Қайта оралған ән

Авторы: Алдан Мұсабекова

Алдан МҰСАБЕКОВА

Астана – 2015

МҰСАБЕКОВА Алдан. Қайтаоралған ән. Мемуарлық повесть. – Астана: Қазақстан Республикасы оқу-ағарту ісінің үздігі,Ы.Алтынсарин медалінің иегері, Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі Алдан Алтайқызы Мұсабекованың бұл мемуарлық повесінде соғыстан кейінгі шаруашылықты қалпына келтіру жылдарындағы ауыл тіршілігі мен ел есінде қалған еңбеккер азаматтар, бүлдіршін қыз баланың жарқын өмірінің қызықты сәттері мен талпынысқа толы қиял-арманы, өнегелі отбасы берген еңбек тәрбиесі суреттеледі. Шығарманың тілі тартымды, көркем, кейінгі буын – жас ұрпаққа берер тағылымы мол. Мұсабекова А.2015

МАЗМҰНЫ Аңсау ........................................................................4

Қалдырған ізін мәңгілік ...........................................8 Ауылдың бағын ашқан азамат...............................11 Алдыңғы толқын – ағалар......................................15 Еңбегіне ел сүйсінген .............................................19 Халықтың қамын ойлаған ......................................23 Білімнің алып қамалын ..........................................26 Батыр ана бақыты....................................................33 Кемел келін.............................................................39 Жаңа толқын жас буын...........................................46

Туған үйдің түтіні ...................................................50 Ана туралы жыр ......................................................56 Менің пайғамбарым ..............................................61 Ауылдың ару қыздары ..........................................81 Ғашықтық хикаясы ................................................85 Менің алғашқы мектептерім ................................95 Кітап оқуға құмарлық .........................................103 Жаңа қоныс ..........................................................106 Болашаққа бағдар ................................................112 Ақ тілек .................................................................124 Киелі өнер (эпилог орнына).................................131

АҢСАУ (пролог орнына)

Алысқа кеткен анасын сағынып, сарыла күтіп жүрген жас баладай, ұзаққа созылған қытымыр қыстан бой құрыстап, көңіл жүдеп жүрген шақ. Қартаң тартып, құрыстаңқырап қалған дене де еркін керіліп, табиғаттың тылсым нұрына малынғысы, бой жазғысы келетіндей. Бөлмені бозамық нұрға бөлеген сәуірдің ақ таңы қалжыраған көңілге жылылық құйып, бойға серпіліс береді. Терезеге төнген қараталдың бұтақтары әзірге тастай қатып тұрса да, кеш түсетін көктем «менмұндалап» дыбыс беретін сияқты, құлағыңа алыстан бір күмбір күй келіп, жүрегіңді белгісіз жылылық жайлағандай болады. Таңмен ояну әдетке айналғалы қашан. Қала үйінің кең де жарық терезесіне таянсаң болғаны, өлі төсектен ажырап, тірі тіршіліктің шылауына орала кетесің. Қатарласа орын тепкен, меңіреу тартып, мүлгіп тұрған зәулім үйлердің ауласындағы сан алуан жеңіл автокөліктердің қайсыбірі жол қамын жасап, шырақшаларын жыбырлатып жаға бастапты. Кейбірінен әлсіз мияулар шығып қояды. Басқа дыбыс жоқ, ел қалың ұйқыда. Үйлердің етегінде үйіліп жатқан қар қарақожалақтанып, бұрынғы ақ көрпедей әдемі күйінен ажыраған. Солтүстіктің кеш

қайтатын қысындай, ол-дағы сүйкімсіз, ажарсыз. Әр нәрсе өз кезінде әдемі, сұлу, жарасымды-ау, сірә... Уақыт шіркіннің сырғып, дегенін істейтіні рас. Қар құрсанып, боран оранған қыс кетіп, көгілдір көктеммен қауышасың, жадыраған жазды өткеріп, сары күзбен кезігесің, сосын қайтадан қылышын сүйреткен қыс келеді. Ең ұзақ өмір сүрген Нұх пайғамбарға өлім періштесі: «Дүние қандай екен?»деп сұрағанда, ол:«Дүние екі есігі бар үй сияқты екен, бір есігінен кіресің де, екіншісінен шығып жүре бересің»депті. Расында да, дөңгеленген дүние екен ғой бұл жалған. Өмір алға жылжиды. Сен де балалық, жастық шақты белден басып, есейіп, шау тартасың. Ақыл-ойың тереңдеп, қазыналы қартқа айналасың. Өткен өміріңнің келмеске кеткеніне өкініп, бойыңды бір болмашы салқын діріл жайлап, тұлабойың тоңазығандай болады. Сондай бір сүреңсіздеу сәтте туған жеріңді, оның шұғылалыкөктемі мен шуақты жазын аңсайтының рас...

Айналайын Алтайым, осы құдіретіңнен, осы келбетіңнен, осы гүліңнен, осы жұпарыңнанайырылып қала көрме, өйткені мен сені сүйемін, өйткені мен сенің перзентіңмін, өйткеніжаһанда саған жетер салтанатты жер жоқ. О. Бөкей

Туып-өскен елің қымбат, Кіндік кескен жерің қымбат. Қазыбек би.

Жапырағын кеңге жайып, тамырын тереңге жіберген мен тараған Бектеміс руының да шежіресін жинақтап, жүйелеген азаматтар баршылық. Қыз да болсам, артыма қарайлаған шағымда елдігіміздің тұтастығына, тегіміздің тазалығына көзім жетіп, ру шежіресін жинастырып, толықтырып, өскелең ұрпақтың назарына ұсынған ағайынға риза боламын. Әкем айтып отыратын бес ата Бектемістің өткен-кеткен өмір жолы, ата қонысы, ат үстінде күн кешкен, жетімекке пана, шөлдегенге сусын, қорғансызға қорған, жігерсізге демеу болып, ел аманатын арқалаған азаматтары жайлы тұтас жазбасам да, өзімнің кіндік қаным тамып, ақ топырағына табанымды тіреген, қаз-қаз басып, дүниені таныған туған ауылымның өмір жолы жайында ақ қағазға қалам жүгіртіп, тасқа басу болашақ ұрпағымыздың алдындағы парызым деп ұқтым. Өз руымыздан шыққан ғұлама, суырып салма ақын, қазақ, қырғыз еліне танымал болған Өзібек Ақжолұлының: Төменде бір старшын Бораншы бар,

Не жақсы, не мансапқор содан шығар. Егерде жолың түсіп бара қалсаң, Шықпай жүрген бүйірің содан шығар, – деген жолдары Бектеміске екінші атадан қосылатын, Арық ұлы Бораншы жайлы айтылған екен. Cол Бораншыдан тараған Біржан, Қангелді, Жиес ұрпақтары Алатаудың Сұлутөр етегін жайлап отыр. Менің үлкен атам Мұсабек Бораншыға үшінші атадан қосылады. Тау етегі ерте көктемнен сары күзге дейін осы өңірді жайлаған бес ата Бектеміс пен Боққайнат руы ұрпағының ырыс-құты, жаз жайлауы, қыс қыстағы болған. Қыр қазақтарының көрші қырғыз бауырлармен тек таумен ғана бөлініп тұратын осы бір құтты мекені сол бәз баяғы мұнар тартып бозамықтанған, таңғы шапақтың алтын сәулесіне оранған қалпында менің көз алдымда қалып қойғаны рас. Ұшар басы мәңгілік ақ қарға оранып жататын тау шыңдары, оған қиялай жапсарласқан биік-биік өркешті жоталар кейде сарқырап, кейде баяулап ағып, еңіске қарай асыға ұмтылып жататын мөп-мөлдір, мұздай, тап-таза тау суы мен оны қоршап өскен сан түрлі тал-дарақ, көкорай шалғын, қызылдыжасылды гүлге оранған қия беттер мәңгілік есімде сақталыпты.Осынау қызықтай жеткен кім-кімнің де ой-қиялын тербетіп, жан-дүниесіне нәр құятынкішкентай ғана ауыл «туған жер» деген қасиетті сөздің тылсым табиғатын ұқтыратын еді.

Мал қайырған бақташы болсын, жоқ іздеген жоқшы, арнайы, қызықтап келген жолаушы болсын, таңғажайып нұрлы табиғаттың айналасына төккен мейір-шапағатына бір сәт мас адамша елтіп, жүрегі жырлап қоя берердей-ді. Соғыстан кейінгі жылдар... Халық тұрмысы аса жүдеу, аштықты, соғыс зұлматтарын көріп, есеңгіреген ел. Әйтеуір әупірімдеп аяғына қаз-қаз тұрып, тіршілік тұтқасына жармасқан шаруашылық. Бүгінгі өмір шылауына ілесіп келе жатқанына тәубесін мың қайтара айтып, барына шүкіршілік еткен, күн сүйіп тотыққан өңінен үнемі үміт пен өмірге құлшыныс табы байқалып тұратын қарапайым шаруалар. «Мынау менікі, мынау сенікі» деп жататын ешкім жоқ, ауыл ортақ, шаруа ортақ, күнкөріс ортақ. Небәрі алпыстай ғана түтін, әрқайсысы өз алдына бөлек үйлерде тұрады демесеңіз, бәрі бір үлкен отбасы сияқты, «әу» десеңіз, «не болды?» деп жанұшыра жинала қалардай тұтасып кеткен. «Ағайын бір – өліде, бір – тіріде» деген ата-бабадан қалған өсиет сөз осындайдан қалса керек. Сондықтан да осынша қияметтен кейін «бас аман болса, мал түгел» деген ұғымды берік ұстанған олардың бірбіріне тілері – тек жақсылық, әсіресе елдің, отбасының амандығы. Қазіргі «Көкарық» атанған ауылдың - менің қасиетті туған жерімніңортасын қақ жарып өтетін ирелеңдеген қара жол қиялай созылып барып,

жоғарыға, тау етегін бетке алып өрлей беретін-ді. Ауыл үстіндегі дөңнен әрі өткен жолаушы Алатау сілемдеріне, оның етегін көлденеңдей жайлаған Шолаққайыңды ауылына көз тоқтатар-ды. Енді ауылымның бұрынғы тарихына шолу жасайық. «Көкарық» колхозынең алғаш ұйымдастырғанДәлібаев Рахметқұлағай болыпты. Бізге немере туысқан болып келетін ағай өтекішіпейіл, мейірімді, көпшіл жан еді. Мол денелі, көркі де келісті Рахметқұл аға үнемі әзіл араластырып сөйлейтін қалжыңбастаукісі болатын. Шешек дақтары ұялап қалған қызыл шырайлы дөңгелек жүзі жадырай түсіп, бар денесімен селкілдей күлетін. Ісіне тиянақты, абырой-беделі артық ағайды ауылдас, туыстарының бәрі қадір тұтып, қатты сыйлайтынды. Әйелі Нұржан жеңешем де қандай іске болмасын сарамжал, әрі алды-артын ойлап сөйлейтін байсалды адам болған. Қайсыбір ауыл әйелдеріндей артық-ауыс сөзге бармай, сабырмен сөйлейтін. Абысын-ажындарының арасында сонысымен де өзгеше болып тұратын еді. Өкінішке орай, ол кісілер бала сүймеді. Ағай бертін келеекінші рет Советкүл атты жас келіншекке үйленді. Ағай мен Нұржан жеңешемнің тілегі шын қабыл болып, Советкүл жеңешем оларға Еңсебек, Түйтебек, Орынбек атты алтындай ұлдар мен Майса атты бір қыз туып берді! Халықтың мейірімді кезі ғой, ауыл ішінде

абыройлы азаматтың оты жанып, ұрпағы жалғасатын болғанына ақсарбас аталып,мал сойылып, ауыл болып қуанғаны есімде. Алайда Рахметқұл ағай да, жұбайы Нұржан жеңешем де өмірден ерте озды. Жап-жас, көрікті, аңқылдаған ақкөңіл Советкүл жеңешемнің үлесіне тағдыр ауыр жүк қалдырды: күш-қайраты мол жас әйел жесірліктің азабын тарта жүріп, бір өзі балаларын ел қатарлы аяғына тұрғызды. 1932-33 жылдары, Рахметқұл ағайдан кейін, колхозға Шарғын Жаманқұловбастық болыпты. Ол кісінің де ауылға сіңірген еңбегі зор болған көрінеді, күнкөрістің қамымен әр жақта қашыппысып жүрген ағайын-туыстарды жинап, басын біріктіріпті. Олардың бір ауыл болып ұйымдасуына, соның нәтижесінде біртұтас колхоздың құрылуына себепкер болыпты.Ұзын бойлы, арық келген қарасұр кісі менің көз алдымда. Қырғыздан алған Арзанкүл деген жас әйелі де есімде. Шарғынның кенжелеп көрген Бақтыбек атты ер баласы да есімде. Екі беті қырғыз нағашыларына тартқан торсиған қыпқызыл болатын. Бір қызығы, жер аппақ қар жамылып жатқан қыстың күнінде жалаң аяқ жүгіріп жүре беретін еді. Оны бәріміз қызық көріп, таңғалатынбыз. Шарғын атадан Бақтыбек, Бекзат атты ұлдар қалды. Нәмет ағаның айтуынша, соғысқа дейін ауылда 2 бригада болған екен, оның бірін

Бектембаев Тәжібай (Ықынның ағасы), екіншісін Төребеков Мәди (Жүнісәлі, Жанқұлының ағасы, Бекетайдың әкесі) басқарыпты. Мәди 1941 жылы соғысқа кетіп, оралмаған. Бұл жылдары халықтың шаруашылықты нығайтуға деген ынтасы зор болып, осы екі бригада жарыса жұмыс істейтінболған. Ынтасы ғана емес, халықтың ынтымағы да зор болатын. Ел тұрмысының күннен-күнге жаңарып, жақсаруы үшін ауылдың әр азаматы бел шешпей, күндіз-түні еңбек етті. Кетпен салып, тоған қазды, арық шауып, егіс суарды. Еңбеккер жандар көктем шығысымен қосқа ат, өгіз, сиыр қосып, егіс алқабына аттанады. Бар еңбек құралдары күрек, кетпен және ағаш соқа. Сол ат соқамен жер айдап, тұқым себеді. Бұл жұмыста қарттардың да еңбегі ерен, олар мойындарына дорбаны іліп алып, айдалған жерге біркелкі етіп тұқым тастап отырады. Егістік бойына кетпенмен арық қазып шығатындар –әйелдер. Сонау таудан тартылған тоғандарды тазалап, егіс алқабына су келтіретіндер де солар. Таң намазын оқи сала егіс алқабына аттанған қариялар, балалықтан баз кешкен бүлдіршін балалар мен арқан-жібін белдеріне орап, шарт түйінгенәйелдербір тынбай еңбек етіп, түн қараңғылығы қоюлана үйлеріне қайтады. Ал әйелдер жағы жай емес, отын арқалай қайтады. Төрткөз болып телміріп, анасын күтіп отырған балаларына түннің бір уағына дейін тамақ

пісіреді. Кір-қоңын жуып, жыбырлап жүріп, түн ортасы ауғанда көзін бір іліп алып, таңсәріден тағы да егіс алқабына аттанады. «Өткен күнде белгі жоқ» дейді қазақ атамыз. Қазіргі ауыл жастары біле бермейтін Самылтыр Аманбаев атты азамат жайлы айтпай кету әруақ аттағанмен бірдей болар еді. 1927-28 жылдары Ақыртөбе бойынша колхозды алғаш ұйымдастырған осы кісі болатын. Атасы жағынан келетін болсақ, Хангелдіден Шіркей, Шіркейден Сағазы, Сағазыдан Аманбай, Аманбайдан Мәжіре, Мәжіреден - Самылтыр. «Бораншылардың жерін Мақпал Қармыстан қорып, бар бораншыны осында алып келіп,қоныстандырған осы Самылтыр», – дейді Нәмет ағай өткенді еске алып. Самылтыр кейін «халық жауы» болып кетті. Ол кісінің Зағипа атты әйелініңаса зерек, шежірешіл жан болғаны барлық ауыл адамдарына аян. Самылтырдан Қалмағамбет пен Дербіс атты азаматтар болған екен. Олар соғысқа кетіп, оралмады. Қызы Күнімкүлмен қатар өстік. Ойнақы мінездіғ үй шаруасына аса пысық, достыққа адал қыз болатын. Ол қазір балалышағалы, немере сүйіп отыр. «Шағын ғана «Көкарық» ауылы 1945-1946 жылдары қазіргі бейіт тұрған жерде болған еді,– дейді көнекөз қария Әлімқұлұлы Нәмет ақсақал. – Төменгі құм жағында Біржан аталары, жоғары жағында жиестер тұратын. Ескі гараждың

орнында - гараж, ал оның бергі жағында астық сақталатын қамба болған. Қамбаны ұстайтын Биханов Орман ақсақал еді. Ауыл 1948 жылы ескі қонысынан қазіргі «Көкарық» ауылы тұрған жерге көшіп келді». Қарияның әңгімесіне қарағанда, ауыл 1955 жылы «30 жылдық Қазақстан» колхозы болып құрылып, оған «Шолаққайыңды», «Көкарық» және «Бірлес» бөлімшелері кірген екен. Орталығы - осы «Көкарық». Колхоздың алғашқы бастығы – Бірлес ауылының тұрғыны Парманов Сәлімбай деген азамат. Ауыл 1958 жылы қаңтар айында «Жамбыл атындағы колхоз»болып қайта құрылып, оған «Шолаққайыңды», «Көкарық», «Тереңөзек», «Мақпал» және «Ынтымақ»ауылдары кіріпті. Колхоздың ең алғашқы бастығы - бұрын Жаңатұрмыс ауылында бастық болған Сәлімбаев Шәуен, руы қарақойлы. Шәуен ақсақал мықты ұйымдастырушы болса керек. Ол кісі шайқалған шаруашылықты қалпына келтіре жүріп, сол кездің өзінде колхозшылардың күндік еңбек ақысына 3 келіден бидай беріп тұрыпты. Бұл аудан бойынша ең үздік көрсеткіш болып қана қоймаған, әупірімдеп әзер күнелтіп жүрген ауыл адамдарының күнкөрісіне жараған үлкен жәрдем еді. Қырқыншы жылдардың соңын ала ауылға сонау Кавказ жерінен арып-ашып шешендердің

бірнеше отбасы келіп қоныстанды. Мейірбан ауыл адамдары оларды жатырқамай қабылдады. Үйлеріне кіргізіп, барымен бөлісті. Сөздері мүлде түсініксіз, киім киістері де, әдет-салттары да бір өзгеше бейтаныс жандар ә дегеннен-ақ еңбекке аса зауқы жоқ екендіктерін көрсетіп алды. Тіпті, ауыл ішінде бірдеңе жоғалса, «оны ана шешеннің балалары қымқырды» деген алып-қашпа сөздер де шығып жататын... Шешендердің ең үлкені Дуда деген ақсақал біздің аталарымызбен тез тіл табысты. Қариялар ым-ишарамен-ақ тез түсінісіп, шаруа жайлы әңгімелесіп отыратын. Олардың бір ғажабы, тойтомалақ жасағанда, әр ауылдан тез-ақ жиналып қалатындары, ат үстінде тарсылдатып мылтық атып, әрлі-берлі шапқылап шабатындары есімде... Көп кешікпей шешендер туған жеріне қайтарылды. Бұл – біздің ес білген кезіміз болатын. Бертін келе ел өміріне жаңалықтар ене бастады. Колхоз бірте-бірте ұлғайып, күрделене берді. Мемлекет колхозға ат,соқа, өгіз арба берді. 1949 жылы ауылға үлкен жаңалық келді, 2 аяқты, 3 аяқты «Беларусь» тракторы бар колхозға НАТИ тракторы келді (сол жылы өмірге келген Әбіш ақсақалдың баласының атын «Нәтибай» деп қойды). Бұл трактор талай адамның қолын босатып, егіс даласында еркін самғады. Жаңа техника еңбек өнімділігін де арттырып,

шаруашылық бұрынғыдан гөрі едәуір оңала бастады. Ауыл есіме түскенде, сол ауылды көркейтуге атсалысқан, ақыл-ойы мен парасатын, білімі мен біліктілігін шаруашылықты аяғына тұрғызуға, ауылдастарының, ағайын-туыстарының тұрмыс-тіршілігін жақсартуға арнаған алдыңғы буын ардақты ағаларым көз алдыма келеді. Ендеше, құрметті оқырманым, бүгіндері көзден кетсе де, көңілден кетпеген, сондай-ақ өткен өмірдің елшісіндей алшаң басып арамызда жүрген, алмағайып заманда елінің белінкөтеріп, аяғына нық тұрғызған ардагер ағалар жайлы зерттеу-әңгімеге құлақ салыңыз.

Көнені керек етпесең, жаңа табылмайды. Шәкәрім.

Колхоз ұйымдасқан алғашқы жылдарда осынау қауырт жұмыстың ауыртпалығын бір кісідей көтерген жандардың бірі Орман ақсақал болған екен. Ол кісі ауылдағы «Жиес» деп аталатын атаның Бақашынан көрінеді. Орекең колхозды ұйымдастырушы ғана емес, жұмысты өте таза істейтін кісі болған көрінеді, қойма да ұстаған. Колхозшыларға еңбекақыны дәлме-дәл өлшеп, 100 грамнан ұн тарататын кезі де болыпты. Комбайнда есепші болыпты.Қанаев Омардан қалған ауыл бағындаосы Орман ақсақал басқарып, баптап күткен көрінеді. Баласы Асықбай Луговойда тұрады. Бірлеске тиген Алтынкүл деген қызы балалы-шағалы болды. Колхозда алғаш рет комбайн тізгінін ұстаған Сарманатты кісі өте еңбеккер, тындырымды азамат еді. Сол кезде техника тілін меңгерген бірден-бір маман тек осы Сарман ғана болған екен. Мен көргенде ол кісі ұзын бойлы, қапсағай зор денелі, қартаң тартқан кісі еді. Сарманнан Башан, Башаннан Рысқұл, Рысбай, Жақсылық, Нұрлан атты ұл балалар, Шынар атты қыз болды. Біз Шынармен қатар өсіп, бойжеттік. Ешқандай

артық іс-қимылы жоқ, сыпайы, момын қыз отбасын құрып, өсіп-өніп кетті. Сарман атаның «түйе палуан» деген аты болған. Кеңес жылдарында мамыр, қараша мерекелерінің дүрілдеп аталып өтетіні баршаға белгілі. Ауыл-ауылда қызыл жалаушалар ілініп, әртүрлі мерекелік шаралар өткізілетін. Түрлі жарыстар мен ойындарға қатысқан немесе оларды қызықтаған халықтың ауыр жұмыстардан кейін едәуір көңілдері көтеріліп қалатын еді. Сол ойындардың бір түрі –бала күрес. Үлкендердің, тіпті қатындардың күресі де болған екен. Сондай күрестерде Сарман ақсақал жеңіс туын ешкімге бермейтін көрінеді. Қарсыласын жамбасқа салып, жер жастандыратын алып күштің иесі болған деседі. Сондықтан да ол кісіні ауылдастары «түйе палуан» деп атап кеткен. Сарман атаның адамгершілігі де зор болған. Жетпегенге қол ұшын беруден аянбаған ақкөңіл, дархан жүректі жанды бүгінде көзкөргендер құрметпен еске алады. Сарман атаның немересі Жақсылық –бүгінде ел аузына ілігіп қалған кәсіпкер. Ел тәуелсіздігін алған алғашқы жылдары ауылдың қақ ортасынан қарияларға арнап Аллаға мінәжат ететін мешіт салып берген азамат. Бұл да немереге атадан қалған асыл қасиет болса керек. Сарман ақсақалдың бүкіл ауылдың баласына «Дәу апа» болған анасы есімнен кетпейді. Сол кездегі қариялардың ауыл балаларына деген

мейірбандылығын айтсаңызшы! Ол кісі, ұмытпасам, ауылдың бас жағында тұратын. Үстінде ұзын көйлек-қамзолы, басында биіктете ораған күндігі болатын еді. Біздің үй көшенің орта тұсында-ды. Бізге қарама-қарсы, Көктал көкемнің үйі мен екі арада кішкентай көлшік болатын. Біз, әлі мектеп есігін аша қоймаған балалар, осы жерде шүпірлеп ойнап жүреміз, балшықтан үй жасаймыз, түрлі жануарлар мен аңдардың сұлбаларын жасаймыз. Тіпті болмаса, шалшық көлді шапақтатып кешіп, мәз-майрам боламыз. Сондай бір күндерде көшенің басынан Дәу апа көрінсе болды, бірінші болып айғайға басатын өзіміздің Қоқан (шын аты Рахымбек еді) болады. Бойы бізден биіктеу, жасы да ересек ол жанжағына қырағылықпен қарап жүре ме, әйтеуір: – Дәу апа келе жатыр, Дәу апа! – деп, көшенің басына қарай құстай ұшады. Сол-ақ екен, бәріміз шалшық көлшікті тастай салақара жолға түсеміз. Батпақ-батпақ аяқтарымызбен борпылдақ шаңды аспанға көтере шапқылап мен, Қоқан, Мәрия, өзімізден кіші інілеріміз Мейрамбектер бар, не керек, қыз демей, ұл демей ауылдың бар баласы солай қарай құстай ұшамыз. «Кім бұрын жетеді?» деп жарысамыз-ау тағы! Арсалаңдап апаға жетеміз, «апалап» етегіне ораламыз. Дәу апа да қанатын жайып, күнге тотыққан әжімді өңі жадырай арсалаңдай, бізді сыйғанымызша бауырына басып, айналып-толғанады. Сосын іле-

шала сақина-білезіктерін сыңғырлатып, қолдарын қамзолының екі терең қалтасына кезек сұғыпсұғып жібереді де, тереңнен-тереңнен сыртын кір шалған көк қанттың үлкен бір түйірін алып шығады. Не деген керемет! Біз болсақ басымыз қисайып, сілекейіміз шұбырып, әлгі кесек қантты апа тісімен қатырлатып уатпайынша, күтіп тұрамыз. Апа әрқайсымызға үлкенді-кішілі қант түйірлерін берген соң ғана тырағайлап, бетбетімізге жүгіреміз. Қазіргідей рахмет айту да жоқ, «рахмет айтпады» деп ренжіп жатқан апа да жоқ, бізді бір қуантқанына мәз болып, арсалаңдай күліп қала береді. Ауыл, балдан тәтті балалық шағың есіңе түскенде, көз алдыңа осындай қайталанбайтын қадірлі бейнелер келеді. Сағына отырып, олардың бойға құйған ізгіліктеріне дән риза боласың. Орман мен Сарман аталардың інісі Қарман ақсақал даадал еңбеккер еді. Қырманда істеді, мал бақты. Ербосын, Етберген, Әділ, Нұрбосын, Нұрболат атты ұлдары, Мейраш, Жайлаукүл, Гүлжан, Гүлнаратты қыздары бар.Мейрашпен бірге ойнап, бірге өстік. Қара торының әдемісі, аса көрікті қыз еді. Қазір Ұзынағашта тұрады, балалышағалы. Таңат ата жайлы әңгімелерге біз жас кезімізден қанық болып өстік. Ол кісі -Біржан Байбол атаның екі ұлының бірі. Таңат атадан Әбдікәрім, Әбдікәрімнен Әбдіқайың (Қайың) мен

Әбдіжәжел (Жалал) атты ұлдар болды. Ата ел ішінде «Таңат молда» деген атқа ие болған кісі. Өз заманында әуелі Әулиеатада, содан соң Самарқан, Бұхарада ескіше оқып, арабша діни білімді жетік меңгерген екен. Молданың емшілік қасиеті де зор болған. Өз үйінен мешіт ашып, оған Қайыңды, Өрнек, Қызыл ту, Жарлысу, Тереңөзек, Бірлес, Ақыртөбе, Мамай, Сөгетіден қариялар жұма сайын ағылып келіп, намазға жығылатын болған. Молданың тақуалығы жайлы мынадай әңгіме бар. Молда туысқаны Иманәліні өзінің жалғыз атын сатуға базарға жібереді де, сатып алушыға аттың тістеуік екенін ескертуін өтінеді. Алайда Иманәлі ақсақал аттың жаңа иесіне оны айтуды ұмытып кетеді. Мұны естіп, қатты өкінген молда дереу есегіне міне салып, әлгі сатып алушыға ат жайлы ескертуге өзі кеткен екен дейді. Қазір колхоздың орталығы Тереңөзекте «Таңат ата» мешіті салынды. Әлібаев Сқақбайағай 1920 жылы туған, өзі Біржан атасынан. Менің есімде қалғаны – талдараққа оранған үйі жақтан баяу басып, көшеге шығып, төңірегіне маңғаздана көз тастап тұратыны. Иә, ол кісінің бойында кәдімгідейкербездігі болатын еді. Аса ұқыпты, сыпайы жан болатын. Үстіне сол кезде «московский» деп айтылатын ақсұр макинтош киетін. Бар-жоғы жеті сыныпты ғана бітірген зерделі балажігіт кадрға тапшы заманда

колхоздың есеп-қисап тіршілігіне ерте араласыпты. Әуелі Мамайда есепші болады. Жамбыл колхозында, Тереңөзекте бас бухгалтер, кейіннен қамбашы болды. Сқақбай ағай ауылды көркейтуге де көп үлес қосты. Көз көргендердің айтуынша, жиналыстарда үнемі сөз алып, ауыл өмірін жақсартуға өз ойпікірін білдіріп отыратын болған, сондықтан да ол кісіні ауыл тұрғындары қатты сыйлаған екен. Сқақбай ағаның қолының өнері де болған. «Алматы қаласына үш айлық бухгалтерлік оқуға бара жатқанда, сол заманға лайықты етіп, киім салатын чемоданды өзі жасап алған болатын», – дейді ағаның үлкен ұлы Жаңабай. Ағайдан Жаңабай, Сиқымбай, Бақтыбай, Бақыт, Бақытбек, Дәурен атты ұлдар мен ГүлбаҺрам атты қыз қалды. Гүлбаһраммен бірге оқып, бірге өстік. Аққұба, дөңгелек жүзді аса сүйкімді қыз еді. Мінезі бірсыдырғы, тәрбиелі бала болатын. Неге екенін қайдам, анасы қызының атын атамай, «Алтынқыз» дейтін еді. Әбдікәрімов Әбдіқайым (Қайың)ағай да нағыз есеп-қисаптың адамы болған екен. Ол даБіржан атасынан шыққан. Ұзын бойлы, еңселі келген аққұба жігіттің мінезі байсалды, аса мәдениетті жәнеісіне мықты жан еді. Ол да баржоғы жеті-ақ сыныпты бітірген жас жігіт, ауылдың кеңсе жұмыстарына ерте араласқан көрінеді. Көп жылдар бухгалтерияда есепші

(счетовод) болып жұмыс істейді. Жұмысқа (есепқисапқа) өте мықты, зерек кісі «Алғабас» совхозында бас бухгалтер, ауылда бас бухгалтердің көмекшісі қызметтерін атқарады. Танабай, Амантай, Бейбіт, Өрнек, Асан, Үсен, Жандос атты ұлдары, Жанат, Жанар, Жаухар атты қыздары бар. Серік көкем-Оспан атаның жалғыз баласы еді, кезінде ол да соғысқа алынып, бейшара қарттардың үміт оты кемігендей болған. Себебі де жоқ емес: аз ғана уақытта ауылдағы бірнеше үйге «қара қағаз» келіп үлгірген. Сондай қаралы күндердің бірінде, апамдардың айтуынша, көкемнің анасы Маймақ апа елмен бірге «әәәәәәәәәә-әу» деп жылап келе жатады екен де, сасқанынан «Серігім аман келсін!» деп жылауын үзе қояды екен. Ел басына түсіп жатқан нәубет қой, бірнеше азаматынан айырылып жатқан үйлерді көрген сорлы ана жалғызын аман келсін деп тілейді де... Серік көкем ұзын бойлы, атжақты кісі болатын. Қыр мұрынды, аласы көбірек отты қара көздері танадай болып жалтырап тұратын қараның келбеттісі еді... Менің есімде қалғаны: қашан болмасын ат үстінде, ерте кетіп, кеш келіп жататын-ды. Өз балаларымен тел өскендіктен бе, әлде кемпір мен шалдың аңсап көріп, тоқтаған кенжесі болғандығымнан ба, көкем мені де өз балаларындай өте жақсы көріп, қатты еркелететін.

Үйіне бара қалсам, тізесіне отырғызып алып, әр нәрсені айтып, мені сөйлетуге құмар болатын. – Атың кім? – десе болды, мен: – Атым – Алдан, жылым – тышқан, жасым – үште, – деп қақсап қоя беремін. Көкем көзінен жас аққанша күліп: – Сенің жасың қанша жыл үште бола береді осы? – деп мені қытықтап–қытықтап қоятын. Жұқалтаң қараторы өңіне қан жүгіре күреңденіп, өткір қара көздерінен қуаныш нұры төгілетін еді сонда. Серік көкем жайлы айтар әңгіме көп. Ол кісі 1924 жылы дүниеге келген. 10 жылдық мектепті бітірген, өте сауатты жазатын кісі болған. 1942 жылы, 18 жасында Отан соғысына аттанады да, тек 1947 жылы ғана оралады. Ол кісінің әскери билетіне үңілсек, төмендегі хронологиялық кестені көреміз: 1942 жылы 96-шы атқыштар полкінде атқыш; 1943 жылы 203-ші атқыштар полкінде атқыш; 1944 жылы 384-ші атқыштар полкінде атқыш; 1945 жылы 157-ші атқыштар дивизиясында атқыш; 1945 жылы 203-ші атқыштар дивизиясында артпулеметчик,

1946 жылы 6/6 артиллериялық полкте телефонист; 1947 жылы 1122 пушко-артиллериялық полкте топограф; 1947 жылы 5 наурызда еліне қайтарылды. Серік көкем Германиядағы соғыс жеңіспен аяқталған соң, Жапонияға жіберіліп, онда 1947 жылға дейін болған. Көкемнің Германияны, Жапонияны жеңгені үшін, Кенисбергті алғаны үшін медальдары бар. Соғыстың алапат ауыртпалығын көріп ысылған, жақсы-жаманды ажырата алатын, жазуға да, сөйлеуге де сауатты Серік көкем ұзақ жылдар ауылда өндіріс бригадирі, правление хатшысы, қойма меңгерушісі болып қызмет атқарды. 1954жылы партия қатарына өтті. Шаруашылыққа мығым, адал, тындырымды, ұйымдастырушылық қабілеті мол Серік көкем колхоз бастығының мал шаруашылығы жөніндегі орынбасары да болды. Жұмысқа берілген еңбеккер, әрдайым шындықты айтатын адал азаматты колхоз басшылығы да, халық та жақсы көретін. Ол кісі колхоз малының өсуіне, ел тұрмысының, күнкөрісінің жақсаруына өте көп ықпал етті. Брезент жамылғымен жаңбыр демей, қар демей колхоз малының жайын ойлап, қысы-жазы ат үстінен түспеген есіл ер өкпе ауруына шалдығып, 1976 жылы ауыр науқастан көз жұмды.

Ақсарының келістісі, аса инабатты, үнемі күліп, жарқылдап жүретін Күләнда жеңешем осынау аяулы азаматына – әкеден қалған жалғыз тұяққа,Қалижаннан (ерте қайтыс болды) басқа Мейрамбек, Бұйрабек, Шекербек, Қанат атты ұлдар мен Ширакүл, Мереке, Жанат, Назира атты қыздар сыйлады. Иә, «орнында бар оңалар» деген осы да. Қой аузынан шөп алмайтын момын жандар – Оспан атам мен Маймақ апамның, елжұртына сыйлы азамат Серік көкем мен ай дидарлы Күләнда жеңешемнің артында халық қажетіне жарайтын ұл-қыздары қалды. Ауылымыздың мал шаруашылығына сіңірген ерен еңбегі еленген шопан ағаларымызды ауыл азаматтары құрметпен еске алады. Бөзбаев Әйткеш (1909-1991) «Озат шопан» атағына ие болып, «Еңбек Қызыл Ту» орденімен, Садыханов Әуесбай (1936-1983) «Еңбек үздігі», «Еңбек ардагері» медальдарымен марапатталды. Колхоз орталығы Тереңөзек ауылында ашылған соғыс және еңбек ардагерлеріне арналған аллеяда бұл кісілердің де бейнесі орын алған. Мақпалбай Шалдамбаевағай ауылға оралғанда, біз 11-12 жасар балалар едік. Ұзын бойлы, кесек денелі, сымбатты келген қара торы жігіт ағасы келе салысымен ауыл ортасынан дүмбіретіп шатырлы үй сала бастағаны есімде. Ол кісінің жұбайы Бүбіажар жеңгей де көркіне мінезі сай, аса инабатты, биязы сөйлейтін сабырлы жан

екен. Кезінде осынау екі бірдей сымбатты да ибалы жандардың лайықты кездесіп, отау құрғанынаауыл адамдары қызығатын еді. Мақпалбай аға 1922 жылдың 1 мамырында дүниеге келген. Ақыртөбе орта мектебінде оқыған. «1941жылы, 7-сыныпта оқып жүрген кезім, ауылға келе жатыр едім, біреу артымнан атпен шауып келді де: «Сені ауданға, военкомат шақырып жатыр» деп, қолыма шақыру қағазын ұсынды. Луговойға военкоматқа барған маған Жамбылда Орта Азия әскери округінің 105-ші атты әскер дивизиясына баратынымды айтты. Қаладағы лесхозда екі полк дайындалды, штабы Абай көшесінде. Мен сол жерде әскери оқуды оқи бастадым», – деп есіне алады Мақпалбай аға. Осында 10 ай оқып, қажетті білімді алған жас жігіт 1942 жылы Мәскеу әскери округінің 152-ші артиллериялық полкінде аға шолушы болады. Сол 1942 жылдан 1946 жылға дейін Оңтүстік шығыс фронтта, Қырымда 152-ші артиллериялық полктің командирі болады. Ағай 20-30 адам сиятын американдық «Судо-Беккер» машинасымен Сталинградтан Ялтаға дейін жетіп, Румыния, Болгария, Венгрия, Украина жерлерін неміс фашистерінен азат еткен де, ең соңы – Австриядан қайтқан. «Соғыстың соңғы күні әлі есімде, – дейді ағай.– Расчетымда 9 адамым бар, орудие командирімін. Бізге 1 май күні таңертең «фронтқа қарай жылжимыз» деген тапсырма

берілген болатын. Кенет, қасымызға бір виллис машинасы келіп тоқтай қалды да, ішінен 3Украина майданының командирі генерал Соколов түсе қалып, «Соғыс бітті!» деп хабарлады. Несін айтасыз, сол сәттегі қуанышта шек жоқ, бәріміз секіріп жатырмыз, бір-бірімізді құшақтап сүйіп жатырмыз». Осылайша Мақпалбай ағай 3-Украина майданынан 1946 жылдың бесінші қаңтарында, 24 жасында аман-есен туып-өскен еліне оралды. Бір ғажабы, «қырық жыл қырғын болса да, ажалды өледі» деген рас екен, 5 жыл қан майданда жүрсе деМақпалбай ағай бір-ақ рет тізесінен жарықшақ алып, жараланыпты. Отан соғысына қатысып елін, жерін жау шапқыншылығынан азат еткені үшін Мақпалбай аға «Отан соғысы», «І дәрежелі Отан соғысы» ордендерімен, «За отвагу», «За боевые заслуги», «Варшаваны азат еткені үшін», «Румынияны азат еткені үшін», «Болгарияны азат еткені үшін» медальдарымен марапатталды. Ағайын-туыстарының ендігімақсаты– соғыстан аман оралған жас жігітті аяқтандыру болды. Мақпалбайдың жақын туыстарының бірі Жұманов Әбдіқадыр оны ертіп алып, екеуі біраз ауылдарды аралап, бойжетіп отырған қыздарды көрсете бастайды (сол кездегі жігіттердің осындай «қыз көруі» болатын). Бірнеше қыздарды көріп, аса көңілі соқпаған екі жігіт Мәкеңе лайықты бойжеткенді «Восток» колхозынан табады. 17

жастағы бота көздері мөлдіреген қыр мұрынды, ат жақты аққұба қыз бірден-ақ жас жігіттің жүрегін дірр еткізді. Үлкен кісілердің құдалық алысберісінен соң, екі жас отауын тігіп, отбасын құрды. Мақпалбай ағаның соғыстан кейінгі еңбек баяны өзінің туған ауылы «Көкарықта» МТФ-ның (сүт фермасы) меңгерушісі болудан басталады. 1946-1959 жылдар аралығында ағай «Қайыңды», «Жаңа тұрмыс» колхоздарында парторг, Луговой аудандық партия комитетінде инструктор, Луговой МТС-інде бухгалтер, Калинин колхозында зоотехник-парторг, Ленин атындағы колхозда колхоз бастығының мәдениет саласы бойынша орынбасары болып қызмет атқарады. 1959 жылы туған ауылына оралған Мәкең колхоздағы шаруашылықтың сан саласында (бригадир, завхоз, гидротехник, зоотехник, кадр бөлімінің бастығы) абыроймен еңбек етті. Ұлы Отан соғысының ардагері, Тұрар Рысқұлов ауданының Құрметті азаматы, қазір 93 жастағы ақсақал зейнетте, сүйікті жары Бүбіажар жеңгеймен дүниеге әкелген жеті баланың (Бекмұрат, Бекмырза, Бексұлу, Түймекүл, Света, Эльмира, Гүлмира), немерелерінің, шөберелерінің қызығын көріп жүрген жайлары бар. Қос қария – ауылдың көркі, абыройы. Жұманов Әбдіқадыр 1927 жылы туған. Әбдіқадыр ағаны өзінің атасы –әйгілі Таңат

молданың өзі арабша оқытып, сауатын ашқан. Әкесі Жұман ақсақал да арабша, латынша сауатты кісі болған. Соның нәтижесінде Әбекең қари болған кісі. Қызмет жағына келетін болсақ, ол өз ортасының беделді азаматы болды. Ұлы Отан соғысы басталғандакөп замандастары секілді Әбекең де тілерсектен қан кешіп, жалындаған жастық шағын оқ пен оттың арасында өткізеді. Көзкөрген ағайын мына бір жайтты күле отырып еске алады. Сұрапыл соғыс бейбіт елдің берекесін кетіріп, қан майданнан бірінен соң бірі келіп жатқан қаралы хабар ел ішін дүрбелеңге салып жатқанда,Жұман ақсақалдың үйіне де жалғыз ұлы Әбдіқадырдан «өлді»деген «қара қағаз» келеді. «Жазмыштан озмыш жоқ». Жүрегі қан жылаған қария құран оқытып, баласының қырқын бергелі жатқанда, күтпеген жерден баласының өзі амансау келіп қалып, ағайын-туыстарын қуанышқа кенелткені, шынында да, айта қаларлық таңғажайып жағдай болған екен. Ағай елге келген соң комсомолда, ауылы – Көкарықта әр түрлі жұмыстар атқарады. Кейін Ынтымақ колхозында (артельде) бастық болады. Сельпода, саудада қойма меңгерушісі, товаровед, сатушы болып жұмыс істеп, мол тәжірибе жинаған Әбдіқадыр аға ауыл ішінде әрдайым сыйлы, беделді азамат болып өтті. Күлтай–Әбдіқадыр ағайдың жалғыз қызы ғана емес мақтанышы да еді. 1937 жылы көкорай

шалғынға бөленген Көкарық ауылында дүниеге келген қыз өзге құрбы-замандастарымен бірге Ақыртөбе орта мектебін «өте жақсы» деген бағамен бітіреді. Еркін өскен, табиғатында өжет жаратылған қыз мектепті бітіре салысымен, арман қуып Алматыға жол тартады. Ол кезде ауыл қыздарының ішінде мұндай үлкен қалаға ат басын бұратындар тек жүректілері ғана деп айтсам, артық емес. Осындай санаулы қыздардың бірі де бірегейі осы Күлтай әпкем болатын. Мектептен тиянақты білім алған Күлтай барлық емтихандарды ойдағыдай тапсырып, Алматы медицина институтына оқуға түсіп, оны балалар дәрігері мамандығы бойынша үздік бітіріп шығады. Әпкейдің өмірі, қызмет жолы жайлы деректер іздестіргенімде, ұлы Қайрат маған анасы жайлы жазылып, газет бетінде жарияланған дәрігер-хирург, медицина ғылымдарының докторы Сағындық Ордабековтың «Қазақтың бір әйелі Күлтай деген...»атты көлемді мақаласын әкеліп берді. Сіз әрі қарай кездесетін деректер осы мақаладан алынғанын айта кету керек деп есептеймін. Жасынан адам жанының арашашысы болуды армандаған бойжеткен қыз еңбек жолын Жамбыл қаласындағы балалар ауруханасында дәрігер-педиатр болып бастайды. Осылайша Әбдіқадыр ағаның бір арманы орындалып, сүйікті

қызы халық қажетіне жарайтын азамат болып өседі. Ауруханада өткен он жылда Күлтай әпке мол тәжірибе жинап, бала денсаулығын сақтаудың қыр-сырын толық ұғынған тәжірибелі маман болып шықты. Жамбыл облыстық денсаулық сақтау басқармасы Күлтайды 1971 жылы Жамбыл теміржол ауруханасына ауыстырып, ол жерде дәрігер қан құю бөлімін ұйымдастырып, оны қысқа мерзімде бір жүйеге келтірді. Жаңа саладағы жұмысы жемісті болу үшін білімін жетілдіруді мақсат еткен Күлтай Мәскеу, Ленинград, Киев, Харьков, Алматы қалаларына барып, көп нәрсені көңілге түйіп қайтты. Жамбылға келе сала біраз жаңалықтарды тәжірибеге батыл енгізді. Соның нәтижесінде ол ұйымдастырған қан құю бөлімі көп ұзамай облыстағы ең таңдаулы емдеу орнына айналды. Осы саладағы ең тәжірибелі маман болып есептелген Күлтай Әбдіқадырқызы 1973 жылы облыстық қан құю стансасына бас дәрігерлік қызметке тағайындалды. Ширек ғасырға жуық осы қызметті абыроймен атқарған әпкей осы жерден құрметті демалысқа шыққанымен, мекеменің аға дәрігері, кеңесшісі ретінде қызметін әрі қарай жалғастыра берді. Күлтай әпкейден кейін облыстық қан орталығын басқарған Бақберді Кезембаев ардагер-дәрігер жайлы былай деп сыр шертеді.

«Күлтай Әбдіқадырқызы өзінің адал еңбегінің, ізденімпаздығының, еңбексүйгіштігі мен жаңалыққа жанын бере атқарған қызметінің арқасында тек біздің облыста ғана емес, бүкіл республикаға аты танымал болған нағыз майталман дәрігер. Облыстағы қан құю стансаларының дамып, заман талабына сай болуына ол аянбай тер төккен, көптеген аудандарда қан құю пункттерін ұйымдастырып, оған кадр-мамандар дайындауға мұрындық болған тәжірибелі маман. Қазір де Күлтай апай бұл қызметтен шет қалып қойған жоқ,– дей келіп, дәрігер мына бір есте қаларлық жайды баяндайды. –1991 жылы Сарысу, Талас аудандарында бұрын бұл аймақтарда тіркелмеген кене арқылы адамға жұғатын өте қатерлі ауру «Конго-Қырым қанды безгегі», яғни халық тілімен айтсақ, «көкала» ауруы етек алды. Алғашқы кезде, тәжірибенің жоқтығынан, бұл аурудан бірнеше адам көз жұмды. Кейін Мәскеу, Алматы, Ташкент қалаларынан ғалым-дәрігерлер келіп, ауру эпидемиологиясын зерттей келе, «көкала» ауруының алдын алу шаралары мен емдеу жолдары анықталып, тиісті жүйеге келтірілді. Біздің қан құю стансасында қан сарысуынан арнайы дәрі жасалып, оларды ауру жұққан адамдарға пайдаланғанымызда, сырқаттар сол қауіпті аурудан айыға бастағанын көріп, қуандық. Кейін біздің сол тәжірибеміз бүкіл КСРО-ға, яғни

одақ бойынша таратылып, мүйіздері қарағайдайқарағайдай ғалымдардың ризашылығын алдық. Сол жылдары жинақталған тәжірибелер негізінде жерлестеріміз Мәлік Әбдікәрімов, Еркін Дүрімбетов, Станислав Казаков тәрізді дәрігерлеріміз кандидаттық диссертация қорғап, отандық ғылымға біраз жаңалықтар енгізді. Сол қиын-қыстау жылдары «көкала» ауруына шалдыққан сырқат адамдарды өлім тырнағынан алып қалу мақсатында күн демей, түн демей аудан-ауданды шапқылап аралап, қан препараттарынан сарысу дайындауды ұйымдастырып, аурулардың дін-аман қалуына аянбай тер төккендердің бірі Күлтай Әбдіқадырқызы болатын. Ол кісінің бұл қызметі ерлікке пара-пар еді, – дейді Бекберді Кезембаев. «Адамға қан құю – өте жауапты іс. Бұл жерде жіберілген абайсыздық, мүлт кеткен қателік кешірілмейді. Қан арқылы адамға 100-ге жуық ауру жұғады.Сондықтан біздің қызмет әр маманнан үлкен жауапкершілікті, адалдықты талап етеді, – деп отырады екен Күлтай әпке. – Адам бойындағы адалдық пен тазалықты ерекше жақсы көремін. Ал, өтірік айтқан, арамдық жасаған, жағымпаздық пен жылпостыққа жақын адамды суханым сүймейді.Мен бақытымды еңбектен таптым. Ал, еңбегім, қызметім – ел құрметтейтін дәрігерлік мамандығы екенін мақтаныш етемін,– деп отырады екен абзал жан.

