Құлбек ЕРГӨБЕК
Дарасөз

Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігінің
“Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару”
бағдарламасы бойынша жарық көрді
Құлбек Е.

Құлбек Ергөбек бір жанрдың өріс-өркені, жетістік-кем­
ші­лігін бір кітапта баспалап айтып, толғай талдап саралап
тақырыптық сын кітабын жасап келе жатқан кәнігі әдебиет
сыншысы. Әдебиет сыншысы, стилист қаламгер «Дарасөз»

аталатын жаңа кітабында қазақ мемуары, ғұмырнамалық
проза, естелік, эссе, эпистолярлық жанр сынды бұрын-соңды
қазақ әдеби сынында сөз бола қоймаған өзекті мәселелерді
қарастырады.

Тілі жатық, ділі тетік, талдау мәнері жетік, еңбек қазақтың
деректі әдебиеті жайлы тақырыптық тұтас кітап жасаудың
үлгісі дерлік.
Кітап қалың оқырман қауымға арналған.

КБЖ 83.3 (5Қаз)
© Құлбек Е., 2015
© “Қазақстан”, 2015

(Алғысөз)
Жүйелі еңбектің кезекті кітабы осылай «Дарасөз» аталады.
Оған не себеп? Асылы еңбектің аты затынан туындап жатса игі.
Әлгі сұраққа жауап бермес бұрын, кітаптың не туралы екеніне аз

аялдауымыз керек.
«Дарасөз» – қазақ әдебиетіндегі тамырын өмірлік нақты де­
ректен тартатын мемуар, деректі, деректі-ғұмырнамалық про­
за, очерк, естелік, эссе... дегендей нақты, затты әдебиет жанры.

Әдебиет пәні – Адам. Мейлі қай жанр туындысы болсын, Адамды
қалай көрсету – өнер өлшемі. Деректі әдебиет екен деп өмірдің
белгілі бір кезеңін сипаттай берер болсаң, одан өнерлік әдебиет
те, одан кейінгі ұрпақ алар өнеге де тумақ емес асылы. Олай

болса, қандай дәуір, қандай жанр туындысы болсын, қаламгер
үшін шеберліктің кілті – кейіпкер табиғатына қазыққа оралып
байланғандай байланысып жатуға керек. Деректі әдебиет– әдет­
те ескеріле бермейді. Оның себебі тағы да біздің документалист

ағайынның кейіпкерін образ дәрежесіне көтеріп, көркейтіп бере
алмауында жатады. Әйтпесе, нысанаға қандай кейіпкерді алсаң
да оның табиғатынан туындатып, бойына дүние философиясын
сыйғызар болсаң, образ шыға келмес пе? Ол образ тұтас дәуірдің

бет-пішінін бермес пе? Демек, деректі әдебиеттің жаны да –
көркем тұлға. Тұлға деп қалып жатырмыз, әдетте қоғамда не­гіз­-
­гі рөлді тұлға ойнайды. Тұлға ұлы Абай айта беретін «единица».
«Не бітірер өңшең нөл, единица болмаса?» Ұлы ақынның тұл­ғаға

орай айтылған талабы өмір үшін де, өнер үшін де басты мәселе.
Деректі әдебиет те көбіне дара тұлға жайында жа­зы­лады. Де­
мек, көркем әдебиеттің өзге түрлерінен дерек­ті әдебиеттің бір
ерекшелігі – оның ке­йіпкерінің ал­дымен өмір­де тұлғаланатыны.

Біздің бұл сөзіміз­ге қарап деректі әдебиет­ке көркемдік жинақ­
тау, образ тұлғалау­дың керегі жоқ екен ғой деп ойлауға болмай­-
ды. Аталған талап­тар – өнер атаулының баршасына тән. Көр-
кем­дік жинақтау жоқ жерде өнер жоқ, көркем образ тұлғалау

жоқ жерде өнер жоқ! Еңбектің «Дарасөз» аталуында осындай
мән бар.
Оу, ә деп бастап деректі әдебиет алдына өнер талабын тар­
тып отырмыз. Ондай биік өреден қарарлықтай, көркемөнер та­

лабына жауап берерліктей өрелі деректі әдебиет бар ма, бізде
асылы? Бұл шындап жауап тілейтін шетін мәселе. Ойды осы
арнада оятып көрелік.
Шүкір, бүгінгі таңда қазақ әдебиетінің тарихын «Түрік қа­

ғанаты» кезеңінің руна жазуларынан тартып, арналандыратын
жақсы мінез таптық. Әйтпесе, кезінде қазақ әдебиетінің та­

рихы көне түрік жазбаларынан бастау алады деген пікірі үшін
профессор Бейсембай Кенжебайұлының көрмегені бар ма, сірә?!
Ал, бүгін Б.Кенжебайұлының тарихи мектебінің арқасында, Мыр­­
затай Жолдасбековтей тамаша әдебиет тарихшысының жан­

қа­дым заманғы сүбелі бір саласы ретінде қарап келеміз. Әдебиет
болғанда да, түріктанушы И.В.Стеблева ізімен тұнып тұрған
жауһар поэзия деген тоқтамға келгендейміз. Руна жазуларының
жанрын анықтауды әбден маманданған түріктанушы ғалым­

дарға қалдырайық та, бір сұраққа жауап іздейік. Сол жазу жа­
зылған тастар кәдімгі құлпытастар емес пе? Тап солай! Олай
болса қай жанрда жазылуына қарамастан, ол руна жазулары
кәдімгі мүнақып. Ол тұтас қағанатқа тұлға – абыз болған көсем

белгілі дәрежеде мадақ. Мадақ болғанда да ғасырдың ғажап
тұлғаларының өмірін баяндап жеткізу, өнегесін кейінгі ұрпаққа
паш ету. Егер М. Әхметжанов, Ф.С.Хакимзянов сынды эпитафик
зерттеушілер болса «Орхон-Енисей» тас жазуларын бейіт ба­

сындағы жазу ретінде қарар ма еді?! Эфиграфикалық жазу еке­
нін түріктанушылардың ешқайсысы да жоққа шығармайды.
Олай болса, тіпті қай жанр туындысы екеніне қарамастан «Ор­-
­хон-Енисей» тас жазулары – мемуарлық дүние. Демек, де­рек-

ті әдебиет үлгілері. Міне, осы жайларға сүйене отырып тү­
ріктің бір бұтағы – қазақтың деректі әдебиеті де ұлы Түрік қа­
ғанаты кезеңіндегі тасқа ойып жазылған руна жазбаларынан
бастау алады деп пікір түюге болады. «Орхон-Енисей» руна жаз­

баларынан бастап бір тамырдан тараған күллі түрікке ортақ
тарихи жарлық, шежіре, кезбе жазулардың бәрі қазаққа да ор­
тақ деректі әдебиет сағалары санауға міндеттіміз. Ал, «Алтын
ордадан» қазақ аты аталып бөлініп шығып, жеке шаңырақ кө­

терген кезеңнен (ХV ғасыр) қазақтың төл әдебиеті қалыптаса
бастайды. ХV ғасырдан бастап кезең-кезеңнің жоқтау жырлары

ХІХ ғасырда асыл жаратылған Абай, Шоқан, Ыбырай жаз­
балары – деректі әдебиеттің тамаша үлгілері екеніне ешкім де
таласпас. Алайда, Шоқанның саяхат жазбалары, Ыбырайдың
оқу-ағарту мақсатты жазулары, Абайдың «қара сөздері» жанр­

лық тұрғыдан терең қарастырылмаған. Әйтпесе, айтылған ой
алыптарының қай-қайсысының да жазбалары алдымен дерек­
ті әдебиет! Тіпті қазақтың деректі әдебиеті сол ХІХ ғасырда
қалыптасып жетті десек жарасады. Бір өкініші – қазақ әде­

биетінде қай жанрдың дамуы да біркелкі, үзілместей жүйелі
емес. Бір басталған әдебиет дүниесі дәстүр түзіп, үдемелі түрде
өрістеп кете бармаған. Үзіліп, жалғанып, қайта өрістеп дегендей

бүгінгі күнге арып-ашып жеткен. Ол қазақ халқының қоғамдық
өмірінде көп теперішті бастан кешуіне байланысты. ХХ ғасыр
басында да қазақ әдебиеті осы кепті бастан кешті десек керек.
ХХ ғасыр басы – қазақ халқының қайта оянған, тәуелсіздікке

әдебиеттің жоқ жанр үлгісі пайда болды, шала-жансар көрініс
берген жанрлық үлгілер өркештеніп өріс алды, халықтың рухани
қажетін өтеп келе жатқан әдебиет түрлі формада арналанып
дами жөнелді. Әдебиетті – уақыт туғызады десек, ХХ ғасыр

басындағы әлеуметтік-саяси ахуал әдебиеттің барша жанрының
дамуына ерекше ықпал етті. Әмсе естелік, хат, мемуар, жа­зу­
шылық сыр дегендей деректі, деректі-ғұмырнамалық әдебиет
ерекше өркендеді десек жарасады. Әсіресе осы бір саланың іш­

кі жанрлық үлгілері төбе көрсетіп бүр жарды, формалық әра­­
луандыққа түсіп, түрленіп бара жатты. Оның көбісі пуб­ли­
цистика аталады да, іштей жүйеленіп, өзара жіктеліп әңгіме
бола қоймайды. Өкінішті. Жоғарыда айтқанымыздай, ХХ ғасыр

басындағы қазақ әдебиеті де түрлі саяси науқандарға ұшырап,
әдебиеті мен өнері жұтаған халықпыз. Пайда болған бар жай
жоғалып, жойылып кетпес. Дегенмен әп-әдемі көрініп үлгерген
жанрлық үлгілер кең айдынды, арналы әдебиетке айнала алмай

қалды. Түрлі жанр үлгілері ілгері озу орнына кері жылжығандай
күй кешті. Тоқырағаны бар, тоқтағаны бар біраз іркіліске ұшы­
рады. Кеңестер одағы секілді жабық мемлекетте әдебиет бар
ақиқатты айтып, дамуға мүмкіндік болмады. Ақиқат – әде­би­

еттің бар жанрына тән, соның ішінде деректі әдебиеттің жа­-
ны дерлік мәселе. Жалған қоғамда тіршілік кеше отырып, жал­
ғандықпен күресу мүмкін болмады. Жалған қоғам тілегінен жал-
­ған мемуар, желбуаз деректі дүниелер туды. Ақиқатқа табан ті­-

ремеген соң өзге жанр үлгілері секілді деректі, деректі-ғұ­мыр-
намалық әдебиет те жалғандықты малдануға мәжбүр бол­ды.
Дегенде, ХХ ғасырдың өн бойында деректі, деректі-ғұмыр­на­
малық әдебиет саны жағынан асты, жазу мәдениеті жөнінен

жетілді деуге болады. Сапаның саннан шығатын әдеті. Қа­зақ
әдебиетінің өзге жанрлары секілді деректі, деректі-ғұмыр­на­
малық әдебиет ХХ ғасырдың аяқ шенінде даму жолында болды.
Ұзын сонар тарихты айтып отырғанымыз – әдебиет тірі

организм. Ол да қоғаммен бірге өсіп, қоғаммен бірге адасып, сара
жолға түскенге дейін әрқилы тағдыр кешеді басынан. Уақыт
өте келе ұзақ уақыттық мерзімде жасалған дүниелердің асылы
қалады, жасығы өшеді. Олай болса уақыт сынына шыдағаны

бар, шыдамай ұмытылғаны бар, деректі, деректі-ғұмырнамалық
әдебиеттің барын – барша, шоғын – шоқша, жоғын – жоқша ай­
ту парыз. Біз бүгін мойнымызға алып отырған міндет, міне осы!

Қартайғанда Ғабең түркпен, Сіз башқұрт болып, біз әдебиеттің бар
қаймағынан айырылып қалар жағдайымыз жоқ.

бір түріктің баласымыз ғой. Тарылғаннан, бөлінгеннен пайда
табар болса қазақ алдына жан салмас еді ғой. Сондықтан да
біздің ағайындар менің бала кезіме дейін «Эстек» деп аталатын.
«Эстек» башқұрттың бір аты. Башқұрттар ертеде жауынгер халық

болған. Айналасына өте ықпалды. Бәлкім «башқұрт» аталуы да
содан шығар. «Құрт» – қасқыр, «баш» – бас. Демек, қасқыр текті
түріктердің басы деген сөз. Түрік көк бөріден тарайды ғой. Өзің
білетін Лев Николаевич (Гумилев) мұны қаузап көп жазған...

Өмір жолы жайлы әңгімеңізді осылай сабақтар едіңіз. Ал,
менің білетінім – Сіздің көкірегіңіз «қазақ қайтсе ел бо­ла­ды?»,
«Азаматтық тарихымыз «Түрік қағанатынан» неге сабақ­тал­май­
ды?», «Ұлт әдебиетіміздің тарихы неге «Орхон-Енисей» ойма

жазуынан неге басталмайды?» деген сұрақтарға толы шер-шемен
болып өткені. Менің білетінім – Сіздің жүрегіңіз қашанда қазақ
деп соққаны. Қазақтың әрбір перзенті өз ұлты жайында Сізше
ойланғанда ғой, шіркін?! Кешегі кеңестік кезеңде коммунистік

идеологияға ішін алдырмаған азын-аулақ азғантай адамның бірі
болдыңыз. Көзкөргендік раймен Алаш рухы азбаса деп армандап,
қазақ қайтсе ел болады деп зарлаумен өттіңіз.
Біз қайраткерлікті қызмет, мансаппен өлшейтін түсінігі тү­сі­

ніксіз ұрпақпыз. Министр дәрежесіне жетті-ақ «қоғам және мем­
лекет қайраткері» деп шыға келеміз. Ертеректе ұлты қазақ бо­ла
тұра, өзі орыс болып жазылған бір азаматты да білеміз. Көзі ті­
рісінде оны да қайраткер деп аспандатып, атынан Құрманғазы

туралы мақала (марқұм Қ.Нұрмаханов жазған), Қазақ ССР мә­
дениеті туралы кітап жазып беріп, әуреге түскенбіз. Асылы, адам
мансапты қызметімен емес, өз ұлтына, өз мемлекетіне сіңірген
ақ ой, адал қызметімен қайраткер атанса жарасым. Сіз мансапқа

қызынбадыңыз. Бар саналы ғұмырды ғылымға бағыштадыңыз.
Шәкірттеріңіздің де солай ойлауын қаладыңыз. Рымғали мен Мұх­
тарға «ғылым жасап алмай тұрып үйленіп қоймаңдар», Алмаға
«қарағым тұрмысқа шыға көрме» – деп құдайдың зарын қылар

едіңіз. Өзіңіз жақсы көретін шәкіртіңіз Мырзатай Жолдасбеков
І.Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институтына
ректор болып тағайындалған күні қуана құттықтау орнына қа­
ныңызды ішіңізге тарта қуарып, «тағы бір ғалым өлді, тарихқа

баруға зор мүмкіндігі бар бір ғалым тоқтады» – дедіңіз ауыр
күрсініп. «Бағы жансын, қайтейін» – дедіңіз іле-шала. Шәкіртіңіз­
ге деген жаман тілеумен айтқан жоқсыз, әрине. Қашанғыдай та­
рихқа, ғылымға адалдықпен айттыңыз. Сіз қайраткер ойдың ада­

Соған қарамастан Сіз Кеңес өкіметіне бар жан-тәніңізбен бе­
рілмедіңіз. Оның да өзіндік себептері бар еді. Оны біз енді біліп
жүрміз.
Сіз әдебиеттануға Абай жайындағы 1925 жылғы тегеурінді ма­

қалаңызбен келіп ендіңіз. Мақалаңыздың уақытында әдеби орта­да
қаншалықты рөлі болғанын айтып та, жазып та келемін. И.В.Ста­
лин атындағы күншығыс еңбекшілері коммунистік университеті
студенті жазған мақала Мәскеуде – Мағжандай ұлы ақын, шынайы

ұстазды, Қазақстанда – Бейімбеттей қара сөз ұстасынан тартып,
әдебиетті тапқа бөлмей қарайтын жандарды қуанышқа кенелтті.
Ал, тапшыл азын-аулақты ақ көз ашуға міндірді.
Содан кейін де Сіз абайтануға әрдәйім араласып, атсалысып

отырдыңыз. Тіпті 1945 жылы ұлы абайтанушы Мұхтар Әуезовпен
тізе қосып, қос авторлықта, қазақша-орысша қос тілде Абай
жайында кітап жаздыңыз. Ұлы ақын өмір жолынан тартып мәтін
тануына (текстологиясы) дейін араласып, қалам тербедіңіз.

Өзіңізді қоса айтқанда, аға буынның ілкімді қимылы дәстүр
түзіп, бұл күнде абайтану іргелі ғылымға айналды. Өзіңіз Қаз
МУ-ге тартып оқытқан, М.О.Әуезовтің қарсылығына қарамай,
абайтануға баулыған, Санкт-Петербургта С.Е.Маловқа айтып ас­

пирантураға орналастыратын, аяқталар жылында аспирантура та­
рап, мүшкіл хал кешетін сәтте ақшалай қаржыландыратын, дис­
сертация қорғау сәтінде арнайы ұшып барып, жолдастық раймен
Жирмунскийге жолығып студент кереуетіне жатып қорғатып

алып қайтқан Зәкиіңіз (Ахметов) абайтануды бір биікке көтеріп,
өзі де бір биікке айналып, дүние салды. “Абай шәкірттері” үшін
абақтыға қамалып, итжеккенге айдалған, қайтып оралғанда, Мең­
жамал анамыз екеуіңіз алдынан дәм ала шығып, елімен елде­

стіретін Қайым Мұхамбетханов досыңыз да жоқ мынау жалғанда.
Алғашқы адымын абайтану тарихын зерттеуден бастаған Ме­
кемтас Мырзахметов ініңіз де бүгінде шау тартты. Абайшыл тү­
біт иек Тұрсын Жұртбаевтың сақалы қауқиды, Ғарифолла Есім

елеулі еңбек үстінде. Ұлы ақын басын әр алуан ілім, түрлі дінге
апарып тықпалап жүргендер де бар. Қалай дегенде де өзіңіз 20-
шы жылдары арашалайтын “даулы” Абай – бұл күнде абайтану
аталатын іргелі ілімге айналды. Қазақ өзін қадірлесе – Абайын

қастерлеріне күмән жоқ. Қам жемесеңіз де болады. Сіздер бастаған
іс бұл күнде арналы дәстүрге айналды...
Отызыншы жылдары Сіз Абайдан кейінгі асқар беліміз – Сұл­
танмахмұтты тану, танытумен шұғылдандыңыз. Қазақ әдебиеті

көгіне жарқ етіп көтеріліп, аз тұрып, ағып түскен Сұлтанмах­
мұт жайында алғаш қалам тербеген жан – Бернияз Күлеев. Онан

соң – жампоз жазушы Жүсіпбек Аймауытұлы! Бір өңірде туып,
қатар жасаған Жүсіпбектің бұл саладағы басты еңбегі – өмірден
қыршын өткен ақынның шашылып қалған әдеби мұрасын жи­
нақтап, алғысөзін жазып, кітабын дайындағаны. Бір өкініші –

Ж.Аймауытұлы ұсталып, атылып кетті де, ақын жинағы Сәбит
Мұқанұлы алғысөзімен жарық көрді. Бір қуанышы – Жүсекең
түзген ақын өмірбаяны кітапта авторсыз жарияланды. Міне, осы
бір алғы әрекеттерден кейінгі бұл саладағы бар маңызды іс-шара

Сіздің атыңызбен байланысты.
Сіз – ақынның ғылыми өмірбаянын түзушісіз.
Сіз – ақынның әдеби мұрасын жинақтап, хронологиялық тұр­
ғыдан жүйелеушісіз.

Сіз – 1941, 1950, 1957, 1962, 1987 жылдары ақын мұрасын мә­
тіндік сүзгіден өткізіп бір, екі том етіп құрастырып, жарыққа шы­
ғарушысыз.

Кандидаттық диссертацияңыз – осы асау жүрек ақынға ар­
нал­ды. Сұлтанмахмұт әдеби мұрасын зерттеудегі жетістігіңіз қа­
телікке баланып, 1953 жылы КОКП қатарынан шығарылдыңыз,
М.Әуезовпен бірге – бір бұйрықпен жұмыстан қуылдыңыз.

Сіз сұлтанмахмұттануды зерттеу очеркінен маңызды моног­
рафияға дейін ұластыра жүргіздіңіз. Бұл саладағы әр зерттеуіңіз
дау туғыза келді. Әр дау Сіздің басыңызға қатер туғызар еді.
Қыран ғұмырлы ақын басына өлідей үйірілген бұлтты өз ба­сы­

ңызға көшіріп алып, өзіңіздің сау басыңызды саудаға салумен
өттіңіз. “Алаш ұранын” жазған Сұлтанмахмұттай ақын есімі оқу­-
лықтардан сырылып түсіп қалмай, тәуелсіздік күніне аман жет­
се – Сіздің жан аямас жанкешті еңбегіңіздің арқасы. Тап осы

мәселеде Сізге Ғ.Мүсірепов, Ы.Дүйсенбаев, Н.Жанділдин, С.Се­
йітов, Т.Әбдрахманов өшіге қарады, жауыға қарсы жұмыс істеді.
Сіз ақын жайлы ақиқаттан өзге ештеңеге көнбедіңіз. Ақыр нә­
тижесінде Сіз сұлтанмахмұттану ілімі негізін салушы, арна тар­

Сіз сұлтанмахмұттану ілімін қалыптастырушы ғана емес, сол
ілімнің тарихын зерттеушісісіз. “Сұлтанмахмұт Торайғыровты
тану, зерттеу мәселелері” аталатын ең соңғы еңбегіңіз міне осы­
ның айғағы.

“Асау жүрек” деректі әңгімелеріңіз ақын өмірінен жазылған
ғұмырнамалық проза басы.
Сіз “өзім білгенді өзге білмесін” деген аяр ойдан ада, “мен
білгенді өзге де білсін, өзімнен кейінгі ұрпақ жалғастырып алып

кетсін” – дейтін келешекшіл жан едіңіз. Өзіңіз зерттеген әр дәуір
әдебиетіне бір, не бірнеше шәкірт зерттеуші даярлауыңыз сондай

кең бейіл ұстаздың көрінісі. Сұлтанмахмұттанудағы абзал ісіңізді
алға адал жалғап Арап Еспенбетов жүр. Өзіңіз сызып берген бағ­
дармен жүріп “Сұлтанмахмұт Торайғыров” аталатын маңызды
монография жазды, докторлық диссертация қорғады. Ректорлық

қызмет қолбайлау ма, соңғы жылдары Арап шәкіртіңіздің қаламы
суып кетті. “Ақын өмірінен осындай бір ғұмырнамалық еңбек
жазарсың» – деп маған венгр классигі Дюла Йиештің “Шандор
Петефи” аталатын кітабын сыйлап едіңіз. Шығармашылық еңбек

берер жаста мансапқорлыққа беріліп кеттім бе, әйтеуір, Сіздің бұл
аманатыңызды орындай алмай келемін. С.Торайғырұлы жайында
екі-үш мақала жазудан аспадым. Бәлкім, сол үшін ренжіп жүрсіз бе
екен? Әйтеуір, түсімде көрген ажарыңыз өкпелеулі...

Сіз журналистік жолды Ташкентте, Ғани мен Сара кезекте­
сіп қол қойған “Жас қайраттан” бастаған едіңіз. Одан беріде “Ле­
ниншіл жас”, “Социалды Қазақстан”, “Қара шаруа”, “Кеңес туы”,
“Оңтүстік Қазақстан”, “СССР Жоғарғы Советі ведомствосы”

(Мос­ква) секілді баспасөз басшылығында болдыңыз. Бірді-екілі
рет “Қазақ әдебиеті” газетіне бас редактор ретінде қол қойдыңыз.
Ол газеттерде Сіз жазған, жариялаған үлкенді-кішілі мақала көл-
көсір. Оларға “Б.К.”, “Бекен”, “Байкенже”, “Қалдыбай” секілді

бүр­кеншік есімдер бергенсіз. Көбі өз атыңызбен жарияланған.
Сіз­дің журналистік қызметіңіз ХХ ғасырдың өн бойына созылып
жатыр. Уақыт нені талап етті, соны жаздыңыз. Халыққа не керек
болды, соны жаздыңыз. Жазу өз алдына, ұжымды ұйымдастырып

жаздырдыңыз.
Арнайы шәкірт белгілеп, осы бағыттағы материалдарыңызды
жинатқан едім. Мақалаларыңыздың біразы әлі маңызын жойма­
ған. Ал, көбі уақыт талабына жауап беріп, міндетін атқарумен

шек­телген. Демек, бүгінгі күнге жарамайды. Бетке айтқанға өкпе­
лемеңіз.
Сіз журналист қана емессіз. Қазақ журналистикасы теориясы
мен тарихын жасаушы жасампаздың бірісіз. “Қазақ баспасөзі

тарихынан”, “Қазақ совет баспасөзі”, “Фельетон туралы” өз­
ге де журналистерге жолбасшы боларлық еңбектеріңіз осындай
ой топшылауға итермелейді. Қазіргі таңда журналистика өзгеріп,
түрленіп кетті. Ал, теориясы бәлендей жаңарды дей алмаймын.

Тарихы жаңаша түзілмей келеді. Досыңыз Х.Бекхожин о дүниеге
өзіңізден бұрын аттанған. Ал, сүйікті шәкіртіңіз Темірбек Қо­
жакеев жақында дүние салды. Ол Сізге адал шәкірт бола білді.
Ендігі рухтарыңыз табысып үлгерген шығар. “Асыл адам ай­

нымас” (Абай) рас болса, арбаның ағаш доңғалағындай айны­
малы заманда, Сізге көзіңіздің тірісінде қандай адал болса, сол

ріп тұрған тас тұғырды көрмейді, ұлы адамның тас тұғырға
қалай көтеріліп, ұлы ескерткішке айналу жолын көре алмайды.
Өйткені... Өйткені, олар Әуезов және Кенжебаев достық кешуі
тарих-тағдырын білмейді. Ұлы адамның Сізді өмір бойы “Бешім”

деп еркелете атағанын естігісі келмейді. Жарлары Валентина
Николаевна мен Миңкамал Мұхамедиярқызының бірінің бірі
емшектегі балаларын емізіскенін білмейді олар. Дүние-ғаламға
даңқы кеткен “Абай жолы” эпопеясының алғашқы нұсқасы –

“Абай” романын Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің
бірінші хатшысы Н.А.Скворцовтың (Қазақстандағы бірінші
адам) қарсылығына қарамай, басын бәйгеге тігіп, жарыққа шы­
ғарған, кітаптың сүйінші данасын қолына ала отырып “Қазақ

өмірінің энциклопедиясы” (Қ.Шаңғытбаев екеуі) атап мақала
жазған, сөйтіп “Абайдың” жолын ашып, өзінің мансап жолын
құрбандыққа шалғанын, “Абайды” жарыққа шығарғаныңыз үшін
Сізге мансап жолының біржолата жабылғанын бүгінгі жұрт қай­

дан білсін. Бүгінде жұрттың көбі “Абайшыл”, бүгінде жұрттың
көбі «Мұқаңшыл». Өздері ашқан, өздері тапқан. Бірер еңбек беріп,
Мұхтартануды, тіпті, Абайтануды өздерінен бастағысы келеді...
Жақында бір досым «Адамзат күнтізбесін» кітап етіп шығарды.

