АЗАМАТТЫҚ ҒИМАРАТТАРДЫҢ ЭЛЕКТР ЖАБДЫҚТАРЫН МОНТАЖДАУ МЕН РЕТТЕУ

Екі бөлімдік

ӨНЕРКӘСІПТІК ЖӘНЕ АЗАМАТТЫҚ ҒИМАРАТТАРДЫҢ ЭЛЕКТРЖАБДЫҚТАРЫН МОНТАЖДАУ ЖӘНЕ РЕТТЕУ

«Өнеркәсіптік және азаматтық ғимараттардың электржабдықтарын монтаждау, реттеу және пайдалану» мамандығы бойынша орта кәсіптік білім бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу процесінде пайдалану үшін оқулық ретінде «Білім беруді дамыту Федералды институты» Федералды мемлекеттік автономды мекемесі («БДФИ» ФМАМ)

ұсынған

Шашкова И.В.

неркәсіптік және азаматтық ғимараттардың электр жабдықтарын монтаждау мен реттеу жұмыстарын ұйымдастыру және орындау. 2 бөлімді. 2 бөлім.

неркәсіптік және азаматтық ғимараттардың электр жабдықтарын монтаждау мен реттеу: орта кәсіптік білім беру мекемесінің студенттеріне арналған оқулық

Оқулық «Ө неркәсіптік және азаматтық ғимараттардың электр жабдықтарын монтаждау мен баптау» мамандығы бойынша орта кәсіптік білім беру Федералды мемлекеттік білім беру стандартына сәйкес жасалған, «

неркәсіптік және азаматтық ғимараттардың электр жабдықтарын монтаждау мен  реттеу жұмыстарын ұйымдастыру және орындау»  ПМ.  02, «

неркәсіптік        және        азаматтық        ғимараттардың        электржабдықтарын монтаждау»

, «Электржабдықтарын реттеу»

Кәсіптік құзыреттерге сәйкес кәсіптік қызметті меңгеруге жаңа әдістер қарастырылған. Зертхана мен өндірістік практикадағы практикалық біліммен монтаждау жұмыстарының технологиясын, түрлі нысандағы ғимараттарды монтаждау ерекшеліктерін үйрену бойынша теориялық білімдерді біріктіру қажеттілігі; қабылдау-тапсыру сынақтарын орындау; сынақтардың аяқталуы жөнінде хаттамалар ресімдеу; электржабдықтарын тексеру және күйге келтіру, релелік қорғаныс және автоматика қондырғыларын тексеру және реттеу жұмыстарын орындау және осы жұмыстардың орындалуын бақылау; электржабдықтарын тексеру және күйге келтіруді ұйымдастыру әдістері мен қабылдау-тапсыру сынақтарының нормаларын білу көрсетілген. Білімді бақылаудың жаңа әдістері оның ішінде компьютерлік технологияларды қолдану арқылы сипатталған.

Осы басылымның түпнұсқа-макеті «Академия» баспа орталығының меншігі болып табылады, оны құқық иесінің келісімінсіз кез-келген әдіспен жаңғыртуға тыйым салынады

© Шашкова И.В., Бычков А.В., 2015.

ч

Құрметті оқырман!

Бұл оқулық «Ө неркәсіптік және азаматтық ғимараттардың электр жабдықтарын монтаждау және баптау» мамандығына арналған оқу- әдістемелік жинақтың бөлігі болып табылады.

Оқулық «Ө неркәсіптік және азаматтық ғимараттардың электр жабдықтарын монтаждау мен баптау жұмыстарын ұйымдастыру және орындау»

(ПАК.02.01, ПАК.02.03) кәсіптік модулін оқып білуге арналған. Жас ұрпақтың оқу-әдістемелік жинақтары жалпы білім беру және жалпы кәсіптік пәндер мен кәсіптік модульдерді оқып білуді қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдарынан тұрады. Әр жинақ жалпы және кәсіптік құзыреттерді, оның ішінде жұмыс берушінің талаптарын ескере отырып, меңгеруге қажетті оқулықтар мен оқу құралдарынан, оқыту және бақылау құралдарынан тұрады. Оқу басылымдары электрондық білім ресурстарымен толықтырылып отырады. Электрондық ресурстар интерактивті жаттығулар мен тренажерлері бар теориялық және практикалық модульдерді, мультимедиялық объектілерді, Интернеттегі қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемелерді қамтиді. Олар терминологиялық сөздіктен және оқу процесінің негізгі параметрлері, жұмыс уақыты, бақылау және практикалық тапсырмаларды орындау қорытындысы тіркелетін электрондық журналдан тұрады. Электрондық ресурстар оқу процесіне оңай ендіріледі және түрлі оқу бағдарламаларына бейімделгіш келеді.

неркәсіптік және азаматтық ғимараттардың электр жабдықтарын монтаждау мен реттеу жұмыстарын ұйымдастыру және орындау» кәсіптік модулі жөніндегі оқу-әдістемелік жинақ «Жалпы құрылыс жұмыстары технологиясының          негізі»,          «Электрматериалтану         негіздері», «Электротехника және электроника» электрондық білім ресурстарын қамти алады.

Кіріспе

Кез-келген өнеркәсіптік кәсіпорынды, сондай-ақ аурухана, мектеп, тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттардың құрылыстарын салу және реконструкциялау электр монтаждау жұмыстарының, көбіне елеулі көлемдердің орындалуына байланысты болады. Қазіргі заманғы азаматтық ғимараттар мен өнеркәсіптік кәсіпорындардың электр жабдығын монтаждау күрделі жұмыс кешенін, оның ішінде электрмонтаждау жұмыстарын құрайды. Тұрғын үй және қоғамдық ғимараттарға жүргізілетін электрмонтаждау жұмыстарына жарықтандыру желілерін, көтергіш-көліктік құрылғыларды (лифтер, көтергіштер) монтаждау, үй-жайлардағы қолайлы жағдайларды ұстап тұратын (желдеткіш, кондиционерлер) жабдықтарға арналған желілерді, ұйымдастыру техникасын қосуға арналған арнайы розеткалы желілерді монтаждау жатады. Өнеркәсіптік үй-жайлардағы электрмонтаждау жұмыстарының көп бөлігін күштік желілер: жалпы зауыттық және цехтік тарату және трансформаторлық қосалқы станцияларды; жинақы таратушы құрылғылар мен басқару пульттерін; технологиялық жабдықтар мен автоматты басқару қондырғыларын монтаждау, сондай-ақ өндіріс үдерістерін реттеу және бақылау құрайды. Электрмонтаждау жұмыстары көлемінің үлкен болуы сыртқы кабель желілері мен төмендеткіш қосалқы станциялардың тарату құрылғыларын орнатуға байланысты. Ойластырылған және дұрыс жоспарланған электрмонтаждау жұмыстарын ұйымдастыру еңбек өнімділігін арттыру, жұмыс жүргізу мерзімдерін қысқарту және олардың құнын төмендету негізгі жағдайларының бірі болып табылады. Электрмонтаждау жұмыстарын ең тиімді орындау үшін электрмонтаждауды жүргізудің барлық сатысы қарастырылатын жұмысты жүргізу жобасының болуы өте маңызды. Қазіргі заманғы электрмонтаждау жүргізуді ұйымдастырудың басты бағыттарының бірі – оны индустрияландыру. Монтаждаудың қазіргі заманғы әдістерін қолдану еңбекті көп қажет ететін және жаппай жүргізілетін жұмыстарды монтаждаудан тыс орындауға және электрмонтаждау жұмыстарының жалпы құрылыстық жұмыстардың жай- күйіне тәуелділігін жоюға мүмкіндік береді. Индустриялық әдістер кезінде құрылыс жұмыстары процесінде құбырлар   мен   төсеу   бөліктері,   электр   коммуникацияларына арналған

каналдар т.с.с. жүргізіледі. Электрқондырғылары шеберханаларында бір мезгілде шина конструкциялары мен электр өткізгіштерінің ірілендірілген блоктары жинақталады, күштік шкафтар, тарату құрылғылары жиналады . Электрмонтаждау жұмыстары кешенінің қорытындылау бөлігі – электрқондырғыларын баптау. Іске қосу-жөндеу жұмыстарының мақсаты – жобада берілген техникалық көрсеткіштер мен жұмыс сенімділігін қамтамасыз ету үшін электржабдықтаудың электрлік параметрлері мен жұмыс режимдеріне қол жеткізу. Қабылдау-тапсыру сынақтарының көлемі қолданыстағы электр қондырғыларын орнату қағидаларымен белгіленген. Күрделі электрмонтаждау және реттеу жұмыстары электрмонтаждаушының қажетті теориялық білімі мен практикалық дағдысы болған жағдайда ғана жүргізеледі. Электрмонтаждау жұмыстарын жүргізу кезінде қауіпсіздік техникасы қағидаларын білу және сақтау, сондай-ақ қорғаныс құралдарын пайдалану өте маңызды. Бұл оқулықта жарықтандыру қондырғылары мен күштік жабдықтарды монтаждау технологиясы, электрмонтаждау жұмыстарын ұйымдастыру және индустрияландыру материалдары, сондай-ақ қауіпсіздік техникасының негізгі қағидалары баяндалған.

1.тарау

2.тарау

3.тарау 4.тарау 5.тарау

ӨНЕРКӘСІПТІК ЖӘНЕ АЗАМАТТЫҚ ҒИМАРАТТАРДЫҢ ЭЛЕКТР ЖАБДЫҚТАРЫН МОНТАЖДАУ

Азаматтық және қоғамдық ғимараттардың электржабдықтары мен электр өткізгіштерін монтаждау Өндірістік ғимараттардағы электр жабдықтары мен электр өткізгіштерін монтаждау Трансформаторлы қосалқы станциялар- дың электржабдықтарын монтаждау Тарату пунктерінің жабдықтарын монтаждау

Электрмонтаждау жұмыстарын жүргізу кезіндегі  қауіпсіздік техникасы

1 тарау

ЭЛЕКТРЖАБДЫҚТАРЫ МЕН ЭЛЕКТР ӨТКІЗГІШТЕРІН МОНТАЖДАУ

Монтаждау ұйымының ұйымдастырушылық құрылымы.

Электрмонтаждау жұмыстарын ұйымдастыру дұрыс ойланып жасалу қажет және еңбек өнімділігін арттырып, жұмыстарды жүргізу мерзімін қысқарту, қазіргі заманғы технологияларды қолдану үшін барлық іс-шараларды қарастыру қажет. Электрмонтаждау жұмыстарын дұрыс ұйымдастырудың негізі электрмонтаждау жұмыстары өндірісі жобасының (ЭЖӨЖ) болуы болып табылады.

ЭЖӨЖ құру кезінде мынадай нормативтік құжаттар қолданылады:

Сонымен қатар, қолданылатын материалдардың, құралдардың, тетіктердің т.с.с. нормалары мен ережелері, сипаттамалары көрсетілген орындалған жұмыстар технологиясы жөніндегі монтаждық нұсқаулықтар да бар. Монтаждау процесі толығырақ еңбек процесінің технологиялық карталарында әзірленеді. Онда жұмыс процесінің технологиялық реттілігі, қолданылатын тетіктер мен құралдардың осы уақытқа дейін қол жеткізілген техникалық қамтамасыз ету және бақылау деңгейі ескерілген тізбесі қарастырылған. Орнатудың құрылыс бөлігі ЭҚОҚ талаптарын міндетті орындаған кезде қолданыстағы құрылыс нормалары мен ережелерінің талаптарына сәйкес орындалады.

Электр   қондырғыларын  орнату  қағидалары   электр  қондырғыларын

салу, монтаждау, пайдалану және бақылау талаптарын, сондай-ақ еңбек және  электр  қауіпсіздігі жөніндегі іс-шараларды регламенттейді.

Монтаждау ұйымының ұйымдастырушылық құрылымы.

Электрмонтаждау тресі бірнеше электрмонтаждық басқаруларды (ЭМБ) біріктіреді және аумақтық белгі бойынша ұйымдастырылады. Трест құрамына: екі зертхана (электртехникалық және экономикалық талдау зертханасы); іске қосу-реттеу басқару (ІРБ); механикаландыру мен көлік базасы және жобалаушылар мен сметашылар тобы жатады. Электрмонтаждық басқару бірнеше монтаждық учаскелерді біріктіреді. Монтаждық учаске жұмыстарды бернеше объектілерде орындай алады немесе жұмыс көлемі үлкен болса, осы объектіде бірнеше учаске болуы мүмкін, сонымен қатар шеберханалары бар монтаждық дайындық учаскесі

(МДУ) мен өндірісті дайындау учаскесі (ӨДУ) ұйымдастырылады. Электртехникалық зертхана жұмыс жүргізудің жаңа техникасы, технологиясы мен әдістерін ендіру үшін ұйымдастырылады. Зертхана жаңа материалдарға, бұйымдар мен монтаждық аспаптарға сынақ жүргізеді, орындалған электрмонтаждау жұмыстарының сапасын тексереді, зертхана нұсқаушылары жұмысшыларға жұмыстың жаңа әдістерін үйретеді. Экономикалық талдау зертханасы трест қызметіне кешенді техникалық- экономикалық талдау жүргізеді және оны жақсарту жөнінде ұсыныстар әзірлейді, материалды-техникалық ресурстарды жұмсау нормативтері мен еңбек шығындарын әзірлеуге қатысады. Жобалаушылар мен сметашылар тобы жобалау құжаттамасын соңына дейін аяқтайды, қосымша жұмыс сызбаларын жасайды, ЭЖЖЖ құрайды және олардың орындалуына бақылау жасайды, сондай-ақ қосымша сметалар мен калькуляциялар құрайды.

1.2.

Электрмонтаждау жұмыстарын (ЭМЖ) ұйымдастыру және дайындау құрылыс нормалары мен қағидалары талаптарына сәйкес жүзеге асырылуы тиіс. Объектінің құрамында типтік және бірнеше рет қайталанылатын ғимараттар, құрылыстар және олардың бөліктері (қазандық, компрессорлық және сорғы станциялары, трансформаторлық қосалқы станциялар, көлік галереялары, өндірістік ғимараттардың жапсарлас үй-жайлары т.б.) болған кезде, технологиялық желілерді, агрегаттарды, қондырғылар мен инженерлікжабдықтарды монтаждау кезінде жеткізуші-зауыттар мен құрастыру-жинақтау кәсіпорындарындағы, сондай-ақ құрылыс индустриясы базасындағы блоктарға жабдықтар мен конструкцияларды агрегаттау және оларды құрылыстарға блок түрінде жеткізу арқылы құрылыс алаңынан тыс жұмыстардың ең көп көлемін орындау көзделуі қажет. Жинақы-блоктық әдіспен құрылыс өндірісін ұйымдастыру құрылысқа блок жинақтарын дайындауды, жеткізуді және оларды үлкейтіп құрастыруды және жобалау-сметалық құжаттамада көзделген шешімдерге сәйкес олардан объект тұрғызуды қамтуы тиіс. Блоктарды жобалық қағидатқа орнату орнына жеткізу жұмыс өндірісінің құрылыс мен жобасын ұйымдастыру жобасында көзделген объектіні тұрғызудың қатаң технологиялық реттілігімен жүргізілуі тиіс. Құрастыру-жинақтау кәсіпорындарына және блоктарды дайындауға арналған жинақтау жабдықтары, құрылыс конструкциялары, бөлшектер мен материалдар базаларына    жеткізу    объектілердің    өндірістік    қуаттылығын    күшіне

уақытылы енгізуді қамтамасыз ететін мерзімде аяқталуы керек. Электртехникалық құрылғыларды монтаждауды орнату кезінде егеу, кесу, бұрғылау немесе басқа келтіру операциялары мен реттеулерді талап етпейтін ірілендірілген тораптармен жеткізілетін жабдықтарды орнатумен тораптық және жинақы-блоктық әдістерді қолдану негізінде жүзеге асырған жөн. Жұмыс өндірісіне жұмыс құжаттамасын қабылдау кезінде ондағы электртехникалық құрылғыларды монтаждауды индустрияландыру, сондай-ақ кабелдерді төсеу, такелаж және технологиялық жабдықтарды орнату жұмыстарын механизациялау талаптары есебін тексерген дұрыс.

ЭМЖ барлық кешені үш кезеңге бөлінеді:

ЭМЖ кешеніндегі олардың берілген мерзімде ойдағыдай орындалуын анықтайтын ең маңызды кезең ЭМЖ өндірісін дайындау болып табылады. Өндірісті инженерлік дайындау учаскесі (ӨИДУ) екі топтың жұмысын біріктіреді: перспективті (ӨПДТ) және ағымдағы (ӨАДТ) дайындау. Жобаны дайындау кезеңінде ӨПДТ жобада ЭМЖ индустрияландыру талаптарын барынша толық көрсету, ірілендірілген типтік монтаждау тораптарын, блоктар мен конструкцияларды, жиынтықты электр жабдықтарын және барынша технологиялық электрмонтаждау материалдары мен бұйымдарын, монтаждау механизмдері мен машиналарын қолдану мақсатында жобалаушы ұйымдармен байланыс орнатады. АДТ және сметалық-шарттық бөліммен (СШБ) бірлесіп ӨПДТ жұмыс өндірісі жобасын (ЖӨЖ) әзірлейді, объектілер бойынша жұмыс көлемі мен түрлерін анықтайды, бұйымдар мен материалдар ведомостері мен оларды объекті құрылысының желілік кестесіне сәйкес жеткізу кезектілігін жасайды, электрмонтаждау персоналы, машиналар, механизмдер, аспаптар мен құрал-саймандар қажеттілігін есептейді. Ағымдағы дайындау тобы ЭДШ бұйымдарды, тораптар мен блоктарды дайындауға тапсырыстар және калькуляциялар дайындайды, оларды объектіге жеткізу кестесін жасайды және келіседі, монтаждау объектілері мен аймақтары бойынша кешенді жабдықтар мен материалдарды жеткізудің, сондай-ақ ЭДМ бұйымдары үшін лимиттік-жиынтықтау ведомостерін құрайды, монтаждау объектісінде жер бойынша эскиздер мен сызбалар жасайтын өлшеушілердің жұмысына басшылық етеді, қабылдап тапсыру құжаттамасын дайындайды, ЖӨЖ іске асыруға авторлық қадалау жүргізеді. Жинақтау, қоймада сақтау және тасымалдау учаскесі (ЖҚСТУ) тапсырыс беруші мен бас мердігерден материалдар мен жабдықтарды, сондай-ақ электрмонтаждау бұйымдары зауыттарының өнімдерін, құрал- саймандарын,   аспаптарын   және   электрмонтаждау   трестінің өндірістік-

технологиялық жинақтарын басқарудан (ӨТЖБ) арнайы киімдер алуды қамтамасыз ететін іске асыру тобының (ІАТ); механикаландырылған қойма шаруашылығымен, материалдар мен жабдықтарды сақтау, есепке алу және жіберумен айналысатын қоймада сақтау тобының (ҚСТ); монтаждау объектілері мен аймақтарына лимиттік-жиынтықтау ведомостер бойынша материалдар мен жабдықтарды контейнерлеуді және пакеттеуді қамтамасыз ететін жиынтықтау тобының (ЖТ); ІАТ мен ЖТ өтінімдері бойынша ЭДШ бұйымдарын, материалдар мен жабдықтарды тасымалдайтын тасымалдау тобының (ТТ) жұмыстарын біріктіреді. Сметалық-шарт бөлімі тапсырыс берушілермен және бас мердігерлермен жұмыс өндірісіне шарттар дайындайды және ресімдейді, сметалық құжаттаманы тексереді және мақұлдайды, аудандық коэффиценттерді жергілікті жағдайларға қолдану дұрыстылығын тексереді, орындалған жұмыстарға есептердің дұрыстылығын бақылайды, ӨПДТ бірлесіп жұмыс кезеңдерінің сметалық құнын тексереді.

1.2.1.

Электр жабдықтарын монтаждауға арналған жобалық құжаттама. Электрмонтаждау жұмыстарын өндіру жобасы ЭЖӨЖ құрылыс жұмыстарын өндірудің жалпы жобасының бөлігі болып табылады. Ірі объектілерде жобаны жобалаушы ұйымдар, ал кішігірім объектілерде — электрмонтаждау басқарудың жобалаушы бөлімдері әзірлейді.

ЭЖӨЖ типтік объектілеріне арналған үлгілік жобалар бар.

ЭЖӨЖ түсіндірме жазбадан, монтаждау жұмыстарын ұйымдастыру әдістері мен тәртібін сипаттаудан, ведомостен, уақытша және тұрақты электржабдықтарын монтаждау үшін қажетті бұйымдарға, құрал- саймандарға, механизмдерге арналған тізбелер мен сипаттамалардан тұрады. Түсіндірме жазба монтаждау объектісінің сипаттамасынан, уақытша және тұрақты құрылыстардың бас жоспарынан; негізгі техникалық- экономикалық көрсеткіштерден, сондай-ақ қабылданған электрмен жабдықтау схемасынан тұрады. Электрмонтаждау жұмыстарын ұйымдастыру әдістері мен тәртібін сипаттау кезінде: электрмонтаждаушылардың еңбек өнімділігін арттыратын механизмдер мен құралдарды қолдану жөніндегі ұсынымдар; қауіпсіздікті қамтамасыз ету шаралары; электрмонтаждаушылардың жұмыстарын басқа мердігер ұйымдардың жұмыстарымен келісу тәртібі қарастырылады. Тізімдемелер, тізбелер мен сипаттамалар дайындаушы зауыттар жеткізетін бұйымдарға және электрмонтаждау дайындамалары шеберханаларының (ЭДШ) өнімдеріне жеке-жеке жасалады.

ЭЖӨЖ қосымшаларында қосалқы станциялардың, цехтардың, қалқанды үй-жайлардың жоспарлары, кабелдік және әуе желілері көрсетіледі. Электр қондырғысының жобасы түсіндірме жазбадан, сметадан, сипаттамадан, бір желілік схемалардан, жұмыс сызбаларынан, жекелеген электрмонтаждау жұмыстарын өндіруге арналған технологиялық карталардан тұрады. Түсіндірме жазба жобалаушы қабылдаған шешімдердің негіздемесін қамтиді. Смета орындалған электрмонтаждау жұмыстарын қаржыландыру және төлеуге арналған құжат болып табылады. Сипаттама жабдықтардың, материалдардың, конструкциялардың атауын, техникалық сипаттамалары мен санын қамтиді. Бір желілік есеп схемалары қабылданған электрмен жабдықтау схемасы туралы, кернеу жүктемелері мен азаюы туралы түсінік береді. Жұмыс сызбалары жекелеген монтаждау жұмыстарын орындау үшін жасалады, оларды орындау тәртібі технологиялық картада сипатталады. Жобаны монтаждық басқарудың бас инженері бекітеді, содан кейін электрмонтаждау жұмыстарын дайындауға кіріседі. Дайындаудың бірінші кезеңі ғимараттар мен құрылыстардың құрылыс салу бөлігін «монтаждауға» қабылдаудан басталады. Қабылдауды құрылыс ұйымдары өкілі қатысқан кезде электрмонтаждау ұйымының өкілі жүзеге асырады. Бұл ретте: электрэнергиясын кәріздеу үшін көзделген арналардың, жүйектердің, ойықша мен саңылаулардың жай-күйі мен жобаға сәйкес келуі; ашық өткізгіштерге аяқталған салынған беттің болуы; электрмонтаждау жұмыстарын қалыпты және қауіпсіз жүргізу мүмкіндігі; жабдықтардың сақталуын қамтамасыз ететін жағдайлардың болуы тексеріледі. Ғимараттар мен құрылыстарды қабылдау актімен ресімделеді. Монтаждау жұмыстарын бастар алдында құрылыс және монтаждау жұмыстарын қоса атқаруға мүмкіндік болатындай басқа жұмыстармен қоса атқарылатын жұмыстарды жүргізу кестесі құрылады. Бұдан бөлек бригадалардағы және электрмонтаждау басқаруларындағы желілік немесе сызықтық кестелер жасалады. Электрмонтаждау жұмыстары процесінде жекелеген электрмонтаждау түрлеріне актілер мен хаттамалар жасалады. Электрмонтаждау жұмыстарын жеңілдету және жылдамдату үшін операциялардың бір бөлігі электр дайындамаларын монтаждау шеберханаларында орындалады. ЭДШ болат және пластмассалық құбырларды, мыс және алюминий шиналарды өңдеу, өткізгіштерді өңдеу үшін технологиялық желілер бар. Электр өткізгіштерін монтаждауға дайындау мынадай операцияларды орындаудан тұрады:

Ол үшін белгілейтін үстелден (1.1. сурет), кабель сақтайтын стеллаждан (1.2. сурет) тұратын технологиялық желі пайдаланылады.

1.1.сурет Белгілейтін үстел        1.2. сур. Кабель сақтайтын стеллаж

1.3. сурет. Верстак, верстак (1.3. сурет) және сымдар мен кабельдерді өңдеуге арналған стенд (1.1сурет). Болат құбырлары дайындамаларының технологиялық желісінде мынадай операциялар жүргізіледі: Шиналар дайындамаларының технологиялық желісінде мынадай операциялар орындалады: Сондай-ақ біркелкіленген құбырлар кешені қолданылмайтын құбырлық ажыратуларды монтаждау кезінде диаметрі 15...20 мм және ұзындығы 50 мм типтік емес пластмас құбырларды өңдеу бойынша технологиялық желілер және монтаждау тораптары мен болат троллейлер дайындамаларының (болат түржиыны: бұрыш, шеңбер, жолақ, шаршы) құрамына   кіретін  стандарттық   емес   электрмонтаждау  бұйымдары мен

элементтерін дайындауға арналған сұрыпты металл және болат троллейлерді өңдеу желісі бар. ЭДШ сонымен қатар, шкафтар мен басқару қалқанын жинау және монтаждау жүргізіледі. Электр өткізгіштерін қажетті өңдеу электр өткізгіштерінің технологиялық желісінде жүргізіледі, одан кейін қорғаныс және өлшегіш аппаратурасы жинақталады және құрылғылардың жұмыс сызбаларына сәйкес монтаждау орындалады. Монтаждау аймағынан тыс электр қондырғыларының барлық элементтерін индустриалды дайындау электр монтаждау жұмыстарын ЭДШ тікелей қажетті материалдар мен үлкен көлемді жұмыстар түскен жағдайда қазіргі заманғы жүргізудің прогрессивтік формасы болып табылады. Басқа жағдайларда, мысалы, монтаждау ұйымының тапсырыс берушіден тікелей материалдар алған және күрделі монтаждау шешімдері болмаған жағдайда дайындама жұмыстарын тікелей монтаждау алаңында жүргізген абзал.

1.2.2.

Электрмонтаждау жұмыстарын механикаландыру. Электрлік дайындамалар шеберханаларының мақсаты. Электрмонтаждау өндірісінде еңбекті көп қажет ететін өте көп операцияларды орындау қажеттілігі туындайды, оларды жеңілдету үшін механикаландыру қажет. Монтаждау учаскесінде қабырғалар мен қабатаралық аражабынға ұяшықтар орналастыру, жүйек пен өтпелі саңылаулар тесу; құбырларғы сымдар тарту, сымдарды жалғау үшін механизмдер тікелей қолданылады. Тесік ою жұмыстарына арналған механизмдер электрмеханикалық, пневматикалық немесе пиротехникалық болуы мүмкін. Олар бұрғылармен және қаптамалармен, қатты қорытпадан жасалған армирленген пластиналармен жабдықталады.

Электрмеханизмдері өнеркәсіптік жиілігі 220 В  кернеуге және  жиілігі 200 ГЦ 36 В кернеуге өнеркәсіпте шығарылады. Жұмыс қауіпсіздігін арттыру үшін екі есе оқшауланған электр құралдары қолданылады, ол кернеудің корпусқа өтіп кету мүмкіндігін және электр тоғымен зақымдану қауіпін болдырмайды. Мұндай құралдар әсіресе ылғалдылығы жоғары ашық ауада, жертөлелерде жұмыс істегенде қажет.

Кабель жұмыстарын механикаландыру.

Траншеяларға кабельдер тасымалдау және тарту үшін кабель төсегіштер, кабельдік тасымалдағыштар, жүкшығыр, кабельдік аунақшалар мен айналмалы құрылғылар жинағы қолданылады. Кабель тартудың траншеясыз әдісі ерекше қызығушылық танытады. Кабель төсегіш пышақ жерді жарып, тереңдігі 1,2 м дейін саңылау құрайды.

Жасалған саңылауға кабель төсегіштің қозғалыс шамасына қарай пышаққа бекітілген кассета арқылы механизм платформасында, автомобильде немесе тіркемелі арбаға орнатылған айналмалы барабаннан кабель төселеді. Кабель төсегіштің қозғалысы бір немесе бірнеше тракторлардың (жердің жай-күйіне байланысты) тартуымен қамтамасыз етіледі. Траншеясыз кабель төсегіш сондай-ақ кабельдерді бұлақ, шалшық және терең емес су бөгеттеріне салуды қамтамасыз етеді. Кіреберіс жолдары жоқ құрылыс алаңында тығыз орналасқан жағдайда, сондай-ақ жерасты коммуникациялары мен өткелдер болған жағдайда кабельдерді механикаландырылған салу үшін әмбебап жетектерден, кабель аунақшаларынан, айналма құрылғылардан кабельді құбырға енгізуге арналған аспаптардан, кабельдік көтергіштерден, шығарлардан т.с.с. тұратын механизмдер мен аспаптар жинағы қолданылады.

Әмбебап жетек қимасы 240 мм

дейінгі кабельдерді салу мүмкіндігін қамтамасыз етеді, бұған қоса ашық құрылыстарда тарту құрылғысы іштен жанатын қозғалтқышпен, ал үй-жайлар мен туннельдерде – электржетекпен жұмыс істейді. Жетек жүкшығыр тросы бар кабель шынжыртабан түріндегі қозғағышқа тартылады. Жүкшығыр қозғағышының башмақтары резеңкемен жабылған және төмен меншікті радиалды қысыммен кабель салуды қамтамасыз етеді. Жетек конструкциясы трассаның тікелей учаскесінде кабельді жүкшығырмен 120 м дейінгі жетекке тартуды орындауға және кабельді алға қарай аунашықтар бойынша 80 м дейінгі ұзындыққа орналастыруға мүмкіндік береді. Ұзындығы 500 м дейінгі кабель трассасында бір мезгілде төрт жетек жұмыс істейді. Мамандандырылған        жылжымалы        шеберханалар                электрмонтаждау жұмыстарын орындау кезінде кең таралған механизмдер кешені болып табылады. Мысалы, жалғайтын муфталарды монтаждау барысында мамандандырылған                бригадалар                (звенолар)                жұмысты                        осындай шеберханалардың        немесе        автотіркемелердің        көмегімен        орындайды. Шеберхананың шанағына жұмыстарды жүргізуге арналған аспаптар, инвентарь мен құрал-саймандар, радиостанциялар т.с.с. орналастырылады.

Электр        дайындамаларының        шеберханалары.

Екінші                реттік тізбелерді монтаждау кезінде еңбекті ең көп қажет ететін операциялар қатарына, ең бірінші дайындама жұмыстары: монтаждау сымдары мен кабельдерін және бумаларды, оның ішінде сымдар мен кабельдер қимасын дайындау, олардың ұштарынан оқшаулауды алу, шеткі бітеулерді монтаждау, сымдар мен кабельдердің тарамдарын дәнекерлеуге дайындау жатады. Екінші реттік тізбелерді монтаждау кезіндегі еңбек өнімділігін арттырудың негізгі бағыты - ЭДШ технологиялық желілердегі сымдар мен кабельдердің орталықтандырылған қабырғалық дайындамалары болып табылады, ол жұмыс мерзімдерін едәуір қысқартып, олардың сапасын арттырады  және  монтаждау  аймағына  білікті  жұмысшылар қажеттілігін

азайтады. Сонымен қатар, ол электрмонтаждаушылар үшін жайлы жағдай жасауға мүмкіндік береді. Технологиялық желілердегі сымдар мен кабельдер дайындамалары үлкен көлемді электрмонтаждау жұмыстарын ғимараттар мен үй-жайлардың құрылыстық дайындығына қарамастан орындауға жағдай туғызады. Электрмонтаждаушылардың саны өте аз болған жағдайда үлкен еңбек өнімдігіне қол жеткізу үшін жұмыс аймақтарын дұрыс таңдау керек. Дұрыс таңдалған жұмыс аймағында жұмыс істейтін еңбек қозғалыстарының саны өте аз, ал жұмыс орындарындағы құрал-саймандардың тиімді орналасуы артық қозғалыстарды қысқартуға, шаршағыштық пен жұмыс уақыты шығындарын азайтуға ықпалын тигізеді. Кабельдер мен сымдар дайындамаларының еңбек процесінде қазіргі заманғы қосалқы дайындық пен жұмыс орнына қажетті материалдарды контейнерлермен жеткізудің маңызы зор. Технологиялық желілерді екі бөліктен жабдықтаған жөн. Бір бөлігінде сымдар мен кабельдер бумаларының дайындамалары, ал екінші бөлігінде – сымдар мен кабель тарамдарын тарқату немесе ұштау орындалады. Желінің бірінші бөлігіне кабельдерді орау, өлшеу және кесу, бумаларды бандаждау және оларды барабан-контейнерге орау операциялары орындалатын жұмыс орындары, екінші бөлігіне - сымдар мен кабель тарамдарын ұштау, сымдардың үлгі дайындамасы, дайындама кабельді сынау және тексеру жөніндегі операцияларды орындау жатады. Дайындық жұмыс орындары кабельдерді түгендеу барабандарына қайта орау, таңбалау биркалары мен ұштағыштарды дайындау үшін арналған.

Кабель қайта орайтын жұмыс орны.

Қосалқы жұмыс орындарында сымдар мен кабельдердің қабырғалық дайындамаларын бастар алдында түгендеу барабанын айналдыратын жетектен және зауыттық барабан немесе жетекті орам орнатылатын тіреуден тұратын қайта орайтын құрылғыларды қолдана отырып кабельдерді орамдардан немесе зауыттық барабандардан алынбалы түгендеу барабандарына қайта орау жүргізіледі. Дара сымдарды қайта орау кезінде оларды түзетеді. Бұл жұмыс жұмсақ матаны қолға қысып сымдарды аса сақтықпен тегістеу арқылы орындалады. Жекетарамды монтаждау сымдарын тегіс аунақша немесе тіреуіш арқылы аздап созу (шектен тыс күш салмай) жолымен түзетеді. Биркалар мен ұштағыштар дайындайтын жұмыс орындары үстелдермен, арнайы баспақпен, құбырлы ұштағыштарды таңбалау және кесуге арналған жартылай автоматпен, кассетті және кассалық жәшіктермен, өшпейтін сия мен лактары бар құтылармен жасақталған. Биркалар мен ұштағыштар дайындау процесі оларға таңбалау белгілерін салудан тұрады. Таңбалау биркасына немесе белдікшеге болат әріптер мен цифрлар көмегімен қағу арқылы салынады. Таңбалау арнайы баспақта жасалады. Цифрлік және әріптік қаріптерді арнайы баспақтың құрсамасына

бекітіледі, ал бирка баспақтың қалыптамасына орнатылады. Баспақпен жасалған күш нәтижесінде биркада қара нитроэмальмен боялатын бедерлеме қалады. Таңбаланған биркаларды қандай тарамдарға немесе қандай кабелге арналған екендігі көрсетілген жәшіктерге бөлшектеп салады. Дайын жәшіктерді материалдарға арналған шкафтарға жинайды. Бандаждау жүргізген кезде жәшіктерді жылжымалы жұмыс орнының бөліктеріне көшіреді. Ұштағыштардағы таңбалау рейсфедер көмегімен бояу немесе электрқарындашпен күйдіру арқылы орындалады. Жазу ұштағыштың жалпақ жағына түсіріледі және түссіз лакпен өшіп қалу мен ластанудан сақталады. Поливинилхлоридті пластикаттан жасалған құбырлық ұштағыштарға таңбалау өшпейтін сиямен салынады. Монтаждау ұйымдары үшін таңбалау жазу және құбырлық ұштарды кесуге арналған арнайы машиналар өнеркәсіпте шығарылмайды, сондықтан түрлі конструкциялы машиналар қолданылады. Егер түтіктер майсыздандырылмаса – ацетонмен сүртілмесе, түтіктерге өшпейтін сиямен таңбалау салу өте қиын екендігін атап өткен жөн.

Аз көлемді таңбалау жұмыстары кезінде таңбалау қаламұшпен қолдан жасалады. Дайындалған ұштағыштарды кассалық жәшіктерге салады немесе моншақ сияқты жіптерге іліп қояды және тиісті таңбаланған материалдарға арналған шкафтарға орналастырады. Қажеттілігіне қарай дайындалған ұштағыштарды сымдар немесе кабельдердің ұштарын бітеу орындалатын жұмыс орындарына жіберіледі.

Кәсіпорынның басты экономикалық факторы еңбек өнімділігінің материалдық көтермелеу қорынан сыйақы төлеуді қоса алған өндірісте жұмыс істейтін барлық персоналдың (жұмысшылардың, ИТЖ және қызметшілердің) орташа еңбекақысының өсуі қарқынына салыстырғандағы өсуінің озық қарқынын сақтау.

Монтаждау ұйымдастыруды жоспарлау құндық және заттай көрсеткіштерде жүзеге асырылады; электрмонтаждау жұмыстарын жоспарлау кезінде тек құндық көрсеткіштер қолданылады; жаңа техника (реттеу құрылғылары камераларын, жинақты қосалқы станцияларды т.б.) ендіруді жоспарлау кезінде — заттай көрсеткіштер қолданылады. Электрмонтаждау жұмыстарының көлеміне жүкқұжаттық шығындарымен еңбекақы және белгіленген тізбе бойынша материалдар мен конструкциялар құны кіреді (жабдық құны кірмейді, бірақ ол жалпы капиталдық салымдар көлеміне жатады). Құрылыс-монтаждау жұмыстарына сметаларды жұмысшыларға тарифтік ставкаларды арттыру есебімен нормалар мен бағалауды басшылыққа ала отырып, материалдар мен тарифтердің бағалары бойынша жасалады. Сметалар құру — еңбекті көп қажет ететін жұмыс; бұл саладағы негізгі бағыт — жұмыс түрлері бойынша сметалық құнының ірілендірілген көрсеткіштерін құру. Жұмыстардың жылдық көлемі белгіленген сомадан артық барлық монтаждық басқарулар ашық бағдарламадан тұратын құрылыстық қаржы жоспарын (құрылысқаржыжоспары) әзірлеуге міндетті. Жедел жоспарлау учаскелер, басқарулар мен тресттер бойынша айлық жұмыс жоспарлаын жасау мен бақылаудан тұрады. Барлық монтаждау ұйымдарында өндірістің (машиналар, станоктар, механизмдер, конструкциялар т.с.с.) үнемі толықтырылатын қаражаттары, яғни негізгі және айналым өндірістік қорлары болады.

Негізгі өндірістік қорлар

Өндірістік айналымды қорлары

Жұмысшы мерзімдік-сыйақы төлеу кезінде қызмет көрсетілетін жабдық апаты мен тоқтап қалуы болмаған жағдайда, сондай-ақ өздері қызмет көрсететін прораб немесе шебердің учаскесі айлық жоспар көрсеткішін орындаған жағдайда, тапсырманы сапалы және уақытылы орындағаны үшін қосымша ақы алады. Электрмонтаждау жұмыстары практикасына бригадалық шаруашылық есебінің жаңа озық түрі жаппай енгізілуде. Бұл ретте бригада өзіндік өндірістік және жедел-шаруашылық звено болып қалыптасып, шарттық міндеттемелері болады және алатын еңбек ақы төлеуден бөлек: аккордтық тапсырма бойынша нормативтік уақытты қысқартқаны үшін (еңбекақы қоры есебінен); құрылыс объектісін уақытында және мерзімінен бұрын пайдалануға енгізгені үшін (тапсырыс берушінің қаражаты есебінен); бригада қол жеткізген орындалған жұмыстар құнын азайтудан түскен үнемдеуі (қол жеткізген үнемділік есебінен) үшін қосымша сыйақы алады. Еңбек өнімділігі (өндірілім) орындалған монтаждау жұмыстарының көлеміне қарай (жұмысшылар, қызметшілер мен ИТЖ) бір жұмысшыға рубльмен белгілі бір уақыт аралығына (жыл, ай, күн) белгіленеді.