Күлтай Әбдіқадырқызының отбасы – оның үлкен мақтанышы. Отағасы Дүйсек Жамбылов – Социалистік Еңбек Ері Құралбай Жамбыловтың ұлы, Алматыдағы зооветеринарлық институтты бітірген, мал маманы болып абыройлы қызмет атқарып өткен жігіт. Олардың бір ұл, бір қызы бар. Қыздары Римма– Алматыдағыконсерваторияны бітірген, жастарға музыкалық білім берумен шұғылданады. Ұлдары Қайрат политехникалық институтты бітірген жоғары білімді маман. Қазір Астанада, энергетика министрлігінде басшы қызмет атқарады. Күлтай әпкейдің бес немересі бар, Мөлдірі әжесінің жолын қуып, дәрігер мамандығын алмақшы. Қазір фанилік болған білімді, білікті маманқоғамда өз орнын тапқан сыйлы дәрігер, ең бастысы, қарапайым да адамгершілігі мол азамат Күлтай Әбдіқадырқызын туыстары, досжарандары әрдайым сағына еске алады.

Бақытты адам қаласа, Қар үстінде от жанар. Төле би.

Таңсәріде, есік алдындағы тапшанда, үрген иттердің, сайраған құстардың, енесінен ажырағысы келмей маңыраған жас төлдердің даусымен ұйқылы-ояу жатып, аспан көгіне көз тастайтының болады. Бала қиялың көк әлемін шарлап, шарықтайды-ау сондайда! Құстар демекші, осынау сарқырап аққан өзені, көгілдір айдын көлі жоқ кішкентай ғана ауылда сайраған құс қайдан жүр дейсіз ғой? Рас. Дәл біздің ауыл суға аса бай емес-ті. Әр үй өз бақшасын таудан аққан бұлақ суымен кезектесіп суаратын. Дегенмен, ауылдың батысында, дәл біздің тәптәтті балалық шағымыздай, шағын елді қуанышқа кенелтіп тұратын көкпеңбек «орманымыз» болатын-ды. Бұл орман жайлы тоқталмасқа болмайды.Әсіресе есімде қалғаны – таңсәрідегі тал жақтан шыққан құстардың сан алуан сайраған үні. Таң қылаң бергеннен оянған торғайдың безілдеген шырылы, көкектің өзін-өзі шақырған маңғаз да әдемі үні, құрлардың құрылы, қайсыбір құстардың бірін-бірі қуалап сайраған сан түрлі құбылмалы дауыстары біріне-бірі дес бермей қосыла жөнелгенде, керемет бір сиқырлы дүниеге,

ну орманға кезіккендей боласың. Құстардың бірінен-бірі өткен әдемі әуені құлақ құрышын қандырып, жан дүниеңді рахатқа бөлейді. Көзіңді жұм да, тыңдап жата бер! Бұрын-соңды көрмеген ертегілер еліне сүңгіп кетіп, өзіңді бейтаныс әлемде сезінесің... Оны ауыл «Қанайыптың талы» дейтін. «Қайда барасың?» десе, «Қанайыптың талына», «Қайда тұрады?» десе, «Қанайыптың талының ар жағында» деп айтыла беретін-ді. «Талдың» бір жақ шеті жүзім егілген алаңқай еді де, ал екінші жақ шеті тұнып тұрған жеміс ағаштарына толы болатын. Жүзім ағаштарының аласа болып тарбиып өсетінін, ал, тұт жемісінің кәдімгі ағаш басындағы ақшылтым бүлдірген тәрізді болатынын көргеніміз сол. Біздің кейде, түс әлетінде үйден қашып барып жармасатынымыз да осы тұт ағашы. Тарбиып өсіп тұрған ағаштың жұп-жуан бұтағына жабысып ал да, қолың жеткен жердегі мөлдіреп пісіп тұрған тұт «бұршақтарын» теріп, ауызға ұра бер! Таңдайға салып бір басасың да, жұта бересің! Тәттілігі тіл үйіреді-ау, шіркін! Талдың ішінде бұдан басқа жеміс ағаштары да, жай қараталдар да жеткілікті. Олар кәдімгідей арық тартылып, жүйек-жүйек болып отырғызылғандықтан жиі суарылатын болса керек, талдың іші әрдайым көкпеңбек, жабайы шөптер тұтасып өсіп, олардың арасында әр түрлі көк, қызыл, сары гүлдер жайқалып тұрады. Мен

кішкентай кезімде әрдайым «ит тұмсығы өтпейтін қалық орман» деген тіркесті оқығанда, осы өзіміздің «Қанайыптың талындай шығар» деп ойлайтын едім... Осы шағын «орманды» қолдан жасап, балдай тәтті бала ойын жеті қат аспанға шарықтатқан, қиялына қанат байлап, жүрегіне әдемі әсер құйған, өміріне нәр берген кім дейсіз ғой? Ол – менің Түрғанкүл – Тұрсын құрбымның әкесі – Қанаев Омар деген кісі. Есімі ауылдағы аталардың бірінің атына ұқсас болғасын, бүкіл бораншы әулетінің әйелдері ол кісіні өз атымен атамай (бай баласында «Қара молда» деген лақап атпен әйгілі болған Омар атты үлкен кісі болған екен), «Қанаев» деген тегін бұрмалап алып, «Қанайып» деп кетіпті. Бұл ретте мен атақты Әлімқұл бидің немересі, бірнеше жыл Ақыртөбедегі ауылдық кеңестің төрағасы болған Нәметқазы ағамыздың жұбайы – аса зерделі, зерек жан Жібек жеңгеміздің жазбалары мен Нәмет ағайдың естеліктеріне үңілген абзал болар деп шештім. Кеңес үкіметінің алғашқы жылдары. Ауылға сол кездегі Қызыл отаудың бастығы болып Шымкент облысы, Арыс бекеті, Ленгір деген жердің тумасы Қанаев Омар деген жігіт келеді. Руы – қоңырат, үш ағайынды жігіттің ортаншысы екен. Тастан деген ағасы, Тұрғанбай деген інісі бар. Ол кісі әуелі Ақыртөбеге Сағыздың бастығы

болып келді. жылы Ақыртөбедегі аурухананы, мектепті соқтырған да осы кісі деседі. Отыздарға таянған, бірақ әлі үйленбеген жігіттің ауылға келгенде,көзі ә дегеннен-ақ Әлімқұл би атаның Смайыл атты ұлынан туған тұңғыш немересі 15 жасар Нұрпану атты қызға түседі. Бота көздері мөлдіреп тұратын, аққұба өңді бүлдіршін бойжеткенді көргенде, дәл осы қызбен ғана болашақ бақытты өміріне жол ашылардай сезінді. Кеңестің шаш етектен келетін жұмыстарынан қолы қалт ете қалса, осы мәселені қалай шешу керектігі жайлы ойлаумен болды. Қазақ қыздары, әсіресе мынадай бұғанасы қатпаған жас бала өз еркімен тұрмыс құру жайлы ойлар дейсіз бе, оның үстіне өзі бай, өзі би ата немересін әлдеқашан біреуге атастырып та қоюымүмкін ғой. Сұрастыра келе, анықталғаны: би ата расында да бұл немересін Шу өңіріндегі бір байдың ұлына бермек болып, қалың малын алып, жасауын дайындап қойған екен. Омардың қызға құда түсіп алуға шамасы жоқ, өзі – Кеңестің өкілі, қыз – байдың қызы. Қызға ынтығы ауған жігіт бір күні осы атаның күйеу баласы Шарғын атты милиционерге қызды қалай да қызыл отауға алып келуге тапсырма береді. Шарғын би үйде жоқ кезде қыздың үйіне келіп, «Қыз қайда?» деп зіркілдеп, айғайды сала бастайды. Сол кезде біреу

сасқанынан «отауда!» деп көрсетіп жібереді. Анасы Кеукердің «Қыз бесінде түйе қарап кеткен» деп шырылдағанына қарамай, ентелеп үйге кіріп келген жігіттер үйді тінтіп жүріп, төсектің астында тығылып жатқан жас қызды суырып алады. Бақыртып-шақыртып атқа отырғызып, қызыл отауға қарай тартып отырады. Би ата келе сала болған жайды естіп, дереу «Қызыл отауға» тартады. Бара салысымен отаудың есігін тоқпақтап, қиғылық салады, айғайлап шатақ шығарады. Сол кезде қызыл отаудың бастығы Омар сыртқа шығып, «Қызыңыз өз еркімен келді, нанбасаңыз, мінеки» деп, қыздың бармағы, мөр басылған заңды қағазды көрсетіпті. Қарияны ішке кіргізіп, етек-жеңі қысқа көйлек кигізіп қойған қызын көрсетеді. Мына жағдайды көрген қарттар жылап-сықтап үйлеріне қайтады. Менің жан досым, балалық шақтың бал дәмін бірге татып, құлын-тайдай бірге өскен құрбым Тұрсынның атаанасының жұбай өмірінің басталуы осындай керемет, әдемі хикая еді. Бұл – кеңес үкіметінің дүрілдеп, би атаның «мені қай күні ұстап әкетеді» деп өз басынан қорқып жүрген кезі. Әйтеуір, бір жақсысы, күйеу балалары Омардың арқасында, сол кезде жер аударылғалы жатқан Әлімқұл би ата, Әсіл ата, Төребек аталар қудаланбай, туған жерінде аман қалған екен.

Осылайша Омар мен Нұрпану отау құрып, он екі перзент сүйген, олардың екеуі ғана – Мәрия мен Тұрғанкүл (көпшілік «Тұрсын» деп атап кеткен) қалған. Әңгіменің басында баян етілген, құстары сайрап, мәуесі албырап пісіп түратын ауыл бағы – осы Омар азаматтың еңбегі. «Әке – балаға сыншы» деген рас-ау. Омекең көзінің тірісінде үлкен қызы Мәрияға: «Сен қанша пысық болсаң да, ошақтың үш бұтынан аспайсың, болса осы Тұрғанкүлімнен бірдеңе шығады» дейді екен. Расында да мінезі бірсыдырғы байыпты, еңбеккер жан Мәрия әпке ауылдағы Қалдыбек ағайға тұрмысқа шығып, 8 бала сүйді. Ағай да, әпке де өмірден озды, бірақ олардан алтындай балалар мен 27 немере, 20 шөбере қалды. Ал Тұрсын болса, жылы Алматыдағы медицина институтына түсіп, оны өте жақсы бітірді де, ұзақ жылдар Тараз қаласында балалар дәрігері болып қызмет істеді. Білікті маман ретінде құрметлауазымның иесі болды. Жары Әділбай (ертерек қайтыс болды) екеуі Дина, Бауыржан атты екі бала сүйіп, Тұрсын да қазір немере сүйді. Қазір Нұрпану апа да өмірден озған. Ешкімге жаманшылығы жоқ, әрдайым күле сөйлейтін, мейірім-қайырымы мол жан еді марқұм. Омар аға кезінде Ақыртөбе бойынша тұрғындардың бәріне жүзім жегізді. Жүзім ағаштары туралы ол кезде ешкім білмейтін, жүзім өсіру мәселесі аудан бойынша бірінші болып

біздің ауылда ғана көтеріліпті. Омар, бұл ғана емес, ауылдан жоғары, Шолаққайыңдыға қарай да 5-6 арық тартып тал екті, мақсаты – ауыл сыртында үлкен әдемі саялы бақ жасауболғанекен. Ауыл ішіндегі бақты дуалмен қоршатты. Баққа ол кезде рұқсатсыз бір адам кірмейтін. Нәмет ағаның айтуынша, Омекең бақ ішіндегі арықтарды жалғыз өзі қолмен тартқан көрінеді. Кеңес үкіметі орнап, ел шаруашылықпен айналысқан кезде де Омар аға елдің еңбек ақысына піскен жемісжидектерден, көкөністерден таратып беріп, халықты аштыққа ұшыратпаған көрінеді. Өзі де тұрмыс-жайға ұқыпты, ауыл ішіндегі ішіп-жемі тоқ отбасы болып саналған. Ел ішінде «Қанайып» атанған еңбекқор, ақылды, пысық жігіт осылайша жат жерге сіңісіп кетіп, аса үлкен беделге ие болған көрінеді. 1955 жылы «ішім ауырды» деп ауруханаға барады да, ертеңінде қайтыс болды. Халықта «Ер адам артымда ізім қалсын десе үй соғуы, тал егуі және ұл өсіруі керек» деген сөз бар ғой. Омар аға – осынау ұлағатты өсиеттің барлығын да іске асырған азамат. Ол кісіден бір емес, бірнеше үй, дәл бұрынғыдай жеміс беріп тұрмаса да, өмір-бақи көгеріп, көктеп, бүгінде халықтың игілігіне жарап тұрған мәуелі бақ, ұлқызы аралас ұрпақ қалды.

Жақсыдан жаның жадырар, Асылғандай еркелей. Көтерілер көңілің Ойнақтаған серкедей. Өзібек ақын.

Өткен ғасырдың 60-70 жылдарында Жамбыл (қазіргі Тараз) қалалық, ондағы Завод аудандық ішкі істер бөлімін басқарған милиция полковнигі Нұрәділов Қасабек елге танымал азамат болды. Мен ол кісіні бір ғана рет көргенім есімде. жылы Тараз қаласындағы Абай атындағы орта мектепті басқарып жүрген кезім. Түстен кейінгі мезгілде, күтпеген жерден, қайдан, қалай пайда болғанын білмеймін, мектептің екінші, үшінші қабаттарына қолқаңды жарған ащы түтін жайыла бастады. Қабаттардағы оқушылар көздері мен құлақтарын түтіннен қорғап, шуылдасып кетті. Тіпті, үрейленгендері сонша, кабинет терезелерінен сыртқа секіруге ұмтыла бастағандары да болды. Жыламсырап, шулаған балалардың дауысы құлақ жарады. Мұғалімдер де үрей құшағында, оқушылармен бірге қарбаласқа түсіп, әрлі-берлі сабылып жүр. Өрттен бе, әлде әдейі жасалған қастандықтан ба, білмеймін, әйтеуір бір сұмдықтың болғаны рас. Дереу өрт сөндірушілерге телефон шалдым. Сәлден соң сиреналары шуылдап, қатарынан бірнеше өрт сөндіргіш машина келіп жетті. Өрт сөндірушілер

келе салысымен дереу мектеп үйінің сыртынан ұзын-ұзын сатыларын терезелерге тақап, оқушыларды бірінен соң бірін жылдамдатып жерге түсіре бастады. Бірте-бірте мектеп ішіндегі ащы түтін де сейілгендей болды. Мәселе айқындалды.Бұл «дымовая шашка» деп аталатын түтемені тұтатып, жоғары қабатқа көтерілетін екі баспалдаққа лақтырып жіберген бұзақы балалардың тірлігі екен. Әйтеуір, әбүйір болғанда, балалардың денсаулығына зақым келмей, осынау дүрбелең тез аяқталды. Ендігі уайым – мектептегі тәрбие жұмысы мәселесінің аудандық, қалалық оқу бөлімдерінде даурыға талқыланатыны болды. Ал ақпарат аудандық ішкі істер бөліміне барады. Ол кезде басшының көбі орыс ұлтынан, аяушылық күте алмайсың. Әлдекімдердің ақылымен мен Завод аудандық ішкі істер бөлімінің бастығы Нұраділов Қасабек мырзаға бардым. Кең кабинеттің төрінде отырған зор денелі, милиция полковнигі шеніндегі кісіге таянғанша тілерсегім дірілдеп, үрейден үрей қалмады. «Неге келдім, өзім кінәлі бола тұрып бұл бейтаныс кісіден қандай көмек сұрамақпын?!» – Келіңіз, отырыңыз! Бастық маған алдындағы тұмсықша үстелді нұсқады. Мен жалтақтай қараған қалпымда орындыққа батылсыздау жайғастым. Дегенмен,алпысқа таянған аққұба өңді ел

ағасының жүзінен сабырлылық байқалғандай болды да, өзімді-өзім біраз қолыма алуға тырыстым. Қалай болғанда да мен де бір мекеменің басшысымын ғой... – Ағай... Күмілжіңкіреп отырып болған жайды баяндадым. Сосын «Айран сұрап келіп, шелегіңді жасырма» дегендей, түпкі ойымның да шетін шығардым. – Мен Көкарықтың қызы едім... бектеміс... Алдымда отырған кісі аздап қозғалақтағандай болды. – Кімнің қызысыз? – Әлтай деген кісінің... – Әкеңіз бар ма? – Жоқ... – Қанша жыл болды мектеп басқарғаныңызға? – Биыл екінші жыл... Ағай аз үнсіздіктен соң: –Жарайды, қарындасым, бара беріңіз. Еңбегіңіз жемісті болсын, – деді де орнынан тұрып, маған қолын ұсынды. Осындай үлкен кісінің әңгімені қысқа қайырып қана қоймай, ілтифат жасап тұрғанына қатты риза болдым. Қолымды беріп қоштасып тұрып, ағайдың кең маңдайлы аққұба өңіне тағы бір рет анықтап көз салдым: өңі аса мейірімді, жүзі жылы жан екен.

Менің мектебімде болған төтенше жағдай туралы еш жерде әңгіме көтерілмеді... Қасабек ағайдың тегіне келетін болсақ, біз Шіркейден (Ханкелді баласы) тарасақ, ол кісі Шірікбайдан тарайды екен. Мүсір атадан Кембай, Кембайдан Талқанбай, Қожабек, Жұмабек; Талқанбайдан Мәмеш, Ағәділ, Нұрәділ; Қожабайдан Сыдық, Қасен, Рахман; Нұрәділден Қасабек (Қонысбай,Сәрсенбек атты екі бауыры болған екен, бірақ олар хабарсыз кетіпті). Осы аталғандардың ішінде Қожабектің Қасені ел ішінде белсенділік танытып, біраз қызметтер атқарса керек. Ынтымақта қолхоз ұйымдасқанда, сонда бастық болыпты, кейін сельпода қызмет істепті. 1929 жылы туған, кішкентайынан жетім өскен бала Қасабек осы Қасен ағасының тәрбиесінде болады, сол кісінің қамқорлығының арқасында аяғына тұрады. Тойған қозыдай топ-томпақ, момақан, сонысымен де аса сүйкімді Қасекең жас кезінде кітапты көп оқитын зерек бала болса керек. Ауылда оны білетін, көрген ағайын-туыстар «әй, осы баладан түбі бірдеңе шығады құдай қаласа» деп үміттенген көрінеді. Ел тұрмысының ауыр кезеңі. Қасекең еңбекке ерте араласады. 1947 жылы, он сегіз жасында Луговойда, темір жолда стрелочник болып еңбек жолын бастайды. Сол 18 жасында болашақ жары Әминамен танысып, отбасын

құрады.1949 жылы талапты бала жігіт Аягөз, Түркістанның, одан кейін Самарқанның техникалық мектептерін бітіріп, техникалық мамандықты меңгереді. Оқу бітіріп келген соң, ол Үшбұлақта, Луговойдың НОД-5 стансасында станса бастығының көмекшісі болып жұмыс істейді. Темір жол жүйесіндегі жұмыс барысында қатаң тәртіп талап етуге дағдыланған Қасабек 1955 жылы Луговой аудандық милиция бөлімінде учаскелік милиционер болып қызмет істей бастайды. Жұмыс барысында қоғамдық орындарда қатаң тәртіп орнату мен оны талап етуді еркін меңгереді. Қасекең көп ұзамай ССРО ІІМ-нің орта арнаулы мектебіне оқуға жіберіліп, онда екі жыл оқып, білім алады. 1958 жылы Талас аудандық атқару комитетінің милиция бөлімінде тергеуші болады, содан соң ол Талас, Шолақтау аудандық, Жамбыл облыстық атқару комитеттерінің тергеу бөлімдерінде оперативтік өкіл қызметін істейді. 1963-1966 жылдары Шу аудандық, Жамбыл облыстық ішкі істер басқармалары бастықтарының орынбасары, ал 1966 жылдан бастап 1974 жылға дейін Жамбыл облысы Жамбыл аудандық ішкі істер бөлімінің бастығы, 1974-1976 жылдары Жамбыл облыстық Ішкі істер басқармасында бөлім бастығы, ал 1978–1985 жылдар арасында Жамбыл қаласы Завод аудандық ішкі істер бөлімін басқарады.

Қасабектің қолында қызмет істеген Нұрсовет Қасеновтың айтуынша, ол кісінің Қазақстан бойынша бірінші рет ДНД-ны (Ерікті халықтық жасақтар) ойлап тауып, әрбір еңбек ұжымын белгіленген кесте бойынша кешке (түнде) болатын кезекшіліке тартады. Әрбір ұжымның міндетті түрде өзіне міндеттелген территориясы болады да, ұжым сол территорияға жауапты болып есептеледі. Ішкі істер бөліміндегі журналға кезекшіліктің қорытындысы міндетті түрде жазылып тұратын болады. Қасекеңнің бұл идеясы (ДНД) республика бойынша қолдау тапты. Бұл идеяны тіпті Мәскеу де қолдайды. 1970 жылғы Мәскеуде өткен Олимпиада кезінде де осы бастама көп нәтиже береді. «Ол кісі өкімет жұмысына шын берілген азамат еді,– дейді Қасекеңмен жиі араласып тұрған Адайбек аға. –Тік жүріп, тік тұратын, ешкімге жаманшылығы жоқ, әлдекімнің ісі түсіп, бір сұраныспен алдына бара қалса, ешқашан меселін қайтармайтын. Біз Қасекеңнің отбасымен көп араластық. Менің жұбайым Меруерт марқұм өте көпшіл, бауырмал жан еді. Қасекеңді «аға», әйелі Әминаны «жеңге» деп, әрдайым құрмет тұтатын да, ол кісілер үнемі құрметті қонағымыз болатын. Артық-ауыс сөзі, әрекеті жоқ сабырлы Қасекең балаларына да жақсы білім әперді, олар да адамгершіліктері жоғары, сәлемі түзу, қазақи

алыс-берісті жақсы білетін қонақжай жандар болып өсті». Қасекең адал, үлкен жауапкершілікті қызметкер ғана емес, абзал әке де. Ол кісі Раиса, Роза, Ұлпан, Қалиман атты қыздары және Бақытжан атты ұлының жоғары білім алып, өмірден өз орындарын табуларына көп ықпал етті. Оларды үйлендірді, қызық-қуаныштарына ортақтасты. Бұл тұрғыда да Адайбек аға өз пікірін ортаға салды. «Қасекеңнің Қызылордада бір қызы бар, аты – Ұлпан. Өзі Ұлпан десе, Ұлпан, өте жақсы бала. Өзі де бір жақсы жерге барды. Қайын атасы да (Елеу Көшербаев), қайнағасы да, өзінің күйеуі де үлкен қызметтегі адамдар. Бірақ сондай кішіпейіл, жақсы жандар. Ұлпанның әпкесі Рая қайтыс болғанда, барлығы келіп, бата қылып кетті. Табақтас болдық. Ұлпанның өзі келіп, туғантуысқандарын, жегжат-жұрат, таныстарын жинап, ата-анасына, бақилық болған әпкесіне құран оқытып, үлкен сауапты іс жасап кетті». Расында да Қасекең құдаларымен қоянқолтық араласып, нағыз туысқандардай ынтымақта өмір кешкен екен. Әсіресе Қызылордадағы ұзақ жылдар үкімет пен партия қызметтерінде болған Елеу Көшербаевпен құда ғана емес, нағыз сырлас достардай болған еді. «Жақсыдан жақсы қалса бір ғанибет». Қасекеңнің үлкен қызы Раиса Трансагентствода, одан кейін Тараз мемлекеттік университетінде

әкімшілік қызметте жұмыс істеген. Өмірден ертерек озды, артында Қайрат, Ләйлім, Талғат атты балалары қалды. Екінші қызы Роза Жамбылдағы Теріні алғашқы өңдеу фабрикасында жұмыс істеп, алғашқы партия ұйымының хатшысы деңгейіне дейін көтерілді. Оның да Тахмина, Зарина, Сания атты үш бірдей бойжеткен қыздары бар. Ұлпан болса, медицина институтын қызыл дипломмен тәмамдаған, фармацевт. Оның жұбайы Айтбай Көшербаев - Қызылорда облысына белгілі тұлға, Қызылорда қаласының әкімі, Қызылорда облысы әкімінің орынбасары қызметтерін атқарды. Қазір Қызылордадағы мұнай компаниясы бас директорының орынбасары қызметін атқарады. Ұлжан, Ақмарал, Досбол, Айборан, Рысалды атты ұл-қыздарды тәрбиелеп отыр. Қасекеңнің жалғыз ұлы Бақытжан темірге жан салатын механик. Әлия, Ботагөз деген қыздары бар. Қасекеңнің ең кіші қызы Қалиман жоғары білімді педагог, әке-шешенің қара шаңырағында отыр. Ұлы Нұржан мемлекеттік қызметте. Қасекеңнің ағасы Нұрадилов Қонысбай Ұлы Отан соғысына кеткен, хабарсыз. Оның туған жері Ақыртөбеде соғыс ардагерлерін еске алу тақтасында есімі жазулы. Інісі Қасенов Нұрсовет ҚазМУ-ді бітірген, ұзақ жылдар (35 жыл) Жамбыл зооветеринарлық-малдәрігерлік техникумында

студенттер тәрбиелеп, соңғы жылдарда Тараз қаласындағы Әулиеата университетінде дәріс оқыды. Қазір зейнетте, бірақ қоғамдық жұмыстармен айналысады. Қасекеңнің жүрген жерінде кездескен адамдардың көңіл күйін көтеріп, күлдіріп жүретін әдеті болатын-ды. Қолынан келгенше төңірегіндегілерге, жетім-жесірлерге қамқорлық жасайтын. Атақты композитор Шәмші Қалдаяқовты да Таразға келген сайын орналастырып, оған өзінің бауырындай шынайы қамқорлық жасайтын. Денсаулығына да мән беретін. Жұмысындағы жас жігіттердің білімін көтеріп, біліктілігін арттыруды да назардан тыс қалдырмаған. Мысалы, қарамағындағы жай қызметкер Бектұрғанов Оразды тәрбиелеп, Жуалы аудандық ІІБ-нің басшысына дейін, кейінірек Тараз қаласындағы Орталық аудандық ІІБ-нің басшысына дейін өсірді. Халқына қалтқысыз қызмет еткен абзал азамат, милиция полковнигі Қасабек аға Нұрадилов 2009 жылы ауыр науқастан дүние салды. Парасаты мен пайымын, білімі мен тәжірибесінқоғам мен халқының қажеті үшін сарқа жұмсағанардақты азамат тыныштық пен бейбіт өмірдің күзет қыраны ретінде өскелең ұрпақтың есінде мәңгі қалары сөзсіз.

Ежелден ел тілегі –ер тілегі, Адал ұл ер боп туса – ел тірегі. Б.Момышұлы.

Ескі ауыл ағаларынан бүгінде көзі тірілері аз ғана. Солардың бірі – Әлімқұлов Нәмет Садуақасұлы. Біз келгенде Нәмет ағайдың малын жайғап, үйге жаңа кірген сәті екен. Жаздың ыстығы қайтыңқырап, ауыл адамдары үлкен үйге жапсарлатып салынатын, бұрынғыша айтқанда, «веранда» деп аталатын бөлмеге көшкен сәт. Ағайдың келіні, томпақша келген аққұба келіншек бізді осы верандаға бастап кірді. Төрде отырған Нәмет ағай орнынан тұрып, алыстан келген бізге ілтипат көрсетіп амандық сұрасты. Баяғы сабырлы қалпы. Қалай болғанда да ұзақ жылдар үстел басында отырып, ел басқарып қалған әдеті байқалады. Басқа қарттардай елпілдеп, сұрақтың астына алған жоқ, әліптің артын бағып отыр. Сексеннің сеңгіріне бет алған қария әлі де қағілез, жұқалтаң. Жанары ғана көгілдір тартып, келіп қалған кәріліктің белгісін танытқандай. – Мен бес жасымнан жұмыс істедім, – деп күліп бастады ағайәңгімесін. Ауылда бидай егіледі. Пісіп, орылған бидайды орғанын орғанша қырманға әкеліп, шашыратып шашып тастайды. Оны шашатын ауылдың шалдары – Күдері, Шалдамбай, Шығамбай, Әлтайлар. Сосын аттарға

2 аттық, 1 аттық дөңгелек тастарды сүйреттіріп, орылып, шашылған бидай сабақтарын бастыртады. Біз, 5 бала, әлгі тас сүйреткен аттарға мініп, қатар жүріп отырамыз да, бидайды бастырамыз. Сүрілген бидайдың масақтарын шалдар суырып, дәндерінен ажыратады. Масақтан тазартылған бидайды үлкен, 1 жарым центнерлік қазақы қаптарға салады. 4 қаптан түйеге артып, Ақыртөбедегі заготзерноға жібереді. Біздің колхозда 120 түйе болған, мұндай түйе басқа колхоздарда болмаған кез. Ол кезде түйе, өгіз деген жарықтықтар шаруашылықтың нағыз көзі дерлік еді ғой, олармен бидай да тасиды, қой да бағады. Бертін келе ержетіңкіреп қалған балалар шөп жинауға атсалыстық. Ағай сүт қатқан қою шайды сораптай ішіп отырып, балалық, жастық шақтың естеліктерін, ауыл өмірі жайлы сағынышпен осылайша, ретімен еске алып, әңгімелей берді. Ағай сол кездегі өзі құралпы қыз– жігіттермен: Жексенқұл, Күліш, Қайынжал, Әжімнің қызы Мейіркүл, Қарманның қызы Пиян, Орманның қызы Алтынкүл, Сейталының қызы Захан – барлығы 1945 жылы мектепке барып, білім ордасының есігін бірге ашқан көрінеді. Кейбір балалар оқуды тастап қойып, қайсыбір қыздар күйеуге шығып кетіп дегендей, олардың

қатарлары жыл сайын сирей береді. Ал Нәмет ағай 1955 жылы Ақыртөбе орта мектебін жақсы бітіріп шығады. Оқуға түсу қиын заман, оның да көзін табу керек. Жасынан ауыл жұмысына етене жақын болған ағай бірден еңбекке араласып кетеді. Сол жылы ауданмен келісіп, Шолаққайыңдының кітапханасынан біраз кітаптар әкеледі де, ауылда кітапхана ашады. Бұл шағын ауыл үшін үлкен жаңалық болады. Ауылдың кітап оқуға құмар балалары осы жерден аз да болса, кітап алып, оқи бастайды. 2-3 айдан соң Нәмет ағайды сауаты бар жігіт ретінде өндіріс бригадасының есепшісі етіп қояды. Ол кезде ауылдың бригадирі Шынжарбеков Дәулетқұл болған екен. Кейінірек Ақыртөбедегі сельпоға ученик болып орналасады да, 4 айдан соң сол кездегі «30 жылдық Қазақстан» колхозына кассир болып ауысады. Бұл 1957 жыл еді. «Мынау менің сол алғашқы кассир болған кездегі ұстаған сумкам» деп ағай тозығы жеткен, қазір ескі құжаттарды сақтап жүрген көне сөмкесін көрсетіп, бір күліп алды. Ағайдың айтуынша, ол кезде колхозды Парманов Сәлімбай деген азамат ұзақ жыл басқарған көрінеді. 1958 жылы біздің ауылымыз «Жамбыл атындағы» болып қайта құрылған колхоздың құрамына кіреді де, ағай енді сол колхозға кассир болып ауысады. Қызметіне адал, мінезі байсалды,

оқымаса да, іс көзін біліп қалған жігітті колхоздағы Тексеру комиссиясының бастығы етіп тағайындайды. Көп ұзамай ағай Тереңөзек ауылдық кеңесінің хатшысы болады (ол кезде ауылдық кеңестің төрайымы өз ісінің білгірі Исаева Бүбішира еді). Ұзақ жылдар түрлі қызметте істеп ысылған, тәжірибе жинаған Нәмет ағайды колхоз басшылығы жылы Алматыдағы ауыл шаруашылығы институтының агрономиялық факультетіне сырттан оқуға жібереді де, ағай оны ойдағыдай бітіріп шығады. 1962 жылдан бастап сол кезде «Свердлов ауданы» болып өзгерген ауданның Тереңөзек ауылдық кеңесінің төрағасы болады. Ал, 1967 жылдан Ақыртөбе ауылдық кеңесінің төрағасы болып қызметін атқарады. Бұл ауылдық кеңеске Ақыртөбе, «Алғабас» совхоздары қарайтын еді. 1969 жылы аудан әкімшілігі ағайға, ұзақ жылғы еңбегін ескеріп, қызметте пайдалану үшін «Орал» мотоциклін, ал 1970 жылы «Москвич» жеңіл автомашинасын береді. Осы жылдары ағайдың халыққа көрсеткен қызметі қыруар десе де болғандай. Ағайдың өз сөзімен айтсақ: «1) 1968-69 жылдары 50-ге жуық адамның зейнетке шығуына көмектестім. Аудандық атқару комитетінің есебінен Ақыртөбедегі отызға таяу жесір әйелге зейнетақы әпердім;

қараған Нәмет аға ешқашан бойкүйезділікке, немқұрайдылыққа, әділетсіздікке төзе алмаған, кемшіліктерді лезде түзеп тастамай, жаны тынбайтын. Ауыл тірлігінің ыстығы мен суығынбірдей көріп, қандай да бір қиын кезеңдерде елінің аманатын арқалаған атпал азамат ұзақ жылдар партия, кеңес жұмыстарында жүрді. Ысылған, еңбегі еленген Нәмет ағайдың бұдан кейін ауыл, колхоз тіршілігіне де қосқан үлесі зор болды. Сауатты, тәжірибелі маман 1976 жылы Көкарық, Шолаққайыңды өндіріс бригадаларының бригадирі бола жүріп, ауыл азаматтарының шаруашылық жұмыстарын дөңгелетіп әкетуіне мұрындық болды. Ол кезде колхозды іскер азамат Еркінбеков Қанатбай басқарған еді. Қанатбай осы қызметте 11-13 жыл отырған болатын. 1980-85 жылдары Нәмет аға құрылыс заттарының қойма меңгерушісі, 1986 жылы қайтадан өндіріс бригадирі (колхоз бастығы Өскенбаев Амангелді), 1990 жылы автокөлік диспетчері, жылы өндіріс бригадирі қызметтерін абыроймен атқарып, 1996 жылы зейнетке шықты. «Жылқыда да жылқы бар, қазанаты бір бөлек, жігітте де жігіт бар, азаматы бір бөлек» деген еді Шәкәрім. Бүгінде сексенді алқымдап қалған ауыл ағасы Нәмет Әлімқұлов өзінің осынау саналы ғұмырын туған жерін түлетіп, туған

халқына жақсылық дасауға арнаған жан. Ол әрдайым аталас туыстарына, жастарға ақылкеңесін беруден аянбады, сонысымен де құрметті. Қариядан тараған ұрпақтары да: Ибадулла, Ғабдулла, Талғат, Санат, Нұрлан, Нұркен, Нұржан сынды ұлдары мен Гүлзира, Биғайша, Забира атты қыздары өмірдің сан саласында қызмет етуде.

Тегінде адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озады. Одан басқа нәрселермен оздым демектің бәрі де ақымақшылық. Абай.

Ауыл азаматтары жайлы сөз еткенде Хангелдіден тараған Шірікбай атасының баласы, ауылдан алғаш рет білім қуып, алысқа сапар шеккен, жастайынан армандаған мамандығына қолы жетіп, халқына адал қызмет еткен Ермек Есбатыровты айтпай кете алмайсыз. Ауылдағы Есбатыр ақсақал шаруаға қағілез, еті тірі пысық жан болған. Жасынан мал бағуды кәсіп еткен қария, сонау ауыл Бірлеспен бірігіп тұрған кездің өзінен-ақ колхоздың сиырын баққан екен. Қыста сиыр базда, жазда ауылда тұратын болған. Бір үйлі жанды осы малдың арқасында ақтан арылтпай, асырап-баққан Есбатыр мен оның әйелі Зәуре еді. Есбатырдың қолында жүріп өскен қайнысы – Зәуренің інісі – қоралас Әбдікәрім (Шудың

жігіті) оның қарындасы Жұмакүлмен отбасын құрады да, олардан Ермек, Сәрсен атты бір ұл, бір қыз туады. Есбатыр Зәуре бала көтермеген соң, 1936 жылы 28 желтоқсанда дүниеге келген Жұмакүлдің ұлын бауырына басып, атын да өздеріне ерме болсын деген оймен Ермек деп қойды. Бірақ Есбатыр ақсақал кейінірек Күлсараға үйленіп, одан Таласкүл, Ерболған, Әлібек, Бибек, Шәйбек, Жәнібек атты балалар өмірге келеді. Жұмакүлдің балалары да, Күлсараның балалары да Зәурені «апа» деп, сол кісінің тәрбиесінде өседі. Әрдайым малда болған, үйінен ас-ауқаты үзілмеген Есбатыр әкесі мен Зәуре апаларының арқасында екі үйлі жан ештеңеден таршылық көрмейді. Қазір Есбатыр атаның отбасындағылар – ол кісінің жас балалары, немерелері. Ермек ағаның балалық шағы жайлы айтары шамалы болғандықтан, маған атаның немересі, көненің көзі, Алматыда тұратын, жетпісті алқымдап қалған Сәрсенмен сөйлесуге тура келді. Ендігі әңгіме сол кісінің сөзінің жүйесімен өрбиді. Есбатырдың тұңғышы болып келетін Ермек өте алғыр, пысық бала болып өседі. Мектепте Жалал, Нәмет, Анарбек ағайлармен, Күлтай, Күліш әпкелермен бірге оқиды. Ол кезде Ақыртөбе орта мектебінің жанында малшылардың балаларына арналған интернат жұмыс істейтін. «Баланы ұлша тәрбиелесең, ұл болмақшы, құлша

тәрбиелесең, құл болмақшы» деген екен кезінде ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынов. Есбатыр ата ауылға келген сайын баласының жай-жағдайын білу үшін мектепке келіп тұрады. Ермектің мұғалімдері мен тәрбиешілеріне жолығып, баласының оқу үлгірімін, тәртібін сұрап, жақсы сөз естісе, төбесі көкке жеткендей қуанып қайтатын еді қария. Жастайынан оқуға зерек, алғыр, әсіресе математикаға жүйрік жас өскін Ақыртөбе орта мектебін 1954 жылы үздік бітіреді. Мектеп бітірген соң албырт жас өз болашағын ойлай бастайды. Баланың ендігі ойы – қалайда институтқа оқуға түсіп, жоғары білім алу болады. Бірақ қайда, қалай – әзірге ол жағы мүлдем белгісіз. Осы кезде газет беттерінде жастарды жаппай тыңға жұмысқа шақырған хабарландырулар жариялана бастайды. Жасынан алғыр Ермек екі-ақ күнде жүргізушінің куәлігін алып, болашағын өз бетінше қамдамақ оймен, атабабасы көрмеген Арқаға – тың жерді көтеруге аттанады. Техника тілін тез-ақ меңгеріп алған ол (туған әкесі Әбдікәрім осы мамандықтың шебері еді) тың жерге келген соң, басқа қара жұмыстармен қатар, машинамен бидай да тасиды. Өзіне тапсырылған жұмыстарды аса абыроймен әрі тыңғылықты орындайтын Ермек, әрдайым өз қатарларынан оқ бойы алда жүреді.

Жігіттің талабы мен талантын аңғарған ересек жолдастары оған Мәскеуге оқуға түсуге кеңес береді. Үш ай жұмыс істеп, біраз қаражат жинаған соң, 1957 жылы ата-бабасы көрмеген Мәскеуге жол тартады. Бірнеше күн жүріп отырып, сол кездегі Отанымыздың жүрегі – Мәскеуге де жетеді. Осы жерде бір адам сенгісіз қызық жайға тап болады. Бүкіл құжаттары мен киім-кешектерін салған тор көз сеткасын электричкада ұмытып тастап кетеді. Жерге түсе сала есіне түскен Ермек жан ұшыра жүгіріп отырып сол электричкаға қайта мінсе, құдай оңлап, сеткасы сол қалған жерінде жатқан көрінеді. Бала жерден жеті қоян тапқандай жүрегі жарыла қуанады. Енді қайтсін? Бар байлығы, үміті осы жіп сеткада емес пе?! Сұрастырып отырып, Ермек емтихан тапсыратын жерге келсе, құжат тапсыруға кешігіп қалыпты, емтихан да өтіп кетіпті. Баланың сабылып жер түбінен келген еңбегінің заяға кеткеніне қатты қынжылғанын байқаған мұғалім оны бір кабинетке шақырып кіргізіп: «Достым, сен мына есептерді шығарып берші!», – деп оған математикадан, физикадан, геометриядан бірнеше есептер береді. Орысша сөзге шорқақтау Ермек тақта бетін толтырып, әлгі есептерді түгел шығарып береді. Мұғалім оған: «Сен мына мекенжайдағы жатақханаға бар да, демал, ертең кел» деп жібереді.

Келесі күні ол орыс тілінен диктант жазып, одан да жақсы баға алады. Сөйтіп, «Талапты ерге нұр жауар» демекші, барлық емтихандарды ойдағыдай тапсырған Ермек оқуға қабылданып, Молотов атындағы «Ауыл шаруашылығын механизациялау мен электрлендіру» (МИМЭСХ) институтының студенті болып шыға келеді. «Алдымен досыңды көрсет, сенің қандай екеніңді айтып берейін» деп аңыздағы қария айтпақшы, туған жерден алыста жүрген Ермекке жақсы жігіттер кездесті. Сәрсеннің айтуынша, олар – қызылордадық Самат, тереңөзектік Тимур Шаймерденов, Арғын деген жігіттер еді. Ауылға каникулға бір келгенде, Есбатыр ата Тимурды мал сойып күтіп, Ермек екеуін қияметтік дос қылады. Ертедегі қазақтың осы салты елдестіріп, достастырудың бір жақсы жолы еді ғой. Институтты үздік тәмамдаған жігіт 1960 жылы Алматыға жолдама алып келеді де, автожөндеу зауытына әуелі токарь, кейінірек инженер-мастер болып орналасады. Зауыт директоры Баубеков Елтай Өтебаевич үздік дипломы мен қарымы ұнаған Ермектің жаңа қызметін меңгеріп кетуіне көп қолдау көрсетеді. 12 жылдан соң Ермек Октябрь ауданындағы 10-шы автобазаға бас инженер болып ауысады. Осы жерде, Алла сәтін салып, ЖенПИ-дің биология фаультетінде оқитын Қызданмен қайта кездесіп, табысады.

Қыздаркүл – ауылдағы Момынтай Мұсаев деген кісінің қызы. Ермектің ата-анасы мен Момынтайдың отбасы кезінде жақсы араласқан достар болған. Олар балаларын, Ермек пен Қыздаркүлді, екі жастарында-ақ атастырып, өздерінің қимас достығын мың жылдық құдалықпен жалғастырмақ болған көрінеді. Бұл әңгімеден хабардар болған мектептес достары екі жас мектепте оқып жүрген кездің өзінде-ақ, оларды жұптап, барлық жерге «Ермек+Қыздан» деп жазып тастайды екен. Қыздаркүл бұл кезде Ақыртөбедегі Қали деген туыстарының үйінде жатып оқыған. Екеуін достарының бұл әрекеті шамдандырса да, олар іштей бұл әрекетке қарсы да болмаған сияқты. «Жігітті ел мақтаған қыз жақтаған» дегендей, мектептегі ең алдыңғы қатардағы үздік әрі тәртіпті оқушы болған Ермектің қызға ұнамай қалуы мүмкін емес те еді. Ермектің Мәскеуде оқып жүргенде де кейде Алматыға тіке тартып, оқуға түскен Қызданға жолығуға ұшақпен ұшып келіп тұрған кездері болған. Осы жерде Сәрсен бір естіген қызық жайтты айтып, күліп алды. Ермек бір келгенде ЖенПИ-дің студенттерін Красногор деген жерге практикаға жіберіпті. Ермек ат сабылтып іздеп келсе, қыз кездесуге шықпай қояды. Әрі шақырады, бері шақырады, көнбейді. Енді Алматыға қайтайын десе, автобус кетіп қалған. Барып қона кететін үй жоқ. Сосын Ермек қыздар

тұрған жатақхананың жанындағы үлкен бір ағаштың үстіне жайғасып, таң атқанша сонда ұйықтап шығады. Таңертең мұны бірінші көрген Қызданмен бір института оқитын Шәркүл Айтжанованың (ол бізге жиен болып келеді) дос қызына қатты ренжіген екен. Қалай болғанда да екі жас тіл табысып, отау құрады. Ермек келіншегін ауылға әкеліп, Есбатыр ақсақал бір басы екеу болған ұлына есіктің алдына ұлан-асыр той жасайды. Ермектің жұбайы Қыздан мінезге бай, ата-ананың ұлағатты тәрбиесін жасынан бойына сіңіріп өскен сабырлы, парасатты жан болып кездеседі. Қыздан, сонымен қатар жоғары білімді маман, білікті педагог, техникумда, институтта оқытушылық қызмет атқарды. Ол Ермектің анасы мен қарындасын өзінің туған анасы мен сіңлісіндей көріп, құрметтейді. Ауылдағы Есбатыр атаның үйіне де жақсы сіңісіп кетеді. Алғаш көрген ұлы Талғатты да осы Ақыртөбеде дүниеге әкеліп, Сатанның әйелі өзбек қызы Әнуар нәрестенің кіндігін кеседі. Қазақ шіркін аса мейірімді, пейілі кең халық қой. Есбатыр ата мен Зәуре апа малда, ауылдағы үйде атаның анасы Әлиман апа (ауыл ол кісіні «Дәу апа» деп атайтын), Әбдікәрім әйелі Жұмакүл, қызы Сәрсенмен, Есбатыр атаның жесір қалған келіні Бәти – барлығы бірге тұрып жатады. Тіпті туыстары Қойшыбай, Тұралының балалары да осы үйден тамақтана беретін болған. «Бізді

адам қатарына қосқан Есбатыр көкем, Зәуре апам, Тұрдахмет тәтем болды ғой», – деп Сәрсен өткен күндерді сағына есіне алады. Тұрдахмет – Есбатыр атаның кенже інісі болған. Есбатыр атаның күйеу баласы Әбдікәрім 1940–1946 жылдары Ұлы Отан соғысының қанды қырғынынан еліне аман-есен оралады. Алайда ол атаның жесір келіні Бәтимен жасырын көңіл қосып, оны оны қазіргі Фурмановкаға, туысқандарына алып қашып әкеледі. Бұл 1950 жыл еді. Әлиман әже бала-шағасын тастап кеткен немере күйеу баласы Әбдікәрімге қатты наразы болып, теріс батасын берген деседі. Содан ба, кім білсін, әйтеуір, Бәти бала көтермей қалып, бұрынғы күйеуінен туған Тұрсынкүл деген қызынан басқа баласы болмайды. Тұрсынкүл қазір Пахтаралда (Мырзакент) тұрады, Ермектің отбасымен араласып тұрады. Жақсы қызметі бар, үйлі-жайлы болған Ермек 1961 жылы ауылдағы ата-анасын Алматыға көшіріп алмақшы болады. Бірақ жасынан ауыл тұрмысына бауыр басқан Есбатыр ата мен Зәуре апа туған жерін қимайды. Олар Ермекке баталарын беріп: «Қарағым, біз ризамыз. Өс, өркенде. Біз қартайғанда туған жерімізден кете алмаймыз ғой, Алматыға Жұмакүл мен қарындасың Сәрсенді әкете бер», – дейді. Алматыға келген соң зауыт Ермекке екі бөлмелі үй береді. Ермек енді анасы мен

қарындасын қолына көшіріп алып, перзенттік парызын өтей бастайды. Зәуре апаның інісі Әбдікерім Ермек үшін туған әкесі емес, нағашысыболып қалған еді. Мәскеуде оқып жүргенде де оған барып тұрған Ермек Алматыға келген соң, ол кісімен қарым-қатынасын үзбейді. «Әбеке» деп әрдайым құрметтеп отырады. «Бәти апа өте мейірімді кісі еді, – дейді Ермектің қызы Нәзира. – Мектепте оқып жүргенде каникул сайын Көкарыққа, Есбатыр атаның үйіне қалай барсақ, Шуға, Бәти апаларға да солай барып тұратынбыз. Өз үйіміздегідей асыр салып ойнап, арқа-жарқа болатынбыз. Бір үйде тұрғанда да Бәти апа мен Жұмакүл апаның арасында ешқандай реніш болмайтын еді. Қазір де мен осы отбасының қаншалықты зиялы болғанын қызыға еске аламын». Еңбекқор, қызметте адал, абыройлы азамат, білікті маман Ермек сол кездегі үкімет, партия басшылығына жақсы танылып, оны 1966 жылы Талдықорғандағы №2560 автоколоннаның бастығы етіп тағайындайды. 1968 жылдан бастап қайта қалпына келтірілген Талдықорған облысы автобасқармасының бас инженері, ал 1992 жылдан бастап бастығы, «Талдықорғанавтокөлік» АҚ-ның президенті қызметтерін атқарады. Осы жауапты қызметтерді атқара жүріп ол өзіне тән күш-жігерімен, әріптестерімен бірлесе отырып, аз ғана уақыт ішінде әкімшілік-басқару

және шаруашылық құрылымдарын қалпына келтіруге, оларды нығайта түсуге қол жеткізді. Ерекең облыстағы ауыл шаруашылығының жүк көліктерінің мәселесін көзін жұмып отырып шеше беретін шебер ұйымдастырушы болды. Ол кісі туралы қызметтестері мен достары, тіпті жүргізушілерге дейін «өз саласының нағыз білікті маманы» деп айтатын еді. Ерекеңдей айтулы азаматтардың арқасында қалпына келтірілген облысәлеуметтік-экономикалық бағдарламалардың орындалуына мүмкіндікалды. Ермек өзінің жұмысында істің жемісті болуы өндіріс командирлеріне ғана емес, сонымен қатар өздерінің тағдырын автомобиль көлігімен байланыстырған қызметшілерге де, олардың күшжігері мен кәсіптік деңгейіне де байланысты екенін үнемі айтып отыратын. Инженерлер мен мастерлерден, барлық деңгейдегі басшылардан уақыт пен мақсатқа сай, өз деңгейлерін үнемі жетілдіріп отыруларын талап ететін. Оның тікелей қатысуымен жас мамандардың көпшілігі жауапты қызметтерге жоғарылатылды. Қазіргі кезге дейін олар абыроймен сенім үдесінен шығып, ойдағыдай еңбек етіп келеді. Ермек өзінің ерік-жігерінің мықтылығы мен белсенділігінің арқасында Талдықорған қаласындағы №2560 автоколоннасына, «КАМАЗ» автокомбинатына, Техникалық қызмет көрсету жөніндегі автоорталығына, өндірістік

автобазасына, көлік агенттігіне арналған объектілердің, сондай-ақ Үшарал, Сарқан, Үштөбе қалалары мен Қапал ауылында, Сарыөзек стансасында және басқа жерлерде бүтіндей жаңа өндіріс объектілерінің салынып, пайдалануға берілуіне үлкен себепкер болды. Көптеген кәсіпорындар тозығы жеткен станоктары мен құрал-жабдықтарын жаңартып, парктер ауырсалмақты жаңа автомобильдермен, отандық және шетелдік өндірушілердің жайлы автобустарымен толықтырылды. Тағы бір айта кететін жай – Ермек ағаның басшы ретінде кәсіподақ ұйымдарының белсенді түрде қатысуымен, өндірісте салауатты өмір салтын қалыптастыру және еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелеріне үнемі назар аударып отырғаны. Оның бұл ұстанымы кәсіподақ комитеті тарапынан қолдау тауып, барлық кәсіпорындарда өздерінің қосалқы шаруашылықтары пайда болды, қызметкерлерді және олардың отбасыларын көкөніс және мал өнімдерімен қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін ұжымдық бақ өсіру мен көкөніс шаруашылығы ұйымдастырылды.

