Бұл кітап менің сапарымның кейбір маңызды сәттерімен бөліседі, менің өмірімнің үлкен бөлігін және еліміздің тағдырын қалыптастырған адамдар мен оқиғалар туралы жарқын естеліктерді қайта жаңғыртады. Соған сәйкес, мен өзімнің 50 жылдық еңбегімді 50 тараудан тұратын кітаппен белгілеп отырмын. Мен бұл жеке белестерді болашақ ұрпаққа түсінік пен шабыт береді деген үмітпен өз отандастарым үшін жазып қалдырдым.

Бұл — толық емес жазба, сүйікті ұлтымыздың тарихын құжаттаудың және оны келешек ұрпаққа сақтаудың кішкентай ғана бөлігі. Алдағы жылдарда әмірліктер бұл жазбаларға біздің бұрын кім болғанымыздың дәлелі ретінде, сондай-ақ Жер бетіндегі ең қарқынды және табысты елдердің бірін қалай құрғанымызды білу үшін жүгіне алады. Біздің жалғыз тілегіміз — келешек ұрпақтың өздеріне мұра болып қалатын болашақты құру үшін біздің қаншалықты тер төккенімізді көруі.

Мен оқиғаларды есімде қалғаны бойынша және сол кезде жазған күнделіктерімнің, өлеңдерімнің және басқа да жазбаларымның көмегімен қағазға түсірдім. Бұл естеліктерді уақыт мүмкіндік берген сәттерде, болашағымызды қалыптастыру жолында өткенімізге сүйене аламыз деген үмітпен жазып отырдым.

Біз сапарымызды осыдан 50 жыл бұрын: «Шын ниетпен еңбек етіңдер, сонда Алла және мүміндер сендердің еңбектеріңді көреді», — деген сөздерді басшылыққа ала отырып бастадық. Алдымыздағы жол әлі ұзақ және халқымыз бен ұлтымыздың игілігі үшін қалыптасқан біздің пайымымыз әлі толық жүзеге асқан жоқ. Біз әрқашан адамдардың бойынан жақсылық іздейміз және олардың әлеуетін баршаның игілігі үшін дамытуға тырысамыз. Дағдарыстар бізді тоқтата алмайды, кедергілер бізді баяулата алмайды. Біз күмәндану арқылы кідірмейміз де, тоқтамаймыз да.

Осы қарапайым сөздерден сіздер аздаған даналықты және менің ұлтыма, БАӘ-дегі және бүкіл әлемдегі бауырларыма деген сүйіспеншілігімнің көрінісін табасыздар деп үміттенемін. Мен оларды сіздермен, бәлкім, жастарымызды, араб жастарын және барлық жердегі жастарды шабыттандыруға немесе үйретуге көмектесу үшін бөлісіп отырмын. Сіздер де біз сияқты жақсырақ Отан құруға, болашаққа және әлеміміздің болашағына деген үмітті таратуға ұмтыласыздар.

Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен. Сіздің бауырыңыз, Мұхаммед бен Рашид Әл Мактум

2017 жылдың 6 желтоқсаны — менің есімде ерекше сақталған күн. Мен ерте тұрдым, бірақ таңғы асты сағат 11-ден кейін ғана іштім, өйткені таңертеңгі уақыттың көп бөлігі жаңа және өте қызықты жобаға арналды. Бұл жоба ұлтымызды жаңа және күтпеген бағытқа бастайтын еді. Мен қиындықтарды (challenge) жақсы көремін, өйткені даму мен эволюция «мүмкін еместі» талап етуден туындайды деп сенемін. Көкжиекке көз тігу жақсы-ақ, бірақ адам баласы одан әріге қарау арқылы ғана қиялын толық іске қосып, нағыз жетістіктерге шабыттанады.

Бұл жаңа мақсат шынымен де ерекше болды және мен оны халықтың қиялын ояту үшін пайдаланғым келді. Мен хабарламаның анық болғанын қаладым: мүмкін емес нәрсе жоқ, біздің ұлтымыз бен жеңіске деген жігеріміздің жолында ешқандай кедергі тұра алмайды.

Біз бұл жобаны дамыту үстінде бірнеше жыл бойы тыныш жұмыс істедік. Біз командамызды құрдық, әлеуетімізді арттырдық және халықаралық серіктестіктер орнаттық. Біз ғылым саласындағы мүмкіндіктерімізді ілгерілету үшін жаңа және өршіл жолға түстік. Сол күні кешке мен 15 миллионнан астам әлеуметтік желідегі оқырмандарыма жобаны жарияладым — Халықаралық ғарыш станциясына алғашқы БАӘ ғарышкерлерін жіберу.

Бұл ғарыш ғылымдарының, ғарыш кемелері инженериясының және миссия операцияларының интеграцияланған экожүйесін құруға бағытталған он жылдан астам жұмыстың шарықтау шегі болды. Біз Марс орбитасына ұшқышсыз зонд жіберу миссиясын бастап қойғанбыз және көрші планетаның климаттық жағдайларын имитациялайтын Жердегі алғашқы қаланы дамытуды жариялағанбыз — [Mars 2117] жобасы Қызыл планетада тұрақты және адамдар мекендейтін қала құруды ұзақ мерзімді мақсат етеді.

Біз өз жерсеріктерімізді жобалау, құрастыру және басқару мүмкіндігі бар алғашқы араб жерсерігін өндіру бағдарламасын әзірледік және әмірліктік жерсерік инженерлері, ғарыш ғалымдары мен техниктерінің тез өсіп келе жатқан қауымдастығын қалыптастырдық. Енді біз ғарышкерлерімізді Халықаралық ғарыш станциясының бортында ғылыми эксперименттер жүргізуге жібереміз — бұл эксперименттер БАӘ академиялық институттары тарапынан біздің ғылыми біліміміз бен түсінігімізді шынайы түрде тереңдету үшін жасалған. Біздің ғарышкерлеріміздің алдында жай ғана саяхатқа шығудан тыс нақты мақсаттар тұрды. Мен адамдардың жаңалыққа реакциясын бақылап, ұлтымыздағы мақтаныш пен қуаныштың артқанын көрдім. Әсіресе жастар бұл идеяға қатты қызығушылық танытты. Бізде жаңа шың бар екенін білдім, бірақ бұл тек бастамасы ғана екенін де түсіндім. Сол бір әдемі таңда, назарымыз ашық ғарышқа ауған сәтте, менің ойым өз бастауларыма оралды. Біз қаншалықты алысқа келдік?

Шейх Саид бен Мактум Әл Мактумның Әл-Шиндағадағы үйі. Мен атам Шейх Саидтың Әл-Шиндағадағы үйінде дүниеге келдім.

Мен таза ауаның өтуіне мүмкіндік беретін маржан тастар араласқан саз қабырғаларды, аласа төбелі бөлмелерді, ауланы және ата-анам мен бауырларымның жатын бөлмелерін еске аламын. Ақ сақалды, нұрлы жүзді атам есімде. Ол менің жадымда ақ жүрегі және берік сенімі үшін құрметке ие болған адам ретінде қалды. Көп жағынан Дубайдың тарихы одан басталады, өйткені ол қаланың әртараптануына және жаңа нарықтарды табуына көмектесті. Ол Дубайды жаңа сауда жолдарына ашты және өркендеу есігін айқара ашты. Бірақ оның ең үлкен жетістігі — халқымен қарым-қатынасы еді. Ол оларды жақсы көрді, ал олар оны қатты жақсы көрді. Айтуларынша, ол таң намазына дейін оянып, алыстағы құдыққа барып, үлкен шелекке су толтырып, мешітке әкелетін, осылайша ғибадат етушілер намаз алдында дәрет ала алатын. Атам ешқашан үкім шығарғанда немесе билік жүргізгенде қорқынышпен емес, шексіз сүйіспеншілік пен мейірімділікпен басқарды. Оның мәжілісі даналығымен бөлісетін және әділдіктің салтанат құруын қамтамасыз ете отырып, отандастарының шағымдарын тыңдайтын жер болды. Бәлкім, сондықтан да біз алғашқы әмірліктерді ашық ғарышқа жіберетінімізді жариялаған күні ол менің ойыма оралған шығар, өйткені мейірімділік пен махаббат ешқашан ұмытылмайды және уақыт өте келе өшпейді.

Ол қайтыс болған күні мен тоғыз жасқа толған едім, ол таң намазынан кейін көп ұзамай әкемнің қасында соңғы демін шығарды. Мен әйелдердің жоқтау айтқанын және ерлердің жылағанын есіме аламын. Мен бұл мақтан тұтарлық ерлердің жылайтынын ешқашан ойламаған едім. Тулардың төмен түсірілгенін және оның соңғы демалыс орнында қоштасып жатқан үлкен тобырды есіме аламын. Оның бейнесі менің жадымда сақталып қалды — таң намазының алдында, мешітте шелек суымен өз халқын күтіп тұрған сәті. О, Әбу Рашид, сіз бізге адамдарға қалай қызмет ету керектігін үйреттіңіз! Алла жаныңызды рақымына алсын.

Билік тек Аллаға тән. Ұлылық тек Аллаға тән. Ол — патшалардың патшасы. Ол мәңгілік, ал қалғанының бәрі жойылады. Ешбір мақтаншақ мәңгі өмір сүрмейді, өйткені ұлылық тек Аллаға тән. Бір ақын айтқандай:

Жер бетінің патшалары төртеу болған деседі: Нимрод, Бахт Наср, Зұл-Қарнайын және олардың ең ұлысы Сүлеймен. Бірде бір адам патшаның шеруін тоқтатып, онымен сөйлеспек болғанда, патшаның сақшылары араласып, оны кейін шегіндірген деседі. Сонда ол айқайлап: «Уа, Патша! Сүлеймен пайғамбарды құмырсқа тоқтатқан. Ол тоқтап, онымен сөйлескен. Мен құмырсқадан да қормын ба? Ал сен Аллаға Сүлейменнен де сүйіктімісің?» — депті. Патша атынан секіріп түсіп, әлгі адамға барып, онымен тілдесіпті.

Соңғы жылдардағы оқиғалар маған осы жолдарды жиі еске түсірді, сонымен қатар мені жастық шағымдағы маңызды тәжірибеге қайтарды. Әкем Шейх Рашид Дубай билеушісі болғаннан кейін, мен онымен бірге шетелдік кездесулерге бара бастадым. Мен оған қосылып, Иран шахы Мұхаммед Реза Пехлевимен кездесуге бардым — кейінірек ол өзін «Тауыс тағында» отырып «Император» немесе Шахиншах («Патшалардың патшасы») деп атаған еді. Мен 11 жаста едім. Мен мұндай бас айналдыратын ұлылықты, патшалардың өздерін халықтан ерекшелеу үшін қолданатын сән-салтанатын аса түсінбедім. Бүгінгі күнге дейін мен кейбір көшбасшылардың өз халқына осындай таптық айырмашылық иллюзиясын сіңіру қажеттілігіне — олар таңдаулы азшылық қатарынан деген ойға, азаматтардан алыстап, өздері жасаған түрмелерінде оқшауланғанша алыстай беруіне таңғаламын.

Мен бұл жарқыраған әлемді 1971 жылы Парсы империясының құрылғанына 2500 жыл толуын тойлау үшін шахқа өз атымнан барған кезде тағы көрдім. Ирандықтар ежелгі Иран қаласы Персеполистегі сән-салтанатты рәсімге сол кездегі орасан зор сома — 100 миллион доллардан астам (бүгінгі күні шамамен 750 миллион долларға тең) қаржы жұмсады. Бұл рәсімге әлемнің түкпір-түкпірінен мемлекет басшылары шақырылды. 160 акрдан астам аумақты 60-қа жуық шатыр жауып тұрды, оның ортасында арнайы осы мақсат үшін салынған жайқалған бақтың ішінде үш үлкен корольдік павильон орналасқан еді. Француз аспаздары тауыс етінен тағамдар дайындап, бізге Лимож фарфорымен ұсынды, сусындар Баккара хрусталь бокалдарымен берілді. Корольдік сән-салтанатты көрсету үшін тарихи парсы киімдерін киген мыңдаған сарбаздар қатысты.

Маған рәсім, шоулар және қонақтармен, қатысушылармен кездесу ұнады. Дегенмен, мен Иранның ауылдарын, көшеде өмір сүріп жатқан кедейлер мен мұқтаждарды да көрдім. Бұл менің жас кезімдегі алғашқы сапарымнан алған әсерімді — көшбасшының жарқыраған байлығы халықтың есебінен келетінін растады. Сол кезде Дубай әлі мүмкіндігі шектеулі шағын қала болатын және көптеген адамдар үшін өмір қиын еді, бірақ менің әкем сарайда тұрмады. Ол күнін таңертең ерте бастап, адамдармен кездесіп, жұмысшылармен және инженерлермен жобаларды қадағалап, жұртшылықпен кеңесіп, оларға ақыл-кеңес беріп, қонақтарымен қарапайым түскі ас ішетін. Оның Дубай қойнауындағы кеме айлағының үстінде кеңсесі болды, ол жерге кемелер тауарларын түсіретін. Ол қарапайым адам еді; келушілер кейде оны жай ғана қызметкер деп ойлайтын. Жоба инженерлері оны жиі және тұрақты қадағалау сапарларына байланысты тіпті «Бригадир» (Foreman) деп атайтын. Әкемнің шахпен қарым-қатынасы, әрине, жақсы болды және ол оған бірнеше рет барды, бірақ екі адамның өмірінде айқын қарама-қайшылық бар еді. Рәсімнен кейін бұл парадокс менің ойымнан ешқашан кетпеді. Мен Шейх Рашидтің Тауыс тағында отырып, басына тәж кигенін ешқашан елестете алмас едім. Ол бұдан алыс, қарапайымдылыққа жақын, халыққа жақын еді. Иә, табысты көшбасшы болудың сыры — өз халқыңа жақын болуда. Бұл — сабақтардың ең ұлысы.

Сол кезде мен шах айналасына сәл даналықпен қараса екен деп тіледім. Соңғы екі онжылдықта оның айналасында біз өзгермейді деп ойлаған бірнеше тақтар мен монархиялар құлаған еді. 1952 жылы Египет армиясы Король Фарукқа қарсы әскери төңкеріс жасап, ол тақтан бас тартып, қуғынға қашуға мәжбүр болды. 1958 жылы Ирак королі Фейсал отбасының басқа мүшелерімен бірге өлтірілді. Төрт жылдан кейін Йеменде Имам Мұхаммед Әл Бадр тақтан тайдырылды, ал 1969 жылы Ливия королі Идрис Муаммар Каддафи бастаған әскери төңкеріс нәтижесінде биліктен шеттетілді. Бұл тарихи оқиғалар назардан тыс қалды ма?

Патшалардың патшасы мұндай жылдам өзгерістерге аз көңіл бөлді және халықтың сүйіспеншілігіне емес, британдық және американдық қолдауға сүйенді. Ол олардан алыс, сарайларымен және ақылға қонымсыз өмір салтымен әуре болды. 1979 жылы, осы үлкен мерекеден небәрі сегіз жыл өткен соң, Патшалардың патшасы елінде орын алған тәртіпсіздіктер мен демонстрациялардан кейін Тауыс тағынан құлады, бұл молдалар ұйымдастырған ислам революциясына әкелді. Тіпті бұрынғы достарының қолдауына ие болмаған шах елінен Египетке қашты. Революциядан зардап шеккен елдерде жиі болатындай, революционерлер кейін басқа түрдегі «патшаларға» айналды, тек өз елдерін «монархиялардың» орнына «республикалар» деп атады. Бұрынғы патшалар немесе императорлар сияқты, олар да өздеріне зәулім сарайлар салып, халықтан алыс өмір сүрді және өздерін жетістіктеріне қол соғатын жағымпаздар тобымен қоршады.

Жылдар өткен соң, 2004 жылы мен осы кейінгі араб басшыларына: «Сіздер революция жасадыңыздар, енді экономикада, құрылыста, қайта құруда және халықтарыңызға лайықты өмір сүруді қамтамасыз етуде өзгерістер жасауды жалғастырыңыздар. Өзгеріңіздер, әйтпесе сіздерді өзгертеді. Мен мұны бұрын көргенмін және қазір оның қайта келе жатқанын көріп тұрмын», — дедім. Өкінішке орай, олар тыңдамады. Олардың елдері қараңғылыққа, революцияға, тәртіпсіздікке және хаосқа батып, одан әрі зиян шекті. БАӘ қайда және бүгінде бұл елдер қайда тұр? Заид пен Рашид және олардың Біріккен Араб Әмірліктері Одағы туралы арманы қайда, ал Патшалардың патшасы мен оның замандастары бүгін қайда? Біздің басқаруымыз бен бұл елдердің басқаруы арасында түбегейлі айырмашылық бар, атап айтқанда, халқымызға қызмет етуде және олардың бақытын қамтамасыз етуде қарапайымдылықты сақтай отырып, оларға жақын болу. Бұл — өркендеу мен күйреудің, сәттілік пен сәтсіздіктің, абырой мен масқараның арасындағы қарапайым айырмашылық.

Мен жеті немесе сегіз жаста болғанымда, әкем мені аңшылық өнерін үйрену үшін Манасир тайпасының ақсақалдарының бірі Хумайд бен Амхиге баруға шөл далаға апара бастады. Хумайд басқа бәдәуилер сияқты су жағасында емес, шөлдің түкпірінде түйесімен, сұңқарымен, аңшы итімен және шатырларымен, әйелімен бірге тұратын. Оның әйелінің төзімділігін мен әлі күнге дейін таңданыспен еске аламын. Оның отын тасуға, түйе саууға, қой сойып, пісіруге күші жететін, сонымен қатар ол сұңқар баптау мен аңшылықтың барлық дағдыларын меңгерген еді. Аңға шықпаған кезде оның дайындайтын тағамы әлі есімде: шоқ пен күлдің астында пісірілген, сары май және балмен жейтін қалың нан. Онымен бірге біз түйе сүтін ішетінбіз. Бұл қысқы шөлдің суығында маған ұнайтын керемет тағам еді.

Әкем мені Хумайдпен бірге күндер бойы қалдыратын. Мен одан сұңқарлармен және иттермен қалай аң аулауды үйрендім, ол маған жануарлардың қозғалысын, әдеттерін және көптеген бүркемелеу айлаларын үйретті. Ол маған жыртқыштың қалай аң аулайтынын және әлсіздердің қалай жеңілетінін үйретті. Мысалы, қояндар қоректеніп жатқанда оларды аулауға тырысудың пайдасы жоқ, өйткені олар қашып кетеді. Оларды інге кірген кезде ұстау әлдеқайда оңай. Жазда олар тереңірек ін қазады, қыста құм арасынан шығып тұрған бұталардың арасында демалады. Қояндарды ұстаудың ең жақсы жолы — олардың індеріне дейінгі қозғалысын бақылау. Алайда олар жаулары ізіне түспеуі үшін ұйықтайтын жерлеріне құм үстіндегі мақтадай жеңіл секіріп, із қалдырмауға тырысады. Мұндай түрлер мен олардың әдеттерін, шөлді және құмның қозғалысын жетік білетін маман ғана мұндай көмескі іздерді таба алады.

Мен сондай-ақ Хумайдтан сұңқарлар мен олардың бейімділіктері, аңшы иттер мен олардың табиғаты туралы көп нәрсе үйрендім. Сіз иттерді жабайы киіктерді аулауға үйрете аласыз және сонымен бірге оларды өзіңіз өсірген киіктермен бірге өмір сүруге баули аласыз. Сіз киікті қойлармен бірге жайылуға және аңшы итіңізден қорықпауға үйрете аласыз. Мысалы, көптеген адамдар бәдәуилердің неге әрқашан сұңқарды қолына қондырып, көз деңгейіне дейін көтеретінін білмейді. Себебі сұңқар басқа жануардан төмен болса, қауіпті сезеді: бүркіт — сұңқардың жауы және ол жоғарыдан шабуылдайды. Сондықтан сұңқар төбесінен ұшқан кез келген құсқа шабуыл жасайды.

Аңшылық пен оқудан өткен бір күннен кейін біз оттың басына жиналып, тамақтанып, шаршамай сөйлесетінбіз. Сол әдемі, әсерлі және тіпті ауыр сәттердің естеліктері әлі күнге дейін менің жадымда ойылып қалған.

Суық шөлдегі төсектің жылуы ештеңемен, мүлдем ештеңемен тең келмейді. Мен түнде кішкентай шаянның шаққандарынан бірнеше рет оянатынмын. Шаяндар да менің төсегімнен жылу іздегендей көрінетін. Мен ауырсынудан, қатты ауырсынудан оянатынмын. Сондай кезде Хумайд мені отқа жақындатып, уды азайту және сорып алу үшін жараға күл басатын. Күлдің жылуы да ауырсынуды басатын, бірақ суыған бойда ауырсыну қайта күшейетін. Түнде үш-төрт рет осындай жан түршігерлік ауырсынудан оянуды елестете аласыз ба? Мен әрқашан шаян шаққан жалғыз адам болғаныма таңғалатынмын! Иә, жалғыз мен!

Уақыт өте келе мен мұның екі себебі бар екенін білдім. Біріншісі менің қателігім еді: мен шөлде ұйықтар алдында төсегімді тексеру туралы бәдәуи кеңесін тыңдамадым. Екіншісі, Хумайд менің төсегіме әдейі он-он екі жас шаянды жинап салатын! Ол менің шаянның өлімге әкелетін шағуына қарсы иммунитетімді қалыптастырғысы келді. Онікі дұрыс еді; бүгінгі күнге дейін мен шаян уына иммунитетім бар. Сізді ауыртатынның бәрі жамандық емес. Кейде ауырсыну бізді үйретеді және қорғайды.

Бірнеше жыл бұрын мен шөлде үлкен шаянды қуып жүрдім, ол кішкентай бұталардың астына тығылып, маған қарсы бұрылды. Мен байқамай артқа шегіндім, ол мені қатты шағып алды. Мен аяғымды таңып, үстіне күл мен ыстық су қойдым. Хумайдтың қарапайым даналығы мен Алланың мейірімінің арқасында мен шаққаннан аман қалдым. Шөл шаяндарын адам кейпіндегі шаяндарға қарағанда басқару оңайырақ. Шөл шаяндары түнде тек жылу іздейді және шабуылдаудың орнына суық қайта бастағанда кетіп қалуды жөн көреді. Олар қауіпті сезгенде ғана шағады. Алайда адам кейпіндегі шаян тістегенді және ауыртқанды жақсы көреді. Адам кейпіндегі шаяндар Жер бетінде өсекшілер мен арандатушылар түрінде өмір сүреді, олар жандарды мазалайды, қарым-қатынастарды бұзады және қауымдастықтар мен командалардың рухын түсіреді деседі. Мен өсекшілер мен арандатушыларды ұнатпаймын. Олар улы, олар сізді адамгершілікке қарсы әрекет етуге итермелейді, топтың рухын бұзады, жетістіктерді бағаламайды, тек жағымсыз нәрселерге назар аударады және басқалардың жақсылығын ешқашан көрмейді. Олар екіжүзділер, қызғаныш пен көреалмаушылыққа толы екіжүзді адамдар.

Бір күні патша өзінің адал серіктерінің біріне ол туралы айтылған сөздерді алға тартып сөйлейді. Серігі ештеңе айтпағанын және жасамағанын айтып бас тартқанда, патша хабаршысының сенімділігіне кепілдік береді. Бірақ серігі: «Өсекшілер ешқашан адал болмайды», — деп жауап береді, сонда патша келісуге мәжбүр болады. Бір ақын айтқандай:

Бұл рас: шөл шаяндарымен ұйықтау кейде адам кейпіндегі шаяндармен өмір сүруден оңайырақ. Алла жаныңызды рақымына алсын, Хумайд.

Әкем Рашид бен Саид менің алғашқы ұстазым болды. Ол ұзын бойлы еді және оның жүзі әжімді болатын, өйткені ол күлімсіреуін ешқашан тоқтатпайтын. Көзінің айналасындағы сызықтар оның айтарлықтай мәртебесі мен салмақтылығын айқындай түсетін. Оның дауысы тыныш және жылы, дем сияқты жұмсақ еді. Дегенмен, ол сөйлей бастағанда тыныштық орнайтын. Мен ешқашан ұмытпайтын ең алғашқы сәттердің бірі — онымен бірге атқа мінген кездерім. Ол мені таңертеңгі серуенге өзімен бірге алып шыққанда мен үш жасқа да толмаған едім. Әкем, жылқылар және Дубай — менің балалық шағымның алғашқы естеліктері, олар менімен бірге өмірімнің соңына дейін қалады. Жылқылар мақтанышты, өзін-өзі құрметтеуді, нәзіктік пен күшті бір мезгілде бейнелейді. Әкем де сондай. Дубай да сондай!

Әкем мені оқу мен жазуды, тілдер мен ғылымдарды үйрену үшін мектепке жіберді. Ол мені әлемнің жағдайын көбірек білу үшін кездесулеріне, сапарларына және іссапарларына өзімен бірге алып жүретін. Мен төрт пен сегіз жас аралығында болғанымда, әкем маған шөл туралы, қаталдыққа, ресурстардың тапшылығына және көптеген адамдарды қорқытуы мүмкін иен далаға қарамастан, онда қалай толыққанды өмір сүруге болатыны туралы көп нәрсе үйретті. Ол маған кітап парақтағандай құмды қалай оқу керектігін және із кесуді үйретті. Ол маған түйелердің ізін көрсетіп: «Әрбір бәдәуи жүздеген түйенің арасынан өз түйесін ізінен тани алады!» — дейтін.

Мен жас кезімде әкем маған киіктердің, дуадақтардың, шалшықшы құстардың, шаяндардың, жыландардың, қасқырлардың, түлкілердің және шөлді мекендейтін басқа да жануарлардың іздері туралы үйретті. Ол: «Жануарды оның өмір сүретін ортасын және қай жерге тиесілі екенін түсінбейінше түсіне алмайсың. Бұл адамдарға да қатысты. Олар өмір сүретін орта оларды періште немесе шайтан етуі мүмкін. Олардың қандай ортада өскенін білу керек», — дейтін. Ол маған құсбегілік өнерін үйреткісі келгенде, алдымен мені сұңқарлардың көгершіндер мен жертесерлер сияқты қорегімен, сондай-ақ қасқырлар мен бүркіттер сияқты жыртқыштарымен және оларды өлтіруі мүмкін аурулармен таныстырды. Белгілі бір жануарды тану үшін оның барлық қасиеттерімен, соның ішінде мінез-құлқымен, ұнататын және ұнатпайтын нәрселерімен танысу керек.

Біз шөлде ұзақ түндерді өткізетінбіз. Күн батқанда үлкен от жағатынбыз, ал түнде әкем мені айналамызда не болып жатқанын бақылауға алып шығатын; көптеген адамдар ұйықтап жатқанда мүлдем жаңа әлем тірілетін. Таңертеңгі уақыт ең әдемі болатын, шаяндардың төсегіңізге үнсіз жорғалап кіретін тесіктерін ақырын ашатын. Егер иттер киіктің жүрісін естісе немесе иісін сезсе, түнде жиі оянып, оны ұстау үшін дыбыссыз жолға шығатын. Иттердің қайда болғанын, қанша қашықтықты жүріп өткенін және олжасын ұстау үшін қандай биіктікке секіргенін бақылау біздің келесі күні аң аулай алатынымызды немесе алмайтынымызды анықтайтын.

Әкем маған жануарлардың бізді немесе бір-бірін көргенде қалай әрекет ететінін үйретті. Мысалы, дуадақ аңшының көзін қарықтыру үшін күнге қарай ұшады, ал қоян жасырынатын жер іздейді, ал киік шабуылдаушының жақындағанын көру үшін ашық кеңістікті пайдаланады. Жануар алдыңғы аяқтарын көтеріп секіргенде, бұл алаңдаулы қозғалыс бәріне ескерту ретінде қызмет етеді. Шөлде тамақ табу үшін стратегия қажет. Әкем: «Түнде аш қалсаң, келесі күні таңертең сабақтарыңды тереңірек ұғынасың», — дейтін.

Әкемнен мен атуды үйрендім, сегіз жасқа толмастан бұрын мылтықты оқтауды және тазалауды үйрендім. Одан мен қаруды қараусыз қалдыру ауыр қылмыс екенін білдім, өйткені ол басқа, дайындығы жоқ адамның қолына түсіп, жазықсыз адамдардың өмірін қиюы мүмкін. Әкемнен мен аулаған олжаның терісін сыпыруды, етін пісіруді және ең бастысы, етті өте жұқа тілімдерге кесіп, ұзақ уақыт сақтау үшін күнге кептіруді үйрендім. Біз тек негізгі құралдармен аңға шығып, қажетті тамақтың барлығын дерлік аулап алатынбыз. Әкем менің бақылау дағдыларымды шыңдауға қатты көңіл бөлді. Ол мені кез келген уақытта, күндіз немесе түнде сынайтын. Мен түнде оянып, өз орнымды анықтауға, ол қоюы мүмкін кез келген сұраққа жауап беруге дайын болуға дағдыландым. Көлікте ол менен жер бедерін сипаттауды сұрайтын. Ол мені мұқият тыңдап, мен жіберіп алған көптеген ұсақ, бірақ маңызды бөлшектерді толықтырып, түзететін. Достарымен сөйлесіп отырғанда немесе түнде ойлы-қырлы жолмен жүргенде, ол артына бұрылып, маған тесіле қарап, қай бағытқа жүруіміз керектігін — солтүстік пе әлде оңтүстік пе, шығыс па әлде батыс па деп сұрайтын.

Әкем маған Жер және оның белгілері, сондай-ақ аспан белгілері туралы үйретуге тырысты. Жұлдыздар — мұхиттардағы сияқты шөлдің де компасы. Бұлтты түндерде біз желді және айдың жарығын бағдар ретінде пайдалана алатынбыз. Ол: «Шөлде адасу өте оңай. Есіңде болсын, командаға әрқашан жол көрсететін көшбасшы қажет», — дейтін. Күн сайын өмір сүруге және жерді оқуға деген бұл түйсік менің ішімде тереңдеп, тамыр жайып, мүлдем табиғи және автоматты процеске айналды. Мен адасып қалсам, түйелердің ізін — немесе тіпті құмалағын — іздеу керектігін білдім. Неге екені белгісіз, жануарлардың тұяқ іздері құмда адам ізіне қарағанда ұзағырақ сақталады. Көбінесе жануарлардан үйрену аман қалудың жалғыз жолы болуы мүмкін. Сондықтан менмендік пен тәкаппарлық шөлде өмір сүретіндерге жараспайды.

Көп рет мен үлкен ағаларым Мактум және Хамданмен және олардың достарымен бірге шөлге шығатынмын. Біз жиі азық-түліксіз ұзақ жорықтар жасайтынбыз. Олар иен далада менің жолбасшылығыма сенетін, өйткені мен әкемнен үйренген едім. Сегіз жасымда әкем маған шөлде қалай аман қалуды үйретті: оның зиянкестері мен жануарларымен, қасқырлары мен киіктерімен, суығы мен ыстығымен және үнемі өзгеріп тұратын көңіл-күйімен қалай күресу керектігін. Кейінірек әкем маған қалада қалай өмір сүруді және адамдармен қалай өмір сүруді үйретті. Бұл әлдеқайда күрделі еді. Адамдар джунглиі қаншалықты қатыгез және құрғақ болса, шөл дала соншалықты жомарт.

Латифа араб тілінде мейірімді, қайырымды және қолдаушы дегенді білдіреді. Латифа араб фразеологиясында жүрек пен жанды ашу дегенді білдіреді. Өмірдегі Латифа менің анам — менің жүрегім мен жаным болды. Латифа, шын мәнінде, менің өмірімдегі ең керемет, қолдаушы, ең жұмсақ, ең мейірімді және ең ерекше адам еді.

Оның толық аты-жөні Латифа бинт Хамдан бен Заид Әл Нахаян болды және оның әкесі 1912 жылдан 1922 жылға дейін Абу-Дабидің билеушісі қызметін атқарды. Ол 40 жылдан астам уақыт бойы әкемнің өмірінің жарығы болды. Шейх Рашидке тұрмысқа шыққаннан кейін бір жыл өткен соң, ол олардың тұңғыш қызы Мәриямды дүниеге әкелді. Дубайдың болашақ билеушісі Мактум бен Рашид үш жылдан кейін дүниеге келді. Шейх Мактум әлемге алғаш рет көзін ашқанда үлкен той болды. Бірнеше жылдан кейін отбасы атам Хамдан бен Заидтың құрметіне аталған екінші ұлы Хамдан бен Рашидті қарсы алды. Анам тағы бір ұлы Марванды дүниеге әкелді; тағдыры ауыр болып, ол жас кезінде қайғылы жағдайда қайтыс болды. Анам бұл ауыр қазаны әрең көтерді. Ол әдемі өмір сүрді, бірақ жылдар бойы ол үнемі мұңды, өте мұңды болып жүрді. Айтуларынша, ол түсінде Мұхаммед есімді жаңа ұл туғанын көріпті. Әкем оның түсіне және оның әдемі жоруына қуанды, өйткені бұл оның сүйікті өмірлік серігінің қайғы-қасірет кезінде жүрегі мен жанын жұбатты. Көп ұзамай түс шындыққа айналды. Ол ұл туып, оған Мұхаммед бен Рашид Әл Мактум деп ат қойды.

Анам барлық балаларын қатты жақсы көрді, бірақ мен әрқашан оның жүрегіне ең жақын екенімді сезінетінмін. Мен оныкіндей махаббатты, оныкіндей жүректі, оныкіндей нәзіктікті ешқашан көрген емеспін. Мен алғашқы жылдарымды анам мен әкемнің, отбасымның жылы құшағында өткіздім. Екі-үш жасымда әкем мені атының алдына отырғызып, қайда барса да өзімен бірге алып жүретін.

Мен әрқашан ерте тұрғанды жақсы көретінмін. Мен үйдегілердің көбінен бұрын тұратынмын, әрқашан анамның ояу екенін және таңғы асымызды дайындап жатқанын көретінмін, дегенмен бізде мұны оның орнына жасай алатын қызметшілер болды. Мен әлі күнге дейін анамның нанының иісін және таңертеңгі әңгімелерімізді еске аламын. Маған шөптік емдер туралы әңгімелеріміз ұнайтын, өйткені ол жылдар бойы меңгерген медициналық дағдыларымен танымал еді. Адамдар балаларымен немесе туыстарымен одан шөптен жасалған дәрі-дәрмектер мен жақпа майлар жаздырып алу үшін алыс жерлерден келетін.

Анам көптеген ерлерге қарағанда жақсы ататын; ол атты немесе түйені де жақсы басқаратын, бейне бір ер-тоқымда туғандай еді. Ол басқа әйелдермен кездесіп, олардың уайымдарын Шейх Рашидке жеткізуден ешқашан тартынбайтын. Оның мінезі күшті, бірақ сонымен бірге баурап алатын еді. Оны білетіндердің бәрі оны қатты жақсы көретін.

Ол күн сайын мен мектепке барар алдында таңғы асымды дайындайтын. Жолда мен тамақты екіге бөлетінмін — біреуі маған, екіншісі сүйікті атыма. Мен жас едім және жұмыртқа қосылған нан жылқыларға пайдалы деп ойлайтынмын. Анам менің мектептен үйге өте аш болып оралатынымды байқады. Ол менің таңғы асымды атыммен бөлісетінімді біліп, оны екі есе көбейтті. Мен есейгенде оның басынан-ақ білгенін түсінгенге дейін, мұны жай ғана сәтті сәйкестік деп ойладым. Бұл менің анам еді. Ол біз тамақтанғаннан кейін ғана тамақтанатын. Ол біз ұйықтағаннан кейін ғана демалатын және біздің қайғымыз сейілгеннен кейін ғана қуанатын.

Бұл өлең жолдары маған жас кезімдегі анамды еске түсіреді. Мен оның бала кезінен бері бағып келе жатқан киіктер табынымен бірге жүргенін есіме аламын. Олар ол қайда барса да бірге жүретін. Анам сондай сұлу, сондай талғампаз, айналасындағылардың бәрін баурап алатын патшайымға тән болмысқа ие еді.

Мен елікті әлі де қатты құшақтаған күйі үйге келдім және анамды көргенде, құшағымды ашып, оған кішкентай киікті ұсындым. Ол қатты қуанды, оның бақытын көргенде менің жүрегім жарылып кете жаздады. Егер сіз жақсы көретін адамыңызға тосын сый жасасаңыз және ол бұған қуанса, сіздің қуанышыңыз одан әлдеқайда зор болады, маған сеніңіз! Оның күлкісі маған өмір сыйлады. Оның күлкісі мен көрген ең әдемі нәрсе еді! Өмірімде анаммен өткізген, ешқашан ұмытылмайтын көптеген сәттер бар. Оның тізесінде отырып, Лондонға алғашқы сапарым туралы айтқаны әлі есімде. Ол маған мильдерге созылған мұхиттарды кесіп өте алатын үлкен ұшатын машинадан түскеннен кейін мені күтіп тұрған оғаш ел және үлкен оқиғалар туралы айтып берді. Мен біздің биік ғимаратта, климаты Дубайдан өзгеше елде ұйықтайтынымызды біліп таңғалдым. Дубайда біз ыстық жазғы түндерде шатырда ұйықтайтынбыз және булану арқылы салқындату үшін су шашатынбыз. Біз алғашқы көз ашарлық тәжірибеміздің ғажайыбын, алғашқы жаңалығымызды немесе білім алудың әсерін ешқашан ұмытпаймыз. Мен анамның тебіреністі сөздерін ешқашан ұмытпаймын. Анам маған Лондонға алғаш рет баратынымды айтқаннан кейінгі ұйқысыз түнді ешқашан ұмытпаймын. Бұл 1959 жылы, әкем Дубай билеушісі болғаннан кейінгі жылы еді. Анам маған сәнді күртеше және екі жаңа кандура (ұзын ақ шапан, біздің ұлттық киіміміз) сатып әперді, мен бақытты, өте бақытты болдым! Төрт кандурам болғанына қатты қуандым. Ол маған екі ескі кандурамды атқа және түйеге мінгенде киюді ұсынды, сөйтіп оларды шеберлікпен қысқартты. Мені қуантқанның бәрі оны одан сайын қуантатын. Сіздей жан бар ма еді, анашым?

1983 жылдың мамырында мен анамнан, жүрегімнің сүйіктісі Латифа бинт Хамданнан айырылдым. Әкем төрт онжылдықтан астам уақыт бірге болған өмірлік серігін жоғалтты. Ол тірегінен, сүйіктісінен, досынан, серігінен және ғашығынан айырылды. Әкем анамды — күн сайын таңғы асын дайындауын қалайтын жалғыз адамды жоғалтты. Ол таң ата салысымен жүріп жатқан жобаларды тексеріп, содан кейін үйге оралып, онымен бірге таңғы ас ішуге және әңгімеге берілуге дағдыланған еді. Енді оның таңғы асын кім дайындайды? Енді онымен кім сөйлеседі? Ол өмірден озғанда, Рашид бен Саид мәңгілікке өзгерді. Мен де анамды жақсы көрдім, ол да мені қатты жақсы көрді. Кез келген басқа бала сияқты, мен де әрқашан оның сүйіктісімін деп санайтынмын. Ананың ұлылығы оның әр баласына өзін жүрегіне ең жақын адам ретінде сезіндіре білуінде жатыр. Есейген кезімде мен оны қуантуға әрқашан тырысатынмын. Шетелге шыққан сайын оған ең жақсы сыйлық әкелуге асығатынмын. Оның бақыты мен үшін ең үлкен ләззат еді. Оның күлкісі менің әр күнімді нұрландыратын, ал оның сөздері, оның сөздері мен үшін бұл өмірдегі ең үлкен жұбаныш болатын. Ана махаббаты мен мейірімін көрмеген адам өмірді толық танымаған болып саналады. Ананың шаршағаны жанымызға батады, ананың қайғысы бізді бөлшектеп тастайды, ал ананың сырқаты бізді қажытады. Біз оған ауыр тиюі мүмкін кішкентай нәрседен де қорқамыз. Егер біз одан айырылып қалсақ ше? Егер ол бізді тастап кетсе ше? Сұмдық ауырсыну, үлкен бостық, иесіз қалу сезімі — анамызды жоғалтқанда сезінетініміз осы. Әкем ауру кезеңінен кейін денсаулығы мен әл-ауқатын қалпына келтірген еді, бірақ жоғалту жарақаты оны мазалады. Ешқашан әлсіремеген немесе сынбаған күшті, берік, табанды жеңімпаз өзінің Латифасынан айырылғаннан кейін қатты қиналды. Ол ешқашан бұрынғыдай болмады. Анам өмірден озғанда мен әкем үшін қатты қорықтым. Дубайдың анасын шын жүректен жақсы көретін Дубай мен оның халқын да күйзелткен осы соққыдан кейін біз үнемі оның қасында болдық. Шейха Латифа науқастарды емдеді, балаларға қамқорлық жасады, кедейлерді жұбатты және әйелдерді тыңдап, олардың қуанышы мен қайғысын бөлісті. Мен оның тамақ дайындауды қадағалап, содан кейін оны көршілерімен, туыстарымен және қонақтарымен бөліскенін көретінмін. Мен оны емделу үшін Англияға аттанар алдында соңғы рет көргенімді әлі есімде сақтаймын. Мен оны сүйдім. Құшақтадым. Қатты қысып ұстадым. Қолын қолыма алдым. Ол маған қарап: «Сендей жан бар ма екен?» — деді. Ол менің білегімдегі сағатқа таңданысын білдірді, содан кейін кетіп қалды. Мен ол қайтып келгенде қандай сыйлық беретінімді ойлай бастадым. Ойланып-ойланып, оған өз сағатымды беруді шештім. Ол менің бір бөлшегімнің өзімен бірге болғанын, серік болғанын қалағандай сезіндім. Мен оған өзіне ұнаған сағатты беруді ұйғардым. Өкінішке орай, анам ешқашан қайтып оралмады. Оны жерлеу рәсімі айбынды болды. Мыңдаған адамдар қатысып, көпшілігі Дубайдың анасын жоқтап жылады. Әкем мен ағам жоғарыдан қарап тұрғанда, мен оны қабірге түсірдім. Мен оны соңғы демалыс орнына жатқыздым. Көзімнен жас парлап ақты.

Қабірден шығып бара жатқанымда, сағатым білегімнен сырғып түсіп кетті. Тілім байланып, бір сөз айта алмадым. Мен оның жанында жатқан сағатыма қарадым да, сұмдық ауырсынуды сезіндім. Мен: «Менің бір бөлшегім онымен бірге, оған серік болады», — деп ойладым. Анамнан айырылғаннан кейін үйіміз өзгерді. Ол мәңгілікке өзгерді. Одан тек естелік қана қалғандықтан, енді ештеңе бұрынғыдай емес еді. Ол қайтыс болғаннан кейін әкем күшті, асыл және батыл болды; сабырлы, төзімді және кеңпейілді болды. Бірнеше күннен кейін ол Дубай муниципалитетінің басшысы Камал Хамзаны бізге шақырды. Хамза әкемнің шақыруына жауап ретінде асығыс келді. Әкем көмекшісі Саллумнан қалам мен қағаз әкелуін сұрады. Оның көзқарасы терең қайғыны, сонымен бірге мақтанышты бейнелейтін. Ол: «Жаз! Мен саған сүйікті марқұмымыздың өсиетін айтып жаздырамын», — деді. Ол ащы, ауыр жасқа булықты. Хамза мұны көріп таңғалды. Басқа адамдардың алдында әкем күшті, қайсар рыцарь; әрқашан икемді, қабілетті көшбасшы болатын. Көпшілік алдында әкем Дубайға жан бітірген инженер; құрылыс жүргізген, қайта өрлеу дәуірін басқарған, жобаларға жетекшілік еткен тұлға еді. Әкем әлемнің таңданысына ие болды. Ешкім мұндай сәтті көремін деп күтпеген еді; бұл құдіретті жауынгердің еңсесі түскен сәтін, оның ішіндегі барлық ауырсынудың сыртқа шыққанын көруді. Олар оған бір стақан су ұсынып, ақыры тынышталғанша Алланың мейірімін еске салды. Көп ұзамай ол олардан сүйікті марқұмының өсиетін жазып алуды сұрады. Ол тағы да: «Сүйікті марқұмымның өсиеті, сүйікті марқұмымның өсиеті, сүйікті марқұмымның өсиеті», — деп қайталап, ащы жасқа ерік берді.