АЗАМАТТЫҚ ҒИМАРАТТАРДАҒЫ ЭЛЕКТРЖАБДЫҚТАРЫ МЕН ЭЛЕКТРӨТКІЗГІШТЕРІН МОНТАЖДАУ

Электрөткізгіштерін монтаждау кезінде мынадай құжаттамалар пайдаланылады: жоспарлар, схемалар, конструктивті сызбалар, сипаттама. Электрөткізгіштерге қойылатын талаптар 31-110-2003 ҚЖ және басқа нормативтік құжаттарда берілген. Енгізу-тарату құрылғыларын (ЕТҚ), тарату қалқандарын (ТҚ), шкафтарды, пульттер мен біржақты қызмет көрсету қалқанқандарын  (БҚ),

магистралдерді, шамдарды, орнату құралдарын т.с.с. монтаждау технологиясын білу қажет. Қабырғалары әртүрлі құрылыс материалдарынан жасалған ғимараттардағы алмастырылмайтын және алмастырылатын электрөткізгіштерді монтаждау технологиясымен танысу; түрлі фирмалардың тізімдемелері бойыншажасырын және ашық электрөткізгіштері үшін пайдаланылатын электрмонтаждау бұйымдарымен танысу; электрөткізгіштердің жалғама төбелердегі, пластикалық және кеңірдектенген құбырлардағы, пластикалық каналдардағы т.б. жаңа түрлеріне мән беру керек.

Ашық электр сымдары деп оқшаулағыш тіректерге немесе құбырларға құрылыс конструкцияларының үстімен жүргізілетін электр сымдарын айтамыз. Құрылыс конструкцияларының үстімен тікелей поливинилхлорид оқшауламасы (ППВ, АППВ) бар жарық беруші желілер сымдары, ТПРФ (АТПРФ) сымдары, металл қабықты жабын және резеңке оқшауламасы бар кабельдер (ВРГ, АВРГ) жүргізіледі. Құрғақ немесе ылғал сылақпен сыланған қабырғалар, аралық қабырғалар мен жабындар бойынша, құрғақ үй-жайлардағы жанбайтын қабырғалар мен жабындар бойынша қоса алғанда кернеуі 380 В дейін (ПУЭ) тікелей ашық сым  (ППВ және АППВ сымдары) жүргізуге рұқсат етіледі. Сымдар құрылыс конструкциялары желілеріне параллель және перпендикуляр орналастырылады, әр 200...250 мм сайын шегелермен бекітіледі. Шегелердің астына жалпақ асбест салынады. Сымдар қиылысқан жағдайда екі қабатты оқшаулағыш лентамен қиылысқан жерді қосымша оқшаулау қажет, ал бетон қабырғаларда – ашық жырақтар тесу керек. ТПРФ және АТПРФ құбырлы сымдар үй-жайлардың сәулет желілеріне параллель немесе перпендикуляр жүргізіледі. Бекіту үшін стандартты қалыпталған қапсырма пайдаланылады. Қапсырмалардың арақашықтары көлденең орналасқан жағдайда — 500 мм және тік жағдайда 700 мм. 15 мм қапсырмада арнайы қысқаштары бар КТ-1 және КТ-2. сымдарды майыстырады. Қапсырмалар пиротехникалық жақтаудың көмегімен шеге тәрізді дюбелдермен (1.4. сурет) бекітіледі.

а

б

Сыз, өте сыз, өртке қауіпті үй-жайларда және металл қабықтарына агресивтік орта үй-жайларда резеңке қабықты кабельдер ашық жүргізуге рұқсат беріледі. Бұл ретте кабельдерге күн көзінің тікелей әсері тимеу керек, өйткені бұл резеңкенің күйін нашарлатады. Кабельдер ТПРФ сымдары сияқты монтаждалады. Ашық электр сымдарын оқшаулатқыштарда монтаждау — қарапайым, бірақ ұзаққа жарамайтын және көп еңбекті қажет ететін процесс. Оқшаулағыштар ілмектермен, зәкірлермен және жартылай зәкірлермен (1.5. сурет) арқауланады.  Оқшаулағыштар бірнеше әдіспен бекітіледі:

Оқшаулағышты ілмекке орап тастау еңбекті көп қажет ететін операциялардың бірі болып табылады, сондықтан көлемі үлкен болған жағдайда СНИ-2 оқшаулағыштарын саптауға арналған станок сияқты механизмдер қолданылады. Оқшаулағыштарда монтаждау үшін ашық және оқшауландырылған ПР, АПР, ПВ, АПВ т.с.с. сымдар қолданылады. Құбырларға ашық жүргізілген сымдар тығыздалған және тығыздалмаған болуы мүмкін.

Тығыздалғандар жарылысқа қауіпті, өте сыз және химиялық агрессивті үй-жайларда оқшаулағыштарды коррозиядан және зақымдалудан қорғау үшін пайдаланылады. Тығыздалу бұрандамалы жалғасқан жерлерді қызыл немесе ақ сыр сіңірілген кендір жіпті бұрандамаға орау жолымен герметизациялаудан тұрады. Ылғал шаң және өртке қауіпті үй-жайларда жіңішке қабырғалы болат құбырлар; сыз және өте сыз үй-жайларда винипласты құбырлар қолданылады. Құбырлар, пакеттер мен блоктар дайындамалары зауытта немесе ЭМШ жасалады. Құбырлық дайындамаларды тазартып, қажетті бұрышқа майыстырады, құбырлардың ұштарына бұрандама кеседі, құбырларды бояп, пакеттер мен блоктарға жинайды (1.6. сурет)

Тығыздалмаған құбырларды бір-бірімен муфталармен (бұрандамалы немесе сыналы құрсау), гильзаға дәнекерлеумен немесе бұрамасы бар қамытпен жалғанады. Дара құбырларды құрылыс конструкцияларының бетіне дюбельдермен немесе бекітпелер арқылы бекітіледі. Қатар жүргізілетін бірнеше құбырларды бекіту үшін арнайы тірек конструкциялар қолданылады.

Дәнекерлеп бекіту тек су-газ өткізетін металл құбырларын пайдалану кезінде ғана қолданылады. Құбырларға жүргізілетін электр сымдарын жалғау және тарамдау қораптар мен жәшіктерде жасалады. Қораптардың арақашықтықтары иілімдер санына байланысты: Жалғастыратын құрылғылардағы тығындарды қызыл бояуға сіңдірілген талшықпен монтаждайды. Құбырларды жерге тұйықтайтын сымдар ретінде пайдаланған кезде құбырлардың барлық бойына үздіксіз электр тізбегі қамтамасыз етілуі керек.

Жасырындар деп сылақтың астына жүргізілетін және құрылыс конструкциясының бекітулі арналарындағы, сондай-ақ құрылыс конструкцияларында оларды дайындау кезінде құйып бекітілетін электр сымдарын айтамыз. Жасырын электр сымдары алмастырылатын және алмастырылмайтын болып бөлінеді. Алмастырылатын электр сымдарын монтаждау кезінде алдын ала созылыңқы қораптар мен болат сымдар тесіп өткізілген құбырлар орнатылады, олардың көмегімен құбырларға сымдар тартады. Басқаша әдіс

тартады, содан кейін ойықтарға жүргізіп, сылақпен немесе цемент қоспасымен бітейді (1.7. сурет). Ауыстырылмайтын сымдар үшін көбіне винипласт құбырлары қолданылады. Винипласт құбырларын жанатын қабырғалар бойымен жүргізу қалыңдығы кемінде 3 мм асбест немесе кемінде 5 мм сылақ қабаты бойынша кейіннен кемінде 10 мм сылақ қабатымен сылай отырып жүргізілуі керек. Өртке қауіпті және жарылысқа қауіпті үй-жайларда электр сымдарын пластмассалық құбырларға салуға тыйым салынады. Пластмассалық құбырлар да металл құбырлары сияқты салынады, оларды өзара пластмасса төлкелермен біріктіреді. Өздерінде сымдарды тартуға арналған арналар мен ойықтар, текшелер, электр жабдықтарын орналастыруға арналған қуыстар қалыптандырылған құрастырмалы құрылыс конструкцияларынан ғимараттар салған кезде олардың жобаға сәйкес келуі және пайдалануға жарамдылығы тексеріледі. Сымдар мен кабельдер жасырын сымдар кезіндегідей тартылады. Электрмонтаждау жұмыстарын жүргізер алдында электрсымдары трассалары, шырағдандарды, қосқыштар мен розеткаларды қосу орындары белгіленеді. Ашық электр сымдары мен электр жабдықтарын орнатуға арналған негізгі осьтер трассаларын жобада берілген таза еден мен төбелер белгілері, құрылыс конструкцияларынан жобалық арақашықтық бойынша жүргізіледі. Таза еден белгісі ені 10... 12 мм және ұзындығы 120... 150 мм қара жолақ түрінде алдын ала тазартылған және ағартылған бетке салынады.

Белгілеу  жұмыстары  электр  сымдары  трассаларын  өлшеуден  және

электр жабдықтары орнатылатын орынға байлаудан басталады. Содан соң құбырлар, өткелдер мен кабельдердің, ұяшықтардың, ойықтардың қораптар мен бекіткіш детальдарын өткізу үшін құрылыс конструкцияларында саңылаулар тесетін орындар белгіленеді. Белгілеу өлшемдері жобаға сай және СНиЕ белгіленуі қажет. Ашық электр сымдарының трассалары нілмен немесе құрғақ охрамен боялған баудың көмегімен белгіленеді. Сызықтар құрылыс конструкцияларының түйісу сызықтарына параллель болуы тиіс. Конструкциялардан арақашықтығы кемінде 25 мм болу керек. Салынған сызықтарға тірек конструкциялары мен көлденең қатер бар бекіткіш детальдардың орындарын белгілейді. Жасырын электр сымдарының трассаларын белгілеу электр қондырғылары арасындағы қысқа арақашықтық бойынша жүргізіледі. Құрылыс конструкцияларында арналар болған жағдайда белгілеу жүргізілмейді, тек арналардың жобаға сәйкес келуі мен олардың техникалық жай-күйлері тексеріледі. Фермааралық кеңістікке орналастырылатын электр желілерінің сызығы, жабындар фермааралық кеңістікке блоктарды, шинасымдарды, қораптарды, лотоктарды беру үшін рольгангтермен жабдықталған арнайы тұрақта монтаждалады. Алаңда блоктар мен материалдарды іріктеу, толтырғыштарға салу, бекітуге арналған бұйымдарды жабын блокқа беру жүзеге асырылады. Монтаждауға дайындалған блоктарды құрастырғаннан кейін блоктар құрылыс крандарымен жобалық жағдайға орнатылады және шиносымдарды, қораптарды жалғайды және сымдар мен кабельдерді монтаждайды. Электр қондырғыларының сенімді жұмысы айтарлықтай деңгейде сымдарды жалғау, ұштау және біріктірулерді орындау сапасына байланысты. Олар механикалық мықты болу керек, аз электр кедергісіне ие болуы және температуралық және тоқ жүктемелерін өзгерткен кезде де ақаусыз болып қалуы керек. Жалғаулар ажырайтын және ажырамайтын болуы мүмкін. Ажырамайтын жалғаулар, сондай-ақ сымдардың тарамдарын ұштау баспақтаумен, пісіріп дәнекерлеумен жүзеге асырылады.

Баспақтау қимасы 10 мм

дейінгі алюминий сымдарды жалғау үшін қолданылады. Жалғанатын сымдарды алюминий гильзаға салып, бір немесе екі жерден басу арқылы баспақтайды. Операция ПК-2м баспақтау қысқаштарымен немесе ГКМ стационар қондырғымен жүргізіледі. Жалғанған жерді басыр кіргізгеннен кейін бір қабат лак жағып, жабысқақ лентамен оқшаулайды және қайтадан лак жағады (глифтальді немесе асфальтты). Алюминийден жасалған бірсымды сымдар пайкамен немесе дәнекерлеумен жалғана алады. Дәнекерлеу процесі жеңіл еритін металлдан

тұратын, дәнекерлаумен балқыған екі өткізгіш сымдарды жалғаудан тұрады. Дәнекерлер негізін қалайы құрайды. Өте қарапайым дәнекерлер қалайыдан, қорғасыннан, сүрмеден және аздаған мыс қоспасынан (ПОС-90, ПОС-60, ПОС т.с.с.; сандар құрамындағы қалайыны білдіреді). Мұндай дәнекерлерді жеңіл балқығыштар деп атайды  (265 °С дейін). Алюминий пісіру үшін мырыш, алюминий, күміс, мыс, кадмий (ЦА-1 мырыш-алюминийлі; күміс пен мырыш қосылған — ЦКО) қоса отырып, балқыту температурасы өте жоғары (500 °С дейін) дәнекерлер қолданылады. Алюминийді пісірудің күрделілігі, алюминийдің ауада қиын балқитын оксид қабықшасымен көмкерілуінде. Сондықтан пісіру алдында оны болат щеткамен немесе пышақпен тазартады және сымдарды айқастыра орап жалғайды, алюминийді балқыту температурасына (850 °С) жақын температураға дейін сымдарды дәнекерлеу шамымен немесе газ жанарғысымен қыздырып, тегеурінмен тотық қабықшасын алып тастау үшін және сымдар арасындағы кеңістікті дәнекермен толтыру үшін жалғанған жеріне дәнекер жағады. Екінші жағынан да дәл осылай жасалады. Жалғанған жерді оқшаулағыш лакпен жабады және оқшаулағыш лентамен орайды. Жалғанған сымдардың бетін жақсы тазарту үшін дәнекерлеу жақпалары (1.1. кесте) мен флюстер (1.2. кесте) пайдаланылады. Біртарамды алюминий сымдарды да (қимасы 10 мм

дейінгі) көптарамдылар сияқты дәнекерлеумен жалғау ұсынылады (СНмҚ). Пісіру екі сымды бірге балқыту жолымен жалғау және кейіннен пісіру тігісінің құрылуын қалыптастыратын процестен тұрады. Бір тарамды сымдар қысқаштар   мен   көмір   электродының   көмегімен   электрлік   пісірумен

пісіріледі.

Флюсті қолданбай пісіру кезінде сымдардың тазартылған ұштарын болаттың ұзынша қиығы тілімінен алынған құрсаумен қысқаштың көмегі арқылы пісірілген сымдардың ұштары құрсаудан 3...5 мм шығып тұратындай етіп қысады. Сосын пісіру трансформаторына қосылған қысқаштар мен көмір электродтар арасында түзілген жалында доғалар пісіреді. Металл суығаннан кейін құрсауды шешіп, болат щеткамен тазартады және лак жағады, сосын оқшаулағыш лентамен немесе винипласт қалпақшамен оқшаулайды да қайтадан лак жағады.

Кең таралған дәнекер жақпалардың рецептурасы

Су

2,5

5,5

2,5

5,5

1.2. кесте. Алюминийді дәнекерлеу және пісіру кезінде қолданылатын кең таралған флюстер рецептурасы

Флюспен пісіру кезінде сымдардың пісірілетін ұштарын бірге бұрап, флюс жағады және қысқаштың көмегімен балқытады. Үлкен қималы (16...240 мм

) көптарамды алюминий сымдар жанастырып қыздыру немесе термитті пісіру әдісі бойынша электрлі пісірумен жалғайды. Қимасы 1,0 мм

-ден 2,5 мм

дейінгі көптарамды мыс сымдарды жалғау және ұштау кезінде сымның ұшын шығыршық етіп майыстырады, оларды кейіннен шығыршық, айыр немесе басқа қажетті пішіндегі ұштықпен қалайыландырады немесе баспақтайды. Ұшталған сымдар аспаптар мен аппараттардың қысқыштарына гайка мен бұрандама арқылы бекітіледі.

Қимасы 4 мм

-ден 10 мм

дейінгі көптарамды мыс талсымдар түтікше ұштықтармен баспақтайтын қысқаштарды басу жолымен ұштайды.

Ажыратылатын жалғағыштар тасымалданатын аспаптарды қосу үшін және түрлі ажыратқыштар мен ауыстырып-қосқыштарда қолданылады. Бірфазалы және үшфазалы электрқабылдағыштарын (қозғалмалы шамдарды, электраспаптарын, электрлендірілген құралдарын) номиналдық тоғы 25 А дейінгі және кернеуі 220 және 38 В электр желісіне қосу штепсель жалғағыштарының көмегімен жүргізіледі. Штепсель жалғағыштары розетка мен айырдан тұрады (1.8. сурет). Жасырын сым кезінде розеткаларды ұяшықтарға орнады және айырға арналған ашық саңылау қалдыра отырып қақпақпен жабады. Розеткаларды сыз үй-жайларға орнатқан жағдайда қақпақ розетканы толық жауып, қозғалмалы болуы керек.

Бізфазалы розеткалардың үш саңылауы болу қажет: фазалық, нөлдік жұмыс және жерге қосқыш сымдарға арналған. Сымдар бекітілген детальдердің көмегімен розетка байланысына қосылады.

\ и

г

Розеткалардың байланыс ұяшықтары жақсы байланысу үшін серіппелі латун тілімдерінен жасалады. Үшфазалы розеткалары төрт саңылаудан тұрады: үш фаза және қоса орындалатын нөлдік жұмыс және жерге қосқыштар үшін. Штепсель айырлары корпустан және ондағы монтаждалған байланыс өзектерінен тұрады. Байланыстар дөңгелек немесе жалпақ болуы мүмкін. Жалпақ байланыс сенімдірек жалғануды қамтамасыз етеді, мыс шығынан азайтады және айырлардың қызмет ету мерзімін көбейтеді. Электрлік пісіру кезінде талшық учаскесін оқшаулағыштан босатып, оны бензинмен жуады. Алюминийден жасалған талшықты ұштау талшық орнатылатын флюс жағылған арнайы қалыпта жасалады. Көмір электродты электрод ұстағыш пісіру трансформаторына қосылады. Трансформатордан шыққан басқа сым қалыптың астына бекітілген суытқышқа қосылады. Электродпен барлық сым талшықтарын балқытады, балқытпаға қоспалайтын шыбықша құяды, ол балқи отырып қалыпты толтырады. Металл суығаннан кейін талшықтың ұшын болат щеткамен тазартады. Осылайша дайындалған талшықтардың ұшына флюс жағып, талшықтар арасында кішкене саңылауы бар науалы қалыпқа салады. Қалыпқа электрод пен қоспалайтын шыбықшаны салады; балқытпа биіктігі 1 ...2 мм шор түзе отырып, қалыпты толтырады. Пісірілген учаскені суытқаннан кейін тазартады, лакпен, жапсырмалы лентамен, қайтадан лакпен  оқшаулайды. Пісіру кезінде тазартылмаған учаскелердегі оқшаулағышты зақымдап алмас үшін қалып алдына екі жағынан қорғаныс қалпақша орнатылады. Көптарамды алюминий сымдарды термиттік пісіру термиттік муфель мен болат кокильден тұратын термиттік патронда жүргізіледі. Талшықты пісіру алдында олардың қимасына байланысты ұзындыққа оқшаулағыштан тазартады, паста тәріздес күйге келгенше сумен араластырылған ВАМИ флюсі жұқа қабатпен жағылады. Талшықтардың ұштарына алюминий төлке немесе қалпақшалар кигізіледі, термиттік патрон кигізеді. Талшықтардың патронға кіретін жерін металл ағып кетпес үшін асбест баумен аздап бұйралайды. Қызып кетуден қорғау үшін оқшаулағыштан босатылған талшықтарға суытқыштар орнатылады. Арнайы сіріңкені жанған кезде 1 000 °С-ға жақын температура құрайтын ұзындығы 350.400 мм сымның тіліміне бекітеді. Осы сіріңкемен муфельдің кесілген жері мен патронды жағады, жану процесінде пісіру болады.

Электр сымдарын монтаждау кезінде қондырғыш және бекіткіш бұйымдары қолданылады.

Қондырғыш бұйымдарына : төлкелер; құйғыштар; қысқаштар; қысқыштар; тартылған, жалғағыш және тармақтағыш қорапшалар; фитингтер жатады (1.9. сурет). Тартылған қорапшалар сымдарды болат құбырларға тарту үшін қызмет етеді. Олар құбырларды жалғауға арналған бұрандамасы бар тұтастай құйылған шойыннан жасалады. Қорапша бұрандаға бекітілетін қақпақпен жабылады. Қақпақ пен қорапша арасына резеңкеден жасалған тығыздағыш төсем салынады. Болат тікбұрышты қорапшалар қалыпты орта үй-жайлар мен сыз үй- жайлардағы болат құбырларды ашық жүргізген кезде сымдарды тармақтау үшін қызмет етеді. Өте сыз және жарылысқа қауіпті үй-жайларда жалғанған жерлерді сыртқы ортадан конструкция есебінен сенімді қорғалуын қамтамасыз ететін фитингтер пайдаланылады. Дөңгелек және тік орындалған пластмассадан жасалған жалғағыш және тармақтағыш қорапшалар құрылыс конструкциялары бойынша ашық жүргізген кезде, сондай-ақ пластмасса құбырларға ашық және жасырын жүргізген кезде қолданылады.

Бекіту бұйымдары монтаждау кезінде құрылыс конструкцияларына электр конструкцияларын, тірек және қондырма бұйымдарды бекіту үшін пайдаланылады — қапсырма шеге, айылбасы бар болат белдіктер, пластмасса белдіктер, поливинилхлоридті ленталар, перфорирленген белдіктер қолданылады. (1.10. сурет).

1.9. сурет. Тармақтағыш қорапшалар мен фитингтер

1.10.сурет. электр сымдарына арналған бекітпелер

Барлық осы бөлшектер құрылыс элементтеріне дюбельдермен бекітіледі. Шеге тәрізді үлгідегі дюбель дірілге ұшырамайтын кірпіш, бетон және темір-бетон беттеріндегі бітеу қосылыстар үшін қолданылады. Мұндай бекітпелер СМП ПЦ құрылыс пистолеттерінің көмегімен жасалады. Алмалы-салмалы бекіткіштер үшін бұрандалы, керме сомынды, талшықты толтыруымен дюбельдер пайдаланылады. Бұрама шегелер, винттер мен бұрандаларға арналған пластмасса дюбельдер кеңінен қолданылады. Конструктивтік бөлшектерді керме дюбельдермен бекіту кезінде оларды алдын ала дайындалған ұяшықтарға қондырады, содан кейін оларға бұрандалар, винттер немесе бұрама шегелер бұрайды. Бұл қосылыстардың беріктігін күшейтеді. Электрмонтаждық жұмыстар кезінде еңбекті көп қажет ететін жұмыстарды көп мөлшерде орындау қажет: қабаттар арасындағы аражабынға ұяшықтар орналастыру, жүйек мен өтпелі саңылаулар тесу, сымдарды жалғау үшін механизмдер тікелей қолданылады.

Осы жұмыстарды жеңілдету үшін әр түрлі механизмдер қолданылады.

Енгізуші-таратушы құрылғылар тұрғын және қоғамдық ғимараттар, жеке тұрғын үйлердің,

тоқ электр энергиясын қабылдау, есепке алу және тарату үшін, сондай-ақ асқын жүктеме және қысқа тұйықталу кезінде ЕТҚ бөлінетін таратушы және топтық тізбектерді қорғауға арналған. Енгізуші-таратушы құрылғы бір немесе бірнеше өзара жалғанған (механикалық және электрлік) панельдерде немесе бір шкафта (ғимараттың түріне байланысты) функционалдық блоктардан тұрады.

ЕТҚ үйге ортақ жарықтандыруды автоматты емес басқаратын блоктардан тұруы мүмкін.

Енгізуші-таратушы құрылғының функционалдық панельдері:

(блоктары) аппаратурасынан тұратын панель; қалқанды орнату түрі бойынша ЕТҚ еден үстілік, аспалы немесе кірістірілген орындауда дайындалады.

ЕТҚ қорғаныс деңгейі

ЕТҚ климатикалық орындалуы

Қазіргі заманғы қалқан, енгізуші құрылғылар, пульттер, қалқаншалар және басқа таратушы құрылғылар — электр энергиясын қабылдау және тарату, басқару және асқын жүктеме мен қысқа тұйықталулардан қорғау үшін аяқталған жинақы құрылғылар. Оларға коммутациялық және қорғаныс аппараттары, өлшегіш аспаптар, автоматика аппаратурасы (жекелеген жағдайларда) мен қосалқы құрылғылар жинастырылған. Жинақы құрылғыларды пайдаланған кезде монтаждауға кеткен еңбек шығындары едәуір қысқарады және желілерді пайдалану сапасы артады.

Таратушы қалқандар.

Қалқандар таратушы, басқару, релелік, сигнализация және бақылау болып бөлінеді. Олар жеке панельдерден, пульт-панельдерден немесе жобада қарастырылған приборлар мен аппараттар орналасқан шкафтардан жинақталатын металл конструкциялардан, сондай-ақ орнатылған аппаратураны қосу үшін құрама шиналардан және екінші тізбектер сымдарынан тұрады.

Таратушы қалқандар желідегі кернеуі 1 000 В дейінгі электр энергиясын

қабылдау және тарату үшін арналған. Конструкцияға қарай олар бір және екі жақты қызмет көрсету, панельді және шкафтық болып бөлінеді.

Бір жақтан қызмет көрсетілетін таратушы қалқандар (сүйеу түріндегі) тікелей қабырғаларға электр үй-жайлар орнатуға және бетті жағына қызмет көрсету үшін есептелген. Басқарудың барлық жетектері мен саптары алдыңғы жағына шығарылған, ал тексеру, қызмет көрсету және жөндеу үшін панельдің артқы жағында тұтас есік бар. Қалқандардың басқа конструкцияларымен салыстырғанда сүйеу түріндегілері аз орынды қажет етеді және өте үнемді. Бір жақтан қызмет көрсетілетін қалқандар бірнеше түрі шығарылады және ашық және жабық орындауларда дайындалады. Алғашқы қалқандарды панельдерден жинайды және арнайы электртехникалық үй-жайларда орнатылады, екіншілері —тығыздағыштары бар шкафтардан жиналып, тікелей цехтарда орналатылады. Бір жақтан қызмет көрсетілетін қалқандарды желілік, енгізуші және секциялық үлгісіндегі панельдерден жинақтайды. Сызықтық панельдер электр энергиясын тұтынушылардың құрама шиналарына қосу үшін қызмет етеді: енгізуші — шина және кабель кірмелерін қосу үшін; секциялық — құрама шиналарды қосылулардың номиналды тоғына секциялау (бөлектеу). Қалқанның шеткі панельдерінің бүйір жақтарын қорғаныш және декоративті есігі бар шетжақ панельдермен жабады. Панельдердің барлық түрлерінде қорғаныс және коммутациялық- қорғаныс аппараттары мен өлшеуіш аспаптары орнатылған, қалыңдығы 2...3 мм иілген болат табақтардан жасалған бірыңғай қаңқа болады. Аппараттарды бекітуге арналған барлық бөлшектер де иілген болат профильдерінен дайындалады. Шиналауды жалпақ алюминий шиналармен оқшаулағышта орындайды. Құрама шиналар қалқанның жоғарғы бөлігінде орналастырылады. Негізгі типтік панельдер ені 800 мм, биіктігі 2 160 мм (алмалы-салмалы ернеусіз — 1 950 мм) және тереңдігі 550 мм болып шығарылады. Желілік панельдердегі ажыратқыштар мен сақтандырғыштарды жалпы плитада монтаждайды: ажыратқыштың төменгі тіреулерін сақтандырғыштардың үстіңгі тіреулерімен қиыстырады, бұл плитаның биіктігі бойынша көлемін кішірейтеді. Аппараттары бар, ток күші 400 А осы плиталар екі қатарға орналастырылады. Жетектерінің тұтқалары есік ойығының екі жағынан панельдердің тіреуіштеріне орналастырылады, ал автоматтардың тұтқалары панель есігіндегі тікбұрышты саңылау арқылы алдына шығарылады. Қазіргі уақытта, әлі күнге дейін жобада көзделген таратушы құрылғыларды орындауға мүмкіндік беретін түрлі схемалары бар ЩО-70 қалқандары, панельдер және шкафтар кеңінен қолданылады. Панельдер сияқты, ЩО-70 шкафтарының да 2 200 х 600 х (800... 1 100) мм габариттік өлшемдері және қосудың 2 000 А максималды тоғы болады.

Екі жақтан қызмет көрсетілетін таратушы қалқандар (немесе кең тұратын) пайдалануға ыңғайлы, бірақ көп орынды талап етеді. Кең тұратын таратушы панельдерден (КТП) жасалған қалқандар жаппай қолданысқа ие болды. Бұл қалқандар үстіңгі және артқы жағында қорғалмаған, сондықтан электр үй-жайларда орнатуға арналған. КТП панельдер биіктігі, тереңдігі және сыртқы түрі бойынша басқару және қорғаныс қалқандарының панелдеріне ұқсас, бұл олардың қосалқы станцияларда және машина залдарында бірлесіп жинақталуын жеңілдетеді. Олар ені 600 және 800 мм, биіктігі 2 400 мм, тереңдігі 550 мм болып шығарады. КТП типтік панельдерінен кернеуі 1 000 В екі жақтан қызмет көрсетілетін таратушы қалқандарды жинақтайды. Панельдердің шартты белгісі, мысалы ПРС-1-15, былай түсіндіріледі: кең тұратын таратушы, шиналау тұрақтылығы. Аппараттарға қызмет көрсету, жөндеу және қосу тұтас есікті автоматтары бар панельдерді қоспағанда, панельдердің артқы жағынан, жүргізіледі. Номиналды тоғы 600 және 1 000 " А " аппараттары мен 400 А автоматтары бар панельдерде бірнеше кабельдерді жалғау үшін шиналық құрастырулар қарастырылған.

Монтаждау сапасын бақылау . Электрмонтаждау жұмыстарының сапасын бақылау кезінде 111-33 СНиҚ басшылыққа алу қажет. Электртехникалық жұмыстардың сапасы ең алдымен қабылданған жабдықтар мен материалдардың сапасына байланысты болады, сондықтан құрылыс алаңына келіп түсетін электржабдығы мұқият қаралып, тексерілуі керек. Мыналар тексеріледі:

Электрлік жарық көзі болып қыздыру шамдары, түпшесімен орындалған люминесцентті шамдар (оның ішінде энергия үнемдейтін) және желілік орындалған люминесцентті шамдар табылады. Қыздыру шамдары біртіндеп энергия үнемдейтіндерге ауыстырылады, алайда шамдалдарды монтаждау кезінде айтарлықтай өзгермейді. Жарықтандырғыш электр қондырғыларының шырағдандары арматурадан және жарық көздерінен тұрады. Арматура жарық ағынының тиісті таралуын, жарық көзін сыртқы орта әсерінен қорғауды қамтамасыз етеді және жарық көзін пайдалану үшін қызмет етеді. Түпше түріндегі шырағдандардың арматурасы корпустан және оған бекітілген патроннан тұрды. Жабық аспалы шырағдандар корпусының астына қорғаныс шынысы ал үстіне бекітпеге арналған құлақша бекітіледі (1.11. сур.). Осындай типтегі бірнеше көздер бір шамдал- аспашамға бекітіле алады. Бұл ретте әрқайсысында ортақ қаңқаға бекітілетін жеке арматура болады. Желілік люминисцентті шамдар үшін металл қаңқадан тұратын, іске қосу-таратушы аппаратура (ІТА), шамұстағыш, стартер ұстағыштар мен жалғаушы сымдар монтаждалған металл қаңқадан тұратын шамдалдар қолданылады. Жоғарыдан шам жабдықталады подвесом қалпақшасы бар. Астында бірі орындалып орналасқан қысқыштар қосу үшін сымдар. Арматура қаңқасына шағылдырғыш, экрандағыш тор, әйнек немесе шашыратқыш бекітіледі. Шырағдан үстінен қалпақшасы бар ілгішпен жасақталады. Қалпақшалардың бірінің астына сымдарды қосуға арналған қысқыш орналастырылған. Шырағдандарды, ажыратқыштарды, розеткаларды және басқа да аспаптарды монтаждау үй-жайда электр сымдарын жүргізу бойынша барлық әрлеу және монтаждау жұмыстарын орындағаннан кейін жүргізіледі.

Сымдарды енгізуге арналған құрылғылар шырағдан түріне және сымдарды жүргізу әдісіне байланысты. Түпше түріндегі шырағдандарды монтаждау кезінде фазалардың ұштары патрондардың орталық түйіспесіне (басына), нөлдік сымдардың ұштары — патрондардың бұранда қауыздарға, ал нөлдік қорғағыш — арматураның қаңқасына қосылады. Шырағданның арматурасы фарфордан немесе фибрадан жасалған оқшаулағыш бөлшектермен оқшаулануы тиіс ілмектерге немесе кронштейндерге бекітіледі Плафон, бра, қабырға және төбе патрондары түріндегі шырағдандар қабырғаға немесе төбеге мықтап бекітілген оқшаулағыш розеткаға орнатылады. Сыз үй-жайлар мен улы және химиялық белсенді ортадағы үй-жайларда монтаждау кезінде, сондай-ақ сымдарды ашық ауада ашық төсеу кезінде сымдарды бөлек-бөлек енгізу үшін екі саңылау көзделеді. Қабырғалар бойынша немесе арқанда ашық жүргізу кезінде шырағдандар жалғағыш қораптар арқылы қосылу керек. Ажыратқыштарды, ауыстырып қосқыштар мен штепсель розеткаларды фазалық сымның кермесіне қосады. Ажыратқыштардың металл корпустары нөлдік қорғаныс сымдарына қосылады. Пластмассалық корпустар жерге тұйықталмайды. Жасырын жүргізу кезінде жарықтандырғыш аппаратураның орнату элементтері құрылыс конструкцияларының ұяшықтарында монтаждалады. Егер бір ұяшықта екі розетка орнатылса, олар ұстатқыш қалып арқылы жалғануы керек. Сымдарды ұяшықтың ішінде ширатуға болмайды. Жарықтандырғыш желілердің таратушы құрылғылары — қалқаншалар —, қарауға қол жетімді қуыстарда, 1,5...1,8 м биіктікте орналасады. Шырағдандарды мүмкіндігінше қызмет көрсету үшін ыңғайлы әрі қауіпсіз орындарға орналастырады.

иілгіш мыс сымдармен қосады және штепсель жалғағыштар немесе аспашам қысқыштың көмегімен желі сымдарымен жалғайды.

Сәндік безендіру үшін шырағдан аспасының орнына кейде ішінде аспашам қысқышы бар шырағданның төбе розеткасы пайдаланылады. Шырағданды тікелей оны қоректендіріп тұрған сымдарға, олар осы мақсатқа арналған жағдайда ілуге болады. Люстралар, аспалар ілмектерге ілінеді. Шырағдандарды тікелей сымдарға ілуге тыйым салынады. Төбедегі ілмек аспашамнан, шырағданнан ливинилхлоридті түтіктердің көмегімен оқшаулануы қажет. Ілмекті оқшаулау шырағдандағы оқшаулау бұзылған кезде электр өткізгіштің бетон плиталары немесе болат құбырлардың металл арматурасында қауіпті шаманың пайда болуын болдырмау үшін қажет. Ілмектерді ағаш жабындарға бекіткен жағдайда ілмекті оқшаулау талап етілмейді. Жабын плита қуыстарына ілмекті орнату үшін тесік тесіп, содан кейін ілмекті тіркейді. Тұтас темір-бетон жабындарда шырағданды барлық жабын арқылы тесіп өтетін түйреуішке іледі. Шырағдандарды іліп қоюға арналған барлық аспаптардың шырағданның бес есе массасымен беріктігін сынайды. Бұл ретте аспаны бекіту бөлшектерінде зақымданулар мен қалған деформациялары болмауы тиіс.

10.

11.

Енгізуші-таратушы құрылғылардың құрамы қандай ?

2 тарау

ӨНДІРІСТІК ҒИМАРАТТАРДАҒЫ ЭЛЕКТРЖАБДЫҚТАРЫ МЕН ЭЛЕКТР ӨТКІЗГІШТЕРІН МОНТАЖДАУ

2.1.

Өндірістік ғимараттарда қолданылатын электр өткізгіштерінің түрлері

Ғимарат ішіндегі электр өткізгіштердің екі түрі болады: қабырғалардың, төбелер мен фермилердің бетіне жүргізілген ашық және ғимараттың конструкциялық элементтеріне (қабырғаларға, аражабындар мен едендерге) жүргізілген жасырын. Өткізгіш түрлері мен сымдардың маркалары үй- жайдағы орта жағдайларымен, ал қоғамдық ғимараттарда — сәулеттік ерекшеліктерімен белгіленеді. Ашық өткізгішті негізінен өндірістік үй-жайларда, ал жасырын — қоғамдық және тұрғын ғимараттарда қолданады. Жасырын жүргізу не алмастырылатын, эксплуатация кезінде құрылыс конструкцияларын бұзбастан ауыстырылуы мүмкін, не алмастырылмайтын, сымдар құрылыс конструкцияларының ішінде (сылақ қабатының астында, аражабындар мен еден конструкцияларында) тастай болып істелген кезде орындала алады. Алмастырылмайтын сымдардың негізгі кемшілігі, ол зақымданған кезде оны ашық сыммен ауыстыруға тура келеді. Жарықтандыру және күштік желілерге арналған өндірістік үй-жайларда оқшауланған немесе сауытты кәбілдермен орындалған, оқшаулағыш тіректерге (роликтерге, оқшаулағыштарға) не тростарға немесе науаларда, қораптар мен құбырларда төселген бекітілген ашық электр сымдары кеңінен қолданылады. Сымдар мен кабельдер стационарлық электр өткізгіштерінде алюминий талсымдарымен қолданылады. Оқшаулағыштарда сымдары оқшауланған ашық өткізгіш сыз, дымқыл, ыстық және өртке қауіпті үй-жайларда ұсынылады. Температурасы 40 °С жоғары жерлерде сымдар мен кабельдердің жылуға төзімді немесе кәдімгідей оқшаулағышы болуы тиіс, бірақ қырман жүктемелері төмендетілген болуы тиіс. Сыз үй-жайлардағы оқшаулағыш ылғалға төзімді болуы тиіс. Оқшаулағыштарға жүргізу үшін АПР, АПРВ, АПВ маркалы сымдар қолданады.