Талдықорған қаласының оңтүстік және солтүстік бөліктерінде, сондай-ақ Восточный шағынауданында қызметкерлерге арналған жаңа тұрғын үйлер салынып, балаларға арналған екі мектеп жасына дейінгі комбинат жұмыс істеді. Ескелді ауданындағы Малиновка ауылында балалар мен оқушыларға арналған қала сыртындағы жаздық лагерь жұмыс істеді.

Осы және автобасқарма өткізіп тұратын басқа да ізгі әрекеттердің ешқайсысы назардан тыс қалып қоймай, әрдайым лайықты бағасын алды. Үкіметтің, Қазақстан кәсіподағы кеңесінің, Қазақстан ЛКЖООК-нің ауыспалы Қызыл Туымен, Автокөлік министрлігінің, облыстық атқару органының, салалық кәсіптік одақтың Грамоталарымен, Дипломдарымен атап өтіліп отырды. Ермек аға ұжымның және қаланың қоғамдық өміріне белсенді түрде қатысып отырған. Бірнеше рет партия және кәсіподақ органдарының құрамына, қалалық кеңес депутаттығына сайланған кездері де болды.

Еңбекте қол жеткен жетістіктері, қоғамдық өмірге белсенді түрде қатысқаны үшін Ермек Есбатыров екі рет «Құрмет белгісі» орденімен және көптеген медальдармен, грамоталармен марапатталған. Еліне қалтқысыз қызмет еткен Ермек ағаның жұмыста да, тұрмыста да қарапайым, ізетті болғаны оны білетіндердің бәріне үлгі болды. Ол қол жеткізгенге мақтанып, масаттанбайтын, керісінше біткен іске талдау жасап, ұсақ та болса жіберген кемшіліктері мен олқылықтарын анықтап, өз ісіне де сынай қарап отыратын болған.

Қызмет жайын былай қойғанда, Ерекеңнің адамгершілік қасиеттеріде айрықша болды. Өз төңірегіндегі қызметкерлерді, тіпті жұмысшыларына дейін жатқа білетін, аттарымен атай беретін. Оларға көмек көрсетуден ешқашан жазған емес. Ол адамдарды жақсы көретін және оларға сенім артатын. Жаңадан келген қызметкерлерді жұмыс жағдайларымен таныстыра отырып, олардың алдына техниканы ұқыпты пайдалану, халыққа мәдениетті қызмет көрсету, еңбек және жол тәртібін, моральдық сабырлылықты сақтау міндеттерін қоя білетін. Қандай жауапты қызметте жүрсе де Ерекеңнің кіндік қаны тамған туған жеріне, отбасына, туған-туысқандарына мейірім-ілтипаты жоғары еді. Ол өзінің кішкене ғана ауылы– Көкарығын ешқашан ұмытқан емес. Туған әкесімен араласып тұрса да, өзін үнемі «бектеміспін» деп айтудан жазған жоқ. Балаларын да осылай тәрбиеледі. Балалары да өзі сияқты Есбатыр атаның есімін алып келеді. Ерекең жұбайы Қыздан екеуі үш бала тәрбиелеп, өсірді. Олардың үлкені – 1961 жылы туған Талғат, қазір Талдықорғанда, әке жолын қуып, «Автокөлік» компаниясының директоры болып қызмет атқарып жүр. Екінші баласы – 1963 жылы туған Жанар, мединститутты бітірген, Шымкентте дәрігер. Кенжесі – Нәзира, 1965 жылы туған, КазМУ-ді, одан кейін Қазақ менеджмент,

экономика және бағдарлау институтын (КИМЭП) бітірген, Астанада «Интергаз Центральная Азияда» бас менеджер қызметін атқарады. Немерелері Салтанат ҚМЭБИ-н (КИМЭП) бітіріп, Астанада жұмыс істейді, Бейбіт ММУ-ін (МГУ) бітірген, ол да Астанада еңбек етуде. Алуа болса, отбасының мақтанышы. Талдықорғандағы Назарбаев зияткерлік мектебін үздік бітірген талантты қыз Англияға, информатикалық техника мамандығына оқуға барып, екі мың талапкердің ішінде грант алған бесеудің бірі болып, оқуға түсті. Бірінші курста білім сынағынан өткенде, білімінің тереңдігі жағынан қытай жігітінен кейін екінші орын алғанын туыстары мақтан тұтады. Білікті, тәжірибелі маман Ермек Есбатыров 2001 жылдың 4 қазанында жүрек ауруынан қайтыс болады. 2002 жылы аяулы азамат, білікті маман Ермек Есбатыровтың облыс ауыл шаруашылығына қосқан ұлан-ғайыр үлесі ескеріліп, азаматты есте сақтау мақсатымен, Талдықорған қалалық советінің шешімі негізінде, Талдықорған қаласындағы Восточный шағынауданындағы орталық көшелердің біріне оның есімі берілді.

Құрметтер ел, жан болсаң затың жақсы, Талай ғасыр жаңғырар Атың жақсы. Жүсіп Баласағұн.

«Қасиетсіз ер болса да, қасиетсіз жер болмайды» дейді халық мақалы. Алпыс үйлі шағын ауыл, бір қарағанда, көзге ұрып көрініп тұрмаған, еренсіздеу болса да, одан түлеп ұшып, өмірдің сан саласында тер төге сіңірген адалеңбегі лайықты бағаланған, биік тұлғасы мен жасаған жақсылықтары ұмытылмаған абзал азаматтар аз емес.Есбатыр атайдың әкесі Назаралының қарындасы, Жамбыл облысы «Красная звезда» колхозының тұрғыны, атақты қызылшашы, Социалистік Еңбек ері Сындыбала Оңғарбаеванытек туған ауылы ғана емес, бүкіл қазақ елі мақтан тұтады. Мен сонау сексенінші жылдары аталмыш ауылда мектеп басқарып тұрған кезімде, әпкеме арнайы барып сәлем берген едім. Қартайып қалған кезі екен, дегенмен ауылының қызы екенімді естіген соң, жүзі нұрланып, жұқалтаң өңіне қызыл шырай жүгіріп, қуанып қалған-ды. Әке-шешемді сұрастырды, алғысын айтып, батасын берді. Сындыбала Оңғарбаева 1901 жылы сол туған жеріміз – Көкарық ауылында, шаруа отбасында дүниеге келген. Апайдың бүгінгі ұрпақтары берген өмірбаянында «1907 жылы қазіргі Қызыл Жұлдыз ауылына әпкесі Қалипаның қолына келіп, тәрбиеленеді. Жеті жасынан

жұмысқа араласады» делінген. Сындыбала апаның келіні Нұрзиланың айтуынша Көкарықтың бектемісі Қалипа апа бестерек Оңғарбай деген жігітпен тұрмыс құрған екен. Сол кісі жетім қалған Сындыбаланы қолына алып, тәрбиелеген көрінеді. Мен осы әңгіменің анық-қанығын білу мақсатымен тағы да Назаралы бабаның жиеншары, Есбатыр атаның жиенқызы Сәрсенге жүгіндім. Ол кісінің айтуынша,халықты тентіретіп жіберген ашаршылық деген ұлы жұт Назаралы бабаның отбасына да нәубетін әкелген екен. Жалғыз Сындыбала емес, ол үйдің жетім, панасыз қалған басқа балалары да талғажау тіршіліктің талшығына жармасып, жан-жаққа шашыраған көрінеді. Ата-бабасының ата қонысында қалған Назаралы баба мен оның туысқан інісі Тортай ғана көрінеді. «Назаралы бабаның бір жақын інісі Тұрғынбайдың ата-бабамыз көрмеген Тәжікстаннанкөшіп келгені есімде. Бұл 1953 жылдар шамасы-ау деймін. Есбатыр көкем түн ішінде Ақыртөбеде пойыздан тосып алып, жүктерін атқа, арбаға артып әкелген еді. Үлкендер уласып-шуласып көріскен. Дәу апам бастаған әйелдер дауыс салып жылаған болатын. Есбатыр көкем «Өлгенім тірілді, өшкенім жанды» деп, ақсарбас құдайы атап, қой сойған болатын. Бүкіл ауылды шақырып, құран оқытып, құдайы тамақ берген. Бізді, кішкентай қыздарды таңғалдырғаны жаңа көшіп келген туыстарымыздың әйелдерінің,

тіпті кішкентай қыздарының да ұзын көйлек киіп, бастарына орамал тартып жүретіні еді. Ал Сындыбала әпкеміздің «Қызыл Жұлдыз» ауылында тұратын әпкесін паналағаны жайлы біле қоймадым», –дейді Сәрсен. 1917 жылы Сындыбаланы өзі асырап-баққан Қалипа анасы ұлы Маутай Оңғарбаевқа тұрмысқа береді. Жасынан еңбектен жерімей өскен келіншек отбасын асыраудың қамымен 1919-1929 жылдар аралығында Жамбылдағы кендір заводында жұмысшы болып істеді. 1929 жылы «Қызыл Жұлдыз» колхозы құрылып, осы колхозға ерлізайыпты Оңғарбаевтар алғашқылардың бірі болып кіреді. Көзі ашық, еті тірі Маутай Оңғарбаев ә дегеннен-ақ колхоздың қара жұмысын істеп, бертін келе басқа да ұйымдастыру жұмыстарымен айналыса бастайды. Көп ұзамай Маутай колхоз председателі болады да, Сындыбала көппен бірге мақта, қара бидай, қызылша өсірумен айналысады. Қабілетті, еңбексүйгіш келіншек Сындыбала Оңғарбаева 1934 жылдан бастап қызылшашылар звеносының жетекшісі болып тағайындалады. Адамгершілігі мол, ауыл ішінде үлкенкішіге сыйлы, құрметті жігітке тұрмысқа шығып, еңбектен де бақытын тапқан Сындыбаланың бұл қуанышы да ұзаққа бармады. 1937 жылы күйеуі Оңғарбаев Маутай қатты науқастанып қайтыс болды да, төрт баланы (бір қыз, үш ұл)

асырап,тәрбиелеу міндеті Сындыбаланың өзінің мойнына түседі. Табиғатында алғыр, алдына қойған мақсатына жетпей тынбайтын Сындыбала 1938жылдары алғашқылардың бірі болып тракторшының оқуын оқып, «трактор жүргізушісі» деген куәлік алды. Қанды қырғын Ұлы Отан соғысы жылдары жас келіншектің бұл мамандығы іске асты. Бұл кезде бүкіл ауыл дерлік соғыстың салған зардабынан қасірет шеге бастаған еді. Ауылдағы ер азаматтардың бәрі майданға аттанды. Кеше ғана ауылда ойнап-күліп, еңбек етіп жүрген азаматтар елімен мәңгіге қоштасып аттанып, жат жерде бақилық болды. Қаншама отбасы асыраушысынан айырылып, қан қақсады! Ел басына түскен ауыртпалық Сындыбаланың отбасын айналып өткен жоқ. Оның да арқа сүйеген ағалары Тортай мен Өтей де, қайын інісі Оңғарбаев Қаратай да соғысқа аттанып, оралмай қалды. Еңбекпен көзін ашқан, сезім-түйсігі жоғары Сындыбала ендігі жерде отбасының қамын ғана ойлаумен шектелмеу керектігіне көзі жетті. Ауылдағы кезек күттірмейтін жұмыстың бәрі өзі тақілеттес әйелдер мен балалардың, қарт кісілердің еншісінде қалғанын жақсы сезді. Ауыл әйелдері де шұлық-ұйық тоқып, шама-шарқынша майдангерлерге көмек қолын созып жатты. Ілешала халықтың әл-ауқатын көтеру,

майдангерлерді азық-түлікпен қамтамасыз ету мәселелері кезек күттірмейтін мәселе болып, ауыл бар күш-жігерін сала қант қызылшасын өндірумен айналыса бастады. Бұл жылдары Сындыбала звено жетекшісі ғана емес, колхоз бастығының орынбасары да болып жұмыс атқаратын еді. Ауылдың іске жарамды адамдарының арқасында қызылша өнімі жақсы игеріліп, бірте-бірте колхоздағы қызылшашылардың ерен еңбегі облыс көлеміне белгілі бола бастады. Оның себебі де жоқ емес. Колхозда 1945-1947 жылдары әр гектардан 703 центнерден, оның ішінде 2 гектарынан 801 центнерден қант қызылшасы өндірілді. Бұл облыс қана емес, республика, тіпті одақ көлеміндегі үлкен көрсеткіш еді. Сол жылы кейбір қызылша түбірінің салмағы 27 килограммға жеткен кездер де болды. Әр жыл сайын Сындыбала бастаған ұжым балтамырдан тау тұрғызып, есімдері республика көлеміне кеңінен танылды. 1948 жылы 28 наурызда СССР Жоғарғы советі президиумының жарлығымен Сындыбала Оңғарбаеваға ең жоғарғы «Социалистік Еңбек Ері» атағы беріліп, «Орақ пен балға» алтын медалімен марапатталды. Бұл жоғары атақ пен марапат еңбеккер әйелге қант қызылшасының әр гектарынан 800-900 центнерден бағалы шикізат алғаны үшін берілді. Бұл бұрынғы Кеңестер Одағындағы қызылша өндіруден тұңғыш рет

жасалынған рекордтық көрсеткіш еді. Ең жоғарғы «Социалистік Еңбек Ері» атағын алғаны үшін, СССР Ауылшаруашылығы министрі И.Бенедиктовтан құттықтау хат алды. Сындыбала Оңғарбаеваның қызылша плантациясын көрген шет елдің бір қызылшашы-ғалымы оны «Қызылша даласының профессоры» деп атады. Ауыл шаруашылық өнімдерін өсіру бойынша ешқандай арнайы білімі жоқ, тек қана өзінің қажырлы еңбегімен таңғажайып тәжірибе жинаған нағыз қызылша өсірудің маманы болғандықтан, Сындыбала туралы бірнеше рет шетелдік баспасөз беттерінде мақалалар жарық көрді. Сындыбала Оңғарбаева колхоз-совхоздарға барып, өзінің тәжірибесі жайында дала еңбеккерлерімен сыр бөлісті. Онымен облыстың көптеген қызылшашылары тәжірибе алмасып отырды. Сындыбала апай өзінің адал, адам нанғысыз еңбеккерлігінің арқасында бірнеше Отан наградаларын иеленді. Атап айтсақ: 1948-1957 жылдары қант қызылшасынан ең жоғары көрсеткіштер бергені үшін 4 рет «Ленин», «Еңбек Қызыл Ту» ордендерімен; «1941-1945 жылғы Ұлы Отан соғысы кезіндегі еңбектегі ерлігі үшін» медалімен; «Тың жерлерді игеру кезіндегі ерен еңбегі үшін» медалімен; «Қазақ ССР-нің 40 жылдығы» медалімен (1920-1960);

«В.И.Лениннің 100 жылдығына орай Ерен Еңбегі үшін» медалімен (1855-1955); «И.В.Мичуриннің 100 жылдығына орай Ерен Еңбегі үшін» медалімен (1855-1955); «Жеңістің жылдығы» медалі, «Бүкілодақтық ауылшаруашылық көрмесінің» 6 медалімен (1951ж., 1953ж., 1955ж., 1956ж., 1958ж.), Құрмет грамоталармен, дипломдармен және басқа да медальдармен марапатталды. Сындыбала апай 1950-1952 жылдары ауылшаруашылық шеберлерін дайындайтын 3 жылдық агротехникалық курсты бітіріп, куәлік алды. жылы Коммунистік партияның қатарына өтті. 1956 жылы Қазақстан компартиясының VІІІ съезіне делегат болды. Қазақстан компартиясының кезектен тыс ІХ съезіне делегат болды. 1958 жылы 24 маусымда Москва қаласында өткен СССР тұтынушылар одағы кооперациясының Vсъезіне делегат болды. Қазақстан әйелдерінің Республикалық І съезіне делегат болып сайланды. 1959 жылы Қазақ ССР Жоғарғы советінің депутаты болып сайланды. 1961 жылы 1 тамызда Қазақ ССР Жоғарғы советінің VІІ сессиясына қатысты. 1961 жылы 6 қарашада КПСС Орталық комитетінің ХХІІ съезіне делегат болып сайланды

(Москва, Кремль). Осы съезде КПСС Орталық комитетінің бірінші секретары, СССР министрлер советінің председателі Н.С.Хрущев қызылша өсіруші С.Оңғарбаеваны еңбекте қолы жеткен табыстарымен құттықтады. Сонымен қатар, Сындыбала Кремльде Л.И.Брежнев, Д.А.Қонаев басқа да Республикалардың бірінші секретарлары және қоғам қайраткерлерімен кездесіп, суретке түсті. жылы желтоқсанда орталықодақтық кеңестің мүшесі С.Оңғарбаева VІ съезге орталықтың председателі А.Климовтың шақыру хатымен қатысты (Москва, Кремль). Қазақ ССР Жоғарғы советі президиумының бірнеше рет Құрмет грамотасымен, дипломдармен марапатталды. жылы тамызда Қазақ ССР тұтынушылар одағы кооперациясының VІІІ съезіне делегат болып сайланды. жылы 2-6 маусым аралығында академик В.Кириллиннің шақыруымен Мәскеуде, Кремльде өткен бүкілодақтық «Білім» қоғамының ІV съезіне делегат болып сайланды. Сындыбала апай 1964 жылы 4 маусымда ІV съезде Киев қалалық басқармасы «Білім» қоғамының мүшесі большевик В.Н.Федоровпен кездесіп, «Литературная газета» газетінде ол туралы көлемді мақала жарық көрді.

1965 жылы қазақтың көрнекті сықақшыақыны Асқар Тоқмағанбетовтың 60 жылдық торқалы тойын бүкіл республика халқы атап өтті, сонда Сәбит Мұқанов бастаған астаналық қаламгерлер С.Оңғарбаеваға үлкен ілтипат көрсетті. Асқар Тоқмағанбетовтың еңбек ардагеріне арнап жазған «Сындыбала» атты поэмасы «Ленин жолы» газетіне шықты. 1969 жылы қарашада Мәскеуде өткен колхозшылардың бүкілодақтық ІІІ съезіне делегат болып сайланды. Қазақ ССР Жоғарғы советі президиумының 1972 жылы 11 қыркүйектегі жарлығы бойынша, Сындыбала белсенді қоғамдық қызметі үшін Қазақ ССР Жоғарғы советінің Құрмет грамотасымен марапатталды. 1974 жылы 27 маусымда Кенен Әзірбаевтың 90 жылдық торқалы тойындажазушы Шыңғыс Айтматовпен кездесті.Қырғыздың атақты жазушысы қазақтан шыққан еңбек ардагерін құрмет тұтып, онымен рахаттана әңгіме-дүкен құрды. Бұдан соң іле-шала1975 жылы 16-20 шілде аралығында СындыбалаАлматыда өткен Азия елдеріндегі әйелдер ұйымдарының форумына мүше болып қатысты. Бұл форумға Кеңес Одағы әйелдерінен комитеттің председателі болып В.В.Терешкова бастаған делегация келеді. Форумға Сындыбаламен бірге Социалистік Еңбек

Ерлері Ұлбала Алтайбаева, Кәмшат Дөненбаевалар да қатысады. С.Оңғарбаеваның атқарған еңбектері жайында еліміздің ұлы тұлғалары Д.А.Қонаевтың, А.А.Асқаровтың кітаптарында және тарихта жазылған. Еліміз тәуелсіздік алып, қазақ жерінде атқан нұрлы таңды көру бұл кезде тоқсанның төріне шығып, қартаң тартқан Сындыбаланың да маңдайына жазыпты. 1991 жылы 29 қарашада президенттікке кандидат кезінде Н.Ә.Назарбаевпен кездеседі. Президиумда Тоқтар Әубәкіров, Талғат Мұсабаевтармен бірге отырып, ел азаматтарына аналық ақ батасын береді. С.Оңғарбаеваның басқа да көптеген жетістіктері жайлы материалдар мұражайлар мен мұрағаттарда сақталған. Сындыбала Оңғарбаеваның ұл-қыздарына келетін болсақ, қызы Оңғарбаева Назипа Жамбыл педагогикалық институтын бітіріп, «Қызыл Жұлдыз» ауылында мұғалім болып жұмыс атқарып, зейнеткерлікке шыққаннан кейін 74 жасында қайтыс болды. Үлкен ұлы Оңғарбаев Әділхан кезінде механизатор болып жұмыс істеп, Ленин, «Еңбек Қызыл Ту» ордендерінің иегері болды, 56 жасында қайтыс болды. Екінші ұлы Оңғарбаев Кәдірхан колхозда шофер болып жұмыс істеді, қазір зейнеткер. Кенже ұлы Маутаев Сейтхан Жамбыл технологиялық институтын

бітіріп, Жамбыл ет комбинатында инженертехнолог, цех бастығы болып жұмыс істеді, зейнеткерлікке шыққаннан кейін 63 жасында қайтыс болды. Небәрі 36 жасында, нағыз ашаршылық пен тапшылықтың қысып тұрған заманында төрт баламен жесір қалып, отбасына түскен бар тауқыметті жалғыз өзі көтерген асыл азамат, абзал ана, кішкентай ғана Көкарықта кіндік қаны тамған бектеміс руының асыл тұяғы Сындыбала Оңғарбаеваны туған жері, ауыл азаматтары әрдайым есіне алып, ардақ тұтады, онымен мақтанады. Колхоз орталығы Тереңөзекте ашылған «Ардагерлер аллеясында» Еңбек Ерінің гранитке ойылып салынған жарқын бейнесі тұр. Сындыбала апаның төрт баласынан өсіп-өрбіген 33 немере, 90 шөбере, 30 шөпшегін де алтын құрсақты ананың омырауындағы алтын жұлдызына бергісіз мәңгі жарқырап тұратын шырақтары дер едік.

Су сұрасам, сүт берген, айран берген, Қартайып қалыпсың-ау, қайран жеңгем. Мұқағали. Бізден жоғарырақ, көшенің сол жақ қанатындағы Садуақас атаның үйіне кешке қарай

ауыл адамдары ағылып бара жатты. Апам үйде, қол мәшинеде көрпе тігіп отырған. Мен жүгіріп барып: –Апа, ана жақта не болып жатыр, неге кісілер сол жаққа кетіп барады?–деп сұрап едім, апам: –Е, Кеукердің оңынан айы, солынан жұлдызы туып, құдайы жарылқап жатыр да. Баласы Нәметке келіншек әкеліп түсірді деп жатыр ғой! – деді. Апамның көзі кілегейленіп, мұңдана қалды. «Құдайы жарылқап» дегені – «ұлы бардың күні осындай болады ғой» дегені екенін мен бірден ұқтым, өйткені бұл менің бірінші естіп отырған сөзім емес. Кеукер –Тұрсынның апасы, демек, келін Тұрсынның жеңешесі болады. Менің де жүрегімді қызғаныш оты шарпып өткендей болды. Томсырайып біраз отырдым да: –Апа, біз де барайықшы, менің келіншекті көргім келеді – дедім. Біз келсек, есіктің алды құжынаған ел, мал сойылып, қатындар ішек-қарын аршып, қазан көтеріліп абыр-сабыр боп жатыр екен. Апам: – Бар, келіншек іште ғой, қыздармен бірге сонда отыра бер, өзім алып қайтам, – деді өзі Кеукер апамдарға бұрыла беріп. Үлкен бөлменің бұрышына қарай ақ шәйі шымылдық құрылған екен, ақырын ашсам, ақ орамал жамылған жас келіннің жанында

шүпірлеген қыздар өзара жымыңдасып, мәз болып отыр. Әсіресе Тұрсын қуанышты. Ақ сары жүзі қуаныштан қызара бөртіп, алабұртып кетіпті. Мені көзімен ымдап, жанына шақырды. «Мен көрдім келіншекті, әппақ, әдемі-і-і-і» деді жымыңдап. Мен қызыға тыңдадым, бірақ ұмтылып, келіншектің бетін көруге батылым жетпеді. Садуақас атамның үйіндегі қуаныш ауыл қуанышы болды. Кейін көрдім, осы бір үлкен үйге бақыт, қуаныш әкелген Жібек жеңешем толықша келген ұзын бойлы, аппақ, ылғи күлімсіреп тұратын жүзі жылы, аса сүйкімді жан екен. Бүгінде алтын алқалы ардақты ана Жібек жеңешем –жетпісті алқымдап қалса да, ойы сергек, айналасына жіті қарайтын кісі. Ол кісінің көңіл түкпіріндегі ертеден есте қалған көргенбілгенін болашақ ұрпаққа, немере-шөберелеріне қалтқысыз жеткізуге жаны құмар сергек қалпында екенін көргенде, шын қуандым. Естелік жазбаларында жеңешем өз әкесі Наурызбайдың аса зерек болғанын, молданың оқуын таяқ жемей жақсы оқығанын, соның арқасында арабша жазуды қолма-қол қазақша аударып жазып отыратынын айтады. Сонымен қатар, ол кісі орысша-қазақша том-том кітаптар оқитын болған.Дүниеге көзқарасы айқын, білуге, білім алуға жаны құмар осындай қарияның қызы Жібектің де айтары көп сыңайлы.

Жеңешем 1941 жылы туған. Свердлов ауданы Ленин колхозында небәрі 7 класты бітірген. «Қаладағы Жамбыл мектебіне құжаттарын өткізіп тұрып, сабақ түстен кейін болған соң, оны «қол көрмей», ауылына қайтып кеткенмін» дейді ол. Көптен көрмеген асыл жеңешемнің мені таңғалдырғаны –өткен өмірден құнды ақпараттар жинап қана қоймай, сонау бүлдіршін 16 жасында өзі келін боп түскен, ауыл-аймаққа құрметті Әлімқұл бидің отбасының өмір сүру тәсілі, тұрмыс-тіршілігі жайлы баға жетпес құнды мағлұматтар жинағаны еді. Жеңешемнің айтуынша, Мұсабеков Есберген деген кісінің үйінде өзінің Ақшай апасы мен Садуақас ата екеуі кездесіп, жас қыз Жібекті Садауақас атаның ұлы Нәметқазыға ұзатуға келіскен көрінеді. «Мен Сарыкемер ауылындағы Сихымдардың Таңат руынан шыққан Наурызбай деген кісінің қызымын. Мені айттыруға Жүнісәлі, Есберген әйелімен, Тұрғымбек ата барлығы төрт адам келді, – дейді Жібек. Жігітпен далада отырып сөйлестік. Ай жарық. Көзі бақырайған сұлу жігіт маған бірден ұнады. Мен көп ұзамай ұзатылып, Көкарыққа, бектемістерге келін болып түстім. Бұл 1957 жылы еді, мен 16-да болатынмын. Он жетімдетұңғыш баламды босанып, ана атандым»депжазады Жібек жеңешем.

Жібек көкірек көзі ашық жан еді. Кітап оқығанды жақсы көретін. Үй тірлігінен сәл босай қалса, қолына газет, журнал, тіпті кітап ұстап отыра қалатын әдетін келген жерінде де ешкім қойдыра алмады. Ата-енесіне, күйеуіне, жалпы отбасына аса үлкен құрметпен қараған Жібек оңашада енесімен көп сырласатын еді. Бертін келе әңгімешіл енесінің аузынан естіген естеліктерін «кейінгі немере-шөберелеріме өсиет болып қалсын» деген оймен қағаз бетіне түсіре беруді әдетке айналдырды. Кеукер апасының айтуынша, үлкен атасы, Ақыртөбенің биі – Әлімқұлдың екі әйелі болған екен. Бәйбішесі Әлиманнан екі ұл, екі қызы болыпты: Смайыл, Садуақас, Күләш және Айшакүл. Осы жерде бір қызық тарих бар. Әлиман апаның жасы 24-терде, ең кіші қызы Айшакүлге екіқабат кезі екен дейді. Уақыты жақындағанда ай-толғаққа ұрыныпты. Абысын-ажындары күнде жиналып, ығыры шығыпты. Ақыры бір күні бәрі шыдамдары таусылып, үйлеріне қайтып кеткен кезде, оттағы қазанды түсіретін адам болмай, би атаның өзіне түсіруге тура келіпті. Сонда Әлиман апа: «Саған (би атаға) қазан ұстатқаным жарамас, осыдан жаным аман қалса, өзіне бір тоқал әпермесем!» деп өзіне-өзі серт беріпті. Ертедегі адамдардың уағдада тұрғыштығы керемет қой, аман-есен босанған Әлиман апа, өзі іздестіріп жүріп, көрші Мамай ауылынан Жанқұлы байдың

қызы Күлесалды би атаға тоқалдыққа алдырыпты дейді. Қызығы сол: Би атаның осы кіші әйелі жапжас, өзінің келіні, Смайылдың әйелі – Кеукермен жасы шамалас болған көрінеді. Кіші енесі қайсы, келіні қайсы – ел ажырата алмайды екен. Ертедегі адамдардың ара қатынасы да адам таңғаларлықтай қызық болғаны рас қой, екі апа – бәйбіше мен тоқал – сондай тату тұрған екен. Не істесе де, бірбірімен ақылдасып, бірлесіп істейтін болған. Кіші апамыздың бар қонағы Әлімқұл ата мен бәйбішесі Әлиман болған екен. Бірақ ең үлкен уайымдары: бидің сол кіші әйелі Күлесал көп жылдар құрсақ көтермепті. Оны бір кездері төркіндері де өздеріне апарып, тай терісіне салып, жылдап күтіпті. Әбден қаралып, зарығып жүргенде, құдай жарылқап, Күлесал апамыз бір қыз туып, атын Күләйхан қойыпты. Бұл кісінің өмірі де бір тарих. Ашаршылық кезінде кішкентай қызды детдомға алып кетеді. Бір күні Қанайып жездеміз жұмыс бабымен детдомға бара қалады. Сол жерде 11-12 жасар шамасындағы шашы ұзын, әдемі қыз көзіне жылы ұшырайды. Фамилиясы Сәдібекова екен. Үйге келген соң әйелі Нұрпануға айтады. Жоғалған сіңілісін аңсап жүрген Нұрпану: «Ол менің сіңілім ғой, апаршының» астына алады. Екеулеп барып көрсе, қыз расында да сол Күләйханның өзі екен. Омекең жолын тауып, қызды ауылға алып қайтады да, қыз осы әпкежездесінің үйінде өседі. Қанаев жездем оны арғын

Әшім деген жігітке ұзатады. Олар Құлан ауданының Конезавод деген ауылында тұрды. Күлайхан әпке өмірге 12 бала әкеліп, тәрбиелеген, бәріне жоғары білім әперген ардақты адам. 85 жасында дүние салды. Әлімқұл би атаның Әбдіхалық деген ағасының да екі әйелі болған екен. Ол кісі қайтыс болған соң жас қалған тоқалы Әспетті әмеңгерлік жолымен Әлімқұл би атаға қосады. Сөйтіп, атаның үш әйелі болған деуге болады. Әлімқұл ата би болғанмен, билікті бәйбішесі Әлиман апа жүргізеді екен. Одан кейінгі ақылдасар кісісі – құрдасы Жаманқұл деген кісі болған. Ата билік айтар жерге бара қалса, інісі Төребекті, құрдасы Жаманқұлды ерте жүреді екен. Жаманқұл – Шарғын, Әбдіманап деген кісілердің әкесі, өзі сақау сөйлейтін болған. Атамыз: «Шарғын күле ме?» деп сұраса, құрдасы: «Иә, күйет, күйет» деп жауап береді екен. Ата бұған ашуланып: «Әруақ ұрғыр, қу сақау, бала күйгенше, сен күйсең болмай ма?» дейді екен. Ал, Төребек атамыз (Мәди, Жүнісәлі, Жанқұлылардың әкесі) сұлу мұртты, сыпа, атын да, өзін де күтіп ұстайтын ұқыпты кісі болған. Әлімқұл атамызды аса құрмет тұтқан, атына мінгізіп, түсіретін де сол кісі екен. Айта берсе, би үйінің қызықтары көп болған ғой. Әлиман апамыздың Добия деген күтушісі болған. Екі ұлы бірдей шетінеп кеткен Добия

келіншек би үйінің қызметшісі ғана емес, тігіншісі де болған. Бидің үйіне алғаш тігін машинасын алып келгенде, оның қай жері тігетінін ешкім білмей бәрі дал болған екен. Иманғазы деген аталарының Ұмытшақ атты әйелі байдың қызы екен, «сол білетін шығар» деп алып келсе, ол кісі де ары-бері қарап-қарап: «бұның пышағы қайда, қайрағы қайда?» депті. Самаурын әкелсе, оны да білмей, оттығына су құйып жіберіпті. Би атам: «Бұл келін байдың қызы болса да, ештеңе білмейді екен ғой», – деп күлген екен дейді. Ақыры тігін мәшинесінің кілтін тапқан осы Добия апа болыпты да, мәшинені осы кісі пайдаға асырыпты. Халықтық салт-дәстүрлердің әлі күнге сақталып келе жатқан түрі – алыстағы жегжатжұратқа сый-сыбаға беріп жататын қасиеті. Бұл үйдегі жақсы әдет те ел жайлаудан түскенде, ағайын-туыс, жегжат-жұраттардың бірін-бірі сыбағаға шақырысып, мәз-майрам болатыны. «Кеукер апам айтып отырушы еді: би апам, кіші апамыз Күлесал және Добия үшеуі жорғаға мініп, Махабай бидің ауылына сүр сыбаға апарып қайтады екен. Жас әйелдер ойнап-күліп, әңгімедүкен құрысып, мәз-майрам болысады екен. Сол Махабай бидің қазіргі ұрпақтары – Қазбек, Кішкенебатыр, олардан тараған ұрпақтар Сайлау, Анарбек, Қанат, Қайраттар. Бұларды, әйелдердің айтуы бойынша, Бәкең ауылы дейді екен» деп сыр шертеді өткен өмірден Жібек жеңгей.

Ол кезде бай мен бай құда болғаны анық. Әлімқұл ата да «Құдайберген-майыр» ауылындағы Жанбосын деген байдың қызы – Кеукерге бесіктен құда түседі. Қалың малын төлеп, 15 жасар Кеукерді бүкіл жасауымен келін ғып түсіреді. Осылайша бай қызы Кеукер Әлімқұл би атаның үлкен ұлы Смайылға әйел болады. Ол кезде Смайылдың інісі Садуақас 13-тегі бала екен, үйде молда ұстап, ескіше сауатын ашқан, намаз оқитын бала болған. Кеукер апам би үйінің тұңғыш келіні болғандықтан, келген жері оған аса үлкен құрметпен қараған. Жас отбасының отауын малдың шуы естілмесін деп алыстау жерге тігіп береді. Жас келін сәске түске дейін ұйықтайды, оны ешкім оятпайды. Келін ұйқысы қанған соң ғана тұрып, қай үйдің тамағы дайын болса, сол үйден тамақтанады. Күйеуі Смайыл өз ісін жақсы білетін момын, шаруақор жан болған екен. Кеукер келін төрт жыл өткен соң ғана көтеріп, 19-нда тұңғышын өмірге әкеледі. Жаңа туған қыздың атын «Нұрпану» деп бидің бәйбішесі Әлиман апа қояды. Жас нәресте Смайыл мен Кеукердің емес, би аталардың қызы болып есептелді, Кеукер апа өзі туған қыздың тіпті атын да атамай, «Әкебай» деп кеткен екен. Би үйінің тұрмыс-тіршілігі жайлы Кеукер апа келініне былай да сыр шертеді: «Мен келін болып түскен жылы біздің үйге үш кісі болып

губернатор-жандарал келді: біреуі – атқосшы, екеуі – орыс. Атам үнемі Алладан «не би қыл, не би түсетін үй қыл» деп тілеп отыратын еді. Сол тілегі қабыл болған кісі еді. Атам өзі денелі, қарынды, момын кісі болған. Сол момындығынан ба, билік сөзді көбінесе енем Әлиман айтатын. Енем қай тірлікте болмасын аса сарамжал кісі еді. Ол кісінің қонақ күтуі де айрықша болатын. Келген кісілерге боз биенің сүтінен шарап жасап, ши тоқаш пісіріп күтетін. Ол кезде шарап жасаудың мәнісі былай еді: екі қазанды жер ошаққа қатар қойып, біреуіне биенің сүтін құйып, екіншісін таза құрғақ ұстайды да, соған қамыстан түтікше ұстайды. Биенің сүті буға айналғанда, құрғақ қазанға будан тамшылар тамып тұрады, сол мөп-мөлдір шарап болады екен, оны көзіммен көрдім». Кеукер апамыз Смайыл атамыздан жеті құрсақ көтеріпті. Сол жетеуден қалғаны – жалғыз қызы Нұрпану болады. «Бір баламды детдомға бердім, аты – Әкбар еді, іздесеңдер – табасыңдар» деп отырады екен жарықтық. Әлімқұл би-атаның екінші ұлы – Садуақас, оның әйелі Зербаладан Зерхан, Мірәлі (соғыстан оралмаған) және Дәулетқазы, қызы Зерхан туған. Аумалы-төкпелі заманда Смайыл ата қайтыс болып, оның әйелі Кеукер апа жесір қалады. Көп ұзамай Зербала апамыз қайтыс болып, Садуақас ата да жесір қалады. Бұрынғы ата салты бойынша,

ағайын-жұрт әмеңгерлікпен Кеукер апа мен қайнысы Садуақас екеуін қосып, қариялар батасын береді. Кеукер апа Садуақасқа тиген соң, 40-қа таянғанда, өмірге Нәметқазыны, екі жылдан кейін Кенжекүлді әкеледі. Кеукер апамның өмірінің бір сүреңсіз сәттері жайлы былай сыр шерткені бар. «Садуақас екеуіміз бір үй болған соң, ауылдың басқа да аш-жалаңаш балаларымен қоса менің бұрынғы күйеуім Смайылдан туған Әкпар деген баламды «сендер ашсыңдар, баланы өлтіріп аласыңдар» деп детдомға алып кетті. Көп ұзамай біз, екі баласын алып кеткен Тәжіқыз апа екеуіміз, детдомды іздеп жаяу шықтық. Қайда барғанымыз, қанша жүргеніміз есімде жоқ, әйтеуір күн бата бір «детдом» деген жаман тамға жеттік-ау. Балаларымызды сол жерге қамап қойыпты. Есікте дәу қара құлып, төңіректе тірі жан жоқ. Балаларымыз арып-ашқан, тор көз терезенің алдында жабысып, ботадай боздап жылап тұр. Біз де әрі еңіреп жыладық, бері еңіреп жыладық. Ақыры ешкімге жолыға алмастан, жылап-жылап қайттық. Кірпік қақпай таңды атырдық та,ертелетіп әлгі детдомға барсақ, терезеде тұрған балаларымыз жоқ. Оларды түн ішінде басқа жаққа алып кетіпті.Сөйтіп, кеше ғана көзіміз көрген перзенттерімізден әп-сәтте айырылып қалдық». «Садуақас атам 76 жасында, Кеукер апам 85 жасында қайтыс болды. Сонда, менің санауым

бойынша, апам 1898 жылы, ал, атам, апамнан 2 жас кіші болғанда, 1900 жылы туған көрінеді» дейді Жібек. Жібек жеңешем маған «Ескірмеген ескі сөз» атты екі бірдей қалың көк дәптерін берді. Қарап отырсаңыз, расында да, бір «сыр-сандық» дерсің. Жазбаларды мән-мағыналарына қарай топтаса, ол былай болып шығар еді:  Қазақтың хандары мен батырлары жайлы, Домалақ ана, Сыйқым баба, Сыйқымның батыры Рысбектің өнері жайлы деректер;  Мойынқұм өңірінде өмір кешкен Социалистік Еңбек Ері Жазылбек Қуанышбаевтың, Мұқағали Мақатаевтың нақыл сөздері, А.В.Затаевичтің сөздері;  Сан түрлі мағынадағы баталар;  Әйелдер хақындағы ой-толғау;  Қорқыт ата жайлы сыр-шертпе;  Жеті ата, жеті қазына, жеті кәріп, жеті ғашық жайлы сыр-шертпе;  Балуан Шолақтың әні «Сұм дүние»;  Кенен Әзірбаевтың жыры («Байрақ боп өткен бабалар»);  Қ.А.Яссауи кесенесінің салыну тарихынан деректер. Бұл жазбалардың деректерінің нақтылығымен қатар, оқырманға берер тағылымдық рөлі де зор екені анық.

Бұларға қоса, жеңешем «Ата дәстүрімізге берік болайық» деген тақырыппен «Қамшының қасиеті», «Құрғақ сүт», «Саумалық ет тағамдары» деген деректер берген. Ал «Майданда ерлік, еңбекте іскерлік көрсеткен аға» деген айдармен үлкен енесі – Әлиман би-апаның інісі, аққойлы Медеуіл бидің немересі, күйеуі Нәметқазыларға нағашы болып келетін Құлахметтің жалғыз ұлы Рахманберді Медеуілов жайлы қызықты деректер береді. Жалпы, Әулиеатадағы би, Медеуіл би мен Әлімқұл би сол өңірдегі адам тағдырын шешетіндер осы үшеуі болған екен. Ескі тарихқа үңілсек, Медеуіл бидің Әлиманнан кейінгі баласы Құлахмет әйелімен, жалғыз баласымен үшеуі ашаршылықта Әлімқұл бидің үйлеріне келіпті. Сол жолы 18-19-дардағы жалғыз ұлдары ауырып, қайтыс болыпты. Содан ерлі-зайыпты екеуі жылап-еңіреп «елімізге қайтайық» деп болмаған соң, би ата көктем шыға оларды қос атпен елдеріне қайтарыпты. Құлахметтің әйелі «Бізге енді бала қайда, жасымыз келіп қалды, өмірден қубас өтетін болдық қой» деп еңірегенде, етегі жасқа толады екен. Алайда, Аллаһтың мейірімі түсіп, келесі көктемде бұларға «Құлахметтің әйелі бала көтерді!» деген қуанышты хабар жетеді. Әлиман би апа інісі үшін жүрегі жарыла қуанып, «Ақ-сары бас құдайы» атапты. Сонда, 1921 жылы қыркүйектің

15-інде Құлан ауылында дүниеге ұл бала келіпті. Алланың рахымы түсті деп, баланың атын Рахманберді қойыпты. Одан кейін екі жылдан кейін дүниеге келген қыз баланың атын Гүлбахира қойыпты. 1932 жылы Құлахмет әйелімен екеуі қайтыс болған соң, жанашыр туыстары олардың жалғыз ұлы Рахманбердіні Меркідегі балалар үйіне тапсырыпты. Гүлбахира көрші қырғыз еліне ұзатылады, қазір одан бірнеше балалар бар. Ал, Рахманберді болса, сауатты, іске мығым, жауапкершілігі мол азамат болып өседі. Би ата да оны қатты сыйлап, ол туралы үнемі: «осы менің пысық жиенім болмаса, сендер тіршілік ете алмайсыңдар» деп отырады екен. Рахманберді Медеулов Жамбыл облысының Луговой, Меркі, Свердлов аудандарында бірінші хатшы, Жамбыл облыстық мәдениет бөлімінің бастығы қызметтерін атқарды. Өмірінің соңғы жылдарында облыстық табиғат қорғау ұйымын басқарды. Жібектің жүрегін қан жылататын жай – 1968 жылы туған сүйікті қызы Бағиланың өмірден ерте кеткені. Бағила, шын мәнінде, өте пысық, алдына қойған мақсатына жетпей тынбайтын алғыр бала болып өседі. Ол өз бетінше Алматыға барып, Дзержинский атындағы тоқыма фабрикасына оператор болып орналасады. Еңбекте озат, өзі сияқты жастарға үлгі-өнеге боларлық жас қыз көп ұзамай «алтын қолды

шебер» деген атқа ие болады. Ол фабрика жұмысшыларын Румыния, Болгария жеріне туристік сапармен басқарып барады. 1992 жылы Құрылтай съезіне келген делегацияны басқарып, оларға Әулиелерді аралатады. Бағила фабриканың жолдамасымен Абай атындағы КазПИ-ді қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша бітіреді де, қаладағы 146-шы орта мектепке мұғалім болып орналасады. Алайда, болашағынан зор үміт күттірген талапты да зерделі жан, он екіде бір гүлі ашылмастан, қайғылы қазаға ұшырайды.Бір топ достарымен Қапшағай көліне шомылуға барған ол, суға кетіп өледі. Ана үшін бұдан артық қайғы бар ма?! Сүйікті қызы есіне түскенде, Жібек бейшараның әлі күнге етегі жасқа толады. «Болайын деп тұрған балапанымды көре алмаған құрбы қыздары қастандықпен өлтірді!» деп аһ ұрады бейбақ. Жаратылысында ақын болмаса да, перзенті қайғылы қазаға душар болғанда, ана жүрегі қан жылап, жыр төгіп те жіберген. Өлеңін «Өмір барда, өлім бар...» деп атапты. Елудемін. Құдай басқа салған соң, Көнудемін... Өмір сүрдім дегенім – аты ғана, Күн санап көмілуде – Өлудемін. Жазылмас жара салып жүрегіме, Қыз кетті мәңгіліктің түнегіне.