Дубай кездейсоқ немесе сәйкестік нәтижесінде құрылған жоқ. Керісінше, Дубай — 185 жылдан астам уақытқа созылған сапардың нәтижесі. Дубай — оның өмір сүруі мен ұзақ ғұмырына қауіп төндірген қатерлерді жеңу жолындағы ұзақ күрес пен қажырлы еңбектің жемісі. Мен Дубай әлемнің інжу-маржаны екеніне және Алла қаласа, мәңгі солай болып қала беретініне сенемін. Дубайдың сапары 19-ғасырдың басында, біздің отбасымыздың қазіргі мұрасын қалыптастырған және заманауи өмір салтымыздың негізін қалаған билеуші Шейх Мактум бен Буттиден басталды. Оның бірінші және ең басты мақсаты Дубайды барлық тұрғындары үшін қауіпсіз жерге айналдыру болды. Оның орнын інісі Шейх Саид бен Бутти басты, ол жаңадан құрылған әмірлікте абсолютті әділдік орнатты. Баршаға бірдей әділдікті сақтау Дубайдың ұзақ өмір сүруінің кілті болды. Бұл менің отбасымның мұрасының орталық бөлігін, сондай-ақ әмірліктің жазылмаған конституциясының бірінші қағидасын құрайды. Шейх Саидтың билігі тайпалар мен отбасылар арасындағы соғыстар тұтанып, тараған қатал жылдарға тап келді. Шейх Саид ішкі қауіпсіздікті нық орнатты және Абу-Дабимен және басқа әмірліктермен одақтастықты нығайтты. Ол сондай-ақ британдықтармен келіссөздер жүргізуде табысқа жетіп, ішкі автономиямызды сақтайтын келісімге қол қойды, ал Лондон барлық қорғаныс және сыртқы істерді қадағалады. Барлығымен теңдестірілген қарым-қатынас, сондай-ақ тұрақты одақтастық Дубайдың жазылмаған конституциясының екінші қағидасын құрайды. Шейх Хашер бен Мактум 19-ғасырдың екінші жартысында билік тізгінін 27 жыл бойы ұстады, бұл кезеңде Дубай тұрақты тұрақтылық пен экономикалық өсімнің пайдасын көрді. Шейх Хашер өзінің даналығымен және табандылығымен танымал болды және Дубайдың британдықтармен және көршілес әмірліктермен жасасқан келісімдеріне үлкен құрметпен қарады. 1886 жылы оның орнын Шейх Рашид бен Мактум басты, ол Дубайды сегіз жыл басқарды. Өз билігі кезінде Шейх Рашид әмірліктің қауіпсіздігі мен экономикалық тұрақтылығын ілгерілетіп, нығайтты. Содан кейін 19-ғасырдың аяғында билікке Шейх Мактум бен Хашер келді. Оның ерекше керемет экономикалық көзқарасы болды, бұл Дубайға сауда және инвестиция арқылы айтарлықтай гүлденуге қол жеткізуге мүмкіндік берді. 1902 жылы Бандар-Ленгедегі Иран әкімшілігі Парсы шығанағының сол жағындағы саудагерлер үшін салықты көтергеннен кейін, Шейх Мактум импортқа салынатын барлық кедендік баждарды алып тастады, Дубай портын ашты және барлық саудагерлерді құшақ жая қарсы алды. Осы еркін сауда саясатын қабылдаудың нәтижесінде қала портына тауарлар ағылып келіп, шығарыла бастады және қысқа мерзімде Дубай Парсы шығанағының қайта экспорттау орталығына айналды. Парсы шығанағы аймағында сауда жасайтын ірі саудагерлердің едәуір бөлігі көп ұзамай Дубайға көшіп, оны өздерінің аймақтық штаб-пәтеріне айналдырды. Бұл Дубайдың жазылмаған конституциясының үшінші қағидасы болды — барлығына ашық болу, еркін сауда қағидаттарын қабылдау және экономикамызға құндылық қосқысы келетіндердің барлығын қарсы алу. 1906 жылы Шейх Мактум қайтыс болғаннан кейін, Шейх Бутти бен Сухайл Дубайды алты жыл басқарды, содан кейін 1912 жылы оның орнын менің атам Шейх Саид бен Мактум басты. Шейх Саидтың 46 жылдық билігі кезінде Дубайдың дамуы әмірлікті мүлдем жаңа деңгейге көтерді және заманауи қаланың жүрегі соға бастады. Оның басшылығымен Дубай халқы айтарлықтай өсті және оның порты маталар, шөптер және хош иісті заттар сияқты тауарларды тасымалдайтын теңіз көлігінің үнемі өсіп келе жатқан ағынын қабылдады. Шейх Саид еркін сауданы ынталандыруды жалғастырды. Дубай саудагерлері алымдарсыз, соның ішінде інжу экспортына салынатын тарифтер мен баждарсыз жұмыс істеді. Інжу 1930-жылдары інжу нарығы құлағанға дейін аймақтағы ең үлкен сауда секорын құрады. Бұл дағдарыс экономиканың күре тамырын қиды, бірақ Дубай ешқашан болашағына қарауды және саудасын әртараптандыруды тоқтатқан емес. Екінші дүниежүзілік соғыспен бірге экономикалық дағдарысымыз тереңдей түсті, бірақ сауда мен кірістің балама көздерін табуға деген жігеріміз де арта түсті.

1937 жылы Шейх Саид Petroleum Development (Trucial Coast) Ltd компаниясымен мұнай барлау туралы келісімге қол қойды. 20 айлық келіссөздерден кейін келісім Iraq Petroleum Company компаниясына жыл сайынғы 30 000 рупий төлемі үшін 75 жылға барлау құқығын берді. Дубай мұнай табылатынына үлкен үміт артты, әсіресе компания мұнайдың коммерциялық қоры табылғаннан кейін екі ай ішінде Дубай үкіметіне 200 000 рупий, сондай-ақ экспортталған әрбір баррель мұнай үшін тағы үш рупий төлеуге уәде бергенде. Алайда, соңында компания бағалы ресурстың ешқайсысын таба алмады. Дубай тағы да сауданың, кірістің және мүмкіндіктің басқа көздерін іздеуге мәжбүр болды. Біз болашаққа инвестиция салуды және әрқашан жақсы атқарған ісімізге: жалпы саудаға және әсіресе қайта экспорттау нарықтарына қызмет көрсетуге назар аударуды жалғастырдық. Саудагерлер әртүрлі нарықтардан Дубайға бәсекеге қабілетті бағамен үлкен көлемде тауарлар импорттап, оларды ауыр салық салмай қайта экспорттайтын. Алтын Дубайдан қайта экспортталатын ең маңызды материал болды, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, басқа елдер экономикалық себептермен оның импортына тосқауыл қойған кезде. Дубай саудагерлері алтынды шетелден, негізінен Ұлыбритания арқылы сатып алып, бағалы металды аймақтағы басқа нарықтарды қамтамасыз ететін саудагерлерге сататын. Бұл сауда Дубайды сөзбе-сөз «Алтын қала» ретінде қалыптастырды. Алтын 1950 және 1960 жылдары маңызды рөл атқаруды жалғастырғанымен, ол сатылатын жалғыз тауар емес еді. Тауарлардың жүздеген басқа санаттары да Парсы шығанағы елдеріне, Иранға, Иракқа, Үнді субконтинентіне және Шығыс Африкаға жөнелтілді.

Атамның мұрасы Дубайдың ешқашан тек бір кіріс көзіне сүйенбеуі үшін экономикалық әртараптандыруды қамтамасыз ету болды. Бұл қағиданы әкем Шейх Рашид порттар салу, Дубай қойнауын кеңейту, еркін аймақтар мен әуежайды дамыту, сондай-ақ алюминий балқыту сияқты жаңа экономикалық мүмкіндіктерді іске қосу арқылы қабылдады. Адамдар менен неге Дубайдың үнемі жаңа және әртүрлі жобаларды, соның ішінде медиа аймақтарды, интернет қалаларды, технологиялық акселераторларды, жаһандық порттар мен әуежайларды, сондай-ақ авиация, алюминий, жылжымайтын мүлік, озық технологиялар, исламдық және дәстүрлі банк компанияларын (тек бірнешеуін атағанда) іске қосатынын жиі сұрайды. Неге соншама әртүрлілік? Жауап тағы да Дубайдың жазылмаған конституциясында жатыр. Ресурстарды әртараптандыру Дубай жетістігінің негізін құрайтын төртінші тіректі құрайды. Бұл — менің отбасым арқылы берілетін мұра. Бұл соңғы 185 жылдағы біздің қиын сапарымыздың сабақтары ескерусіз қалмағанының кепілі. Еркін және ашық сауда, экономикалық әртараптандыру және кәсіпкерлік біздің қаламыздың және оның жетістігінің қақ ортасында тұр.

Мен әлі күнге дейін, небәрі он жасымда, атам Шейх Саидтың заманында өмір сүрген ақсақалдардың әңгімелерін есіме аламын. Олар теңізде байқаған өзгерістер мен ерекше оқиғалар туралы әңгімелеп келген балықшылардың сөздерін талқылайтын. Олар жағаға шығып қалған терең судың оғаш балықтары туралы; балдырлардың болмауы тиіс жерлерге таралуы және дауыл алдында шағалалардың топтасуы жайлы айтатын.

Адамдар қорқынышпен сарайға үлкен топтармен келіп, Шейх Рашидтен көмек сұрай бастады. Жолда тұрғанның бәрін жайпап өткен желдің қаттылығы сонша, олар кіруі үшін есіктерді әрең аштық. Бұл қорқынышты жел еді; ақсақалдар ескерткен дауыл осы болатын. Адамдар жеке-дара және топ-тобымен келіп, қайғы мен жоғалту оқиғаларын айтып жатты. Қорқыныштан дірілдеп, сөйлей алмай қалған әйелді жұбатып жатқан анамның жүзі әлі есімде. Анам мен әпкелерім табалдырығымызға келген жаралылардың жарасын таңу үшін жаймаларды жыртты.

Әкем барлық егжей-тегжейлерді тыңдап отырмады. Бірнеше минут ішінде ол ер адамдарды топтарға бөліп, нұсқаулар берді. Бірінші топ ауруханадағы зақымдануды бағалау үшін сарайдан шығуы керек болды. Әкем дәрі-дәрмек пен медициналық құралдарды кез келген жолмен тасымалдап, қауіпсіз жерде сақтау керектігін айтты, өйткені олар көп ұзамай қажет болатын еді. Ауруханада жаралылар көп болды. Содан кейін әкемді орнында қатып қалуға мәжбүр еткен хабар келді. Британдық сарбаздар есік алдына ентігіп жетті.

Әлем тоқтап қалғандай болды. [MV Dara] британдық теңіз компаниясына тиесілі кеме еді. Ол 13 жылдан астам уақыт бойы Мумбайдан және Шығанақ бойындағы порттардан жолаушылар мен жүк тасымалдаған. Дауыл басталғанда, кеменің трюмінде қатты жарылыс болып, үлкен өртке ұласты. Суға батып бара жатқан кемеде 800-ден астам жолаушы болған. Сарбаздардың айтуынша, көбі бірден қаза тапқан, бірақ қашуға ұмтылған сайын әр минут сайын көбірек жолаушы өліп жатты – біреулері тапталып, енді біреулері долданған суға батып кетті. Шамадан тыс тиелген құтқару қайықтары теңіз ортасында аударылып, қатты жел қайықтарды жан-жаққа шашыратып жіберді.

Жел басылғанымен, дауылдың салдары Дубайдың үстінде қара бұлт сияқты апталар бойы сақталып тұрды. Қаза тапқандар мен жараланғандардың саны таңқаларлықтай көп болды. Әрбір шаңырақ қайғыға тап болды. Бос ғимараттар уақытша баспаналар мен паналайтын жерлерге айналды.

Шейх Саидтың қайтыс болғаны туралы хабар Дубай халқына ауыр соққы болды. Олар оны қатты жақсы көретін және оның мейірімділігін, жанашырлығын және сүйіспеншілігін бағалайтын. Ол ашық және жомарт мінезді, әділ, қамқор, өте парасатты адам еді.

Ол адамдарға шынайы қамқорлықпен қарап, барлығына әкедей болды. Ол әділетсіздікті ешқашан қабылдамады және әрқашан әділдік жағында болды, тіпті бұл оның ең жақын адамдарына қарсы шешім шығаруды білдірсе де. Шейх Саид өзінің кеңпейілділігімен және қиындықтарға даналықпен, төзімділікпен және сабырлылықпен қарсы тұруымен танымал болды.

Бірақ сол кездерде Дубайды көптеген інжу саудагерлері үшін таңдаулы орынға айналдырған нәрсе оның ерекше қоғамы еді; ол әрқашан басқаларға ашық және қонақжай болды. Бүгінгі біз көріп отырған кең және бейбіт мәдени әрі әлеуметтік әртүрліліктің дәнін Шейх Саид сепкен десек, артық айтқандық емес. Ашықтық, төзімділік және барлығына бірдей мүмкіндіктер сол дәуірдің ерекшеліктерінің бірі болды. Мен олардың бүгінгі күнге дейін сақталғанын мақтанышпен айта аламын.

Шейх Саидтың басшылығымен Дубай көптеген дағдарыстарды бастан өткерді және әр жолы аңызға айналған феникс құсы сияқты күлден қайта көтеріліп, бұрынғыдан да күшті және жанданған күйде шығып отырды. 1930 жылдардағы Ұлы тоқырау және інжу саудасының ең маңызды орталықтарының бірі ретінде Дубайдың құлдырауы кезінде Шейх Саид бұрын-соңды болмаған қиындыққа тап болды. Ғасыр өткен сайын Дубай одан да көп қайғы-қасіретті бастан кешірді.

Бұл және басқа апаттар Шейх Саидтың төзімділігіне нағыз сынақ болды. Ол қайта-қайта өзінің қайтпас ерік-жігері бар көшбасшы екенін дәлелдеп, теңдессіз тұрақтылық пен парасаттылық танытты. Шейх Саид інжу саудасына бір емес, көптеген балама тапты және оның көрегендігі мен басшылығының арқасында Дубайдағы сауда қызметі тез қалпына келді. 1940 жылдарға қарай әмірлік кіріс көздерін әртараптандыру, қызметтерді жақсарту, портын дамыту және жерүсті көлігін кеңейту арқылы экономикалық тұрақтылықтың қолайлы деңгейіне жетті.

Шейх Саидтың ұлы, менің құрметті әкем Шейх Рашид те Дубай экономикасын дамытуда шешуші рөл атқарды. Жас мұрагер ханзада Шейх Саидтың оң қолы болды, Дубайдың құрылысы мен қайта жаңғыруының әртүрлі кезеңдерінде оның жанынан бір елі қалмады. Дубай өз халқына және жақсы өмір іздеп келгендердің барлығына гүлдену уәдесін орындады.

Сол кезде тез өсіп келе жатқан халқымыздың қажеттіліктерін әрең өтейтін шағын диспансер және толық медициналық қызмет көрсетпейтін бірнеше емхана ғана бар еді. Шейх Саид диспансерді кеңейтіп, оны ауруханаға айналдыруды шешті, ол 1951 жылы ашылды. Мұны ол өз қаражаты есебінен жасады. Ол жаңа Әл Мактум ауруханасының нысандарын дамытуды және кеңейтуді жалғастырды, оған жомарттықпен қаражат жұмсады, бірнеше жаңа мамандықтар қосты, білікті медициналық қызметкерлерді жалдады және ең жаңа жабдықтар мен құрылғылармен қамтамасыз етті. Ол аймақтағы негізгі медициналық мекемелердің біріне айналды.

Білім беру саласына келетін болсақ, Шейх Саид 1938 жылы, оның маңыздылығын аз адам түсінетін уақытта, Дубай үшін «Дар әл-Маареф» білім беру кеңесінің құрылғанын жариялады. Қомақты бюджеті бар бұл кеңес содан бері білім беруді қадағалаумен айналысып келеді. Мұның бәрі 1950 жылдарға қарай білім беру қызметтерінде үлкен серпіліске әкелді.

Ол шынымен де ұлы адам еді; бірақ ажал бәрімізге де келеді. Атамның денесі үйден шығарылып жатқаны, жерлеу шеруінде табыттың артынан жүріп келе жатқанда әкемнің қолымды қатты қысып ұстағаны есімде. Мен әлі күнге дейін оның сол күні мені неге сонша қатты ұстағанын білмеймін. Бұл қайғы ма еді, әлде әкем менің сол сәтті мәңгілікке есте сақтағанымды қалады ма?

Көзі тірісінде атам менің өмірімнің өзегі болды; балалық шағымның көп бөлігін мен онымен бірге өткіздім. Көңіл айту үшін үйімізге жан-жақтан ағылып жатқан нөпір халыққа қарап тұрып, мұның бәрі нені білдіретінін ойладым, тек атамды сағынатынымды ғана білдім.

Енді Дубайды әкем басқаратын болды. Ресми рәсімдер мен жауапкершіліктер бірден басталды; шын мәнінде, ер адамдар көңіл айту үшін қатарға тұрып үлгерген еді.

Әкем және ағам Шейх Хамдан бин Рашид Әл Мактуммен бірге, 1963 жыл. Шейх Рашид бин Саидтың сабақтары шексіз. Ол бір институт еді. Ол ұстаз болды. Ол билеуші болды және ең бастысы, ол бәріне әке бола білді.

Оның күні таң намазымен басталатын және мен күнде таңертең ерте тұрып, күнді намазбен бастауды одан үйрендім. Ол таң атпай тұрып намаз оқитын, содан кейін бірден далалық сапарларын бастайтын. Ол барлық жүріп жатқан жобаларды тексеруге шығатын. Таңғы асқа дейін ол сарайдың алдында отырып, шенеуніктерді қабылдайтын, содан кейін жоба жетекшілерімен кездесу үшін Крик (Creek) маңындағы кеңсесіне баратын. Ол әртүрлі құрылыстардың барысы туралы сұрақтар қойғанда, мен оны тыңдағанды ұнататынмын. Олар Шейх Рашидтің өз жұмыстары туралы олардан да көп білетініне әрқашан таңғалатын, өйткені ол күн сайын таң сәріде құрылыс алаңдарын аралайтын. Содан кейін ол үйге келіп, анам дайындаған таңғы асты ішетін.

Әкем адамдармен күніне бір рет, яғни «жұмыс уақытында» ғана кездесіп қоймайтын; ол олармен әрқашан Аср (екінті намазы) мен Мағриб (ақшам намазы) арасында қайта кездесетін. Әкемнің қала бойынша құрылыстарға жиі баруының үш пайдасы болды:

Оның сапарлары қызметкерлерге хабарлама, ал басшылар мен шенеуніктерге сабақ болды. Бір жағынан, Шейх Рашид әрқашан Дубайдың беделін сақтауға тырысты және мердігерлер мен кәсіпкерлерге тиесілі барлық төлемдерді жылдам әрі тұрақты негізде реттеуге күш салды. Ол біздің нағыз капиталымыз – саудагерлер алдындағы беделіміз деп айтатын. Екінші жағынан, ол қолданыстағы заңдар мен ережелердің бұрмалануын ешқашан қабылдамады.

Шейх Рашидтің Дубай Крикінің жанында кеңсесі болды. Кранға қарайтын айналы шыны терезе арқылы ол кемелердің, тауарлардың қозғалысын және оларды тиеу процестерін бақылайтын. Ол барлық кемелерді және олардың иелерін білетін. Тіпті ондағы тауарлар мен заттардың көлемін де білетін. Кейбір жаңа саудагерлер шағым түсіру арқылы кедендік баж салығын төлеуден жалтаруға тырысқанда, Шейх Рашид оларға кемелері мен табысты бизнестерін еске салып, үкіметтің өз үлесін талап етуге құқығы бар екенін түсіндіретін. Саудагерлер Шейх Рашидтің Крик арқылы өтетін сауда қызметтері туралы біліміне әрқашан таңғалатын және сол үшін оған үлкен құрмет пен ризашылық білдіретін.

Ең басынан бастап әкем Крикті дамытуға назар аударды. Ол үшін ең маңызды мақсат – үлкен кемелерді қабылдау үшін су жолын кеңейту, тереңдету және ашу болды. Осы мақсатта Шейх Рашид Криктің түбін тереңдетуге бұйрық берді. Қазып алынған тас пен құм толқынмен үнемі су астында қалатын аумақтарды қалпына келтіру үшін пайдаланылды. Бұл жер кейін жұмыс құнын өтеу үшін сатылды. Нәтижесінде Крик тереңірек болып, көбірек және үлкенірек кемелерді тартты, бұл Дубайдағы сауданы одан әрі дамытуға үлес қосты. Сол сәттен бастап мен әкемнің қаланы көркейтетін жобаларға деген құштарлығын мұра еттім.

Әкемнің билігі ол бастаған жобалардың көптігімен сипатталды, соның ішінде Дубай Крикі мен Дубай халықаралық әуежайының іске қосылуы, сондай-ақ телекоммуникация, су және электр компанияларының құрылуы. Сонымен қатар, ол Әл Мактум ауруханасын жақсартуды және әлеуметтік дамуға салынған басқа да инвестицияларды қадағалады. Үкіметте болсын, бизнесте болсын, менің көшбасшы туралы түсінігім осындай – алға ұмтылатын, жасайтын, құратын және басқаларға қызмет ететін адам.

Әкем билігін 1958 жылы үлкен қуатпен, ынта-жігермен және жоғары көңіл-күймен бастады. Оның іс-әрекетін бақылаған әрбір күнім маған жаңа сабақ беріп, тың идеялар, қызықты жобалар және түбінде тереңірек түсінік, тіпті кішкене даналық әкелді. Шейх Рашид қабылдаған ең алғашқы шешімдердің бірі – саудагерлер, кәсіпкерлер және қоғамымыздағы құрылысшылар, инженерлер мен зиялылар сияқты басқа да білікті адамдар үшін арнайы кеңестер құру болды. Мен одан неге бұл жаңа тұлғалардың барлығын өз пікірлерімен бөлісуге шақырғанын сұрағанымда, ол маған байсалды қарап: «Адам үйренуді тоқтатпайды. Біз олардың Дубайды құруға көмектескенін қалаймыз. Біз олардың саған қалай көшбасшы болу керектігін үйреткенін қалаймыз. Бұл сенің жаттығуыңның басы», - деді.

Мен ерте жасымда Мұхаммед пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) сахабаларымен кеңесуден қорықпағанын білдім. Кейінірек мен билеуші кездесетін ең қиын сынақтардың бірі – шынайы кеңес пен жағымсыз шындыққа қашан құлақ асу керектігін білу екенін түсіндім. Мен өз халқын ешқашан тыңдамаған, азаматтарының армандарын, үміттері мен тілектерін елемеген араб билеушілері мен үкіметтерін көріп өстім. Мен ұлы елдердің басшыларының түбегейлі қателіктер жібергендіктен тақтан тайдырылғанын көрдім: олар тек жағымпаз кеңесшілерін тыңдады; өздерін мадақтайтын, дәріптейтін және әрбір іс-әрекетін қоштайтын адамдармен қоршады.

«Патшаның жаңа киімі» туралы ескі ертегі бүгінгі күні көптеген басшыларға қатысты; олар тәкаппарлық пен жағымпаздықтан соқыр болып қалғаны сонша, жалаңаш шындықты көре алмайды. Көшбасшы немесе билеуші жасай алатын ең жаман нәрсе – жаман кеңесті таңдау. Мен Шейх Рашидтің қағидалары уақытқа бағынбайтынын түсініп өстім. Оның кеңесі бүгін де жарамды және мәңгілікке өзекті болып қала береді.

Мен бұл қағиданы өз мансабымда жарты ғасырдан астам уақыт бойы қолданып келемін. Мен көшбасшыларды дайындау және қалыптастыру үшін арнайы бағдарламаларды іске қостым. Мансабымның әртүрлі кезеңдерінде мені қоршаған өршіл жастарға инвестиция салуға үлкен мән бердім. Бүгінде мен олардың өз салаларында әлемдік деңгейдегі көшбасшыларға айналғанын көріп отырмын.

Мен әкеммен бірге қоғамдық іс-шараларға қатыстым. Шейх Рашид саясаттың даңғазасынан және оның былықтарынан аулақ болуды жөн көрді.

Мен олармен – олардың барлығымен мақтанамын. Кеңесті жүрекпен қабылдау ақылыңызды кеңейтеді, ал көшбасшыларды қалыптастыру сіздің күш-жігеріңізді еселейді. Біз қалыптастырған көшбасшылар – біз көретін көздер, біз құратын қолдар және біздің көзқарасымызды жүзеге асыру үшін өзімізге қосатын шығармашылық қуат.

Шейх Рашидтен алған үшінші сабағым мен жас кезімде болды, мен одан осы әлемдегі нағыз көшбасшылар кімдер деп сұрадым. Ол бүгінгі нағыз көшбасшылар кешегілермен бірдей емес деп жауап берді. Бүгінгі көшбасшылар – шу шығаратын саясаткерлер емес, ақшаға иелік ететін үнсіз алыптар. Бұл жауап мені әлі күнге дейін таңғалдырады, өйткені мен оның шындық екенін қазіргі әлемде күн сайын көріп жүрмін. Экономика әрқашан саясатты жүргізеді, тек Батыс елдерінде және ірі демократияларда ғана емес. Бүгін мен бүкіл әлемге қарсы тұратын, геосаяси ауқым мен ықпал орнататын, халықаралық одақтарды жинап, құратын Қытай сияқты үлкен елге қараймын, бұл оның әскери күшіне (ол да айтарлықтай) емес, көбінесе экономикасының күшіне байланысты. Ол әлемнің жетекші державасы болып табылатын Америка Құрама Штаттарымен тек өзінің басым әскери күшімен ғана емес, сонымен қатар теңдессіз экономикалық және мәдени ықпалымен де бәсекелесе бастады.

Бұл жауап Дубайдың қазіргі ойы мен философиясының көп бөлігін қорытындылайды және Шейх Рашидтің саяси ұстанымдары мен сенімдерін қамтиды. Ол саясаттың даңғазасынан және оның былықтарынан аулақ болуды жөн көрді, өйткені оның араб әлемінде бізге тигізер пайдасы шамалы. Оның орнына Шейх Рашидтің зейіні, күш-қуаты және уақыты даму жобалары мен экономикаға бағытталды, елімізді саяси батпаққа сүйрейтін кез келген ашық қақтығыстан аулақ болды. Мен ұзақ мансабымда осы философия мен кеңеске сеніммен және тәжірибемен сүйендім. Бүгінде көптеген арабтар біздің еліміздің дамуын аймақтағы ең табысты деп санайды. Жыл сайынғы сауалнамаларда мыңдаған жас арабтар өз елдерінің біздің ұлттың үлгісін – нағыз үміт шамы ретінде ұстанғанын қалайтындарын айтады. Көпшілігі армандарын орындау және мақсаттарына жету үшін БАӘ-ге көшуге ұмтылады. Бүгінде Дубай Шейх Рашидтің бізге сіңірген және ұлттық мәдениетіміздің бір бөлігіне айналдырған қағидаларының арқасында жаһандық экономикалық белгіге айналды. Бұл менің өмірім мен мансабымды қалыптастыруға көмектескен дана адам мен ұстаздан маған берілген үш сабақ. Бұл менің халқымның бақыты мен әл-ауқатына ұмтылуыма бағыт беретін дұрыс кеңес. Мен әкемнің қасынан сирек ұзайтынмын.

Көптеген адамдардың өз хоббиімен айналысуға, үйдің у-шуынан аулақ болуға немесе ұзақ жұмыс күнінің күйзелісінен кейін демалуға арналған жеке «үңгірі» болады. Өзімнің тыныш мекенім болса деген құштарлық менде жас кезімде пайда болды. Бізде Забиль сарайының батыс қанатында орналасқан шағын, құмды бөлме болды. Әкем аңшы сұңқарларын осы бөлмеде ұстайтын. Ол даму жобаларымен бос болмай, спортқа уақыты аз қалғанда, менен осы бөлмеге қарауды сұрады. Мен қарадым, бірақ өз білгенімше.

Содан кейін бұл бөлме үйде қандай да бір банка жоғалған кезде бірінші ізделетін жерге айналды. Менің кейбір бағалы құралдарымнан бас тартуға мәжбүр болғаныма деген өкінішіме жауап ретінде, әкем мен анам менің ғылыми ізденістерімді байытуды шешті. Анам маған дәптерлер берді, оған мен жинаған құстар, жануарлар, қабыршақтар мен қаңқалар туралы жаңалықтарымды жаза бастадым. Бұл кітаптар менің жазбаларыма, бақылауларыма және суреттеріме толды. Олар менің танымдық ләззатым болды, ал бұл бөлме табиғат туралы білімімді тереңдетіп, оның түрлі ұсақ тіршілік иелерін жинайтын менің кішкентай «үңгірім» еді. Мен осы кішкентай өмірлерді мұқият бақылау арқылы бұл кішкентай үңгірден көп нәрсе үйрендім. Зерттеу мен іздену сізге өмір бойы есте қалатын сабақтар беретінін түсіндім.

Алғашқы махаббат пен алғашқы аттың айырмашылығы неде? Мен үшін ешқандай айырмашылық жоқ, мүлдем жоқ. Мен үшін алғашқы махаббат пен алғашқы ат – бір медальдің екі жағы.

Мен бала кезімнен жылқыларды жақсы көремін. Мен әкемнің Дубайды өзінің Сақлауи атымен, жүгенсіз немесе тізгінсіз аралауы қалыпты жағдай болған уақыт пен мекенде өстім. Менің үлкен ағам Мактумның атымен ерекше тығыз байланысы болды. Егер басқа біреу сол атқа мінуге тырысса, ол тулап, оларды лақтырып жіберетін. Мактумның аты одан басқа ешкімге төзбейтін – оның жаны жәннатта болсын. Хамданның жылдамдығы үшін шалшықшы құстың атымен аталған Караван аты есімде. Атқа ер-тоқымсыз міне алатын анам барда мен қалай жылқыны жақсы көрмей өсемін? Мен жылқыны жақсы көретін отбасында өстім, қыста ата-анамыз бізді оттың басына жинап, осы ғажайып жаратылыстар туралы аңыздар мен ертегілер айтып беретін. Осы әңгімелердің бірінде Құдай жылқыны жаратқысы келгенде, Оңтүстік желге: «Мен Жаратушымын және сенен жаратамын. Мен халқым мен олардың ұрпақтары үшін мақтаныш болатын, олар үшін сұлулық, дұшпандары үшін қорлық және маған бағынатындар үшін қорғаушы болатын жаратылыс жасаймын», - деген екен. Жел Оған қалағанынша жасауды айтты, сөйтіп Раббымыз биені жаратып, оны араб жылқысы деп жариялады, оның жақсылығы маңдайында көрінетін, барған жеріне бақ әкелетін және оған қанатсыз ұшу құдіретін берді. Біз жылқыға деген сүйіспеншілікті мұра еттік және мен олардың қасында болғанда әрқашан олардың ұлылығын сезінемін. Үлкен әжелер араб жылқысы тұратын шатырға ешқандай жын-шайтан кіруге батылы бармайды деп айтатын. Мен осындай ортада тәрбиеленіп, өстім, сондықтан жылқыны қалай жақсы көрмеймін?

Қасиетті Құранда Алла Тағала: «Ентігіп шапқан аттарға серт», - деді, ал Пайғамбар (с.ғ.с.): «Аттың маңдайында қиямет күніне дейін жақсылық байлаулы», - деп растады. Сондықтан тек намысты ер ғана атты құрметтейді. Осыны айта отырып, тағы да, мен жылқыны қалай жақсы көрмеймін? Бүгінде мені әлемдегі жетекші жылқы иелерінің бірі дейді. Көпшілік білмейтін нәрсе, бала кезімде анам мені түнде төсегімнен таппай қалса, мені ат қорадан, сабанның үстінде ұйықтап жатқан жерімнен табуы мүмкін екенін білетін. Мен атымды қатты жақсы көрдім. Мен атымды түсіндім, ол мені түсінді. Егер мен кетіп қалсам, ол мені іздейтін. Егер мен оның қасында болсам, мен онымен сөйлесетінмін, ол менімен сөйлесетін.

Менің ат жарысымен байланысым әкеммен бірге шөлден үйге қайтып келе жатқан әдемі кеште басталды. Ат үстінде ол маған: «Мен Дубайда ат жарысын ұйымдастырғым келеді. Жарыс барлық тайпаларға ашық болады және мен сенің қатысқаныңды қалаймын», - деді. Мен шамамен он жаста едім, бірақ әкемнің айтқан сөзі мені 20 немесе 30 жастағыдай сезіндірді. Әкемнің сөздері маған күш берді және одан да үлкен жауапкершілік жүктеді, өйткені жарыс бәрі куә болатын үлкен мереке, бәрі қатысатын және бәсекелесетін үлкен мереке болмақ еді.

Әкемнің бір үйір жылқысы бар еді. Ол: «Біреуін таңдап ал да, жарысқа дайында», - деді. Әрине, мен ағайындылардың арасында үшінші болғандықтан, атты үшінші болып таңдадым. Ағам Мактум бірінші таңдады, одан кейін Хамдан, содан кейін мен үшінші болып таңдадым, өйткені үлкен ағаға деген құрмет барлық жағдайда сақталуы керек. Біз осылай тәрбиелендік. Біз осыны үйреніп өстік. Бүгінгі күнге дейін мен үлкендерді сыйламайтын адамды жеке басым түсіне алмаймын. Мен бұрын ешқашан жарысқа қатыспаған әдемі, бірақ жарақаттанған пониді байқадым. Мен оны мұқият бақыладым және оның оңай жарыса алатынын түсіндім. Оның аты Сауда Умм Халадж – сырғалы қара болатын. Арабтар бір атты басқасынан артық көрсе, оның құлағына алтын сырға тағатыны белгілі, ал кейбіреулері сүйікті атының мойнына сұлу әйел сияқты алтын және күміс алқалар тағатын. Сауданың сырғасы бір кездері ілініп қалып, құлағын жыртып кеткен, содан оның аты Умм Халадж (жыртық құлақ) аталып кеткен. Мен бірден Сауданы жаттықтыруға дайындала бастадым, алғашқы қадам оның жарақаттанған аяғын емдеу болды. Анам Латифа шөппен емдеуді және жылқыларды жақсы білетін. Мен одан пониімді тексеруін сұрадым, өйткені оның жарақатына алаңдадым. Анам оны мұқият тексерді. Ең басынан бастап мен понидің анаммен қарым-қатынасын байқадым, анам оның ауырсыну себебін анықтауға тырысып, аяқтары мен буындарын тексере бастады. Пони анамның оны емдеу үшін келгенін білді. Сол кезде мен понидің ақылдылығын, сезімталдығын, нәзіктігін және адалдығын алғаш рет түсіндім. Анам оның аяғындағы жарақатты тауып, менен Сауданың тұяқтарын қырқуды, жарақатына шөптен жасалған таңғыш қоюды және ауырсынуды басу үшін шөп шәрбатын беруді сұрады. Анам оны ақырын жаттықтыруды және біртіндеп жүргізуді, таңғышын күнделікті ауыстыруды тапсырды. Бұл менің жас өмірімдегі ең маңызды жоба болды! Жарыс төрт айдан кейін басталуы керек еді, ал маған атымды емдеу және жаттықтыру үшін үш ай қажет болды. Мен дәріні әлі күнге дейін есімде сақтаймын, өйткені оны күнделікті дайындап, аяғына жағуға өзім құштар болдым. Анамның емі адыраспан (rue), куркума және Сидр балы, сондай-ақ басқа да пайдалы ингредиенттердің қоспасы болды. Бұл қоспадан таңғыш жасалып, күнделікті ауыстырылып тұрды. Мен ат қорада көбірек уақыт өткізе бастадым, оған он күн бойы куркума бергенімде ісік қайта бастады. Таңғыштың астындағы аяқ таза болып көрінді, дегенмен сіңір әлі де жағымсыз көрінетін, сондықтан мен таңғышты қолдануды жалғастырдым. Мен сондай-ақ оны демалдыруға, күнделікті серуендетуге және ақсақ аяғы жақсарған сайын жаттығуды арттыруға тырыстым. Үшінші айдың соңында ол күніне төрт-бес сағат жүретін болды. Оның сіңірі әрқашан ұсқынсыз болып көрінетін, бірақ күшті, ұсқынсыз сіңір әдемі, әлсіз сіңірден артық. Забиль сарайы мен теңіз арасы едәуір қашықтық еді. Мен таңертең үйден шығып, күні бойы ұзын, ақ құмда уақыт өткізетінмін. Атым екеуміз жағажайда жаттығып, салқындау үшін теңізге шомылатынбыз. Біз достарымызбен түскі ас ішетінбіз, ал мен оған өзім терген жаңа шөл шөбін беретінмін. Ара-тұра ол аузы толы болғанда басын көтеріп, тамақты шайнайтын. Ол тамақтанғанда балерина сияқты жарақаттанған аяғын алға созатын. Кететін уақыт болғанда, мен оған ысқыратынмын, ол менің соңымнан ат қораға қуана еретін. Ол біздің серуендерімізді қаншалықты ұнатса, мұны да соншалықты ұнататын. Мен оның жүнінен құм мен тұзды тазалап жатқанда, ол ұйқылы көздері жұмсақ әрі жылтырап, тыныш тұратын. Ол құлақтарын алға-артқа қозғалтып, мен онымен сөйлескен кезде даусымның ырғағын бақылап тұратын. Содан кейін ол маған ауырсынуын еске салғандай жарақаттанған аяғын алға созатын. Таңғышты салып болған соң, мен басқа істейтін нәрсе табуға тырысатынмын; ат қорадан кетпеудің кез келген сылтауын іздейтінмін. Мен үнемі оның қасында болғым келді.

Осы әдемі жылқыдан мен көп нәрсе үйрендім. Мен осы ғажайып түрмен шынайы қарым-қатынас орнатуды – адалдық пен достық қарым-қатынасын үйрендім. Мен жылқылармен қалай сөйлесуді және оларды қалай түсінуді үйрендім. Жылқы өсіруге инвестиция салғанда жақсылық гүлдеп, ұлылыққа айналатынын білдім. Осы әдемі жылқыдан мен адалдықтың шынайы мағынасын ұқтым. Алғашқы атымнан мен еңбексіз жетістікке жету мүмкін емес екенін үйрендім. Мен атымды емдеуге, жарасын тазалауға, таңғыштарын ауыстыруға және оны күн сайын сағаттап жүргізуге үш ұзақ ай жұмсадым, жағажайда бірге ең жақсы уақыттарды өткіздік. Мен атымнан шартсыз махаббаттың қайтарымы болатынын, шыдамдылық пен адалдық марапатталатынын және жетістікке жету үшін бар күш-жігеріңді салу – жеңіске апаратын жалғыз жол екенін үйрендім.

Менің алғашқы атыммен алғашқы жарысым! Бұл өмір бойы есте қалатын оқиға болды және шынымен де, мен оны кеше болғандай есімде сақтаймын. Жастық шақтың осы жарқын сәттері жүрегің мен жаныңда мәңгілікке жазылып қалады. Олар ешқашан өшпейді. Әкем жариялаған жарыс туралы хабар алыс-жақынға тарады. Мактум Уидтен отбасының тұқымы Удені жаттықтырды, ал Хамдан жарысқа Хамданияны дайындады. Мен Сауда Умм Халаджға риза болдым, өте риза болдым! Жарысты көруге және қатысуға барлық әмірліктерден адамдар ағылды. Менің отбасым, сондай-ақ Дубай халқы мұны қоғамдық шақыру деп қабылдады, сондықтан әрбір үй мен отбасы іс-шараға келетін тайпаларға тамақ пісіруді шешті. Мұндай оқиғаға дайындық ретінде мал жиналып, сойылды. Жарыстан бірнеше апта бұрын әйелдер қонақтарға мерекеден кейін жағуға және ләззат алуға арналған әтірлер дайындады. Ақындар арнайы іс-шара үшін көпшілік алдында оқуға өлеңдер шығарып, дайындалды. Ер адамдар аттарымен мақтанып, әрқайсысы өзінікін ең керемет деп мәлімдеді.

Ағам Шейх Хамдан бин Рашид Әл Мактуммен қатар шауып келемін. Әкем Джумейра жағажайында екі шақырымдық жол дайындауға бұйрық берді.

Көршілес әмірліктерден келген бәсекелестер шатырларын тігіп, аттарымен лагерь құрды. Сөре мен мәре сызықтарына баннерлер ілінді. Атмосфера электрленгендей болды, жиналған жұрт асыға күтіп гуілдесті. Мен ол жерге жарыстан бір күн бұрын келдім. Үлкен ағаларым Мактум мен Хамдан мені үшеуімізге лагерь құру үшін алдын ала жіберді. Сол түні мен биемді жетектеп екі шақырымдық жолақты жүріп өттім, оған алдағы үлкен жарыс туралы айттым. Ертең әкеме және оның барлық достарына өзімізді дәлелдейтін мүмкіндік болмақ. Серуендеу кезінде мен жолдың ортасы жақсы екенін, бірақ шеттерінде құм үйіліп, кішкентай төбешіктер сияқты болғанын байқадым. Жолдың ортасынан шығу тиімсіз болатыны анық еді. Жарыс таңы мазасыз түнгі армандар мен күтуден кейін атты. Мен оянып, көзімдегі ұйқыны аштым. Содан кейін көру қабілетім бұлыңғырланған шығар деп ойлап, қайта жыпылықтаттым, бірақ олай емес екен. Джумейра жағажайын қалың тұман басқан еді. Шейхтар мен қатысушылар ауа райын талқылау үшін кофе мен құрма басына жиналды. Мен қысқа етіп қиып алған ескі кандурамды асығыс киіп, биеме жүгірдім; жаңалықтарды тыңдауға бармас бұрын оның таңғышын жуып, таңғы асын беру керек еді. Мен бітірген соң әкемнің аяғының жанына отыруға жүгірдім, сол жерде оның достарының бірі маған нан мен кофе ұсынды. Жарыс басталды! Бұл қауіпті тұман емес деп шешілді. Алдыңыздағы 50 метрді әлі де көруге болатын еді. Менің жүйкем сыр беріп, асқазаным астан-кестен болды.

Мен биемді алып, жарыс алдында серуендетуге бардым. Оның бұлшық еттері түн ортасындай қара жүнінің астында ойнап тұрды. Мен оның жалын сумен тарадым, ол ұзын болып жатты, ұштары күнге күйіп қызарған еді. Басқа аттар да шабандоздарымен бірге жүрді, ол да мен сияқты оларды бағалап тұрғандай көрінді. Мактум Удені жаттықтырды, бірақ ол Салума Әл Амриден оның биесіне мінуді сұрады. Ол өзі бұл жарыстарда әрқашан дерлік мінетін, бірақ бүгін бәс жоғары болды және ол Салуманы салмағы үшін таңдады. Басқалар да болды – көптеген басқалар – бірақ мен біз жеңуге тиіс ат Уде екеніне сенімді едім. Ақыры олар бізге атқа мінуге бұйрық берді және біз бәріміз сөреге бет алдық. Стартер тапаншасын басынан жоғары көтеріп тұрды, кандурасы желмен желбіреп тұрды. Мен оның қолына көзімді тігіп, шүріппені басатын саусағындағы бұлшық еттерді байқауға тырыстым. Мен Умм Халаджға ақырын сөйледім, көзімнің қиығымен оның бір жыртық құлағының жауап ретінде алға-артқа жыбырлағанын көрдім. Мен саусақтарымды оның қалың жалына жүгірттім. Кенеттен таңғы тұманды жарып қатты дауыс шықты және жағажайда үлкен айқай көтерілді. Біз кеттік! Менің тынысым тарылып, Умм Халадждың алға қарай күшпен ұмтылғанына таңданып демімді ішіме тарттым. Мен оған ер-тоқымсыз мінгендіктен қатты ұстауға тырыстым. Айналамда аттар үлкен толқын сияқты алға ұмтылды, шабандоздардың айқайы мен көрермендердің шуы ауаны толтырды. Өрістің қалыпқа келуіне көп уақыт кетпеді, алдымда Салуманың Удемен бірге тұманға елес сияқты сіңіп бара жатқанын көрдім. Ол тұманды жамылғы ретінде пайдаланып, ерте алға шығуды көздеген болуы керек. Мен басқалармен бірге күтіп, атымды сақтамай, оның соңынан түсуді шештім. Салума Мактумның биесін қаншалықты қыса алатынын білетіндей тәжірибелі еді, мен оны көзден таса қылуға жол бере алмас едім. Мен Умм Халаджды аяғыммен қысып, оның соңынан қууға итермеледім. Менің жүрегім мақтанышқа толды. Аттан сұрап, оның саған бар күшін бергенін сезінуден асқан ғажап не болуы мүмкін? Салуманың шамамен бес корпус алда келе жатқаны анық еді. Тұман оған алға шығуға көмектескендей, енді маған оның артына білдіртпей жақындауға көмектесті. Ол биесінен бірдеңе сезген болуы керек, өйткені тұяқтардың дүбірі мен айқай-шу, теңіз толқындарының гүрілімен қосылып, басқа дыбыстарды басып тастаған еді. Ол артына қарап, Умм Халаджға жабысқан мені көрді, оның басы қазір Уденің бүйіріне жақын еді. Оның жүзіндегі таңданыс соншалықты, мен күлкімді тыю үшін тілімді қатты тістеуге мәжбүр болдым. Ол жолдың ортасынан оң жағына қарай ығысып келе жатты; мені мен терең құмның арасында екі аттың еніндей жер бар еді. Мен тұманнан жалаудың көрінуін күтіп келе жатқанда, оның қаттырақ қысқанын көрдім. Ол жалауды менен бұрын көрді ме? Мен абдырап жоғары қарадым және оны байқауға тырыстым; ол жақын болуы керек. Содан кейін ол өз әрекетін жасады. Менің ішкі жақтан өтуге тырысқанымды көріп, ол мені ақырын терең құмға қарай ығыстыра бастады. Мен жалауды көрдім. Оны айналып өтуге уақыт жоқ еді; мен тек алға ұмтыла алдым. Мен Умм Халаджға бар күшін салуды сұрадым, ол маған шынымен бар күшін берді. Терең құмда қиналса да, ол бізден озған екі корпусты қуып жетті. Мен онымен қатарласқанда жүрегім аузыма тығылды, бірақ соңғы сәтте бастардың ырғалуында Уде бізден бір басқа озды. Хамдан үшінші орынға менің артымнан ұшып келді. Әкемнің ат қорасы үшін қандай жеңіс! Біз нәтижелерде үстемдік еттік және екі үлкен ағам арқамнан қағуға жүгіріп келгенде мен өзімді патшадай сезіндім, ал әкемнің достары Умм Халаджды айналып өтіп, мен оны суытып жатқанда сыни көзбен қарады. Мен қолым ұйығанша оны сипадым. Әкем келіп жымиды: «Жарайсың, Мохаммед. Жарайсың». Шіркін, осы сәт мәңгілікке созылса ғой! Сол кеш сиқырлы болды. Ауа қуат пен бақытқа толы еді. Жалын аспанға көтеріліп, әңгімелесіп отырған ер адамдарды баурап алды. Сол кеште мереке кезінде Мактум, Хамдан және мен үшеуміз от басында бірге отырдық. Біз менің бием өзін күмәнсіз дәлелдеді деп шештік. Алау басында ер адамдар оны жеңген тәжірибе екенін айтты. Олар егер мен терең құмға түсіп қалмағанымда, ол Удені басып озар еді десті. Олардікі дұрыс еді, біз бәріміз мұны білдік. Ешкім мені кінәламады; бәрі менің алғашқы жарысымды мақтан тұтты. Мен тәжірибемнің аздығына аздап өкіндім, бірақ Хамдан Умм Халаджды өз үйіріне қосатынын айтқанда кеудемді кернеген мақтаныш сезімін ештеңе баса алмады. Мен пір тұтатын үлкен ағам мен жаттықтырған биені қалайды деп кім ойлаған?

Сол түні ағаларым ұйықтап жатқанда, мен тұрып, биеме бардым. Құмда аяқтарын жинап жатқан ол мен жақындағанда басын көтеріп, ақырын кісінеп сәлемдесті. Мен оның алдында тұрып, қара тұмсығындағы жіңішке жолаққа ұласқан ақ жұлдыздың пішінін сипадым. Саусақтарыммен оның маңдайының ортасындағы шаш өрімін бақыладым. Ол терең күрсінді. Мен еңкейіп оның жыртық құлағынан сүйдім де, отырдым. Мен оған енді Хамданға баратынын айттым. Шөл даланың заңы солай; ағаға деген парыз бәрінен жоғары. Оның оны қалауы құрмет еді, бірақ соған қарамастан жүрегім кеудемде тесілгендей болды. Ағам Шейх Мактум бин Рашид Сауда Умм Халаджбен бірге. Хамдан маған одан басқа ат таңдауға болатынын айтты. Бірнеше күннен кейін мен оның аттарының бірін бақыладым. Ол бұрын жарысқан, бірақ Умм Халаджға ұқсас бір-екі мәселесі бар еді. Мен Хамданның көңіл-күйі жақсы болғанша күттім, содан кейін одан сол атты сұрадым. Ол жымиып, оны маған жетектеп әкелді. Оның аты Румания еді. Біз іске қайта кірістік!