Әкімшілік-тұрмыстық,   қоғамдық,   сондай-ақ  көп  қабатты өндірістік

ғимараттарда электрлік жарықтандыру желісін жасырын жүргізеді, ол интерьерді жақсартады. Мұндай сымдар көбіне ашық сымдардан арзанырақ, өйткені жабын бойынша сымдарды жүргізу немесе еденді дайындау кезінде ең қысқа аралықта рұқсат беріледі. Жасырын сымдар полихлорвинил оқшаулағышы бар маркалары ППВ, АППВ және бейтарап оқшаулағышы бар АПН маркалы арнайы жазық сымдармен, құбырсыз, тікелей еден дайындау қабатында, қабырғалар, төбелер сылағының астынан, құрылыс конструкцияларының саңылаулары мен қуыстарында орындалады. Зауыттарда темір-бетон, гипсбетон және басқа панельдер дайындау кезінде құрылатын құрылыс конструкцияларының арналарына жүргізілетін жасырын сымдар аса жетілген; жөндеу кезінде оны оңай ауыстыруға болады. Аспалы төбелердің үстінен электр сымдарын пластмасса құбырлардағы, металл түтіктердегі немесе сымдары мен кабельдері қорғалған жанбайтын материалдардан; аспалы төбелерде болат құбырлардағы жанатын және қиын жанатын материалдардан орындаған жөн. Жарықтандырғыш желілерінде шырағдандарды қосу үшін ШОС үлгісіндегі жарықтандырғыш шинаөткізгіштер қолданылады. Қимасы 6 мм

мыс сымдардан жасалған, төртсымдық шиносым 25 А тоқ жібереді. Тікелей секцияларда шырағдандарды қосуға арналған штепсель терезелер бар, оларды шинаөткізгішке тек арнайы аспабы штепсель айырымен қосуға болады. Сондай-ақ, шырағдандарды ілуге және жарықтандыру желілерін жүргізу үшін КЛ типті қораптар қолданылады.

2.1.1.

Кабель конструкциялары бойынша траншеяларда, кабель арналарында, құбырларда, қораптарда  кабель тарту Кабельдер тірек конструкцияларында, науалар; ғимараттар мен құрылыстардың қабырғалары бойынша; траншеялар мен блоктарда жүргізіледі. Кабельдерді жүргізу әдісіне қарамастан, трассаны желінің бастапқы және соңғы нүктесі арасындағы арақашықтығы ең қысқа болатындай етіп таңдайды. Кабельдік желілерді монтаждау жобалау құжаттамасына сәйкес жүзеге асырылады, онда: желілерді жүргізу трассасы, трассаның геодезиялық белгілері, жүргізу әдісі көрсетіледі. Геодезиялық белгілер кабельдің тоқпен қыздырылуы кезінде сұйылтылатын сіңірілетін құрамның ағып кетуін болдырмау үшін қажет. Кабельдің жоғарғы бөлігіндегі сіңірілетін құрамды ауыстыру салдарынан қуыстар пайда болуы, ал төменгі бөлігінде — сіңіру жиналуы мүмкін, бұл кабельдің оқшаулағыш қасиеттерін нашарлатады. Кабель мен ғимараттардың іргетастары арасындағы қашықтық кемінде 0,6 м, ал күштік кабельдер мен байланыс   кабельдері арасындағы — 0,5 м.

болуы тиіс. Кабельдерді құбырлармен қатар тігінен тартуға болмайды, ал көлденеңнен 1 м. қашықтықты қажет ететін мұнай, газ және жылу құбырларынан басқа құбырлардан 0,5 м қашықтықта рұқсат етіледі. Кабельдерді берілген қашықтыққа (бірақ кемінде 0,25 м) жақын төсеу қажет болған жағдайда кабельдер асбоцемент немесе керамикалық құбырлармен қорғалуы тиіс. Құбырлармен қиылысқан кезде кабельге дейінгі қашықтық кемінде 0,5 м болуы тиіс. Әр жағынан плюс 2 м қиылысу учаскесінде құбыр топырақ температурасы жоғары жаздық температурасы 10 °С-дан, ал төменгі — 15

°С-ден аспайтындай жылу оқшаулағышпен оқшаулануы керек.

Электрлендірілген темір жолдардың кабельмен қиылысуы оқшаулағыш құбырларда орындалуы тиіс. Қиылысу учаскесі трамвай және электрлендірілген темір жолдардан 3 м-ге және магистралдық электрлендірілген жолдардан 10 м-ге жолға бұру тетіктерінен, айқастырмадан және сорғыш кабельдерден арылуы тиіс. Траншеяларға кабель төсеу елеулі дайындық жұмыстарын талап етеді: трассаны белгілеу, траншея орнату, кабельді жұмыс орнына жеткізу, құбырларды, құм, кірпіш және басқа да қажетті материалдарды жеткізу. Траншея қазу жұмыстарын бастар алдында жерасты коммуникацияларының орналасуын жоспар бойынша тексеру қажет, ал жоспар болмаған жағдайда — трассаға кесе көлденеңнен ені 350 мм сынама шурфтар жасау қажет. Ұзындығы үлкен траншеяларды жер қазатын машиналармен, экскаваторлармен немесе арнайы роторлық орқазғыштармен қазады. Кабельдік траншеялардың өлшемдері  2.1.кестеде келтірілген.

Траншеяның тереңдігі кемінде 700 мм болуы керек; Глубина траншеи должна быть не менее 700 мм; ғимаратқа енгізу кезінде немесе құбырлармен қиылысқан кезде 500 мм-ге дейін азайтылуы мүмкін. Трассаның бағытын өзгерткен кезде траншея кабельдің диаметріне және оқшаулауға байланысты бүгіліс радиусымен қазылуы қажет.

Кабельдің бүгіліс радиусының диаметрге қатынасы мыналарды құрауы тиіс:

£>

2.1.кесте. сауытты байланыс кабельдерін жерге төсеуге арналған траншеялардың өлшемі

Кабель трассасы өтетін жер

Алқапта (айдауда)

су о

о 0,4 0,4

0,45 0,5

0,5

0,5 0,5

0,55 0,6 0,6 0,6

0,65 0,7

£> Кабельдік муфталардың алдағы орналасу орындарындағы траншеяларды бір муфтаға 5 х 2,5 м, әрбір келесісіне плюс 350 мм қазаншұңқырлар құра отырып, кеңейтеді. Кабельдерді төсеу орнына кабель тартуға, тасымалдауға және түсіруге арналған құрылғылармен жабдықталған арнайы кабельдік тасымалдағыштарда және автомашиналарда жеткізеді. Қазылған траншеяны кабель төсеуге дайындайды: траншеяның түбі және қабырғаларын нығыздайды, түбіне құм төсеніш себеді. Траншея ішінде жұмыс істеуге ыңғайлы болу үшін қабырғалары қиғаш болуы тиіс. қозғалып келе жатқан көліктен кабельді жаю кезінде екі жұмысшы барабанды айналдырады, тағы екеуі кабельді траншеяға салады; көлік қозғалысының жылдамдығы — 2,5 км/сағ. Жерде кабельді барабаннан жайған кезде кабельдік көтергіштер немесе тіреулермен көтерілген болат білік қолданады. Көтергіштердің астында ағаш тақтайлар (қалыңдығы 50 мм кем емес) кірпіш немесе темірбетон плиталар қояды. Траншеяда кабельдерді жаюды жеңілдету үшін тікелей учаскелерде әр 2 м сайын аунақшалар және траншея бұрылатын жерлерге бұрыштық аунақшалар орнатылады. Кабельді барабанның үстінен жаяды. Жаю алдында барабаннан қаптаманы алады, жоғарғы орамның жай- күйін тексереді. Барабандарды көтергіш механизмдерді қолдана отырып түсіру қажет, барабандарды автомашинадан лақтыруға үзілді-кесілді тыйым салынады. Жаюды болат тросты жүкарба көмегімен жүзеге асырады. Жүкарба тросы кабельге сым шұлық немесе қысқыштардың көмегімен бекітіледі. (2.1 сур.). Кабельді қолмен тарқату кезінде оны иыққа қойып, транша бойымен немесе оның ішімен баяу жүріп отырады. Бір адамға жүктеме 35 кг-нан аспауы тиіс. Жұмысшылар кабельдің бір жағынан тұруы тиіс. Кабельді бір мезгілде екі тәсілмен: алдымен түсірулі қолдың деңгейіне, содан кейін жерге түсіру керек. Кабельді иықтан лақтыруға тыйым салынады.

Топырақтың шөгуі немесе температуралық өзгерістер салдарынан механикалық күш түсу туындаған жағдайда кабель қорын құру үшін кабельді траншеяға толқын тәрізді (жыланша) салады. Кабель қоры оқшаулағыш ойылған жағдайда да қажет болады — зақымдалған учаскені алып тастайды және кабель қорын пайдалана отырып кабельді муфтаға қосады. Кабельдің құбырға кіретін және одан шығатын жеріндегі кабельге оны құбырдың қырына зақымдап алмас үшін кендір жіп орайды. Әр кабель желісі таңбалануы керек. Нөмірі немесе атауы көрсетілген биркаларды барлық муфталар мен бітеулердегі кабельге, сондай-ақ әрбір 20 м сайынғы тікелей учаскелерге бекітіледі. Биркалар пластмасса, болат немесе алюминий пластинка түрінде орнатылады: дөңгелек, диаметрі 75 мм, тікбұрышты, өлшемі 17 х 40 мм. Дөңгелек пластинкалармен 1 000 В-тан жоғары, тікбұрыштылармен — 1 000 В-тан төмен кернеуге есептелген кабельдер таңбаланады. Биркаларда кабельдің маркасы, кернеуі мен талсымдар қимасы көрсетіледі; жалғағыш муфталарда оның нөмірі көрсетіледі. Кабельді жүргізу аяқталғаннан кейін жерасты құрылыстарымен қиылысқан және жақындасқан барлық өлшемдерінің сәйкестігін тексереді және әрбір желіні тұрақты бағдарларға жалғастыра отырып, трассаның орындау сызбасын құрайды. Егер трассасының жанында тұрақты құрылыстар болмаса, онда кабельдің барлық бұрылыстарына, муфталар орналасқан жерлерде және тікелей трассаның 100... 150 м кейін арнайы көрсеткіштер (реперлер) орнатылады. Трассаны тексеру және таңбалау аяқталғаннан кейін траншеяны еленген жер немесе құм қабатымен көмеді, оның үстіне механикалық бұзылудан

қорғау үшін силикат емес кірпіш немесе темір-бетон плиталар қабатын қалайды. 1 000 В-қа дейінгі кернеуге есептелген кабельдер жер қазу жұмыстарынан механикалық зақымдалулардың болуы мүмкін учаскелерде ғана қорғайды. Егер қазып алынған жердің құрамында тас, құрылыс қалдықтары т.б. болмаса, оның қабатымен траншеяны көмеді. Көмуді 200...250 мм қалыңдық қабатымен жүргізеді, әр қабатын нығыздайды. Қысқы уақытта траншеяны құммен немесе електен өткен жермен көмеді, өйткені қатқан жер кабельді зақымдауы мүмкін, ал көктемде еріп, топырақты шөктіреді. Кабельді қысқы уақытта төсеу кезінде оны жылы үй-жайда қыздыру немесе электр тогының көмегімен жылыту керек. Кабельді жерге траншеясыз салу үшін КУ-25 и КУ-120 кабель төсегіштері қолданылады. Бұл механизмдер бір мезгілде бақылау лентасын, сондай-ақ полиэтилен құбырларын төсей отырып, мыс және талшықты- оптикалық кабель жүргізеді. Кабель төсегіштер сайларды тегістейтін пышақтармен жабдықталған. Бір мезгілде шанақта орналасқан барабандардан кабельдерді тарқатады және сайға төсейді. (2.2. сур.).

Кабельді блок деп кабельді механикалық әсерден қорғауға арналған құрылғыны айтады. Блок асбоцемент немесе керамическалық құбырлардан тұрады. Кабельдің блоктардан шығатын және бағытын өзгерткен жерлеріне кабельдің ыңғайлы тартылуын қамтамасыз ететін құдық орнатылады.

Құдықтың түбіне тоған — металл тормен жабылған жерасты және басқа суларды жинауға арналған тереңдік орналастырады. Блоктар құдық жаққа қиғашынан қойылады.

Құбырларды монтаждар алдында блоктарды бақылау цилиндрі мен ысқыштың көмегімен тазалайды. Бақылау цилиндрді жүкарбаның тросына жалғайды; жүкарбаны айналдыра отырып, құбыр арқылы ысқышты цилиндрді тартады. Блоктарды жер қазу траншеяларына немесе өндірістік үй-жайлардың бетон едендері тереңдігіне (науалар, орлар) салынады. Бұл жағдайда науалар мен орлардың үсті металл плиталармен жабылады. Цехтық электрлік желілерді монтаждау кезінде кабельдер туннельдердегі ғимараттардың қабырғалары бойынша, кабельдік тірек конструкцияларына және тесілген науаларға және қораптарға жүргізілуі мүмкін. Тірек кабельдік конструкциялар сөрелері бар тіреулер, қапсырмасы бар тіреулер т.б. түрінде қалыңдығы 2,5 мм табақ болаттан жасалады. (2.3. сурет). Тіреулер мен плиталарда сөрелері мен қапсырмалары тіреулер мен плиталарға бекітілетін ойықтар бар. Тіреулер мен плиталарды бетон және кірпіш құрылыс конструкцияларына қамыттармен бекітіледі немесе дюбельдермен құрылыс-монтаждау пистолеттерінің көмегімен атқылайды. Бірінің үстіне бірі орналасқан жекелеген сөрелер арасына оқшаулағыш қалқа төселеді және бекітіледі. Тотығудан сақтау үшін металл тірек конструкцияларды ылғалға төзімді бояумен екі қабат етіп жабады. Сыз үй- жайларда конструкциялардың бөлшектер мырышпен қапталуы тиіс. Құрғақ үй-жайларда сымдар мен сауытталмаған кабельдерді салу үшін науалар мен қораптар қолданылады. Науа тікбұрышты прокат немесе шеттері бүгілген тесікті лентадан тұрады. Электрмонтаждық қораптар немесе кабель-арналар науалар сияқты негізден және қақпақтан тұрады. Олар болаттан, алюминийден немесе пластмассадан жасалады.

2.3.сурет. науаны қабырғаға монтаждау:

Науалар немесе қораптар сызбаларға сәйкес блоктарға жиналады; ұялардың, аралық қабырғалар мен жабындарда, қабырғаларда ойықтардың болуы тексеріледі. Науалар мен қораптар орналасқан, тірек конструкциялардың қиылысқан, бекітілген жерлер трассалары белгіленеді, конструкцияларды дәнекерлеу, тегістеу, керме дюбельдің көмегімен бекітіледі. Бекітілген блоктар, науалар мен қораптардың, барабандардың

немесе кабель орамдарының жекелеген секциялары, трасса бойынша олар салынған жерге айырылады. Биіктіктегі жұмыстар жүргізу кезінде төсеме тақталар, инвентарлық мұнаралар, саты, баспалдақтар және т.б. пайдаланылады. Егер биіктігі 2 метрден аз болса, онда жиылмалы баспалдақтар мен асылмалы сатыларды қолдануға болады. Блоктарды және жекелеген секцияларды көтеру үшін цех крандары, автокрандар мен шығырлар қолданылады. Блоктар мен жекелеген секциялар төселген тірек конструкцияларына бекітіледі, оларды өзара бастырықпен және қапсырмалармен байланыстырады. Науалар мен қораптарды орнатқаннан кейін кабельдерді көтеріп, төсейді және кабель қысқышымен бекітеді, таңбалайды. Салынған сымдар мен кабельдерді қосу және ұштау қысыммен тексеру, пісіру немесе дәнекерлеу арқылы орындалады. Кабельдердің қосылуы жалғағыш муфталар үшін арнайы науалардағы муфталарда орындалады. Науалар мен қораптарда сымдар мен кабельдердің үлкен көлемін монтаждау кезінде механизмдер мен аспаптар, «үздіксіз жіп» механикаландырылған аспабы (2.4 сурет) немесе ПУ-1 тартқыш құрылғы (2.5 сурет) пайдаланылады. Полиэтиленнен немесе ПВХ-дан жасалған кішігірім кабель-арналар құрылыс беттеріне жабыстырылады немесе бекіткіш бұйымдарымен бекітіледі, сымды жүргізгеннен кейін қақпақпен жабылады. Металл науалар мен қораптарды ең кем дегенде екі қашықтықта орналасады, сондай-ақ әр тармақты жерге тұйықтайды, науаларды олар үздіксіз тізбекті құрайтындай етіп қосады. Кабельдерді жалғау кабельдік муфталарда жүргізіледі. Муфталарда жалғауға арналған кабельдерді тарқату олардың қорғаныс және оқшаулағыш бөліктерінен біртіндеп алыстаудан тұрады. Күштік кабельдер қабығы мен оқшаулау түрі бойынша мынадай топтарға бөлінеді:

2.4. сур. сымдар мен кабельдердің үлкен көлемін монтаждауға арналған «үздіксіз жіп» механикаландырылған аспабы:

Тоқөткізгіш талсымдар мыстан немесе алюминийден бірсымды және көпсымды етіп жасалады.

Кабельдік муфталар (2.6 сурет) топтастырылады:

Кабельдік муфта герметикалықты, ылғалға төзімділікті, механикалық және электрлік беріктікті және коррозияға қарсы төзімділікті қамтамасыз етуі керек. Кабельдерді тарқату өлшемдері муфталардың конструкциясына, жалғанатын кабельдердің кернеуі және олардың қимасына байланысты болады. Белгілеу өлшемдері арнайы сызғыштармен немесе қолдағы кестелер бойынша белгіленеді. Тарқату алдында кабельге тарқату аяқталатын нүктеде мырышталған сымнан бандаж салынады. Қабықтың әр қабаты біртіндеп алынып, ұқсас бандажбен бекітіледі. Кабельдердің талсымдарын майыстырып, талсым оқшаулағышын қиып алып, жояды. Оқшаулағышты кескен жерді қалған оқшаулағыш бұзылмас үшін өңделмеген жіппен байлайды. Кабельдердің тарамдарын жалғау белгілі әдістердің бірімен жүзеге асырылады: пісіру, дәнекерлеу немесе нығыздау. Бөлінген және жалғанған кабельдер муфтаның төменгі жартысына салынады; тығыздағыш бөлшектер, жерлендіруші кабель орнатылады; жерлендіру сыммен металл қабықшаларын және брондалған жабындыны муфтаның корпусына арнайы болтпен жалғайды. Содан кейін, муфтаны жоғарғы жартысымен жабады. Толтырғыш тесік арқылы муфталардың бос кеңістігі толтырғышпен толтырылады. Эпоксидті муфталар қорғасын мен шойынға қарағанда бірқатар артықшылықтарға ие, олар: өлшемі мен салмағы аз, оңай құрастырылады, герметикалық, коррозияға ұшырамайды және жақсы ылғалға төзімділікке ие. Эпоксидтік муфталар көлденең жалғағышы бар қуыс қаңқалар (қабықшалар) түрінде жасалады. Муфтаның бір жағы кабельдердің жалғанатын ұштарына кигізіледі, ал кабелдің бөлінбейтін бөлігі муфталардың ішкі жағын ластамау үшін таза шүберектермен оратылады. Кабельдің талсымдарын дәнекерлеумен немесе пісірумен жалғайды. Жерлендіруші сым муфтадан тыс өтеді және тарамдардың ашық бөлігін броньмен және кабельді қабығын дәнекерленеді. Жалғанған жерлерді эпоксидті қосылыстармен қапталған мақта жіптен жасалған ленталарды орау арқылы оқшауланады.

0=гз6Ё||За=Ю

□fіnssflj

Тарамдардың ашық бөліктеріне жартылай жабылған айналымдармен шыны лентадан жасалған оқшаулағыш орнатылады және тарамдардың оқшауланған бөліктеріне майсыз компаундтен жасалған кергі орнатылады және оларды құрғақ, қатты жіптерден жасалған бандаждың тарамдарына бекітеді. Жартылай муфталар кабельдің муфтаға кіретін жерлерін шайырланған лентамен жылжытады және тығыздайды; жартылай муфта арасындағы саңылауларды пластилинмен сылайды;

жерге тұйықталған сым муфта корпусының бойымен еркін орналасады және жұмсақ мырышталған сымнан жасалған екі бандажбен бекітіледі. Муфтаны эпоксидті шайыр, пластификатор, толтырғыш және қатайтқыштан тұратын эпоксидті компаундпен толтырады. Пластификатор мен толтырғыш эпоксидтік шайырдың жылуға төзімділігін, созылымдылығын және механикалық беріктілігін арттырады және температуралық кеңейту коэффициентін азайтады. Қатайтқыш қоспаның қатаюын жеделдетеді — шайырдың полимерлеу процесін тездетеді. 12 сағаттан кейін (орташа қатаю уақыты 20 ° C), компаундтың қатаю деңгейін тексереді. Кабельдің шеткі бітеулері талсымдардың электр жабдығына жалғанған жерлерінде жүзеге асырылады. Болат шұңқырлардағы кабельдің шеткі бітеулері кернеуі 10 кВ-қа дейінгі құрғақ үй-жайларда пайдаланылады. Бітеулер үш орындаудан тұрады: Шеткі бітеу резеңке қолғаптарды қолдана отырып (КВР) 10 м аспайтын. Резеңке қолғаптарын қолданумен тоқтату (КВР) кабельдің ұштары 10 м артық емес деңгейдегі айырмашылықта қалыпты ортадағы үй-жайларда 6 кВ дейінгі кабельдерді ұштау үшін пайдаланылады. КВР әртүрлі өлшемдегі қимасы 1 және 6 кВ үшін 240 мм

дейінгі үштарамды кабельдер және қимасы 1 кВ үшін 185 мм

Монтаждау үшін кабельді тарқату, басқа жағдайлардағы ұштау сияқты, қолғап киген кезде кабель оқшаулағышын зақымдалудан сақтау үшін жабысқақ лентадан орайды. Кабельдің тарамдарына қолғап кигізіп, оның корпусын желімдеу учаскесінің (25 ... 30 мм) бүкіл айналасы бойынша қайырады, бүктелген бетті бензинмен сүртіп, бұдыр бет жасау үшін оны егеумен егейді. Қолғапты

жабыстыратын жердегі кабель қаптамасының аумағы, жылтырағанша тазартылып, бензинмен сүртіледі. Желімнің жіңішке қабатын қолғаптың бүгілген жері мен қабықша аумағына жағады. Егер қабықша аумағы қолғаптың диаметрінен аз болса, онда қабықшаға майға төзімді резеңкеден жасалған лентаны орайды, әр қабатына желім жағылады. Қолғаптың корпусын бүгіп (желім кепкеннен кейін), желімделген жерді қамытпен немесе диаметрі 1 мм мыс немесе болат мырышталған сымның төрт орамынан тұратын екі бандажбен тығыздайды, колғаптың корпусына алдын-ала екі қабаттан резеңкеленген лента төсейді. Кабель оқшаулағышын зақымдамау үшін түтіктер негізінің ұштарын байлап, ұштау үшін кабельдің талсымдарын дайындай отырып, түтіктердің ұштарын қайырады. Кабельдің талсымдарын ұштау дәнекерлеу, пісіру немесе  баспақтау  арқылы  орындалады.  Түтікше  мен  ұштықты желімдеу

кабель қабықшасы бар қолғап корпусы сияқты орындалады.

Түтікшелерді ширатылған жіптен жасалған бандажбен қайырылатын бөлігіне түтікшелердің бір бөлігін майға төзімді резеңкемен жабыстырып, тығыздайды (2.7 сурет). Шұңқырларды монтаждау кезінде кабель мен шұңқыр кірден тазартылады, кабельді жабысқақ лентамен орайды. Орамның ортасына сүйемелдегіш      конструкцияға      қосылатын      жерлендіруші     өткізгіш

орналастырылады.

Шұңқырды орамаға тығыз қондыра отырып орнына орнатады, шұңқырдың мойнына екі-үш қабат шайырланған лента салып, барлығын сүйемелдегіш конструкцияға бекітеді. Шұңқырдың тарамдарына фарфор төлкелі қақпақ кигізіледі, кабельдің талсымдарын бүгіп, ұштықтарын ұштайды және электр жабдығының түйісуіне немесе таратушы құрылғылардың шиналарына қосылады. Орнатылған шұңқырға битумді мастика құйылады, оның деңгейі салқындағаннан кейін шұңқырдың жоғарғы шетінен 10 мм төмен болмауы керек.

Эпоксидті шеткі бітеулер жеңіл

береді. Эпоксидті бітеу корпусы кабельдің ұшына уақытша кигізілетін, конус тәрізді формаға құйылған эпоксидті компаунд қатқаннан кейін құралады. КВЭ типті бітеулер кабель талсымдарын оқшаулау және бекіту әдісі бойынша бөлінеді:

Кернеуі 1 кВ дейінгі оқшауланған шиналарымен, қатты қабықшаға салынған, зауытта дайындалып, монтаждау орнына жинақталып жеткізілетін тоқ өткізгіштер

шинаөткізгіштер деп аталады. Шинаөткізгіштер мақсаты бойынша магистральдық, таратушы, жарықтандырғыш және троллейлік болып бөлінеді. Магистральдық шинаөткізгіштер (MШ) басты таратушы қалқаны бар трансформаторды (БТҚ) не ЕТҚ қосуға арналған айнымалы тоқ немесе трансформатор - магистраль блогында қолданылады. БТҚ немесе ЕТҚ шығатын желілерде магистральдық шинаөткізгіштер энергия сыйымды тұтынушыларды, таратушы қалқандарды қоректендіру үшін және таратушы шинаөткізгіштерді қосу үшін қолданылады. Тұрақты тоқта магистральдық шинаөткізгіштер 1,2 кВ дейінгі кернеуге өнеркәсіптік тұрақты тоқ қондырғыларындағы (мысалы, машина немесе статикалық түрлендіргіштерді илемдеу орнақтарының басты жетектерінің электр қозғалтқыштарымен қосу үшін) электр желілерін орындау үшін қолданылады. Тұрақты тоқ магистральдық шинаөткізгіштері 1,6-дан 5,0 кА- ға дейінгі тоқтарға, айнымалы тоқ магистральдық шинаөткізгіштері — алюминиймен 0,8-ден 4,25 кА-ға дейінгі және 1,0-ден 6,3 кА-ға дейін - мыстан шиналармен шығарылады. Таратушы шинаөткізгіштер (ТШ) әртүрлі жеке тұтынушылардың саны көп қосылыстарымен (мысалы, білдек жабдықтары, таратушы қалқандар) магистральдер        орындау        үшін,        сондай-ақ        жарықтандырғыш

шинаөткізгіштерге қуат беру үшін қолданылады.

Таратушы шинаөткізгіштер 40-тан 800 А дейінгі тоқтарға шығарылады. Таратушы шинаөткізгіштердің бір түрі модульді біріктірілген желілерді орындау үшін қуыс едендердің астына салынған едендік шинаөткізгіштер. Мұндай желілер, әдетте, әкімшілік, сауда, көрме және басқа ғимараттарда жүргізіледі (мысалы, электр желісі дербес компьютерлер (ДК) біріктірген кезде,        радио,        байланыс,        теледидар,        үзіліссіз        қуат        көздері        және операторлардың                жұмыс                орындары                үшін).        Едендік        таратушы

шинаөткізгіштер 25-тен 63 А дейінгі тоқтарға шығарылады.

Жарықтандырғыш шинаөткізгіштер жарықтандырғыш аспаптарды немесе төмен қуатты тұтынушыларды қосу үшін қолданылады жарықтандыру шкафтары 25-тен 40 А дейінгі тоқтарға арналған. Троллей шинаөткізгіштері (ТШ) жылжымалы құрамның цехтік электр қабылдағыштарына (мысалы, крандар, арқалық-кран, дара рельстік жолдар, едендік арбалар, маталарды кесуге арналған қондырғылар) қуат беру үшін қолданылады  және 35 А-ден 1 кА-ға дейінгі тоқтарға шығарылады. Электртальдерге иілгіш тоқөткізгіш троллей шинаөткізгіштерді пайдалану мүмкін болмаған немесе ашық троллейлерді қауіпсіздік шарттары бойынша қолдануға болмайтын жағдайларда ұзындығы 6 ... 24 м тікелей дара рельсті жолдарда пайдаланылады. Осындай жағдайларда, қоректендіргіш кабель сырғымалы аспаларда керілген сымарқанға ілінеді, соның нәтижесінде ол электртальдің қозғалысына ере отырып, дара рельстің бойымен қозғала алады. Ашық ауада иілгіш ток өткізгіштері ПУЕ 2.2.33-40 бойынша реттеледі. Магистральді шинаөткізгіштер мынадай әдістермен монтаждалады:

Монтаждау жұмыстарының бір бөлігі ЭДШ-да жүргізіледі:

Монтаждау алаңында ЭДШ-нан жеткізілген материалдардың сызбаларға сәйкес келуін тексереді, сондай-ақ құрылысшылардан трасса қабылдайды. Құрылыс тірек конструкциялары құрылыс негіздеріне белгіленген бекіткіштерді белгіленген орындарға көтереді, бекітеді; көтергіш механизмдерді бекіту орындарын, шынжыр аспаптарды, траверс дайындайды. Шинаөткізгіш блоктарын жобалық белгіге көтереді, тірек конструкцияларына орнатып, оларға бекітеді, содан кейін фазаларды бір бұрандамалы қапсырмалармен немесе дәнекерлеумен біріктіреді, нөлдік сымдар жалғайды. Жұмыс жүргізу кезінде көтергіш құрылғыларды, сатыларды, мінбелерді (2.8 сур.) механизмдер жинағы мен ЖАШ аспаптарын (жинақы азгабаритті шкаф) пайдаланылады. Таратушы шинаөткізгіштерді еденнің үстіне, қабырғалар бойымен және бағаналар арасындағы аралықтарға орнатылады, магистральді жарықтандырғыш шинаөткізгіштер сияқты бекітіліп, темір-бетон және металл фермилердің төменгі белдігі бойымен, металл және темір-бетон фермилерден көлденең төменгі белдіктен жоғары, құрама аспада таратушы шиналармен бірлесіп, темір-бетон бағаналар бойынша 6 м аралықта қабырғаға жүргізіледі. Таратушы және жарықтандырушы шинаөткізгіштерді монтаждау технологиясы магистральдық шинаөткізгіштерді монтаждауға ұқсас.

Шинаөткізгіштерді монтаждаудың дұрыстығына көз жеткізу үшін желілерге визуалды тексеру және «сыңғырлату» жүргізіледі. Төбелері өте биік өндірістік үй-жайларда шырағдандарды тростық электрөткізгіштерде монтаждайды.

Сымарқанды деп сымарқандылармен орындалған, сондай-ақ көтергіш сымарқанмен сүйемелденген, құрылыс конструкцияларына бекітілген электрөткізгіштерді атайды. Сымарқанды электрөткізгіштер ЭДШ-да барлық элементтерді дайындау арқылы монтаждауды толық индустрияландыруға мүмкіндік береді, олардың конструкциялары қарапайым және бекіткіш бөлшектерінің саны аз, еңбек шығындары төмен және үнемді; олар пайдалануға ыңғайлы және қауіпсіз. Сымарқанды өткізгішті монтаждауды орнату кіріктірілген бөлшектер мен бекіту конструкцияларын орнатудан басталады (2.9 сурет). Жаңа ғимараттарда бұл жұмыстар құрылыс кезеңінде жүзеге асырылады; дайын ғимараттарда бұл жұмыстарды электрмонтаждаушылар жүргізеді. Аспалар мен тартқыштардың тірек конструкциялары ретінде болат арқан, мырышталған сым, дөңгелек ыстықтай иленген сым, ашық болат мырышталған сым, болат немесе мыс сымдардан құйылған арқан қолданылады. Электрөткізгіштерін қосу үшін жүргізілетін сымдарға, қораптарға арналған аспаларды, қысқыштарды бекітеді; сымды қоректендіргіш желіге

қосу үшін қажетті қосылымдар мен түсірулерді жүргізіледі.

Монтаждаудың келесі сатысында дайындалған учаскелер мен тораптарды ортақ бір желіге жинайды және оларды керме құрылғылар мен тірек конструкцияларға іледі. Сымарқанды электрөткізгіштер жинау және ілу үшін үй-жайдың қарама-қарсы қабырғаларында 1,5 м биіктікте орнатылған уақытша анкерлік ілмектер пайдаланылады. Сымарқанның бір ұшын ілгекпен ұштап, бірінші ілмекке кигізеді, сымарқанның екінші ұшына керме механизмнің (шұңқыр, жүкшығыр және т.б.) ілгегін механизмнің бос ұшына шеткі ілгектен біршама қашықтықта сымарқанды бекітеді. Екі уақытша анкерлер арасына ілінген, өзіне бекітілген элементтері бар сымарқанды, қажетті салбырау жебесі құрылғанша тартады.

Тірек конструкцияның тарту деңгейін динамометрмен бақылайды. Керу аяқталғаннан кейін сымарқанның бос ұшын керме муфтамен бірге анкерлік ілмекке кигізеді, ал механизмді ілмектен алады. Сымарқанды сүйемелдеу үшін инвентарлық тұғырлар орнатылады. Шыны элементтері жоқ шырағдандар корпусын сымарқанға іліп, бекітеді. Электрөткізгіштің монтаждалған желісін қажетті биіктікке көтеріп, анкерлік бекіткіштерге бекітеді, кергіш құрылғылардың көмегімен керіп, шырағдандарға шамдар, шағылдырғыштар, қалпақтар орнатады. Сымарқан сымдарын жерге тұйықтау үшін, оның көтергіш сымарқанын, шырағдандар корпусын, кабельдердің қабықшаларын және басқа металл бөлшектерін қимасы 5 мм

болат сымарқаннан немесе қимасы 2,5 мм

көптарамды мыс сымнан иілгіш жалғастырғыштардың көмегімен жерге тұйықтағыш шиналарға қосады.

Шырағдандарды қосу біріктіргіш қораптардың көмегімен жүзеге асырылады.

2.2.

КОММУТАЦИЯЛЫҚ АППАРАТТАР МЕН ШЫРАҒДАНДАРДЫ МОНТАЖДАУ

Аппараттарды орнатар алдында мұқият қарап шығады, жинақтылығын, бекіткіш бөлшектерінің болуын, зақымданулардың болмауын тексереді; оларды шаңнан, кірден, артық майланудан тазартып, тазартылған бөлшектерді таза бензинмен сүртеді. Аппараттың дұрыстығын тексеру үшін зәкір, контактілер қозғалысының жеңілділігін; жылжымалы жүйенің қайтармалы серіппе әрекетін; доға сөндіргіш камералардың, жылу релелердің жай-күйін тексереді. Ажыратқаштар жеткілікті механикалық беріктігі бар жылуға төзімді материалдан жасалған оқшаулағыш плиталарға ашық орнатылуы мүмкін. Қажетті өлшемдер мен қалыңдықтардың панелі ажыратқыштың тиісті өлшемдері бойынша ерекшеленеді, содан кейін қажетті диаметрлерде тесіктерді бұрғылайды. Ажыратқышты панельге бекіткіш бұйымдарының көмегімен бекітеді. Қазіргі уақытта ажыратқыштар оларға пышақ орнатылған металл қалқандарда және әдетте фарфор сақтандырғыштармен шығарылады, өйткені ажыратқыштар артық ағымдардан қорғамайды. Ажыратқыштар тігінен орнатылады, жоғарыдан желіден шыққан сымдар, ал төменнен – жабдыққа баратын сымдар жалғанады. Ажыратылған күйдегі пышақтар кернеулі болмауы керек.

Біртарамды алюминий сымдар ұштыққа жалғанатын шайбалар мен бұрандамалардың көмегімен қосылады; біртарамды мыс сымдар бұрандамаларға кигізіп, гайкамен бұрап тастайтын шеңбер түрінде жасалады. Көптарамды сымдар ұштықтармен жасалады. Ажыратқыштың пышақтары қосылулы күйде кейбір күштермен түйіспелік еріншелерге кірулері керек. Егер бұл жағдай орындалмаса, онда еріншелер арасындағы саңылауды реттеу керек. Автоматты сөндіргіштер тексеру және жөндеу үшін қол жеткізуді қамтамасыз ететіндей етіп орналасуы керек. Автоматтар және доға сөндіргіш камералары бар контакторлар камераларды алып тастаған кезде монтаждалады. Автоматты ажыратқыштарды таратушы қалқандар мен жәшіктерге орнатады. Автоматтар, реле және контроллерлер бекітілетін негіз жылуға төзімді болуы керек және оқшаулағыш және механикалық тұрақтылыққа ие болуы керек. Бекіту бұрандамалар, гайкалардың және т.б. көмегімен жүзеге асырылады. Аппараттың корпусын бекіткеннен кейін сымдарды түйіспелерге қосады: жоғарғыларға қуат көзінен; төменгілерге - электр жабдықтарынан. Аппаратты монтаждау аяқталғаннан кейін доға сөндіргіш камералар орнатылады. Сөндіргіштің қозғалмалы түйіспелері камералардың қабырғаларына тиіп кетпеуі керек. Жаңадан монтаждалған аппараттардың айырығын, түсетін жері және түйіспелерді басуы тексеріледі.

Түйіспелердің айырығы деп қозғалмалы және қозғалмайтын түйіспелердің ажыратылған қалпындағы олардың арасындағы аралықты айтады.

Түйіспелердің ойылымы деп қозғалмалы түйіспе бекітілген пластина мен түйіспе ұстатқыш қапсырмасының арасындағы түйіспелердің тұйықталған қалпындағы аралығын айтады, олар қозғал майтын түйіспе алынып тасталса, толық түйіспе қалпынан қозғалмалы түйіспенің қозғалмайтын түйіспемен жанасқан жерлерінің ығысуы мүмкіндігін анықтайды.

Бастапқы басу

Шеткі басу

Басуды динамометрдің және қағаз парағының көмегімен тексереді. Бастапқы басуды (түйіспелер ажыратылған) тексеру кезінде қағазды бекітілетін қозғалмалы түйіспе мен пластина арасына, шеткі басуды тексеру кезінде – ажыратылған түйіспелер арасына салады. Динамометрмен түйіспені қағаз еркін шығарылмағанша тартады – динамометрдің көрсеткіші – бұл керіліс шамасы болады.

Түйіспелерді басуды реттеу қозғалмалы түйіспелерді ұстағыш қапсырмасының қалпын бекітетін ұстағыштардың гайкаларын тарту немесе босату арқылы өзгертумен жүзеге асырылады. Монтаждалған және реттелетін аппарат 10 мәрте қолмен қосу арқылы сынақтан өткізіледі, блоктық түйіспелердің жұмысы тексеріледі және доғасөндіргіш камераларды тексеріп қарайды, қалыңдығы 0,05 мм сүңгі арқылы зәкір мен өзекше арасындағы саңылау тексеріледі. Сүңгіге 5... 7 мм артық саңылау кірмеуі керек.

2.3.

Электр қозғалтқыштары түрлі машиналар мен механизмдердің жетектерінде кеңінен қолданылады. Электр қозғалтқыштарының көптеген түрлері бар, бірақ ең көп таралғаны үш фазалы айнымалы тоқтың асинхронды қозғалтқыштары. Асинхронды қозғалтқыш қозғалмайтын бөліктен - статор, айналмалы бөліктен - ротор және ротор айналатын мойынтіректері бар екі мойынтірек тақтасынан тұрады. Статор тежеушіден және орамды өзекшеден тұрады. Тежеуші құйылған болаттан дайындалады, өзекше оқшаулағыш лакпен боялған табақты электртехникалық болаттан алынған. Табақтар орам сымдарына салынатын ойықтармен таңбаланады. Орам мыстан жасалған оқшаулағыш сымнан жасалады, полюс сандары 2, 4, 6 және 8 үш фазалы магнит өрісі қалыптасатындай етіп жүргізіледі. Үш фазалы тоқтың магнит өрісі полюстер жұптарының саны 3000, 1500, 1000 және 750 айн / мин байланысты жиілікте айналады. Ротордың айналыс жиілігі синхрондыдан (сырғу деп аталатын) 3,6% төмен. Асинхронды қозғалтқыш роторы екі типті болады: қысқа тұйықталған немесе түйіспе сақинасы бар фазалы.

