Мырзашөлге сапар

Авторы: Мылтықбай Ерімбетов

МЫЛТЫҚБАЙ ЕРІМБЕТОВ, ҚР Жазушылар Одағының мүшесі. ӘБДІҒАППАР СЕРІКБАЕВ, ҚР Журналистер Одағының мүшесі. МЫРЗАШӨЛГЕ САПАР (ҚОНАЕВ пен РАШИДОВ туралы естеліктер) Алматы-2004 жыл, “М-Талант” баспасы. Мылтықбай ЕРІМБЕТОВ, Әбдіғаппар СЕРІКБАЕВ. “МЫРЗАШӨЛГЕ САПАР”, деректі хикаяттар. Алматы қаласы, “М-Талант” фирмасы 2004 жыл, 150 бет

Димекең туралы сөз айту - адалдық туралы сөз айту деп ойлаймын. Қазақ халқы өз перзентін жаладан қорғап, адалдыққа араша түсе білді. Шындықты жел сөзден іздейтіндер Дінмұхамед аға жайлы жалған деректерді қаншама үйіп төксе де аққа дақ жұқпады. “Ақтың отын ақымақ өшіре алмайды” деген сол. Өзімен кездескен, сұхбаттасқан әсерді жазбақпын. Ал, жалақорлар мен көбікауыздар Алладан өз жазасын түбінде алар деген ойдамыз. Д.А.Қонаевтың көп жылдар Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болып жүрген кезінде халық үшін қаншама еңбек сіңіргенін жоққа шығаруға болмайды. Дінмұхамед ағаның СОКП Саяси Бюросының мүшесі болып, ел өміріндегі күрделі мәселелерге араласуын орынды мақтаныш тұтамыз. Оның есімін де, еңбегін де қазақ халқы қашанда құрметтеп, жүректерінен өшірмейтінін айта кетпекпіз. Өзбекстанда тұратын бір топ қазақтар Жызақ облысында болған 1992 жылдың 6 қарашасындағы Өзбекстанның бұрынғы басшысы Ш.Рашидовтың 75 жылдығына келген Димекеңмен кездесулер әсерін әлі ұмыта қойған жоқ. Мырзаның шөліндегі қазақ бауырларының жүрегін Димекең сол келісінде де нұрға толтырып кетіп еді. Бірақ, соңғы сапары екенін ешкім де сезбеген-ді. Кейінірек, ардақты адам дүниеден өткен соң баспасөзде жарық көрген Қазақстан Республикасы Президентінің “Д.А.Қонаевтың есімін мәңгі есте қалдыру туралы” Қаулысын Өзбекстандағы қазақ жұртшылығы да қуана қуаттады. Д.А.Қонаевтың Қазақстанның алдындағы сіңірген айрықша еңбегін тану белгісі ретінде және оның есімін мәңгі есте қалдыру мақсатында оның есімін: - Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының тау-кен институтына; - Шығыс Қазақстан облысы “Лениногор полиметалл комбинаты” акционерлік қоғамына берілді. Алматы қаласындағы Карл Маркс көшесі Д.А.Қонаев көшесі деп аталды. Жер туралы ғылым саласында жас ғалымдарға жыл сайын берілетін академик Д.А.Қонаев атындағы сыйлықтар тағайындалды. Алматы қаласында Д.А.Қонаевтың мұражай үйі ұйымдастырылып, ол тұрған Төлебаев көшесіндегі 119 үйде мемориалды тақта орнатылды. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алматы әлі астана кездегі бұл шешімі 1994 жылғы ақпанның 24-нен бастап күшіне енді, және оған жалпы Қазақстандағы әр ұлттар өкілдеріне дейін ризашылық сезімін білдірді. Өйткені, Ел - Қонаевты әлі жақсы көреді, ұмытпайды, мәңгілік сүйеді деп ойлаймын. Сонымен….

“М-Талант” фирмасы, 2004 жыл. І БӨЛІМ Мырзашөлдегі кездесулер

Онда біздің бірқатар жігіттер күтіп жатыр. Біздер – Сіздермен біргеміз. Жетісай ауданы ертең - таңертелеп келеді. Әкімі бар - бес кісі келеді. Зауытбек білетін шығар, Малдыбеков Сыпекең шақырылған, Димекеңнің інісі. -Білемін. Ол да бар екен ғой, - деді Димекең. -Сол кісілермен бірге шақырылған ардақты ақсақалдар да келеді. Дінмұхамед Қонаев өте көңілді, әңгіме қосылып, демалып, рахаттанып күлімсіреп отыр. -Сағат бестен бастап Сіздермен біргеміз. Өзбекстанға, Жызақ жеріне, оның ішінде мына бізге, өздеріңіздің бауырларыңыздың арасына қош келіпсіз. Сіздің бұл келісіңіз үлкен бір оқиға. Екі халықтың басын қосуға, екі халықтың достасуына, жалпы барлығымызға, бәрімізге үлкен абырой болып отыр, - деп жалғады сөзін Бегім Серіков. -Әрине, - десті көпшілік. -Кеше Ташкентте өте жақсы пресс-конференция болды. “Узбекистон овози” газетінің редакциясында. Мен қатыстым. Димекең өте жақсы жауаптар берді. Біз халықтар тыңдап жатырмыз. Осы алған бетіңізден қайтпаңыз. Сізге үлкен денсаулық, кеше өзіңіз айтқандай, жүз жас тілейміз. Димекең кеше айтты: “Еркектің жасы - екі елу” деді. Серіковтің өңі нұрлана қуанып, күле сөйлеп тұрды. Күлкі, ризашылық қоштаулар естілді. -Міне, осындағы сапарыңыз өте сәтті болсын – деп тілейміз, ертең көп кісілерге жолығасыз. Бір күн болсаңыз да, әйтеуір қуанып, шын жүректен қуатыңызға қуат, денсаулығыңызға денсаулық қосып, көңілденіп қайтыңыз, аға! Дінмұхамед Ахметұлы: -Рахмет! Жақсы әңгімелер айтылып жатты. Төлепбек Назарбеков қызу әңгіме қозғап, елді күлдіре бастады. Қоғамшыл, көпшіл адам екен. Жатты жақындастыратындай турашыл мінезі бар көрінеді. Әйтеуір, ортаның гүлі бола білді. Бұрыңғы облыс, республика басшыларының кейбіреулерінің жақсы қасиеттері, адамгершілік қарапайым мінездері туралы Төкең айта бастады. Оған қосымша сөз ретінде Димекең: -Әр хатшының өзінің жұмыс істеу әдісі болады. Бүлдіріп кеткен мынау, “… басты” кісі болды ғой, - деп Горбачевті еске алды. Бәрі ду күлді. Димекең сөзі ондыққа дәл түсіпті.

Сөзді Мырзашөлдің мәмілегер ақсақалдарының бірі Бекежан Тоқсанбаев жүйелей бастады: -Жасы үлкен ағамыз, мына бірге өскен, бірге істескен, өзіменен іні, бір жағы замандас, қатар дос болған Рашидовтың, Шараф Рашидовичтың мінеки, өткелі жатқан үлкен, ұлы тойына келіп отыр. Бұл енді қазақша айтқан уақыттарда, құдайы есебінде өтіп те жатқан тіршілік. Соған қазақша, қазақтың жолыменен, “ниетіңіз қабыл болсын” дегім келіп отыр. Уақытысында тізе қосып, бірлесіп, осы Орта Азия мен Қазақстанның халықтарының мүдделерін, әйтеуір, оң көздеріменен қарап, екеуі қатар, қанаттаса істеген істері елдің, жұрттың есінде ғой. Бұл ешуақыттарда өшпейтін еңбек қой, ағайын, бұл ешуақыттарда өшпейді. Мұны өшірем дегенмен де ешкім өшіре алмайды да! Оған Рашидов өмірі дәлел бола алады. Ал енді Димекең осылай қарап шықты дегеннен біздің елдің қазағының да, өзбегінің де құлақтары қалқиып осы “қай жақтан келе жатыр”, “қай жерде келеатырмен” тұр. Өзбекстанда І миллионнан астам қазақ бар. Ал енді мынау өзбек ағайынымыз ақсақал Сізді, бізге өздері талай айтады да, болса да, болмаса да өте үлкен құрметтейді. Бізді, әрине, сізге жақын дейді, қазақ дейді. О кісінің қандас халқы дейді. Ал енді сол досыңыздың, ініңіздің Асына келдіңіз, бір ауыз лебіз білдіріңіз ақсақал, мына бізге, осы жерде отырған өзбекстандық қазақтарға – бәрімізге. Жызақ облысынанбыз деп, қазақтармыз деп отырмыз. Димаш Ахметұлы: -Біріншіден, сөз бергеніңізге өте үлкен рахмет. Анада өзіңіз Алматыға келіп шақырып кеттіңіз. Ал кеше Мырзашөл ауданы Әкімі Бегім Серіков маған айтты, мен оны ұғып отырмын. Сіз бармасаңыз өкпелейміз дегенді айтты маған. Ал енді соның бәрінен қорытынды шығарып, айналайын, бүгін міне жеттік, һәм бүгін келе салып, осы жерден бастап, бірталай жақсы сөз есіттік. Жаңа өздеріңіз алдымыздан дәм-тұз алып, ана шекарада қатты қолдап, күтіп алдыңыздар. Мұның барлығына үлкен рахмет. Мен өздеріңе белгілі, 21 жылдан артық Саяси Бюрода бірге қызмет істеген Шарафтың 75 жылдық тойына келдім. Жалғыз бұл тойға емес, Алматыдан, алыстан шыққандағы ойым – осындағы қазақтарға сәлем берейін деп те келдім. -Рахмет, - десті көпшілік. -Ал енді, өздеріңе белгілі, басқа жерлер де шақыруда, Жетісайға да шақырып кетті. Оның барлығына қыдырып жүруге, біздердің жас та келмейді,

біріншіден, төтеп бере алмайды, екіншіден, уақыт та жете бермейді. Ықыласпен шақырғандардың бәріне рахмет! Менің айтатыным: -Шаруаларың өсе берсін, қызметтерің, үй-іштерің мықты болсын, ауырмаңдар, бала-шағаларың молая берсін! Ескі қазақтың сөзімен айтқанда, құдай тілектеріңді қабыл етсін. Әруақ риза болсын, шаңырақтарың биіктеп көбейе берсін, түтіні жоғарылай берсін! Сол үшін, баршаларыңызға рахмет, барлығымыз осы мына сусыннан тартып қояйық! Әңгіме қызды. Әр ұлт, әр түрлі халықтардың басшылары, оларды елдің құрметтеуі, басшылыққа сайлануы туралы әңгімелер жүріп жатты. Мазмұнды, әсерлі сөздер айтылды. Өнегелі хикаяттардың шеті шығып отырды. Димекең: Мырзашөл, Жызақ атырабының Түркістан заманында қазақ билеп өткен, небір бектер келіп кеткен өлке екені туралы шет жағалап айтып отырды. Оқымысты адам бірер автордың кітабындағы белгілі ел басшысына берілген мінездемені жанамалап айта кетті. Соған орай: -Жызақ облысының Әкімі қазақша оқыған. Сарыағашта мектеп бітірген, - деп іле сөз қосты Бекежан Тоқсанбаев. Димекең: -Фрунзенің Рысқұловты мақтап “Своебразный, умный, бірақ шатағы көбірек” деп жазғаны бар. Рысқұлов одаренный адам. Бөле – жарған ештеңесі жоқ. -Үлкен кісіге кішкентай рюмке болыңқырамай отыр. 200 грамдық бермейсіңдер ме? – деп інісі Төлепбек Назарбековке қарап әзіл тастады Димекең. “Тосты жалғастыру қажет” деген ымды түсінгендей асаба Бекежан Тоқсанбаев: -Дәмнен алып отырыңыздар. Сөз де беріп тұрайық. Өзі академиктерді басқару қиын болады екен. Мен Сүлейменов деген академиктің бір отырысын басқарып қалдым. -Сұлтан, - деді Назарбеков танитынын білдіріп. -Ол маған ауырлау болған. Ал енді Димаш Ахметовичпен отырған отырыста, бір жағынан менің талантым ашылып келе жатқандай жақсы отырмыз. Біз мынау Шымкент облысыменен қатар-қабат жатырмыз. Өзіміз сол Шымкент облысынан енші алып былай өткенбіз ғой. Шымкентке барғанда өзіміздің қара шаңырағымызға барғандай көңіліміз көтеріледі, өседі. Шынымызды айтсақ, өз жерімізге, өскен жерге, елімізге келдік деп тұрамыз. Ал енді, біздің сонау Қазығұрттан ары қаншама ел жатыр. Үлкен ақсақалымыз

әдейі келген соң, Қазығұрттан арғы қаншама елдің сөз ұстары келген соң, айта кету керек, бұл кісінің үлкен еңбегі бар елімізге, әрине, біз мынау Сыр бойында жүрміз, мұны әрдайым еске аламыз өзіміз. Енді мынау дастархан басында бір ауыз сөз айтыңыз, тілек білдірсеңіз дейміз, Төке, Төлепбек ақсақал! -Үрімкең кішкентай ғой, - деп орнынан Төкең әзілдей тұрып келе жатыр еді, Бекең асаба: -Өзімізге де екі жүз грамдыққа құяйын деп жатырмын, - деп қалды. -Мен 200 емес, 300 құйсаңыз да ішемін, - деп іле-шала жауап берді қаны қызу Төкең. -Не айтамыз, бәріміздің келген себебіміз белгілі, мынау ардақты ағамызбен бірге Шараф Рашидовтың жасқа толуына арнайы шақырылғанбыз. Осы кісінің тапсырмасымен – бірге жүрген адамбыз. Біз үшін осындай қазақтың ардагер ұлының қасында жүру - үлкен қуаныш, үлкен бір мәртебе, зор бақыт. Ертең құдай өмір жасты берсе, немере, шөбере көрерміз. О ата, қайда болдың? – десе, Димаш Ахметовичтің қасында болдым, сол кісімен дәмдес-тұздас болдым. Сол кісімен бірге Өзбекстандағы ағайындарға бардым. Өз басым ғана емес, көпшілікпен, өздеріңізбен, ағайын, туысқан, бауырлармен болдық деймін. Құдай қаласа, нәсіп болса, шаршамай, денсаулық болса Шараф Рашидовтың 75 жылдығына барамыз деп еді, құдай тағала аумин деген екен, міне, келіп отыр. Жігіттер, менің түсінуімше, абыройды, атақты болсын, адамгершілікті, тәлімділікті болсын елге, бір адамның маңдайына бәрін үйіп-төгіп тағдыр жазбайды. Ал бұл кісіге тағдыр соны жазған. Адам жоқта біз де адам боп елде бір аудандық басқардық. Соған да бөркіміз қазандай болады. Бір Қазақстанды - 25 жыл, Совминді қосса - 42 жыл басқарған адам, осы бүгін қасымызда ешнәрсе демей-ақ отыр. Ал екі жыл бір ауданды адам жоқта басқардық деп біз де қолтығымызды көтереміз, - деп Төкең өзі де күліп алды. Басқалар да сөзіне бас шайқап күлді. -Сондықтан не айтамыз. Менің қуанатыным сол – бұл кісілердің қасында жүрмін. Шырағым, қазақта мақал бар. “кісі болатын кісінің, кісіменен ісі бар, кісі болмайтын кісінің кісіменен несі бар?” деген. Димаш Ахметович, Сұлтан ағамыз отыр қасында, қала берді екі жыл аудан басқарған мен де бармын. Міне, осы ардақты кісілер келіп отыр. “Сұңқар тойғанына семірмейді, орғанына семіреді” жігіттер. Жаңа бір әңгіме боп қалды ғой “аудан қонақасы беріп отыр” деген. Кімдікі болса оныкі болсын, анық білмей отырмын. Дәл осындай шығын

шығады, бір аптада қалпына келеді. Алла-тағала орнына өзі келтіреді. Құдайтағала бергенге береді, осы шығының қалпына келеді. Құдай-тағала берем десе табады. Берем десе құдай-тағаланың беретін жақсылығы да көп, қинаймын десе құдай-тағаланың жіберетін бәлесі де көп. Сондықтан, жігіттер, тойсақ тоба қылайық, елдің бірлігін ойлайық. Құдай-ау, бір-бірімізге “сенге” бармайық, “сізбен” тоқтайық. Ұзақ өмір тілеймін, үлкен бақыт тілеймін, шырағым. Сен жаман күтпейді екенсің. Мен жақын жерден - Шымкенттен жиі келетін боламын, - деді Бегім Серіковке қарап күліп. -Сіз келсеңіз, біз дайынбыз, - деп жауап беріп ризашылықпен ол да күлді. -Менде жұмыс жоқ. Мынау жеңгең айтса, “істеп жатқан жұмысың жоқ, тауып жатқан дүниең жоқ, отыра бересің бе” десе, машинама мінем де: “ой, өзбекстандағы ағайындарыма барамын” деп келіп тұрамын. Сондықтан үлкеніңе үлкендей, кішіңе кішідей ұзақ өмір, үлкен бақыт, үлкен денсаулық тілеймін. Ал енді Шараф Рашидовты ақтау еңбегі үшін - Президенттерің Каримовке аппақ шашымды иіп, тәжім қыламын. Бұл - Шараф Рашидовты ақтау емес, ұлы өзбек халқын ақтау. Өзбек халқына түскен дақты жуу деген сөз. Бұл - үлкен азаматтық, батырлық. -Ой рахмет. -Сондықтан, ол кісіге ұзақ өмір тілеймін. Қасиеті бар адам екен, үлкен бақыт, зор денсаулық тілеймін. Ал енді біреу айтқан екен: “Абылайдың асында шаппағанда, әкеңнің басында шабасың ба” деп. Димекең келгенде ішпегенде қай уақытта ішесіңдер? - деп отырғандардың қолтығына су бүркіп қыздырып, көтермелеп жіберді. Алды-артын ықшамдап, әдемі әңгімені өнеге бере аяқтады. Димекең де әлгі сөзге қатты күлді. Жұрт та қосыла ду күлді. Әртүрлі әңгімелер айтылды. Назарбеков көп сөйлеп отырды да, бейнефильм түсіріп жүрген жігітке арнап: -Мына Димекең келді, келуін пайдаланып біз де түсіп қалдық, біраз жерге. “Сізді видеодан пәленшенің үйінде көрдік” дейді, менде жоқ сол видеокассета. -Мен де, көрдім Сізді, - деп Бегім қоштады. -Солай ма? -Сендердің қазір түкіріктерің жерге түспей ауада қатып жүр ғой. Сондықтан соны екеу-үшеу етіп Димекеңнің өзіне де, бізге де берсеңдер жақсы болар еді. Сендердің қолдарың тимесе, маған берсеңдер болды ғой, апарып беремін.