Құрғады көзім жасы жылай-жылай, Өшердей жан шырағым міне-міне. Өмірдің сырын ұқпастан, Тірлік мәніне үңіліп, Бесіктен белің шықпастан, Барады көзің жұмылып. Әлди, қызым, әлди-ай, Төбеленіп тайқы маңдайың, Тарыққанымды ұғарсың, Алдымнан боздап шығарсың, Ағарып атқан таңдайым! Аһ ұрып іштен тындым мен, Тамырым түптен кесілді, Түгендеп тағдыр есебін, Қайғы сезімін асатып, Хайуанша ғұмыр кешемін, Ас ішіп, аяқ босатып. Сағындым, сарнап сыздадым, Исініп дерткен емшектей. Бітпей ме бұйрық тұз-дәмім, Көресімді әбден көрсетпей, Көтертпейді қайғы еңсемді, Құдіреті күшті кең Алла-ай, Таусылмас демім өлшеулі, Өлейін десем, өле алмай... Жібек қайда болмасын, өзінің әсерлі де қызықты әңгімелерімен, айрықша зерделізеректігімен отырған ортасының назарын аударып қана қоймай, олардың ризалығына да

кенеліп отырады. Жібектің мағыналы да қызықты тарихи деректеріне риза болған тыңдармандары өздерінің ой-пікірлерін қағазға түсіріп қалдырып отырғандары да бар. Сөзім дәлелді болу үшін солардың бір-екеуін тілге тиек етейін дедім.

«Қадірлі Жібек апай! Сіздей жаны жайсаң, сезімтал, мейірбан аналаркөп болса екен деп тілеймін. Арманыңыз көп екен, сол армандарыңыз орындалуына көптен-көп тілек білдіремін. Әпке, Сізді әйелден гөрі «сегізқырлы, бір сырлы азамат» екен десе де болар еді. Қазағымның көпті көрген, бейнетке мойымаған, сөзден інжу тергендей даналықты терген, жастарға үлгі-өнеге болған Сіздей ана өлмесін! «Жібек жолы» ауылшаруашылық бірлестігінің мейірбикесі Ахметбекова Баян Қазбекқызы». Дәл осы мағынадағы алғыс сөзді Құдабаевтар жанұясы да қалдырған. Алғысхат

«Өнер – таусылмас азық, жұтамас байлық» атты өнер сайысында жақсы өнер көрсетіп, аулымызда салауатты өмір салтын қалыптастыруға қосқан елеулі еңбегіңізге алғыс сезімімізді білдіреміз! Тереңөзек ауылдық аймақ әкіміЖ.Баялиев «Бекболат» ОК төрағасыМ.Өмірбаев».

Қазақ үйінен ұзатылған қызына «барған жеріңде тастай батып, судай сің» деп ақ тілек айтатынын білеміз. Менің Жібек жеңешем алтын босағасын аттап келген әруақты бектеміс жеріне Алланың берген он бір баласын әкеліп, ұрпақ жалғастырып қана қойған жоқ, өзі отын түтеткен шаңыраққа Аллаһ адалынан берген келін болды. Өмірдің ащы-тұщысын ағайын-туыстарымен бірге татты. Зерделі-зеректігінен әулетінің абыройын асқақтатып, көзі қарақты тыңдарманды шуақты күлкісіне, шұғылалы әңгімесіне бөледі. Жібек жеңешем жинап жүрген қазақтың шешендік сөздері, тарихи тұлғалардың өмірлеріндегі есте қаларлық мағыналы сәттер жайлы деректер, айтулы ақындардың жүрек қылын тербететін жыр шумақтары, ата салтымыздың көркем көріністері – осының барлығы оқығанның айызын қандырып, есте қаларлықтай жақсы әсер бергені анық. От басы, ошақ қасының күйбеңімен, бала-шаға тәрбиесімен ғана шектеліп қалмай, өскелең ұрпаққа өнеге боларлық айтары бар осындай жеңгелерге «Алланың нұры жаусын!» дегеннен басқа не айтарсың?!

Гүлден ұрық шашылса, Гүл тарайды әлемге. С.Мұқанов.

Ауылда бақытты еңбектен тапқан ағаапаларымыз салып кеткен сара жолды ары қарай жалғастырып, ел шаруашылығының нығаюына, халықтың әл-ауқатының жақсаруына, мәдени деңгейінің артуына үлкен үлес қосқан жаңа толқын жас буын азаматтардың да бой көтергені жаныңды жадыратады. Ауыл бұл кезде дәнді дақылдан да, қызылшадан да мол өнім алып, мал басы молайып, ел жағдайы жақсара бастаған. Бұрын бір-ақ көшеден тұратын шағын ауылдың батыс жағынан жаңа көше пайда болып, әр отбасы үй-жай болған ұлдарына отау тікті, жастар жаңа қоныс тепті. Осылайша түтін саны көбейіп, тұрмыс жаңғыра бастады. 60-ыншы жылдары ауылға автоклубтар келіп кино қойып, таңның атысы, күннің батысы жұмыстан қалжыраған халықтың көңілін көтерген болса, бертін келе, орталық көшеде әп-әдемі, ішісырты ақталған клуб үйі пайда болды. Ауыл жастары ол жерде түрлі кинофильмдер көріп қана қоймай, сенбі сайын тақырыптық жастар кешін ұйымдастырып, көңіл көтерді, ауыл тұрғындарына өнерлерін көрсетті. Сол кезде ауыл жастары

Сайлау, Рахымбектер жергілікті композиторМэлс Өзбековтермен жақсы таныс болып, оның әндерін ауыл жастарының алғашқылардың бірі болып шырқауына мүмкіндік жасады. Бірнеше халықтың ұлттық биін нақышына келтіріп орындайтын Шолаққайыңды ауылының жігіті Өмірбайдың өнеріне сүйсінбейтін жан болмайтын еді. Оның үндінің ұлттық киімін киіп алып, солелдің қыздарының биін билегенде, ешкім оны жігіт адам деп ойламайтын. Осылай ешқандай арнаулы білім алмай-ақ, өмірдің өз қазанында қайнап, оң қол-сол қолын таныпесейген жастардың ішінде бақытын еңбектен тапқан жастар да баршылық болатын. Тынышбай Қасымбеков–біздің ауылға қоныстанған шанышқылы Қасымбек атаның екінші ұлы. Ағасы Түлкібай аңқылдаған ақкөңіл жігіт еді, шаруашылықтың әр саласында еңбек ете беретін. Қыздары Шырайкүл әрдайым арсалаңдап күліп жүретін, ашық-жарқын аса көңілді жан, өзімізбен қатар өсті.Аналары Орынбасар апа өте таза кісі болатын, қазанына дейін жарқырап тұратын еді. Қай кезде бара қалсаң да, ысқылап ыдыс сүртіп отыратыны есімде. Бұл отбасы руы басқа болғанмен, өзімізге туыстай жақын болатын. Тынышбай 1940 жылы туған. Ақыртөбе орта мектебін бітірген, техниканыңқұлағындаойнағанмеханизатор. «ДТ75», «Беларусь» тракторларымен соқа тартып, жер жырту дейсіз бе, егін егу, шөп шауып, оны жинап,

мая салу дейсіз бе, әйтеуір осының бәрі – Тынышбайдың тындырып істейтін шаруалары. Орта бойлы, қара торы, кескін-келбеті келіскен еңбеккер жігіт ауыл ішінде өзінің қарапайымдылығымен де, еңбеккерлігімен де сыйлы болатын. Ауылға келген «К-700» тракторының руліне алғаш отырған азамат та осы Тынышбай. Колхоздың ауыл шаруашылығын нығайтуға бар күш-жігерін аямай еңбек еткен механизатор жігіт «Еңбек озаты» атанып, «Еңбек Қызыл Ту» орденімен марапатталды. Мейрамбек Оспанов 1953 жылдың 26 сәуірінде дүниеге келген. 1984 жылы Жамбыл малдәрігерлік техникумын «ауыл шаруашылығы өнімдеріне бухгалтерлік есеп жүргізуші» мамандығы бойынша бітіріп шықты. 1974 жылы минометті взводтың командирлерін даярлаудың үш айлық курсын кіші лейтенант атағымен бітірген. 1977-1985 жылдары Мемлекеттік автоинспекцияда жұмыс істеді де, 1992 жылы лейтенант, 1996 жылы аға лейтенант әскери атағын иеленді. жылы Жамбыл политехникалық колледжін «Автокөлікке техникалық қызмет көрсету, жөндеу және пайдалану» мамандығы бойынша бітіріп, диплом алды. Туған ауылына қызмет етуді мақсат тұтқан Мейрамбек бұдан кейін ауылда гараж меңгерушісі, экспедиторжабдықтаушы, одан кейін Ақыртөбе жер асты газ

қоймасында гараж меңгерушісі болып қызмет етуде. Гаухар, Асыл, Бекзат атты қыздары бар. Жұбайы Абайкүл – математика пәнінің мұғалімі болды, қазір зейнетте. Жиес атасынанДөрменов Оңламбайақсақалды көріп өстім. Бұл отбасы біздің жаңа көшеге қоныстанғандардың бірі еді. «Украиншалап» соққан шағын ғана тап-тұйнақтай үйлеріболатын. Аласа бойлы, момақан кісі. Зілі момын, қарапайым еңбеккер Оңламбай қарияның балалары да өзі сияқты, жұмыс десе ішкен асын жерге қоятын шаруа, әрі тындырымды жігіттер болып өсті. Оңламбай атаның Шатқалбай деген баласымен жасымыз шамалас болды, қатар оқып, білім алдық. Шатқал үнемі жымыңдап, күліп сөйлейтін ақкөңіл әрі момын бала еді. Өсіп-өнген жан болды. Оңламбай атаның одан кейін Сәрсен, Дүйсен, Әбілсейіт, Алпыс деген ұлдары мен Бақыт атты қызы бар. Оңламбаев Сәрсен1953 жылы дүниеге келген. Жамбыл орта мектебін жақсы бітірген. Сәрсен ауылдың қай жұмысын болмасын адал, тыңғылықты атқаратын еді. Ол – өзі туып-өскен жерінің ауыл шаруашылығының дамып өркендеуіне үлкен үлес қосқан жігіт. Жас жігіттің еңбегі еленіп, 1973 жылы оған Батыр қалаларды аралауға комсомолдық тегін жолдама беріледі де, ол Мәскеу, Санкт-Петербург, Киев, Брест, Минск

қалаларын аралап қайтады. Бұл ауылда туып, ауылда өскен қарапайым қазақ жігітінің Ұлы Отан соғысы кезіндегі кеңес жауынгерлерінің Отан қорғау жолындағы ерен ерлігінің куәсі болғанын көрген естен кетпес сәт болады. Сәрсен 1980 жылы «Еңбек Қызыл Ту» орденімен марапатталады. Алайда, өмірдің өзі бір қуаныш, бір өкініштен тұратыны белгілі ғой. Нәбірі отыз жыл өмірінде отбасы мен елінің мақтанышына айналған Сәрсен 1983 жылы жол апатынан қайғылы қазаға ұшырайды. Бұл отбасы адам сенгісіз бір оқиғаны үнемі естеріне алып, айтып отырады. Сәрсеннің ағасы Шатқалдың түсінде бір таңғажайып аян беріледі. Түсінде әлдекім оған «Келінің көтеріп, егіз қыз туады. Сендер оларды Салқын, Самал деп атайсыңдар. Бірақ әуелі Салқын, содан соң Самал дүниеден озады» дейді. Шатқал бұл түсін ешкімге айтпастан, мең-зең күйде жүреді. Расында да көп ұзамай Сәрсеннің үйіндегі келіні іле-шала көтеріп, егіз қыз дүниеге келеді. Шатқал оларға Салқын және Самал деп ат қояды. Алқашқы Салқын атты нәресте туа салысымен, Самал алты айдан кейін қайтыс болады. Алланың кереметі деген осы шығар. Сөйтіп, Сәрсен атты болашағынан көп үміт күттірген асыл азаматтан қалған бір ғана қыз Гаухар қазір 34-те, 3 ұл, 1 қыздың анасы. Алланың көрсеткенінен әрдайым тәубә дейтін жандармыз ғой...

Оңламбай атаныңАлпысатты ұлы Жамбыл гидромелиоративтік институтын агроном мамандығы бойынша бітірген.Ол өзі туып-өскен бұрынғы Жамбыл атындағы колхозға келіп, «Бекболат» өндірістік кооперативінде 10 жыл агроном, есепші болып жұмыс істеді. Тапсырылған іске жауапкершілікпен қарайтын алғыр жігіт бірте-бірте өндіріс басшыларының назарына шалынып, 2006 жылдан бері Тереңөзек әкімшілігінде бас маман-есепші қызметін атқаруда. Ұйымдастырушылық қабілеті мол, жігерлі жасты туған жерінің өркен жайып гүлденуі мен болашақтағы тіршілігін жақсарту, жаңарту мәселелері үнемі толғандырып отырады. Ауылдағы «Қанайып бағын» талан-таражға ұшыратқандарға тойтарыс бере отырып, оны қайта гүлдендіру ойында бар оның. Ауыл жастарын спорт, оның ішінде өздері ден қойған футбол ойындарына тартып, жеңістерге жетелеу мақсатында әп-әдемі футбол алаңын жасауды ұйымдастырды. Ауылдағы еңбек адамдарының өткенін елеп, жаңғырту да Алпыстың назарынан тыс қалған емес.Ол Тереңөзек ауылында ашылған Өзібек Ақжолұлын еске алу бағының ашылуына атсалысып, ондағы соғыс және еңбек ардагерлеріне арналған аллеяда «Көкарықтың» айтулы азаматтарының да орын алуына үлкен себепкер болды. Туған елінің рухани әлеуетін

көтеруге атсалысып жүрген жігерлі азаматтың болашағының жарқын боларына ауылдас ағайындарының сенімі мол. Жас отағасы Алпыстың да Назерке, Заңғар, Еңлік, Айкөркем, Асқар атты ұл-қыздары бар.

Шуақ, күншуақ... Жылы сөз, жылы сезім, жылы сәт... Бәлкім бұл күншуақ мезгіліндеалтын күннің сәулесін молынан төгіп, адамзат баласын маужырата бастайтынынан болар. Сол күншуақтың адамның көңіліне ғана емес, бүкіл ғұмырына құяр жылуының молдығынан болар. Ауылым, балалық шағым әлдеқашан ұмыт болған сағыныш сазына толы, әсем әуезді ән болып есіме оралғанда, өн бойымды жадыраған жаз күнінің күншуақ сәті баурап ала қойғандай болады. Жанымды ыстық нұрға бөлеген менің балалық шағым ескі әуездей тұла бойымды әсем күйге толтырып, жанымды жадыратады. Біздің балалық шағымыз, барлық ауыл балалары сияқты, алаңсыз, ойын-күлкімен өткеніне қуанамын. Біз ашаршылықтың, соғыстың зардабын көрмедік. Арыстай азаматтары соғыстан қайтпаған, ашаршылық кезінде өз балаларын өздері балалар үйіне беріп жіберген қаншама отбасылар болды десеңізші! Бұл әңгімелерді естігенде, жанымыз түршігетін еді. Бізге немере туыс болып келетінДәулетқұл атам сөйтсе керек. Атам ұзын бойлы, еңкіштеу ірі денелі, ат жақты, қарасұр өңді кісі еді. Үп-үлкен көк көздерін ұзын қастары жалбырап жауып тұратын. Сол кісі өзінің титтей екі баласын, аштан өлетін болған соң, көшеде қараусыз қалған, аш-жалаңаш балаларды

жинап жүрген мәшинеге өз қолымен апарып салса керек. Сөйтіп атам қалған өмірінде баласыз аңырап өткенін, «қолдан қубас болдым!» деп зар жылайтынын үйдегілер жанашырлықпен естеріне алып отыратын еді. Иә, бұл бізге дейін болған нәубет. Біздер, соғыстан кейін дүниеге келген балалар, халықтың екі сөзінің бірінде қолда барына тәубе қылып, аман жүргеніне аллаға мың шүкіршілік айтып жүретін кезінде өмір сүрдік. Алла басқа салған қиындықтарды бастарынан бірге өткергендіктен болар, сүттей ұйып, қаймағы бұзылмаған шағын ауылдың адамдары бір-біріне аса мейірбан, қайырымды болатын. Бірінде жоқты бірінен алып, жоғын орнына тұрғызып, селбесіп өмір сүретін. Ақысызпұлсыз бір-біріне көмекке келетін. Үйді бірге соғатын, отын-суды бірге жинайтын. Ол кезде ауыл аралаған қайыршылар да көп еді. Әсіресе Көпесбай, Еркімбек деген екі қайыршы кісі жақсы есімде. Алба-жұлба киінген, бірақ не бір ауыз өтірігі, не біреуге жасар жамандығы жоқ момын жандар. Кемтар аяқтарын сүйретіп, таяқтарын тықылдатып ауылға келе қалса, оларға қай үйдің болмасын есігі ашық болатын-ды. Алыстан жақсы таныстары келгендей, жиіркеніп-жеріместен, амандық сұрасатын, дастарханға шақыратын. Ауыл адамдары «е, бишара, қайыршы болам деп болды дейсің бе, бір қиындық болған да!» деп, барын солардың аузына тосатын. Біздің

бойымыздағы көпшілдік, адам баласына деген жақсы ниет, құрмет осы ата буын қариялардан қалған шығар деп ойлаймын. «Құдайдан қорқу» деген ұғым сонау атеизм заманында да бізге жиі айтылатын. Бес уақыт намазын үзбей оқып, аптап ыстықта да оразасын тастамай, құдайға құлшылық еткен ата-анамыздың имантаразы мінезқалыптары бізге өмір бойы темірқазықтай бағытбағдар беріп өткені қандай абзал болған! Ауылдың орта тұсындағы есік-терезесі тауға қараған кішкентай дуал там (біздің жақта үйді «там» деп атайды) – біздің үйіміз. «Дуал» дейтінімнің сыры бар: ол кезде ұзындығы бір жарым-екі метрдей келетін тақтайшаларды арасын жарты метрдей етіп қатар қоятын да, екі басына келтек тақтай қойып нығарлай байлайтын. Ішін сары топырақпен толтырып, үстінен ұстағышы бар тоқпақпен қатты ұрғылап, нығарлайтын. Жерден жаңа ғана қазылып алынған жұмсақ, май топырақ тез арада жымдасып жабысатын. Қалыптағы нығарланған топырақ әбден кепті-ау дегенде, тақтайлар шешіліп алынып, көтеріліп, дайын қабаттың үстіне байланады. Осылайша жаңа үйдің қабырғасы биіктеп қалана береді. Кейбіреулер жатаған шағын үйді сабан араластырылған батпақты үлкен-үлкен кесекпен «зуәлектеп» жапсырып қалап та соға беретін (осы тәсілмен там соғу, бертінге, 55-ші жылдарға дейін созылды).

Салынған үйдің төбесінің жабылуы да қызық: төрт бұрышты етіп қаланған үй қабырғаларының дәл орта тұсына ұзын бөрене ағаш тасталады да, екі жағына қысқа ағаштар (оларды «шабақтар» дейді) қойылады. Олардың бөренеге түскен жағын шегелеп, ал қабырғаның үстіне түскен жағында араларын батпақпен не кірпішпен қозғалмастай етіп нығыздайды. Сосын оның үстіне майда шыбықтар тастап, топырақпен жұқалап, теп-тегіс етіп көмеді де, оның үстіне қалыңдап сабан төсейді. Ары қарай сабанға аздап су сеуіп, саз балшықпен қалыңдап сылай бастайды. Бертін келе осылай жабылған үй төбесінің үстіне су өтпес үшін «қара қағаз» төселетін болды. Көлденең қойған шабақтар біркелкі болмай, кейбіреулері сорайып шығып тұрады, ағаштың бұл бөлігін «боғат» дейді. Талғамы жоғары үй иелері үйдің екі жақ енсіз қабырғаларын үшкірлеп көтеріп жабады да, жаңбыр суы тайғанап ағып кететіндей амал жасайды, құрылыстан хабарсыздау кісілер тегіс қалпында жаба салады. Мұндай үйлерді «бастырмалатып жапқан үй» деп те атайды. Біздің бала кезіміздегі құрылыс технологиясының осындай болғаны есімде. Балшықпен сыланып жабылған үйдің төбесіне көктемде көк шығып, кейде ара-арасынан қызғалдақтар да бой көтеретін еді. Бұл біз үшін көзге үйреншікті көрініс болатын әрі бізге қатты

ұнайтын. Расында да айналаны көгорай шалғын басқанда, тұрған үйіңнің де төбесі желкілдеп көгеріп, бірлі-жарым қызғалдақтары желменен тербетіліп тұрғаны қандай әдемі! Жаздың мамыраған бір күнінде: – Әй, мына, бір үйдің бойжеткен қызы осынша ұйықтайды екен-ау, тұрмай ма енді?– деген дауыстан оянып кеттім. Көзімді ашсам, расында күн шақырайып төбеге қарай көтеріліп келе жатыр екен. Апамның маған жұқалап жүн тартып тігіп берген кішілеу құрақ көрпесін кеудеме қарай тарта түстім де, аспанға қарадым. Төбемде төңкеріліп тұрған жаздың көкпеңбек тұңғиық аспанындағы жыпырлаған майда жұлдыздар бозаң тартып, әзерәзер көзге шалынады. Түндегідей күлімсіреп жымың қақпайды. Апам ертегідей етіп айтып беретін жеті қарақшыны әзер таптым. Ақ ат пен көк ат байлаулы тұратын темірқазық та көрінеркөрінбес күйде. Тылсым сырға, тәтті ертегіге толы көгілдір аспанды, балдай тәтті ұйқыны қимай біраз жаттым. Ол кезде үйлердің төңірегінде қазіргідей биік «қорғандар» болмайды, жас талдың бұтақтарынан әдемілеп өрілген адамның белінен ғана келетін аласа қоршаудың арғы жағында әрлі-берлі жүрген адамдардың дабырлаған дауысы, бірен-саран өріске кештетіп айдап бара жатқан малдың маңырап-мөңірегені

естіледі. Күнделікті көзім үйренген қалыпты өмірдің басталғанын сездім. – Күн көргішім-ау, тұра ғой, киін, төсек жинаймын, шай ішеміз. Түс болды ғой. Бұл – апам. Ал, әлгі алғашқы дауыс – Манан көкемдікі. Кейде осылай, мал айдап шығып, біздің үйге бұрылып соғатыны бар. Ылғи күліп сөйлейтін, еш қабақ шытпайтын, жаны жазира адам. Әзілкеш. Мейірімді. Екі әйелі бар, оның себебі бірінші әйелі Дәния жеңешем – бала көтермеген адам, сондықтан тау асып барып қырғыздың бір қызын әкелген (біздің ауылда бірлі-жарым атайлар солай жасап, бала сүйді). Жақында ғана алған. Екінші әйелінің аты – Жібек. Ол-дағы езуінен күлкі табы кетпейтін мейірімді жан болды. Көкем ол кісіден Бұйракүл, Ділдәкүл, Дүйсебек, Мұратбек, Тоқтыбек, Елубай және Бибігүл атты ұл-қыз сүйіп, өмірден бір арманы орындалып-ақ кетті. Атам тапшанның төңірегіне ұзын сырықтардан таяныш белдемше жасап қоятын еді. Мен ұйқыдан тұрғанда, сол белдемшеге асылып, жерде қыбырлап жүрген кішкентай жәндіктердің қимыл-әрекеттеріне ұзақ қарап тұрғанды қызық көретінмін. Бүгін де солай, апам төсек-орынды жинағанша, белдемшеге асылып тұрдым. Бірбіріне жұбын жазбай ілесіп, ауыздарына әлденелерді іліп алып, алға жылжыған құмырсқалар мен әлдеқайда кетіп бара жататын

қап-қара қоңыздар – ыстық жаздың төл жәндіктері сияқты. От басы, ошақ қасына тапқан-таянғанын тасумен болатын осынау ғажайып жаратылыстың тынымсыз тіршілігіне қарап, олардың, шаршамай әрекет ететініне қызығасың. Кейіннен білдік, олар ұжым болып жұмыс істейді екен: бар тасығандарын бір жерге жинап, оларды «үйдегі қызметшілер» шөп-шаламнан ажыратып, үйе береді екен. Көгеріп қалғандары болса, қайтадан далаға тасып, кептіріп алатын көрінеді. Олардың жиналған астықты пайдалануы да аса ұқыпты болатын болса керек: бір-бірінің нәсібесіне қол сұқпай, әрқайсысы өзіне тиесілісін ғана пайдаланатын көрінеді. Кереметемес пе?! Бала біткен көзін жыртып ашып, ұйқыдан әзер-әзер бас көтеріп жатқанда, бұлардың әлдеқашан оянып, өздерінің күнделікті тіршілігіне кірісетіні мені қатты таңғалдырады. Құдды менің апам мен атам сияқты. Олар да, әне, қашан тұрғаны белгісіз, малдарын өріске шығарып, атам есіктің алдын тап-тұйнақтай етіп тазалап, апам сиырын сауып, оның сүтін пісіріп жатыр. Үлкен болыскей ақ самауырдың бүйірінен дем алып, буы бұрқырап қайнап тұрғаны анау.Баланың мінез-қалпының, бітім-болмысының қалыптасуына ата-ананың ықпалы зор болатынын талай психологтар жазды. Ол рас. Құранда да: «Бір іс біткенде дереу екінші іске кіріс, сонымен айналыс, Раббыңа жөнел» («Инширақ» сүресі, 7-8-аят), «Жақсы істе

жарысыңдар» («Бақара» сүресі, 148-аят) делінген ғой. Менің де тынымсыздығым, бастаған ісімді бітірмей көңілімнің орнына түспейтіні осы қарттарымнан қалған өнеге болса керек... Манан көкем таңғы шайды ішіп отырып, атамдармен әңгіме-дүкен құрды, атама шалғыкетпенін шыңлатып, егістік құрал-жабдықтарын түзеттіріп алды. Жалпы, ауылдың көп адамдары осылай жасайды. Ал, менің апамның қашан да пейілі кең, дастарханы жаюлы. Әсіресе атам аса көпшіл, сүт қатқан қою шайды терлеп-тепшіп сораптай ішіп отырып, өткен-кеткеннен, шариғаттан әңгіме соққанды жақсы-ақ көреді. Ол кезде ел ынтымақшыл еді ғой, бір әулетке қарайтын жақын туыстардың үйлері бірбіріне тақау салынады. Ол да баяғы жоқшылық болса, әлдеқандай заман туса жақын болайық, бірбірімізге арқау-сүйеу болайық деген туыстық адал ниеттен болса керек. Біздің үй Оспан ата мен Оразбай атаның баласы Мұхаметжан ағайдың (ол кісі мұғалім еді, сондықтан бүкіл ауыл – үлкен де, кіші де, ол кісіні «ағай» деп кеткен) үйлерінің ортасында болатын. Мұхаметжан ағайдың үйі – көп балалы отбасы. Әсем жеңешем аса көрікті адам еді. Дәл бір сығанның сұлу қызы дерсің. Сұңғақ бойлы, тіп-тік, қап-қара қос бұрымы жер сызады, екі көзі танадай, қыр мұрынды, екі бетінен қаны тамып тұрған жан болатын. Алайда мінезі шайпаулау еді,

«Һәй!» деп ащы даусы саңқ ете қалғанда, «не боп қалды?!» деп, зәрең зәр түбіне кететін еді. Сондағысы – «Малыңды әрі айда!», «Менің жантағыма тиіспе!» сияқты шаруаның әңгімесі болатын. Жеңешемнің, осынша сесті, айбынды жан болса да, ағаймен жүз шайысып ұрсысып жатқанын көрмейтін едік. Олар бірін-бірі шын түсініскен, бір біріне үнемі кешіріммен қарайтын жандар болатын. Ұзақ жылдар тып-тыныш, татутәтті өмір кешті. Ең үлкен ұлы Рахымбек (оны «Қоқан» деп атап кеткен) менен бір жас үлкен, момақан, жақсы бала болатын. Одан кейін ағайдың Тұрғынбек («Дөден»), Кемелбек, Келдібек, Рәтбек атты ұлдары, ерте қайтыс болған Сәуле атты қыздары болды. Ұзақ жыл көрші тұрдық, апам Әсем жеңешемнің тілін табатын еді, біз ешқашан онымен жүз шайыспадық. Оспан атамның үйі жертөле іспеттес еді, жарты метрдей жерге қазылып соғылған қоржын, дуал там. Мұндай үйлердің ортасында ауыз үй, екі жағында екі бөлме бар, біреуі – «ішкі там» деп аталады. Айыз тамда бидай, ұн, су құйылған шелектер тұрады. Көкемдер бүкіл бала-шағасымен ішкі тамда жатады. Оспан атам қапсағай денелі, шаруа, үнемі арсаңдап күліп жүретін қария болатын. Кемпірі Маймақ апа артық әңгімеге аса зауқы жоқ, момын жан, үнемі айтатыны «әдірем қалғыр». Мына бір оқиға есімнен кетпейді.

Ол кезде елдің еңсесі енді-енді көтеріліп келе жатқан, қай үй болмасын төрт құбыласы түгел емес, керек-жарақтың бірі болса, бірі жоқ. Дүкен атаулыны көрген емеспіз. Сондай бір қиын сәт туа қалса, апам мені үнемі Маймақ апаның үйіне жұмсайтын. Айтатыны: «баласы тауып тұр ғой, бар шығар, бере тұрсын». Мен салып ұрып, жетіп барам: «Апам қант берсін деді!» Маймақ апам басын көтерер-көтерместен: «е, жоға, әдірем қалғыр, қант жоқ!» дейді. Енді бірде тұз сұрап барам. Еститінім сол баяғы «жоға, әдірем қалғыр, тұз жоқ!» Не керек, апам сұрауын қоймайды, мен баруымды қоймаймын, Маймақ апам «жоғын» қоймайды. Бір күні апам тағы да жұмсай бастап еді, мен үзілді-кесілді қарсыластым, «бармаймын, апам бәрібір бермейді!» Апам жалына бастады: «айналайын, күнім, бара қойшы, жеңешем береді бар болса!» Апамның көңілін қимай тағы кеттім. Жол-жөнекей бір қызық ой сап ете қалды. Секектей жүгіріп, үйге жақындадым. Қораның алдында көкемнің менімен түйдей құрдас Қалижан деген баласы тұр екен. Бишара кембағал еді. Апамдардың айтуынша, өмірге жаңа келген нәрестенің даусы шықпай қалса, кемпірлер оны шелектегі мұздай суға салып жіберіпті. Содан баланың бүкіл жүйке жүйесі тартылып, мүгедек болып қалған. Дегенмен, баланың аяқ-қолдары тартылып қалса да, ақыл-есі түзу еді. Ойын баласы

емес пе, мені көргенде, баласынып, айрықша қуанатын. Қазір де арсаңдап күліп, алдымнан шықты. Даусын шығарып әлденені айтқандай болды. Оған қарап жатқан мен жоқ, «Апам қайда?» дедім бірден шүйлігіп. Қалижан тіксініп қалды да, оң қолын үйге қарай сілтеп: «Аааава, аааава» деді. Түсіндім, үйде екен. Секеңдей секірген қалпымда даусымды қаттырақ шығарып: «Жоқ, жоқ, жоқ, жоқ, жоқ, жоқ!» деп айғайлаған бойы үйге қарай жүгірдім. Дәл кіре беріске келіп, есіктің босағасынан керіп тұра қалдым. Маймақ апам ауыз тамда диірмен тартып отыр екен. Ісін тоқтата салып, маған шошына бір қарады да: «Әй, не көрінді сонша айғайлап?» деді сабырлығынан танбай. Мен де қалыспай: «Апам мені сізге жұмсай береді, сіз тек «жоқ» дей бересіз. Сол сіздің «жоғыңызды» айтып келе жатырмын!» дедім тақылдап. Маймақ апам ыңғайсызданып қалғандай болды, дегенмен сыр берместен: «Жоға, әдірем қалғыр, не керек еді?» деді. Мен: «қант» дедім. Апам етегін қағып орнынан тұрды да, арт жағындағы сандықтан көк қанттың үлкен бір түйірін алып берді. «Мә, әдірем қалғыр, ал да көзіңді құрт!» болды бар айтқаны. Қуанып бұрыла берсем, не боларын күткендей состиып Қалижан тұр екен. Қолымдағы қантты бұлғалақтатып көрсетіп едім, ол менімен бірдей күліп, арсалаңдап мәз болды. Жеңешеме

тартқан шүңіректеу мөп-мөлдір көкшіл көздері күлмең қақты. Мен үйге қарай секіріп жөнелдім. Біз де, өзгелер сияқты, кәдімгі «қоржын там» деп аталатын аласа ғана дуал үйде тұрдық. Ортасында дәліз, екі жағында екі бөлме. Қабырға, едені балшықпен сыланған. Бірақ сол үй, өзім кішкентай болғандықтан ба, маған кезінде әжептеуір үлкен болып көрінетін еді. Аяқ-табақ, ұн-пұн тұратын дәлізбен бөлінген екінші жақтағы бөлме – қонақ бөлме іспеттес. Онда да төрде бір үлкен болыскей кереует тұрады. Оған үлбіреген ақ жібек шымылдық құрылған. Бұл – сол кездегі барлық бойжеткен қыздары бар үйдің сәні болса керек. Шымылдықтың арасынан кереует үстіндегі көпірсіген ақ мамық жастықтар көрінеді. Ұшатын құстың қанатындай қомданып, еңсесі көтеріле жиналған жастықтардың бетіне Жаңылыс әкпемнің өзі тоқыған гүлді ақ шілтер тор жабылады. Бұл апам мен әкпемнің нәзік талғамын, бір-біріне деген ілтипат-ықыласын білдіретін еді. Жердегі қызыл-жасыл ою салынған әдемі текеметтің үстіне апамның ең әдемі құрақ көрпелері төселіп жатады. Басқа бұйымдар есімде жоқ. Қалай болғанда да осы бөлменің мені қатты қызықтыратыны соншалық, оқта-санда оған жүгіріп кіріп, ішіндегі көз қызықтыратын заттарға сүйсіне қарап, өзіме ұнағандарының әрқайсысын бір сипалап қоятыным есімде. Менің шағын ғана отбасымның (ата-анам, мен және Жаңылыс

әкпемнен тұратын) бақытты да берекелі тіршілігінің куәсіндей болған осы бір аласа, балшықтан соғылған үй мен үшін әр затында бақытты балалық шағымның табы қалған, бүгінгі мынау асқақтаған Астананың ғимараттарына бергісіз қасиетті Отаным еді. Үйдің екінші жақ бөлмесінде, мен ес білмей тұрғанда, әкемнің інісінің үлкен әйелі - Әбзел апа тұрған екен. Әкем Әлтай дінге адал, шариғат жолын берік ұстанатын, мейір-шапағаты мол жан еді. Өзінен кейінгі інісі Сейталы екінші әйел алып кеткен соң, Әбзел апаны, балаларымен қасына көшіріп алған көрінеді. Бойжеткен екі қызы Күлпән мен Мәйкө ұзатылып кеткен, қолында Кәбира, Мәмира атты ер жетіп қалған екі ұлы бар апа осылай атамның қамқорлығында, бізбенен бір үйде тұрған. Қаршадай екі ұлды атам өз баласындай көріп, барынша тәрбиелеп бағыпты. Өзі шаруаға аса ұқыпты әкем оларға үй шаруасының қай түрін де тиянақтап, үйретіп отырған көрінеді. Малға қарау, отын-су жинау, қора-қопсыны таза ұстау, бақшаны күту, жоңышқа суару тағысын-тағылар... Осы екі ұлдан атам үлкен үміт күтсе керек. Бірақ, Алланың дегені болып, көп ұзамай, ержетіп қалған екі ұл бірінен кейін бірі қызылшадан опат болады. Сонда Кәбирасы болса керек, төсек үстінде алау болып аласұрып жатып: «Әйһ, сорлы атам-ай, сорың қайнап қалатын болдың-ау, сорлы атам-ай,

сорың қайнап қалатын болды-ау!» деп қайталай берген көрінеді. Атам осыны айтқанда, еңкілдеп тұрып жылайтын-ды. Сөйтіп, Әбзел апа жалғыз қалады. Келініне жаны ашыған атам (әкемді «ата» дейтінмін) өздерінің екінші қызы - Жаңылыс (Жақа) әпкемді оның бауырына салыпты. Сөйтіп, Жаңылыс әпкем титтей кезінен-ақ момақан Әбзел апасының бауырында, сол кісі тартқан жалғыздықтың мехнатын бірге тартып өсіпті. Тіпті апасына ұқсап, сақауланып сөйлейтін болған. Сондықтан болар, Әбзел апа өмірден озғанда, үйдегілерге әпкемді өздеріне оралту оңайға соқпайды. Он жастар шамасындағы қыз бала бос қалған бөлменің ортасындағы тіреуді құшақтап Әбзел апасын жоқтап «баймаймын, баймаймын» деп шырылдап жылап, естігендердің сай-сүйегін сырқыратыпты. Үйге келген соң да, дәл бір бөтен үйге келгендей, атам мен апамды бөтенсініп, оларға сіңісе қоюы қиын болса керек. «Дәстүрдің озығы бар, тозығы бар» деген рас. Ата-бабадан қалып, қалыптасып кеткен «бала асырап алу» дәстүрінің де жақсы, жаман жақтары айқындалып жатады. Біреу асырап алған бала, асыраушысы өмірден озғандай болса, өз туған үйіне, әсіресе анасына қайтадан еш сіңісе алмайды екен де, туған ана өз перзентінің жүрек жылуын сезе алмай, бір кезде жіберген қателігінің

салдарынан өле-өлгенше қиналады екен. Апамның да осы азапты іштей тартып өткені маған аян.

Әке-шешемнің шаруақол, пысықтығының арқасында, ауыл ішінде орташа тұрмысты, түтіні түзу шығатын отбасы болдық. Көрпе-төсегіміз таза, киім-кешегіміз бүтін, ішіп-жерлігіміз бар дегендей... Үйімізде сырлы шелектер мен кәстрөлдерде шыжғырған май, тоң май, жент үзілмейтін. Шағын кәстрөл әрдайым шыртылдаққа толы тұратын. Жент, қант араластырылған таза тарының талқанына шыжғырылған сары май қосып жасалса, шыртылдақ – жылқының майына қант қосылып жасалатын тағам. Бұлардың барлығы, қазіргіше айтқанда –нағыз деликатес! Тәттілігінде, құнарлылығында шек жоқ. Бұл тағамдар құрметті қонақтарға ғана салынады. Сондықтан да мен ылғи женттің шетінің кертіліп, желіне бастаған кезін аңдумен болатынмын. Шеті кертілсе болды, ары қарай ақырын үңгіп «ұрлай бастауға» болады. Апам байқаса да байқамаған болатын еді, өйткені ол үшін мен ешқашан ұрыс естімегем. Апам мені «күнім менің, күн көргішім» деп ерекелететін еді. «Күнімі» түсінікті, «күн көргішім» дегені – «сенің арқаңда күн көріп

жүрмін» дегені-ау деймін. Әйтеуір апам мені осылай айналып-үйірілгенде, мақтанғаннан жер әлемге сыймай кететінім есімде! Қазір ойласам, ата-ана үшін ең сүйікті бала болу деген зор бақыт екен ғой. Себебі сол еркеліктің табы өмір-бақи бойға қуат береді екен. Еш нәрседен бетің қайтпай, қаймықпай, алдыңдағы мақсатыңа қарай жасқанбай жылжиды екенсің. Дегенмен, тілін алмасам немесе бірдеңені бүлдіріп орынсыз тәлпіштене берсем, апамның мені «шықпыртып алатын» кездері де болып тұратын. Әлі есімде, бірде апам маған қатты ашуланды. 4-5-тердегі кезім. Апам есік алдындағы ошақта үлкен қара қазанға құрт (айран) қайнатып жатқан. Неге ашуланғаны есімде жоқ, әйтеуір қолына шыбық ала салып, «қап, сенің көзіңді құртайын!» деп, мені тұра қуды. Мен «Апатай, апатай!» деп, жүгіре қашқан қалпымда үйге қойып кеттім. Жай қойып кеткем жоқ, жан тәтті екен, темір кереуеттің астына сүңгідім. Апам артымнан ере кірді де: «Жат сол төсектің астында. Осыдан шықшы, басыңды қазандағы айранға батырып өлтірем сені!» деді айғайлап. Шошып кеттім. Сұмдық-ай, қазандағы ыстық айранға батырса, нем қалады менің?! Ал кеп жылайын. Кереуеттің астына алаша төселген екен, соған бетімді басып, ұзақ жылап жаттым. Апам іздеп келген жоқ. «Осы ма мені жақсы көргені? Күнде менің басыкөзімнен сүйіп, айналып-үйірілетіні өтірік екен

ғой! «Өлтірем» дейді. Қалай айтады өйтіп? Менің өліп қалмағаныма қуанатыны қайда? Менің оған керегім жоқ екен ғой сонда! Атам үйде болса, мұндай сөзді айтпас еді! Атам айтқызбас еді! Көрсетейін мен оған өлтіргенді! Өлтірсе – өлтірсін онда!» Дереу жылжып төсектің астынан шықтым да, айранды қотарып құйып жатқан апамның жанына жетіп бардым. Қарсы алдына тұра қалдым да, үстімдегі көкірекшемнің төрт түймесін ағытып, омырауымды ашып жібердім де: – Мәһ, өлтір мені!!!– дедім. Апамның көзі шарасынан шығып, ожауы қолынан түсіп кетті. Үрейі ұшқан ол ә дегенде: – Астағыпыралла, астағыпыралла! – деп шалқалақтай берді. Сосын барып маған ұмтыла беріп, мені тас қылып құшақтап алды да:

– Күнім, күнім! Қойшы қайдағыны айтпай! О, соры ашылмаған сорлы басым! Қайдан ғана айтып едім! Тіфә-тіфә, тіл-аузым тасқа! Ботақаным, енді ондай жаман сөз айтпаймын, жарығым! – дей берді сасқалақтап. Апам екеуіміз қосылып жылап, біраздан соң ғана мауқымызды бастық. Расында да апам содан кейін маған жаман сөз айтқан емес... Апам мені еркелетіп қана қойған жоқ, ес біле келе үй тірлігіне ширатып-ақ өсірді. Жүн түту, оны сабау, текемет басу, алаша тоқу, масақ

теру, тары түю, ішек-қарын аршу, сеператор тарту, май шайқау, кеш сайын құдықтан иінағашпен су тартып, бүкіл бос ыдыстарды, малдың астауларын суға толтырып қою менің күнделікті әрекеттерім болды. Апам мені басқа шаруаларға да жұмсай беретін еді. Мәселен, таңғы тәтті ұйқымды бұзып оятып, 5-6-ларда өріске мал айдатады. Одан келе салып қора сыпырып, теппе жасаймын. Жаз болса, шалғы тартып, жоңышқа шабамын, тіпті кетпенмен жантақ шабу да маған жат болмады. Үйде менен басқа ата-анама көмек көрсетер жан болмағасын, қыздікі, баланікі деместен, осылайша, бар тірлікті бірден тартып жүре беретін қыз болып бойжеттім. Бұл менің өміріме азық болды, қай іске болса да икемді болып, ширақ өстім. Қолымнан келмегені таба нан пісіру мен бие сауу ғана еді. Таба нанымның асты жабысып, ортасы қатып, әйтеуір берекесі кететін, ал биенің бауырына атам отырғызбайтын, биені не өзі, не апам сауатын. Кейін, есейе келе, өз киімімді өзім тігіп кие беретін болдым. Тоқыма тоқуды да үйрендім. Жас нәрестенің аяғына киетін пинеткасынан бастап, кеудешесіне, тіпті үлкен шәлі орамалға дейін тоқыма жіптерден өзім тоқи беретінмін. Осының бәрі апамның маған берген тәрбиесінің қолтаңбасы, менің баға жетпес байлығым екенінде шүбәм жоқ...

Менің есімде қалған ең бір ұнамды тіршілік – сеператорға сүт тартып, кілегей-қаймақ айыру еді. Атам базардан іздеп жүріп, он литрлік сеператор сатып әкелді де, өзінің керемет шеберлігімен оны қалың тақтайдан жасалған биіктігі 20 сантиметрдей үстелге бұрандалап отырғызды. Бұл мәшинені тартуға ыңғайлап жасағаны еді. Аппараттың нөмірленген пластинкасы болады, оларды реттеп салумен мен ғана айналысам, өйткені апамдар нөміріне қарап салып отыруды қиынсынады. Көршілер таңертең ертемен шелектеп сүттерін алып келіп, бірінен соң бірі кезекке тұрады. Ол бір әдемі уақыт: таңғы ұйқыларын пейнетпен ашқан қатын-қалаш бір сәт отырып, қызу әңгімеге кіріседі. Естіген-көргендерін кезектері келіп, сүттері тартылғанша жарыса айтып, шерлерін шығарады-ай десеңші! Әйелдердің жарқын даусы мен сыңғырлаған әдемі күлкілері таңғы салқын самалмен кішкентай ауыл аспанында қалықтайды-ау келіп! Жеңіл әзілмен көңілдері көтеріліп, өздері де бір сейіліп қалады сонда. Әжім сызаттары еркін орналасқан, күнге тотығып қоңырқай тартқан өңдеріне әдемі бір қызғылтым шырай ұялайды. Әсем жеңешемнің ауылдың шығыс жақ бетіндегі жантақ өсіп тұрған алаңқайдың біраз жерін кетпенмен шауып, дөңгелектеп қоршап, «белгі» салып қойғаны дейсіз бе, Ықын бригадир ағайдың қатындармен

«қараңғалғыр» деп ұрсатын болғаны дейсіз бе, не керек, әйтеуір осындай ауыл ішіндегі езу жиғызбайтын жайларды айтып, рахаттанып күлісіп отырады. Сеператорды тартып болғасын, апам «суға кеткені обал болады» деп, маған сол пластинкаға жабысқан бал татыған ыстық қаймақты саусақпен тазалатады. Аракідік саусағымды жалап та отырамын. Бұл тірлік 4-5 сыныпқа барғанша осылай жалғасты. Апамның «Жақсы адам кектенсе, шәй орамал кепкенше, жаман адам кектенсе, өмірі өткенше» деп, өкпе-аразды көкіректе көп ұстамауды үйрететіні маған өмірлік ұстаным болып қалды. Әлі күнге дейін әлдекімге ренжи қалсам, көп уақытқа дейін кек сақтай алмайтыным да содан, апамның үлгісі. Апам аса пысық, таза адам еді, үйіміз үнемі ақталған, таза әрі мұнтаздай жинақы болатын-ды. Әбзел апам қайтқан соң қоржын тамның олар тұрған бөлме біздің күнделікті пайдаланатын бөлмеміз болды. Онда бір темір кереует, жердегі төсеніш киіздің үстінде кішірек дөңгелек үстел, тұсымызда оюлы тұскиіз, есік аузында пеш. Терезе кішірек болғанмен, оның да кішкентай ашқышы (форточкасы) болатыны есімде. Апам әдетте таңертең мал айдауға сыртымнан құлып салып кетеді (онда менің мектепке де бармаған

кезім). Ұйқымнан ояна салып, сол ашқышқа тырмысып шығып, айғайға басам: – Апа-а-а-а! Кішкентай әйнектен көк мұнар басқан тау шыңдары, арудай керіліп, көз ұшына дейін бірбірімен жалғаса созылып жататын көк бетегелі жоталар көрінеді. Көкжиектен көтерілген алтын табақтай күн маужырап ұйқысынан оянған шағын ауылды шапағымен орап, жалындатып, жандырып барады. Әрлі-берлі жүргіштеп, мал шығарып, шелекпен су көтеріп, тынымсыз тіршілік қамына кіріскен таныс бейнелер Алланың өлшеп берген уақытын жылдамдатып, доңғалатып бара жатқан сияқты. Маған дәл қазір сонау ақбас таудың етегіндегі көк шалғын қыраттардың ар жағынан қырғызшалап қайқайта ораған кимешегі таң шапағымен ағараңдап, менің ай жүзді апам шыға келетіндей көрінетін. Дәл бір айдында жүзген ақ кеме тәрізді! Бірақ қанша айғайласам да, апам көріне қоймайды. Менің бойымды апамды енді ешқашан көрмейтіндей сұмдық үрей билейді. Дәл сол сәттегі анама деген сағынышымның кереметтігі сонша, әлі күнге дейін осы көрініс көз алдымнан кетпей қалып қойған десем де болады. Кенет осынау көзге таныс көркем тіршіліктің арасынан шәлісі ағараңдап, көне көйлегінің етегі мәсісін сипалап, үйге қарай жылдамдата басып келе жатқан аяулы анашымның тіп-тік ұзын бойы,

күн сүйіп тотыққан дөңгелек жүзі жарқ ете қалады. Апамды көргенде, қуаныштан кішкентай жүрегім аузыма тығылып, торғайдың балапанындай шырылдап кетеді. Анашымның «күнім, күнім, күнгөргішім, келе жатырмын» деген сөзін жұқалтаң әдемі еріндерінің діріліненақ байқағандай боламын. Есікке ілінген құлыптың салдырымен бірге сыртқа қарай тұра ұмтылам да, есік ашылысымен апамның алып құстың қанатындай кең етегіне сүңгіп кете барам… Шіркін, ана құшағына жетер не бар десеңізші! Егер маған біреу «пейішті білесің бе?» десе, мен қиналмай-ақ: «пейіш деген – сағынып келіп қойып кеткен ананың кең құшағы» дер едім! Бүгіндері, балалы-шағалы, немере-шөберелі болып отырған сәтте де мен осынау пейішті еш ұмыта алмаймын, есіме түссе-ақ балғын балалық шағымды, асыл анашымды сағынып, көзіме жас үйіріледі. Қайран, келмеске кеткен заман-ай десеңізші! Осындайда пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) хадисіндегі: «Мына бесеудің қадірін біліңдер: қаусаған қарттықтан бұрын желкілдеген жастықтың, сырқаттанбастан бұрын денсаулықтың, кедейліктен бұрын байлықтың, қарбаластан бұрын бос уақыттың, өлместен бұрын өмірдің» деген өсиеті еске оралады. Иә, өткен күндер біздің тарихымыз ғой. «Уақыт – адамға берілген нағыз сый, ол қордаланып жиналмайды, кері қайтарылмайды, қарызға алуға және беруге

болмайды. Сыйға тартылмайды. Мирас ретінде қалдырылмайды. Уақыт деген – біздің өміріміз». Қамшының сабындай қысқа өмірімізде өткен уақытты еске ала отырып, оны қалай өткіздік, ненің қадірін білдік, ненің қадіріне жетпедік, құны өлшеусіз өмірімізді бағаладық па, әлде рәсуа еттік пе, бізге бір-ақ рет берілетін мүмкіндікті ғұмырымыздың кілті ретінде пайдалана алдық па деген сұрақтардың астында қаламыз. Әсіресе келмеске кеткен уақытымызбен бірге жылжып, көзден ғайып болған, өмірден озған асылдарымыз – ата-анамыздың қадірін білдік пе? Оларға қызмет етуге арнайы уақытымыздың тізгінін бұра алдық па? Біз осыған үлгірдік пе? Осыларды ойлағанда, расында да ісіміздің уақытымыздан көп болғаны абзал екен-ау дейсің. Біздің қалдырған мұрамыз ата-бабамыздың қалдырған мұрасынан көбірек болғанына не жетсін, шіркін! Қайран ана! Бүгіндері, ұлым – ұяға, қызым – қияға қонған, сабырға келген сәтте өзіңмен өткен қайырылмас қымбатты сәттерім есіме жиі оралады. Түсіме де жиі кіресің. Менің дәл қазіргі жасымда сен менің тұңғыш ұлымды көрген екенсің. Тіп-тік едің, сұңқардың сұлуындай маңайыңа байыппен көз тастап, маңғаз басып, қарағанның көз жанарын тойдырардай асыл едің. Қайнағам Жорабектің, біздің бақшада, үлбіреген шәйі кимешегіңнің етегі

жас жоңышқаны сыза түсіп, қыдырыстап жүрген өзіңе алыстан көз тастап тұрып: «Паһ, шіркін, сырлы аяқтың сыры кетсе де, сыны кетпейді деген осы екен-ау!» дегені есімде. Жазушы еді ғой, сенің қайыңның талындай тіп-тік тұлғаңа, жаңа жауған ұлпа қардай аппақ кимешегің мен жіңішке қатпарлап, қиғаштап тұрып ораған күндігіңнің әдемі дөңгелек жүзіңе жарасымдылығына, аяғыңды асықпай салып, маңғаз басқан қадамыңа, маңайыңа қиғаштап қана көз тастап, жымия түсіп, бажайлап қана қарайтыныңа қызығып көз тоқтатқан екен-ау жарықтық. Иә, мен де өзіңмен мақтанатын едім. Дүниедегі ең әдемі, ең ақылды, ең асыл жан сен ғана едің мен үшін. Өзімді де аялап әлпештедің, балаларымды да бақтың. Арқалап өсірдің, ауырса – қарадың, ойнаса – қуандың. Ал, мен не істей алдым саған? Қайтара алдым ба еңбегіңді? Баяғыда біреу сұраған екен: «Қарызыңды қайтарып жатыр ма?» деп, онысы «балаларың қызметіңді өтеп, жақсылап қарап жатыр ма?» дегені болыпты. Сол айтқандай, қызметіңді өтедім бе мен, апа? Әй, қайдам, өтей де алмадым-ау, сірә... Бар қуантқаным – мектепте жақсы оқып, сенің жиналыстан ылғи мадақ сөз естіп, марқайып қайтатының болар... Бар қуантқаным – кішкене ауылда бірінші болып Алматыға оқуға түскенім болар...