Қысқа тұйықталған ротор өзек ойықтарына балқытылған алюминий құю және оған бір мезгілде қысқа тұйықталу сақиналарына желдеткіш қалақшаларын құю арқылы жасалады. Қысқа тұйықталған роторлы қозғалтқыштың кемшілігі үлкен іске қосу тоғы болып табылады (номиналды тоқтарға қарағанда алтыдан жеті есе жоғары). Оларды шектеу үшін арнайы схемалар, сонымен қатар жылдамдықты        реттеуге        мүмкіндік        беретін        тиристорлық        басқару

қысқа тұйықталудан оның ойықтарына ротордың шетінде орналасқан түйіспе сақиналарға қосылатын үш фазалық орам салумен ерекшеленеді. Сақиналар бір-бірінен және ротордың білігінен оқшауланады және  жезден  немесе мыстан жасалады. Түйіспе сақиналарға

электр қозғалтқышының шетін жабатын қалпаққа бекітілетін щетка ұстағышқа бекітілген графиттен алынған щетка басылады (2.10-сурет). Түйіспе сақиналары роторлық орамның фазаларына қосылады, ал щеткаларға іске қосқыш реостаттар қосылады. Ротор тізбегіндегі реостаттар қозғалтқышты кедергілерін өзгерту есебінен бір қалыпты іске қосуға мүмкіндік береді. Іске қосқаннан кейін реостаттар тұйықталады және қозғалтқыш қысқа тұйықталған ретінде жұмыс істейді. Статордың шеттері өздеріне мойынтіректерді орнату үшін және механикалық зақымданудан сақтау үшін мойынтіректі қалқандармен жабылған. Статор орамдары «үшбұрыш» схемасына бойынша 220 В кернеуге және «жұлдыз» схемасы бойынша 380 В кернеуге қосылады (2.11 сурет). Жұмыс органын қосу үшін біліктердің бір ұшына тегершік немесе жартылай муфта қондырылады. Қозғалтқыштар монтаждау орнына жинақталған күйде жеткізіледі. Такелаж жұмыстары (тасымалдау, тиеу-түсіру, көтеру, төмендету, көлденең жылжулар) механизмтерді қолдану арқылы жүзеге асырылуы тиіс. Салмағы 80 кг-нан асатын электр қозғалтқыштарын көтеру және жылжыту үшін ілмектер мен жүк көтергіш механизмдері пайдаланылады - жүк көтергіштері, тартқыш жүкшығырлар. Қозғалтқыштың тасымалдау және сақтау талаптары сақталмаса, келесі зақымданулар орын алуы мүмкін:

.сурет. Асинхронды қозғалтқыш

Сеть

ев

| а

о|сб

1°

б Мұндай жағдайларда роторды алып немесе алмастан қозғалтқышқа тексеріс жүргізеді. Электр қозғалтқыштарын бөлшектеу және жинау үшін жартылай муфталар мен білік тегершіктері алып тастайтын арнайы құралдар мен аспаптар - қол немесе гидравликалық алғыш (сурет 2.12) пайдаланылады. Мойынтіректерді алу үшін, қақпағынан ұстағышы бар

алғыштар немесе мойынтірек капсюлі қолданылады. Тегершікті және басқа бөлікшектерді алу операциясын жеңілдету үшін оларды бір мезгілде сумен немесе қысылған ауамен салқындата отырып, 200 ... 250 ° C дейін қыздыру шамымен   немесе   газ   жанарғысымен   қыздырады,   ал мойынтіректерді

100.120 ° C дейін қыздырылған таза трансформатор майымен құяды. Жаңа мойынтірек орналастыру үшін мойынтіректің білігі мен ішкі сақинасын бензинмен майлайды, таза шүберекпен сүртіп, минералды май жағады. Мойынтіректі 100 ° C дейін қыздырылған таза минералды маймен ваннада қыздырады.

Жаңа мойынтіректі білігіне  және  қалқанның жонып  өңделген  жеріне

орнату құбыр және болат шайбаларды кесу арқылы жүргізіледі. Құбырдың ұшына бітеуіш кигізіледі. Салмағы 50 кг-нан артық роторды алу қажет болса, ілмектеу әдісі немесе арнайы құрылғылар қолданылады (2.13-сурет). Ілмектеу әдісі ротор білігіне арқан жіп кигізіп, роторды кранмен асылып тұратындай етіп тарту болып табылады. Кранды жылжыта отырып, роторды статордан шығарады және тексеріс орнына ауыстырылады. Ауыр роторларды алып тастау үшін статорға бекітілген аспаптар қолданылады. Аспап рельс кесіндісінен немесе болат арқалықтардан  және аунақшалар мен бандаждар жинағынан тұрады.

Тексеріс мыналарды ұйғарады:

Егер кедергі 0,5 МОм аз болса, онда оқшаулағышты кептіреді. Қуаттылығы  15 кВт дейінгі қозғалтқыштарды қуаттылығы  500 кВт дейінгі қызу шамымен кептіреді. Шам орамның ішінде орналасады. Қуаттылығы 15-тен 40 кВт дейінгі қозғалтқыштарды жылы ауа үрлегішпен ыстық ауамен немесе орамды қуат көзіне қосу арқылы қыздырады. Қозғалтқыштың қуаттылығы 40 кВт жоғары болған жағдайда статордың белсенді болаттағы индукциялық тоқтар көмегімен қыздыру жүргізіледі. Орамдар арқылы ток жүрген кезде бөлінетін жылумен кептіру кез келген ток көзіне қосылғанда, бірақ көбінесе үш фазалы ток көзіне қосылғанда болады. Бұл ретте, қозғалтқыш роторы тежеледі және қозғалтқыш қысқа тұйықталу режимінде болады. 80...90 °C температура құру үшін номиналды кернеуден 12 ... 15% кернеу беріледі, ток 0,7 номиналдыдан артық болмауы керек. Мерзімді түрде ротор 5,6 минутқа шегіндіріліп тежеледі, ротордың айналуы желдетуді күшейтіп, кептіру процесін жеделдетеді. Қозғалтқышты

фазалық ротормен кептіру кезінде, оның орамы сақиналардың үстіндегі тосқауылдармен қысқарады. Кептіруді бастағанға дейін электр қозғалтқыш корпусы жерге нық тұйықталуы керек. Индукциялық ысыраптарды тоқпен кептіру үшін ротор алынған статорды қырнау арқылы оратылған, жылуға төзімді сымның бірнеше айналымдары түріндегі магниттелетін орама қолданылады. Орама кернеуі 60 В дәнекерлеу трансформатор қосылады. Орама статордың өзекшесінде айнымалы магнит өрісін құрайды, ол жылу бөлінетін құйынды тоқтардың пайда болуын тудырады. Кептіру режимі мегомметрмен және термометрмен бақыланады. Орамның оқшаулағыш кедергісі 1 МОм, ал кептіру температурасы — 80.90

°С болуы керек.

Егер 2. 4 сағ ішінде оқшаулау кедергісі өзгеріссіз қалса, 1 МОм-нан төмен емес, онда кептіру аяқталған деп есептеледі. Кептіру нәтижелері хаттамада жазылған. Анықталған ақауларды жою және орамаларды кептіргеннен кейін электр қозғалтқышты жинауға кіріседі. Қозғалтқышты құрастыру, бөлшектеу әдісі сияқты тек кері тәртіпте жүргізіледі. Мойынтіректі қалқандар қондыру үшін олардың периметріне балғамен ағаш немесе қорғасын төсенішті қолдану арқылы ұруға болады. Мойынтіректі қалқандарды бекіткеннен кейін ротордың айналу ыңғайлығын, ротор мен статор арасындағы саңылауларды тексереді. Тексеру төрт жерде сүңгімен жүргізіледі. Саңылаулар айырмашылығы 10% -дан артық болмауы керек. Өлшемдер екі-үш рет жүргізіледі, өлшемдер арасында ротор 90 немесе 180 ° айналады.

Көтергіш-көлік жабдығы

Жүк көтеру және көліктік жабдықтардағы электрмонтаждау жұмыстары кабельдерді төсеу және қосу, кейде - электр қозғалтқыштарын орнатудан тұрады. Таль және тельферлер, сондай-ақ бағыт бойымен қозғалатын цехтік көпірлі крандары сымарқанда иілгіш кабельмен қосылады. Сымарқан кран қозғалысының бүкіл ұзындығына тартылады, ал кабель металл сақиналарға бекітіледі Мұнаралы        крандар        бағыттаушылардың        жанында        орнатылған

дүңгіршектен (тарату жәшік) қоректенеді; қозғалтқыш кабинаның астында (қуатты крандармен) немесе кабинаның үстінде орнатылуы мүмкін. Басқару пульті кабинада орнатылған; ол магниттік қосқыштан, қорғаныс аппаратурасынан, өлшем құралдарынан тұрады. Рельстер бойымен жүретін көтергіш кран қосымша жүктеуден және қысқа тұйықталудан басқа кранның қозғалысын шектейтін соңғы релелерден тұрады. Қозғалтқыштар белгілі бір тоқтату әдістерінің көмегімен қосылады. Цехтік крандары таратушы жәшіктер басқарылады, басқару пульті кабинетте орналасқан. Теміржол тірек және көпірлі крандар жақын немесе сол жалпы қоректену пункті орналасқан үй-жайда орналасқан басқару пультінен қоректенеді. Басқару да сол үй-жайдан жүзеге асырылады. Монтаждау кезінде құрылыс конструкцияларын көтеру және жылжыту үшін қолданылатын машиналар қысқа арақашықтықтарға жүк көтеру және тасымалдау үшін арналған жүк көтеруді білдіреді.

, крандар, қол көтергіштер - электрмонтаждау жұмыстарын қажет етпейді. Электр жетегі бар көтергіш және көлік құралдары үлкен жүктеме сыйымдылығына ие, жүктерді көтеру және жылжыту кезінде көп күш талап етпейді.

Тельфер

Монтаждау        алдында        барлық        бөлшектердің,        аунақшалардың, қозғалтқыштың бекітпелерінің сақталуы және тірек конструкцияларының, қозғалтқыштың дұрыстығын тексереді. Тельфер монорельске бекітіледі: аунақшалар монорельс қимасына салынып, бағыттаушыларға орнатылады. Қозғалтқыш иілгіш кабельмен немесе троллеймен қоректенеді. Екінші жағдайда, түйіспе кабель электр қозғалтқышқа өтетін щеткалармен жүргізіледі. Монтаждау кезінде щетка ұстағышқа щеткалардың сенімді бекітілуі және қыспалы серіппенің керілуі тексерілу қажет. Бақылау қоректенетін кабельдің тізбегінің үзілуінде қосылатын пульт (түймешікті қорап) арқылы жүзеге асырылады және иілгіш кабельмен тельферге ілінеді ол Электр шығырлар дербес көтергіш құрылғы ретінде және көтергіш крандар мен басқа көтергіш құрылғыларды жабдықтау үшін пайдаланылады. Жылжымалы шығырлар монтаждауды қажет етпейді; оларды басқа электр құралдары сияқты ажыратылатын қосылымдар арқылы қосылады. Электрлік көтергіштерге арналған шығырлар көтергіш құрылғының негізіндегі плитаға бекітіледі және желіге тельферлер сияқты қосылады.

Көтергіш крандар көпірлі, мұнаралы және тіректі болып бөлінеді (2.15-сурет).

Көпірлі крандар ғимараттың немесе эстакаданың бағаналар арысына бекітілген, кран асты арқалығына төселген кран асты жолдарымен жүреді. Көпірде (арқалық немесе тор) көтеру және        өздігінен        қозғалу механизмдерімен жабдықталған арба болады. Осылайша, көпірлі кран бірнеше қозғалыс жасайды: көлденең арқалықтардың дөңгелектеріндегі көпір кран асты жолдарымен қозғалады; арба кранның көпірі бойымен жылжиды; көтеру механизмі жүкті тік жазықтықта орналастырады.

Кранның қозғалыс механизмі кранның көлденең фермасында орнатылады.

Көпірлі кранның көп қозғалтқышты электр жетегінің қоректенуі иілгіш кабельді немесе троллейлі жекелеген таратушы құрылғыдан (тарату жәшігі (ТЖ) жүзеге асырылады. Басқару көпір астындағы шеткі аралықта орнатылатын кабинадан жүргізіледі. Қозғалтқыштар көпірдің рамалары мен арқалықтарында және қозғалтқыштарды монтаждауға көзделген тәртіпте арбашаға монтаждалады; басқару панелі кабинада монтаждалады. Кранның барлық металл тоқ өткізбеуші бөліктері жерге тұйықталуы тиіс.

Мұнаралы крандар құрылыс алаңдарында қолданылады және теміржолдар типі бойынша болат рельстерге орнатылады. Мұндай кран арбаның жақтауына сүйенген, порталға бекітілген торлы мұнарадан, және бұрылыс бөлігінен - бір шетіне жүкқармағыш құрылғы, ал екінші шетіне қарсы салмақты жүк ілінетін торлы жақтаудан тұрады. Кранның бұрылу бөлігі мұнара осінің айналасында қозғалуы мүмкін. Кранның қозғалысын қамтамасыз ететін құрылғылар портал алаңында немесе қарсы салмақ жағындағы жебеге орнатылады. Қуат кран жолдарының жанындағы бағанда орнатылған жекелеген таратушы құрылғыдан (ТЖ) жеткізіледі. Крандар үй-жайларда емес, ашық ауада жұмыс істейтіндіктен, кабель сауытталған болуы керек. Таратушы қалқанға дейін иілгіш кабель сымарқанға (тросқа) жүргізіледі. Басқару пульті кабинада болады. Кранның әрбір қозғалысының өз қозғалтқышы бар, жетек мұнараның рельстер бойымен реверсивті қозғалысын, жебе астындағы жүктің қозғалысын және жебесі бар мұнараның айналуын қарастырады. Кранды учаскеден тысқары шығып кетпес үшін, рельстердің шеттерінен екі жағынан біршама қашықтықта крандарға соғылған кезде тұйықталатын түйіспелер қамтылады және осы қозғалыспен басқаратын қозғалтқышты ажыратып, «шеткі релелерді» қосады.

Тіректі крандар мұнаралы крандар сияқты ашық ауада: құрылыстарда және үлкен қоймалар мен полигон-зауыттарды жұмыс істейді. Мұндай крандардың конструкциясы екі тіректегі бір торлы арқалықтан тұрады. Кран рельстер бойымен қозғалады, кран арбасы, егер болса, арқалықтың ұзындығына немесе консоль ұзындығына қарай жылжи алады. Кейде бір тік арқалық (аяғы) қисық бойында қозғалыс жасай алады. Жүкқармағыш құрылғысы бар арба көлденең арқалықтың (ригельдің) жоғарғы бөлігі бойымен жүреді; қозғалтқыш арбаға бекітіледі. Қозғалтқыштың қоректенуі резеңке шлангтегі немесе троллейлердегі иілгіш кабель арқылы жүзеге асырылады. Тарату пункті бағанадағы ТЖ немесе трансформатор дүңгіршегі болып табылады; басқару құрылғысы үй- жайда орналасқан. Барлық электр жабдықтары мен көтеру-тасымалдау жабдықтарына қуат беретін   желілер   осы   типтегі  желілер   мен   жабдықтар үшін  көзделген

тәртіпте монтаждалады.

3 тарау

ТРАНСФОРМАТОРЛЫҚ ҚОСАЛҚЫ СТАНЦИЯЛАРДЫҢ ЖАБДЫҚТАРЫН МОНТАЖДАУ

3.1.

ЖИЫНТЫҚТЫ ТРАНСФОРМАТОРЛЫҚ ҚОСАЛҚЫ СТАНЦИЯЛАРДЫ МОНТАЖДАУҒА ҮЙ -

Монтаж үй-жайды қабылдаудан басталады.

Таратушы құрылғыларды (ТҚ) орнатуға арналған үй-жайларда, құрама біржақты қызмет көрсету камераларының (ҚҚК) ұяшықтары астындағы таза еден қара еденнен 10... 12 мм-ге жоғары, жиынтықты таратушы құрылғының (ЖТҚ) швеллері мен құрылымдарын орнатуға арналған ойықтары орнатқаннан кейін бетонмен толтырылады. Жобаға сәйкес камераларды орнату үшін тұрақты немесе уақытша саңылаулар қалдырады. Барлық есіктер сыртынан ашылады, құлыптар ішкі жағынан кілтсіз ашылуы тиіс. Ғимараттың жер асты бөлігі су өткізбеуі керек және оны тапсырған кезде құрғақ болуы керек. Сызбаларға сәйкес кабель жүргізетін ұңғыма, трансформаторларға арналған шұңқырлар және т.б.қалдырылуы керек.

Монтаждау екі сатыда орындалады:

Такелаж-тасымалдау жұмыстары крандардың көмегімен орындалады. ҚҚК камераларының орнын ауыстыру және көтеру тігінен жүзеге асырылады. Жинау шеткі қатардан басталуы тиіс. Монтаждау аяқталғаннан соң камералар төрт бұрышынан дәнекерленеді. Жұмыстың көп бөлігі ЭДШ-да орындалады.

Жиынтықты тартқыш қосалқы станция жабдықтарын тексеру.

Жиынтықты тартқыш қосалқы станция жабдықтары (ЖТҚС) монтаждау алдындағы тексеруден өтеді, сыртқы байқау жүргізеді, түйіспелі бұрандалы қосылыстарды, оқшаулағыштың дұрыстығы тексереді және бояу жүргізеді. Сондай-ақ, бактың, радиаторлардың бүтіндігін, сызаттардың болмауын, арматураның, оқшаулағыштардағы нақыстың болуын, май деңгейін тексереді, уақытша бітеуіштерді алып тастайды. Тіректі оқшаулағыштарда нақыстардың бекітілуі мен болмауын тексереді. Өтпелі оқшаулағыштарда нақыстардың бекітілуі және болмауын тексереді; Олардың беттеріне металл щеткалармен тазалауға болмайды. Ажыратқыштар мен қосқыштарда тұтқаны жылжыту еркіндігі, бекітудің сенімділігі, түйіспелердің тұйықталу сенімділігі, шиналар мен сымдардың қосылуы тексеріледі. Автоматтар мен релелерде бекітудің сенімділігін, корпустардың тұтастығын, қосылудың сенімділігін және оқшаулағыштың жай-күйін тексереді, түйіспе жүйесінің жұмысын қолмен тексереді. Есептегіштер мен трансформаторларда сымдардың, түймелердің бекіту сенімділігін тексереді. Айырғыштарда толықтығы, бекітілуі тексеріледі. Монтаждауға қабылдау актісін тапсырыс беруші мен мердігердің өкілдері ресімдейді. Тексеруден кейін, ЖТҚС монтаждауға кіріседі. ЖТҚС өтпелі оқшаулағыштар мен ажыратқыштарды монтаждалады, күштік трансформатор қосылады, түйісу беттері тазартылады. Ажыратқыштар кернеу толқындарынан қорғайды. Төмендеткіш қосалқы станция міндетті түрде жерге тұйықталады. Жерге тұйықтау құрылғысы 0,7 м тереңдікте орналасқан, электродтың ұзындығы 2,5 ... 5,0 м жерлендіргіштерден өткізгіштерден тұрады. Жасанды жерлендіргіштер ретінде құбырлар немесе бұрыштар қолданылады. Жерлендіргіштер құрылғылары өзара болат тілкемді дәнекерлеу арқылы жалғанады. Сыртқы контурды монтаждау кезінде жасырын жұмыстарға акт жасалады.

Жалпы құрылыс жұмыстарын жүргізу барысында трансформатор орнатылатын жерге кіретін жолдар, трансформатордың іргетасы және қиыршықтаспен толтырылған майқабылдағыш дайындалды. Трансформаторларға арналған іргетастарды қабылдау кезінде, трансформаторларды    жылжытқанда    тартқыш    құрылғыларды бекітуге

арналған анкерлердің болуы мен дұрыс орнатылуы және аунақтарды бұруға арналған көтергіштердің атында іргетастардың болуы тексерілу керек. Дайындық жұмыстары кезінде қажетті мөлшерде трансформатор майы, оны сақтауға арналған құтылар, термосифонды сүзгілер мен ауа кептіргіштері үшін силикагель индикаторы дайындалуы керек. Қуаттылығы 1 600 кВ • А дейінгі трансформаторлар толығымен жиналып, маймен толтырылған күйде жеткізіледі. Жоғары қуатты трансформаторлар габаритті өлшемдеріне және салмағына байланысты маймен толтырылған немесе майсыз демонтаждалған тораптармен жеткізіледі. Трансформаторлар темір жол арқылы немесе жүккөтергіштігі сәйкес келетін автокөлік платформаларында тасымалданады. Тасымалдау кезінде трансформатордың үлкен осі қозғалыс бағытымен сәйкес келуі керек. Тасымалдау кезінде трансформаторды бекіту дайындаушы зауыттың сызбасына сәйкес орындалуы керек.

көтергіш кранмен немесе гидравликалық домкраттың көмегімен жүзеге асырылады. Трансформатор монтаждау алаңына келгенде, трансформаторды және оның жекелеген тораптарын сақтау шарттары монтаждау басталғанға дейін ұйымдастырылады, алдын ала зертханада трансформаторды қорғау релесі және оның өлшеу құралдары тексеріледі. Трансформаторды монтаждауға дейін оны тасымалдау, тиеу және сақтау жөніндегі барлық операциялар актілерге сәйкес ресімделуі тиіс. Дайындаушы-кәсіпорыннан келгеннен кейін трансформаторды қарап тексеру мынадай тексерулерден тұрады: бекіткіштердің сенімділігі және бак пен платформадағы бақылау таңбаларының сәйкестігі; келген орында санының сәйкестігі; тораптар мен бөлшектерді ораудың сақталуы; автоматты азотпен толықтыруға, тиектерге, крандар мен тығындарға арналған қондырғылар бактарында механикалық зақымданулардың (майысқан және жарықтар жіберілмейді) болмауы; крандардағы тығындардағы және бактың жалғанатын жеріндегі пломбалардың сақталуы; бактар мен платформада майдың аққан іздерінің болмауы және тығыздағыштардың дұрыстығы; радиаторлардың, газ шығаратын құбырдың, термосифондық сүзгінің дұрыстығы, оларға уақытша орнатылған тығыздағыштардың сенімділігі; кеңейткіштің дұрыстығы; диаметрі кемінде 10 мм болатын бакты жерге қосуға арналған бөлек бұрандаманың болуы. Трансформаторды қарап тексеру нәтижелері арнайы акт арқылы тіркеледі. Трансформатордың алаңға келуінен кейін 10 күннен кешіктірмей оның бітеулігі тексереді. Тексеру сипаты трансформатордың тасымалдану жағдайына байланысты. Маймен және кеңейткішпен жіберілген трансформаторлардың бітеулігін майкөрсеткіш белгісінің шегінде майдың

болуы; кеңейткішсіз маймен жіберілмеген трансформаторларда - майдың ағып кеткен іздерінің болмауы бойынша (бұл кезде ешқандай бітеуіштерді ашуға болмайды); азоттың немесе құрғақ ауаның артық қысымымен жіберілген трансформаторларда – манометрдің көрсеткіші бойынша тексеріледі.

Артық қысымның 20 кПа (0,2 кгс/см

) дейін төмендеуі бітеуліктің бұзылуына жатады.

Сондай-ақ бітеуліктің бұзылуы болып трансформатордың тасымалдану жағдайларына қарамастан, бактың жалғанатын жеріндегі, кранның май шығаратын жеріндегі пломбалардың немесе тығындардың зақымдануы есептелінеді. Дайындаушы-кәсіпорыннан майсыз немесе маймен толық толтырылмай жіберілген трансформаторлар қысқа мерзімде монтаждалып, маймен (үстеп құйылуы) құйып толтырылуы керек. 35 кВ трансформаторлар үшін майды (үстеп құю) құйып толтырудың ең шекті мерзімі уақыты 6 ай, 110 кВ трансформаторлар үшін - дайындаушы- кәсіпорыннан трансформаторды жөнелткен күннен бастап - 3 айды құрайды. Қандай да бір себептермен трансформаторды монтаждау белгіленген мерзімде орындалмаған жағдайда, сақтау орнында кеңейткішті, ауақұрғатқышты уақытша монтаждау және майды қалыпты деңгейге дейін (үстеп құйылуы) құйып толтыру ұйымдастырылады. Бұл талаптар орындалмаған жағдайда, трансформаторды пайдалануға бермес бұрын тексеріс жүргізу, ал кейбір жағдайларда бақылау қыздыру, кептіру қажет. Сақтау кезеңінде трансформатордың және оған құйылған майдың жай-күйі қайта-қайта бақыланып отырады.

3.3.

алғаш рет ХХ ғ. 30-шы жылдары әзірлене бастаған. Қолданыстағы модельдер 40 кВ-ға дейінгі кернеуде кіші тоқтарды ағытып тастай алған. Сол жылдарды вакуумдық аппаратураларды дайындау технологиясы жетілмегендіктен, бәрінен бұрын, қымталанған камерада терең вакуумды ұстап тұру бойынша техникалық қиындықтар болғандықтан барынша қуатты вакуумдық ажыратқыштар шығарылмаған. Электр желісінің жоғары кернеулігінде үлкен тоқтарды өшіруге қабілетті, сенімді жұмыс істейтін вакуумдық доға сөндіргіш камералар жасау үшін ауқымды зерттеу жұмыстарының бағдарламасын орындау керек болды. Бұл жұмыстарды жүргізу барысында шамамен 1957 ж. қарай вакуумдағы доғаның жану кезінде болатын негізгі физикалық процестер анықталып, ғылыми түсіндірілген.

Вакуумдық ажыратқыштардың бірлі жарым тәжірибелі үлгілерінен оларды өнеркәсіптікте сериялап шығаруға көшу тоқтың мезгілсіз үзіліп кетуінен туындайтын, қауіпті коммутациялық кернеудің артып кетуін болдырмаудың тиімді әдісін табуға, кернеуді реттеуге және оқшаулағыш бөлшектерінің ішкі бетінің ластануына байланысты күрделі проблемаларды, өте сенімді жаңа сильфонддарды жасау және экрандау т.б. проблемаларын шешуге бағытталған, қосымша қарқынды зерттеулер жүргізуді және әзірлемелерді талап еткендіктен тағы екі онжылдық уақытты алды. Қазіргі уақытта, әлемде электр желілеріндегі орта (6, 10, 35 кВ) және жоғары (қоса алғанда 110 кВ дейін) кернеулі үлкен тоқтарды ажыратуға қабілетті өте сенімді тезәрекетті вакуумды ажыратқыштарды өнеркәсіптік шығару жөнге келтірілген.

Сиретілген газ (10 -6

... 10 -8

Н/см

) атмосфералық қысым кезінде газдың беріктігінен он есе артық электрлік беріктілікке ие болғандықтан, бұл қасиеті жоғары вольтты ажыратқыштарда кеңінен пайдаланылады: олардағы вакуумда түйіспелердің ажырауы кезінде бірінші тоқ өткеннен кейін бірден доғада нөл арқылы оқшаулағыш қайтадан қалпына келтіріп, доға қайтадан жанбайды. Вакуумдық аралықта түйіспелердің ажырауы сәтінде коммутацияланған тоқ электр разрядының - вакуумды доғаның пайда болуы бастайды, оның болуы түйіспелердің бетінен вакуумды аралыққа буланып кететін металл есебінен сақталады. Иондалған металл буынан құрылған плазма электр тогын өткізеді, сондықтан тоқ түйіспелер арасында оның нөлден өткен кезіне дейін өтеді. Тоқтың нөлден өткен кезде, доғасы сөнеді, ал қалған металл буы дереу (7,10 мкм) түйіспелер бетінде және доға сөндіргіш камераның басқа бөлшектерінде вакуумдық аралықтың электрлік беріктігін қалпына келтіре отырып, сұйытылады. Сонымен қатар, ажыратылған түйіспелерде оларға жұмсалған кернеу қалпына келтіріледі.

Вакуумдық ажыратқыштардың түрлері:

ауыстыру мүмкіндігі (жаңа құдықтар негізінде вакуумдық камералардың қазіргі заманғы дамуы бұл құбылыстарды мүлде жоққа шығарады);

Майлы ажыратқыштардың ортақ кемшілігі жұмыстың аз ресурсы болып табылады, әсіресе жиі коммутацияларға байланысты өндірістерде. Мәселен, болат балқытатын пештерге қуат беру кезінде май ажыратқыштарды пайдаланылғанда, олардың орташа күрделі жөндеуге дейінгі атқарымы бірнеше күнді құрайды. ВМГ-10 ажыратқышы үшін, нұсқаулыққа сәйкес, күрделі жөндеу алты жылда бір рет немесе қысқа тұйықталу (ҚТ) алты рет ажыратылғанда ғана жүргізілуі тиіс. Ажыратқан кездегі жарылыс қаупі, май деңгейін үнемі бақылау, мотаждау кезінде деңгейі бойынша шағын жол берілетін ауытқулар, барынша қуатты қосу жетектерінің қажеттілігі – осының барлығы майлы ажыратқыштарды сапалық ескірген деп тануға және оларды неғұрлым қазіргі заманғы түрлеріне: вакуумдық және элегаздық ажыратқыштарға ауыстыруға әкеліп соқтырды.

Ескірген ажыратқыштарды ауыстырудың нұсқасы ретінде, өндірушілер «Ретрофит» - ескі тарату құрылғыларына жаңа бейімделген ажыратқыштарды орнату бағдарламасын әзірленуде, бұл анағұрлым экономикалық тиімді. Майлы ажыратқыштардың артықшылығы конструкциясының қарапайымдылығы және құнының төмендігі болып табылады

май толтырылған бакке орналастырылған енгізуден, түйіспе және доға сөндіргіш жүйелерден тұрады. 3...20 кВ кернеу үшін қолмен немесе қашықтықтан басқарылатын бірбактік (бір бакте үш фаза), 35 кВ кернеу үшін – қайта қосу автоматы (ҚҚА) бар қашықтан немесе автоматты басқарылатын үшбакті (әр фаза бөлек бакте) болады. Май фазаларды бір-бірінен (бірбакті) және жерге қосылған бактен оқшаулайды, сондай-ақ доғаны сөндіру үшін және ажыратылған күйдегі түйіспелер арасындағы айырымды оқшаулау үшін қызмет етеді. Ажыратқыш іске қосылған кезде алдымен доға сөндіргіш камералардың түйіспелері ажыратылады. Осы түйіспелер ажыратылған кезде пайда болатын электр доғасы майды ыдырайды; ал доғаның өзі жоғары қысымды газ тәрізді көпіршікте (70% дейін сутегі) қалады. Көпіршіктегі сутегі мен жоғары қысым доғаның деионизациялануына ықпал етеді. 35 кВ-тан жоғары кернеуге арналған ажыратқыштарда доға сөндіргіш камераларда үрлеу құралады. Доға сөндіргіш жүйесі түйіспелердің айырылыс жылдамдығына қатысты доғаның созылу жылдамдығын арттыратын бірнеше үзілістерге ие болуы мүмкін.

Қарқынды газды үрлеу (доғаға қатысты майдың қозғалысы бағытына байланысты бойлық немесе көлденең болуы мүмкін) жасауға арналған доға

сөндіргіш камераларда орналастырылуы мүмкін. Түйіспелердегі кернеулерді (доғалардың өлшемін) теңестіру үшін, айырылымдар ұштастырылады. Доғаны сөндіргеннен кейін, траверсті түйіспелер шунттар арқылы ағып өтетін тоқты үзе отырып айырылысады. Бактік ажыратқыштардың артықшылығы конструкциясының қарапайымдылығы және жоғары ажырату қабілеті.

бір-бірінен және доға сөндіргіш құрылғылардың жерден тоқ өткізгіш бөліктері оқшаулағышы ретінде әртүрлі қатты оқшаулағыш материалдар (керамика және т.б.) пайдаланылады. Май тек газ шығару үшін қолданылады. Тізбектегі әрбір үзіліс әдетте көлденең үрлегішпен жасалынған доға сөндіргіш құрылғысы бар бөлек камерамен жабдықталады. Ажыратылған күйде, жылжымалы түйіспе үзілудің электрлік беріктілігін арттыру үшін майдың деңгейінен жоғары болады, өйткені ыдырау өнімдерінің ластануына байланысты майдың аз көлемі өз диэлектрлік қасиеттерін жоғалтады. Майдың буын доғаны сөндірген кезде ыдырайтын өнімдермен бірге кетіп қалудан сақтау үшін құрылымда май айырғыш қарастырылған. Үлкен номиналды токтарда екі жұп түйіспелер (қолданыстық және доға сөндіргіш) қолданылады. Қолданыстық түйіспелер ажыратқыштың сыртында, ал доға сөндіргіштер ішінде орналасқан. Доға сөндіргіштер түйіспелердің ұзақтығын реттеу кезінде, алдымен қолданыстық түйіспелер (доға пайда болмастан), содан кейін доға сөндіргіштер ажыратылады. Майы аз ажыратқыштардың артықшылығы майдың аз мөлшері мен массасы; кемшілі - майды бақылау және толтырып отыру қажеттілігі болып табылады.

ІШКІ ЖӘНЕ СЫРТҚЫ ЖЕРГЕ ТҰЙЫҚТАУ КОНТУРЛАРЫН МОНТАЖДАУ

Ресейде жерге тұйықтау және оны орнату талаптары электр қондырғыларын        орнату        қағидаларымен        регламенттеледі. Электртехникадағы жерге тұйықтау табиғи және жасанды болып бөлінеді

Табиғи жерге тұйықтау.

Жерге тұйықтағыш — жерге тұйықтайтын өткізгішпен қосылған метал өзекше. Табиғи жерге тұйықтауға құрылымы жердегі тұрақты орналасуды көздейтін конструкциялар жатады. Олардың кедергісі ешқандай жолмен реттелмегендіктен және олардың кедергі мәніне

ешқандай талаптар қойылмайтындықтан, табиғи жерге тұйықтау конструкциясын электр қондырғысы жерге тұйықтау ретінде пайдалануға болмайды. Табиғи жерге тұйықтағыштарға мысалы, құбырлар жатады.

Жасанды жерге тұйықтау.

Жасанды жерге тұйықтау – жерге тұйықтағыш құрылғысы бар электр желісінің, электр қондырғысы немесе жабдықтарының қандай да бір нүктелерін әдейілеп электрлік жалғау. Жерге тұйықтау құрылғысы (ЖТҚ) жерге тұйықтағыштан (өткізгіш бөліктерінен немесе жермен тікелей немесе аралық өткізгіш орта арқылы электрлік түйісетін, өзара қосылған өткізгіш бөліктерінің жиынтығы) және жерге тұйықталған бөлігін (нүктесін) жерге тұйықтағышпен жалғайтын жерге тұйықтау өткізгішінен тұрады. Жерге тұйықтағыш қарапайым металл өзекті (болаттан жиірек, мыстан сирек) немесе арнайы пішінді элементтердің күрделі кешені болуы мүмкін. Жерге тұйықтау сапасы жерге тұйықтағыш электродтардың ауданын ұлғайта және жердің электрлік кедергісін азайта отырып, жерге тұйықтағыш электродтардың санын көбейте және (немесе) олардың тереңдігін ұлғайта отырып; оны қыздырып, топырақтағы тұз концентрациясын және т.б. арттыра отырып, жерге тұйықтау кедергісі, тоқ ағынының кедергісі (төмен

болғаны дұрысырақ) мәнімен анықталады.

Жерге тұйықтау қондырғысының электр кедергісі әр жағдайда әртүрлі және ЭҚОҚ талаптарына және тиісті стандарттарға сәйкес белгіленеді (нормаланады). Электр қондырғылары электр қауіпсіздігі шараларына қатысты төмендегідей бөлінеді:

.сурет. Тереңдіктегі жерге тұйықтағыш:

Сыртқы контурды монтаждау.

Сыртқы контур муфтамен жалғанатын бірнеше өзекшеден тұрады. Электрод жаңа өзекшелерді қосу арқылы жерге бірнеше ондаған метр тереңдікте  енеді (3.1 сур.). Өзекшелерді қажетті қарсылыққа жетпейінше, шойбалғаның көмегімен тереңдетеді.

монтаждау көп уақыт пен материалдық шығындармен байланысты. Алдымен жоспарланған контур бойынша траншея дайындау керек. Траншеяның ең алшақ жерлерінде болат бұрыштарды жерге қағып, олардың ұзындықтары алдын-ала таңдалынады. Әрбір бұрыштың бір ұшын бітелу процесін жеңілдету үшін ұштау керек (3.2-сурет). Барлық бұрыштарды өзара болат тілкеммен дәнекерлейді. Дайын жерге тұйықтау контурынан үйге дейін негізгі жерге тұйықтағыш шинамен қосылатын болат тілкем салынады. Барлық дәнекерленген жерлерді коррозия болдырмау үшін битумды лакпен жабылуы керек. Бұл жұмыстарды орындағаннан кейін, траншеяны біркелкі топырақпен көмуге болады.

Сақиналық жерге тұйықтағышты жерге тұйықтауды монтаждау (3.3 сурет) ғимарат іргетасынан 0,8 .„1,0 м қашықтықтағы траншеяларды дайындаудан басталады.

а

бүйірінен қарағандағы көрініс ; б

қарағандағы көрініс ; в

Бұл траншеяға болат тілкем жер бетінен 0,5 ... 0,7 м тереңдікке тұйықталған контур бойынша орналастырылады. Содан кейін керек жерге қорғаныс өткізгіші дәнекерленеді. Траншея көміледі. Сақиналы жерге тұйықтау сенімді қорғасты қамтамасыз етеді. Оның кемшіліктері жоғары құнында, өйткені ол едәуір көлемді жер жұмыстарын жүргізуді қажет етеді.

Жерге тұйықтаудың ішкі контурын монтаждау . Траншеяларды көмбес бұрын жерге тұйықтаудың сыртқы контурына болат тілкемдер немесе дөңгелек өзекше дәнекерленеді, оларды кейіннен жерге тұйықтайтын жабдықтар орналасқан ғимараттың ішіне енгізіледі. Жерге тұйықтағыштарды ішкі жерге тұйықтау желісіне (жерге тұйықтаудың ішкі контурына) қосатын енгізулер кемінде екеу болуы керек. Олар жерге тұйықтағыштарды өзара жалғағандағыдай өлшемдер мен қималардағы болат өткізгіштермен орындалады. Әдетте, ғимаратқа жерге тұйықтағыш өткізгіштерін енгізу қабырғасының екі жағынан шамамен 10 мм шығып тұратын, жанбайтын металл емес құбырларға салынады. Өнеркәсіптік кәсіпорындардың цехтарында және трансформаторлық қосалқы станциялардың ғимараттарында жерге тұйықталатын электр жабдықтары әртүрлі жолмен орналасады, сондықтан оны жерге тұйықтау жүйесіне қосу үшін үй-жайға жерге тұйықтау және бейтарап қорғаныс өткізгіштер салу керек. Соңғылар ретінде қолданыстық бейтарап өткізгіш

(жарылысқа қауіпті қондырғыларды қоспағанда), сондай-ақ ғимаратттардың металл конструкциялары (бағаналар, фермалар және басқалар.) осы мақсатқа арналған өткізгіштері, өндірістік мақсаттағы металл конструкциялары (таратушы құрылғылардың қаңқалары, кран асты жолдары, лифт шахталары, жиектелген арналар т.б.), электр өткізгіштерінің болат құбырлары, кабельдердің алюминий қабықшасы, шинаөткізгіштердің қаптамалары, жәшіктер және науалар, кез келген мақсаттағы тұрақты төселген металл құбырлар (жанғыш және жарылғышқа қауіпті заттар мен қоспалар, канализация және орталық жылыту құбырларын қоспағанда) пайдаланылады. Құбырлы өткізгіштердің металл қабықшаларды, көтергіш сымарқанды, металл түтіктерді, кабельдердің сауыт және қорғасын қабықтарын нөлдік қорғаныс өткізгіштер ретінде қолдануға тыйым салынады, бірақ олар өздерін жерге тұйықталуы немесе нөлденуі керек және ұзына бойы сенімді қосылуларға ие болуы керек. Егер жерге тұйықтаудың табиғи манистральдарын пайдалануға болмаса, онда жерге тұйықтау немесе бейтарап қорғаныс өткізгіштер ретінде болат өткізгіштер пайдаланылады, олардың ең төменгі өлшемдері

3.1. кестеде келтірілген.