-Әбізателно береміз, - деді Бекежан Тоқсанбаев. Бегім Серіков те қоштап жатыр. “Жақсы алыпты”, “Жақсы түсіріпті” деп 8 май Жеңіс күнгі түсірілген видеотаспа туралы айтылды. -Иә, Сіздердің керемет түсіруге де, сөйлетуге де мүмкіншіліктерің бар ғой, - деді Назарбеков. -Ой, әрине, - деді Бегім Серіков. -Екі жақтың ынтымағы керек бізге, - деп түйді Төлепбек қария. Соған орай Б.Тоқсанбаев айтып жатыр: -Сіздердің осы келулеріңіз бізге бір үлкен дәреже. Елі келді, ақсақалы келді деп жатыр, қараңызшы, біздің абыройымыз ғой. Біздің бір-екі жігіттерге өзбек ағайындар жақсы әңгімелер айтыпты. Біздің аймақ - қуаныштан жүрегі жарылып жатқан ел ғой. Қатынасып тұрған да жақсы екен ғой, Дінмұхамед Аметұлы! Димекең, ынтымақ деген соң, сөзге араласты: -Атын айтпай-ақ қояйын, өзбек-қазақ арасына өз қолымен сына қаққан ел басшы болған кісі, ең үлкен бәленің бәрін Ташкеннен бастап шықты ғой. Ташкентке мынау он бес одақтас республиканың бәрін жиып алған мақташылардың жиыны болды. Сонда айтты: “мына әр республика өзі шешсін, аз болғанда, бір гектардан 25 центнерден мақта берсін” деді. “Орындаймыз”, “Еш сомнение жоқ” деп бәрі шығып, сөйлеп, уәдесін беріп жатыр. Одан кейін мен шықтым: “Біз бұны шеше алмаймыз. Біз среднем береміз. Мактааральская группа отыздан артық береді, мына Түркістанская группадан былай қарата ондай өнім болмайды”. Сөйтіп ем, маған тиісіп әкемді танытты: “Сен бермеймін деп қалай айтасың, Сібірде мақта еккендей, қалайда 25-ті алу керек”. Мен айттым: “Болмайды” дедім. Одан кейін бір орыс тұр екен, залдан сол шығып агрономдық есеппен айтты: -Қонаев дұрыс айтады, - деп. Содан екеуміздің арамызда қыл сыймайтын тәртіп орнады ғой. Содан кетті ғой мәселенің бәрі ушығып. Бекежан сөзді жалғады: -Алматы жаққа барғанда БАК-ты көрдім. Үлкен Алматы каналын айтам. Судың бойы - толған мал. Бізде қаракөл, онда меринос қой болады екен. Барлығын көзіммен көрдім. Бәрі су ішіп жатыр екен. Дінмұхамед Ахметұлының кереметі деп адамдар айтып жүрді. Сізді көрсек деген адамдардың есебі жоқ, мына Жызақ пен Мырзашөлде естігендер елеңдеулі,

жұртыңыздың бағы үшін жүре беріңіз. Аманшылық болса біздің Отанымызды, тұрған қаламызды, елімізді, жайымызды көріп өтерсіздер. Енді кезекті тілекті, бір ауыз лебізді Сұлтеке, Сізден есітсек. Сұлтеке, Сізді бұрын көре алмадық, бірақ сыртыңыздан әбден қанықпыз, елге қызмет істеген үлкен абыройлы кісі екеніңізді жұрттың барлығы да біледі. Міне, біздің елімізге келдіңіз. Қош келіпсіз, өте риза болып жатырмыз. Осында күтіп отырған бауырластарыңызға енді бір ауыз тілек білдіріп жіберіңіз. Біз де айтамыз, барғанда, барлық ағайындарымызға. Сұлтан Жиенбаев сөзі әсерлі шықты: -Рахмет ағайын, туыстар. Сіздерге көп рахмет, мынау Димекеңмен қосып мені осы тойға, Шараф Рашидовтың 75 жыл толуына шақырғандарыңа үлкен рахмет. Мен Димекеңмен 25 жыл жүрдім. Бұл кісімен бірге жүріп Шараф Рашидовпен мен де жақсы таныстым. Көп шаруамен ол кісімен бірнеше рет жолыққанмын. Мәскеуде де, Алматыда да жұмыс жағынан жолықтым. Ташкентке де келіп бір жағдаймен /жаңа айтты ғой Димекең/ кездескенбіз. Ол кісі бізді өзіне қонаққа да шақырды. Біраз әңгімелестік. Сонда менің еш есімнен кетпейтін бір сөз болды. Мына біздің Қазақстанның өз территория бойынша бұрыңғы Союзда екінші орын алады, халықтың есебі бойынша үшінші орында болатынбыз. Кейін біз төртінші болып кеттік. Сонда мен көрші өзбек халқының қалай тез өскенін Шараф Рашидовтан сұрадым. -Осы сіздер бізден көбейіп өсіп кеттіңіздер. Сіздер бізден кем едіңіздер. Соның себебін айтсаңыз, - деп бір сұрақ бердім. Сонда Шараф Рашидов былай деді: -Бізде мына конституция бойынша өзбек қыздары он алтыдан, тіпті одан да бұрын күйеуге шығады, - деді. Ол біріншіден. Екіншіден, астанада, облыста, ауданда, ауылда тұратын әйелдердің барлығына да, балабақша, сәбихана бойынша жағдайды жасап, мәселені шештім, - деді. Шараф сөзінің растығын бүгінгі Өзбекстанның демографиялық жеңістерінен көріп отырмыз. Алматымыз - қазақтың астанасы, өзіміздің мақтанышымыз. Онда істелген жұмыстың біразы мына Димекеңнің арқасы. Оны көпшілік айтып та жүр. Бірақ, Ташкентте, осы Өзбекстанда өзбек халқы үшін жасалған Ш.Рашидов еңбегі де аз емес, көп жағдай жасалған. -О! Қош келіпсіздер! - деп Бегім Серіков дауыстап облыс әкімін дүр көтеріле қарсы алды. Барлығы есікке жалт қарасты. Облыс Әкімі бастаған жігіттер сәлем беруге кіріпті, амандасып жатыр. Димекең:

-Жақсы сөздерді естіп жатырмыз, Сіздер туралы, - деді жайғасқан соң. -Рахмет, - деді облыс әкімі. -Біз де сол, тілектеспіз. Келгендеріңізге рахмет, - деп бір қолымен әкімнің қолын қыса, бір қолы иығында, кіші дос інілеріне ізет білдірген Димекең: -Шаруаңыз өсе берсін. Бақытыңыз арта берсін. Бала-шаға көбейе берсін!, - деп жатыр. Ізеттілікті өзбектен де асырып жіберді. -Рахмет, - деп риза сезіммен күліп тұрды облыс Әкімі. -Өзбек пен қазақтың бауырмалдығы, бақыты, байланысы үзілмесін! Бәрі қуана қол шапалақтады. Іле-шала сөз тізгінін алған Димекең: -Қазақ жалғыз жүрмейді, менімен бірге көп қазақ келді, мына Сұлтан Совминде зам.пред. болды, деп Жиенбаевты, Шымкент қазақтарының ақсақалы деп Төкеңнен бастап түгел таныстырды. Әкімнің орынбасары, өзіңіздей жас жігіт Зауытбек, Алматыдан келген журналист Серік, менің дәрігерім Мүліков отыр, мына балдар менің балдарым, Әуезовтың внугы – Эльдар, інімнің баласы, Әуезовтың қызы менің келінім, ал одан кейін біздің үлкен Өзбекстандағы уәкіліміз, бізді ең бірінші шақырған мына қазақ, Артықбай. Бұл кісі енді көп жұмыс істеп жатыр, тілектеспіз. қаншама қазақ келді, бәрі де бұл сізді, өзбек халқын сыйлағандықтан сәлем берейін деп келдік. Ал енді бір сөз қазір айтайық, ертең де айтамыз ғой, Шараф жалғыз өзбектің емес, мұсылман халқының уәкілі. -Рахмет. -Ол кісімен 20 жылдан астам қызмет істедім, қатар отырдым, өзіңіз сияқты. Келгеніңізге рахмет. Ал енді мына қонаққа қазақтың арағынан бір 200 грамм құйыңыздар, - деп інілеріне бұйырды. “200 грамм дейді” деп, манағы сөз еске түсіп, біраз жұрт күлді. “Қазақтың арағынан” деп қойды. -Рахмет, - дегізіп риза болдыра, өзбектен асыра сыпайы етіп, жас адамның, жаңа әкімнің өз абыройы алдында именшектемеуіне мүмкіндік жасап, жағдайды, отырысты жаймашуақтандырып жіберді. Қарапайым етіп жіберді. Ресмилікті тез ыдыратты дипломант Димекең. -Айналайын! - деп қойды алып жібергендерге. Мына Бегім айтты: “Сіз бармасаңыз, біздің әкіміміз өкпелейді” – деді мына әкіміңіз мына кісі екеуі /Бегім мен Тоқсанбаевты көрсетті/ алдына салып айдап келді. Алматыға барып, - деді. -Жаңағы Сұлтан аға сөзін жалғастырайық, - деді Бегім сөз қосып.

-Жалғастырамыз. Иә, - деді асаба. Жиенбаев Сұлтан – бұл кісі Қазақстанда көп жыл басшылық қызметте жұмыстар істеген. Совмин Председателінің орынбасары болып істеді. Енді әңгімені жалғай беріңіз, Сұлтеке. Дінмұхамед Ахметұлы: -Жаңа Шарафты айтты. Біз де қосыламыз оған, - деп бағыт бергендей, есіне салғандай болды. Облыс Әкімі: -Сіздерге рахмет!, - деп жік-жапар болуда. -Иә, Шарафпен бірге қызмет істеп, дәмдес болған кісінің бірімін. Сондықтан мына шақырғандарыңа көп рахмет дедім. Ол кісінің тойына келіп өзіміздің мына туысқандармен жолығып, дәмдес болып өте қуанып отырмыз. Жаңа айтып кеттім, және айтайын. Ташкент қаласының кең қанат, жайып өзбек халқының өсуіне үлкен еңбек сіңірген адамның бірі - Шараф Рашидов екенін. Қазір міне, барлығымызға әбден белгілі болып отыр, ол кісіні мен байқадым, сол кезде осы Ташкент туралы өзі жобалаушыларды шақырып алып, мынаны салу керек, мынаны салу керек деп, өзінің адамдарын Алматыға жіберіп, біздің салған үйлерімізді байқап көріп, мамандарды Алматыдан шақырып, біздің Димекеңмен араласып жүретін. Дінмұхамед Ахметұлы: -Иә, бір-бірімізбен көп араластық қой. -Иә, шынында да Қазақстан мен Өзбекстан өте үлкен жетістігімізбен аралас қатыстымыз. Оған барлығымыз қуаныштымыз. Бүгін міне Ташкентте үлкен алаңды көріп, Науаи театрында болып, біз оған өте үлкен баға бердік. Міне, біздің жігіттер де куә, оған біз қуаныштымыз. Үлкен баға бердік. Жаңа Димекең де, Төкең де айтып кетті. Біз мына Каримов жолдасқа өте разымыз. Қазіргі Президенттің істеп жатқан жұмысы, біздің елімізге, халқымызға өте белгілі. Былай баға бергенде “Бұл кісі өте дұрыс жолмен кетіп бара жатыр” деп ылғи айтамыз. Өте мағыналы, ірі жұмыстар істеп жатыр. Ал енді мына қазіргі жағдайда Шараф Рашидовтың қайтадан атын көтеріп, қайтадан өзінің орнына қоюы - жалғыз сіздерге қуаныш емес, біздерге де қуаныш. Біз соған қатты қуанып, разы болып отырмыз. Неге десеңіз, жаңа Димекең айтып кетті: “Бұл - Шарафтың жеке өзінің атын ақтап орнына қою ғана емес, бүкіл өзбек халқының барлығын ақтау” деп, яғни тарихи оқиға деуге тура келіп отыр. Енді шынын айту керек, бұрын да айтылып жүр ғой, өзбек халқын қаралап, намсына тиіп төмендеткен “узбекское

дело” болды. Соның бәрін ақтап, қазір міне оған тарихи баға берілді. Біз осы ақталуға ағайын ретінде разымыз, қуаныштымыз. Бұл үлгі - бізге де барады, басқа халықтарға да барады, - деп ойлаймын. Қуаныш - жалғыз өзбек халқының емес, біздің де қуанышымыз деп қайталаймын. Жаңа Димекең айтып отырды. Өзбекстанда біздің көп жігіттер бұрын қызмет істеген - үлкен қызметтерде болған. Ал енді қазір де байқап отырсақ, біздің қазақ халқының І миллиондай өкілі бар екен. Сіздермен бірге жұмыс істеп жатыр, тұрмыс құрып жатыр. Біздің жігіттердің өскендерін де көріп отырмыз. Артықбай Үкібаев, Бегім Серіков, Қарсыбай Батанов, басқа жігіттерді көріп отырмыз. Оған да біз разымыз. Біздің өзіміздің қанымыз - өзіміздің халқымыздың осындай татулықта сіздермен бірге елеулі жақсы қызмет істеп, бірге тұрмысын жақсартып, шаңырағы көбейіп жүргендеріне қуанамыз. -Орынбасарлар көп әр салада. Бастықтар болмаса да! - деді көпшіліктің бірі. -Осы достық бұдан да былай нығая берсін. Ал енді Димекеңнің келуі, біздің келуіміз, үлкен шараға бірге қатысуымыз – біздің өзара туыстығымызды бұдан да былай жақсы деңгейге көтеріп, тағы да нығайтып алға апаруына себепші болады деп ойлаймын. -Әрине. -Сондықтан, өзбек-қазақ ағайындар, Сіздердің денсаулық-тарыңыз мықты болсын, аман болыңыздар, жұмыстарыңыз өнімді болсын, бұдан да былай өзбек халқымен бірге ұлғая беріңдер, біз сіздерге қонақ болып, осылай келе берейік, сендер де біздерге келе беріңдер. -Иә, жігіттер, біз екі келгенде сендер бір-ақ рет баратын болыңдар, - деп қалды Төкең. Неге олай жарасымсыз-ақ әзілдегенін бір құдай мен өзінің іші ғана біледі. -Бұл енді Сізге ғана тура келеді, Төке, - деп жауап беріп жатыр әзілмен Бегім Серіков. -Иә, Еркін Тұрсыновичке бір ауыз сөз берейік. Мейман - құт деген. Осы, тура дәл дастарханға келген, - деді асаба. Жызақ облысының Әкімі Еркін Тұрсынов кейбір қазақтар құсап орысшаламай-ақ: -Рахмат. Мен бүгін Димаш Ахметовичті көріп, құдды Шараф аканы көргендей болдым. Шараф акамен мен он жыл бірге істедім. Бұл ақсақалдың

қолын да көп алғанмын. Мен Москвада поспред боп істегенде Внуковада көп сессияға, Пленумға келгенде күтіп алғанбыз бұл кісілерді. Қазақ халқымен біз дос едік ілгеріден. Дініміз бір, ішерге суымыз да бір, ата-бабаларымыз бірге жатыр. Қазақтың тойы өзбексіз өтпейді, өзбектің тойы қазақсыз өтпейді. Соның үшін, осы келген меймандардың саулығына, Димаш Ахметович қазақ халқының ұлы сиймосы - тұлғасы, бәрі құрмет етеді, ескілерден қалған, бізге Шараф аканың орнына қалған атамыз бұл кісі. Дайындық жасап жатқанда: “білесіңдер ме, Қонаев келеді” деп айттық. Халық қатты қуанып жүр, көңілдері көтеріңкі. -Рас, айтты, - деп қоштады Бегім Серіков. -Соның үшін, Димеке, Сіздің саулығыңызға, сау-саламат болыңыз. Міне, Сізбен бірге келген ортақ жолдастардың саулығына, Сіздер арқылы қазақ халқының саулығына, соның үшін, достық үшін, өзбек-қазақтың достығы үшін, меймандардың саулығы үшін ішсек… -Рас, айтты! -Ой, рахмат! Бас әкелінді. -Ой, рахмет, - деп Димекең ауыз тиіп Төлепбекке жылжытты. Төкең: -Зауытбек шырағым, қазақ бас, жамбас дегенде бар жақсы сөздерді айтамыз. Алдымызда қасиетті періштедей ағамыз отыр, шырағым. Бұл кісінің ықыласы түсіп маған берді, мен ықыласым түсіп, саған берейін, шырағым. Зауытбек: -Рахмет. Төкең: -Бақытты бол! -Дұрыс, - деді Бегім. Сөздің ауанын аңғарған асаба Бекең: -Зауытбектің папасын көргем. Мына көрші ауданда Шардарада хатшы болды. Ел-жұртты риза қылды, - деп бастады. -Осы күнге дейін халық аузынан тастамайды, - деді Төлепбек. -Иә, аузынан тастамайды. Ал енді ұлы достық туралы тост айтылып жатыр. Ақсақалдың көкесінен сарқыт жеп отырсың. Бастан дәм таттың, енді облыстың басы бол, айналайын. Зауытбек:

-Көп рахмет. Құрметті ағайын, туысқандар. Сіздерге көптен-көп рахмет.Мінеки, басымызды қосып, ағамызға құрмет көрсетіп жатырсыздар. Мен өзімді бақыттымын деп есептеймін, Димаш Ахметович. Шымкент облысына келгенде төрт күн қасында жүрдім. Бұндай кісінің қасында жүрмек түгіл, бұрын суретін көрсем де, соның өзіне тақиямды аспанға лақтыратын болдым. Бұл кісілер кетіп бара жатқанда - түс көргендей боппын ғой, сенбей де отырмын, - деп Шымкенттен шығарып салып ем. Сондай үлкен кісінің қасында отырып, бұл кісімен бірге дәмдес болғанымызға сенбей де отырмын. Мінеки, тағы жол түсті. Сол кезде: “амандық болатын болса, Төке, Зауытбек, осы командамен бірге, құдай қаласа, сол Ташкентке барамыз. Шараф Рашидовтың 75 жылдығына шақырып отыр, өзбек ағайындар!” - деп айтқан еді. Мінеки, құдайға шүкір, осыған да жеттік. Бағана Ташкентте де біраз сөздер айтылды. Көп әңгіме болды ғой енді. Осы сапардың негізгі мәселесін айтып жатыр, құдай біреу, кезек екеу дейді. Мінеки, кезек келіп, қайтадан бәрі орнына келіп, бәрін де әділеттілік жеңіп, бәрі осындай болып отыр, бұл тарихты ешкім өшіре алмайды. Тарихта, әлбетте, әділет жеңеді. Мысалы: Өзбек ағайын Шараф Рашидовқа осындай үлкен құрмет жасап жатса, Дінмұхамед Ахметұлына қазақ халқы осындай құрмет жасауы керек. Ол жағынан біраз кемістіктер бар меніңше, осының өзі… -Жөнделеді, - деді Төкең намыстанып. -Әлі жөнделеді бәрі. Әлі қалпына келеді. Бірақ, Дінмұхамед Ахметовичтің бұл жерге келуі - бағана сіз айтып кеттіңіз ғой, бұл үлкен абырой, бұл - үлкен құрмет, маңызды міндет, қалыс ниет. Дінмұхамед Ахметұлы Шымкент облысына көп келетін, бірақ, көп келгенде осынау көрші аудандардан кері оралып кететұғын. Ал сіздер, мысалыға І миллион қазақ бар бұл жерде деп отырсыздар. -Иә. -Бұл кісілер бірақ, шет мемлекетте жүрміз деп есептеп жатқан жоқ өздерін. Бұл - өзінің ата-бабасының жері. Ал енді біз өзіміз де бүгін басқа мемлекет болып кеттік деп есептеп жатқан жоқпыз. Қорамыз қоралас, қойымыз аралас дегендей, араласып жатқан ел. Біз өзіміз мынау Киров, Жетісай, Шардара, Мақтарал аудандарына келгенде бұл кісілермен көп араласамыз. Бегім Серікович те мысалы өзімнің туған ағамдай. Бұл кісі де қазақ-өзбекке бірдей.

Сол сияқты міне, өз ауылымызда отырғандай күтіліп отырмыз. Ал енді, мен осы тосты біздің халқымыздың ынтымағы, бірлігі кетпесін, біздің халқымыздың басынан бақ кетпесін деп аламын! -Ой, рахмет! Төкең бастап, өзбек-қазақ әңгімелері, өзбек-қазақ халқының ежелгі достық қалжыңдары айтылып, шақ-шақ күлкі естіліп жатыр. Енді бір сөз ретінде Төкең: -Мен Димекеңнің қолын алғанда ілгеріде, көп жігіттер келіп, Сіздің қолыңызды алайыншы деп менің қолымды алушы еді, - деп мәз болып, бір жағы әзіл, өнеге тарата ақсақалдық әңгіме айтып отырды. -Ол шындық, - деп қойды Бекежан, - Төкең бұрын Ақсақалға барып келдім десе, біз “жарықтық” деп қолын алушы едік. -Төке, айналайын Төке, біз Димекеңнің қолын алуға жете алмадық, енді сіздің қолыңызды алайық. Жұғысты болсын, - деп талай адам айтты. -Алматыға барып сізге сәлемдесіп, шақырып келгеннен кейін осы менің де қолымды алушылар да көбейді, - деп жатыр Бекежан Тоқсанбаев. -Әй жігіттер-ай, - деп жымиды Димекең. -Ол шындық, - деп Төкең де болар емес. -Талай адам айтқан, - деп Бекежан да қояр емес. -Енді өздеріңіз білесіздер, биыл мен көп жүрдім. Көп жүргенде, мына Алматы, Жамбыл, Шымкенттің әулие-пірлерінің бәріне барып шықтым. Әулиеге барып, құран оқыттым. Шынын айтқанда, жасыратын түгі жоқ оның, бәрін мен Жамбылдан бастадым. Жамбылдан өтіп, Бозжігіттің басына бардым. Аға сұлтан Бозжігіт, мына Ысты деген елден, мен Ыстыдан шығамын. -Әулие емес пе, аға сұлтан болған адам ба? – деп Төкең сұрақ қойып еді, Димекең елең қылмай: -Одан шешен қазақ болған жоқ. Былай айтқанда. Оның аржағынан мына Шымкентке келдік, мына Төкең, Зауытбек үшеуміз Түркістанға келдік. Қожа Ахметтің басына бардық. Онда өзі кімнің барын білесіңдер. Аржағынан өзіміздің Бәйдібекке бардық. Ұлы жүздің бабасы. -Білеміз ғой, - деді Бекежан Тоқсанбаев. -Оған бата оқыдық. Одан былай Домалақ Анаға келдік, одан Ташкентке келіп Төле биге құран оқыттық. Содан кейін Шараф Рашидовтың үйінде әруағына құран оқыдық. Сонда менің айтып отырғаным – осы жерге келгенге дейін Түркияға барып, онда да біраз жерлерін көрдім, құран оқыттым. Ондағы әулиенің

барлығы мынау Қожа Ахмет Яссауидің шәкірті деп есептеледі екен, соның шәкірті деп айтылады екен. Онда барғаннан кейін бір қаласына бардық. Сонда бір керемет Мәулен деген әулие бар екен. Ол да Қожа Ахмет Яссауидің шәкірті деп есептеледі екен, соның шәкірті деп айтылады екен. Ал енді соның мешітінде Мұхамедтің сақалы бар екен. -Ойпырмай! -Құдайдан тілеп, сақалына да дуа қылдық. Суретке түсіріп алдық. Одан шығып, түрік тілде сөйлейтіндердің бәрі шейх, патша дейтін кісіге жолықтық. Ол кісі мен кетіп бара жатқанда маған қалтаңа салып жүр деп тәспі берді. Мен Алматыға келген соң, “сен Қажы боп кетіпсің” деп маған қолымнан келіп ұстағандар, қол ұсынғандар көп болды. Құран жазып берді маған әлгі шейх. -Оһо! -Ол кісінің аманаттап өтінгені - қазақтың баласы болса бізге жібер, мен дін оқуын оқытайын, ақшасын алмаймын, киімін берейін, тамағын берейін, үйіме жатқызайын, - деді. Оны өкімет шешер, оған біздің қатынасымыз жоқ. Бұларды айтып отырғаным әңгіме содан шығып отыр ғой. Онан кейін осы Қазекең мені күпитеді, енді әулие боп кетіпсіз деп… -Ілгеріде, Димаш Ахметұлы, “мынау Тоқсанбаевты тексеру керек, бұл кісі - жүдә әдемі сөйлейді, мүмкін қорытпасы бар шығар” дегендерге “Мен Димекеңе шай құйып бергенмін” деймін, сенбейді. Бүгін жүдә шоқтығым биіктеп отыр, - деп Бекең Тоқсанбаев сөйлеп-сөйлеп алды.