Бар қуантқаным – үшінші курста жақсы оқитын студенттердің қатарында Болгариядағы София университетінде дәріс алуға барғандығым болар... Иә, мұның бәрі, сөз жоқ, сенің көңіліңді көкке көтерді, жүрегіңді қуанышқа бөледі, сен ел ішінде еңсеңді тік көтеріп жүрдің. Мен Алматыға оқуға түскен жылы әкем ауыр науқастан көз жұмды. Сен жалғыз қалған едің, анашым. Менің алғашқы кезде апта сайын сонау Алматыдан пошта пойызымен өздеріңе келіп тұрдым. Менің саған қатты жаным ашыды. Бұрынғыдай емес, жанарың солғын тартып, әжімдерің тереңдеп, күннен-күнге қартайып бара жатқандай көріндің. Бір келгенімде: «Апа, мен сырттай оқуға ауысайын, саған жәрдем берейін, жалғыз қалдың ғой» дегенімде сен ат-тоныңды ала қаштың. «Айта көрме, мен ел ішіндемін ғой, күнім, өлмеймін. Оқуыңды алаңсыз оқып, бітіріп ал» дедің. Мені жалғыз өзің қинала жүріп оқыттың. Зейнетақыңды үнемдеп жаратып, шаруаңды күйттеп, малыңның басын жоғалтпадың. Қолыңда болған жеті жасар ұлың Байту мен қаршадай Ғазизаны ермек еттің, солармен қуандың, соларменен жұбандың... Қайсыбірін айтайын, анашым, ақыры мен қолыңа қайта оралмастан, оқуды бітірген соң, Алматыдан әрі қарай «жүрек қалауымен», тұрмысқа шығып кете бардым. Соны естігенде

қалай күйзелдің екенсің, жаным анам! «Сол әрекет маған ылайық па еді?» деп қиналам кейде. Себебі мен сенің үміт жібіңді үзіп жібергендей болдым. Осындайда «әкемнің Алладан ұл тілеп жалбарынғаны сол екен-ау» деп те ойлаймын. Одан кейінгі тіршілік белгілі: қызмет, балашаға, отбасы күйбеңі... Мен, ұзатылған көп қыздардың біріндей ғана, қуаныштарыңа ортақтасушы едім. Бар өндіргенім – басыңа қорған қойдым, құранымды үзбедім... Кейбір сәттерде жүрегімнен жыр төгілді. Қиынына тірліктің мың ұмтылып, Мен бақытқа көргем жоқ құр ынтығып. Серік болды сен берген қажыр-қайрат, Қалды мәңгі жүректе сырың тұнып.

Адалдығын, жаныңның пәктігін мен, Алып қалғам сүт емген сәтті күннен. Жаулығыңнан жел сүйген еркелік ап, Түгесілмес кеудеме шаттық ілгем. Тілеуіңмен ежелден таныс маған, Қуат бердің, нұсқадың алысты, анам. Күміс шашың күнменен шағылысып, Қала бердің таудайын алыстаған.

Иә, сен үндемеуші едің, өзіңнің талаптілегіңді, өкпеңді айтпайтынсың. Осынау жалғандағы сексен бес жыл өміріңде сен ешқайсымызға ауыртпалығыңды түсірмедің, анашым. Бәрімізге риза болып, үнемі тек ақ батаңды берумен болдың. Тіпті ең соңғы сәтіңде де, алыстағы біздерді мазаламай, қасыңда тұратын Жаңылыс әпкем мен келініңнің қолынан соңғы нәріңді татыпсың... Менің осы кітабым – сенің үмітіңді ақтауға аз да болса себін тигізер деп ойлаймын. Қайсыбір армандарыңа жеткізе алмасам, көңіліңді қалдырып, жүрегіңе қаяу түсірген жерлерім болса, кешір, анашым. Мен сені ылғи ойлаумен болам, сағынамын, апа! Әкемнің асыл бейнесі

Атамденесі шағын ғана, қимыл-қозғалысы ширақ, аса пысық, шаруа адам еді жарықтық. Ауылда ағайынды екеуі– әкем мен оның інісі Сейтәлі қатар тұрып, өмір кешіпті. Әкемнің азан шақырып қойған аты «Мұхаметәлі» болса да, ата-анасы еркелетіп, «Әлтай» деп атап кеткен екен. Маңдайы кере

қарыс, ат жақты, дөңес мұрынды, жылтыр қара кісі болатын. Дөңестеу қабағының астындағы шүңірек көздері үнемі жылтырап, жасаураңқырап тұратыны есімде. Содан ба, атамның қолынан үлкен ақ орамалы түспейтін еді, үнемі оны қалтасынан алып, бір сілкіп қыртысын жазатын да, көзін, маңдайын әлсін-әлі сүрткіштеп қойып жүретін. Атамның ақ шалған селдір мұрты, кішкентай ғана бурыл сақалы болатын. Оларды атам, қалтасынан тастамайтын кішкене ғана төрт бұрышты айнасына қарап, ыңылдап бір әуенге сала отырып, өзі-ақ әп-әдемі етіп «бастырып» алатын. Ал төңіректегілер болса, «Әлтай, саған келдім» деп атама мұрт бастыруға келетін. Атам ешкімнің меселін қайтармай, олардың сақалмұртын да алмастай өткір ұстарасымен қияқтай етіп қырқып, түзетіп беретін-ді. Артынан өзі шәй қойып, олармен бірге рахаттанып шәй ішіп, әңгімелесіп отыратын еді. «Ең сауапты дүние – біреудің сақал-мұртын бастырып, тырнағын алып беру» деп отыратын еді жарықтық. «Өйткені олар кісі қолына мұқтаж. Сені пейішке жетелейтін де осы қызмет» дейтін-ді. Атам аса діндар адам еді, суретке түскенді ұнатпайтын, «Алла тағала о дүниеге барғанда, «мен сені біреу ғана етіп жаратқам, екіншісін өзің жасадың ба, енді оған өзің жан сал» деп айтады екен» деп отыратын.

Әкемнің шежірешілдігі айрықша еді. Шымыр бабаға төртінші атадан қосылатын (Шымыр – Бекболат – Қарымбет – Сәмбет) Бектеміс руынан екенімізді маған ылғи жаттатып отыратын. – Қызым, Бектемістен – Арық, Арықтан – Бораншы, Бораншыдан – Қангелді, Қангелдіден – Шіркей, Шіркейден – Телғара, – деп айтып келетін еді де: – Телғарадан – Шойбек, Қабылбек, Мұсабек, Дәлібай, Оразбай, Бөзбай, Есенәлі, – деп өз аталарына бір тоқтайтын. Сосын: – Біз мына Оспан атаң, Жақай мен Әйткеш аталарыңмен немере туыспыз. Сенің деңгейің анау Серік көкеңмен, Рахметқұл, Манан көкелеріңмен, Әпен көкелеріңмен пара-пар,– деп мені бір көтеріп қоятын. Расында да солай шығар, өйткені мен үйдің кенжесі болған соң, олардың қасында кіші тартып тұрамын ғой, ал, біздегі үлкендердің бәрі – қыздар. Атамның үнемі ескертуінің арқасында, мен өзімді жаратушы Алланы, ардақты ата-анамды ғана емес, жеті атамды да жадымда сақтап өстім. Бәйдібек бабамның 3-әйелінен туған Жарықшақ бабадан Дулат, Дулаттан Сиқым, Жаныс, Ботбай, Шымыр. Біз Шымырдан тараған екенбіз. Шымырдан Бекболат, Бекболаттан Қарымбет, Қарымбеттен Сәмбет, Сәмбеттен Бектеміс. Ал,

Бектеміске біз сегізінші атада қосыламыз, оны мен жоғарыда айттым. Біздің Көкарық ауылында Телғарадан басқа оның бауырлары Байғозыдан тарағандар (Жексенқұл, Әбдіқадыр, Әбдіманап, Шарғын, Бошқай), Қастөреден тараған Садуалы ата, Бораншыға Шіркейден барып қосылатын Назаралының ұрпақтары (Есбатыр, Тұрдахмет), Телғараның бауыры Бекболаттан тараған Садуақас атаның ұрпақтары, не керек, түбі бір туыстар – Бораншы балалары тұратын. Атам осылардың барлығын жік-жігін шығарып жатқа айтатын еді. Шежіреден білгісі келгендер үнемі атама келетінді. Бұрынғының адамдары не деген зерек еді десеңізші! Атамның еш сауаты жоқ, ал, есепті ауызша шығарғанда, алдына жан салмайтын. «Сейсенбіден сейсенбі – сегіз және сейсенбі – он бес, сәрсенбі он алты, бейсенбі он жеті» деп санай беретін-ді. Және қызығы: «сегіз» демей, «бірі кем тоғыз», «он» демей, «бірі кем он бір» деп айтатын еді. Сонда миында ауызша санақ жүріп отырады екен ғой. Ауылда ертеде көшіп келіп қоныстанған аз ғана үйлі Шанышқылылар болды, солардың бірі Әбдіш деген азамат болған екен (менің жездемнің әкесі), сол кісі айтқан «Әлтайың бар есепші, есепсіз мал өргізбес» деген сөзі елге тарап, әкеме берілген бір сипаттама болып қалыптасып кеткенін білем. Мен, қазіргі жас балаларды

ауызша есепке дайындайтын «USMAS» есептегіш орталығы жайлы айтылғанда, атам сияқты кейбір көнекөз қариялардың бойындағы ауызша есепке жүйріктігі ата-бабаларымыздың түрлі ғылымға бейім болғандығына көзімді жеткізе түседі. Атам кісіге қарыз беруден еш қашпайтын. «Қысылып тұрған адамға әжет ашсаң – о дүниеде алдыңнан пейіштің есігі ашылады» деп отыратын еді. Ал егер әлдеқалай ақшасы болмай қалса, «жоқ» демейтін, «байып отырмын» дейтін. «Жоқ» десең, жоғалып қаласың, ақшаңның жоқтығын «байып отырмын» деп, жақсы сөзбен ұғындырған жөн» дейтін еді. Атамның апама деген құрметі айрықша болушы еді. Апам әлдеқалай ауыра қалса, атам құрақ ұшып барып, Зағипа апаны шақырып әкелетін. Зағипа апа – менің апамның «құрбысы», жұқалтаң шағын денелі, сәл қитырлау келген кішкентай көк көздері үнемі күлімдеп тұратын сүйкімді жан. Ол кісінің әңгімешілдігінде шек жоқ, қандай әңгімені болмасын, құмарыңды қандырып, төгілтіп айтатын еді жарықтық. Күлкіден езуіңді жиғызбайтын. Апам да әңгіме тыңдағанды қатты ұнатады. Қос құрбы нелер қызық әңгімелердің қызығына түседі де,біраздан соң ауырып жатқан апамның сыңғырлаған әсем күлкісі үйдің ашық терезесінен сыртқа шашылады. Дөңгелек аппақ өңі сүт қатып ішкен ыстық шәйдан терлеп-тепшіп, қызарып алабұртады.

Гүлді ақ орамалымен бет-аузын сипалай сүрте отырып, ара-кідік жастығының астынан кішкентай тас айнасын алып, қас-қабағын керіп, қарағыштап қояды. Зағипа құрбысы да апамның бұл ісін мақұлдағандай, күлімсіреп, басын шұлғып отырады. Есік алдында шаруамен жүретін атам жүгіре басып үйге кіріп: – Аһ, Алтынсара, қалай, жақсы боп қалдың, ә?! – дейді елпелектеп. Екі «құрбы» рахат күйін кешкен бойы бас шұлғиды, атам соған мәз. Үш қария әңгіме-дүкен құра отырып, атам дайындаған шайларын ұзақ отырып ішеді. Қайран бейғам, бақытты қарттарым-ай! Атамның шаруаға пысықтығы соншалық, қорамыздан он шақты қой, бір бұзаулы сиыр мен бір құлынды бие, шағын ғана шарбағымыздан (бақша) қауын-қарбыз үзілмейтін. Сойыс мал, қысқы соғым, ағайын арасындағы алыс-беріс шығындары деген шаруалардың жайын алдынала ойлап, қамданып жүретін еді жарықтық. Нағыз «қыстың қамын жаз ойланың» адамы дерсің. Белін қыл шылбырмен тас қып байлап алып, күні бойы дөңгеленіп шаруамен айналысатын. Атам жыл сайын қысқа қарай соғым байлайды. Соғым малы семіз болу үшін оған күнде кешке қарай үйме ғып майдалап қызылша турап береміз. Онысы– «мал тез семіреді әрі еті тәтті болады» деген ой. Байланған

жылқығақақалып қалады деп, жоңышқаға дейін балтамен шауып, майдалап беретін едік. Орта шаруа болғасын ба, біздің үйімізге ұры-қары әуес бола беретін. Бірде қыста ұрылардың қорамыздың сыртқа қараған бұрышының қабырғасын тесіп кіріп, үлкен серкемізді сойып алып кеткені бар. Әкем мұнысоғыстан кейін ауылға келіп қоныстанған бірнеше үй шешендерден көретін. «Біреудің сыртына ғайбат сөз айтқанды шәрият көтермейді, дегенмен осылардан күдігім бар» деп отыратын еді. Содан кейін, әкемнің қайдан тапқанын білмеймін, біздің үйімізге қос ауыз мылтық пайда болды. Осыған байланысты бір қызық жәйт әлі күнге есімнен кетпейді. Күз түсіп, түнге қарай үйге кіріп ұйықтайтын кез болған еді. Түн ортасы-ау деймін, әкемнің әбіржіген даусынан оянып кеттім. – Ойбай, Алтынсара, қора жақтан дүркіреген бір дауыс естіле ме, қалай? – Қойшы, о қандай дауыс?! – дейді шошынған апам. – Қайдан білейін, тағы да ұры шығар бәлкім, бізге дәнігіп алған! Мен барайын. Әкем тыпырлап киіне бастады. – Мен де барайын. Тағы кім біледі, жалғыз болмай жүрсе... Апам да апыл-ғұпыл шам жағып, мәсісін кие бастады. Ұйқым қашты. Бөлмедегі жалғыз темір

кереуетте әпкем ұзатылғаннан бері жалғыз жатам. Әке-шешем жүгіре басып далаға шыққан соң, бұйыға түсіп біраз жаттым. Кенет әкемнің «Аттан, аттан!» деген ауыл түнін қақ жарған ащы даусы шықты. «Тарс» етіп мылтық атылды. Шошып кеттім. Мен де дереу жеңіл-желпі киіне сап, далаға атып шықтым. Ел ынтымақты ғой, шіркін, әкемнің «аттандаған» даусына көрші үйлерден бірнеше адам келіп те қалыпты. Арасында бірлі-жарым ағараңдаған орамалдар да көрінеді. Бәрінің қолында айыр, күрек, ұзын сырық сияқты «қарусаймандары» бар. Әкем, қолында қос ауыз мылтығы, шырылдап, қораның алдында жүгіріп жүр. Айтса-айтқандай, қора ішіндегі малдың біресе олай, біресе былай дүркіреп жүгіріп жатқаны анық естіліп тұр. Шынымен-ақ іште біреу малды қуалап жүргендей. Жиналғандарда да үрей жоқ, әркім өзінің шағын ғана шаруасы үшін қиналып тұрғаны белгілі. Ұры бүгін бізге түссе, ертең оларға түспесіне кім кепіл! Әкем жиналғандарға: – Есіктің екі жағына екі қатар болып тұрайық. Мен есікті ашам, сендер жабылып ұрыны ұстап алыңдар!– деп бұйырды. Бәрі дәл солай тұра қалысты. Әкем батыл басып есікке жақындады да, белдеме темірді түсіріп жіберіп, үлкен қара құлыпты лақтырып тастады да, есікті ашып кеп жіберді. Мылтығын кезеніп тұрып, кіжіне айқай салды.

– Шық, нәлеті, шық деймін! Сол-ақ екен, бір бейтаныс үлкен ақ тазы қорадан сымпың етіп атып шығып, қатар тұрған адамдардың қақ ортасымен зу-у қашсын! – Көтек, әдірәм қасын, бұ не пәле?! Бұл – Маймақ апамның даусы. Жиналғандар «ә» дегенде есін жия алмай қалды. Бір сәтке қора да тыныш, адамдар да тымтырыс. – Қап, мына нәлеті екен ғой қораның төбесінен түсіп, малды дүркіретіп үркітіп жүрген! (Әкем, күннің шуағы түсіп тұрсын деген оймен, мал қораның ортасын дөңгелентіп ашық қалдырған). Әкем осынша жұртты мазалағанына өзін кінәлідей сезініп, барынша жұмсақ сөйледі. Үнінде өкініш бар. – Е, жарайды, Әлтай, сен қайдан білдің бұлай боларын, ұры айтып келмейді ғой, Алла тағала «сақтансаң – сақтаймын» демей ме, әрдайым сақ болғанның несі айып, ештеңе етпейді. Малыңды түгендеп ал. Біз қайтайық, – деді Оспан атам тонының шаужайын қымтай түсіп, үйіне қара бет алып. «Иә, иә, ештеңе жоқ, бір бұзылған ұйқы да, тәйірі, мал аман болса – болды» – десті басқа жиналғандар да ақырын бұрылып тараса беріп. Атам апам екеуі қораға кіріп, қойларды қарап шықты. «Аман екен» десті

біріне-бірі. Ақыры ұйқы қашып, біз біраз дөңбекшіп жаттық. «Малым – жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы» деген мақал осы малдың адам өмірінде маңызды болғандығынан шыққан-ау, сірә. Жоқшылықтың ауыр жылдарын басынан өткерген қариялар күнкөрістің көзі боп тұрған осы аз ғана тұяқты адамша қастерлеп, амандығын тілейді ғой, қайтсін. Өйтпегенде ше?! Ашаршылық жылдары ел бақа-шаян, тіпті жылан да жей бастаған екен ғой. «Жаужұмыр деген шөптің тамырын жұлып, талғажау ететінбіз» дейтін еді үлкендер. Сондай бір шақта әкем марқұм аштан бұралып, өлерге таянғанда, бір қамбашы бауырының үйіне нәр сұрауға бара жатқан екен. Сонда жол-жөнекей бір кірпі кетіп бара жатқан көрінеді. Әкем «мына үйден де ештеңе шыға қоймаса, қайтейін, сенің ажалың менен болар, жазған», – деп, әлгі кірпіні ұстап алып, есік алдында жатқан кірленмен төңкеріп кетіпті. Бағына қарай, барған үйі тыққан дәнінен аз ғана пиалаға салып берген көрінеді. Алғысын жаудырып, далаға шыққан әкем «мына бишараны жіберейін, ажалы жоқ екен сорлының» деп келсе, кірпі кірленді құлағы тұрған жерден тұмсығымен түртіп көтеріп, шығып кетіпті. «Сонда деймін-ау, – дейтін әкем, – әлгі үйден түк табылмаса, кірпі қашып кетсе, мен не болар ем, өзгелер сияқты мен

де қол-аяғым созылып, марқұм боп кете барар едім-ау!» Әкемнің ең кенжесі болғасын ба (менен кейін дүниеге келген ұл бала он айында шетінеп кеткен-ді), ол кісі мені қатты еркелететін еді. Қайда жүрсе, соңынан қалмайтыным, қонақта отырса, жарбиып жанында жабысып отыратыным есімде. Жай емес, үнемі оң тізесін шынтақтап отырам. Әкем ылғи түзу отыруымды сұранады, ал мен өзіме ұнаған қалыптан таймаймын. Бір күні әдеттегіше көп қариялармен бірге қонақта отырдық. Мен әкемнің оң тізесін шынтақтай отырғанмын. Кенеттен шынтағымның шым ете қалғаны! Жұлып алдым. Сөйтсем, менің осы қылығымнан әбден мезі болған әкем ілгектің кішкене ғана ұшымен шынтағымды нұқып қалған екен. Төңіректе отырғандардың дуылдап кеп күлмесі бар ма?! Ұятты біліп қалған кезім-ау деймін, бетімді басып, далаға тұра қаштым. Үй артын айнала беріп, тіземді құшақтап жылап отырған жерімнен әкем келіп, айналып-үйіріліп жұбатып қайтадан үйге ертіп келді. Бірақ содан былай әкемді мазаламай, дұрыс отыратын болғаным есімде. Әкемнің маған деген мейірімі анашымның мейірімінен еш кем болған емес. Қазірге дейін ауылға барғанда, үйдегілерге бақша ағаштарының арасындағы тапшанға төсек салдырып жатқанды ұнатамын. Не үшін дейсіз ғой? Бала кезімде

кішкентай тоқал тамның алдындағы атам таптұйнақтай етіп жасаған шағын тапшан есіме түседі сонда. Төсекте апам, атам үшеуіміз жатамыз. Атам күнұзақ жасаған тірліктен қатты шаршай ма, ұйқыға бас қоярда маңдайымнан сүйіп: – Қарағым, ұйықтар алдында «Жаттым тыныш, жастығым – кеніш, жатқызғайсың илаалла, тұрғызғайсың жан-алла. Тұрғызбастай күн туса, ләйлауха ила-алла, лайлауха ила-алла, ләйлауха ила-алла»деп үш рет кәлимә қайтар, – дейтін. Мағынасына түсінбесем де, атамның айтқанын істеп, осы кәлиманы үш рет қайталап айту менің өмір-бақи әдетіме айналды. Кейіндері атам үнемі бізге«Кірсе бар ләпсі, шықса – жоқ. Адам ұйықтағанда, жаны ұшып кетіп, әуені кезіп жүреді дейді шариятта. Алыстап кетсе, қайтып келіп, ұясына қонбай да қалуы мүмкін. Ол жағдайда адам ұйқыдан мәңгі тұра алмай қалатын болады екен. Сондықтан да «ұйқы мен өлім тең» деп айтқан екен аталарымыз. Ұйқыға жатарда кәлимаға тіл келтіріп, үй іші адамдарының бірбірімен қоштасып жатқаны дұрыс» деп отыратын еді. Содан бері әлдеқалай біреу туралы «ұйықтап кетіп, сол бойы жан тапсырыпты» дегенді ести қалсам, атамның осы сөздері есіме түседі, жаным шошып, ұйқыға жатарда үнемі кәлимә қайтаруға тырысудың әдетіме айналғаны да сондықтан.

Бірде, осындай жаз айларының маужыраған түнінде тілім аузыма сыймай, тынысымның тарылып бара жатқанынан шошып оянып кеттім. Көзімді ашып алдым. Таң жаңадан қылаң беріп келе жатқан кез екен. Бозғылт аспан төріндегі жарты ай да, шашыраған майда жұлдыздар да ағараң тарта бастаған. Алыста түн қараңғылығынан қарауытып көрінген таулар үнсіз түнеріп тұр, қорқынышты. Ештеңе түсінбедім. Аузым ашылып қалған, қырылдап барам. Апам жаққа қарасам, ол әдеттегіше, басын көрпемен бүркеп алып, қатты ұйқыда жатыр. Оң жағымда жатқан атама қарасам, сақалы шошайып, аузы ашылып, ол да қалың ұйқыда. «Ата, ата» дейін десем, тілім келмейді, бар-жоғы «а-а-а» деуге шамам келді. Тек көрпесінің сыртынан, иық тұсынан итере бердім. –А-а-а, а-а-а... Атам шошып оянды. –Аһ, аһ... – А-а-а, а-а-а... Басқаға шама жоқ, сұқ саусағыммен ашық тұрған аузымды көрсете бердім. Атам басын жұлып алып, таң жарығымен аузыма үңілгендей болды. – Ойбай, Алтынсара, мынау не пәле? Тұр, тұр! Апам қисайып қалған орамалын түзей, орнынан атып тұрды.

– О не, не болды?! Екеуі де менің аузыма үңіліп, шошып кетті. Тілімнің бір жағының астында жұмыртқадай бірдеңе пайда болған. Тілімді таңдайыма жабыстырып, сөйлетпей, тыныс алдырмай бара жатқан осы көрінеді. Екеуі де шошып кеткен. – А, құдай, ақсарбас, ақсарбас, – дейді әкем безектеп. – Құдай-ай, тағы да сорлатпақпысың, не жаздық саған?!– деп зар илеп апам жүр. – Қой, кетейік, мен баланы Жамбылға доғдырға апарайын! – деді атам. – Ойбу, байғұс, бір ауыз орысша білмейсің, кәйтіп апарасың?! –деді апам көзінің жасын жеңімен сүрткілеп жүріп. – Құттықбайдан жөнін сұрайм да... Құттықбай – атамның бажасы, Ақыртөбеде, стансада тұрады, біршама сауатты жан. Ата-анам құрақ ұшып безілдеп жүріп, мені киіндіріп әбігер. Үрейім ұшып барады. Дегенмен атам бір амалын табар деген үміт мені біраз тыныштандырғандай болды. Менің анам мен әкем осынау небәрі 4-5 жыл болған аз ғана өмірімнің мәңгілік қозғалмайтын берік діңгегі болып қалыптасқан сияқты. Сондықтан да олар мен үшін ешқандай қайғы-мұңға, қиындыққа, азапқа тіпті ажалға да берілмейтін жандар болып көрінетін. Көңілім бірте-бірте орнына түсейін деді. Таңғы салқын самал да ашық аспан астында үш-ақ

адамға арналып салынған жылы-жұмсақ төсекорынды мейіріммен аймалайды. Апам ылдымжылдым пысық адам ғой, әдеттегіше аса ұқыпты киініп, орамалын да түзулеп тартып алған. Асыпсасып, қапаланып жүргенін реңінен білдірмеуге тырысады, маған арнап тігіп қойған белі бүрмелі ақ шыт көйлек пен кішкентай қызыл көкірекшемді сандықтан шығарған кездегі қуанышымды айтсаңыз! Апамды құшақтай алдым, бірдеңе деп қуанышымды білдіруге тілі құрғыр жібермейді. Апам аймалап сүйіп: – Міне, көрдің бе, күнім, енді бұларды қалаға киіп барасың, құтты болсын! – деп жатыр жұмсақ күліп. Атам екеуміз нәр сызбай, жолға шықтық. Стансаға дейін үш шақырымдай. Мен бұл жолмен атама ілесіп атпен де, жаяу да Ақыртөбенің базарына талай барғам, жақсы білем. Жақсы көрем де. Осы жолға түссем-ақ болғаны, бір белгісіз керемет сұлу шаһарға бара жатқандай қанаттанатыным бар. Өзіме бейтаныс, қызыққа толы әлемді көргім келеді. Сондықтан да атам жолға жинала бастаса болғаны, мен де қыбыржыбыр киіне бастаймын. Мені үйде ешкім тоқтатпайды, себебі мен бәрібір өз айтқанымды істетемін. Барам дедім бе – барам! Жаздың жанға жайлы таңғы самалы бойыңды сипалап еркелеткендей, рахат күйде келе жатырмыз. Стансаға апаратын арба жол

борпылдаған шаң емес, әбден тапталған, жүріске жеңіл. Секіре басып, атама жедел ілесіп келемін. Жасым бестен асқан-ау, сірә, әлі мектепке бармаған кезім. Әр жерден шықылықтаған шегірткенің үні естіледі. Апам желдетпесін деп аузымды бір қабат таза ақ шүберекпен орап берген, шүберек астында ауызбен демалуға тура келеді. Мен оны шешпеймін. Қанша бұзық болсам да, жан тәтті. Дегенмен жаныма батып еш жерім ауырмаған соң, ой-қиялым өзіме бейтаныс қаланы шарлап келеді. Атамнан ештеңе сұрай алмай сорлап қалғаным ғана жаныма батады. Маған атам Жамбыл жайлы да күндегідей ұзын-сонар қызықты әңгіме айтатындай. Қатты жүргендіктен бе, әйтеуір Ақыртөбеге де лезде жеттік. Маған таныс темір сыммен өріліп қоршалған, тап-тұйнақтай етіп ақталған, төңірегінде қылау жатпайтын Құттықбай жезденің үйіне де жеттік-ау. Есік алдындағы үлкен кәрі төбет бізді көріп орнынан қорбалаңдап асығыс тұрды да, атамды танып, марғау ғана «кісі келді» дегендей бір-екі үріп, иелеріне дыбыс берді. Құттықбай жездем бақшаның бас жағынан келе жатыр екен, қолында құманы. Бізді көріп, таңданған кейіп танытты: – Әлеке, тыныштық па, ассалаумағалейкүм? – Әліксәлем. Қайдағы тыныштық болсын, – деді атам жездемнің ұсынған қолын алып жатып. – Мына балам ауырып қалды, соны Жамбылға

апарып көрсету керек. Сен білесің ғой, қалай жетем, пойыз бар ма, доғдыры қайда, соның жөнін айтшы... – Не ауру? Атам маған аузымды аштырып, тілімнің астындағы көкпеңбек ісікті көрсетті. – Бұ не сұмдық, білмейім, сөйлей де, ештеңе іше де алмайды... – Апыр-ай, ә, қиын болған екен. Қазір білейік, дәу де болса қазір Жамбылға қарай бір тауарный пойыз жүру керек. Біздің дабырымыздан үйден жемпірінің жеңіне қолын жүре сұғып, жездемнің үлкен әйелі Нұрқыз апа шықты. Жүзі жылы, аспан көк көздері үнемі күлімдеп тұратын аса мейірімді жан болатын. Ол кісі де аң-таң қалып, басымнан сипап, маған жаны ашып-ақ жатыр. Не керек, жарты сағаттан соң біз, атам екеуіміз, тауарлы пойыздың тамборында Жамбылға, мен өмірі көрмеген қалаға қарай кетіп бара жаттық... Ашық тамборда жел ұйтқып тұрады екен. Атам мені шапанына орап, құшақтап отырды. Екеуміз осылай отырған қалпымызда аздап көз шырымын алғандай да болдық. Жол-жөнекей бізді ешкім мазалаған жоқ. Пойыз әр жерге бір тоқтап, Жамбылдың стансасына күн көтеріле, сәскеге қарай жетіп тоқтады. Құттықбай жездем бізге қандай емхана керек екенін қағазға жазып, атамның қолына ұстатқан болатын. Атам соны

әркімге көрсетіп жүріп, әйтеуір өз ойын ымдап, мені көрсетіп жеткізе жүріп, бір емханаға келдік. Кейін жазбай таныдым, қалалық парктің алдындағы бұрынғы балалар емханасы. Емхананың алдында кішкене арық ағып жатыр. Атам, әдеті бойынша, мені көрсетіп жүріп, бір есіктің алдында кезекке тұрдық. Кенет атамның қара күрең жүзі бозғылданып, түрі бұзыла бастады. Мен шошып кеттім. Атам да әлденені сезгендей, дереу сыртқа шығуға ұмтылды. Есік алдындағы арықтың жағасындағы көк шөпке қисайып жата кетті. Шапанын шешіп басына жастанды. Қолының әлі келмегендей болды ма, мен көмектесіп жатырмын. Көзімен суды нұсқады. Мен түсіне қойдым да, алақаныммен арықтан су алып, маңдайын, бетін жуғандай болдым. Атам басын изеп, мақұлдағандай болды. Осылай екі-үш рет істеген соң, атам: – Мен жата тұрайын, балам, сен ана кезегіңнен ажырап қалма, қарағым, – деді ақырын. Мен жүгіріп біресе ішке кірем, біресе сыртқа шығып, атамның жанында отырам, бетін жуам, аузына алақаныммен су тамызам. Ішке кірсем, кезектегі адамдар маған сонша бір жанашыр сезіммен қарап, бірдеңелерді айтып жатыр. Ұққаным – «қорықпа, мына кісіден соң кіресің».

Әйтеуір бір кезде кезегім келді-ау деймін, мені біреу ішке алып кірді. Ақ халат киген дәрігерге менің жайымды айтып жатыр. Даланы да нұсқап қояды, онысы – «әкесі де ауырып қалды» дегені-ау деп тұрмын. Сөйтті де өзі шығып кетті. Дәрігер менің аузымды ашып көрді де, жанындағы ақ халатты қызбен екеуі бірдеңе деп сөйлесті. Аузымды керіп ашқызды да, тілімді мәрлімен тартып ұстап тұрып, бірдеңе жасағандай болды. Олардың мені қаумалап ұстап, есімді жиғызбай, бірдеңені тез жасағаны соншалық, жылап та, қорқып та үлгірмедім. Енді бірде ақ халатты қыз менің аузымды пышылдатып әлденемен шайып жатты. Аузымды жауып едім, тілімнің астындағы бүйректей бәле енді жоқ! Дәрігер қыз тілімнің астына томпайтып мақта қойып, аузымды жапты, «ашпа» деп көрсетті. Бетіме қарап жымиды. Ол әуелі сағатын, сосын екі саусағын көрсетті, «тамақ ішпе» деп ымдағанын түсіндім. Далаға шықтым, атам байғұс қалқайып, түрегеп отыр екен. Арықша, қара сұр өңі боп-боз. Мені көріп қуанып, бозамықтанған жанарынан үміт сәулесі байқалғандай болды. Мен де жанына жүгіріп барып, аузымды сәл ашып, мақтаның шетін көрсеттім. Бармағымды көрсеттім. Ол – «жақсы, ауырмайды» дегенім. Атам мені бауырына басып, қатты құшақтап, сүйді. Көзіне жас алды. «Қарағым, қарағым» деп арқамнан қағып-қағып қойды. Мен де таң атқаннан осы

сәскеге дейінгі атам екеуміз тартқан азаптан қажып қалдым ба, әлде оған жаным ашып кетті ме, әлде аузымдағы бәледен құтылғаныма қуандым ба, әке омырауына басымды тығып, солқылдап жылап жібердім. Расында да, адам өмірі толқыны жағаны ұрып тынымсыз ағатын үлкен өзен сияқты. Ол өзінің ағысының барысында қаншама кедергілерді кездестіреді, бірақ олардың ешқайсысына тоқтамайды, баяуламайды, керісінше, кедергілерді айналып өткенде ағысы арындап, бұзып өтуге әрекет жасайды. Адам да сол өзен іспеттес, өмірдің қалтарыс-бұралаңдарына тоқтамастан, небір шырғалаңдарды бұзып-жарып, алға ұмтылады, осы жолда ол өзінің қайрат-жігерін шыңдайды. Өйткені, оны әрдайым болашақ беймәлім қызықтар шақырады, жүрегін келешек жарқын өмірге деген сағыныш кернейді... Әкем өнердің әр түрінен хабардар жан болды. Біздің жақта ондай адамдарды «қолының мүсекері бар» деп айтатын. Осындағы «мүсекер» сөзінің қалай пайда болғанын білмеймін, дегенмен, әлі де бұл сөз дәл осы мағынада айтыла береді. Шаруа құралдарын – күрек-кетпенді жөндеу, шалғы шыңлау дейсіз бе, арба жөндеу, қора-жай салу дейсіз бе, қайыстан таспа тіліп, ат әбзелдерін өру дейсіз бе – осының бәрі әкемнің өзіндік өнері болатын. Теріні шүберектей жұпжұқа ғып илеп, одан ешқандай сызғышсыз-ақ түп-

түзу, жіп-жіңішке қайыс таспалар тілгенде, сол таспалармен керемет әдемі үш өрім, төрт өрім жүген, қамшы өргенде, өнеріне сүйсінбейтін адам болмайтын. Сол жұмысты беріліп істейтіні сонша, жарықтықтың езуінен сілекейі шұбырып отыратын. Өзі өрген ат әбзелдері мен қамшыларына көрік басып, күміс құйып та қондыра беретін (пысылдатып көрік басып отыратыным есімде). Тіпті, қайыстан биік өкше етік тігу де әкемнің қолынан келетін еді-ау. Ауылдың талай бойжеткен қыздарына етік тігіп берген. Қораның ішкі боғаттарында атам тіккен етіктердің түрлі өлшемдегі қалыптары қатар түзіп тұратын еді. Соғыстан кейінгі жылдардағы халық тұрмысының ауырлығын еске алсақ, ауыл адамдарының менің әкеме қаншалықты зәру болғандығын түсіну қиынға соқпайды. Соғыс демекші, «соғыс ардагерлері» деген сөздің мән-мағынасын түсінген кезімде, әкемнен «Ата, сіз қалай соғысқа бармай қалғансыз?» деп сұрағаным бар. Сонда атамның орнына апам аққұба өңі бал-бұл жанып, ішек-сілесі қата күліп мына жайтты айтып берген еді. –Соғысқа солдат алынады» деген хабарды естісімен, әкең екеуміздің дегбіріміз қаша бастады, – деді апам. – Қалай қорықпайсың, бір үйден екіден, тіпті кейде үштен жігіттер кетіп жатты. Ағалы-інілі, әкелі-балалы жандардың аттанғаны тым ауыр, бүкіл ауыл улыған-шулыған

болып, жылап-еңіреп шығарып саламыз. Соғыстың сұрапыл болғандығы соншалық, кеткендер қайта оралады-ау деген ойымызға келмейді де, көз жасымыз көл болып зарлап, әрқайсысымен біржола қоштасқандай күй кешеміз. Бір күні сенің әкеңді де шақыртты. Шиеттей үш қызымыз бар, Қымбатым емізулі. Әкең бишара, қорыққаны да, өзінің аздап дегбірсіздігі де бар, үйге бір кіреді, бір шығады. Бар айтатыны «не істейміз, а, Алтынсара, аһ?!» дей береді. Мен болсам «қайдан білейін не істейтінімізді?» дегеннен басқа айта алмаймын. Қызымды құшақтаған күйі басымды көтере алмай, жылап отырамын. Бір кезде әкең жұлып алғандай «Алтынсара, ана үйдегі жинаған ақшаны ала кетсем, мүмкін уоинкомға берсем, қалдырмас па екен?» – деп қалғаны. Мен де қуанып кеттім. «Сөйтсең – сөйтіп көр, құдай оңлап, қалып кетерсің?» – дедім оны қуаттап. Екеуміз бар ақшамызды жинап шүберекке орадық та, оның түпкі қойын қалтасына жақсылап бекітіп бердім. Әкең таң қылаң бере бізбен қоштасып, өзгелермен бірге Луговойға жүріп кетті. Бір Алладан жәрдем сұрап мен қалдым. Ештеңеге қолым бармайды, екі көзім төрт болып, Ақыртөбе жаққа қарай берем. Кенет, қас қарая әкеңнің үйге кіріп-ақ келгені! Құдай мұндай жарылқамас, қыздарыммен бәріміз шұрқырастық та қалдық. Менің сұрағым «не

болды, ақшаны бердің бе?» болды. Сонда әкең байғұс орнына отырып жатып: «Е-е, қайда-а-ан, біреуді-біреу біліп болмайды, уойнкомы қайсысы, кімге берсем екем деп ары-бері сабылуымнан түк шықпай, қатарға тұрғаным сол еді, менің, Тереңөзектің тағы бір жігітінің, пәмилемізді атап: «Сендер қаласыңдар, ағаш, темір ұсталары қалқоздың шаруасына жәрдем береді»– демесі бар ма! Несін айтасың, Алланың рахымы түсті ғой», – деп тоқтады. Өшкеніміз жанып, өлгеніміз тірілгендей, бала-шағамызбен шұрылдастық та қалдық сөйтіп. Міне, әкең байғұс сол қолының мүсекерлігінің арқасында қып-қызыл оттан аман қалды ғой, сендердің нәсіптеріңе, – деді апам. Алайда осындай сегіз қырлы әкемді де, өзі айтқандай, «Алла тағаланың қысқан жері» болды, ол ұл балаларының тұрақтамауы еді. Әкемнің Алладан ұл сұрап, қыздарының аттарын Жаңылыс, Қымбат, Ұлбала, Шарапат (соңғысы азан шақырып қойған менің есімім) деп қойғаны да сондықтан болса керек. Менің алдымда дүниеге келіп, жылға толмай Әбдіразақтың шетінеген қайғысы әкем марқұмды мүлдем тұралатып тастаған екен. Әбзел апамның қызы Мәйкө әпкемнің ақындығы болатын еді. Сол кісі Әбдіразақ өлгенде былай деп өлең шығарған екен: Атыңнан айналайын Әбдіразақ, Қайтейін, көрер күнің болды-ау аз-ақ. Ауыл боп тілеп едік, ұшып кеттің,

Жер қауып атам байғұс тартар азап. Апам соңғы, менен кейінгі нәрестесін қырық бір жасында көтерген екен. Ауыл болып қуанды сонда. Әлі есімде, апамды Ақыртөбедегі ауруханаға апарып салған соң, ауыл әйелдері жақсылық хабар күтіп, біздің үйде жиналып отырды. Бәрінің тілеуі «Ұл туса екен!». Мен бес жастамын. Менің атымды «Алланың шарапаты тиіп, бұдан кейін ұл берсе екен деп «Шарапат» қойғанын жоғарыда айттым. Алайда апам ұзақ уақыт бала көтермеген соң, осы бала алданыш боп қалды ғой деп, «Алданыш, Алдан» деп атап кетіпті. Атам мен апам «Алдантай» деп еркелететін. Не керек, Ақыртөбеден де хабар жетті-ау әйтеуір! Апам аман-есен ұл босаныпты! Елдің қуанышында шек жоқ, үйдегілер бірін-бірі құшақтап, мәз-майрам. Апамды ауруханадан шығарып әкелуге бір машина, бір май арба, бір сатылы арба барғаны әлі күнге есімде. Бұл бір ақ түйенің қарны жарылған, есте қаларлықтай күн болды! Мені машинаның кабинасына отырғызған. Апам Ақыртөбенің батыс жақ шетіндегі жатаған ауруханадан нәрестені өзі көтеріп шықты. Жарықтық, сұңғақ бойын кеудесін кере тік ұстап, әрдайым асықпай, сылқым басатын еді ғой. Алтынсара десе, Алтынсара болатын! Қазір де солай, баласын бауырына қыса құшақтап, бізге қарай маңғаз аяңдап келеді. Аппақ дөңгелек

жүзі сәл бозаң тартқан, дегенмен жүзінен қуаныш табы айқын көрініп тұр.Сәл шұңғылдау, аясы кең қоңыр көздері момақан ғана жымияды, жүзінде керемет әдемі мейірім табы бар. Мен ғой, тұра жүгіріп, жанына жетіп бардым, әрине. Бойым жеткенше құшақтап, етегіне жабыстым. Қатты сағынғаным соншалық, айырылғым келмейді. Атам болса, құрақ ұшып, апамның асты-үстіне түсіп әлек. Сұр қара өңі қуаныштан ба, күннің ыстығынан ба, нарттай қызарып кеткен. «Алтынсара, қайда отырасың, мәшинеге ме, арбаға ма? Арбаға да қалыңдап шөп салып әкелгем, жұпжұмсақ!»– дейді атам шамасы, өз арбасына отырса дейді-ау деймін. Апам байсалды қалпынан танбастан, атама ризашылықпен бір қарады да, аяңдап басып, машинаның кабинасына отырды, біз қара жолдың шаңын көкке көтеріп, ауылға қарай тарттық. Ауылға келсек үй толы адам, туысқандар, көрші-қолаңдар, тіпті күнту нағашыларым да келіп қалыпты. Далада қазан көтеріліп, самауыр қойылып жатыр. Қарама-қарсымызда тұратын Мақан атамыздың қарт анасы (аты есімде жоқ) үйде, төрде отыр екен. Сол кісі кенеттен: – Әкел ана баланы! – деді есік аузында селтиіп тұрған мені меңзеп. Шошып кеттім. Бір әйел мені сүйрей жөнелді. Әже көзді ашыпжұмғанша мені алдына өңгеріп етбетімнен

жатқыза салды да, құйрығымды жалаңаштап жіберіп: – Әпер ана майды!– деді өктем дауыспен. Әлдекім кебеже үстінде тұрған тостағандағы білеудей құйрықты алып бере қойды. Әже сол қолымен мені көкжелкемнен басып тұрып, оң қолымен жалаңаштанған құйрығымды жып-жылы құйрық маймен былғап-былғап жіберсін! – Бұ қыз енді мәйкөт болды, мәйкөт болды! Шешесі ұл тапты, Алла ұзағынан сүйіндірсін!- деді әже айғайлап. Бәрі дуылдап күліп, «рас, рас» деп әжені қоштап жатыр. Мен, өзіме ұят бітіп қалса керек, бақырып жылап жатырмын. Жұрт оған да күліп, мені жұбатумен әлек. Не дейсіз, кішкентай тоқал тамның ішін ғана емес, бүкіл ауылды қуанышқа кенелтіп, жалғыз біздің ғана емес, ақкөңіл, ақжарқын ауыл адамдарының ақ тілеуіне оранып, біздің үйге нәресте келді! Жай ғана нәресте емес, ат жалын тартып мінер, ізбасар болар ҰЛ келді! Әкемнің жалғыз арманы орындалды-ау әйтеуір! Ауыл адамдары «тіл-көзге, пәле-жалаға ұрынбай, әкешешесінің көз алдында аман жүрсінші, ең жаман атты-ақ қояйық» деп, баланы «Алданқұл» деп атай салды. Сол нәресте әлі күнге менің көзімнің алдында тұрады. Аппақ торсықтай болып бесікте жататын еді-ау, періштем! Қасынан кеткім