Үй-жайлардағы жерге тұйықтау өткізгіштері тексеру үшін қолжетімді болуы керек, сондықтан олар (жасырын электр өткізгіштердің болат құбырларын, кабелдердің қабықшаларын және т.б. қоспағанда) ашық жүргізіледі. Жерге тұйықтаудың ішкі контурын монаждау кезінде, қабырғаларлар арқылы өту ашық ойықтарда, жанбайтын металл емес құбырларда, жабындар арқылы — еденнен 30-50 мм-ге жоғары шығып тұратын сондай құбырлар кесінділерінде орындалады. Жерге тұйықтайтын өткізгіштер жарылысқа қауіпті қондырғыларды қоспағанда, құбырлар мен ойықтардың саңылауларын оңай тесіп шығатын жанбайтын материалдармен бітеліп, еркін жүргізілуі керек. Төсеу алдында болат шиналар барлық жағынан түзетіліп, тазартылады және боялады. Жіктерді дәнекерлегеннен кейінгі біріккен жерлерін асфальт лакпен немесе майлы бояумен жабады. Құрғақ үй-жайларда нитроэмальдарды қолдануға болады, ал сыз және күйдіргіш булы үй- жайларда химиялық белсенді ортаға төзімді бояулар қолдану керек. Үй-жайларда және тексеруге және жөндеуге қолжетімді жерлердегі агрессиясыз орта сыртқы қондырғыларда жерге тұйықтау және бейтарап қорғаныс өткізгіштердің бұрандалы қосылыстарын түйісу беттерінің әлсіреуіне және коррозиясына қарсы шаралар қолданылған жағдайда оларды пайдалануға рұқсат етіледі.

3.1.кесте. Жерге тұйықталатын өткізгіштердің ең төмен өлшемдері

Ішкі жерге тұйықтау контурының ашық төселген жерге тұйықтағыш және бейтарап қорғаныс өткізгіштері ерекше түстерге ие болуы тиіс - жасыл фонда бір-бірінен 150 мм қашықтықтағы ені 15 мм сары түсті жолақтар. Жерге тұйықтағыш өткізгіштер көлденеңнен немесе тігінен орналастырылған, бұрышта оларды ғимараттың қиғаш конструкцияларына қатарластырып қана салуға болады. Тікбұрышты қимасы бар өткізгіштер құрылыс-монтаждау пистолеттің немесе пиротехникалық түзеткіштің көмегімен кірпіш немесе бетон қабырғаға кең жазықтықпен бекітіледі. Ағаш қабырғаларға жерге тұйықтағыш өткізгіштер бұрандалармен бекітіледі. Жерге тұйықтағыштарды бекітуге арналған тіректер мынадай арақашықтықтарды сақтай отырып, орнатылуы керек: Сыз, өте сыз үй-жайларда мен күйдіргіш булы үй-жайларда жерге тұйықтағыш өткізгіштерді тікелей қабырғаға бекітуге рұқсат етілмейді, олар қабырғаға дюбельдермен бекітілген немесе сылап бекітілген тіректерге дәнекерленіп қалады.

және жабық

Конструктивтік орындау бойынша тарату пунктері (ТП) ашық және жабық болып бөлінеді. Жабық ТП салынуда кезінде кернеуі 6-10-35 кВ жақын ірі электр энергиясын тұтынушылардың, сондай-ақ қалалық электр желілерінде; ашық РП орналастырылады ашық ауада кернеу 35 кВ және одан да көп. Қалалық желілерде құрама шиналардың бір жүйесі бар 6-10 кВ таратушы құрылғы (ТҚ) әдетте терезесіз және жылусыз бір қабатты ғимаратта орналастырады. Жабдықтың орналасуына қарай, таратушы құрылғылар бір қатарлы немесе екі қатарлы болуы мүмкін, мұнда жинақы ғимараттар шығады. Соңғы уақытқа дейін таратушы құрылғылардың электр жабдықтарын монтаждау оны орналастыратын жерде жүзеге асырылған. Бұл монтаждау құнының өсуіне әкеліп соқтырды және оның еңбекті көп қажет етуі салдарынан пайдалануға беру мерзімі ығыстырылады. Таратушы құрылғыларды монтаждауды жылдамдату үшін электр өнеркәсібі жеткізетін ірі блокты электр жабдықтарының жиынтығы кеңінен қолданылады. Блоктар –жоғары қуатты барлық электр аппараттары, өлшеу, қорғау, автоматика, сигнал беру және басқару құрылғылары орнатылған металл шкафтар (камералар). Шкафтар аппаратураның ішіне орнатылғандар бойынша бір-бірінен ерекшеленуі болуы мүмкін. Оларға жоғары қуатты ажыратқыштар (майлы ажыратқыштар немесе жүктеме ажыратқыштар), айырғыштар, тоқ трансформаторлары, кернеу трансформаторы, разрядтаушылар, қорғаныс аппараттары, электр энергиясын есептеу және өлшеу құралдары орнатылады. Осылайша, электр жабдығының блоктары ТП немесе трансформаторлық қосалқы станцияның (ТҚС) үй-жайларына орнатылатын,  зауытта   алдын  ала   монтаждалған   ұяшықтардан  тұрады.

Жабдықтар кіріктірілген жиынтықты камераларды пайдалану индустриялық әдістермен монтаждау жүргізуге мүмкіндік береді, осыған байланысты монтаждаудың еңбек қарқындылығы және құрылыстың құны едәуір азаяды. Ажыратқыштардың камераларында РВЗ-10 жерге тұйықтағыш пышақтары бар сызықтық айырғыштар, ТПЛ-10-0,5/Р тоқ трансформаторлары, ВМП-10 майлы ажыратқыштар, РВФЗ-10 жерге тұйықтағыш пышақтары бар шиналық айырғыштар орнатылған. Автоматика тізбектеріне қуат беру, кернеуді есептеу және бақылау үшін әр тиек секциясына бір-бір кернеу трансформаторы орнатылған. Кернеу камерасында НТМК-10 кернеу трансформаторы, ПКН-10 сақтандырғыштар және РВФЗ-10 кернеу трансформаторымен, ПЛН-10 және РВФЗ-10 жерге тұйықтағыш пышақтары бар шиналық айырғыштар орнатылған. Әр тиек секциясында жөндеу жұмыстарын жүргізу кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін шина секцияларын жерге тұйықтаумен қосатын РВ-10 айырғышы орнатылады.

ЖАБДЫҚТАРДЫ        МОНТАЖДАУ        АЛДЫНДА        ТЕКСЕРУ ЖӘНЕ САҚТАУ

Электр жабдығын монтаждауды бастар алдында Мемлекеттік стандарттарға немесе техникалық шарттарға (ТШ) сәйкес келуі тиіс электр жабдықтары мен материалдарын монтаждау алдында тексеру жүргізіледі. Бұл электрмонтаждау жұмыстарының сапасына және алдағы уақытта электр жабдықтарының сенімді жұмыс істеуіне байланысты маңызды кезеңдердің бірі. Электр жабдықтарын монтаждау кезінде пайдаланылатын, сатып алынған материалдарды үнемі уақтылы бақылап отыру керек. Кейбір жағдайларда, электр жабдықтары мен материалдар өнімдердің бұзылуына немесе жасырын ақаулардың пайда болуына әкеп соқтыратын, атмосфералық жауын-шашын, агресивтік орта және басқа да жағымсыз факторлар әсер ететін жағдайда Тапсырыс берушінің қоймасында ұзақ сақталғаннан кейін монтаждауға келіп түседі. Сондықтан, монтаждау аймағында ұзақ және күрделі тексерулер және электр жабдықтары мен материалдарды сынау қажет. Олар бірнеше кезеңде жүзеге асырылады: дайындаушы-кәсіпорыннан белгіленген жерге келгеннен соң, алушы қоймадан қабылдағаннан соң, монтаждауға қабылдағаннан кейін, тексеру және сынамалау процесінде. Қаптаманың түріне және конструктивтік ерекшеліктеріне қарай әр кезеңнің тексеру ауқымы да әр түрлі болады. Ең алдымен электр жабдықтары мен материалдар тасымалданып, сақталған жағдайларды тексеру қажет. Оларды дұрыс бағалауға, дайындаушы- кәсіпорыннан  келгеннен  кейін,  электр  жабдықтары  мен  материалдарын

тексеру актілерінің уақтылы жасалуы ықпал етіледі. Бірқатар жағдайларда тексеру актілерінің болуы электр жабдықтарын тексерусіз пайдалануға беруге мүмкіндік береді, бұл электр қондырғыларын монтаждау бойынша еңбек шығындарын едәуір азайтады. Электр жабдықтарын, кабельдік өнімдер мен материалдарды сақтау шарттары қоршаған ортанының көптеген факторларына байланысты. Жоғары температура мен оның кенеттен өзгеруі, ауаның шамадан тыс немесе жеткіліксіз ылғалдылығы, шаң, күн радиациясының әсері, коррозиялық немесе химиялық әсер ету - осы және басқа да қоршаған ортаның факторлары электр жабдықтары мен кабель өнімдерінің қызмет ету мерзіміне әсер етеді. Егер сақтау ережелері сақталмаса, электр жабдықтарының жұмыс істеу шарттары нашарлайды, қызмет ету мерзімі қысқарады, зақымданулар мен апаттар орын алады. Әсіресе, бірде-бір электр құрылғысы жұмыс істей алмайтын электр оқшаулағыш материалдарға қолайсыз климаттық жағдайлар қатты әсер етеді. Жоғары ауа температурасының әсерінен электр жабдықтары мен кабельдік өнімдерде елеулі зақымдардың пайда болуы, оқшаулағыш материалдардың тез ескіруі, оқшаулағыш және жағармайлардың, сондай-ақ кейбір құю массаларының тұтқырлығы төмендеуі мүмкін. Электр жабдығының қалыпты жұмыс істеуі үшін оның температурасы рұқсат етілгеннен шамадан аспауы керек және шығындар түрінде бөлінетін жылу шашырап немесе ол пайдаланылатын ортаға бөлінуі керек. Температураның күрт ауытқуы электр жабдығының, әсіресе ашық аспан астына орналастырылған электр жабдығының жұмысқа қабілеттілігіне зиянын тигізеді. Электртехникалық материалдар мен жабдықтардың әр түрі әртүрлі температурада сақтау шарттарын талап етеді. Ауаның жоғары ылғалдылығы оқшаулағыш материалдардың электрлік және механикалық қасиеттеріне зиянды әсер етеді, бұл металдардың тоттануына әкеледі. Орамалар мен электр жабдықтарының басқа да бөліктеріне түскен ылғал оқшаулағыштың зақымдануына әкелуі мүмкін. Қысқа мерзімді әсер еткен жағдайда ылғал оқшаулағыш материалдың бетіне ғана сіңеді, ол ұзақ әсер еткенде оның ішіне еніп, жабдық зақымдалу қаупіне (оқшаулағыштың ісінуі, жарықтар және көпіршіктердің пайда болуы) ұшырайды. Электр жабдығының жүктемелік мүмкіндігі оның рұқсат етілген температурасы мен қоршаған ортаның температурасы арасындағы айырмашылыққа байланысты. Ортаның температурасы неғұрлым жоғары болса, электр жабдықтың жұмыс істеу шарттары нашарлайды.

Мынадай температуралар максималды болып қабылданады: 35 ° C - машиналар мен аппараттарға арналған әуе кеңістігі; 25 ° C - сымдар, кабельдер және шиналар үшін; 15 ° C - кабельді төсеу кезінде су мен жер

үшін. Сондықтан, электртехникалық құрылғылардың әртүрлі бөліктеріне арналған қыздырудың максималды температурасы (және оларды қоршаған орта температурасынан арттыру) мынадай нормалармен шектеледі: жабдықтың оқшауланбаған ток өткізгіш және тоқ өткізбейтін металл бөліктері үшін - ауада 110 ° C және майда 90 ° C; оқшауландырылған металл бөліктері және оқшаулағыш материалдардан жасалған бөлшектері үшін (оқшаулау класына байланысты) - ауада 80 ... 110 ° С, майда 90 ° С; трансформаторлардың орамалары үшін - майда 105 ° С. Бұл ретте трансформаторлар бактерінің жоғарғы қабаттарындағы май температурасы

Электр жабдығының қызмет ету мерзіміне кері әсер ететін климаттық факторларға теңіз жағалауындағы аудандар ауасының құрамында болатын тұнба тұз (тұзды тұман) жатады. Тұз ерітінділері оқшаулағыш материалдармен химиялық реакцияға түседі; бұл ретте беткі жағы кедір- бұдыр болады, ал терең жағы тұзбен өткізетін электролитті қалыптастыратын, ылғал конденсацияланады. Нәтижесінде оқшаулағыш материалдардың беткі кедергісі азайып, тесер кернеуі төмендейді. Жабдықтар мен кабель өнімдерінің зақымдануы құмды және оған көршілес аудандардың атмосферасындағы шаң мен құмдан пайда болады. Шаңның кіруінен өлшеу құралдарының дәлдігі (үйкелістің артуы нәтижесінде) жоғалады, машинаның қозғалмалы бөліктерінің айналуы шектеліп, олардың тозуы артады, бұл роликті мойынтіректерді жиі ауыстыруға әкеледі. Өнеркәсіптік аудандардың ластанған атмосферасындағы көмір мен темір оксидінің шаң тәрізді бөлшектері ылғал тартқыштығына байланысты оқшаулағыш материалдардың бетіне қонып, ылғалдың тұнуына ықпал етеді. Күн радиациясы және бірінші кезекте ультракүлгін сәулелер сымдар мен кабельдердің резеңке оқшаулағышының қызмет ету мерзімін қысқартады және эпоксидті шайырдың азаюшы тоқтарға тұрақтылығын азайтады және пластмассалық материалдардың сынғыштығын тудырады. Электр жабдықтары мен материалдарды ыстық және ылғалды климаттық аймақтарда сақтау кезінде олардың микроорганизмдермен – көгеріп кету және бактериялармен, сондай-ақ жануарлардан пайда болған зиянкестермен бұзылуын ескеру қажет. Жабдықтар мен материалдарды сақтау үшін қойма шаруашылығы - жабық немесе ашық қоймалар, тиеу-түсіру құралдарымен жасақталған шатырлар ұйымдастырылады.

Таратушы құрылғылардың электр аппаратурасы және жиынтықты таратушы қондырғыларды оларға бекітілген аппараттарымен ылғал мен шаңның тікелей түсуінен қорғалған  құрғақ  қойма  жайларында  сақтайды.

Қорғау, өлшеу және басқару құралдары құрғақ жылытылатын үй-жайларда сақталады. Өлшеу және қорғау құралдары бірінің үстіне бірі қойылған бір немесе бірнеше қатарда ұқыпты жинақталған зауыттық қаптамада сақталады. Қораптардың өтетін жерге қарап тұрған бүйіржағында негізгі техникалық сипаттамаларды білдіретін жазбалар болуы керек. Құралдың әр түрін сақтайтын жерлердегі сөрелерге оның негізгі техникалық сипаттамаларын білдіретін бирка ілінеді. Аппараттардың коррозиядан қорғалмаған метал бөліктерін тоттан тазартқаннан кейін техникалық вазелин жағылады. Зауыттан қағаздан немесе қарақағаздан жасалған орамасымен келіп түскен аппараттардың бөлшектері осындай қалпында қоймада сақталады. Таратушы қалқандар мен басқару қалқандарын сақтау шарттары оларға орнатылған аппараттар мен өлшеу құралдарының сақталу шарттарына сәйкес келуі тиіс. Ірі аппараттарды (мысалы, ажыратқыштар мен реакторларды) сақтау кезінде оларды ағаш төсеніштерге орнату керек. Қорабына ылғалдың тиюіне және олардың бөлшектерінің тоттануына жол бермеу үшін аппараттарды тікелей жерге (тіпті орамада) қоюға болмайды. Өтпелі оқшаулағыштар мен тоқ трансформаторлары стеллаж сөрелеріне бір қатарға көлденеңнен немесе арнайы стеллаждарда тігінен орналастырылады. Кернеу трансформаторларын бір қатарда сөрелерге немесе еденге ағаш төсенішке қояды. Майлы ажыратқыштар еденде ағаш төсенішке, бактік — қалыпты жағдайда (тығыны жоғарыға қарай), құмыра мен автогаздылар — көлденең орналастырады. Айырғыштар және түтікшелі сақтандырғыштар жертөле сөрелеріне, ал жертөле болмаған жағдайда - тірек оқшаулағыштарға орнатылады. Бетон реакторлары зауыттық торламада сақталады, ол тек орнатылатын жерде алынады, ал разрядтағыштар - қалыпты жұмыс күйінде, олардың аударылуына жол бермей сақталады. Монтаждауды бастағанға дейін трансформаторларды сақтау тәртібі арнайы нұсқаулықпен регламенттелген. Сынапты және басқа түзеткіштерді тек жабық құрғақ және желдетілетін үй- жайларда 5 ° C төмен емес температурада сақтауға болады. Статикалық майлы қағаз конденсаторларын сақтау кезінде оларды жылыту радиаторларынан жергілікті қызып кетуден, сондай-ақ күн сәулелері арқылы тікелей қыздырудан қорғау қажет. Конденсаторлар сақталатын үй-жайдағы температура кемінде -35 ° C және +35 ° C жоғары емес болуы керек. Кабельдері бар барабандарды міндетті сақтау  шарттары Электр жабдықтары мен аппараттарын алған кезде олардың жинақтылығы, дұрыстығы мен жобада және орау тізімдемесінде көрсетілген сипаттамаларға сәйкестігі, ал материалдарды қабылдау кезінде

Электр жабдықтарын монтаждауға қабылдау кезінде орау тізімдемесіне сәйкес олардың жинақтылығы мен жалпы жай-күйі (көрінетін ақауларлардың болмауы), сондай-ақ жеке конструктивтік тораптары мен бөлшектерін (қажет болған жағдайда орама ішінара ашылады) тексере отырып, сыртқы тексеру жүргізіледі. Қабылданған электр жабдығының толық техникалық жағдайы монтаждау, тексеру және сынау процесінде айқындалады; анықталған ақаулар дайындаушы-зауытқа наразылық білдіру актісінде тіркеледі. Аппаратты алдын-ала сыртқы тексеру оларды бөлшектемей орындалады; бұл ретте: механикалық зақымдануы (фарфордан және басқа оқшаулағыш материалдардан жасалған бөлшектерде жарықтар, сызаттар, нақыстардың жоқтығы); оқшаулағыштарды арқаулаудың дұрыстығы (арқаулық жіктің беріктігі, фарфорда цемент қаспақтарының болмауы және цемент жіктерінің үгітілуі, оқшаулағыштардың бастары мен ернемектері теңселуінің болмауы); шыныдан жасалған бөлшектердің дұрыстығы мен тұтастығы; пломбаланған аппараттарда пломбалардың тұтастығы; маймен толтырылған аппараттардан май ағудың болмауы; аппараттың сыртқы беттерінің бояуының дұрыстығы; тоттың болмауы, аппараттарда төлқұжаттық тақтайшалардың болуы тексеріледі. Тесіктердің, гайкалардың, бұрандалардың, түйреуіштердің және басқа бекіткіш бөлшектердің бұрандалары тексереді; бұрандалы қосылыстарды қатайтады; тоқ өткізгіш бөліктерін (пышақтар, жылжымалы және жылжымайтын түйіспелер) қарап тексереді. Түйісу жүйесінде табылған ақаулар (қуыстар, майысулар, тоттар, қақтар) тегістеу және егеу арқылы жойылады, үйкелген бөліктеріне жұқа қабатпен техникалық вазелин жағады, фарфор бөлшектерін қағазға орайды. Орау тізімдемесіне сәйкес әр аппараттың толымдылығын тексереді. Осылайша, монтаждауға арналған жабдық жинақталған, қызмет көрсетуге жарамды, дайындаушы-зауыттың құжаттамасы мен жобасындағы өз сипаттамалары бойынша толық сәйкес келетін болып қабылданады. Тапсырыс беруші жабдықты жобалау ұйымымен келісе отырып ауыстырады.

ТП МОНТАЖДАУ ҮШІН ҚАЖЕТТІ МЕХАНИЗМДЕР мен ҚҰРАЛДАР

Электрмонтаждау жұмыстары кезінде ұнтақ зарядтарының жарылыс энергиясын пайдалану қағидасы бойынша жұмыс істейтін құралдар мен механизмдер қолданылады. Оларға пиротехникалық бағаналар, құрылыс-

монтаждау пистолеттері мен баспақтарта жатады.

Пиротехникалық құралдар мен механизмдер аражабындардың темірбетон плиталарында тесіктерді (соққылы бағандар) тесу, бөлшектерді және бұйымдарды дюбельмен қағу арқылы бекіту (түзеткіштер мен пистолеттер), кабельдік гильзалар мен ұштықтарды баспақтау, болат құбырлады қосу, металл панелдерге, қорапшаларға тесіктер тесу үшін пайдаланылады. УК-6 пиротехникалық соққы бағаны (4.1 сурет) төбесі жабындарының бос қуыс темірбетон панелдеріне тесіктерді тесуге арналған. Ол: пиротехникалық бастиектен 1 және айырлы қарнақтан 3 тұрады. Бастиекке бағыттаушы цилиндр, поршенді тескіш, оқтығы бар оқпан және оқтықты бекітуге арналған бекіткішті гайкадан тұрады. 3 қарнақ – ішіне соққылы іске қосу механизмінің күші орнатылған түтіктен тұрады. Тік жағдайда атқан кездегі пиротехникалық бастиекті 1 бөгелту үшін қарнақтың үстіңгі бөлігінде тұтқа орнатылған. Ату соққылы іске қосу механизмінің күшіне байланысты муфтаның 4 көмегімен жүзеге асады. Бастиек және айыр (резеңке сақиналы) амортизаторларымен ату кезінде соққылы жүктемесін жұмсарады. Бағана - порох газдарының энергиясы әсерінен патрон капсюлін мәжбүрлі түйремелі бір ататын механизмнен тұрады. Энергия көзі ретінде өлшендісі 0,6 г порох және ақ түсті тығындамасы бар МПу-1 тобының патрондары қолданылады. Бағанасы мынадай техникалық деректермен сипатталады: тесілетін тесіктің максималды диаметрі - 40 мм; тесілетін бетонның қалыңдығы - 15 ... 50 мм; тескіштің жалпы соққысы 90 мм; өнімділігі — бір ауысымда 250... 300 атыс; кепілдікті төзімділігі — 5 000 атыс; массасы — 8 кг көп емес; габариттік өлшемдері — 1 800 х 110 мм.

Қарнақты бағананың 1800 мм ұзындығы биіктігі 2.5.3.0 м үй-жайда мінбені пайдаланбастан тесік тесуге мүмкіндік береді. Бағана кездейсоқ ату мүмкіндігін болдырмайтын соққылы-шаппалы механизмнің қарапайым және сенімді конструкциясымен жабдықталған. Тескіш конструкциясында ұтымды амортизация схемасы, сондай-ақ атыс кезінде дыбыс күшін азайтатын сөндіру құрылғысы (бағананы қолына ұстап тұрған жұмысшы білінер-білінбес серпуді сезінеді) қарастырылған. ПТ-52 құрылыс-монтаждау пистолеті (4.2-сурет) монтаждау бөлшектері, конструкциялар мен аппараттар бекітілетін кірпіш, бетон және металл (шойын және шыңдалған болатты қоспағанда) негіздерге болат дюбельдерді атып қағу үшін пайдаланылады және топсалы бекіту механизмі бар (аңшылық мылтық түрінде) бір ататын атыс құралы.

а

б

Пистолет  жинақталған

муфтадан,

тұтқасы  бар

қораптан,

бағыттаушыдан, 7 оқпаннан, 1 серіппелі қысқыштан,

қысқыштың ұшынан, Дюбельмен атып жіберген кезде бетоннан немесе кірпіштен қирауын азайту үшін оған

пистолет ұшына

серіппелі қысқыш орнатылады. Шағын болат бөлшектерін ату үшін ұштыққа магниттік қысқыш орнатылады, осылайша орнатылған бөлшекті ұстап тұру қажеттігі туындамайды. Пистолетпен жұмыс істеу қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін қарастырылған бұғаттау егер пистолет толығымен бекітулі болмаса және 3 ұштық (немесе оған орнатылған қысқыш) негізге қысылып тұрмаса, оның атылуына жол бермейді. Пистолеттің серіппесі тұтқаны қатты басқан кезде ғана басылады, ол ұштық негізге басылғанда мүмкін болады. Дюбельдерді құрыштан жасайды. Металға ату үшін металлдың цилиндр бөлігінде оны металға берік бекітуге мүмкіндік беретін кедір-бұдыр бар.

Дюбельге бағыттағышқа қатты бекіту үшін бекіткіш шайба (оның диаметрі дюбельдің тиісті типтік өлшеміне пайдаланылатын бағыттағыштың калибріне байланысты) орнатылады немесе оның ұшына арнайы полиэтилен ұштық кигізіледі. Диаметрі мен шыбықтың ұзындығы бойынша дюбельдерді таңдау кезінде құрылыс негізінің материалы, бекітілетін элементтің массасы, сондай-ақ оны бекіту әдісі ескеріледі. Пистолеттен ату үшін түрлі порохты өлшенділері бар арнайы патрондар қолданылады. Патрондар құрылыс негізінің беріктігіне және дюбельдің өлшеміне қарай таңдалады. Патронды дұрыс таңдау үшін дюбельдерге бірнеше сынақ атыс жасалады. Орнатылатын бөлшекті атқаннан кейін дюбель жеткіліксіз кірмесе (дюбель-шеге атылған бөлшекті қысып қалмаса немесе дюбель-бұрама негізден бөлшек тығыз бекітіле алмайтындай шығып тұрса), онда оны порох өлшендісі аз патронмен қайта атып қаққан жөн. Беріктігі аз негіздерге атқан кезде немесе өте қуатты патронды қате пайдалану кезінде поршень арнайы таяныш-амортизатормен тоқтатылады, бұл оның пистолеттен қауіпті ұшып кетуіне жол бермейді. Энергия көзі ретінде екі топтың: аса қуатты Ұ (ұзын) және кем қуатты Қ (қысқа) түтінсіз порохты монтаждау патрондары қолданылады. Пистолеттің жиынтығына екі оқпан кіреді: № 1 ұзындығы 22 мм оқтықпен Ұ патрондар үшін және № 2 ұзындығы 15 мм оқтықпен Қ патрондар үшін. Ұ патрондардағы порох өлшендісі 0,25... 0,40 г, ал Қ патрондардағы — 0,20.0,27 г. құрайды. 11 патронды таңдау құрылыс негізінің материалына, бекітілетін бөлшектің немесе өнімнің материалына және қалыңдығына сәйкес келуі тиіс зарядтың қуатына қарай жүргізіледі. Екі топтың патрондары порох зарядының нөмірлері (1, 2, 3, 4), массасы мен энергиясы бойынша ерекшеленеді, ол олардың қуаттылығына (төмен, орта, жоғары және аса жоғары) және тығындарының түсіне (ақ, сары, көк, қызыл) сәйкес келеді. Пистолетпен жұмыс істеген кезде дюбель-шегелер (өзекше диаметрі - 3,7; 4,5 және 6,2 мм, ал ұзындығы – 27 мм-ден 100 ммдейін), сирек - дюбель- бұрамалар (бұрандалы бастиек диаметрі - M4, M6, M8, M10, ұзындығы - 35- тен 70 мм-ге дейін) пайдаланылады. Пистолетпен жұмыс істеген кезде шуға қарсы құлаққап және қорғаныс көзілдіріктер (пистолетпен бірге

(4.2. суретті қар.) ішкі қуысына

қақ жарғыш қойылған. Оның қуыстарында 12 амортизатор орналасқан, олар талап етілгеннен көп порох өлшендімен атуға арналған патронды таңдау кезінде туындайтын поршеннің

артық энергиясын сөндіруге қызмет етеді.

Пистолеттің өнімділігі әр ауысымда 300-ден 400-ге дейін атуды, кепілдік төзімділігі - 2 5000 атуды; әр поршеньдің төзімділігі - 1000 атуды құрайды. Пистолеттің габариттік өлшемдері - 400 x 150 x 100 мм; салмағы - 3,6 кг. Пистолетпен жұмыс істеуге тиісті куәлігі бар арнайы оқытылған қызметкер ғана жіберіледі.

Пиротехникалық баспақтау жақтауының сыққышы (ПБС) – жалғағыш бұранданың астындағы саңылауы бар түйіспе табан кабелінің тарамдарында мөр басылған бірсымды күштік кабельдерді ұштау үшін қызмет ететін порох жетегі бар өнімділігі жоғары құрал.

ПГ10-95м шығарылған порохты сыққыш қимасы 25-тен 240 мм 2ге дейінгі бір сымды кабель тарамдарын ұштауға арналған, ал ППО-240 – қимасы 120-нан 240 мм 2ге дейінгі мөр басылған осы кабель тарамдарын ұштауға арналған. Қазіргі уақытта осы екі тип негізінде қимасы 25-ден 240 мм 2ге дейін көлденең бірсымды алюминий секторлық кабельдердің тарамдарын ұштауға арналған жаңа, жетілген және әмбебап сыққыш жасалған. ППО-95м порохты сыққыш (4.3 сурет) бір кабельді алюминий кабельдері тарамдарының ұштарына ұштықтарды мөрлеп тастауға арналған. Ұштау 6.9 мм калибрлі Ұ4 патронының көмегімен бір атқанда жүргізіледі. Сыққыштың әрекет ету принципі патрондағы порох энергиясын пайдалануға негізделген. Түйменің

батырмасын шығарып, түсіргенде, ударник

патронды тұтататын ұшына ұрады. Порохты газдардың әсерінен пуансон 8 сыққыштың осі бойымен жылжып отырып, қаптаманың көмегімен матрицаға 7 алдын-ала бекітілген кабель тарамдарының ұшын қалыптайды.

4.3.сурет. ППО-95м порохты сыққыш:

Сыққыш корпустан

, өзекшеден

, соққылы-шаппалы механизм бөлшектері бар бекітпе корпусынан

, пуансоннан

, матрицадан

, қорғаныс қаптамадан

және бекітіп тұратын бұрауыштан

тұрады. Өзекшені корпуспен жалғау амортизаторлар

мен құлыптық сомынды

пайдаланумен жылжымалы. Ату алдында тарамдардың ұшталған ұштарын оны бұрған кезде қаптамасы қиғаш тіліндімен матрицаға қысылады. Пуансон бағыттаушы корпусқа қозғала алады, бірақ оның цилиндрлік бөлігі өзекшенің шегінде болады. Ату ударниктің

түймесін

бұрып жіберу және босату арқылы жүзеге асырылады.

Ұзартылған жәшіктер мен қораптардың қабырғаларына тесіктерін тесу үшін салмағы 5.5 кг механикалық қолмен сыққыш (ПРМПО) пайдаланылады. Ол диаметрі 23, 28 және 35 мм тесік теседі, тесілетін қорап қабырғаларының қалыңдығы 1,8 мм аспайтындай болуы тиіс.

Қимасы 25 ... 240 мм

көпсымды тарамдары бар кабелдерді ұштау үшін пиротехникалық монтаждық сыққыш (ПМС) қолданылады. Тарамдардың ұшына цилиндрлік алюминий гильза орналастырылады, оның бір бөлігі, баспақтаған кезде, тарамды қысып сығады, екіншісі (еркін) бір мезгілде саңылаулары бар түйіспе тақтасына айналады. Порохты сыққыш корпустан, бекітпеден, пуансоннан, матрицадан және өзекшеден тұрады. Сыққыш үшін энергия көзі ретінде қуаттылығы әртүрлі және тиісті түсті тығыны бар әмбебап монтаждық патрондар (ӘМП) қолданылады: ӘМП-1 ақ түсті тығынымен төмен қуатты; ӘМП-2 жасыл түсті тығынымен орташа қуатты; ӘМП-3 сары түсті тығынымен жоғары қуатты. Сыққыш салмағы 11 кг, қапсыз — 7 кг жиынтықта (қапта) шығарылады. Монтаждау практикасында түтікшелі ұштықтарды баспақтау үшін ИГ10Н порохты сыққышы, ұштықтарды қалыптау үшін ИГ1-240Д импульстік сыққышы, ППСТ-33 болат құбырларды және т.б. баспақтау үшін пайдаланылады.

4.4.

АЖЫРАТҚЫШТАРДЫ, АЙЫРҒЫШТАРДЫ, ЖЕРГЕ ТҰЙЫҚТАҒЫШТАРДЫ, НАЙЗАҒАЙ АЖЫРАТУШЫЛАРДЫ

Ірі төмендеткіш қосалқы станцияларда ТҚ ашық ауада орналасады. Таратушы құрылғыларға күштік трансформаторлар, ажыратқыштар, айырғыштарды және найзағай ажыратушылар жатады. Жоғары қуатты күштік трансформаторлар монтаждауды бастағанға дейін болуы тиіс бөлек іргетасқа орнатылады. Трансформатор орнату орнына  арнайы  көлікпен  жеткізіледі,  крандар  немесе жүкшығырлардың

көмегімен түсіріліп, орнатылады. Трансформаторды монтаждау алдында оқшаулағыштардың тұтастығын, бұрандалы немесе бұрамалы қосылулар бекіткіштерінің сенімділігін, бояудың сенімділігін қарап тексереді, май деңгейін тексереді, сыртқа шығарылған өткізгіштерге иілгіш мыс шиналарды бекітеді, бұл шиналарды ажыратқыштарға (майлы немесе вакуумды) жалғайды.

Жүктеме ажыратқыштарының құрылғысы.

Ішкі жүктеме ажыратқыштарының құрылғысы тоқ болмаған жағдайда немесе бірнеше жүздеген амперге дейінгі жүктеме тоқтарында 6-10 кВ кернеуге электр тізбектерінің жеке бөліктерін қосу және өшіруге арналған. Бұдан басқа, оларға жоғары вольтты сақтандырғыштар біртіндеп қосылған кезде электр желілерін қысқа тұйықталу ҚТ тоқтарынан қорғайды. Әртүрлі типтегі және нұсқалардағы жүктеме ажыратқыштары шығарылады: ВНР - жүктеме токтарын өшіру және ажырату үшін; ВНРп - жоғары вольтты сақтандырғыштан қысқа тұйықталу кезінде тізбектерді өшіру үшін. Жүктеме ажыратқыштардың шартты белгілерінің мағыналары: 400 А кез-келген сақтандырғыш күйіп кеткен кезде ажыратқыштың өшірілуін қамтамасыз ететін құрылғысы бар жүктеме ажыратқышы; Ажыратқыштар әртүрлі климаттық жағдайларға арналып шығарылады. Сақтандырғышсыз жүктемелі ажыратқыштар төмен қуатты  желілерде, сақтандырғыштармен — қозғалтқыштарды басқаруға арналған жиынтықты таратушы құрылғыларда және қосалқы станциялар, сондай-ақ секциялық айырғыштар орнында дербес коммутациялық аппарат ретінде қолданылады.

газ генераторлы ажыратқыштарға жатқызылады және ішкі қондырғының үш полюсті айырғыштарынан газ шығаратын ішпекті пластмассалық доға сөндіргіш камераның болуымен ерекшеленеді. Егер ажыратқыштың түйіспесі жүктемеден (электр қуатын өшіру) ажыраса, онда электр доғасы туындайды. Доғаның жоғары температурасының әсерінен органикалық шыны доғаны сөндіретін, қысыммен қарқынды ағын түзейтін көп мөлшерде газды босатады. Жүктеме ажыратқышының доға сөндіргіш құрылғысы автогаз деп аталады, себебі доға сөндіргіш камера доға сөндіруге ықпал ететін газдарды генерациялайды.

Майлы ажыратқыштар әр фазаға арналған үш секциядан тұрады. Әр секция бактерден (маймен  толтырылған), қозғалмалы  және қозғалмайтын

түйіспелердің доға сөндіргіш құрылғысынан тұрады. Бұл секциялар көлденең және тік біліктерден тұратын арматураға орнатылады. Тік біліктер бетонға бекітіледі. Жалпы негіз ретінде де және әр секция үшін де бола алады. Осы бағаналарға қозғалмалы түйіспені белсендіретін механизм бекітілген. Оның қолмен немесе автоматты түрде қосылатын электржетегі бар. Монтаждау алдында барлық бөлшектердің тұтастығы тексеріледі. Түйіспелер мен жетектің жүрісін қолмен тексереді, май деңгейін тексереді. Ажыратқыштың жоғарғы түйіспелері трансформаторға қосылады, ал төменгілері – айырғышқа қосылады. Айырғыштар тік және көлденең күйде

■ кернеулі электр тізбесі бөлімдерін немесе жекелеген аппараттарды жүктеме тоқ болмаған жағдайда (жүктеме ажыратқышпен өшірілген) өшіру және қосу немесе жалғау схемасын өзгерту үшін; ■

тыс жерде қауіпсіз жұмыс; ■ трансформаторлардың айнымалы ток және кіші жүктемелер тоқтарының әуе және кабель желілерінің зарядтау тоқтарын қосуға және өшіруге (ПУЭ орнатылған жағдайларда) арналған. Ашық түйісу жүйесі бар айырғыштар электр тізбегінде көрінетін үзіліс жасайды, бұл қызметкерлердің ажыратылған жерде жұмыс істеу қауіпсіздігіне көз жеткізуіне мүмкіндік береді. Жабық таратушы құрылғыларда және кернеуі 6-10 кВ қосалқы станцияларда БЖА, ЖА, ЖЖА, ЖФА және т.б. ішкі қондырғыларының бір полюсті және үш полюсті айырғыштары қолданылады.

Әріптерден кейінгі сандар номиналды кернеу (кВ), номиналды тоқ (А) және орындау нұсқасын білдіреді. Бір полюсті айырғыш екі тіректі оқшаулағыштан және оқшаулағыштарға бекітілген қозғалмалы түйісу пышағынан тұратын түйісу жүйесінен тұрады. Оське айналатын түйіспелі пышақ қозғалмайтын түйісу бағаналарын қамтитын екі жолақтан жасалған. Түйіспелердегі қажетті қысымды серіппелер жасайды. Айырғыш астау тәрізді ірге түріндегі негізге жиналған. Қосылған күйде айырғыыштың пышағы арнайы ысырмамен құлыпталады, ол өз массасының, соққылардың және электромагниттік күштердің     әсерінен     өздігінен     ашылуына     жол     бермейді.  Ілгіште

оқшаулағыш штангаға арналған айырғышты қосып, өшіретін бүрме бар. 75° астам бұрышта пышақтың ашылуын таяныш шектейді. Айырғыш жүктемемен өшірілмейді, ол тек тізбектің көрінетін үзілісін көрсетеді. Айырғышта сыртқы тексеруден басқа, пышақтың жүрісі де тексеріледі. Найзағай ажыратушылар жайтартқышпен бөлек діңгектерге орнатылады және айырғыш бұзылған кезде күштік тізбек үзілетіндей етіп қосылады. Барлық металл тоқ өткізбейтін бөліктер жерге тұйықтандырылады. Тіректер металл электродқа жерлендіріледі, корпустар басқару ғимаратының (қосалқы станцияның) ішінде жерге тұйықтау шинасына қосылады. Ғимараттың ішкі және сыртқы жерге тұйықтау контурлары болуы тиіс. Ішкі жерге тұйықталу контуры болат шинадан жасалады, шамамен 1 м биіктікте периметрі бойынша орнатылады, қабырғаларға бұрандамалы жалғағыш немесе дәнекерлеу арқылы бекітіледі, барлық жерге тұйықталған корпустар қимасы 4 мм

кабель арқылы контурға бекітіледі. Сыртқы контур тік жерге тұйықтағыштармен (құбыр немесе бұрыш) орындалады. Олар жерге қағылады және дәнекерлеу арқылы өзара болат тілкеммен қосылады.