1960 жылдардағы Дубай халықаралық әуежайы. 1959 жылдың жазында әкеммен Лондонға жасаған алғашқы сапарым жастық шағымдағы бетбұрыс болды. Мен Лондонды оған жетпей тұрып-ақ жақсы көрдім. Анам маған бұл сапардың шексіз жасыл желекке, ағаштар тізілген көшелер мен даңғылдарға толы елге жасалатын ғажайып оқиға болатынын айтты. Ол жақта күннің салқындығы сонша, адамдар біз Дубайдағыдай шатырда емес, үй ішінде ұйықтайды екен. Ол маған лық толы тобыр туралы, адамдардың киіну үлгісінің қаншалықты өзгеше екенін және шөп үстінде үлкен ат жарыстары өтетінін айтты. Алайда әкемнің көзқарасы басқаша болды. Ол сапар алдындағы бірнеше күнді үнсіз өткізді. Ол Макмиллан үкіметімен талқыланатын маңызды тақырыптарды қалай шешуге болатынын және Лондоннан қалай максималды пайдамен оралуға болатынын ойлады.

Біздің британдықтарға деген көзқарасымыз салқын, бірақ сыпайы болды. Мәселенің түпкі мәнінде біз олардың елімізден кететін күнін күтіп жүргеніміз жатты. Біздің қарым-қатынасымыз келісімдер мен конвенциялармен реттелді, оған сәйкес біз ішкі істерімізді бақыладық, ал олар біздің сыртқы қатынастарымыз бен қорғанысымызға жауапкершілік алды. Әкемнің үнсіздігін менің кіммен кездесетініміз туралы көптеген сұрақтарым бұзды. Ол маған Премьер-министрмен кездесетінімізді айтты және Премьер-министрдің Шейх сияқты билігі бар екенін түсіндірді. «Ал патшайымның рөлі қандай?» - деп сұрадым мен. «Оның да Шейха сияқты билігі бар, бірақ ол жердегі ең маңызды адам – Премьер-министр», - деп жауап берді ол. Мен не талқылайтынымызды сұрадым, ол: «Мохаммед, мен сенің талқылауларға зейін қойып, аудармашының айтқандарының бәрін мұқият тыңдағаныңды қалаймын. Біз көптеген маңызды тақырыптарды талқылаймыз. Біз Дубайда әуежай болғанын қалаймыз», - деді. Мен онымен міндетті түрде келістім.

Жылдар бойы Дубайға келетін ұшақтар негізінен Крикке қонатын Imperial Airways және BOAC ұшатын қайықтары болды. 1950 жылдары гидроұшақтар лайнерлерге ауыстырылды, бірақ бізде Шарджа әуежайына ұшатын коммерциялық трафикті қабылдайтын құрылғылар әлі жоқ еді. Әкем Дубай үшін коммерциялық ұшу-қону жолағын салғысы келді, бірақ британдықтар Шарджа әуежайы жеткілікті және олардың әскери базасымен қорғалған деп бас тартты. Олар мұны қауіпсіздік мәселесі деп санады, ал біз мұны даму мәселесі деп көрдік – ол кезде бізге саяхаттау жолда көптеген аялдамаларды қамтитын жалықтыратын іс еді. Лондонға сапар осы мәселені шешу үшін өте маңызды болды. Ұшақтың есігі ашылғанда мен әкемнің артында тұрдым, әкемнің зор денесінен ары қарай көрмес бұрын, Англия мені салқын, таза ауа лебімен қарсы алды. Лондон әуежайы құмырсқа илеуіне ұқсайтын! Адамдар рейстерге үлгеріп, кіріп-шығуға кезекке тұрып жатты. Әуежайдың өзі таңғажайып әрі қорқынышты болды, бұл оны басқаратын қуатты экономиканың символы еді. Бұл оның артында тұрған елді құрметтеуге мәжбүр ететін. Әуежай – кез келген қонақ кездестіретін елдің алғашқы келбеті. Ол елдің күшін, экономикасын және мәртебесін көрсетеді. Сондай-ақ миллиондаған адамдардың қалаға бару тілегін білдіреді. Біздің әуежай Лондондыкіндей болатын күн туар ма екен? Бұл жылдар өте шындыққа айналатын арман еді. Сол кезде мен болашақтың маған және Дубайға не дайындап тұрғанын білмедім. Дегенмен, мен бір нәрсені анық білдім; біз басқалардан кем емеспіз. 1959 жылғы Дубай халықаралық әуежайындағы алғашқы әуе айлағы. Күтіп тұрған көліктерге отырмас бұрын біз көптеген адамдармен қол алыстық. Бізбен бірге еріп жүрген Мактум үнемі тоқтап, мені алға қарай итеруге мәжбүр болды, әйтпесе мен сол жерге таңданып тұрып қалар едім. Біз қозғалғанда, мен мұрнымды терезеге тақап отырдым.

Анамның жасыл желек туралы айтқаны рас екен! Бұл жердің сұлулығына мені ештеңе дайындай алмас еді. Теңіз толқындарындай дөңгеленген жасыл төбелер болды. Егістіктер; қыша өсімдігінің ашық сары гүлдерінің үлкен шаршылары. Ал құстар; құстар ғажап еді! Мен осы құстарды көру үшін әкеме баяуырақ жүруін өтініп, қиялымды үздім. Ол маған кейінірек уақыт болатынын айтып жымиды да, біз қонақүйге асықтық. Бөлмемізге келгенде, әкем төсектің шетінде терең ойға шомып отырды. Мен таңертең ерте ояндым, өйткені түндегі сиреналардың дауысы ұйқымды бұзды. Көзімді ашқанда әкемнің күлкісін көрдім. «Таңданыс жас жігітті шаршатады, Мохаммед. Кел; жуын, намаз оқы және киін. Біз Премьер-министрмен кездесуге баруымыз керек». Даунинг-стритке келгенде, мен олардың «Шейх Макмиллан Премьер-министріне» (мен оны осылай атайтынмын) қарама-қарсы отырдым. Мен әкем айтқандай тік отырып, тыңдауды ұмытпадым. Әкем Макмилланның оң жағында отырды. Мен бұл көшбасшыны мұқият зерттеп отырғанымда шошып кеттім. Мен оның аяғын айқастыра бастағанын көрдім. Араб әлемінде аяқ киімнің табанын қонаққа қаратып аяқты айқастыру үлкен қорлық болып саналады. Мен әрекет етейін деп жатқанда, ол аяғын әкемнен басқа жаққа қарай айқастырды. Мен жеңілдеп терең дем алдым, мұны әкем естіп, ойымды оқыды да, маған қатал, бірақ жігерлендіретін күлкімен қарады. Олар ұшу-қону жолағын талқылағанда, мен әкемнің салмақты сөздерін жеткізіп отырған өте сыпайы аудармашыны мұқият тыңдадым. Оның дәлелі жалынды болды, Дубайға бұл ұшу-қону жолағы даму және әлеммен байланысу үшін қажет екенін айтты. Талқылаудың соңында біз барған мақсатымызға қол жеткіздік: ұшу-қону жолағын дамытуға рұқсат алдық. 1950 жылдардағы Дубай халықаралық әуежайы. Шынында да, 1970 жылдары, Дубайда жаңа ұшу-қону жолағы алғаш салынғаннан кейін жылдар өткен соң, әкем маған әуежайдағы даму жұмыстарын басқаруды тапсырды. Мен өткізу қабілетін арттыру үшін жаңа терминалдар мен нысандар қостым және ашық аспан саясатын қабылдағанымызды жарияладым. Мен мұндай күш-жігерді Дубайдың алғашқы туристік стратегиясын іске қосу арқылы туризмді дамытумен байланыстырдым. Кейінірек біз Emirates әуе компаниясын құрдық және Дубай халықаралық әуежайын жаһандық хаб ретінде дамытуға жаппай инвестиция салдық. Бүгінде біздің әуежай – әлемдегі ең көп жұмыс істейтін халықаралық әуежай. Біздің қала жыл сайын 20 миллионнан астам туристі қарсы алады және 113-тен астам әуе компаниясы бізді әлеммен байланыстырады. Мүмкін емес деген – бұл таңдау, ал әлем не қалайтынын нақты білетіндерге есігін ашады!

Әкем маған репертуарыма жаңа дағды қосуды, мен көруге дағдыланбаған өмірдің бір қырын көрсететін нәрсені үйренуді сұрады. Ол менің інжу-маржан іздеу сапарларына шығу арқылы теңіз туралы білгенімді қалады. Дубайдың бір кездері ұлы болған інжу-маржан флоты бірнеше қайыққа дейін қысқарған еді, бірақ ол кезде бірнеше адам әлі де балық аулау және сүңгу арқылы күн көретін. Мен достарыммен таяз теңізде жүзуге үйренген едім. Есімде қалғаны – теңіздің өзіне тән ерекше иістері мен дыбыстары болатын. Оның хош иісі күшті, өкпені толтырып, рухты қуаттандырады, құрғақшылықтан кейін жаңбыр жауғандағы шөптің иісі сияқты. Ал теңіздің дыбысы қандай әдемі; асау толқындар немесе тыныш толқындар жанға жайлылық сыйлап, жүректе шығармашылық ұшқынын оятады, әсіресе толқындардың гүрілі балық аулау торларының үстінде айналып жүрген шағалалардың дауысымен араласқанда, олар мол олжаға қуаныштарын білдіріп жатқандай болады. Бұл менің теңіз туралы әсерлерим еді: дыбыстар, иістер және оның әдемі жағасында достарыммен немесе ат үстінде ойнаған бақытты естеліктер.

Мен білмеген нәрсе, теңіз тек дыбыстар, иістер және балалық шақ естеліктері ғана емес еді: ол сонымен қатар Дубайдың барлық теңізшілерінің қуанышын, қайғысын, үмітін, ауырсынуын және оқиғаларын білдіретін; әкем мені теңізге шығуды сұрағанға дейін мен елестете алмаған оқиғалар. Әкем мені кейде Әбу Жабер есімді адамға жіберетін, ол флот басшыларының бірі, жинақталған тәжірибе мен мұрагерлік білім арқылы осы лауазымға жеткен адам еді. Оның лақап аты Сардал болды, бұл теңізшілер тілінде теңізді, желдерді және толқындарды ең жақсы білетін ең тәжірибелі адам дегенді білдіреді. Сардал жазғы тыныш теңізді күтіп, сүңгу маусымының басталғанын жариялайды және қыстың басында оның аяқталғанын хабарлайды. Сардал маусымның басталғанын толқындардың қозғалысына қарай жариялайды. Ол жұлдыздардың орналасуын бақылау арқылы бағыттарды біледі. Сардалдың жергілікті суларды және олардың құрамындағы барлық нәрсені ойша картаға түсіру қабілеті бар. Біз шөлді жерді іздерден оқып, онда қандай оқиғалар болғанын елестете алатынымыз сияқты, теңіз түбін елестету және оның табиғатын зерттеу үшін де сол принциптерді қолдана аламыз. Теңізшілер судың тереңдігін анықтау үшін арқанға ауыр қорғасын кесегін байлап, теңізге лақтыратын. Олар қашықтықты құлашпен өлшейтін. Әбу Жабер қорғасын кесегіне жабысқан нәрсеге қарап теңіз түбінде не бар екенін айта алатын және арқанның қозғалысын сезіну арқылы толқындардың күшін өлшей алатын. Дубай халқы негізінен жазда сүңгитін. Дубайдың жазымен таныс емес адамдар үшін айта кетейік, бұл маусымда терең сулар жайлы жылы болады, бұл сүңгуірге бағалы інжу-маржандары бар устрицаларды жинау үшін қайта-қайта төмен түсуге мүмкіндік береді. Алайда су бетіндегі ыстық күйдіріп жібереді, бұл көптеген теңізшілердің сусыздануына әкеледі. Сүңгу сапарларында жасауға болатын бір ғажайып жаңалық – теңіздің белгілі бір жерлеріндегі тұщы су бұлақтары мен ағындары, бұл сүңгуірлер мен теңізшілерге шөлін қандыруға мүмкіндік береді. Тек тәжірибелі теңізшілер ғана бұл жерлерді қайдан табуға болатынын білетін. Сондай-ақ аптап ыстық жаз айларында жолы болмағандар үшін «суық сүңгу» немесе «қысқы сүңгу» болды, бұл оларды қыста тағы да бағын сынап көруге мәжбүр ететін. Суық сүңгу қиынырақ болды, өйткені төмен температура сүңгуірлерді су астында өткізетін уақытты қысқартуға мәжбүр етті. Жиі тұрақсыз теңіз, толқындар мен қатты желдер шағын сүңгуір қайықтарына үлкен қауіп төндіретін. Сол желдер Дубай халқына қаншама жаман хабар әкелді екен?

Әкем мені теңіз, оның жағдайы, байлығы және маусымдары туралы білу үшін Әбу Жаберге жіберді. Бірақ менің сапарларымнан алған ең маңызды сабағым – теңіздегі өмірдің қаншалықты қиын екенін және халқымыздың оның жомарттығынан нәпақа іздегенде қандай көптеген қиындықтарға тап болғанын білу болды. Дубай халқы тек шөлде ғана емес, теңізде де өмір сүру қиындығына үйренген еді. Мұны тек олармен бірге тұрып, олардың бірі ретінде балық аулауға және сүңгу сапарларына шығу арқылы ғана түсінуге болады. Кейбіреулер көшбасшының құс ұшатын биіктіктен көзқарасы болуы керек, нәрселерді бағалап, тиісті шешімдер қабылдау үшін жоғарыдан қарауы керек дейді. Мен айтамын, көшбасшы жерде халықтың арасында өмір сүріп, олардың жағдайына шыдап, өмірін бастан кешіріп және олардың жағдайын жақсы жаққа өзгерту үшін қайғы-қасіретінің егжей-тегжейін білуі керек. Сүңгуірлердің теңіз түбіне қауіпті сапарларына дайындалып жатқанын көргенде мен әрқашан терең таңданыс пен құрмет сезімін бастан кешіретінмін. Осы сапарлар кезінде мен дайындық процесіне көмектестім, мысалы, қайықтарға азық-түлік, әдетте құрма, кептірілген ет және су тиеу. Сардал інжу-маржаны бар жерлерді анықтайтын. Сүңгуір мұрнын жабу үшін балық сүйегін қыстырып, денесіне арқан байлап суға секіретін, арқанды саиб – оны жоғары тартып алатын адам ұстап тұратын. Сүңгуір өкпесін ауаға толтырып, суға бататын. Бортта ешкім бір ауыз сөз айтпайтын. Сіз тек қайықтың толқындарда тербелген дыбысын естисіз. Сүңгуір арқанды тартқан сәтте, саиб оны тез арада жоғары тартып алатын. Ол ентігіп, тіпті су бетіне жүзіп шығуға күші жетпей шығатын. Інжу-маржан іздеу кезінде көптеген жазатайым оқиғалар мен өлім-жітімнің болуы таңқаларлық емес.

Теңізшілер марқұмға жаназа намазын оқып, содан кейін оларды теңізге қайта жіберетін. Кейде сүңгуірлер саибтың салғырттығынан немесе арқанның тартылғанын сезбеуінен суға батып кететін. Басқа уақытта, сүңгуірлер қайыққа қайта көтерілгенде, дұрыс тыныс ала алмай, тұншығып қалатын. Жолы болғыштар жеңіл жарақаттармен, мысалы, құлақ жарғағының жарылуымен оралатын. Мұндай жағдайларда темір кесегі қыздырылып, жазылуын тездету үшін құлақ жарғағына басылатын, бұл жәбірленушіге қатты ауырсынуға шыдауға және қиналып айқайлауға мәжбүр ететін. Қайғылы оқиғаларға қарамастан, бұл сапарлардың ғажап жағы да болды; ауыр жұмыс, экипаж арасындағы ынтымақтастық рухы, інжу-маржан жинаудың үлкен қуанышы мен мақтанышы және шытырман оқиғалар мен таңғажайыптарға толы сүйкімді кештер. Бұл сапарлардан оралу үлкен қоғамдық оқиға болды, қуанышты балалар мен әйелдер әскері өз отбасыларын қарсы алуға шығатын; мерекелік хор ескектердің дыбысымен және жағажайдағы толқындардың соғуымен араласатын. Мен теңіздің тек дыбыстар мен иістер ғана емес, табандылық рухы, адам тағдырлары және көптеген адамдардың жүрегінде қуаныш немесе үмітсіздік сезімін тудыратын нәрсе екенін білдім. Мен тыныш сәтте отырып, теңізді бақылап, саусақтарымды ақ құмға жүгіртіп, Құдайдан бір күні осы адамдарға қызмет етуге көмектесуін сұрап дұға еткенім есімде.

Ағам Шейх Мактум бин Рашид Әл Мактуммен бірге, 1961 жыл. Мені иығымнан ақырын сілкіген қол тәтті ұйқымнан оятты.

«Мохаммед, Мохаммед, тұр! Бұл мен, Мактум», - деді үлкен ағам. Ол тез арада бірнеше қадам артқа шегінді, өйткені менің бірінші реакциям төсектен атып тұрып, төбелесуге дайын болу екенін білетін! Ол сәл жымиып: «Тоқта, Мохаммед! Бұл мен, Мактум!» - деді. Ол бөлменің салқын ауасында жүзіне жылулық сыйлаған қолшам ұстап тұрды. «Менің бием жақында құлындайды. Сен мені оят дегенсің», - деп сыбырлады ол. Менің жүзіме үлкен күлкі үйірілді, мен дереу жуынып, оның соңынан ат қораға қарай асықтым. Оның көздері үлкен және мейірімді, дәл анамдікіндей еді. Оның беті толық, жүзінде екі меңі бар еді: біреуі сол жақ бетінде, екіншісі иегінде. Ол бәріміздің арамыздағы ең мейірімді, ең жұмсақ, ең қарапайым және ең кішіпейіл жан еді. Ол мүлдем басқаша болатын. Анам: «Ол сенің атаң Шейх Саидқа ұқсайды – Алла оны рақымына алсын», - деп айтатын. Мактум жылқыларды қатты жақсы көретін және биенің құлындайтын кезін білдіретін белгілерді білетін, өйткені оның түйсігі ешқашан алдамайтын. Сондықтан мен одан атының тууы жақындағанда мені оятуын сұраған едім. Мен оған кумирим және қаһарманым ретінде қарайтынмын. Мен ат қораның есігін ашпас бұрын, ол: «Ақырын, Мохаммед. Оны мазалама!» - деп ескертті. Мен одан ат қораның есігін тез ашатынымды қайдан білгенін сұрадым. Ол терең күрсініп, жымиып: «Сен өміріңде ешқашан бір жерге ақырын кірген емессің!» - деді. Ол иығымнан қағып, мені биенің қорасының бұрышына отыруға ақырын жетектеді. Мен биеге көмектескім келді, сондықтан алға жылжып, кішкентай алдыңғы аяқтарынан ұстадым, ал ол шетте жымиып тұрды. Мактум үйреткендей, бие итергенде мен ақырын тарттым. Мен мұны бие құлынның басын, иығын және кеудесін шығарғанша жалғастырдым. Соңғы бір күшенумен сәби менің тіземе түсті. Мен жаңа туған құлынды фарфор бұйымындай абайлап көтеріп, анасының басының жанына қойдым, ал ағам оны сүрту үшін маған сүлгі ұсынды. Мен жаңа ғана қатысқан ғажайыпқа қатты қуандым, әлемге жаңа өмірдің келгеніне куә болғаным үшін қуаныш пен ризашылық сезімдерімді жасыра алмадым. Егер Мактум болмағанда, мен бұл таңғажайып тәжірибені бастан кешірмес едім. Мен әлі де таңданып отырдым. Мактум маған жымиып: «Сен керемет көмекшісің, бауырым. Бұдан былай барлық биелер құлындағанда сені шақыратын боламын», - деді. Риза болып, біз таң атқанша отырдық және биенің өз сәбиін мақтанышпен жалағанын бақыладық. Мен Мактумның менің әрекетімді мақұлдағанына мақтандым. Ағам 1960 жылы оқуын бастаған Кембридждегі тіл мектебінен көктемгі демалысқа жаңа ғана оралған еді. Ол маған оқуының басында тыныш қалып, басқалардың өзіне жақындағанын күтуді жөн көргенін айтты. Мактум тыныш және консервативті, жоғары моральдық қасиеттері бар және өзін-өзі сыйлайтын адам еді. Ол тыныштықтың өзі сияқты, бейбітшілік пен тыныштық нұрымен қоршалғандай көрінетін. Керісінше, менде электр тогы жүгіріп тұрғандай еді және мен бір сәт те тыныш отыра алмайтынмын. Хамдан болса, Мактумның табиғатына жақынырақ, жоғары моральдық қасиеттер мен әдептілікке ие еді. Ол сондай-ақ сандарға, кітаптарға және оқуға қызығатын академиялық сипаттағы адам болатын. Менің Мактуммен естеліктерім көп және әдемі. Мен онымен жиі саяхаттадым.

Біз сансыз түндерді сөйлесумен және түрлі мәселелерді талқылаумен өткіздік. Ол даналық пен байсалдылыққа, шыдамдылық пен мейірімділікке ие болды, бұл қасиеттерді Шейх Рашид те мойындап, оған Дубай билеушісі ретінде ұлықтау рәсімінде негізгі баяндама жасауды тапсырды. Адамдар Мактумның Мұрагер ханзада болатынын естігенде, оны қатты жақсы көрді! Олар оны рақымы, жұмсақтығы және халыққа жақындығы үшін жақсы көрді. Ағам Шейх Мактум бин Рашидпен бірге. Шейх Мактум Біріккен Араб Әмірліктері Одағын құруда маңызды рөл атқарды. Оның тәжірибесі мен даналығы Одақ алдында тұрған көптеген өзекті мәселелерді шешуге үлес қосты. Ол сондай-ақ оның алғашқы Министрлер Кеңесінің төрағалығын қабылдады. 1980 жылдардың басында әкем ауырып қалғаннан кейін, Шейх Мактум даналықпен, күшпен және көрегендікпен басқарды.

Біз оған қолдау көрсеттік және жауапкершіліктерін орындауға көмектестік. Шейх Заидпен кездесуде, Шейх Мактум және Шейх Хамдан. Ағам Мактуммен – Алла оны рақымына алсын – ешқашан ұмытпайтын көптеген сәттердің бірі – оның менен Дубайдың Мұрагер ханзадасы болуымды сұраған кезі. Мен алғашында барлық құрметпен бас тарттым.

Біраз уақыттан кейін ол өтінішін қайталады. Біз ұзақ сөйлестік және мен оған бұл лауазымнан неге бас тартқанымды түсіндірдім. Мен оған менің басқару тәсілім көптеген адамдарды ренжітуі мүмкін екенін және көптеген қарым-қатынастарды бұзуы мүмкін екенін айтты. Мен сондай-ақ оған көптеген адамдардың әкем көп жылдар бұрын орнатқан басқару моделін қолдануды жалғастырып жатқанын, оны әрі қарай дамытуға құлықсыз екенін, өйткені олар соған үйреніп қалғанын ашық айттым. Шейх Мактум маған Дубайға шынымен қажет нәрсе прогресс екенін айтты. Соңында мен оны мұндай жауапкершілікті алуға уақыттың қолайлы емес екеніне көндірдім және біз оны кейінге қалдыруға келістік. Төрт жылдан кейін Шейх Мактум сол тақырыпты қайта қозғады. Мен ол күнді ешқашан ұмытпаймын! Ол менен Мұрагер ханзада болуымды сұрады. Ол маған уақыт келгенін айтқысы келгендей; бұл жолы оның сенімін ақтамауымды сұрағандай тесіле қарады! Мен қабылдадым. Оның көздері жасқа толып, мені қатты құшақтағаны сонша, мен әлі күнге дейін оның құшағын сезінемін. Көптеген адамдар менен: «Келесі күні таңертең оянып, Мұрагер ханзада болып тағайындалғаныңыз туралы жарлықты оқығанда қандай сезімде болдыңыз?» - деп сұрайды. Шындығында, мен ол түні ұйықтамадым; қағаздарды оқуға уақытым болмады. Мен Кеңестен шыққан сәттен бастап жұмысқа кірістім. Шейх Мактум ең басынан бастап менің бар күшімді салып жұмыс істейтініме сене алатынын білді. Даму ол үшін арман болды, бірақ ол мен үшін бұл инстинкт және өмір мен өлім мәселесі екенін білді.

Әкем өзінің мәжілісіне келген британдықтармен, мейлі олар әскерилер болсын, мейлі кәсіпкерлер болсын, тіл табысуда қиналмайтын. Ол оларды күлкімен қарсы алатын. Америкалық дипломаттар мен инвесторлармен де солай болды, оларға әңгімелер немесе тіпті әзілдер айтып беретін. Алайда, мәжілістегі сол ұзақ отырыстардың барлығы аудармашының қатысуымен өтетін, дегенмен әкем сөзінің арасында бірнеше ағылшын сөздерін қосып қоятын.

Оның қонақтары сирек жағдайда таңданбай немесе баурап алынбай кететін болса да, ол кездесулерден жиі көңілі толмай шығатын. Ол кішкентай түтігін тұтатып, терең дем алатын, содан кейін анама байсалды қарап: «Балалар мүмкіндігінше тез кетуі керек!» - дейтін. Бұл сөздер айтыла салысымен, анамның жүзінде мұң пайда болатын. Сол кезде ол оның иығынан ақырын қағып: «Латифа, мен олардың бізге көмектесуі керек адамдардың тілінде – еркін сөйлей алмауымның кесірінен бастан кешкендерімді бастан кешіргенін қаламаймын. Олар мүмкіндігінше тез кетуі керек», - деп ақырын айтатын. Ағылшын тілін үйрену әкем үшін өте маңызды болды. 1960 жылдары Дубай ірі шетелдік компаниялармен жұмыс істей бастады және даму таңқаларлық жылдамдықпен басталды, соның ішінде әкем бастаған жобалар мен біз келіссөздер жүргізген ірі келісімшарттар. 1966 жылы Дубай жағалауындағы Фатех кен орнында мұнай табылғанға дейін мұнай барлау жұмыстары да нәтиже бере бастады. Дәл осы жылы әкем менен ағылшын тілін үйрену үшін Ұлыбританияға баруымды сұрады. Мен шетелде көретін және үйренетін барлық нәрсеге сөздің толық мағынасында құштар болдым. Маған сапарға шығатынымды айтқан бойда, мен дайындалу үшін қолымнан келгеннің бәрін жасадым. Мен күн сайын өз бетімше ағылшын тілін оқуға және жаттығуға уақыт бөлдім және әр өткен күн сайын жақсартуға тырыстым. Мен көп нәрсе істей алмадым, тек еліме үлкен жауапкершілікпен оралатынымды және Англияға келген бойда уақытымның бір минутын да босқа өткізбеуім керектігін үнемі есіме салып отырдым. Мен ақыры 1966 жылдың тамызында Кембридждегі Бруксайдта орналасқан миссис Саммерстің қарапайым үйіне келдім. Мен осы мейірімді көрінетін әйелге қарадым, ол да маған тіке қарады. Ол менен бөлмемді тексеру үшін соңынан еруімді сұрады, мен түсінбейтін сөздер легімен мені таңғалдырды. Алайда оның дауыс ырғағы маған достық сәлемдесу сөздерін ұсынып тұрғанын түсіндірді. Есігімді жапқан бойда мені еліме, ата-анама және жақындарыма деген сағыныш сезімі биледі. Мен сол алғашқы түстен кейінгі уақыттың көп бөлігін намаз оқумен өткіздім, содан кейін миссис Саммерс есігімді қағып: «Кешкі ас дайын, Мактум!» - деп шақырды. Есік ашылғанда, мені біртүрлі, бірақ қызықты иістер қарсы алды. Үстелге ет, картоп езбесі және жасыл бұршақтан тұратын үш тағам қойылды. Біз бәріміз тамақтандық және тамақ соңында бәрі кенеттен бірге тұрды, бұл мені таңғалдырды. Олар мені орнымда қалдырды, мен тәрелкеме қарап, енді не істеуім керек деп ойланып отырғанымда, олардың жуыну үшін раковинаға қарай беттегенін көрдім. Мен біздің алғашқы тамағымыз қойдың саны болғанын мақтанышпен атап өттім. Мен олар да біз арабтар сияқты, қонақжайлылық белгісі ретінде құрметті қонақтарға ет беру үшін тұтас мал дайындайтын шығар деп ойладым. Мен сол жерде пайдалы болуға тырысып тұрдым, сондықтан қойдың қалған бөлігін алып, лақтырып тастауға бардым. Мен үй иесінің түсініксіз жіңішке дауысты сөйлегеніне тап болдым. «Олардың тамақтандыратын басқа адамдары бар шығар», - деп ойладым мен, - «қандай сезімталсыздық!» Мүмкін ол оны көршілеріне жібергісі келген шығар. Анам біздің үйдегілерге және келіп-кететін қонақтар мен достар легіне тамақ пісіретін. Содан кейін мен миссис Саммерстің етті тоңазытқышқа салғанын байқадым.

Мен бәрі бір-бірін танитын қоғамда өмір сүрдім. Мен тамақты басқалармен бөлісу үнемі болатын қоғамда өмір сүрдім. Біз бірге отырып, дәмді тамақтан ләззат алғанда, анам қалған тамақты орап, ыдысты көршілерімізге немесе туыстарымызға апаратын. Бұл арабтардың ең шынайы дәстүрлерінің бірі еді. Миссис Саммерстің Кембридждегі үйі, Ұлыбритания, 1966 жыл.

Келесі күні мен олармен бірге жаңа әлемімді зерттеуге бардым. Мен өтіп бара жатқан жерлерді бақылап, миссис Саммерс мені апарған көшелер мен дүкендердің орналасуын түсінуге тырыстым. Мен екі күннен кейін Bell-де оқуымды бастайтын едім, сондықтан біз барлық қажетті кітаптарды сатып алдық. Содан кейін біз түскі асқа үйге қайттық, ол алдыңғы күнге өте ұқсас болды. Қой еті тоңазытқыштан алынып, жылытылып, үстелге қайта қойылды. Олар оны жеді, бірақ бұл жолы қайнатылған сәбіз және қосымша сорпамен. Мен де күдікпен жедім. Дубайда біз әрқашан тамақты жаңа піскен күйінде жейтінбіз, әр тамақта тамақтандыратын ауыз жеткілікті болатын және бар нәрсе таусылатын. Мен оқуымды тез бастадым және күн сайын ағылшын сөздік қорыма жаңа сөздер қостым. Тілді меңгеруімді тереңдетіп, осы жаңа жерге үйренген сайын, Батыс мәдениеті туралы білімім артып, оның кейбір әдемі қырларына деген бағалауым өсе түсті. Үйде біз ағамыз, әпкеміз немесе тіпті қызметкер болсын, кез келген кездескен адамға сәлем беру үшін тоқтап, тұратынбыз, ал Англияда сіз бұрыннан танитын адамды кездестіргенде ресми сәлемдесу күтілмейтін. Маған адамдармен қарым-қатынастың қарапайым және кішіпейіл тәсілі ұнады. Олар бөлмеге біреу кіргенде ешқашан орнынан тұрмайтын және егер басқа біреу тұрса, аздап таңғалатын. Ас үй үстелінің басындағы қызу әңгімелер Кембридждегі өмірдің мен қатты ұнатқан бір қыры болды. Тамақтану кезіндегі әңгімелер біздің мәдениетімізде консервативтірек, ал мен өзімді көптеген қарама-қайшы пікірлерді көрсететін, бірақ ешқашан жаман көңіл-күйге ұласпайтын қызу пікірталастардың ортасында таптым. Сондай-ақ маған Англиядағы адамдардың көршілерімен ешқашан сөйлеспейтіні, көршілерінің де оларға ресми сәлем бермейтіні біртүрлі көрінді. Мен жиі айналамызда тұратын адамдармен сәлемдесуге тырыстым, бірақ мен: «Қайырлы таң! Жаңалықтарыңыз бар ма?» - деп айқайлағанда, олар маған сәл біртүрлі адам ретінде қарайтын. Бұл шөл даладағы бейтаныс адамға арналған: «Ассалаумағалейкум, сізге тыныштық болсын. Алыс жерлерден хабарыңыз бар ма?» - деген сәлемдесумен тең еді. Англияда өткізген уақытым әлі күнге дейін жүрегімде ерекше орын алады. Маған сергітетін таңдар ұнады және жиі күндер бойы жауатын, аспан үнемі жылап тұрғандай көрінетін жаңбырды жақсы көрдім. Мен қатты оқыдым және қолымнан келгеннің бәрін жасадым.

Миссис Саммерстің Кембридждегі үйі, Ұлыбритания, 1966 жыл. Мен әкемнің телефон арқылы сөйлескендегі дауыс ырғағын әлі күнге дейін есімде сақтаймын. Әр сөйлесу барысында ол менен ағылшын тілін меңгерудегі жетістіктерим туралы сұрауды ешқашан ұмытпайтын. Бұл маған Кембриджде тек жеке дағдыларымды дамыту үшін ғана емес, сонымен қатар қайтып оралғанда мені көптеген жауапкершіліктер күтіп тұрған елге ұлттық қызмет ету үшін жүргенімді түсіндірді. Уақытымның көп бөлігі оқуға арналды. Мен басқа студенттер сияқты әдеттегі және күнделікті міндеттерді атқардым. Мен бөлмемдегі жылуды қосу және телефонды пайдалану үшін ақша төлеуге мәжбүр болдым. Миссис Саммерстің отбасы маған...

Мен мектепте өте қатты оқыдым, ал жарыстарды көруге баруға ақша табу үшін жапырақтарды жинап, басқа да жартылай жұмыстарды атқаратынмын. Әкем бір оқпен екі қоянды атып алды: маған ағылшын тілін үйретті, сонымен бірге ақшаның қадірін түсіндірді. Бір күні менің өмірімді мәңгілікке өзгерткен қоңырау шалынды. Әкем: «Біз өте маңызды жиналыс өткізгелі жатырмыз!» — деді. Бұл сөйлеммен әкем: «Сен бізге үйде керексің — дәл қазір!» — дегенді меңзеген еді. Мен келесі күні ең бірінші рейспен Дубайға қайтып оралдым.

Әкем Шейх Рашид бин Саид Шейх Заид бин Сұлтанмен бірге. Барлық нәрсенің басы бар және табиғи заңдылық бойынша барлық нәрсенің соңы болады. Тек ұлы армандардан басқасы — олардың басы болғанымен, соңы сирек болады. Егер сіз оларға бар жаныңызды салсаңыз, олар сізден де ұзақ өмір сүріп, мәңгілікке созылуы мүмкін.

Осы орайда, мен Біріккен Араб Әмірліктерінің дүниеге келуін кеше болғандай есімде сақтадым. Бұл 1968 жыл болатын. Мен ежелгі Кембридж қаласында оқуымды жалғастырып жатқан кезде, әкем мені үйге шақыртып алды. Ол маған шөл далада толық бір күн өткізуге дайындалуымды өтінді. Ол жерде көрермендер мен аңдушылардың қызыққұмар көздерінен жырақ, Одақтың құрылуын қаламайтын, Келісімшарттық мемлекеттердің (Trucial States) шашыраңқы тайпаларының бір тудың астына бірігуін көргісі келмейтін арам ниетті адамдардан алыс жерде кездесу өтуі тиіс еді.

Кездесу тағы бір данагөй адаммен, Абу-Дабиді екі жылдан бері басқарып келе жатқан Шейх Заид бин Сұлтан Әл Нахаянмен белгіленген болатын. Шейх Заид мен үшін қырық жылдан астам уақыт бойы екінші әкем, ұстазым, тәлімгерім және көшбасшы болды. 1966 жылы Абу-Дабиді басқарған алғашқы күнінен бастап ол Одақты аңсады және біртұтас мемлекетті армандады. Талқылау екі әмірлік арасындағы одақтың негізін құруға бағытталды, кейіннен басқалар да қосылуға шақырылатын болды. Бұл «fait accompli» (болған іс) болуы керек еді, Абу-Даби мен Дубай арасындағы одақ басқалардың үлгі алуын жеңілдетіп, Араб Әмірліктері Одағына жол ашуы тиіс болатын.

Жылдар бойы біртұтас құрылым құру үмітімен көптеген әңгімелер, нәтижесіз жиындар және бірінен соң бірі құрылған альянстар болды. Алайда бұл әрекеттер үнемі әлсіретіліп, арман кейінге шегеріліп отырды. Бұл кездесу мәселелерді шешуге бағытталған еді. Екі Шейх Абу-Даби мен Дубай арасындағы Сейх әл-Седирада кездесті, бұл Одақ туралы арманды шындыққа айналдырған тарихи бетбұрыс болды және Біріккен Араб Әмірліктерінің құрылуындағы кері қайтпас нүктеге айналды.

Дайындық жұмыстары аяқталғаннан кейін, екі Шейх бірнеше серіктерімен бірге келді. Талқылауды бастау үшін олар солтүстік шатырға оңаша кірді. Сөйтіп, Біріккен Араб Әмірліктері алғаш рет солтүстік шатырда өмірге келді. Дәл осы солтүстік шатырда екі Шейх екіжақты Одақ құруға келісті. Солтүстік шатырда екі Шейх мынадай қағидаларға келісті: бір ортақ ту, бір ортақ денсаулық сақтау жүйесі және бір ортақ білім беру жүйесі.

Елу жыл өткен соң, мен солтүстік шатырда болғанның бәрін әлі күнге дейін есімде сақтаймын, бірақ билік үшін таласып-тартысып, мыңдаған адамдарының қымбат өмірін құрбан еткен, миллиардтаған долларлар мен жылдар бойғы прогресті желге ұшырған араб елдері үшін жүрегім ауырады. Иә, Әмірліктерде біз басқашамыз. Мүмкін, біздің жетістігіміздің сыры осында шығар. Елдер халықтың армандары көшбасшылардың жеке ұмтылыстарымен үндескенде табысқа жетеді. Елдер көшбасшылар қоғамның үмітін ақтау және ұлы істерге қол жеткізу үшін өз эгосынан бас тартқанда табысқа жетеді. Елдер саяси билік жай ғана мақсат емес, халықтың тілегін бекіту құралы ретінде пайдаланылғанда табысқа жетеді. Біріккен Араб Әмірліктері альтруист көшбасшылар тарапынан құрылды және олардың жанқиярлығының арқасында көптеген ғажайыптардың шындыққа айналғанын көрді. Біздің табысымыздың тұрақты сырларының бірі — елдің игілігі үшін өзін-өзі ұмыту қасиеті, бұл ғажайып жалғасуы үшін жауапты адамдардың бойынан табылуы тиіс.

Заид пен Рашид арасындағы тарихи кездесу аяқталған кезде, Абу-Даби мен Дубай арасындағы Одақ жарияланды, бұл келесі бірнеше күн ічинде халықаралық реакцияларды тудырды. Иордания королі Хусейн құттықтау білдіргендердің қатарында болды. Кувейт пен Сауд Арабиясы да ізгі тілектерін білдірді, сондай-ақ британдықтар да жылы, бірақ сақтықпен құттықтауларын жеткізді.

Әкем Шейх Рашид бин Саид Әл Мактуммен бірге. Әрбір адамның өмірі бір кезеңді екіншісінен, бір өмірді екіншісінен, бір арманның соңын екіншісінің басынан бөліп тұратын сәттермен айқындалады. Менің өмірімде жастық шағымды ер азаматтық шағымнан бөліп тұрған негізгі сәт Шейх Рашидтің айтқан бір ғана қарапайым сөйлемі болды: «Мұхаммед, біз сенің Одақты қорғауға жауапты болғаныңды қалаймыз».

Мен тарихымыздағы Усама бин Зайд және Құтайба бин Муслим сияқты жас кезінде әскер басқарған ұлы қолбасшылар туралы естіген және оқыған едім. Дегенмен, мен бұл шабыттандыратын оқиғаларды жай ғана тарихи қиял, біздің әдемі өткенімізден қалған батырлық аңыздар деп қабылдайтынмын. Бұл жағдай маған небәрі 19 жасымда осындай жауапкершілік жүктелгенге дейін жалғасты: әскери күші жоқ мемлекет үшін әскер құру, әлі дүниеге келмеген мемлекет үшін қорғаныс жоспарын дайындау, бір-біріне әлі сенім артып үлгермеген жеті бөлек әмірліктің күштерін біріктіруге ұмтылу. 1971 жылы бізге жақын арада британдық күштердің шығарылуынан қалатын бос орынды толтыру үшін әскер қажет болды; кеңею амбициялары, саяси интригалар мен соғыс қаупі өршіп тұрған мазасыз аймақта жаңа туған ұлтты қорғай алатын әскер.

Қорғаныс Одақты құру туралы келіссөздер кезінде көтерілген ең нәзік мәселелердің бірі болды, ол ішкі және сыртқы қорғанысқа қатысты еді. Мен мәселенің нәзіктігін, сондай-ақ өзім қабылдағалы отырған міндеттің маңыздылығын толық түсіндім. Таңқаларлығы, мен жауапкершіліктен қорықпадым, бірақ бұл менің қабілеттерімді, ойлау жүйемді және әлеуетімді бұрын-соңды елестетпеген деңгейге көтеруді талап ететінін анық түсіндім.

1977 жылғы әскери курс бітіру кезінде. 161-ші жаяу әскер офицерлерін даярлау бөлімі Сандхерст Корольдік әскери академиясының бөлігі болды және кейінірек Монс офицерлік кадеттер мектебі деп өзгертілді. 161-ші бөлімнің кадеттері қатал топ ретінде танымал еді. Монс британдық кавалерия полктері мен артиллериясы үшін негізгі оқу базасы болып қала берді және мен кеткеннен кейін бірнеше жылдан соң Сандхерстке қосылды. Мен Кохима ротасына (Kohima Company) қосылдым, онда Корольдік атты әскер, Корольдік инженерлер, гвардия және жаяу әскер офицерлері болды.

Әкем Шейх Рашид бин Саид Әл Мактуммен бірге. Осының бәрінде мен әр сәтте әкемнің даусын санама, жүрегіме және жаныма ұялатып: «Сен Одақты қорғауға жауапты боласың!» — дегенін естідім. Оның сөздері маған теңдессіз күш-қуат берді, тіпті барлық сабақтарды меңгеру үшін маған зор зейін қажет болса да. Мен мұны еш ойланбастан жасадым — бұл менің ұлтым үшін төленетін аз ғана құн еді.

Менде ерекше бір мінез бар: мен табиғатымнан өте бәсекеге қабілеттімін. Оның қайдан пайда болғанын, туа біткен бе, әлде жүре пайда болған ба, нақты білмеймін. Басқалармен бәсекелесу мені күштірек және табанды болуға итермелейді. Менің мақсатым — әрқашан бірінші орында болу, және мен әрқашан осыған ұмтыламын — тіпті мұны істеп жатқанымды байқамасам да. Мүмкін, бұл менің өмір бойы ат жарысына деген сүйіспеншілігімнен туындаған шығар. Немесе керісінше, дәл осы туа біткен қасиет маған аттармен — және өмірімдегі басқа жарыстарда жеңіске жетуге мүмкіндік берген шығар. Мемлекет құрудың бір бөлігі болу біздің қалауымыз, мүмкін тіпті тағдырымыз болған шығар, және біз оны әрқашан бірінші орынға шығаруға тырысамыз. Тіпті құрылмай тұрып-ақ, бұл ұлт біздің бойымызға бірінші орынға деген сүйіспеншілікті ұялатты.

1968 жылы Ұлыбританияның Олдершот қаласындағы Монс офицерлік кадеттер мектебінде. Мен Монс офицерлік кадеттер мектебінде Кохима ротасымен жаттығуды бастадым және менде бір ғана мақсат болды: сыныбымда бірінші болып бітіру. Мен елімнің мақтан тұтқанын қаладым. Кохима ротасы өзінің алғашқы жаттығуына Дартмурға жіберілді. Казармда үрей болғаны есімде, өйткені ол жер өте қиын деп танылған еді. Алайда мен қорықпадым, өйткені мен шөл даланың қатал ортасына үйренген едім. Мен оның ойлы-қырлы және жабайы табиғатымен қалай күресу керектігін білдім. Шөл далада бағдарлар өте аз, ал Англияның ауылдық жерлерінің өзгермелі ландшафты бәдәуи көзі үшін бағдарлауға әлдеқайда оңай.

Монстағы дайындығым әскери доктриналардың ауқымын, сондай-ақ қару-жарақты қолдануды, әртүрлі байланыс құралдарын білуді және заманауи соғыс әдістері мен стратегияларын қамтыды. Мен әрқашан барымды салуға және физикалық, ақыл-ой және әскери дайындықтың барлық салаларында үздік болуға тырыстым. Мен толық балл алуға жақын қалған едім, бірақ күтпеген жағдай орын алды.

1968 жылы Ұлыбританияның Олдершот қаласындағы Монс офицерлік кадеттер мектебінде. Бітіруге екі апта қалғанда біз Уэльске жаттығуларға жіберілдік. Емтихандар қиынырақ, ал жаттығулар бұрынғыдан да қарқынды болды. Сол 12 күн ішінде мен алдыңғы кемшіліктердің орнын толтыру үмітімен бар күш-жігерімді жұмсадым. Бағаларым төмендемеуі үшін Уэльс төбелерінде барлық дағдыларым мен тәжірибемді қолдандым. 1968 жылы 18 қазанда әкем менің бітіру парадыма қатысты. Ол Монс офицерлік кадеттер мектебін басқаратын полковник Брукспен кездесуге барғанда, полковник оған менің барлық пәндер бойынша бағаларым жоғары екенін айтты.