Сүлейменұлы Жиенбаев – Димаш ағаның өзінің шәкірті, аудандық партия комитетін басқарған, Орталық Комитетте бөлім басқарған, сауда министрлігін басқарған, көп жылдар бойы Димаш ағаның жәрдемшісі болып, Министрлер Советі төрағасының орынбасары болған, қазір де, ол кезде де бірге жанында жүрген мынау Сұлтан аға - қадірлі қонағымыз. Аса қадірлі азаматтың бірі біздің жанымыздағы жолдас Назарбеков Төкең, Шымкент облысында кеңінен мәлім болып жүрген ағамыз, мен бұл кісіні сырттай көп жылдардан бері білемін, көптеген аудандардың бірінші басшысы болған, ауыл шаруашылығының жетік маманы, аймақтық басқарманы басқарған, одан бергі жерде аудандық, облыстық партия комитетінің хатшысы болған. -Орман шаруашылығын да басқарған десейші, - деп дауыстады біреу. -Ауыл шаруашылығы болған соң орман шаруашылығы да кіреді ғой, - деп күліп қойды Бегім мырза. “Мақтау аз болды-ау” дегендей: -Ең құрметті ақсақал, қазір Шымкент облысы ақсақалдарының басы болып жүрген құрметті ағамыз, Төкең. Ал енді, сондай-ақ Димаш ағамыздың жәрдемшісі, қолқанаты, хатшысы болып жүрген, керек кезінде мынау Әбдірайымов Серік болса, біздің құрдасымыз екен. Белгілі жазушы-журналист. Сол сияқты Димаш ағаның қасында қолқанат болып жүрген өзінің дәрігері Ахат Мүліков те осында қонақтармен бірге келді. Мына сыпайы жігіт Қаражан Әбләзімов, біздің досымыз, Шымкент облысының Ташкент қаласындағы өкілі, былайша айтқанда елшісі, мынау екі елді біріктіріп, екі елдің экономикасын, бару-келуін, сауда-саттығын жолға қойып жатқан азаматтың біреуі. Ал енді бұл делегацияны сол самолет Ташкенге қонғаннан бастап басқарып жүрген өзіміздің ініміз Артықбай Үкібаев – Еңбек Ері Қынакеңнің үлкен ұлы, Президент аппаратындағы кеңесші, осы Димаш ағаның келуіне орай өтетін шаруаның басы-қасында болып жүрген азамат, білмейтін жолдастар болса, міне, Қазақстан, Өзбекстанға бірдей еңбек сіңіріп жүрген Артықбай мынау, алдымызда тұр, танысып алыңыздар. Димаш аға, мынау екінші қанатыңыздағы қарияларды таныстыратын болсақ, біздің үлкен ағаларымыз, ақсақалдарымыз осында қатысып отыр, оның ішінде бірінші айтуымыз керек, міне, Қынабек Үкібаев, Социалистік Еңбек Ері, бұл кісі Мырзаның шөлін соғыстан кейінгі жылдары игерген, барлық әсем жерін жасатқан кісі, сонау Гүлістан жағынан осы мынау Мырзаның жаңа шөліне дейін елді басқарып, осы жердің игерілуіне, суландырылуына атсалысып, халыққа көп қызмет істеген кісі. Сізбен жасы қатарлас, үлкен бір

құрметті ақсақалымыз, бүгін осында мына көрші Ақ-алтын ауданынан келіп, Сіздің құрметіңізге қатысып отыр. Фарыш ауданынан, Шымқорған совхозынан келген Саттар Шахабаев ақсақалымыз бен ел ардагері Шәкен Төрегелдиев те осында, екеуі де елдің жоғын жоқтаушылар, барын жақтаушылар, елімізге кеңінен мәлім адамдар. Өзіміздің құрметті ақсақалдарымыз санатында Ардагерлер кеңесінің бастығы Николай Васильевич Некрасовты, мынау тұрған ініңіз Әбдіғаппар Сардаровты да біле түсіңіз. Бекежан Тоқсанбаевпен Алматыға шақыра барғаннан таныстыңыз, мынау алдыңызда тұрған Кемал Жүнтаев - шөлге көп еңбек еткен ағамыз. Міне осындай асыл ақсақалдармен, жастармен, халықпен кездесіп тұрмыз. -Өте жақсы, - деді Димаш Ахметұлы. -Ал енді, Мырзаның шөлін игеру тарихын Сіз өте жақсы білесіз. 1956 жылы бүкіл халыққа белгілі КПСС Орталық Комитетінің Министрлер Кеңесінің қаулысымен осы жерлердің игерілуі басталған. Бұл жерді игеруді өте Сіздерге белгілі кісілер қазық қағып бастап беріп кеткен. Мұстахым Біләлович Ықсанов, Эрик Христофорович Гукасов, Қасымов жолдас, мынау Шардарада тұрған Үнембаев, жобаларды жасаған басқа бірқатар азаматтар осында еңбек еткен. Бұл Мырзаның шөлінде 500 мың гектар жер игерілген. Қазір, Димаш Ахметұлы, 500 мың, яғни жарты миллион гектарда 60 совхоз құрылды, мақта совхозы, мал совхозы, бау-бақша, көкөніс совхозы құрылды. Ал енді біздің осы табаныңыз тиіп тұрған Мырзашөл ауданында 30 мың гектер жерді игердік. 8 совхозы бар - алты мақта, бір мал, бір жүзім-жидек шаруашылығы. Ауданымызда 51 мың халық тұрады, 37 ұлт, ұлыстардың өкілдері бар. Барлық халық бір мақсатқа жұмыла еге болып, қоян-қолтық досжоралықпен осы жерді игеріп, ауданымыздың экономикасын күннен-күнге көтеруге әрекет жасап жатқан еңбеккер жұртымыз бар. Бір жылда 50 мың тонна мақта, 30 мың тонна бау-бақша, жидек, картоп өнімдерін тапсырамыз. Мал шаруашылығы, аудан экономикасы өркендеген. 18 мектеп бар, кәсіптік техникум, ауыл шаруашылығы техникумы бар, жалпы мәдениетті, экономикасы өсіп келе жатқан жерге келіп тұрсыз. Халқымыздың, былайша көңіл-күйін айтатын болсақ, халқымыз өте дос, бірлікке ұмтылған, достық, ынтымақ туын қолына ұстаған меймандос ел. Өздеріңіздей қонақтарды өзбек, қазақ бір болып күтіп аламыз, бір болып шығарып саламыз. Әр жылы екі-үш мәрте той жасаймыз, көкпарға барамыз, Наурыз тойын тойлаймыз, өнім тойын тойлаймыз, ұлттық-мәдени шаралар жасаймыз. Келешекке сенімді

көңілді жасап жатқан елге, Сіздің осы халыққа бір көріп сәлем беруге келгеніңізге, бұл кісілер де Сізді бір көріп, дидар ғанибет қылғаныңызға мың рахмет. Енді сөзді Сізге берем, Димаш Ахметұлы. -Сіздерге Қазақстанда жасайтын бауырларыңыздан үлкен сәлем алып келдім. Соны қабыл алыңыздар. Ал енді сендерге жолығайын, келейін деген ойым көптен бар еді. Оған шаруамен көп уақыт өтіп кетті, реті келген жоқ. Игіліктің ерте-кеші жоқ деген, міне, аяғында сендермен қосылып отырмыз. Жаңағы хабарға қарағанда, сендердің еңбектерің күшті екен, шаруаларың мықты екен. Ал енді менің айтатын тілегім ақ қой, - келешекте бала-шағаларың өсе берсін, шаруаларың мықты болсын, сау-саламат болыңыздар, көбейе беріңіздер. Шамаларың келгенше қызмет істеп, тұрмыстарыңды жаңартуға кірісіңдер. Мен енді бірталайдан бері қарай мына өкіметтің қызметінен кетіп қалдым. Сонда да сендердің не істеп жатқандарыңды сырттарыңнан біліп жүремін, газеттен білемін, тікелей хабарлардан білемін, жаңа да бірталай жаңалық есіттік. Ал енді біз шынын айтқанда, екі республиканың халқының барлығы аман-есендігіне қуанамыз. Ел-жұртым аман-есен, қазақтың бәрі өркендеп тұрып жатыр. Әрине, қиыншылық бар, осы кезде ондайдан шығамыз деген үмітіміз, сеніміміз мол. Қазақстан, Өзбекстанда халықтың барлығы жұмыс істеп отыр, содан шығамыз деп. Бүгін менің мұнда келген себебім, Өзбекстанға, өздеріңе бастық болған, менің ескі досым, ағайыным Шарафтың 75 жасқа келген тойына келдім. Ал бұл тойға байланысты мынау Өзбекстанда өткен жиылыстарда сөйлестік, журналистермен сұхбаттастық, сол хабарлар өздеріңе барып жатқан шығар, өздеріңе жеткен шығар. Ал менің қысқаша айтатыным, сендерге мен тілек тілеймін: ауырмаңдар, сау-саламат болып, шаруаларың өсе берсін! Құдай тілеулеріңді қабыл етсін, Әруақ риза болсын! Мен сөйтіп батамды беріп, жолға жиналамын. Сөздің тізгінін Бегім Серіков алып жалғастырды: -Құрметті жолдастар! Димаш ағамыз мынау үлкен мерекеге келгені - үлкен екі халыққа, Орта Азиядағы Мұсылман жұртына абырой болды - тойды жақсы өткізді. Димаш ағамыз жақсы сөйледі, зиялы ортада қонақ болды. Жалпы барлығы жақсы дәрежеде өтті, жолдастар. Халықтың алдында біз де кішкене хабардар етіп айтып қояйық. Біздің ата-бабамыздан келе жатқан әдетғұрыптарымыз бар, дәстүріміз бар. Қонақ келсе, сый-құрмет қылуымыз керек, мынау Димаш аға күтіп алынды, енді Сіздің рұқсатыңызбен мынау отырған

қаракөз халықтың атынан, ақсақалдарымыздың атынан, жастарымыздың атынан, осында қызметте жүрген бүкіл халықтың атынан, өзбек-қазақ халқының атынан Сізге кішкене шапан кигіземіз. /Баладай көңілмен ақтарылған халық ду қол шапалақтап, келіскендерін білдіріп жатыр/. Димаш ата: -Әуелі топыны киіп алайын! Желдеу болып тұр, - деп күлдіріп қойды. -Размерін де тапқан екенсің, Бегім, - деді Саттар Шахабаев. -Размері келген екен, шапандарыңызға да рахмет!, - дей берген Димекеңе: -Енді бұл шапанмен бітпейді, Димаш аға, біздің елге келіп, енді бір ақ боз атты да мініп кетесіз, - деп тұлпар көлденең тартылды. Менің Амантай құрдасым осы жерде, ат тізгінін ұстап тұрды. -Ал енді үзеңгіге аяғын салыңдар!, - деді қариялардың бірі. -Ай, жануар, - деп кекілі-жалынан сипады Димаш аға. Рахмет сыйларыңа! -Атыңыз құтты болсын! – деп жатыр Кемал Жүнтаев қария. -Қабыл болсын!, - дейді Ілекең Омаров ақсақал. Мен бірер сөз айтайын!, - деді Димекең. -Ал мына сыйлағандарыңа рахмет, ат мінгізгендеріңе рахмет! Бірақ, мен бұл атты енді Алматыға алып бармай-ақ қояйын. Осындағы өздеріңдегі бір қызметті жақсы істеген кісіге, бір белгілі шопан ба, мақташы ма, соған тарттым мен. Соған осыны беріңдер. Бегім Серіков: -Қынеке, бір ауыз сөз айтып жіберіңізші, ақсақал. -Елдің атынан! – деп Бекежан Тоқсанбаев елпелектеп микрофонды жақындатты. Социалистік Еңбек Ері Қынабек Үкібаев сөз алды: -Құрметті Димеке! Мен сіздің басып өткен жолыңызды, өмір-хаятыңызды жүдә жақсы білемін. Себебі, Сіздің кітабыңызды оқыдым. “Мое время” деген кітабыңызды 2 мәрте оқыдым. Совет халқы үшін 42 жыл қызмет істепсіз. Қазақстанды, қазақты бүкіл дүниеге таныттыңыз. Сіздің екі иығыңызда екі періште бар. Сізді бүкіл ел сыйлайды, ел сыйлаған адамды құдай сыйлайды дейді. Сізді Алла-тағала сыйлайды. Соның үшін халқымыз Сіздің құрметіңізге мінеки келіп, Сізге сәлем беруге барлығымыз, осы екі облыстың адамдары жиналып қауышып тұрмыз. Біз Ақ-алтын ауданынан келдік, Гагарин қаласындағы халықпен бірге Сізге көптеген тілек білдіреміз. Қазақта Баба-ата деген өткен екен. Баба-ата деген кісі 110-ға келген екен. Димеке, сіз сол 110-ға келіңіз, Сіздің жасыңыз ұзақ болуын тілеймін.

-Баба-ата 110-ға келген екен ғой, - деп таңданды Бегім Серіков. -Ия, - деді Артықбай Қынабекұлы. -Аспанда бір Темірқазық деген жұлдыз болады екен. Бұрынғы уақытта асфальт жоқ, жол жоқ уақытта адамдар темірқазықтың жұлдызыменен бірге жүрген, сол айнымайтын жұлдыз екен. Сіз біздің келешектегі жастарға, жұлдыз Темірқазықсыз. Сіздің басып өткен жолыңыз, тура аспан жолы - асфальт жолдай. Сіздің кітабыңызды оқыған адамдардың барлығы Сіздің жолыңызбен, Сіздің қызметіңізді түсініп мақұл көрсе, түсінсе, сол адам жақсы адам болады. -Дұрыс айтып тұр. -Сіз бүгінге дейін дүние жүзіндегі талай халықты көрдіңіз. Көп жасағаннан сұрама, ақылды, көпті көргеннен сұра деген. Сіз бүкіл дүниені барып көріпсіз. Сізде ешқандай арман жоқ. Келешекте дүниенің қызығын, енді 75 жыл істедіңіз ғой, бұяғында 30-35 жыл, ай-хай, сол дүниенің қызметін, қызықшылығын көріңіз. -Ай-хай! – деп жіберді Бекең. -Ай-хай! – деп ду қол шапалақтап қолдады халық бұл тілекті. -Мынау Қынекеңе сөз бергендеріңе рахмет, айтқан жылы сөздеріңізге рахмет. Менің айтайын дегенім: Осында жастар тұр, кәрілер де тұр, екі жол қалды. Мен жетпіске келгенде, үлкен бір шал бата беріп: Желгізіп жетпіске кел, Секіртіп сексеннен өт. Тоқсанда тоқтама, Жүзге барғанда қараймыз! - деген еді деп өмірге құштар, әзілге құмар қалыпта күліп тұрды Димаш аға. Халық күлді, шулап қолдап кетті сөзін. -Өте бір зиялы ақсақалымыз Сізге бата бермекші, - деді Бегім де күліп. -Ілияс Омаров деген ақсақал. Қадірменшілігі зор, білмейтіні жоқ, қажыға барып келген. -Менің зор жиенім болады бұл кісі, - деді Бекежан Тоқсанбаев масаттана. -Бата беріңіз!, - деді Бегім. -Қажеке, батаңызды беріңіз! – деп Димаш аға қол жайды. -Батаңызды беріңіз, қажеке!, - десті жұрт. -Ассалаумағалейкум! Уа Рахматулла-һи уабаракату! Жиылған жамағат! Мына ақсақалымыз - Қазақстанның ең бірінші ақсақалы болып осы күнге дейін сексен жасқа кеп отыр. Мен де сексендемін, әзір. Менің құрдасым екен. -Ай-хай – деді Бекежан Тоқсанбаев.

-Құрдас екен ғой! – десті көпшілік /Ырзашылық күлкі естілді/. Мен де көп жасағым келеді ғой, бұ да көп жасай берсін деп ақ тілек беремін енді. Яғни жақсылар, бәріңіз, хаммаларыңыздың жастарыңыз ұзақ болсын, істерің оң болсын, жақсылық мол болсын, қазақтың аты-намынан жақсылық тілейік. Заман тыныш болсын. Көп айтқанмен ақ тілектен артық сөз жоқ. Аллаһу акбар. -Енді қалтама қол саламын, - деді Ілияс қажы. -Қалтаңа қол сал, – дейді Бекежан Тоқсанбаев сырын білетін кісідей. -Енді мынау, Меккеден әкелген тақиям бар еді, тәспім бар еді, осы тәспімді, тақиямды берейін. -Ой, рахмет!, - деді Димаш Ахметұлы. -Рахмет! – деп қалың жұртшылық ду қол шапалақтады. -Ал енді былай болсын. Мұныңызға рахмет. Ал енді мына неден алып келген, - деп Димекең де қалтасына қолын салып еді, жұрт ду күлді. -Жақында Түркиядан келдім. Сол жердің әулие жерінен баяғы, Мұхамедтің сақалы жатқан мешіттен әкелген тәспіні Сізге беремін. -Оһо! – деген ризашылық күлкілер, қол шапалақтаулар естілді. -Сақалыңызбен! -Пайғам бардың мешітінің тәспісі! -Енді 150 жасайсыз, Ілияс қажы! – деп шуылдады халық. Бегім: -Қалтасында дайын тұрғанын қарашы, - деп ырза болды, - Ілекең ғой дайындап келді, ал Димекең сезімтал, ақылды адам, білгендей-ау, алдын-ала салып келген бе? -Ал, жолдастар, алайық, енді бәріміз Димаш Ахметұлымен суретке түсеміз, - деді Бегім. Бәріміз рет-ретімен суретке түсеміз. Халық ақсақалдың қасына лап қойды. -Барлықтарыңыз бірден келсеңіздер болмайды. Кішкене тәртіп сақтаңыздар, - деп Бегім ескерткенмен, халықтың ықыласында шек болмады. Жапа-тармағай қасына жақындап шапанының етегінен тәу етіп, балаларының басынан сипатып жатты, алық. Жымиып күліп ризашылықпен атқарып тұрды, жарықтық. Жүзінен иманы төгіліп, әсемдене нұрланып, шаршағанын ұмытып, халқына қолын созады, халқының құрметті, отты ыстық құшағында тербеліп, теңселіп, толқып тұрды. /Қуанған мен қорыққан бірдей екенін дәрігер Мүліков қана қалтқысыз сезініп тұрған шығар. Димекеңнің жүрек соғысын, қан айналысын қолмен ұстағандай жылдар бойы біліп жүрген/. Қарапайым халық оны қаперіне алар ма? Қонаевымен бірге қуанысып, шаттанысып жатты.