Найзағайдан қорғау және жерлендіргіш құрылғыларды монтаждау. Әуе электр беру желілеріне аса қауіпті - тікелей найзағай соққылары. Оларда атмосфералық кернеудің артып кетуі миллион немесе одан да көп вольтқа жетеді және қосалқы станциялардың желілері мен жабдықтарының оқшаулағышын зақымдауы мүмкін. Сымдардағы көзделген асқын кернеулердің кіші мәні бар, бірақ олар да 100 кВ және одан да көп болуы мүмкін және электр желісінің жұмысына нұқсан келтіреді. Найзағайдан қорғаудың ең кең таралған және тиімді әдісі найзағай соққыларын өзіне қабылдайтын жайдан қорғаушы арқансымдардың фазалық сымдарының астындағы аспа болып табылады. Оларды монтаждау сымдар монтаждау сияқты жүргізіледі. Бұдан басқа, қосалқы станциялар мен желілерде өзекшелі жайтартқыштар, ажыратушылар мен басқа қорғаныс құрылғылары монтаждалады. Әуелік электр беру желілерінің өткізгіштері, сондай-ақ жайдан қорғаушы арқансымдар электр энергиясын беру және қорғау үшін ғана емес, сонымен қатар жоғары жиілікті байланыс, телемеханика және автоматика сигналдарын беру үшін бір мезгілде қолданылады , олар арқылы электр желілерін және қажетті ауыстыруларды басқару жүзеге асырылады. Осы мақсатта, желілерде және қосалқы станцияларда тиісті аппараттар орнатылады. Сымдарда белгілі бір жағдайларда аварияға әкеп соқтыратын көктайғақ қалыптасуы мүмкін адандарда мұзтайғақты ерітетін немесе түсіретін және сымдарды тазартатын қондырғы монтаждалады. Кейде қауіпті кернеуден арнайы қашықтағы антенналар арқылы әуе желілері сымдарынан қуат алуға арналған қосымша құрылғылар орнатылады.

Тіректердің құрылымдары жердің бетіне орнатылған жерлендіргіш қондырғыларына қосылады, олар электр беретін әуе желілерінің сенімді және қауіпсіз жұмыс істеуі үшін қажет. Жерасты жерлендіргіштің тік жерге (кейде көлбеу) және жалпы жерге тұйықталу контурына өзара дәнекерлеу арқылы қосылатын көлденең металл жерге тұйықтағыш электродтары болады. Одан жерге тұйықтауға жататын тірек конструкцияларына және ӘЖ басқа элементтеріне жерлендіргіш өткізгіштер алынады. Жерге тұйықтағыш құрылғыларды орнату көп еңбекті қажет етеді және әлі толық механикаландырылмаған. Қажетті жұмыс кешенін (қазба, көлденең электродтарды төсеу, тік электродтарды қағу немесе бұрау, дәнекерлеу) жүзеге асыра алатын машиналардың үлгілері бар, бірақ электр беретін әуе желілерін салуда олар құнының жоғарылығынан және қашықтағы объектілерде, яғни бір-бірінен жүздеген метр қашықтықта тұратын электр беретін әуе желілерінің тіректерінде шағын көлемді жұмыс кезінде пайдаланудың тиімсіздігінен кеңінен қолданыс таппады. Электродтардың саны және контурдың конструкциясы жерге тұйықтау тотығының жақсы өткізгіштігін және тоқтың әсер етуі кезінде жеткілікті тұрақтылықты, сондай-ақ жер асты тоттану жағдайында ұзақ мерзімді жұмысты қамтамасыз ету есебі бар жобамен белгіленеді. Тік (сондай-ақ көлбеу) электродтар көбіне электр қозғалтқышынан немесе іштен жанатын қозғалтқыштан және қозғалтқыштың айналдыру жиілігін азайтатын редукторден жетек алатын бұрғылар түріндегі қолмен жұмыс жасайтын машиналар көмегімен жерге бұралады. Жұмысшы механизмді тігінен орналастырады, оған электрод енгізіледі, оның ұштталған ұшы (кейде батуды жеңілдету үшін спиральмен жабдықталған) белгіленген жердегі жерге негізделеді. Қозғалтқышты қосқан кезде электрод айналып, жұмысшының қосымша күшімен механиканың және электродтың ауырлығы әсерінен қопсытылған топыраққа кіреді. Осылайша, диаметрі 10 ... 14 мм электродты 4-5 м тереңдікке жұмсақ және еріген жерге бірнеше минутқа бұрауға болады. Электродтарды тығыз және мұздатылған топыраққа батыру үшін, күшті механизмдерді, мысалы, электрлік вибраторларды қолдануға тура келеді. Құмды топырақтарда вибраторлармен электродтарды жердің жақсы өткізілген терең, кейде жер бетінен 15.20 м (және одан да көп) төмен жатқан қабаттарына жету үшін қажетті тереңдікке электродтарды кіргізуге болады. Әуе электр беру желісін салу барлық құрылыстарды тексерумен, сынаумен, кернеуге қосумен және пайдаланушы персоналға тапсырумен

аяқталады.

5 бөлім

5.1.

Электр жабдықтарында жұмыс істеуге арналған нұсқаулық түрлері. Персоналға арналған рұқсат

топтары

Электрмонтаждау жұмыстарына электр қондырғыларымен жұмыс істеу үшін қауіпсіздік техникасы бойынша нұсқаулықтан өткен жұмысшылар ғана жіберіледі. Нұсқаулық электрмонтаждау жұмыстарына қатысатын барлық жұмысшыларға, оның ішінде тәжірибеден өтушілерге міндетті түрде нұсқаулықтың әр түріне бөлек-бөлек арнайы журналдарда міндетті жазбалармен жүргізіледі. Журнал        тігілген        және        нөмірленген        беттерден        тұруы        керек.

тәжірибе жұмысшыларды, қызметшілерді, іссапарға келушілер мен тәжірибеден өтушілерді жұмысқа қабылдағанда қауіпсіздік техникасы бойынша инженер немесе басқа инженерлік-техникалық қызметкер (ИТЖ) жүргізеді.

Жұмыс орнындағы бастапқы нұсқаулық жұмысшы жұмыс орнына келіп жұмыс істейтін өндірушінің жұмыс орнына келген кезде жүргізіледі. Осыдан кейін екі немесе бес ауысымда жұмысшы шебердің немесе бригада басшының  қадағалауымен  жұмыс  істейді,  содан  кейін  өздігінен  жұмыс

қауіпсіздік техникасы (ҚТ) ережелері мен нұсқаулықтарын білу деңгейін тексеру және жетілдіру мақсатында 6 айда бір рет өткізіледі.

Жоспардан тыс нұсқаулық жұмысшыны басқа цехқа, басқа жұмыс орнына ауыстырған кезде, сондай-ақ жұмыста 30 күннен астам үзіліс болған жағдайда, жұмысшы нұсқаулықты және ҚТ ережелерін бұзған жағдайда жүргізіледі. Оны шебері, жұмыс өндіруші немесе механик жүргізеді, олардың басшылығымен жұмысшы жұмыс істейді.

Ағымдағы нұсқаулық рұқсат наряды ресімделетін жұмыстарды орындау алдында жүргізіледі. Оны жұмыстарды бақылайтын ИТҚ жүргізеді және наряд-рұқсат қағазына тіркеледі. Электр жабдықтарын пайдалану және орнату бойынша жұмыс істейтіндердің  әрқайсысына  электр  қауіпсіздігі  бойынша  біліктілік тобы

беріледі. Біліктілік тобын алу үшін жұмысшылар электр қауіпсіздігі қағидалары мен электртехникасының теориясын білуге емтихан тапсырады, сондай-ақ жұмысшының белгілі бір практикалық жұмыс тәжірибесі болуы керек. Біліктілік топтың болуына қарамастан, электрмонтаждаушы және реттеуші персоналдың құрылыс және реконструкциялау объектілерінің аумағында электр қондырғыларын пайдалануға қатысты операциялық жұмыстарды жүргізуге құқығы жоқ.

арнайы оқытудан өткен

Арнайы электртехникалық даярлығы жоқ, бірақ қызмет көрсететін учаскеде, электр жабдықтарында, қондырғыда жұмыс істеген кезде электр тоғының қаупі және қауіпсіздік шаралары туралы элементарлы түсінігі бар адамдар. І топқа жататын адамдар электр тоғынан зардап шеккендерге алғашқы көмек көрсету қағидаларымен таныс болулары керек.

Электр тоғымен зақымдану қаупі бар жұмыстарды орындайтын электротехникалық емес персоналға электр қауіпсіздігі бойынша І топ тағайындалады. Топты ІІІ-тен төмен емес тобы бар жұмысшы ауызша түрде тағайындайды. 5.1 ... 5.5 кестелерде электр қондырғыларына қызмет көрсететін персоналдың электр қауіпсіздігі бойынша топтар келтірілген.

арнайы оқытудан өткен

ІІ топтағы адамдар үшін:

институттер мен техникумдар

алдыңғы

алдыңғы

топта

ІІІ топтағы адамдар үшін:

Персоналдың сипаттамасы

Орта білімі жоқ

Персоналдың сипаттамасы

Ескерту: 1. куәліктерінің мерзімі өткен немесе білімін тексеруден өтпеген электр қауіпсіздігі бойынша ІІ ... V топтың адамдары І топтағы адамдарға теңестіріледі.

Қорғаныс құралдары деп электр қондырғыларында жұмыс істейтін персоналды электр тоғынан зақымданатын бөліктерде немесе олардың жанында қорғау үшін жасалған құрылғылар, аппараттар және жылжымалы аспаптарды айтады.

Қорғаныс жабдығы төрт негізгі топқа бөлінеді: ■ 1-ші топ - адамды жабдықтың тоқ жүретін бөліктерімен, қуатталған электр тізбегінің кез келген элементтерімен тікелей жанасудан қорғайтын оқшауланған қорғаныс құралдары. Бұл топқа киімнің оқшаулағыш элементтері (қолғап, галош), сондай-ақ оқшаулағыш тұтқалары бар құрал-саймандар, қос оқшаулағышты немесе төменгі кернеуге арналған механикаландырылған құрал жатады; ■ 2-ші топ – бақылау сигнализация аспабы және көрсетуші (электр тізбегіндегі тоқтың болуын көрсететін) аспап. Бұл топқа кернеу индикаторлары, өлшегіш қысқыштар жатады; ■ 3-ші топ - қорғаныс құрылғылары. Бұл топқа тұғырлар  мен кілемшелерді, кедергілер мен плакаттарды оқшаулайтын тасымалданатын қорғаныс  жерлендіргіштер жатады; ■ 4-ші топ - электр тоғының соғуына тікелей қатысы жоқ қорғаныс құралы. Бұл топқа қорғаныс көзілдіріктері, дулыға маскалар, газтұтқыш, кенеп қолғаптары, арнайы киім кіреді. Кернеуі 1 000 В дейінгі қондырғылардағы барлық осы қорғаныс құралдары негізгі болып табылады. Кернеуі 1 000 В жоғары қондырғыларда тиісті электр жабдықтары: индикаторлары қарнағы, жедел қарнақтар және т.б.оқшаулағыш параметрлерінің талаптарына сәйкес орындалған ток және кернеу индикаторлары негізгі болып табылады.

Қорғаныс құралдарын пайдаланудың тәртібі мен жалпы ережелері:

нормаларына сәйкес бөлінеді. Қорғаныс құралдарын сақтайтын орындарды көрсететін мұндай бөлу ұйымның техникалық басшысы немесе электр шаруашылығына жауапты қызметкер бекіткен тізбелерде тіркелуі тиіс;

: құрылғыларының жылу бөлінен қорғалуы тиіс (оларға 1 м-ден жақын болмауы тиіс). Қолданыстағы резеңке және полимерлі материалдардан жасалған қорғаныс құралдарын қапта, қораптарда және т.б. сақтауға болмайды. Қоймадағы резеңкеден және полимерлі материалдардан жасалған қорғаныс құралдары құрғақ үй-жайда 0 ... 30 ° температурада сақталуы керек.

Сақтау орны мыналармен жабдықталуы керек: ■

қарнақтарға, оқшаулағыш қысқаштарға арналған ілгектермен немесе кронштейндермен, жылжымалы жерлендіргішпен, қауіпсіздік плакаттармен; ■

шкафтармен ■

өзге де қорғаныс құралдарына арналған стеллаждармен.

5.3.

БИІКТІКТЕ ЖӘНЕ ЭЛЕКТР ҚҰРАЛДАРЫМЕН ЖҰМЫС ІСТЕУ КЕЗІНДЕГІ ҚАУІПСІЗДІК ТЕХНИКАСЫ ЕРЕЖЕЛЕРІ

Электрөткізгіштерді монтаждау бойынша барлық жұмыстар жабдықты тоқсыздандырған кезде орындалады. Биіктікте жұмыс қоршалған мінбеде тұрып орындалады, мынадай шарттарды сақтай отырып:

Құбырлар, саңылаулар мен ойықтар брезент қолғапта және қорғағыш көзілдірікте жүргізіледі. Құбырлар, науалар мен қораптар тұрақты түрде бекітілуі керек, шұңқырлар сыланып, қабырғалар мен іргетастардағы ойықтар – бетондалу керек. Қауіпсіздік жағдайында үй-жайларда жұмыс істегенде, корпус сенімді жерге тұйықталған және қорғаныс құрылғылары (қолғаптар, кілемдер) қолданылған жағдайда 220/127 В кернеуге есептелген электрлендірілген құрал пайдаланылады. Аса қауіпті және қауіптілігі жоғары үй-жайларда, сондай-ақ үй-жайдан тыс  кернеуі 36 В жоғары электрлік құралдармен жұмыс істеуге болмайды: Жоғары ылғалдылықта немесе атмосфералық жауын-шашында үй- жайдан тыс кез-келген электр құралымен жұмыс істеуге тыйым салынады. Бөлетін трансформаторларды пайдаланған кезде ғана трансформатордың корпусын ғана жерге тұйықтайды. Құрал корпусын жерге тұйықтауға және трансформаторды қайта орауға тыйым салынады.

Мұндай құралды қорғаныс құрылғыларынсыз қолдануға болады. 42 В жоғары кернеуде қос оқшаулағышы жоқ электр құралын пайдаланған кезде, корпус жерге тұйықталуы тиіс, ал розетка жерге тұйықталатын  өткізгішті жалғау үшін арнайы түйіспесі болуы керек. Бұл өткізгіш негізгі өткізгіштермен бірге ортақ қабықшада болуы керек және бірдей көлемді, бірақ кемінде 1,5 мм қимасы болу керек. Сымдарды, ұштықтарды және бөлшектерді электрлік дәнекерлеу және пісіру қорғағыш көзілдіріктерде және брезент қолғапта орындалады. Құрсау-қалып салқындағаннан кейін ғана бөлшектеледі. Қыздырылған күйіндегі дәнекерлегішті металл тіреуіште ғана ұстап тұру керек, ұсақ бөлшектерді пинцетпен немесе қысқашпен ұстап, суық металлға тигізу арқылы артық дәнекерді алып тастау керек.

Қалайылауға арналған отбақыр борттық биіктігі 10 ... 15 мм кем емес

металл табағында тұрақты күйде болуы тиіс. Дәнекерленген жерлерді тез тұтанғыш сұйықтықтармен (бензин, ацетон және т.б.) жууға тыйым салынады. Биіктікте жұмыс істегенде кернеуі 42 В жоғары электр құралдарын және кернеуі 12 В жоғары жылжымалы құрылғыларды пайдалануға тыйым салынады. Сымдар мен кабельдердің тарамдарын қағу 12 В кернеулі аспаптармен жүзеге асырылады. Қақпас бұрын электр тізбектің тоқтан өшірілгеніне көз жеткізу керек. Мегомметрмен оқшаулау кедергісін тиісті рұқсат тобы бар тек екі адам ғана орындайды.

6. тарау

Электр жабдықтарын сынау және

реттеудің  жалпы сұрақтары 7. тарау

Кернеуі  1 000 в дейінгі аппараттарды

Реттеу 8. тарау

Қосалқы станциялардың электр

жабдықтарын сынау және реттеу 9. тарау

Релелік қорғау құрылғыларын реттеу 10. тарау

Электр машиналарын реттеу 11. тарау

Электр жетектерін реттеу

6. тарау

ЭЛЕКТР ЖАБДЫҚТАРЫН СЫНАУ ЖӘНЕ РЕТТЕУДІҢ ЖАЛПЫ МӘСЕЛЕЛЕРІ

6.1.

ЖҰМЫСТАРДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ ЖӘНЕ РЕТТЕП ІСКЕ ҚОСУ ЖҰМЫСТАРЫНЫҢ НОРМАТИВТІК ҚҰЖАТТАРЫ

Реттеп іске қосу жұмыстарын жүгізу – жаңа немесе бұрын пайдаланылған өнеркәсіптік жабдықтың өнім өндіруге 100% дайын болуын қамтамасыз ету жөніндегі күрделі көп сатылы іс-шара. Реттеп іске қосу жұмыстарының дұрыс жүргізілуінен өндірістік жабдықты тасымалдағаннан кейінгі оның тұрақтылығы мен ұтымдылығына байланысты болады. Сондықтан осындай жұмысты орындау үшін қызметкерлерге егжей-тегжейлі нұсқаулық беретін инжинирингтік компания мамандарына жүгінген дұрыс. Реттеп іске қосу жұмыстарын жүгізу кезіндегі дайындық бөлігі мыналардан тұрады: ■

ұйымдастырушылық және инженерлік дайындық; ■ өндіріс жабдықты дайындаушы және жеткізуші ұсынған жобалық- техникалық құжаттаманы зерттеу; ■ шефмонтаж нәтижелерін, реттеп іске қосу жұмыстарына дайындық мәніне өндірістік жабдықтың жай-күйі тексеру; ■

жабдықты жеке сынауға қатысу - бірінші өнімді өндіру; ■ бекітілген нормативтер мен еңбекті  қорғау,  қауіпсіздік  техникасы, өртке қарсы қауіпсіздік, өндірістік санитария және гигиена ережелерінің осы өндірістің талаптарына сәйкестігіне жұмыс орындарының дайындығы мен жай-күйін тексеру; ■ анықталған кемшіліктердің, монтаждық ақауларын, бұзушылықтарды және өндірістік жабдықтарға қойылатын талаптар мен нормативтерден ауытқулардың толық тізбесін құру; ■ өнеркәсіптік жабдықтарды жеткізіп болғаннан кейін анықталған сәйкессіздіктерді жою бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар беру; ■

пайдаланылатын   шикізаттың,   жеткізілетін   өнеркәсіптік  жабдыққа

қажетті негізгі өндірістік және қосалқы материалдардың сапасын тексеру; ■ өндірдірістік коммуникациялар: бу, энергия, су үшін қажетті байланыс сапасы мен қол жетімділігін тексеру; ■ күнтізбелік жоспар кестесін, сондай-ақ реттеп іске қосу жұмыстарын жүргізу бағдарламасын құрастыру; ■ жеткізілетін өнеркәсіптік жабдықтардың негізгі механизмдерінің жұмысын тексеру: кесетін және беретін бөліктерін, қабылдау механизмдерін және тиеу-түсіру құрылғыларын; ■ кесу, беру, дозалау және басқа да  нақты  құрылғылар  мен механизмдерді, гидравликалық жетектерді, пневматикалық құрылғыларды және өндірістік жабдықтардың басқа да маңызды бөліктерін бастапқы күйге келтіру және реттеу. Дайындық бөлігінде электр желілерінің, кернеуі 1 кВ дейінгі таратушы құрылғыларының электр техникалық реттеу жұмыстарын дайындау және жүргізу жөніндегі мәлімет, сондай-ақ өлшеу құралдары, аспаптары, құрылғылары туралы мәлімет беріледі. Өндірісті реконструкциялаусыз және техникамен қаруландырусыз еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуын жеделдету мүмкін емес, сондықтан жаңа жабдықтар мен технологиялық процестерді, озық ғылыми және технологиялық шешімдерді ендіру мақсатында жаңа кәсіпорындар салу және жұмыс істеп тұрғандарын қайта жаңарту көзделуде. Кез келген кәсіпорын, тіпті мектеп не аурухана, (қосалқы станциялардан, электрмен жабдықтау жүйелері, сантехникалық жүйелерден бастап ЭЕМ элементтері мен жүйелерін пайдалана отырып күрделі технологиялық жабдықтармен аяқтап) көптеген қазіргі заманғы, көбіне күрделі, автоматтандыру дәрежесі жоғары, әр түрлі электртехникалық жабдықтармен жабдықталған. Осындай жабдықты іске қосу үшін оны тексеру, тестілеу және баптаудың сипаты мен күрделілігіне байланысты түрлі тапсырмаларды орындау керек. Бұл үшін жоғары білікті мамандар қажет, оның ішінде электрмонтаждаушы-реттеушілер. Электрмонтаждаушы-реттеушілерді даярлайтын кәсіптік техникалық училищелерде оқитындар, қазіргі заманғы электр қондырғылары мен олардың құрамына кіретін электр машиналар, аппараттар, аспаптар мен құрылғылар туралы теориялық білім алады, ІV разрядты электрмонтаждаушы-реттеушіге арналған біліктілік сипаттамасында көзделген реттеу жұмыстарының жекелеген түрлерін өздігінен орындау, сынақ жабдықтар, аспаптар, құралдар мен құрылғыларды реттеп іске қосу жұмыстары үшін қажетті таңдау және қолдану, өз жұмыс орнын ұйымдастыру өндірістік дағдыларына үйренеді. Электр қондырғыларының және олардың құрамына кіретін электр жабдықтарының алуан түрлілігіне қарамастан, реттеп іске қосу жұмыстарының негізгі бөлігін қарапайым, бірақ кез-келген электрмонтаждаушы-реттеуші        орындай        алуға        тиісті       жұмыс

жабдықтарының әр түріне міндетті жабдықтар құрайды (электрлік өлшеулер, оқшаулау сынақтары, контактілер және жерлендіргіш құрылғылар, коммутациялық және қорғаныс құрылғыларын реттеу және т.б.). Осы кітаптың мақсаты - 1000 В дейінгі электр қондырғыларында реттеу жұмысын орындауға үйрену, ол оқушылар қазірдің өзінде электрмонтаждаушы-реттеушіні даярлау бағдарламасында көзделген, электриктер, электр материалдар мен жабдықтарды дайындау, оның мақсаты, орнату мен монтаждау бойынша жалпы ақпаратты алды және электр техникалық құжаттама туралы түсінігі бар, қарапайым схемаларды оқи алады, электр қондырғыларын орнату қағидаларымен, құрылыс нормалары мен ережелерімен және қауіпсіздік техникасы ережелерімен (ҚТЕ) таныс деп ұғынылады. Электр жабдықтарын реттеу бойынша жұмыс электрмонтаждау кешенінің мамандандырылған аяқтаушы бөлігі болып табылады және негізгі электрлік жұмыстарды жүргізетін және олардың көлеміне және сапасына жауап беретін ұйымның (министрліктің, тресттің) қызметкерлерімен жүзеге асырылады. Электртехникалық іске қосу жұмыстары: қолданыстағы ЭҚОҚ-на, жобаға, дайындаушы кәсіпорынның техникалық құжаттамасына (паспорттар, пайдалану нұсқаулығы) және басқа да нормативтік құжаттарға сәйкес электр жабдықтарын сынау және сынақтан өткізуді қамтамасыз етуі тиіс; электр қондырғыларының электрлік параметрлері мен жұмыс режимдері кешенді немесе тораптарды технологиялық қондырғыларды тестілеу мүмкіндігі арқылы; жобаланған технологиялық көрсеткіштер (жылдамдық диапазоны, қысым, өнімділік) және жұмыс сенімділігі. Барлық жүргізілген сынақтардың, түзетулердің және сынақтардың нәтижелері бойынша жабдықтардың әрқайсысы мен барлық электр қондырғыларының жұмысқа жарамдылығы туралы қорытынды беріледі. Электр жабдықтарын реттеу жұмыстары кәсіпорындармен және тапсырыс беруші ұйымдармен реттеуді ұйымдастырудың тікелей шарттары бойынша жүзеге асырылады, онда оларды орындаудың көлемі, мерзімі мен шарттары, сондай-ақ өзара міндеттемелері мен кепілдіктері көрсетіледі. Тапсырыс беруші реттеп іске қосу жұмыстарын орындау кезіндегі еңбек қауіпсіздігінің, сондай-ақ өндірістік санитарияның жалпы шарттарын қамтамасыз етеді. Электртехникалық құрылғылар бойынша реттеп іске қосу жұмыстарының кезеңдері.

■ тапсырыс берушіден алынған жобаның электрлік бөлігін, оның өндіріс технологиясымен байланысын, дайындаушы кәсіпорынның техникалық құжаттамасын зерттеуге; ■

тапсырыс берушімен жұмыс бағдарламасын және қауіпсіздік шаралары

жөніндегі іс-шаралардан тұратын реттеп іске қосу жұмыстарын өндіру жобасын (РЖӨ) әзірлеп, келісуге; ■ тапсырыс берушіден қорғаныс және  автоматика  құрылғыларының электр аппараттарын орнату сипаттамаларын алуға; ■ жобаны талдау, жұмыс бағдарламаларын және жұмыстарды өндіру жобасын әзірлеу барысында анықталған, жоба және жабдық бойынша ескертулерді тапсырыс берушіге жіберу; ■ реттеу бойынша қажетті нұсқаулықтарды, технологиялық карталарды және әдістемелік нұсқауларды:, құралдарды, құрал-саймандарды және аспаптарды, есептік құжаттамалардың (хаттамалардың) қажетті формаларын дайындау.

Жұмысты өндіру жобасында мынадай мәселелер ескерілуі тиіс: ■ алдағы іске қосу жұмыстарының көлемі, олардың күрделілік деңгейі мен тапсырыс берушімен келісілген орындау мерзімі; ■ реттеп іске қосу жұмыстарын жүзеге асыру үшін қажетті персоналдың саны мен біліктілігі, сондай-ақ оның жеке қондырғыларға, тораптар мен аймақтарға бекітілуі; ■

реттеуші персоналды техникалық даярлауды (оқытуды) ұйымдастыру; ■

электр жабдығының жекелеген түрлерін реттеу бағдарламалары; ■ объектіде электр жабдықтарын монтаждауға дейін орындау  жоспарланып отырған реттеп іске қосудың ықтимал көлемі (монтаж алаңынан тыс алдын ала реттеу); ■ іске қосу жұмыстарын орындау үшін қажетті аспаптар, құралдар, сынақ жабдықтары мен құрылғылардың, сондай-ақ уақытша электрмен жабдықтау желілерін орнатуға арналған материалдар мен жабдықтар тізбесі; ■ реттеп іске қосу жұмыстарының барлық кезеңіндегі қауіпсіздік техникасы бойынша ұйымдастырушылық және техникалық іс- шаралары.

Екінші кезеңде реттеп іске қосу жұмыстары электрмонтаждау жұмыстарымен бірге уақытша схема бойынша кернеуді жеткізу арқылы жүзеге асырылады. Бірлескен жұмыстар қолданыстағы қауіпсіздік техникасы ережелерінің талаптарын сақтай отырып жүзеге асырылады. Электр техникалық үй-жайларда реттеп іске қосу жұмыстарына дейін барлық құрылыс жұмыстары, әрлеу жұмыстарын қоса алғанда аяқталуы тиіс, тесіктер, ұңғымалар мен кабельдік арналар жабылуы, сатылар алынып, жарықтандыру, жылыту және желдету жұмыстары орындалып, электр жабдықтарын жерге тұйықтаумен орнату аяқталуы тиіс. Бұл кезеңде реттеу аймағында электр монтаждау персоналы болмаған және СНмҚ және ҚТЕ талаптарына сәйкес қауіпсіздік шаралары сақталған кезде сынақ схемаларынан жеке құрылғыларға кернеу беретін, монтаждалған электр жабдықтарын тексереді. Сынау және күйге келтіру барысында   анықталған   электр   жабдықтарындағы   ақауларды тапсырыс

беруші, ал монтаждаудағы ақаулар мен қателерді - электрмонтаждау ұйымы жояды. Реттеп іске қосу жұмыстарын тексеру нәтижелері бойынша жерлендіру сынау, өлшеу және оқшаулауды сынау, қорғаныстар мен релелік-контакторлық аппаратураларды күйге келтіру хаттамалары, кернеуге қосылатын электрмен жабдықтау объектілерінің атқарушы қағидатты сұлбаларының бір данасы жасалады.

Үшінші кезеңде реттеп іске қосу жұмыстары электр жабдықтарын жеке сынау үшін тұрақты схема бойынша кернеуді жеткізу арқылы жүргізіледі. кезеңнің басында электр қондырғыларына пайдалану режимі енгізіледі және электрлік қондырғыларын пайдалану кезінде қолданыстағы ҚТЕ-не сәйкес реттеуші персоналға рұқсат қағазы ресімделеді. Технологиялық жабдықтың жеке сынақтарына дайындалу үшін электр жабдықтары параметрлерін, бақылау тізбектерін сынауды, қорғаныс және сигнал беруді, сондай-ақ электр жабдықтарын жұмыссыз айналымдарда реттеуді жүзеге асырады. Технологиялық жабдықтарды жеке сынау үшін электр қондырғыларының параметрлерін, сипаттамаларын және қорғау параметрлерін белгілейді. Үшінші кезеңде электр жабдықтарына пайдаланушы персоналды орналастыруды, электр схемаларын құрастыруды және бөлшектеуді, сондай-ақ электр техникалық және технологиялық жабдықтардың жай- күйіне техникалық қадағалауды қамтамасыз ететін тапсырыс беруші қызмет көрсетеді. Технологиялық жабдықтардың жекелеген сынақтарын өткізгеннен кейін, электр жабдықтары пайдалануға қабылданды деп саналады. Тапсырыс беруші, электр кернеуі жоғары электр жабдықтарын сынау, жерге тұйықтау және нөлдеу құрылғыларын тексеру хаттамалары және атқарушы қағидатты сұлба беріледі. Электр жабдықтарын реттеудің қалған хаттамалары тапсырыс берушіге екі ай мерзімде, ал техникалық күрделі нысандар бойынша - объектіні пайдалануға қабылдағаннан кейін 4 ай ішінде берілуі мүмкін. Осы кезеңде реттеп іске қосу жұмыстарын аяқтау электрлік жабдықтардың кешенді сыннан өткізу үшін техникалық дайындық актісімен ресімделеді.

электр жабдықтарын кешенді сыннан өткізу келісілген бағдарламаларға сәйкес жүргізіледі. Электр сұлбалардың және электр жабдықтарының түрлі режимдердегі жүйелері өзара әрекеттестігі тексеріледі. Осы жұмыстарды орындау барысында мынадай іс-шаралар жүзеге асырылады: алдын-ала белгіленген жұмыс режимдерін құру үшін электр қондырғыларының жеке құрылғылары мен функционалдық топтарының сипаттамалары мен параметрлерін түзету және күйге келтіру; технологиялық жабдықтарды кешенді сынақтан өткізуге дайындау үшін электр қондырғыларын барлық жұмыс режимдерінде жүктемемен толық схема бойынша сынау. Электр жабдықтарын кешенді сынқтан өткізу барысында тапсырыс беруші қызмет көрсетеді.

Реттеп іске қосу ұйымының жұмысы реттеп іске қосу жұмыстарын қабылдау актісіне қол қойылғаннан кейін аяқталған болып саналады.

Электр жабдықтарындағы реттеп іске қосу жұмыстары мыналарды қамтиды: ■

электр қондырғысының параметрлерін нормативтерге сәйкестігін тексеру; ■

электр қондырғысының жобаға сәйкестігін тексеру; ■

электр жабдықтарын және оның жұмыс режимдерін реттеу; ■

жұмыстарды ұйымдастырушылық және инженерлік дайындау; ■ жобаның        электрлік        бөлігін        зерттеу   және        электр        жабдықтарын дайындаушы-кәсіпорынның техникалық құжаттамасымен танысу; ■ тапсырыс берушіден қорғаныс және автоматика құрылғыларының келісілген тағайындамаларын қабылдау; ■ аспаптар мен құралдар паркін, сондай-ақ реттеу бағдарламалары мен хаттамалық нысандардың жиынтығын дайындау. Технологиялық жабдықты жеке сынақтан өткізудің алдында жүргізілген іске қосу жұмыстары мыналарды қамтиды: ■

электр жабдықтарын жобаға сәйкестілікке сыртқы тексеру; ■

жекелеген элементтер мен функционалдық топтарды тексеру және баптау; ■

сынақ схемаларын құрастыру; ■

жеке құрылғылардың параметрлерін тексеру және сипаттамаларын алу; ■

оқшаулау кедергісін өлшеу; ■

орамалардың қосылуын тексеру; ■

релелік аппаратураны реттеу; ■ бастапқы        және        қосалқы        коммутация        сұлбаларының        орындалу дұрыстығын тексеру. Технологиялық жабдықтарды жеке сынау кезінде жүргізілетін реттеу жұмыстары мыналарды қамтиды:

■ кернеулі электр жабдықтарын, соның ішінде электрлік тізбектерді реттеу; қажетті сипаттамаларды алып тастау және күйге келтіру, оларды жобаның есептік деректерімен салыстыру; ■ технологиялық жабдықпен бірге бос және жүктемеде жабдықтарды сынақтан өткізу және реттеу.

Жабдықтарды кешенді сыннан өткізу кезіндегі реттеу жұмыстары: ■ электр қондырғыларының құрамындағы құрылғылардың және агрегат құрамындағы механизмдердің өзара байланысын қамтамасыз ету; ■ агрегат        құрамындағы        жеке        механизмдердің        кіріс        және        шығыс параметрлерін және сипаттамаларын үйлестіру;

■ электр қондырғыларымен және агрегаттарда жобамен көзделген электрлік параметрлер мен режимдерді сондай-ақ олардың пайдалану режимдерінде тұрақты жұмысын қамтамасыз ету. Осы ережелер электр техникалық құрылғылар бойынша реттеп іске қосу жұмыстарының талаптарын белгілейді.

Реттеп іске қосу жұмыстары

Реттеп іске қосу жұмыстарын орындау кезінде Электр қондырғыларын орнату ережелерінің талаптарын, дайындаушы кәсіпорындардың пайдалану құжаттамаларын, жобасын басшылыққа алу қажет. Реттеп іске қосу жұмыстарын орындау кезінде еңбек қауіпсіздігі мен өндірістік санитарияның жалпы шарттары тапсырыс беруші тарапынан қамтамасыз етіледі. Электр қондырғыларын қабылдау-өткізу сынағы белгілі бір объектіде электрмонтаждау жұмыстары толық аяқталғаннан кейін орындалады. Алынған нәтижелер арнайы техникалық есепті құрастыру үшін негіз болып табылады (электр жабдықтарын қабылдау-өкізу сынағының акті), бұл ретте олсыз электр қондырғысын пайдалануға беруге болмайды. Қабылдау-өткізу сынақтарын өткізу және мамандардың мұқият тексеруі әрбір электр қондырғы үшін оны пайдалануға беруге дейін немесе монтаждау жұмыстарын жүргізгеннен кейін міндетті болып табылады. Қабылдау-өткізу сынақтары қажетті арнайы құралдарды пайдалану арқылы жүргізіледі, міндетті шарты нақты электр қондырғысының барлық зауыттық және жобалық құжаттамасын ұсыну болып табылады. Электр қондырғыларын қабылдау-өткізу сынақтарының нормалары болады және оларға сәйкес барлық қажетті іс-әрекеттер орындалады. Тексеру және сынау жүргізу кезінде адам өмірі мен денсаулығына қауіпті жағдайлардың алдын алу үшін, сондай-ақ жабдық пен мүліктің бүлінуіне жол бермеу үшін сақтық шараларына мән беріледі. Қолданыстағы электр қондырғысын қайта жаңарту кезінде барлық өзгертулерді электр қондырғысының қолданыстағы бөлігінің қауіпсіздігін төмендетпеу үшін МЕМСТ талаптарын сақтай отырып жүргізген жөн. Қабылдау-өткізу сынақтарын арнайы дайындалған, білікті персонал ғана жүргізуі керек. Оларды орындау кезінде: ■ ықтимал теңестіру жүйелерінің (негізгі және қосымша) қорғаныс өткізгіштерінің үздіксіздігіне сынақ жүргізіледі; ■

сынақтан өтетін электр қондырғыларының оқшаулау кедергісін өлшеу; ■

қорғаныс тізбектерді бөлу әдісімен тексеріледі; ■

үй-жайдағы оқшаулау кедергісін өлшейді (қабырғалар, еден); ■ электр қуатын автоматты режимде өшіруді қамтамасыз ететін қорғаныс тексеріледі; ■

электр беріктігін сыналады;

Қабылдау-өткізу сынақтарының хаттамасында жасалған барлық іс- әрекеттер көрсетілген және белгіленген нысанға сәйкес жасалады. Мамандар қабылдау-өткізу сынақтарын өткізеді, олар аяқталғаннан кейін тапсырыс берушіге қабылдау-өткізу сынақтарының хаттамасын ұсынады. Қабылдау-өткізу сынақтарынан басқа, олар мерзімді (пайдаланушылық) сынақтар, сондай-ақ профилактикалық (бақылау) сынақтарын жүргізуді ұсынады. Осы сынақтардың мерзімділігі электр қондырғысының сипаттамасына, оның пайдалану жағдайларына байланысты, белгіленген нормалар мен ережелерге сәйкес белгіленеді. Сынақтарды уақтылы жүргізу жазатайым оқиғалардың, авариялардың алдын алады. Электр жүйелері мен тұтынушыларға жаңадан пайдалануға тапсырылған кернеуі 500 кВ-ға дейінгі электр жабдығы, осы тараудың талаптарына сәйкес қабылдау-өткізу сынағынан өтуі тиіс. Ресей отын және энергетика министрлігінің нұсқаулары жоғарыда айтылған талаптарға қарағанда жоғары талаптарды көздейтін жағдайларда электр жүйелерімен пайдалануға берілетін электр жабдықтарын сынау кезінде Ресей отын және энергетика министрлігінің нұсқауларын сақтау қажет. Кернеуі 500 кВ-тан жоғары электр жабдықтарын сынау кезінде де осы нұсқауларды басшылыққа алу керек. Осы нормалармен қамтылмаған электр жабдықтарына қабылдау-өткізу сынақтарын өткізу кезінде дайындаушы зауыттардың нұсқаулары басшылыққа алынады. Электр станцияларында және қосалқы станциялардағы релелік қорғаныс және электроэлемент құрылғылары белгіленген тәртіппен бекітілген нұсқауларға сәйкес тексеріледі. Электржетек және тұтынушылардың басқа электр қондырғыларының қорғаныс және автоматика құрылғылары Ресей Федерациясының мүдделі министрліктері мен ведомстволарының нұсқаулықтары бойынша тексеріледі. Бұл жағдайда үлгілік нұсқаулықтар Ресейдің мемлекеттік энергия қадағалау басқармасымен мақұлдануы керек. Осы тарауда көзделген сынаулардан басқа барлық электр жабдықтар зауыттық және монтаждық нұсқаулықтарға сәйкес механикалық бөлігі жұмысының тексеруден өтуі керек. Жабдықтың пайдалануға

жарамдылығы туралы қорытынды жабдықтың осы бірлігіне жататын барлық сынаулардың нәтижелерімен қарастыру негізінде анықталады. Қолданыстағы директивалық құжаттарға, өндіруші зауыттардың нұсқаулықтарына және осы нормаларға сәйкес монтаждау процесінде монтаждау персоналы, сондай-ақ іске қосып реттеу персоналы электр жабдықты тікелей пайдалануға берудің алдында жүргізген барлық өлшемдері, сынаулары мен сынақтары өндіруші зауыттардың қолданыстағы нұсқаулықтарына және осы Қағидаларға сәйкес тиісті актілермен және хаттамалармен ресімделуі тиіс.