«Мұхаммед, сен Одақты қорғауға жауапты боласың». Бұл өте нәзік жауапкершілік еді, әсіресе британдықтар үш жыл ішінде кететінін жариялағаннан кейін. Олар біздің өзімізді қорғай алмайтынымызға бәс тіккен болуы мүмкін. Алайда әкем мен Шейх Заид мүлдем басқа көзқараста болды. 1968 жылдың қарашасында әкем менен жаңадан құрылып жатқан мемлекетімізді қорғай алатын федералдық қорғаныс күшін құруды сұрады. Әкем маған шешімін айтқаннан кейін, бір сәт толық үнсіздік орнады, содан кейін мен оның маңдайынан сүйіп, Отанымызды бар жүрегіммен және жаныммен қорғауға уәде бердім. Содан кейін мен әкемнен Умра қажылығын өтеуге және Қасиетті қалада бірнеше күн өткізуге Меккеге баруға рұқсат сұрадым. Маған айқындық пен басшылық, ниетім мен Құдайдың қалауы арасындағы үйлесімділік қажет болды. Мен барлық істерімде Құдайдың көмегіне және Оның басшылығына мұқтаж болдым және әлі де мұқтажбын.

50 жылдық қызметім барысында мен Отанымда Құдайдың қалауымен үйлесімді болудың нәтижесінде көптеген ғажайыптардың куәсі болдым. Мен барлық тіршілік иелерінің Жаратушысы тарапынан Отаныма деген қорғаныс пен қамқорлықты көрдім. Мен соғыстар мен дүрбелеңдерді және мыңдаған жылдық тарихы бар елдердің күйреуін көрдім. Ал менің Отаным — Құдайдың қолымен және Оның қамқорлығымен — даму мен прогрестің ғажайыбын бейнелей отырып гүлденді. Тәкаппарлық, ұлылық елесі және өз күші мен шектеулі билігіне сену — адамзаттың ең жаман қасиеттерінің бірі. Біз барлық нәрсеге Құдайдың құдіреті жүретінін мойындауымыз керек. Біз ұмтыламыз, бірақ табыс Құдайдан келеді. Біз әрекет етеміз, бірақ бағыт пен қолдауды Ол береді. Біз адамдарға қызмет ету үшін ниетімізді тазартамыз, бірақ біздің ниетімізге сәйкес жетістіктерді беретін — барлық әлемдердің Раббысы. Басшылық, қамқорлық және қорғаныс — бәрі Құдайдан.

Ғалым, философ және суретші Леонардо да Винчидің әйгілі сөзі бар: «Қарапайымдылық — ең жоғары талғампаздық». Мен бұл қағидаға қатты сенемін. Алайда, егжей-тегжейлі жоспарды алдымен толық түсініп алмайынша, оны қарапайым ете алмайсыз. Күрделі теорияны балаға түсіндіру үшін оның барлық егжей-тегжейін шын мәнінде ұғынуыңыз керек. Өмірде даналыққа қол жеткізу үшін күрделі фактілерді, жағдайларды және сабақтарды толық түсініп, оларды мыңдаған адамдар түсінетін және қолданатын қарапайым сөздермен қорытындылай алуыңыз керек. Бұл — нағыз даналық. Қарапайымдылық — қиын нәрсе. Мәселені түсіндіретін ұзақ хат жазу оңай. Бірақ оны бір ғана шумаққа сыйғызу қиын. Сондықтан поэзия өте күрделі. Әрбір сөз мағынаға толы. Болашаққа арналған керемет жоспарлармен мыңдаған қағазды толтыру оңай. Алайда, оларды адамдар түсінетін, сенетін және қолдайтын, тіпті сол сөздер үшін жеке құрбандықтарға баратын қарапайым сөздермен жеткізу қиын.

Көп ойланғаннан кейін мен негізгі салаларды қамтитын кешенді қорғаныс күшін құруға дайындық ретінде ішкі полиция күшін құру стратегиясын белгіледім: теңіз, шөл, аспан және жұмыс күші. Бізде жылдам жүретін қайықтарды, түрлі байланыс жабдықтары мен радарларды пайдалана отырып, шұғыл қорғауды қажет ететін теңіз шекаралары болды. Бізде әртүрлі әскер тасымалдаушылар мен танктерге, сондай-ақ байланыс жабдықтары мен басқа да активтерге жылдам қол жеткізуді қамтамасыз ету арқылы қорғауды қажет ететін ашық шөл және құрлық шекаралары болды. Содан кейін бізде аспан болды — ең қиын және маңызды элемент — аспанды бақылау қазіргі заманғы қорғаныс үшін өте маңызды екені жасырын емес. Бастапқыда мен басты назарды жерүсті ұрыс қимылдарына дайындыққа аударуды, содан кейін қаржылық жағдай қолайлы болған кезде әуе күштері мен әскери-теңіз флотын құруды шештім. Осы салалардың әрқайсысы үшін мыңдаған егжей-тегжейлерді ескеріп, шешу қажет болды, бұл үшін мен әскери дайындық кезінде алған сабақтарыма сүйендім. Бұл сондай-ақ халықаралық озық тәжірибе мен сараптаманы тартуды қамтыды.

«Адамдар» жоспардың ең қиын элементін құрады, өйткені олар әрқашан кез келген істің, мейлі ол әскер, үкімет немесе жеке сектор болсын, ең маңызды және шешуші құрамдас бөлігі болып табылады. Егер сіз адами ресурстарды таңдауда мұқият болмасаңыз, олардың қабілеттері мен дағдыларын шын мәнінде арттырмасаңыз немесе оларға ең күшті құндылықтарды бере алмасаңыз, ынталандырып, жігерлендірмесеңіз, онда сіз бірінші күннен-ақ сәтсіздікке ұшырайсыз. 1960 жылдардың соңында Дубайда небәрі бірнеше ондаған полиция қызметкері және қорғаныс күштерінде де сонша адам болды. Мен кем дегенде 1000 адамнан бастағым келді, бірақ маған кез келген мың адам емес, кейін келетін ондаған мың адамның өзегі болатын 1000 адам қажет болды. Маған кейінірек қарулы күштеріміздің барлық салаларын құруға қабілетті 1000 адам керек еді. Мен 1000 элиталық сарбазды қаладым. Мен бұл элитаның беделіне Біріккен Араб Әмірліктерінің ішінде де, сыртында да үлкен мән бердім. Қысқасы, маған 10 000 адамға татитын 1000 адам керек болды.

Менің стратегиям үш тірекке негізделді: физикалық дайындық, әскери ұрыс дағдылары және білім беру. Осылайша, біз күшті және қабілетті қорғаныс күшін құру жолына түстік. Мен Монс офицерлік кадеттер мектебіндегі тәжірибем сияқты қатаң жаттығу бағдарламасын әзірледім. Соған сәйкес, жаңадан келгендердің күндері барлық тақырыптарды қамтуға арналған теңдестірілген кезеңдерге бөлінді. Дегенмен, мен бағдарламаны Дубайдағы жергілікті жағдайларымызды ескере отырып бейімдеп, дамыттым. Ерлердің рухы жоғары болды және мен олармен жаттығудың барлық кезеңдерінде бірге болдым. Ерлер ешқашан қолын кірлетуге дайын емес көшбасшыны тыңдамайды. Мен олармен бірге жүгірдім, бірге терледім, бірге тамақтандым. Мен барлық қиын жаттығулар кезінде олармен бірге болдым және олардың дұрыс киім, дұрыс білім және дұрыс ұрыс жоспарларын алуын жеке өзім қадағаладым. Мен олармен шөл дала туралы білімімді бөлістім және олардан да үйрендім. Мен оларға бар күш-қуатымды бердім, ал олар маған сол кездегі ең жақсы күшті сыйлады.

1968 жылдың қаңтарында Ұлыбританияның премьер-министрі Гарольд Вильсон британдық экономиканың жедел құлдырауына байланысты Ұлыбританияның Парсы шығанағынан шығу ниетін жариялады. Әсіресе, 1967 жылдың қарашасында фунт стерлингтің 14 пайызға құнсыздануы «Суэцтен шығысқа қарай» британдық күштерді ұстау шығындарын бірден арттырды. Бұл Ұлыбританияның Парсы шығанағында қалуын да қымбатқа түсірді. Вильсонның мәлімдемесі үш жыл ішінде Парсы шығанағынан шығуды білдірді. Алайда біз қабылдаған саяси сигналдар Ұлыбританияның әлемдегі ең ірі мұнай қорлары орналасқан аймақта қандай да бір тірегін сақтап қалуға деген айқын ниетін білдірді. Осы тұрғыдан алғанда, американдықтар мен британдықтар бұл аймақты саяси мәселе және Батыс пен Кеңес Одағы арасындағы ықтимал қақтығыс аймағы ретінде қарастырды.

Біз британдық үкімет жіберген хабарламалар арқылы олардың қалуының қауіпті белгілерін байқадық: біз өзімізді қорғай алмаймыз, халқымыз Одақты құру қарқынына шыдамсыздық танытуда; мұның бәрі ықтимал зиянды және өте жаңылыстыратын хабарламалар еді. Британдықтардың шығарылғаннан кейін де аймаққа қатысты тілектері мен амбициялары бар екені анық болды. Әкем бұл сигналдарға алаңдап, 1969 жылдың жазында Вильсонмен кездесуді сұрады. Кездесуіміз басталғанда, Вильсонның қою йоркширлік акценті мен әкемнің бәдәуи акценті арасындағы әңгімені тыңдау маған қызық көрінді. Мен отырып, олардың көптеген маңызды мәселелер туралы сөйлескенін тыңдадым, әкем біздің шешімдерімізге толық автономия қажет екенін ашық білдірді.

Екі ер адамның түтіктері туралы айтпағаны анық еді. Бұл айтылмаған хабарламаларды жеткізетін саясаткерлердің нәзік тілі болатын. Вильсонның сөздері Ұлыбританияның біздің ұлтпен салыстырғандағы үлкен көлемін, сондай-ақ оның қалағанынша әрекет етуге деген даусыз дерлік қабілетін көрсетті. Әкемнің хабарламасы өте анық болды: бізді көлемімізге қарап бағаламаңыз, өйткені біз күштіміз және сізге көрінбеуі мүмкін табандылығымыз бар — біз өзімізді қорғауға толық қабілеттіміз. Келіссөздер оң нәтижемен аяқталды. Біз Дубайға британдықтармен түсіністік көпірін орната алдық және шығару уәде етілген мерзімде жүзеге асатынына көз жеткіздік деп сеніп қайттық. Бұл бір жылдай уақыттан кейін күтпеген оқиға орын алғанға дейін жалғасты. 1970 жылдың көктемінде Ұлыбританияда жалпы сайлау өтті. Йоркширлік досымыз Эдвард Хиттің консервативтік үкіметінен күтпеген жерден жеңіліп қалды, олар Қауымдар палатасында 31 орын басымдығымен жеңіске жетті.

Британдық премьер-министр Гарольд Вильсонмен бірге, 1969 жыл. Бастапқыда бұл жеңіс бізді алаңдатты, өйткені Хиттің сайлау науқаны кезінде жасаған мәлімдемелері консерваторлардың жаһандық міндеттемелерін орындау және мұнай қорларын қорғау үшін британдық күштердің Парсы шығанағында қалуын қалайтынын көрсетті. Шиеленіс күшейді: тәуелсіздік жолына түскен біз британдық саяси қатысудың жалғасуын қабылдай алмадық және бұл хабарламаның Хитке жеткізілуін қамтамасыз еттік. Тек 1971 жылдың наурыз айында Лондондағы саяси дереккөздерден алған сенімді хабарлардан кейін ғана мен жеңіл дем ала алдым. Соған сәйкес, Хит ұлттық саясатты өзгертпейтінін және Ұлыбританияның шынымен де аймақтан шығатынын ресми түрде жариялады. Саясаткерлер дипломатиялық орындылық тілінде сөйлейді, ал фактілер күш тілінде сөйлейді. Біз бұл күшті кез келген жағдайда құруға бел будық; түптеп келгенде, бұл әкемнің өмірлік миссиясы еді. Менің алдымда тұрған үлкен жауапкершілік — жаңа туған ұлтымыздың әлемнің қалған бөлігімен сөйлесе алатын осы күшті құру болды.

Шейх Заид бин Сұлтан және әкем Шейх Рашид бин Саидпен кездесу. 1969 жылдан 1971 жылға дейін біз үлкен маңызға ие араб келісімін аяқтау үшін уақытпен жарыстық; бұл келісім бүгінгі күнге дейін күшінде және оның түпкі нәтижесі Біріккен Араб Әмірліктерінің негізі болды; картада сызылған ерікті сызықтармен емес, шынайы одақ арқылы құрылған жалғыз өміршең араб елі. БАӘ — араб көшбасшыларының күшпен емес, келісім арқылы құрған жалғыз елі; арабтар келісіп, өз халқы үшін ортақ болашақ құруға бірлесіп жұмыс істегенде нәтиженің қаншалықты сәтті болатынын көрсеткен жалғыз ел.

Секталық, діни немесе этникалық бөліністер ретінде жасырылған тайпалық және фракциялық рухқа қарсы тұратын жалғыз ел. Мұндай рух әлі күнге дейін көптеген араб көршілерімізде бар. Бұл ата-бабалық мінез біздің ішімізде әлі де терең тамыр жайған, бұл өлең жолдарында көрініс тапқан:

Тіпті бүгінгі күні де біз тығыз байланысқан және қорғаушы тайпалық табиғатты сақтап келеміз. Және тағы бір ақын айтқандай:

Осылайша, Біріккен Араб Әмірліктері Одағы қантөгіссіз, халықтар арасындағы достық және өзара тиімді келісімдерге негізделген қазіргі араб тарихындағы ерекше жағдай болып табылады. Өкінішке орай, бұл ерлік араб әлемінің басқа бөліктерінде ешқашан тойланбады немесе қайталанбады. Одақ құрылудан үш жыл бұрын біздің сезімдеріміз жаңа арманға деген қатты ынта мен біз дос деп санаған кейбір көрші елдерден көңіл қалу арасында ауытқып тұрды.

Сондай-ақ, біз келісімді уақытында аяқтай алмай, ешқашан қайталанбауы мүмкін тарихи мүмкіндікті жіберіп аламыз деген қорқыныш та болды. Бұл жағдайда Шейх Заид пен Шейх Рашид біз сүйенген екі негізгі тірек болды. Көңіл қалу мен қиындықтар туындаған кезде, олар бірге біздің Одаққа деген сеніміміз бен нанымымыздың іргетасын құрады. Сол жылдар қарқынды саяси белсенділікке куә болды, мен әкемнің тұрақты серігі болдым. Ол маған көптеген тапсырмаларды сеніп тапсырды және ағам Шейх Мактуммен бірге көптеген келіссөздерде оның атынан өкілдік етуді сұрады. Біз оның атынан және оның өкілеттігімен сөйледік. Бұл бізге күш пен құрмет берді және тапсырмаларды орындау мен жауапкершіліктерді атқару үшін сенімді адамдарға өкілеттік берудің маңыздылығы туралы құнды сабақ болды.

Әкем жеті әмірліктен, сондай-ақ Катар мен Бахрейннен тұратын федерация құруға бел буды. Ол мұны 1971 жылға дейін аяқтауға үнемі итермеледі. Осы мақсатта билеушілер 1968 жылы 25 ақпанда Джумейрада кездесіп, Жоғарғы Федералдық Кеңес құрды және егжей-тегжейлі келіссөздер жүргізе бастады. Жоғарғы Федералдық Кеңестің тағы бір отырысы сол жылдың шілдесінде өтті, нәтижесінде Уақытша Федералдық Кеңес құрылды. Менің ағам, мұрагер ханзада Шейх Мактум кеңесте Дубайдың атынан өкілдік етуі керек еді. Билікті бөлу, бюджеттер және басқа да мәселелер сияқты көптеген шешілмеген мәселелер болды. Бізге түскен қатты қысымға қарамастан, біз көптеген ұзақ және қиын келіссөздер жүргіздік. Біз халықтарымыздың өз билеушілеріне наразы екендігі туралы қауесеттерге және үкіметтерімізге шабуыл жасап, Одақ үшін нақты күш-жігер жұмсамай отыр деп айыптаған тұрақты БАҚ хабарламаларына қарамастан табандылық таныттық. Біз өсек-аяңға, қауесетке және тіпті әскери интервенция қаупіне қарамастан сабырлылықпен жалғастырдық. Бақытымызға орай, көпшілік мол мұнай қорымен қолдау тапқан, үлкен әлеуеті бар мемлекеттің дүниеге келу алдында тұрғанын көрді, ал басқалары тек өз мүдделерін қамтамасыз ету үшін басып алынуы және бақылануы тиіс ұлтты көрді. Ал біз тек қадам сайын табандылықпен алға жылжу қажеттілігін көрдік.

Әкем өз міндеттерін атқара отырып, барлық Парсы шығанағы шейхтарымен кездесті. Мен бұл кездесулерге қатыстым. Олардың барлығы дамып келе жатқан Біріккен Араб Әмірліктеріне үлкен табыс тіледі, бұл бізді бастаған ісімізді жалғастыруға және халқымызды Құдай қаласа, күшті, жаңа мемлекетке апаратын дұрыс жолда екенімізге сендіруге жігерлендірді.

Әкем, ағаларым және мен эстафеталық команда сияқты бірге жұмыс істедік, барлық қажетті күш-жігерді жұмсаудан бір сәт те тартынбадық және сол қысқа уақыт ішінде орасан зор нәтижелерге қол жеткізудің шұғыл қажеттілігін жақсы түсіндік. 1969 жылдың мамыр айында біз Одақты құру мақсатында Катарда өткен Жоғарғы Федералдық Кеңестің үшінші отырысына қатыстық. Келіспеушіліктің негізгі мәселелері парламенттік құрылым мен оның құрылымы, Федералдық Ұлттық Кеңес, сондай-ақ барлық әмірліктердің тең өкілдігі төңірегінде болды. Бұл мәселелердің барлығына тиісті шешімдер табылуы керек еді. Соңында, Одақты сәтті құру үшін бәріміз аздап ымыраға келуге мәжбүр болдық. Дубайда біз пропорционалды өкілдікке келістік, бұл жаңа ұлтымыздың қалыптасуындағы шешуші сәттердің бірі болды. Әртүрлі әмірліктердің атынан келген кеңесшілер билеушілер арасында жасалған келісімдерді олардың түпкілікті, егжей-тегжейлі негізіне сәйкес әзірлеп, құжаттай бастады. Олар сондай-ақ шексіз түзетулер мен талқылауларға кірісті, бұл Одақ туралы арман жақын арада жүзеге аспайтындай сезім тудырды. Олардың Одақты құруға қойған заңды кедергілері де күн санап арта түсті. Мен мұның бәрін өте жиіркенішпен бақыладым. Мен олардың келіссөздердің аяқталғанын немесе Одақтың дүниеге келгенін қаламайтынын білдім, өйткені бұл олардың қатысуының аяқталуын және одан да маңыздысы, осы тұрақты турлардан, сапарлардан және келіссөздерден алатын пайдасының аяқталуын білдіретін еді. Бірақ, кейде адамдардың жолыңызға қойған кедергілерін жеңу үшін сізде тек сабыр мен даналық қана болады.

1971 жылы ағаларым Шейх Хамдан және Шейх Мактуммен кездесу кезінде. Біз уақытпен және британдықтардың шығу мерзімімен нағыз жарыста болдық. Біз Уайтхоллмен Ұлыбританияның шығуын растау және өзімізді қорғау қабілетімізді дәлелдеу үшін көптеген келіссөздер жүргіздік. Біз сондай-ақ қалған әмірліктермен барлық шешілмеген мәселелер мен мемлекеттің негізін қалауға қатысты мәселелер бойынша келісу үшін жарыста болдық. Ақырында, біз сол келісімдердің құқықтық негіздерін аяқтау үшін кеңесшілермен жарыста болдық. Сол жылдар мемлекетімізді құру, арманымызды жүзеге асыру және Біріккен Араб Әмірліктері халқы үшін болашақ құру үшін шешуші болды.

Біріккен Араб Әмірліктерінің негізін қалаушы әкелер. Тарихта жазылған, сөзбен жеткізу мүмкін емес көптеген жетістіктерді қамтитын сәттер бар. Сондай сәттердің бірі Біріккен Араб Әмірліктері Одағының жариялануы болды. Тұрақты қажырлы еңбек пен болаттай берік табандылықтың арқасында біз көптеген армандармен, сәтсіздіктермен және шикі эмоциялармен белгіленген араб ынтымақтастығының ұзақ жолындағы шынайы тарихи бірлік сәтін ұстай алдық.

Біз ұсынылған Одақты құру бойынша ұзақ кездесулер сериясын қайта бастадық және 1969 жылдың қазан айында Абу-Дабиде тоғыз мүшенің қатысуымен саммит өткізуді шештік. Саммиттің күн тәртібіне бірнеше мәселе кірді, атап айтқанда Президент пен Вице-президентті сайлау, федералдық астананы таңдау және Федералдық Ұлттық Кеңесті құру. Бұл мәселелердің барлығы нәтиже беру үшін ұзақ диалог пен практикалық көзқарасты талап етті. Кездесудің басында Шейх Заид: «Біз бүгін Абу-Дабиде алдымызда тұрған тарихи мүмкіндікпен жиналдық. Біз болашақтың белгісіздігіне бірге қарсы тұра аламыз. Егер алдымыздағы мүмкіндікті пайдалана алмасақ, қандай зардаптарға ұшырауымыз мүмкін екенін ұмытпайық», — деді. Бұл сөздер жемісті кездесулерге жол ашты. Шейх Заид Президент болып сайланды, ал Шейх Рашид Вице-президент болды. Катардың мұрагер ханзадасы Шейх Халифа бин Хамад Әл Тани Премьер-министр болып сайланды және Абу-Даби елдің уақытша астанасы болып жарияланды. Британдықтар көп ұзамай Бахрейндегі Саяси резидент сэр Стюарт Кроуфордтан мәлімдеме жіберу арқылы біздің қуанышымызды бұзды.

Кездесуге қатысушылардың кейбірін ашу билеп, олар бөлмеден шығып кетті. Біздің барлық күш-жігеріміз зая кетті. БАӘ билеушілерінің кездесуінде. Көз алдымда кездесудің құлдырап жатқанын көргенімде, тіземе қойған қолдарыма қарағаным есімде. Бұл сәтсіздік Ұлыбританияның шығуына небәрі 24 ай қалғанда, Дубайдың өз бетінше қалу мүмкіндігін қарастыруым керек екенін білдірді. Мен бұған мүлдем қуанбадым. Бірақ парыз маған не болса да оның қауіпсіздігін сақтауды міндеттеді. Мен Дубайдың полициясы мен қорғаныс күштерін құру үшін бұрынғыдан да көп күш салуым керек болды.

Катар 1970 жылы 2 сәуірде уақытша конституцияны жариялап, министрлер кабинетін құрған кезде арман одан әрі сөне бастады. Бахрейн де өз бетінше алға жылжуды шешті. 1971 жылы 14 тамызда Бахрейн тәуелсіздігін жариялап, Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Араб мемлекеттері лигасына мемлекет ретінде тануға өтініш берді. Сол жылдың 3 қыркүйегінде Катар да солай етті. Біз, әмірліктер, оларды бірінші болып құттықтап, сәттілік тіледік. Егер Одақ сәттілікпен жарылқанбағанда, біздің де сол жолмен жүретінімізге күмән жоқ еді, өйткені бұл біздің егемендігімізге нұқсан келтірмейтін жалғыз нұсқа болатын. 1971 жылдың сәуір және мамыр айларында ағаларым және мен барлығын келісімге келуге көндіру үшін тынбай жұмыс істедік. Әрине, біз сәтсіздіктерге тап болдық, мысалы, 1971 жылы 10 шілдеде Дубайда өткен Келісімшарттық мемлекеттер кеңесінің отырысында, оған мен Шейх Мактуммен бірге қатыстым. Келіссөздер жеті күнге созылды, ақыры 1971 жылы 18 шілдеде, жексенбі күні біз мынадай мәлімдеме жасадық:

Жағдайлар шынымен де біздің пайдамызға болмады, және біз бір күндік жұмыстан кейін отырып сөйлескенде, түн ортасына дейін әкеммен есеп беру сессияларын өткізгенде, бәрі күндей анық еді. Бізге британдықтар кеткенге дейін бірнеше басымдықтарға қол жеткізу шұғыл қажет болды — атап айтқанда, тұрақты экономика мен мазасыз аймақты басқара алатын күшті қорғаныс күшін құру, сондай-ақ қауіпсіздік пен тыныштықты қамтамасыз ету және тұтас, біртұтас ұлт құру үшін бір дауыспен сөйлеуді дамыту. Осының бәріне қарамастан, біз халықты жұмылдырып, бір шаңырақ астында кездесе алдық, сөйтіп мақсатымызға қол жеткіздік. 1971 жылы 1 желтоқсанда Британдық Саяси резидент Келісімшарттық мемлекеттерге соңғы сапарын жасады, содан кейін 1820 жылғы Жалпы теңіз келісімінен бері Ұлыбританиямен жасалған барлық келісімдерді, соның ішінде Біріккен Араб Әмірліктерін қорғау туралы уәдесін тоқтатты.

Негізін қалаушы әке Шейх Заид бин Сұлтанмен бірге. 1971 жылы 2 желтоқсанда Абу-Даби, Дубай, Шарджа, Аджман, Умм әл-Кувейн және Фуджейра билеушілері Дубайдағы Шейх Рашидтің сарайында кездесті. Жабық отырыста билеушілер бірауыздан Шейх Заидті Президент, Шейх Рашидті Вице-президент және менің ағам, Дубайдың мұрагер ханзадасы Шейх Мактумды Премьер-министр етіп сайлады. Келесі тарихи мәлімдеме жарияланды:

Содан кейін билеушілер кездесулерін Жоғарғы Федералдық Кеңес аясында жалғастырды. Жоғары Мәртебелі Абу-Даби билеушісі Шейх Заид бин Сұлтан Әл Нахаян бес жылдық мерзімге Біріккен Араб Әмірліктерінің Президенті болып сайланды, ал Жоғары Мәртебелі Дубай билеушісі Шейх Рашид бин Саид Әл Мактум сол мерзімге Вице-президент болып сайланды. Шейх Заид бин Сұлтан Әл Нахаян мен Шейх Рашид бин Саид Әл Мактум Конституция ережелеріне сәйкес ант қабылдады. Дубайдың мұрагер ханзадасы Шейх Мактум бин Рашид Әл Мактум Премьер-министр болып тағайындалды. Кеңес өзінің екінші отырысын сейсенбі күні, 1971 жылғы 7 желтоқсанда Абу-Дабиде өткізетін болды.

Біз әлі де қосылғысы келетін кез келген араб елін қарсы аламыз, өйткені Одақтың жолы халық үшін гүлдену мен күш жолы деп сенеміз. Егер біз жер арқылы бірікпесек те, неге жүрекпен бірікпеске? 1971 жылы 16 желтоқсанда мен Премьер-министр Шейх Мактуммен бірге жаңа үкіметтің Федералдық Кеңесінің бірінші отырысына қатысу үшін Абу-Дабиге бардым, онда мен Қорғаныс министрі болып тағайындалдым. Сол кездегі әлемдегі ең жас министр ретінде, 22 жасымда, маған жаңа туған Одақты қорғау үшін әскери күш құру міндеті жүктелді. [1] 1971 жылы 30 қарашада Иран Императорлық Әскери-теңіз күштері британдықтар шығарылғаннан кейін үш аралды: Абу-Мусаны және Үлкен және Кіші Тунбтарды басып алу үшін күш жіберді.

Әкем Шейх Рашид бин Саид Әл Мактуммен бірге. 1970 жылдардың басында Парсы шығанағында бұдан әрі не болады деп өзімізге қойған сұрақтарға көз жүгіртсек, жауаптардың содан бері араб әлемін дүр сілкіндірген көптеген оқиғалардың күшті нышаны болғаны анық. Араб елдерінің көпшілігі 20-шы ғасырдың екінші жартысында, көбінесе тәуелсіздік үшін ұзақ күрестерден кейін британдық немесе француздық отаршыл қожайындарынан азат болды. Өз ресурстары мен тағдырларын бақылауға алған жаңа бостандықтар әрқашан тікелей пайда әкеле бермеді, өйткені жас ұлттарда экономикалары мен мемлекеттік қызметтерін басқаруға қажетті тұрақты институттар жиі жетіспеді.

Отарлаудан кейін қалған қиындықтардың ең азы емес, кетіп бара жатқан державалар қалдырған ерікті ұлттық шекаралар болашақ қақтығыстар үшін уақыт бомбаларын жасады. Жақсы басқару кейбір ұлттарға шыңдарға көтерілуге мүмкіндік берсе, жаман басқару басқалардың теңіз түбіне құлауына себеп болды. Біз дамудағы кері кетуіміз, мағынасыз соғыстарымыз, тозған экономикамыз, тіпті мәдени және білім берудегі құлдырауымыз үшін жиі отаршылдарды кінәлаймыз. Алайда, біз тек өзімізді кінәлауымыз керек. Олар кеткеннен кейін жақсы басқару тізгінін қолға алуға қарсылық танытқан бізбіз.

Бірыңғай қорғаныс күшін құру жөніндегі негізгі міндетімнің бір бөлігі ретінде мен барлық әмірліктер арасында кеңінен саяхаттайтынмын. Халқымыздың көбі, әсіресе ресурстары тапшы әмірліктерде, ауыр жағдайда өмір сүріп жатты. Олар құдықтардан таза емес су ішуге мәжбүр болды, бұл балалар өлімінің жоғары деңгейіне әкелді. Бізде мектептер мен ауруханалар жеткіліксіз болды. Бізде барлық әмірліктерді байланыстыратын дұрыс жолдар желісі болмады. Біз таза ауыз су мен электр қуатын сән-салтанат деп санайтынбыз. Одақтың құрылуы жарияланғаннан кейін халық арасында жаңа үміт пайда болды. Өзгеріске құштар және үміт толы көздерімен болашаққа қарайтын рух бар еді. Біз қиындықтан кейін тынығуды, аурудан кейін денсаулықты және надандықтан кейін білімді асыға күткен ұлт едік. Біз Одақты бастан өткерген барлық жылдардағы азаптан кейінгі тыныс алу деп көрген ұлт едік.

Олар халыққа нақты не қажет екенін менен гөрі жақсы сезінді. Сондықтан олар қорғаныс күшін құру міндетін маған қалдырды және даму шайқастарын өздері жүргізді, өйткені олар ең өзекті мәселелер еді. Ешбір ел өзінің әскери күшін халқының әл-ауқаты мен жайлылығынан маңыздырақ деп санай алмайды. Бұл Қорғаныс министрінің аузынан біртүрлі естілуі мүмкін, бірақ егер тепе-теңдік сақталмаса, онда әскер бақытсыз адамдар тобын және тақыр жерді қорғауға міндетті болады. Кез келген елдің күшінің мәні оның әскери күшінде емес, оның ауқымында, білімінде және дамуында жатыр. Мен Солтүстік Корея сияқты әлемдегі ең қуатты әскери күштердің біріне ие, бірақ халқы кедей, кейде аштыққа ұшырайтын елдерді көремін. Сонымен бірге, Оңтүстік Корея немесе Жапония сияқты елдердің үлкен әскерлері жоқ, бірақ олардың экономикасының күші олардың ұлы ұлттармен иық тіресе тұруын білдіреді. Құдіретті Құдай бізге Одақтың негізін қалаушы көшбасшылардың даналығын нәсіп етті, бұл бізге әскери мақсаттар мен даму прогресіне жұмсалатын шығындарымызды теңестіруге, құру жөніндегі ішкі шайқасымыз бен қарым-қатынастарды жақсарту және қақтығыстарды болдырмау жөніндегі сыртқы шайқасымызды теңестіруге, сондай-ақ құрылымдарды салу мен халқымызды дамытуды теңестіруге мүмкіндік берді. Отаршылдар кеткеннен кейінгі күн — сіз өз шайқастарыңызды таңдайтын күн. Кейбір елдер қате шайқастарды таңдады, бірақ біз Шейх Заид пен Шейх Рашидпен жарылқандық, олар өз шайқастарын жақсы таңдады.

Мансабымда қолға алған ең қиын міндеттердің бірі жаңа мемлекет үшін бірыңғай қорғаныс күшін құру болды. Әскер — сыртқы қауіптерді қайтаратын, ішкі ынтымақтастықты сақтайтын және дағдарыс кезінде хаосқа жол бермейтін күш. Бұл біздің осы уақытқа дейін қол жеткізген барлық нәрсеміздің қорғаушысы және инвесторлардың сенімі үшін өте маңызды тұрақтылықтың кепілі. Әскер — біздің басқа ұлттар арасында құрметке ие болуымызға және қорғалуымызға кепілдік беретін нәрсе. Біріккен Араб Әмірліктері жағдайында басты міндет — шетелдік жаулардың бетін қайтаратын, ішкі тұрақтылықты қамтамасыз ететін және барлық жеті әмірліктің күштерін бір федералдық қолшатыр астына біріктіруге жұмыс істейтін қорғаныс күшін құру болды. Бұл 1971 жылы федералдық үкіметтің бастапқы бес жылдық мерзіміне арналған тізімнің басында тұрды.

Менің 1968 жылы алғаш құрған жоспарым ерлердің ынта-жігерімен, елді жаулап алған жаңа рухпен және стратегияны менімен бірге ондаған рет қарап шыққаннан кейін мақұлдаған Шейх Заид пен Шейх Рашидтің қолдауымен жүзеге асты. 1971 жылы 2 желтоқсанда Одақ құрылғаннан кейін мен ауысуды мүмкіндігінше бірқалыпты етуге үміттеніп, британдық күштердің жауапкершілікті тапсыруын басқара бастадым. Мен Шарджадағы Корольдік әуе күштері базасын өте жақсы білетінмін. Ол жерде Корольдік әуе күштерінің қызметкерлері де, шамамен 2500 адамнан тұратын жаяу әскер батальоны да орналасқан еді. 22 желтоқсанда Келісімшарттық Оман скауттары (Trucial Oman Scouts) Одақ қорғаныс күштеріне айналды. Скауттар бастапқыда 1951 жылы Ұлыбритания тарапынан Абу-Дабиден Рас әл-Хаймаға дейінгі аумақта қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін құрылған болатын.

Оның офицерлері мен ерлері бастапқыда Үндістанда қызмет еткен Британдық қарулы күштердің мүшелері, Иорданиядағы Араб легионының кейбір сарбаздары және британдықтар дайындаған өз азаматтарымыз болды. Күш құрамына бес жаяу әскер ротасы, қолдау корпусы, сымсыз байланыс ротасы, оқу ротасы, инженерлік рота, медициналық рота, әскери оркестр және балаларға арналған мектеп кірді. Бұл күш біздің қарулы күштеріміздің өзегін құрады, ол БАӘ билеушілері құрған жергілікті қорғаныс күштерін қамту үшін кеңейтілді: Абу-Даби қорғаныс күштері, Дубай қорғаныс күштері, Рас әл-Хайма мобильді күштері, Шарджа ұлттық гвардиясы және Умм әл-Кувейн ұлттық гвардиясы.

Қорғаныс министрі ретіндегі менің бірінші мақсатым 1976 жылдың басына дейін қарулы күштерімізді біріктіру болды. Мен ұзақ уақыт бойы басқару құрылымы мен бес жылдық әскери стратегия бойынша жұмыс істедім және Құдайдың көмегімен өзіме белгілеген мерзімді сақтай алдым. Менде шабуыл болған жағдайда Отанды қорғауға қабілетті күш болды. Енді маған толық біріктіру және интеграциялау бағдарламасын жүзеге асыруды бастау қажет болды. Мен бүкіл Біріккен Араб Әмірліктерін көрсететін және халқымыз үшін қуатты әскер құруға әкелетін стратегияны әзірлеу үшін ел басшыларынан, әсіресе Шейх Заид пен Шейх Рашидтен толық қолдау алдым. Мен бұл көшбасшыларды тек нәтиже туралы ғана емес, процестің өзі туралы да пікір бөлісуге шақырғандықтан, олардың толық қолдауы мен жігерлендіруіне ие болдым.

Даму кезеңінде мен бізге қажетті жабдықтар мен технологияларды анықтадым және қажетті әрбір техниканы сынап, тексеріп шығуға тырыстым. Мен шөл даламызда не жақсы жұмыс істейтінін, әртүрлі жер бедерлері үшін не тиімді және қолайлы болатынын — адамдарымыздың қауіпсіздігін және үнемі жұмылдырылуын қамтамасыз ету үшін қатал шөл жағдайларына төтеп бере алатын көліктерді, қару-жарақтарды және жүйелерді бағалай алдым. Билеушілер менің миссиямды орындауға барымды салғанымды көрді, сондықтан олар — мен сияқты — белгіленген бюджеттің шынайы екеніне және босқа кетпейтініне сенімді болды. Мен үшін Қорғаныс министрлігін құру жаңа кеңсе ғимаратының іргетасын қалаудан әлдеқайда артық болды. Мен министрлікті институционализациялау ең алдымен қарым-қатынастар мен тұрақты желілерді тез орнатуға байланысты екенін білдім. Бұған тез қол жеткізу үшін мен әріптестеріммен, басқа елдердің қорғаныс министрлерімен кездесулер өткізе бастадым және бізде күн сайын аймақты аралайтын өкілдер болды. Біз оларды түсіну және ынтымақтастық орнату үшін басқа әскерилермен жаттығуға топтар жібердік. Біз сондай-ақ Иордания, Судан және Египет сияқты көрші елдерде қолданылатын әртүрлі стратегиялық тәсілдер мен қорғаныс жүйелері туралы білдік. Біз офицерлерді Ұлыбританияға, Италияға және Францияға жібердік. Менің элиталық офицерлер тобымның арқасында біз айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізе алдық және мен министрлікті дамытумен жұмыс істеп жатқанда, жауапкершіліктерді күшті командама тапсыра алдым. Осы жұмыстың қысымына қарамастан, мен таңертеңгілік жаттығуды адамдарыммен бірге аулада өткізуді бірде-бір рет жіберіп алмауға тырыстым, өйткені мен оқиғаларды мұқият қадағалап, барлық жаңалықтардан хабардар болғым келді.

Әскери курсты бітіру кезінде күніне 19 сағат жұмыс істеу біздің қалыпты өміріміздің бір бөлігіне айналған еді. Сол күндері мен алғаш рет жабдықтар сатып алуды жүзеге асырдым. Бұл процесс ашық болуы тиіс еді, сонда менің адамдарым біздің қолжетімді ең үздік әскери жиынтықты таңдағанымызды көріп, бәрі риза болар еді. Біздің «Скорпион» танктеріміз жеңіл салмағы мен шөлді жердегі ептілігі жағынан өте қолайлы болды. Техастан «Bell» тікұшақтары және Италиядан «Aermacchi» оқу-жаттығу ұшақтары келді, олардың барлығын мен жеке өзім тексеріп шықтым. Бұл күндер қаншалықты қызықты болса да, олар көптеген қиындықтар мен қауіп-қатерлерге толы болды. Менің адамдарым шайқасқа шақырылғанда, мен олармен бірге соғыстым, ұрыс даласына бірінші болып жетіп, соңғы болып кетуге тырыстым.

Біз тап болған төтенше жағдайларға тайпалар арасындағы қарулы қақтығыстар, Шарджа билеушісін өлтірумен байланысты мемлекеттік төңкеріс жасау әрекеті, коммерциялық ұшақтарды басып алу әрекеттері, аймақтық шиеленістер және әмірліктерге төнген көптеген тұрақты қауіптер кірді. Осы дүрбелең кезеңдерде біз дұрыс жолда екенімізді, Одағымыздың күн санап тамырын терең жайып келе жатқанын және қарулы күштеріміздің үнемі дамып, өз дағдылары мен мүмкіндіктерін жетілдіріп жатқанын көрдік. Шейх Заид пен Шейх Рашидтің даналығына сүйене отырып және қарулы күштердің күш-жігері мен адалдығынан қуат алып, біз жас мемлекетке төнген барлық қауіптерді жеңіп, Біріккен Араб Әмірліктерінің араб әлеміндегі ең қуатты күштердің біріне айналған деңгейіне жете алдық.

Менің террористпен алғашқы сөйлесуім 1973 жылдың шілдесінде болды. Оның есімі Осаму Маруока еді және ол Жапон Қызыл Армиясының (JRA) негізгі тұлғаларының бірі болды. Бұл ұйым, басқа мақсаттармен қатар, Жапония монархиясы мен үкіметін құлатуды көздеген. JRA Палестина ісін қолдау мақсатында Палестинаны азат ету халықтық фронтымен (PFLP) тығыз қарым-қатынас орнатқан болатын.

1973 жылдың шілдесінде Маруока PFLP мүшелерімен бірге 118 жолаушысы бар Japan Airlines (JAL) ұшағын басып алып, ұшақты жарып жіберіп, бортындағылардың барлығын өлтіреміз деп қорқытты. Ойлау жүйесі осындай логикаға негізделген топпен кез келген ақылға қонымды адам қалай түсінісе алады? Басқаларды азат ету үшін кім жазықсыз адамдардың өмірін қиғысы келеді? Олар басқаларды езу және өлтіру арқылы езілген адамдарға көмектесу сияқты үлкен қимыл жасағысы келеді. Олар кейбір қауымдастықтардың әділ іске деген жанашырлығын пайдаланып, басқа жазықсыз адамдар тобын қорқыту үшін мүшелер жинайды. Олардың ойлағанына қарама-қайшы, игі істі алға жылжытудың ең жаман жолы — террористердің оны өздерінің жеке күресі ретінде қабылдауы. Егер сіз игі іс үшін әділдікті тежегіңіз келсе, жай ғана террористерге сіздің атыңыздан әрекет етуге мүмкіндік беріңіз және оларға қауіпсіздікте өмір сүріп жатқан қауымдастықтарға зорлық-зомбылық пен қайғы-қасірет әкелуіне жол беріңіз. Көптеген онжылдықтар бойы біздің аймақ осы мүлдем өзін-өзі құртатын және езгіге салатын ойлау жүйесінен зардап шегіп келеді: яғни террор — әділетсіздіктің шешімі деген ойдан. Елдер осы жек көрушілік философиясының кесірінен мыңдаған, тіпті жүз мыңдаған адамдарынан айырылды. Әлемдегі көптеген қауымдастықтар әділ істен басталып, жазықсыз адамдардың мүлдем ақталмайтын қырғынымен аяқталатын террористік идеологияның кесірінен ондаған жылдар бойғы өсу мен дамудан айырылды.

1973 жылдың 20 шілдесінде мен әскери базада болғанымда телефоным шырылдады. Маған Амстердам-Схипхол халықаралық әуежайынан ұшып шыққаннан кейін көп ұзамай, бортында 123 жолаушысы және 22 экипаж мүшесі бар, Токиоға бағыт алған JAL 404 рейсі, Boeing 747-246B ұшағының басып алынғаны хабарланды. Маруока бастаған және құрамында төрт PFLP мүшесі бар басқыншылар Дубай халықаралық әуежайына қонуға рұқсат талап етті. Мен дереу Шейх Заид пен Шейх Рашидті жағдайдан хабардар еттім және ұшақ келгенге дейін қажетті шараларды ұйымдастыру үшін әуежайға бет алдым. Мен әуеайлақты эвакуациялауға және барлық келе жатқан ұшақтарды жақын маңдағы басқа әуежайларға бағыттауға бұйрық бердім. Менің тобым және мен JAL лайнерінің Біріккен Араб Әмірліктерінің әуе кеңістігіне кіріп, әуе қозғалысын басқару мұнарасымен байланысқа шығуын күтіп, өз орындарымызда болдық. Көп ұзамай біз ұшқыштардың дауысын естідік, сөйтіп мен басып алынған ұшаққа біздің елдің топырағына қонуға рұқсат бердім, бұл осындай сипаттағы алғашқы оқиға еді.

Ұшақ нашар жағдайда қонды, өйткені бортында граната жарылып, басқыншылардың бірін өлтірген болатын. Ғажайып түрде ұшақ жарылыстан аман қалып, БАӘ-ге қауіпсіз жетті. Қонғаннан кейін радио арқылы Маруоканың дауысы естіліп, ол елдің ресми тұлғаларының бірімен сөйлесуді талап етті. Мен тұтқаны көтеріп: «Сөйле! Мен тыңдап тұрмын», — дедім. Ол менен өзімді таныстыруды сұрады. Мен таныстырғаннан кейін ол: «Сонымен, сен арабсың, демек сен Палестина ісін қолдауың керек. Бұл сенің де ісің!» — деді. Ол маған олардың БАӘ-ден баспана алғысы келетінін хабарлады.

Радио арқылы болса да, мен оның қандай шиеленіс пен қысым астында тұрғанын сездім. Алдымен мен одан бортында тамақ пен сусын жеткілікті ме, әлде көбірек керек пе деп сұрадым. Ол қатты қобалжып жауап берді: «Тақырыпты өзгертпе. Бізде жарылғыш заттар бар. Бізде қару бар. Біз барлық жолаушыларды өлтіреміз!» Мен шиеленісті бәсеңдету үшін барымды салып, оның талаптарын сабырмен талқыладым. Мен оған Палестина халқының ісі шынымен де біздің ісіміз екенін, бірақ оған қауіпсіз өтуге рұқсат бере алмайтынымды айттым. Алайда, мен оған кез келген басқа мәселеде көмектесе алатын едім. Сонда ол: «Иә, бізде тағы бір талап бар», — деді. Оның талабы Израильде қамауда отырған жолдастарының бірін босату болды.

Мен одан реалист болуды сұрадым. «Сен шынымен біздің Израильмен келіссөз жүргізетінімізді ойлайсың ба? Біздің олармен ешқандай қарым-қатынасымыз жоқ», — дедім мен. Мен оған палестиналық басқыншылардың бірімен сөйлескім келетінін, оны ақылға қонымды әрекет етуге көндіре аламын деп үміттенетінімді айттым. Мен палестиналық көшбасшылардың бірімен сөйлесуге тырыстым, бірақ ол жапондық серігінен де қаттырақ айқайлап, одан бетер қобалжып тұрды.

