «Тау көктемі тəрізді...» .................................................................. 201 ТУҒАН ЖЕР ТҮЛЕКТЕРІ Директор ......................................................................................... 204 Қос жұлдызды ана ......................................................................... 210 Шоқ гүл .......................................................................................... 218 Қысқа иірімдер .............................................................................. 220 ҚАЛАМДАСТАР ЛЕБІЗІ Домбаев Е. Айтылмаған арнау сөз ............................................... 226 Аманов Ж. Аққудай құс патшасы киелі ме ең? ........................... 228 Құмарова Ш. Айдынында жүзген жалғыз аққу .......................... 229 Қарашин Ө. Рзаға арнау ................................................................ 234 Құсайынова Ғ. Əлемнің жарығын сыйладың сен маған ............ 235

Рза ҚУНАҚОВА САҒЫНЫШ Өлеңдер Редакторы Ш. Рақымбекова Суретшiсi Е. Қожабаев Компьютерде беттеген Г. Өтенова ИБ № 990 Теруге 10.05.2013 ж. жiберiлдi. Басуға 15.05.2013 ж. қол қойылды. Пiшiмi 84×1001/32. Қағазы офсеттiк. Басылымы офсеттiк. Шартты баспа табағы 13,0. Көлемі 15,5 б.т. Таралымы: Мемлекеттік тапсырыспен 2000 дана + баспа есебінен 150 дана. Тапсырыс «Ана тілі» баспасы ЖШС, 050009 Алматы қаласы, 143-үй