Кернеу 35 кВ және одан төмен, сондай-ақ сынақ құрылғылары болған

кезде - кернеуі 35 кВ жоғары электр жабдықтары үшін, осы тарауда айтылған жағдайларды қоспағанда, жоғары кернеулі сынау барлық электр жабдықтарына міндетті. Номиналдық кернеуі олар қолданылған қондырғының номиналдық кернеуінен асып түсетін оқшаулағыштар мен электр жабдықтары электр қондырғыны оқшаулаудың тиісті класына арналған нормалар бойынша жоғарылатылған кернеумен сынала алады. Шетелдік фирмалардың осы тараудың нормаларымен көзделгеннен төмен электр беріктігі бар электр жабдықтарды оқшаулау (айналмалы машиналардан басқа), егер жеткізу фирмалардың басқа нұсқаулары жоқ болса, зауыттық сынақ кернеуінің 90%-ын құрайтын кернеумен сыналуы тиіс. Аппараттар оқшауламасын өнеркәсіптік жиіліктің жоғарылатылған кернеуімен сынау таратқыш құрылғының шиналарын оқшаулауын сынауымен бірге (шинаны алмай) жасалуы керек. Бұл ретте, сынау кернеуін ең кіші сынау кернеуі бар жабдықтарға арналған нормалар бойынша қабылдауға рұқсат етіледі. Электр жабдықтардың оқшауламасын сынаудың бірнеше түрін өткізгенде жоғарылатылған кернеумен сынаудың алдында оны сынаудың басқа түрлері өткізілуі керек. Өнеркәсіптік жиіліктің жоғары кернеулі аппараттардың оқшаулағышын сынау қағида бойынша таратушы құрылғының шина оқшаулағыштарын сынаумен (шинасыздандырусыз) бірлесіп жүргізілуі тиіс. Бұл ретте сынақ кернеуін нормалар бойынша сынақ кернеуі ең төмен жабдық үшін қабылдануы мүмкін. Электр жабдығын оқшаулау сынақтарының бірнеше түрін жүргізу кезінде кернеуді сынау басқа сынақ түрлерімен жүргізіледі. 1 кв тең өнеркәсіптік жиіліктің кернеуі оқшаулағышын сынауы оқшаулау кедергісінің бір минуттық мәнін 2,5 кв арналған мегаомметрмен өлшеумен алмастырылады. Егер бұл ретте кедергінің мәні нормаларда келтірілген мәндерден аз болса, өнеркәсіптік жиілікті 1 кв кернеуімен сынау міндетті болады. Электр қондырғыларды жұмыс кернеуі 60 В жоғары қайталама тізбектерді оқшаулаудың өнеркәсіптік жиілігі кернеуімен сынау энергия өндіруші, энергиямен жабдықтаушы, энергия таратушы ұйымдар және тұтынушылар үшін міндетті.

6.2.

Баптау жұмыстарына арналған құралдар: магнитэлектрлік, электрмагниттік, электрдинамикалық, термоэлектрлік, электрстатикалық және тербелмелі болып бөлінеді.

(6.1. кесте).

6.1.кесте Баптау жұмыстарына арналған құралдардың артықшылығы, кемшілігі және қолданылу саласы

Магнитэлектрлік Жоғары сезімталдық, жоғары дәлдік. Сыртқы өрістердің әлсіз әсер етуі. Энергияны аз тұтыну. Температураның әлсіз әсер етуі

Термотүрлендіргіштермен ауыспалы тоқ тізбектеріндегі электр шамасын өлшеу үшін, сондай-ақ электрлік емес шамаларды өлшеу үшін (температура, қысым және т.б.).

Электрмагниттік Тікелей қосылу үшін жоғары тоққа дайындалуы мүмкін, жүктемелер кезінде тұрақты. Тұрақты және ауыспалы тоқ үшін жарамды, конструкциясы қарапайым Дәлділігінің аздығы. Көрсетудің сыртқы магниттік өрістерге тәуелділігі. Біркелкі емес шкала Тұрақты және айнымалы тоқ тізбектеріндегі тоқ пен кернеу күштерін өлшеу. Біліктер темірінің жеткіліксіз біртекті сапасы тоқтың екі түріне межеленген аспаптардың дәлдігін төмендететіндіктен, көбінесе айнымалы тоқ желісінде өлшеу үшін қолдануға ұсынылады.

Көрсетулердің сыртқы магниттік өрістерге тәуелділігі. Жүктемелерге сезімтал. Электр энергиясын көп тұтынуы.

Біркелкі емес шкала Айнымалы тоқ тізбектеріндегі тоқты, жиілікті, фазалардың ығысуын, сондай-ақ тұрақты тоқ тізбектеріндегі кернеуді, тоқ пен қуаттылықты өлшеу.

Көрсетулердің айнымалы тоқ пен сыртқы магнит өрісінің жиілігінен және қисық пішінінен тәуелсіздігі. Тұрақты және айнымалы тоқ үшін жарамды. Жоғары сезімталдық.

Электр энергиясын аз тұтынуы Жүктемелерге сезімталдығы. Фотодағы өтемдік зорайтқышы бар құралдардың жүктемелерге сезімталдығы анағұрлым төмен Өнеркәсіптік және жоғары жиілікті тұрақты және айнымалы тоқ тізбектеріндегі тоқ күшін өлшеу.

Электрстатикалық Электр энергиясын аз тұтынуы. Жиілікке, температураға және сыртқы магнит өрісіне тәуелсізділігі. Төмен және жоғары жиіліктерде жоғары кернеулерді тікелей өлшеу мүмкіндігі.

Конструкциясының қарапайымдылығы және жұмыста сенімділігі. Тізбектегі әртүрлі кернеулі аспапты қосу мүмкіндігі. Сыртқы түрткіден тілімшелердің дірілдеуі. Шкаланың үзіктілігі, оның салдарынан аралық жиілік кезінде санау қиындайды. Ьь0

Айнымалы тоқ жиілігін өлшеу

Оқшаулағыштың кедергісін өлшеу қолданыстағы кернеу алынған кезде тұрақты кернеуді қабаттастыру әдісімен жүргізіледі. Ол үшін арнайы құрал

Мегомметр

Логометрдің жиектері екі параллельді тармақты құрайды, олардың біреуіне өлшенетін кедергі r x . қосылған. Электр оқшаулағышының кедергісін мегамметрдің көмегімен өлшеу кезінде қоршаған ауа температурасы мен ылғалдылығын ескеру керек, оларға өлшеу нәтижесі көп деңгейде байланысты болады. Өлшеу қателігі 1 ... 5% құрайды; мегомметрдің шкаласы сызықтық емес. Сонымер қатар электрондық мегомметрлер мен сандық анықтағышы бар мегамметрлер бар. Автоматтандыру жүйелерін реттеу кезінде қолданылатын ең кең таралған        электрлік        өлшеу        құралдары        -        біріктірілген        аспаптар        – мультиметрлер болып табылады. Қазіргі уақытта ең кең қолданылатын сандық мультиметрлер. Олардың ең қарапайымында өлшеу тізбегінің басты элементі сұйық кристалды дисплейді басқаратын бір кристалды вольтметр. Кәдімгі ажыратымдылық - 3% 2 және 4% ондық разрядты, яғни дисплейлердің ең жоғарғы көрсеткіші - тиісінше 1 999 және 19 999 құрайды. Өнеркәсіптік қондырғыларды жөндеу және техникалық қызмет көрсету кезінде оларды әрі қарай өңдеумен параметрлерін өзгерту жазбасын жүргізу

қажет.

Сондықтан, жылжымалы мультиметрлердің бірқатар модельдерінде, оларды сақтауға, өңдеуге, графикалық түрде көрсетуге және нәтижелерді басып шығаруға арналған өлшеу деректерін компьютерге енгізу мүмкіндігін беретін тізбекті интерфейс (әдетте RS232) енгізіледі. Шағын компьютерді осындай мультиметрге қосу арқылы реттегіш, өлшеуіш және орындаушы құрылғылардың жұмысын, сондай-ақ жалпы басқару жүйелерін зерттеуге болады. Мультиметрлердің кейбір үлгілері тоқ қысқыштармен біріктіріледі, соның нәтижесінде тоқ күшінің үлкен мәндерін өлшеу трансформаторларын қолданбастан өлшеуге болады. Жалпы өнеркәсіптік бақылау-өлшеу аспаптарынан басқа, автоматика жүйелерін баптау кезінде басқару объектілерінің ерекшеліктерін ескеретін арнайы құралдар қолданылады.

Төменвольтті қуат көзі

Ауа баптау және желдету жүйелерін реттеу үшін ауа параметрлерін өлшеуге арналған аспаптар кеңінен қолданылады. Кездейсоқ, бір, периодтық емес және мерзімді электрлік процестерді нөлден (тұрақты тоқтан) бір гигахертсқа дейінгі жиілік диапазонда көзбен көріп бақылау және бекіту үшін электронды-сәулелік осциллограф қолданылады (6.2-сурет). Зерттелетін процестерді сапалы бағалаудан басқа, осциллографтар мыналарды өлшеуге мүмкіндік береді: Электронды-сәулелі осциллографтар күрделі өлшеу құралдарының құрама бөлігі ретінде пайдаланылуы мүмкін (мысалы, ноль-орган ретінде көпір схемаларында, жиілік сипаттамаларды өлшеуіштерде және т.б.). Осциллографтың жоғары сезімталдығы өте әлсіз сигналдарды зерттеу мүмкіндігін анықтайды, ал үлкен кірмелік кедергі зерттеліп отырған тізбектердің режимдеріне аз әсер етуін білдіреді.

7 бөлім

7.1.

Магниттік қосқыштар (7.1 сурет) мен түйістіргіштер (7.2 сурет) мынадай бағдарламада тексеріледі және реттеледі: Жұмыс барысында түйіспелер тозады. Ұзақ уақытқа олардың сенімді жанасуын қамтамасыз ету үшін, электрлік аппараттың кинематикасы жылжымалы жүйесі (жылжымалы түйіспелердің ауысу жүйесі) тірелгенше, түйіспелер ертерек жанасатындай етіп орындалады (7.3. сурет). Түйіспе жылжымалы жүйеге серіппе арқылы бекітіледі. Осыған байланысты, жылжымайтын түйіспемен жанасқаннан кейін жылжымалы түйіспе тоқтайды, ал жылжымалы түйіспе бұл ретте түйісу серіппесін қосымша қыса отырып, алға қарай тірелгенше жылжиды. Осылайша, егер жылжымалы жүйенің тұйықталған қалпында қозғалмай бекітілген түйіспені алып тастаса, онда жылжымалы түйіспе сәтсіздік делінетін біршама қашықтыққа жылжиды. Сәтсіздік іске қосулардың берілген санында түйіспелердің тозуына қорды анықтайды. Өзге де бірдей жағдайларда, үлкен сәтсіздік анағұрлым жоғары тозуға төзімділікті, яғни ұзағырақ қызмет мерзімін қамтамасыз етеді. Бірақ үлкен сәтсіздік, әдетте, әлдеқайда қуатты жетек жүйесін талап етеді. Түйістіргіштер мен магниттік қосқыштарды сыртқы тексеру кезінде ең алдымен басты және бұғаттаушы түйіспелердің, магнит жүйесінің жай- күйіне назар аударылады, контактордың барлық бөлшектері:

7.3.сурет.электр аппараты түйіспелерінің айырығын, құлауын және шеткі басуын реттеу: а

б

тұрақты тоқ түйістіргіштегі магниттік емес төсемді, бекіткіш бұрандаларды, гайкаларды, шайбаларды, айнымалы тоқ түйістіргіштегі қысқа тұйықталу орамдарын, доға сөндіргіш камераларды тексереді. Түйістіргіш жүрісінің жеңілдігін оны қолмен тұйықтау арқылы тексеріледі. Магниттік жүйенің жүрісі ешқандай түрткісіз және қажалусыз тегіс болуы керек. Тоқ шарғы бойымен өтсе, айнымалы ток контакторы тек аздап шу шығаруы керек. Контактордың қатты гуілі зәкірдің немесе біліктің дұрыс бекітілмегендігін, білікті қамтитын қысқа тұйықталған орамдардың зақымдануын немесе электрмагнит білігіне зәкірдің тығыз жабыспауын білдіреді. Шамадан тыс гуілді жою үшін, зәкір мен білікті бекітетін бұрандаларды қатайтады. Зәкірдің білікке жабысу тығыздығы келесі түрде тексеріледі. Қағаз парағын зәкір мен біліктің арасында салып, контакторды қолмен матастырады. Жанасу алаңы магнит өткізгіш қимасының кемінде 70% құрауы керек, жанасу алаңы аз болса, ақаулық зәкір мен білікті дұрыс орнату арқылы жойылады. Ортақ саңылау пайда болған кезде, бетін магниттік жүйенің табақ болат қабаттарының бойымен қырып тегістейді.

Тұрақты  тоқ  түйістіргішінің  жұмыс  шамасына  қарай  магниттік емес

төсемнің қажалуы мүмкін, ол саңылауды азайтып, зәкірдің білікке жабысуына ықпал етеді, сондықтан төсем сәл тозса, жаңасына ауыстырылады. Байланыс жүйесі магниттік қосқыштар түйістіргіштерінің ең жауапты бөлігі болып табылады, сондықтан оның жай-күйіне ерекше назар аудару қажет. Түйіспелер тұйықталған күйде түйіспенің бүкіл ені бойынша бос аралықсыз сызықтық байланыс қалыптастыра отырып, бір-біріне төменгі бөліктерімен тиюі керек. Түйісу бетінде металлдың ағуы немесе қатып қалған бөлшектерінің болуы түйісу кедергісін (түйіспелердегі шығындар) 10 еседен астам арттырады. Сондықтан ағындарды тапқан кезде, оларды егеумен жою керек. Егеуқұм қағазбен тазалау және түйісу бетін майлауға рұқсат етілмейді.

Сонымен қатар, айрықша жауапты түйістіргіштер мен магниттік қосқыштарда басты байланыстарды басудың бастапқы және соңғы күштері анықталады.

Алғашқы басу

Орауыштың оқшаулау кедергісінің мәні 0,5 Мом-нан төмен болмауы керек. Көрсеткіш және аралық реле мен уақыт релесінің іске қосылу және қайту кернеуін барлық элементтерінің қатысуымен жұмыс істейтін сұлбада тексереді (7.5. сурет). Бұл жағдайда тоқтық көрсеткіш релелер (біртіндеп қосу релесі), сондай-ақ іске қосу кернеуі бойынша тексеру ыңғайлы. Осындай сұлбада        жекелеген        релелерді

тексергеннен кейін, сынау төменгі жедел кернеуде (0,8^ ном

) жүргізіледі. Бұл жағдайда

релесі

немесе

7.4. сурет. Мегомметр

қорғаныс түйіспелері (мысалы, KSG газды) тұйықталған кезде іске қосылуы керек.

Егер түрлі қорғаныстардың бір мезгілде іске қосылуы мүмкін болса, көрсеткіш релелердің сенімді жұмыс істеуі үшін

және

релесіндегі тоқты арттыра отырып, R2 кедергісін орнатуға тура келеді, бір мезгілде реле түйіспелеріне жүктемені арттырады. Мұндай жағдайларда жүктеменің өте жоғары еместігін тексеру керек, бұл әсіресе қысқа тұйықталу тоғы өшірілгеннен кейін, қуаты төмен реле түйіспелері тізбекті ажыратса, өте қауіпті.

7.5.сурет.        реленің        іске        қосылу кернеуін (тоғын) реттеу сұлбасы:

Реле түйіспелерінің рұқсат етілген жүктеме токтарының және өшіру қабілеті реленің әр түріне арналған каталогтар мен анықтамалықтарда келтіріледі. Бұрын аталған жұмыстардан басқа реттеу бағдарламасына мыналар енгізілуі мүмкін: а) орауыштардағы қысқа тұйықталған орамдардың жоқтығын тексеру; б) контакторларды бірнеше рет қосып өшіру арқылы тексеру;

в) магниттік қосқыштардың жылулық релесін күйге келтіру.

Жаңа релені пайдалануға енгізер алдында оның жарамдылығын тексеріп, берілген тағайын шамасын күйге келтіру қажет. Қолданыстағы релелер түрлі тексерулерді қажет етеді. Тексерулер мынадай санаттарға бөлінеді:

Жаңа қосу кезінде релелік қорғаныс құрылғысына толық көлемді жұмыстар жүргізіледі – схемалар мен таңбалауды тексеруден, сыртқы қарап

тексеру және аппаратураның жалпы жай-күйін бағалауды тексеруден релені электрлік күйге келтіруге, қорғаныс схемасы мен ажыратқышқа әсер ететін кешенді сынамалаудың өзара әрекетін тексеруге дейін.

кезінде оның элементтерінің пайдалану процесінде кенеттен бұзылуы мүмкін себептері анықталып, жойылады. Профилактикалық бақылау жаңа қосудан кейінгі бірінші болып біршама үлкен көлемді тексерумен сипатталады.

негізгі мақсаты — біртіндеп бұзылулардың пайда болуын болдырмау үшін құрылғының элементтерін ауыстыру немесе қалпына келтіру арқылы тозу мен ескіру процестерінің салдарын мерзімді жою. Профилактикалық қалпына келтіру кезінде профилактикалық бақылау міндеттері де орындалуы тиіс.

Сынамалау құрылғылардың ең аз сенімді элементтерінің жұмысқа қабілеттіліктерін қосымша тексеруді білдіреді.

Кезектен тыс тексеру негізгі жабдықты жөндеуге байланысты бұзылған тізбектерді қалпына келтіру кезінде, сондай-ақ реле мен құрылғылардың тағайын шамасын немесе сипаттамаларын өзгерту қажет болғанда, схемаларды біртіндеп өзгерту немесе құрылғыларды қайта жаңарту кезінде жүргізіледі.

Авариядан кейінгі тексеру

Тексеру ауқымы құрылғылардың нақты күйімен анықталады, сондай-ақ профилактикалық бақылау мен қалпына келтіру кезінде – реле және басқа құрылғы элементтерінің пайдалану процесінде жұмыс істеу шарттарымен: ластану мен ылғалдылығы деңгейімен, құрылғылар орнатылатын панельдердің дірілдеуімен т.б. белгіленеді. Егер жаңа қосу кезінде реттеу жоғары сапамен орындалса, онда профилактикалық бақылау мен қалпына келтіру көлемі әдетте, жаңа қосуға қарағанда анағұрлым аз болады және ақыр аяғында, құрылғылардың ұзақ авариясыз пайдаланылуын анықтайды.

Жылулық реле

Жылулық релелердің әрекет ету принципі.

Энергетикалық жабдықтардың ұзақ мерзімділігі көбінесе жұмыс кезінде ұшырайтын жүктемелерге байланысты. Кез келген объект үшін, тоқ ағыны ұзақтығының оның жабдықты сенімді және ұзақ пайдалануды қамтамасыз ететін шамасына тәуелділігін табуға болады.

Номинал тоқта оның ағынының рұқсат етілген ұзақтығы шексіздікке тең

болады. Номиналды тоққа қарағанда үлкен тоқ ағыны температураның қосымша артуына және оқшаулаудың қосымша ескіруіне әкеледі. Сондықтан, жүктеме неғұрлым көп болса, соғұрлым қысқа болады. Жүктемелерден қорғау үшін, биметалл пластинасы бар жылулық реле кең тараған.

Жылулық реленің және қорғалатын объектінің уақыт-тоқтық сипаттамалары. Жылулық реледегі биметалл пластинасы екі пластинадан тұрады, олардың біреуі үлкен температураны кеңейту коэффициентіне ие, ал екіншісі — кіші. Бір-біріне жабысып тұрған жердегі пластиналар ыстық күйде илемдеу немесе дәнекерлеу арқылы қатты бекітіледі. Егер осындай пластинаны қозғалтпай бекітіп, қыздырса, пластиналар температуралық кеңейту коэффициенті кіші материалға қарай бүгіледі. Дәл осы құбылыс жылулық релелерде қолданылады. Жылулық реленің биметалл элементін қыздыру жүктеме тоғымен пластинада бөлінетін жылу есебінен жүзеге асырылуы мүмкін. Биметаллды қыздыру көбінесе жүктеме тоғы өтетін арнайы жылытқыштан жүзеге асырылады. Ең жақсы сипаттамалар аралас қыздыру кезінде, плита қыздырылған кезде және биметалл арқылы өтетін тоқтан бөлінетін жылу есебінен және арнайы жылытқыштан бөлінетін жылу есебінен алынады. Биметалл пластина бүгіле келе, өзінің бос ұшымен жылулық реленің түйісу жүйесіне әсер етеді.

Жылулық реленің уақыт-тоқтық сипаттамалары . Жылулық реленің негізгі сипаттамасы – іске қосу уақытының жүктеме тоғына тәуелділігі (уақыт-тоқтық сипаттамасы). Тұтастай алғанда, жүктеме басталғанға дейін реле арқылы плитаны t

температураға дейін қыздыратын І

тоқ өтеді.

Жылулық релелердің уақыт-тоқтық сипаттамаларын тексерген кезде, реленің іске қосылуы қандай күйде (суық немесе қатты қызған) болатынын ескеру керек. Жылулық релелерді тексерген кезде, жылулық реленің жылыту элементтері қысқа тұйықталу тоқтарында термикалық тұрақсыз екендігін ескеру керек.

Қоршаған орта температурасының жылулық реле жұмысына әсері.

Жылулық реле биметалл пластинасын қыздыру қоршаған ортаның температурасына байланысты, сондықтан қоршаған ортаның температурасы жоғарыласа, реленің іске қосу тоғы азаяды. Номиналдан қатты ерекшеленетін температурада жылулық реленің қосымша (тегіс) реттелуін жүргізу немесе қоршаған ортаның нақты температурасын ескере отырып, қыздыру элементін таңдау керек. Қоршаған ортаның температурасы жылулық реленің іске қосу тоғына аз әсер етуі үшін іске қосу температурасын мүмкіндігінше көбірек таңдау керек. Жылулық қорғаныс дұрыс жұмыс істеу үшін релені қорғалатын объект орналасқан үй-жайда орналастырған жөн. Релені концентрацияланған жылу көздеріне:  қыздырғыш  пештеріне,  жылыту  жүйелеріне  және  т.б. жақын

орналастыруға болмайды. Қазіргі уақытта температуралық өтемдеуі бар реле (TPН сериясы) шығарылуда.

TPП түріндегі жылулық реле құрылғысы . TPП жылулық реленің биметалл пластинасының құрамдастырылған жылыту жүйесі бар.

Пластина

(7.6-сурет) қыздырғыштың

есебінен қыздырылады және пластинаның өзінің бойымен өткен тоқ есебінен. Биметалл пластинаның ұштарын бүккен кезде биметалл пластина секіргіш түйіспе көпірге 5 секіруге әрекет етеді. TPП жылулық релесі іске қосу тоғының тегіс реттелуіне мүмкіндік береді (номинал тоғының тағайын шамасының ± 25% шегінде). Бұл реттеу пластинаның бастапқы деформациясын өзгертетін тұтқамен

жүзеге асырылады. Бұл реттеу қажетті жылытқыштар вариантының күрт төмендеуіне мүмкіндік береді.

ТРП релесін іске қосылғаннан кейін бастапқы қалпына қайтару түймешікпен

жүргізіледі.

Биметалл салқындағаннан кейін өзін-өзі қайтарумен орындау мүмкін. Іске қосудың жоғары температурасы (200 ° C жоғары) реле жұмысының қоршаған ортаның температурасына тәуелділігін төмендетеді. ТРП жылулық релесінің тағайын шамасы қоршаған ортаның температурасын өзгерткен кезде 5% -ға ауысады. ТРП жылулық релесінің жоғары соққы және дірілге төзімділігі оны ең қиын жағдайда пайдалануға мүмкіндік береді.

7.6. сурет. Жылулық реле құрылғысы:

Электржылулық тоқ релесін тексеру және реттеу.

Жылулық релелердің паспорттық деректерінің қорғалатын объектілердің номиналды тоқтарымен сәйкестігін тексергеннен кейін, сыртқы тексеру арқылы: ■

жылу элементтерін қосу түйіспелерін тарту сенімділігі; ■ қыздыру        элементтерінің        жақсы        күйі        (сынуы        жоқ),        биметалл пластиналардың жай-күйі; ■ Түйісу жүйесі механизмінің және контактілердің жұмыс айқындылығы (қажалудың, кешіктірулердің жоқтығы, байланыс үзілісінің болуы). Содан кейін әрбір жылулық релені реттеуді тексеруге кіріседі. Жылулық релесінің жарамдылығын әр жылыту элементіне жеке-жеке тоқ беріп тексеріледі, өйткені барлық қыздыру элементтерінің шығысы бірдей байланыс жұбы болып табылады. Жылулық элементтерге тоқ берер бұрын реленің реттегіш тетігі қорғалатын объект үшін қажетті тағайын шамаға орнатылады. Содан кейін тағайын шамасының үш еселенген тоғын беріп, және іске қосылу уақыты (әдетте, суық күйден THИ сериясы үшін 1 ... 2 мин) есептеледі. Егер қандай да бір реле ұзақ уақыт жұмыс істеп тұрса, онда оның себебін анықтап, алдын ала кем дегенде 2 минут күтіп (қыздыру элементін салқындату үшін) қайта тексереді. Бір немесе бірнеше бір типтік релелердің қыздырғыш элементтерінің іске қосылу уақытын салыстырып, нақты тоққабылдағышты қорғау үшін тексерілген реленің жарамдылығы туралы қорытынды жасайды.

7.2

Автоматты ажыратқыштар (ажыратқыштар, автоматтар) қалыпты режимде тізбекті тоқ өткізуге және электр желілері мен жабдықтарын авариялық режимдерден (қысқа тұйықталу тоқтарынан, жүктеме тоқтарынан, кернеудің төмендеуінен немесе жоғалуынан, ток бағытының өзгеруінен, авариялық жағдайлардағы қуатты генераторлар магниттік өрісінің пайда болуынан және т.б.) автоматты қорғауға арналған, сондай-ақ номиналды токтардың сирек коммутациясына арналған (тәулігіне 6 - 30 рет) коммутациялық электрлік аппарат болып табылады. Қарапайымдылық, ыңғайлылық, қызмет ету қауіпсіздігі және қысқа тұйықталу тоқтарынан қорғаудың сенімділігі арқасында бұл құрылғылар кіші және жоғары қуатты электр қондырғыларында кеңінен қолданылады. Автоматты ажыратқыштар қолмен басқарылатын коммутациялық аппараттарға жатады, бірақ олардың көпшілігінде электромагниттік немесе электрқозғалтқышты жетек бар, бұл оларды қашықтықта басқаруға мүмкіндік береді.

Автоматты ажыратқыштың әрекет ету принципі.

Автоматтар әдетте қолмен өшіріледі (жетекпен немесе қашықтықтан) және егер пайдаланудың қалыпты режимі (асқын тоқтың пайда болуы немесе кернеудің төмендеуі) бұзылса — автоматты түрде ажыратылады. Бұл ретте әр автомат максималды кернеулі ағытқыштармен, ал кейбір түрлерінде - төмен кернеулі ағытқыштармен жасақталады. Орындалатын қорғаныс функциялары бойынша автоматты ажыратқыштар максималды тоқ, төмен кернеулі және кері қуатты автоматтарға бөлінеді. Максималды тоқ автоматтары қысқа тұйықталу тоқтарының және шамадан тыс жүктемелердің белгіленген шектеулерден асып кетуі кезінде электр тізбегін автоматты түрде ашуға қызмет етеді. Өзімен айырғыны және созылмалы сақтандырғышты ауыстыру арқылы олар штаттан тыс режимдерде сенімді және таңдаулы қорғауды қамтамасыз етеді. Егер қоршаған орта жағдайы қалыптыдан өзгеше болса (ауа ылғалдылығы 85% -дан жоғары және құрамында зиянды түтіннің қоспасы болса), онда автоматты ажыратқыштарды шаң, ылғал өткізбейтін және химиялық тұрғыдан төзімді нұсқадағы қораптар мен шкафтарға орналастырылуы керек.

■ қондырғылы — қорғаныш оқшаулағыш (пластмассалық) қаптамасы бар және қоғамдық жерлерде орнатылуы мүмкін; ■ әмбебеап — ондай қаптамасы жоқ және таратушы қондырғыларда орнатуға арналған; ■

тез әрекет ететіндер (өзіндік іске қосу уақыты 5 мс аспайды); ■

тез әрекет етпейтіндер (өзіндік іске қосу уақыты 10-нан 100 мс дейін). Тез әрекет ету әрекет қағидатымен (полярлық электромагниттік немесе индукциялық-динамикалық қағидалар және т.б.), сондай-ақ электр доғасын тез сөндіру шарттарымен қамтамасыз етіледі. Осындай қағида тоқшектейтін автоматтарда қолданылады, олар бөлінеді: ■ қысқа тұйықталу тоқтары аймағында іске қосуды реттейтін уақыты бар іріктемелі автоматтарға; ■ қорғалған тізбектегі тоқтың бағытын өзгерткенде ғана іске қосылатын кері тоқ автоматтары; ■

тізбекті тоқ тікелей бағытта өскенде ғана өшіретін полярланған автоматтар; ■

түйіспелік жүйе; ■

доға сөндіргіш жүйе;

ағытқыштар; ■

басқару механизмі; ■

еркін ағыту механизмі.

Түйіспелі жүйе корпусқа бекітілген қозғалмайтын түйіспеден және басқару механизмі тетігінің жартылай осьіне топсалы бекітілген қозғалатын түйіспелерден тұрады және қалыпты жалғыз үзілісті қамтамасыз етеді. Доға сөндіргіш құрылғы ажыратқыштың әр полюсінде орнатылады және шектеулі көлемде электрлік доғаны оқшаулауға арналған. Ол болат пластинадан жасалған ионсыз торы бар доға сөндіргіш камерадан тұрады. Фибрадан жасалған пластиналар ұшқын сөндіргіштер де қарастырылуы мүмкін. Еркін ағыту механизмі автоматты түрде және қолмен басқару арқылы түйіспелік жүйені ағытуды және ажыратуды қамтамасыз ететін үш немесе төрт буынды топсалы механизм болып табылады.

тоқ бойындағы тағайындамадан асатын қысқа тұйықталу тоғында ажыратқышты автоматты түрде өшіруді қамтамасыз етеді. Гидравликалық баяулау қондырғысымен электромагниттік ағытқыштар жүктеме тоқтардан қорғайтын тоққа кері тәуелді уақыт ұстамына ие.

Жылулық максималды ағытқыш термобиметалды пластина болып табылады. Жүктеме тоқтарында бұл пластинаның деформациясы мен күші ажыратқыштың автоматты өшірілуін қамтамасыз етеді. Уақыт ұстанымы тоқтың өсуімен бірге азаяды.

Жартылай өткізгіштік ағытқыштар өлшеу элементінен, жартылай өткізгіш релелер блокынан және автоматтың еркін ағыту механизміне әсер ететін шығыс электрмагниттен тұрады. Өлшеу элементі ретінде тоқ трансформаторы (айнымалы тоқта) немесе дроссельді магниттік күшейткіш (тұрақты тоқта) қолданылады. Жартылай өткізгіштік ағытқыштар мынадай параметрлерді реттеуге мүмкіндік береді: ■

ағытқыштың номинал тоғы; ■ қысқа тұйықталу тоғы аймағындағы (тоқты төмендету) іске қосу уақыты бойынша тағайындама; ■

жүктеме тоқтары аймағындағы іске қосу уақыты бойынша тағайындама; ■ қысқа тұйықталу тоқтары аймағындағы (іріктемелі ажыратқыштар үшін) іске қосу уақыты бойынша тағайындама; Көптеген автоматтарда жүктеме тоқтардан қорғау үшін жылу элементтерін және уақыт ұстанымысыз қысқа тұйықталу тоқтарынан қорғау үшін электрмагниттік элементтерді пайдаланатын аралас ағытқыштар қолданылады.

Ажыратқыштың өзіне кіріктірілетін немесе сыртына бекітілетін қосымша құрастырмалы бірлігі бар. Олар тәуелсіз, нөлдік және минималды ағытқыштар, еркін және қосалқы түйіспелер, қолмен және электромагнитті дистанциялық жетек, автоматты өшіру сигналы, ажыратқышты «өшірулі» жағдайында бекітуге арналған құрылғы болуы мүмкін. Тәуелсіз ағытқыш – сыртқы кернеу көзімен қуатталатын электрмагнит. Минималды және нөлдік ағытқыштар уақыт ұстанымымен және уақыт ұстанымысыз орындалуы мүмкін. Тәуелсіз немесе минималды ағытқыш арқылы автоматты қашықтықтан өшіруге болады.

Сыртқы қарап тексеру кезінде орнатылған автоматты ажыратқыштардың жобаға немесе желі параметрлеріне сәйкестігі; жартылай өткізгіштік блоктарда сыртқы зақымданулардың жоқтығы және пломбалардың болуы; түйіспелік жалғаудың сенімділігі; түйіспелік жүйенің дұрыс реттелуі және ажыратқышты қолмен қосу және өшіру кезінде жетек жұмысының анықтылығы тексеріледі. Сыртқы тексеруге осы ажыратқыштарды пайдалану жөніндегі нұсқаулықтарды мұқият зерделегеннен кейін ғана кірісуге болады. Оқшаулау кедергісі полюстердің қысқыштары арасында және әр полюс қысқыштары мен алынған кернеуде ажыратылған жағдайында автоматтың жерлендірілген металл құрылымы арасында 1 000 Вт мегомметрмен тексеріледі. Ол кем дегенде 0,5 МОм болуы керек. Егер оқшаулау қанағаттанарлықсыз болса, себептерді анықтау қажет: доға сөндіргіш камераларды алып тастау және полюстің жай-күйін тексеру, ластанудың болмауы және сыртқы коммутациялық полюстерге қосылу, ажыратқыш плитасының ылғалдану мүмкіндігі. Оқшаулау кедергінің төмендеу себептерін жойғаннан кейін өлшеу қайталанады. Доға сөндіргіш камераларды ажыратқыш полюстеріне орнатқан кезде, оларды алып тастағаннан кейін, басты және доға сөндіргіш түйіспелердің доға сөндіргіш камералардың ішкі бөліктеріне тиіп кетпеуіне назар аударылады. Максималды, минималды және тәуелсіз ағытқыштардың жетектер орамасының оқшаулау кедергісін орам қысқыштарының бірі мен жерлендірілген корпустың арасындағы 1000 В-қа мегомметрмен тексеріледі. Ол кем дегенде 0,5 МОм болуы керек. Өлшеуді бастамас бұрын,

жартылай өткізгіштік ағытқыштардың блоктары ажыратқыштан алынып, олардың әрқайсысының оқшаулау кедергісі өзара жалғауыштардың барлық шықпаларын жалғау арқылы 500 В мегомметрмен тексеріледі. Ажыратқышты жоғары кернеумен сынағаннан кейін, блоктар орнына орнатылады. Электр жетегі бар номиналды, төмен және жоғары кернеулер кезінде ажыратқышты қосу және өшірудің жұмысқа қабілеттілігі мен сенімділігі максималды ағытқыштардың әрекетін бақылауға дейін тексеріледі. Іс жүзінде, мұндай жетектің жұмысқа қабілеттілігін тексеру кезінде оның барысында электрмагниттік максималды тоқ ағытқыштарының (АВМ, А- 3700 сериялы автоматтарда) әрекет етуі бұзылатын оның реттеуі қажет. Сондықтан максималды-тоқтық қорғанысты жөнге келтіру реттеудің соңғы сатысында орындалады. Қосу және ажыратудың жұмысқа қабілеттілігі мен сенімділігін тексеру ажыратқыштың жетек схемасына номиналға тең кернеу берумен орындалады, сондай-ақ желідегі жедел тоқтың номиналды, төмендетілген және жоғары кернеулерінде тәуелсіз және минималды ағытқыштардың жұмысқа қабілеттілігі мен сенімділігі бақыланады. 200 А және одан артық номинал тоқтарға арналған ажыратқыштардың мксималды ағытқыштары міндетті түрде тексеріледі. Алайда, пайдалануда төмен номинал тоқты осындай ағытқыштардың әрекеттерін тексеруге тура келетін қондырғылар кездеседі (мысалы, 10... 50 А тоққа AП50 ажыратқыштары орнатылатын қосалқы станцияларда қорғау және дабыл, басқару тізбектерінің ажыратқыштары). Жылулық электрмагниттік немесе аралас ағытқыштар АЗ 100, А3700 электрмагниттік ағытқышы бар, АЕ20, АК50,   АК63,   АЕ25,   АЕ26,   АЕ1000,   ВА51,   ВА52   и   АП50  сериялы

ажыратқыштың әр полюсінде тексеріледі.

Реттеу жұмыстары кезінде жылулық элементтерді тексеру ағытқыштың номинал тоғына үш есе тең жүктемелік тоқпен жүзеге асырылады. Іске қосу уақыты зауыттық (немесе типтік) сипаттамалармен салыстырылады, сонымен қатар ажыратқыштың барлық полюстерінің сынақ тоғымен бір мезгілде жүктелуі үшін берілген. Егер нақты іске қосу уақыты өндіруші зауыт деректерінен 50% -ға асып кетсе, ажыратқышты ақауға шығармай тұрып, оны іске қосудың бастапқы тоғы тексеріледі. Ажыратқыштың бір полюсі жүктелсе, іске қосудың бастапқы тоғы бір мезгілде барлық полюстерді жүктеген кездегі тоқпен салыстырғанда 25 ... 30%-ға артады. Жылулық ағытқыштың іске қосу уақыты зауыттық сипаттамаға сәйкес болуы керек. Бұл ретте көптеген ажыратқыштардың ағымдағы тоқпен шектеулі сынақ уақыты (120,150 с-тан аспайтын) бар.

КОММУТАЦИЯЛЫҚ АСПАПТАР МЕН АППАРАТТАРДЫ ТЕКСЕРУ

Коммутациялық аппараттарға қалыпты және авариялық жағдайлар кезінде электр қондырғыларының электрлік тізбектерін ауыстыруға арналған аппараттар (ажыратқыштар, айырғыштар, қысқа тұйықтағыштар бөлгіштер, сақтандырғыштар және т.б.) жатады. Реттеп іске қосу жұмыстары кезінде коммутациялық аппараттарды сынау барысында мыналар орындалады: Сонымен қатар, майлы ажыратқыштардың бактерінен алынған трансформатор майын сынайды және кіріктірілген ток трансформаторларын тексереді; әуе ажыратқыштарында ажыратқыштар мен уақытша жұмыс кезінде ауаның қысымын өзгертуге байланысты бірқатар сипаттамалар қосымша тексеріледі, ал ажыратқыштарда жүктемелерді сақтандырғыштар сынайды.

Кедергілерді өлшеу.

Майлы ажыратқыштар түйіспелерінің ауыспалы кедергісін өлшеу фазалардың түйіспелік жүйесі үшін және қолданыстық түйіспенің әр жұбы (түйіспелік жүйенің әрбір элементі) үшін, ал әуе ажыратқыштарда - камераның, бөлгіштің және жеке-жеке пышақтың әр үзілістерінің түйіспелері үшін жүргізіледі. Айырғыштарда, бөлгіштер мен қысқа тұйықтағыштарда әр фазаның түйіспелер кедергісі өлшенеді. Түйіспелер кедергісі ЭОҚ-да берілген мәндерден аспауы керек. Тұрақты тоққа рұқсат етілген түйіспелер кедергісі, егер олар ЭОҚ-да көрсетілмесе және өндіруші зауыттың деректері болмаса, оларды ұқсас жабдықтарда немесе тексерілетін аппараттың басқа фазаларында алынған өлшем нәтижелерімен салыстыру арқылы тағайындалады.