Мен қайтадан Маруокамен сөйлесуге көштім, үнемі бірқалыпты дауыс ырғағымен оған Палестина халқының қиын жағдайына қарсылық білдіру мен сонымен бірге басқа жазықсыз адамдарға қарсы дәл сондай зұлымдықтар жасау арасындағы қайшылықты түсіндірдім. Біз бұл сөз алмасуды біраз уақыт жалғастырдық және мен оның сеніміне кіре алсам да, мен және басқалардың бәрі оның қазір келесі қадамын жоспарлап жатқанын білдік. Біз бір-бірімізді түсіндік және мен оның талаптарын орындаудан бас тартатынымды ашық айттым. Әңгіме үш күнге созылған ұзақ сағаттар бойы жалғасты, бұл уақытта Шейх Заид пен Шейх Рашид хабардар болып отырды, өйткені олар бұл жағдаймен күресуде маған жалғыз қалу керектігін білді. Біз ұшаққа екі рет тамақ жеткіздік және бортында жағдай тыныш сияқты екенін байқадық. Біз басқа ешкімнің зардап шеккені туралы ешқандай дәлел көрмедік және басқыншылар да сабасына түсіп келе жатқандай көрінді. Екінші күні таңертең Маруоканың дауысы радиодан естілді: «Қайырлы таң. Жақсы ұйықтадың деп үміттенемін». Ол әдейі келеке етіп тұрды. Ол менің ұйықтамағанымды білетін сияқты еді. Мен оған жолаушылардың бұл азапқа төзуден шаршағанын айттым. Олар мүлдем ешқандай жамандық жасаған жоқ, сондықтан мен одан оларды босатуды сұрадым. Ол шиеленісе жауап беріп, ұшақты жарып жіберемін деп қорқытты. Мен оған Палестина халқын қолдаудағы оның ниетін түсінетінімді және біз оны бағалайтынымызды, бірақ ол ақылды және сабырлы болуы керектігін айттым. «Бұл Палестина ісіне қолдау білдірудің жолы емес», — дедім мен. «Біз бәріміз осы жазықсыз адамдарға жанашырлық танытуымыз керек. Өтінемін, оларды босатыңыз». Кейде ол сабасына түсетін, содан кейін қайтадан айқайлайтын: «Менде жарылғыш заттар көп! Мен бұл ұшақты дәл қазір жарып жібере аламын!» Үшінші күні мен дауысынан шаршап, қажығаны байқала бастаған Маруокаға ұшаққа жанармай құюға келісетінімізді және ол қалаған жеріне ұшып кете алатынын, бірақ біз басқыншылардың Біріккен Араб Әмірліктерінен саяси баспана сұрауын қабылдамайтынымызды айттым. Шынында да, ұшаққа жанармай құйылған соң, ол Ливияға бет алды, сол жерде барлық жолаушылар мен стюардессалар босатылды. Содан кейін басқыншылар Бенгази әуежайында ұшақты жарып жіберді. Маруока бортындағы жарылғыш заттардың мөлшері туралы өтірік айтпаған екен. Біздің келіссөздеріміз оған ұшақты жолаушылармен бірге жарып жібермеу туралы ақылға қонымды шешім қабылдауға мүмкіндік бергені үшін Құдайға шүкіршілік етемін. Бұл оқиға мен үшін өмірлік құнды сабақ болды; ақылды дұшпан надан және ақымақ достан артық. Мүмкін, араб әлеміндегі ақымақ достарымыздың көптігі көптеген әділ істерімізге зиян тигізген шығар.

Егер сіз мемлекетті ішінен жойғыңыз келсе, оның саяси тұрақтылығын шайқаңыз. Егер сіз нарративті өзгерткіңіз келсе, қорқыныш таратып, адалдық ұғымын қайта анықтағыңыз келсе, онда саяси тұрақтылыққа шабуыл жасаңыз. Егер сіз астыртын әрекеттер мен қастандықтарды насихаттап, қоғамды фракцияларға бөлгіңіз келсе, онда саяси тұрақтылықты нысанаға алыңыз. Тұрақты билік, мемлекет билігін құрметтеу және оның конституциясын сақтау — сау мемлекеттік құрылымның негізі. Олар тәртіпті және қоғамның барлық элементтері арасындағы бейбіт өзара іс-қимылды сақтаудың алғышарттары болып табылады. Біріккен Араб Әмірліктерінің саяси тұрақтылығын шайқауға бағытталған алғашқы әрекет Одақ жарияланғаннан кейін екі айға жетпейтін уақытта Шарджа әмірлігіндегі мемлекеттік төңкеріс болды. Бұл әрекетті басуға мен жауапты болдым. Шейх Заид төңкеріс әрекеті туралы сөйлескенімізде өте табанды болды. Ол маған: «Мұхаммед, мәселені тез шеш», — деді. Шейх Халид бин Мұхаммед бин Сакр әл-Қасими 1965 жылдан бері Шарджаның билеушісі болған еді. Ол біздің Одақты құру жұмысымызда шешуші рөл атқарды және 1971 жылы 2 желтоқсанда Уақытша Конституцияға қол қойып, Шарджаны Біріккен Араб Әмірліктерінің бір бөлігіне айналдырды. Біздің әмірліктеріміздің бірінің тұрақтылығы мен заңды билігіне қауіп төндіруге ешкімге жол беруге болмайтын еді. Жаңалық тез тарады, бірақ мен төңкеріс әрекеті болып жатқанын білсем де, оның артында кім тұрғанын білмедім, бұл мәселені қиындатты. Жағдайды дұрыс бағалау қиын болды, өйткені ақпарат үзік-үзік еді. Мен ұрыс жүріп жатқан Шейх Халидтің сарайына электр қуатын өшіруге бұйрық бердім, содан кейін оларға тікелей қоңырау шалдым. Телефонға күзетші жауап берді, мен одан кім екенін сұрадым. «Мен Шарджа билеушісі Шейх Сакр бин Сұлтанның күзетшісімін», — деп жауап берді ол. Осы сөзден кейін мен төңкерісті кім басқарып тұрғанын білдім және Шейх Заидты жағдайдың ауырлығынан хабардар еттім. Шарджаның бұрынғы билеушісі Шейх Сакр бин Сұлтан бин Сакр әл-Қасими араб ұлтшылдық саясатын қолдауымен танымал болатын, сондықтан біздің басты қорқынышымыз оның мотивациясы билікке қатысты ішкі даудан гөрі тереңірек пе деген ой еді. Біз сондай-ақ оның ел сыртында жақтастары мен ізбасарлары болуы мүмкін деп қорықтық. Шейх Заид маған одан әрі зардаптардан қорқып және Шейх Сакрдың үшінші тараптан көмек алуына жол бермеу үшін тез әрекет етуді бұйырды. Мен Шейх Сакрды қаншалықты үлкен күш қолдап тұрғанын білмегендіктен, Дубайдан ресурстарды жұмылдырумен қатар, Абу-Дабиден әскер сұрадым. Бөлімшелердің келуі уақытты алды, ал менде уақыт жоқ еді. Менің ойлағаным тек Одаққа төніп тұрған қауіп және Президенттің бұл мемлекеттік төңкеріс сәтті болмауы керек деген нақты хабары болды. Мен екі көмекшіммен бірге Шейх Халидтің сарайына бет алдым. Сарайға жетіп, Шейх Сакрмен телефон арқылы сөйлестім. Менің күштерим әлі келмеген еді, бірақ мен онымен сөйлескенде, артымда үлкен әскер тұрғандай, кез келген сәтте сарайды басып алуға дайын, қашуға жол қалдырмайтындай кейіп таныттым. Бүгінгі күнге дейін мен мұның тактикалық қателік болғанын немесе шабыттандыратын әскери стратегия болғанын нақты айта алмаймын. Менің білетінім, сол кездегі түйсігім маған мұндай жағдайларда сенімділік таныту қарсыластың мысын басып, рухын түсіретінін айтты. Шейх Сакр екеуміз келіссөздерді бастадық. Мен күш позициясынан және толық өкілеттікпен сөйлестім. Мен оған: «Егер Шейх Халид аман болса, менде сені және сенімен бірге болғандарды кез келген елге алып кетуге дайын ұшақ тұр. Бірақ егер Шейх Халид зардап шеккен болса, мен сені Шейх Заидқа тапсырамын, ол өз қалауы бойынша шешім қабылдайды», — дедім. Ол мәңгілікке созылғандай үнсіз қалды, содан кейін Шейх Халидтің өлтірілгенін айтты. Оның сөздері қанымды қайнатты. «Онда сыртқа шығуға бес минутың бар», — дедім мен. Ол және оның ұлы Сұлтан қолдарын төмен түсіріп шықты, ал олардың қасындағылар қолдарын бастарын жоғары көтеріп шыққан еді. Біз барлығын қарусыздандырдық. Мен Шейх Сакрға жақындағанда мені танымауы үшін бетімді матамен жауып алдым. Мен оның жейдесінің астында не болуы мүмкін деп қобалжыдым, бірақ ол ешқандай әрекет жасамады. Ол берілуден басқа амал жоқ екенін білді. Ол өзінің немере ағасына жасаған ісінен кейін, Біріккен Араб Әмірліктерінің саяси тұрақтылығын бұзуға бағытталған әрекеттерін айтпағанда, жаңа мемлекеттің оны қабылдамайтынын білді. Мен сарайдың айналасында шашылып жатқан бірнеше мәйітті көрдім. Мен оны және ұлын көлікке отырғызып, Президент оларға қатысты үкім шығарғанға дейін қамауға жібердім. Ал оның жақтастарына келсек, мен олардың көбін танитынмын және олардың алданғанын білдім. Мен оларды кейінірек шақыртамын деп шешіп, үйлеріне қайтардым. Мен бұл істі мүмкіндігінше тез аяқтауға тырыстым. Шейх Заид бұл төңкерістің дамуын жіті қадағалап отырды және қоңырауларында үнемі оның сәтті болмауы керектігін баса айтты. Шейх Халид қайтыс болғаннан кейін, жатқан жері жайлы болсын, оның інісі Шейх Доктор Сұлтан бин Мұхаммед әл-Қасими Шарджа билеушісі қызметін қабылдады және бүгінгі күнге дейін гүлденген әмірлікті өркендеу мен тұрақтылықта басқарып келеді. Төңкеріс біздің Одақтың ең басында бастан өткерген өте қиын тәжірибе болды. Осы оқиғалардан кейін мен Одақтың әлі жаңа туған нәресте екенін және көптеген адамдардың оған амбициямен және ашкөздікпен қарайтынын сездім. Мен оны қорғау оңай шаруа болмайтынын білдім және оның тұрақтылығы сыртқы жаулардан гөрі ішкі қауіптерге көбірек бейім екенін түсіндім. Мен осыған ұқсас жағдайдың қайталануынан үнемі сақтанып, кез келген ықтимал қауіпке аса сақтықпен қарадым. Телефон шырылдаған сайын мен орнымнан атып тұрып, ең жаманына дайындалатынмын. Сол жылдар бойы телефонға отырып жауап бергенім есімде жоқ. Мемлекеттік төңкеріс аяқталғаннан кейін мен Шейх Заидпен оның көлігінде кездестім. Ол маған құрма берді, содан кейін бір кесе кофе ұсынды да, маған мақтанышпен және ризашылықпен қарады, оның көзқарасы: «Мұхаммед, сен нағыз ерсің!» — деп тұрғандай еді. Бұл қарапайым, бірақ шынайы қимыл менің өмірімде алған ең үлкен марапаттардың бірі болды.

Ұлт үшін ең жаман нәрсе — өзіне қатысы жоқ дағдарысқа немесе қақтығысқа тартылу. Ұлттық қауіпсіздікке жауапты мен сияқты адам үшін ең үлкен қиындықтардың бірі — терроризмнің жағымсыз дертінің еліңізге өтіп, жазықсыз адамдардың өмірін сақтап қалу үшін әрекет етуді талап ететінін білу. 1977 жылы терроризмнің көлеңкесі әлем аспанын торлаған кезде, мазасыздық менің тұрақты серігіме айналды. Есімде, адреналиннің үнемі бөлінуінен мен жиі қыжыл мен тамағымда қышқыл дәмді сезінетінмін.

Қорғаныс министрлігіндегі таңертеңгі жиналыс кезінде маған бортында 91 адам, оның ішінде ұшу экипажы бар Lufthansa Boeing 737 ұшағының басып алынғаны туралы хабарланды. Lufthansa 181 рейсі Пальма-де-Мальоркадан (Испания) Франкфуртқа (Германия) бағыт алған кезде, оны Батыс Германияда түрмеде отырған жолдастарын босатуды талап еткен Палестинаны азат ету халықтық фронтының (PFLP) мүшелері басып алған еді. Бұл оқиға менің назарымды толығымен аударды және мен ұшақ бортынан келіп түскен шұғыл жаңалықтарды бақылап отырдым. Неге екені белгісіз, менде бұл драманың БАӘ-ге қатысы болатыны туралы қатты сезім болды. Мен басқыншылардың Кипрдегі Ларнакаға, содан кейін Бахрейнге бет алғанын білдім. Сол сәтте мен бахрейндік бауырларымызға қолдау көрсетуге дайындалуымыз керектігін нақты түсіндім. Бұл басып алынған ұшақтың Парсы шығанағына қарай ұшу барысын бақылауға жеткілікті себеп болғанымен, менің алдын ала сезінуімнің нақты себептері айқын болды, өйткені ұшақ Бахрейнде жанармай құйғаннан кейін Дубайға бет алды. «Сексен алты жолаушы. Бес ұшу экипажы. Тоқсан бір жан». Сол сәтте менің ойымда тек осы ғана болды. Мен есікке қарай ұмтылып, адамдарыма: «Президентке айтыңдар! Шейх Рашидке айтыңдар!» — деп бұйырдым. «Тоқсан бір жолаушы мен экипаж» деген сөз тіркесі менің мазамды алды. Мен әуежайға найзағайдай жылдамдықпен жеттім. Мен адамдарымды жағдайға дайындауға 60 минут жұмсадым; бұл Бахрейннен Дубайға жетуге кететін уақыт. Алпыс. Тоқсан бір. Мен әуе қозғалысын басқару мұнарасына жеткенше бұл сандар басымда айнала берді. Мұнараға кірген бойда мен тез арада Шейх Заид пен әкеме қоңырау шалдым. Маған көбірек уақыт керек болды. Медициналық топтарды жинап, снайперлер мен брондалған көліктерді басқыншылар көрмейтін жерге орналастыру үшін маған бір сағаттан артық уақыт қажет еді. Жағдайды білгеннен кейін Шейх Заид менің қоңырауыма санаулы секундтарда жауап беріп, бірден іске көшті: «Мұхаммед, саған не керек екенін айт». Мен одан Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас қолбасшысы ретінде ұшақпен байланысқа шығуға және оның қонуына рұқсат беруін сұрадым. Біздің қалыпты саясатымыз бойынша басып алынған ешбір ұшаққа біздің аумаққа қонуға рұқсат етілмейтін. Мен оның келісімін алдым, өйткені ол менің жағдайды бақылауда ұстайтыныма сенімді болды. Бәрі дайын болғанда, мен әуе қозғалысын басқару мұнарасынан ұшаққа хабарластым: «Lufthansa 181 рейсі, біз сізге біздің аумаққа қонуға рұқсат береміз. Сіз енді Дубайға қона аласыз». Мен ұшқыштың жауап берген дауысын естідім және Boeing 737 ұшағының ұшу-қону жолағына қонғанын көргенде кабинадағы көңіл-күйді елестетуге тырыстым. Бізді ауыр сынақ күтіп тұрғанын білдік. Ұшақ қонғаннан кейін басқыншылардың бірі микрофонды алды, оның дауысы басқару мұнарасында гүрілдеп естілді. Мен оны анық есту және оның көңіл-күйін бағалау үшін сабырлы қалпымды сақтадым. Жолаушылардың өмірі құтқарылуға жақындағандай көрінді. Мен оның талаптарын тыңдадым, содан кейін ұшаққа тамақ пен су жеткізуге келістім. Мен басқыншымен байланысты үзбедім және алдымда тұрған адамның жағдайын бағалау үшін маған психоаналитиктер тобы қажет емес еді. Оның психикалық жағынан бұзылған және теңгерімсіз екені анық болды. Мен жолаушылардың өмірі кез келген сәтте күйзеліске ұшырауы мүмкін адамның қолында екенін түсіндім. Ол әлемді билейтін империалистік жаулары туралы өте тез және түсініксіз сөйледі. Басқыншылар Германияда ұзақ мерзімді түрме жазасын өтеп жатқан солшыл Баадер-Майнхоф тобының (Қызыл Армия Фракциясы деп те аталады) мүшелері болып табылатын жолдастарын босатуды талап етті. 48 сағат бойы мен ешқандай айқын логикаға бағынбайтын адаммен сөйлесуді жалғастырдым. Ол өзінің отбасы және ешқандай ортақ байланысы жоқ көптеген әртүрлі тақырыптар туралы айтты. Мен одан берілуін бірнеше рет сұрадым, бірақ ол бас тартты. Мен оның әрбір талабына жауап бермедім, бірақ ол жолаушыларды өлтіремін деп қорқыта бастағанда оны бірден сабырға шақыратынмын. Германия үкіметінің шенеуніктерімен сөйлесу үшін байланысты қысқа уақытқа үзуге тура келді және біз ұшаққа қажетті тамақ пен басқа да заттарды жеткіздік. Жолаушылар мен экипажға көмектесу үшін бізге ұшаққа жақындау керек болды. Мен олардың отбасылары туралы ойладым және егер менің отбасымның бір мүшесі осы ұшақта кепілде болса, өзімді қалай сезінетінімді елестеттім. Мен кішкентай қате қадам адам өмірін қиюға әкеп соқтыратынын білдім. Ең дұрыс жол — оларды күтіп, келіссөз жүргізу және басқыншыларды олардың қалағанын ала алмайтынына және берілу керектігіне көндіру болды. Мен террористер БАӘ жолаушылардың өмірі үшін оларға баспана ұсынбайтынын білгеннен кейін көбірек жанармай сұрайтынына сенімді болдым. Сол адаммен 48 сағаттық талқылаудан кейін мен оны өте жақсы танып алдым, тіпті ұзақ уақыт бірге тұрған көптеген адамдар бір-бірін бұлай білмеуі мүмкін! Басқыншылардың ұшақ ұшып шыққанға дейін әр он минут сайын жолаушыларды бір-бірлеп өлтіреміз деген қорқытуын жүзеге асыруына жол бермеу үшін біз ұшақты жанармаймен қамтамасыз етуге келістік. Ақыры жанармай құйылып, дайын болған ұшақ ұшып шықты. Менің жүрегім де сол 91 жанмен бірге кетті. Ұшақ Аденге келгенде, басқыншылардың бірі капитан Юрген Шуманды атып, билікті өз талаптарын орындауға мәжбүрлеу мақсатында оның денесін ұшу-қону жолағына лақтырып жіберді. Уақыт өте келе, мен көзімді жұмған сайын оның дауысын еститін болдым. Ол Дубайдан ұшып кетер алдында сөйлескен соңғы адамы мен едім. Ұшақ ұшу-қону жолағынан көтеріліп, биікке самғағанда, мен: «Құдай сені сақтасын, капитан», — дедім. Мен оның менің қауіпсіздік тілеген дұғамды естігенін білдіретін микрофонын басқанын естідім. Капитан өлтірілгеннен кейін басқыншылардың талаптары орындалды; ұшақ Аденде көбірек жанармай алып, Сомалидің Могадишо қаласына бет алды. Мен сол қиын сағаттарда Құдайдан жолаушыларға көмектесуін сұрап дұға еттім және неміс антитеррорлық бөлімшесінің ұшаққа сәтті шабуыл жасап, үш басқыншыны өлтіріп, төртіншісін (әйел адам) тұтқындап, жолаушыларды босатқанын естігенде қатты жеңілдеп қалдым. Бетон төсемінде болған барлық уақытта менің жалғыз назарымда болған жолаушылардың ешқайсысы қаза тапқан жоқ. Қалған экипаж мүшелері зардап шекпеді. Бірақ сол батыл капитан өмірінен айырылды. Сол қазан айы халықаралық шиеленістің күшеюі аясында шексіз созылып кеткендей болды, ақыры терроризмнің кесірінен тағы бір жазықсыз жанның өмірі қиылды – бұл жолы Біріккен Араб Әмірліктерінің жерінде. Сол күні мен Абу-Дабиде Сирияның Сыртқы істер министрі Абдул Халим Хаддаммен кездесулерге қатысқан едім. Бұл аймақтағы жағдай туралы талқылауларға толы қарбалас уақыт болатын. Мен Дубайға қайту үшін көлігіме отырғанда, келіссөздерге алаңдаушылықпен қарадым. Мен айналамнан қазанның ызғарын сездім. Мен радио арқылы түскен шұғыл қоңырауға жауап беру үшін көлігімді жолдың шетіне тоқтаттым. Мен тұтқаны көтеріп, сұмдық жаңалықты естідім. Абдул Халим Хаддам Абу-Даби халықаралық әуежайына бара жатқан жолда жалдамалы кісі өлтірушінің нысанасына алынған екен. Бірақ оқтар онымен бірге жүрген Біріккен Араб Әмірліктерінің Сыртқы істер жөніндегі мемлекеттік министрі Саиф бин Ғобашқа тиген. Оның бірнеше сәт бұрын ғана өмірге құштар болғанын елестету маған қиын болды. Ол өз еліне бар күш-жігерін беріп жүріп қайтыс болды, әлі де берері көп еді. Мен: «Қалайша біреу соншалықты қатыгез болып, адам өмірін оңай қия алады?» — деп таңғалдым. Сол сәтте, мен кісі өлтіру мен ақталмайтын зорлық-зомбылықты жек көретіндіктен, өзіме бұл елді әрбір азамат, тұрғын және қонақ үшін қауіпсіз және бейбіт мекенге айналдыруға уәде бердім. Мен шекарамыздың ішінде болып жатқан кез келген зорлық-зомбылықты әрқайсымызға және жеке маған қарсы жасалған әрекет ретінде қабылдай бастадым.

Менің өмірімдегі ең үлкен белестердің бірі, менің сапарымдағы ең мақтанышты күндердің бірі және сонымен бірге ең үлкен қиындықтардың бірі 1976 жылдың 6 мамырында орын алды, бұл күні БАӘ Қарулы Күштері ресми түрде біріктірілді. Бұл ұлттық деңгейдегі нәзік, бірақ өте маңызды міндет болды. Бұл қиын болды, бірақ Біріккен Араб Әмірліктерінің сарбаздары мен офицерлері оны жүзеге асырды. Одақ рухы олардың тамырында бүлкілдеп тұрды. Күн сайын олар аймақты жайлаған дағдарыстар мен соғыстарды көрді және бұл оларды қуатты, біртұтас күші жоқ отандары үшін қорқуға мәжбүр етті. Ақыры олар қажырлы еңбек пен табандылықтың жемісін көрді.

Әр әмірліктің өзінің жергілікті қорғаныс күштері болды. Алайда, бір философ айтқандай: «Бірікпеген биліктің бәрі әлсіз». Бұл сенім әрбір әмірлік азаматының жанына және әрбір билеушінің ар-ожданына, сондай-ақ Отан үшін жанын қиюға серт берген барлық офицерлер мен сарбаздардың жүрегіне ұялаған еді. Мен серіктеріме үнемі: «Одақ ағаш сияқты; ұлт оның топырағын, біздің құрбандықтарымыз оның суын, ал адамдар оның жемісін білдіреді. Сол ағаштың діңі — оның күштері мен әскері», — деп айтатынмын. Дің ешқашан әлсіз немесе бытыраңқы болмауы керек. Дің ағашты ұстап тұратын және оны дауылдардан қорғайтын күшті, берік болуы керек. Мен: «Біздің жетістігіміз — бірлікте, біздің прогресіміз — бірге жұмыс істеуде. Болашақ бізге одақтас болуы үшін біз әрқашан бірге болуымыз керек. Егер біз бірге болсақ, бәрі оңай болады. Жалғыз біз аз ғана нәрсе жасай аламыз, бірақ бірге біз көп нәрсе тындыра аламыз», — дейтінмін. Қарулы күштерімізді біріктіруге бізде небәрі бес жыл уақыт болды. Жаңадан құрылған федералды үкіметтің бірінші мерзімінде біз осы мақсатқа жету үшін құрылым мен стратегияны жасадық. Жоспарды Шейх Заид, Шейх Рашид және басқа да барлық билеушілер қабылдады, ал барлық әскери бөлімшелер оған бірдей адал болды. Біздің қадамдарымыз біртіндеп, бірақ түпкі мақсатымызға қарай салмақты және сенімді болды. 1974 жылы Қорғаныс министрі ретінде мен Одақ қорғаныс күштерінің атауын Біріккен Араб Әмірліктерінің Қарулы Күштері деп өзгертетін және күшке жаңа эмблема мен ту беретін жарлық шығардым. Мен сол міндеттерді, қызметтерді, ұйымдастыруды және адами ресурстар дәрежелерін сақтап қалдым. Мен сондай-ақ сол күштерді, роталарды және оқу-жаттығу орындарын сақтап қалдым. Біз жасаған қадамдар небәрі екі жыл ішінде қол жеткізуге тиіс түпкілікті көзқарасты көрсетті. Күш жеті жаяу әскер ротасынан, сондай-ақ «Скорпион» жеңіл танк полкінен, қолдау ротасынан, парашюттік ротадан және менің тікелей бақылауымдағы курсанттар ротасынан тұрды. Сонымен қатар, жекелеген әмірліктердің жергілікті қорғаныс күштері өз орындарында қалды. Біз жауынгерлік құрылымдарымызды, атыс қолдауын және әкімшілік жүйелерімізді дамытуда ұзақ жолдан өттік, сонымен бірге өзін-өзі қорғауға және елдің егемендігін қорғауға негізделген жауынгерлік этиканы ұстандық. Айналамызда болып жатқан өзгерістер, әсіресе араб-израиль қақтығысы, аймақта тұрақты тұрақсыздық атмосферасын тудырды. Мен үнемі ел үшін тосқауыл, достарымыз үшін тірек және торуылдап жатқан жауларға қарсы тежеуіш болатын жаңа араб күшін құруға ұмтылдым. Ақыры, 1976 жылдың 6 мамырында менің Шейх Заид пен әкеме берген уәдемді орындағанымды сезіндіретін тарихи оқиға болды. Мен біздің миссиямыз орындалғанын, жанымыз жай тапқанын және ұлтымыздың нағыз күші енді орнына келгенін сездім. Сол күні Жоғарғы Федералдық Кеңес Абу-Дабидегі Бу Мраихада марқұм Шейх Заид бин Сұлтан әл-Нахаянның басшылығымен қарулы күштерді біріктіру туралы жарлық шығарды. Осыған орай Жоғарғы Қорғаныс Кеңесі мәлімдеме жасады:

1976 жылдың 6 мамырында тарихи оқиға болды. Мен

Сол күні Біріккен Араб Әмірліктерінің Президенті Шейх Заид, Құдай оның жанын рақымына алсын, Біріккен Араб Әмірліктері Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы болды. Оның Жоғары Мәртебелі Шейх Халифа бин Заид әл-Нахаян Біріккен Араб Әмірліктері Қарулы Күштері Жоғарғы Бас қолбасшысының орынбасары болып сайланды, ал мен Қорғаныс министрі болып бекітілдім. Қарулы Күштердің Бас штаб бастығы және оның үш көмекшісі сайланды. Жоғарғы Қорғаныс Кеңесінің Президенті Шейх Заид құрлық, теңіз және әуе күштерін Біріккен Араб Әмірліктері Қарулы Күштерінің Бас қолбасшылығы деп аталатын бір орталық қолбасшылыққа біріктіруді көздейтін тағы бір жарлық шығарды. Шешім сондай-ақ үш әскери аймақты құруды қамтыды, атап айтқанда: Солтүстік әскери аймақ (бұрынғы Рас-әл-Хайма мобильді күштері), Батыс әскери аймақ (бұрынғы Абу-Даби қорғаныс күштері) және Орталық әскери аймақ (бұрынғы Дубай қорғаныс күштері). Шешім сонымен қатар Одақ қорғаныс күштерін, Шарджа Ұлттық гвардиясын және Умм-әл-Кувейн Ұлттық гвардиясын, сондай-ақ Әуе күштері қолбасшылығы мен Әскери-теңіз күштері қолбасшылығын қамтитын Ярмук бригадасын құрды. Сонымен бірге біз Заид әскери колледжі сияқты бірнеше оқу институттарын, сондай-ақ жаяу әскер, парашютшілер, сауытты техника және артиллерия үшін арнайы оқу орындарын құрдық. Әскери ту, эмблема, форма және командирлердің тулары да біріктіріліп, мақтанышпен киілді. Осылайша бірігу аяқталды және мен 1968 жылы, Одақ құрылғанға дейін үш жыл бұрын, Шейх Рашид маған: «Біз Одақтың құрылғанын жариялаймыз, ал сен оны қорғауға жауапты боласың», — деген кезде бастаған миссиямды орындадым. 1976 жылы барлық күштер бір ту, бір эмблема және бір дана көшбасшы Шейх Заид бин Сұлтан әл-Нахаянның астына біріккенге дейін мен ешқашан тыныштық таппадым. Сол күні мен елімізді қорғауға қабілетті қуатты күш құру туралы уәдемді орындағанымды сезіндім. Сол күні мен әріптес сарбаздарыммен бірге ішкі немесе сыртқы қауіптер арман-мақсаттарын жүзеге асыруға және прогресс жолындағы шеруін жалғастыруға ешқашан тосқауыл бола алмайтын күшті, егемен мемлекеттің берік іргетасын қалауға үлес қосқанымызды сезіндім.

Мемлекеттер де жеке адамдар сияқты экономикалық және әскери дамудың арасында, ресурстарды құрылысқа салу немесе оларды өртеп жіберу арасында, соғыс пен бейбітшілік арасында таңдау жасау сияқты қиын шешімдерге тап болады. 1979 жылды еске алғанымда ойыма келетін нақты таңдаулар бар. Сол жылы мен өз елімде қабылданып жатқан шешімдерді және аймақтағы басқа елдерде қабылданып жатқан шешімдерді көрдім. Бүгін, 40 жыл өткен соң, біз нәтижелерді өте анық көріп отырмыз. Дубай тарихындағы шешуші жыл болған 1979 жылы әмірліктің ең ірі үш жобасы іске қосылды. Біріншісі — Джебель-Али порты, екіншісі — бастапқы жылдық қуаты 135 000 тонна болатын Dubai Aluminium Company (DUBAL) құрған алюминий балқыту зауыты. Сол жылы басталған үшінші ірі жоба — Таяу Шығыстағы ең биік ғимарат және сол кездегі әлемдегі ең үлкен ғимараттардың бірі болған Дубай халықаралық сауда орталығы (қазіргі Дубай дүниежүзілік сауда орталығы) болды. Сол жылы біз ақыры алып қадамдар жасап жатқанымызды, ұлтымызды құру жолындағы күресіміз жемісін бере бастағанын және әлем біздің кім екенімізді біле бастағанын сезіндік. Біз шексіз болып көрінетін амбициямыздың жүзеге асатынын және ешқандай күш жолымызға тұра алмайтынын түсіне бастадық. Біздің үміттеріміз бен армандарымыз шарықтады — мүмкіндіктер шексіз еді. Алайда, 1979 жыл Ирандағы революция мен режимнің өзгеруіне және Саддам Хусейннің Иракта билікке келуіне куә болды. Біз сондай-ақ Ирак пен Иран арасындағы жаппай қақтығысқа қарай сырғуды көрдік, бұл соғыс біздің болашағымызға айтарлықтай әсер ететін еді. 1979 жылдың аяғы мен 1980 жылдың басында аймақтағы ең көп халқы және ең қуатты әскері бар екі мемлекет арасындағы қарым-қатынас қайнау шегіне жетті. Бұл менің өмірімдегі ең ауыр кезеңдердің бірі болды, өйткені мен біздің қалай және қашан шығатынымыз белгісіз туннельге кіріп бара жатқанымызды түсіндім. Екі үлкен көршіміз қақтығысқа дайындалып жатқанда, менің жауапкершілігім артты. Қорғаныс министрлігін басқарумен қатар, мен Шейх Заидқа оның бітімгершілік әрекеттеріне көмектесуге шақырылдым. Мен онымен бірге сапарларға шығып немесе қақтығысты болдырмау үшін саммит кездесулерінде оның атынан қатысып, құнды дипломатиялық сабақтар ала алдым. 1980 жылдың тамызына қарай дипломатияның соғысты болдырмауда сәтсіздікке ұшырағаны айқын болды, бұл маған жеке өзім де, Қорғаныс министрі ретінде де шекарамыздағы қақтығысқа дайындалудан басқа амал қалдырмады. 1980 жылы 4 қыркүйекте Ирак Иранды шекаралас қалаларды, соның ішінде Ханакин мен Мандалиді бомбалады деп айыптады. 22 қыркүйекте Иран-Ирак соғысы басталды, бұл қақтығыс сегіз жылға созылып, жойқын зардаптар әкелді. Біз бейтарап қалдық, бірақ ешқашан бос отырмадық, еліміздегі ең үлкен құрылыс кезеңін бастап, даму жолында үлкен қадамдар жасауға мүмкіндік алдық. Иран-Ирак соғысының күтпеген нәтижелерінің бірі Парсы шығанағы елдерін өздерін қорғау және экономикалық өсуге қол жеткізу туралы ұжымдық түрде ойлануға итермелеуі болды. Аймақтық саяси және экономикалық ұйым ретінде Парсы шығанағы ынтымақтастық кеңесін (GCC) құру мәселесі көтерілді. Федерализмнің қызу жақтаушысы ретінде мен бұл идеяны үлкен ынтамен қабылдадым және GCC-дегі әріптестеріме ынтымақтастық арқылы Парсы шығанағы аймағын қорғауға деген ұмтылысымызды жүзеге асыруға көмектесуге бел будым. 1981 жылы 25 мамырда GCC ресми түрде құрылды. Сол айда мен Абу-Дабидегі Құрылтай саммитін ашқан Шейх Заидтың артында мақтанышпен отырдым. Бұл менің армандағаным еді: бүкіл аймаққа оң әсер ететін ынтымақтастық бастамасының түрі. Мен барлық араб елдерінің басшылары бейбітшілікке қол жеткізу және өз халықтарына қызмет ету үшін өзара ынтымақтастықтың осындай моделін қарастырады деп үміттенемін. Бұл әбден қолжетімді; мен мұны өмірімде екі рет бастан өткердім: Біріккен Араб Әмірліктерінің Одағы және Парсы шығанағы ынтымақтастық кеңесінің құрылуы.

Біз соғыста бейтарап қалсақ та, Парсы шығанағындағы мұнай қондырғыларымызды қорғауға мәжбүр болдық, өйткені теңіздеріміздің көгілдір сулары «танкерлер соғысы» деп аталатын майданға айналды, онда Ирак пен Иран күштері мұнай жеткізілімін тоқтатып, Батысты араласуға мәжбүрлеуге тырысты. Нысанаға алу тіпті соғысқа қатысы жоқ басқа елдердің коммерциялық кемелеріне де таралды.

Біз өз танкерлеріміз шабуылға ұшырап жатқанда қол қусырып отыра алмадық. Бұл біздің теңіз және әуе күштерімізді орналастыруға түрткі болды. 1983 жылдың қазан айында біз Оман, Сауд Арабиясы және Бахрейн қарулы күштерімен, сондай-ақ Кувейт және Катармен бірлесіп «Түбек қалқаны» операциясы аясында алғашқы бірлескен жаттығуларымызды ұйымдастырдық. 1980-жылдардың ортасында Парсы шығанағы суларында көптеген көршілес елдерге тиесілі танкерлер бомбаланып, қызметкерлер мен жұмысшылардың өліміне әкеліп соқтырды және бүкіл аймақтағы теңіз секторына әсер етті. Одан әрі зақымдануды болдырмау үшін біз кейбір кемелерімізді аумақтық суларымызға тарттық. Мен Шейх Заидтың соғыс кезінде бейбітшілікке қол жеткізу үмітімен келіссөздерге негіз қалау үшін жасаған әрекеттерін ешқашан ұмытпаймын. Сол кезде менің әлемім тек әскери мәселелер мен қауіпсіздік шаралары туралы болды және менің жұмысым отанымды қорғауға бағытталды, өйткені аймақтағы соғыс ірі державалар арасындағы қақтығыстың бір бөлігіне айналды, әсіресе Америка Құрама Штаттары танкерлер соғысына қосылғаннан кейін. 1988 жылдың шілдесінде американдық USS Vincennes әскери кемесі Дубайға бағыт алған Iranian Airlines Airbus 320 ұшағына қателесіп екі зымыран атты; бортындағы барлық 290 жолаушы қаза тапты. Қайғылы оқиғадан екі апта өткен соң, Иран Иран-Ирак соғысын дереу тоқтатуға шақырған Біріккен Ұлттар Ұйымы Қауіпсіздік Кеңесінің 598-қарарын қабылдайтынын ресми түрде жариялады. Он жылға жуық уақытқа созылған соғыс ақыры аяқталды – бірақ миллионнан астам адам өлімі мен триллион доллардан астам шығын түріндегі сұмдық құнмен. Бұл соғыста жеңімпаздар болған жоқ, тіпті бүгіннің өзінде біз оның неге басталғанын толық түсінбейміз. Біздің білетініміз — DUBAL, Emirates Aluminium (EMAL) компаниясымен біріккеннен кейін, әлемдегі бесінші ірі алюминий өндірушісіне айналды. Джебель-Али портында 7000-нан астам компания орналасқан еркін аймақ бар және біз бүгінде әлем бойынша 80-ге жуық портты басқара отырып, тәжірибемізді сәтті кеңейттік. Ал Дубай дүниежүзілік сауда орталығына келсек, ол қазір аймақтағы ең ірі көрме орталығы болып табылады, жыл сайын шамамен 500 әлемдік деңгейдегі іс-шараларға үш миллионнан астам кәсіпкерлерді, сарапшылар мен мамандарды тартады. Бір ғана мұнарадан басталған Шейх Заид жолы қазір Таяу Шығыстағы кез келген басқа жолға қарағанда көп зәулім ғимараттармен қоршалған. Сонымен, шамамен 40 жылдан кейін – бұл ұлт өміріндегі қас-қағым сәт қана – соғыс пен бейбітшілік арасындағы, даму үшін немесе саясат үшін бәрін тәуекел ету арасындағы таңдаудың нәтижелерін көруге болады.

Көзқарастар ұрпақтан-ұрпаққа беріледі, біздің санамыз жаңа идеяларды ойлап табады және бөліседі, ал ата-анамыз өз қасиеттерін бізге береді. Біз өмір сүріп жатқан орта да болашаққа деген нақты көзқарасымызға әсер етеді. Бүгін мен Дубайдың және оның халқының даму жолын қадағалап отырғанымда, осы ойлар санама келеді. Менің атам, Шейх Саид бин Мактум, әлемге ашықтық пен экономиканы либерализациялауға қатты сенетін. Ол 1930 жылдары інжу саудасы құлдырағаннан кейін Дубайға тиген дағдарысты көпестерді қаланың жағалауындағы портының айналасында өз бизнестерін құруға шақыру арқылы еңсере алды. Содан кейін менің әкем Шейх Рашид келді, ол өз әкесінің жолымен әрі қарай жүріп, Дубайды жаңа биіктерге көтерді. Әкем атамнан Дубайдың экономикалық өмірлік күші, оны ерекше және бірегей ететін қасиеттер — оның әлемге ашықтығы және жер шарындағы басқа адамдармен қарым-қатынасы екенін үйренді. Бұл әсіресе бизнеске қатысты болғанда өте маңызды. Ол қарызға ақша алып, оны шығанақты кеңейтуге және сол кездегі аймақтағы ең үлкен порт — Рашид портын салуға жұмсады. Содан кейін ол қиялға сыймайтын алып Джебель-Али портын салды. 1950 жылдардың аяғынан бастап әкем Дубай үшін халықаралық әуежай салуға күш салды. Бастапқыда Ұлыбритания оған кедергі жасауға тырысты, бірақ ол жеңіп шығып, арманын жүзеге асыра алды. Оның жүрегінің түкпірінде бұл атамнан мұраға қалған құмарлық еді: Дубай әлемді құшағына алып, үзілмес жаһандық байланыстар орнатуы керек. Мен шамамен он жасымда біздің, Дубайда, әлемнің түкпір-түкпірінен бизнес пен қонақтарды қабылдай алатын жаһандық қалаға айналу әлеуетіміз бар екенін алғаш рет түсіндім. Сол кезде бұл мен Ұлыбританияға алғаш барғанымда, Лондондағы Хитроу әуежайында таңырқап тұрғанда сезінген бұлыңғыр сезім ғана еді. Мен келіп-кетіп жатқан келушілер мен кәсіпкерлердің ұзын-сонар кезегін және Лондонға келіп жатқан немесе әртүрлі құрлықтарға сапар шегіп, өздерімен бірге британдық бизнес пен мәдениетті алып жүрген тобырды шығарып жатқан көптеген ұшақтардың қонғанын көрдім. Бұл 1959 жыл болатын, әкем сол кездегі Премьер-министр Гарольд Макмилланды Дубайға әуежай салуға рұқсат беруге көндіру үшін Ұлыбритания астанасына барған еді. Сол күні мен біздің өз әуежайымыз болады деп жай ғана армандадым, бірақ жылдар өте келе бұл арман шындыққа айналды және мен біртұтас ұлтты құра бастаған кезде жаңа Одағымыздың саяси және әскери аспектілерімен жұмыс істей бастадым. Осы уақыт ішінде менің санамда бір сенім қалды: маған мұраға қалған сенім, яғни біздің болашағымыз Дубайды жаһандық бағытқа айналдыруда жатыр; бірақ бұл оңай болған жоқ.

Біз кездескен алғашқы қиындықтардың есте қаларлық мысалы — әкем British Overseas Airways Corporation (BOAC) компаниясынан Дубай әуежайының ашылуын Мумбайға (немесе сол кездегі Бомбейге) тұрақты рейстермен тануды сұраған кезі. BOAC бұл бағыттағы орындарға сұраныстың аз екенін анықтаған зерттеулерін сылтауратып, бас тартты. Әкем: «Дубай мен Бомбей арасында байланыс орнатыңыз, мен рейстегі кез келген бос орынның құнын төлеймін», — деп жауап берді. BOAC келісіп, тұрақты рейс жасай бастады. Жоспар іске асты, бір әуе компаниясынан кейін екіншісі Дубайға және Дубайдан рейстер қосып, ақырында 15 оператор бізді Таяу Шығыс пен Еуропадағы 42 бағытпен байланыстырды. 1970 жылдардың аяғында осы алғашқы бастамалардың сәттілігі менің санамда айқын жалпы көзқарасты қалыптастырды. Бір күні кешке мен әкеммен сөйлесіп отырып, оған авиациялық секторды дамытып, оны үлкейтуіміз керектігін, әуежайымызға басқаша инвестиция салып, Дубайды жаңаша маркетингтеуді бастауымыз керектігін айттым.

Әкем менің көзіме қарады. Ол менің қаншалықты байсалды екенімді көрді және маған: «Жоспарыңды маған екі күн ішінде бер», — деп тапсырма қойды. Екі күннен кейін мен оның кеңсесіне кірдім, ол өзі күткеннен мүлдем басқа нәрсені еститінін білдім. Мен қағаздарымды оның алдына қойып, жымидым. Ол да күлімсіреп, орындығын артқа тартып, түтігін алып, маған бар назарын аударды. Мен оған «Бағыт — Дубай» деп атаған стратегияны ұсындым. Бұл тек әуежайды ғана емес, бүкіл қаланы бағыт ретінде дамытуды қамтыды. Мен оған әуежайды кеңейту, әуе компанияларын Дубайға қызмет көрсетуге ынталандыру үшін ашық аспан саясаты, сондай-ақ қаланы насихаттауға арналған маркетингтік науқандар, әмірлікте жаңа қонақүйлер салу және адамдарды тарту үшін ат жарыстары сияқты ірі іс-шараларды ұйымдастыру туралы айттым. Мен оған осының бәрінен түсетін табыс туралы айттым. Біз ұзақ сөйлескен жоқпыз, бірақ ойларымыз өте шоғырланған және амбицияға толы болды. Менің амбицияларым, идеяларым және қызуқандылығым сол кезде тіпті ақылға сыймайтындай көрінген шығар. Мен сөзімді аяқтадым,

және оның жауабын күттім. Оның жауабы үлкен күлкі және бір ғана сөз болды: «Намыс», бұл біздің мәдениетімізде «жарайсың/бәрекелді» дегенді білдіреді. Қысқасы, ол менің ұсынған барлық нәрсеме риза болды. Сол күннен бастап мен Дубайдағы сауда, туризм, маркетинг және авиацияны дамытуға қатысты барлық мәселелерге жауапты болып тағайындалдым. Біз сапарды сол кезде бастадық және бүгінгі күнге дейін жалғастырып келеміз.

Мысалы, 1980 жылдардың басында Дубай халықаралық әуежайында тамақ, сусын, журналдар және басқа да жолаушыларға қажетті заттарды сататын бірнеше шағын дүкендер ғана болды. Біз Ирландиядағы Шеннон халықаралық әуежайы туралы естідік, онда алғашқы бажсыз сауда аймағы (Duty Free) құрылған екен. Біз сол жақтан топ шақырып, әуежайымызда бажсыз сауда аймағын дамытуға көмектесуін сұрадық. Есімде, біздің жас жігіттеріміздің бірі Мохи-Дин БинХенди 1983 жылы Дубайдың бажсыз сауда аймағын құру үшін жоспар дайындаған болатын. Мен оның ұсыныстарында тым сақ екенін сездім. Мен оған: «Аумақты екі есе үлкейт», — дедім. Сөйтіп, алты айдан кейін біз бажсыз сауда аймағын аштық. Бүгінде Dubai Duty Free — әлемдегі ең ірілердің бірі,

ол жыл сайын шамамен 90 миллион жолаушыға қызмет көрсетеді және барлық жаһандық бажсыз сауда сатылымының бес пайызын құрайды. Бірнеше жыл бұрын британдық газеттер Дубай халықаралық әуежайы әлемдегі ең көп жұмыс істейтін әуежай ретінде Лондонның Хитроу әуежайынан асып түскені туралы жазды. Мен сол тақырыптарды оқығанда, 50 жылдан астам уақыт бұрын Хитроу әуежайында таңырқап тұрғанымды есіме алып: «Құдайға шүкір!» — дедім.