Қарап отырсам, қазақ ұлтынан шыққан ұлыларды қайтсем кө­бей­
темін деп тырысқанын байқадым. Бас-басына билікке ұмтылып,
алтыбақан алауыз болып өзіміз қырқысып, бес-он тиын беріп,
бұхара халықты қырқыстырғанша «бір жеңнен қол, бір жағадан

бас шығарып» бас-бас, қол-қол орнында қимылдап, халқымыздан
шыққан ұлыларды ұлықтаумен бірге, алғы күнде шығар ұлылыққа
қызмет етсекші, шіркін. Ұлылық та, ынтымақ-бірлікке бітетінін
неге ұмыта береміз, осы! Сіздің қабырғаңызға осы жайлар бата ма,

аға?
Ағаны-ағалай алмай, ініні саралай алмай қиналып, өзге құ­ры­
лық қолына өтіп, өзге құрыққа ілініп, қырықпышақ болып кетер ме
екен деп қауіптенесіз бе?

Тарих әлі талай түлер. Ұрпақ әлі талай алмасар. Дүниеге боль­
шевиктік болмыспен қарап, құдайды ұмытып, обып өткісі ке­ле­
тіндер кетер бұл дүниеден. Дүниеге құдайды жүрегіне кіргізіп, ар
көзімен қарайтын қанағатшыл ұрпақ келер. Сіздің бұл саладағы

ерлікке баларлық еңбегіңізді елер. Ең бастысы – Сіздің жанкешті
еңбегіңізді тарих біледі, тарих бағалайды. Ең бастысы – Мұқаң
кө­зі тірісінде Сізге сенгендей ешкімге сенген емес, Сізді қадір­
легендей ешкімді қадірлеген емес. Бұл жалған дүниені былай

қойғанда, бақилық ол дүниеде де Мұқаңмен бірге жүрген шы­
ғарсыздар қадірлі Бейсеке!

Ә, айтқандай, “Абайды” жарыққа шығарғаныңыз, “Социа­
листік Қазақстанда” арнайы мақала жариялағаныңыз үшін Сіз­
ді итсілікпелеп ұрсатын, тіпті жерден алып жерге салып жер­
лейтін қаһар-хатшы Мұхаметжан Әбдіхалықов әлі тірі. Ал, Сұл­

танмахмұт үшін сілкілесетін шұбар-хатшы Нұрымбек Жанділдин
қаза болғалы біраз жыл. Ол жақта не болып жатқанын қайдан
білейік?!...
Мұқаң демекші, ұлы Мұхтар Әуезов желеп-жебеуімен ХХ ға­

сыр басындағы қазақ әдебиетін зерттеуді өмірлік мұра­тыңыздың
біріне айналдырдыңыз. ХХ ғасыр басы – әдеби әдіс, ағымдар ми­
дай араласқан күрделі кезең. Әлемнің қай шалғайында, жиһан
әдебиетінде сондай құбылыс. Шын ғалым табиғатына тән мі­

незбен қазақ әдебиетіндегі осындай қиын кезеңге бардыңыз.
Әруақтар үшін, әрі Сіз үшін қатты қуанған М.Әуезов желеп-
жебеушіңіз, ілгері орындарға хат жазып демеушіңіз болды. Осы
орайдағы тарихи тұлғаның тарихи хаты архивіңізде сақтаулы.

Сізді бұл бір М.Әуезов қана емес, татар М.Ғайнулин, башқұрт
Харисов, Мәскеулік М.Богданова, Жирмунский, Ә.Нәжіп, қырғыз
А.Тоқамбаев, қазақ Ә.Марғұлан, І.Кеңесбаев қатты қолдады.
Қиын кезең, қиын зерттелді. Мәскеу, Өфе, Қазан, Ташкент, Санкт-

Петербург архивтерінде отырдыңыз сарылып. Есесіне қызықты
монография туды. Сол жылдары Сіз қолмен көшірген, фотоға
түсірген материалдар қазір архивіңізде.
Тағдырлы ізденістен толайым табысты еңбектер туды. Баянды

ізденістен бағалы еңбектер, кенеулі концепциялар туды. Партия
айтқызбайтын ақпаратты астарлап айттыңыз, баспалап отырып
баспасөз бетіндегі, архивтегі ұлттық рухты оятарлық мәліметтер­
ді, жарыққа шығардыңыз, кейінгі ұрпаққа жеткіздіңіз. Нәтижесін­

де Сіз – ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің бас зерттеушісіне
айналдыңыз. Әдебиет зерттеу мектебіңіз қалыптасты.
Еңбегіңіз еш болған жоқ. Тарихтан сызылып қалар талай тұл­
ға объективті бағалауға түсті. Ұлтты оятуға қызмет еткен талай

діни тұлға “діни оянушылық” өкілі ретінде ағартушылық сатыға
көтерілді. ХХ ғасыр басында Алаш ардақтылары “Оян қазақ”,
“Тұр қазақ” деп жырласа. Ақаң, Жақаңдардың көзін көргендік
танытып, көрегенділік жасап, “ояну дәуірінің әдебиеті” деп тәс­

пірледіңіз ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетін. Діндар деп әде­
биеттен ығыстырылған шоғырды “діни оянушылық” деп тұлға
тұғырына көтеріп, “Кітаби” атап кертартпа деп таныған екінші
шоғырды ағартушы деп шоқтықтандыруыңыз сол оянушылық

туралы концепцияңыздың жемісі.
Айтуға оңай бұл жайлар жазуға, концепция ретінде орнықты­
ру­ға келгенде қиынның қиыны болатын. Сіздің бақ күндестеріңіз

шы Кеңес Одағының бар кәделі сыйлығын қанжығасына бөктер­
ген алпысыншы жылдары “Октябрь өркені” секілді коммунисшіл
қып-қызыл мақала жазар ма?! Өзі имандай сенген, сеніскен алаш­
орда өкілдерін жамандар ма?! Алпысыншы жылдары жазылған

“Жиырмасыншы жылдардағы қазақ әдебиеті” монографиялық
зерттеуіңізде өмірлік идеалыңыз – алаш ардақтыларына қарсы
сөйлемегенмен, шешуші кезеңнің он жылы (20-30) жайында тым-
тым коммунисше сөйлеп кеткеніңізді кеше алмай жүрмін. Тағы бір

оқып, оқу үстінде тағы бір ойланармын...
Ал, өзге еңбектеріңізде Сіз сыншы ретінде өте принципшіл
болдыңыз. Жұрт “Абай” романын жамандағанда, Сіз мақта­дыңыз.
Жұрт “Жұмбақ жалау” романын мақтағанда, Сіз жаман­дадыңыз.

Сәкен, Тайыр, Дихан – Сіз қабылдамаған ақындар. Сәбит, Дихан,
Ілияс (Есенберлин) Сіз қабылдамаған жазушы­лар. Әдебиеттануда
Қажым, Ысқақ, Төкен, Сағынғалимен жү­зіңіз жараспады.
Кеңес әдебиетіне теориялық биіктен қараған сәттеріңіз, жанр

табиғаты тұрғысынан келіп жасаған талдауларыңыз дін-аман.
Сыншы райында Сіз аяусыз айтыскер (полемист) едіңіз. Айтыс
жеке бас дүрдараздығынан емес, ұлт әдебиеті тағдыр талайынан
туындап жататын. Сізді осы мінезіңіз асқақтата түсер еді.

Айтыс дегеннен шығады, Сіздің жарты ғұмырыңызды өзіңіз
отызыншы жылдардан бастап дүркін-дүркін көтеріп, ақыры жет­
пісінші жылдары әупірім-тәңірмен орнықтырған – көне әдебиет
мәселесі. “Көне әдебиет” атауы шартты әрине. Әңгіме – ешқашан

көнермейтін, түрік қағанаты кезеңіндегі түрік тектес халықтар­-
дың баршасына ортақ “алтын қайнар” хақында. Яки, “көне әде­би­
ет» – ешқашан көнермейтін әдебиет!
Бұлардың түрік еді арғы заты,

Жиһанды тітіреткен салтанаты.
Бұл күнде азып-тозып күлкі болған,
Бұлар да сол түріктің жұрағаты. –
деп Сұлтанмахмұт айтқандай, көк түріктен тарай тұра, түрік

дүниесіне ортақ рухани мұраға ие бола алмай азып-тозып бара
жаттық. Күллі түрік халқы бір тамырдан тараса, бүтін түрік дү­
ниесі рухани қазынамыздың түп-қайнары – “Орхон-Енисей” ой­
ма жазуларына біз – қазақтар да иелік етсек, әдебиетіміздің туу

бастауын “Түрік қағанаты” кезеңінен бастасақ деген арман еді,
Сіздің ойыңыз. Замандастарыңыз түсінбеді Сізді! Түсінбеген мә­
селені ғылыми-теориялық конференция күн тәртібіне көтеріп, өз­

ара ақылдасып, өзара кеңесіп алу – ғылымдағы мәдениет, ғаламда
бар тәжірибе. Қырқыншы жылдары ойластыңыз – дауға қалдыңыз,
1959 жылы кеңестіңіз – “гөрі әдебиетші”, “надан” деген сөздерден
бастап естімеген сөзіңіз қалмады. Алдында “Абай шәкірттері”

жөніндегі даулы мәселеден аузы күйіп қалған ұлы Мұхтар Әуе­
зов те қолдай алмады Сізді. Ауызекі ақылдасқанда қолпаштай
қолдаған, ықыластана мақұлдаған еді. Амал қанша?! Көне әдебиет
мәселесі тағы да ұлт әдебиеті тарихына енбей кешеуілдеді. Өмір

бойы сыйласып өткен Мұқаңдай сыралғы досыңыздың осы бір
сәттегі мінезіне мәдениетті түрде ғана өкпелер едіңіз. Ал, Сізден
гөрі тап осы бір мәселе үшін Қайым Мұхамбетханов досыңыз
көбірек өкпелер еді Мұхаңа! “Бейсекең Мұқаң үшін басын бәйгеге

тігіп, қолынан келген жақсылығының бәрін жасады, ал Мұқаң
Бейсекеңді осындай ең бір шешуші сәтте қорғауға, қорғаудың
керегі жоқ, қолдауға жарамады” – дер еді бетті Қайым аға! (Өті­-
рік болса қасыңызға барды ғой, өзінен сұрарсыз). Әруақтың ал-

дын­да ақ сөйлемеске әддім қане?!
Көне әдебиет мәселесінде Сіз Жирмунский, Малов, Нәжіп,
Сидельников, Феотисов сынды мәскеулік ғалымдармен ұдайы ке­
ңесіп отырар едіңіз. Әмір Нәжіп үйіңізге келіп, дастарқан басында

әңгімелескен сәтті көзіммен көрдім. Арнайы шақыртып ҚазМУ
студенттері – бізге Ә.Нәжіп, Кононов, Баскаков, Тенишев секілді
мәскеулік түрколог ғалымдарға дәріс оқытар едіңіз. Өзгесінің жа­
йы өзіңізге мәлім. Тенишев іні-досыңыз жақында қайтыс болды.

Рухы саламаттықта болсын! Күллі славян жұрты табынатын жал­
ғыз жыр – “Игорь жорығы туралы жырды”, қазақ эпостарын түгел
жатқа білетін, ұлы Абай, хас жырау Махамбет жайында ғажап
еңбектер берген академик Қажым Жұмалиевтің “көне әдебиет”

мәселесіне неге ғана қарсы болғаны маған түсініксіз. Сізді “надан
әдебиетші”, “гөрі әдебиетші” – деп балағаттауын ешқандай әдепке
сыйғыза алмаймын. Қазақстан Жазушылар Одағында болған бір
жиналыста Сіздің идеяңызды қолдай шәкірттеріңіз сөйлесе ке­

рек. Сонда Қажекең жарықтық: “– Әй, Бейсембай үргізбе мына
иттеріңді. Мұндай иттің менде мыңы бар!” – депті. Қайран Қа­
жекең. Шәкіртімен бақытты ғалым едіңіз Сіз.
Шәкірттерді қабатыңызға алып алғашқы зерттеулерді жүргіз­

діңіз.
Шәкірттерді қабатыңызға алып алғашқы оқу құралын – “Ер­
тедегі қазақ әдебиеті нұсқаларын” дайындап, кітап етіп шығар­
дыңыздар. Қазақ баспасөзі үндемеді. “Вопросы лите­рату­ры”

Әлде, Мұхтар шәкіртіңіз ащы айтқан ұлтсыздану процесін о
дүниеде жатып байқап, соған налыдыңыз ба екен, нар аға?
Қай саланы алып қарасақ та Сіздің көп мәселеде бастамашы
болғаныңызды көреміз. Сіз бастаған мәселелер бұл күнде дәстүр

түзіп, жас ұрпақпен бірге жалғасып кетіп барады, Бейсеке!
Сондықтан, Сіздің ұрпақтарыңызға қапаланатын еш ретіңіз
жоқ.
Ұрпақ дегеннен шығады, Сіз шәкірттеріңізді кіндігіңізден өр­

біген ұрпағынан артық көрген зият жансыз. Бұдан он жыл бұрын
90 жылдық тойыңыз тойланбай қала жаздап, Әбіш (Кекілбайұлы)
шәкіртіңіз білек сыбанып араласып, халықтық тойға айналып
өткен. Ол сәтті рухыңызбен сезген шығарсыз кезінде. Мұхтар

Мағауин шәкіртіңіз Сіздің көркем образыңызды жасады. Алма
марқұм маңызды ғылыми еңбегін өзіңізге арнады. Қуандық
Шаңғытбаевтың өзіңізге арнаған өлеңі көпке ұнаған. Естелігі
бір ғанибет! Сіз жайында сағынышты сөздер әр тараптан-ақ шаң

беріп қалып жатады. Мырзатай жақында теледидардан сөйлегенде
“Бейсекең жарықтық, бойын жасырған тұлпар секілді еді” –
деді. “Көп пайдасын көрдім, енді музейіне қоярсың”, деп Қаби­
болла Сыдиықұлы бір кітабыңызды, Оразгүл Нұрмағамбетова бір

кітабыңызды маған қайтарды. Екеуінің де дүниеден қайтар шағы
екен. Ұзамай бірінен кейін бірі бақилық болды. Жандары жәннатта
болсын жайсаңдардың!
Кезінде Мәскеуге қызметке аттанып бара жатып, бір ағайынға

сақтай тұруға бір сандық кітап қалдырып, кейін жоғалып, өкінетін
Түркістанда бүгінде Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-тү­
рік университеті бой көтерген, Сіздің атыңыздағы түркологиялық
музей құрылып, аяқталуға жақын. “Тымпи”, “Түрік қағанаты­

нан бүгінге дейін”, “ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті”, “Шұғы­ла­
сыз күндер суреті” аталатын кітаптарыңыз жақында жарық кө­
реді. Көз көрген замандастарыңыздан естелік жаздырып алған
едім. Оны да баспаға ұсынбақпын. Ұлыңыздай көретін едіңіз

ғой мені. Рахмет. Мен де қарап жатқан жоқпын. “Арыстар мен
Ағыстар” аталатын тақырыптық (жанрлық) төрт кітап шығар­
дым. Соның бірінде Сіз жөнінде біраз сөйледім-ау. Өміріңіз бен
өнеріңізді телқабыс қарастырып “Ғалым шеберханасы” ата­латын

ғұмырнамалық, лабораториялық кітап аяқтадым. Жүз жыл­дық
мерейтойыңызға тартуым! Музейіңізді ашып, тойыңызға бір ша­
шылсам перзенттік борышымды бір мысқалдай болса да ақ­та­
ғандай сезер едім.

Қызылорда облысы Қазалы қаласында жарық дүниеге келген.
Жетім баланы Ғани өзімен бірге Ташкенге ала кетеді. №4-ші же­
тім балалар үйіне әкеліп орналастырады. Жетім балалар үйінде
Бейсембай Кенжебайұлы, Өтебай Тұрманжанұлы, Нұртас Оң­да­

сынов, Бектас Шынарбаев, Бейсембай Қасқырбаев, Аалы То­қом­
баев се­кілді балалар тәрбиеленіп жүрген. Жүсекең де өзі құралпы
көр­ген көздердің қатарына қосылады. Обалы не, жақсы оқиды.
Ұстаздарын айтсаңызшы, ұстаздарын! Әмин Мәшһүрұлы Жүсі­

пов – ұлы ақынның “Өзінен өте туған” (М.Жүсіп Көпеев) ұлы,
Са­дуақас Оспанов (дирижер Тұрғыт Османовтың әкесі). Екеуі де
алаш ардақтыларымен тығыз байланыстағы ағартушылар!
Балалар үйінде үздік оқыған балаларды басшылық Мәскеуге

И.В.Сталин атындағы Күншығыс еңбекшілері коммунистік уни­
верситетіне оқуға жібереді. Олардың арасында ерлі-зайыпты Ға­
ни-Сара басқаратын. “Жас қайрат” газетінде тырнақалдылары жа­
рияланып, қанаттанған Бейсембай, Өтебай, Жүсіпбек – үш дос бар

еді.
Олар мұнда большевизм көсемі В.И.Ленинді көзбен көрді.
В.И.Ленин өлгенде университетке алдымен Троцкий келіп, қо­
ғамның ендігі ыңғайы жөнінде лекция оқып кете салысымен,

И.В.Сталин келіп оның көзқарасын теріске шығарып, өз көз­қа­
расын таңып, лекция оқиды. Ғани Мұратбайұлы, Нәзір Төре­құл­
ұлы, Тұрар Рысқұлов, Сұлтанбек Қожанов, Садықбек Сапарбеков
шәкірттер арасында жиі болар еді.

КУТВ университетін тәмамдаған соң Жүсекең 1925-30 жыл­
дар аралығында Сырдария және Жетісу губерниясында гу­бер­
ния­лық газет редакторының орынбасары, жергілікті пар­тия-кеңес
мектебінің басшысы, нұсқаушы қызметтерін қос-қабат атқарады.

Ташкентте тәжірибе мектебінің, Алматыда пе­дагогикалық тех­
ни­кумының директоры, ҚазМУ-дің оқытушы­сы қызметтерін ат­
қарғаны бар.
1930-33 жылдары Мәскеуге барып Қызыл профессура инс­

ти­тутында оқиды. Оқи жүріп, бір кезде өзі қанат қаққан ұясы –
КУТВ-да сабақ береді. Экономика институтында экономика ка­
федрасы меңгерушісі қызметін атқарады. Оқи жүріп, қыз­мет ат­қа-
­ра жүріп, Мәскеу маңындағы Подольский ауданы, Грибно стан­

сасындағы үлкен зауытта екі жыл насихатшылар семинарын ба­с­-
қарады Жүсекең. Жап-жас бала. Пар-парлап, қос-қостан қызмет
атқарады. Уақыт талабы сондай! Жалындап жану керек! Бәріне
үлгеру керек. Большевиктік идеология әсе­рі. Жүсіпбек Арыстан­-

ұлы да уақыт рухымен оянған, идеология күш-қуатымен қанаттан­
ған қазақ жастарының бірі! Архивімде Жүсіпбек Арыстанұлының

сол кезде түскен фотосуреті бар. Зер салып қарасаңыз – жалында­
ған жасты көресіз…
Қызыл Профессура институтын аяқтаған Жүсіпбек Арыс­тан­
ұлы Қазақстанға оралады. Өндірістей иіннен дем алған қызу еңбек

көрігі. Партия-кеңес қызметі. Ауыл шаруашылығы саяси бөлмінің
бастығы, партия тарихы институты директорының орынбасары,
марксизм-ленинизм классиктері шығармаларын бастыру жөнін­
дегі бас редактор. “Қазақстан коммунисі” жур­налы бас редакторы

орынбасары, бас редакторы. 1937 жылы Қазақстан Компартиясы
1 съезі болады. Онда Ж.Арыстанұлы “Социалды Қазақстан” газе­
тіне бас редактор, Қазақстан Ком­партиясы Орталық Комитетінің
бюро мүшелігіне кандидат болып сайланады.

Қызу науқан. Екі көз бір-бірін шұқып алғысы келеді. Қап­таған
“халық жауы”. Күнде бірін-бірі саусағын шошайтып көрсетіп,
үс­тінен арыз айдап арандатып жатқан “қырағылық”. “Социалды
Қазақстан” басшысы сондай “әшкерелеуші” кү­йелі мақалалардың

бірін жарияласа, бірін жарияламайды. Әсі­ресе, адалдығына көзі
жетсе, ондай азамат жөнінде жалалы мақала жарияламайды. Ая­
ғымен жүріп “қаралы” мақала ұйым­дастырмайды. Есесіне, қырағы
көздер оның азаматтығын алаяқтық, көзбояу, жаулық деп көрсетіп,

арыз ұйымдастырып, әшкерелеуші мақала жаза бастайды.
Алды арызға толып қалған Қазақстан Компартиясы Орта­лық
комитетінің бірінші хатшысы Л.Мирзоян бас редакторды өзіне
шақыртады.

жатыр. Сенің үстіңнен де арыз көбейіп кетті. Адал­дығыңды білем.
Бұлардікі – жала! “Халық жауларын” әшкере­лемейді дейді.
Қазақтар “Мырзажан” атап кеткен Мирзоян шын жаны ашып,
шынайы тілегін жеткізді. Ақылдаса отырып, уақытша “Қазақ мем­

лекеттік баспасына” директор болып бара тұр. Науқан басыл­ған
соң орныңа әкелемін” – деді.
Жүсекең келісті.
Ұзамай Л.Мирзоянды Мәскеуге шақырып әкетті. Қайта орал­

мады. Аққа жақтасып жүрген адал азаматқа кір жұқты. Ол да
“халық жауы”! Ұзамай Жүсіпбек Арыстанұлы ұсталды.
Өзі де пісіп-жетіліп отырған процесс. Дегенде кейін қазақ
әдебиетінің тарихын зерттеуде үлкен орны болған Есмағамбет

Ысмайыловтың “Әдебиеттану ғылымына кіріспе” аталатын еңбегі
қолжазбасына жанашыр пікір айтамын деп құтылмас пәлеге қа­
лады. Ұлы ағартушы Ахмет Байтұрсынұлы жасаған теориялық
оқулық жабылып қалып, теория оқулығын ком­му­нистік рухта

В.Г.Белинскийдің “Критика – мать литературы” де­ген пікірін қате
түсініп “Әдебиеттен бұрын сын пайда болған” деп пікір сабақтап
жіберсе керек. Теориялық оқулық жасаудағы алғашқы тәжірибенің
бірі. Кәкірсіз, қылаусыз қайдан болсын?! Өзге де кемшіліктерін

қамқор көңілден көрсеткен екен Жү­се­кең. Көрсетіпті де “халық
жауы” болып шыға келіпті.
Әрі қарайғы жағдай айтпаса да түсінікті. Күндіз-түні ұрып-
соғу. Зәбірлеу де жәбірлеу. Әупірім-тәңірмен атылудан аман қал­

ған Жүсіпбек Арыстанұлы 1937 жыл зардабынан екі рет сотта­
лып, ұзын-ырғасы жиырма жылдай Красноярск лагерінде айдауда
болып оралды.
Архивімді ақтарып отырсам, Жүсіпбек Арыстанұлы айдауда

көрген зәбір-жапа, шеккен азабын дербес әңгімелеп беріпті маған.
Қырық-елу беттік қолжазбаны бетке ала Жүсекең өмірінен деректі
хикаят жазсам ба деген ойға тірелдім. Әзіргі әңгіме арнасын
басқа қиянға бұрамын. Ол архивімде сақталған диалог жазбалар

жайында.
Жүсекең екі рет сотталып, азапты әбден тартып, көз, құлақ,
өкпе дегендей бірсыпыра денсаулықтан айрылып оралады.
Түрмелерде көрген азабын көңіл түкпіріне жасырып, марксизм-

ленинизм институтында аудармашы, редактор болып қызмет
атқарды. Өзі бала жаста өлшеусіз жақсылығын көрген жастардың
жалынды жетекшісі – Ғани Мұратбаев өмірінен “Жалынды жү­
рек”, “Таң жұлдызы”, Жетісуда үзеңгілес қызмет атқарған қа­

йырымды қайраткер Ораз Жандосов тағдырынан “Сұңқар да
жерді мекендейді”, “Жер ұйығы – Жетісу” секілді деректі көр­-
кем шығармалар жазды. Тәрбиесін көрген алдындағы ағалары,
қатар жүрген замандастары жөнінде “Естен кетпес есімдер” ата­

латын портреттік естелік кітабын жазып, жариялады.
Ол – өмірге адал еді.
Адалдығының әсері шығар, қанша азап көрсе де, өзінің адам
болып қалыптасуына ықпал еткен азаматтар “халық жауы” ата­

лып, атылып кеткенде де оларды ұмытпады. Олардың өмір жолын
өз шығармаларына арқау етті. Ақталғанға дейін есімдерін өзгертіп
алып кейіпкер етіп бейнеледі. Ақталған соң әрқайсысын өз аты­
мен атап, қайта таңбалады. Дұрыс жасады Жүсекең. Өйткені, ол

қаламгер ретінде – документалист. Сонымен қатар, ол кейіпкер
етіп алған адамдар өмірде сом жаратылған, алдымен өмірде тұл­
ғаланған жайсаң жандар еді.
Ол – өнерге адал еді.

Шығармаларында өмір ағысын қапысыз бақылап, шын­дықтан
ауытқымай жазды. Ал, “Естен кетпес есімдер” естелік кітабы оған

дейін әдебиетте әңгіме бола қоймаған жандар тағдыры жайында
толғауымен қымбат.
Өмірдегі шынайылық, өнердегі шыншылдық оны өмірде аб­зал
азамат, өнерде көрнекті документалист жазушы ретінде қалып­тас­

тырды.
Әрине, арманы көп еді Ж.Арыстанұлының. Қандай арман?
Оны күні бұрын жалаңаштап жатпай, сұхбатқа қалдырайық. Сұх­
батта күнделікті өмір көрінісі де, ауыр тағдыр ізі де, шығармашы­

лық сыры да бар.
31 желтоқсан, 1985 ж.
Қоңырау қағылды. Жүсекең екен. Жүсіпбек Арыстанұлы.
Бейсекең құрдасы, досы. Жаңа жылмен құттықтай келген беті.

Қарт кісілердің кездесуі мұңдылау ғой. Бейсекең төсекте
жатыр. Жүсекең – еңкейіп құшақтап сүйді.

сұраған болуың керек. Құлақтан қалғаным қиын болды. Кем­
піріммен ымдасып сөйлесемін. Өзге жұртпен қағазға жазып сөй­
лесемін. Көрген күнді итке берсін. Ескі жылдан сүйретіліп аман
шықтық. Жаңа жылда тағдырдың жазғанын көрерміз.

Ауруханада жатып шықтым. Құса беремін. Ана пәле ауру келіп
қалды ма деп қорыққан едім, дәрігерлердің айтуына қарағанда
одан аман секілдімін. Өт дұрыс жұмыс істемейтін көрінеді. Сол
асқазанға құйылып кете береді-ау, шамасы. Құйылғанда асқазанды

ашытып, күйдіріп кетеді. Лоқсып-лоқсып құсамын кеп. Қалам
ұстаудан қалып барамын. Әлгі екі романымды қайта қарау арма­
ным еді. Оны үлгердім.
Көзім сау болса, әрине, әлі де пісіре түсер едім. Оған енді мұр­

ша қайда? Дегенде бұрынғыдан недәуір дұрысталдым. Ұрпаққа
қалдыратын сөзіміз азды-көпті сол екі кітап (“Таң жұлдызы”,
“Жер ұйығы – Жетісу” кітаптарын айтып отыр Қ.Е.).
Енді “Естен кетпес есімдер” естелік кітабын тұтасқан мемуар

кітап етіп жазамын ба деймін. Қайдан білейін тағдырдың мұрсат
берер-бермесін деді.
Бейсекең тыңдап жатыр.