Суретке түсіп болған жұрт Қонаев бастап алаңнан жаяулап өтіп, “Целинник” мәдениет сарайының ішіне енді. Домбырашы Шағдар Ақылбеков күй тартып қарсы алды. Шертпе күй, өтпелі күй, өмірдің мәңгі еместігі, қысқалығы туралы өкініш күй, жұбату күй, құм елінің күйпазы Ақбала Жанғабыловтың - нағашысының күйлері. -Аз да болса ән-жыр тыңдаңыз!, - деді Бегім Серіков. Автоматтың аузынан ағытылған кезексіз оқтай, домбыра шегін екпіндете қаққан қағыспен термелете арнау өлең басталды: Көмейден көп ақтарған алғыстарын, Ағайының күтіп алды – алыстағың. Шараф ата тойынан шаршамай-ақ, Мырзашөлге келдің бе, арыстаным! Ай - ей - һей - һей!, - деп аласұрып тұрған айтыстың ақ бөрісі атанған Бөрібай Оразымбетов екен. -Арыстаным, - дейді деп қоштады Зауытбек Тұрысбеков. “Еліңнің басын ұста шашыратпай”, - деп жалғап жатты Бөрібай. -Батаңызды беріп кетіңіз! – деді Тұтқабай Тұрсынбаев ырымдап. -Ой, рахмет! -Ой, молодец! – деді Дінмұхамед Ахметұлы. Ақсақалдың назары Бөрібайға ауғанын көріп: -Дінмұхамед Ахметұлы, Қасым Аманжоловтың 80 жылдығында Ақ боз ат мініп, бірінші орын алған, Қарағандыға барып! – деп дауысы көтеріңкі шықты Бегімнің. Мақтаныш сезімі кеудесін кернеді Бегімнің. -Ой, айналайын! Жарайсың! -Тағы бір ақынымызды тыңдайық. -Тыңдайық! -Ассалаумағалейкум Димаш ағам! -Мырзашөлдің бар халқы ырза саған!, - деп Темірхан бастады. Орта Азия мен Қазақстан бахшы айтыс ақындары жарысының жүлдегері Темірхан Әліханов еді бұл. Мәскеудің алдында да жасымаған, Аман-есен жасай бер, асыл Адам!, - деп жалғастырып жатты. -Бөрібай бата сұра!, - дедім мен. Ақын тоқталған жоқ. Өзімнің де жайымды көрің деймін, Мен неге жырың болып өрілмеймін. Бегімдей қасқалдағың күтіп тұрса,

Неге бұл толғанбайды, Бөрің деймін. -Ой! Жарайсың! -Өзіңіздей асылдар пір тұтарым, Ойлы сөзді қамтуға ұмтыламын. Қазақ, қырғыз, өзбек, тәжік, түркіменім, Мәңгі бақи болсын да ынтымағың. -Ой! Жаса! Дұрыс! Қазақ, қазақ болғанда арғымақтай, Алдыңызда жанайын бір жасын оттай. Билерім, төрелерім, әкімдерім,

Еліңнің басын ұста шашыратпай, - -Қатырды!, - деп Бегім Серіков риза болып күлді. -Көріп алдым мінеки атамды да, Мынау шөлде шырылдап жатамын ба? Шөлдеп жүрген Мырзаның даласында, Бұл балаңа беріп кет батаңды да. -Ой, рахмет. -Ой, молодец! Дінмұхамед Ахметұлы көпшілік жастарға қарап Бөрібайды қасына алып бата берді. Темірхан: /ел алғысын өлеңмен білдіріп, іліп әкетті/. -Ассалаумағалейкум, Димаш ағам! Халқыма қадірменді, сыйлас адам. Елім деп Мырзашөлді құрметтесең, Ол бүгін көрсетеді сый да саған. Халықтар еңбегіңді бағаласа, Ел-жұртың мәңгілікке ырза саған-ай. Жасынан ғылым жолын баққан ағам, Ешкімнің ала жібін аттамаған. Елімде еңбек қылып жарты ғасыр, Кеудеге үш жұлдызын таққан адам. Еш жерде қазақпын деп айта алмайды, Өзіндей арыстарын мақтамаған. Ырза жұрт дуылдата қол соғып, шуылдап кетті. -Еліме өнер, білім, азығы деп, Қағылған елдің алтын қазығы боп.

Желге ұшқан желтоқсанда жастар үшін, Димеке, титтей де бір жазығың жоқ. Қашанда биікпін деп тасымаған, Мәскеудің алдында да жасымаған. Басына сексен шыңның шығып тұрсың, Жүз жаса, ел-жұртыңмен асыл ағам. -Ой, жарайсың! – деді Бегім Серіков. -Ой, молодец! – деді Димекең Қонаев.

көгерген, өнген, осы елім-жерім деп жүрген үлкен ақсақал, бұл кісін ел-жұрт біледі, - мына Ілияс ақсақал. Жаңақорғанда қиямет үлкен жиын болды. Иса болыс деген кісінің аты аталып, елдер жиналып, ас берілді. Сол кісінің жиені, менің де жиенім. Бұл кісінің баласы – Нәжимеддин. Жызақ облыстық атқару комитеті бастығының орынбасары болып істейді. Ағайын, осындай бір қуанышты күнде бірінші сөзді, - дей беріп еді, Зауытбек Тұрысбеков килігіп кетті: -Александр Иванович Кошевойды таныстырайын. Жаңа қонақ Павлодар облысында Ертіс ауданының бірінші хатшысы болған. Сіз өзіңіз қойғансыз бұл жігітті кезінде, Димеке! -Қай аудан дейсің? -Ертіс ауданы. -О! Это самый крупный зерновой район в Павлодаре. -Сол жерде бірінші хатшы болған! -Надеюсь, ты должен знать меня. -А как же, мы встречались с Вами. -Мына балаңыз Сыздықов – сол ауданның қазіргі Әкімі, халық депутаты. Бұл кісінің папасын білетін шығарсыз. Бірінші Май ауданының бірінші хатшысы болған. -Бұл кісілер қашан келді, мұнда? -Бұл кісілер осында, Сарыағашта демалып жатыр. Өзіңіз келді дегесін Сарыағаштан сәлем беруге келіп отыр. Келіндеріңіз де осында. Үйдегі келін…. -Түздегі келін ше? – деп қисая тартып күлді Төкең, Төлепбек Назарбеков. -Жақсы болды таныстырғаныңыз. Рахмет! Біліңкіремей қиналып жатырмыз, - деді Бекең Тоқсанбаев сыпайы ақталып. -Елге аты шыққан Инабат Ахунова отыр біздің ортамызда. Қарапайым жұмысшыдан совхоз директорлығына дейін көтерілген, депутат, әлемге танылған Еңбек Ері, Лениндік сыйлықтың лауреаты, Орта Азия тракторшы қыздарының көшбасшысы Тұрсынай Ахунованың сіңлісі, осы тың жерде еңбек етуде. -Ал енді, бүгін орталарыңызға пайғамбардан кейінгі пайғамбарларыңыз келіп отыр. Ал енді, бәрімізді үлкен құрметтеп келген осы ақсақалымызға - Қазақтың абыройына - бүкіл елдің ағасына, Димаш Ахметұлына сөз беремін. Жақсылап тыңдауларыңызды сұраймын. Оңтүстікте ырымшыл халық тұрады, құдай жолыңызды беріп өзіңіздей болайық!

-Сендер мына бүгін сіздерге мейман болып айналып келген біздерді құрметтеп қарсы алып отырсыздар. Бір күн болмадық, міне бүгін - бесінші күн. Қай жерде де жақсы қарсы алулар өтіп жатыр. Осы жолда айтылған ыстық ықылас, жылы сөздердің барлығына мен ризамын. Бірақ, мынаны да ойлау керек: Аяттың сөзінде жолығып қалады: Қажеке, сіз енді дұрыс түсініңіз, бір қажы, қажы емес, арамза молда ма, кім біледі, намаз оқыпты. Намазда келеді ғой артынан, әлгі “Ассалаумағалейкум Рахматулла” деген жері. Соны ұмытып қапты. Сонда “қатын, әлгі сәбіз сататын саудагердің аты кім еді?” - депті. Сол сияқты кеше айтылған сөздерді бүгін ұмытып қалуымыз мүмкін жастамыз. Ұзақ әңгіме айтып отыруға көп уақыт керек, ет те суып кетеді, мен қысқарақ айтайын. Мұндағы шалдардың бәрі: “мен алпыс, жетпіске келдім” деп соғады, мақтанып айтады. 60-тан, 70-тен, 80-нен қорықпаңдар, қазақтың мақалы бар: “Еркектің жасы - екі елу” деген. Соған бару керек. Сонда бәрі дұрыс болады! Онан кейінгі айтарым, өздеріңе белгілі, мен көптен бері елдеріңе келе алмадым. Сендер басқа республика болдыңдар, енді бәріміз араласып кеттік, оны алалап айтып жататын ештеңе жоқ, ал енді өздерің айтасыңдар, “елу жылда - ел жаңа” деп. Ел жаңарып кетті, осы күнде бұрынғының бәрі кетті. Ел іші былықшылық заманға келіп соғылып қалды. Бірақ, бұл өзі жылдам бітетін мәселе, бұл көпке созылмайды. Енді көп созылмайды, тек қана, екі республика - Қазақстан мен Өзбекстан бәрінен жылдам шығады, басқаларына мен енді онша сәуегейлік айтпаймын, кірісе алмаймын. Тілім келмейді не айтуына! Бұл екі республиканың өндірістері мол, ауыл шаруашылығы мықты, осы мәселелерді шешетін мықты басшы жігіттер, мықты маман кісілері бар. Бұдан біз жылдам арықарай шығып кетеміз, оған ешқандай қорқыныш жоқ. Сол себепті, бәріміз белді байлап, жақсы қызмет істеуіміз керек, онсыз болмайды. Дегенмен, енді бүгін бір сағат, екі сағаттың ішінде бар жағдайдың бәрін біліп қойдым, танып қойдым дегенді айтуға шамам келмейді. Бірақ, бүгін міне ауданмен жүргізген Бегім інімнің еңбек мысалын көріп отырмыз, үлкен жұмыстар істепсің, інішек. Ал мұндай жерде, әлгі қазақша айтпақшы, айдалада қалған жерде қала салу деген оңай болмайды, біздің бәріміздің басымыздан өткен, осы 3-4 жылдың арасында қандай абыройлы жұмыстар өлкеден орын алған. Көне кездегі, ежелгі Мырзашөл дегеннің атын өздерің білесіңдер ғой, қайдан шыққан шөл екенін. Соның атын, затын өзгертіп, жаңартып, міне сендер қайтадан қала салып, елдің тұрмысын өзгертіп, үкіметке қатынас хаттар жазып,

ауқымды жұмыстар жүргізгенсіңдер. Сондықтан, мен өз жағымнан, сендердің атқарған жұмыстарыңа үлкен рахмет айтам, ағайындар! Онсыз болмайды! Ал енді біздің қорытынды әңгіме, біз осы жерден жүріп бара жатырмыз. Неге келгенімді басында айттым, сендерге мәлім. Өзбек тілінде Инабат сөйледі: -Жаңа айтылып өтті ғой. Бірнеше мәрте съездерде отырғанымда, Олий Советке депутат болғанымда, рахматли Шараф Рашидовичпен бірге келетін, жанында жүретін, отыратын жүдә хәм көп адамдар бар еді. Бірақ солардың ішінде бір мехнаткеш-еңбеккер адамдардың отырғанын көріп, ұзақтан болса - қолын көкірегіне қойып, ілтипат білдіретін, жақындап жағдай сұрасып, біздің жанымызға келіп, сұрақ қояр еді, шынайы сәлемдесетін. Біз үшін бір шексіз, түгесілмес бақыт болып есептелетін еді. Шараф аканың сол мінезінен күш алып, біздің қайратымызға қайрат қосылар еді. Мен жүдә хәм яхши тушунаман, бу кишиларни Шараф акамен дос, аға-інідей. Бұл кісінің атын, еңбегін Ш.Рашидов әрбір сөзінде, мәжілісте сөйлегенде айтатын. Дінмұхамед аканы бірер мәрте емес, бес-алты мәрте, айтпай өтпейтін. Бүгін міне соның, ыспатын-дәлелін көріп отырсыздар. Мен бұл кісіге ұзақ жас тілеймін және дәйім осындай болып жүре берсін. Бұл кісілердің еңбегін, енді мен ойлаймын, бір де адам қыла алмайды. Халқымыз, мемлекетіміз, бүкіл еңбекшілер тарапынан болған ізет-құрметке, мен ойлаймын, кешірерсіздер, ешбір адам, пенде дәл бұлардай еге бола алмайды деп ойлаймын. Бұлардың қамқорлықтары, бұл кісілердің еткен еңбектері мен мемлекетке деген, Отанға деген өнегелі қарым-қатынастары үнемі мәңгі жадымызда, бүкіл еңбекшілеріміздің, осы жерге қатыса алмаған адамдардың да жүрегінде хамиша-мәңгілік қалған! Мен және бір рет Сізге, осы шөлқуарлар атынан алғыс сезімін ырзашылықпен білдіремін. Менің шөлге келгеніме, Дінмұхамед ака, 33 жыл болып барады, 19 жасымда келгенмін. Осы шөлде еңбек етіп, тер төккен көп-көп азаматтар, осы жерде отырған асыл адамдар маған ата болған, аға болған. Еңбек жолымда үнемі қарасып, жәрдемдесіп тұрған және де бір рет мынаны тілеймін: Рахмат, Димаш ака, ең дүниедегі керегі саулық тілеймін, саламаттық тілеймін. Өміріңіз ұзақ болсын, рахмат, және де еткен еңбегіңіздің рахатын көріп, жылдар бойы шаршамай жүріңіз. Үнемі бақыттыға серік болып жүріңіз. Рахмат. Сізбен бірге келген достарыңызға да сау-саламаттылық тілеймін, рахмат. Осында отырған барлық азаматтарға бақыт тілеймін, осы кісілердің жолын барлығыңызға берсін.

-Енді бір домбырамен орындалатын жақсы ән тыңдасақ, - деген ұсыныспен асаба ән орындатты. -Павлодар облысы Әкімінің орынбасары ініміз Кошевой қатынасып отыр. Ендігі сөз Сізге. -Рахмет. -Дінмұхамед Ахметович, мы рады Вас видет здесь, когда Зауытбек нам сказал, что вы находитесь здесь, мы сошли своим долгом, встретиться с вами, увидет еще раз. Вы правы. Мы встетились с Вами 1986 году, последний раз, когда Вы были в нашей области. Мы с Вами беседовали о хлебе, накануне уборки нового урожая. И тот год мы действительно сдали большой хлеб. Сегодня на земле дружественного Узбекистана большой праздник - юбилей Ш.Рашидова, которого мы все уважаем, чтим, мы побывали на святыне Узбекистана - в Самарканде на днях. Мавзолеях, побывали в медресе, поклонились этим святым местам. И мы очень рады, гостепримству и казахского, и узбекского народа, особенно на этом милом краю. Народ здесь очень гостепримный, и хотелось бы поднять тост за юбилей Шарафа Рашидовича. Уважаемого человека! За вас, Димаш Ахметович, пожелать вам доброго здоровье, долгих лет жизни. Мы все Вас любим, уважаем. -Спасибо! -Рұқсат болса, ата-мұра, домбыраға тағы кезек берейік. -Ақбала күйлерінен, Шағдаржан! -Менің орындайтын күйім 1932 жылы шығарылған. Ақбала деген күйші өткен, менің нағашым, құмның елінен, тобықты, соның өздеріңіз білетін 1932 жылғы көп айтылып жатқан аштық туралы әңгімеге арнап шығарылған күйі. “А, қиын” – деген күй. Екінші орындайтыным Димеке, Сіздің келген салтанатыңызда бүкіл өзбек халқы, қазақ халқы қуанып жатырмыз ғой. Созақ ауданында Төлеген Момбеков деген күйші бар. Өзіміздің туысқанымыз, соның қызына шығарған “Салтанат” деген күйі. Қызды айтса, үлкен қариялар да елең ете қалады ғой. Сөйтіп, екі күй тартып берейін. Күй орындалып болған соң, суырып салма ақын Бөрібайды тыңдауға ықылас ауды. -Ақарыс, Бекарыстың, Жанарыстың, Ассалаумағалейкум, ұрпақтары!, - деп сәлемдесіп бастаған Бөрібай ақын әзілге бұрып: -Мырзашөлде жүрген жай бір ақын ек, Атымды атап шақырыпсыз, рахмет!, - деп бір күлдіріп алды да: -Бісміллә! Атажан, ым қаққаны,

Мырзашөлдің аспанын бір жыр қаптады. Ақарыс, Бекарыстың, Жанарыстың, Ассалаумағалейкум, ұрпақтары! Өлеңді лапылдатып жақын келдім, Бастарың қосылды ма асыл елім. Ассалаумағалейкум, аталарым, Қымбаттап кеткен кебіс-мәсілерің. Атажан, айтайын ба бір шынымды-ай, Қара балаң қуанып бір құлшынуда-ай. Бақыттан басым менің айналып тұр, Әжемнің қолындағы ұршығындай. Айт десе баса берем, жырды асырып, Неге керек, Атажан-ай, құр бақырып. Қос Президент – Назарбаев, Кәрімовтің, Татулығы болсын да бір ғасырлық. Басымнан қызыл сөзді асырмай бір, Ойымды айтайыншы жасырмай бір. Мырзашөлде бір-екі ақын бармыз біздер, Әжемнің қалған қара шашындай бір.

Алдыңызда бір бұлақпын шашылмаған, Көп ақыннан бұл балаңыз басым адам. Өз тілегім: 100 жасаңыз, жүз жасаңыз, Құрметті Алматылық, асыл Адам! Мен-дағы ақындықтың жолын алдым, Шапаны жоқ қолбала ақын болып алдым. Өзіңізбен сәлемдескен оң қолыммен, Әкемнің барып мен бір қолын алдым. Жақсылықты ойыма түйіп алдым, Бұл ғаламның сырларын бір жиып алдым. Бетіңізден сүйген бұл гүл ерніммен, Шешемнің де бетінен сүйіп алдым. Алдыңызда сайрап тұр қара бала, Болашақ болады да дана бала. Кездескені - қара бала деп қоймайды ғой, Ағарып кетемін-ау, бара-бара. Мырзашөлде жүрген жай бір ақын ек, Атажанды көргенде бір гүл атып ек.

Атымды атап ортаңызға шақырыпсыз, Отырған бәріңізге рахмет. Мұндайда жарқылдай ма жастар жағы, Осы да үлкен тойдың басталғаны. Арыстаны сен болсаң қазағымның, Күтіп алды қасқалдақ дастарханы! Күнбе-күн отырысты қыздырамын, Құлағын домбыраның жүз бұрадым. Ал енді ақындарың демалады,

Алынсыншы, сол үшін жүз грамың. Оңтүстік Қазақстан облысы Әкімінің орынбасары Зауытбек Қауысбекұлы сөз алды: -Құрметті жақсылар! Меніңше, ең басты бақытымыз бағана Төкең бастаған үлкен кісілер айтып кетті ғой. Үлкен қазақтың ұлы перзенті, бүкіл мұсылмандардың ағасы Дінмұхамед Ахметұлымен бірге дастархандас болып, қасында жүрміз. Біз бүгін Дінмұхамед Ахметұлы, Сіздің арқаңызда тарихқа кіріп отырмыз. Менің бір толықтырып айтатыным бар еді: алдың күні осы Шараф Рашидовтың 75 жылдығын тойлап жатқанда Димекең екі жерде үлкен, ұлы әңгіме айтты. Сонау мынау - Жызақтағы салтанат сарайында Өзбекстанның шертілген азаматтары жиналған жерде, 600-дей адам болды ғой, сол жерде… -Болды, болды! -Сол Рашидовтың кезінде хатшы болған, министр болған азаматтар жиналды ғой. Сондай-ақ осы қазіргі Президенттің кезіндегі елді басқарып отырған азаматтар да отырды. Ол жерде жәй шаруа адамдар болған жоқ. Сонда Димекеңе сөз бергенде елдің бәрі қарғып тұрды ғой. Қарғып тұрып, бұл кісіге сөз бермей, бірнеше минут қол шапалақтап, бірнеше мәрте осы кісіге құрмет көрсетті. Баяғы заман болса, мысалы, бұл түсінікті - қошемет дер едік, бұл жолы, меніңше, осы ел, осы халық өзіміздің туыстарымыз, мынау өзбек халқы, біздің Дінмұхамед Ахметұлын үлкен құрметпен, үлкен сыймен қарсы алды. Соны көрген өзім - менің бір өзім емес, сол жерде отырған барлық азаматтар, қатты бір толқынып, қатты бір қуандық. Дінмұхамед Ахметұлы қысқаша бес минутта, тура бұрыңғыдай баяғы күйге салып алып, өзіңіз айтатындай, сүйегіңіз қатпаған кезіңіздегі жағдайға салынып, бір керемет жақсы сөз айттыңыз.

Содан соң кешке Президенттің қонақасы болды. Президент сол жерде қайтадан сөз бергенде Дінмұхамед Ахметұлы қысқаша бір керемет сөзді айтқанда, сол жердегі азаматтардың бәрі… -Қайтадан орнынан тұрды, - деді Бегім Серіков шыдай алмай. -Қайтадан орнынан қарғып тұрды! Дінмұхамед Ахметұлы, әшейін тұрған жоқ, қарғып тұрды, алдындағы шарабын алып тастады. -Президент барып соғыстырды! – деп қоштады Бегім Серіков. -Ә, ия, Президент барып соғыстырды. Содан соң тағы да Ислам Каримов елдің көзінше, жұрттың көзінше, сол жерде қанша құшақтасып, қанша сүйісіп, Сізден, Дінмұхамед Ахметұлы, бір дем-қуат алды! Мен сөйтіп ойлаймын. -Дұрыс, - деді Төкең, Төлепбек Назарбеков ақсақал. -Бағана айтылып қалды. Ертең Президент “Сізді таңертең қабылдайын” деп отыр. Ол да меніңше, бір үлкен саяси, аса маңызды нәрсе. Бұл, керек болатын болса, тек бұл өңірге емес, қазіргі жалпы әлемге жайылатын нәрсе. Мінеки, Дінмұхамед Ахметұлы, өзіңіздің қазіргі саясатқа “өзім енді қосылмаймын” деп айтқан бір жағдайыңыз бар еді. Бірақ та, саясатсыз жүре алмайсыз. Өйткені, Сіз осы өзбек-қазақ, жалпы исі мұсылман халқының үлкен асқар тауысыз, Дінмұхамед Ахметұлы! -Рахмет, - деді Бекежан Тоқсанбаев риза болып. Димекең үндемей отыр. -Сол үшін Сіз аман болсаңыз. Сіз алдымызда жүрсеңіз Дінмұхамед Ахметұлы, біздің халқымыз, осы қазақ-өзбек, исі мұсылман халықтарының бәрі бірігеді, ынтымақта болады. Сол үшін осы тосты Сіздің денсаулығыңыз үшін көтергім келіп тұр. Осы қазақ-өзбек халықтары үшін көтергім кеп тұр! Төкеңнің де денсаулығы үшін де алып қояйық! Аман болыңыз! Мінеки! -Айтқаның келсін! -Рахмет! -Сөз болды, жақсы бір. Рахмет!, - деді тағы да Бекежан Тоқсанбаев. Димекеңмен, Төлепбекпен үрімке соғыстырғанын себеп қылып әзілге бұрып: -Оңтүстік Қазақстан ақсақалы Төке, Сізді енді көзіңізге мақтамаймын, кеше айттық, - деді. -Рахмет. -Төке, Сізден кейінгі ақсақал мен болдым ғой. Ағайын, енді, жұмыстарың түсетін болса, мен ақсақалдық қыламын, күлкі үшін айтқанда. -Е, бопты сен болсаң, - деп күлді Ілияс қажы.