Парсы шығанағы ынтымақтастық кеңесі (GCC) құрылған кезде мен оған қатысты ең оптимистік көзқарастағы адамдардың бірі болдым, өйткені мен күш бөлінуде емес, күштерді біріктіру мен бөлісуде екенін білдім. Ынтымақтастық бізді аймақтағы кез келген басқа елге қарағанда күштірек, байырақ және ықпалдырақ ететін еді. Мен Парсы шығанағындағы барлық мемлекеттердің ұжымдық әлеуеті орасан зор екенін, оның байлығы, мәдени байланысқан қауымдастықтары, ортақ үміттері мен қорқыныштары және тұрақты үкіметтері бар екенін білдім. Бізде сылтау жоқ еді. 1980 жылдардың басындағы GCC отырыстарының бірінің кулуарында министрлер басты дағдарыстар мен қиындықтарды талқылап жатқанда, мен бір ұсыныс жасадым. Сол кезде мен 30-дан асқан едім. Мен жиналыстағы ең жас адам едім және шексіз болып көрінетін саяси әңгімелерден қатты жалыққан едім. Мен оларға: «Неге біз аймақты, әсіресе Дубайды әлемнің түкпір-түкпірінен адамдарды тарту үшін туристік бағыт ретінде дамытуға тырыспаймыз?» — дедім. Мен олардың бәрі маған бұрылып қарағанын сездім. Бірнеше секунд үнсіздік орнады, содан кейін егде жастағы сыртқы істер министрлерінің бірі қарқылдап күліп жіберді. Ол: «Туристер Дубайдан не табады? Шөл даланы көруге кім келеді? Дубайдың ыстығы мен ылғалына кім келеді?» — деді. Содан кейін қалғандары да оның күлкісіне қосылды. Ол «сарапшы» дауыс ырғағымен сөзін жалғастырды: «Шейх Мұхаммед, туристер көретін мәдени мұра қандай? Олар баратын жерлер қандай? Артында құм, алдында теңіз, төбесінде күн бе?» Мен онымен дауласқым келмеді, әсіресе ол менің ұсынысымның егжей-тегжейін тыңдаудан бас тартқаннан кейін. Оның пікірлері мені жобаға және ойымдағы жоспарға деген сенімімді арттырып, одан сайын табанды етті. Мен байлығымызды дұрыс пайдаланбай жатқанымызға, жастардың идеяларына сенбейтінімізге және жаңа немесе өзгеше нәрсені байқап көруге дайын еместігімізге қынжылдым. Мен ынтымақтастықтың сол кездегі маңыздылығына қарамастан, саясат пен әскери істерден басқа салаларда болғанын қаладым. Кейде мен араб әлеміндегі ынтымақтастық механизмдерін, мейлі ол GCC немесе Араб лигасы арқылы болсын, қайта қарастырып, оның негізгі құрылымдары мен жұмыс режимдерін қайта ойластыруымыз керек деп ойлаймын. Бұл механизмдерді саясаткерлер, негізінен сыртқы істер министрлері басқарады, олар бірінші кезекте саяси дағдарыстарды сөндірумен айналысады, сондықтан ұзақ мерзімді мүмкіндіктер мен күн тәртібін назардан тыс қалдырады. Мен үнемі өзімнен сұрайтынмын: егер бұл талқылаулар дамуға мүдделі менеджерлер мен көшбасшылар арасында өтсе не болар еді? Егер оларға барлық араб халықтарының игілігі үшін жаңа инфрақұрылымды дамыту арқылы өз ұлттарына қызмет ету тапсырылса ше? Егер олардың басымдығы араб әлеміндегі өмір сүру жағдайларын жақсартуға, инвестициялық арналарды құруға, кәсіпорындар мен серіктестіктер құруға және ғылымды, технологияны, зерттеулер мен әзірлемелерді алға жылжытуға инвестиция салу болса ше? Араб лигасына 70 жыл болды. Егер біз мұның бәрін 70 жыл бұрын бастағанда ше? Біз бүгін қайда болар едік? Мүмкін, бұл механизмдерді сыртқы істер министрлерінің орнына көшбасшылар, менеджерлер, кәсіпкерлер, өнеркәсіп басшылары және антрепренерлер қадағалайтын уақыт келген шығар. Неге болмасқа?

Досым, Сыртқы істер министрінің жауабынан кейін көп ұзамай мен Дубайда тамыздың ыстық күнінде көлігімді жүргізіп келе жаттым. Мен түс мезгілінде жағажайда жүрген шетелдік отбасын көрдім. Мен оларға су ұсындым, содан кейін олардан Дубайда не істеп жүргендерін сұрадым. Олар: «Біз туристпіз. Біз Германиядан күн іздеп келдік», — деп жауап берді. Олардың жауабы менің бұрыннан сенген нәрсемді растады. Енді мен толық сенімді болдым және сенімім артты. Мен біздің туристік алтынның үстінде отырғанымызды білдім: күн, теңіз және ақ құм. Біз керемет аттракциондары, сәнді қонақүйлері және жоғары сапалы қызметтері бар қауіпсіз және қорғалған ортаны ұсына алатын едік. Біз миллиондаған келушілерді тартқан туристік науқандарды бастадық. Мен туризм саласын нығайтудың кілті әуежайымыз екенін және оны пайдалануға көбірек әуе компанияларын ынталандыру керектігін білдім. Сол кезде Дубай халықаралық әуежайын 40 әуе компаниясы пайдаланатын, ал біз қабылдаған ашық аспан саясаты одан да көп компанияларды тартуға мүмкіндік берді. Дубайдағы туризм секторы дамудың айқын кезеңдерінен өтті. Бұл сектор біз үшін мүлдем жаңа болды. Бірақ біз үйрендік және басқалардың тәжірибесінен пайда көрдік және әдеттегідей, даму жолында көптеген тәуекелдерге бардық. Біз туристерді тарту үшін келушілер мен ойын-сауық орындарын, үлкен сауда орталықтарын, заманауи нысандар мен инфрақұрылымды салуға қомақты қаржы жұмсадық. Көптеген достарымыз бізде туристер көп емес қой, мұны кім үшін салып жатырсыңдар деп сұрады.

Менің оларға жауабым: «Салыңдар, сонда олар келеді», — болды. Олар маған: «Логикалық тұрғыдан алғанда, сұраныс ұсыныстан бұрын болуы керек, алдымен сұраныс болуы керек, содан кейін ұсынысқа инвестиция салу керек», — дейтін. Мен әрқашан: «Бұл теория дұрыс болуы мүмкін, бірақ біз елімізді қалай дамыту керектігін жақсы білеміз», — деп жауап беретінмін.

Бүгінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықаралық туризм агенттігінің мәліметі бойынша, Дубайдағы туризм секторы Таяу Шығыстағы халықаралық туризмнен түсетін барлық кірістердің шамамен үштен бірін құрайды, ал Дубайдың туризмнен түсетін табысының үлесі шамамен 31 пайызға жетіп, 2017 жылы 77 миллиард AED (21 миллиард доллар) болды. 2017 жылы Дубайға шамамен 16 миллион халықаралық турист келді және біз Дубай Дүниежүзілік көрмені (World Expo) өткізетін 2020 жылы шамамен 20 миллион туристі қарсы алуды жоспарлап отырмыз. Кейде мен егер біз 1980 жылдары GCC-дегі бауырларымызбен туризм секторларымызды бірге дамытуда ынтымақтастық жасасақ, нәтиже қандай болар еді деп ойлаймын. Біз қазіргіден де табысты болар ма едік? Әлде бүгінгі күнге дейін шексіз техникалық-экономикалық негіздемелерге батып қалар ма едік? Бұл сұрақты мен GCC Сыртқы істер министрлерінің Жоғары Мәртебелілеріне қоямын.

Өмірімде мен көптеген шытырман оқиғаларды бастан өткердім. Мен ешқандай алдыңғы тәжірибесіз компаниялар құрдым. Мен өзім білмейтін жаңа ареналарға қадам бастым және менің білуімше, маған дейін ешкім қабылдамаған шешімдерді қабылдадым. Бірақ мен мұның бәрін ата-бабаларымнан мұраға қалған өте берік қағидаларға, Дубайды басқаруға қатысты қағидаларға сүйене отырып жасадым. Бұл қағидалар әлемге ашықтыққа, барлығына теңдікке, заң үстемдігіне, адал бәсекелестікке, әркімнің жұмыс істеуіне, инвестиция салуына және шығармашылықпен айналысуына мүмкіндіктер жасауға және әрбір кәсіпкердің басқалармен, тіпті ол билеуші немесе үкімет болса да, адал бәсекелесу құқығына негізделген.

Бұл ұрпақтар бойы өз құндылығын көрсеткен берік қағидалар. 1970 жылдардың аяғында біз көбірек әуе компанияларын тарту үшін Дубай әуежайына ашық аспан саясатын енгіздік. Біз анық айттық; әлемдегі кез келген компанияның Дубай әуежайында кез келген мөлшерде қону орындарын брондауға құқығы бар. Ашық аспан саясатын қабылдаудағы біздің мақсатымыз бәсекеге қабілеттілігімізді арттыру және экономикамыз үшін жаңа секторларды ашу болды. Алайда, бұл өз елдерінің қорғауында болған кейбір әуе компанияларына ұнамады. Парсы шығанағы ынтымақтастық кеңесінің (GCC) кейбір елдері қолдаған Gulf Air компаниясы Дубайға бірнеше аймақтық рейстерді орындап тұрды. Олар өз жолаушыларын табыстырақ ұзақ қашықтыққа қатынайтын халықаралық бәсекелестерге беріп қоямыз деп алаңдай бастады. 1983 жылы Gulf Air мен Pakistan International Airlines (PIA) арасында қону құқығына қатысты жанжал туындады. Бұл Gulf Air-дің Парсы шығанағындағы бірқатар операторларға PIA-ны қолдауды тоқтату үшін қысым жасауына әкелді. Дубай әуежайында Gulf Air-ге қатысты мәселелер көбейіп, ақыры әуе компаниясы нарықтағы үлесін қорғау үшін ашық аспан саясатын тоқтатуды ашық түрде талап етті. Олар бізге олардың шарттарына көнуге бірнеше апта уақытымыз бар екенін, әйтпесе Дубайдан кететінін ескертті, бұл біз әуежай трафигінің 70 пайызын жоғалтамыз дегенді білдіретін еді. Компания бұл жағдайда үстемдікке ие екенін және бізді өз ультиматумына көндіруге күші жететінін ойлады. Өте шиеленісті кездесулер сериясы кезінде мен ашық аспан саясатымыздың талқыланбайтынын қайталадым және оларға бәсекелестік қажет екенін және біздің көзқарасымыздың өзегі екенін: біз әуе кеңістігімізге ешқандай шектеу қоймайтынымызды қайта-қайта түсіндірдім. Біз тығырыққа тірелдік және Gulf Air Дубайға рейстерін қысқарту арқылы жауап берді. Мен жанжалды жек көремін, өйткені бұл мәселелерді шешудің ақылды да, өркениетті де жолы емес. Бірақ, егер екінші тарап өркениетті түрде әрекет етуден бас тартса, онда мен шешуші әрекет етуге мәжбүрмін. 1984 жылы мен Дубайдағы әуе қызметтері компаниясының директоры Морис Фланаганды кеңсемде менде бұрыннан бар арман: Дубай үшін әуе компаниясын құру туралы кеңесуге шақырдым. Әуе компаниясын басқа араб елдерінің әуе компанияларынан айырмашылығы, үкімет емес, жекеменшік басқаратын болады. Компания жеке сектор жүйелеріне сәйкес жұмыс істейтін болады және толық қаржылық тәуелсіздік пен тұрақтылыққа ие болады. Фланаган әуе бизнесінің сарапшысы еді, өйткені ол мансабын Корольдік Әуе Күштеріндегі қызметінен кейін British Overseas Airways Corporation (BOAC) компаниясында бастаған. Ол British Airways жоғары басшылығының мүшесі болған.

Фланаган маған: «Жоғары Мәртебелім, мен бұл туралы шұғыл зерттеу дайындай аламын», — деді. Мен одан дәл солай және тез жасауды сұрадым. Содан кейін мен компанияның техникалық-экономикалық жоспарына сенімді болу үшін тәуелсіз зерттеу сұрадым. Фланаган он менеджерден тұратын топ құрып, нақты стратегиямен қайтып келді. Топ бірнеше ұсыныс жасады, соның ішінде осы жаңа әуе компаниясының атауы да бар еді. Олар «Dubai Airlines» атауын ұсынды. «Мен оны Emirates Airline деп атаймын», — дедім мен және оларға ұшақтың құйрығына Біріккен Араб Әмірліктерінің туын қоюды бұйырдым. «Бұл жаңа әуе компаниясын іске қосу үшін сізге қанша қажет?» — деп сұрадым мен топтан. Олар 10 миллион доллар қажет болатынын айтты. Менің оларға жауабым: «Жақсы, бірақ мен артық бір цент те төлемеймін», — болды. Мен сол шешімді қабылдаған күннен бастап жаңа әуе компаниясының іске қосылғанын жариялауға алты ай уақытымыз болды. Біз PIA-дан екі ұшақты жалға алдық және оларды жаңа әуе компаниясының бренді мен қызмет көрсету ұсынысына сәйкес қайта жабдықтай бастадық. Біз іске қосуға дайындалып жатқанда, топ маған келіп: «Біз бәсекелестіктен қорғау ала аламыз ба?» — деп сұрады. Менің жауабым анық болды: «Жоқ. Ашық аспан саясаты сақталады және ол басқаларға қалай қолданылса, бізге де солай қолданылады». Мен менен бірнеше жас кіші және жақында Америка Құрама Штаттарында университетті бітірген Шейх Ахмед бин Саид әл-Мактумнан жаңа әуе компаниясын басқаруды сұрадым. Іске қосу күніне дейін өте аз уақыт қалғандықтан, Шейх Ахмед пен оның тобы жолаушыларға жоғары деңгейдегі ұсыныс жасау үшін демалыс күндері және жиі түнде өте қатты жұмыс істеді. Мен бірнеше кездесулерге қатыстым және үнемі олардың жоспарлары туралы сұрап, ақыл-кеңес алып отырдым. Emirates Airline іске қосылған кезде төрт бағытқа ие болуы керек еді: Карачи, Бомбей, Дели және Кувейт. Уақыт қысымына байланысты біз ешқашан босаңсымадық, ешқашан баяуламадық. Маған Дубайдың өз теңіздеріне сенгендей, аспанына да сенетіні анық болды. 1985 жылы 25 қазанда мен ағам Шейх Мактуммен бірге Emirates Airline компаниясының Карачиге алғашқы рейсімен сапар шектім. Жаңа әуе компаниясын кестеге сай іске қосу күйзелісінен бәрі шаршағанына қарамастан, біз өте ынталы болдық. Мен мұның ұзақ және қиын сапардың басы ғана екенін білдім.

Бүгінде Emirates Airline ең үздік тасымалдаушы ретінде көптеген халықаралық жүлделерді жеңіп алды және оның 30 жылдан астам ұзақ және табысты тарихы бар. 2018 жылы жалпы кіріс шамамен 28 миллиард долларды құрады және ол 260 кең фюзеляжды ұшақтан тұратын флотымен жыл сайын шамамен 60 миллион жолаушыны тасымалдайды, 100 000-ға жуық қызметкер жұмыс істейді. Кейде компаниялар бәсекелестіктен қорқып, өздерін-өздері құртады, бұл оларды жойып жіберетін бәсекелестің пайда болуына әкеледі.

Apple негізін қалаушы Стив Джобс бірде: «Сіз нүктелерді алға қарап қоса алмайсыз; сіз оларды тек артқа қарап қана қоса аласыз», — деген екен. 1970 жылдардың ортасында бір күні таңертең, 1958 жылы Дубайға сэр Уильям Халкроу және серіктестерінің өкілі ретінде келген Невилл Аллен таңғы сағат 5-те телефонының шырылдаған дауысынан оянды. Арғы жақтағы дауыс оған Дубай билеушісінің оны дереу Джебель-Али аймағында көргісі келетінін хабарлады.

Аллен бұл күтпеген және үзілді-кесілді талапқа аздап ренжіді, бірақ көрсетілген кездесу орнына, кішкентай төбеге асықты, ол жерде Шейх Рашид бин Саид оны күтіп тұрған еді. Шейх Рашид жағалауды нұсқап: «Мен мұнда жаңа порт салғым келеді», — деді. Әдеттегідей, Шейх өз идеясын түсіндіріп, содан кейін жобаның құны қанша болатынын сұрады. Аллен оған болжамды бағаны берді, содан кейін жұмыс қашан басталуы керек деп сұрады. Шейх Рашид: «Дереу!» — деп жауап берді. Біз бұған дейін Рашид портын ашқан болатынбыз және оны 35 айлағы бар Таяу Шығыстағы ең үлкен портқа айналдыру үшін ауқымды кеңейту жұмыстары жүргізіліп жатқан еді. Соған қарамастан, Дубай орталығынан небәрі 35 шақырым жерде Билеуші әлемдегі ең үлкен, қолдан жасалған порт — Джебель-Али портын салғысы келді. Құны орасан зор болды. Кейбір кәсіпкерлер менен онымен сөйлесіп, райынан қайтаруды сұрады. Бірақ ол өте анық және толықтай табанды болды: «Мен сендерге қазір жоба салып беремін, кейін оған шамаларың келмей қалады». Шейх Рашид жұмыс істеп, жобаларды қолға алған кезде оның қасында болу маған жаңа көзқарас берді және ойлау жүйемді өзгертті. Оның ерекше көрегендігі болды, бұл сізге кейде мүмкін емес болып көрінетін нәрсеге қол жеткізу үшін логика заңдарын бұзуға болатындай сезім беретін. Бірнеше жылдан кейін маған Дубайдағы іскерлік істер, порттар, туризм және авиация салалары жүктелді. Жаңа батыл армандарды іске қосу үшін логика ережелерін бұзуды жалғастыру кезегі маған келді. 1985 жыл өзгеше болды. Мен екі түрлі арман құра бастадым. Біріншісі Emirates Airline болса, екіншісі портқа қосылған еркін аймақ — аймақтағы өз түріндегі бірінші: Джебель-Али портындағы бажсыз сауда аймағы, ол халықаралық компаниялар толық меншік құқығына ие бола алатын және импорттаған барлық тауарлары үшін кедендік жеңілдіктер алатын коммерциялық және өнеркәсіптік аймақ болатын еді; бұл тауарлар Шейх Рашид салған алып порт арқылы қайта экспортталатын. Басым коммерциялық логика бойынша Дубайдың кедендік алымдардан түсетін кірістері оның кірістерінің негізгі тіректерінің бірі болды – бұл Шейх Саид пен Шейх Рашид маған сіңірген іргелі қағида еді. Енді біз бизнеске қажетті нәрсенің бәрін Дубай арқылы кедендік алымдар төлеместен импорттауға мүмкіндік беретін бажсыз сауда аймағын салып жаттық. Рас, біз кедендік кірістен айырылатын едік, бірақ ішкі инвестиция мен сауданың артуынан әлдеқайда көп пайда табатын едік. Мен бұл мәселені барлық қырынан зерттеу үшін бірнеше елге топ жібердім. Олардың қорытындылары оң болды. Біз алға жылжып, еркін сауда аймағын іске қостық. Бірнеше күннің ішінде біз сол жерде орналасқысы келетін компаниялардан 300-ге жуық өтінім алдық. Мен Сұлтан бин Сулайем басқарған топты мақтан тұттым, оның ынтасы менікіндей болды және ол Дубайдағы ең сәтті жобалардың бірін басқарды.

1991 жылы мен Джебель-Али мен Рашид портындағы екі портымыздың әкімшілік функцияларын біріктіруге бұйрық бердім. Бұл кейіннен [Dubai Ports Authority] (Дубай порттар басқармасы) туы астында біріктірілді. Бұл шешім анағұрлым күшті және тәжірибелі әкімшілікті құруға мүмкіндік берді. Жылдар бойы біз мол тәжірибе жинақтап, шетелде порттар салу және басқару бойынша келісімшарттарды жеңіп алуға қол жеткіздік. [Dubai Ports International] шетелдік порттарды басқару аясын кеңейткен кезде, оны [Dubai Ports Authority]-мен біріктіріп, [DP World] компаниясын құру қисынды қадам болды.

Біздің армандарымыз өсті, онымен бірге [Emirates Airline] да, жылына 90 миллион жолаушыға қызмет көрсететін Дубай әуежайы да өсті. [DP World] компаниясы да жылына шамамен 90 миллион контейнер тасымалын жүзеге асыратын деңгейге жетті. Мен бұл екі санның арасындағы сәйкестікті түсіндіре алмаймын.

Мүмкін, Стив Джобс айтқандай, біз мұны артқа қарап түсіндіре алармыз. Олардың бір жылда іске қосылғанының маңызы бар ма? Әлде менің әкеммен бірге 45 жыл бұрын Джебель-Алидегі төбеде тұрып, портты жоспарлағанымыз маңызды ма? Әкем екеуміз, 45 жыл, нәтижесінде 90 шығады. Бірақ мен кездейсоқтықтарға аса сенбеймін.

2010 жылы мен одан да өршіл арманды — [Dubai South] (бұрынғы [Dubai World Central]) жобасын іске қостым. Бұл жоба біздің әуе жолдарымыз бен теңіз мүмкіндіктерімізді байланыстырып, барлық осы көріністерді бір арнаға тоғыстырды. Бұл толыққанды логистикалық хаб болады және құрылысы аяқталған соң бір миллион адамды қабылдай алады. Жаңа «қала» жылына 160 миллион саяхатшыға қызмет көрсететін әлемдегі ең үлкен әуежай — Әл-Мактум халықаралық әуежайын қамтиды. Бұл жаңа қала сондай-ақ бүгінде 7000-нан астам компания орналасқан және коммерциялық транзакциялары жылына 87 миллиард доллардан асатын Джебель-Алимен байланысады. Біз порт пен әуежай арасында үлкен жылдамдықты логистикалық дәліз салдық, осылайша теңіз жүктері бірнеше сағат ішінде әуе жүктеріне ауыстырыла алады.

Біздің әуежайлар бізді әлемнің 200-ге жуық қаласымен байланыстырады, ал Джебель-Алидің өзі бізді жаһандық деңгейде 140-тан астам қаламен жалғайды. Оның үстіне біз басқаратын 78 порт бізді олардың негізгі қалаларымен байланыстырады. Дубайдың тағдыры — әуе жолдары мен теңіз жолдарын біріктіру арқылы әлеммен байланысу ма?

Әлемнің басты әуежайы мен теңіз порты болу біздің маңдайымызға жазылған ба? Жарты ғасырды қамтыған осы оқиғаларды еске алған сайын, олардың барлығын бір-бірімен байланыстыру оңай көрінеді. Иә, Джобс айтқандай, артқа қарап нүктелерді қосуға болады. Ал мен: «Алға қарап, қағаздағы нүктелерді шындыққа айналдыруға болады!» — деймін.

Низар Қаббанидің бұл сөздері біздің бәріміздің қымбатты Бейрут қаласына және сұлу Ливанға деген сезімімізді бейнелейді. Менің Бейрут туралы алғашқы естеліктерім 1960 жылдардың басынан, балшық үйлері, құмды көшелері және пальма жабылған базарлары бар Дубай шөлінен келген кезімнен басталады. Мен отбасыммен бірге Лондонға барар жолда Бейрут арқылы өттім.

«Таяу Шығыстың Парижі» атанған қаланың сәнді көшелері, әдемі аудандары және заманауи базарлары мені шабыттандырды. Адамдарының қуаты, сөйлеу мәнеріндегі мейірімділік және олармен тіл табысудың жеңілдігі мені баурап алды. Мен Дубай бір күні Бейрут сияқты болса екен деп армандадым.

Бейрут мені бала кезімде таңғалдырды және бозбала шағымда оған ғашық болдым. Бірақ ересек кезімде ол менің жүрегімді жаралады.

Бұл ояу түс болса да, Ливан бөлшектеніп, секталық жарықшақтарға бөлінді. Бұл енді біз білетін Бейрут емес еді. Ливанның өзі де танымастай өзгерді.

Жылдар бойы мен Бейрутқа жиі бардым және онда көптеген жақын достарым бар. Бірақ Біріккен Араб Әмірліктерінің Қорғаныс министрі ретінде мен екі апатты бетбұрыс кезеңіне куә болдым.

Біріншісі 1975 жылы 13 сәуірде болды, ол кезде алғашқы оқ атылып, 15 жылға созылған аяусыз азаматтық соғыстың басталғанын хабарлады. Бұл соғыс 150 000-нан астам адамның өмірін қиды, одан екі есе көп адамды мүгедек етті және 25 миллиард доллардан астам сомаға бағаланған орасан зор экономикалық шығын әкелді.

Соғыс басталғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, Бейруттың әр жерінде Калашников автоматтарының, ауыр пулеметтер мен зымыран тасығыштардың дауысы жаңғырды, азаматтық нысаналарға бірнеше рет оқ атылды. Қала біртіндеп қирап, секталық бекіністерге бөлінді. Бұл соңның басы еді.

Шейх Заид тараптар мен фракцияларды бітімге келтіру үшін көп күш жұмсады, бірақ оның барлық асыл талпыныстары сәтсіз аяқталды. Мен келіссөздер кезінде әкеме көмектесетінмін, бірақ бірінен соң бірі сәтсіздікке ұшыраған сайын көңіліміз қала бастады. Содан кейін осы әдемі елдің одан әрі қирауына жол бермеу үшін ауқымды араб интервенциясы басталды.

1976 жылдың маусымында Сирияның араласуымен екінші өзгеріс орын алды. Мен Эр-Риядта өтіп жатқан Араб саммитін, содан кейін 1976 жылдың қазанында Каирде өткен саммитті үнсіз бақыладым. Олар атысты тоқтатуға және бүкіл Ливандағы соғысты аяқтауға шақырды. Осы екі саммитте қабылданған шешімдер мен міндеттемелерге қарамастан, мен ұсынылған шешімдердің тек уақытша екенін және проблемалардың түпкі себептері әлі де беттің астында жатқанын білдім. Ливан Ұлттық қозғалысының бекіністері Сирия күштеріне үлкен шығын әкелді, бірақ ақырында Ливан әл-Асадтардың билігіндегі Сирия провинциясына айналды.

Сол күндері иығыма ауыр жүк түскенін сезіндім. Мен жігіттерімді Ливандағы уақытқа дайындау үшін қолымнан келгеннің бәрін жасадым. Мен олардың әрқайсысының жүзін жаттап алдым және олардың отбасылары, үміттері мен армандары туралы бәрін білетініме көз жеткіздім. Мен оларды қауіпке жіберіп жатқанымды түсіндім, бұл кез келген көшбасшы үшін ауыр жүк. Сонымен бірге мен оларды ынталандырып, рухын көтеруім керек екенін білдім. Мен оларға: «Біз соғыс үшін емес, бейбітшілік үшін барамыз. Біз достарымыз бен бауырларымыздың ұлтын құтқаруға барамыз, қандай да бір топтың немесе сектаның мүддесіне қызмет ету үшін емес», — дейтінмін.

1976 жылдың соңына қарай біз біріккен күштерден 30 000 адам жібердік және жергілікті жердегі жағдайды өз көзіммен көріп, барлық қырынан бағалай алдым. Соғыс сұмдықтарына деген жиіркенішімді толық жеткізе алмаймын және жеке жауынгерлік тәжірибемнен білемін, соғыс ешқашан шешім болған емес.

Ливандағы азаматтық соғыс кезінде ондаған мың адам қаза тапты, ал жүздеген мың мүгедек және жараланған адамдар келесі ұрпаққа берілетін қайғыны, қорқыныш пен жеккөрушілікті еске салып тұрады. Араб әлемі үшін ең әдемі қалалардың бірінің 15 жылдан астам уақытқа созылған азаматтық соғыстың құрбаны болуы қандай ауыр жоғалту.

Менің сүйікті Бейрутыммен байланысты екінші оқиға 1982 жылы орын алды және ол біріншісінен де сұмдық болды. 1982 жылдың маусымында Премьер-министр Менахем Бегин және сол кездегі Қорғаныс министрі Ариэль Шарон басқарған Израиль армиясы Ливанға басып кірді. Ливан ол кезде Сирия мен Иран қорғауындағы Палестинаны азат ету ұйымының (ПАҰ) панасына айналған еді. Израиль шапқыншылығы күтілген жағдай болса да, ешкім оның көрсеткен зұлымдық деңгейін және операцияның артында қалдыратын ащы зардабын болжай алмады.

Екі айлық үзік-үзік қарсылық пен шайқастардан кейін атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілді. ПАҰ Бейруттан шығып, Туниске бет алды. Ливандағы көпұлтты күштердің (MNF) бақылауымен палестиналық көшбасшылар босқындар лагерлеріндегі бейбіт тұрғындардың қауіпсіздігіне кепілдік алды. ПАҰ мүшелерін Триполи порты арқылы эвакуациялау екі аптаға созылды; Палестина көшбасшысы, марқұм Ясир Арафат француз күштерінің сүйемелдеуімен портқа жетіп, ең соңғы болып кетті. Бірнеше күннен кейін, 1982 жылы 9 қыркүйекте MNF Бейруттан кетті. Келесі күні Шарон Бейруттағы палестиналық босқындар лагерлерінде әлі де 2000 «террорист» тұрып жатқанын мәлімдеді.

Сабра мен Шатилада болған қырғын 1982 жылдың 16-18 қыркүйегі аралығында 40 сағатқа созылған сұмдық апат болды. Израиль армиясының қорғауындағы фалангистік жасақтар көптеген жазықсыз бейбіт тұрғындарды, негізінен әйелдерді, балаларды және қарттарды өлтірді, зорлады және азаптады.

Мен қантөгіс пен мағынасыз адам өлімін ешқашан қабылдаған емеспін және әлемде мұның неге жалғасып жатқанын ешқашан түсіне алмаймын. Мен аймақтағы барлық тараптармен байланыста болдым және қырғынның болатынын білдім. Жаңалықтарда құрбандардың, әсіресе әйелдер мен балалардың суреттері пайда бола бастағанда, біздің барлық күш-жігеріміздің зая кеткенін түсіндім. Біріккен Араб Әмірліктері Ливан халқының қасіретін жеңілдету үшін бастама көтерді. Мен Парсы шығанағындағы осындай ең ірі операциялардың бірі ретінде тонналаған гуманитарлық көмек тиелген бірнеше C130 ұшағын жіберуге бұйрық бердім. Мен лагерьлерді аралау үшін бір жүкпен өзім бардым. Сол күнгі көріністер бүгінге дейін жадымда сақталып, жүрегімді жаралайды.

Бір жер туралы жақсы естеліктерің болса, жаралар әрқашан тереңірек болады; санаң соғысқа дейінгі және кейінгі әдемі Бейрут қаласын салыстырғанда, жүрегің бұрынғы Бейрут халқының мейірімділігі мен қуанышын сол әдемі қалада болып жатқан зұлымдық пен кісі өлтіру көріністерімен салыстырғанда. Өкінішке орай, Ливан әлі күнге дейін көпшілік басқаруға тырысатын пешка болып қала беруде. Ливан жастары әлі күнге дейін аймақтағы толқулардың құнын төлеуде, ал ел әлі де бітпейтін қақтығыстардың, енді Иран қолдайтын Хезболла күштерінің қатысуымен өршіп тұрған аренасы болып отыр.

Біз, әмірліктер үшін Кувейт жай ғана көрші емес еді. Ол шынымен де біздің өміріміздің бір бөлігі болды; балаларымыз кувейттік мектептерде оқыды, азаматтарымыз кувейттік клиникаларда емделді және біздің қауымдастықтар кувейттік бауырларымен және әпке-қарындастарымен тығыз экономикалық және әлеуметтік байланыстар орнатқан еді.

Бұл байланыстардың тереңдігін Дубайдың ең үлкен және танымал базарларының бірі — кувейттік кәсіпкер Фадель Муршид әл-Асимидің құрметіне аталған [Souq Murshid] (Муршид базары) айқын көрсетеді. Сонымен қатар, Дубайдың ресми білім беру жүйесінің дамуы Кувейттен келген мұғалімдерге сүйенді. Әкемнің ең үлкен жобасы — 1950 жылдардың ортасында Дубай қойнауын кеңейту ісі ішінара Кувейттен алынған несие есебінен қаржыландырылды, ал біздің алғашқы телебағдарламаларымыз 1969 жылы Дубайға хабар тарата бастаған Кувейт телеарнасынан келді. 1966 жылы салынған Кувейт ауруханасы халқымызға қызмет көрсететін ең үлкен ауруханалардың бірі болды және бүгінгі күнге дейін солай болып қала береді. Тізім ұзақ, қарыздар көп және біз бен Кувейт халқы арасындағы бауырластық көпшілік түсінетіннен де тереңірек және мағыналы. Бұл жеңіл-желпі қарайтын байланыстар емес.

Басқыншылық туралы алғашқы хабар 1990 жылдың 2 тамызында таңертең келді. Есімде, телефонның арғы жағындағы офицерден айтқанын үш рет қайталауын сұрадым. Мен жаңалықты ағам, сол кездегі Дубайдың мұрагер ханзадасы Шейх Мактумға жеткіздім және барлық әскери және қауіпсіздік күштеріміз үшін төтенше жағдай жарияладым. Мен Шейх Заидпен сөйлестім, ол бір мезетте ашулы әрі мұңлы еді. Саддам мұндай әрекетке қалай барды? Алда не болмақ?

Біз Саддам өзіне әрқашан қолдау көрсеткен бауырлас және көршілес егемен елге басып кіруге батылы жетеді деп күтпеген едік. Саддамның Кувейтке басып кіру туралы шешімі бәріне соққы болды және бүкіл аймақты өзгертетін үлкен бетбұрыс болды.

Кенеттен Парсы шығанағы халықаралық жаңалықтардың басты тақырыбына айналды, әсіресе Ирактың бронетанктік күштері Кувейттен оңтүстікке қарай Сауд Арабиясына басып кіруге дайын тұрғандай көрінгенде. Дүрбелең толқыны басталып, көптеген халықаралық компаниялар аймақтан кетуді ойластырды. Халықаралық инвесторлар қаражаттарын Парсы шығанағынан мүмкіндігінше тез шығаруға тырысқандықтан, банктерге жаппай ағылу қаупі төнді. Дубай халықаралық әуежайының менеджерлері маған хабарласып, елден қомақты ақша ағынына қатысты нұсқауларымды және оны шектеу керек пе деп сұрады.

Менің оларға жауабым: «Мен әуежайда ешкімнің ақшасымен кетуіне кедергі жасағаныңызды қаламаймын, қаласа кете берсін», — болды. Мен олардан бұл хабарламаны барлық кеден қызметкерлеріне жеткізуді сұрадым. Олар бұл банктеріміздің құлдырауына әкелуі мүмкін деп қарсылық білдірді. Мен: «Бұл менің сіздерге нұсқауым. Ешкімнің ақшасымен кетуіне кедергі жасамаңдар», — деп жауап бердім. Бірнеше аптадан кейін біз сол адамдардың ақшаларымен Дубайға қайта оралғанын көрдік. Егер біз оларды тоқтатуға тырысқанда, олардың алаңдаушылығын күшейтіп, банктеріміз төлем жасай алмайды деп ойлауына түрткі болар едік. Біз төніп тұрған қауіптерге қарамастан, Дубайда жағдайдың өзгермегенін дәлелдей алдық.

Біз ондаған мың кувейттік бауырларымыз бен әпке-қарындастарымызды қабылдадық. Біз оларды қонақүйлеріміз бен тұрғын үйлерімізде қарсы алдық, көптеген адамдарымыз оларға үйлері мен жүректерін ашты. Біздің порттар АҚШ Әскери-теңіз күштері мен Британдық Корольдік Әскери-теңіз күштерінің айлағына айналды, өйткені коалиция аймақты қорғау үшін «Шөл қалқаны» операциясы аясында жиналып, кейіннен 1991 жылы 16 қаңтарда басталған Кувейтті азат етуге арналған «Шөл дауылы» операциясына ұласты. Біз әскери әуежайларды ашып, коалициялық күштердің шоғырлануына жол ашу үшін порттар мен қоймаларды босаттық. Джебель-Али порты басқа порттарға қарағанда көбірек коалициялық кемелерді қабылдады, өйткені ол Парсы шығанағындағы ең үлкен және ең жақсы жабдықталған порт болатын.

Біздің әскери күштеріміз Кувейтті азат ету жөніндегі коалициялық шабуылға тікелей үлес қосты және мен «Шөл дауылы» операциясының штаб-пәтеріне бірнеше рет жеке бардым. 900 000-нан астам сарбазды басқарған Халықаралық коалициялық күштердің қолбасшысы генерал Норман Шварцкопфпен жұмыс істеу кезіндегі менің басымдығым — бейбіт тұрғындардың шығыны мен жанама залалды азайту жолдарын табу болды. Кувейт халқы да, Ирак халқы да бұл басқыншылықты қаламағаны анық еді. Бұл Саддамның ақымақ қадамы болды және мен Ирак халқын оның απεтсіздігі үшін құн төлеуден қорғауға тырыстым.

Ақырында, 1992 жылдың ақпанында сәтті әскери операциядан кейін Саддам шегінуге мәжбүр болды және Әмірлік күштері елді азат ету үшін Кувейтке бірінші болып кіру құрметіне ие болды. Біз Кувейт алдында қарыздармыз және қажет болған жағдайда оны азат ету үшін жанымызды беруге дайын едік. Сол қиын кезеңдегі менің ең мақтан тұтатын естеліктерімнің бірі — қарулы күштеріміздің қатарына қосылуға ниет білдірген жастардың үлкен легі болды. Жұмысқа қабылдау орталықтарындағы адамдардың ынта-жігері таңқаларлық еді, бұл бізге үлкен қуаныш сыйлады. Бұл елдерге соғыс уақытын жеңу және бейбіт уақытта құру мен гүлдену үшін қажет шынайы, жүректен шыққан патриотизмнің нағыз көрінісі болды.

Кувейтке басып кіру Ирак күштерінің масқара болып шегінуімен аяқталды. Бұл оқиғаның соңы емес, аймақтағы жаңа дәуірдің басы болды, ұлы ұлттың құлдырауымен және қуатты армияның таралуымен басталған дәуір. Кувейтке басып кіру Таяу Шығыстың келбетін мәңгілікке өзгерткен ауқымды салдары бар эпикалық қателік болды.

Ирак пен Иран арасындағы миллионнан астам адамның өмірін қиған жойқын соғыстың аяқталғаны әлі есімде. Соғыс ешқашан басталғандағыдай тез аяқталмайды; оның орнына оның зардабы жылдарға, тіпті ондаған жылдарға созылады. Иракпен де солай болды.

Бірде Ирак президенті Саддам Хусейн өзінің атақ-даңқы мен тәкаппарлығының шыңында тұрған кезде, Шейх Заидқа мен туралы күмәнін білдіріп: «Ол Батысқа бүйрегі бұрады және арабтарға жақсы қарамайды», — дегені есімде. Нәтижесінде, Шейх Заид, жаны жәннатта болғыр, өзінің болмысына сай, мүдделерімізге әсер етуі мүмкін кез келген мәселені шешу үшін менің Саддаммен кездесуімді сұрады.

Мен Саддаммен алғаш рет аймақтық кездесу аясында жүздестім. Біздің әңгімеміз Саддамның ойындағысын айтпас бұрын әдеттегі сыпайылық пен жаттанды сөздерден басталды. Ол маған біздің Иранды қолдап жатқанымыз туралы есебі бар екенін айтып, оны алдыма қойды. Мен: «Маған есептің қажеті жоқ. Мен осында сізбен біргемін. Егер сіз қару-жарақ жөнелтілімін меңзесеңіз, мен кез келген адамды оның шындық екенін дәлелдеуге шақырамын. Бірақ егер сіз азық-түлік жөнелтілімін меңзесеңіз, онда иә. Және бізге мұны айтатын ешқандай есептің қажеті жоқ, өйткені біздің кемелер ол жаққа да, Иракқа да барады. Мен адамдарға жететін ешқандай гуманитарлық көмекті ешқашан тоқтатпас едім», — деп жауап бердім.

Ол менің жауабымның батылдығына таңғалғандай болды. Ол өзінің естігісі келген нәрсесін ғана естуге дағдыланған еді. Мүмкін, менің жауабым оған тосынсый болды, өйткені ол менің қарсылық білдіретінімді күтпеген шығар. Бірақ сол алғашқы кездесуден кейін біз дос болып кеттік.

Кувейтке басып кірумен барлық көпірлер бұзылды. Бірақ саясат әлемінде дағдарыс кезеңдері үшін кішкентай байланыс желісін ашық қалдыру маңызды.

1991 жылдың ақпанында Кувейт азат етілгеннен кейін бүкіл Парсы шығанағы аймағы зардап шекті, жеңген де, жеңілген де. Барлығы ауырсынуды басып, қираған нәрселерді қайта құруға тырысты. Ирак соғыстардан шаршады, бірақ жеңілген көшбасшы Саддам Хусейн әлі де тыныш ұйықтай алмады.

2003 жылы америкалықтар Таяу Шығысқа қайта оралды. Олар аймақты өз тұжырымдамаларына сүйене отырып құрғысы келді, әсіресе 2001 жылғы 11 қыркүйектен кейін, бұл оқиға олардың біздің аймаққа деген көзқарасын өзгертті және басымдықтарын қайта қарауға мәжбүр етті. Мен Иракпен соғыс Джордж Буш үшін мақсат екенін білдім. Біз оны басып кірмеуге көндіруге тырыстық. Мен одан ақшасы мен күш-қуатын Ирак халқына мектептер мен ауруханаларды қайта салуға және көшелерін жөндеуге көмектесуге жұмсауын сұрадым, бірақ оның күш қолдану шешіміне берік екенін түсіндім. Мен америкалықтардан бізге араласуға мүмкіндік беруін өтіндім. Мен: «Саддамнан не қалайсыңдар?» — деп сұрадым.

Мен соғыстың жалпы аймаққа және атап айтқанда Иракқа тигізетін салдары апатты болатынын білдім. Мен америкалықтарды біздің көшбасшыларға келіссөз жүргізуге рұқсат беруге көндіруге тырыстым. Ақыр соңында, біз арабпыз, ұқсас дәстүрлер мен қасиеттерді бөлісеміз және Саддам мен оның түріндегілердің қалай ойлайтынын түсінеміз.

Мен Саддамға жеке баруды шештім. Мен Дубайдан Бахрейнге ұшып, сол жерден теңіз арқылы Басраға бет алдым. Біз оның жасырын орындарының бірінде кездестік және ашық әрі тікелей әңгімелестік. Біз бәрі туралы сөйлестік: келісетін тұстарымыз және келіспейтін тұстарымыз (олар әлдеқайда көп еді). Мен оған соғыстың ұзаққа созылатын зардаптарын еске салдым, өмірінің көп бөлігін қақтығыста өткізген адамға кеңес беріп отырғанымды жақсы білдім. Оның Америка Құрама Штаттарына қарсы жеңе алмайтыны анық еді және егер ол төніп тұрған шабуылдың алдын алу үшін бірдеңе жасамаса, Ирак бәрінен айырылатын еді. Мен онымен логика мен ақылға жүгінуге тырыстым. Мен жайлап: «Егер Иракты қорғау үшін президенттіктен кетуге мәжбүр болсаңыз, солай етіңіз. Дубай — сіздің екінші үйіңіз және сізді онда әрқашан құшақ жая қарсы алады», — дедім.

Біздің ашық, бірақ шиеленісті кездесуіміз шамамен бес сағатқа созылды, осы уақыт ішінде Саддам хаттаманы бұзып, төрт рет орнынан тұрып кетіп қалды. Қайтып келген сайын әңгімемізді жалғастырмас бұрын араб кофесін сұрайтын. Оның дәмі әлі есімде. Ол бізбен бірге кездесуге қатысқандардың бәрін, соның ішінде жеке хатшысы Абед Хамудты да қорқытты. Ол шығып кеткен сайын, мен Құдайдан осы соңғы үзілістен аман өтуімізді тілейтінмін. Саддам бір жерде ұзақ отырмайтын. Ол атылып кетуден қорықты; ол көптеген ықтимал қастандық жасаушылардың нысанасы екенін білді.

Кездесу аяқталғанда, ол мені көлікке дейін шығарып салып, есікті ашып, қоштасты — маған оның әдетте бұлай жасамайтынын айтқан еді. Мен Амманға барып, сол жерден отаныма ұшып кеттім.

Бұл тым кеш еді және Америка Құрама Штаттары «Ирак бостандығы» операциясын бастау туралы шешім қабылдап қойған болатын. Америка Құрама Штаттары мен Ұлыбритания өздерінің қуатты танктерімен, артиллериясымен және әуе күштерімен кірді, сөйтіп Ирак тағы да қансырай бастады. Саддам қатты қателесті. Ол қылышты қолданып, қорқыныш пен дүрбелең тудыру істерді басқарудың дұрыс жолы деп ойлады. Ал оның айналасындағылардың бәрі қорқынышта өмір сүргендіктен, олар оның күштерінің шынайы мүмкіндіктері туралы шындықты айтуға батылы жетпеді. Олар оны америкалықтармен соғысуға қауқары бар екеніне сендіруді жөн көрді. Ешкім қорқыныш күшімен ұзақ билік ете алмайды және Саддам бұл үшін ауыр құн төледі. Оның халқы одан да ауыр құнды қайта-қайта төледі.

Біз Лондон мен Вашингтон мәлімдегендей, оның қолында жаппай қырып-жою қаруы (ЖҚҚ) бар екеніне сенбедік. Тіпті сол кездегі АҚШ Мемлекеттік хатшысы болған генерал Колин Пауэлл кейінірек америкалықтардың Иракқа басып кіру кезінде келтірген қиратулары үшін өкініш білдірді. Ол қару-жарақ инспекторлары болжамды ЖҚҚ-ның ешқандай ізін таппағанын және Иракқа қарсы соғыстың негіздемесі қате болғанын және оның саяси мансабындағы дақ екенін мойындады.

Ирак көптеген жандарын және ондаған жылдық дамуын жоғалтты. Америкалықтар мен британдықтар триллион доллардан астам қаржысын, 5000-ға жуық өлі және 35 000-ға жуық жаралы адамын жоғалтты. Ирактың шығыны одан жүз есе көп болды, сонымен бірге тұтас онжылдық даму жоғалды және қоғамында қорқынышты жіктер пайда болды. Ирактан бүкіл әлемді үрейлендіретін топтар шықты. Тарих бізге қайта-қайта үйреткендей, соғыста жеңімпаздар болмайды.

Жастық шағымнан және ересек өмірім бойы Сирия мен үшін аймақтағы ең маңызды елдердің бірі болды. Өркениеттің отаны, нағыз арабтық Сирия табиғат пен сұлулықтың, тарих пен мәдениеттің мекені болды.