келмейтін, әлім жеткенше тербететінмін. Анам марқұмға тартқан, маңдайы кере қарыс, қол-аяғы торсиған аппақ, аса көркем бала еді. Дөп-дөңгелек үлкен көздерін төбеге қадап уілдейтін, томпиған еріндерін әнтек ашып, «ғ-ға, ғ-ғалап» үйді басына көтеріп «сөйлейтін». Апам бесіктен шешіп, жаныма жатқызса, жұп-жұмыр, аппақ қол-аяқтары қыбырлап, ойнайтынын қайтерсің. Керемет еді-ау, керемет! Бірақ бұл қуаныш та ұзаққа бармады. Бала анда-санда өз-өзінен ішегін тартып, көздері алаңдап, шалықтап қалатын болды. Бесікте жатқанда, мен тербетіп отырғанда қалай осылай шалықтайтыны көз алдымда. Жанұшырып, апамды шақыратын едім. Сөйтсем, бар-жоғы полиомиелит екен ғой! Медицинаның әлсіздігі-ау, бейшара балаға аурудың вакцинасы салынбады ма, әлде егілсе де әлсіз болды ма, кім білсін, бүкіл үйді қара түнекте қалдырып, он айында шетінеп кете барды жас балғын! Сонда әкем марқұмның басын кебежеге ұрғылап өкіргенін айтсаңызшы! Шекеден аққан қан бетін жапты... Қайтсін-ай, ұябасар, бойындағы қаншама өнер мен кәсіпті мұра етіп алып қалатын бір тізгін тартар ұлдың болуын ол кісі өмір-бақи армандады ғой. Ақыры, бұйырмады! Осылай мен кемпір-шалдың тағы да кенжесі болып қала бердім... Әкемнің Қаңтарбай деген жегжаты болды. Екеуі арасынан қыл өтпейтін тату еді. Қисық арба

секілді, бір жағы келіссе, бір жағы келіспей тұратын жарым-жарты тұрмыста екі дос бірінде жоғын бірінен алып, әйтеуір қоңыртөбел тіршіліктерін түгендеп, томпаңдап жүретін еді. Артық-ауыс сөздері жоқ, аузында Алласы, жүрегінде иманы бар қадірменді жегжаттар еді бұл қарттар. Қазіргі жастар «жегжат» деген сөздің мағынасын түсіне бермейді. Менің ойымша, «жегжат» болу – адамдардың өздерінің қалауы бойынша бір-бірімен туыстық қарым-қатынасқа түсуі. Ер адамдардың бір-бірімен «қияметтік дос» атануы, үйленген балаларға ата-аналарының «өкіл әке-шеше» тағайындауы немесе осы кезде етек алып бара жатқан жаңа туған нәрестеге анасының өзі қалап «кіндік шеше» тағайындауы (бұрын нәрестені туғызып алып, кіндігін кескен адам ғана «кіндік шеше» болған) сияқты әрекеттер ескілікті ауыл арасындағы «жегжат» болудың түрлі тәсілдері болса керек. Қаңтарбай ата көп сөйлемейтін, ұзын сақалды, қоңқақ мұрын шал болатын. Есімде қалғаны – ескі қорасының ішінде әрдайым құнжыңдап, шаруамен айналысып жүретіні. Менің есімде көп сақталғаны – атадан гөрі ол кісінің жұбайы – «Мәшине қыз апа». Ауыл адамдары ол кісіні осылай атайтын, шын есімі Добия еді. Қайдан келгенін білмеймін, ол кісінің «Зингер» деген тігін машинасы болатын, апамның «Мәшине жейшем Зеңгір мәшинесімен қатырып тігіп

тастайды» деп отыратыны есімде. Расында да, шебер апа сонымен неше түрлі киімдерді, анардың сөлімен «нарпосталған» сап-сары тондарды, түлкі тымақтар мен әртүрлі терілермен көмкеріліп тігілетін дөңгеленген бөріктерді қоп-қонымды да әсем етіп тігіп шығаратын еді. Ол кезде шебер апа тігетін өзбектің оюлы кестелерінің ортасына түрлі қызыл-сары атлас маталар салынған тұскиіздер жаңалығымен де, әдемілігімен де керемет жалтырап, көздің жауын алатын еді. Әсіресе үйлерінде бойжеткен қыздары бар әйелдер «Мәшинеқыз апаға» осындай тұскиіздерге тапсырысты көп беретін. Әр үйде «ішкі там» деп аталатын бөлме сол қызға арнайы жабдықталатынын айттым. «Мәшинеқыз апа» тіккен осындай тұскиіздер аппақ шымылдық құрылған кереуеттің тұсына ілініп, бойжеткен арудың ұядай орнына айрықша көрік беріп тұратын еді. Мұндай қызылды-жасылды оюөрнектер кішкене ғана жұпыны үйге айрықша сән беріп қана қоймай, үй иесінің «оң жаққа аяғын салып отырған» сүйікті перзентіне деген құрметін, ілтипат-ықыласын да білдіретін еді. Қаңтарбай ата ауылда май таситын арба айдайтын. Көлік қажет болған жағдайда атамның сол кісінің арбасын сұрап алып, шаруасын тындырып алатын әдеті болған. Бір күні әкем мені алып, сол кісінің арбасымен «құмға» барғанымыз есімде. Шілденің

ыстығында, не шаруа екені есімде қалмапты, атам екеуіміз «құмға» тарттық. Арбадағы май құятын бөшкені түсіріп, қалыңдап шөп төсегенбіз. Жол алыс. Әкем өткен-кеткеннен неше түрлі әңгімелер айтады. Зерек адам ғой, бәрі есінде қалған, мына жерде кімдер тұрған, анау кімнің моласы, шөптердің атаулары қандай, не керек, әйтеуір зерікпейсің. Бір кезде ыңылдап ән салды. Даусы әйелдің даусындай, жіңішке шығады. «Бұл – Біржан деген жігіт пен Сара деген қыздың айтысқан өлеңдері екен» деп қояды. Қызы едім Еспембеттің атым Сара Ішінен ер Қаптағай шыққан дара. Қолыма он үшімде домбыра алып, Бір сүрінбей келемін жалғыз қара... Айтыстан бірнеше шумақ айтқан соң, халық әніне көшеді. Төмендегі, қазір айтылып жүрген ән жолдарын мен алғаш рет әкемнің аузынан естіген едім. Дүние, ойлап тұрсам, шолақ екен, Адамзат бір күн қонған қонақ екен. Жайнаған қызғалдақтай қайран дүние, Қар жаумай, қазан ұрмай солады екен... Әлі есімде, университеттің екінші курсында ма, оқып жүргенімде ХІХ ғасыр әдебиетінен емтихан тапсырғаным. Өзіме-өзімнің сенімді болғаным соншалық – кешкі пойызға ауылға қайтуға билет алып қойғанмын. Емтихан алатын профессор Бейсенбай Кенжебаев. Мінезге бай, аса

жұмсақ кісі еді, айтқаныңды сөз бөлместен үндемей тыңдап отыра беретін. Маған, құдай оңлап, «Біржан-Сара» айтысы келмесі бар ма? Мұндай қуанбаспын! Басқа емтихандардың бәрін «беске» тапсырып келе жатсам да, дегенмен, жүрексініп отырғаным рас еді. Кезегім таянып, профессордың алдына келдім де, аздап кіріспе жасап алған соң: – Ағай, осы айтыстан үзінді оқып берсем бола ма? – дедім. Профессор көзілдірік астынан көзін сығырайтып, күлімдеп қарап алды да: – Айтыңыз,– деп күңк ете қалды. Әкемнің айтқанынан жасымнан жадымда қалған үзіндіні заулатып кеп айтып жіберейін. Профессор басын көтерместен үнсіз тыңдап отырды, отырды да «жарайды, жарайды, бара беріңіз» деді. Шыға сап қарасам, есеп кітапшамда «бестік» тұр екен! Әруағыңнан айналайын асыл әкем, сол кезде тағы да есіме оралып, жүрегім сыздап кеткендей болды. Әкемнің қолынан құран, үлкенді-кішілі шарият кітапшалары үзілген емес. Қашан, кімнен сауат ашқанын сұрамаппын, араб харпін ежіктеп оқи беретін. Ауызашар, Құран оқыту сияқты ауыл адамдары жиналған отырыстарда көпшілік: «Әлтай, мынадай жағдай болса, не амал жасау керек, құранда қалай айтылған?» деп сұрақ қоя берер еді. Әкемнің кез-келген жағдаятқа жауабы

әзір, болған істің шешуін шарият жолымен айтып беретін. Әкем ата-ана, бала, тәрбие жайлы құран әңгімелерін ылғи сөзге кірістіріп отыратын. Әйтеуір есімде қалғаны – біз отырған жерде ол кісінің айтқандарын басқалардың мүлгіп тыңдайтыны. Мына бір әңгіме әлі күнге жадымда қалыпты. Оспан атаның үйінде соғым басыда отырғанбыз. Ол кезде ауыл ынтымақты, көшенің арғы басынан Қаңтарбай ата, Сейдуалы, Рай, бергі басынан Садуалы сияқты қариялар жиналып бас қосып, кәукілдесіп отырады. Мал-жандарын жайғап, көңілдері тыншыған ауыл қарттарының қыстың ұзақ түнінде естіген-білгендерін ортаға салып, күліп-ойнап әңгіме шертісіп отырғанының өзі олардың өтіп бара жатқан қамшының сабындай қысқа ғұмырындағы бір бақытты сәттері болушы еді. Балалық, жастық шақтарын бірге өткізген, еске алатын қайғы-мұңы, қуанышы ортақ осынау бет-әлпеттін күн қақтап, аяз сорып тотыққан, қолдары қара жұмыстан домбығып, буылтықтанған, бір-біріне әрдайым мейірім төгіп, бауырмал сезіммен қарайтын осы қариялар нағыз пайғамбарлар еді мен үшін. – Әлтай, шарияттан бір әңгіме айта отыр, – деді Рай ата шай құйылған пияласын қолына ала беріп. Атам, дәл осы сөзді күтіп отырғандай, аузыбасын орамалымен сүрткілеп алды да, әңгімені бастап кеп жіберді.

Бірде бір жігіт Пайғамбарымызға мынадай өтінішпен келіпті: – Әкем қартайғанның салдарынан жайсыз болып кетті. Үйіме келіп, қолына не ілінсе соны алып кете береді, – депті. Мұны естіген Расулалла (с.ғ.с.) баланың әкесін өзінің құзырына шақыртты. Алдына келген қарияның үстіндегі киімі әбден тозған, өзі бейшара халге түскен екен. – Ұлыңның сөзі рас па? – деп одан сұрайды. Ол: – Иә, дұрыс. Мен ұлымды бақтым-қақтым, өсірдім. Азамат болсын деп жалғыз өзім тәрбиеледім. Анасы ерте дүние салған еді. Өзім жемегенді ұлыма жегіздім, өзім кимегенді осыған кигіздім. Қартайған кезімде бағады ғой деген зор үмітім де болған. Бірақ ұлым анасыз өскеннен бе, мейірім-шапағаты жоқ азамат болып шықты. Маған қарайламайды, сондықтан өз күнімді өзім амалдап жүрмін. Ұлымның үйіне бара қалсам, қолыма ілінген затты ала кетемін. Ол затты сатып, ақшасына тамақ жеп күнелтемін. О, Алланың елшісі Расулалла! Бұл ісім дұрыс па, әлде қате ме, білмеймін, – деп егіліп жылайды. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) ашуға булығып, әлгі пақырдың ұлына қарап: – Тапқан дүниең, сатып алған заттарың, тіпті сенің өзің де әкеңнің жеке мүлкіндейсің! Егер тапқан табысың әкеңді бағуға жетпесе, әкең сенің өзіңді сатып жіберуге де құқы бар. Сен тапқан

табысыңды өзімнің ғана мүлкім деп, бұған басқаның қатысы жоқ деп ойлама! Барлық дүниеңе әкең ие! – деп қатты айтады. Осындай әңгімелерден кейін қариялар әрқайсысы өз ойларын ортаға салып, ата мен бала, оның тәрбиесі жайлы өткен-кеткеннен сан қилы қызықты әңгімелер қозғалады. Атамның оң тізесін шынтақтай отырып, осынау шұрайлы, терең мағыналы өсиеттей әңгімелерді есту маған қызықты ертегі тыңдағаннан да маңызды, өйткені олар ата-бабаларымыздың тіршілік тарихы болатын. Бір кездері »асыл әкеме мынадай жыр жолдарын арнаппын.

От көзді, сұрлау өңің жүдеу келген, Жан едің, қиналсаң да түнермеген. Ағаштан түйін түйген шебер едің, Соғыстан да қап кеткен броньменен. Бір ауыл тірлігінің келбеті едің, Құйысқан өріп, күміспен өрнектедің. Соқа жыртып, тырма істеп, жадау жанның, Шалғысын шыңлап беріп, елбектедің. Жұлдыз ойнап тапқанда дала тыным, Айтылар ед қызыңа сан ақылың. Сақалыңды тарақтап тыңдап жатып, Талай нұсқаң көңлімде қалатұғын. Қиссалардан сен айтқан сан асыл сөз, Құйылатын санама толассыз кеп. Үлгі етер ең ынтымақ, мейірімді «Бір үйде бір-біріңе қонақсың» деп.

Отбасында әкенің орны бөлек қой, шіркін. Менің де жүрегім өмірдің ащы-тұщысын ауылдастарымен, туған-туыстарымен, халқымен бірге татқан әкемнің жүрегімен әрдайым бірге соғып тұрғандай болады. Мен де өмір бойы әкемнен алған қағілездік пен қайсарлықтың, имандылық пен ілтипаттың туын төмендетпей өтуге тырыстым.

Менің үлкен әпкем Күліш (азан шақырып қойған аты – Күлбаһира болған екен) мен есімді білер-білместе күйеуге ұзатылып кетіпті. Менің тек Ақыртөбеге, олардың үйіне қонаққа барып тұратыным есімде. Тым пысық, ширақ әпкемді әке-шешеміз небәрі он алты жасында Ақыртөбеде тұратын қапал Әзірбай молданың армиядан жаңа келген, өзінен едәуір үлкен Рамазан атты ұлына ұзатыпты. Қарт ата-енесі, екі бірдей мауыздай қайнысы бар әпкем барғаннан сол үйдің «отымен кіріп, күлімен шықса керек». Әсіресе, мінезге қатал, өзі

сал ауру Дәмегүл енесінің көңілін табу әпкеме оңайға соқпаған. Бұған қоса, бұл үйдің жігіттерінің (жездем үш ағайынды болған) саз балшықтан үй соғатын әдеттері болған екен. Бір үйді соғып бітірісімен, оны сатып, екінші үйді бастайтын көрінеді. Әпкем де жігіттерден қалыспай, балшық илеп, кірпіш жасапты, қабырға қаласыпты. Әпкемніңбауырмалдығында, адамгершілігінің молдығында шек болмайтын. Ата-ана, ағайын-туыс, бауырдың айтарын емеурінінен танып, оларға барынша жағдай жасауға тырысушы еді жарықтық. Әпкем ауылға келе жатқанда, біз үшін бүкіл дүкен көшіп келгендей көрінетін. Сөмкелерінен қант-шай, науат, өрікмейіз, киім-кешек дегендерің үйіліп-төгіліп ақтарылып, бәріміз мәжіре-жай күйге бөленетінбіз. Атам бишара ұлдан көрмеген қызығын осы қызынан көргеніне құрақ ұшып қуанып, аса бір желпініп қалатын еді. Олар кейіннен Жамбылға қоныс аударғанды. Әзірбай ата үлкен молдалығы бар, қолынан құран кітабы түспейтін аса тақуа жан еді. Бұл ретте менің атамның асығы алшысынан түсті деуге де болады: қариялардың шариғат жайлы әңгімелері ылғи үйлесім тауып, бірін-бірі қолпаштап, ыстық шайларын рахаттана сораптап отыратын-ды.

Күліш әпкем сол Жамбылға барғасын да иісі Бектемісті құшақ жая қарсы алуға әрдайым даяр болатын. Әсіресе Бораншы баласынан әпкемнің керемет сүрленген еті мен қазысынан, майы ағып, сәбізі – сәбіздей, күріші – күріштей дараланып пісіп, тілді үйіріп тұратын нағыз «өзбек палауынан» ауыз тимеген адам кемде-кем шығар! Көрші-қолаң, бүкіл махалланың өзі «Күліш» дегенде ішкен асын жерге қоятын-ды. Басқаны қайдам, дәл біз – Жаңылыс әпкем, інім Байту, сіңілім Ғазиза және мен – Күліш әпкемнің «шинелінен шықтық». Біздің үй болып құралып, ел қатарына іліккенімізге осы кісінің өз қолтаңбасын қалдырғаны анық! Сондықтан да алжапқышы алдынан түспейтін, қашан да жұқалтаң қара торы өңі шырайланып, шүңіректеу қап-қара көздері мөлдіреп күлім қағып тұратын, шап-шағын әсем тұрқылы Күліш әпкемді танымайтын, «әпке» демейтін адам жоқ еді десе де болғандай. Қазыналы қариялардың ақ батасына, жас өскіндердің жазира пейіліне ие болған осы бір қайталанбайтын асыл жан – осы алтын Күліш әпкем 75-ке таянған шағында бізбенен мәңгіге қоштасты. Әпкемнің «қара шаңырағын» құлатпай, отырған орнын жоғалтпай отырған қызы Айнұр мен күйеу баласы Бақытжанға әпкемді білетін, оның қайыры тиген жұрт дән риза. Жаның жаннатта болсын, әпкешім!

Жездем (Рамазан) марқұм да аса қарапайым, мейірімді, кең пейіл адам еді, ес білгеннен маған әкемдей қамқор болды. Мен олардың үйіне қонаққа барғанымда, дәл бір өз үйіме келгендей, еркін жүретінім есімде. Жездемнің бірде, 2сыныпта оқып жүргенімде әкеліп берген қап-қара лактелген туфлиі әлі күнге дейін жарқырап көзімнің алдында тұрады. Сол қуаныш сол кездегі қуаныштың ең үлкені болса керек. «Ашта көрген таңғы ұйқы естен кетпес» деген сол шығар... Мен ес білгенде, Жаңылыс әпкем бойжеткен қыз еді, екеуіміз қоржын тамның бір бөлмесінде, бір төсекте жатып жүрдік. Менің сабағыма, киіміме қарайтын сол кісі. Әпкем аса рәңді қыз болып өсті. Ортасы түйіскен, қиылып тұратын қап-қара қастарының астынан мөлдірей қарайтын нұрлы, қоңырқай жанары отты. Аузы оймақтай, екі бетінің үшінде жұқалтаң қызылы бар. Қарапайым да момақан бойжеткен қыз осындай керемет сүйкімділігімен тартымды болатын. Мен ес біле мереке сайын ауыл жастарының жиналып, «вечер» жасайтын кездері жадымда қалған. Әрбір мерекелік «вечерге» әпкем апамнан жалынып сұранатын еді де, апам бойжетіп, «оң жаққа аяғын салып отырған» қызын әзер дегенде және міндетті түрде мені қосып жіберетін еді. Сол кездерде кеш келе қалсақ, апам бізді «жазалап», біраз уақыт есікті ашпай қоятын. Ондайда мен жұлынып есікті ұрғылап жататынмын да, әпкем

болса бір ауыз қарсылық білдірместен, үйдің бұрышында жылап отыратын. Ауылда әпкем қатарлы біраз бойжеткен қыздар болды, Санақ, Меруерт, Кенжекүл, Мейіркүл, тағы басқалар. Өзіміз кішкентай болғандықтан ба, сол кезде менің көзіме олар аса ірі болып көрінетін. Бәрінің де қол-аяқтары балғадай, жұмыр, керемет әдемі болатын. Кеуделері тырсылдап, шәйі көйлектерінің омырауын кергілеп тұратыны да есімде. Ауылдың ортасынан әр үйдің шарбағын кесіп өтіп әдемі ғана арық ағып жататын еді. Менің бойжеткен әпкелерім жаздың ыстық күнінде, тал түс кезінде сол арыққа суға шомылуға баратын. Біз сияқты майда қыздарға киімдерін қаратып қойып, бірінен соң бірі суға түсіп, ақ балықтай шорпып ойнағанда, ғажайып ойын-күлкі басталушы еді. Біз оларға қарап, неге екені белгісіз, қатты қызығатынбыз. Бәлкім бойжеткен қыздардың бойындағы жастық жалын, өмірге құштарлық сезімі, балғын шақтың алабұртқан толқыныстары, алғашқы алаулаған махаббат олардың өне бойында байыз таппай, төңірегіне от-жалын боп шашырайтын болар... Кенжекүл әпкем Қарағандының пединститутын бітірген, өмір бойы ұстаздық қызмет атқарды. Қазір Тельманда, бес қыз, төрт ұлдың анасы. Мейіркүл әпкем де Конезаводта тұрады, балалы-шағалы.

«Вечер» демекші, ол қай үйде болса да, дастархан жерге жайылып, ас мәзірлері қойылады. Буы бұрқырап ет асылады. Меруерт әпкем әкемнің інісі Сейталының қызы еді. Әпкем ат жақты, менің атама тартқан дөңестеу қыр мұрынды, қиықша қара көздері үнемі күлімсіреп тұратын қара торының әдемісі болатын. Әпкемнің анасы Несіпкүл жеңешем аса сұлу, даусы сыңғырлаған керемет әнші еді. Әпкемнің де, анасы сияқты, ақындығы, әдемі қоңыр даусы болатын. Әзілкештігімен әншілігі жарасып-ақ тұратын осы әпкем әрдайым отырыстардың гүлі болды. Ауыл жастарының «вечеріне» кейде сырттан да жігіттер келіп қалады. Әсіресе, өзім танымағандықтан ба, менің назарымды аударатын үнемі басқа ауылдан келетін Шахан атты жігіт болды. Бойы ортадан жоғары, қою қара қастарының арасы қиылып келіп қыр мұрнының үстінде тоғысқан, қара торы, қызыл шырайлы, жігіттің келбеттісі еді. Неге екенін білмеймін, Меруерт әпкем екеуі ылғи қатар отыратын. Әпкем екеуі қосылып ән салғанда, айрықша жарасым табатын еді. Меруерт әпкем Жамбылдағы кооперативтік училищені бітірді де, зейнетке шыққанша қаладағы ірі сауда орындарында қызмет атқарды. Өте мәдениетті, талғампаз, киім киісі мен жүріс– тұрысы жарасымды еді. Ойындағысын бүкпесіз батыл айтатын, үнемі адалдықты ту етіп отыратын

бірбеткей мінезі де болатын-ды. Әпкемнің қонақжайлығында шек жоқ. Үйінен кісі үзілмейтін. Әсіресе бектемістен біреуді біле қалса, танысып, құрақ ұшып, құрмет жасайтын елгезектігі бар еді. Ән-жырға жаны құмар әпкем әрқашан отырған ортасының да гүлі еді. Өзі өлең шығаратын, тамылжытып ән салатын. Әпкемнің жаяулаған ақындығы да бар еді. Жиын-тойларда өзі құрмет тұтқан той иелеріне арнаған арнау өлеңдері мен тойбастарлары аса тартымды шығып, тыңдармандарды риза қылып жататын. Аяулы анасы – Несіпкүл жеңешеме арнаған сағыныш өлеңін маған айтқызып, ол әнді қаладағы көк базардың радиоорталығының асқақтатып талай шырқатқаны бар. Қызметте де, туған– туысқандар арасында да сыйлы, құрметті әкпем әрқашан ауылдың мақтанышы болды. Сүйіп қосылған жары қапал Адайбек жездем екеуі Нұрлан, Ерлан атты екі ұл және Гүлжан, Гүлнар атты екі қыз сүйді. «Жазмыштан – озмыш жоқ», әпкем өмірден ертерек озды да, Адайбек жездем ораза-намазын үзбеген, ел-жұртына қадірменді қария болды, жездем немерелерінің қызығын көріп отыр. Ол кісінің ендігі қуанышы – оқуда үздік, таланты, иманжүзді, тәрбиелі немерелері. Келіндері Анар мен Жанар да осы отбасының қадір-қасиетін арттырған, берекесін молайтқан

жандар болып кездесті. Алла әркімгежақсылықты ниетіне қарай беретіні де рас-ау. Кенжекүл әпкеге де Кеукер апа үнемі менімен жасты сіңілісі Тұрсынды қосып жіберетін. Екеуімізді, дастарханға сыймаймыз ба, білмеймін, әйтеуір шымылдық құрылған кереуетке отырғызып қояды да, қызыққан асдәмімізді алдымызға алып береді. Жаңа піскен бауырсақ, аппақ қардай қантпен, тәтті кәмпиттермен қою сүт қатқан дәмді шәйді сораптап ішіп, мәз боламыз. Менің ән салуға құмарлығымды білетін үлкендер аракідік маған ән салғызып қояды. Ондайда төсектен секіріп түсе қалам да, үй ортасындағы тіреуге арқамды тіреп тұрып, «Ақ көгершін», «Бейбітшілік сақталады», «Маржан қыз» сияқты сол кездегі халық арасына кең тараған әндерді бірінен соң бірін ағызам. Ән айтқанда ұялмау керек екенін апам үнемі құлағыма құятын. Солай ұялмай «біраз жерге шабам». Маған бәрінің қолпаштағаны қызық әрі менің белсенді болғанымды қалайтын анашыма мақтанып барсам болғаны. Тұрсын болса, менің жақсы тыңдарманым, менің жетістігіме шын ниетімен қол соғатын да сол. Екеуміз осылайша біраз «бедел жинап», ас-ауқатымызды ішіп аламыз да, сол жұмсақ кереуеттің үстінде қылжиып ұйқыға кетеміз. Бізді әкпелеріміз тек кетерде ғана жұлқылап оятып, тұрғызып жатады. Осылай біздің

бойжеткен әкпелерімізді «қарауылдаған» миссиямыз аяқталады. Әр отбасы бойжеткен қыздарын әдемі киіндіруге тырысатын-ды. Менің Жаңылыс әкпемнің де шифонға тіккен ашық гүлді понбарқыт көйлегі болған. Есімде қалғанына қарағанда сол көйлек оған өте жарасымды және маған өте қатты ұнаған болу керек. Әпкем осы көйлегін кигенде аса ажарланып шыға келетін еді. Жарасымды етіп тігілген көйлек әпкемнің тырсылдаған қос анарын кергілеп, мықын жағы бұлтиып, етегі төгіле түсіп, өзі де «тотыдайын таранған» көрікті бойжеткенді бұрынғыдан да құлпыртып жіберетін еді. Аққұба, ат жақты, еріндері үнемі қаламмен сызғандай әдемі жымдасып тұратын, арасы түйілген қалың қара қастарының астындағы қоңыр көздері ылғи монтаны ғана жымиыспен қарайтын әпкем шынында да сол ауыл қыздарының ішіндегі ең әдемісі еді мен үшін. Әпкеме ауыл жігіттерінің руластары қызығып қараса, өзге жақтан келген Шанышқылы елінің жігіті Есен ағай шын ғашық болды.

«Пай, пай, Өмір! Өтесің-ау бір күні.

Тиясың-ау қуанышты күлкіні. Өмір деген – бір жарқ еткен найзағай, Өмір деген – көк аспанның күркірі. Пай, пай, Өмір, Өтесің-ау бір күні!»,–деп Мұқағали айтқандай, небір жақсылар мен жайсаңдарға мәңгілік тұрақ бола алмаған қайран өткінші жалған-ай десеңізші! Ақынның: «Қаның кеуіп қаталаған кезіңде, Сусыныңды қандырсаң бірболғаны» дегені – артыңда өшпейтін бір өсиет, ұлағат іс қалдырсаң ғанибет, өміріңнің босқа өтпегені дегені шығар. Менің екінші жездем – Есен ағайдың артында қалдырған өшпес мұрасы – мақсатына беріктігі мен махаббатқа адал болғаны дер едім. Ол кезде ауыл жігіттерінің оқығаны кемдекем, дегенмен олар қазіргінің институт бітірген жігіттерінен артық болмаса, кем болмағандай еді. Киім киістері, жүріс-тұрыстары, адамгершілігі, мінезге тұрақтылығы, бір-біріне деген ықыластары, қыз балаларды құрметтеуі, оу, қайдаа-а, анағұрлым айрықша болатын. Бүгіндері кескін-келбеті әлі де көз алдымнан кете қоймаған ардақты ағаларым – Елеусін, Жексенқұл, Түлкібай, Қойшыбай, Жалалдарды ақыл-ойдың қазынасы, ауылымыздың көркі болды дер едім. Есен ағай болса, осы жігіттердің ішінде «арпа ішіндегі бір бидайдай» ерекшеленіп тұратын. Артық-ауыс әңгімесі жоқ, таза, ұқыпты,

іске ширақ, сөзі де биязы, ең тамашасы – әнәуезге, кітап оқуға жаны құмар жігіт болатын. Рең-басы да оңды. Ортадан жоғары бойы бар, дене бітімі түп-түзу, дөңгелек аққұба өңді, қыр мұрынды, маңдайы кереқарыс көрікті жігіт. Әпкесі Нәзімкүл Ақшолақта тұрмыста, жездем анасы Қаншайым әпкемен кішкентай ғана ауыз үйінде бидай төгілген тоқал тамда тұратын. Иә, тұрмыстары тым жұпыны, бірақ рухани дүниесі мол жандар еді аналы-балалы екеуі. Қаншайым әпке (ол кісі Бектемістің қызы болғасын, ауыл түгел «әпке» дейтін) жиырма бес жасында құйттай бір ұл, бір қызбен жесір қалып, бар өмірін соларды жеткізуге арнаған адам болатын. Жан біткеннің момыны, әрдайым сабырлы, қимыл-қозғалысы баяу, өз үй-ошағының тағдырын бір Алланың құзыр-құдіретіне беріп, жақсылықты бір содан ғана күтетін аса тақуа адам еді. Жесір әйелдердің жалғыз ұлдарының мінезқұлықтары әркелкі болады ғой: біреулері анасының «жалғыз ұл» деп қанатының астына алып өсіргеніне иек артып ерке-тотайлау өссе, енді біреулері керісінше, жалғыз анасының жайын ойлап, оған кішкентайынан-ақ қамқорлық танытатын түсінігі терең болады, ерте есейеді. Есен ағай сол соңғылардың қатарынан болар, жасынан шаруа жайлап, бір үйдің шағын тіршілігін анасымен бөлісе алатын жағдайда өсті. Біздің үй көшенің ортасында болса, Есен

ағайлардың үйі сәл жоғары, Маман көкенің үйіне жақын. «Ауыл аралас, қой қоралас» дегендей, шағын ғана ауылда сыбыс сөз жерде жата ма, «Есен мен Жаңылыс жүреді екен» деген сөз ауылға тез-ақ тараған. Атам бұны естігенде, «ертоқымын бауырына алып» қатты тулады. Неге екенін білмейміз, бар айтатыны – «Әбдіштің баласына өлсем де қыз бермеймін!» Атам тіпті: «Осыдан қызым сол жігітке баратын болса, не оны өлтірем, не өзім өлем» дегенге дейін барды. Апама да: «Қызға абай бол, ауылдың әпербақан немелерінен бәрін күтуге болады, бір күні қыздан айырылып, санымызды соғып қалмайық!» деп ескертіп қойған. Апам да күндіз-түні райынан қайтарам деп, әпкемді айналдырумен болды, ал, әкпем болса, көзінің жасын көл қылып ағыл-тегіл жылайды да отырады. Нағыз махаббат жайлы қиссалардағыдай тірлік басталды! Апамның айтуымен мен де ылғи әпкемді аңдумен жүрем: қайда барды, кіммен сөйлесті, жігіттер үй жағалап келді ме, әпкеме әлдекім хат берді ме, не керек, нағыз «чекист» болып алдым. Маған бұл бір қызық әрекет те болды. Ең қызығы – әпкем менің ешқандай тентектігіме ұрса алмайтын болды, «Ә» десе, «Айтам!» деймін де тұрам. Бұрынғыдай «вечерге бару» деген мүлдем тоқтатылды. Шыны керек, әпкем байғұстың күні күн болмауға айналды. Алқызыл болып алабұртып

тұратын аққұба өңі бозғылт тартып, көз жанарында ылғи мұң тұратын болды. Дегенмен ақ, адал махаббат сезіміне әділетсіз тосқауыл жасалғаны Есен ағаның да шымбайына қатты батса керек, оны түсінген ауыл жігіттері әпкемді қалай да алып қашуды ұйғарыпты. Кезінде ауыл-аймаққа жыр болған оқиғалар басталды. Қалың қыстың ортасы. Түн ортасы.Ауыл шырт ұйқыда жатыр. «Тарс» етіп мылтық атылып, дәл есіктің алдынан «шаңқ» еткен иттің жан даусы шықты да, артынша жанұшырар ұзаққа созылған қыңсыл естілді. Біздің ит! Атам орнынан апылғұпыл атып тұрып: «Әһ, қызталақ, итті құрттың, әҺ!» деп есікке тұра ұмтылды. Ізінше тапырлап апам жүгірді сыртқа қарай. Ішкі тамда, жұмсақ төсекте үрейіміз ұшып бүрісіп біз, әпкем екеуміз жатырмыз. Үй-іші қап-қараңғы, сасқанынан әпкем дереу жастықтың астынан шырпы алып тұтатып, бас жағымызда үстелде тұратын ондық лампаны жаға қойды. Қолы дір-дір етеді. Даладан дабырлаған атамдардың үрейлі дауыстары естіледі. Сәлден соң тыныштық орнады да ілешала үйге кірген апамдар өз бөлмелеріне бармай, бірден бізге кірді. Әкемнің қара сұр өңі ызадан мүлдем қан-сөл жоқ қуарып кеткен, артында апам, қолында жетілік шам. Біз орнымыздан атып-атып тұрдық. Не айтқаны есімде жоқ, атам әйтеуір әлдекімге ызаланып көп нәрсе айтты. Ұққаным:

бұл Әбдіштің баласының ұлы жоқ шалды басынғаны, қорлағаны, ертең ауылды жинап, бұл бассыздықтың тамырына балта шаппаса болмайтыны. Апам бізге төніп келіп әпкеме ала көзімен бір қарады да, маған: «Қорқып қалдың ба, күнім?» деп аузымды аштырып, таңдайымды көтерді. Сосын көрпемізді қымтап жатып атама: «Жарайды, жүр, бұларда тұрған не бар, өздері де үрпиіп отыр ғой, ертең білерсің», – деді де, екеуі қосақтасып шығып кетті. Олар кеткен соң әпкем көрпесін бүркеніп алып, ақырын ғана, ұзақ солқылдап жылап жатты. Мен де жыладым. Бұл қорыққаным ба, әлде әпкеме жаным ашығаны ма, не болмаса атамның «ұлы жоқ шалды басынғаны» деген сөзінің жаныма батқаны ма, кім білсін. Әйтеуір бір құлазыған жалғыздықтың, қорғансыздықтың, кембағал тіршіліктің мына меңіреу қараңғы түн сияқты жан-жүйемді жаншығаны есімде. Менен кейінгі кішкентай інім шетінегендегі атам сорлының кебежеге басын соғып еңірегенінің себебін енді ұққандаймын. Сонда біздің, мына бойжеткен әпкем екеуміздің ешқандай қауқарымыздың жоқтығы ма? Біз адам емеспіз бе? Біздің мынау екі пақыр әке-шешенің керегіне жарай алмағанымыз ба? Анау, еш әрекетсіз-дәнекесіз қыңсылап өле салған ит те бір, біз де бір болғанымыз ба сонда?! Қанша жатқаным есімде жоқ, қалжырап ұйықтап кетіппін, сәскеге таяу ғана ояндым.

Дәлізге шықсам, арғы бөлмеде атам қарияларды жинап алып, түндегі әңгімені қызу талқылап жатыр екен. Апам мен әпкем шай беріп жүр. Қайта келіп, төсегіме жаттым. Бұдан соң біраз тыныштық орнағандай болды. Дегенмен, күшті дауылдың алдындағы тымырсық күн сияқты, ертеңгі күні тағы не болар екен деген үрей бәріміздің көкейімізде жүрді. Атам айтқандай, «аңдыған жау алмай қоймайды». Әпкем байғұс мүлдем солып барады. Көкейінде не арман барын біліп жатырмын ба, жалпы, мына жағдай оның да жүрегін жеп жатқаны рас. Түсінбейді дей ме, әлде айтып қояды дей ме, маған ештеңе деп сыр ашпайды. Біраз күн өткен соң, тағы да түн ішінде, шырт ұйқыда жатқан екем, «Жақа, Жақа!» деген еркектің даусынан әпкем екеуміз бірдей шошып ояндық. Қараңғы түнде әпкеме төніп түрған біреуді көрдім. Қол фонарының әлсіз жарығы тура әпкемнің бетіне түсіп тұр. Есен ағайдың даусы! – Жақа, Жақа! Әпкем ұйқылы дауыспен түсініксіз ыңыранып, бетін шам жарығынан көрпесімен көлегейлей берді. Артынша ауыз үй апыр-тапыр, «Аш, иттің баласы! Аш, иттің баласы!» деген әкемнің жан даусы шықты. Шақырлап, тарсылдаған есік... Біз есімізді жинар-жинамастан, әлгі бізге төніп тұрған ағай қайтадан сыртқа атылды. Ізінше арғы бөлменің есігі тарс етіп

ашылып, қаңғырлаған шелектердің даусымен қоса әке-шешем екеуі де қалбалақтап, бізге жүгіріп жетіп келді. – Жақа, Жақа, қызым, қызым! Атамның даусы жыларман болып дірілдеп шықты. Қараңғыда біздің жастығымызды сипалай берді... – Айналайын, күндерім, барсыңдар ма, амансыңдар ма?! Апамның да дауыс салып жылағандай ышқынған үні шықты. Шырпының әлсіз жарығымен қолы дірілдеп, лампаны тұтата берді. Біздің қаннен-қаперсіз жылы төсекте жатқанымызды көріп, аз уақытқа екеуінің де көңілдері орнына түскендей болды да, іле-шала әкем сорлы: – Қап, мына иттің баласының қорлығы бітпеді-ау, мен мұны атып өлтірмесем болмайды екен! – деп, қабырғада ілініп тұратын мылтығына тұра ұмтылды. Апам шырқырап, тоқтатып жатыр. Біз шулап кеттік. Кейін білдік, ауыл жігіттері алдымен дыбыс беретін қабаған итімізді өлтіріп, сосын араға біраз күндер салып, әкем жатқан бөлменің сыртын сымтемірмен бұрап бекітіп, әпкемді алып қашпақшы болған екен. Әкем сорлы өзінің ептілігімен есіктің кішкене саңлауына қолын сыналап сұғып жіберіп, жандәрмен сымды кері бұрап ашып үлгірген көрінеді.

Ауыл дүрбелең. Адам естімеген сұмдық кімкімнің де ашу-ызасын келтірді. Ақсақалдар біздің үйге жиналып, тағы да не істерін ақылға салды. Не істесін? Есен ағай бой тасалап көрінбей қалды. Ауыл жігіттері ештеңе білмеген болып шықты. Атам ағайдың жесір шешесіне барып, қоқан-лоққы көрсеткендей болды, одан не шара?! Ақыл тоқтатқан кейбір қариялар: «Қайтесің, қызыңа сақ бол, енді мұндай бассыздық жасаса, милсаға беру керек. Әбдіш марқұмның әруағын күңірентпейік. Бір жолғы ашуыңды бізге байла», – деп әкемді тоқтатты. Сонда әкемнің үлкен орамалымен көз жасын сүрткілеп: «Қайтейін, қайтейін, бұл да Алланың ісі шығар бала-шағаға күлкі ғып қойған! Алтындарым тірі болғанда, мұндай иттер маңыма жолайтын ба еді?!» – деп, әйелдерше сыңсылап жылағаны есімнен кетпейді. Дабырлап-дабырлап, бұл оқиға да біртебірте басылды. Есен ағай да ауылға оралды. Көшемен өтсе, кепкасын көзіне түсіріп алып, біздің үй жақтан теріс айналып бара жатады... Менің ата-анам әпкемді оқуға түсірмек болып, Жамбылға да жіберді. Апамның қызының киімдерін әдемілеп жинастырып, үлкен қалтаға салып беріп жатқаны есімде. Бірақ, амал нешік, нәсіп болмай, әпкем ауылға қайтып келді. Осы бір кездерде ауылда бір қызық жай болды. Күнту Ізтай деген жітіт қыз көруге келедіміс деген сыпсың сөз лезде ауылға тарап кетті. Ол

кезде осындай да салт бар болған екен ғой. Бойжеткен қыздар үйлерінде отырады да, жігіт ауылға келіп, солардың әрқайсысымен жүздесіп, сөйлесіп шығады. Қайсысымен әңгімесі жарасып, үй болуға келіссе, туыстарын жіберіп, құда түседі екен. Сол салтпенен уағдаласқан күні осы жігіт біздің ауылдың қыздарын көруге келетін болыпты. Ата-аналары қыздарын киіндіріп дайындап қойды. Қыздар дегенде, Мейіркүл, Кенжекүл, Санақ әпкелер. Менің Жақа әпкем де бар, әрине. Әпкем жаңа көйлегін киіп, дайындалғандай болды, бірақ оңашада жылап алған ба, монтаны қоңырқай көздерінің аясы кішірейіп, қызарып қапты. Ешкімге тіктеп қарамайды, төменшіктей береді. Апам сорлы қызын жұбатып-ақ жатыр. «Ештеңе етпейді, құлыным, бұрынғы-соңғының жолы, Ізтай – жақсы жігіт. Өзімнің төркінім. Әке-шешесі де момын, жақсы жандар. Ылажы болса, келісіміңді бер, күнім!» Әпкем не «иә», не «жоқ» демейді, не де болса, ішінде, үй жинастырып жатыр. Апам мені есік алдын сыпыруға жіберді. Далаға шықтым. Күн шақырайып, сәске болып қалыпты. Есіктің алдына су сеуіп, сыпырған болдым. Екі көзім жоғары жақта. «Ана кісі келер ме екен біздің үйге, әлде жол-жөнекей әпкелердің біреуі қағып кетер ме екен?» Апам қатты мақтаған соң, көргім де келіп, делебем қозып тұр. Кенет, көшенің басынан бір жүк машинасы бізге қарай жылжығанын байқадым.

Кузовында түрегеп тұрған біреу көрінеді. Машина тура біздің үйге қарай тартып келеді. Жүрегім аузыма тығылды. Сол! Менің болашақ жездем! Жақсы жігіт! Үйге қарай жүгірдім. Ауыз үйге аяғымды сұға беріп, айғай салдым. – Апа, келе жатыр! Апам кебісін сүйрете сұғып, атып шықты. – Ақырын, не болды сонша? Ұят қайда? Өшір үніңді! Дегенмен, өзі де сасқалақтап, қалбаңдап жатыр. Екеуіміз сыртқа шықтық. Машина есіктің алдына тоқтап үлгіріпті, кабинадан екі жігіт, кузовтан біреуі дереу түсе қалысты. Алғашқы екеуі апаммен ежелгі таныстарындай даурығысып амандасып жатыр. – Әпке, амансыз ба? Жағдайларыңыз қалай? Жездем аман-есен бе? Апамның етегіне жармасып тұрған мені көріп: – Өй, мынау Алдантай ма? Бойжеттің бе, айналайын? – деп, басымнан сипап жатыр. Апам да олардың үй-жайын, әке-шешелерінің амандығын сұрап, ілтипат көрсетуде. Менің есілдертім үшінші жігітте. «Қандай екен? Менің сұлу әпкеме лайықты ма?» Орта бойлы, мығым денелі, қасы-көзі қап-қара, дөңгелек жүзді, қызыл шырайлы жігіт екен. Әдемі. Күлімсірегені де жұмсақ, жайлы. Көңілім орнына түскендей болып, бір күрсініп алдым. Апам қонақтарды дастархан

жайылған өз бөлмесіне әкетті де, мені әпкемнің жанына жіберді. Әпкем есікке қарап түрегеп тұр екен, қолында шетін моншақтаған әдемі беторамалы бар (ол кезде үйде отырған қыздар осындай қолөнер бұйымдарын тоқи беретін). Маған сұрақты жүзін көңілсіз бұрып: – Келді ме? – деді. Даусында діріл бар. Мұңлы.

– Келді, – дедім. Әпкеме жаным ашып, жылағым келді. Қимай кеттім. Дегенмен, ес білгелі анамның емес, осы кісінің бауырында өстім ғой. Мені әлдилеп, арқалап өсірген, бар жағдайымды жасаған, балалық еркелігімді көтерген осы әпкетайым емес пе?! Оның маған керемет ыстық, қимас жан екенін алғаш рет ұққандай болдым. Жүгіріп барып, етегінен құшақтай алдым. Әпкем де мені бауырына тартып құшақтап тұрып:

– Жылама, апам ұрсады, – деді ақырын. Мен түсіне қойдым да, жасымды дереу сүртіп, кері тартындым, жерге төселген көрпенің шетіне тіземді құшақтап отыра кеттім. Әдемі қызылжасыл құрақтарға қарап, көңілімді алдарқаттым. Әпкем бір күрсініп алды да, сәл жоғарырақ, шымылдықты төсектің жанына, көрпеге бір тізерлеп отырды. Әдемі қап-қара қастары қайшыланып, көздерін көрпеден көтермейді. Неге де болса белін бекем буғандай, тұнып отыр.

Біраздан соң біздің аласа есігіміз ашылып, табалдырықты аздап еңкейе аттап, бөлмеге әлгі болашақ «күйеу жігіт» кірді. Қызыл шырайлы өңі ұялғаннан ба, бұрынғыдан да күрең тартып кетіпті. Әпкем жайлап орнынан тұрды. Жігітке ілесе кірген апам жалтақтап тұрған мені қатқылдау ыммен сыртқа шақырды... Қызық болғанда, көп уақыт та өте қоймады, апамдар дабырласып отырғанда, әлгі жігіт есіктен қарап, жолдастарына ақырын ғана: «қайтайық!» дегендей болды. Аналар абдырап орындарынан атып-атып тұрды. Біз де тұрдық. Жігіттердің біреуі батылырақ екен: «Не, болмады ма?» деп қалды. Жігіт үндемеген қалпы сыртқа беттей берді...

Әпкемнің «ұзатылу» операциясы осымен тағы да доғарылды. Бірақ, әлгі жігіт бәрібір біздің ауылға «күйеу бала» болды. Көшенің бас жағында тұратын Жәйшібек атайдың Санақ атты қызы сол күні оған келісімін беріп, көп ұзамай олар үйленді. Бекер обалы не керек, Санақ әпкем де момақан, аппақ борсықтай томпиған әдемі қыз болатын. Ізтай ағай екеуі жарасымды отбасын құрды, балалы-шағалы болды. Бірақ, мен білгенде, олар бірінің артынан бірі ертерек өмірден озды. Атамның үнемі айтатын «Аңдыған жау алмай қоймайды» деген сөзі рас болды. «Ер кезегі үшке дейін». Үшінші ұмтылғанда, Есен ағай ақыры әпкемді әкетіп тынды-ау! Ауылды жерде

қысқы мейрам – «соғым басы» ғой. Сол күні Зағипа апамның үйі «соғым басы» беріп, ауыл қарияларын шақырған. Атам өзі кетті де, бізді, апам екеуімізді әпкемнің жанында қалдырып кетті. Әпкем ауыз бөлмеде кір жуып отырды. Апам малды түгендеп, қоралап жүрген, кенет дереу асыға басып үйге кірді де: – Біздің қой қора шылып қалып, бар мал сыртқа шығып кетіпті, қараңғыда бір өзім қайдан іздеймін, жүгіріп барып Әлтайға айтып келейін, отыра тұрыңдар! – деді. Мен мұндай жиындарда ешқашан әкемнен қалмайтын басым, бүгін жіпсіз байланғандай едім, қуанып кеттім. Орнымнан атып тұрып:

– Мен де сенімен бірге барып келейінші, апа! –дедім. Апамның «отыр әрісіне» қарамастан, бетпақтанып, киіне салып, бірге кеттім. Зағипа апаның үйі нәбәрі екі үйден кейін ғана. Жүгіре басып келдік те, апам есіктің жақтауынан ұстап түрып: – Әлтай, қора шылып, қойдың бәрі сыртқа шығып етіпті, соны айтайын деп жүгіріп келдім, – деді. Атам қалбалақтап, «аһ, аһ» дегенше, қайта тарттық. Қызықты қараңыз: есіктің бәрі ашық, кірдің суы төгілген, әпкемнің үйде киетін әміркен мәсісі өкшесінен тартылып шешіліп, екеуі екі жақта жатыр. Қыз жоқ! Апам сорлы үйді қарап,

қораны айнала жүгіріп, жан даусы шығып жүр: «Жақа, Жақа!» Арасында мені арқамнан бір-екі рет түйіп қалды: «Отыр дедім саған, сорлы қар, енді не болды? Әкең өлтіреді бізді!» Өзі ойбайлап, бақырып жылай бастады. Қыздың анық кеткені белгілі болды. Жүгіріп атам келді. Гөй-гөй басталды. Ауыл жиналды. Бейне бір кісісі өлген қаралы үйдей болдық. Басын соққылап әкем жүр, белін таянып «Құлыным-ай, енді күніміз не болад?!» деп шешем дауыс салуда. Не үшін екені есімде жоқ, мен жатырмын жер тепкілеп! «Соғым басының» берекесі кетті, бар ауыл адамдары біздің үйге келіп, болған оқиғаны естіп, біресе Есен ағайдың «кереметтігіне» жағаларын ұстайды, біресе атам мен апамды жұбатады. Айтатындары: «Қайтесіңдер, қыз жат жұрттық деген. Әйтеуір тірі ғой. Ұмытылады бәрі, естеріңді жиыңдар. Құдайға күпірлік жасамаңдар!» Бірақ ешқайсысы қазіргідей «Бір балаң екеу болды» деп, атаанамның жанын жеп, намысына тимеуге тырысады. Атамның намысшыл, қайсар мінезін білетін олардың көкейінде «апыр-ай, аяғы тыныш боп кетсе екен!» деген күдікшіл ой тұрғаны белгілі. Сондықтан да олар, шамалары келгенше, сабырға шақыруға тырысып жатыр. Қайран, қазір алыстап кеткен, отқа, суға бірге түсуге дайын тұратын ағайынның ынтымағы-ай десеңізші!