-Бұрыннан таныс, біліс болған соң нағашы-жиен әзілдесуде. Үш жүздің ақсақалысың. Мынау тұрған Бекет атаның да ақсақалысың! - деді көтермелеп Ілекең. -Сайлады ғой, сайлағасын болды ғой! - деп жатыр жұрт. Дастархан иесі Бегім Серікұлының құдасы Бөрида да ақ тілегін ақтарды: -Димеке! Жолыңыз, пейіліңіз бәрі ашық екен. Досыңызға, оның әруағына құрмет, қызмет етіп келдіңіз. Рахмет, мың мәртебе! Сол сіздің жолыңызды бәрімізге берсін! Еліміз аман болсын, тыныштық болсын, ынтымақ болсын, Дінмұхамед Ахметұлы! Момын мұсылман халқы ауызбіршілікте жасап, жұмысымыз алға жүре берсін, бала-шаға аман болсын деп тілек білдіремін. Міне, құдай қосқан құдамыздың үйінде отырмыз. Бұл үйге тілейтін тілегіміз - жаңағы ең жақсы деген өзіме қандай тілек тілесем, бәріңізге қандай тілек тілесем, бұл үйге де сол тілекті тілеймін. -Депутаттар қалай алады екен, көрейік, - деп әзілдеп қалды біреу. Бегім Серіков таныстырды. -Көп жылдар жаңағы Шымқорған тұрған Фарыш ауданын басқарған, Қызылқұм ауданынан, шаруадан, құмнан, шопаннан шыққан бірінші хатшы. Бірнеше жыл депутат, Орталық Комитеттің мүшесі, қазір көрнекті зейнеткер. Әлі де сол “Қызылқұм” кеңшарын басқаратын, өз табаныңыз тиген Ұзынқұдықта жасайтын біздің еліміздегі ең көрнекті бір ағамыз Сәке, Сәрсенбай…. -Ой, рахмет! – деді Қонаев. -Баяғы 1961 жылы сізді бір рет қарсы алған, - деп Саттар Шахабаев сөз қосты. -Сізді екінші рет те күтіп алған! Төкең, Төлепбек килігіп кетті: -Димеке, Құдай-тағала әр адамға жеке-жеке абырой береді, мынау дүниеде. Советтер Союзында бірінші секретарлықтан кетіп оралған жаңғыз сізсіз. Айталық, басыңызға бақ оралып, одан кейін жиырма бес жыл басқардыңыз. Украинадан-Щербицский. Ал енді бұл ініңіз Щербицскийден де, сізден де өтіп кеткен адам. -Үш рет хатшылыққа оралған адам! - деді Бекежан Тоқсанбаев. Отырғандар ду күлді. Димаш аға рахаттана күлді. -Мен өзім сыртта жүріп ойлаймын, - деп әзілін жалғады Төкең. Мен өзім көңілдегіні жасырмайтын адаммын. Ай, Есімов, - дедім, сол ауданға пұл төлеп қойғансың ба? Көңілің келсе - кетесің, қайтқың келсе - қайта саласың. Содан кейін республиканский мекемелерді, мынау обком, совхоздарды басқар деп еді,

тағы да кетіп қалдың, тағы қайтып келдің. Ал, Димеке, Сіз, бір барып, бір-ақ келдіңіз. Бұл кісі үш рет кетіп, үш рет келді, бір ауданға. Бұл - сондай адам. Мұхамед Пайғамбар уалайкумассалам 40 жасында пайғамбар дәрежеге жеткенде, Әзірейіл, Жәбірейілді жіберіпті дейді, Құдай-тағалам. -Барып сұрашы, Үмбетімен бола ма екен? Перзентімен бола ма екен? - деп. Мұхамед Пайғамбар айтқан екен: -Үмбетіммен боламын, - деп. Шараф Рашидов жіберген көрінеді, өз нөкерлерін Есімовке: -Сәрсенбайдан сұраңдаршы: “Үмбетімен бола ма екен, Перзентімен бола ма екен” деп. Сонда бұл кісі де айтыпты: -Үмбетіммен боламын, - деп. Сондықтан үш рет келді. -Сау бол, рахмет, - деді асаба. -Бұл ініңіз - Тасанбаевтың құдасы, Егемқұл Тасанбаевтың қызы - бұл кісінің келіні. Тасанбаев кішкене қиын халде жатыр, - деп қосты Бекежан. -Иә, қиын халде. Тағдыр пешенесінде бар да!, - деп алып Б.Тоқсанбаевқа қарап: -Ал, шырағым, сенің барлық асабалық еңбегіңді мен істеп отырмын, байқайсың ба? - деді Төкең. -О, байқадық қой! Рахмет!, - деп елп ете қалды Б.Тоқсанбаев. Жұрт ду күлді. -Бір шапандық болды ма дейім де өзім, - деп Төкең алмай қоятын емес. -Төке, Сіз осы естіместі де, берместі де құлаққа құйып жақсы жеткізеді екенсіз, - деді Бекең. Серіков те мадақ сөзден есе жібермей: -Бұл кісі де шегелеп айтушы еді. Сіз шегені қағып болып, үстіне бір, екі, үш рет ұрып қояды екенсіз. Жұрт ырза болып күліп жатты. -Тоқсанбаев басқара алмай жатыр, шаршап қалған ба?, - дейді өзара біреулер әдейі қайрап. Сөзден, ойдан жаңылмай-ақ асаба Бекежан Тоқсанбаев: -Сәрсенбай Есімович келіп отыр. Сәрсекең де екі дауысқа еге, екі орынға еге жан ғой. Бұл да құдай бөлек жаратқан жан деп есептеймін менің өзім. Кейінгі кезде ақсақалдыққа бой ұрып жүрген, құдай сүйген кісінің бірі. -Қаттырақ айтыңыз, - дейді Бегім Серіков қуақыланып, - Ақсақал естісін! -Мынау Сәрсенбай Есімович турасында көптеген әңгімелер айтсақ та болады. Бірақ жақсы айттыңыз, біздің сөйлейтін сөзімізді Төлепбек ақсақал сөйлеп бердіңіз, Төке! Мың халла рахмет. Ал енді бұл кісіде осы отырғанда екі

дауыс бар, біздің ауылымызда, Мырзашөл ауданындағы ауылымызда. Ал, енді Сәрсеке, Сізге сөз! Ардақты ағамыз орнынан әдемі, жарасты тұрды: -Рахмет, Құрметті аға! құрметті қонақтар! Айтылған, шақырылған едім. Жер шалғайлығы, техника ақауы боп қалды (Сәрсекең сөйлеп тұрғанда Кошевой мен Зауытбек тұлғасына қызыға қарап, тыңдап отырды). -Мәшинесі түспегір подводить етіп қойды да, сәл кешігіңкіреп қалдым, кешірерсіздер. Мына Төкең, жүдә, мен жөнінде, басып өткен жолдарымды, балдарға қатысты әңгімеге шейін айтты. Шынында да өзі, бұл заман, қоғам өзгеріп тұрады екен ғой. Мұнда енді егделенген қариялар, ағаларымыз кеп отыр. 1961 жылы, Саттар ағам айтқандай, 26 сәуір күні еді, Димеке, 26 сәуір күні, ол уақытта біздің ауданымыздың хатшысы жолдас Жұрмағанбетов Мұқатай деген кісі болатын. Облыста Макаров деген кісі… /Мұхтар Әуезовтің “Өскен өркен” романындағы Карповтың прототипі). Төкең: -Жамбылға қарай ауысты ғой, - деп сөзді бөліп жіберді. -Иә Жамбылда болған. Қазір қаза болды ғой. Макаров деген кісі облыс партия комитетінің хатшысы болатын. -Виктор Иванович! - деп білгішсініп қосанжарланып қоймады Төкең. -Иә, Виктор Иванович, - деді Сәрсекең сабырлы қалпын бұзбай, сол кісілерменен әсілі, түзілген маршрут - біздің совхозға дейін барып, бері қайту екен. Мен сонда әлі жас ғәнә директор едім. Оған енді отыз, отыз бір жыл болып тұр ғой. Сонда, общым Түйедала деген дала еді мынау бір. Қазір сол бұрынғы далада Шымқорған, Тимирязев совхоздарының территориясында, 7-8 район, 60-70 совхоз болып кетті. Қазір көбейіп кетті, нақ осы аудандардың аумағының өзінде Шымқорған совхозының 8 бөлімі болатын. Әлгі қаракөл терісін бергіш Александр Степанович Месяцев деген кісі Шымқорғанда директор. Сонда сол Түйедалада - Сізге ақ үй арналып тігілген, дастархан жайылған еді. Сөйерде, сол өңірдің басшы деген, жігіт ағасы болып жүргендерін жинап алып Сіз: -Енді кешірерсіздер, сәл көңілдегідей болмайын деді, Москваға да барып қайтуым керек еді. І-Май жақындап қалды. Мен енді тіпті осы жерден сіздерменен елдеріңізге, халықтарыңызға Сіздер арқылы сәлем айтып, қайтуды пландастырып тұрмын – деп едіңіз. Сонда даладағы киіз үйдегі бір дастарханда болып едік, сонда оң қолыңызға таман сізге тиіп тұратын үстелден маған да орын тиіп еді. Сонда

маған: “Енді бара алмадық совхозыңызға, халыққа сәлем айтыңыз. Аманшылық болса, келесі Майда келерміз”, - деп едіңіз. Сөйтіп, дәмнен татып отырып, сыпайылап “мына бір нәрсені ішіп те жібересің бе?” деген едіңіз. Сондағы суреттерді үлкейтіп салғанбыз, бірнешеу етіп көбейтіп алғанбыз, осы күнге шейін әрбір үйдің мықты жерінде сақтаулы. Сонда барғаннан кейін аға, назарыңыз түскен екен, Мәскеуге барған соң, бірер жылдан кейін Өзбекстанның құрамына осы үш аудан өтіп қалды. Маған әлгі совхозыма жақын жерден шаруа ауданы түзіліп, соған хатшы болып бару бұйырылды. Жаңа Төкең айтып жатыр ғой, “бара берді, бара берді, келе берді, келе берді” деп. Соның басы еді. Солай болғаны да рас, Димаш аға, үш рет бардым. Енді, қазақтар, Төкең құсаған адамдар біледі ғой, өзбектердің кейбіреулері де “тура әлгі Димекең құсаған, Қонаев құсап үш рет келді” деп те әңгімелеп жүрген сондай кезі болған енді. Енді, содан міне, былтырға шейін әйтеуір істедік, әлі де қарап жүргенім жоқ, әлі де істеп жүрмін. Сөйердегі аттың төбеліндей елге жас уағымызда ағалық қылып, енді ақ сақалдығымызды жасап жүрміз. Шүкір, жаман емес, сондағы қалған елдер, жас таланттарымыз қазір мына жаңа әкімдік лауазымдарға еге болып, халықты басқарып жүр, мына Бегім сияқты інілеріміз. Сол отырған ел, сол отырған халық. Бәрі де жай жайында, бәрі де жаман емес, аманшылық, істеп тұрмыз. Енді Димеке, бұ міне енді, жағдай - халетті көрдік, әзірге мына шұғыл өзгеріске тіркелді тірліктердің барлығы. Бұл енді біз сияқты әлгі қанына коммунистік партия дағдысы сіңіп кеткен адамдарға ауырлау болды. Ол аздай шынында енді, қайта құру деген де боп қалды. Енді бәрібір, қандай жағдай болса да ел тыныш болып, сол өзіңіз сияқты ағалар елге көрініп тұрса жарасады. Біз көптеген ағаларды білетіндерденбіз. Көпті басқарғандарды білеміз ғой енді. Соның ішінде мына Қазақстанда, болса да - өзіңіз, Өзбекстанда, кешегі - Шараф Рашидов. Адамдар айтып отырды: “Шараф, бұл кісінің досы еді”, - деп. Біз енді залда отырдық, сіз сөйлеп жатқан уақыттарда сөз бар ғой, әлгі “Ақтың атын нақақ өшірмейді” деген, сол айтылғандай, өшкен шырақ қайтадан жанды ғой енді, Шараф атын аспанға көтердіңіз. -Иә, иә! – деді Қонаев. -Ал енді, дүниеде адам көп, құдайдың пәндаларының бәрінің өзінің атқарып жүрген міндеттері бар. Шараф Рашидов зор адам еді, бөлекше адамдығы осы да, бірнеше жыл өткеннен кейін қайтадан енді әруағы тіктелді. Бетіңізді көріп емес, Аға, елдегі болған әңгімені айтамын: “Бізді де алып

барсаңыз, сол кісінің дидарын бір көрсек, теледидардан көріп жүрміз, сөздерін естіп жүрміз”, - деді жабыла ауылдастарым. “Ойбай, айналайындар-ау, сендер түгілі, мен зорға кірдім ол жерге, шақыруы болмаса, оған бір рұқсаты болмаса, қиын, бірақ бүгінде барып жақын алдында отырып, дәмдес болып, тілдесіп қайтпақшымын, келген соң, Сіздерді жинап, болған әңгімелерді айтып беремін” - дедім. Жаңа осыяққа жүрерде бірталай топ адам жиналды: “Бәріміз де барайық” деп. “Ау, енді ыңғайлы бола ма, ыңғайсыз бола ма? Солай еткен дұрыс болар” деп тоқтаттым. Енді, Димаш аға, бұл көз алдыңызда бұлай айтқан орынды ма, орынсыз ба, сіздер енді құдайдың өзінің бір тапсырығыменен дүнияға келген, жаратылған бінә болған адамдарсыздар ғой, - деп ойлаймын. Мұншалықты, енді неше жағдайлы не замандар болып өтті. Мына кеше, Шараф Рашидовтың басында, сол залда отырды, әруағын аяқасты еткендер білмедім, жүдә ауыр болды-ау кейбір адамдарға. Біз сол кісіні жерлеген уақытта басында тұрғанбыз. Әсіресе, туған жері Жызақ облысының аудандарының бірінші хатшылары жүдә жақын тұрғанбыз. -Иә, - деді Бегім. -Білегімізге қызыл мата байлаған кезек, құрмет, қоштасу болған. Біз енді сол кісінің туып өскен елінің адамдары болып тұрғанбыз. Сонда кейбір айырым адамдардың айтқан сөзі болған еді, өзбекше айтты: “Шараф ака, сізді өлді дегенге мен сенбеймін. Сіздің өлуіңіз мүмкін емес. Қайерде жүрегіміз тоқтағанша Сіздің ісіңізді жалғастырамыз” – деп сөйлегендердің сөзін есіткеміз. Мына Бегім менен біз соған куәміз. -Солай болды, - деді Бегім сөзді бөлмеуге тырысып. -Артынан біраз уақыттар өткеннен кейін республикамызды Шараф Рашидов тұрғынлық - тоқырау жылдарында басқарғанда “мынадай болды, анадай болды”, “құдай ұрып қалды”, “асып кетті, тасып кетті” деген сөздер болды. Енді сол адамдардың бірталайы отырды ғой енді Жызақтағы залда. -Тұрды ғой! -Кеше залда, біз білеміз, танимыз ол адамдарды, енді көптен істеп жүрміз. Кейбір адамдардың реңі ұшып кетті. Ағарып кетті. -Естері сәпсім шығып кетті! - деді Бегім. -Сәпсім, біржолата құлап қалуға келді, мен ойлап отырдым, осының ішінен біреу-жарымы инфарк болады-ау деп. -Құлайды-ау, - деп отырдық. -Енді дүниенің түзілуі осылай. Бәндәміз ғой.

Дүния бола бермес барға жайлы, Кездесер кейде шатлық, кейде қайғы. Әзәлде бұл екеуі бастан егіз, Екеуі бір-бірінен айырылмайды, - деген бір өлең сөздер кездесіп жүруші еді. -Түһ! – деп таңдана басын шайқады азаматтардың бір қатары. -Ал, енді, бұл бәндә болған соң астамшылық кездеседі екен дә. Енді Шараф Рашидовтың өмір жолдасы да жүдә ақыл-парасаты мол адам екен! Кеше сөздерін есіттік. Әне, Аллаһым, жеті-сегіз жыл қайғыға түсіріп еді, енді міне өшкендей болған шырағы қайтадан жанып, өлгені қайтадан тірілді. Енді міне, қазіргі Президентіміз Ислам Әбдіғаниұлы да осындай әрекеттерінен жақсы құрметке бөленіп, ұпайы көбейіп жатыр. “Пахта мәселесі” деп қанша адамдарды, Гдлян мен Иванов соттатқан, кеше санын айтып жатыр ғой, біреуі 58 мың деп жатыр, біреуі қанша мың деді, ал солардың бәрін түптүгел Президент босаттырып жіберді. Елдің алғыс батасын алды! Енді міне бұл сияқты аты әлемге тараған әлгі құдайдың нұсқауыменен дүнияға келген адамдарды, апырым-ау, қолдап, қорғайтын әруақ демей не дейміз?! Міне, өзіңізді біз, Димеке, өзіңіз де әлгі, ойпырмай, Ілияс жәке, не десем болады?! -Әруақ та! -Арқалы әруақтың нақ өзісіз. Міне, Сіздің әлгі бір ауыз 1961 жылы айтқан дуалы сөзіңізбенен ел басқардым. Менің істеген ауданым - қазақ, өзбек, тәжік, түрікменнен құралған төрт ұлтты аудан еді. Жаңағы үш рет, төрт рет барып жүрген Фарыш деген ауданым - сол менің жиырма бес жыл басқарған ауданым. Бұл жаңағы Төкең тыныштық бермей айтқандай, сол “Шараф аға да әжептеуір құрметпен тілге алатын, қыдыр жүретін Түйенің даласында Димаш ағаның оң қолындағы дастарханда отырып ішкен 30 грамм конягімнің күші-ау” - деп әр жерде айтып жүремін. Мына басы-аяғы бүтін әңгімедей құрылған ұтқыр, шешен сөзге жұрт ду қол шапалақтап жіберді. -Сондықтан Димаш аға, келген қадамыңыз құт болсын мынау елімізге. -Иә, жөн! - деді Ілияс бабай. -Енді уақытыңызды білмеймін, өтініп сұраймын, біздің ауылымызды да көріп кетіңіз деп. Оған “уақытым жоқ” десеңіз, міне қазір, бүгін болған әңгімелерді халыққа түгел жеткіземін. Сау болыңыз, саламат болыңыз,

денсаулығыңыз мықты болсын! Әле халық үшін елу жылдап, жүз жылдап жасаңыз! -Ой, рахмет! - деді Қонаев. Дінмұхамед Қонаев: -Ал ендігі айтар біздің әңгіме мынадай: біз енді осы жерден жүріп бара жатырмыз. Мен мұнда басында - Шарафтың 75 жылдығына келдім деп айттым. Ол кісімен нешеме кісілер де айтты ғой, мен де осы жерде айтайын, 40 жылдан артық дос болдым. Оның не істегені, не қойғаны, маған бәрі мәлім, бәрі менің көз алдымда, бәрі маған белгілі. Өзбекстан шаруасын көтерем деп заманында ол таяқты да жеді, жақсылықты да есітті. Тіпті, құдай сақтасын, қара бет деп те шығарды. Ана кім, Икрамовтың журналист баласы, қандай оны жаман етіп жазды. Ал соның бәрі өтті, кетті, бітті. Оған тарих өзінің бағасын берді, өзінің орнына алып келіп қойды. Бұл орайда мен сендерге турасын айтайын, сендердің бақыттарыңа, өзбектің президенті Каримовтың істеген еңбегі өте мықты, өте мықты! Көп кісінің өмірі, ерлігі, жүрегі жарамайды бұған! Өзінің білімі бойынша, ақылы бойынша, өзінің халқының халін білуі бойынша - қанша адамды босатты, қанша адамды орнына қайтадан қойды, бұл қайбіреулердің қолынан келмейді. Басқа республикаларда не боп жатқаны маған белгілі. Олар өздерінің жағдайын айтуға шамасы да келмейді. Көп айтатын мысалды алыстан іздейтін ештеме жоқ. Мына тәжікті алып қараңдар. Тәжік халқына қанша қызмет істеді, Расулов. Маған ісі, өмірі белгілі, өнегелі адам еді. Ол да басшылыққа үш рет қайтып келді ғой. -Иә, - деді Төкең қосылып. -Оны Председатель кезінде Мәскеуге алып кетіп, Министрге орынбасар жасады. Одан қайтып алып келіп, секретарь жасады. Одан кейін босатып посоль етіп жіберді. Қайтадан шыр айналдыра алып келіп Тәжікстанға секретарь қойды. Міне, осындай былық-шылықтың арасында ол кісінің атын ұмытып, таптап тастады, тіпті қазір айтпайды да! Ал, осындай жағдаймен салыстырып қарағанда, өздеріңіз-ақ саралап біліңіздерші енді, мына Каримовтың жұмысы өте басқаша ғой! Мен шын жүрегіммен айтайын, бұл кісіге осы еңбегі үшін үлкен рахмет айту керек. Келешегің жақсы болсын деп айтар едім, бұл кісіге. Оған жеткізерсіңдер. Ал енді мен мұнда келерде, өзі басында айттым ғой, бір-екі-ақ күн боламын да, қайтып кетем ғой деген ойым бар еді. Ол кісі менен сұрады: “бірекі күн сабыр қылыңыз. Бүгін енді сенбі, жексенбі-демалыс, реті келмес, дүйсенбі күні жолығайын сізбен, 1-2 сағат сөйлесетін мәселе бар еді” деді.