Сүйікті Сирияны еске алғанда, 1990 жылдардың соңында Башар әл-Асадтың Дубайға келгені ойыма оралады. Ол кезде оның әкесі Хафез әл-Асад президент болатын. Бұл оның соңғы күндері болуы мүмкін еді және Башар әл-Асадтың билікке келуі уақыт еншісіндегі мәселе болатын. Мен Башар әл-Асадтың нөкерлерінен жырақ, менімен оңаша уақыт өткізгенін қаладым. Олардың арасында сол кездегі Сирия Қорғаныс министрі Мұстафа Тластың ұлы Манаф Тлас деген досы бар еді.

Мен шенеуніктен еріп жүретін делегациямен бір көлікте баруын сұрадым, ал Башар әл-Асадтан менімен бірге жүруін өтіндім. Әдеттегідей көлікті өзім жүргіздім. Керуен соңымыздан ерді, бір кезде қалаға кіргенімізде мен керуенге оңға бұрылуға бұйрық бердім, ал өзім ескертусіз солға бұрылып кеттім.

Көліктің айнасынан керуеннің менің бұйрығымды орындағанын көрдім, көп ұзамай көліктердің бәрі тоқтағанын байқадым. Оның қауіпсіздік қызметкерлері шығып, бізге қарай жүгіре бастады, өйткені олар кептелісте көліктерін бұра алмай қалды. Алайда менің көлігім тез сытылып шығып, көзден ғайып болды. Бұл кинодағы көрініс сияқты болды! Жолаушы орындығында отырған әл-Асад менен не болып жатқанын сұрады. Мен оған: «Дубайды барлық ресмилік пен хаттамадан тыс сезіну жақсы идея деп ойладым», — дедім.

Біз әлемнің түкпір-түкпірінен келген сатып алушылар үшін танымал орын — үлкен сауда орталығына бардық. Көліктен түсіп, серуендеп, әңгімелесе бастадық. Бізді ешкім мазалаған жоқ және біз технологияның болашағы мен оның дамушы елдердегі рөлі туралы сөйлестік. Ол Сирия компьютерлік қоғамының басшысы болды және Сирия мен оның халқының дамуын жақсарту үшін технологияға инвестиция салуға ынталы еді. Оған біздің көлікпен серуендеу оқиғамыз да ұнаған сияқты. Сол күннен бастап біздің қарым-қатынасымыз жақсы болды.

Бірнеше жылдан кейін ол Дубайға қайта келді, бірақ бұл жолы Президент Башар әл-Асад ретінде келді. Ол менен: «Дубай үкіметі өз қаласын қалай басқарады?» — деп сұрады. Оның Сирия үкіметі мен әкімшілігін дамытуға деген шынайы ниеті бар еді.

Мен оған Дубай туралы, оның ашықтығы және үкіметті басқаруда жеке сектордың ойлау жүйесін қабылдауы, яғни үздік қызметтер көрсету, ақшаны жоғары тиімділікпен жұмсау, қызметкерлердің әлеуетін арттыру және білікті көшбасшыларды дамыту туралы ұзақ айтып бердім. Мен оған біз араб әлемі үшін үлгі құруға үміттенетінімізді, бірақ өзіміз де араб және халықаралық тәжірибелерден үйреніп, пайда көріп жатқанымызды айттым.

Мен оны қазіргі Мұхаммед бен Рашид атындағы Мемлекеттік басқару мектебі деп аталатын Дубай мемлекеттік басқару мектебіне апарғаным есімде. Бұл колледжді біз қызметкерлерімізді саладағы ең үздік басқару жүйелеріне сәйкес және басқа институттармен ынтымақтастықта оқыту үшін салғанбыз. Кейде біз мемлекеттік басқарудың озық әдістері бойынша білім алуға келген араб елдерінің мемлекеттік шенеуніктерінің топтарын да қабылдаймыз.

Президент әл-Асад қатты әсерленді. Сапарының соңында ол Дубай моделіне таңданысын білдіріп, оны Сирияда қайта жасайтынын айтты.

Билігінің басында әл-Асад Сириядағы экономиканы либерализациялауға тырысты: шетелдік банктердің ашылуына рұқсат берді, азаматтарға шетел валютасында шот ашуға мүмкіндік берді және шетелдік инвесторларды Сирияға инвестиция салуға шақырды. Есімде, мен әлеуетті инвестициялық мүмкіндіктерді анықтау үшін ол жаққа делегация жібердім және олар маған жақсы идеялармен оралды.

Мен Сирия бір күні жазылып, өзінің күйреген қоғамын қайта тірілте алады деп шын жүректен үміттенемін. 40 өркениетті құрған Сирия халқы жаңа, жақсырақ өркениетті құруға қауқарлы. Мен бұған кәміл сенемін.

Шейх Рашидтің көпшілік алдына шыққан соңғы ресми шарасы сол кездегі Үндістан Премьер-министрі Индира Гандидің құрметіне өткізілген қабылдау болды. Бұл 1981 жылдың мамыр айы еді. Содан кейін шаршау белгілері пайда бола бастады. Шейх Рашидті білетіндердің бәрі оны физикалық жағынан мықты, сергек, ешқашан шаршамайтын және қажуға берілмейтін адам ретінде білетін. Ол түстен кейін ең көбі бір сағат, ал түнде шамамен бес сағат қана ұйықтайтын.

Оның өмірі жұмысының айналасында өрбіді және ол үнемі қозғалыста болды; келіссөздер жүргізді, талқылады және мәселелерді қадағалады. Ол саясатты, экономиканы, қаржыны және бизнесті жақсы білетін. Ол дана адам, көреген сәулетші болды. Өзінің мәжілісінде ол жақыннан да, алыстан да келген адамдарды, жергілікті тұрғындар мен қонақтарды, бай мен кедейді қарсы алатын.

Ол сөйлегеннен гөрі тыңдағанды көбірек ұнататын және өте қарапайым болды, тіпті оны танымайтындар үшін оның билеуші екеніне сену қиын еді. Есімде, 1966 жылы мұнай компаниясының инженерлері кеден департаментіндегі оның кеңсесіне келіп, жаңа мұнай табылғаны туралы жақсы жаңалықты жеткізу үшін билеушіні көруді сұрады. Олар көптеген шашылған қағаздар мен файлдар жабылған кішкентай ағаш үстелде отырған адамды көрді. Олар отырып, осы ұлы жаңалық туралы айтып, оның қаншалықты маңызды екенін түсіндірді. Содан кейін олар билеуші Шейх Рашидтің қашан келетінін, онымен кездесіп, жеке айту үшін сұрады. Ол оларға: «Мен Рашидпін», — деді.

1981 жылдың мамырында Шейх Рашид қатты ауырып, шаршағаны байқалды. Мен оған қуатын жаңартып, біраз уақыт тынығу және оңаша қалу үшін Хатта тауларындағы демалыс үйіне көшуді ұсындым. Оған бұл идея ұнады, бірақ көп ұзамай ол Дубайдың қарбаласы мен энергиясын, өзінің шексіз жобалары арқылы жасаған тұрақты қозғалысты сағына бастады. Сөйтіп ол қалаға қайтып оралды. Қайтар жолда оның денсаулығы кенеттен нашарлап, біз оны Забильдегі сарайына ауыстырдық. Шейх Рашидтің ауырып қалғаны туралы хабар халық арасында тез тарады және біз көптеген достық және қолдау хабарламаларын алдық. Халық қазіргі Дубайдың атасы әрі сәулетшісі, Шейх Заидпен бірге бұрынғы қиындықтар гүлденумен алмастырылған осы ұлтты құрған адам үшін алаңдай бастады.

Бірнеше күн ішінде Шейх Рашид күш жинады және ол бауыры Шейх Заидтан және басқа әмірліктердің билеушілерінен сауығып кетуін тілеген қоңырауларды қабылдай бастады. Мен оған тексеруден өтіп, ем алу үшін Лондонға баруды ұсындым. 1981 жылы 20 маусымда ол Лондонға келді. Келгеннен кейін бірнеше сағат өткен соң, ол денсаулығын сұрап келген сол кездегі Премьер-министр Маргарет Тэтчерді қабылдады. Ұлы мәртебелі патшайым II Елизавета да оның жағдайын білу үшін бірнеше рет қоңырау шалды.

Шейх Рашид дәрігерлерін тез сауығуымен таңғалдырды. Ол Дубайға қайтуға асықты және көбірек жұмыс істеуге және көбірек беруге дайын болды.

Әкемнің сауығуы ұзаққа созылмады. 1983 жылы анамның қайтыс болуы оған ауыр соққы болды. Қайғы оның тұрақты серігіне айналды; оның көзіндегі тұрақты мұңды тек оның 40 жылдан астам уақыт бойы ең жақын досынан айырылғанын білетіндер ғана байқайтын. Шейха Латифаның қайтыс болуы оның денсаулығына үлкен нұқсан келтірді, өйткені бұл екі жанның бір-бірінен ажырауы сияқты болды. Ол қайтыс болғанда, оның бір бөлігін өзімен бірге алып кетті, бірақ сонымен бірге өзінің көптеген бөліктерін артта қалдырды. Менің әпкелерім күні бойы оның төсегінің жанында болып, сағат 15:00-ге дейін отыратын, содан кейін ол жақын достарын қабылдайтын. 1990 жылы ол 78 жасқа толды. Әлсіздік белгілері байқала бастағанына қарамастан, ол сергек, өткір ойлы болды. Ол даналықпен сөйледі және терең көрегендікке ие болды. Өмірінің соңғы күндерінде оны ең бақытты еткен нәрсе — Забильдегі сарайының терезесінде отырып, Дубайға қарау еді. Ол өзінің күндері мен түндерін құрбан етіп жобалаған және салған қаласының бой көтеріп келе жатқанын көре алды.

1990 жылы 7 қазан, жексенбі күні таңғы сағат 10-да Рашидтің жаны жаратушысына қайтты және ол бұл дүниеден жұмсақ әрі тыныш кетті. Жүректер оның қазасын жоқтап, көз жасы төгілді. Көптеген адамдар үш онжылдықтан астам уақыт бойы оларға әке болған Рашидтің өлгеніне сенбеді. Әкенің өлімі — қабылдауға ең қиын өлім шығар.

Дүйсенбі күні Шейх Рашидтің, Құдай оның жанын жарылқасын, жерлеу процессиясы соңғы сапарға аттанды. Менің ағам Шейх Хамдан оның табытын алып жүрген көлікті жүргізді, ал Шейх Заид ауыр, қайғылы жүректерді арқалаған көліктер керуеніндегі екінші көлікте болды.

Біз зиратқа келгенде, Шейх Хамдан екеуміз оның денесін соңғы демалыс орнына жеткізуге көмектестік, оның жерлеу рәсіміне қатысқан Дубайдан және басқа әмірліктерден келген мыңдаған адамдардың арасынан өттік. Олар оның барлық жетістіктері мен жақсылықтарын еске алып, көз жасын төкті. Шейх Рашидті жоқтаған мыңдаған адамдардың арасында Шейх Рашидтің халықаралық көзқарасына қызығып, Дубайға келіп, қаланы салуға көмектескен көптеген еуропалықтар, азиялықтар, африкалықтар және америкалықтар болды.

Олар да оның орасан зор мұрасының бір бөлігі болды, жынысына, этникалық тегіне, түсіне немесе дініне негізделген кез келген кемсітушіліктен ада, барлығы бір шаңырақ астында бейбіт өмір сүретін нағыз жаһандық және космополиттік қаланы құрды. Мұнда тұрып, олар жеке басының қауіпсіздігін, қаржылық тұрақтылығын сезініп, өздері және балалары үшін болашақ құруға сенімді бола алды.

Нью-Йоркте Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Шейх Рашидті аза тұтып, бір минут үнсіз тұрды және оның қайтыс болғаны туралы хабар оның барлық жетістіктерімен, негізінен Дубай атты экономикалық және даму ғажайыбын жасағанымен бірге кеңінен таратылды. Мен қарапайым жұмысшылардың көзіндегі жасты көргенде, Шейх Рашидтің әркімнің жүрегіне жол тапқанын және оның таңғы серуендері мен сапарлары тек жобаларды аралаумен шектелмей, сонымен қатар халықпен жүздесу болғанын түсіндім.

Дубайға келген көптеген көшбасшылар өз елдерінің осы бірегей қала сияқты болғанын қалайтындарын айтты. Көптеген адамдар маған хабарласты және мен өз елдерінде Дубай тәжірибесін қайталағысы келетін көшбасшылармен кездестім. Алайда олардың көпшілігі үшін бұл жай ғана арман болды, өйткені олар таңғажайып ғимараттар мен инфрақұрылымның артында тұрған идеялар мен шындықты түсіне алмады.

Бір нәрсені қалау мен сол армандарды жүзеге асыру үшін жұмыс істеудің арасында үлкен айырмашылық бар. Тілектер мен шындық арасындағы алшақтықты табандылық пен қажырлылықпен толтыру керек. Оны жоспарлармен, ақшамен және адамдармен толтыру керек. Бұл шексіз жұмысты қажет ететін үлкен алшақтық.

Дубайдағы менің күндерім таңғы сағат 6-да басталады. Мен барлық жобаларымды білемін. Мен барлық жоспарларымды бақылаймын. Жобаларымыз арқылы біз оларды алға жылжыту, сабақтастығын қамтамасыз ету және әлемдік деңгейдегі стандарттарға қол жеткізу үшін адами әлеует пен көшбасшыларды қалыптастырамыз. Күн сайын мен жас жігіттер мен қыздарға өкілеттік беремін, олардың өз елін басқаруға және оған өз үлестерін қосуға мүмкіндік беруге тырысамын. Біз сыбайлас жемқорлыққа төзбейміз, заң үстемдігіне нұқсан келтірмейміз және іске қосқан жоспарларымызды жүзеге асыруда босаңсымаймыз. Бүгінгі Дубайды біз осылай құрып жатырмыз.

Біздің тәжірибе оны толығымен қайталағысы келетін кез келген ұлтқа немесе үкіметке ашық. Менен жиі бәсекелестіктен қорқасыз ба деп сұрайды. Менің жауабым әрқашан: «Егер біздің араб әлемінде Дубай сияқты он қала болса, біз бақытты болар едік». Егер Дубай гүлденген, өркендеген аймақтың бір бөлігі болса, оның дамуы экспоненциалды түрде жеделдей түсер еді. Дубайға жаһандық ауқымдағы жаңа ғажайыптарды жасау үшін қоян-қолтық жұмыс істейтін күшті бауырлас қалалар қажет. Біз бәсекелестікке осылай қараймыз. Егер аймақтағы экономика жақсарса, жеке табыс өссе және білімді, дарынды адамдардың саны артса, онда Дубай он есе жақсырақ жағдайда болар еді. Көтерілген толқын барлық қайықтарды көтереді.

Осыны жазып отырып, мен Ливияның марқұм көшбасшысы Муаммар Каддафидің бір күні маған қоңырау шалып, Ливияда Африканың экономикалық астанасы қызметін атқаратын Дубай үлгісіндегі жаңа қала салғысы келетінін айтқаны есіме түсті. 2003 жылы америкалықтар Саддам Хусейнде бар деп мәлімдеген жаппай қырып-жою қаруын іздеп Иракқа басып кіргеннен кейін, Каддафи әлемге Ливияның ядролық қару бағдарламасынан бас тартатынын жариялады. Ол ядролық қаруды және жаппай қырып-жою қаруын жасауға әкелуі мүмкін кез келген материалдар мен жабдықтарды алып тастауды сұрап, ғылыми өркендеу мен технологиялық дамудың болашағын ашып, басқа көшбасшыларға қол созды. Мен сол көшбасшылардың бірі болдым және Каддафидің сұрағаны — әлемге ашылуға деген ниетін баса көрсете отырып, Ливияда жаңа Дубай салуға менің көмегім еді. Мен сол кездегі Атқарушы кеңсемнің басшысы Мохаммад Әл-Гергавиді Ливияға хабарлама жеткізуге жібердім. Келгеннен кейін екі күн өткен соң, Каддафидің адамдары оны Триполидегі Баб әл-Азизияға алып барды. Ол үлкен бөлмеге кіргізілуін күтті, онда ол Каддафидің үстелінде отырып, интернетті шолып отырғанын көрді. Бұл оның техникалық сауаттылығын көрсетуге бағытталған әрекет болғанымен, тек оның компьютермен жұмыс істеудегі ебедейсіздігін әшкереледі. Каддафи сөзін: «Мен Шейх Мохаммедтің Дубайда жасаған істеріне тәнтімін және Ливияда да соны жасағым келеді. Мен сіздердің Ливияға инвестиция салғандарыңызды қалаймын және Ливия халқы үшін осы жаңа арманды жүзеге асыруда сіздердің тәжірибелеріңізді қалаймын», — деп бастады.

Ол нақты Триполи мен Митига әуежайын Африканың жаңа астанасы ету үшін өзгертуді қарастыруымызды сұрады. Олар сөйлесті, сол уақыт ішінде менің өкілім Каддафидің тарихтан немесе ағымдағы істерден хабары аз екенін және оның айналасындағы команда оны әдейі немесе, менің күдігімше, қорқыныштан қараңғылықта ұстап отырғанын түсінді. Бұл ұзақ және мағынасыз әңгіме болды. Менің өкілім оны былай қорытындылады: «Каддафи ешбір ұлтқа, ешбір көшбасшыға тәнті емес. Ол өз пікірлерін фанатизммен білдіреді, бұл кез келген талқылауды қиындатады. Ол көшбасшы сияқты сөйлемейді». Мохаммад Әл-Гергавидің есебін оқығаннан кейін мен өзім баруды шештім. Мен бай, жанды тарихы бар әдемі қала Триполиге ұштым. Қалаға барған сайын мен оны жақсырақ тану үшін, жердің шынайы болмысын көруге кедергі келтіретін күзетшілер мен хаттамасыз, жалғыз немесе өте шағын топпен аралағанды жөн көремін.

Бірінші күні біз ескі қаланы араладық, бұл мені мұңайтқан қаңырап қалған жер еді. Қаншама байлығы бар ел қалайша осындай күйге түсті? Көшелерде ағынды сулар, қоқыс шашылып жатыр. Тіпті 1950 жылдардағы Дубай да, ресурстар шектеулі, су тапшы және электр жарығы жоққа тән болған кезде де, мұндай көңілсіз емес еді.

Кейінірек мен Сирт қаласындағы Каддафидің шатырына бардым және соңғы кездескен кезіміздегідей, ол бүкіл әңгімені өзі ғана айтты. Кешке біз Триполидің қоғамдық алаңдарының біріне бардық, ол адамдарға лық толы болды. Біз біреудің халыққа біздің сол жерде екенімізді айтқанына таңғалдық. Олар көлікті истериялық құмарлықпен қоршап алды, эмоциялар шарықтап, итерісу мен қағысудан көлік теңселе бастады.

Бір сәтте мен көлігіміздің жерден көтеріліп бара жатқанын сездім. Бұл қонақжайлылық пен шынайы эмоцияның көрінісі болса да, маған мұндай шамадан тыс әрекет қиындық тудырды. Олардың айқайынан мен өз дауысымды естірте алмадым. Содан кейін күзетшілер іске кірісіп, тобырды өте дөрекі түрде таратты. Бұл да мені мазалады. Мен олардың бұлай қуылғанын ешқашан қаламадым.

Каддафи маған Триполидің солтүстік-шығысындағы грек және рим қирандылары бар Жасыл тау аймағын көрсеткісі келді. Біз ұшаққа көшбасшының ұлы Сейф әл-Ислам Каддафимен және сол кездегі ішкі қауіпсіздік және әскери барлау қызметінің басшысы, сонымен қатар Каддафидің туысы және қатыгез, түнеріңкі адам ретінде танымал Абдулла әл-Сануссимен бірге отырдық. Ұшақ көтеріліп, круиздік биіктікке жеткенде, Санусси маған бұрылып: «Бұл менің біраз уақыттан бері ұшаққа бірінші рет отыруым», — деді. Мен неге деп сұрағанымда, ол: «Мен әрқашан нысанада болдым және олар мен отырған ұшақты нысанаға алуы мүмкін деп қорқамын», — деп жауап берді.

Мен оның сөздерін үнсіз ойлап отырдым. Ол ұшаққа қайта оралуының менімен бірге болғанын қалады ма?

Сейф әл-Ислам сөйледі және ол әкесіне қарағанда білімдірек сияқты көрінді. Ол: «Мен әкем қабылдаған экономикаға әрқашан қызығатынмын, өйткені ол социалистік те, коммунистік те, тіпті капиталистік те емес», — деді. Ол: «Мен онымен жердің халыққа қайтарылуының және біздің әлемге ашық болуымыздың маңыздылығы туралы жиі сөйлестім», — деп қосты.

Сапар аяқталғаннан кейін Ливия халқының жүрегімде қалғанын байқадым. Мен оларға көмектесуге үміттендім, бірақ іс насырға шапты. Біз бір орында шыр айналып жүргенімізді, бүкіл мәселе сыбайлас жемқорлық бұлтымен тұмшаланғанын және біздің жай ғана Каддафидің үгіт-насихат схемаларында кепіл ретінде пайдаланылуға дайындалып жатқанымызды түсінгеннен кейін мен жаңа жоба туралы келіссөздерден бас тарттым. Каддафи өзгерістің көрінісін қалады, бірақ шынайы трансформацияны қаламады. Өзгеріс бос сөздерді емес, нақты жетістіктер мен қажырлы еңбекті қажет етеді. Ливияға сапарымыз кезінде куә болған сыбайлас жемқорлық ауқымымен өзгеріс болуы мүмкін емес. Өзгеріс гүлдену үшін таза, айқын және ашық ортаны қажет етеді.

Ливия халқына жақсы қоғам құруды көрсету үшін Мұхаммед бен Рашидтің қажеті жоқ еді — олар жағдайды өз бетінше өзгертуге қабілетті болатын. Біз БАӘ-де байқағанымыздай, үкіметтің міндеті — тек қолайлы орта құру: қалғанын халықтың өзі жасайды. Ливия ұлты ғалымдарға, дарынды тұлғаларға, басшыларға, зерттеушілерге, дәрігерлерге және инженерлерге толы болды; оларға тек өз әлеуетін ашу және оң өзгерістер әкелу үшін дұрыс орта қажет болды.

Үкіметтер — жол полициясы және олардың рөлі — өз болашағы мен ұлтын құруға ұмтылған адамдар үшін өмір қозғалысын жеңілдету. Өкінішке орай, біздің аймақ сәтсіз жол полицейлерінің көптігінен зардап шегуде.

Адамдардың екі түрі бар: өмір сүретіндер және өмір сыйлайтындар. Заид бен Сұлтан соңғылардың қатарында болды. Ол өзінің даналығы мен көрегендігі арқылы миллиондаған адамдарға пайда әкеліп, өз ұлтының өміріне үлес қосты. Бұл нағыз мәңгілік. Шейх Заид бізге адамның адамзаттың жүрегі мен санасында тірі қала алатынын үйретті. Ол бізге адамның өлгеннен кейін де өмірде биік болып қала алатынын үйретті.

Мен Шейх Заидпен жиі бірге жүрдім және одан көп нәрсе үйрендім. Мен келіспеушіліктің орнына келісім аймақтарын іздеуді, өткенге емес, болашаққа қарауды, бізді біріктіретін, күшейтетін және көтеретін факторларды іздеуді үйрендім. Шейх Заид Біріккен Араб Әмірліктерін біріктіру үшін осылай жұмыс істеді және егер оның даналығы болмағанда, ел бүгінгі деңгейде болмас еді. Шейх Заид Біріккен Араб Әмірліктерінің негізін қалаушы, оның тұңғыш Президенті, заңдар мен заңнамаларды бірінші болып әзірлеген және елдің дамуының іргетасын бірінші болып қалаған адам болды. Шейх Заид барлық жағынан бірінші болды, ал бірінші әрқашан адамдардың жүрегінде ерекше орын алады.

Шейх Заид 1946 жылы небәрі 28 жасында Әл-Айнның билеушісі болды. Тайпалар оны жақсы көрді және ол шөл далада өзінің ұлы сапарын бастаған кезде адамдары оның айналасына жиналды. Ол бәдәуилермен бірге өз қолымен құдық қазды, [aflaj] (суару арналарын) салуға көмектесті және су мен қаражаттың жетіспеушілігіне қарамастан тоқтамады. Ол алғашқы мектепті, алғашқы базарды, алғашқы емхананы және алғашқы заманауи жол желісін салды. Ол әрқашан бірінші болып қала береді. Халық оны жақсы көрді, өйткені ол жерге отырып, олармен бірге тамақтанатын, сөйлесетін және ақылдасатын. Ол олармен тең дәрежеде жұмыс істейтін. Әл-Айнның қарапайымдылығынан Шейх Заид тәкаппарлықсыз немесе жеке ұлылық сезімінсіз сапарын жалғастырып, өз ұлтына арнаған жарты ғасыр бойы даналықпен билік жүргізуге қол жеткізді.

1953 жылы, Абу-Дабидің билеушісі болғанға дейін 13 жыл бұрын, Шейх Заид Америка Құрама Штаттарын, Ұлыбританияны, Францияны, Швейцарияны, Египетті, Иракты және Үндістанды және басқа елдерді қамтитын сапарға шықты. Ол бұл сапардан сенімге, армандарға және табандылыққа толы болып оралды; өз халқының сол елдердегі адамдар сияқты өмір сүруге лайық екеніне сенім, сол елдерге ұқсас мемлекет құру арманы және соңғы демі қалғанша арманынан ешқашан бас тартпауға деген табандылық.

Шейх Заид, жаны жәннатта болсын, 2004 жылы қайтыс болғанға дейін тоқтамай және шаршамай, арманына қарай жұмыс істей бастады. Оның жетістіктері осы ұлт бар болғанша біздің айналамызда тірі қалады. Мен Шейх Заидпен көптеген іс-шаралар мен кездесулерде, сондай-ақ дағдарыс кезінде бірге болдым. Егер мен оны бір сөзбен сипаттасам, «дана» дер едім. Даналық — Алла Тағаланың таңдаулы адамдарға беретін ұлы қазынасы; «Кімге даналық берілсе, оған көп жақсылық берілгені сөзсіз». (Құран, 2:269).

Ол үкіметіне ағылған мұнай ақшасын басқаруда даналық танытты. Әлемде мұнайға бай елдер көп, бірақ Шейх Заидтың даналығына ие болғандар өте аз. Ол бұл кірісті өз халқы үшін тұрақты дамуды құруға, жоқтан бар жасап ұлт құруға, оның арманын алға қарай алып жүре алатын адамдарға мүмкіндік беруге жұмсады. Оның қаржылық даналығы өз уақытынан әлдеқайда озық болды. Ол ақшаның көп бөлігін сақтап, оны келешек ұрпақ үшін инвестициялайтын егеменді қор құрды. Ол немерелері мен шөберелерін — әмірліктердің болашақ ұрпақтарын ойлады. Бұл егеменді қор қазір әлемдегі ең ірі қорлардың бірі болып табылады.

Шейх Заид Одақты басқаруда да даналық танытты. Ол басынан-ақ басқа алты әмірлік билеушілерінің және халықтың жүрегін жаулап алды. Ол көршілер арасындағы дауларды шешімді түрде шешті және күш-жігері мен энергиясын даму, құрылыс және жасампаздық жобаларына арнады. Оның қарапайымдылығы жастарды баурап алды, жомарттығы жүректерді жаулады, ал жобалары қиялды таңғалдырды. Мұның бәріне Алланың Шейх Заидқа берген даналығы арқылы қол жеткізілді.

Басқа араб елдерінің халқы да Шейх Заидты даналығы үшін жақсы көрді. Ол сол кездегі Кувейт Әмірі Шейх Джабер Әл-Сабахпен бірге Парсы шығанағы ынтымақтастық кеңесін құру үшін аянбай еңбек етті, оның алғашқы отырысын 1981 жылдың мамырында Абу-Дабиде өткізді. Ол 1980 жылдары Оман Сұлтандығы мен Оңтүстік Йемен арасындағы қақтығысты сәтті шешті. Сол кезеңде ол Ливандағы соғысты тоқтату үшін Араб лигасының саммитін шақырды және Ливия мен Египет арасындағы дауларды шешуде делдал болды. Ол Египеттің Израильмен Кэмп-Дэвид бейбіт келісіміне қол қоюына байланысты туындаған шудан кейін Египетті Араб лигасына қайтаруға бірінші болып шақырды. Ол бірінші Парсы шығанағы соғысынан кейін Ирак пен Кувейтті бітімге шақырған бірінші адам болды және Ирак президентіне елден кетуді сұрап, оны Абу-Дабиде қабылдауды ұсыну арқылы Американың Иракты бомбалауына жол бермеуге тырысты. Ол сондай-ақ 1993 жылдың басында халықаралық күштермен бірге әмірлік әскерлерін жіберу арқылы соғыстан зардап шеккен Сомалидегі Біріккен Ұлттар Ұйымының бітімгершілік күш-жігеріне қатысты. Шейх Заидтың келісімге келуге және алауыздық отын сөндіруге, азаматтарды біріктіруге және теңсіздікті жоюға деген ұмтылысына куә болатын басқа да көптеген шешімдер мен мысалдар бар.

Адамдар Шейх Заидты жақсы көрді, өйткені ол адамдарды жақсы көрді. Оның адамзатқа деген шексіз сүйіспеншілігі болды. Шейх Заид ештеңе күтпестен беретін. Мен одан жасырын түрде беруді үйрендім, өйткені оның жасырын жасаған қайырымдылықтары жария түрде бергендерінен әлдеқайда көп болды. Ол үлкен жүректі адам еді және оның істерінде әрқашан шынайылық болатын. Бұл адамдардың оны соншалықты жақсы көруінің себептерінің бірі шығар. Құдай оны жақсы көріп, адамдардың жүрегіне оған деген сүйіспеншілікті ұялатқандай болды. Заидтың естелігі құнды зат сияқты болуы таңқаларлық емес; мен оны еске алған сайын ол жарқырай түседі және уақыт өткен сайын ол құнды бола түседі.

Шейх Заид 2004 жылы 2 қарашада тыныш ұйқыға кетті, бірақ әмірліктер ол кісімен күн сайын бірге өмір сүруде. Олар оның ұмытылмас мұрасымен өмір сүруде. Олар оның даналығымен өмір сүруде, халық оны есінде сақтап, сапарын жалғастыру үшін компас ретінде пайдаланады.

Ол қайтыс болғаннан кейін де біз Шейх Заидтың ұлы даналығын қастерлейміз. Ұлттарды құрған адам өлмейді. Көшбасшыларға мүмкіндік берген адам өлмейді. Жақсы өмір сүрген адам өлмейді.

Бірде Ұлыбританиядағы ат жарысынан кейін кешкі ас ішіп отырғанымызда батыстық досым менен: «Сіз әлемдегі ең табысты бәйге аттары иелерінің бірісіз, мұндай керемет жылқыларға ие болу сіз үшін нені білдіреді?» — деп сұрады.

Мен оның сұрағына бір сәт абдырап қалдым, жауапты білмегендіктен емес, жауапты бірнеше сөйлеммен қорытындылау мүмкін емес болғандықтан. Арабтар үшін жылқы ар-намыспен, әлеуметтік мәртебемен және кеңпейілділікпен байланысты. Арабтардың жылқылармен байланысы тоғыз мыңжылдықтан астам уақытқа, Араб түбегінде жылқылар алғаш қолға үйретілген кезге дейін созылады. Арабтар жылқының адамның ең жақын достарының бірі бола алатынын ашты. Олар жылқылардың қаншалықты ақылды, адал және шыдамды екенін біліп, олармен тығыз байланыс орнатты. Осы байланыстан адалдығымен, жылдамдығымен және ақылдылығымен танымал араб жылқысы пайда болды.

Араб өз жылқысына балаларына қарағандай қарайды, күні-түні күтіп-баптайды, олармен сөйлеседі және тыңдайды. Есесіне, жылқы оған адалдық, қорғаныс, қамқорлық береді және мұқтаждық, қақтығыс немесе қиыншылық кезінде оны жерге қаратпайды.

Араб тарихында 40 жылға созылған соғыс — Бәни Абс және Зубьян тайпалары арасындағы Дахис пен Ғабра соғысы жазылған, ол ат жарысы кезіндегі алаяқтық салдарынан тұтанған. Мен бұл соғысты мақтан тұтпаймын, өйткені адамдардың қаны қымбатырақ және құрметтірек, бірақ бұл араб халқының санасы мен жүрегінде жылқылардың ерекше орын алатынының дәлелі.

Бірде әкем маған Кахила есімді жылқы туралы әңгіме айтып берді. Ол ұлы шейхқа тиесілі болды және басқа ешбір жылқыға ұқсамайтын. Ол ерекше сымбатқа, жылдамдыққа және төзімділікке ие еді. Оның жылдамдығын бір ақын былай сипаттаған:

Ерекше тұқымының арқасында Кахила тайпалардың әңгімесіне айналды және бәрі оған қызықты. Алайда шейх оны беруден немесе сатудан мүлдем бас тартты. Басқа тайпаның шейхтарының бірі оны қолға түсіруге бірнеше рет тырысты. Ол жағымпаздық, ақша және қазына ұсынды. Тіпті адамның билігін күшейтетін одақ ұсынды. Дегенмен Кахиланың иесі қайта-қайта бас тартты.

Сондықтан ақсақал оған қарсы айла құрды және ұрлыққа бару керек болса да, Кахиланы алуға бел буды. Ер адам шабандоздарының бірін кедей және мұқтаж адам кейпінде Кахиланың иесіне жіберіп, оның нөкеріне қосылуды өтінді және асыл шейх оны қабылдады.

Шабандоз түйе багушы болып жұмыс істей бастады, бұл оған Кахила туралы ақпарат жинауға және аңсаған жылқы туралы көбірек білу үшін шейхтың қызына жақындауға мүмкіндік берді. Ол Кахиланың күн сайын түстен кейін жақын маңдағы жайылымдардың біріне жайылуға шығарылатынын және қараңғы түскенше атбегімен бірге қайтып келетін уақытын біліп алды.

Шабандоз Кахиланың барлық қозғалысын, кеткен уақытын және қайтып келген уақытын қадағалап отырды. Ол тізгінін әрқашан дайын ұстап, оны ұрлап кетудің қолайлы сәтін күтті. Күтуші басқа жаққа қараған кезде, шабандозға мүмкіндікті пайдаланып, атқа секіріп мініп, тізгінін тартып, онымен бірге зымырап кету үшін бірнеше секунд қана қажет болды.

Жаңалық дала өртініндей тарап, Кахиланың есеңгіреп қалған иесі — шейх пен оның ұлына жетті. Олар атқораға қарай жүгіріп, аттарына мініп, ұрыны қуып жеткенше соңынан қуды. Ол бөтен адам еді және Кахиланың иесі тұратын шөл даланың жолдарын білмейтін.

Шейхтың ұлы Балиқ атты тегі белгісіз, қарапайым атқа мініп жүрген. Ұры олардың келе жатқанын көрді және не істеп жатқанын түсінбестен, жұмсақ құмды үлкен аумаққа қарай шапты. Кахила үлкен қиындықпен алға жылжыды, ал қарапайым ат Балиқ қатты жерде шауып келе жатқандықтан, олардың арасындағы қашықтықты қысқарта алды.

Шейхтың жүзінен үрей анық көрінді және ол ұрыға бар дауысымен айқайлады: «Оны солға бұр, ол жер тегіс. Оны солға бұр, ол жер қатты!» Ұры оны тегіс жерге бұрды және ол ешкім қуып жете алмайтындай жылдамдықпен зымырап кетті. Ұлы әкесіне ашулы қарап, неге ұрыны тегіс жерге бағыттағанын сұрады. Шейх: «Тегіссіз тұқымды ат менің сүйікті Кахиламды қуып жетті деп айтылмауы үшін!» — деп жауап берді.

Арабтар жылқыларын осылай жақсы көрген. Шейх оның беделін, атын және тайпалар арасындағы мәртебесін қорғау үшін одан бас тартуды жөн көрді.

Менде шейх Кахиланы жақсы көргендей жақсы көретін атым болды. Жас кезінде оның аты Яазер болды және ол мен иелік еткен ең асыл тұлпар еді. Біздің құлындарымыз олардың шынайы мүмкіндіктерін түсінгенге дейін қорадағы аттарымен жүретін және мен оның неден жаратылғанын түсінген кезде атын өзгерттім.

Мен Яазерді құлын кезінде көрген сәттен бастап, оның ұлы тұлпар болатынын білдім. Ұлы жылқының белгілерін ерте бастан көруге болады. Олардың көздеріне қарап-ақ көп нәрсені айтуға болады. Жылқылардың не көретініне қараңыз! Олардың кейбіреулері қорқақ келеді және алдарынан бөтен адам өткенде құйрығын бұлғайды, ал кейбір жылқылар қозғалмайды және оғаш нәрселерге жай ғана қызығушылықпен және сынай қарайды. Жылқылардың нәрселерге қарау тәсілі оның көшбасшы немесе ізбасар болуға жаралғанын айтып береді.

Жылқының кең орналасқан көздері адамның шыншыл, күлімдеген жүзі сияқты және адалдық пен шынайылықтың белгісі. Алайда, бұл тек көздің өлшемі ғана емес, сонымен қатар олардың тереңдігі және шексіз мұхиттар сияқты жарқырауы.

Кішкентай, сұрқай көздер жылқының дарынсыз екенін немесе қабілеті жоқ екенін білдірмейді, бірақ олар оның сол қабілеттер мен дарындарды пайдалануға дайын емес немесе құлықсыз екенін көрсетеді. Күлімдеген көздер немесе сөйлейтін көздер сол жылқыны өсіру мен күтудің жеңілдігін білдіреді.

Содан кейін қарсыластарының көзіне тіке қарап, оларға үстемдік ете алатын және жауын бағалап болған соң басын шайқайтын жылқылар бар. Олар тіпті жаттықтырушылары жылқының ерекше мүмкіндіктерін дұрыс есептемесе, оларға қарсы шығады.

Жылқының жүзі де ол туралы көп нәрсені аңғартады. Бір-бірінен алшақ орналасқан құлақтар — жылқының тектілігінің белгісі, өйткені бас сүйегінің құрылымы құлақтың орналасуынан көрінеді. Құлақтардың арасында бай және кең маңдай жатыр. Бұл ерекшелік жылқы миының үлкендігін білдіреді. Дегенмен, мұндай белгілер жылдамдықтың көрсеткіші емес, керісінше, жылқының алдында тұрған тапсырманы түсіне алатынын және жылдамдықты қажет ететін кез келген жағдайға жақсы әрекет ететінін білдіреді.

Танау тесіктеріне келетін болсақ, олар жылқының спорттық жылқы екенін көрсетеді. Бұл тесіктер үлкен және кең болғанда, жылқы оттегінің көп мөлшерін жұта алады. Сонымен қатар, үлкен, кең танаулар жылқының тыныс алу кезінде оттегін сақтай алатын үлкен өкпесі бар екенін білдіреді.

Кең ауыз да жылқының күші мен жылдамдығының белгісі, бұл кеңірдектің үлкен екенін және кеңірдек орналасқан жердің де кең екенін көрсетеді. Сондықтан жақ сүйегі мойынға қарай үлкен кеңістікте шығыңқы тұруы керек, бірақ мойынның төмен түсуі және оның денеден созылуы да дұрыс бұрышта, мінсіз болуы тиіс.

Жылқыны бағалаудағы ең маңызды ерекшелік, бәлкім, оның жүрісі шығар. Жылқылардың жүрісін реттейтін арнайы пропорциялар бар. Жылқының жүрісі арқылы оның сол мінсіз пропорцияларға қаншалықты сәйкес келетінін айтуға болады.

Менің өмірімде мінсіз ерекшеліктер мен өлшемдерге ие болған бір ғана жылқы болды. Оның бір-бірінен алшақ орналасқан әдемі құлақтары бар еді, ұштары қауырсынның ұшындай нәзік болатын. Оның маңдайы кең, төңкерілген пирамида пішініндегі нәзік сүйектерден тұратын.

Қастарының үстіндегі бұлшықеттері де пирамида тәрізді болып, оның әдемі, жарқыраған көздерін жауып тұратын. Ал мұрнына келсек, оның ауаның көп мөлшерін жұта алатын екі кең танауы бар еді. Мойыны ұзын, тәкаппар және қуатты болатын. Денесінің төменгі бөлігі орасан зор, өз жасындағы басқа жылқылардың көпшілігінен екі есе үлкен еді.

Оның терісі жұмсақ әрі жылтыр болатын, одан жүздеген тамырларды көруге болатын еді, әсіресе жүректен шығатын артерия өте айқын, үлкен және кең болып, оның тамырларында соғып тұрған өмір мен қуатты бейнелейтіндей еді. Кеудесі кең, ал арқасы бұлшықет қабатымен жабылған мықты сүйек құрылымымен тіреліп тұратын.

Оның құйрығының ең әдемі жері – ол тым жоғары да, тым төмен де емес, дәл тиісті орнында, жұлынның мінсіз аяқталуы сияқты орналасқан еді. Оның сандарының кеңдігін, тұрысын немесе жүрісін байқамау мүмкін емес болатын.

Оның ұлылық пен мақтанышқа толы кең көздері бар еді, оларда қорқыныштың ізі де жоқ болатын. Оның күшті, қуатты көздері бір мезгілде мейірімді әрі жұмсақ еді. Ол ірі және тәкаппар, үстемдік көрсететін кейіпте болатын. Ол кез келген тәжірибесіз шабандозды сескендіре алатын. Ол үнемі өмір мен қуатқа толы отты шар сияқты еді.

Мен оған Дубайдағы Әл-Куз ауданындағы атқораларымда барып тұратынмын. Мен сол жерде отырып, бұл әдемі жаратылысқа таңданыспен қарайтынмын. Ол басын менің қолтығымның астына тығып, тілін шығаратын, сөйтіп мен оған үнемі өзіммен бірге жасырып жүретін сәбіздерді беретінмін. Мен оның мойнын сипаған сайын, ол қатты қуанатын.

Мен оның жанына отыратынмын, сөйтіп біз бір-бірімізге қарап тұратынбыз. Мен оның кеудесінің биіктігіндей болатын жем жәшігінің үстіне отыратынмын. Ол менің жанымда жүргенде, бойы менімен бірдей болатын. Ол артқы аяғын көтеріп, сосын босаңсытып, басын менің алдыма қойып, менің қасымда демалып жатқан құс сияқты тынығатын. Бұл осындай күшті аңның көрсеткен ең жоғары сенімі еді.

Осы алып жылқының менімен осындай сәттерді бөліскенінде мен қандай ләззат алатын едім десеңізші! Мен онымен жай ғана бірге отырып, оған сүйиспеншілікпен және таңданыспен сағаттап қарап отырғаныма бақытты болатынмын.

Яазер (Yaazer) кішкентай кезінен-ақ өзгеше болып көрінетін. Оның жүрісі ерекше еді, оны басқалардан даралап тұратын. Ол ұзын адымдармен шауып, секіретін, толық өспей тұрып-ақ таңданыс пен таңғалыс тудыратын. Ол көрермендерді толқытатындай етіп қозғалатын. Мен алыстан оның жүріс-тұрысын көріп, ерекшеліктерін аңғармай тұрып-ақ оның кім екенін білетінмін.

Оның қанық қоңыр түсті жүні мен маңғаз тұрысы оған ұлылық аурасын беретін. Біз оны кішкентай кезінде Яазер деп атадық, ал есейген соң атын Дубай Миллениум деп өзгерттік. Ол менің жүрегімді жаулап алған ат жарысының аңызы еді.

Ол екі жасқа толғанда, мен оны Ұлыбританиядағы Ньюмаркетке (Newmarket), шөпті жолдардағы жарыстарда сынау үшін жібердім. Ол көктемді сонда өткізіп, қазан айының басында жарысқа қатыса бастады. Ол басынан-ақ таңғажайып болды. Ол Донкастер мен Гудвудтағы сынақ жарыстарына қатысып, барлығында жеңіске жетті. Бұл жарыстар жылқыларды Эпсом Дербиіне (Epsom Derby) дайындайтын. Содан кейін ол Аскоттағы II Елизавета патшайымның жүлдесіне (Queen Elizabeth II Stakes) қатысып, оны да жеңіп алды.

Дубай Миллениум жеңіске жетуді ұнататын жылқы еді, бірақ ол мұны өз шарттарымен жасағысы келетін. Ол шабандозды тыңдамастан, өзі дұрыс деп тапқандай жарысатын. Ол өзгеше болатын және әр жарыстың басынан бастап ең жоғары жылдамдықпен шабатын. Ол жеңгенді ұнататын, бірақ кішкене ерекшелікпен; ол өзін көрсеткенді жақсы көретін. Ол бәсекелестерінің жігерін ең басынан-ақ сындыратын. Шын мәнінде, ол қарсыластарын қатты жеңетіні соншалық, олар қайтадан дәл солай жарыса алмай қалатын. Ол ешқашан тең дәрежеде жарыспайтын; ол әрқашан ерекшеленуді ұнататын, бейне бір басқа жылқылардың бәріне өзінің соңынан еруді сұрағандай болатын және бұл олардың жүрегін жаралайтын!

Мұндай ұлы жылқы ұлы жарыстарға лайық. Еуропа ипподромдарын аралап шыққаннан кейін, мен оны әлемдегі ең үлкен жарыстардың бірі — 2000 жылғы Дубай Әлем Кубогына (Dubai World Cup) қатыстыруды шештім, өйткені ол барлық ипподромдардың — шөпті де, топырақты да жолдардың чемпионы болуға лайық еді. Ол әлем чемпионы болуға лайық ерекше жылқы болатын.

Дубай Әлем Кубогы — бүкіл әлемдегі жылқы сүйер қауым асыға күтетін халықаралық шара. Мен жарыста жеңіске жету үшін Дубай Миллениумға толықтай сенім арттым және оның Дубайға жеткізілуін жеке қадағаладым, сонымен қатар ат жарысындағы ең үлкен оқиғаға арналған барлық логистикалық дайындықтарды бақыладым. Жарыс жақындаған сайын қысым күшейе түсті, ақыры көптен күткен күннің қарсаңы да келді.

Мен біздің шабандоз Фрэнки Детторимен (Frankie Dettori) кездесіп, оған жылқыны қалай басқару керектігі туралы маңызды нұсқаулар бердім. Фрэнки кеткеннен кейін мен серуендеуге шықтым. Барлығы ұйықтауға кеткен еді, мен оларға қатты қызыға қарадым, өйткені көзімді жұму үшін тыныштық пен жайлылық таба алмадым. Мен таза ауа жұту үшін сыртқа шықтым, көлігіме отырып, өзімнің сүйікті жеріме — Дубай Миллениум тұрған Әл-Куздағы атқораға бет алдым.