ғанша жазып кетуге тиістімін.
Жүсекеңнің бұл әңгімені маған қарап айтатын себебі – Қа­
зақстан Жазушылар Одағында Ө.Тұрманжановтың 80 жыл­дығы­
на арналған мерейтой комиссиясы құрылған. Комис­сия жауапты

хатшысы ретінде Жүсекеңе естелік жазыңыз деп құ­лаққағыс ет­
кенмін. Шамасы, соған берген жауабы. Ұятты кі­сінің ұялуы. Бі­
рақ қалам алып қағаз сызу былай тұрсын, қалт-құлт басып әрең
жүргенін көріп отырмын. Не өкпе бар?!

Жүсекең әңгімесін жалғады. – Біз Өтебай, Бейсембай, Ілияс
(Қабылов) төртеуміздің іргеміз ажырамаған жандармыз. Сол төр­
теуден қалған жалғыз дос – Бейсембай. Айында көрмесем Бей­
секеңді сағынамын. Содан әлсіз денсаулыққа қарамай тартып ке­

темін. Келіп көріп кетсем көпке дейін көңілімдегі күдік сейіліп,
тып-тыныш тіршілік кешемін. Содан кейін қатарымнан және бі­
реу кетіп қалғандай көңілімді күдік билей бастайды. Бейсекең
қалқайып серіктесіп жүре тұрса дұрыс болар еді. Қайдан білейін?

“Естен кетпес есімдер” кітабын мемуарға айналдыра алмасам,
орысша жазылған үш-төрт естелікті қоссам, Өтебай жайында ес­
телік жазып, кітапты қайта қарап, қайта бастырсам деймін. Кім
білсін ойымның жүзеге асар-аспасын?!

«Жұлдыздың» он екінші санынан Өтебай жайлы мақала оқы­
дым. Жақсы екен. Екі деректе дұрыс келтірілмеген секілді.

Сұрауды жалма-жан қағазға жазып, ұсындым. Нашар көретін
көзімен үңіліп оқыды.

Өтебай бәріміз 1928 жылы келген едік.
Екіншіден, Өтебай бір топ кісі болып Ташкент жазушылар
Одағы жанынан қазақ жазушылар ұйымын ашты депті. Меніңше,
Алматыда – ҚазПИ – жанынан әдебиет үйірмесін ашқан еді Өтебай.

Үшіншісі және бар. Өтебай – профессор болды депті. Қор­
ғамаған кісіге профессорлық атақ бере ме? Баяғыда мен жазған
бір мақалаға байланысты газет қызметкерлері мені профессор
етіп көрсетіпті. Мен профессор емеспін. Профессор міндетін ат­

қарғанмын.
ҚазМУ 1934 жылы құрылды деп жүр ғой. Бұл қате. 1929 жылы
ашылған. Ораз Жандосов ұйымдастырды. Санжар Аспандияров
бірінші ректоры болды. Ұйымдастырушылар арасында мен де

болдым. Сонда Димаш Ахметұлы Қонаевқа бір жыл сабақ бер­
генмін. Профессор міндетін атқаратын кезім – сол! Тарихи дерекке

сақ болған жөн. Біздің көзіміздің тірісінде ҚазМУ 1934 жылы
құрылған болып жүр. Біз кеткен соң не болмақ?
Шалдың іші толы әңгіме, дерек, мемуар екеніне көзім жетті.
Жалма-жан қағазға жазып сұрау бердім:

сылық! Егер жазуға көзіңіз жарамаса, айтып отырыңыз, қағазға
түсіріп берейін.
Ақ қағазды Жүсекеңе ұсындым.
Оқып шығып Жүсекең күлді.

кейін. Еткен қызметтің өтеуін солай өтемеймін бе?
Қағаз ұсындым.
Оқып шығып Жүсекең мейірлене күлімсіреді.

Өтебай, Ілиястармен қатар жүрген жандардан қалғаны екеуміз
ғана. Мықты болайық. «Арбайт қолыңды, аларт көзіңді, берме құ­
дайға жаныңды». Жаңа жыл құтты болсын. Амандық болсын!
Рұқсат ет. Мен жүрейін. Қос қария сүйісіп қоштасты.

фуллин оқу бағдарламасын жасауға жәрдем еткен еді. Мен сол
Сәкен жасасқан бағдарламамен оқытушы едім. 1937 жылы ұс­та­
ғанда көп-көп қағазбен бірге ол бағдарлама да қолды болды…
Жүсекеңді үйіне жақындатып әкеліп салдым.

Қаншама қиындық көрсе де мойымаған Жүсіпбек Арыстанұлы
арыстан кеуделі жан. Тік жүріп, тік тұрар еді.
Ту сыртынан қарағанда арыстан кеуделі Жүсекеңнің бір түрлі
шөгіп қалғанын байқадым. Жүрегім езіліп кетті. Жүсекең қарта­

қарым-қатынас болды да, кейін үзіліп қалды. Себебі Сауд Арабия­-
сы Нәзір ұсталған соң СССР-ға сенімсіздік танытты. Нәзір ағай
Сауд Арабиясынан келген соң Мәскеу мемлекеттік университетін­
де профессор ретінде сабақ берді. Міне, осы кезең материалдары

Мәскеу архивтерінде болады.
Бұрын Ташкентте Түркістан орталық атқару комитетінің тө­
рағасы, тағы басқа қызмет атқарған өмір жолына байланысты
материалдар менде бар.

гізбаевты «өзбек» етіп алды. Әйтпесе, жиырмасыншы жылдар­-
дағы Ташкенттегі, тіпті жалпы Өзбекстандағы басшы қызмет­кер­
лер­дің көбі қазақтар болатын. Нәзір қазақ.

сұраспайтын едік қой, қарағым. Ру сұрау – елді ірітетін бәле ғой.
Бұрын Орта Азиядағы тілмаштың көбі қазақ еді. Әкесі Қоқанда
тілмаш-ты. Кейін коммерсант болды. Шетелге мақтамен сауда
жа­саған. Нәзірдің шешесі тәжік дейтін. Әкесі қазақ. Бәлкім төре

болар. Санжар төре еді. Сонымен жақын жүруші еді. Кім білсін.
Әйтеуір, Сауд Арабиясы жөнінде көп кітап жинадым. Себебі,
мәлімет алу керек. Өзім білгенім өз алдына, сол тақырып жайлы
әдебиеттерді жете зерттеп аламын. Өйтпейінше жаза алмаймын.

Қазір менің ойлап жүргенім, конфискация уақытын шағын
повесть етіп жазсам деймін. Соны өз атымнан – бірінші жақтан
баяндасам ба, әлде үшінші жақтан баяндасам ба деп ойланып
жүр­мін. К.У.Черненко атындағы заставаның отызыншы жылдар­

да­ғы начальнигімен бірге түскен суретім бар үйде. Бұл да маңыз­
ды. Бірақ, мен бір тақырыпты әбден зерттеп алмай қалам тартуға
қорқамын.
25 қазан, 1986 жыл.

қалған, екіншіден, денсаулық нашар. Ала-жаздай саяжайда болып,
саулық жөндедім. Қазір дікілдеп жүремін. Енді жазуға ықыласым
бар. Бірақ өзім жазғанды өзім ажырата алмаймын. Екі-үш лупа
жарамай қалды. Төрт лупамен ғана қызмет істеп жүрмін. Енді

қыт ішінде қанша оқиғалар, өзгерістер болды. Олардың баршасы
адамның жүрген ізін айқын, айшықтап көрсете алатын естеліктер
тізбегі болып қалады екен.

да өмірге келдік. Мен 12 жасқа келгенде 1916 жылдың оқиғасы
болды. Есімді білемін. Зар жылаған жұрт көз алдымда. Мен 14
жасқа келгенде Қазан төңкерісі оқиғасы болды. Жетпіс екі жыл
Кеңес өкіметі тұсында өмір сүріппін. Осының бәрі үлкен оқиға

1925 жылы коммунистік партияға кірдім. Қазақстан компартиясы
І сьезінде орталық комитеттің мүшесі, бюро мүшелігіне кандидат
болып сайландым. Бұл қанқұйлы отыз жетінші жыл.
Екі облыстық газеттің редакторының орынбасары, “Қазақстан

коммунисі” журналы редакторының орынбасары, соңынан ре­дак­­
торы болыппын. “Ақ жол” газетінде 1925-1926 жылдары, “Тіл-
­ші” газетінде 1926-27 жылдары редактордың орынбасары бо­лып
істедім. 1933-36 жылдары саяси бөлімді басқардым, 1936 жы­

лы партия тарихы институты директорының орынбасары бо­
лып істедім. Әрі Қазақстан аймақтық партия комитетінің ұйым­
дастыру бөлімінің бастығының орынбасары, Марксизм-лени­
ни­зм шығармаларын қазақ тіліне аударып бастыру жөніндегі ре­

дак­цияның бас редакторы қызметтерін қоса атқардым. 1936-37
жылдары “Қазақстан коммунисі” журналының бас редакторының
орынбасары болып істедім. 1937 жылы “Социалистік Қазақстан”
газетінің бас редакторы болып бекідім. Бұл 1937 жылы мамыр

айынан 1938 жылдың мамыр айына дейінгі уақытты қамтиды.
1938 жылы жеке адамға табынудың салдарынан ұсталып, қама­
лып, ұзақ жыл Сібірде айдауда болдым. Өмірімнің ең қиын сәттері
түрмеде өткен жылдарым.

ты сапарды бүгін қайталап саралап айтып шығу маған оңай емес.
Алайда, кейінгі ұрпақтың есінде жүру үшін, қателіктер қай­та­
ланбас үшін де, біз бастан кешкен зұлмат оқиғаларды кейінгі
ұрпаққа айтып кетуге тиіспіз.

Лепесов қамалған. Олар менің достарым. Менің қызмет орным
желдің өтіндей жер еді. “Халық жауларын” әшкерелеушілер кө­
бейіп кетті. Газет қызметкерлерінің сәл кемшілігін жіпке тізетін
әдет пайда болды, қамалғандармен ауыз жаласқан дейтін бол­ды.

Материал бассаң – нақақтан кісі күйеді. «Неге бастым?» – деп
жаның күйеді. Материал баспайын десең, неше түрлі әңгіме туады.
Екі оттың ортасында жүріп жаттым. Жалалы материалдар жақсы
адамдар жайында. Жаным ашиды. Ондай жалалы материалдарды

баспауға тырыстым. Белсенді бәлеқорлардың тегеуріні шыдатпай
барады. Енді материалдың бірін басып, бірін тығып қоятын бол­
дым. Сөйтіп жүргенде Қазақстан компартиясы орталық ко­ми­
тетінің бірінші хатшысы Мирзоян шақырды. Бұл сәуір айы бо­ла­

ріңіз – деді ол.
Кірдім. Мирзоянның реңі қашып кеткен. Амандасар-аман­дас­
пастан күйіне сөйлей бастады:

меуім керек еді. Шамам келмеді. Мен кінәлі.
Ол төсін тоқпақтады. Енді кезек мынаған келді – деп мені
көрсетті. Үстінен көп арыз түсті.

Халық жауы Ілияс Қабыловпен бірге оқыған дос еді. Ол қамалды.
Бұл неге қамалмайды? – деп жазады арызқойлар. Дауа болсайшы
бұларға?
Мирзоян өкінішті халде.

жеткізген соң шығарар деп ойлап едім. Олай болмады. Өкінішті.
Ал сені, өзім кетпей бермеймін. Алайда бұл орында отырма. Та­
салау жерге жібереміз. Бойтаса жасай тұр – деді.

бейді. Бұл орында істегім жоқ – дедім. Қайда жіберсеңіз де даяр­
мын.

ОГИЗ – Мемлекеттік біріккен баспа. Барсам Әбу Сәрсенбаев
бас редактор екен. Енді, мен Бас редактор, ол орынбасар болды.
Бас газеттен кеткеніме қапаланбадым, бірақ күдіктендім. Өйткені,
менімен қанаттас “Казахстанская правда” газетінің бас редакторы

Николай Гусев орнынан алынып, осы жерге бас редактор етіп
жіберілген. Ұзамай ұсталып кетті. Орнында уақытша Әбу қалған.
“Құдай-ау, мынау орын маған құтты болса жарар еді” – деп
ойладым іштей.

Газет жұмысы күн-түн деп жатпайтын науқаншыл жұмыс.
Онда демалыс дегенді білмеуші едік. Ал, баспада сағатпен жұмыс
істеп жүрмін. Өзімді қоярға жер таппаймын. Көңілде үрей.
Таныстар, достар да бір-біріне қатысуды доғарған. Кезектесіп

халық жауына айналып, ұсталып, қамалып кетіп жатыр. Жаның
ашиды, қиналасың. Амал қанша?!
Бір күні Әбумен ақылдастым:

аударуға ұсынды. Өзімді бірдеңемен алдандыруым керек қой.
Жетінші класқа арналған география оқулығын аударып жүр­
дім. Бұрынғыша Орталық комитет бюросына кандидатпын. Бі­
рақ мені басқа қызметке ауыстырып тұрып, Мирзоян, «бюроға

шақырмаспыз» – деген. Мен де бой таса жасап, көрінбеген болып
жүрдім. Екі-үш ай осылай сырттай тыныш, бірақ іштей аласапы­
ран күйде өтті.
Ұзамай Садық Нұрпейісов Москваға оқуға кетті. Іле-шала

Мирзоянды Москваға шақырып алып кетті. Бұл оқудың да, ша­
қырудың да жай емесін іш сезеді. Олардың кезінде маған ешкім
тиген жоқ. Міне, енді партконтролға шақырып отыр.

Меңдібаев.
Келдім. Келсем, парткомиссияда Есмағамбет Ысмайлов отыр,
онымен “Ауыл коммунисінде” бірге қызметтес болғам. Сұлтан
Сегізбаев бас редактор, әрі ауылшаруашылы бөлімінің бастығы,

Бұл бұрынғы Ілияс Жансүгіровтың үйі. Ілияс ұс­талған соң Қа­
зақстан Жазушылар Одағында жауапты хатшы болып істейтін
Мұхаметжан сол пәтерге көшіп кірген.
Сара:

Терезеден қарасам Мұхаметжан үйінің алдында қара ма­шина
тұр. Оны жұрт «черный ворон» атайды. Бөлменің жары­ғын тез
сөндіріп, ақырын бақылап тұрдық. Мұхаметжан үйінің шамы сөн­
ді. Оның қолын артына қайырып, мәшинеге апарып тықты. Қа­

сына НКВД-нің бір адамы отырды. Сөйтті де қара машина жүйтки
жөнелді.
Денем дуылдап, төбемнен біреу мұздай су құйып жібер­ген­
дей күйде болды. Дірілдеп, қалшылдап кеттім. Қауіп күткендей

күйдемін. Сара да солай. Тек бір-бірімізге білдірмей әлекпіз.
Түні бойы кірпік ілмедік. Ұйқы қашқан.
Таң алдында есік қағылды.

“браунинг” маузерім болатын. «Атамын» дедім. Өзімнің ішім
қылпылдап тұр.

Бәрі де түсінікті. Бәрібір қоймайды.
Есікті аштым. Қолымды қайырды.

Оны алды. Көп сурет бар еді. Оны алды. Үйді тінтті. “Тулька”
қос ауыз, кіші калибрлі, тағы басқа төрт мылтық алды. Жазған
өлең, мақалаларымның бәрін алды. Қызыл профессура инсти­ту­­
тында оқып жүргенде І курстан ІІ курсқа өткенде жазған дис­сер­

тациям болатын. Оны да алды.
Ертеңіне келіп бай кітапханамды алып кетіпті. Кітапханам бай
еді. Оны әдеби паек ретінде беретін. Әлі қайтарған жоқ. Өкінішті.
Мені Дзержинский1 көшесіндегі НКВД-ға алып келді. Әбден

азаптады. Орындықта отыра алмайтын халге жеттім. Есеңгіреп
құлаймын. Бүйірімнен түйіп қалады, тебеді.

Олар туалетке апарып әбден сабады. Кейін білсем, Оспанов,
Катьков деген сұмырайлар екен.
Жүсекең үні толқып кетті. Дауысы тарғылданып шықты. Жүзі­
не үңілдім. Суалған жанарынан домалаған жас қарттың әжімді жү­

соң әңгімесін жалғап. – Оспанов кейін Ғабит Мүсіреповпен құда
болды. «Жылымық» уақытында Шығыс Қазақстанда тығылып
жүрді. Катьков Алматыда тұрды. Саяжайы – Шақпақ Артықбаевпен
көрші еді. Шақпақ Артықбаев, Шәріп Өтепов үшеуіміз үстінен

арыз жаздық, партиядан өшірттік. Ақыры Алматыдан кетіп тынды.
Өлі ме, тірі ме білмеймін. Бұл екі иттің түрмедегілерге істемеген
қиянаты жоқ.
Тепкісіне шыдадық, айтқанына көнбедік. Жазған қағазда­рына

қол қоймадық. Төртінші күні камераға жіберді. Камераға шала
есті болып кірдім. Кісілік келбет жоқ еді, қарағым менде. Үсті-
басымда сау-тамтық жоқ. Бет-ауыз көнектей. Өзім күп болып ісіп
кеткенмін. Дмитрий Сидоров та осында екен. Өлкелік комитетте,

қылап жүріп оятып ал­ды. Ұйқтатпайды-ау, ұйқтатпайды. Ертеңіне
тағы жауап алды.

арандатушы болды-ау.
Күнде барып келеді. Сөйтеді де: – Қойсайшы – дейді маған.
Күнде жауап алады.

Миым езіліп кетті. Жаным көзіме көрінді. Тағы да карцердемін.
Туалетке шығармайды.
Ұзамай екі кісілік камераға ауыстырды. Екі адамды бірін-біріне
салып қояды. Бір сектантпен бірге отырдым. Ол кітап оқып, жы­

лап отырады. Одан кейін бір неміспен бірге отырдым, Фрунземен
майдандас болған екен. Жылқы зауытының директоры болып іс­
тепті. Жүрекшайлы болғаны сонша, сұрауға шақырса, іші өтіп ке­
теді. Жылайсың ба, күлесің бе? Көрген күніміз осы.

Бір күні камерада Бәймен Алмановпен бірге жаттым. Ол менен
он жастай үлкен. ҚазПи-дің ректоры. Байғұс жылайды.

құлақтары, – деді ол. Бәймен Алманов кейін үйіне шығып өлді.
Кезекті сұрау, ұрып соғудан соң, есімнен тандым. Есімді жи­
ған соң ойландым. «Бүйткен өмірден не пайда? Одан да бәрін
мойындайын. Атсын. Мынадан атылу жеңіл...» Мен мойын­дай­

Катьков диктовать етті. Мен жаздым. Контр болып шықтым…
Тыныстауға жіберді.
Ұзамай қайта шақырып алды. Шамасы әлгі жазғанымыз аз
болған. Қосымша былай-былай деп жаз, – дейді. Мен:

Ол жазды, мен қол қойдым. Менің өмірімнің есебінен жендет
екеуміз дос болдық. Оның айтуы бойынша менің кінәм мынадай.
Мен отанға опасыздық жасадым. Бір деңіз. Екіншіден, партия
та­рихы институтында істеп жүргенде Ленин шығармаларын ау­

дарғанда әдейі қате жібердім. Үшіншіден “Социалистік Қазақ­
станда” бас редактор болғанда, халық жауларын әшкерелеген
ма­қалаларды әдейі баспай отырдым. Бәрін де мойындадым. Мо­
йындағанымды куәландырып солай деп қол қойдым…

Тыныстауға жіберді. Бір ай отырдым. Мазаламайтын болды.
Есім кірді, қол қойғаныма өкіндім. Аптасына бір рет тексеріп
тұрады. Сондай сәтте.

Бізге қолда бар материал бойынша сотта деп отыр. Кейінге қал­
дыруға жол жоқ, – деді.
Атаниязов бұрын бас прокурор болған адам. Соның аузына
қараймыз. Ол айтады: “Сотқа «бойкот» жариялайық, бірақ әрқай­

сымыз өз бетімізше”.
Біз осыған тоқтадық.
Кезегімен шақыра бастады.

Сұрау үш рет қайталанды, үш рет осылай жауап бердім.
Ш.Өтепов, Атаниязов бәріміз де сөйттік.
Әміров шықты да жауап бере бастады. Біз бір-бірімізге қара­
дық.

Лепесов те жауап бере бастады. Жеті кісі жауап бермедік. Біз
«байкот» жарияладық. Екі кісі жауап берді. Арамыз ашылды.
Ауызбірлік бұзылды.
Сұлтан екеуміз дос едік. Оның неге серттен тайғанын сұрадым.

Ол: “мен өмірімде екі рет өкіріп жыладым. Алғаш рет он-он бір
жаста. Туған анам қайтыс болғанда. Өкіріп жылағаным сонша, кі­
сіге бой бермей, қабір құшақтап жатып алдым. Екінші рет түр­меде
төрт күн түрегеп тұрдым. Есімнен тандым. Аяғым гүп болып ісіп

кетті. Етіктің көні етіме батып кетті. Суырғанда етік шықпады.
Алмаспен тілгенде етім бірге кесілді, қан шапшыды. Шапшыған
қан­мен бірге еңіреп жыладым. Жауап бермегенде не істеймін?!»

Сот процесі жүріп жатыр. Кенет соттың бір мүшесі қазақ әйелі
жылап қоя берді. Төраға дереу үзіліс жариялады. Камераға келген
соң, Сұлтанның арқасынан қағып жұбаттық. Қайтадан залға ша­
қырды. Жылаған әйел басылыпты. Бірақ, көзі ісіп кеткен. Төмен

Біз камераға қайтып келе жаттық. Арамыздан біреу, Құса­йын­
бек Әміровтың әйелі Шәйбалаға “Құсайынбек серттен тайды,
бізді сатты, сөзде тұрмай, сөйлеп қойды”, – деді. Шәйбала, “Жол­
дастарын сатқан шірік”, – деп айқайлады күйеуіне.

Ертеңіне бізді қайта әкелді.
Біздің балалар елеңдеп тұрса, Құсайынбектің бала-шағасы
жер­ге қарап тұрды. Бұл – олардың айрылысуы екен. Лагерде де
Құсайынбектің соңынан хат-хабар, сәлем-сауқат келмеді.

Туалетке шықтым. Біреу қара көлеңкеде құшақтай алды. Кон­
вой мылтығын көтеріп қалды. Қарасам екінші класта оқитын қы­
зым Шолпан екен. Біреу арқамнан құшақтады. Қарасам Мұса.
Әйелімнің ағасы, өзбек жігіті. Кейін соғыста хабарсыз кетті.

Отбасыммен кездескен, көріскен түріміз.
Сот:

Біз үндемедік.
Сот өзара кеңесуге тарады. Үкім шығару үшін. Бізді түрмеге
әкетті. Атаниязов «сот бізді кесе алмайды», – деді. Өйткені «бой­
кот» жарияладық. Көңіліміз шат. Күн аралатып барып, түске таяу

соттар келді. Кеше келмеген себебі, жоғарғы органдармен кеңес­
кен болуы керек.
«Судебный» залға кірдік. “Сот келе жатыр, тұрыңдар”, – деді.
Тұрдық. Жылаған әйел ішінде, көзі жазылып, қабағы ашылыпты,

ішімізден “бауырыңнан айналайын қазақ қызы”, – деп тұрмыз. Сот
қағазын қысқа оқыды. “Заң бұзылғандықтан, заңға сүйене отырып,
іс қайта тексеруге жіберілсін” делінді.
Бізді біржолата босатуға сот НКВД-дан қорқады. Сонымен

НКВД қайта қарап, бізді босатар деген үміт пайда болды. Он
бес адамдық камерада жатырмыз. Тоғыз кісінің үстіне келген 6
адамның бірі Казсовпроф орынбасары Боровик. Мен орталық ко­
митетте істегенде бір-бірімізге жақсылығымыз өткен жолдас. Ол

Жаңақорған ауданында істейтін. Орталыққа келуге әрекет еткен.
Сол тұста көрейік деп, дәптеріме жазып алғам.

Ол жетіп келді. Сұхбаттасудан жақсы өтті. Орынбасар болды.
Орталық комитеттің демалыс үйіне орналастырдым. Сүйісіп та­
радық. Енді, міне, кездесіп тұрған жеріміз. Тағдырласпыз.
Мен “Социалды Қазақстанға” бас редактор болып ауысқанда

редакция көлігі бір торы ат болатын. Фаэтонмен жүретінбіз. Со­
дан Мирзоянға айтып, менің мәшинемді де шешіп беріңіз дегем.
Мирзоян секретариаттың қаулысын шығарып берген. Орта­лық
комитеттен “Социалды Қазақстанға” сөйтіп машина алып бардым.

Барысымен “Социалды Қазақстан” деген атын “Со­циа­листік Қа­
зақстан” деп өзгерттірдім.
Оған Боровиктің жәрдемі тиген.
Міне, сол, Боровикпен түрмеде кездесіп отырмыз.

Түрмеде қағаз жоқ. Жаңа ақ көйлектің арқасын сөгіп алып қа­
ғаз орнына тұтындық. Біреуден қарындаш тауып алып, терезеден
қарауыл қаратып, Сталинге арыз жаздым. Арыз хатты көрпенің
арасына салып, үйге жібердім. «Москваға баратын кісіге берсін.

Кремльге жеткізсін» – дедім. Сара қорыққан да арызды ақ қағазға
көшіртіп, Москваға жібереді. Шүберекті отқа жағады. Бекер бол­
ған. Өкінішті.
Боровик, сөйтіп, тыңшы бола жүріп маған пайдасы тиді. Бірақ

Москвадан хабар болмады.
1940 жылдың желтоқсанында біздің ісімізді Москваға ерек­
ше кеңестің қарауына жіберген екен. Олар ерекше кеңестің қау­
лысымен тоғыз кісіні әкімшілік қаулысымен сегіз жылға соттады.

Ол кезде лагерь емес жер жоқ. Соның бірі Красноярск лагері.
Бізді сонда аттандырды. Красноярск мен Иркутск арасында, Канск
қаласында үш мың адамдық лагерь бар екен. Әміров, Артықбаев
үшеуміз сонда түстік. Міндетіміз ағаш қырқу. Мұндағылар қысы-

жазы ағаш қырқады екен. Жан-жағымыз самсаған қарағайлар.
Қырқылған ағаштарды суға ағызады. Канскінің тұсында сол ағаш­
тарды ұстап, сыртқа шығарып, үйіп қояды екен. Әрине аттар,
арба пайдаланады. Арқанмен тартады. Ол жерге темір жол келеді.

Қырқылған ағаштарды вагондармен еліміздің әр шалғайына жі­
береді. Бізді шпал дайындауға пайдаланды. Қарағайдың ауыр тұ­
қымынан шпал дайындадық. Кейбіреу шпалды өзі-ақ көтереді. Ал
біз әлсізбіз.

Сібірге аттанарда әйелдеріміз, бір-бір қап тамақ берген. Ва­
гонда ұрылар болды. Тамағымызды ұрылар талады. Сөйтіп Но­
восибирскіге жеткенбіз. Ары қарай жаяу айдады. Әміровтен бас­
қамызда бір-бір қап. Көтере алмаймыз. Жәй жүрсек конвойдың

Түрмеде өзін дұрыс ұстай алмаған адамды кім жақсы көрсін?!
Шатов та Әміровті жек көрер еді.