Сөйтіп сол кісінің айтуы бойынша мен қалып отырмын. Ертең ол кісіменен сөйлесеміз. Ал енді менің мысалы оған айтатынымның бірсыпырасы - осында істеп отырған қазақтардың барлығына жақсы көзқараста екенсіз, шамаңыз келгенше көмек көрсетіпсіз, Сіздерге қазақтың халқы риза деген сияқты ғой енді. -Иә! -Дұрыс! -Қазақтың халқы сізге риза, Сізге тілектес. Ал сонда да, қосымша айтып тұрмын, қазақтарды ұмытпа! Қазақты өзіңнің өзбегіңнен кем ұстама, бәрі бірдей адамдар, ұлтқа бөлме, ағайыншылық мықты болсын, достық бірге болсын, бәріміздің ойымыз, мақсатымыз бір, діліміз бір, дініміз бір. Міне, сол кісіге менің айтатыным сол. -Дұрыс. -Е, басқасын әрине, келешек көрсетер. Мәселен, ол кісі менімен кішкене ақылдасатын шығар, оған да қарармыз. Әрине, біздің заман басқа болды. Менің сендерден жасыратын ештемем жоқ, мендей, басқадай бір кісінің істеген жұмысы емес, бүкіл халықтың жұмысы, өздеріңмен бірге істедік жұмысты. Басқасын санасудың керегі жоқ, мәселен, елу бесінші жылға қарағанда сексен алтыншы жылға дейін Қазақстан өсімі жеті есе болыпты. Қазақ ашаршылық, зұлматтан, соғыстан құрып кете жаздады ғой. 1955 жылы Қазақстанда 2 млн. 700 мың қазақ қалып еді, 1986 жылы сол қазақтың саны 7 миллионға барды, қазір 10 миллион болды, ал дүние жүзі бойынша біреулер айтады, 13 миллион дейді, біреу айтады 15 миллион деп. Қазақтың өзі, халқы өсті. Осылай! Бір кезде, өздерің білесіңдер, өздерің бірге істедіңдер, 43 қала салынды, 2 мыңнан артық совхоз құрылды, бүткіл жолдың барлығы асфальтпен бекітілді, темір жол салынды, үлкен білім ордалары көптеп салынды, жүздеген мектептер ашылды, 26 жоғары оқу мектебі ашылды. Мұның барлығы үлкен жұмыстар, мұның барлығы бір кісінің істегені емес, бұл жалғыз менің жұмысым емес, бәріміздің бірге істеген жұмысымыз. Ал енді ауылшаруашылығын алып қарасақ, өздеріңе белгілі, Қазақстанда 1955 жылы 18 миллион қой болған, 1986 жылы қойдың саны 36 миллион болды. 36 миллион! Мүйізді мал 4 млн. еді, 9 млн-ға барды. Ал енді мына құс, тауық, шошқа дегенді біз есепке алмайтын да болдық. Оны да миллиондап санағанбыз. Құстың етімен елдің бәрін біз қарқ қылдық. Ал енді осы мына былықшылықпен осының бәрін бүлдіріп алдық. Бүлдіріп кеткен Горбачев, жасыратын ештеңе жоқ.

Қазір міне, осы жағдайға, халге келіп соғылып отырмыз, бұл аз уақыттық нәрсе, мұның бәрі бітеді, мұның бәрі құриды, оған ешқандай уайым жемеу керек, әрине, мына қиыншылықты ақылмен, сабырмен, еңбек етіп, өткізе білу керек бастан. Ал енді менің сөз аяғында айтатыным, сендердің жұмыстарыңа мен тілектеспін. Абыройларың көтеріле берсін, бақыттарың көбейе берсін, шаруаларың өне берсін. Әруақ риза болсын! Шаңырақтарың өсе берсін. Соған мен бата берейін! Аумин! -Аумин! - десті бәрі. Жалпы жағдайдың бір ығытында ел атынан Үкібаев сөз айтты: Құрметті Димаш Ахметұлы! Біз енді Сізге айтатұғын жақсы сөзіміздің бәрін айттық. Сізді өзіміздің туған ініміздей, ағамыздай, адамымыздай көреміз. Өзіңіздің көзіңізбенен біздің халықтың есігін көрдіңіз. Енді Сізден бір өтінішіміз, мүмкіншілік болса - бір жылда екі мәрте келіп тұрыңыз біздің ауылға… -Рахмет! – деді Қонаев жайбарақат, орнықты көңілмен. -Бірақ, мүмкіншілік болмаса, бір жылда бір рет келіңіз. -Рахмет! – деді шақыруға риза болып. -Біздің де өшерден 20-25 км жерде үйіміз бар. Поселкеміз бар, районымыз, ауданымыз бар. Ол жерде де 500-600 жанұя қазақтар бар. Өзбектерменен ағайын, туысқан болып кеткенбіз. Сізді барлық халық өзінің ағасындай, атасындай көреді. Сол үшін Сіз енді Алматыда жата берместен оқта-сонда осындай ғанибет кездесулер, тамаша отырыстар қылып бұрыңғы жүрген жеріңізді көріп кетсеңіз, көңіліңіз де көтеріледі. Бір жерде отыра берсеңіз, қарыған адам шаршайды. Көңілді көтеру керек. Баратын жеріңіз бар, күтіп алатын еліңіз бар, соның үшін Сізге осы өтініш: жылына бір мәрте, екі мәрте келіп, бізді бір көріп, біз де бір дастарханда болып, сол дастарханда Сізге қызмет қылатұғын ниетіміз бар. Сол ниетке жетсек дейміз. -Ақсақал, айтқан сөзіңізге рахмет. Енді, мына құдай бұйырса, май айында, әй, келемін. -Келесі жылы! - деп шегелеп қойды Төкең. -Келесі жылы май айында. Енді, әзір биыл келе алмаймын енді, жыл бітуіне көп қалған жоқ қой, аман-есен болсақ, май айында өздеріңе келемін, сәлем беруге. -Ой, айналайын! Сондай қылсаңшы! - деді Қынекең қария Үкібаев, сөзі жерде қалмағанға мәз болып жасы үлкендігі ұстап.

-Рахмет! - деп жатты көпшілік. -Қабыл болды! - деді Бекежан Тоқсанбаев. -Ендеше, сөз түйіні - деді Үкібаев, - аман-есен Димекеңмен әрдайым осындай дастархан басында көрісіп, басымыз қосылып тұрайық! Құдай соған жеткізсін! -Әумин! -Аллаһу акбар! -Әңгімені қорытайық, жолдастар! Енді қазір сөзді Отан иесі, ауылдың жас та болса ақсақалы, басшысы, Бегім Серіковке берейік. Сосын мен өзім ақсақал ретінде басқара беремін, - деді асаба. Серіков сөзін сабырлы бастады: -Құрметті аға! Құрметті Димаш аға! Төкең жаңа айтып кетті ғой, басқалар да жақсы айтып жатыр, біз бүгін өте бақыттымыз. Тек қана мен емес, бүкіл халқымыз, бүкіл еліміз, ауданымызда жасайтын барлық еңбекшілеріміз бақытты. Себебі, мынау уақытыңызды бөліп, бағана халықпен жолықтыңыз. Ақсақалдарымызбен жолықтыңыз, еңбекшілерімізбен жолықтыңыз. Ас-су ішіп дастарханымызда отырсыз. Сізге үлкен рахмет. Біз бақыттымыз. Сізге осы мынау үлкен ағамыз Қынекең, апамыз Инобат, ақсақал қажы Ілекең, мынау Сәкең ағамыз, інілеріміз Зауытбек, мынау қонағымыз, Павлодардан келген Кошевой, мынау құдамыз жақсы әңгімелер айтты. Барлығы біздің өз еліміздің ниетін білдірді. Менің ойымдағы әңгімелерді айтты. Менің айтатыным - Сіздің жаңа цифрларды айтып кеттіңіз, халыққа, тек қана қазақ халқына емес, бүкіл одаққа, бүкіл дүние жүзі халқына жасаған қызмет, еңбектеріңіз бір адамға емес, он адамға жететін қызмет. Ал осы Шараф Рашидовтың 75 жылдығына келіп, 4 қарашадан бастап осы жүрісіңіздің өзі ол бір төбе, абыройлы қызмет жасап отырсыз. Біз тағы да ел бірлігі, ынтымағы үшін үлкен бір қызметтер жасайтыныңызға сенеміз. Сол үшін мен не деймін, Аға, сізге үлкен денсаулық, күш-қуат, жақсы көңіл-күй тілеймін. Сіздің осы жаңағы айтқан насихат сөздеріңізді, барлық берген тапсырмаларыңызды біз жоғары дәрежеде орындаймыз. Өзбек Республикасында тұрғанмен бізге Республика басшыларының бәрінің көзқарасы оң. Ислам Әбдіғаниевич біздің ауданымызға осы қысқа уақыттың ішінде үш рет келіп кетті. Сессияларда кеңесіп тұрамыз. Көптеген ұлттарға, осы қазақ халқына деген өзінің мейірімі, пейілі өте жақсы. Біздің ол жерде Президент аппаратында өкіліміз бар. Ол мынау - Артықбай Үкібаев. Жақсы біледі. “Достық туы” деген қазақша газет шығады. Радио-телевидениеміздің уақытын кеңейттірді, бірқатар басқа демеу жұмыстар жасап жатыр. Біз Президентке разымыз. Кешегі Шараф Рашидов

жөнінде жасаған жұмысы ерекше. Бұл ерлікке аттың басындай жүрек керек. Сол жүрек осы кісіде бар. Міне, өздеріңіз айтқан сөзін есіттіңіздер, істеген қызметін көрдіңіздер. Бұл үлкен, ұлы жұмыс болды. Міне, аға, осындай ұлы жұмыстың, жақсы жұмыстың басында бола беріңіз деймін. Денсаулығыңыз мықты болсын. Мен сөзді созбаймын. -Рахмет! /Қол шапалақтау. Ризашылық пейіл білдірулер/. Осындай ізетке найза бойламай тұрған сәтте асаба сөзді жалғап кетті: -Адам баласы тірі пайғамбарға да, өлі пайғамбарға да сыйынып жүруі орынды деп есептеймін. Басымнан өткен істі айтайын деп отырмын сіздерге. Өйткені әр уақытта арқалы кісілер қуаттамаса, ісіміз оңынан түспейді. Менің басыма күн туғанда, бәріңіз білесіңіздер, сонда бір керемет тексеру жүріп жатқанда Димекең азаматтық сөз айтқан екен: “Бекеңе обал болды ғой!” деп. Сол үшін мен осы кісіні өте жақсы көремін. Қателікті жасаған адам да түзу адам болуы мүмкін. Жылы сөз жақсы. “Жылы-жылы сөйлесең жылан інінен шығады” деген екен. Ал енді бүгінгі күні менің балам келді атасының алдына, баламның бетінен сүйді, менің әйелім келді, әйелім бұл кісі қолын алғанда көзіне жас алды. Біздің отбасымызбен ырзашылық білдіруімізде көп сыр бар еді. Менің айтайын дегенім, басыма күн туып, түнде ойлар мазалап, мазасызданып жатқанда, бісміллә деп Бекет пірге сыйындым. Мұхамет Пайғамбарға сыйындым. Сөйтіп, ұйқыға жатқанымда түсіме Айдай болып кірдіңіз ғой, Әулие. Айттым ғой кеше Өзіңізге! Сонда Сіз биікте тұр екенсіз. Сонау биікте, сол биігіңізге мені көтердіңіз, бір-екі көмекшіңіз: “Бұл қаяқтан келген адам” деп мені жерге түсірмекші болып еді, “неге үйтесіңдер, бері келсін” деп мені тартып алдыңыз. Содан құранды оқып: -А, бұл Ақсақалымыздың абыройы Алатаудай екен. Бұл кісіні ешкім оңайлықпен олай-бұлай жұлқылай алмайды екен-ау, - деп түрекелдім. Бағана сіздің формыңызды көргенде, екі айтпайды, айтқаны келеді екен ақиқат дедім. Алты-ақ күнде ақталдым, айтқаны ақиқат дедім. “Бекең кетті судың түбіне” дегендер де бар осы отырғандардың ішінде. Болмады олай, қара тілек орындалмады, өздеріңіздің алдарыңызда жүрміз. “Сильный человек в Мирзачуле” болып (“Правдаға” шыққан өзі туралы сын мақаланы меңзегені). Ал бүгін өзіңіздің қасыңызда жүрген кісілерді де мен тек адам дей алмаймын. Сіздің бір сөзіңіз өте, тіпті, енді осы бақайшағыма дейін сіңіп кетіп

жатыр. Сіз де тек емессіз, Бәйдібектің тұқымы болғаннан кейін шығар, Төле би болатын болса, сіздің атаңыз болады, тегі бар адам ешқашан тек болмаған, сол түбіңіз, тегіңізден әулиелер шыққан, кейін елге, жұртқа басшы боп жүргеніңіз заңды. Бүгін Сіз бір ұлы сөз сөйледіңіз, мүмкін мені сыйладыңыз, болмаса, халықты сыйлаған шығарсыз. -Қынекеңнен кейінгі осы елдің ағасы болыңыз. Сол қатарлы, - дедіңіз ғой. Дінмұхамед Ахметович, енді менің өтінішім бар. Сіз мені бір таудай праволы қылып кеттіңіз, осы Төлепбек ініңізбен менің иығымды бірдей, бойымды бойымен бірдей, сөзімді сөзімен бірдей сөйлесетін қып кетіңіз. Өйткені, Сіздің жасыңыз үлкен, сөзіңіз сөз болады! Сіз қалай десеңіз солай болады! (Күлкі). Ел: “Тура Назарбаевты Сіз тәрбиелеп, өзі қойды” дейді. Біз Назарбаевқа да тура пайғамбардай сыйынамыз және денсаулығын тілеп жүреміз. Сізге майда әңгіме керек емес, ірі әңгіме керек, сондықтан, айтып отырмын: Жоғарыдағы адам төмен түсуге тиіс емес, жұмыстың бәрін істейтін - төмендегі адамдар. Егер төменде кемшілік жіберілетін болса, осы Төкең құсаған, мен құсаған кісінің мойнында болады. Сондықтан маған да бір кішкентай бата беріп, мені де осы жерде кішкентай теңестіріп қоюыңызды сұраймын. Димекең жымиып күлді: -Ал, енді Төле биді білесіңдер, Қазыбек інісі, Әйтеке би де інісі. Мен Төле би болған болсам, осы Бекежанды төртінші би қып кетер едім, төрт ауданға би сайлап кетер едім. Сондықтан, сізге, барлығыңызға, ақсақалдар сіздерге де, мынау еліміздің бақыты өссін деп, бала-шағаларыңыздың рахаттарын көру үшін ұзақ өмір тілеймін. Осындай дастархандардың басынан табылып тұруларыңызды тілеймін. Көп мен ділмәрлық жасамайын, осымен барлығыңызға денсаулық тілеп, мен осы әңгімені бітірейін. -Ой, рахмет! -Димеке, айналайын, бата… -Барлығын осы екеуіңе тапсырамын. Менің берген батам - көбейіп өсе беріңдер, көбейе беріңдер. -Ағаға бір шапан кигізейік!, - деді де Бегім Төлепбекке шапан кигізді. -Шапаныңыз құтты болсын, Төке!, - деп жатыр көпшілік. Шапан кигізу жалғасып, бірқатар меймандар шапан киді. -Қынекең осы біздің үйде көптен бері болған жоқ, жиналған дүйім халықтың алдында шапанды кигізейік. -Ал Қынеке, айналайын Әулием. Қанеки келсей бері, - деп Бекежан асаба елпелектеп жатыр.

-Мұсылманшылық жолымен қажыға барған, парызын атқарған Димаш Ахметовичке тәспі берген Ілияс қарияға - еліміздің ақсақалына, бұл кісіге де! Басқа ағайындардың бәрінің де рет-ретімен шапаны бар. Сый-сияпаты бар. -Ал, бісміллә!, - деп шапан беру, сияпат тарату жалғасты. Шаралар біткен соң Бегім: -Димаш аға! Осы ретте, осы дәрежеде Аумин дейміз де, бата тілейміз! Тұрамыз. -Иә, - деді Төлепбек інілік ізетпен. -Бегім, келін, мынау Димаш Ахметұлы, шырағым, өзінің ырзалығын білдіріп, бата бермекші. Димаш Ахметұлы: -Алдымен былай болсын. Бүгін Тәшкеннен бастап, осы жерде де бәріміздің басымызды қосып аталы сөзін айтқан, мына Бегім. Енді міне тарайын деп отырмыз ғой. Қазақша айтқанда, той тарайтын уақытқа заман келді. Соған менің айтатыным, Бегім, келін, сендерге көп рахмет. Абыройларың өсе берсін. Менің тағы айтатыным, менің көтере айтатын бір, орысша айтқанда өзімнің лозунгым бар, ең аяғында қайда жүрсем де соны айтып кетемін. Өзіме бір шал айтып еді, жаңа да айттым ғой. Иә!, - десті көпшілік. -Желдіртіп 70-ке келіңдер, 80-нен секіріп өтіңдер, 90-ға тоқтамаңдар, 100ге келгенде қарайып жатыңдар. Енді Қажеке, сізге жол берейін! - деп сыпайы жымия қарап еді, жарықтық. -Қане, аумин, бабай! - десті көпшілік қол көтеріп. Ілияс бабай: -Бісміллә рахман рахим! Ағузу биллаһи раббил-ғаламин! Ассалаумағалейкум уа рахматулла барахату. Алла-тағалам өміріңізді ұзақ қылсын! Мынау осы өзіңіз кеп отырған үйде бағана мен айтып кеттім ғой. Смаил деген жұлдыз болады екен, жеті қат аспанның үстінде, соның назары түскен адам патша болады екен, дүние жүзін сұрауына болады екен, соның қатарына іліккен адам екенсіз. Енді мен бірінші көруім еді, екеуміз құрдас екенбіз. -Иә, -деп Қонаев тағы қостады. -Маған сіз мына тәспіні бердіңіз… Төкең: -Екеуіңіз тәспіні ауыстырғаныңыз құрдастықтарыңыздан екен ғой, - деп қосыла кетті.

Ілияс: -Иә, құрдас болдық, сосын енді жаңағы сөйлеген Қынекең де - бізбен қатар екен, бұл да сексенде екен. Оның айтқаны да, менің айтқаным да - екеуі бір болады енді. Осында Көктің ұлы деген елміз енді, осы жерде, Өзбекстанда, жарымыз өзбек, жарымыз қазақ болып жасағанбыз бірге. Сол жасаған адамның ішінде ол кісімен бәріміз Сізді шақыруды айтып отырмыз. Мен сол шақыруға қосыламын енді. Ол кім, мен кім демеймін. Неге десеңіз, бейтәртіптік болады ол. Ол менімен жасты екен, ол да 80-де, мен де 80-де. Ал енді мынау менің інім болады, көзін қысады, үйге деп айтсаңызшы деп. Сіз Қынекеңе келген күні сол әңгіме біздің үйде де, осы баланың үйінде де, менің үйім демей-ақ қояйын, болсын! -Аумин! -Аллаһу акбар! Дүр көтерілген меймандар сыртқа шыға бастады, кіре берістегі дәлізге қойылған үстелде қолтаңба беру басталып кетті. “Өтті заман осылай” т.б. орысша, қазақша кітаптарын ұсынып анталаған адамдар, сыпайы кезек күтісіп тұр. Дәлізде Ілияс бабай: -Димеке, қыдыр көрген адамсыз, сексенге келдіңіз. Енді Алла біледі. Мынау жердің көлеңкесі құсап жылт-жылт етіп тұрған өміріміз қалды енді. Сонымен, құдай қаласа, бір көрісейік енді, үміт етейік, Құдай жазсын! Көргенше, қайыр! Тағдырымыздағы Құдайдан ғой болса да, Құдайдан тілейік! -Құдайдан тілейік!, - деді Димекең, сөйтті де: -Еркектің жасы - екі елу дейді, соған жетейік, - деді, нықтап, әрі Ілекеңді жұбата бастады. Дауысы жарықшақтанып кетті. Жұрт құшақтасқан екі қарияға қарап, жапырыла күліп, қостап: -Айтқаныңыз келсін! Екі елуге жетейік! – деп екі қарияның босаған көңілінің шегелерін бекітіп жатты. -Келіндеріңізбен бір суретке алсын!, - деп өтініп, Бегім ойларын бөлді. Менің есімде Бегімнің “Өмірге құштар, оптимистично аттанып еді” дегені, сосын көңілі босағандай болып: “әттең отпуск алып үлгіре алмадым, альбомды, видеокассетаны апарып бере алмадым. Кеш бардым” дегені түсті. Бегім тағы да қайталап: -Димаш Ахметұлы, мына келіндеріңізбен, балаларыңызбен бейнеңізді видеоға бір алып қалайық! - деп балаларын, келіндерін, немерелерін қатарға тұрғызып жатты.