Басқа жылқылар ұйықтауға дайындалып немесе қалған жемдерін жеп жатты. Көлігімді атқораның алдына тоқтатқан бойда, есіктің үстінен бір бас көрінді және мен Дубайдың тыныш, жұпар ауасы арқылы маған сәлем берген жұмсақ кісінеген дауысты естідім.

Мен атқораның шамдарын жақпастан, қараңғыда есікке қарай жылжыдым. Дубай Миллениум мені шақырып, дұрыс бағытқа нұсқап тұрған еді. Ол сол түні мені көргеніне қуанышты сияқты болды. Түнгі күзетшілер оның тұяғымен жер тарпығанын естіп, атқораға қарай жүгірді, бірақ ол менің өзіне қарай баяу жылжып келе жатқан көлеңкемді көрген бойда тоқтады. Мен оның тұрақты қонағы едім, әсіресе түннің осы уақытында.

Мен есікті ысырып ашып, қораға кірдім. Ол маған кіруге мүмкіндік беру үшін баяу артқа шегінді. Мен оның мұрнын ақырын сипадым да, арқамды қабырғаға сүйеп, оның жанындағы шөп дестесіне отырдым. Ол басын ақырын төмен түсіріп, жақындады да, мен әрқашан қалтамда алып жүретін сүйікті тағамын іздей бастады.

Мен төбемнен мақтанышпен қарап тұрған алып жылқыма қарап: "Миллениум, сен қалайша соншалықты жұмсақ боласың?" деп сұрадым. Ол менің дауысымды естігенде тоқтап, маған қарады, содан кейін қалталарымды тінтіп іздеуге қайта кірісті.

Ол да мен сияқты бұл үлкен жарыстың қарсаңы екенін білді. Ол бұл процедурадан талай рет өткен болатын: аяқтарына оралған таңғыштар, оның бабында екеніне көз жеткізу үшін қанша рет қан алғанымыз және түстен кейін атқорадан шыққанда оны қалай бақылағанымыз. Ол мұның бәрін байқады және не болып жатқанын білді. Ол өте ақылды еді және өзін үлкен жарыс күтіп тұрғанын түсінді.

Мен қолымды қалтама салып, ол іздеген сәбізді бердім. Ол менің дауысымды тыңдап тұрғанда құлақтары алға-артқа қозғалды. "Қымбатты досым, мен сені өмір бойы күттім", - дедім мен оған. Мен біраз уақыт сөйлемей, тыныш тұрдым, содан кейін сөзімді жалғастырдым: "Ертең — екеуміз де күткен күн. Бұл жарыс мен үшін бұрынғы кез келген жарыстан да маңызды. Мүмкін сен Еуропадағы және әлемнің басқа бөліктеріндегі басқа жарыстарға көбірек қызыққан шығарсың, бірақ бұл — менің елім. Мен сенің ертең осында жарысқаныңды қалаймын, досым — мен үшін, Дубай үшін және Әмірліктер үшін".

Ол менің одан не сұрағанымды түсінгендей болды, өйткені ол бір қадам алға басып, мұрнын менің бетіме жақындатты. Бұл бірнеше секундқа ғана созылды, бірақ маған тұтас бір минуттай көрінді. Содан кейін ол терең дем алып, кісінеді. Мен орнымнан тұру үшін қолымды оның тұмсығына қойдым; осы патшалық жаратылыспен кездесуім аяқталды. Мен есікке қарай жылжып, оны аштым.

2000 жылдың 25 наурызында таң атты. Бұл Дубай Әлем Кубогының күні еді; барлығы асыға күткен оқиға. Таңертеңгі бірнеше қысқа жиналыстан кейін, түстен кейін мен жарысқа арналған қауіпсіздік бекеттерін тексеру үшін инспекциялық турға шықтым. Мен тікұшақ алаңдары мен жедел жәрдем көліктерін тексердім және төтенше жағдайлар процедураларын қарастыру үшін полиция бөлімшесіне бардым. Дубай билеушісі Шейх Мактумның, сондай-ақ жарысқа қатысатын ондаған мың адамның қауіпсіздігін қамтамасыз ету менің міндетім еді.

Уақыт баяу жылжып жатты, әр минут сайын менің қобалжуым күшейе түсті. Сағат 17:00-ге таяп қалды. Дубай Миллениум Әл-Куздағы атқорадан шығып, Надд Әл-Шиба ипподромына бет алуға дайындалып жатты. Мен сол жерге көлікпен бардым да, есіктер жабылмас бұрын оның жүк көлігіне абайлап кіргенін бақыладым. Ол сабырлы және сенімді көрінді. Мен оның ипподромдағы атқорасына аман-есен жеткеніне көз жеткізу үшін жүк көлігінің соңынан ердім. Содан кейін мен терең күрсіндім. Енді бәрі оған байланысты еді.

Ақиқат сәті туды. Трек мыңдаған көрермендер мен жанкүйерлерге толы, Дубайға орнатылған жарқыраған інжу-маржан сияқты көрінді. Көпшілігі Дубай Миллениумның Дубай Әлем Кубогында алғаш рет жарысқанын көруді асыға күтті. Фрэнки соңғы нұсқауларын алуға келді. Мен оған: "Жылқымен күреспе. Егер ол алға ұмтылғысы келсе, оны тежеме; оның энергиясымен бірге жүруге тырыс", - дедім.

Барлығы ширығып тұрды, мен отырған жерден Дубай Миллениумның аренаға арыстан сияқты кіріп келе жатқанын көрдім. Оның жүні жылтырап, көздері жайнап тұрды, сол сәтте мен оның дайын екенін сездім. Ол шайқасты асыға күтіп тұрған дайын жауынгер сияқты еді.

Жылқылардың сөре сызығындағы орындарына дайындалып жатқанын көргенде демімді ішіме тарттым. Комментатор әр бәйге атының дайындығын сипаттады, қақпалар ашылғанда көрермендер айқайлап жіберді. Жылқылар шаба жөнелді!

Дубай Миллениум қақпадан жақсы шықты. Басқа жылқылар шабандоздарына бағынып, бастапқы жылдамдықтан кейін баяулады, бірақ бұл Миллениумды мазаламады. Мен Фрэнкидің жылқының толық жылдамдықтағы шабуылын бәсеңдетуге тырысқанын көрдім, бірақ Миллениум бұған мән бермеді. Шабандоздың оны баяулату әрекеттері нәтижесіз болды. Фрэнки оның арқасына мүмкіндігінше шалқая отырып, оны тежеу үшін бар салмағын ауыздығына салды. Жылқы оны елеместен, найзағайдай зулап, қарқынды бәсеңдетуге бағытталған кез келген әрекетті мүлдем елемей, алға шықты.

Мен айналамдағы адамдардың Миллениумның керемет жылдамдықпен алға ұмтылғаны туралы айтып жатқанын естідім; ол денесі өртеніп жатқандай жүгірді. Олар Фрэнкиді қарғап, жылқының жарыста жеңілуіне себепкер болды деп айыптай бастады. Олардың дауыстары қаттырақ шығып: "Ол не істеп жатырмын деп ойлайды?" деп айқайлады.

Мен Миллениумның тректі ойын алаңы сияқты қабылдап жатқанын көрдім және мұндай жоғары жылдамдықпен бастау бұл жарыс үшін нені білдіретінін ойлай бастадым. Жарыс жалғасып жатқанда, мен өзімнен: "Ол не істеп жатыр? Неге Фрэнки жылқыны мұндай жылдамдықпен шаптырып келеді?" деп сұрадым.

Қандай ессіз жылдамдық! Миллениум жарысты бұлай жалғастыра алмайтыны анық еді. Ол шаршаған кезде басқа жылқылар оны қуып жететіні сөзсіз болатын. Ағам Шейх Мактумның кеңесшілері бар дауысымен: "Бұл ақымақ шабандоз бізді жарыстан ұтылтады. Ешқандай жылқы, қаншалықты күшті болса да, жарыстың соңына дейін мұндай жылдамдықты ұстап тұра алмайды", - деп айқайлап жатты.

Шейх Мактум бұл пікірлерді естіп, маған бұрылып қарады да, таңғажайып шоуды бақылауды жалғастырды. Мен сияқты ол да менің жылқымның қабілеттеріне кәміл сенетін.

Миллениумның өнері барлық логикаға қайшы келсе де, мен оның жеңетініне сенімді болдым. Ол не істеп жатқанын жақсы білді, өйткені ол басқаларға ұқсамайтын жылқы еді. Ол өте ақылды болатын, тіпті алдыңғы түні атқорада онымен бірге отырып, бұл жарыстың мен үшін қаншалықты маңызды екенін айтқанымда, ол келіскендей басын изеген еді. Мен бұл жылқының менің айтқанымды түсінгеніне ant іше аламын.

Ол менімен келіспегенде, басын көтеріп, жалын ауада сілкитін. Ол менің жылқым және қымбатты досым еді; мен оны жақсы білетінмін.

Оның жылдамдығы артты, бейне бір желмен жарысып келе жатқандай. Оның тұяқтарының жерге күн күркірегендей тигенін естігенде жүрегім дүрсілдеп кетті. Миллениум тректің түзу бөлігіне жеткенде, ол оны өте қысқа уақытта жүріп өтті. Көрермендер таң-тамаша болып, әрі қарай не боларын демдерін ішіне тартып бақылап тұрды.

Миллениум шаршамастан жылдамдығын сақтап қалды. Барлығы оның баяулауына немесе мәре сызығына жетпей құлап қалуына санаулы минуттар қалды деп ойлады. Содан кейін басқа жылқылар оны қуып жететін еді. Егер Миллениум шаршап, баяуласа, бұл мен үшін ауыр болар еді, бірақ оның орнына ол шабысын өзгертіп, жылдамдығын одан сайын арттырды. Ол қашып бара жатқандай жүгірді. Көпшілік бұл жылқының мәре сызығына дауыл сияқты шабуыл жасағанына куә болу үшін орындарынан тұрып кетті. Фрэнки үзеңгіге тұрып, ауаны жұдырығымен түйді.

Миллениум мәреге дейін толық қарқынмен жүгіруді жалғастырды, американдық асыл тұқымды Беренс (Behrens) одан алты корпусқа ғана қалып қойды, ал қалғандары одан да алыс қашықтықта келді. Миллениум трек рекордын жаңартты. Көрермендер қобалжудан естері шығып, шулап кетті.

Мен жарыс карточкамды ауаға лақтырып, қуаныштан секірдім. Мен ағамды сөзбен айтып жеткізгісіз шаттықпен құшақтадым. Бізде ең жақсы жылқы болды және ол бізді жерге қаратпады. Көрермендердің ұрандауы мен ынта-жігері керемет болды. Бұл Дубай үшін, Әмірліктер үшін және барлық арабтар үшін жеңіс еді. Біз әлемдегі ең ұлы жылқыға иелік еттік! Бұл менің көз алдымда орындалған арман сияқты болды.

Мен жылқымды мақтанышпен сипап, оны жеңісі үшін кейінірек марапаттауға уәде бердім. Мен ол кезде әлі жұмыс істеп жүргенмін және менің басты міндетім Шейх Мактумның, сондай-ақ Миллениумның жеңісіне қатты қуанған көрермендердің қауіпсіздігіне көз жеткізу болды. Қобалжығаныма қарамастан, мен айналамды бақылауды тоқтата алмадым. Мұндай жағдайларда кез келген адамның жылқымның артқы аяқтарына жақындап, оны жарақаттауы немесе, Құдай сақтасын, ипподромға ағылған тобырдың ішінен біреуді жарақаттауы оңай еді. Сол күні менің ұялы телефоным бір тынбады; мен барлық кіріс қоңырауларға жауап бере алмадым.

Отбасыммен, бауырларыммен, қыздарыммен және әйеліммен бірге тойлағаннан кейін, мен көлігіме қайта отырып, достарым жиналған шағын виллаға бардым. Виллаға кіргенім сол еді, бір адам келіп мойныма асылды. Бұл менің шабандозым Фрэнки еді, ол мені: "Сэр, біз жеңдік! Сэр, біз жеңдік! Қайда болдыңыз, сэр? Қайда болдыңыз? Біз жеңдік, сэр!" деген ынталы леппен қарсы алды.

Сол түні, бәрі тынышталғаннан кейін, мен Әл-Куздағы атқораға қайта бардым. "Рақмет саған, досым", - дедім мен жылқыма. "Бұл жеңістің мен үшін қандай мағына беретінін елестете алмайсың, қымбатты Миллениум". Ол келіскендей басын изеді. Ол маған сәлем бергендей басын бұрғандай болды. Мен қолымды қалтама салып, оған сәбіз шығардым. Оны жеп болған соң, ол мен сөйлеп тұрғанда дауысымды есту үшін әдеттегідей мұрнын қолыма қойды.

Дубай Миллениум басқа жылқылардан өзгеше еді. Шабандоз оның стиліне кедергі келтірмей, әрекет етуді оның өзіне қалдыруы керек болатын. Ол жылқының жарысты өзі дұрыс деп тапқандай жүргізетініне сенуі керек еді. Ол қосымша күш жұмсамай-ақ басқа жылқылардан әлдеқайда жылдам болатын. Басқа жылқылар мұндай жылдамдыққа ілесе алмайтын. Фрэнки әрқашан Миллениумға мінуге қорқатынын айтатын, бұл оның қауіпті жылқы болғаны үшін емес, оның өте күшті болғаны үшін еді. Оны басқаруға тырысу мүйізтұмсыққа жүген салуға тырысумен бірдей болатын. Егер ол жүгіргісі келсе, оны ештеңе тоқтата алмайтын. Фрэнки өмірінде мұндай күшті жылқыны ешқашан көрмегенін, бірақ бұл күш бақылаусыз емес екенін айтатын. Миллениум не істеп жатқанын жақсы білетін; ол бір нүктеден екінші нүктеге ең жоғары жылдамдықпен жүгіру керектігін білетін және оның ынтасын ешкім тоқтата немесе тежей алмайтын. Оның күші ерекше еді және оған басқа жылқының тең келуі екіталай болатын.

Миллениумның атағы ат жарысы әлемінде жақын және алыс жерлерге тарады. Біз оның кестесін көптеген іс-шаралармен толтырдық және ол біреуінен басқасының бәрінде жеңіске жетті. Ол тек шөпті жолдарда ғана емес, сонымен қатар топырақты беттерде де чемпион болды. Ол аяқ басқан әрбір тректің чемпионы болды.

Тағдыр чемпионның мәңгі чемпион болып қала алмайтынын бұйырады. Табиғат заңдары жоғары көтерілген нәрсенің төмен түсуі керектігін айтады. Дегенмен Миллениум басқалар сияқты төмен түсуден бас тартты. Оның соңы тарихтағы көптеген чемпиондар сияқты қайғылы болды. Көрермендер чемпиондарды жақсы көреді және оларға табынады.

2001 жылдың 22 сәуірінде Миллениум ауырып қалды. Келесі күні оған асқазанның қатты ауырсынуына байланысты ота жасалды, бұл асқынуларға әкелді. 24 сәуірде оған ауыр шөп ауруы (grass sickness) диагнозы қойылды. Бұл кез келген иесінің естігісі келмейтін ең соңғы нәрсе, өйткені бұл ауру — өлім үкімі. Шөп ауруы жылқының ас қорыту жүйесіндегі жүйкелерге әсер етеді және оның денесі онымен күресе алмайды. Елестетіп көріңізші! Бір уыс шөп алып, сау жылқыны құлата алады.

Сол сұмдық сәрсенбіде мен бірдеңе істей аламыз ба екенін білу үшін Дубайдан Ньюмаркетке ұштым. Өкінішке орай, оның денсаулығы одан әрі нашарлап, жексенбі, 29 сәуірде оған үшінші ота жасалды.

Мен жылқы иесінің басына түсетін ең қиын шешімді қабылдауға мәжбүр болдым, әсіресе мен сияқты барлық жылқыларға терең сүйиспеншілікпен қарайтын адам үшін. Оның үстіне, бұл әлемдегі ең ұлы жылқы еді. Бұл өте ауыр шешім болды, бірақ ең маңыздысы оның азабын тоқтату еді. Үшінші отадан кейін мен оның тыныш өлуіне рұқсат беруге бұйрық бердім. Дубай Миллениум сол процедурадан кейін ешқашан оянбады.

Мен 1968 жылдан бері Дубай үкіметінің мүшесімін, ал 1971 жылдың 2 желтоқсанында БАӘ Қорғаныс министрі қызметіне кіріскен кезде Біріккен Араб Әмірліктерінің федералды үкіметінің де мүшесі болдым. Мен Одақты құруда Шейх Заидпен бірге болдым, ал Шейх Рашид маған жергілікті басқару туралы көп нәрсені үйретті. Мен жылдар бойы еліме, басшыларыма және ұлтыма қызмет етуге барымды салдым. Мен ешқашан үкіметтегі рөл үшін таласқан емеспін және билеуші болуға ұмтылған емеспін. Шын мәнінде, мен Дубайдың мұрагер ханзадасы атағынан төрт рет бас тарттым. Қызмет еткен жылдарымда мен ашкөздіксіз өршіл болдым, әрқашан басқалардың құқығын тартып алмай, елім үшін жақсырақ нәрсе жасауға тырыстым. Менің түсінігімше, Құдай маған екі отбасының — халқымның және өз отбасымның жауапкершілігін берді және мен олардың бақытына жету үшін аянбай еңбек еттім.

2006 жылдың 4 қаңтарында жантүршігерлік жаңалық келді. Ағам Шейх Мактум, жаны жәннатта болсын, жүрек талмасынан кенеттен қайтыс болды. Сол күні мен Дубайдың билеушісі болдым, ал басқа әмірліктердің билеушілері мені Біріккен Араб Әмірліктерінің Вице-президенті және Премьер-министрі етіп сайлады. Шейх Мактумнан айырылудың азабын көтеру маған ауыр тиді. Ол ұлтымыздың атасы Шейх Заид, жаны жәннатта болсын, қайтыс болғаннан кейін небәрі 14 айдан соң өмірден озды.

Олар өмірден өткеннен кейін мен Құдайымның, елімнің және тарихтың алдында үлкен жауапкершілікті сезіндім. Олар маған сеніп тапсырған мұраның тым қымбат екенін, оны бір сәтке де назардан тыс қалдыруға болмайтынын сезіндім. Мен басқаша ойлай бастадым және өмірім өзгере бастады.

Сайланғаннан кейін мен оңаша қалуға шегіндім. Мен Құдайға екі рәкағат намаз оқып, Одан маған шабыт беріп, дұрыс жолға бағыттауын сұрадым. Мен бірден ойларым мен басымдықтарымды ретке келтіре бастадым. Мен үкіметтік реформаға қатысты ойымда жүрген барлық нәрселерді қарастырдым. Мен жаңа командамды құру үшін үміткерлердің тізімін жасадым және Премьер-министр ретіндегі міндеттерім мен Дубай билеушісі ретіндегі рөлімді теңестіруге тырысып, жаңа жұмысым мен өмір салтымның жылдам жоспарын сыздым және Құдайдың қалауымен осы жаңа өмір сапарына аттандым.

Мен жаңа Министрлер кабинетін құрдым және сол кезде жұмыс істеп тұрған көптеген комитеттерді жаптым. Мен комитеттерге қатты сенбеймін; мен командаларға көбірек сенемін. Мен жаңа Премьер-министр кеңсесін құрдым және барлық жаңа министрлерден болашаққа арналған нақты жұмыс жоспарлары мен стратегияларын әзірлеуді сұрадым. Мен министрліктердің жоспарларын 3000 тиімділік көрсеткіші арқылы бақылайтын жүйе орнаттым. Мен алдыңғы әкімшіліктердің барлық қарыздарын төледім. Мен жұмыстың жүйелі түрде жүргізіліп жатқанын және істің алға баса бастағанын сездім. Мен барлық министрлерден ауқымды идеяларды талқылау үшін менімен бірге шөлге баруды сұрадым. Менің мақсатым тек істі жүргізу ғана емес, үкіметімізді жаңа биіктерге көтеру болды.

Біз болашаққа арналған көптеген ұлы нәрселерді елестеттік. Премьер-министр болғаныма бір жыл толғанда, мен Біріккен Араб Әмірліктерінің Президенті, Жоғары Мәртебелі Шейх Халифа бен Заид Әл Нахаянды және елдің барлық билеушілерін, мұрагер ханзадаларын, министрлерін және шенеуніктерін шақырып, үлкен іс-шара өткіздім, онда мен Біріккен Араб Әмірліктері Үкіметінің стратегиясы мен көзқарасын жарияладым. Президент пен басқа билеушілер жаңа стратегияны мақұлдады, оның мақсаты — үкіметімізді 2021 жылға, ұлттың алтын мерейтойы жылына қарай озық тәжірибелі мемлекеттік секторға айналдыру еді.

Мен ай сайын дерлік жаңа көрсеткіштері мен мақсаттары бар үкіметтік операциялардың жаңа жүйесін жариялап отырдым. Мен олардың орындалуын осы мақсатқа арнайы тағайындалған топпен қадағаладым. Кейбір министрлер маған келіп, қысымға, жұмыс жүктемесінің артқанына, көптеген мақсаттарға және жүйелердегі өзгерістерге шағымданды. Мен олардан күтуді және шыдамдылық танытуды сұрадым. Содан кейін мен Министрлер кабинетінің ауысқанын жарияладым, бұл біздің амбицияларымыз бен ұмтылыстарымызды орындау жолын жалғастыруға қажетті жаңа қан мен энергия әкелді, және мен бұрынғы министрлерге қызметтері үшін алғыс айттым. Мен маған ең жақын команданың әрқашан дайын болуын және жаңа биіктерге жете алуын қамтамасыз ету үшін Министрлер кабинетіне екі жыл сайын дерлік өзгерістер енгізіп отырдым. Мен сондай-ақ министрлерім үшін жиналыс өткіздім, онда мен әр министрліктен халықаралық есептерден бір немесе екі көрсеткішті таңдап, 2021 жылға қарай әлемде бірінші орынға шығуға міндеттеме алуын сұрадым. Олар бұл талапқа таң қалды.

Олардың кейбіреулері менен бірінші емес, алғашқы ондықтың қатарында бола аламыз ба деп сұрады, ал көпшілігі мұның неге мүмкін емес екендігі туралы негіздемелер келтірді. Мен олардың барлық сылтауларын қабылдамадым, өйткені мен олардың өз бастарына тұрғызып алған шыны төбесін (glass ceiling) бұзғым келді. Біз басқалардан кем емеспіз. Бірінші орында тұрғандар бізден тиімдірек, ақылдырақ немесе қабілеттірек емес. Министрлер ақыры сынақты қабылдауға келісті.

Бүгінгі таңда, біз өзімізге белгілеген мерзімнен бұрын, БАӘ Үкіметі 50-ден астам халықаралық көрсеткіш бойынша әлемде бірінші орында, 100-ден астам даму көрсеткіші бойынша аймақта бірінші орында және халықаралық есептерге сәйкес әлемдегі ең тиімді үкімет болып табылады. Ол өз халқының сеніміне ие болу бойынша әлемде бірінші орында тұр. Шейх Заид, жаны жәннатта болсын, мен жақсы көретін бір сөзді жиі айтатын. Ол: "Адамдар өтеді, ақша өтеді. Тек Отан қалады; тек халқымыз үшін жасаған істеріміз ғана мәңгілік болады", - дейтін.

Мен Шейх Заидтың бүгін арамызда болып, өзі жоқтан бар еткен БАӘ-де біздің неге қол жеткізгенімізді көргенін қалаймын. Ол біздің оған берген сертімізді әлі де сақтап келе жатқанымызды және ол бастаған сапарда, ол бізге сіңірген этика мен принциптермен әлі де жүріп келе жатқанымызды біледі деп үміттенемін. Ол біздің жасаған істерімізге риза деп үміттенемін.

Құдайдың қалауымен біз ынтымақтастық рухы мен қолымыздан келетініне деген толық сенімнің арқасында көптеген жетістіктерге қол жеткіздік. Мен жұмыс топтарымның және үкіметте менімен бірге жұмыс істейтін басқа адамдардың БАӘ сөздігінде "мүмкін емес" деген сөз жоқ екенін түсінуін қамтамасыз еттім.

Мен адамдардың мүмкін емеске қарсы тұруына кедергі келтіретін ең үлкен тосқауыл — мүмкін емес нәрсе бар деген сенім екеніне, ал адамның мүмкіндіктерін кеңейтудегі ең үлкен жетістік — оларға мүмкін емес ештеңе жоқ деген ұғымды сіңіру екеніне сенімдімін. Болашақ ұрпаққа қалдыра алатын ең жақсы сыйлық — оларға бұрын ешкім баруға батылы бармаған жерге баруға, бұрын ешкім ойламаған жаңа биіктерге жетуге батылдық беру.

Мен бұған кәміл сенемін. Мен кейбір адамдардың бастарына тұрғызып алған шыны төбені бұзу үшін белгілі бір жобаға орасан зор күш жұмсадым. Мен сол кедергіні көтергім келді, немесе тіпті келешек ұрпақ үшін оны мүлдем жойғым келді. Мен біз, Біріккен Араб Әмірліктерінің халқы, 2021 жылы, яғни біздің алтын мерейтойымызда Марсқа алғашқы ғарыш зондын жіберетінімізді жарияладым.

"Марс үміті" (Mars Hope) зонды Қызыл ғаламшардың орбитасына жеткенше 225 миллион шақырым жол жүреді, бірақ біз оны сол жерге жеткіземіз. Және біз мұны жасаған әлемдегі тоғыз елдің бірі боламыз. Бұл елдер даму жолын бізден бұрын бастаған болуы мүмкін, бірақ біз оларды батылдығымызбен, жылдамдығымызбен және табандылығымызбен жеңуге бел будық. Жоба үлкен ынта тудырып, қоғамымызға жаңа өмір мен қуат әкелді. Біздің жастарымыз қазір аспанға қарап, халқымыз жұлдыздарға жетуді армандайды.

Менің қоғамымыздағы мүмкін емес мәдениетін өзгерту әрекетім сәтті болды. Мен осы жобаны жариялағаннан кейін, бір досымның: "Егер Заид бізбен бірге болса, ол бізбен шын мақтанып, қуанышымызды бөлісер еді", - деген сөзі маған қатты әсер етті.

Маған аңшылық сапарлары ұнайды, өйткені олар маған кеңседен шығуға, күнделікті күйбең тіршілікті бұзуға, ойларымды жаңартуға және қуатымды қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Бірнеше жыл бұрын Африкадағы бір елге сапар шеккенімізде, біз мен жергілікті тұрғындар үшін мектеп салған шағын қалаға келдік. Мен күтпеген жерден барып, жүздеген оқушыны сыйдыра алатын үлкен ғимаратта небәрі бірнеше ондаған оқушының отырғанын көрдім. Мен мұның себебін сұрағанымда, балалардың мектепке келмеуінің басты себебі олардың аш екендігі айтылды. Мен бұл жауаптан шошып кеттім.

Түсіну үшін маған бірнеше секунд қажет болды. Біз аштықты жою үшін мектептер саламыз. Білім — кедейлікке қарсы біздің басты қаруымыз, бірақ қарапайым жетіспеушілік оны қолымызда пайдасыз етеді. Әлем кейде өте қатыгез болуы мүмкін, ең кедей адамдарды ең көп азап шегуге мәжбүр етеді. Олар маған оқушылардың күн сайын тамақ іздеп фермаларға баратынын немесе қатты ашығып, қозғалуға шамалары келмесе үйде қалатынын айтты.

Мен мектепте үлкен ас үй мен асхана салуға, оларды ең жақсы жабдықтармен, азық-түлікпен және қызмет көрсететін толық командамен қамтамасыз етуге бұйрық бердім. Бір жылдан кейін мен қайтып оралдым және мектепте мыңдаған оқушының таңертеңгі және кешкі екі ауысымда оқып жатқанын көріп қуандым. Мен өзімді өте бақытты сезіндім.

Басқаларға беру бізге бақыт, жан тыныштығын және сабырлылық сыйлайды. Көбінесе мұқтаж жандардың біздің көмегімізді алуынан гөрі, біз беруге көбірек мұқтажбыз. Сіз басқаларға бергенде, Құдай сізге береді. Сіз кішіпейіл болсаңыз, Құдай сізді көтереді. Сіз мейірімділік пен жанашырлық танытсаңыз, Құдай сізді құшағына алады. Мен гуманитарлық жұмыстарды жүргізу үшін жеке күш-жігеріме емес, үлкен әсер етуге қабілетті мақсатты және тұрақты ұйымдарға сүйенемін және мен жоғары деңгейдегі арнайы команда басқаратын көптеген жобаларды құрдым.

Бірнеше жыл бұрын мен кедей елдердегі білім беруге бағытталған "Dubai Cares" қайырымдылық қорын құрдым. Ол бүгінгі күнге дейін 18 миллионнан астам оқушыға пайдасын тигізді. Біздің бастамаларымызға екі миллион отбасына қызмет көрсеткен қайырымдылық ұйымы және әлем елдерінің төрттен бірінде табиғи және адами апаттар кезінде құтқару операцияларын ұйымдастыратын және қолдайтын Халықаралық гуманитарлық қала кіреді. Бізде мыңдаған адамға бағдарламалауды үйрететін білім беру қоры мен техникалық қор бар. Бізде медициналық жобалар мен зерттеулерге арналған 1 миллиард AED көлеміндегі қор; миллиондаған адамға қызмет көрсеткен зағиптарды емдеуге маманданған ұйым; Халықаралық төзімділік институты; мәдениет және медиа бойынша конференциялар; өнер және араб тілі үшін марапаттар және басқалары бар. Олардың барлығы 130 миллионнан астам адамға қызмет көрсететін 30-дан астам ұйым мен бастамадан тұратын "Mohammed bin Rashid Al Maktoum Global Initiatives" қолшатыры астында жұмыс істейді.

Мен мақтанғанды ұнатпаймын және мұны беделімді арттыру үшін айтпаймын — ниетімді бір Құдай біледі. Мен мұны көмектесуге мүмкіндігі бар басқаларды ынталандыру үшін айтамын. Мен оларға өмірдегі жетістіктері әлемдегі әрбір адамның бойындағы адамгершілікті іздеу қабілетіне кедергі келтірмеуі керек екенін айтамын. Мен бергені үшін кедейленіп қалған, жақсылық жасау үшін жұмысын тоқтатуға мәжбүр болған немесе басқаларға бергені үшін жетістіктері азайған адам туралы ешқашан естіген емеспін. Әркім бірдеңе беруге қабілетті. Әр адамда жақсылық бар және әрқайсымыздың ішімізде мейірімді және жомарт жан бар. Сіз басқа адамның ауыртпалығын жеңілдеткен сайын, бұл бақшаға гүл еккенмен, қараңғыда шам жаққанмен немесе Құдіретті Құдай қастерлейтін өмірді сақтап қалғанмен бірдей.

2016 жылы мен лауазымына немесе байлығына қарамастан кез келген адамның қайырымдылық жасай алатынын дәлелдеу үшін байқау жарияладым. Қарапайым адам адамзатқа миллиондаған табыс табатын мыңдаған кәсіпкерлер сияқты немесе олардан да жақсы қызмет ете алады, өйткені жақсылық жүректен шығады, ал жанашырлық — жанның бір бөлігі. Мұның қанша ақшаңыз бар екеніне еш қатысы жоқ. Мен байқауды "Араб үміт жасаушылары" (Arab Hope Makers) деп атадым және гуманитарлық жұмыспен айналысатын кез келген адамды өз қызметі туралы хабарлауға немесе олардың ізгі істеріне жарық түсіру үшін өздері білетін біреуді ұсынуға шақырдым және жақсылық таратып, басқалардың өмірін жақсартуға көмектесетін осы үміт жасаушыларды араб әлеміндегі миллиондаған адамдардың алдында марапаттауды көздедім. Біз мыңдаған үміткерлерді, аймағымызды жарықтандыратын мыңдаған үміт шамдарын қабылдадық, олардың көпшілігі бұрын белгісіз болған. Біз көптеген шабыттандыратын оқиғаларды естідік; соғыстан қираған елдерде жетімдер үйін салып жатқан жас жігіт туралы; мыңдаған адамның өмірін сақтап қалу үшін Парсы шығанағы елдеріндегі жайлы үйін тастап, кедей елде ұзақ жылдар бойы тұрған жас әйел туралы; кедей елдердегі балаларға жүрек отасын жасау үшін әлеуметтік желілер арқылы 3000 дәрігерден тұратын топ құрған дәрігер туралы; қарт үйсіз адамдарды қабылдап, оларға өзінің қарапайым қаражатынан баспана мен медициналық көмек көрсеткен жас жігіт туралы; теңізге батып бара жатқан шарасыз босқындарды құтқарған жас әйел және жасы кедейлерге баруға және жұмыс істеуге кедергі болмаған 70 жастағы әйел туралы.

Бұл біз естіген оқиғалардың бір бөлігі ғана. Менің есімде әсіресе Суданнан келген Фарис қалды. Ол өз елінің кейбір ауылдарында аштықтың салдарынан мектепке бару деңгейі өте төмен екенін көріп таң қалды.

Фарис бұл үшін ешкімді кінәламады. Ол әділетсіздік туралы айтпады, көз жасын төгіп, содан кейін қалыпты өміріне қайтып оралмады. Ол үйіне қайтып, анасының көмегімен мектеп оқушыларына сэндвичтер дайындады.

Келесі күні ол мұны қайталады, көп ұзамай оның көршісіндегі әйелдер де солай істей бастады. Еріктілер тобы оның оқиғасын естіп, олар да оған көмектесе бастады. Он жыл ішінде олар 40 миллионнан астам сэндвич таратты. Мұның бәрі Фаристің ізгі ниетпен, ақ жүрекпен және өте қарапайым ресурстармен бастаған жеке бастамасы арқылы жасалды. Әрқайсымыздың ішімізде бір Фарис бар.

Менен неге "Араб үміт жасаушыларын" іске қосқанымды сұрағанда, мен: "Біз әрқайсымыздың ішіміздегі адамды іздеп жатырмыз", - дедім. Бұл үлгілер қарапайым адамдарды ерекше болуға ынталандырады, олар ауқатты адамдарды азап пен кедейлікті жеңілдетуге көбірек көмектесе алатынын түсінуге ынталандырады және олар барлығын сыртқы факторларды кінәлап, үкіметтің мәселелерін шешуін күтудің орнына, өз қауымдастықтары алдында тұрған қиындықтар туралы оң ойлауға ынталандырады.

Бірнеше жыл бұрын біз балаларымызды кітап оқуға ынталандыру үшін БАӘ-де "Оқу жылын" жарияладық, өйткені оқу олардың ой-өрісі мен көкжиегін кеңейтеді және өркениетті, мәдениетті тұлғаларды қалыптастырады. Мен жаңалықтардан араб әлеміндегі адамдардың қаншалықты аз оқитынын оқыдым. Мен ұсыныстар сұрадым, сондағы бір идея "Араб оқу сайысы" (Arab Reading Challenge) деп аталатын байқауды бастау болды, оған қатысушы студенттер жыл сайын кемінде 50 кітап оқуы керек және үздік шыққандар марапатталады. Команда бізге жыл сайын байқауға қатысу үшін 100 000 студентті мақсат етуді ұсынды, бірақ мен бірінші жылға мақсатты бір миллион деп белгіледім. Оқу сайысы басталды және сол бірінші жылы 3,5 миллион студент қатысты.

Екінші жылы бұл сан екі есеге өсіп, жеті миллионға жетті, ал үшінші жылы әлемнің 44 елінен 10,5 миллион студентке жетті, олардың әрқайсысы кемінде 50 кітап оқыды. Бұл үлкен жетістік болды, бірақ бұл тек менің еңбегім емес. Қатысушы араб елдерінің барлық білім министрліктері жобаның ынталы қолдаушылары болды. Олар оған сенді, ерікті болды және студенттерді қатысуға ынталандырды. Он миллионнан астам студентті 87 000 бақылаушы қадағалады, олардың барлығы осы идеяға сенген еріктілер еді. Әсер ету үшін көп ақша қажет емес. Сізге тек тірі және жанашыр жүрек, дұрыс жұмыс істемей тұрған нәрселерді анықтауға деген ерік және бұл аймақ өз өркениетін қайта қалпына келтіруі үшін қиындықтарға қарсы тұруға батылдық қажет. Егер әрқайсымыз алғанымыздың оннан бірін берсек, кедей, ауру немесе сауатсыз адамдар қалмас еді. Мен әрқашан командама Құдайдың Ең Мейірімді және Ең Рақымды екенін еске саламын; біздің жанымыз Құдіретті Құдайдан, және біз басқа адамдарға неғұрлым мейірімді болсақ, Құдайға соғұрлым жақын боламыз.

Бірнеше ай бұрын мен Twitter-де араб әлемі алдында тұрған дағдарыстың бір қыры туралы жаздым. Мен біздің мәселеміз саяси емес, әкімшілік екенін және бізге саясаткерлерден гөрі аймағымыздағы даму алшақтықтарын жоюға қабілетті әкімшілер қажет екенін айттым. Мен Twitter-де мынадай хабарлама алдым: "Жоғары Мәртебелі, егер сіз араб әлеміндегі шенеунікке арналған мемлекеттік басқарудың он өсиетін жазатын болсаңыз, олар қандай болар еді?"

Ең алдымен, мен өмір — бұл бітпейтін оқу сапары деп есептеймін. Біз неғұрлым көп үйренсек, соғұрлым аз білетінімізді түсінеміз, бұл әдетте біз елестеткеннен де аз болып шығады. Сондықтан, егер біз үйренуді тоқтатсақ, өмірде алға жылжуды тоқтатамыз. Мен өзімнің қарапайым тәжірибем негізінде үкіметте немесе әкімшілікте ресми қызмет атқаратын кез келген адам үшін өзімнің он ережемді осында қорытындыладым.

Үкіметтің мақсаты — халыққа қызмет ету, мемлекеттік басқарудың мақсаты — қоғамға қызмет ету, ал үкіметтік процедуралардың, жүйелер мен заңдардың рөлі — адамдарға қызмет ету. Мұны ұмытпаңыз. Процесті дәріптемеңіз, заңдарды киелі тұтпаңыз немесе жүйелер адамдардан маңыздырақ деп ойламаңыз. Олар халыққа қызмет ету, олардың өмірін жеңілдету және жайлы ету үшін бар және оларды кез келген уақытта өзгертуге болады. Көпшілігі мұны назардан тыс қалдырады және олардың рөлі қолданыстағы жүйелерді қорғау, заң ережелерін сөзбе-сөз қолдану және белгіленген процестерді жүзеге асыру деп ойлайды. Бірақ бұл сенім біздің көптеген әкімшілік мәселелеріміздің түпкі себебі болып табылады. Егер заң шығарушылар, депутаттар, министрлер, әкімшілер, мемлекеттік қызметтерді жобалайтындар мен ұсынатындар, сондай-ақ бюджеттерді жасайтындар мен жобаларды жүзеге асыратындар осы түпкі мақсатты назарда ұстап, "халыққа қызмет ету" қағидасын ұстанса, олардың басымдықтары, жоспарлары мен шешімдері өзгерер еді. Біздің араб әлемінде әкімшілік революция болар еді.

Жұмыстар, лауазымдар және жауапкершіліктер — бәрі уақытша. Сіздің нақты құндылығыңыз атқарған жұмысыңызда және жетістіктеріңізде жатыр. Сіз неғұрлым көп жұмыс істесеңіз, соғұрлым көп нәрсеге қол жеткізесіз; мәртебеңіз бен атыңызды соғұрлым жоғарылатасыз. Сіз бұл дүниеде де, ақыретте де марапатталасыз. Егер сіз лауазымға ғашық болсаңыз, амбицияларыңызға сай келетін шешімдер қабылдауға ешқашан батылдығыңыз жетпейді. Егер сіз лауазымға ғашық болсаңыз, оны құндылықтарыңыздан, принциптеріңізден және халыққа қызмет етуде қол жеткізгіңіз келетін мақсаттарыңыздан жоғары қоясыз. Лауазымның өзін ең аз уайымыңызға айналдырыңыз, сонда сіз жұмыс істейтін ұйымды, қоғамдастығыңызды және еліңізді өзгертуге күш-қуат пен шабыт аласыз. Уақытша отырған орындықты емес, ұзақ мерзімді перспективада ұлтыңыздың әл-ауқатын ойлаңыз.

Жоспарыңыз болмаған кезде, сіз өзіңізді сәтсіздікке дайындайсыз. Көптеген шенеуніктер алдағы аптаға немесе айға алға қарап, жоспар құра алмай, күнделікті жұмыстарымен айналысады. Бұл біздің алдымызда тұрған негізгі әкімшілік қиындықтардың бірі. Нағыз көшбасшының рөлі — қай бағытта жүру керектігін білу және команданы соған бағыттау, оларды мақсатқа жеткенше табандылық танытуға ынталандыру. Егер сіз жоспар құра алмасаңыз, мақсатсыз адасып қаласыз. Сіздің жеткен-жетпегеніңіз маңызды емес, өйткені сіз ешқандай құнды нәрсеге жетпейсіз.

Ұйымыңыздың жұмысын бақылаңыз. Оны іштен қадағалайтын адамды, сондай-ақ сырттан бағалайтын бейтарап үшінші тарапты тағайындаңыз. Жоспарға жету үшін дұрыс бағытта келе жатқаныңызды қамтамасыз ететін нақты тиімділік көрсеткіштері болуы керек. Әлсіз бағдарлар мен тиімсіз бақылау жүйелерін орнату арқылы өзіңізді және еліңізді алдамаңыз. Өзіңізді және командаңызды міндеттейтін нақты және шынайы көрсеткіштерсіз кез келген жобаны жүзеге асыру мүмкін емес.

Сіз жалғыз қалықтай алмайсыз. Жалғыз қолдан шапалақ шықпайды. Мақсаттарыңызды жаңа көкжиектерге көтеретін команда құрыңыз. Оларға өкілеттік беріңіз, бағыттаңыз, үйретіңіз және мүмкіндік беріңіз. Олардың ішіндегі данышпандық пен шығармашылықтың ашылуына көмектесіңіз, оларды марапаттаңыз және жетістіктеріне жарық түсіріңіз. Демалыңыз және нәтижеден ләззат алыңыз, өйткені керемет команда сізді керемет жерлерге апарады, ал әлсіз команданы сынғанша арқалап жүруге тура келеді.

Жаңашылдық енгізбейтін үкіметтер тез қартаяды және шаршайды, жарыста бәсекелес бола алмайды. Жаңа идеялар — бәсекелестерді жеңуге, шығындарды азайтуға және өзіңізді қайта ойлап табуға мүмкіндік беретін тұрақты жаңарудың шабыты. Жаңа экономика инновацияға негізделген және жаңа әлем жаңа көзқарасы бар жаңа таланттарды іздейді. Командаңыздың, тұтынушыларыңыздың және жалпы жұртшылықтың арасынан данышпандық ұшқындарын іздеуді тоқтатпаңыз. Керемет идеядан күшті ештеңе жоқ.

Әрқашан қоғаммен, қауымдастықпен және айналаңыздағы медиамен қарым-қатынас жасаңыз. Өз бейнеңіз бен беделіңізді қалыптастырыңыз және әлемге амбицияларыңыз бен дағдыларыңыз туралы айтыңыз. Кейбір үкіметтер бұқаралық ақпарат құралдарымен байланысуды екінші дәрежелі мәселе деп санайды, тіпті кейде оны кедергі деп санайды. Мен сізге айтамын, бұл өте маңызды және қажет. Сіз медиа арқылы өз бейнеңізді қалыптастырасыз, үкіметіңізде ашықтық орнатасыз және адамдар әкімшілігіңіздің қайда бара жатқанын біледі. Медиа арқылы сіз халықтың қолдауына ие бола аласыз, өйткені олар сіздің оларды қайда апарғыңыз келетінін біледі. Егер сіз қателік жасасаңыз, олар сізді кешіреді, өйткені олар сіздің оларға қызмет етіп жүргеніңізді көруге дағдыланған. Мақсаттарыңызды медиа арқылы жариялаңыз, сонда олар сізді жақсы көреді, және бұл сіз үшін де тиімді болады, өйткені сіз көпшілік алдында орындауға міндеттеме алған нәрселерге қол жеткізу үшін аянбай еңбек етесіз. Әрқашан қарым-қатынас жасаңыз, ешқашан жасырынбаңыз. Медианы жау емес, дос ретінде қабылдаңыз — олар динамикалық, адал жетістікке жетушілердің достары және жемқор, қу және жалқаулардың жаулары.

Бәсекелестік — адам мінез-құлқының маңызды қасиеті. Өзіңізбен және басқалармен бәсекелесіңіз. Компаниялар ашық ортада бәсекелескенде табысқа жетеді. Жергілікті және халықаралық деңгейде бірінші орынға ұмтылыңыз. Жұмыс ортаңыздың бәсекеге қабілетті екеніне көз жеткізіңіз. Жақсырақ болашақ құру үшін өткеніңізбен бәсекелесіңіз. Одан да өршіл мақсаттарға жету үшін мақсаттарыңызбен бәсекелесіңіз. Бәсекелестік — үкіметтегі өмір салты, онсыз мотивация бәсеңдейді, ынта азаяды және табандылық оты сөнеді.

Сіз көшбасшыларды жасағанда, болашақты жасайсыз. Нағыз көшбасшы — басқа көшбасшыларды тәрбиелейтін адам, ал нағыз ұйым — көшбасшыларды шығаратын ұйым. Үздік болуды сақтау ұйымның көкжиектерді кеңейте алатын, көбірек қуат әкелетін және ұйымды жаңа биіктерге көтере алатын көшбасшыларды құру қабілетінде жатыр. Көшбасшыларды жасау — бұл тек өз эгосын жеңген және ең үлкен жетістігі ғимараттар емес, адамдарды құру екенін түсінетіндерге берілетін құпия.

Үкіметте жұмыс істейтін біздер бақыттымыз. Біздің жұмысымыз қарапайым емес; олар біздің өміріміздегі ең әдемі нәрселер. Олар — өмір. Біздің жұмысымыз мағыналы; олар бізге миллиондаған адамдардың өмірін жақсы жаққа өзгертуге мүмкіндік береді. Өз рөліңізді, жұмысыңызды немесе күш-жігеріңізді ешқашан төмен бағаламаңыз, өйткені сіз өмірді қалыптастыру, болашақты жоспарлау және ұлттарды құру ісімен айналысасыз.

Құдай маған және сізге ұлтқа және оның халқына қызмет ету қабілетін берсін. Бұл тек бастамасы ғана.