серттен тайған адамды азамат деу неге керек?!
Ол бір ауыр-ауыр ойларға кетті.
Жанары менің үстімнен асып, көңілі қиырларды кезіп кеткенін
көріп, біліп отырмын. Жүсекең маған тозақ отынан келген адамдай

әсер етеді. Аға буынның біразы бастан кешкен тозақ оты. Әй,
тәңрі-ай.

дым, – деді Жүсекең. – Ол тума инженер еді. Америкада болған,
Ленинмен кездес­кен, ол жайында Джон Рид жазған, ол Шатовпен
Ленин алдында кездескен екен. Міне сол Шатовпен түрмеде бізді
тағдыр қосты. Ол Түркісіб теміржолын салуда бас инженер бол­

ған. Біз жақсы қарым-қатынаста болдық. Қазақтарды іштартып
жақсы көрді.
Соның жәрдемімен балташы болдым. Кейін балташылардың
бригадирі болдым. “Такилар” вагоннан зат арту-түсіру ісі. Соны

басқардым. Қарамағымда елу адам. Зат қоймасының бастығы бол­
дым. Мотор, электр бұйымдары секілді ауыр заттарды тақтай ар­
қылы жылжытып түсіреміз.
Бүкіл зауытты мен қабылдадым. Зауыт құрылысы бітіп, іске

қосылды. Мен қайтадан бригадир болып бардым. Менің қара­
мағымдағы бір бригада спирт зауаттың құрылысын салып жа­
тыр еді. Соны барып көру үстінде үшінші қабаттан құладым.
Ағаш үгінділерінің үстіне құлап жаным қалды. Бір апта ауруха­

нада жаттым. Құлағымның пердесі жыртылды. Кереңдігім содан
басталды. Зауыт іске қосылды. Нан жоқ, ашаршылық. Тасбақа
жейміз. Сасық треска жейміз. Сондай күннің бірінде, басшылық:

Николай Адамович Кнепс те бізбен бірге. Тағдырлас. Тәжірибесі
мол. Ол да бізбен бірге істеді. Тауық фермасын ұйымдастыруға
жәрдем етті.

шаруашылық.
Жуков Ленинградқа үйіне хат жазып, оқулық алдырып берді.
Жақын колхоздардан шошқа сатып ала бастадым. Үш шақы­рым­
дағы қалаға барам. Көтімде конвой Лукьянов жүреді салпақтап.

Қайда барсам соңымда! Еркектің бәрі соғыста. Шаруашылықтың
бәрінде әйел. Конвойды көріп әйелдердің зәресі кетеді. Ол есік­
тің сыртында тұрады. Мен әйелдермен сөйлесемін. Конвой есікті
қайта-қайта ашып қарайды.

Шошқа шағылыстыру ісімен айналыстық. Тәп-тәуір ферма
қа­лыптастырдым. “Бекон” – алты-жеті айлық торайдың еті. Екі
жыл­дан кейін, жүздеп шошқа соятын халге жеттік. Нарядпен адам
аламыз. Жәрдемге адамдар бөлмеді деп жалынатын болдық.

Кнепс 50 га жерге бақша жасады. Мен көже қатық жасадым.
Сөйтіп лагерьде тұрмыс жақсарды. Оларды ет, жұмыртқамен
қам­­тамасыз еттім. Лагерьдің атағы шықты. ГУЛАГ-тан (Глав­Уп­
равЛагерья) бір топ адам келді. Шошқаларды жұмасына бір рет

шомылдыратын едік. Шомылдырып бола бергенде сау етіп кіріп
келгені. Лагерь бастығы жалпылдап жүгіріп жүр.

ГУЛАГ өкілі риза болды.
Фермамызды аралап, далаға шыға беріп еді, конвой Лукьянов
мылтығын көтеріп қалды. Өкіл шошып кетті.

соғысқа сұранғанмын.
Соны айтып тұр.

дырып, зауытты тамақпен қамтып отырсыз. Отанды қорғау де­
геніміз осы. Бізден әрдайым қолдау болады, – деді, арқамнан қа­
ғып.
Апта өткен соң соқыр конвой алынып тасталды. Кішкене де

Бір айдан соң Аван ауданына барып, он бес-он алты сиыр алып
қайттым. Кнепс елу тоннаға дейін жеміс берді.
Жұмыс жақсы жүргеніне байланысты, кесілген мерзімнен жар­
ты жылды қысқартты.

Сонымен жеті жарым жылда лагерьден босадым.
1946 жылы мен лагерьден босағанда, басшылық “Осында қал,
әйел, бала-шағаңды алдыр, партиялығыңды қалпына келтіреміз” –
деді. Мен бала-шағама асықтым, туған жерді сағындым. Көнбедім.

Лагерь бастығы да, Шатов та, өзге саяси тұтқындар да босана­
ды деп жатқан. Ал ауылға жету өз алдына бір хикая.
1946 жылдың көктем айларының бірінде мерзімінен жарты
жыл бұрын лагерьден босадым. “Қал» – деген кісілерге:

Отбасымды, балаларымды суыққа қақтап мұнда әкеле алмаймын.
Олар жақсы мінездеме жазып берді.
Канскіге шықтым. Бұл транссібір жолы. Ылғи әскерилер. Аза­
маттық поезд жоқтың қасы. Поезд жолдың бойындағы НКВД-ға

Орындыққа отырып ұйқтадым. Ертеңіне қиыр шығыстан ке­
ліп, әскери эшалон тоқтады. Телміріп қарап отырмын. Үстімде
телогрейка. Бір лейтенант келді.

Қолында заты бар лейтенант бір жаққа жүгіріп кетті. Қайта
келді. Бірі қолымнан тартып, бірі құйрығымнан итерді. Әйтеуір
қызыл вагонға мінгізді. Біреу-міреу тексере ме деп, бір бұрышқа
таман отырғызды. Консерві жеп, жақсы тамақтандық. Әңгімеле­

сіп отырмыз. Лейтенанттың түсінігі мол, қоғамда жүріп жатқан
процестерді білетін азамат болып шықты.

Түскен жерде, сізге мына сержант билет әпереді, деп мені бір
сержантқа тапсырды. Мен келістім. Ішімнен “мың болғыр-ай”

6-линияға 4 трамвай жүреді екен. Трамвайға мінгенде, бәрі ма­
ған қарап жатыр. Хайуанаттар паркінен шыққан аңға тамашалап
қарағандай. Әлде менің Алматылық еместігім сезіліп тұр ма?
Жұрттың бәрінің көзі менде. Мен көзімді төмен салдым.

Әлімхан Ермеков менімен түрмеде бірге болған. Оның інісі
малдәрігерлік институтта директор екен. Әлімхан інісіне хат бер­
ген. Милиция келіп кеткен соң, ертеңіне барып әйелі Зухраға хат­
ты беріп кеттім. Артистка еді.

Мен жайымды айттым.
Ол Жүргеновтің әйелі Дәмештің інісі.
Сөйтіп менің Алматыда барған жалғыз үйім сол болды. Ер­
меков, лагерьдің бастығын оқытып, институт бітіртті. Жақсы тұр­

ды. Шақпақтар – Әлімханды паналады. Теплица ұйымдастырып
жатқан еді. Шақпақ соған Әлімхан арқылы араласты. Агрономдық
диплом алды. Ермеков қайтып келіп, Қарағандыда істеп тұрып еді.
Ол кезде Ғ.Мүсірепов, бәріміз көңіл айтып хат жаздық.

А, айтқандай, өзім қызмет істеген КазОГИЗ-ге бардым бір кү­
ні. Барсам, баспа директоры Ахмет Өтеев отыр екен. Мені кө­ріп
шошып кетті. Бәлем жұғатындай көрінді. Ол кездегі қазақ зия­лы­
сының түрі осы еді.

Алматыда үш күн болып, Қызылордаға кеттім. Соңымнан
әйел, бала-шағам келетін болды. Қызылордада кімім бар? Туған
ағам Тереңөзекте. Шаған ауыл кеңесінің төрағасы екен. Оған
жету қиын. Қызылордада ағамның қызы Фатима тұрады. Күйеуі

Сейділда Оспанов Қызылорда обкомының екінші хатшысы екен.
Үйіне барып қысылып шықтым. Мені шын «халық жауы» көреді.
Ол уақытта ешкім қалай сотталдың деп сұрап жатпайды. Нағашы
апам, анамның ағасының қызы Пәтінің үйіне түстім, күйеуі депо­да

жұмысшы. Сейділдәға барып, Зияным тимесе қызметке орнала­су­
ға көмектес, – дедім.

Екі-үш күнде нағашым арқылы хабар алдым. Облыстық ша­
руашылық басқарма бастығымен сөйлесіпті. Ол келісім берсе ке­
рек. Бардым.

Екі күннен кейін бардым. “Ештеңе табылмады”. Бос орын жоқ.
Демек қорыққан.
Облыстық өнеркәсіп бөлімі бар екен. Бастығы баяғыда, Ғани­
мен бірге болған Насрулин екен. Соған бардым.

екен.
Мен ашқан есіктерді, жолыққан кісілерді, олардың қорық­қа­
нын айтып бердім.

бер. Артель бастықтарымен сөйлесейін. Бала-шағаңды асырайтын
жалақысы бар жұмыс табайын.

Тереңөзекке келдім. Танитын ешкім жоқ. Базардың маңында
біреу кетіп барады. Жүрісі таныс.

Одан да біздің үйге жүр, тамақтанып, әлденіп ал.
Бардым, ашаршылық кез. Үйіне барсам, бір бөлмелі жақсы үй.
Қазақы, полы жоқ. Еденде бойра кілем, төсек орын жақсы, қазақы
тамақ.

Ертеңіне, мал сата келген бір кісіні алып келді. Түйесіне мін­
гестіріп жіберді.

Дариядан өтіп үйіне бардым. Бала дайындап қойған еді. Ат
табылмады. 15 шақырымға жаяу кеттім. Ол жол сілтеді.

болсын деген ниет. Жолмен жортып келем. Тек әлсізбін. Қылқиған
арықпын.
Екі-үш сағатта ел шетіне іліктім. Ит үріп алдымнан шығады.
Арашалап үй иесі шығады. Жүнісбек Арыстановтың үйін сұ­рай­

мын. Олар жол сілтейді. «Үйге түс» дейді, асығып, түспеймін. Екі-
үш рет тоқтадым, сұрап үйіне бардым. Аға-жеңгем жылап көрісті.
Мен қамауға кеткенде шешем тірі еді, ағамның қолында болатын,
өліп қалыпты. Інім Мұсабек соғыста хабарсыз кетіпті.

арасындағы аралда тығылып жүр. Өзімізді өлтіріп кете жаздай­
ды. Қолдарында мылтық бар. Менің кімді іздейтіндей шамам бар
қазір?
Қарындасым Айнагүл ауылдық кеңесте тұратын, оған да­рия­

дан қайықпен өтіп бару керек. Соғыс, қамыстың арасы қа­ш­қын­
дар. Қайықпен бара жатқан ағайды атқан. Әупірім тәңірмен аман
қалған. Міне осы оқиғаға байланысты, ағайға мылтық беріпті.
Төрт-бес күн жаттым. Азық, ақша берді.

Атпен әкеліп тастады.
Ысқақ соттың үйіне келіп түстім. Шәй ішіп, поезд келген кезде
Ысқақ поезға мінгізіп жіберді.
Қызылордаға келдім. Насрулинге келдім.

үйренгенше, қыспасын.
Сонымен “Комсомолдың 25 жылдығы” тігін артеліне жұмыс­-
қа тұрдым. Бастығы – Эфим Флейщман екен.
Менің ісім, калькуляция жасау. Яки әр заттың басын анықтау,

нормалау, есептеу, бағасын шығару. Мен есептеп үйреніп кеттім.
Ақшасы 700 сомнан артық. Не пайда? Қызылордада ашаршылық 1
кг жүгері 33 сом тұрады. Ұн, бидай көзден бұл-бұл ұшады.
Қызым Шолпан – Алматыда. Медицина институтының 1-кур­

сында қалды. Бір қыз, бір баламен пәтер жалдадық. Ақша жетпей
ашықтық. Сараны ағамның үйіне жібердім. Олар бір бұзаулы сиыр
жетектетіпті. «Падаға қосып, сауып ішесіңдер» депті. Үш қап са­
лы, ақталмаған күрішті арбаға тиеп береді. Арбаға түйе жегеді.

Сөйтіп келді. Түйе арбамен балам екеуміз 25-30 шақырым жерде­гі
“Қазалы” деген жерден сексеуіл тасып алдық та, түйені өздері­не
жібердік.
Жағдай оңалды. Сара келі түю, диірмен тартуды үйренді. Ба­

лалар өсіп қалған. Ұзамай салы бітті. Құба сиыр сүтті екен. Бірақ
падаға барады. Қашып кетеді. Милицияға бардым. Одан да алдым.
Жұрттың қорасына түскіш, үш-төрт күнде зорға табамын.
Ақылдасып, пәтерде тұрып сиыр ұстау қиын болғасын, Алма­

тыдағы үйді сатып, Қызылордадан дербес үй алайық деп шештік.
Алматыдағы үйді сатып, Сара ақша алып келді. Пәті апамыздың
үйі жағынан кішкене өлшек сатып алдық, кішкене бағы бар. Сиыр
үш күнде бақты жеп қойды. Қайтадан падаға қостық. Тағы пәле.

Ақыры сиырды қарындасыма беріп тындық.
Сөйтіп ашықтық, ағаға алақан жая беру қиын.
Артель жұмысшылары жер алды. Маған да участок тиді. Ас­
қабақ, жүгері, картоп ектік. Екі бау шөпті арқалай келеміз. Көше­

деп ойлаушы едім. Біледі екен, түсінеді екен. Оларға сәлем беріп
жүрдім.
Алайда, мен түрмеден ауырып келген екенмін. Дәрігерге бар­
дым, рентгенге салды, “Пиврозио-Кавернозный туберкулез” деп

диагноз қойды. Қан құйды. Елге шығып қымыз ішіңіз, – деді.
Қайдан, жалғыз өзім болсам сөз басқа.
Дегенде огород тәуір болды. Қара тамаққа тойынып қалдық.
1949 жылдың басы, үйге НКВД-ның адамы жетіп келді. Үйді

тексерді. Құдды баяғы. Алып кетті. Қызылордада үш ай ұстады.
Қайта тексеру. Бірақ, баяғыдай ұрып-соғу жоқ. Айтқанымды жа­
зып отырды. Мән-жайды сұрадым:

партия комитетіне шағымдандым. “Сара ауданда жүрген тұтқын
емес, ол неге зәбір көреді”, – дедім. Олар Пет­ракты қысты. Біз
тынышталдық.
Өзім де жеті шақырым жерге барып-келемін. Қызмет бабы.

Балам да жеті шақырым жерге барып, келеді. Мектеп жайы. Ауру
меңдеді. Ауруымды айтпай Чумаковқа көшуге бел байладым.
Өтініш жасадым, көштік. Михайлов деген шаруаның үйіне пәтерге
тұрдық. Қаз ала келдік. Жайсыз-ақ болды. Біреудің үйіне біреу

бүкіл шаруашылығымен қалай сыйсын?!
Елизаветинкадағы үйді саттым. Чумаковтың шетінен жер үй
сатып алдық. Ыдыс-аяқ жидық.
Қызы самауыр арқалап жүр екен.

Ақыры елу рубльге алдым.
Жертөле дымқыл болды. Полы бар, бірақ ыза ұрады.
Осы кезде Зубков Леонид Федоровичпен танысып, достас­қан­
мын. Ол Ленинградтық ссылный, жағдайымды көрді. «Мы­на үйің­

Ауасы дұрыс, жеміс көп өседі», – деді.
Ақыры достың айтқанын істеп, ағаш қидық. Үй салдық. Ту­
валық Онгар жәрдем берді. Баламыз екеуміз ағаш кесеміз, ол қа­
бығын аршиды. Балам 15-16-да. Ол үйін кеңейтіп салушыларға

жәрдем ететін. Едәуір үйреніпті. Тувалық та ештеңе білмейтін
болып шықты. Мараттың өзі қолға алды. Баламның қимылын кө­
ріп, Шахов:

Былай істе. Ол көрсетті.
Шпал алдық. Ақыры екі бөлмені қиып салдық. Құдық қаздық.
Құдықтың ішін қайыңмен тең жарып өрдік. 200 метр жерде өзен
де бар. Үй бітті. Тана сатып алу керек. Сараны ақша әкелу үшін

Алматыға жібердім (ол өз алдына бөлек әңгіме).
Таныс адам, сиыр сатам дейді. Қашар. Алдық. Қашарлы бол­
дық. Шөп шабамыз, картошка егеміз. Әр ұясына горох саламыз, ол
жерді күшейтеді. Әрі тамақ. Жарты қап горох. Екі бөлме қамбаны

толтырып картошка жинадық. Сиырға сол картошкадан бердік.
Комбикорм, ұнның қауызы бәрі тамақ. Қашар бір қыста дәу сиыр
болды. Жақсы бұқадан қашырдым. Жылда көктемде қашады,
қаңтарда туады. Үнемі ұрғашы туады. Күніне 22-23 литр сүт

Біз он күн уыз ішеміз. Он күн шамасында налогтан құтыламыз.
Қаңтарда бұзауын сойып аламыз. Анасының атағы шыққан соң,
көршілер бұзауды сойғызбайтын болды. Екі жасар қашарға айыр­
бастап алады. “Урал” сеператорын сатып алдым. Бір стакан пар­

ной қаймақ ішемін. Қаз өсірдік. Олар 15-20 шақырым өзенге дейін
жайылып барады. Қаз көбейді. Денсаулық түзелді.
Сібірде міне өстіп өмір сүрдік.

Коммунист Сәбит Мұқановтың
ұлтшылдығы...
Сәбит Мұқанов – қазақ ұлтының ағасына айналып өмір сү­
ріп, қазақтың қариясы болып қартая біліп, өмірден кештеу өт­

кен кісі. Қазақ елінің бар қасіретінің басы-қасында болған, бар
қуанышты сәттерінің жалаугері болған адам – Сәбит Мұқа­
нов! Қазақ ұлтының ұраншысына айналып «Жол таптым бар
қазақтың жүрегіне...» – деп шүкіршілік еткен жалаугер қа­

лам­гер өзін қазақтың қоғамдық өмірінен тыс ұстай алмады.
И.Сталинді әшкерелеуші, Н.Хрущевпен ыстасқан қағыстырған,
Ж.Шаяхметовті – Шайгөз Амандықовқа айналдырып «Тыңда­
ғы толқындар» романында сынаған, Д.Қонаевты Теміртау жұ­

мыс­шыларына оқ атқыздың деп шенеген, И.Юсуповты мрамор
сия сауытпен жусата жаздаған Сәбит Мұқанов! Ол не айтса –
қазақ атынан айтты, не істесе қазақ атынан атқарды. Соның
бәрін «өлмейтін», «өшпейтін» партия ретінде ұлықталған ком­

мунистік партия атынан батыл атқарды.
Өз басым өзге қазақтар секілді, бала жастан Сәбит Мұқа­
новты жақсы көріп өстім. Шығармаларын сүйіп оқыдым. Ал­
матыдағы музейін майталман мәдениет қайраткері Өзбекәлі

Жәнібек басшылығымен қолмен құрыстым. Әлемнің алуан елі
ар­хивін ақтарып «Сәбиттанумен» айналыстым. Архивтерде
ұнам­ды материалмен бірге ұнамсыз материал да алдымнан шық­
ты. Өмір. Жақсы көрумен бірге жек көру сезімі де жүректен

орын алды. Мадақ дерлік мақала, жазушылық құпиясына еніп,
талдап кітап жаздым. Қазақты қайтсек дербес ел етеміз деп
емініп еңбектенген, сол жолда басын бәйгеге тіккен, жанын қи­
ған Алашорда өкілдерін әжуалаған сәттерін аяусыз сынадым.

Сәбит Мұқановты мадақтағаным үшін мақталып, сынағаным
үшін сыналып жаттым. Өйткені, өзге «танулар» секілді «Сә­
биттануды» да соңғы жылдары рушылдық психология иектеді.
Алайда, небір қайраткер деп алға тұтып, табынып келген адам­

дарымыз Алашорданың үстінен И.В.Сталинге хат жазып, донос
жасап, қазақтың қаймағын қалай сыпырып тастау жөнінде
жол көрсетіпті. Сталин архивінен исі мүңкіген сол «қағаздарды»
оқығалы Сәбеңді қайта жантартып жақсы көруге айналдым.

Ойлап отырсам, Сәбең де Алашордамен күрескен. Коммунистік
көзқарас әрекеті. Бірақ, Бас қанышерге хат жазып, донос жібе­
ріп, халқын сатқан, сатылған жері жоқ екен. Және бар мәселе­
нің басы ашық. Совет үкіметін қапысыз сүйген, коммунистік

Сәбит Мұқанов – қазақ әдебиетінің бір дәуірі. Ол – қазақ
әдебиетінің қаламгері ғана емес, қазақ әдебиетінің ұйым­дас­ты­
рушы жалаугері. Осы екі араны ашыңқырап сөйлеуіміз керек.
Өз шығармалары және қазақ әдебиет ісін ұйымдастырушы, сол

жол­да ұлтты ұлықтаушы тұлға!
Өздері дұрыс жаза алмай жүріп кейбір кісілер Сәбит Мұ­
қановты сынағысы келеді. Ақжүрек сыншысың ба, сына. Сыныңа
кісі сенетіндей болсын бірақ. Сынды Сәбит Мұқановтың аза­

мат­тық тұлғасы да, әдеби мұрасы да толық көтереді. Ол өмір
сүрген дәуірге орай Сәбит Мұқанов осы екі тұрғыдан да сыналуға
тиісті тұлға. Сын дегеннен шығады, отыз бес жыл зерттегенде
аңғарғаным – Сәбит Мұқанов бізді түсінеді екен. Керісінше Сә­

бит Мұқановты біз түсінбейді екенбіз. Масқара болғанда Сә­
бит Мұқановтың әдеби шығармаларын оқымай, білмей де сөйлей
беретін секілдіміз. Бұл енді күнә!
Сәбит Мұқанов жайында «Жан жылуы» – 1981; «Сәбит Мұ­

С.Мұқановтың көркем шығармаларын оқыдым. Архивін ақ­
тардым. Жазушы ізімен жүріп Советтер Одағын аралап шық­
тым. Ол мені музейлерге, архивтерге бастады. Менің еңбекте­
рімде кезінде Советтер Одағына қараған талай елдің архивінен

алынған материал пайдаланылады. Қазақ әдебиетшілерінің мұр­
нына иісі де бармайтын материалдар. Демек, бұл – менің тақы­
рыбыма ақ қарап, адал зерттегенімнің арқасы!
Соған қарамастан өз басым Сәбит Мұқановты әлі танып

болған жоқпын деп ойлаймын. Өйткені, шын жазушы – қашанда
ЖҰМБАҚ. Сәбит Мұқанов – шын жазушы. Шынайы жазушы.
Төрткүл дүниедегі ұлы жазушылар секілді оның әдеби әлемі де
толайым жұмбаққа толы.

Сол жазушы жұмбағын шешемін бе деген оймен Сәбит Мұ­
қанов шығармаларына қайтадан ден қойып отырған жайым бар.
Сәбит Мұқановтай қазақ деп ғұмыр кешкен жазушы жұмбағын
шешкісі келген азаматқа «кел қолдас, кел қаламдас жолдас, жұм­

...1971 жылдың 26 науырызы. Абай атындағы қазақ мемлекет-
­тік педагогика институтында «Қазақ ССР-нің 50 жылдығына» ар­
нал­ған ақындар жыр кеші болмақ. И.В.Сталиннің қанды «культі­

дағы» шетін мәселе. Соған қарамастан алып империяға зорлықпен
кейін қосылған Балтық жағалауы республикаларында (Литва, Лат­
вия, Эстония) наразылық, Кавказ республикаларында (Грузия, Ар­
мения, Әзербайжан) ұлттық оянушылық бар. Солардың әсерінен

бе, әлде дүркін-дүркін ұсталып түрмеге айдалып, барып-келіп жа­
татын Е.Ысмайылов, Қ.Жұмалиев, Е.Бекмаханов, ұлтшылдығы
үшін М.Әуезовпен бірге бір бұйрықпен ҚазМУ-дан қуылып, СО-
КП қатарынан шығарылатын Б.Кенжебайұлы сынды профес­сор­

лардың айтқан сөздері (оқыған лекциялары), жасырып оқытатын
Шәкәрім, М.Жұмабайұлы, Ж.Аймауытұлы шығармаларының әсе­
рі ме, әйтеуір қазақ ұлтының саналы ұрпағы бойында ұлттық оя­
нушылық бар. Москвада оқитын қазақ жастары ұйымдастырған

«Жас тұлпар» қоғамдық бірлестігі таратылғаны, Мағжан шығар­
маларын Б.Кенжебайұлы бас болып, «азаматтық ақталуын» алға
ұстап, ақын өлеңдерін А.Жовтиске орыс тіліне аудартып, Т.Нұр­
тазин, жазушы Т.Ахтанов қатысып ҚазМУ-да кеш өткізіп, оны

университеттің комсомол комитетінің хатшысы – кейін «біздің
де­кан» (атын атамай тұра тұралық) жоғарыға сыбырлап қойып,
қуып таратылатыны бізге жоғары курс студенттері аузымен жетіп
жатады. Елеңдейміз. Ең бастысы – ұлт әдебиеті ұлт ұрпағын

оятуға жетіп артыларлық «культ» кезең. Олардың шығармаларын
оқу – мәселенің мәселесі. Бір жаңа шығарма жарық көре қалса,
«оқыдың ба?» – деп бір-бірімізден сұрап жүргеніміз. Жаңа туынды
жалма-жан қолдан қолға өтіп жүре береді. Ол кітап жайында пі­

кір алысу кез-келген жерде жағдай таңдамай жалғасып жатады.
Көркем әдебиетке ынта сондай күшті. «Егемен Қазақстансыз»
үй адыра қалған үй, қойшы етігінің қонышында «Жұлдыз» бен
«Қазақ әдебиеті» газеті жүреді. Сәбит Мұқановтың «Ботагөз» ро­

манын қимадың деп сүйіскен екі жастың ата-анасы бір-бірімен
құдалықтан кетісіп қырбай болып, Сәбит Мұқановқа жүгінетін
кез. (Сәбит жарықтық «Ботагөз» романын шарқ ұрып іздеп, тау­
ып: «Екі шал алжымаңдар. Өзара сүйіскен екі жастың обалы­на

қаласыңдар. Міне, «қалыңмалын» мен төледім, екі жастың үй­
ленуіне қарсы болмаңдар» – деп бір мәтінде екі бөлек хат жа­
зып, «Ботагөз» романын екі құдаға теңдей бөліп салып жібе­ре­тін
кездер-ай, шіркін!) Енді ойлап қарасақ, соның қай-қайсы­сы да

бүгінгі арнайы ұйымдастырылатын ғылыми-практи­калық кон­фе­
ренциялардан бірде-бір кем емес екен-ау. Жазушы ағайындар бұ­
хараны КСРО тұтастығына үндей жүріп те, шығарманың астарлы

ағынымен жұртын ұлттық болмысқа баулып, ұлттық рухта тәр­
биелей білген екен-ау. Біз студентпіз. Оның үстіне ҚазМУ-да
М.О.Әуезов атындағы әдеби бірлестік, Қыздар педагогикалық
институтында «Қыз Жібек» эстетикалық клубы, тіпті журналис­

тика факультетінде М.Сералин атындағы журналистік бірлестік
жұмыс істейді.
Әлгі атаулы ақындар кеші даңқы әп-сәтте Алматыны кезіп кет­
ті. Ынтықтық. Кешкілік. Сабақтан шығып жүгіре басып, ентігіп

жеттік. Кешігіп қалыппыз. Бүгінгі Төле би көшесіндегі ғимарат­
тың бес жүз кісілік залында ине-шаншар орын жоқ. Тұмсық бат­
пайды. Тікемізден-тік тұра қалдық. Жиырма шақты ақын, жазу­
шы, Сәбит Мұқанов бастап, қаздай тізіліп келіп «президумға»

жай­ғасты. Сұңғақ жігіт, профессор Серік Қирабаев өзінің ешкімге
ұқсамайтын үнімен кешті ашып, «Қазақ ССР-ы» жайында саяси
философия соғып, сөзді Сәбит Мұқановқа берді. Мұхтар Әуезов­
тің даңқы бар да, өзі жоқ. Ал Сәбит Мұқановтың даңқы аспан­-

да қалықтап тұрған шағы. «Аққан жұлдыз» үзінділері «Жұлдыз»
жу­р­налында жарияланып жатыр. Мен, мен ғана емес, иін тіресіп,
тең­селіп, тебіреніп тұрған 700 кісінің дені осынау кешке Сәбит
Мұқанов қатысады екен деген дақпырттың құлына айналып кел­

генбіз. Сәбеңнің беделі сұмдық еді.
Сәбит Мұқанов өзі өмір сүріп отырған қоғамға өкпелеп сөйледі.