-Иә, - деп сыпайы қатарға тұрып, немерелерінің бәрінің қолынан ұстады. Видео түсіріліп жатты. Далада - қалың көпшілік ду-ду.. Бөрібай жеделдете, термелете төге жөнелді. Домбыра екпіндете дауылдайды: Шараф ата тойын да, Өткізіп барасың ба? Халқың қалды Мырзашөл даласында. Бұл балаң ел алдында жана берсін, Бұл балаңа шын бақыт қона берсін. Ақын болып, ақ тілек мен тілейін, Ал Аға! Ақ жолыңыз бола берсін! Ей-һей! Ей-һей-һей! -Рахмет, інішек! Рахмет, айналайын. Ал енді жүрейік, - деп ақынның қолын да қысып, басқа айналадағылардың қолын да қысып, жас келіндерге дейін түгел рахмет, алғысын айтып, қолдарын қысып, басын иіп, Бегімнің бетінен сүйді де, машинаға мінді. Соңғы машина… Зауытбектің Шымкенттен міне келген машинасы.

-Дұрыс, бақилыққа өткен өмірдің тірілерге өнеге тірлігін өткізіп жатырмыз. Пірлерді құрметтедім деп ойлаймын. Бірінші піріміз Шараф Рашидов болса, екінші піріміз Димекең. Осы Бекежан Тоқсанбаев, Жаңыл Қожаева мен Шараф Рашидовты тірі уақытында 3-4 мәрте Абай совхозының дала қосында /Бегімге қарап/ Сіздің С.Сегізбаев атындағы совхоздың кіре беріс жерінде қарсы алғанбыз. -Иә!, - деді Бегім растап. -Тамақ жеп болып, кетіп бара жатып, көмекшілері кетіп қалып, өзі бізге бұрылып: -Рахмет! – деп иіліп кететін еді. -Жарықтық! -Ол кісілер сондай еді! – деді Бегім даусын көтере. Сонда Бекеңе, Тоқсанбаевқа айтатын едім: -Ай, Беке, бұл кісі бізге бұрылып рахметін айтты, бұл қалай болады? – дегенімде: -Ей, сен бала, тыңда. Пір бас игеннен кейін біз де сол пірдің маңайында жүрміз, - деген еді. -Құрметті Беке, сол өзіңіз айтқандай бүгін Сіз пір күттіңіз, тірісін де, өлісін де! Оны біріншісін осы ел біледі, екіншісі атам қазақ атын әлемдік деңгейде қорғаған. Мырзашөл - атамекеніміз барлық тарихты біледі. Мен осы көпшіліктің алдында саған тірі пайғамбардай тағзым етуге рұқсат етіңіз, Бекежан аға! -Рахмет!, - деп жатыр Бекең. -Мен осы жердің топырағына, суына, осы Мырзашөлге тағы да талайлар сәлем берсе дер едім. Міне ағайындар! Осы 4-5 күннен бері біздің елімізде қаншалықты үлкен бір дәуре-думан болып жатыр. Қаншалықты дархан дастархан жайылып жатыр. Бір күн дәмге мың күн сәлем дейді! Наннан артық ешкім жоқ! Нан десе бәріміз соған сәлем береміз. -Рахмет! Егер осы Мырзашөл осындай болмаса Шараф Рашидов та тумас еді, Қонаев та келмес еді, о кісі де осы жерді көрмес еді. Ал енді ойлап қараңыз. Дүние жүзі бізге назар салып қарап жатыр. Кеше екі Президент – Нұрсұлтан да, Каримов та сөйледі. Екеуінің сөзінің барлығы – осы өзбек пен қазақтың бірлігі. Мен ойлаймын, бүкіл Азия елдерін де біріктіріп тұрған осы екі ел. -Рахмет!

-Мен осы екі елдің азаматы болып, осы екі елдің ұлы болып, осы екі елдің жақсы ұлы мен қызы болып, мұсылман ретінде туғанымызға бақыттымын деп есептеймін. -Рахмет! -Құдай осы жақсы игілігімізді біздің келешектегі жастарға дарытсын! -Рахмет! – десті, қыздар, жастар, әйелдер Жаңыл Қожаевна бастап. -Бегім Серікович! Сізге үлкен рахмет! Сіз өлі әруақты ырза қылып, тірі пірді қосып, дастархан жайып, бүгін нан-тұз беріп отырсыз. Осы орайда ұмытылмас бұл істі дайындап, ұйымдастырған Сізге табынбаған мұсылман – мұсылман болуға тиісті емес. -Рахмет, - Б.Тоқсанбаев, - даусын көтере, өте дұрыс айттыңыз! -Ой, рахмет! – деді Бекең. Серіков те ризашылықпен. -Мейлі, кейбіреудің ақшасы көп шығар, теңгесі көп шығар, түйесі көп шығар, дүниесі көп шығар, бірақ наннан ұлық ешкім жоқ. Мен осы тосты ел бірлігі үшін, нан үшін, дастархан үшін, келешек біздің осы азаматтарымыздың өсіп-өнуі үшін, тек қана осы жерде емес, ортамызда үнемі шаттық болсын, аудандағы барлық азаматтармен арамыз тату болсын, өзбек пен қазақтың, достықтың туы биік, асқақ көтерілсін және де Азияда елдеріміз ірі беделге ие болатын болсын! – деп көтеремін, басқа айтатын әңгіме жоқ! -Рахмет сізге! – деді Бегім. -Енді мына Димаш Ахметұлы отырған орындыққа отырған өзіміздің піріміз Сәке! Сізден бізге бақ қонсын, ырысыңыз жұғысты болсын, - дейміз. -Рахмет! -Жасы үлкен ағамыз! Осы елге, Мырзашөлге еңбегі, қызметі әбден сіңген. Бұл кісінің шапанын мен кигем! Ағаның өзі де біледі. -Қане, Сәке, тұрыңыз! -Рахмет! Қол шапалақтау. Бегім шапан кигізді. Көпшілік тағы қол соқты. -Рахмет, төрем! Көп жаса!, - деді Есімов киюге жәрдемдескен келініне. Б.Тоқсанбаев: -Димаш Ахметұлы құсап айналайын деп, Стеджан мен Жаңылға өз қолыммен тапсырамын, - деп шапан, көйлек кигізіп жатыр… -Шапаның! Көйлегің! Бұлардан біз ә деп бұрыннан киіп жатырмыз, киіп жатырмыз, енді біз де берейік! – деп әзіл тастады Бегім үйіндегі Ұлберсін

жеңгей олардың сауда дүкендерінде істейтінін ескеріп. Жұрт ду күлді, қол соғуда. (Мырзашөл ауданында, үйде Димекеңе, қасындағы қонақтарға әдемі, жарасымды шапандарды құрметтеп жауып жатқанда есіме “Салтанат” фирмасы басшысы Кенжебай Мамытовпен болған әңгімелер түсті. -Бегім Серіков Мырзашөл ауданында әкім еді ғой. Біздің фирманың аты шығып жатқан соң, көп-көп шапан алған ғой. Димекеңдей кісіге - үлкен өлшемі керек, оюы, кестесі келіскен, айшықты, таза қазақша болуы керек. Өйткені, Өзбекстанда жүр еді ол кісі, Жызақта, Мырзашөлде кигіземіз, - деп қатаң тапсырыс берді. Қуана орындадық. Облыс Әкімінің ауыл шаруашылығы бойынша орынбасары кезінде Зауытбек Тұрысбеков те заказ берді. Біреуін – Достық ауданы әкімінің орынбасары, біреуін – Жызақтан келіп әкетті. Үш шапан кетті. -Жалпы Сіздің шапандарыңыз біраз жерге тарағанына қарағанда сапасы керемет болғаны ғой. -Кереметін қайдам? Кигізуге жарағаны ғой, алғаннан кейін. -Фирмаңыз тіккен шапанды Қонаев кигеніне қуаныштысыз ба? -Бақыттымын ғой! – деп еді Кенжебай Мамытов). Сәрсенбай Есімов: -Бегім інім, осы залды ниеттеніп салып едім, бүгін бүйерде үлкен Түркістан мемлекетінің бірінші ақсақалы келіп дәм татты, осы жерде отырды деп, қуанышпен тілге алып жатырсыз, Жүдә, орынды. Енді Ақсақалдың әлгі сарқытынан дәм татайық деп кірдік бәріміз де ниеттеніп… -Ниет қалыс, иә, иә, - дейді Бегім қостап. -Имандылық, мұсылмангершілікке қайтадан қайттық. Ата-бабамыздың ескі дәстүрін жаңартамыз деп үлкен ниеттеміз. Келіп сол ақсақалдың орнына отырдық. Баяғыда Кисловодскіде демалып жүргенімізде бір күні Дамбай деген жерге бардық. Мақтарал ауданында прокурор болған бір қарашай Қазбеков деген жігіт сол Дамбайда саяжай-дачаның директоры екен. Сол шақырып бізді мейман қылды. “Сол өңірдің қазақтарының құрметіне бөленген адам едім, таныстарым көп еді, келіп қалыпсыздар. Осы жерге жатыңыздар” деп, үлкен төрт бөлмелі екі люкс бар екен, сонда алып кірді. Біраз іштік, отырдық, кейін ол айтты: -Мінейерде, - деді, мына комнатада, бір мезгілде Шараф Рашидов балашағасымен жатты. Мына люксте Косыгин бала-шағасымен жатып еді, мына залда Шелоков жатып кеткен, - деді.

-О! – дестік. -Өшердегі адамдардың барлығына сағат сыйлап подарка жасап, естелік қып кеткен. Енді, ақсақал, осы міне қазір бәрі бос. Сіздер демаласыздар, - деді. Бір-екі әлгі ірі мейманға арналған машина “чайка” бар екен, сөйерде даяр тұрады екен, ол “чайкасында” неміз бар. Біз, жаңағы жайы үшін ырза болдық. Бірақ, біздің өйерге барып қап жүргеніміз облыс Әкімі Тұрсын Омаровичтің арқасы. -Кеше, Қонаев қабылдауында болды, - деді Б.Серіков сөз қосып. -Ол кісі ояққа звонок қып қойған. Тыныш қана апар деген. Ол кісінің әйелі де бірге, сол үшін де берген болса керек жайды. Сонда маған “Мына люксте Косыгин жатқан”, “мына люксте Шараф Рашидов жатқан” деді. Мен айттым: “Енді Москваға жетіп барып Косыгиннің орнына жаттым” деп жүру маған оңай емес шығар. Осы жаңағы Шараф аканың жатқан койкасы қайсы, - дедім. (Ду күлкі). Бос тұрған койка бар екен. -Нақ осы койкаға жатқан, - дегенде, мен айттым: -Сонда о кісі әйелімен екеуі бірге жатты ма екен, жатсам сөйерге жатам, - дедім. Екеуміз де жатамыз ба өшерде, жоқ біреуміз жатамыз ба? – деп әзілдеп, қойшы, жаттық сол жерге. -Сіздің жаныңызға біреу жатпаса болмайды ма? -Ондай жайларда екеу болса – Мысыр шәр да! Міне бүгін, Бегім Серікович, осы өңірде Жызақ, Сырдария облысында әлгі қазақ атаның балаларынан “63-64 мың ел бар екеміз” деген сөз боп жүр. Сол өз еліміздің әзіргі ақсақалы бар ма, жасы бар ма, қойған талабын, мақсат-арманын айтып келетін уәкіліміз өзіңізсіз. Бүгін үйіңізде үлкен мереке, үлкен той, үлкен қуаныш, үлкен әруақты ел ерлері дәм татты. Менің шексіз қуанышым, менің шексіз ризалығым – мына Бекежан, менен бірер жас үлкен болса керек, мына үлкен адам Ілияс ағам осы үйге келіп дәм татып отыр, қажыға барып келген, бұ кісілердің алдында ризашылығымызды, пікірімізді айтып біз отырмыз. Енді ол кісінің орнына отырып, со кісі татқан ыдыстан дәм татып, со кісі аузына алып барған үрімкеден арақ ішіп отыру, бұл енді - үлкен мәртебе демеске әддім жоқ. Бұл адамның барлығы сұм дүниенің мейманы ғой, белгілі жылдар ғана жасайды, жас та, кәрі де. Кеше бірге жүрген жолдастарымыздың жүдә көбісі жоқ. Демек, әлгі, дүние – жалған, бұл жүрген адамдардың барлығы керуен деген рас болса керек. Дүние базарын, өзіңіз бір адамша, елдің айтуларына да қарағанда, базарлаған адамдардың қатарында бар сияқтысыз. Ол жағын біз де жақсы базарладық, шүкір, жүгіміз жолда ауған жоқ. Енді міне, өзіңіз де жүк

артып, сол үлкен базарға баратқан, үлкен ниеттегі адамсыз. Құдай жолыңызды берсін! -Рахмет, Сәке, - деді солғындау дауыспен Бекең, қариялар керуеніне қосып тұрғанына ренжігендей. Көңіл жас қой! -Бізді сыйласаңыз, Сізді құдай сыйласын дейміз енді. Енді міне алпыс алтыдан, алпыс жетіге басып бара жатырмыз. Бұл оңай жас емес. Ілияс Жәкемнің аяғын алып жүрміз. -Міне, дұрыс әңгіме! – деп қойды Бегім Серіков. -Енді құрметпенен мына үлкен ағаның орнына отырғыздыңыз. Енді Құдайға қарап, ел де бізді Димекеңдей сыйласын, ісіміз оңынан келсін дейміз. Басқа жолдастар да міне, осы Бекеңнің атырабында жүрген, “құс - қанатымен ұшады, құйрығымен қонады” деген сөз бар, қанат-құйрығы боп жүрген, бірге істеген жолдастары, бірге жүрген ортасы қолдап, қуаттасын деген, ардақтай берсін деген тілек бар көңілде. Енді, ақыл-парасаты Бекеңнің жетеді. Сол құрметпен жоғары салада жетіскендігін біз қазір міне адамдардың сөзінен аңғарып отырмыз. Орынды, жақсы. Онсыз да ел аузында сөз жатпайды, бәріне түсінеміз, бәрін білеміз, байқаймыз. Мен Сізге шексіз ризамын! Ендігі менің сөзімнің аяғын асаба Бекең жалғастырады, Ілияс ағам бата береді. -Рахмет, аға! – Бегім Серіков орнынан тұрды: -Сәкеңнің осы сөзі үшін бір алып көрейік енді. Бекежан Тоқсанбаев: -Қонаев жолдас келіп, біздің өзбек ағайынымыз бен қазақ ағайынымыздың жүзін бұрынғыдан да жарқыратып, бұрынғыдан да биік шыңға көтергені үшін көп рахмет! Сондықтан, өзбек ортасындағы біз өзіміздің де осы бағамызды білгеніміз жақсы. -Дұрыс! -Әзір біреу мақтау үшін әуелі өзіңді біл, сосын мақтан. Осы Мырзашөл ауданы, Мырзашөл ауданы дедік. Аудан абыройын бір адам – Бегім көтерді. Мырзашөл ауданы халықтарының жүзін жарық қылғаныңыз үшін үлкен, ұлық кісіні алып келіп, ауылға, шай-су беріп, ат мінгізгеніңіз үшін, мынау ауылдың ақсақалындай тірлік қылған, жас болсаңыз да, Сізге көп рахмет! -Рахмет! -Жарайсыз! – деп қол соқты отырғандар.

-Енді мен мұндай ірі отырысты басқаруға жарағаным үшін бақыттымын деп тұрмын ғой. Мен үшін де қол шапалақтап жіберейік, - деп күлдіріп алған асаба: -Енді, бауырлар, бұл жұмыстарды бір адам атқаруы мүмкін емес, мұны ел-жұрттың бірлігі атқарады. Жызақтағы киіз үйлер қандай әдемі болды. Елдің ынтымағы атқарады, елдің елдігі атқарады екен ірі шаруаны. Жақсы кісілердің - осы Мырзашөл ауданынан тәлім-тәрбие көріп жатырмыз деген үлкен ақсақалдардың сөзін көрші аудандарда естіп жүрміз. Оның ешқандай өтірігі жоқ, мінеки, - деп сөзін жалғады. -Дұрыс, - деді Бегім Серіков. -Бұл да болса осы Сіздердің қасиеттеріңіз, сіздердің туысқандық, бауырлық тірліктеріңіздің арқасы. Осыдан түйер ойымыз - адам өзі мықты болу керек. Мырзашөл ауданының дәу қазанының ортаймауына – ырыс, несібе тасып жүрген Бегім бұл. Меймандардың бірі, кеше: “Бүгін бізге қандай қызмет қылсаңыздар, ертең құдай сіздерге мұнан да көп қылып береді” деп еді. -Төлепбек айтты, - деді біреу. -Екі есе қып! – деп біреу қостады. -Он есе! -Құдай бұл жақсылықты мың мәрте қайтарып береді, - деді Ілияс бабай. -Сондықтан ағайын, бұл қызметтеріңіз үлкен тірлік болды. Айналайын Бегім, міне, шын тілегімді, жүректегі пікірімді айтып отырмын. Кеше әлгі Рашидовтың әйелі “жүрегім сөйлеп жатыр” дегенде мен жылап жібергем, бұл – жүректің сөзі. Ал жүрек тура сөз сөйлейді. Ал енді, сондықтан көп адам, бүгін Бегім Серіковпенен, келін, Сіздерге қалай етіп рахметін айтарын білмей жатыр, сөзін жеткізе алмай жатыр. -Ия, - деді Бегім. -Бұл шаңырақ иелері де қуаныштарын бізбен бөлісіп, сіздердің әрқайсыңыздың қызметтеріңізге, ықыластарыңызға рахмет, - деп ниет білдіріп, шапан жауып, сый-сияпат жасап, көңілдеріңізді көтеріп жатыр, ағайын. Болмаса үйіңізде көйлек-шапан жоқ деп тұрған жоқ. -Бар ол! – деді Бегім ішкі ойын Бекең дөп басқан соң. -Бәрі бар. Сондықтан мұны жақсы түсініп алайық. Осы өзіміздің ынтымағымызға байланысты еліміздің бірлігі. Өзімізге байланысты еліміздің абыройын өзге мемлекетте жүріп сақтау… Бір ақсақал бір таудың астында, жантақтың үстінде отырған екен. Жолда келе жатқан атты жолаушы бұрылып сәлем беріпті:

-Оу, ақсақал! Бұл жерде неғып отырсыз. Елсіз жер ғой бұл, - депті. -Ей балам, мен бір итті бағып отырмын, - депті. -Ойпырмай, - деп жолаушы атының үстінен бұлай қараса да, олай қараса да ешнәрсе жоқ. -Ой, ақсақал-ау, ит те жоқ, күшік те жоқ, ештеңе де жоқ қой бүйерде – депті жігіт таңданып. -Әй, шырағым, мынау екі елі аузымның өзі ит емес пе? Соны бағып отырмын, - деген екен қария. Осы екі елі ауыздан жақсы да шығады, жаман да шығады. Бұл иттен жаман сөз шығып кетпесін деп, жасым кеп қалған соң, осы жерге келіп отырмын, кешке таман барып үйіме жатамын деген екен. Ду күлкі. -Абыройымды жоғалтып алмайын деп, енді қалған қойдың жасындай ғана азғантай жасымда үйде аузыма ықтият болайын деп жатырмын. Қай жерде жүрсем де Құдай өзі көреді ғой, сол абыройыммен кетейін деп жатырмын, ағайын, - деген екен. Шырақтарым, көз көргеніне сенеді, құлақ естігеніне сенеді деген, білдіңіз бе? Құлақпен естігенге сенуге болмайды, көзбен көру керек. Майда сөз болмау керек. Қонақ аз отырып, көп сынайды. Майдашыл емес Төлепбек Назарбековті байқадыңдар ма? Көп-көп жерде тура айтып, өзіне бұра тартып, түзеп отырды. Кәдімгі жүзге бөлетін, бұза беретін сөз айтуды қояйық. Бәріңізден бір өтініш жасаймын, - деді. -Иә. -Мүмкіндік болса, барлық уақытта жақсы өнегеге үйрету керек халықты. Ынтымаққа үйрету керек халықты. Реті келгенде халыққа, әсіресе жастарға түсіндіріп қоюымыз керек. Сондай әулие адамдар, жақсы адамдар келді, мейман болды, халық жиналған бұл жерде! Айналайын! Қазағыма құдай бейбіт өмір берсін. Ал енді Бегім, сол елді басқарып отырған сізге де ұзақ өмір берсін! Мырзашөл ауданы төрағасы болсам, жүзге, руға бөлуші ел бұзар сөз айтатын адамды үйден шығармас ем. Біздің өз қолымызбен сайлаған адамымызсыз. Біз жүзге, руға бөлмеген уақытта қадір болады, сол уақытта елдік болады, кісілікті өзгелер таниды. Бірауыз болып бірігіп, тірлік істеп жүре берейік. Жігіттер, “жер төбесіз болмайды, ел төресіз болмайды” деген сөз бар. Мен Сіздерге айтайын, Ақсақалы дегеніміз - өте жауапты жұмыс. Оны әшейін Ақсақал деп беталды атай бермейді. Ақсақал деген - үлкен орын. Мына