Майлы ажыратқыштардың қозғалыстағы және бағыттаушы бөліктерінің оқшаулау кедергісін өлшеу мегомметрді бір қысқышпен ажыратылған ажыратқыштың траверсіне, ал екінші қысқышты — жерге тұйықталған қаптамаға жалғаған кезде жүзеге асырылады. Бұл ретте траверса қолжетімді болуы керек (ажыратқыш бактен май ағызып алынған немесе май құйылған бак төмен түскен). Ажыратқыштың бакішілік оқшаулау кедергісі май құйғанға дейін өлшенеді. Бұл ретте мегомметрдің бір қысқышы бакішілік оқшаулау бекіткіштерінің түрлі шайбаларына кезекпен жалғанады, бұл кезде мегомметрдің екінші қысқышы ажыратқыш багымен жалғанған.

Уақытша сипаттамаларын тексеру.

Уақытша сипаттамаларды тексеру кезінде ажыратқыштың қосу және ажырату тізбегіне қуат берген сәттен бастап, оның түйіспелерінің тұйықталу немесе ажырауы сәтіне дейінгі уақыт, тексерілетін аппараттарды қосу және ажырату кезінде олардың қозғалмалы бөліктерінің қозғалыс жылдамдығы өлшенеді. Түйіспелік жүйе бірнеше біртіндеп әрекет ететін түйіспелерді қамтитын аппараттарда, мысалы, доға сөндіргіш түйіспелер және әуе ажыратқыштарды бөлгіш түйіспелері, коммутациялық аппаратты қосып- өшірген кезде олардың жекелеген түйіспелерінің тұйықталу реттілігін көрсететін уақытша сипаттамаларды өлшейді. Сөндіргіш электрмагнитіне (СЭ) тоқ импульсін берген сәттен бастап, ажыратқыш түйіспелері тұйықталған сәтке дейінгі уақытты анықтау үшін (ажыратқыштың өшіру уақытын анықтайтын) біртіндеп ажыратқыш түйіспелерімен электрлік секунд өлшегіш қосылады. Қосу түйістіргішіне (ҚТ) тоқ импульсін берген сәттен бастап, ажыратқыш түйіспелері тұйықталған сәтке дейінгі (қосу уақытын анықтау) уақытты анықтау үшін секундомердің электрмагнит орамасын ажыратқыш түйіспелермен тұйықтайды. Аппараттардың қозғалмалы бөліктерінің қозғалыс жылдамдығын анықтау үшін виброграммалар немесе осциллограммалар түсіріледі.

Еркін ағыту механизмінің жұмысын тексеру . Бұл тексеру майлы ажыратқыштар, бөлгіштер мен қысқа тұйықталғыштар арқылы жетектің қосылған қалпында және оның екі-үш аралық қалпында, сондай-ақ еркін ағыту әрекеті аймағының шекарасында орындалады. Тиісті коммутациялық аппаратты қосу кезінде тексеру сөндіруге автоматты түрде команда беру іске қосылады. Бұл жағдайда «секіру» (бірнеше рет қосу және өшіру) болмауы керек.

Төмен кернеуде жетектің іске қосылуын тексеру.

Коммутациялық аппараттар оперативті тоқтың желідегі кернеулердің тіпті едәуір ауытқуы кезінде, сенімді қосылып, ажыратыла алуы керек, себебі коммутациялық

аппараттың жұмысы тоқтап қалса, әсіресе электр қондырғысының зақымдалған бөлігі ажыратылған кезде электр энергиясын тұтынушыларды электрмен жабдықтауда және қымбат тұратын жабдықтардың істен шығуына елеулі кедергі келтіретіндіктен, коммутациялық қондырғыларды қосу және өшіру қажет. Электр қондырғыларын орнату қағидалары майлы ажыратқыштардың жетектерін өшіретін электрмагниттер, сондай-ақ әуе ажыратқыштардың өшіріп-қосатын электромагниттері бактегі ең үлкен ауа қысымы кезінде номиналдан 65% дейін оперативті тоқ кернеуі төмендеген кезде сенімді іске қосылуын талап етеді. Басқа ажыратқыштардың қосатын электрмагниттері өздерінің қысқыштарындағы кернеу номиналдың 80% -ға дейін төмендеген кезде сенімді жұмыс істеуі керек. Бұдан басқа, жұмыс тогының тізбектерінде жерге тұйықталу және айналмалы тізбектердің қалыптасуы кезінде ажыратқыштардың жалған өшірілуін болдырмау үшін өшіру электр магниттерін іске қосудың өте төмен кернеуіне жол берілмейді. Бұл кернеу номиналды кернеудің кемінде 35% құрауы керек. Өшіру электр магниттерінің және майлы ажыратқыштардың жетектерін қосу түйістіргіштерін іске қосу кернеулерін тексеру үшін 7.7. суретте көрсетілген сұлбаны жинайды және кернеуді баяу көтере отырып, қосу түйістіргіштері қандай кернеуде іске қосылатынын немесе ажыратқыш өшірілетінін белгілейді.. Түйістіргіштердің жұмыс кернеуін тексергенде электрмагнитті қосатын қуатты алып тастаған жөн.

7.7.сурет.        Ажыратқыштар жетектерінің электрмагниттері мен түйістіргіштерін іске қосу кернеуін тексеру: а

ӨЭ — өшіру электрмагниті; ҚЭ — қосу электрмагниті

Өшіру электр магниттерінің жұмыс кернеулерін тексергенде, электрмагниттердің   тоқ   астында   ұзақ   болуға   қарастырылмағандығын

ескеру керек, сондықтан өлшемдер жылдам орындалуы керек.

Амперметрдің тиісті ораманы тізбегіне қосу арқылы, 7.7. суретте көрсетілгендей Ом заңы бойынша ораманың омикалық кедергісін қосатын және ажырататын анықтауға болады. Әуе ажыратқыштарының қосатын және өшіретін электр магниттері айтарлықтай тоқты пайдаланғандықтан, әсіресе электр қуаты барлық үш фазаға бір уақытта қолданылған кезде, 7.7 б . суретте көрсетілген схема бойынша жұмыс кернеуін өлшеу орынды болады. Бұл ретте реостат тексерілетін электрмагниттердің қалыпты тоқ күшінен кем емес тоқ күшіне есептелуі керек және реостаттың кедергісі тексерілетін электр магниттерінің кедергісінен 2,5-тен 3 есе артық болуы керек. Майлы ажыратқыштар жетектерінің электр магниттерін қосатын іске қосу кернеуін тексеру екі әдіспен жүзеге асырылады.

Бірінші әдісте мүмкін болса, оперативтік тоқтың кернеуін төмендету қажет, мысалы, аккумуляторлық батареялар құтыларын ажыратып-қосқышымен (элементті коммутаторы) және электромагнитті қосатын қысқыштарға вольтметрді тікелей қосып, төменгі кернеуде ажыратқыштың жұмысын тексеру.

7.1. кесте. Ауалық ажыратқыштарды бірнеше рет қосу, өшіру арқылы тексеру

Операция немесе цикл Ауа

Жұмыс істеу қысымымен ажыратқыш- тарға арналған операциялар саны, атм

қысымы,

17,5

В— О циклі

17,5

О— В циклі

О— В— О циклі

БАПВ циклі

БАПВ циклі

(сәтсіз)

Қосқыш импульсті басқару қалқанынан да және ажыратқышты орнататын жерден де беруге болады.

Екінші әдісте жетектердің электромагниттерін қосатын номиналды мәннің 80% тең кернеумен ажыратқыштың жұмысын тексерумен шектелуге болады. Бұл үшін электр магнит тізбегіне электрмагнитті қосатын кедергінің ¼ бөлігін құрайтын балласттық кедергісі қосылады. Балласттың кедергісі 1 секунд ішінде қосылатын тоққа төтеп беруі тиіс.

Бірнеше рет қосу және ажырату арқылы ажыратқыштарды сынау.

Электржетектерімен жабдықталған майлы ажыратқыштары, жүктемені ажыратқыштар, айырғыштар, қысқа тұйықтағыштар және бөлгіштер 110, 100, 90 және 80% номиналды қосқан сәтте жетектерінің қысқыштарындағы кернеуде бірнеше рет іске қосылады және өшіріледі (әр сынамалау режимі үшін операциялар саны — 3 ... 5). Егер жұмыс тоғының кернеу көзін номиналды тоқтың 110% -на дейін көбейту мүмкін болмаса, онда сынақтарды алынуы мүмкін жетектің қысқыштарында ең үлкен кернеумен

жүзеге асыруға болады.

АПВ и БАПВ циклінде жұмыс істеуге арналған ажыратқыштар (автоматты және жылдам әрекет ететін автоматты қайта іске қосатын) O-B- O циклін (өшірулі-қосылған- өшірулі) қалыпты жұмыс істеу кернеуінде 2- ден 3-ке дейінгі сынаққа ұшырайды.

8 тарау. ҚОСАЛҚЫ СТАНСАЛАРДЫҢ ЭЛЕКТР ЖАБДЫҚТАРЫН СЫНАУ ЖӘНЕ БАПТАУ

Майлы ажыратқыштардың органикалық материалдардан жасалған қозғалмалы және бағыттаушы бөлшектері кедергісінің оқшауламасын өлшеу мегоомтермен 2 500 В кернеуге өлшенеді.

Әсерін жою кірістердің диэлектрлік шығынын бұрышының тангенсін 4 ... 5% -дан артық төмендететін болса, б

Майлы ажыратқыштарды жоғары вольтты оқшаулау үшін өндірістік жиіліктің (50 Гц) сынақ кернеулерінің мәндері

... 3

... 24

Жеңіл оқшаулаумен сынақ кернеуі .

8.1-сурет. Ажыратқыштың жұмысын тексеру Өлшеулер электрлік секундомермен, ал мәндері 0,1 с-ден аз болғанда - миллисекундомермен жүргізіледі.

Өлшеулер оперативті тогының номиналды кернеуінде жүргізіледі. Қашықтықтан қосылмайтын ажыратқыштар үшін тек өзіндік өшіру уақыты анықталады. Өлшенген мәндер 8.1 кестеде берілгендерден ± 10% артық ерекшеленбеуі керек; керісінше жағдайда майлы ажыратқышты тексеру керек, содан кейін тексеруді қайталау қажет.

8.1 кесте. Майлы ажыратқыштардың уақыттық сипаттамалары

Ажыратқыш түрі

о

0,04... 0,05

о

0,04... 0,05

В М-35 и ВМД-35

0,18

0,06

0,65

0,20

0,30

0,10

0,18

0,05

Ажыратқыштардың басқа түрлері үшін іске қосылу уақыты зауыттық деректерге сәйкес болуы немесе сыналатын ұқсас ажыратқыштардың мәндерінен көп алшақ болмауы қажет. 5. Майлы ажыратқыштардың қосылу және өшірілу жылдамдығын өлшеу. Бұл мақсаттарда уақытты вибрациялы белгілеуші – вибратор қолданылады. Виброграмма екі тәсілмен алынуы мүмкін: Виброграмманы алу кезінде виброграф шарғысының қуат көзі қосылады; бір мезетте ажыратқышты қосуға (сөндіруге) импульс беріледі. Өңдеу кезінде виброграмма учаскелер қатарына бөлінеді. Әр учаскенің ұзындығы өлшенеді және траверстың осы учаскедегі қозғалыс уақыты учаскеде орналасқан толық кезеңдердің саны бойынша есептеледі. v ор

, м/с орташа жылдамдығы әр учаскеде v ор

s

t

Алынған орташа жылдамдықтар негізінде әрбір учаскеде ажыратқыштың траверсінің жылдамдығына байланысты қисық сызығы сызылады. Екінші тәсіл бойынша алынған виброграмманы өңдеу үшін оны градустаумен үйлестіреді. Ажыратқыштардың жылдамдық сипаттамалары маймен толтырылған бактарда, қоршаған ортаның температурасы 10 ° C-тан төмен емес және жұмыс істеп тұрған ток кернеуінің немесе ауа қысымының номиналды мәнге ие болған жағдайында жазылып алынады .

Өлшенген мәндер берілгеннен ± 10%-дан артық емес өзгеше болмауы керек. Ажыратқыштардың басқа түрлері үшін, қосу және өшіру жылдамдығы өндіруші зауыттардың нұсқауларына сәйкес белгіленеді немесе сол сияқты тексерілетін ажыратқыштардың қалған бөлігінен аз ғана өзгеше болуы керек. Қосылу кезіндегі траверстің қозғалысының толық уақыты қосылудың өзіндік уақытының және контактілердегі қозғалыс уақытының сомасы ретінде анықталады. Ажыратылу кезіндегі траверстің қозғалысының толық уақыты ажыратылудың өзіндік уақытының және контактілердің ажыратылуы сәтінен траверстің тоқтауы уақытының сомасы ретінде анықталады. Контактілердің траверстегі қозғалыс уақыты мен оның контактілердің ажырауы сәтінен тоқтауына дейінгі уақыты виброграммалар арқылы тексеріледі.

Егер оперативті токтың қуат көзінің жұмыс істеу шарттары бойынша оның кернеуін арттыру және ажыратқышты номиналдың 110%-на тең кернеуде сынау мүмкін болмаса, сынақты жетектің қысқыштарындағы алуға мүмкін болатын номиналдан жоғары кернеуде өткізуге болады. АҚҚ циклінде жұмыс істеуге арналған ажыратқыштар номиналды кернеу күйінде С- Қ- С циклін 2 – 3 дүркін сыналуы тиіс.

Ауалы ажыратқыштарды сынау келесі тәртіпте жүргізіледі. 1.

Тіректік оқшаулағыштардың, өшіруші камералардың оқшаулағыштарын, айырғыштар және оқшаулағыш  тартпалардың оқшаулау кедергісін 2 500 В кернеулік мегомметрмен өлшеу. Оқшаулағыштар кедергісінің рұқсат етілген ең аз мәндері 8.2 кестеде көрсетілген.

to О

to о

110 және одан жоғары Тіректік оқшаулағыштың оқшаулауы, ауа құбырының немесе тартпаның (жекелеген) кедергісі, МОм

Тіректік оқшаулағыштар, өшіруші камералардың оқшаулағыштары, айырғыштар үшін өлшеулер, қажет болған жағдайда сыртқы беттерге қорған сақиналарды орнату арқылы жүргізіледі. Түйіспелердің кедергісі 8.3 кестеде көрсетілген мәндерден артық болмауы керек.

кесте. Ауалы ажыратқыштардың кедергілерінің рұқсат етілген ең жоғарғы мәндері

Ажыратқыштың түрі

Номиналды кернеу, кВ

Номиналды ток,

Түйіспелердің шекті кедергісі, мкОм

Полюстың тұтас контурының

өшіруші камераның

Бөлгіш пышағының

Обөлгіштің бір айырымы

5 500

15/36

1 000

2 000

2 000

2 000

бірінші ажыраудың түйіспесі екінші ажыраудың түйіспесінен кешігіп ажырайтындығын білдіреді. Доға өшіргіштерінің саны екеуден асатын ажыратқыштардың өшіруші камераларының түйіспелері ажырауының біркелкі еместігі, алдымен, сипатталғандай, бірінші және екінші айырылымдар үшін анықталады, содан соң екінші және үшінші түйіспелердің айырылымдары үшін, т.с.с. анықталады. Бұл жағдайда сыналатын жұптан басқа айырылымдар берік тұйықталуы тиіс.

Өшіруші камераның түйіспесіз іркілісін

бөлгіш пышағының кідіру уақыты өшіруші камераның түйіспелерінің ажырау сәті мен бөлгіш пышақтың қозғалмайтын түйіспеден шығу сәті аралығындағы уақыты өлшенеді.

Вакуумды ажыратқыш (8.2-сурет) — электр доғасын сөндірудің ортасы ретінде вакуум пайдаланылатын жоғары вольтты ажыратқыш. Вакуумды ажыратқыш электр токтарын, яғни, электр құрылғылардағы номиналды және қысқа тұйықталу токтарын коммутациялауға арналған.

«СЫНАҚ. ӨМІРГЕ ҚАУІПТІ» деген жазуы бар плакаттар ілінген арқандармен қоршалуы тиіс.

Сынақтар аяқталған соң сынақ құрылғысының кернеуін нөлге дейін азайтып, 220 В желіден ажыратып, құрылғының шығысын жерге тұйықтау қажет.

температурасында жүргізіледі. Жоғары вольтты сынақтарды жүргізген кезде қоршаған ауаның ылғалдығы маңызға ие болады, себебі

, оқшаулағыштардағы конденсат оқшаулаудың тесілуіне әкеліп соғуы

мүмкін. Атмосфералық қысым жүргізілетін сынақтардың сапасын айтарлықтай әсер етпейді, алайда деректерді хаттамаға енгізу мақсатында тіркелінеді.

өлшеулер 6—10 кВ вакуумды ажыратқыштарда (екінші реттік тізбектердің оқшаулауын тексеру) және релелік қорғаныш құрылғыларын тексерумен қоса жүргізілуі мүмкін. 8.4 кестеде вакуумды ажыратқыштардың оқшаулауының кедергісінің мәндері берілген.

Оқшаулауды өнеркәсіптік жиіліктің жоғары кернеуімен сынау. Оқшаулауды жоғары кернеуімен сынау ажыратқыштарды алғашқы екі жыл пайдаланудан кейін және одан әрі бес жыл пайдаланудан кейін жүргізіледі. 8.5 кестеде

1 кВ болуы қажет, және де, бұл құрылғылар 60 В кем емес кернеуге көзделген шартқа сәйкес болуы қажет. Ажыратқышты «ажырауға» сынау кезіндегі сынақ кернеуі негізгі оқшаулауды сынаудың кернеуіне тең. Басқару электрмагниттерінің іске қосылуының минималды кернеуін тексеру. Басқару электрмагниттері төмендегідей кернеу кезінде іске қосылуы тиіс: ■

қосылуы — 0,85Н ном ; ■

ажырауы — 0,7И ном .

Ажыратқыштарды бірнеше дүркін қосу және сөндіру арқылы тексеру. Бұл сынақ б асқару электрмагниттерінің шығыстарындағы номиналды кернеуде жүргізіледі. Вакуумды ажыратқыштардың қосу- сөндіру циклінің саны 5 тең.

8.4 кесте. Вакуум ды ажыратқыштардың оқшаулау кедергісінің мәндері

8.5 кесте. Өндірістік жиіліктің сынақ кернеуінің мәндері

2,0

Ажыратқыштардың түйіспелерінің күйін тексеру. Түйіспелердің күйі ажыратқыштардың полюстерінің тұрақты токқа кедергісін өлшеу арқылы анықталады, ол кедергісі тиісті жабдықтың техникалық құжаттарында нормаланған мәндерден артық болмауы тиіс. Төменде ажыратқыштардың номиналды токқа байланысты полюстерінің кедергілерінің шамамен алынған деректері берілген:

Өлшеуді ажыратқыштың түйіспелеріне мүмкіндігінше неғұрлым жақын жүргізеді. Бұл шарт өлшеу кезінде итеріліп шығатын элементтің розетка тобының түйіспелі байланыстарын, немесе өлшеуіш ток трансформаторларының түйіспелі байланыстарын және тарату құрылғыларының шиналауын есепке алмай, ажыратқыштың түйіспелерінің күйін бағалауға мүмкіндік береді.

Ажыратқыштардың уақыттық сипаттамаларын тексеру. Вакуумды ажыратқыштардың уақыттық сипаттамаларын оперативтік токтың номиналды кернеуімен тексереді. Ажыратқыштардың қосылу және сөндіру уақытша параметрлері ажыратқыштардың нақты түрінің паспорттық деректеріне сәйкес келуі тиіс. Вакуумдық ажыратқыштың қосылу уақыты шамамен 0,05...0,08 с, ажырату уақыты — 0,05...0,07 с. Итеріліп шығатын элемент пен ұяшық түйіспелерінің сипаттамаларын тексеру. Тексерудің бұл түрі ЖҮҚ ұяшығындағы түйіспе байланыстардың күйін анықтау үшін жүргізіледі. Тексерудің

бұл түрі итеріліп шығатын элемент пен ЖҮҚ ұяшығының қозғалмайтын түйіспелері арасындағы түйіспелі байланыстың сенімділігі мен сапасына көз жеткізуге мүмкіндік береді . Өлшемдердің бұл түрін түйіспелердің остік сәйкестігі мен олардың жанасу тереңдігін анықтаумен қатар қолданған жөн.

өлшеулер уақыты; ■

температура, ылғалдылық пен қысым; ■

жабдықтың атауы, түрі, зауыттық нөмірі; ■

сынақ объектісінің номиналды деректері; ■

сынақ нәтижелері; ■

сыртқы бақылау нәтижелері; ■

қолданылатын сұлба.

Өлшеудің барлық деректері нормативтік-техникалық құжаттардың (НТҚ) талаптарымен салыстырылады, және салыстыру негізінде объектінің пайдалануға даярлығы туралы қорытынды беріледі. Сынақ нәтижелері бойынша талаптарға сәйкес бекітілген нұсқадағы және Ресейдің Ростех бақылауымен келісілген хаттама толтырылады. Қоршаған ауаның температурасы жоғарылаған (төмендеген) кезде жүргізілген өлшеулердің деректері зауыттық деректердің температурасына немесе қандай да бір нормаланатын температураға келтіруді талап етпейді. Бұл жағдайда диэлектрлік шығындардың бұрыштық тангенсін өлшеу тысқары   болады,   себебі,   нормативтік  құжаттардағы   тангенс шамасын

нормалау 20 °С температурада жүргізіледі.

Нормативті құжаттар. Өлшеулерді жүргізу талаптарын бекітетін нормативті құжаттар : ■

ПУЭ, 7-ші басылым., 1 бөлім, 1.8 тарау; ■

ПУЭ, 7- ші басылым., 1 бөлім, 1.8 тарау, 1.8.17, 1.8.22 тарм.; ■

Р МЕМСТ 50345 — 99, ОиНИЭ; ■

жобалау құжаттары; ■

жабдықтарды өндіруші зауыт құжаттары.

8.2.

Жалпы мәліметтер. Күш беріші трансформаторларды қабылдау- тапсыру сынақтарының көлемі мен нормалары ЭЖҚЕ бекітіледі. Трансформаторларды        қабылдау-тапсыру        сынақтарының бағдарламасына төмендегілер кіреді : Трансформаторларды сынау алдында техникалық құжаттамамен (жобалау және дайындаушы зауыттың) танысу қажет, сондай-ақ монтаждалған жабдықтың жинақтылығын тексеру, оның жобаға сәйкестігін, құрылымдық элементтерінің, оқшаулаудың, шығыстарының көзге көрінетін зақымдануларының болмауын анықтау мақсатында оларды қарап тексеру қажет. Сынақтар қоршаған ауаның 10...40 °С температурасында жүргізіледі. Орамдардың тұрақты токқа кедергісін және оқшаулау кедергісін өлшеу. Тұрақты ток т

өлшеу үшін 0,5; 1,0 сыныпты жоғары дәлдік аспаптарын қолдану қажет, себебі, бұл өлшеулердің нәтижелері бойынша келесідей ақаулар анықталады: орамның және кірістердің қосылыстарындағы сапасыз дәнекерлеу мен нашар түйістірулер; орамның бір немесе бірнеше сымдарының үзілуі. Орамдардың кедергісін өлшеу негізінен көпіршелі әдіс немесе вольтметр-амперметр әдісімен жүргізіледі. Кіші кедергілерді (1 Ом-нан аз) өлшеу кезінде вольтметр тізбегінің сымдары трансформатордың қысқыштарына тікелей жалғанады (8.3-сурет, а), үлкен кедергілерді өлшеген кезде 8.3, б-

Вольтметр тізбегіндегі сымдар кедергісі оның кедергісінің 0,5 % - нан артық болмауы тиіс. Вольтметрді өлшенетін орамның тізбегіндегі ток тұрақталған мәнге жеткен соң қосып, ток тізбегінің үзілген кезінде

тү

ймесінің көмегімен сөндіру қажет .

Оқшаулаудың кедергісі өлшемнің ең жоғарғы шегі 10000 Мом кем емес 1 000, 2 500 В мегомметрдің көмегімен анықталады. Қаптамадағы ықтимал зарядты        кетіру        үшін        өлшеу        алдында

8.3-сурет. Тұрақты токқа кедергіні өлшеу сұлбасы: а

б

сыналатын орам 2... 5 минутқа жерге тұйықталады. Өлшеулер әр орам мен корпустың арасында және орам мен ажыратылып, корпусқа тұйықталған қалған орамдар арасында жүргізіледі. Орамдардың оқшаулау күйін оның кедергісінің абсолюттік мәнімен және абсорбциялау коэффициентімен анықтайды. Оқшаулау кедергісін өлшеу жергілікті ақаулар туралы, сондай-ақ трансформатор орауыштары оқшаулауының ылғалдану дәрежесін нақтылауға мүмкіндік береді. Оқшаулау кедергісінің R

мәні нормаланбайды, бірақ оны зауыттық сынақ деректерімен салыстыру қажет. Абсорбциялау коэффициенті де нормаланбайды, 10... 30 °С кезінде орамдары ылғалданбаған, кернеуі 35 кВ (қоса алғанда) дейінгі трансформаторлар үшін ол 1,3 және одан жоғары шегінде болады; 110 кВ және одан жоғары трансформаторлар үшін - 1,5.2,0 шегінде болады. Орамдары ылғалданған трансформаторлар үшін бұл коэффициент 1,0-ге жақын. Іске қосу-баптау жұмыстары кезінде оқшаулау кедергісін әр түрлі температураларда өлшейді. Салыстыру үшін

оқшаулауының кедергісін әр   түрлі   температураларда   өлшеу   нәтижелерін   қайта   қарастырып,

коэффициентінің көмегімен орташа мәнге жуықтандырылады. Бұл жағдайда температураның әрбір 10 °С-ге төмендеуі кедергінің 1,5 есеге артып отыратыны есепке алынады. Төменде әр түрлі температураларға байланысты, оқшаулау кедергісін қайта есептеу үшін

коэффициентінің мәндері беріледі:

Температуралар айырмашылығы        5

3,4

4,15

оқшаулауының кедергісі осы паспортта көрсетілген кедергінің 70%-ынан кем болмауы тиіс.

Трансформаторлардың жекелеген параметрлерін өлшеу. Өлшеулер кезінде орамдар дың барлық тармақтарындағы және барлық фазаларға трансформация коэффициенті, оның паспорттық мәнге сәйкестігі, және де кернеуді ауыстырып-қосқыштың сатыларда дұрыс орнатылуы тексеріледі. Трансформация коэффициентін оның қосу сұлбасын ескере отырып ЖК, ОК, ТК орамдарының кернеуіне қатыстылығы арқылы анықтайды. Трансформация коэффициентін өлшеу үшін екі вольтметр әдісін қолданады, және ол үшін 0,5 сыныпты аспаптар таңдалынады. Тексерілетін орамдардың желілік қысқыштарына сәйкес желілік кернеулер үш фазалық трансформаторды сынаумен қоса бір мезетте өлшенеді. Жеткізілетін кернеу номиналдың бірден бастап бірнеше ондаған пайызына дейін болуы шарт, бұл жағдайда үлкен шамалар қуаты аз трансформаторларға, ал кіші шамалар

Күш беретін трансформаторлар орамдарының жалғану топтарын тексеру. Т рансформатордың жалғану тобы оның басқаларымен паралелді жұмыс істеуі үшін маңызды. О

рамдардың жалғану топтарының үйлестігі т рансформаторлардың паралелді жұмыс істеуінің негізгі шарттарының бірі болып табылады. Паспорттық деректер болмаған жағдайда немесе олардың дұрыс екендігіне сенімсіздік білдірген жағдайда о

рамдардың жалғану топтары монтаждауға дейін тексеріледі . Ол паспорттық деректерге және қалқаншада көрсетілген белгілерге сәйкес болуға тиісті. Ж

алғану топтары екі вольтметрмен, тұрақты ток импульстері әдісімен, фазометрмен тексеріледі. Баптау жұмыстары тәжірибесінде алдыңғы екі әдіс кеңінен таралған.

бірінші және екінші реттегі кернеулердің векторлық диаграммаларын үйлестіруге негізделген. Алынған нәтижелерді пайдаланып, кернеу мәндерін анықтау үшін векторлық диаграмма құрылады.

анықтаудан көрінеді. Бұл жағдайда жоғары кернеу орамасының

шығыстарына гальваникалық батареядан 2—12 В кернеу беріледі. Төмен кернеу орамасында белгілі таңбаның ЭҚК индукцияланады. Алынған нәтижелер арнайы кестеде көрсетілген нәтижелерімен салыстырылады. Гальванометр ретінде магнитэлектрлі жүйелі кез келген гальванометрлер қолданылады, мысалы Ml06, М45М, М250. Әдетте І және ІІ габариттегі күш беруші трансформаторлар монтаждауға маймен толтырылып жеткізіледі. Бұл жағдайда трансформаторды іске қосуға дейін 6 айдан артық емес уақыт ішінде нормаларға сәйкес зауыттық сынақтар өткізілген болса, майды қысқартылған бағдарлама бойынша сынауға: электрге төзімділігі мен механикалық қоспалардың болуын анықтауға рұқсат етіледі. Майдың сынамасы ағызу тесігі алдын ала жуып тазартылған соң бактың төменгі жағынан алынады. Майдың сынамасы құйылатын ыдыс таза, құрғақ және тығыз жабылған болуы тиіс. Майдың минималды тесерлік кернеуін диаметрі 25 мм, жиектері жұмырланған, арақашықтықтары 2,5 мм екі жез электрод түріндегі стандартты разрядтағышы бар май сынамалау ыдысында АИИ-70 аппаратымен анықтайды. Ауа көпіршіктерін аластау үшін ыдысқа құйылған май 30 минут бойы тұрады. Тесуге дейін кернеуді арттыру 2 кВ/с дейінгі баяу жылдамдықпен жүргізіледі, және де аралығы 10 минуттан бес-алты тесу орындалады. Бірінші тесу есепке алынбайды. Майдың электрлік төзімділігін орташа арифметикалық түрінде анықтайды және ЭЖҚ-ғы кестелік деректермен салыстырылады. Зауыттық сынақ хаттамасы болмаған жағдайда май сынамасына толық талдау орындалады. 15 кВ кернеулі трансформаторлар үшін майдың электрлік төзімділігінің мәні 30 кВ болады.

Оқшаулауды өнеркәсіптік жиіліктегі (50 Гц) жоғары кернеумен сынау жоғары кернеудің тысқары көзінің қысқыштарымен (кірістерімен) бірге жүргізіледі . Іске қосу-баптау жұмыстарының тәжірибесінде оны арнайы автоэлектрзертханалар орындайды. Ө неркәсіптік жиіліктегі сынақ кернеулері орама кернеуінің сыныбына байланысты келесідей мәндерге ие :

а о-

м

с

Орама кернеуінің сыныбы, кВ ............ 0,69 дейін Корпусқа және басқа орамаларға

қатысты сынамалық кернеу, кВ:

жеңілдетілген оқшаулау үшін ............ 2,7

8.4- суретте бейнеленген. Бұл сынақтың барысында трансформатордың магнит өткізгішінің күйі тексеріледі. Оның зақымдалуынан, мысалы, табақтар арасындағы оқшаулаудың бұзылуынан бос қозғалыстың шығындары мен тогы артады. Сонымен қоса, б

ос қозғалыс тогының шұғыл артуы

Бос қозғалысты өлшеу барысында қалған орамалар ажыратылған күйінде төмен кернеу орамасына

Бос қозғалыс тогын өлшеу 36-суреттегі сұлбаға сәйкес орындалады. Өлшеу кезінде алынған ток зауыттық деректерден 30 %-дан артық ерекшеленбеуі тиіс

ТОҚ ЖӘНЕ КЕРНЕУДІҢ ӨЛШЕМДІ ТРАНСФОРМАТОРЛАРЫН ТЕКСЕРУ

Өлшемді трансформатоларды сыртқы тексеруден бастап және осы электро қондырғысына жоба талаптар кернеудің трансформатордың және тоқ трансформатордың паспорттық мәліметтер сәйкестігін орнатуынан бастайды.

Сыртқы тексеруінде маймен толтырылған трансформаторларында фарфор және құйылған оқшалауының зақымдану болмауына, қайталама орамдаудың шығу тегінің қысу сенімділігіне, май кетуіне назар аударады. Ерекше назарын шығу тегінің қорапшасында орналасқан өту изоляторларымен цоколь плитасында орналасатын сыртқы орнатуының тоқ трансформатордың қайталама орамдау шығу тегін біріктіретін секіргіштерде контакт сенімділігіне аударады. Осы секіргіштерге қол жеткізу үшін трансформатордың цоколь аумағын жабатын темір қақпағын алу қажет. Орамдау оқшалау жағдайы алдымен 2 500 В басты оқшалаудың оқшалауға қарсы мегомметр өлшемімен тексеріледі; 500 – 1 000 В – корпусқа барлық орамдаулар арасында қайталама орамдау қарсылығы. НКФ түріндегі кернеу трансформатордың басты оқшалауынан (рұқсат етілген – 300 МОм) ТФКН-330 конденсатты – қағазды оқшалауымен тоқ трансформатордың оқшалауынан (рұқсат етілген, негізгі – 5 000 МОм; өлшемді конденсатор – 3 000 МОм; негізгінің сыртқы жағы – 1 000 МОм) мен барлық кернеулердің ТРН (қайталама орамдауына негізгімен рұқсат етілген – 5 000 МОм; негізгінің сыртқы жағы – 500 МОм) тыс, оқшалау қарсылығы өлшемейді. Бакелиттік немесе қағаз оқшалауымен тоқ және кернеу трансформатордың басты оқшалаудың жағдайы туралы диэлектрикалық жоғалтуымен бұрыш тангенсін өлшеу нәтижелерінен дәлел береді. Жерден аппараттар оқшалауын сынау кезінде кәдімгі сызба бойынша аппараттың бір шығу тегінің жерге қосылуы кезінде төңкерілген сызбасымен өлшем жасалады (мысалы, ТФНК-400 немесе ТФНК-500 түріндегі тоқ трнасформатордың жоғары деңгейлері).

из и tg өлшемдерінің жағымды нәтижелері, сонымен қатар трансформаторға құйылған майды сынау кезінде, 1 мин мерзімінде өндірістік жиілілігімен жоғары кернеуімен орамдауларына сынама жасалады. Жоғары кернеумен сынаманың жағымды нәтижелері кезінде оқшалаудың жағдайына соңғы жағымды пікір шығарылады. Қарсы жағдайда трансформатор ауыстырылады немесе жөндеу жасалады. Тоқ трансформатордың орамдаулар полярлігін анықтау. Тоқ трансформаторларына ерекшелігі пікірлер таңбалауы мен тексеру немесе тоқ трансформатордың енгізілген түртіңізді таңбалауын анықтауы болып табылады.

Тоқ трансформатордың барлық бір полярлық пікірлер, енгізілгендерден тыс,

и Л

белгіленеді. Тексеру жүргізіледі

л

8.5. сур.

Тоқ трансформатордың алғашқы және қайталама орамдаулардың бір полярлық қысқыштарды тексеру сызбалары

Осы жағдайда тоқтың алғашқы орамдауын үнемі тоқ көзін қосылатын өткізгішіне ауыстырады (4,5 В батарейка), ең бастысы «Верх» белгісімен тоқ трансформатордың жағында орналасатын өткізгіштің алғашқы және қайталама орамдау соңғысымен батарейкалар қосылуы керек. Гальванометрдің «+» қысқышын (немесе магнитоэлектрлік жүйесінің милливольтметрі) сәйкесінше А орамдауына қосады, ал «-» кезекпен Б, В, Г, Д ажырасуына қосады. Прибор стрелкасы ауытқулардың дұрыс таңбалауы кезінде әр ауытқуларда оң жаққа бұрылуы тиісті. Трансформация коэффициентінің көбеюі бойынша стрелка ауытқуы көбейіп, ауытқулардың орындаудың қосымша көрсеткіші болып табылады. ЭДС тоқ көп сызықты трансформаторды тексеру кезінде қайталама орамдауында үлкен болуы тиісті, сондықтан

прибор зақымдануы кезінде оны резистормен шунтирлеу керек (гальванометрді падалана отырып) немесе милливольтметрдің аса қатты шегіне көшу қажет.

Тоқ трансформатордың трансформация коэффиценттерінің өлшемі. Тоқ трансформатор трансформация коэффициент (ТТ) паспорттық және жобалық мәліметтеріне сай орнату үшін жасалады, сонымен қатар өзгеруіне        рұқсат        ететін        қондырғымен        шығарылатын трансформаторларында тапсырылған трансформация коэффициентін орнатуына үшін өлшенеді. Трансформация коэффициентінің өзгерілуі 8.6, а сур. көрсетілген тіректі және өтетін трансформаторларына сызба бойынша, және 8.6, б

, сур. көрсетілген сызбада - енгізілген трансформаторларына арналған. Трансформация коэффициенті тоқтың алғашқы және қайталамаға болып анықталады:

Енгізілген трансформаторлардың трансформация тоқ коэффициенті барлық ауытқуларда тексеріледі. Егер енгізілген тоқ трансформаторлардың ауытқуында таңбалауы жоқ болса немесе ол нақты емес, трансформация коэффициенттер өлшемдерінің нәтижелер негізінде оны тексеру және таңбалау қажет. Трансформацияның ең үлкен коэффициенті аса шеткі ауытқулар арасында болуы мүмкін. Ауытқулар таңбалауын жеңіл түрде ауытқулар бойынша кернеуін лөстіруін өлшеу жолымен болады. Осыған байланысты екі ауытқуына 100 В шамасында кернеу беріліп, вольтметрмен барлық ауытқулар арасында кернеу тексеріледі. Кернеу лөстірілген тексеру сызбасы 8.7. сур. ұсынылған. Максималды кернеу аса шекті ауытқуларға сәйкесті: А мен Д. ауытқулар табылғаннан кейін, оларға кернеу беріледі және вольтметрмен А ауытқуы мен барлықтар арасында кернеу өлшенеді.

Кернеу витоктар санына сәйкес, яғни трансформация коэффициетіне сай лөстіріледі. Вольтметр көмегімен ауытқулар анықталғаннан кейін тоқ бойынша барлық ауытқуларында трансформация коэффициентін өлшейді. Бірінші және соңғы деңгейлеріндегі (мысалы, тоқ трансформаторларында 600/5 деңгейлер бойынша коэффициенттер: А—

Осындай трансформаторларында

соңғы деңгейде біріншіден гөрі кернеу көп болады, ол бірінші

мен соңғы

Кернеудің бір фазалық трансформатордың полярлігінің тексерілуі үнемі тоқ импульстарының тоқ трансформаторлар полярлігінен кәдімгі тексерістен өзгерілмейді (8.8, а сур.). трансформаторларда бір полярлық шығу тізбектері А— а

а д и

х

д

болып табылады.

Кернеудің үш фазалық трансформаторларында пікірлер полярлік тексеруінде бірнеше ерекшеліктер бар. Осындай трансформаторлардың тексеру әдістері 8.8,

б.... г сур. ұсынылған. Сонымен қатар кернеудің бес шыбықтардың полярлігін тексеру үшін батарейка мен гальванометрдің трансформатордық сәйкесті фазаға қосылуы қажетті болып қалады, кернеудің екі орамдау үш фазалық трансформатор полярлігіні тексеру жағдайында ол жеткіліксіз болады.

а

б

в

г