ғыңқы жарықшақ дауысымен, – соны бастыруға Қазақстан, тіп­
ті СССР қағаз таппай қиналып отырған соң қайтерсің?! Содан да
көлемді роман жазғанды доғарып «төрттаған» атап рубайлар жа­­
зып жүрмін. Рубай дегеніңнің өзі ұлғайған жасқа жақсы ма дей­

мін. Күшеніп жатпайсың. Өмірден көрген-білгеніңді, көңіліңе түй­
геніңді философияға айналдырсаң – жетіп жатыр. Мен сол су жаңа
рубайларымнан оқимын.
Ақынның оқығаны «рубай» ма, жоқ па, кім білсін?! Қазақы

болмысты тартымды төрттағандар залды баурады. Кезек Ғали
Ормановқа келді. Жәй басып зорға шыққан жорға ақын мінберден
өз өлеңдерін оқыды. Оның өзін «Қаламымнан шыққанымен, қал­
тамнан шықпай жүрген өлеңдерімнен оқимын» – деп бастады.

Демек, қайта-қайта қарағыштап, қырлап, сырлап өңдеп жүргені.
Қасым Тоғызақов «Военкомат» аталатын өлеңін оқыды. Сөз кезегі
келген Мұхамеджан Қаратаев қазақ әдебиеті туралы сөйледі. Кеш
жалғасып жатты. Ақындар кезек-кезегімен өлең оқиды. Біз ынтыға

тыңдаймыз. Аяғына таман жас ақын Мұқағали Мақатаев «Мына
өлеңді Мұхамеджан Қаратаев ағама арнап оқығым келіп еді. Ол

Біздің зәреміз-зәр түбіне кетті. Бейне тілек сөзін күтіп тұр­-
ған алып жазушымыз «Шаршадым, қарақтарым!» – деп ор­нынан
тұрып кетердей ішіміз қылпылдап қоя берді. Тіпті бойда діріл
пайда болды. Мойнымызды созып ақшамнан бері тұрмыз ғой,

енді! Демімізді ішімізге тартып алдық.
Басында қара тақия, үстінде қара костюм, етженді жазушы бір
сәт кезекті кітабын жүрек тілегін жазып ұсынды да әлгі сылыңғыр
қараға жалт қарады. Оқты көзімен атып, қазақша айтқанда «жаман

жас өркен ұрпағым. Сәбит атыммен, түйедей басыммен ұрпағым­
ның тілегін аяқасты етіп, жерге қаратып, аттап кете баруым керек
пе? – деді сосын ажырая қараған қалпы. – Онан да қарап тұрмай,
такси ұстап әкел қайтатын! Өй, антұрған!

мін.
Қара шаңырақ КазПИ-ден,
Аттандық біздер таксимен!.. –
деп таксимен аттанып кетеміз,– деп «айыпты» сылыңғыр қара

жігіт өлеңдетіп сыртқа қарай жүгіре жөнелді. (Кейін білдік, әлгі
қара жігіт Нутфолла Шәкенов екен. Қ.Е.)
«Сәбең бізді тастап кетіп қалар ма?» – деп зәре-құтымыз қашқан
біздің жүрегіміз орнына түсті. «Уһ» – дедім еркін дем алып...

үніндей сүйкімді естілді. «Құлбек» – дедім жалма-жан. Ол быр­
тық салалы саусақтарымен мықтап ұстаған «шарикті» жуан қа­
ламмен «Құлбекке. С.Мұқанов. 26-ІІІ-71 ж.» – тілек сөзін жазып
«Қазақстан жазушылары» кітабын өзіме ұсынды. Тілек сөзі – жү­

рек сөзі. Бақытты едім. Рахмет айтып, толқып басып кезекті келесі
өспірімге беріп былай тайқып шыға бердім.
...Жазушыны қызықтай бақылап қарап тұрмын. Міне, тағы
екі-үш бозбалаға қолтаңба сыйлады. Сөйтті де «Бар мәзір, жоқ

жай. Осыған риза болыңдар, қарақтарым. Оқушы балаларсыңдар
(студент дегені болар. Қ.Е.) ғой. Жақсы оқыңдар. Оқымыш бо­
лыңдар. Замандарың келеді, ұрпақтарым, бақытты болыңдар!» –
деді. Деді де, ауыр денесін ақырын тіктеп, таяғына сүйеніп баяу

басып шығып бара жатты.
...Жатақханаға жаяу тартып келемін. Қолымда кітап. Құлағым-
да жазушы үні күмбірлейді. «Ұрпағымды аттап жүре берейін
бе?», – деген мейірбан үн, «Замандарың келеді» – деген жұмбақ

(Ұлттық болмысты жазушы Сәбит Мұқановтың «Советский
спорт» газетінде жарияланған бір мақаласынан туындаған ой)
«АЗИАДА» алауы қазақ жерінің бір шетінен еніп, екінші қиы­
рына қарай жылжып кетіп барады. Астанада әне-міне әлемдік

спорт додасы басталады. Біз тағатсыздана күтіп отырмыз. Әлемдік
спорт додасы басталар сәтте ресми ашылуына орай туымыз төр­
ге ілініп, мемлекеттік ән-ұранымыз аспандайды. «Алтын күн ас­
паны...» Қазақ азаматы арқаланады. «Мен қазақпын!» – деген

азаматтың мәртебесі биіктер сәт! Осы сәттерді көз алдыма елес­
тетемін. Елестетемін де ойға батамын. Көңіл көкжиегіне ғұмы­
рымның жарымын арнап зерттеп келе жатқан қазақ болмысты жа­-
зушымыз Сәбит Мұқанов бейнесі көтеріледі. Асылы, ол кісінің

біз­дің өмірімізде қалам тартпаған саласы жоқ еді-ау...Спорт ше?
Спортты да жанын шырқыратып отырып жазған. Өмірдің бір қы­
ры – қазақ шопандарына жағдай жасалмай жатыр – деп айқайлап
жүріп «Үштөбеден» киіз үй жасайтын фабрика аштырған Сәбит

Мұқанов. «Қайрат» командасы неге қазақ жастарынан құралмай­
ды? – деп айқайлаған да Сәбең жарықтық. Ох, есіме түсті. Кеше­
гі кеңестік кезеңнің коммунистік саясаты сыздаған сыздауықтай
қабындап тұрған сәтінде бүкілодақтық «Советский спорт» газеті

бетінде «Ауыл спорты, хал қалай?» – деп алпысыншы жылдары
қорықпай мәселе көтерген, он бес одақтас республикаға дауысын
жіберіп айқай салған да Сәбит Мұқанов емес пе еді? Иә, солай!
«Советский спорттың» оқушыларының көбі менің ауы­лым­

ның тарихымен дүние жүзінің көптеген тілдеріне ауда­рылған
менің «Өмір мектептерім» атты өмірбаяндық трило­гиямнан
таныс болар деп ойлаймын.» – деп алып ұлт спорты мәселелерін
буынынан ұстап мәселе көтеріп еді-ау. Ол қандай ұлттық мәсе­

ле қызыл империя саясаты қызып тұрған кезде қазақ жазушысы
қаймықпай көтеріп жүрген? Асылы, жазушының өзіне сөз берген:
«Біздің уақытымызда ұлттық спорттық ойындарды мүлде
басқаша өткізуге болар еді. Мүмкіндік бар-ау, бірақ өткізбей­

ді. Менің жастығымның сүйікті ойындарын еске алуымның
себебі бүгінгі ауылда спорттың ұлттық түрлері түгелдей дер­лік
ұмытылғандықтан.
Солтүстік Қазақстан облысының совхоздарында кәзір әб­

зелдерді (ат сайман), керек-жарақтарының өзін табу қиын. Әй­
теуір биылғы жылы маған ауылда жарамды ер-тоқым тау­ып
бере алмады. Маған ауыл адамдары мына бір қызықты фактіні
айтып берді. Өткен жылы менің жерлестерім қас­қыр­ды жатқан

жерінен үркітіпті. Жас жігіттер жыртқышқа мылтық оғы
жететін жерге жақындай алмағанда 70 жастағы Бейсен қарт
қасқырды қуып жетіп, үзеңгімен ұрып талдырып (қолында таяқ
болмаған соң) байлап алыпты. Ауыл балалары өздерінің қалалық

теңдестері сияқты атқа мінуді ұмытады ғой деп шошимын.
Қазақтардың стол үстіндегі «тоғыз құмалақ» ойындарының
аңызға айналып кетуі де мүмкін. Селолық «Қайрат» қоғамының
кубогі үшін жарыстарда, оның өзі де жыл сайын өткізілмейді,

шахмат сияқты ертеден келе жатқан ойындардың чемпионы
үнемі 60 жастағы жамбылдық қарт Рахымбай Ақпанбетовтің
болуы кездейсоқтық емес. Мұндай фактілер республика спорт
ұйымдарына ой салуы тиіс. «Тоғыз құмалақ» мыңдаған тәсілдері

мен түрлері бар қызықты ойын.
Мені олимпиадалық ойындарға қарсы деп ойламаңыз­дар.
Оларды жан-жақты дамытып, ауылға үдете енгізу керек. Бірақ,
олар халықтан шығып, халықтың сүйікті өнеріне айналған

спорттың ұлттық түрлерін көлеңкеде қалдырмауы тиіс.
Халықтың спорт түрлерінің дамуына даңғыл жол аш­қан күнде
классикалық түрлерін енгізу процесін тездетуге көмектесер еді.
Қазақстан самбистері мен еркін күрес сек­ция­ларына көптеген

палуандар қазақша күрестен келді.
Бүкілроссиялық спорттың үлкен әлеміне французша күрестің
дүниежүзілік чемпионы Қажымұхан Мұңайтпасов та осындай
жолмен келген-ді. Мен онымен ет жақын таныс едім. Табиғат

кереметтей күш сыйлаған тамаша адам болатын. Ол Иван
Поддубныйдың досы еді. Мен тағы бір аты ел арасында аңызға
айналып кеткен Балуан Шолақпен де дос болдым. Ол жөнінде
бір кезде роман да жазғанмын. Менің ойымша ол осы кезде туса,

сөзсіз, дүние жүзінің чемпионы болар еді» – дейді («Советский
спорт» газетінде жарияланған мақала «Спорт» №48(514) 23 ноябрь
1968 ж. саны бойынша беріліп отыр.) қазақ жазушысы!
1968 жылы жазылған мақала. Ол кез – кеңестік кезең. Кеңестік

кезеңде, терезесі тең он бес республика деп алқына сөйлеп, шын
мәнінде қазақ елінің басынан қиқу кетірмеу, еліне көз аларту, же­
ріне сұғын қадау – дүркін-дүркін қайталанып, ұлттық дәстүрге ша­
буыл сәт сайын көрініп те, көрінбей де жүргізіліп, қазақ басынан

құдық қазған заман. Неге олар ұлттық дәстүрге шабуыл жасай­
ды? Ұлттық дәстүр – ұлтты коммунистік басқыншылықтан сақтап
қала алатын жалғыз фактор еді. Ұлттық дәстүр аясында тәр­бие­
ленген азамат елі үшін тұра алатын, жері үшін тұрыса алатын.

Сергеевич, Сіз айтты екен деп қазақ жері берілсін, деп қол қо­
йып, қолыңа ұстатып жібере алмаймын» – деп КПСС Орталық
Комитетінің Бас хатшысы Н.С.Хрущевқа қасқайып қарсы тұра
алуы да қазақ қайраткерінің ұлттық рухқа адалдығы. Ұлттық

дәс­түрде тәрбиеленбесе «жеті басты жалмауыздан» жаман ком­
мунистік басқыншылыққа қарсы тұра алар ма еді?! Тұра алмас еді
ғой. Сондықтан сақтарымыз ұлттық дәстүр, аяларымыз ұлттық
рух болсын де!

Сәбит Мұқановтың жәй спорт туралы мақаласын қайталап
оқып, қатты риза болып отырған себебіміз де – ұлттық дәстүрге
байланысты. Қазақы болмысты жазушы қазақтың дәстүрлі спор­ты
туралы батыл айтып, бүкілодақтық газет бетінде 1968 жылы мә­

селе көтеріп отыр. Дәстүрлі спорт түрлеріне сұрау салып, жоқта­
ған болып сөйлеп те қазақтың ұлттық дәстүрін сақтауға батыл
үндеп отыр. Шынына келгенде ұлттық рухқа шақырып отыр!
Мақала «Советский спорт» газетінде басылыпты. Әдейі кезін­

дегі тілмен айтқанда «бүкілодақтық» басылым бетінде сөйлеген.
Және қанын сорғалатып ұлттық пішімде сөйлеген. Қаншалықты
ділгір мәселе көтерген, соншалықты тамаша етіп көтерген. Қалай
ғана осыдан кейін Сәбит Мұқанов жарықтықты жақсы көрмессің?!

Жақсы көріп кетесің. Құранда «О, Құдай пендеңнің біліп, білмей
жасаған күнәларын кешкейсің...» – деген тілек ұдайы бірге ай­
тылып, бірге жүреді. Толымды шығармаларында айта алмаған
ұлт­тық мәселелерді оймақтай ғана мақаласымен «одақтық» газет

бе­тінде айта алғаны үшін де Сәбең жарықтықтың «біліп, білмей
жасаған күнәләрін» кешіргің келіп кетеді...
Былтыр жаз С.Мұқановтың туғанына 110 жыл толуына орай бас
сәбиттанушы райында шақырылдым да, жазушының туған ауы­

лына барып қайттым. Облыс орталығынан тойы өтіп жатқан жа­
зушының бағанға ілінген ауқымды бір суретін көре алмай қарным
ашты. Сәбең ескерткішіне гүл шоғын қойғанда да жалтақтық көр­
сеткендей болдық. Қашан жазушының туған топырағына (ауданы)

барып жеткенше С.Мұқановқа арналған ашық-жарқын жарнаманы
көре алмадық... Жол бойы «Петропавлдан» басталған орысша то­
понимдер... «Қызылжарға» келгенде танабымыз тартыла қалады...
Онысы несі? «Егемен Қазақстан» бастап бірсыпыра басылым ҚР

Парламенті мәжілісінің депутаты Жарасбай Сүлейменовтің Сол­
түстік Қазақстан облысының орталығын «Қызылжар» деп ата­йық­
шы деген пікіріне намыстандық келіп. Не болды осы бізге?
Әңгіме Сәбит Мұқановтай қазақы болмысты жазушының «Ау­

ласынан сабақталып еді-ау. Жарықтықтың өзі де ұлттық спорт
ойындарын беделге салып бүкілодақтық деңгейде көтергенде кө­
ріп отырғанымыздай өзінің «Өмір мектебі» («Менің мектепте­
рім») мемуарына сүйене сөйлеген екен. Біз де бір мақаласынан

басталған сөзді оның «Өмір мектебі» мемуарымен сабақтастырып
жазушы туып-өскен өңір – «Қызылжар» мәселесінен бір-ақ келіп
шықтық... Шашыла сөйлеп кеттік білем. Сонда аяғын замана же­
ліне көп шалдырған үлкен жазушы қалам қаракетінен туар тә­

лім, түйер түйін қандай? Егер, біз ел болып, егемендігімізді сақ­
тап, тәуелсіздігімізді өркендетуді ойласақ – ұлтымызды мем­ле­
кет құраушы ұлтқа айналдыруымыз керек екен. Бүгінгі ұрпақ­ты
аға буын дәстүрінде ұлттық дәстүрде тәрбиелеп, ұлттық құн­

дылықтарды көздің қарашығындай сақтауды тәрбие үрдісіне ай­
налдыруымыз жөн-ақ! Ұлт ұлттық дәстүрге барып саймайтын
тірлігінде бірде-бір шетін мәселе жоқ. Олай болса ұлттық қадір-
қасиетті ұрпақ бойына сіңіру – мәселенің мәселесі! Ұлттық дәс­

түр – ұлт мәселесінде ғана ма, ұлттық дәстүр – ұлт өкілдері үшін
ғана ма? Бастауы солай болғанымен, қазақ ұлты бойындағы (та­
рихындағы) өскелең ұлттық дәстүр – барлық қазақстандық үшін
шарт. Ұлттық дәстүрді сақтау оны орнықтырудан басталады. Со­

нымен қатар, ұлттық дәстүрді сақтау – оны дамыту, игілікті іс­
термен молықтыру деген ұлы міндеттен тұрады. Олай болса ұлт
бойындағы ұлттық дәстүр тұтуға болатын құндылықтарды «ұлт­
тық брендке» айналдырып, айқұлақтандыра насихаттап әлемге

танытып, әлемдік деңгейге көтеріп, әлем азаматтары тұтынатын
халге жеткізуіміз керек. Басқасын қоя тұрып, Сәбит Мұқанов
көтеріп отырған ұлттық спорт ойындары түрлерін дамытып бір­
тіндеп олимпиадалық ойын дәрежесіне көтеруге болмас па? Ай­

талық, «АЗИАДА» елімізде табыспен өтті. Тіпті Алауы қазақ же­-
рін аралап, «АЗИАДА» басталған сәтте ұлттық намысы бар аза­
маттың бәрі де ерекше шаттанды. Міне, осындай жарыстарға
ұлттық спорт ойын түрлері қосылса, шіркін. Жалғыз спорт қана

Сәбит Мұқановтың Москвада 1934 жылы «Советская лите­
ратура» баспасынан орыс тілінде жарық көрген «Тұлпар» ата­
латын поэзия жинағын көрген жан бар ма? Көргенді айтасыз, ес­

тіген пенде де аз болса керек. Алдымен есітіп, соңынан Мәскеуге
ат сабылтып барып, іздеп көрген, қолға түсірген жұмырбастың
мына біз пақыр. 1934 жылы? Иә! 1935 жылы «Сұлушаш» француз
тіліне аударылып Парижде жарық көргенін еске алсақ, 1934 жылы

өлеңдер мен поэма жинағының Москвада орыс тілінде жарық
көргеніне таң қалмасақ та болады. Таптық, алдық, аштық. Аз кі­
ріспе, қысқа өмірбаян беріліпті. «Автобиография» аталатын өмір­
баяндық жазбада «В данное время он работает: 1. Над первым

томом исторического романа «Кзыл-Жар»; 2. Над романом «ЕМ-
ТЕ-ЭС»; 3. Над поэмой «Москва».
Казиздат приступил к печатанию «Полного собрания со­
чинений» Муканова, І и ІІ томы которого сданы в печать.» (С.9)

Жазушы жұмбағы осы жерден басталып кетті. Тарихи роман
«Қызылжар» қайда, «Ем-ТЕ-ЭС» неқылған роман, «Москва»
поэ­масы ше? Ой жан-жаққа алып қашады. Машинканың қат ке­
зінде Мәлік Ғабдуллиннің қолымен көшіріліп жарық көрген

екі томдық «Шығармалар жинағы» менде бар, әрине. Әлгіндей
жұм­бақ бізді ізденіске бастады. Әсіресе, «Қызылжар» романы.
«Есіл», «Теміртас», «Біздің заманның батырлары» сынды роман­
да­рының дерегін ашқан, олар туралы аз-кем сөз айтқан мені әм­

се «Қызылжар» романы қызықтырады-ай! Өйткені, С.Мұ­қа­нов
негізінен романист. Жазушы жары Мәриям апайды кейде қуан­
дырып, кейде ренжітіп С.Мұқановтың архивіне шұғыл түстім.
Шаң жұттық. Шаршадық. Жоқ. Тауымыз шағылды, тауанымыз

тартылды. Ұстатпады. Таптырмады. Арнайы іздегенің кейде тап­
тырмай сарылтады. Кейін қосалқы ізденісте алдыңнан шыға келіп
қуантады. Әдеби ізденістің қиындығы мен қызығы да осында.
Қолқаға шаң қаптырып, сарсылып іздеп, кездестіре алмай қойған

қолжазба кейін кездейсоқ алдымыздан шыға келгені.
Араб әрпімен жазылған шығарманы «Қызылжар» атап, жан­
рын «роман» деп анықтапты. Аз ғана көлемі сақталыпты. Асылы,
роман жазушының туып, өсіп ержеткен қаласы – Ресеймен ежел­

ден тарихи байланыста көркейген Қызылжар (Петропавл) қа­ла­
сында кеңес өкіметінің орнауына арналғандай. Бас-аяғы екі бет­
тік қолжазбадан жазылмақ эпикалық шығарманың кең тынысы
аңғарылғандай. Қолжазбаға бірге үңілейік.

Осы көпірдің тағы бірдемесі түсіп, Халидолла молда айтқандай
«күн фаяу тұр жағын» боп қалармын, онан да не де болса далаға
шығайын деп, інде жорғалаған аң тәрізденіп, бір жырамен күн­ба­
тысты...»

Көріп отырғанымыздай романда кең қамти суреттелетін шы­
ғар­маның «Жарқабақта» аталатын алғашқы тарауының басы ғана
сақталған. Екі беттік қолжазба нендей ойларға жетелейді, қандай
пайымдауға апарады?

Отызыншы жылдары Сәкен Сейфуллин, Сәбит Мұқанов, Мә­
жит Дәулетбаев «Қызылжар» атап үш кітаптық роман-буриме
жаз­бақ болған. Сәкен Сейфуллиннің «Қызылжар» романы жазыл­
ған-жазылмағанын біле алмадым. Сәбит Мұқановтың «Қызыл­

жар» романының әзірге біздің қолымызға түсіп отырғаны осы екі
беттік жазба. Мүмкін романның басқа толық нұсқасы да болуы.
Оны алда уақыт көрсетеді. Сонымен қатар Мәжит Дәулетбаев
жазған «Қызылжар» романы жайында да айта кету жөн.

Мәжит
Дәулетбаев
жиырмасыншы
жылдары

Москвада
И.В.Ста­лин атындағы Күншығыс еңбекшілерінің коммунистік
уни­верситетінде оқып, тамамдаған талантты жан. Бірге оқыған
Б.Кен­же­байұлының айтуына қарағанда аталған университет жа-

­нынан драма үйірмесін ұйымдастырған. Қазақ-қырғыз жас­тары
арасында студенттік спектакльдер қойған. Сәкенмен дос-жар
жүр­ген. Сәкенді арнайы шақырып КУТВ университеті сту­дент-
терімен кездесу кешін ұйымдастырған ынталы жас. Кейін

Шекспирдің шығармаларын қазақ тіліне аударған тәржіман. Ол
роман-бурименің өзіне тиісті бір кітабын «Қызылжар» (роман)
атап отызыншы жылдары аяқтаған. «Қызылжар» романы 1935
жылы кітап болып жарық көрді. Туындыгер И.В.Сталин атындағы

коммунистік университетті тәмамдаған Мәжит Дәулетбаев 1937
жылы И.В.Сталиннің «жеке адамға табыну» зұлматы кезінде ұс­
талып, атылып кете барды. Қосалқы жайларды тәптіштей ай­
тып отырған себебіміз – С.Мұқановтың «Қызылжар» романы

жазылып аяқталса – 1937 жылға дейін аяқталады. Әйтпесе, көріп
отырғанымыздай «Қызылжар» аталатын «роман-бурименің» екі
қысымын жазуға тиісті (жазған) екі атпалдай азамат – Сәкен мен
Мәжит 1937 жылы ұсталып, атылып кеткен соң, Сәбиттің ол тақы­

рыпқа жүрегі дауалай қоймасы анық. Сөйтіп қазақ әдебиеті үшін
жанрлық жаңалық болуға тиісті «Қызылжар» буримелік трило­
гиясы осылай трагедиялық түйінге тап болды.
Үш бірдей «шарбақ мүйіз» қазақ қаламгері «Қызылжар» ро­

Мәжит Дәулетбаевтың «Қызылжар» аталатын шығармасы – тәп-
тәуір шығарма! Ал, Сәбит Мұқанов міндетіне алған «Қызылжар»
романынының үшінші кітабының біраз тарауы жазылып, аяқ­
талмай қалғаны жөнінде біз жоғарыда айттық. Бәлкім шығарма­

ның аяқталмау сыры – отызыншы жылдардың «қара құйынына»
байланысты шығар. Мойынсерік болып, тізе қоса еңбектеніп жүр­
ген екі қаламгер бірінен кейін бірі ұсталып, атылып кеткен соң
Сәбит Мұқановтың бірге жоспарлаған «Қызылжар» романының

үшінші кітабын жалғастыра жазуы – ол жылдары ақылға сый­мас­
тай, қарадай жау шақырғандай болары өз-өзінен түсінікті.
Біздің ел тарихына енжар қарайтынымыз жаман-ақ. Әйтпесе,
қай ұлт өкілі болуына қарамастан, сол өңірдің «Менің Отаным –

Қазақстан!» – деп қарадай қышқырып жүрген жергілікті тұрғы­
лықты азаматтары «Қызылжар» тарихын бізден артық білсе керек
еді ғой. Есіме тағы да С.Мұқановтың туғанына 110 жыл толуына
арналған мерейтой түседі. Облыс әкімдігі жанама әдебиеттерге

жанашырлық жасағаннан гөрі Қазақстан Республикасы Мәдениет
және Ақпарат министрлігімен мо­йын­серік болып мерейтой ие­сі-
­нің, басқасын қойып бір «Өмір мектебі» үштік романын қазақ­
ша-орыс­ша шығарып республикаға кең таратқанда, кеңінен наси­

хаттағанда тұрғылықты азаматтар «Қызылжар» атауына енжар
қа­рамас еді-ау деген ой келеді маған. Сібірлік орыс жазушылары
шығармаларында ол жерлердің байырғы этнонимдері қаз-қал­пын­
да беріледі. Өз басым Сергей Залыгин шығармаларынан «Құ­лын­

ды даласы», «Құндызды», «Көтерме» деген секілді талай эт­но­
нимдерді оқимын. Тума мамандығы су шаруашылығы инже­нері
болып келетін Сергей Павловичтің тарихи этнонимдерге адал­ды­
ғына ризашылық білдіремін. Сол сияқты Сәбит Мұқанов та «Өмір

мектебі» мемуарлық шығармасында тарихи этнонимдерге мей­
лінше адал қарайтын. ХІХ ғасырда, ХХ ғасырда қолдан өзгертіл­-
ген жер-су аттарын ол кісі әзелгі тарихи атауымен беріп отыратын.
Бұл да қазақ дәстүрінде тәрбиеленген жазушының қазақы бол­

мысы, тіпті – ұлтын сүйгендігі деп білемін. «Өмір мектебін» оқы­
ған қазақ, орыс дегендей, жерлестері аталған кітапты оқыған бол­
са – «Қызылжар» атауына қарсы болмас еді, қайта қолдар еді деп
ойлаймын. Ә, айтқандай қазақтың интернационалист коммунист

жазушысы Сәбит Мұқанов «Петропавл» деп емес, «Қызылжар»
атап роман жазған. «Қызылжар...» деп сөйлеген...