Дегенмен намысы қайнаған атам сорлы, мылтығын ала салып, жездемнің үйіне барып, «Балаңды өлтірем!» деп, Қаншайым апаның үрейін ұшырыпты. Одан кейін де ашуы басылмай, өз санына өзі пышақ та ұрыпты. Сонау құмда ойда жоқта кездесіп қалған күйеу баласы Есенді «Аһ, қысталақ, әбден басындың ғой мені, бас көтерер кімі бар деп мазақ қылдың ғой! Бүйткенше, не сені өлтірейін, не өзім өлейін!» деп ат сауырына алып жат та сабайды-ай келіп. Сонда да, ағайын-туыстардың, ауыл қарияларының араласуымен, көпшіліктің тоқтамынан аса алмай, ашуының беті қайтып, ақыры, Ақшолақтағы Нәзімкүл әпкелерінің үйінде бір ай тұрып келген әпкем мен жездеме кешірім жасайды... Әпкем бара салып көтеріп, өмірге келген тұңғыш қыздарының атын «Бақыт» қойды. Әлі есімде, Бақытты мен көтеріп үйге әкелетін едім, балпанақтай, аппақ, аса сүйкімді сегіз айлық нәрестені атам марқұм алақанына тұрғызып, «қаз, қаз, қаз, қаз!» деп қаз тұрғызғанда, сүйсінгеннен сілекейі шұбырып кететін еді. Жаратылысында балажан атамның, қазіргіше айтқанда, Бақыт, жиен де болса, тұңғыш немересі еді ғой! Әпкем мен жездем 40 жылға таяу, нақтырақ айтсам, 37 жыл бірге жұбайлық ғұмыр кешті. Олар үйлене салысымен жездем армияға кетіп, үш жылда оралды. Әпкем сол баяғы тоқал тамда,

енесімен, кішкентай Бақытымен сүйікті жарын күтіп отырды. Жездем үш жылдық армиядан келе салысымен, өз қолымен балшықтан кірпіш құйып, жаңа үй салды. Ауылда алғашқылардың бірі болып, монша салды. Дүкен ашып, сауда жасады. Мал-жанын көбейтті. Әпкем екеуі ауыл ішінде жегжат-жұраты көп, сыйлы, қадірменді отбасына айналды. Ұлы, қызы аралас сегіз бала сүйді. Кейіннен, балалары өскен соң, бір жарым метр тереңнен фундамент құйып, қызыл кірпіштен дүмбірлеген жаңа үй тұрғызды. Сол үй көшенің дәл ортасында «менмұндалап» жарқырап тұр қазір. Мұндай үй ауылда басқа ешкімде жоқ десем, өтірік айтқаным емес. Біртоға мінезді, уәдесіне берік, тірлігіне мығым жездемді ауыл ішінде «орыс мінезді» деп те атаушы еді. Бәлкім, оның себебі, жездемнің алған бетінен қайтпайтын, қазақы мәмлеге келе қоймайтын бірбеткейлігінен де болар. Өмірінде темекі шегіп, арақ ішуді әдетіне айналдырмаған, итін де қолғап киіп байлайтын таза, кісімен дауыс көтеріп ұрысқанды қаламайтын жүйкесі мықты, адамдармен тек ілтипат сақтап сөйлесуге тырысатын осы асыл жездем – Есен аға – 56 жасында, қан қысымының көтерілуінен, «басым ауырып жатыр, кішкене уқалап бересің бе?» деп, әпкемнің тізесіне басын қойып жатып, көз жұмды. «Тіпті, сезбей де қалдым. Ауылдың бір әңгімелерін айтып отырып,

«ұйықтап қалдың ба, үндемейсің ғой»» десем, жүріп кетіпті», – дейді әпкем күйзеле сол сәт есіне түскенде. «Ақ өлім» деген осы шығар. Есен жездем, Мұқағали айтқандай, «бақытты жүрегінен тапқан» адам еді. Дәл осы Мұқағалидың: Алдынан терезеңнің жүріп өттім, Сен мені байқадың ба, құдіреттім? Тұрдың ба терезеңнің ар жағында Теңселіп, тұтқан пердең діріл етті…

Көзің қайда көшеден мені іздеген, Сөзің қайда жанымыз егіз деген? …Терезеңнің алдына келіп тұрмын, Көгершіндей… Қысты күн… Жем іздеген…– деген жолдарын оқығанда, есіме еріксіз осы Жаңылыс әпкем мен Есен жездемнің сонау 50-жылдардағы, бүкіл ауылды таң-тамаша қалдырып тамсандырған ертегі-махаббаты түседі. Төңіректі қыс құрсап, аяз ұрып тұрғанда, терезенің алдында дірілдеп тұрған көгершін тәрізді, бірін-бірі сағынған, біріне бірі жете алмай, зар қаққан қос жүректің дүрсілі құлағыңа жеткендей болады. Иә, дәл сондай уәдеге тұрақтылық, жігіттік мәрттік, қыз жүрегінің нәзік те болса сырға, сезімге беріктігі әркімнің бойынан табыла бермес-ау, сірә. Мен бұл жолдарды осы кісілердің ұрпағы үшін, жалпы, жас өскіндер үшін жаздым.

Ғашықтар жайлы, ғашықтық жайлы әңгіме бола қалса, «Ой, ондай махаббат қайда?! Ол тек кітапта ғана ғой» деп, қол сілтей сөйлейтіндер болады. Ал, шын мәнінде, әрбір жүрек қалауымен қосылған жандардың қайсысының болса да сезімдері шынайы болса, болашақ жұбай өмір үшін кез-келген ерлікке барары анық. Иә, тек қана махаббат сезімінің баянды болуын тілейік…

Менің мектепке барғаным да бір қызық. Біздің үйге қарама-қарсы ауылдың шағын кеңсесі орналасқан. Ондағы өмір маған әрдайым қызық көрінетін. Біреу кіріп, біреу шығып дегендей, қыбырлаған тіршілік. Қолтықтарына папка қыстырып, кеңсеге маңғаздана кіретін, бір-бірімен даурығысып сөйлесетін, кейде керілдесіп жататын үлкен кісілердің кескін-келбетіне аңыра қарап, не жайлы әңгіме болып жатқанын ұғуға тырысам. Неме керек десеңізші?! Бірақ маған адамдардың әрбір әрекеті қызық.

Кеңсенің еденін сыпыратын апай кейде газет, журналдарды үйіп-төгіп үйіндіге әкеліп тастайды, ол бір керемет! Мен дереу жүгіріп барып, соларды ақтарып, суреті барлары болса, алып алам да, шеткері отырып, қызықтап қараймын. Олардың беттеріндегі шимай-шатпақты оқығым, не туралы жазылғанын білгім келеді. Ұнағандарын құшақтап үйге алып келем. Кейде өзім оңаша отырып, бар даусыммен айғайлап өтірік оқимын. Мен сүйреп әкеліп тастаған қоқырсық қағаздарды апам көріп қойса: – Бұл қайдан шыққан әдет? Өңшең контордың қоқырсығын жинап әкелгенді қоясың ба, жоқ па? – деп, бұрқылдап жүріп, отқа тамызық қылып жүреді. Мен дүниедегі ең қымбат дүниемнен айырылғандай күй кешем, жанып жатқан қағаздарыма мұңая қарап тұратыным есімде. Осылайша менің білім әлеміне деген құмарлығым оянған сияқты. Сөйтіп жүргенде, 53-жылдың ерте күзі де жетті. Менімен бірге ойнап өскен Тұрсын (Тұрғанкүл) досым мектепке баруға дайындалды. Олардың тұрмыстары едәуір жақсы, Қалдыбек жездесі кеңседе жұмыс істейді, кассир. Тұрсынға қаладан кітап салатын портфель, қалам, дәптерлер әкеліп берді. Бұрын түсімде көрмеген таңсық нәрселерге қызыға қарап, жүгіріп үйге келдім де, қаннан-қаперсіз, көлеңкеде құрт жасап отырған апама қиғылық салдым:

– Апа, мен де мектепке барам! Тұрсындікіндей кітап салғыш, қаламдар сатып әпер! Менің тапырақтаған даусымнан ә дегенде шошына қалған апам мән-жайды түсінген соң, «ее-е» дегендей басын бір шұлғып алды да: – Күнім-ау, Тұрсын көктемде туған ғой, оған мектепке баруға болады, сен кішкентай емессің бе, әлі алтыға да толған жоқсың. Мектепке келесі жылы барасың, сол кезде атаң стансаға барып, оқуға керек нәрсенің бәрін сатып әпереді, – деді сабырмен. Дегенмен менің қиғылыққа басып, апамды біраз қинағаным есімде. Ештеңе шықпайтынын білген соң, өзімше бір шешім қабылдадым. Күнде кеңсенің жанына барам да, тасталған қағаздардың ішінен бір жағының жазуы жоқ бланкілерді теріп жинаймын. Бірталай болды. Қағаздарды бір-біріне орап, бүктеп, көйлегімнің етегіне тығып алдым да, зымырап үйге келіп, оларды жастығымның астына тығып қойдым. Ертеңінде, 1-қыркүйекте, әдетімнен тыс ерте тұрдым. Есіктің алдында апам дәу қазанға айран құйып, астына жалпылдақ жағып, қайнатқалы жатыр екен. Шаршылап тартқан орамалының ұштарын маңдай тұсына біріктіріп байлап, етегін беліне көтеріп, іліп алған. Бұл іске «шындап кіріскендегі» әдеті. Небәрі қырықтан жаңа ғана асқан апамның күнге тотыққан аққұба дөңгелек

жүзі қазан астындағы жалындап жанған оттың қызуымен алабұртып, қызара бөртіп тұр. Әдемі жіңішке қастарының астындағы аялы қоңыр көздері де ыстықтан сығырайыңқырап, тек от пен қазанға тіктелген. Қолындағы ұзын темір көсеуімен жалпылдақты үстемелей түсіп, есі-дерті дәу қазан айранды жылдамырақ пісіріп тастауға ауғаны көрініп-ақ тұр. Жалпы, апамның бір бастаған ісін, екіншісімен шатастырмай, тезірек бітіріп тастағысы келетін қанына сіңген әдеті еді (ол менде де бар). Тірлігінің қызығымен апам арт жағынан келіп қалған мені де аңғармай қалды. – Апа! – Көтек! Апам шошып кетіп, артына жалт қарады. Сексиіп тұрған мені көрді де, аузы ашылып қалды. Апам таяуда ғана өзінен қалған майда гүлді ақ шыттан маған да белі бүрмелі, әдемі көйлек тігіп берген-ді. Бұл менің ең жаңа және ең өзіме ұнасымды көйлегім болатын. Киіп алып айналсаң, етегі құстың қанатындай керіліп, дөңгеленіп шыға келетін еді. Мен оған «әйгөлек көйлек» деп ат қойып алғам. Апамның таңғалғаны: мен сол «әйгөлек көйлегімді», оның сыртынан апам

жыртыстардан әдемілеп құрастырып тігіп берген төрт түймелі қара қыжым көкірекшемді киіп алғам. Тек шашым ғана өрілмей тұр.

– Не болды? Қайда барасың? – болды апамның аузына түскен сұрақтары. – Апа, мен де мектепке барам, шашымды өріп берші! – Күнім-ау, дымыңнан-дымың жоқ, не кітабың, не дәптерің... Апам ұрысқанды қойып, енді аяй сөйледі. Даусынан шарасыздық байқалады. – Бар, апа. Мен құшағымдағы кеңсенің қағаздарын көрсеттім. Апам мырс етіп күліп жіберді. – Ай, қайдам-ай, Қымбат мұғалім сені осыларыңмен кіргізе қойса... Осыны күрсіне айтып, оттағы қазанына бір қарап алды да, шегіншектеп барып, пешке жақын жатқан ағаштың түбіртегіне отыра беріп: – Әкеле ғой, шашыңды өріп берейін. Тек Қымбат әкпей кіргізбесе, жыламай, үйге қайтып кел, ал, оқисың десе, мен саған сөмке тігіп беремін, атаң басқа керектеріңді әкеліп береді, – деді. Мәселенің осылай шешіле салғанына жүрегім жарыла қуанып кеттім. Тарағымды, лентамды қолына ұстата беріп, апамның кең етегіне көміліп, алдына отыра кеттім. Менің арманыма әрдайым қанат бітіріп отыратын жаным апам сол!

Не керек, жүгіргеннен-жүгіріп, мектепке келдім. Мектеп қашық та емес, арамызда үш-төрт үй ғана бар. Іші-сыртын ақтап қойған кішкене ғана екі бөлмелі тоқал үй: кіре беріс және сыныптық бөлме. Ұмытпасам, екі қатарлап қойылған алты партасы бар. Оны жаз бойы сығалап жүріп көріп алғанмын. Мен желпілдеп жетіп келсем, оқуға жиналғандар есік алдында, Қымбат әпкейді қоршап тұр екен. Әпкей кесек денелі ірі әйел еді, өзі біздің ауылдікі емес, сырттан келген. Қара торы, қыр мұрынды, көзқарасы әрдайым байсалды, ылғи иығы көтеріңкі пиджак пен юбка киіп жүреді. Бұл кісіні ауылдың бәрі құрметтейді, тек қана «Қымбат әпкей» деп атайды. Әпкей мені көрді де: – Ой, Алдантай да кеп қапты ғой, сенің жасың нешеде? –деді бірден. – Ол әлі кішкентай, алтыға толған жоқ, – деді Тұрсын жұлып алғандай. Мен кібіртіктеп төмен қарадым. Тұрсынға жыным ұстады. «Үндемей тұрса болады ғой!»

Әпкей менің жаныма келіп, шашымнан сипады да: – Алдантай, бізге алтыға толғаннан кейін келсең болады, үйге қайта бер. Келесі жылы оқисың 1-сыныпты, жарай ма, қызым? – деді. Жүрегім аузыма тығылды. Осы сөзді естігім келмеген. Ештеңе дей алмай, төмен қарап, тығыла бердім. Әпкей мені өзіне тартып құшақтап,

арқамнан бір-екі рет қақты да, балаларды ертіп, сыныпқа кіріп кетті. «Не істесем екем?! Жоқ, мен үйге бармаймын! Осында отыра берем!» Мектептің көлеңке жағына барып, отырып алдым. Көрші үйдің бір-екі кішкентай қозысы көлеңкелеп жатыр екен, бастарын көтеріп маған бір қарап алды да, ары қарай пысылдап маужырай берді. Мен де тіземді құшақтап, солардың қатарына орналастым. Әйтеуір бір уақытта сылдыраған қоңыраудың даусы шықты. Балалар жамырап сыртқа атылып, олармен бірге шат-шадыман күлкі төгілді. Қызығып кеттім. Алғаш шыққандары мені көріп: – Әпкей, әпкей, Алданды қараңыз, кетпепті үйіне, әне, отыр әлі! – деп дауыстады жерден жеті қоян тапқандай. Мен басымды көтермеген қалпымда тіземді құшақтап, тұнжырап отыра бердім. Мектептен жайлап шығып келе жатқан әпкей де маған жақындады. – Ойбу-у-у, қарағым-ау, мұның қалай? Саған әлі ерте дедім ғой, бара бер үйіңе! Күннің астында босқа шыжып, басың ауырып қалады ғой, қалқам. Апаң да іздеп жатқан шығар. Мен қыбыр етпестен төмен қараған қалпы, қайсарланып отыра бердім. Әпкейдің «қалқам» деген жұмсақ сөзінен кейін кеңсірігім ашып, көзіме жас үйірілді. Басымды көтерсем, жылап отырғанымды біліп қояр деп, қалпымды өзгертпедім. Әпкей мені ары-бері жұбатып, біраз

тұрды да, «Қой, бара ғой үйіңе!» деп, қолындағы сап-сары қоңырауын жоғары көтеріп сыңғырлатқан қалпы балаларды ертіп, ішке кіріп кетті. Сары қоңыраудың үні маған дүниедегі ең әдемі дыбыс сияқты болып көрінді. Бейне бір әдемі ән сияқты, әуезді, жұмсақ. «Шіркін, мен де аналар сияқты, күніге осы қоңыраумен кіріпшығып, оқып жүрсем ғой, қандай бақыт!» Мен тағы да қозыларымның жанында отыра бердім. Жұмсақ жүндерінен сипап қойдым. Олар жайбарақат, кішкентай еріндері жыбырлап, көздері моншақтай жылтырап, қаннен-қаперсіз жатыр. Ақымақтарым-ай, менің қандай күй кешіп отырғанымды бұлар қайдан білсін? «Үйге барғанда не істейм? Апам айтады ғой «білгем қайтып келеріңді» деп. Ұят болатын болды. Әрдайым осындай бірбеткейлігім қылаң етіп көрініп қалатыны бар. Қой, тағы бір сабақ отыра тұрайын, бәлкім әпкей жұмсарар, кіргізер мені де! Несі кетеді, мен де оқуды үйреніп аламын ғой! Жүрем бе жалғыз өзім ит қуалап?!» – болды менің ойым. Айтқанымдай-ақ, келесі қоңырауда тағы да балалар «Әпкей, Алдан әлі отыр!» деп шуласты. Әпкей маған жақындап келіп, қарап тұрды да: «Жарайды, Алдантай, бір-екі күн отырып көр балалармен бірге, оқып кетсең, алайын сыныпқа» дегені! Қуанғаным керемет, Айды аспанға лақтырғандай болдым! Секірдім келіп, секірдім келіп! Әпкей де, балалар да күліп жатыр. Мен

осылай мектеп табалдырығын алтыға да толмай аштым. Мектебіміз, қазіргіше айтқанда, «малокомплектный» болса керек, таңертең 1 және 3-ші сыныптар, түстен кейін 2 және 4-ші сыныптар екі қатарға отырып оқимыз. Таңғалатыным: қандай әдістеме екенін білмеймін, оқуды да, есеп шығаруды да бір кісідей-ақ үйреніп шықтық. Мен «4» пен «5» ке, жақсы оқыдым. Ал, Тұрсын болса, кілең «беске» оқыды. Әлі есімде, 4-сыныптағы мұғаліміміз Үсейін ағай ұзын бойлы, сіңір қара кісі еді. Көп сөйлемейтін байыпты, мәдениетті адам. Қымбат әпкей сияқты нағыз еңбеккер, адал, ауыл ішінде құрметті кісі. Сол кісі Тұрсынды орындықтың үстіне тұрғызып қойып, түрлі қарындашпен үлкен ватман қағазға суретін салған болатын. Бұл – оның өте жақсы оқығаны үшін жасаған мадағы еді. Сурет бірнеше күн ілініп тұрды. Мойнында қызыл галстугі желбіреген сап-сары қыздың бәрімізге күле қарап тұратыны есімде. Біз қоңырауға шыққан сайын, әрқайсымыз өз ойымызбен томсырайып, суретке қарап тұратынбыз. Бұл Үсейін ағайымыздың бізге, қалған оқушыларға үлгі болсын деген ниеті екенін аңғаратынбыз да, бәріміз жақсы оқуға тырысатынбыз. Сол кездегі бар-жоғы орта арнаулы білімі бар жас мұғалімнің осынау тәлімгерлік тәсіліне қайран қалам.

4-сыныпта Тұрсын, Мәрия және мен үшеуіміз, басқа артық парта болмағандықтан, ең соңғы партада бірге отыратын болдық. Балалық шіркінді қойсаңызшы, үшеуіміздің ішімізде Мәрия өте ұқыпты, жазуы дәптерге маржандай тізіліп, әдемі түсетін-ді. Тұрсын екеуіміз кейде қызғаныштан, байқамағансып, әдейі шынтағынан түртіп жіберіп, жазуын бұзатын едік. Мәрия болса, жыларманға келіп, біз сол үшін әп-сәтте бұлқанталқан ұрсып қала беретінбіз. Мәрия – Қырғызбай көкенің қызы, кішкентай көздері күлімдеп тұратын, мінезі ашықжарқын, кез келген іске оңтайлы, сол кездегі біздер үшін «он саусағынан өнер тамған» шебер қыз. Ол кезде бізде қуыршақ атаулы болмайтын. Мәрияға қарап отырып, біз қуыршақты қолдан жасауды үйрендік. Ол үшін ұзынды-қысқалы екі таяқшаны бір-біріне кесе-көлденеңдеп байлаймыз, ол – қуыршақтың бойы мен қолдары. «Қолдары» болған көлденең таяқшаға жіпті ширатып домалақтап, «қос кеуде», ұзын таяқшаға «бас» жасап бекітсеңіз болғаны, қос анарлы қыз болып шыға келеді. Сосын осы «қызға»

түрлі құйтақандай қиық маталардан көйлек, қамзол тігіп, басына орамал байлаймыз. Осылайша әрқайсымызда әр түрлі қуыршақтар: қыз да, әке де, шеше де, яғни айтқанда, бүкіл «отбасы» пайда болады. Қиялда да – ойнай бер! Режиссеріміз – Мәрия. Қыз ұзатамыз, отбасын құрамыз, ата-

енеміз болады, не керек, қиялымызға сиятын тіршіліктен көрініс жасап, қалай кеш түскенін де білмей қалатын кездеріміз болады. Ойынның қызығына түсіп, шешелерімізден ұрыс еститініміз де есімде. Ақыртөбеде, жоғары сыныптарда оқып жүргенімізде, жол бойындағы тұнып тұрған кісі бойындай жап-жасыл жоңышқаның ішіне сүңгіп кетіп, «алтылық» ойнайтынымызды қайтерсіз! Ол карталарды да бояп-сызып жасайтын осы Мәрия. Біз өсе келе мазмұнды-мағыналы ойындарға ауысқандай болдық. Қайсыбір уақытта «мұғалім ойнау», «доқтыр ойнау» деген ойындар «репертуарымызға» кіретін болды. Мұғалім болатын мен де, доқтыр болатын – Тұрсын. Біз ауырамыз, ол емдейді: дәрі береді, ине салады. Ал, мен мұғалім болғанда, өз мұғалімдерімнің істерін қайталаймын: «оқушыларымды» түгендеймін, олардан сабақ сұраймын, білімдерін бағалаймын. Бастауыш мектепте дәріс берген үш ұстазым да жақсы адамдар еді. Мұхаметжан ағай білімді, мінезі жайлы, аса мейірімді кісі болды. Ол кісінің сауаттылығы сонша, бүкіл ауыл адамдарының қандай бір шешілмей жатқан мәселесі, жазылмай жатқан арызы болса, тындырып беретін-ді. Сондықтан ол кісіні ауыл атымен атамай, «ағай» деп кеткен. Бар кемшілігі – аздап «тастап қоятыны» бар. Сабақ үстінде бір мезгіл қалғып алатын кездері болады, ондайда біз «ағай ұйықтап отыр» деп, шуылдап

дыбыс шығармай, қыбыр етпей сабағымызды жасап отырамыз. Неткен құрмет десеңізші! Ал, Қымбат әпкей жайлы сөз басқа. Мол денелі, ылғи иығы көтеріңкі қара пиджак-юбка киіп, қолтығына сынып жорналын құшақтап жүретін бұл кісі менің көз алдымда ылғи бір таудай биік, еңселі кісі болып көрінетін. Мол денесіне жарасымды мейірімін айтсаңызшы, қайсымыз болмайық, ылғи құшағына кіріп, тыныстағымыз келіп тұратын еді. Ол кісі аттарымызды да аналық мейіріммен өзгеше атайтын: «Алдантай», «Тұрсынжан», «Мәрияш»... Кішкентай болсақ та, әпкейдің тұрмыс жағдайын, үйде қандай болатынын да білгіміз келіп тұратын. Әпкей ауырып қалса, бәріміз қабаттасып, үйіне жетіп баратынбыз. Мектептің артындағы үйдің шағын бір бөлмесінде қызы Баянмен тұратын еді. Әпкейдің жып-жинақы тұрмысы, жазу үстелі, оның үстіне рет-ретімен қойылған оқулықтар мен оқушылардың дәптерлері, ыдысқа салып қойған, ұшталған түрлі қаламдар, шағын этажеркаға сықасып жиналған кітаптар мені аса қатты қызықтыратын еді. Қатар қойылған екі кереуеттің үлкеніне жайғасқан әпкей қара торы өңі бал-бұл жанып, біздің келгенімізге ризашылық білдіретін еді. Бәрімізге тәтті нан, кәмпит беріп, мәз қылатын. «Қыран түлегіне қайтпас қанат сыйлайды,

Ұстаз шәкіртіне талмас талап сыйлайды» – демекші, менің алғашқы ұстаздарым да сол бір қиын заманда ауыл мектебінің жүрегі ғана емес, жаңа қалыптасып келе жатқан жас, білімді қоғамның тірегіде еді. Әрбіртұлға өмірінде үлкен тәрбие беріп, санасына таусылмас білім нәрін құйған, жүрегіне адамгершілік, имандылық пен ізгілік сезімдерін ұялатқан ұстазын мәңгілік есінде сақтайды. Нағыз мұғалімдер, міне, осылар. Ең алғаш қолыма қалам ұстатып, басымнан сипап, әліппені жаттатқызған, болашақ білім дүниесінің іргетасын берік қалатқызған осы қарапайым да адал, еңбеккер, мейірімді жандар мәңгі менің жадымда қалды. Мен оқуға да, естіген, көрген нәрсемді көңілге тоқуға да зерек болып өстім. «Қасқа айғырдың баласы қасқа болмаса да төбел болар» демекші, көкірек көзі ашық, өмірден көргентүйгенін саралап айтып, жүрегіңе жеткізе білетін әңгімешіл әкемнің, ауыл адамдарының арасында, тал бесіктей аялаған табиғаттың ана мейірімінің құшағында өскендіктен болар, өнер атаулыға, әсіресе, сөз өнеріне құштар болып өстім. Аса сезімтал, әсершіл едім. Құдайдың жері жетпегендей, төсекті жер тамның төбесіне салып жататын кездерім болатын. Сонда, бір түнге жер тіршілігінен алыстап, аспан әлеміне сүңгігендей болам. Шыңғыс жазған Құс жолын да сонда

көргем. Айтулы жазушының жүрегімен жүрегім бірге соққандай, бір тілде сөйлескендей болушы едім-ау сонда. Таң құланиектеніп ата бастағаннан ауыл тіршілігі жандана бастайды: малдың, оны айдаған адамдардың даусынан ұйқылы-ояу жатып, көзіңді сығырайтып аша қалсаң, дәл жаныңда, ат төбеліндей көк шөптің арасында қылтиып қызғалдақ өсіп тұрғанын көресің! Таңғы жұмсақ самалмен тербетілген қызғалдақ үлбіреп тұрадыау сонда, үлбіреп тұрады. Бейнебір өмірге жаңа келген бейкүнә сәби сияқты, соншалықты пәк, таза... Ол кезде үлкен театрдың әртістері ел аралап, өнер көрсететін еді. Оны ел «Ойын келді» немесе «Кешке ойын болады» деп айтатын. Ауыл басшылары олардың біразын, «көрпе-төсегі таза» деп, біздің үйге де орналастыратын. Көшпелі ойын-сауықтардың ішінде «А қалай, ма қалай, бұ қалай» деген көзбояушылар да, «Алтын сақа», «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Қыз Жібек пен Төлеген» сияқты ойындарды қоятын әртістер де болады. Ауылда электр жарығы деген атымен жоқ, ойын көруге келгендер өздері шымылдықтың алдыңғы жағына от жағып, сахнаға жарық түсіріп отырады. Сондағы әртістердің киген неше түрлі жарқыраған киімдері, сауыт-саймандары лапылдаған оттың жарығымен жалтырап, біздің бала қиялымызды қалай шарықтатады десеңізші! Сахнада өтіп жатқан оқиғалардың ішіне сүңгіп

кеткендей күй кешеміз. Кейіпкермен бірге күлеміз, бірге жылаймыз. Осы сахна болар, бәлкім, бала жүрегіміздің нәзік қылын дөп басып, бізді де сезімталдыққа, бауырмалдыққа, мейірбандыққа тәрбиелеген, кім біледі. Кейінгі кезде опера, драма театрларынан алған әсерлеріміз дәл осындай болды деп айта алмаймын. Қайран балалық-ай десеңші! Көшеде билеп жүріп, өнердің өріне шыққан үндінің әртістері сияқты, мен де сахнаға еліктеп, ән салдым. Әлі есімде, ауылда кішкентай клуб бар-ды, соның сахнасында «Су тасушы қыз» әнін айтқанда, кәдімгідей, бір қолымды арбаға жегілген аттың тізгінен тартқандай алға тартып, ал екінші қолымды қамшы үйіргендей жоғары көтеріп, үйіріп, әннің сөзіне сәйкес қимыл-ишара жасайтынмын, ән ырғағымен денемді де әдемі ырғақпен қозғалуға тырысатынмын. «Суға емес, қызға әбден шөлдегендей, Жігітім, мұнша неге мойның создың?» – деген жолдарды айтқанда, көзімнің қиығымен елге қарап, қасымды қағып тұрып, шынымен-ақ сұрағандай ишара жасайтынмын. Тыңдап отырған жұрттың қыран-топан күлкіге басатыны есімде. «Бұл қыз, түбі бір жерді тесіп шығады!» деген сөздерді де мен бала кезімде сан рет естігем.

Бұл – үлкен ғанибет іс қой, шіркін! Төңірегіңде болып жатқан күйбең тіршіліктен аулақтап, өзің, тіпті сенің ата-бабаң аяқ басып көрмеген өзге бір өмірге енесің, сондағы адамдармен кездесесің, сырына қанық боласың. Әрбір кітаптың соңғы бетін жапқан сайын, кейіпкермен бірге бір өмірді кешіп тастағандай боласың, кейіпкер жіберген қателікті жібермеуге тырысасың немесе сол сияқты алға қойған мақсатыңа жетуге құлшынасың... Кітап – нағыз тәрбиеші ғой, шіркін. Мен өзім өмірде жеткен қайсыбір жетістіктерім үшін ата-анамнан кейін сол кітапқа ғана қарыздармын деп еркін айта аламын. Менің өмірге құштарлығымды оятқан, қиялыма қанат байлап, өмірде алға ұмтылдырған қайран менің достарым – Жюль Верннің фантастикалық романдары, Теодор Драйзердің «Америка трагедиясы», Этель Войничтің «Бөгелегі», Оноре де Бальзактың «Шегірен былғарысы», Джек Лондонның «Мартен Идені» (ол кезде аудармалар көп жасалатын)... Қазақ жазушыларының шығармаларын да, қазіргі жастар сияқты мектептегі әдебиет пәні арқылы емес, өз бетімізше іздеп, бір-бірімізден сұрап алып жүріп оқымадық па?! Саттар Ерубаевтың «Менің құрдастарым» романы көркемдік жағынан керемет те болмаған шығар, бірақ дәл сол біз өмірге аяқ басатын кезде

жүрегіміздің сым пернесін басып, өмірімізге бағыт-бағдар бергені анық. Сафуан Шаймерденовтің «Инеші» де санамда мәңгі жатталып қалды. Осы кітап оқуға құмарлық қалай пайда болды? 55-жылдары біздің ауылға әлдеқайдан Мақан деген ағай пайда болды. Ұзын бойлы, ірі, кесек денелі жігіт. Шымкенттің тумасы, руы қоңырат. Жамбылдағы малдәрігерлік техникумды бітірген. 1958 жылы сол жерден бағыттама алып келіп, өмірінің соңына дейін осында, біздің ауылда мал дәрігері болып қызмет істеді. Әуелі Әбдіхалықов Бектұрған ағайдың үйінде, одан кейін ауылдың орта тұсындағы Садуақас атаның бір бөлмесінде, кейін жалғыз ұлы – Боданбайы соғысқа кетіп оралмаған, өмір бойы «Боданбайым келеді» деп өткен Ілес апаның үйінде тұрды.Отбасы, туған-туысқандары жоқ, жалғызбасты кісі еді (өзі туралы айтпайтын да). Неден екені белгісіз, бір көзі әйнек болатын, дегенмен, ылғи күлімсіреп сөйлейтін ғажайып тартымды адам болды. Өз ісіне тындырымды, білікті маман еді. Оған қоса артық сөзі жоқ, аса мәдениетті, сабырлы болатын. Шежірені өте жақсы білетін, тіпті жатқа айтатын. Өмірінің соңында қарттар үйіне орналасып, сонда дүние салды. Кетерінде елменен жылап қоштасыпты.

Әлі есімде. Біздің, құрбым Тұрсын екеуіміздің кітап оқуға құмарлығымызды оятқан осы ағай болды. «Жақсы оқисыңдар ма?» деп сұрады ол кісі бірде көшеде ойнап жүрген бізден сау көзі күлмің қағып. Өзі еңсесін маңғаздана көтеріп тұрып, асқақтаңқырап сөйлейтін еді. «Жақсы оқимыз» дедік біз жарысып. «Кітап оқығыларың келе ме?» дейді ағай бізге. «Оқимыз» дейміз біз құлшынып. «Онда жүріңдер, мен сендерге кітап берейін». Ол кісі үйіне алып барады. Үлкен ескі қара шабаданы бар, ашып қалғанда біз таудай болып үйілген кітап көрдік. Шабаданның аузы жабылмайды. Біз мұнша кітапты ешқашан көрген емес едік. Көзімізді ала алмай, жұтынып тұрмыз. Ағай екеуімізге екі кітап берді. «Осыны оқып, маған түсінгендеріңді айтып бересіңдер. Кім жылдам оқып, жақсы айтып берсе, мен оған жаңа кітап берем. Барыңдар». Біз келісеміз. Кітабымызды құшақтап алып үйдіүйімізге тараймыз. Ал енді жатпай-тұрмай кітап оқу басталады. Жарысып оқимыз. Бір-бірімізден қалмауға тырысамыз. Әрқайсымыз бұрын бітіруге тырысатынымыз анық. Осылай біздің, Тұрсын екеуіміздің кітап оқуға құмарлығымыз оянды да, артты да. Ең алғаш оқыған кітаптарымның ішінде Елена Ильинаның «Төртінші белес» атты кішкентай кітабы маған қатты әсер еткен болса керек, есімде мәңгіге сақталды. Бұл кітап Ұлы

Отан соғысының Батыры Гуля Королева жайлы жазылған. Гуля кішкентай кезінде «Дочь партизана», «Я люблю», «Бабы рязанские», «Каштанка» фильмдерінде ойнаған кішкентай ғана талантты қыз. Сондағы «Алтын шашты қыздың» арманшылдығы мен алғырлығы, алдына қойған мақсатына жетпей тынбайтын өжеттігі мені қатты қызықтырған еді. Ұмытпасам, сол кішкентай қыз соғысты да көрді, басқа қиындықтармен де кездесті, бірақ, әйтеуір, ұтылмады, жеңілмеді, мойымады, ақыры, дегеніне жетті. Менің де сол қыз секілді болғым келгені есімде. Кітаптың неліктен «Төртінші белес» деп аталғанын қайта қарадым. Бірінші белесі – Гуляның он екі жасында «Партизан қызы» кинофильмінде Сивко деген атпен шауып, барьерден секіргені. Ол титтей қыз үшін оңай болмаған. Сивконың бірнеше рет секіре алмағанына, режиссердің «Репитицияны тоқтат!» деп дамылсыз команда бергеніне қарамастан, Гуля ақыры ең соңғы рет секіріп шығады. Бұл, сөз жоқ, ерлік еді. Екінші белесі – киноға түсумен жүріп, сабақты көп жіберетін Гуляның, ешқандай репититор жалдамай-ақ, өз бетінше дайындалып, нашар үлгіретін география сабағынан емтиханды «беске» тапсырғаны. Үшіншісі – Гуляның комсомолға өткені, ал, төртіншісі – Отан соғысына өз еркімен кеткен

Гуляның шабуылда жаралыларға алғашқы көмек көрсетумен тынбай, өзінің де, ауыр жарақат алғанына қарамастан, ақырғы демі біткенше ерлікпен соғысқаны... Мен оқыған «Төртінші белес» суреттері бар кішкентай ғана кітапша еді, шамасы жас жеткіншектерге арнап қысқартылып аударылса керек. Қалай болғанда да, кітап менің жаңа қалыптасып келе жатқан бүлдіршін өміріме игі әсер етті, бойымда патриоттық сезім оятты, мені де түрлі «ерліктерге» құлшындырды. Сол жылдары қазақ жазушыларының аудармамен көп шұғылданғаны рас. Біз колхоздың орталығы болып есептелетін Тереңөзек ауылындағы кітапханадан керемет тамаша аударылған кітаптар алып оқитын болдық. Жюль Верннің фантастикалық шығармалары («Он бес жасар капитан», «Су астына сексен мың километр сапар», «Сырлы арал» т.б.), О.Бальзактың «Шегірен былғарысы», «Аласталған Алитет» деген кітаптар менің жадымнан әлі күнге шыққан емес.

Бүгінде менің балаларым психологиялық кеңестер беретін, бизнеске үйрететін, адамдардың ара қатынасын айқындайтын т.с.с. тақырыптардағы, өздерінің айтуынша, «ақылойды ретке келтіретін» кітаптарды оқуға құмар. Ал, кіші ұлым көбінесе «ерлікті уағыздайтын»,

характерді шынықтыратын фильмдер көріп жатады. Мен «қазіргі жастардың ойлау деңгейі өзгеше» деген пікірге мүлдем қарсымын. Адам – қашан да адам, адам болып қала береді. Сондықтан да оның биологиялық, физиологиялық жаратылысы ешқашан өзгермек емес. Ал, оның психологиялық тұрғыдан заманға қарай өзгеріске ұшырауы оның отбасында алған тәрбиесіне байланысты. Бір отбасында баланы үй тірлігіне, мал-жанға қарауда аса ықтиятты болуға, оларды көбейтіп, шаруашылықты молайтуға тәрбиелейді. Жақында біреу Шымкентке тойға барыпты, «ондай той еш жерде жоқ» деп көзін жұмып, аузын ашып келді. Әкесі нарық заманында Шымкенттен Алматыға ет тасып, саудамен айналысқан екен. Қазір үйленіп жатқан ұлы экономист мамандығын алған, жоғары білімді, бірақ ол да әкесінің жанында ет сататын көрінеді. Міне, ол жігіт бала кезінен-ақ баюдың көзін табуға дағдыланған. Қазақтың «ұяда не көрсең, ұшқанда, соны ілесің» деуі де сондықтан ғой. Біздің әулетімізде, шыны керек, білім қуған, оның қадір-қасиетін ұғынған адам болған емес. Ол кезде ауыл адамдарының кітап оқып, уақыт жоғалтқаннан гөрі, малға қарап, соның жайын жасау, тұрмысты жақсарту басты мақсаттары болғаны рас. Апам ғана қыстың ұзақ кештерінде, демалғанда, менің сұрауыммен ертегілер айтатын.

Менің есімде қалғаны –адамда жанашырлық сезім оятатын «Шәкір-Шікірат» ертегісі. Бұл ертегіні қанша тыңдасам да жалықпайтын едім. Ал бертін келе, апамның өзі менің жаныма жатып, оқулықтағы Б.Майлинның «Күлпашын» оқытатын еді. Қайталап оқыта беретін. Екі ашаршылықты көрген, сол зұлмат жылдарда ата-анасынан, бауырларынан айырылған бейбақ көздері жасқа шыланып, кемсеңдеп жылап та алатын. Аштықтың салдарынан тұрғаны – тұрған жерінде құлап өліп жатқан адамдарды есіне алатын. Уылжыған жас келіншек кезінде, «мына зұлматтан аман қаларым неғайбыл ғой, одан да жалғыз анам, ауру әпкем мен бауырым не күйде, солардың жанына барып өлейін» деп, алғаш тиген жарын тастап, құйтақандай қызын көтеріп, туған жеріне оралғаны, сонда анасының орнын сипап қалғаны, өлер шағы жақындаған әпкесінің мүшкіл халі, жалғыз інісінің «тіріден – әрі, өліден – бері» бейшара күйі есіне түсетін. Жоқ, апам ешқашан ешкімді кінәлаған емес, ол тағдырдың салғанына «бір алланың ісі» деп қараған, көнген, жақсылықты Алладан күткен адам. Кім білсін, Күлпаш оның өз образы да болған шығар. Әйтеуір анашым көзін құрғатып сүртіп, әңгімені оқып болған мені бауырына тартып, елжіреп сүйетін, көрпемді қымтап: «Е,Алла, жан ғып жаратқаның рас болса, құлыныма еш жамандық көрсетпе, осы тілегімді бер!» дейтін күбірлеп. Тасқа басылған

шығармашылықтың құдіретін мен осылайша жасымнан ұғынып өстім. Адамның жан дүниесін байытатын, өмірлік тәжірибесін қалыптастыратын, оны шешен сөйлеуге, шебер ойлауға дағдыландыратын екі-ақ нәрсе бар, олар – көркем әдеби кітап оқу мен халық арасында айтылатын әңгімелерді тыңдап өсу. Бұлар ой-өрісіңді байытады, тіліңді ұштайды. Ақыл-есі түзу, тепсетемір үзетін жігіттердің «мен сөйлей алмаймын» деп күмілжіп, мөлиіп тұрғанын көргенде, қайран қаласың. Олардың кейде «бізді сөйлеуге үйретпеді» деп ата-анасын кінәлайтыны да бар. Орта мектепте тәлім алған, жоғары білімді азамат Шыңғыстың «Боранды бекетін» оқып төзімділікке, «Құс жолын» оқып адамгершілік пен ізгілікке тәрбиеленсе, құба-құп болмас па еді?! Басқа «Абай жолын», Мұқағали мен Мұхтардың өлеңдерін айтпағанда.... ЖАҢА ҚОНЫС

Мен жетінші сыныпта оқыған жылы біз ауылдың батыс жағына, ел қоныстанбаған тың жерге үй тұрғызып, көшетін болдық. Бұл жерді таңдаған – атамның өзі. «Қанайыптың талымен» іргелес, дөңестеу жер. Ойқы-шойқысы көп. «Бұл жер түбі жақсы көше болады» деді атам көзін сығырайта құм жаққа қарап тұрып. Ары-бері аяғымен аршындап жүріп, көгі енді ғана тебіндей бастаған қатқыл жерге кішкентай ағаш

таяқшаларды қағып, белгі соғып жатыр. Дәл бір колхоздың өзі беріп жатқандай.«Осы – жиырма бес сотық, басы артық жер маған керек емес. Ешкімнің дауы жоқ», – дейді бойын жазып, өзөзімен сөйлесіп жүріп. Жұқалтаң қара сұр өңіне қызғылт шырай кіріп, қарияның өзіне-өзі риза кейпін танытады. Біз апам екеуіміз тек тыңдарманбыз, атамның айтқан жеріне қадаларын апарып беріп жүрміз. Тек апам анда-санда: – Ел-жұрттан, туған-туыстардан жырақтап... – деп күңкілдеп қояды. – Ел-жұрт маған не береді? Атамның даусы қатқыл шықты. Әлденеге ренжіген түрі бар. Неге болса да белін бекем буған. Апам үнсіз қалды.

Атам қай жерге үй, қай жерге қора түсетінін, дарбазаның (біз жақта қақпаны солай атай береді) қай жаққа қарайтынын белгілеп, бізге тәптіштеп түсіндіріп жатыр. – Бұл жерге таудан сел ақса да көтеріле қоймайды, бізді айналып өтеді. Тек жоңышқа егетін шарбақты қолмен тегістеу керек, онсыз жоңышқаға су жақсы жайылмайды, – деп қойды арасында. – Құдай-ау, қолмені несі?! Топырақты зембілмен тасып тегістейміз бе? Апам шошып кетті. – Енді қалай деп едің? Зембілмен тасимыз! Кім саған тірәктірін берейін деп тұр?!

Атам жүзі сұрғылттанып, кемпіріне тіктей қалды. Апам да көзін тайдырып, жым болды. Атамның «жанды жері» осы-ау деп ойладым ішімнен. «Туысқандарымен сөзге келіп қалған-ау, шамасы. «Сендерсіз де күнімді көрем!» деп, намысын қайрап, тартып отырған ғой кәрі тарлан! Бірақ, осынша шаруаны атқаруда кімге сенеді? Әрине, тек қана маған. Бәлкім, әпкелерім көмек қолын созар. Дегенмен, «тас түскен жеріне ауыр». Қалай болғанда да, атама шын бел болатын кезім келген сияқты. Нар тәуекел!». Түске шейін жаңа қонысымызды белгілеп, күрек-кетпенімізді көтеріп, үйге келдік. Ескі үй енді, шынында да, көзіме қораштау көрінді: жатаған, көне. Расында да, атам айтқандай, кірпіштен биік етіп, «қатырып» үй соғып алсақ, төбесін шифермен жапсақ, биіктетіп, дарбаза жасасақ, тал-дарақ ексек – қандай жақсы! Өз қиялыма көңілім лепіріп, едәуір көтеріліп қалдым. Атамның «жаңа тұрмыс жасаймын» дегені жаңа өмір бастағанмен бірдей болды мен үшін. «Асқаралы алпыстың алтауына шыққан, сенер ер азаматы жоқ қарт әкемнің жападан-жалғыз жаңа тірлікке бел буып, «жаңаша тұрмыс жасаймын, елден қалмаймын!» дегені қандай ерлік!» деп ойладым ішімнен. «Тек қариям аман болса екен!» Атам тірлікке шұғыл кірісіп кетті. Қазақтың сенері – мал ғой. Базардан қалмай жүріп, бірліжарым қойын сатып, Ақыртөбеден бір-екі өзбекті

алып келді де, кірпіш құйдыра бастады. Ол үшін топырақ тасудың керегі жоқ, жерді ойып, соның топырағымен кірпіш жасай береді, тек сары сабан болса болғаны. Сабанды атам екеуіміз қапшыққа салып, егістіктен арбамен тасып беріп отырдық. Ол кезде он үш-он төртке келіп қалған кезім, мұндай шаруаға өзім де жарап қалғам. Не керек, бас-аяғы екі айдың ішінде, үйіміз тұрды. Еденін тақтайдан «жымдай етіп», атамның өзі салды. Аузында шегесі, белдемше шпалдың үстіне атша мініп отырып алып, өзі сүргілеген тақтайларды біріне-бірін жымдастыра тақап, жүздік шегелермен тастай ғып бекітеді. «Шегені үш қаққаннан кіргізбеген адамнан ұста шықпайды» деп өзі айтқандай, жеп-жеңіл, табаны тақтайдай балғасымен екі-үш ұрып қалғанда-ақ, қандай шегеңіз болмасын, зымырап барып, жетер жеріне жетіп тынады. Тақтайларды ұстап отырып, атамның шын ұста екеніне көзім бұрынғыдан да жете түседі. Сүйсінемін. Самайынан аққан терін сүртуге де шамасы келмей, бар ынтасымен жұмыс істеп отырған атамнан көз алмаймын. Қартайып қалды. Дөңестеніп келген кең маңдайындағы көлденең үш-төрт сызық әжімі тереңдеп кетіпті. Жақ сүйегі де қушиып, жұқалтаң тартқан. Жауырыны бұрынғыдан еңкіштене түскен сияқты. Үй салам деп шапқылап жүріп біраз күшқайратынан ажырап қалғандай, сынық өңінде әлжуаздық байқалады. Әбүйір болғанда, әпкелерім

мен жезделерімнің біршама көмектері болып жатты. Әттең, атамның осы өнерін жалғастыратын бір ұлдың болмағаны-ай десеңші. Қартымның әрбір ұлы шетінеген сайын сақалы алты тарам болып егілгені сол екен-ау деп ойлаймын. Қайтесің, тағдыр ғой. Күзге салым үй де бітті. Ортасында пеші бар шағын бөлме, екі жағында екі жатын бөлме. Мен жатады деген төр бөлме қонақ бөлменің де қызметін атқаратын болды. Жаңа бұйымдар алдық. Менің арманым болып жүрген кітап жинайтын, тіреуіштері буылтықтанып жонылып, лак жағылған әдемі этажерка да бітті. Радиоқабылдағыш, төбедегі шамға қызғылтым абажур, жазу үстелі мен орындықтар апамның тығылып жататын жап-жаңа текеметтерімен жарасым тауып, жайнап кетті. Әпкелерім әкелген тұскиіз, кілемдер, көрпе-жастықтың жаңа жапқыштары үй тұрмысымызға едәуір сән берді. Не керек, құрбыларым келгенде, ұялмай қарсы алатын болғаныма қуандым. Қолға алған ісін тындырмай тұрмайтын атам емес пе, бірте-бірте қора-жайды да реттеп алдық. Зембілмен тасып жүріп, жоңышқа егетін шарбақты да тегістедік (атам арасында жата қалып, жердің тегістігін қарайтын). Отын-суымызға дейін түгендеп, қысты біз су жаңа үйде қарсы алдық. Бірақ, ең қиыны, қысқы соғымбасыға туыстарымызға барғанда (бұл кезде

атамның туыстарымен ара қатынасы жөнделген), үшеуіміз тас қараңғыда, жан баспаған «Қанайып талдың» ішімен, бір-біріміздің ізімізбен ғана жүретін болдық. Атам үнсіз алдымызда, сосын – мен, артымызда апам күңкілдеп келе жатады. Айтатыны белгілі – «қайдағыны шығарып...». Көктем шыға егіс басталды. Әлгі шарбақты тырмалап, жоңышқа септік. Есіктің алдына тал отырғыздық. Не керек, ауылда атам ашқан жаңа көше пайда болды, жаңа тіршілік басталды. Бір күні үйге Рахметқұл көкем келе қалды. Сиыр базда тұратын, денелі, келбетті келген қызыл шырайлы кісі еді. Үнемі күлімсіреп жүреді. Бізге туысқан. – Ассалаумағалейкүм, Әлеке! – деді атын қораның тіреуішіне байлап жатып. – Әліксәлем, – деді атам қолындағы тырмасын дуалға сүйей беріп. Бала-шаға, мал-жан аман ба?