Сәбит Мұқановтың «Өмір мектебі» романында «Чембер­ленді
шекесінен ату» аталатын тарау бар. Онда отызыншы жылдарда­
ғы халықаралық жағдай әңгіме болады. Жәй сауа­тының өзі ша­
малы жап-жас Сәбит Мұқановтың саяси оя­нуы­ның күштілігін

көр­сетеді. Чемберленді біз көпке дейін Сәбең жарықтықтың әй­
гілі романының әлгі тарауы арқылы оқып, білдікке санап жүрдік.
Сөйтсек, жағдай тіпті басқаша екен. Сәбең халықаралық жағдайда
Совет өкіметі көзімен, ол ұстанған идеология парқымен қара­

ған екен. Кейін Кертманның «Чемберлен әулеті» аталатын кітап
оқып, әулет әлуетіне қайран қалғаным бар. Сонымен Сәбит Мұ­
қанов жарықтық Чемберленді шекесінен атты ма, жоқ па? – деп
ойланып жүрдім. Ол бір шетін мәселе. Чемберленді шекесінен

атты ма жоқ па, бірақ Сәбит Мұқановтың коммунистік партия
арқырап билеп, қазақтан өзге ұлтқа барынша басымшылық бе­
ріп, құлағымызды салпитып қарап отырған қысылтаяң уақытта
идеологиялық дауылдан қорықпай, үрікпей Қазақ ССР Оқу ми­

нистрінің орынбасары Щербаковты шөкесінен түсіргені бар. Ке­
ңес өкіметі тұсында идеологиялық жаңбыр, жоқ бұршақ соғып
тұрғанда басынан бақайшағына шейін коммунист Сәбеңнің ұлт
үшін басын оққа байлап атқарған сол бір ісін замандастары аңызға

айналдырып айтумен өтті. Біреу жеткізбей айтады, біреу асырып
айтады, біреу бұрып отырып, біреу таңқалып орнынан тұрып ай­
тады...Аңыздың аты – аңыз. Өзі де аңызға лайық батырлық. Ал,
ақиқаты ше? Ақиқаты қандай? Ақиқатты тек архив айтады. Міне,

жазушы архивін ақтарып отырғаным. Ақыры таптық.
1969 жылы 11 ақпан күні Қазақ ССР Оқу министрінің орын­
басары Александр Васильевич Щербаков «Оқушыларды ин­те­р­-
­национальдық тұрғыдан тәрбиелеудің кейбір ғылыми-пе­да­

гогикалық мәселелері» аталатын тақырыпта Абай атындағы қа­­
зақ педагогикалық институтының арнаулы Ғылыми Кеңесінде
кан­дидаттық диссертация қорғамақ болады. Сәбит Мұқановтың
қолына ғайыптан-тайып ізденуші шенеунік диссертациясының

«Ав­торефераты» түседі. (Оны жіберген Қазақ ССР Оқу ми­нис­
тр­лігіне әбден қатысы бар Әди Шәріпов екен.) Жазушы оқып та­
нысады. Мәселе – Қазақстанда аралас мектептерді көбейту жа­
йында екен. Коммунист жазушы, табиғатынан ұлттық бейілдегі

адам тақырыбы «интернационализм» деп айқайлап тұрған еңбек­-
тің астарынан орыстандыру амалын көре қояды. Өйткені С.Мұ­
қанов ғасырлар бойы біртіндеп жүзеге асырылып, ХІХ ғасыр­дың

аяғы мен ХХ ғасыр басында «туземная школа» арқылы қа­зақ­ты
шоқындыру саясатын көзімен көрген азамат. Жазушы ша­мыр­қа­
нады. Жазушы құралы – қалам. Әттең-ай диссертациялық ке­ңестің
мүшесі емес. Әйтсе де Сәбит Мұқановтың ұлттық намы­сы қозып,

қолына қалам алады. «Қазақ мектептерінің тағдыры» атап та­
қырыпты ақ парақтың басына оқшырайтып жазып қояды. Әрі қа­-
­рай, әрі қарай ашуы мен ақылы арбасып, аралас мектептердің бей­
бауырмалдық сипаты жайында ақтарылады келіп, ақтарылады ке-

ліп. Өзі мүше емес Ғылыми кеңеске арнайы барып сөйлейді. Сөй­
легенде не дейді? Сөйлегенде бүй дейді: «Мен КазПИ-дің Ғы­
лыми кеңесінде мүше емеспін, соған қарамастан мына дис­сер-
тациялық қорғауда жасамыстығыма байланысты уақы­тым-

ның жоқтығына, денсаулығымның аздығына қарамай сөй-
лейін деп шештім. Өйткені мынадай саяси идеялық қа­талық­қа
менің партиялық ар-ожданым шыдар болмады. Сол себепті мен
өзімнің қарсылығымды ашық айтайын» – деп шештім.

Одан әрі қарай жазушы өзінің айтыскерлік дағдысына салып
қарсы болатын себебін санамалай айтып, саясатты жамылшы етіп
ащы сөйледі.
«Патшалық Ресейдің қазақ жерінде ашқан мектептері ко­ло­

ниалдық сипатта болды» – деп дұрыс сөйлей тұра, «Ол мектеп­-
тер қазақ және өзге ұлт өкілдерін бір-біріне жақындастыра түс­
ті» – деп түйеді диссертант. Сөйтіп өзіне-өзі қайшы келеді. Орыс­
тар ашқан «мектептер» колониалдық сипатта болды. Оларды

ашуға жанын салған миссионерлер. Ол мектептердің «бұратана
ұлттарды» шоқындыру мақсатында ашылғанын сол кезде бурят
ағартушысы Доржи Банзаров та, бүгін А.К.Шапеев секілді сібір
тарихшылары да, басқалар да айтып, жазып келеді. – деп түйді

жазушы. Ол «мектептерден» ағартушылар шықса – ол патшалық
Ресейдің шапағаты емес, орыс демократтары көзқарасын өз бе­
тін­ше оқып, үйренуінен! «Егер бүгінгі қазақ мектептерінде
орыс тілі нашар үйретілсе, оған мына отырған Оқу министрінің

орынбасарынан бастап, ағартау саласының басшылары кі­нәлі».
Жазушы найзаның ұшын Оқу министрінің орынбасарының
өзіне таяп қойғанын көріп отырмыз.
Диссертант «кез-келген көпұлтты мемлекетте сол ұлттарға

түсінікті тіл қажеттілігі туады» (17 бет) – деп жазған екен.
С.Мұқанов «Диссертант бұл пікірімен қандай ойды меңзеп отыр,
бізге не айтқысы келеді?» – деп бір сілкініп алып былай дейді:
«Адамзат баласының үштен бірі ағылшын тілінде сөй­лейді.

тілі ағылшын, ана тілінде мектеп аша алмай, ана тілінде баспа
ісін дамыта алмай отыр. Сонда диссертант колонияға айналған
елдерге ана тілінде мектеп ашпаңдар, тек колонизаторлар
тілінде сөйлеп, жазыңдар дегісі келе ме?»

Оқып отырған біздің де ашына бастағанымыз анық. Свадост
есімді философтың тап сол 1969 жылы «Жалпыға ортақ тіл қа­
лай пайда болады?» («Как возникнет всеобщий язык?») – деп
кітап жазып бастырғаны есімізге түсіп отыр. Есесіне, Сәбит Мұ­

қановтай ұлттық болмысты жазушының «ұлы орыстық» өктем­
шілікті ағылшын колонизаторларымен қатар қойып сынауына
қы­бың қанады. Одан әрі қарай жазушы «Щербаковтың диссер­
тациясында айтылғандай, мәселе Отанымызда жаппай орыс

тіліне көшуге келіп тіреліп тұр ма?» – деп төтесінен қояды мә­
селені. Коммунистік партияның айбалтасы айға шағылып тұрған
уақытта мәселені тап осылай ұлт мүддесі тұрғысынан қоя білу

«кәрі орыс мұсылман болмайды» – деп қойып өз мойнына алуы –
тәуекелдің ісі. Шын батырлық!
«Диссертант қатардағы көп кісінің бірі емес, ықпалды
үкімет адамының бірі. Министрліктің соңғы жылдары қазақ

мектептерін, оның ішінде әсіресе бастауыш қазақ мектептерін
жабуды жылдан-жылға үдетіп келе жатқанын көріп отырмыз.
Диссертант жүзеге асырып келген осы теріс ісін енді келіп
теориялық тұрғыдан негіздеп бекіткісі келеді».

Келесі пікір осылай сабақталыпты. Бұл диссертацияға пікір
айту емес, Оқу министрінің орынбасарын тігінен тік тұрғызып
қойып «сою». Коммунистік алып империяның «ұсақ ұлттарды»
орыстандыру саясатын ашық әшкерелеу. Жалаңтөстік! Одан әрі:

«Жастарға интернациональдық тәрбие беру жамылғысымен
қазақтың бастауыш мектептерін жабуға атымен қарсымын!»

Сәбең! Алпысыншы жылдың аяғында қызыл империя саясаты
қы­зып тұрған заманда қай қазақ қайраткері айта алыпты осындай
сөз­ді? Атақ-даңқы Сәбит Мұқановтан асып, аспандап кеткен жа­
зушың да айта алмаған сөз ғой мына сөз. Жәй сөз емес, ҰЛТЫМ

деген ҰЛЫ сөз! Күрескер СӨЗ, қайраткер СӨЗ! Басын бәйгеге
тігу!
Бас та керек, әрине! Кімнің қарадай басын алдырғысы келеді?
Сәбең жарықтық басын былай қорғайды: «Әрбір халықтың ұлт­

тық мектебі – сол халықтың күллі ұлттық мәдениетінің негі­зі,
тіпті тұғыры! Ұлттың тілі, әдебиеті, өнері сол ұлттық мек­

Мұқанов басын қорғамайды. Ұлт мектептерін жабуды әшкерелеп,
оны ұлттың мәдениет қайнарына айналдырып, ҰЛТ ТАҒДЫРЫН
қорғайды. Ұлт тағдырын қорғай отырып, сол өзі сүйген қазақ
ұл­тының қыл үстіндегі тағдырын орыстандыру саясатынан сақ­

тайды, сол ұлт тағдыры жолына басын бәйгеге тігеді! Сәбит
Мұ­қановтан өзге бірде-бір кісі бармаған, бара алмаған, бара ал­
майтын ерлік еді бұл! Өйткені, басымызда азаттық жоқ, елімізде
тәуелсіздік жоқ кез еді ол. Ұлттан ұлы не бар? Ұлт тағдыры сынға

түсер сәттерде Сәбит Мұқановша тайталаса алса әрбір алаш аза­
маты, басын бәйгеге тігіп қазақ ұлты үшін тұра алса, әрбір қазақ
азаматы! Мүмкін емес кезеңде, сол қоғамнан атақ алып, даңқ көріп
отырған коммунист жазушы Сәбит Мұқанов солай қазақ ұлтының

тағдыры үшін тұра алыпты. Бүгін ше? Бүгін қазақ елінің тағдыры
үшін тек қазақ азаматтары ғана емес, күллі қазақстандықтар тұра
алатын күнге жетуіміз керек шығар!? Өз басым Н.Ә.Назарбаевтың
«қазақстандық ұлт» ұғымын осылай түсінемін! Біз қазақстандық

өзге ұлт өкілдерін қазақ тілінде сөйлетіп, қазақ ұлтының мүддесі
үшін күресе алатын патриоттық деңгейге жеткізуіміз керек. Сонда
ғана қазақ – мемлекет құрушы ұлтқа айналады. Орайында есіме
қазақ ұлтының мүддесін адал қорғаған Шеголихин, Бельгер тү­

седі. Құлағыма академик Д.С.Лихачевтің: «Коммунистік партия
Советтер одағын мекендеген ұсақ ұлттардың тілдеріне қас­
көйлік жасады. Жаратылыста басы артық ештеңе де бол­майды.
Ұсақ ұлттардың тілі – сол ұлттың мәдениетін жа­сау­шы. Біз

ұсақ ұлттардың тілін құрту арқылы олардың адам­зат баласы
мәдениетіне қосқан ұлттық мәдениет үлгісін де құртамыз. Бұл

ұлт тілін жою арқылы ұсақ ұлттарды орыстанды­ру процесі
тоқтатылмаса, мен СССР Ғылым академиясы­ның мүшелігінен
шығамын!» – деген үні келеді.
Ұлт жазушысы, ғалымы, ойшылы болса – жандайшап жағым­

паз емес, ұлт тағдыры үшін қасқайып қарсы тұрар қайраткер шын­
шыл тұлға болсын! Үлгі керек пе? Үлгі міне, – Сәбит Мұқанов!
О, әруағыңнан айналайын, Сәбит аға! Ұлт жазушысы болсаң –
осындай бол!

1973 жылы сәуірдің 18-і. Біз студент едік. Профессор Тұр­
сынбек Кәкішұлының сабағы. «Әдеби сын тарихы» болар асылы.
Есіктен аудиторияға кіріп келе жатқан аққұба ұс­таздың өңі
өрт сөндіргендей күреңітіңкі. Әдеттегідей орны­мыздан тұрдық.

Ұстазға қалыпты ізетіміз. Қалыпты ырғақ­пен орнымызға отыра
берген бізді ұстаз қайта көтерді. «Бүгін қазақ совет әдебиетінің
ұлы қайраткері Сәбит Мұқанов дү­ниеден өтті. Орындарымыздан
тұрып бір минөт тағзым жа­сайық!» – деді. Көзінде жас. Шынайы

жас. Сөйтіп Сәбит Мұ­қановтың жарық дүниеден өткенін біз
қадірмен ұстаз аузынан естідік. Коммунист жазушыға орысша
тағзым жа­садық. Сәуірдің 21-і күні Абай атындағы Опера және
балет театрында жазушымен қоштасу рәсімі болды. Онан

соң қа­ралы көш Алатау баурайына – «Кеңсай» зиратына қарай
жыл­жыды. Қаралы көштің алды «Кеңсайға» жеткенде сүйікті
жазушысымен қоштасуға, топырақ салуға қазақ даласының әр
қиырынан келген ықыласты азаматтардың аяғы Опера және

балет театры жанынан жаңа жылжып бара жатты. Нө­пір.
Ұлы тізбек! Міне құрмет! «18 сәуірде Сәбит Мұқанов қайтыс
болды. Ертең (22) жерленбекші. Егер бұрынғылардың айтқаны
рас болса, енді екінші, нағыз өмірі басталатын адам осы Сәбең

болуға тиісті.
Жұрт не ойласа да өзі білсін, менің ойымша, Сәбит – үл­
кен дүние. Өзі – Өмір. Хатты жаңа тани бастаған қазақ­-
тың қалаулы ұлдарының ішіндегі ең ірісі осы адам болуға тиісті.

Өзін өсірген заманы тұрғанда, Сәбеңді ұрпақтар ұмытпақ емес.
Бұл – қазақтың Бальзагы (70 жылдығында солай деп ем...)
Құрметті адам өлгенде де құрметті! Хош, кәрия! Топыра­
ғың торқа болсын!» (21 сәуір 1973 жылғы күнделігінен) – деп

жазыпты Мұқағали Мақатаев.
«Кеше (22 сәуір) Алматы Сәбит Мұқановты ақырғы са­па­рына
аттандырып, қоштасты. Түнеріп келіп, нөсерлете жау­май, анда-
санда бүркіп қана тұрған күннің райы ыстық та емес, салқын да

емес, қоңыржай, шыбынсыз көктем, ағыл­ған жұрт нөпірі, өзіне
оңаша бөлінген Көктөбенің баурайы – бәрі де символично. Халық
өз ұлынан ештеңесін де аяған жоқ, ақ ниеттерімен ақырғы рет
қоштасты. Сірә, өз халқының мұн­шама ықыласына бөлену енді

кімдерге қиындау болар...
Өзбектен келген жазушы (Сафаров) өз тілінде жақсы сөй­леді.
Ғабең (Мүсірепов) толқып сөйледі.
Сонымен, Сәбеңнің екінші өмірінің бірінші күні бастал­ды. О,

оның ұзақ өмірі енді басталды. Сәбеңде арман жоқ! Өз өмірінің
шежіресін жазып үлгерді ол. Ал оның өмірі – дәуірдің өзі.
Жыртақтаған жігіттерді жек көріп кеткенім-ай. Қарғадай
бастарынан бақастықты, тақастықты, пәскене-қоқыстықты

сылыққа ғана ұмтылмайтын ба еді?» (Мұқағали. Күнделік. –
Алматы: ҚазАқпарат, 2009. – 110 б.) – депті тағы да. Сәбит
Мұқановты алғаш көзбе-көз көрген сәттегі жас ақын, кейін
ұлттық мақтанышымызға айналған Мұқағали Мақатаев күн­

делігінен үзіндіні әдейі келтіріп отырмын.
Тағдыр айдап «С.Мұқанұлы мемориальдық музей-үйіне»
қызметке келдім. Жазушы архивін ақтарып, қолжазбалары­
ның бүгіліс-түгілісін түгел ашып қарап, қатты ойға қалдым.

Бір рет емес, сан рет Сәбит Мұқанов жөніндегі көзқарасым­
ды өзгерттім. Сәбит Мұқановты бүкіл адасулары мен тура
жолды қайта табуы, ұлтын сүюі, байқамай ұлттың асыл пер­
зенттеріне қарсы жүруі ... бәрі-бәрін таразылай келе бүгінгі

таңда жүрегіме үңілгенде – жазушыны жақсы көретінімді
аңғарамын. Сәбит Мұқанов – қазақ совет әдебиетінің ғана емес,
тұтас қазақ әдебиетінің ірі тұлғасы! Оны ұлты сүйді, өйткені
ол ұлтын сүйген еді. Уақыт жаңара ауысып, сан ұрпақ алма­

сар әлі. Олар да Сәбит Мұқановтай қазақ жазушысы жайында
көзқарасын сан рет қайта қарайтынына сенемін! Сонда бетке
алар темірқазығымыз – ұлт тағдыры, ұлт тағдырына қызмет
болуы керек! Сәбит Мұқановқа ұлтын сүю жолында ұлтты

сүю былай тұрсын ұлттық мүддеге жантартудың өзі – ұлт­
тық ниглизм, ұлтшылдық болып саналатын «бейбауырмал»
коммунистік партия, сол партияға негізделген советтік қоғам
да қарсы тұра алмады. Ұлтшыл атанармын деп қорықпа­

ды. Беттің қызылына баланатын қалтасындағы «қызыл би­
леттен» айрылып тынармын деп қаймықпады. Өйткені қа­-
зақ ұлты жоқта өзі құрысқан «Қазақ ССР»-ында береке, өзі­
нің «халық жазушылығында» баян жоғын анық түсінді. Сөз­

дің жақсы мағынасында «жазушы Сәбит ұлтшылдығы»
дегеніміз де міне осы! Басынан бақайшағына дейін комму­
нист Сәбит Мұқановтың ұлтшылдығы бүгінгі таңда өзін
ұлт­тың шынайы перзенті санайтын билік басындағы комму­-

нист емес (бәлкім бұрын коммунистік партия қатарында бол­
ған) азаматтарымыздың көбісіне жете бермейді... Ондай ұл­-
тын сүю бүгінгі жастар дүниетанымында да жоқ. Өкінішті!

Тарихқа көз жүгіртіп қарап отырсақ, қассақтың небір қай­
сар қыздары, ғұндардың ел анасына айналған арулары, түрік­
тің тұрпаты бөлек жауынгер «қатындары» (ханымдары), қа­
зақ­тың ұранға айналған, кие қонған небір аяулы ана, апалары

болыпты-ау... Елім деп емінген, жерім деп тебінген ерлермен
сын сағаттарда қатар жүріп, қанатына айналған, бала туып,
ұрпағын өсірген олардың да аттары тарих қойнауынан талып-
талып естіліп жатады. «Атқа мінсең ей, қаған, жерді көрмейсің,

таққа отырсаң ей, қаған, елді көрмейсің! Атыңды жер, тағыңды
ел көтеріп тұрғанын неге білмейсің?» деп сөйлеген де біздің асыл
аналарымыз. Асылы, ел болмақ – Анадан! Ел өссе де – анадан, беті
аулақ, өшсе де – анадан! Сол қайсар аналар дәстүрі аяқсып кеткен

жоқ па, аналар тағдырына өз дәрежесінде зер салып жүрміз бе?
Толғандырған да, қолға қалам алдырған да осындай аялауға ла­-
йық аялы аналар дәстүрі, айтулы айымдар тағдыры!

(Сәбит Мұқановтай жазушы жары, Мәриям Қожахметқызы
Мұқанова жүз жасқа толды)
Мәриям ана!
Туған анамдай болған осы бір дархан бейіл дана адам жа­

йында қалам тербесем деген ой-толғаққа берілгелі қашшан! Әрі
қарапайым, әрі күрделі, әрі жайдары, әрі қыртысты, мектеп есігін
ашпаған қара танудан әріге бармаған, бірақ өте білімді адам
жанына үңілу де оңай емесі белгілі. Әрдәйім-әрдәйім, ойланып-

толғанып, буынып-түйініп жазу столына отырып, орнымнан тұ­
рып кете барамын. Желтолғақ... Оның өзіндік себебі де бар. Мә­
риям апай сөз жоқ бақытты жар, ардақты ана, айтса – аузынан
ақылды сөз төгілген, жасаса – қолынан парасатқа оранған кісілік

өрілген ана! Осындай Ана бойындағы ізгілік, кісілік атаулының
қайнар бастауын іздеп әлекпін. Әрине, Сәбит Мұқановтай қазақ
жазушысына жар болу да оңай емес. Ол бір жарын ғана емес, тұтас
қазақ елін елу жыл тәрбиелеген үлкен ағартушы дарын. Алайда,

Сәбиттің алдындағы ағалары, қанаттас қаламдастарының да жар
қосақтары болды ғой. Бірақ, солардың бірде-бірі Мәриям апай­
дай ел көзінде соншалықты қадірлі бола алды ма? Олай болса
Мәриям апай бойындағы кісілік атаулының бәрін қырық жеті

жыл бірге ғұмыр кешкен Сәбең жарықтыққа теліп қоя беру де
артықтау ма қалай? Ойым он сақта. Енді міне, еліміздің бас ба­

сылымы «Егемен...» қолқалайды. Көз алдымнан көп сурет өтеді,
көргендерім мен көңілге түйгендерім...
Қыз – Дәурен
Тарсыл – гүрсіл, күрес – көтеріліс. Замана зәйіліне ұшырамас

үшін Түмен жеріне ығысыңқырап кеткен төркін жұртын да тәп-
тәуір білемін.
...Әкесі Қожахмет жастай қайтыс болады. Аңырап анасы Зей­
неп, жылап жас жары жесір қалады. Өз қолдары өз аузына жетпе­

ген бір ұл, бір қыз. Ұзамай ұл да «қара түйнектен» көз жұмады.
Дәрігерліктің қазақ арасында жетілмеген тұсы. Әжесі Зейнеп де­
несінің ауырлығынан ат арбамен жүріп, ел арасында билік айтатын
ірі кісі. Ұлының қайғысы бір, ұлынан қалған ерқараның қайғысы

екі соғып шөңкитіп кетіпті. «Ел бетіне қалай қараймын?», «Елге
билік айтқан не теңім?» – деп жылапты ұлы ана. Мыңғырған мал­
ға ие, жетім бала, жесір келінге бас ие керектігін ойлаған Зейнеп
ана бір сәт қайғысын жеңіп, жалғыз қыз баламен қалған келінін

бір жамағайынына әмеңгерлік жолымен өзі қосыпты. Еліктің ла­
ғындай Мәриям немересін бауырына салып алыпты. Осыдан-ақ,
Зейнептің қандай кісі болғанын бағамдай беріңіз...
Зейнеп әжесі Мәриямды он бес жасқа келгенше ер балаша киін­

діріпті. Он бес жасқа келгенше шашын қымызға жуып, бөрік ас­
тына көрсетпей бүркеп қояды екен. Басында бөрік, аяғында сапта­
ма етік. Етік қонышында дырау қамшы. Аузында «Е, әкеңнен...»
басталатын бейбастақ сөз. Жылқы да баққан. Ақ боранмен арпа­

лысып күзетке де шыққан. Қасқыр да соққан. Қазақтың 13–15 жа­
сар ер баласына не тән – соның баршасын шайқалған шаңырақтың
шалдуар баласы Мәриям атқарыпты. «Қыз бала» деуге ешкімнің
жүрегі дауалай алмапты. Талай кісіге тілі, талай кісіге қамшысы

тиген. Ел анасы – Зейнепті сыйлаған ағайын «мұның не?» демепті
қыз Мәриямға. Қыз Мәриямның көңіліне жел болып тимепті. Қай­
ран қаймағы бұзылмаған қазақы дәстүр.
Бүкіл әулеттегі Зейнеп анадан кейінгі беделді кісі Абылай қа­

жы. Орта дәулетті. Өңірдің қажыға талап қылған дәулетті адам­
дарын Меккеге апарып, алып қайтады. Соның себебінен үш рет
қажылыққа барған. Елге сыйлы. Замана аңысын да, ағысын да
жақ­сы аңғарған оқыған зиялы кісі. Алғашқы жары, тұңғыш ұлы

қайтыс болып басы «гәңгіп» жүрген жетім де, жарлы бозбала Сә­
битті кезіктірген Абылай қажы: «Заман сенікі Сәбит бала. Жаз­
ғандарыңды оқимын. Келешегің жақсы. Тек мына бір жағдайсыз
іске кезігіп қалғаның. Оған ұнжырғаң түспесін. Жақсы жар кез­

сөзі. «Маған немере бір қыз бар бізде. Тек Зейнеп жеңгем бауы­
рына басқан, бар жұбанышы. Аңырап қалады-ау.» Абылай қажы
жұмбақтау сөйлеп жүріп кетеді. Ойы – алдымен жеңгесімен ке­ңес­
пек.

Кеңесіпті. «Қажы қайным, қиын болды-ау, бұл. Ел бетіңе қарап
отырған азаматсың. Сенің бетіңді қайтарсам, елдің бетіне қалай
қараймын? Менің кішкентай маралым бойжетіп қалған екен ғой.
Мен қара басып білмеппін ғой. Атастырған жерін не істейміз?»

ласын» Омбыға жіберіп, бірыңғай қыз киімін алдырыпты. Ұлша
киінген қызын жылап отырып қызша киіндіріпті. Мәкең қыз киі­
міне осқырына қарап-қарап киініпті әзер дегенде. Осы сәттен Мә­
риямның қыз – дәурені басталады. Осы сәттен сәл ұзай беріп қыз

...Әрі қарай Сәбеңнің әулетін Нұртаза бастап, Мұстафа бастап,
Хамит, Ғабит Мүсіреповтер қоштап «Қыз көру», «Жігітті көрсе­
ту» операциясы басталады. Оңаша үй тігіледі. Оған он алты жас­
қа қараған талшыбық Мәриям кіреді екі жеңгесімен. «Қара бөрік»

атанған ревком Сәбит келеді Хамит ағасын (Ғабеңнің ағасы) ертіп.
Екі жеңгені Хамит алып шығып кетеді.
...Мәриям көзінің қиығын тастап ұрланып қарайды. Бетінде
шешек дағы мол пұшық сары. Басында ала шәпкі, үстінде тор көз

көйлек. Онысы бетінің шұбарын әйгілеп алашұбар көрсетіп тұр.
Мәриям қыз ұнатпайды-ақ. Пікірін айтып көріп еді. «Шұбар» жі­
гіт тік кетті. «Мен Сәбит Мұқановпын. Ақынмын. Жаңа заман
жыршысымын. Ревкоммын. Мен айтпағай едім. Айтқан соң Сені

ала алмасам маған ұят болады...» Райынан қайтайын деп тұрған
жігітті көрмей Мәриямның мысы басылды. Айтар уәж жоқ. Сақа
жігіт. Ажарсыз. Асынып алған револевері бар ма қалай?! Дымы
құрыды. О, құдірет! Осы сәт бұлттан шыққан күн жалт етіп түң­

ліктен алтын нұрдай төгіліп түсе қалғаны. Жәй түссе мейлі ғой,
мәмлеге келе алмай отырған екі жасты жалт еткен шұғыла орап ал­
ды... «Астапыралла!» деді үрпиіп отырған қыз бала, діндар Зейнеп
әжесінен үйренген сөзін айтып.. Осыдан соң күн нұрының екеуін

қоса құшақтай алғанын құдіреттің ісіне жорыған еркекшора есті
қыз бойын тіктеп өз сөзін айтты: «Ересек кісі екенсіз. Атағыңызды
айтып жатырсыз. Бар жағдайыңызды естігем. Басыңызды оған бо­
ла кішірейтпеймін. Амалым жоқ, ер деп етегіңізден ұстайын. Жал­

ғыз өтінішім – әжемнің бауырында өскен бір атадан қалған жалғыз
тұяқ едім. Төмен етек деп қорламай, басымды қадірлеп ұстауға сөз
беріңіз!» – деді тіктеніп.
Одан арғы жайдың бәрі де С.Мұқановтың «Оң сапар» атала­

баларында баяндалғандай, облыстық ішкі істер басқармасы бас­
тығының ауыздығымен алысқан қос қара керін жеккен таран­та­сы­
мен қасына екі милиция қызметкерін ерте келіп, айнудың ал­дын­да
тұрған қыз баланы күштеп алу болып жалғасып кете барады.

Жас – Дәурен
Қызылордада Сәбит отбасы белгілі мемлекет қайраткері, пуб­
лицист Абдолла Асылбековпен бір үйде тұрады. Абдолла Асыл­
бековтің өзі құралыптас қызы – Банумен қуыршақ ойнап отырып

Мәриям ошақ басында ұйықтап та қалады. Ұйқысынан оятпаған
қалпы Сәбең көтеріп апарып төсегіне жатқызады. Бір рет ойнап
отырған қуыршағын алып отқа тастап жіберіпті: «Мәриям, сен
Сәбит Мұқанов деген өкімет мүшесі, үлкен ақынның жары еке­

ніңді ұмытпа. Саған енді қуыршақ ойнауға болмайды...» Тағы бір­
де: «Зейнеп анаң шашыңды қымызбен жуады екен. Қарай алып
жүрсің бе, шашыңа. Сенде бар шаш ешкімде жоқ. Шашыңды
күт!» – депті. Расында Мәриям апайдың шашы үш бала тапқанша

жерге шұбатылып жатады екен. Ақыры, Зейнеп аналарын қолда­
рына алыпты. (Зейнеп Алматыда Сәбит пен Мәриям қолында
қай­тыс болған. Алматының батыс бетіндегі зиратқа, Саттар
Ерубаев­пен іргелес қойылады. Кейін ол жерге автостанция

түс­кен соң Сәбең жарықтық мал сойып, молда апарып, құран
бағыштатып, сүйегін алып, қасындағы қазақ, орыс аралас жат­
қан зиратқа қой­ған).
Мәриям апайдың Сәбең жарықтықтың басын ерекше қадір­

ле­гені секілді Сәбит Мұқанов та жарының бойындағы қадір-қа­
сиетті танып бағалай білген. Өзіне дейінгі қайғысын өшіріп, ба­
сын өсірген осы ананы аяулы жар тұтып, өзі жүрген адами ор­
та­ға бірге ала жүрген, өзі жүрген әдеби ортаға мақтанышпен

көр­сетіп бірге ала барған. Бұл – жар сыйлаудың көркем үлгісі
ға­на емес, жар тәрбиелеудің көсем үлгісі еді. Жазушыға жар бо­
лу­дың арқасы шығар, Мәриям апайды Сәкен, Ілияс, Бейімбет
«сұ­лушаш келін» атапты. Құрдастық райда, Ілиястың жары –

Фа­тимамен қалжыңдасарда Сәкен: «Мәриям келін қазан-аяққа
бара тұршы» – деп, шығарып жібереді екен. Мәриям апай да
оларды туған қайнағаларындай күткен. Қолынан талай рет дәм
берген. «Сәкен ағайды сұлу кісі деседі. Солай болуы керек. Бір

өкінішім – Сәкен ағайдың жүзіне өмірімде бір рет тіктеп, көзімді
толтырып қарамаппын» – дейді Мәриям апай. Иә, олар 1937 жылы
атылып кете барды жалған дүниемен асығыс қоштасып. Өлімге
де дайындық керек. Өлімге дайындалып үлгерген жоқ-ты олар!

Араға біраз уақыт түсіп, тұрмыс тауқыметін қайта тарта бастаған
Күлжамал шешеміз: «Мәриям-ау, сенің айтқаның орынды екен.
Сен Көріпкел екенсің ғой!» – дейді мұңайып.
Қара жамылып, қара басын көтере алмай жатқан Мәриямға

Гүлбарам апай келіпті: «Көтер басыңды! Сенің байың өлсе, біздің
қамқоршымыз өлді. Сенің байыңды ел қара жамылып шығарып
салды. Ал біз байымыздың көмілген моласына зар болып жүр­
геніміз жоқ па?! Көтер басыңды. Сәбит өлімі – бақытты өлім!»-

депті қасірет қинаған еркөңіл ана. Гүлбарамның осы сөзі менің
жоғалтқан есімді қайта табуға көмектесті, – дейді Мәриям апай.
Алдындағы абысындарын енесіндей күткен келін Мәриям
олардың ұрпақтарының оқып, білім алуына, жедел жетіліп, қатар-

ға қосылуына ықпал етсейші деп Сәбеңді қолқалаумен жүрген
жайы бар. Алдындағы абысындарынан алған өнегесін кейінгі Са-
ра (Тәжібаева), Мархума (Қаратаев), Мунира (Жарокова), Майнұр­
дай (Тұрманжанова) келіндеріне жалғай, қай-қайсысының да ұлын

ұяға қондырысып, қыздарын ұзатысып, абысын-ажын дәстүрін
жаңаша сабақтаған дәнекерші Ана – Мәриям Қожахметқызы!
Даңқты қатарластары (М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин)
жарлары, аталған кейінгі келіндері күйеулерімен бірге ұзақ жасай

тұра, Мәриям ана көтерілген абырой биігіне көтеріле алған жоқ.
«О, Мәкеңнің орны бөлек қой» – деп олардың өздері де аузынан
суы құри айтып отырар еді жарықтықтардың. Абысындарының
өнегесін келіндеріне жалғаған Мәриям апай! Олар да Мәриям

ананың өнегесін алды. Араласар ортасы, кейінгі буын келіндеріне
көргенін айтып, алған өнегесін жайып, жайсаң келе жатқан Мәри­
ям апай! Осылай етпесе дәстүр сақталар ма, дәстүр жалғасар ма?!
Гүлжамал Мәуленова, Бәтіш Ыдырысованы аса бір қимастық­

пен еске алып отырады. Зайда Бекхожина, Бәдеш Қайырбекова,
Қазына Нұрмаханова – Әбдіразақова, Күләш Ахметова – Кәкішева
күні бүгін қасында. Мәриям апай – абысын-ажын ұйтқысы!
Соғыс сойқаны

Бірде Санкт-Петербургқа Сәбеңмен бірге сапарлаған. Архив­
тен Шоқан жайында материал іздеп сарсылып келген Сәбең Мә­
риямды жедел жиналуға қосады. Асығыс. Ескі досы, ақын, Абай
аудармашысы – В.А.Рождественский үйіне қонаққа шақырыпты.

Жедел жетіп барды. Дастархан жаюлы. «Мархабаттап» қарсы ал­
ған қағілез Всеволод Александрович: «Қазір папам мен мамам
келген соң дастарқанға отырамыз. Оған дейін танысып қойы­ңыз,
мына кісі менің жарым – Бәленше Бәленшеевна!» деп таныс­

ғы жарымды іздеп отырсыз. Ол кісі соғыс уақытында менің бір
жақын адамыма тұрмысқа шығып кеткен. Уақасы жоқ. Таныс
болыңыздар!» – дейді бастырмалатып.
Сәбең екеуі әңгімеге үйірсектейді. Екі келіншек ас бөлмесінде

шүйіркелесе бастайды. Бір сәт қоңырау шалынады. «Ох, папа,
мамам келді!» – деп елгезек Всеоволод Александрович есікке
қарай тұра ұмтылады. Қастары айқыш-ұйқыш айқасқан қартаң
генерал қасындағы жас келіншегімен кіріп келе жатады. «Ох,

папочка, мамочка»-лап бәйек болған үй иесі әкесін құшақтап,
«мамочкасының» қолынан сүйеді. Әйел таныс. Мәриям апай аң-
таң. «Құдай-ау, мына «мамочкалап» жүргені өзінің бұрынғы әйелі
Ирина Павловна ғой... «О, қу соғыс, не істегенсің, сен?». Көзі

атыздай болып, дауысы шығып кете жаздаған Мәриямды Сәбең
тізесімен қағып қалып «тыныш отыр!» – деп сабасына түсіреді.
Өзі де досының «әке-шешесі» алдынан шығады...
Ленинград қоршауында ұлынан қаралы хабар алған қарт ге­

нерал «жесір келінге» үйлене салыпты...
«Апыр-ай, мен осындай сұмдықты да көрдім ғой...» – дейді
Мәриям апай. Соғыстың сойқаны...
Авар ақынына қойылған «мат!»

Қырым жағалауы. Жазушылар өнержайы. Одақтас респуб­ли­
калардың бір шоғыр жазушылары қатар тұрып, шығар­ма­шылық
іспен шұғылданады. Ішінде даңқты дағыстандық авар ақыны Ра­
сул Ғамзатов!

Расул Ғамзатұлы «Мариям ханум, саламатсыз ба?» – деп аман­
дасып, Сәбеңмен қолдасып, құшақтасып есендесіп, әйел жынысты
ақын, жазушылардың қолынан сүйіп, қолтықтап кете барады. Ғи­
мараттан бірге шыққанымен, сейілде ақын жары состиып, саяқ

қала береді. Ақынның осы сері жүрісін Мәриям апай ұнатпайды –
ақ. Бүгін де солай. «Саламатпысыз, Мәриям ханум?» Бет-аузының
бәрін мұрын жапқан авар жігіті өтіп бара жатты.

Жаман орыс қатындарының қолын сүйесің де, менің қолымды
неге сүймейсің? Олар – бар болғаны әйел, ал мен – Анамын. Сә­
бит Мұқановтай жазушының жарымын. Мүмкін, сондықтан жең­
геймін. А, Расул сен менің қолымды неге сүйіп есендеспейсің?

Шүкір, қазақ жазушылары үлкен, кішісі бірдей құрметтейді. Сә­
биттің арқасы. Ал, Расул, саған айтар тілегім – менің ана Фатимат
келінімнің саған жар, балаларыңа ана болғаннан өзге не жазығы
бар, үйден бірге шығып, сейілде селтитіп тастап, бір орыс қа­тын­

Ма­риям ханум…
Ойнақы мінез авар ақынының шоқпардай мұрнына дейін қыза­
рып кетті...
Содан кейін екі отбасы қашан қайтар-қайтқанша бірге сейілдеп

жүріпті....
Бәукең де сыбағасын алған...
Бірде Сәбең мен Бәукең отбасымен «Сарыағаш» сауықтыру
ке­шенінде қатар демалыпты. Тентек судан ұрттап алған күні Бәу­

кең бәйбішесіне «Қатын, сен неге мына Мәриям жеңгейдей бол­
майсың?» – деп тиісе бастайды. Әрі-бері шыдаған Мәриям апай
айдаһарға арбалған торғайдай бір уыс болған Кәмешті көрсетіп,
«Әй, Бауыржан, Кәмеш келін мендей болу үшін, сен Сәбиттей бо­

луың керек емес пе?! Өзің айтқандай қатын байды, бай қатынды
тәрбиелемесе, жақсы отағасы, жарамды отанасы қайдан шықсын?
Жұрт алдында жеку – жар үшін тәрбие емес, көп көзінше мерейін
көтеру – тәрбие!» – депті толқындатып. «Біле білсең Кәмеш ме­

нен жас та, ажарлы да, ақылды да. Кәмаштың қателігі – саған ти­
гені. Өнерін де жоғалтты, өзін де жоғалтты. Түбіне жеткен Сен –
Бауыржан!» – депті кесіп-кесіп сөйлеп.

мұрны жалпайып Мәриям жеңгесінің қолынан сүйіпті.
Қарны селкілдеп Сәбең күліп тұрыпты.
«Қырғыздарды қырып кетті...»
Сәбең екеуі Қырғызстанға бара қалыпты. Әзіл-қалжыңы қатар

жүрер қаламгерлік орта. Әзілі ақылына емес, тілінің ұшына біткен
ақынсымақ алқа-қотан отырған топта «Сәбит байке (аға)! Қордай
асуынан асарда жан-жағыңызға қарадыңыз ба?» дейді. Сәбең жө­
пелдемеде қырғыз бауырдың не айтқысы келгенін аңдамай аңқи­

ып қарапты жүзін тіктеп... Сәл тыныстаған әлгі қужақ: «Кенесары
ағаңыздың басы көзіңізге шалынбады ма?» – деп қалыпты.

Сәбең жарықтық қуқыл тартып, бетіндегі шұңқырлар терең­
дей шұбарланып тұлан тұтыпты. Шалының әу-жайын байқаған
Мәриям анамыз:

қырғыз ағайынға өздеріңіздей тұқым сыйлаған сол қос қайнағама
(Кенесары, Наурызбай) қатты ризамын. Түрлеріңнен көріп тұр­
мын, дәу қайнағамнан аумайсыңдар, қайныларым-ау – депті.
Дастарқан басы лақылдақ ақынды отырыстан қуып шығыпты.

Ға­биден айтқыш дейсіңдер. Бәрі бекер екен. Біздің Мәриям айт­
қыш екен. Қырғыздарды қырып кетті, – деп осы әңгімені үкілеп
жеткізген екен Сәбең жарықтық.
«Портфельбақыт...»

Үй болған соң ұрыс болмаса да, аздап кейіс болмай тұра ма?!
Қабақ жараспаған бір сәтте: «Е, Сәбит-ай, саған жастай тиемін деп
оқи алмай қалдым ғой. Әйтпесе, ана Б... құрлы министр болатын
едім ... ...» – дейді Мәриям апай.

нистрлік портфельден айырылған күні ол жәй – әйел. Ал, өлген
соң біржолата ұмытылады. Өйткені, ұлтқа істеп жатқан ештеңе­
сі жоқ. Жәй орындаушы ғана! Ал, сен, Мәке, кім болғанда да
ака­демик-жазушы Сәбит Мұқановтың жарысың. Тірімде – осы!

Мен өлгенде де – сол! Түһ басыңдағы бақты біреудің «портфель
бағымен» салыстырып – депті.
Рас сөз. Көп жұрт Мәриям апайды Сәбеңнің жары деп сый­
лайды. Сараман ақыл иесі – Мәриям апай Сәбең тәрбиесін ала

жүріп, Сәбеңе ықпал етті, Сәбеңнің өзін тәрбиеледі. Сәбеңді кө­
термелей жүріп, өзі де жұрт көңілінде биіктерге көтерілді.
Мұқанов «академиясын» тауысқан Мәриям апай Сәбеңнің өз
сабағын бойына сіңіріп, оны өзіне сый етіп қайтара білген жары!

Тоқтаусыз шақыруларды қабылдап, қонақасыға бара жатқан Сә­
беңнің алдына дәм тосып «Даладан келгендей болмайық, үйден
барғандай болайық, мына дәмнен бір татшы» – деп, тамақсау
отағасын жұқа жемдеп алудан бастап, ірілі-ұсақты жиналысқа

кетіп бара жатқан кексе жазушыны жасына қарай киіндіріп, «Сә­
бит-ау, сендер ұлғайып қалдыңдар, соңдарыңнан жаңа толқын
жастар өсіп келе жатыр. Олар сендерге қарағанда мына жаңа заман
білімін тереңдеп алған жастар. Мүмкін болса, жиналыста сөйлеме!

Қаратаев, Әлжаппар Әбішев, Әбдіжәміл Нұрпейісовті соғымба­
сы­ға шақырады. Тура Сәбең бардағыдай. Қолы тәтті Мәкең «Әй,
Ғабит, әй, Қабиден, айналайын Әбе­кең, Мұха, ой, Әлжаппар-ай,
Әби-Жамил» – дей отырып, жай­шылықта басы қосылып, жүзі жа­

раса бермес бір қауым елдің басын қосады. Жыл аралатып алдына
түссе Ғабең үйі түседі, әйтпесе жылдағы біріншілік Сәбит Мұқа­-
нов шаңырағында. Әрі қарай дәстүрлі жолмен қонақасылық жал­
ғасып кете ба­рады. Ата дәстүрін тірілткен бұл атаулы шақырыста

Мәриям апа Сәбең орнына жүреді. Қырық жеті жыл жұп жазбай,
жүз шайыспай жұптық ғұмыр кешкеннің шарапаты шығар, Мәкең
Сәбең болып биіктеп сөйлейді. Ол ортаға ерсі емес, мейлінше та­
биғи қабылданады. Апай тауып айтып, тапқыр уәждеседі.. Әзіл-

қалжыңға ұста! «Сыйға – сый, сыраға бал!». Бұл шоғыр да соғы­
мын Мәкеңсіз бастамайды. Тіпті олардан кейінгі Сәбең көзін көр­
ген, сөзін естіген буын да солай. Қос Ғабеңнің өзі қарадай тиісе
бастап, оңбастай ұтылып, мәз болып күліп «Бұған дауа жоқ» – деп

отырғанын өзіміз талай көрдік.
Әлжаппар Әбішев қана «ә, Мәриям» – дегені болмаса, Әбділда
Тәжібаев, Мұхаметжан Қаратаев «Айналайын жеңешесінен» –
деумен өтті. Мінезді Бәукең «жеңешелеп» тиісіп, сөзден ұтылып

тыныш табатын.
Жазушылардың өзі де, жарлары да Мәриям апайды қатты
сыйлайды. Ақылды аналығы, орнықты кісілігі үшін! Жарасымды
дәстүр, жақсы сыйластық! Ол да жазушылар арасынан сирек

көрінеді-ау шамасы...
Музей – ана
Ана жылы армян әдебиеті классигі, «дашнакшы» Овенас Ту­
манянның туғанына жүз жыл толуын үлкен той етіп тойлады.

Шәкәрім сияқты тұлға. Біз Шәкәрімді тірідей көмген құдықтан
аршып ала алмай жүргенде олар Кеңес өкіметіне қарсы болған
классигін қадірлейді. Ел ғой. Ел! Мәриямдай жарын алып Сәбең
де жетеді Қазақстаннан. Барса жүз жылдығы аталып, ұлан-асыр

той болып жатыр. Жазушыға үлкен музей ашылған. Жаңаша жаб­
дықталған. Жазушының музейінде Туманянның кемпірі отыр дей­
ді. Иегін сүйеген үстелден басы қылтияды...

манянның жарының арқасында жасақталған сияқты. Мен кетіп,
сен қалсаң арман не?

Сәбит Мұқановты бейне әулие дерсің. Дүниетанымы қай­шы­
лықты Сәбең соңына көп еңбек қалдырып, 1973 жылы дүние сал­
ды. 1975 жылы Өзбекәлі Жәнібектің басшылығымен «Сәбит Мұ­
қановтың мемориалдық музей-үйін» жасақтадық. Сонда ерекше

сүйенген кісіміз – Мәриям Қожахметқызы Мұқанова!
Егер, Мәриям апай Сәбеңнің беделін арқаланып қана ірімсіп
жүрген жан болса, – жары жарық дүниеден көшкен соң адасқан
қаздай күйкі күй кешпес пе?! Жоқ. Тіпті де олай болған жоқ.

Қайта, уақытында саясатқа дамылсыз араласып, айтқанын өткізіп
үйренген Сәбең жарықтықтың, өмірінің бесін шағында ұлғайған
жас, өзгерген уақытты жете пайымдамай, сөйлемес (үндемес)
жерде сөйлеп жіберіп, аталық жасар жерде ағаттық жасап алған,

байтақ өмірбаянының ойлы, қыратты жерлерін, жарын жоқтаған
жесір болып, классик жазушының елге сіңірген еңбегін ұқсата
көрсетіп, ел анасы бола жүріп, өзінің айнымас ақылды адамдық
болмысымен тігісін жатқызып, үзіле жаздаған өрмектерді қайта

жалғап, суына жаздаған жүректерді қайта жылытып, – ұлт
классигін өз биігіне қайта көтерісті.
Халық атынан сөйлеген халық жазушысы кезіндегі Қазақстан
басшысы Д.А.Қонаевпен де араларынан қыл өтпестей ағалы-інілі

бола қоймағаны көпке мәлім. «Теміртаудың жұмысшыларына оқ
атқыздың. Қолың қан Димаш!», «Ел арасында «мешок обещания»
атандың Димаш!»– деп айылын жимай сөйлеген аузы батыр Сә­
битті қанша кең болғанымен, қайдан ұнатсын Димекең? Мәриям

анамыз өткенді – өткен, кеткенді – кеткен дей отырып, өзі де ірі
тұлғаны ірілікке шақырып хат жазғызды. Қабылдауына сұранды.
Хатында да, қабылдауында да Сәбеңді биіктете отырып, музей
ашу тілегін жеткізді. Топырағың торқа болғыр, «Мәриям жеңгей»

беңнің сүйегі шыққан Төлебаев көшесі 125/129 үйдің 3 пәтерін
музей жасау туралы қаулы шықты.
Мәдениет министрлігіне қарасты бір мекеменің С.Д. есімді
директорын С.Мұқанов музей-үйіне директор етіп тағайындады.

Апай танысуға келген С.Д-мен бірсыпыра сөйлесті. «Жазатын,
сызатының бар ма?» – деген секілді сұрақ қойды. Ақырында:
«Қарағым министріңе сәлем айта бар. Сәбит шығармасын дұрыс
білмейтін, өзін мен дұрыс білмейтін адамға шалым тұрған

шаңырақты да, көз майын тауысып жазған қағаздарын да сеніп
тапсыра алмаймын. Мен араласпай-ақ қояйын өзің министріңе

аэропортта Сәбит осы күмәжнікке қызығып, сол жерде жалма-жан
алып берген едім. Е, мына сары туфли ма? Осы туфлидің кісілігі
шамалы. Бірақ, өмірі өзіне киім алып көрмеген Сәбит өзі дүкенге
барып, «иілмей, бүгілмей аяқ сұға салғанға жақсы екен» – деп алып

келіп, киіп жүрді. Қайсы қолжазба, ә, мына блокнотқа жазылған
ба? Бұл денсаулығы төмендеп кеткен соң (Дубльтаға) қағаз, қалам
алдырмай, жай демалғалы барғанда, екі-үш күннен кейін өзін
қоярға жер таппай, бас дәрігерден сұрап алып, менен жасырынып

пьеса жазған дәптері ғой… міне, осылайша біз жазушы үйіндегі
бар жасау-жабдықтың «паспортын» жасап, музей экспонатына
апай арқылы айналдырып едік.
Бауыржан Момышұлында «Музей апа» аталатын этнография­

лық әңгіме бар. Ал, Мәриям апай – «МУЗЕЙ – АНА!»
«Әдебиеттің анасы...»
Жазушыға жар болғаны үшін ғана ананы осыншы көтер­мелеуге
бола ма? Кім білсін? Бірақ, басқа емес, әдебиет алыптарының

бірі Ғабит Мүсірепов Мәриям апайды осылай бағалағанына куә
болдық.
Мәриям апай – Сәбең жарықтықтың біраз шығармасында өз
атымен бейнеленетін кейіпкер де, енді біраз шығармаларында ке­

йіпкердің түптұлғасы (прототипі) кейпіндегі жасырын тұлға. Өз
басым «Мөлдір махаббат» романындағы Бәтес бейнесін көркем
образға айналдыру жолында Мәриям апайдың көптеген адами қа­
дір-қасиеттерін пайдаланғанын шама-шарқы дәлел­дегенмін.

«Он алтыға келгенде кемел жасы,
Тізесіне салбырап түсті шашы» деп жырлайтын «Сұлушаш»
та тап солай! Поэма жазып аяқтаған жазушы: «Мәриям, сенің
шашыңа тартуым!» – деген ризашылықпен.

Алматыдағы ақын, жазушыларды, олардың жарын түгендеу,
араласып, құраласуда жолынан ұтылмайтын Мәриям анамыз
«Осы В.А.Рождественскийдің кейінгі кемпірі жастау еді, тірі
шығар, сен орайын тауып хабар алсайшы. Алексей Толстойдың

кейінгі келіншегі Марина Ильинична да тірі болса керек. Үйде
болған еді соғыс жылдарында. Галина Серебряковадан не хабар
бар? Әй, әй Сәкен ағай-ай, қызықса Галина қызыққандай ғой.
Үйінде сан рет болып едік. Осы сен Өзбекстанға барып қайтамын

деп жүр едің ғой. Ғафур марқұмның жесірі Мұхарамма ханумға
сый беріп жіберейін, ала барсайшы! Ана Сарыбала (Н.Фазылов)
хабарласқанды қойды ғой…» – деп өздері кезінде араласқан ел,
түрлі ұлт өкілдерінен жақын тұтқан жазушылардың, көзі кеткен

достарының жарларының жағдайын да біліп отырар еді. Көзі
тірісінде Сәбең салған достық сүрлеу ескіріп кетпесе, қаламгерлік
байланыс ең болмаса кісілік қатынаста жалғасып жатса деген
кең ойлайтын кемел ана іс-әрекеті еді бұл! Мәриям апайдың сә­

лем-сауқатымен де талай елге барып, талай тарихи кісілермен
танысыппын ойлап отырсам?!
1982 жылдың 8 шілдесі. Мәриям апайды қолқалап Қап­шағай
қаласына алып бардым. Онда атақты «Адасқандар» («Мөлдір ма­

хаббат) романындағы Бәтестің түптұлғасы – Бәтима Мақашқы­
зы тұратын. Әуелгіде «Сәбиттің орнына Бә­тиманың келетін жөні
еді. Қайтесің енді? Бұл да Сәбит үшін істеліп жатқан шаруа ғой.
Сені бастап барайын. Әйтпесе, жасы ұлғайған кісі сені баласынып,

сырын ашпай жүре ме?» – деп алып, Қапшағайға бастап барып еді,
аяулы анамыз.
Бәрі де жары Сәбит үшін, әдебиет үшін еді. Соны жете түсін­
ген аяулы адамды айтсайшы! Осыдан соң қалай риза болмассың

Мәриям апайға?! Бәлкім Ғабең жарықтықтың «Мәриям – әдебиет
анасы» – деген сөзіне ден қою жөн-ақ шығар.
Әліптің артын бақ...
Ана бір жылы Әбділда Тәжібаев: Ғабеңдей ағаның ақ батасын

ды жақсы білмейсің. Әліптің артын бақ! – депті Мәкең. Айтып
отырғаны – өзінің бауыздау құдасы Ғабит Мүсірепов!