– Шүкір аллаға. Қоныс жайлы болсын, Әлеке! Жақсы үй салып алыпсыз. – Иә, тәубе. Әйтеуір бітірдік қой. Екеуі әңгімелесе жүріп, есіктің алдындағы көрпе төселген тапшанға жайғасты. Атама кірлен мен құман әкеліп, қолына су құйдым, шай қойдым (апам базарға кеткен). – Иә, шаруа қалай, Рахметқұл, жайша жүрсің бе? – деді атам, беті-қолын сүртіп, жайғаса беріп.

– Жай болғанда, тыныштық. Көкем мол денесімен бұрылып, ауланың ішіне көз тігіп отырды. Қора-жайды жақсы жасапсыз, бәрі көз алдыңызда, жақын. – Енді амал жоқ, жалғызілікпіз ғой... – Жөн-жөн. Қызымыз нешінші оқып жүр? – деді маған қарап. – Жетінші, – дедім мен іліп алып. – О-о-о, жақсы, көптен көрмеп едім, бойжетіп қалыпты. Атама бұл сөз ұнамады, қабағы кіржің ете қалды. Көкем байқап қалып, орынсыз сөзіне ағасынан ыңғайсызданды. Күлкіге жеңе отырып, әңгіме желісін басқа жаққа бұрып жіберді. – Жарайды, Әлеке, шаруа былай. Мына жаңа көше ашқаның құп-ақ жақсы болыпты. Ауыл үлкейіп келеді ғой, балалар өсіп дегендей. Бұл көше енді әлі-ақ толады. Маған да осы көшенің бойынан үй тұрғызсам деген ой келіп жүр... Атамды білем, қушікештенген тірлік оған ұнамайды, «ә, қысталақ, мені көріп, жабысып отырсың ғой, бұрын қайда қалдың?» деп отыр ішінен. Дегенмен, бауыры емес пе, тез басылды. – Е, үй салсаң, жассың ғой, сала бер, құдайға шүкір, алтындарың бар, – деді дастарханға жақындай беріп. Ал, шай ал! – Сол ғой, бірақ қай жер ыңғайлы дегенім. Сіз жердің жөнін білесіз ғой, Әлеке, қай жер ыңғайлы? Манан інім де ана ескі көшеден осында

көшсем деп отыр, ағайынды екеуміз қатар болсақ дегеніміз ғой... Атам шайын сораптап біраз үндемей отырды да: – Жер таңдайтын ештеңе жоқ, құдайдың жерінің бәрі жақсы. Осы көшенің басынан түсе бер. Таудың суы тез келеді. Ар жағыңда қалқоздың қызылшасы, судан кенде болмайсың. Шарбағыңды бірінші суғарасың, ешкіммен таласпайсың. Жақсылап баптасаң, бау-бақшаң төгіліп пісетін болады. – Әһ, өзім де солай ойлап едім. Дұрыс болды, Әлеке! Енді, шайыңды ішіп болған соң, екеуіміз бірге барып, үйдің орнын белгілесек қайтеді, а? Атам біраз үнсіз отырды да, «жарайды» деп күңк ете қалды. Осылай, бірінші жазда-ақ, біздің жоғары жағымызға бес-алты үй орын тепті. Рахметқұл көкем інісімен, Бекбосын ағай інілері Мыңбосын, Боранбайлармен, біздің үйдің дәл түбіне шанышқылы Мұхамбет ағай, қарсымызға Әбдібай ағай үй сала бастады. Бәрінің ақыл сұрары – атам. Үй қабырғасының қисық-түзуін анықтау дейсіз бе, есік-терезе орнату дейсіз бе, пеш салу дейсіз бе, әйтеуір атама тыныштық жоқ. Ақыл сұраса болғаны, атамның «сауап болады» деп домаланып сол үйге қарай кетіп бара жатқаны. Әсіресе «екі кемпірді бірдей асырап-бағып отырған Исадан

қалған жалғыз тұяқ қой. «Орнында бар – оңалар» деген, адам боп кетсін!» деп тілеуін тілеп, армиядан жаңа келіп, жас үйленген Мұхамбет ағайдан көмегін еш аяған жоқ... Осылайша, «Қанайыптың талының» батыс жағын ала бой теуіп, бүгінде тал-дараққа оранған отыз шақты үйі бар жаңа көше пайда болды. Осы жылдары біздің үйге қуаныш үстіне қуаныш келді. Алпысыншы жылдары өмірге кішкентай інім Байту келіп, сөнген шырағымыз маздағандай болса, екі жылдан соң, Жаңылыс әпкем қарт атаанамның бауырына кішкентай бөпесі Ғазизаны салды. Ол небәрі алты айлық қана болатын. Атам аса балажан еді ғой: жас нәрестені еш қиынсынбастан, өзі қарап, өзі бақты. Томпайған бауырсақтай топ-толық, аппақ, титтей бүлдіршіннің сүйкімді күлкісі атамның жанын жадыратты. Дәл бір ұлынан немере сүйгендей шексіз қуанышқа бөленді. Көшенің дәл ортасында, атам айтқандай, қайсыбір жылдары таудан аққан сары топан селден есік алдындағы орылып қалған шұқанаққа апам бір түп алма талын еккен еді, сол алма тал жайқалып, жылдар бойы мәуе беріп тұрды. Жетпісінші жылдары марқұм Рамазан жездем мен Күліш әпкем атамнан қалған кішкене үйді дүмбіретіп қайта тұрғызды. Ауылдағы жездем мен әпкемнің де ол кезде тұрмыстары жақсы, ауыл дүкенін ұстайды. Олар да жақсы көмектесті.

Осы бір жаңа көшенің дәл орта тұсындағы еңселі шатырлы үй әрдайым атамнан қалған ескерткіштей болып, көзіме оттай басылады. Еңбеккер, қайсар жанның «отым өшпесе екен!» деген тілегін Алла құп көргендей, жарықтықтың оты өшкен жоқ, қайта маздай түсті. Қартайғанда дүниеге келіп, көз қуанышы болған Байтуы мен кішкентай бөпелері Ғазизасы да атам мен апамның әруағын әрдайым естеріне алып, ардақтап отырады. Олардан да ұрпақ тарады: Байтудың Ғазиз атты ұлы, Әсел, Әсия, Сымбат, Ұлбике (қайтыс болды) атты қыздары болды. Ғазиза күнту Әбдірайым ақсақал мен Тоқан бәйбішенің тұңғыш ұлы Нұрланға тұрмысқа шығып, Абзал, Сұлтан атты ұл мен Айжамал атты қыз сүйді. Осы кітап жазылып жатқанда, мен, сәті түсіп, Айжамалдың үйінде Ғазизалардың құдасы Қоштаймен біраз әңгіме-дүкен құрғаным бар. Ол кісінің руы бестерек, Қыбырайдың қызы Айшамен отандасқан екен. Еңбеккер, өзінің жеке шаруа қожалығы бар, ішіп-жемі жақсы, «Мырзатай» ауылының белді азаматтарының бірі. Ең бастысы, қандай әңгіме болмасын, іліп алып кететін көкірек көзі ашық адам. Ренат (Айжамалдың күйеуі), Жасұлан атты екі ұлы, Ақмарал атты қызы бар. Өмірлік қосағы – Айшасын аузынан тастамай, «Менің Айшам» деп құрметпен атап отыратын жақсы әдеті бар екен. Құдалары Нұрлан мен Ғазизаға да, келіні Айжамалға да дән риза. «Өзі

жақсы кісіге бір кісілік орын бар» дегендей, осы әңгіме барысында мен Қошекеңнің төңірегіндегі адамдардың жақсы болуы өзінен-ау деген ой түйдім. Дегенмен, артымнан ерген бауырларым Байту мен Ғазизамның асығының оңынан түсіп, өмірлерінің мәнді де сәнді болғанына шын жүрегіммен қуандым. Әйтеуір туған үйдің түтінінің түзу ұшқанына не жетсін, шіркін!

Ақыртөбе селосының «дүрілдеп тұрған» кезі. Екі өкпе тұсында «Алғабас» пен «Мақпал» совхоздары, тау жақ бетінде Жамбыл атындағы колхоз тиіп тұрғандықтан, бұл станса бейне бір аудан орталығы іспеттес еді. Үлкен ауруханасы, орта мектебі, МТС-і, бірнеше дүкендері, үлкен мал базары бар. Түрксіб темір жолы селоны қақ жарып өтетіндіктен, «станса» деп аталатын бұл елді мекен тоғыз жолдың торабында, сондықтан да халықтың бар керегіне жарап тұратын. Төңіректегі мектептердің барлығы жеті жылдық болғандықтан, бірнеше ауылдың оқушылары сегізінші сыныптан бастап осында қатынап оқитын болған. Шалғайлау орналасқан «Мақпал» совхозының, тау етегіндегі

«Боққайнаттың» балалары мектеп жанындағы интернатта жатады. Ақыртөбеге қатынап оқу дегенің ол кезде біз үшін қалаға барып оқығанмен бірдей: көңілің көкке шалқып, бойыңа бір жаңа жігер, жаңа күш пайда болғандай әсерленеміз. Балалағымызбен қоштасқандай, ауылдан үш шақырымға ұзап, есейіп, «адам болғанымызды» сезінгендей боламыз. Жаз бойы хал-қадерімізше киімкешегімізді реттеп, барымызды тазалап, жоғымызды тауып дегендей, әбігерге түсіп жатамыз. Күн екінтіден әлдеқашан ауған. Есіктің алдындағы шағын тапшанның үстінде кешкі тамағымызды ішіп отырдық. Кішкентай баланы қоспағанда, небәрі үш-ақ жан, әрқайсымыз өз ойымызбен әлекпіз. Жаздың аптап ыстығының беті қайтып, батыстан соққан салқын самал да біздің көңілімізді жайландырғандай. Әдетінше қара қоңыр өңі терлеп-тепшіп, қою қара шайды сораптай ішіп отырған атам әлден уақытта: – Мен ертең бір-екі тоқтыны базарға алып шығайын, Алдантай Жамбылға барып, мектебіне керек-жарағын алып алсын, – деді. Малсақтығы атамнан еш кем түспейтін апам жұлып аклғандай: – Біреуін сатсаң да жетер, маған да көктемдегі сақпанға еңбек берді ғой, – деді сабырмен.

– Жоқ, оған қант-шәй алармыз, артық болмас. Әңгіме осымен бітті. Атам қалтасынан үлкен бет орамалын алып, сілкіп-сілкіп жайды да, жіпсіген маңдайын, мойнын сүртіп, желпінді. Жанары төменшіктеп отыр, менің бой жетіп қалғаныма қуанғаннан гөрі мұңаятын сияқты. Иә, мектептің де бітуіне көп қалған жоқ. Бірекі жыл дегенің сөз боп па, сырғып өте шығар, сонда бұлар не дер екен? «Талабыңа нұр жаусын, оқуға түс, адам бол» деп жіберер ме екен мені, әлде «бізді қайда тастап кетесің...» дер ме екен? «Жоқ, мен қалай да оқуға түсіп, білімді маман болам! Ол үшін бар күшімді салып, өте жақсы оқуым керек, мен соған талпынам. Қарттарымның мақтанышы болуым керек! Бұл – менің ақырғы байламым, оны ешқашан өзгертпеймін». Дастарханның шетін шұқылап отырған менің ойымда осы болды. Атам мен апам да осы ойымды ұққандай үнсіз. Кім білсін, шаруалар бітпей жатқанда кітапқа қадалып қалатын кездерімде атамның: «Осы ала қағаздан менің басыма ақ тас, көк тас қоясың ба?!» дегеніне «Қоям!» деп жауап қататыным, есіктің әйнегін орамалмен қалыңдап жауып, түнімен лампаның жарығымен кітап оқитыным естеріне түсіп: «бұл қыз бізді тыңдамайды, бәрібір кетеді оқуына!» деп тұжырым жасаған да болар, бәлкім. Айналайын асылдарым-ай, аман болыңдаршы, әйтеуір! Аман

болсаңдар көресіңдер әлі! «Кімнің қызы?» десе, «Әлтайдың қызы, Алтынсараның қызы!» деген жақсы атқа душар еткізем мен сендерді! Тек аман жүріңдер, қайғырмаңдар, қартаймаңдар, белдеріңді бекем ұстаңдар, жандарым! Сендер әлі менімен мақтанатын боласыңдар! Өздеріңнен алған жақсы қасиеттерімді өздеріңе қайтарам тірі болсам!» Атамның берген қаржысымен Жамбылға, Күліш әпкеме кеттім. Әпкем пысық адам, қаланың дүкендерін зыр жүгіріп аралап, мені біршама киіндірді. Ыңғайлы мектеп формасы болмай, әдемі қоңыр көйлек сатып алдық. Көйлектің екі түймемен бекітілетін үлкен жағасы бар екен, үйге келген соң, дәл соның көлеміндей, қажет болғанда ауыстырып киетін ақ жаға тігіп алдым. Көптен армандап жүрген едім, кішкентай ғана қызғылтым түсті радикуль сумка сатып алғаныма қуанғаным әлі есімде. Мен осылайша өзімді алғаш рет ересек сезініп, болашаққа қарай шындап бет алғандай күй кеше бастадым. Бұл жаңа өмірдің бастауы сияқты бір кезең еді... Ақыртөбе орта мектебі бір қабатты ұзынша үйде орналасқан. Сырты ақталған, алыстан «менмұндалап» тұрған бұл үй темір жолдың көпірінен шыға сала көзіңе оттай басылады. Есігінің алдындағы көшеге дейін егілген тал-дарақ екіге жарылып қоршалған да, ортасындағы қақпаға жеткізетін жіңішке жолға тас төселген.

Кіре берістегі кішкентай холлда, барлық мектептердегі сияқты, атақты педагогтардың портреттері мен оқу-білімге шақырған түрлі ұранды сөздер ілінген. Ол кезде оқушылар сынып-сынып болып бөлініп, кабинетте отырады да, пән мұғалімдері сынып журналын, оқулықтарын, сабаққа қажетті құрал-жабдықтарын көтеріп, өздері келеді. Қазіргідей, мұғалім оқушыларды емес, оқушылар мұғалімді күтіп отыратын, ілтипат көрсетіп, орындарынан тұрып қарсы алады. Мені әлі күнге дейін таңғалыратыны – сол кездегі мұғалімдердің көпшілігінің керемет байыпты, байсалды, салихалы болып келетіні. Олар өз істеріне тиянақты әрі адал, білімдері терең еді. Біз олардан көптеген адами жақсы қасиеттерді үйрендік. Сынып жоғарылаған сайын біздің де сабақтарға бейімділігіміз анықтала бастады. Тұрсын химия, математика пәндеріне, мен тіл мен әдебиетке жақынырақ болдық. Ал Мәрия болса, барлық сабақтарға біркелкі еді. Әлі есімде, бізге сегізінші сыныпта мен жақсы көретін әдебиет пәнін мектеп директоры Тойбеков Орынқұл ағай, ал жоғары сыныптарда Шыңғысбаева Биби (Бибігүл) Оразымбетқызы оқытты. Бұл кісі, Бейімбет айтқандай, Бибі десе, Бибі еді! Сол кездерде жас шамасы 33-34-тердегі мұғалиманың сырт пішіні қандай келбетті болса, ішкі жан дүниесі де сондай пәк, таза жан болатын.

Ортадан жоғары бойы бар, аздап толысқан денесін сәл шалқайта тік ұстап, асықпай сәндене басатын жүрісі қандай әсем еді десеңізші! Бейне бір айдында қалқып келе жатқан аққу дерсің. Әрдайым, кімге болмасын, таянғанда, аясы кең қоңыр көздері күлімдеп, аққұба дөңгелек жүзі нұрланып сала беретін. Басын изеп сәлемдескенде, жұқалтаң әдемі еріндері ашылып, айрықша аппақ тістері маржандай, қаз-қатар тізіле қалатын. – Иә, үйге не тапсырма беріліп еді, кім менің есіме түсіріп жібереді? – деді Биби әпкей әдетінше бізге сәл жымия жағалай көз тастап, биік трибуна тәріздес мұғалім орындығына көтеріліп жатып (ол кезде орындықтар сондай болатын-ды). Аз-кем үнсіздіктен соң, мен қолымды көтердім. – Тұра ғой, қалқам. Атың кім еді осы? – Алдан. – Жақсы есім екен. Шамасы, Алданыш болсын деген ғой сені? Балалар жымыңдаса қалды. Әпкей оған мән бермей: – Иә, сонымен үйге не беріліп еді? – Ыбырай Алтынсарин... – Өзің сабаққа дайынсың ба, Алдан? – Дайынмын, әпкей. Айтайын ба? – Айта ғой. Әпкей жорналға үңіліп, әлденені жаза бастады.

– Құлағым сенде. Мен тақтаға шығып, әпкейдің қаламсап ұстаған сүйріктей әдемі саусақтарынан көз алмай қарап тұрып, сабақты айта бастадым. Ыбырайдың туған жер, өскен ортасы, атасы Балғожаның оған көп үміт артқаны, ақыры, атасының үміті ақталып, Ыбырайдың қазақтың тұңғыш тәлімгері болғаны туралы аса бір қызығушылықпен баяндап шықтым. Әпкей мені тоқтатпады. Аракідік маған назар аудара қарап, ризашылық кейіппен басын шұлғып қояды. Жүзінде жылы мейірім, қолдапқуаттау бар. Бұл маған қанат бітіргендей, мен де бүкпесіз еркін көсілдім. Бір кезде әпкей: – Ой, азамат, Алдан, сен қалай жақсы дайындалғансың! Өзің өте жатық, әдемі сөйлейді екенсің ғой. Болашақта кім болғың келеді, а? Мен мұндай сұрақты күтпеген едім, «ә» дегенде сасып қалдым. Жанымда отыратын Баян жұлып алғандай: – Ол кітапты көп оқиды, жазушы болғысы келеді, әпкей, – деп салғаны. Мен қызарып кетіп, төмен қарадым. «Қайдағы жазушы?! Ұят болды-ау!» Әпкей ыңғайсызданғанымды дереу ұға қойып, жаймашуақ кейіппен: – Несі бар? Жазушы болғысы келсе, болады! Бәрі талаптануға байланысты. «Талапты ерге нұр жауар» деп неліктен айтқан дейсіңдер біздің ата-бабамыз. Алданның, осылай тереңдеп

оқи берсе, жазушы да, тіпті болмағанда, өте жақсы әдебиетші де болуы мүмкін. Көрдіңдер ме, ойын жүйелі, әсерлі жеткізе біледі. Бұл – жақсы өнер. Осыдан кейін мен Биби әпкеймен қазақтың классик ақын-жазушыларымен тереңірек таныса бастадым, олардың көркем шығармаларының қырсырына үңілдім, жақсысынан үйрендім, жаманынан жирендім. Абайдың өлеңдеріндегі, қара сөздеріндегі терең философиясын қарапайым тілмен аса ұғынықты түсіндіретін еді. Көркем әдеби шығармалардағы жағымды-жағымсыз образдарды талдағанда, кәдімгі сахнадағы әртістерше, бет мимикасымен сүйсіндіріпсүйдіріп, не болмаса жиіркендіріп-бездіріп, әсерлі әңгімелейтін. Бір ыңғайлы сәтте біздің әпкейден осыншама әсершілдік, ішкі ойды дикциямен, ымишарамен дәлме-дәл жеткізе білудің сыры неде екенін сұрағанымыз бар. Сонда әпкейдің өз өмірі жайлы аздап қана сыр шерткені есімде. – Біз бір әке-шешеден төртеу болдық: Зипаш, мен, Ертай және Зылиха. Мен жасымнан еркін, ерке және өте талантты бала болдым. 30жылдардағы зұлмат біздің шаңырағымызды да ортасына түсірді. Әкеміз Шыңғысбай өте бай кісі болған екен. Ол конфискацияға ұшырап, малмүлкінен айырылды, өзін «жер аударып» жіберді. Зипаш әпкем екеуімізді тартып алып, Жамбылдағы балалар үйіне өткізді, жалғыз ұл Ертай соғысқа кетіп, оралмады, Злиханы

әлдекімдер ұрлап әкетіп, бірнеше жылдан кейін ғана Түркіменстаннан табылды. Айта берсе, бұл – ұзақ әңгіме. Әпкей осы жерде көзіне үйірілген жасын сүртіп, бір күрсініп алды. – Кейін сіздер аналарыңызбен қауыштыңыздар ма? – дедік біз тағатсызданып. – Иә, қауыштық қой, қауыштық, – деді әпкей желпініп. Аққұба өңіне қызғылт шырай жүгіре қалды. – Апам сорлы, аты Айымхан еді, Жамбылға келген сайын көзіне көрінген түсі жылы адамдардан «менің екі қызымды тартып әкетіп еді өкімет, қайда апарды екен, білесіздер ме?» деп сұраумен болыпты. Ақыры, «сұрай-сұрай Меккені де табады» дегендей, тапты-ау бізді! Анамызбен кездесіп, Зипаш екеуіміздің қуанышымызда шек болмады. Дегенмен, біз оқуымызды тастамадық, сол интернатта жалғастыра бердік. Мен өте пысық, оқуға да зерек қыз болдым. Би билеп, ән салуды жаным жақсы көретін. Жасымнан әртіс болғанды қатты ұнаттым. Ақыры, сол арман жетелеп, мектеп бітірген соң, Алматыға келдім. Соғыстан кейінгі жылдар ғой, Ленинградтың кино актерлерін даярлайтын институты Алматыға эвакуациямен келген екен. Сәті түсіп, емтихандардан сүрінбей өтіп, сол институтқа түсіп кеттім емес пе! Анау атақты биші, актер апаларың Шара Жиенқұловамен, Күлпаш Сатыбалдинамен, Тамара

Қосыбаевалармен бірге оқыдым. Бірақ киноға түсіп немесе басқа да бір өнерімді халық алдында көрсетіп үлгіре алмадым... – Неге, әпкей? – Неге болғанда... – Әпкей аздап күмілжіп қалды. – Неге болғанда, – деді біраздан соң әңгімесін жалғастырып, – сол жылдары осы күйеуім Қали ағаларыңмен танысып қалмадым ба. Екеуіміз бір-бірімізді қатты ұнаттық. Ол кісі – әскери шенді адам, қатаң тәртіппен қызмет еткен, соғысқа қатысқан, ерліктер көрсеткен. Өмірге көзқарасы да қаталдау болды. Қысқасын айтқанда, ол кісі менің ән салып, би билеп жүргенімді қаламады. Мен де ол кісінің қалауына қарсы тұрмадым, өйткені әйелдің бақыты жақсы отбасының ұйытқысы болу емес пе? Содан мен ЖенПИ-дің қазақ тілі мен әдебиеті факультетіне қайтадан оқуға түстім. Ол кезде алғашқы сәбилеріміз дүниеге келді. Үлкен қызым Райханды ауылда жалғыз қалған анам Айымханның қолына бердік, екінші ұлымыз Дарханды Зипаш әпкем тәрбиеледі. Мен оқуымды жалғастыра бердім де, ақыры институтты кілең беске бітіріп шықтым. Институттағы ұстаздарым маған аспирантурада қалуды ұсынды. Оған қайда-а-ан, «ауылда жалғыз анам қалды ғой» деген ой маза бермей, осы Ақыртөбенің мектебіне бағыттама алып келдік емес пе? Мен қазақ әдебиеті пәнінің, Қали ағаларың дене шынықтыру пәнінің мұғалімдері

болып шыға келдік. Міне, биші, актриса болатын әпкейлеріңнің жаңағы өздерің айтқан әртістік әсершілдігінің сыры осында, қыздарым, – деп, әпкей бір жадырап күліп алды. Осы әңгімені айтқанда, мен әпкейдің сүйкімді дидарынан өкініштен гөрі барға қанағаттану, тояттануды көрдім. Ризашылық сезім байқадым. «Биліктің ең зоры өзіңді-өзіңе бағындыра білу» деген екен Римнің әйгілі шешені, қоғам қайраткері Марк Туллий Цицерон. Биби Оразымбетқызының өзі кішкентайынан жантәнімен құмар болған өнер жолын отбасының береке-бірлігін сақтау үшін қиып, басқа мамандықты иеленуі, өмірін мүлдем басқа арнаға бұруы қандай ерлік десеңізші! Осы әңгімеден кейін әпкейге деген ілтипатымыз бұрынғыдан да арта түсті. Біз ол кісінің сұлулығына, сүйкімділігіне, білімді, әсершіл мұғалім болғандығына ғана емес, күш-қуаты мол, қажырлы, қайратты болмысына, ұстанымына, беріктігіне тәнті болдық. Осындай ұстаздан дәріс, тәрбие алып жатқанымызға айрықша қуандық та... Әуелі жасқаншақтап жүретін мен ендігі жерде өзімді еркін ұстайтын болдым. Кейде Биби әпкей «Алдантай» деп іші-бауырына тарта, еркелетіп сөйлейтін баяғы бастауыш сыныптағы Қымбат әпкейімді есіме түсіретін еді. Жаратылысында педагог адамдар бір-біріне

соншама ұқсас болады екен ғой деп қайран қалатынмын. Мектептің көркемөнерпаздар үйірмесін Биби әпкей басқаратын еді, мен сол үйірменің белсенді мүшесі болып алдым. Әпкейдің қиялы дегеніңіз керемет: ән де салғызады бізге, би де билетеді. Адам жанына кіре сөйлейтін жұғымтал, мейірімді әрі өнерге жақын әпкей керемет ұйымдастырушы да болатын. Осы кісінің ұйымдастыруымен біз мектепте ғана емес, көрші колхоздың клубында, малшылардың алдында, қырқында талай-талай концерттер қойдық. Ол кезде қазіргідей түрлі музыкалық аспаптар қайда, биология пәнінің мұғалімі Сырғатай ағай мандолинада ойнап, әндерімізді сүйемелдейді. Тыңдаған колхозшылар біздің «өнерімізге» аса риза болысады. Біз соған мәзбіз. Тіпті менің, осылай ән салып жүріп, аудан орталығында өткен мектепаралық байқауда «Қарағанды вальсін» айтып, жүлделі, бірінші орын алғаным да есімде. Бір күні әпкей қыздарды жинап алды да: – Қыздар, Октябрь мерекесі қарсаңында аудандық көркемөнерпаздар үйірмелерінің байқауы болғалы жатыр. Соған біз ұжымдық би апаруымыз керек, – деді. Қысқасы, сегіз қыз «Сырласу вальсіне» билейтін болдық. Онда киетін киіміміз – түнді бейнелейтін үстіне жұлдызшалар жапсырылған қара көйлек болу керек. Қолымызда капрон шарф

болады да, біз соны ырғақпен бұлғап, сәнді билеуге тиіс болдық. Күнде сабақтан соң репетиция. Әпкей өзі билеп көрсеткенде, саусағының ұшынан башпайына дейін майысып кетеді десе де болғандай. Жұмыр әсем денесі мың бұралады, шіркін. Сол кездің соңғы үлгісімен тігілген гүлді шифон көйлегінің желпеуішті жеңі қолтығына дейін сырғи түсіп, аппақ жұмыр білегі мен сүпсүйрік саусақтары толқындана бұралғанда, қызықпай тұра алмайсың! Кейде жұмыр білек кеуде тұсына келіп, екі қолы бір-бірімен жымдаса біресе толқынданып, біресе дөңгеленіп кетеді. Бізде биге жақын болып өскен Мәрия ғана. Көз қиығыммен соған қараймын. Оның да кішкентай қара көздерінен құмарлық оты ұшқындайды. Биби әпкейдің әсем дене қимылынан, қолдарынан көз алар емес. Өзі де екі қолын жұптастыра ұстап, әпкейдің қимыл-қозғалысын қалт жібермей қайталап тұрады. Ақыры біз де биге едәуір жаттығып қалдық. Әпкейдің арқасында вальстің ырғағымен сырғып отыратын халге де жеттік-ау. Ал, ендігі мәселе – «киімді қайтеміз?» Оның да кілтін әпкейдің өзі тапты: ақ марліні қара түске бояп, оған шайдың жылтырақ қатты қағазынан жұлдызшалар жапсыратын болдық. Ақ капрон шарфтар да табылды. Мәселе марліні бояуда болып тұрды... Не керек, әйтеуір «ит қорлықпен» әрқайсымыз өз көйлегімізді дайындадық.

Жұлдызшаның бәрін баяғы қолы епсекті Мәрия біркелкі етіп қиды. Сонымен, алыстан қарағанда, көйлектер жұлдызшалары жарқыраған әп-әдемі би костюмдері болып шықты. Би де керемет. Түн жамылып келеміз, айсыз, ашық аспан, Төбемізде жұлдыздар үнсіз жымыңдасқан. Бара жатқан зымырап байқалмайды уақыт, Бұл не деген қуаныш, бұл не деген бақыт!

Сегіз қыз вальстің ырғағымен тербетіліп, аппақ капрон шарфтарды біркелкі толқындата сермейміз. Өзіміз де сол ырғақпен баяу айналып қоямыз. Айдың жарығымен маужыраған мақпал түн, әсем әуез, толқынды би... Біз тағы да жүлделі орынды иелендік. Қуанышымызда шек жоқ, секіріп жүрміз. Биби әпкей де бізді құшақтап, құттықтап жатыр. Аққұба дөңгелек жүзі бал-бұл жанып: «Е, айттым ғой, айттым ғой әдемі шығады деп!» дей береді бізге. Ұстазымыздың сенімінен шығып, мектептің абыройын көтергеніміз бізді шынында да қатты қанаттандырды. Көп ұзамай күз өтіп, қыс та келіп жетті. Біздің жақтың қысы жұмсақ, әдемі. Бүгін де солай. Ашусыз, дегенмен қатқыл аяздың ызғары бетіңді шымшылайды. Ауыл сыртындағы жазық даланы жапқан аппақ ұлпа қар күн сәулесімен жылтырап, жымыңдап, жүрек қылыңды қытықтағандай. Тек

кітаптан ғана оқитын беймәлім әсем әлемге шақырады. Ертегідегідей болашақ бақытты өмірге құлшындырады. Қиялда шек жоқ: биыл мектеп бітіретініміз, одан арғы сан түрлі жоспарлар, жаңа тіршілік, жаңа өмір... Әр түрлі ойлармен «жол қысқарып», мектепке де жақындап қалыппын. Кенет «Алда-а-ан!» деген дауысқа жалт қарадым. Үй жағынан келе жатқан Биби әпкей екен. Әдеттегі риясыз әдемі жымиысы. Сөмкеден бос қолын бұлғап, мені шақырады. Мен де тоқтап, әпкейге қарай жүрдім. Жақындап амандастық. – Қалайсың, Алдан? Кеш келе жатырсың ғой? Мен себебін айттым. Әпкейдің үстінде белі қыналып тігілген әдемі қара драп пальто, писец жағасын көтеріп алыпты. Басында өзіне жарасымды, маңдайына түскен қыстық береті бар. Тап-тұйнақтай. Бетін аяз сорып, аздап қызарған, үлкен қоңыр көздері күлімдеп, көңілді кейпін танытады. Менің де көңілім көтеріліп кетті. Әпкей әдеттегіше сабақтарымның жайын сұрады. – Дұрыс болған барлық сабақтан кілең «4» пен «5»-ке үлгіріп жатқаның, – деді әпкей мені құптап. – Әрқашан тек өзіңнің күшіңе, өзіңнің біліміңе сенуің керек. Қазір білімің жақсы болса, оқуға түсіп кетуің сөзсіз. Қалаған мамандығыңды аласың. Айтпақшы, сен әдебиетке жақсысың ғой. Тіпті тамаша! КазГУ-дің филфагіне бар. Ондағы

оқытушылар күшті. Терең білім аласың. О,онда таяуда ғана Мұхтар Әуезов дәріс жүргізді ғой. Ничего, басқа да әйгілі оқытушы ғалымдардан сабақ аласың. Дұрыс, соған дайындал. Осындай қызу әңгімемен мектепке де таяндық. Кенет әпкей маған бұрыла қарап, жеңімнен тартып қалды. – Айтпақшы, Алдан, менің саған айтайын дегенім, сен өлеңді жақсы айтасың ғой, айналайын? – Енді... аздап, өзіңіз көріп жүрсіз ғой... Мен күмілжіңкіреп қалдым. – Сол, Жаңа Жыл келе жатыр. Мектептің балмаскарадында бір жаңа нөмір шығару керек боп тұр. Сен анау сыныптасың Егеш екеуің (марқұм ерте қайтыс болып кетті) «Қыз Жібек» операсынан Жібек пен Бекежанның ариясын айтсаңдар қайтеді? – деді. Төбемнен жай түскендей, көзім бақырайып, шошып кеттім. – Шошитын дәнеңесі жоқ. Елдің бәріне «Гаккуді» Күләш сияқты етіп айту міндетті емес қой. Сен өз даусыңмен айтасың. – Әпкей әдетінше нығарлай бастады. Ол кісінің ойына алған нәрсесін орындауға келгенде пайдаланатын әдісі осы. – Даусың домажор, құлаққа жағымды. Түрсипатың да келеді. Тек киім демесең...– Сәл күмілжіп тұрды да, жалғастырып кетті. –Жарайды, оны да реттерміз. Тіпті өзің де ауылда тұрасың

ғой, көйлек ештеңе емес, жақсы қамзол іздестірсең болғаны. Солай, Алдан, осылай еткеніміз дұрыс. Иә, айтылды – бітті. Әпкеймен мәселе ылғи осылай шешіледі. Егеш екеуіміз Биби әпкейдің үйретуімен бірнеше дайындықтан өттік. Көп ұзамай мектептің Жаңа Жыл кеші де басталды. Екеуіміз ұлттық киім киіп, шыршаның жанына келдік. Соңғы рет Биби әпкейге қарадым: қобалжыңқырап тұр екен, дегенмен, сыр білдірмейді. Маған көзін қысып қойып, күлімсіреді, «Қорықпа!» дегені. Егешке қарасам, жұқалтаң аққұба өңі қызарып, күлімсіреп тұр. Жұдырығын бір ашып, бір жұмып, дегбірсізденгені байқалады. Біз аз-кем бөгеліп тұрдық та, әпкей басын изеп қалғанда, атақты жырдан Қыз Жібек пен Бекежанның текетірес ариясын бастап жібердік! Егеш:

«Айтайын, айт дегенде, арма, Жібек, Түйедей ботасы өлген зарла, Жібек. Кеткелі жаман жарың көп жыл өтті, Хабары сол жездемнің бар ма, Жібек?» Көзін ежірейтіп маған тіктеп қарайды. Мен де іле-шала: Арасы екі ауылдың бүрген шығар, Етегін түнде жүрген түрген шығар. Артымда жеткіншегім жас деуші еді, Айналып сұм дүниемен жүрген шығар, – дедім байсалдана. Кейде екеуімізді де күлкі буады, бірақ күлетін шама жоқ, бүкіл мұғалімдер мен оқушылар бізден көз алмай қарап тұр! Топтың қақ ортасында жүзі бал-бұл қызарып, біздің әрбір шумақ әнімізден соң қолдарын шапалақтағандай ыңғай танытып Биби әпкей тұр. Егеш:

Қыз Жібек, тарылтамын заманыңды, Айрылып білмей жүрсің қалғаныңды. Ат ізін сегіз жылдай бір салмаған, Келед деп күте берме жаманыңды. Бір қолымен бүйірін таянып алған, қамшыны жинап ұстаған қолын сілтеп, мардамсып қояды. Мен: Көп екен, сұм Бекежан, ақыл-айлаң, Сұмдықпен атағыңды жұртқа жайған. Атаңа лағнет қарақшы, ей, Бекежан, Көкжорға астыңдағы алдың қайдан? Әр шумақты айтқан сайын «даусым жетпей қалмаса екен» деген үрей де бар бойымда. Егеш:

Жол тосып Қособада жатып алдым, Біреуді мергендікпен атып алдым. Болған соң өзім батыр, кімді аяйын, Өлтіріп Төлегеннің атын алдым! – деп, қамшысымен жерді салып қалды. Сол кезде мен: «Аһ, дариға, құдайым-ай!» деп бетімді бастым да, іле-шала есімді жинап, Бекежанды қарғай бастадым:

Адыра қалғыр, Бекежан, Тәңірім сені қарғасын! Әбі жылан арбасын, Тәңірім мені жаратса, Қатын, балаң зарласын!.. Ән бітіп, жұрт ду қол шапалақтады. Біз де иіліп сәлем беріп, Биби әпкей жаққа жылжи бердік. «Уһ, құтылдым ба, құтылмадым ба!» болды менің ойым. Әпкей бізді құшақтап арқамыздан қағып жатыр: «Әдемі, өте әдемі шықты!» Бұл – әпкейдің өте жиі айтатын сөзі. Біз мәзбіз. Менің бойымдағы шығармашылық белсенділігім мен тынымсыз әрекеттерімнің қайсысы болмасын жақсыға еліктеуден туған. Бұл – мен оқыған кітаптардың ғана ықпалы емес, қиялымды қанаттандырып, өн бойыма жігер құйған, мақсатты болашаққа сеніммен қарауды үйреткен, ана сүтімен енген табиғи жаратылысыма қан таратып, жан бітіріп, өмір берген ардақты

Биби әпкейімнің де еңбегі, сол кісінің менің болашағыма көрсеткен сара жолы, бағыты. Ұстазымды әрдайым ілтипатпен еске аламын, марқұмның әруағының алдында бас иемін! Осындай тұла бойында қайрат-жігері тасқындаған, мейірім-шапағатты ұстаздардан өнеге алғандықтан болар, менің өмірлік бағдарым ылғи алда болу және қандай жағдайда да мақсатқа жетуге ұмтылудан жазбау болып қалыптасты!

Қолымызға аттестатымызды алып, мектеппен қоштасқалы едәуір уақыт өтті. Қуанышы мен қайғысы аралас бір беймәлім күндер өтіп жатыр. Қуанышы дейтінім – мектепті «4» пен «5»ке бітіріп, жоғары оқу орнына баруға жол ашылғаны. Ал, қайғысы дегенім, құдай адамның басына бермесін, атамның, менің асқар тау алыбым – әкемнің айықпас науқасқа ұшырағаны. Ерте көктемде таңертең есіктің алдына шықсам, атам, жанында құманы, кішкентай орындықта үнсіз төмен қарап отыр екен. Қолын да сүртпепті, екі тізесінің үстіне қойып алыпты. Өңі, бұрынғыдай емес, сұп-сұр. – Ата, не болды, тыныштық па? – дедім жақындап.

Атам аз-кем үнсіздіктен соң: – Білмеймін, қарағым, кеше Дәулетқұлдың үйінен күріш жегенімде, бір қасығы түйіліп, тамағымнан әрең өтіп еді, содан бері тамағымда әлі бірдеңе түйіліп тұрған сияқты, біртүрлі... түсіне алмай отырмын, – деді мұңайып. Жаным ашып кетті. Мен атамның еңкіштеу жауырынынан құшақтап, еңкейіп бетінен сүйдім. – Қойшы, ататай, несіне қорқасыз? Түйіліп жұтқан күрішіңіздің орны ауырып қалған шығар. Қаймақ қатып, ыстық-ыстық шай ішіңіз. Жүріңіз, көрпеге отырыңызшы, мен шай жасайын. Атам, үндемеген қалпы, орнынан тұрып, дастарханға келді. Қолына берген шайды асықпай жұтып отырды. Бірақ өте абайлап, байқап, бірдеңеден күдіктеніп жұтатын сыңайлы. Мен де Байту мен Ғазизаға тамақ берген болып, аракідік көз қиығымды тастап қоямын. Бір кезде отын арқалап апам келді. Қабағы салыңқы. Арқасындағы жантақты шешіп тастай салды да, біздің жанымызға келіп, кебісін асығыс тастай бере, атама қарап: – Қалай, жақсысың ба? – деді. – Шүкір, – деді атам жай ғана. Көзін көтермеді. Тұнжырап отырып шай іштік. Не керек, атам күннен-күнге әлсірей берді. Көп кешіктірмей, Күліш әпкем таксимен келіп, атамды қалаға дәрігерге көрсетуге алып кетті. Екі

күнде қайтып әкелді. Көңілсіз. Атамды ішке кіргізіп жатқызды да, апам екеуі оңаша біраз сөйлесті. Белгілі болды: атам – ауру. Жазылмайды. Дәрігер: «дайындала беріңіздер, төрт-бес ай өмірі қалды» депті. Төбемізден жай түскендей болды. Ентігіп, әлсіреп, буын-буыны босап атам жүр. Жанары мұңға толып, ертелі-кеш тірлігін істеп, сылпылдап апам сорлы жүр. Салым суға кетіп мен жүрмін. «Әкем сорлының жайы мұндай болғанда, маған ненің оқуы?!» Бұл уайым менің жанымды атамның ауруынан артық жемесе, кем жеп жүрген жоқ. Бірақ оны айтпаймын, ішімде. Дегенмен, уақыт бола қалса, қазақ тілі мен әдебиетке, тарихқа дайындалып қоям. Шығармаларымды реттеп, түгендеймін. Бұл – менің емтихандарға дайындалғаным... Таңертең балғаның тықылынан ояндым. Тық-тық, тық-тық, тық-тық. Терезеден сыртқа қарасам, атам, басындағы тақиясының сыртынан орамал шандып алыпты, бір кішкентай шалғыны төске салып, шыңлап отыр екен. Есіме түсті: ол кісі таяуда жеті жасар Байтуға арнап, ескі шалғыны кесіп, кішкентай шалғы жасаған болатын. «Баланы шалғы тартуға үйретейін» деп айтқан-ды. Сол ғой. Жуынып, жанына бардым. – Не істейміз, ата, жоңышқа шабамыз ба?

– Иә, балам, жоңышқаның сабағы қатайып барады, шауып тастау керек... Байтудың да қолына шалғы ұстатайын деп ем... Үйрене берсін... Демігіп отыр. Апыл-ғұпыл таңғы шайды іше салдық та, баланы ертіп, үшеуіміз шарбаққа, жоңышқаға кеттік. Шіркін-ай. Бір жүйекті бір-ақ деммен шауып шығатын қайран атам, төрт демалып, жүйектің басына әзер жетті. Мен де аса көсілте қоймаймын. Байту бала ғой, тіпті тыпыртыпыр. Шынында да атам болмаса бұл үйдің шаруасының күйзелетініне менің көзім енді анық жетті. Жоңышқаны біраз жәукемдеп, үйге беттедік. Атам жуынып, үйге кірді. Бойы бүгіліп, едәуір еңкіштеніп қалыпты. Жастықты биіктетіп қойғызды да, көзін жұмып, ұйықтағандай болды. Байқаймын, көз жанары ғана емес, жағы да суала бастаған. Тамаққа зауқы жоқ. Жарықтық, осы аурудан кеткендерді көрген ғой. Сезеді. Тамақты өте сақтықпен, аздап қана аузына алады. Бірақ, әйтеуір, қимылдап қалған ширақ кісі емес пе, отырып қалғысы келмейді, кіріп-шығып, жыбырлап жүреді. Сенбіге қарай үйге қаладағы Күліш әпкем мен Рамазан жездем келді артынып-тартынып. Соңғы кездері олар үйге ұн-пұн, қант-шай, түрлі мата, әйтеуір керек-жарақ заттарды әкеле бастайтын болған. Бүгін де солай. Атаммен

амандасып, жайғасқан соң, жездем оқыс сөз бастады. – Жәке, мына Алданның мектеп бітіргеніне бір айға таянды. Бұл балаңызға енді не дейсіз? Оқысын ба, әлде жұмыс істесін бе? Үй тым-тырыс. Бәріміз төмен қарап отырмыз. Кенет атам әлсіз жіңішке дауыспен:

– Оқуға құмар еді ғой, қарағым, оқысын... Апам көзін сүрткендей болды. Жылап отыр екен. Әпкем басын көтерген қалпы біресе атама, біресе маған көз тастап отыр. Оның да атама тартқан қара сұр өңі, уайымнан ба, бозғыл тартыпты. Бір кезде: – Жамбылға, мұғалімнің оқуына барсаң, болмай ма? – деді маған қарап. Даусы қатқыл шықты. – Түссем – Алматыға түсем... Күмілжіп, әзер айттым. Осы үйге ауыртпалық әкеліп тұрған ешқандай да «жаман ауру» емес, дәл менің өзім сияқты, жермен-жексен болып отырмын. Апам «Осылай боларын білгем» дегендей, басын көтеріп, маған тіктеп қарады. Жүзінде қиналыс бар. – Мейлі, жәке, сіз ризалығыңызды берсеңіз, барса барсын, – деді Рамазан жездем. – Алматыдағы бір жамағайын туыстарыма табыстадым. Қорықпаңыздар. Солар тосып алып, институтын көрсетіп жібереді. Арғысын пешенесінен көрер. Түссе – түсер оқуына, түсе

алмаса – қайтып келеді ғой. Жұмыс істейді, өздеріңізге жәрдем береді. – Иә.., дұрыс айтасың, пешенесінен көрсін, – деді атам әлсіз ғана. – Баланы босқа қаңтармайық. Оқығанды жақсы көреді... Пешенесінен көрсін... Біз елдің ішіндеміз ғой, құдай сақтар... Титтей бала осында жүргенде не өзгертер дейсің? Көзімнен жас бұрқ ете қалды. «Әкешім, асылым, асқар тауым... Менің жан дүниемді түсінген жанашырым сол. Құдай оңлап, жазылып кетсең екен...» Осымен әңгіме бітті. Әпкем мен жездем мал қарауға Ақыртөбенің базарына кетті. Қайтып келген соң, олар мені киім-кешек әперуге Жамбылға алып кетті. Қаншама қиын жағдай болса да, балалық екен ғой, іштей қуанғаннан жүрегім жарылғалы жүр. «Үлкен қалаға барсам, оқуға түсіп, студент болсам!» Иә, Тұрсын да Алматыға барам деген, бірақ ол келесі жылы ғана барады. «Несі бар, қалған жылдарда бірге боламыз. Екеуміз ғой, қорықпаймыз. Бірге барып, бірге келіп тұрамыз» деп ойлап қоям. Қиял шіркіннің шарықтап бармайтын жері жоқ. Ақыры кететін күн де таянды. Маған арнап сатып алынған чемоданға жеңіл киімдерімді, кітаптарымды мұқият салдым да далаға шықтым. Атам ауызғы бөлмеде бір уыс боп сеператор тартып отыр екен. Апам күндік-кимешегін киіп