Сара апай, – Сәл болмағанда сеніп қалып, Әбекеңді өлтіріп ала
жаздадық-ау...
Сыйлыққа лайықты жүр...
Ұмытпасам, 1976 жылы болуы керек. Таңертеңгі сағат 900-де

С.Мұқанов үйінің (музей жасау үстінде едік) телефоны сыл­дыр­
лады. Бауыржан Момышұлы екен:

көретін жеңгем еді деп алғаш Сізге хабарлап, Сізден сүйінші сұ­
рап жатырмын, тентек қайның бірге шапқан жүйріктерге шаң қап­
тырып, Мемлекеттік сыйлық алды, – деп хабарлады.

ты болсын! Енді үлкен сыйлыққа лайық жүр! – деп құттықтады
Бауыржан қайнысын Мәриям апай.

Әрі қарай Қазақстан Жазушылар одағының басшысы Әди
Шә­ріпов, досы Д.Снегин Бәукеңнің 60 жылдық тойын тойлау
үшін ақылдаса барып, естіместі есітіп, пұшайман болып Сәбеңе
кел­генін, Сәбең басшылық жасап батыр інісінің тойын жақсы

өткізгенін әңгімелеп берді бізге!
Жазушылар Одағына ықылас
Мәриям Ана – осы, әрі шежіре, әрі шешен, әрі көсем!
Кезінде жар-қосағы Сәбит Мұқанов басқарған шаңырақ са­

най ма, әйтеуір Қазақстан Жазушылар одағы жағына мойнын
созып қарап қояды. Жәмиғатқа жетер жақсы ісі болса, қуаныш
көріп айтып отырғаны. Кей-кейде жиналысына қатысып қояды.
Шығармашылық одақтың қай басшысы да Мәриям апайға зор

құрметпен қарайды. Ардақты ананың төбесі көрінгеннен «Мәриям
апалап» – төрге шақырғыштап Ә.Әлімжановтың елбелек қаққанын
талай рет көзіміз көрді. Мәриям апайға бастатып, жазушылардың
жесірлеріне дастарқан жайып (8 наурыз еді), жақсы дәстүрдің

төбесін көрсетіп, алдаразы болсын алған Ж.Молдағалиев еді.
Қазақстан Жазушылар одағында марқұм ақын Құдаш Мұқа­
шевтің туғанына жетпіс жыл толуы аталып өтті. Ұлғайған жасқа
қарамай жиынға Мәриям апай да келді. Айтар сөзін айтып, ақын

ұрпағының мерейін тасытты. Тарқаған тойдан апайды үйіне алып
келе жатық. Апай аяғына шағымданды.

шәй ішіп едік, келсеңізші, балаңызды бірге еске алайық» – деп
болмады. Көңіліне қарап келгенім ғой. Әрісі Сәбит тағдырын
сабақтастырған Союз ғой мынау, жөндеу жүргізді деп еді, оны да
көре кетейінші деп…

Сәбеңдей отағасына деген сағынышын жүрегінде мәңгі сақ­
таған ғазиз жүрек, анам-ай!
Жазушы жарына құрмет
Ұмытпасам 1990 жылы болар, Қазақстан Жазушылар ода­ғы

басшысы Нұрлан Оразалин алдындағы әріптес ағалары Ә.Нұр­
ша­йықов, З.Қабдоловпен кеңесе отырып, Мәриям апайдың сексен
жылдық мерейтойын тойлап өтуді ұйғарыпты. Баласындай болып
өскен маған қолқа салып, апайды ортамызда отыруға келістір

дейді. Апай: «Қарағым ұят болады. Сәбиттің тоқсан жастық тойын
ел тойлады. Енді, мен сексен деген пәленің шетін шығарып жат­
сам, ел күледі. Сәбиттің кемпірі құтырған шығар деп. Менде нақ­
ты туған күн жоқ. Сәбит белгілеп берген туған күн көктемнің жа­

зға ұласар шағы өтіп кетті. Балаларым қарашаңырақтан дәм тат­
қысы келсе, «Сәбит тойының құдаяшүкірі» атап, күн белгілейік.
Үйге келсін!» – деп қарап отыр.

нен шықтық» дегендей, Сәбең тәрбиесін көріп өскен жандармыз.
Апайдың қолынан қаншама дәм таттық. Біз де шәй беруге тиісті­
міз ғой. Бәріміз Мәриям апайды үйге шақырар едік. Біріміздің
үйімізге бара алады. Біріміздің үйімізге бара алмайды. Біздің бұл

іс-шарамыз Сәбең мектебінен өткен қалмагерлердің жиналып,
Мәриям апайға бір жерден шәй беруіміз, – деп қаламгер қауымы
қинайды.
Ақыры апай иілді. Сөйтіп, Қазақстан Жазушылар одағы өзінің

бәленбай жылдық тарихында тұңғыш рет жазушы жарының сек­
сен жылдық мерейтойын тойлап өтті. Тілінің сүйегі жоқ З.Қабдо­
лов басқарған тойда Әбдіжәміл Нұрпейісовтен тартып толқын-
толқын қаламгер қауымының өкілдері бала бейілмен көсіліп сөй­

леп, Әзілхан Нұршайықов хатын, ақындар арнау өлеңдерін оқып,
Сәкен серілер ән шырқап емен-жарқын отырды.
Бір жағынан, бұл – С.Мұқановтай жазушыға құрмет болуы
керек. Сонымен қатар Мәриям апайдай кемел ақыл иесі, аяулы

жанның өзіне көрсетілген құрмет болатын. «Бізге мұндай құрмет
неге жоқ? – деп сол тұста Сәбең тұстастарының көзі тірі жарының
бірде-бірі айтқан жоқ. Айтуға тиісті де емес еді.
Мәриям ана – Ұмай ана, Домалақ ене, Айғаным, Зейнеп, Зере,

Ұлжан сынды аңызға айналған аналар дәстүрін игерген, білгенін,
түйгенін бүгінгі ұрпаққа «өйт-бүйт» – демей-ақ, ақылды болмыс
іс-әрекетімен өнеге шашып, өмір сүріп келе жатқан Ана-жүрек!
Мәриям ана жар қадірлеуде – әйел, ел қадірлеуде – Ана!

Тағдырдың таяғы
Мәриям апай, мейлінше әділ кісі. Әділеті жоқ адамнан үлкен
кісілік қайдан шықсын асылы. Әділдік алдымен өзіңе адал бо­
лу, айналаңа әділет көзімен қараудан басталса керек. Апай ке­

ліндерін кеудеден итермейді. Қыздарынан артық көрмесе кем
көр­мейді. Кавказдық орыс қызы – Люда Сәбең жарықтықтың ша­
ңырағына келін болып түскен алғашқы күнінен бастап қазақша

үйрену әрекетіне кірісіп, ері Ботажанға енеммен қазақша қалай
амандасқаным жөн деп кеңеседі. Ботажан таңертең бар да «Ма-
ма, ақша бер» – десең жетеді. Шешей бетіңнен сүйіп мәз болады» –
деп кеңес береді. Таң алакеуімнен тұрып, енесіне келген жайдары

Люда әй-шәй жоқ «Мама ақша бер» – дейді қазақ тілінде түн ба­
ласына қатырып жаттаған сөзін айтып.

Мәриям апай.
Ене де аң-таң, келін де аң-таң. Мән-жайды білген Ана «ә, жек­
сұрын!» – депті, зілсіз жекіп.
Сөйткен Ботажан өмірден жасырақ өтіп кетіп, көңіл айтуға

барғанда тағдыр жазуына тас-түйін бекіп отырған жаралы ана:
«Қара дауыл соғып, халық қаралы күй кешкен (1937) жылы жарық
дүниеге келіп, бауырымызды жылытып, үмітімізді тұрақтатқан
бала еді. Атын Ботажан қойдық дегенде Сәкен ағай «Неге Бұзау­

жан қоймадың?» – депті ғой Сәбитке. Сәкен ағай не десе де Бо­
тажанның аяғы құт болды. 1937-нің құйынынан аман қалуым –
осы ұлымның тілегі шығар дер еді, әкесі. Тағдырдың таяғы ти­іп
кетті ғой…» – деп тебіреніп еді. Арыстан, Марат, Алтай да ба­

қилыққа аттанып кетті. Тағдыр таяғы бұдан артық қалай тиеді?!
Соның баршасын жеңіп келе жатқан Мәриям апай – ер ана!
Қасиет
Ұл-қыздары, келіндері, күйеу балаларына мейлінше әділ қа­

райды Мәриям апай. «Мамалап» келген бір келіні жөнінде «Ма­
малағаныңа болайын. Осы келінімде саңлау жоқ» – деп қалғаны
бар. Сүйікті немересі, атасы кітап арнаған, бауырына басқан тұң­
ғыш немересі Бақытжан сүп-сүйкімді қызға үйленді. Атасынан

қалған «Волга» маркалы жеңіл көлікті немересі Бақытжан мініп
жүрді. Анасын (әжесі) апар деген жеріне мүлтіксіз апарып қайта­
ды. «Мынау Сәбиттің орны еді» – деп алғы орынды бос ұстап, өзі
артқы орынның біріне отырады. Жолаушы көбірек болып жатса

Сәбеңнің орнына кім болғанда да ер кісінің отырғанын қалап
тұрады. Жастығы шығар, жаңа түскен ашық келін үйден жүгіріп
шығып жарының қасына (Сәбеңнің орны. Қ.Е.) тып етіп отыра
қояды. «Қарағым!» – деп бастап көңілі қаяулы ана жас келініне

бір ескертті. – Кім болғанда да сен әйел баласысың. Мына орын
атаңның орны. Мәшине іші кең ғой. Қалаған жеріңе отыр». Екі
ескертті. Үш ескертті. Ақырында, мына көріністі маған көру ауыр

(Мәриям Мұқанкеліні қазасына)
Мәриям апай!
Алматыдан жеткен суыт телефон «Мәриям апайдан айырылып
қалдық» деген суық хабар әкелді. Өзінің аналық мейір-ша­па­ға­

тымен туған анаңдай болып кеткен аяулы адамның қазасы мұңға
батырады кісіні. Адам райында өміріне көп үңіліп едім, аналық
өнегесін көп алып едім.
ХХ ғасыр басында отағасы түйнектен жастай жан тәсілім етіп

күйреп түскен бір шаңырақтың жалғыз перзенті ретінде Зейнеп
әже бауырында бұла өскен, ойлы өскен жалғыз қыз еді Мәриям!
Тоқпақтай қос бұрымы жарысып тобығына түсетін 15-тен 16-ға
шығар таң дидарлы қыз бала жаңа заман жаршысы Сәбит Мұ­

қановқа жар болған күннен бастап «қазақтың әйелі қандай бо­
лады?», «жазушының жары қандай болуы керек?» – өзінің бар
өмірін жар-қосағына бағыштап есігін ақ күзетіп, бесігін құт қо­
лымен адал тербеткен Мәриям анамыз өз өмір үлгісімен сол сұ­

рақтарға жауап беріп өтті өмірден. «Өз үйінде өрмек өрмеген, кісі
үйінде сырмақ сырады» – төрт ұл, екі қыз сүйген алтын құрсақ
өнеге басы еді Мәриям анамыз.
Сәбит Мұқановтай жазушының алдындағы Сәкен, Ілияс, Бе­

йімбетке келіндік ізетімен «Сұлушаш келін» атанған, Ғабит, Ға­
биден, Асқар, Жақанды (Сыздықов) құрмет тұта жүріп құрметін
асырған, Әбділда, Әлжаппар, Мұхаметжан, Бауыржанды туған
қайнысындай жақын тартқан, Сафуан, Әбдіжәміл, Сырбай, Ғафу­

ды баласындай бауырына басқан қайран дана бейіл дарқан Мә­
риям анам!
Жарлары 1937-ші жылдың зұлматына ұшырап, отағасы аты­
лып, есігі жабылып аңырап қалған Гүлбаһрам, Күлжамалды абы­­

сынындай көріп түн баласына «халық жауларының» жары тоң­
басын деп шанамен сексеуіл тасып, келінге айналып қызмет ету
арқылы сөнген көңілдерінде үміт отын жағып, жарынан айрыл­ған
Күлжамал Мәуленова, Зайдахан Бекхожина, София Молдаға­лие­

ва, Бәтіш Ыдырысова, Бәдеш Қайырбекова, Қазына Нұрмаха­нова-
Әбдіразақоваға ене болып, қайғылы сәтте сабырға шақыра­тын
өмірдің алтын арқауындай қайран Мәриям анам!
Зерек зердемен табиғат заңдылығын түсінген Ана өзі үшін

емес, жары – Сәбит Мұқанов үшін тіршіліктің жүзіне қайтадан
тік қарап өмір кешті. Ол бар саналы ғұмырын қазақ әдебиетінің
бір классигі – Сәбит Мұқановқа арнады. Тірлігінде жазушыға

жалғасса – дана бейіл Мәриям ананың өмірден өзі кеткенімен,
өрнегі бөлек көсем өнегесі ұрпаққа, ұрпақтарға қалар, Иллаһи!
Хош, Дана бейіл – аяулы Ана!
Перзенттік пейілден,

(Мәриям Хакімжанова тағдыры туралы)
Біз қоңсы тұрдық. Қазақша айтқанда «құдайы көрші.»
Ол дүниеге таң қалмай өтті. Ал, мен оған таңқалумен кеттім.
Таң шапағы рауандап атқаннан ол кісі бальконға шығады.Кі­

тап оқиды. Ойланып отырады. Біз көрші үйден Бейсекеңді ар­
қалағандай етіп көтеріп алып шығамыз. Алдын-ала дайындалған
орындыққа бабымен отырғызамыз. Мәриям апай төбесінен төніп
«Бейсеке, қалайсыз?» – дейді. Тілі күрмеулі Бейсекең таяғын сол

қолына аударып, оң қолын көтереді. «Жақсымын» дегені. Кейде
маған сыбырлағандай етіп «Мәриямға сәлем айтшы, халін білші»

Бейсекең атынан әңгімелесіп шығамын. Әйтпесе, үйдің жо­ғар­ғы
қабатында отырған апайға Бейсекеңнің сұраулы сәлемін жет­кі­
земін. Кейде жерде отырып Бейсекең Мәриям апаймен замандас
жасағанын, қызметтес болғанын ықыласпен әңгімелеп, естелікке

кетіп қалады. Кейде апайдың өтінішімен үйдің жоғары қабаты­
на көтерілемін де Мәриям апайға құлақ түремін. «Қайран Бейсе­
кең...» – деп бастап ақ еден сырын айтады Мәриям апай.
Мәриям апай қадірін ел білді ме, жоқ па? Әйтеуір ақын қыздар

ауыр тағдырлы ақын апаларының қадірін білді. Ақын қыздар жыр
керуенінінің басы етіп ұстады ол кісіні. Күн аралатып Тұрсынхан
Әбдрахманова, Фариза Оңғарсынова, Оразгүл Нұрмағамбетова,
Мағира, Сара... дегендей ақын сіңлілері үзбей келіп, әңгімелесіп

кетіп жүрді. Мәриям апайдың да олар дегенде шығар жаны бөлек.
Әрқайсысын бауырынан өскен ұрпақтай әспеттеп, аялап, сырты­-
нан қамқор болып отырғаны, жарықтық. Тірісін ғана емес, қазақ­
тың аты мәлім ақын, қайраткер қыздарының о дүниелік болып

кеткен аяулыларын да еске алып, өлең жазып, естелік айтып, жи­
нақтарын құрастырып әлек болып жүретін. Олар жайында жа­
нынының жарымын берердей бәйек болып әңгімелеуші еді.
Шолпан Иманбаева туралы «Ол таң жұлдызы еді жанып ту­

ған...» – деп бастап біраз жерге кетеді ойланып. Одан Зияш Қа­
лауоваға келеді аяңдап. Зияш Мәриям апайдың қызындай болып

қолында өскен жан. Албырт ақын, үмітті қаламгер болған. Сүй­
ген жігіті Ұлы Отан соғысы аталатын сұрапылға аттанып, одан
қара қағаз алған күнгі ақын трагедиясын Мәриям апай жылап
отырып әңгімелер еді. Соғыстан кейін бір ұшқыш жігітке тұр­мыс­

қа шығып, бақыттың дәміне ерні жаңа тигенде бала көтеріп, бо­
санғанда (Босандырған Тайыр Жароковтың балдызы деуші еді.)
дәрігерлердің салғырттығынан қан көп кетіп, уақтылы бақылау­
сыз қалып талықсып, жан тапсырыпты қайран Зияш ақын! Оны да

Мәриям апайдан жазып алыппын. Зияш Қалауова жайында арнайы
мақала жазған сәтімде Мәриям апайдың қолынан ақын апамыз­дың
жыр жинақтарын алып, естеліктерін рұқсатымен пайдаланып едім.
Қазақтың тағы бір қызының тағдыры алдымнан шықты. Ол үшін

күнделікке ден қояйын.
Наурыздың 28-і, 1992 жыл.
Мәриям Хакімжанова апайдан бір әңгіме естіген едім. Нәшіне
келтіріп, адам аттарын қаладай етіп мәнерлеп айтқан әңгіменің

ұзын-ырғасы мынадай:
Алма Оразбаева орыс нәсілді азаматқа тиген екен. Ол да рево­
люционер болыпты. Жарасымды, жақсы семья болса керек. Мәс­
кеу (КПСС) бір күні Алманы Монғолияға арнайы тапсырмамен

жіберіпті. Бір жылға ма, екі жылға ма?
Алманың емшекте баласы бар екен. Сол сәбиге қарар деп
ауылдан сіңлісін алдырады.
Емшектегі баласын байы мен сіңлісіне қалдырып, Алма Мон­

ғолияға кете барады. Әйел адам сыртта қайдан жағдайы болсын,
жадап-жүдейді. Алайда, коммунистік тапсырма, өз бетінше тастап
кете алмайды. Бас тартуға тағы болмайды.
Араға жыл, не екі жыл салып Қазақстанға оралады. Күйеуі,

сіңлісі қарсы алады. Сіңлісі екіқабат. Шермиіп тұр. Күйеуі жайлап
әңгіме бастайды.

кетеді.
Алматыда арнайы ауруханада жатады. Арнайы пансионат (үй)
бөліп, қасына дәрігер қояды. Жазылмайды. Мәриям апай барып
халін біледі. Алма Мәриямды танымайды. Жүдеген. Меңіреу. Ай-

далаға қарап отырады. Орынсыз ха-ха-лап күледі. Бебеулеп жы­
лайды. Бірде томсырая қалады...
Сіңлісі күйеуімен тұрып жатады. Бірақ, Алматыдан көшіп ке­
теді.

йын Баян! Баянның осы тірлігінен қазақ келіндеріне ғана тән,
онда да урбанизация дейсіңдер ме, әйтеуір қазақтан да кетіп бара
жатқан бір ізгілік көремін.

өтірік ашуланған болып. – Қазіргі заманда келін өзінің туған ата­
сын да бақпайтын болды ғой қарағым. Ал, біз, біз басқа едік қой.
Әлде ол кезде адам иманнан тұратын ба еді?
Ол кісі ойланып кетеді. Мен апайдың өзінен естіген таныс

өмірбаян соқпағына түсіп ой сорабын кешемін.
...Мәриям апай 13-14 жасында қазақы жолмен көрші ауылдың
бозбаласына атастырылған тұлымшағы желбіреген қыз бала. Он
бес жасында тұрмысқа шығады. Араға жыл салып қошқардай ұл

береді бесігіне. Ұзамай жар қосағы да, тар кемерін кеңітіп жа­-
рыққа шыққан аяулы перзенті де көз жұмады. Кейін араға жылдар
салып келін болып ұзатылған елге келіп, жастай кеткен жары мен
уыздай жер қойнына тапсырған перзентін көз жасын төгіп өлең­

мен еске алады:
Өткелін Ботпаншықтың өттім кесіп,
Тобылдың күміс суын жырмен есіп.
Шарқ ұрып сайрандаған қайран жерлер,

Құлазып, қу дала боп қалдың нешік?!
Ұл сүйіп, отау тіккен қонысым-ай,
Саяңда танып ем ғой алтын бесік.
Үзіліп кірпігімнен ыстық жасым,

Егілдім өткен өмір еске түсіп
Басайын өксігімді жәйіп қанат,
Аңсаған топырағыңды сенің құшып.
Келін боп, желек жамылып түскен жерім,

Көркіңді бір көруге келдім сенің.
Тірі жан, өлі әруақ елеңдесін,
Тигенде құлағына менің жырым.
Тіл қатпай, тебіренбей жатыр неге?

Анасын ұмытқан ба жалғыз ұлым.
Мамаңды бір иіскеші Закарияжан,
Аңсаған ана көкірек алсын тыным.
Жатқалы 24 жыл жер қойнында,

сынды қанқұмарлар, Сорлатып сонша жанды жалмар ма екен?»
(1938 жылы жазылған) – деп те ашынды өлеңдер жаз­ды. О,
отыз жетінші жыл қазақ азаматтарына ғана емес, қазақ қызда-
рына да көтере алмас салмақ салды, тағдырдың ауыр жү­гін ар­

қалатты, сағын сындырды, қан жылатты. «Халық жауы» атан­ған
ерінен теріс айналған қыздар қаншама?! Ал, Мәриям апай болса
қан-қасап қоғамның шын келбетін қайғылы жүрекпен дар-дар
айырып жыртты. Өз қайғысын «ғаламат қоғам құрып жа­тыр­

мыз» – деген жалған мақтанға оранған мемлекет бойындағы қа­
сіретті көріп, танып, ашына жырға қосты. КСРО аспанын жеке
адамға табынушылықтың асқақ ұраны жапқаны соншалық қоғам
бойындағы дертті көзді қанша бадырайтып ашқаныңызбен көре

қою, көре алу – қиынның-қиыны болатын. Ол насихат тасқыны­
мен, идеология жамылғысымен мықтап орап, тұмшаланып тас­
талған болатын. 1937-38 жылдары Мәриям апай өлеңдеріндей
шыншыл нақты, затты өлең қазақ поэзиясында кем. Орайында ес­

ке түседі, жалған мақтанға құрылған жауыз «империяны» он бес
одақтас мемлекеттің ақындарына мадақтатып болған И.В.Сталин
шет елден бірнеше атақты жазушыларды шақырады. «Жасампаз
СССР»-ді көрсетеді. Жағдай жасайды. Осы сапардан Лион Фейх­

твангер мадақ кітабын, Андре Жид мазақ кітабын жазып оралып
еді. Бірі заматында орыс тіліне аударылып жарық көрді. Келесісі
КСРО ыдыраған соң ғана орыс тіліне аударылды. «КСРО 1937
жылы» аталатын мазақ кітап жазған Андре Жид кейінірек Новель

сыйлығын алды. Тұмшаланған дүниеден шындықты ашып, аршып
көре білу оңай емес. 1937 жыл әңгіме болғанда қазақ жазушылары
шындықты айта алмады деп жатамыз. Шындықты осындай жағ­
дайда ашу, арши айту оңай деймісің?! Қазақ ақындары ара­сы­нан

1937 жылдың қасіретін айта білген ақынымыз Мәриям Хакім­
жанова! Біз ақынның жоғарыда үзінді күйінде келтірілген өлең­
дерін солай бағалаймыз.
Ақында мынадай да өлең бар:

Неге келдім дүниеге,
Неге тудым жан болып,
Неге алдандым ырыяға,
Неге өлмедім қан болып.

Нені күтем сұм жалғаннан,
Не көрсетті, не көрдім?
Неге таптың сорлы анам,
Тұтқыны ғып өмірдің?..

Ана бір жылы Қостанайға жолы түскен әдебиетші, журналист
досым Сауытбек Абдрахманов (маған осы триптихтың идеясын
айтқан да сол) мынадай әңгіме айтып еді. Кеңес тұсында Ыбырай
Алтынсарин бейітіне ескерткіш ашылады. Сол кездің салтымен

бейіт басы болса да шағын митинг ашылып, сөздер сөйленеді. Бір
кезде... маңайдағы қалың қопа жақтан... шошқалар тоңқалаңдап
бері қарай шапқыласын... Ғабең жазғандай, «надандау, топастау
жаратылған жануарлар» өз бетімен салып ұрып келе жатыр ма,

әлде тіпті біреулер зиратқа қарай әдейі бағыттап айдап жіберді
ме, кім білсін? Әйтеуір доңызы құрғыр бейітке жақындап келіп,
топтасып тұрып қалады. Сонда топ ішінен әрі қарай қайыратын
немесе сөйтіңдер деуге жарайтын бір азамат шықпады-ау деп

қамыға, көзіне жас ала сөйлеген екен Мәриям апай!..
Сондай қоғамға қайдан іші жылысын?!
Оның үйіне «темір нарком» Темірбек Жүргеновтің жары – Дә­
меш Ермекова келіп, заман зұлматына ұшыраған аяулы жарларын

еске алып, жылап-сықтап алатын. Оның үйіне өз ошағынан жылу
таппай жылап ұлы Күләш (Байсейітова) келетін. Жылап-жылап
мауқын басатын. Оның үйіне қазақтың маңдайына сыймай кеткен
ақын қыз Зияш келіп соғыстағы жігітін жоқтап, жылап-жылап

шерін тарқататын. Мәриям апай соның бәріне – біріне дос-жар,
біріне апа болып – жүрегінен шуақ бөліп беріп, сабырға шақырып
жұбататын.
Оңаша қалған сәтте ойға беріліп:

Әрі дос, әрі құрбым, қадыр білген,
Тағдырлас жан едік біз қатар жүзген.
Ұсындым кітабымды өзіңе арнап,
Туған жыр арпалыста маңдай терден.

Оқырсың, ойланарсың қайран Дәмеш,
Қарсы аламын, айтар болсаң ақыл-кеңес.
Жек көрем, жиіркенем жылпостардан,
Өсекшіл, екі жүзді, қызыл өңеш.

Қулық-сұмдық ондайдың ойлағаны,
Арсыздық, арамдыққа тоймағаны.
Көзге күліп, сыртыңнан тас атады,
Сезіп қалар деп малғұн ойламады.

Талай шалды талай қу, қалды есімде,
Айтшы өзің, күйіп-пісем мен несіне?
Ит үред – керуен көшеді деген бар ғой,
Түңілгенде, түседі сол есіме.