Димекең Қонаевты айтып отырмыз. Оның қасындағы кісілердің өздері 3-4 облыстарға биіктік қып жүрген адамдар. Саяси тұрмыстарға, кадр мәселесіне араласатындар. -Рас, - деді Бегім. -Ал енді мына біздің өзіміздің Қынекең Үкібаев ақсақалымыз - ардагер адам. Енді жасы келіп қалды. Ақсақалдық - қозғалыстағы қызмет. Ақсақалдыққа біздің Сәкең дап-дайын отыр. Мен Сәкеңе ақсақалдықты берсек демекшімін. -Мен айтайын деп отыр едім, - деді Ілекең. -Жо-жоқ, - деді Сәкең ағасынан тартынып. -Оған өкпе болмайды. Ол менің бір ағалық сөзім еді. Қозғалыстағы, ел аралап жүретін адамсыз дер едім. -Мен аяқтайын енді. Сәкең сөйлесе сөзді келтіреді, істесе істі қатырады. Сәке, айналайын, бір құдай артықша жаратқан жансың. Біздің ел үшін Қонаевтан кем емессің. -Жаңа айттым ғой, Сәке, - деді Бегім де. -Кем емес. Бұл адам да Пайғамбардай адамымыз. Ілияс ақсақал жөн айтып отыр. Ой, айналып кетейін Сәрсеке! Міне, Сіз дүниені сүріп көрдіңіз, ақсақал. Жегеніңіз алдыңызда, жемегеніңіз артыңызда болды. Абыройды да құдай сізге берген. Ақсақалдық жасаңыз! Ілияс бабай: -Жөн сөз осы болады, - деді. -Екі-үш рет ауданға басшы болып келу деген - құдайдың ісі. Адамның ісімен келген жоқсыз. Құдайдың өзінің бұйрығымен келгенсіз. Қонаевқа тәу етеміз. Ал енді Рашидов ақсақал да өте зор адам болған. Ал енді біздің алдымыздағы өнеге, үлгі, солардың тура көшірмелері, солардың артынан келе жатқан жеткіншек Сәке, Сізге бүгіннен бастап бүрыңғыдан да ықылас зор болсын, - деп мойындаймыз. -О! – деп қол шапалақтады көпшілік. -Жәке, енді мынау ұсыныс қалай болады? – деді Сәрсенбай Бекежан Тоқсанбаев пен Ілиясқа қарап. Ілекең қажы сөйлеп берді: -Жақсы болады. Көппен келісілген нәрсенің орны толады. Кәріліктің де орны бар. Жігіттіктің де орны бар. Ақсақалдықтың да орны бар. Бәрінің де орны бар. Ал енді /Тоқсанбаевқа қарап/ сенің айтып отырған бұл әңгімең өте дұрыс-ақ, неге десең, жаңа Қынекеңнің қартайғаны туралы айтқаның менің де жүйемді босатып отыр.

Зілсіз айтты, жұмбақтай айтты. Бірақ, жұрт әзілді түсініп қойып, ду күлді. -Өзін айтып отыр, - десіп дуылдасты. Ілекең Сәрсекеңе қарап: -Бір столда да 1961 жылы жолың болып, Димекеңмен қағыстырып, соғыстырып тұрғаныңды айттың ғой. Кеше, бүгін де Димекеңмен дәмдес болып інісі Төкеңмен қатар есе, ерік, билік алдың. Міне, көрдіңіз бе! Сол айтпақшы дайраның /дарияның дегені/ бер жағындағы Қоңырат па, басқа ма, осы Сырдария, Жызақ атырабы ақсақалы деп Сәкеңе бата беріп, аумин дейік! -Аумин!

дәрігері Ахат Әминұлы Мүліковке әзілдеп: “Аха, осы ХХІ ғасырға жеті жылдай уақыт қалыпты. Төбесі көрініп тұрған жер екен, жеткізе аласың ба?” деп отыратын. Бүгінгі қоғамдық өзгерістерді жіті қадағалайтын. Қоғамдық өзгерісті қолдайтындығын халықаралық қор құру арқылы білдірді. Қазір Қонаев қорының еліміздің көптеген облыстарында, Өзбекстанда, Қырғызстанда, Қарақалпақстанда, Германияда бөлімшелері жұмыс істейді. Қазір Түркияда, Ресейде, Түрікменстанда, Әзірбайжанда, Монғолияда бөлімшелері ашылу қарсаңында. Өзбекстандағы халықаралық Д.А.Қонаев қорының президенті жалақы алмай істейтін Қарсыбай Тажиддинов оның болашағын былай елестетеді. Қоғамдық негіздегі, қордың болашағын өрісін қалай кеңітіп отырғанынан-ақ Д.Қонаевқа деген ел құрметін аңғаруға болады. Басты мақсаттәуелсіз еліміздің іргесін нығайтуға қолдан келгенше атсалысу. Димаш Ахметұлының өсиеттерін орындап, аманаттарына адал болу. Қазір жыл сайын жер-жерде Димекеңді еске алу күндері өткізіліп жатыр. Қор бұл орайда көптеген нақтылы шаруаларды жүзеге асырып жатыр. Шымкентте облыстың барлық аудандарынан өкілдер қатысқан ас берілді, Талдықорған облысының ардагерлері Алакөл ауданында бас қосса, Жамбылда жас жұмысшылар мен еңбек, соғыс ардагерлері бас қосқан “Ұрпақтар үндестігі” деген кеш өткізілді. Мұндай игі шаралар алдағы уақытта да Жызақ, Ташкент, Сырдария, Мырзашөл өңірлерінде жалғаса түседі және мұны жыл сайын тамыз айында өткізу дәстүрге айналдырылған. Бұған қоса мынаны айтар едім: Димекеңнің басына құлпытас орнатылды, деректі фильм экранға шықты, қазақ және өзбек тілінде естелік кітаптары Өзбекстанда да құрастырылып жатыр. Орысша “От Сталина до Горбачева”, қазақша “Ақиқаттан аттауға болмайды” деген кітаптары жарық көрген екен, ол Өзбекстан қазақтары үшін табылмай тұр. Барлық газеттерде жарияланып, радио және теледидар арқылы берілген ардагерлердің “Ұрпақтар үндестігі” деген атпен Димекеңді еске алу күнін өткізу туралы үндеуіне халық үлкен қолдау көрсетіп отыр. Мырзашөлдік азаматтарымыз “Әруақ риза болмай, тірі байымайды” дегенді ұмытпай, әлі де еліне қадірі асқан дана қарттың рухын көтерер игі, қосымша шараларды жүзеге асыруды жалғастырып жатыр. Димекең елдегі экономикалық дағдарысты көріп, қалыптасып отырған әлеуметтік жағдайдан хабардар болған елағасы ғой. Мына тығырықтан шығар

жолды айта алды. Бұған жарық көрген,оқырмандар сүйішпеншілігіне бөленген “Ақиқаттан аттауға болмайды” деген кітабында толық жауап береді. Ол кісі: “Біріншіден, үрейден аулақ болайық. Сенім жоғалмасын. Қиыншылық деген қиюы келмейтін іс емес. Жұмыла көтерейік. Екіншіден, тату үйге тақсырет жуымайды. Бірлігіңе ие бол. Үшіншіден, өзіңе жақсылық тілесең, өзгеге жамандық қылма!” деген тілек үстінде дүниеден озған еді. Міне, бүгін оған да бірнеше жылдар өтті. Есімі, еңбегі ғасырлардан-ғасырларға жалғасатынына сенеміз. Иманы жолдас болсын! ІІ БӨЛІМ Естеліктер (жазып алған Мылтықбай ЕРІМБЕТОВ)

Құрметті Мылтықбай інім! Ассалаумағалейкум. Өткендегі хатыңа жауап ретінде мына 2 бұйымтайды жолдап отырмын. Суретті де қоса салдым. Кітабыңның ойдағыдай болып шығуына тілектеспін. Елге керек нәрсе ғой. Естелік бере алатындардың біразымен әңгімелестім. Олар да жолдағанға ұқсайды. Біздің ауылдың адамдары ағылшындар сияқты сыр сақтағыштау келеді ғой. Ашық ақтарыла бермейді. Кітаптан аз да болса менің жазғандарыма орын тисе қуанышты болған болар ем. Үмітсіз шайтан деген ғой. Құрметпен, ағаңыз Қарсыбай Батанов 07.02.95 жыл

жеткізетіні және содан жаны рахат табатындығы еді-ау деп ойлаймын. Науқан кездерінде күніне 20 сағатқа дейін жұмыс істеп, шаршап, қалжыраса да өршілдігі мен кірбіңсіз көңілдері, ашық қабақтары, жаймашуақ жүздері адам жанына нұрын себетін, өмірге деген құштарлығыңды арттыра түсетін. Мырзашөл аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы Сатай Керімов, Абай атындағы совхоздың директоры Сыпатай Мінтаев, "Ташкент“ совхозының директоры Тұтқабай Тұрсынбаев, Мырзадала селолық советінің төрағасы Ісенбай Жұмақанов, аудандық сауда бөлімінің бастығы Бекежан Тоқсанбаев, “Иіржарсовхозстрой” тресі парткомының хатшысы Әбдіғаппар Сардаров, “Өзбекстан” совхозының директоры Инобат Ахунова т.б. басшы кісілермен көп жылдар қызметтес болғанда түйген пікірлерім екен. Олардың бәрі қазір зейнеткерлер сапында. 1977 жылдың қараша айы еді. Мақта жинаудың қарбалас шағы болатын. Ісенбай аға Жұмаханов түске жақын телефон соқты: -Қарсыбай, құттықтаймын! - деді көңілді дауыспен. -Рахмет Ісеке, бірақ немен? - дедім. -Қазір ғана радиодан естідім, Дінмұхамед Ахметұлына үшінші рет Социалистік Еңбек Ері атағы беріліпті, - деді. -Қуанышты хабарыңыз үшін Сізге сүйіншіге бір қой берем, - дедім. -Жақсы - деді Ісекең. Онда сен оны бүгін кешке мақта қабылдау пунктіне апарып сой да, дастархан жаса. Мына үлкен награданы тойға айналдырып жіберейік, - деді. Мен келістім. Кешқұрым пункт асханасында 30-ға жуық аудан активистері отырып, бұл үлкен қуанышты Өзбекстанның бір бұрышында атап өттік! Димаш Ахметұлымен жүзбе-жүз кездесуім 1992 жылдың қараша айында Жызақ қаласында өткен Шараф Рашидовтың 75 жылдық тойында болды. Той салтанатынан бір күн бұрын келіп, Димекең өзінің серіктерімен қонақ үйіне жайғасып, кешке ресторанда ол кісінің құрметіне дастархан жайылды. Екі сағаттан астам уақыт бойы ол кісімен бірге отырдық. Әңгімесін тыңдадық. Ерекше бір қанағаттанған сезімде, тамаша көңіл-күйде отырдық. Ертеңіне, 6 қараша күні өзбек халқының ардақты перзенті Рашидов Шараф Рашидовичтің тойы басталды. Он мыңға жуық адам жиналды. Өзбекстан Республикасының Президенті И.Ә.Каримов бастаған үкімет басшылары, Түркіменстан, Тәжікстан, Қырғызстан делегациялары қатысты. Ш.Рашидовқа ескерткіш ашылды. Оған мемлекет басшылары, қонақтар, облыс, аудан өкілдері, қала тұрғындары гүл шоқтарын әкеп қойды. Әсіресе,

Д.А.Қонаевтың бүгінде 80 жастың жүзін көріп отырғанына қарамай, сонау Алматыдан арнайы бұл тойға ат арылтып келіп отырғанына қуанбаған қазақ пен өзбектің баласы қалған жоқ. Осындай қадірменді ақсақалымыздың ел ішін аралауы түбі бірге туысқан екі елдің арасын бұрынғыдан да жақындата түскендей болды. Жызақ облыстық қазақ ұлттық мәдени орталығы тойға арнап төрт киіз үй тікті. Бұл үйлердегі дастархан мәзірінен Димекең тұз-дәм татты. Тойда сөз сөйлеп, Димаш Ахметұлы былай деді: -Қандай да әлеуметтік-экономикалық формация болмасын, жоғары дәрежедегі кез-келген басшының ролі өз халқының өмірін жақсарту жолында жасаған нақтылы ісімен өлшенеді. Осыған орай Ш.Рашидұлының Өзбекстан экономикасын, мәдениеті мен ғылымын өркендетуге сіңірген зор еңбегін айрықша атап өткім келеді. Рашидовтың еңбегін тек Өзбекстан Республикасына ғана мәлім емес, оны Одақта білетіндер түгел құрметтеп еске алады. Бүгінгі той - соның жарқын көрінісі. Шараф Рашидовтың табандылығы мен қайсарлығын көрсететін бір ғана мысал келтіре кетейін. Алға қойған мақсатына жету үшін өжет мінезді болудың үлгісі еді ол. Өз басым соның тірі куәсімін. Әңгіме Мұрынтау кен орнын игеру жайлы болып отыр. Мәскеудегі орталық орындар Мұрынтауды игеруге үзілді-кесілді қарсы болды. Оның болашағына сенбеді. Бірақ Шараф Рашидов кесе-көлденең шыққандардың түгел көзін жеткізді. Сөйтіп, кен орнының келешегін көре білді. Қазір сол Мұрынтау тәуелсіз мемлекет Өзбекстан республикасын валютамен қамтамасыз ететін аса ірі байлық көзіне айналды. Бұдан соң Димекең Шараф Рашидовтың Арал проблемасын шешуге атсалысқаны, шөл даланы игеруге, мақта өсіруге, Ташкенттегі жер сілкінісінен кейін қираған қаланы қалпына келтіруге сіңірген еңбектеріне тоқталды. Тойға құтты болсын айтты. Тойдан кейін де Димекең екі күн қалып, Самарқанның тарихи жерлеріне сапар шекті, Мырзашөл ауданының еңбекшілерімен кездесті. Аудан Әкімі Бегім Серіков Д.А.Қонаевқа аудан жұртшылығы атынан ақбоз ат мінгізді. Осы шағын естелікті аяқтай отырып, осыдан 25 жыл бұрын өзім жазған: Атамыз кетті-ау көп-көп үлес беріп, Жүрсін деп бірі ұмытса, бірі ескеріп. Маған да ұзақ өмір тигені ғой,

Жырларымның пердесі түрілді енді, Көмейден ағытайын жырымды енді. Бегім аға, бұл өмірде бақыттысың, Еліңе құтты қадам, Қыдыр келді. Айналдым Димаш ата тұлғасынан, Ақсақалға арнадым бір асыл ән. Өсербай, Көбей қажы шөпшегімін, Сусындаған бабалардың мұрасынан. Атажан, ақ ұлпалы белге келдің, Ақсақалын тыңдаған елге келдің. Ақындарын басына көтеретін, Мырзашөлдей киелі жерге келдің. Құнарлы Мырзашөлдің жазығы да, Айналды ақ мақталар азығына. Қонағы шай ішкенше тойынады, Іргеде байлаулы ат қазығына. Келгенде Димаш ата ғасырдай боп, Қалай ғана шыдасын шашылмай көп. Шалдарым бар бұл күнде сиреп қалған, Әжемнің қалған қара шашындай боп.

Елім сені көруге жатты асығып, Көңілдері ақ мақтадай қапты ашылып. Бегім аға Серікұлы басқарып тұр, Қасқайып Хантәңірдей таққа шығып. Ақындар шабыт буса жырға асығар, Еңбек Ері, жұлдызды тұлғасы бар. Ел аузына ілінген еңбегімен, Үкібаев Қынабектей құрдасың бар. Елім тапқан арасынан шешімдіні, Саңқылдап топты жарған кесімді үні. Сыр бойы қазағының ақсақалы, Төрде отыр Сәрсембайым Есімұлы. Тарихында Мырзашөлдің ғасырлар бар, Шөл даланы гүлдетіп тасынған бар. Тоқсанбаев, Мінтаев, Тұрсынбаев, Сардаровтай дуалы ауыз, асылдар бар.

Құшып тұрып дедің-ау, “Қара бала, Бола бер ақындардан дана бала”. Димаш ата, ақ батаңыз қабыл болса, Ағарып кетемін-ау бара-бара. Рахмет ақ батаңа, алғысыңа, Бұл бала ата-ананың жалғызы да. Жүздері жарқылдаған қылыштардай, Қайрап кеттің мені де алғы сынға. Балам дедің: “Өмірде баққа бас ұр, Ел есінде мәңгіге сақталасың”. Мырзашөлім мінгізген ақбоз атпен, Асқақтап астанаға аттанасың! Бөрібай ОРАЗЫМБЕТОВ, Халықаралық ақындар, айтысының бас жүлдегері. 8 қараша, 1992 жыл.

*** Құрметті Мылтықбай! Маған жазған хатыңды алдым. Ал енді көзім көріп, құлағым есіткен Қонаев турасындағы мәліметтерден қысқаша естелік хабарлайын. Сәлеммен Бекежан ТОҚСАНБАЕВ

Қонаевты 10-15 кісі, 8-9 машинамен алдында, артында 2 МАИ машинасы күзеті бар алып келді. Шекарада жылы амандасып болысымен, 10-12 жас қазақ қыздары гүл жайнай шоқ гүлдерін берді, сол тұста өзбектің 10-15 қыздары оң жақтан бұраң етіп шықты да, сырнай кернейлетіп Қонаевқа қарай жүгіріп, әдемі гүлдер берді. Көрініс, ыстық кездесу жұрттың жүрегін қозғап жіберді. Д.Қонаев жолдас өте ризалық пішін білдірді. Осы кезде ауданның ақыны Ерқасым мен Бөрібай кезек-кезек Қонаевқа арнау өлеңін айтты, бұл бұрыңғыдан да ақсақалдың көңілін биікке көтеріп тастады. Осыдан соң біз Серіковпен бірге ол кісілерге қосылып Жызақ қаласына жол шектік. Не керек, Д.Қонаев ағамыз еліне қайтқанша бірге сұхбатта болып, алып жүрдік. Көпшілік күндері дастархан басында мен асаба болып жүрдім. Жызақтықтар Д.Қонаевты құдайдай сыйлап, құшақ жайып қарсы алды, қонақ үйінен арнайы апартемент жайын берді. Жарты сағат дем алған соң халықпен кездесуге сыртқа алып шықтық. Өзбек, тәжік, қазақ ақсақалдар Дәкеңді ортаға алып, біреуі қолын сүйіп, біреуі бетін сүйіп, біреуі пальтосының етегіне тәжім етіп, бас салды. Мұндай жағдайда ұзақ тұру қиын болғасын Қонаевты нөміріне алып кеттік. Кейін кездесу тәртіптерін келісіп алып, халықпен ұшырасуын жолға қойдық. Қонаевпен бірге Жызақта бұрыңғы КПСС секретары Мұхитдинов Нуритдин Акрамович, Түркменстанның бұрыңғы І-секретары Мұхамедназар Ғапуровтар болды. Меймандарға Жызақта 3-4 ақбоз үй тігілді, қымыз-қымыран, қазы-қарта, бауырсақ және басқа қазақтың тағамдары дайындалып күтілді. Жиналған елге арнап Қонаев сөз сөйледі, ел ол кісінің әрбір сөзін шын көңілімен қарсы алып, қол шапалақтап - қарсақтар соқты. Театр залында өткізілген Рашидовтың 75 жылдығына арналған мәжілісте Қонаев сөз сөйлеп өзбек халқын өте риза етті, олар да ұзақ қол шапалақтады. Мәжілісте Президент И.Каримов Қонаев жөнінде жоғары дәрежеде құрметтеп сөз сөйледі. Келуіне ризашылық айтты. Қонаев Жызақта дастархан басында Рашидовтың әруағына арнап құран оқытты. Осы жолы Қонаев Самарқан қаласына да барып қайтты, онда арнайы кісілер күтіп алды. Үшінші күні Қонаев Самарқан, Жызақ арқылы шақыру бойынша Мырзашөлге келді. Мен және Серіков аудан шекарасында күтіп алып, бірден Гагарин алаңына, халықпен кездесуге алып келдік. Д.Қонаев сөз сөйлеп елді риза қылды, ел сөзіне қанағаттанды, үстіне тон, астына ат мінгізіп, мұнан кейін қонаққа, Бегім Серіков үйіне келдік. 30-35 кісі қатынасты, олардың ішінде Шымкенттен Зауытбек Тұрысбеков /облыс әкімінің

орынбасары/, Павлодарлық Кошевой /облыс әкімінің орынбасары - орыс жігіті/, жергілікті жерден Еңбек Ері Үкібаев Қынабек, Сәрсембай Есімов, Жызақтан Омаров Нажимеддин, оның әкесі Ілияс ақсақалдар болды. Отырыс көңілді өтті. Бұл отырыста да асабалықты мен жүргіздім. Бір айтатын нәрсе: Қонаевтың жанында бұрыңғы совминнің орынбасары болған Жиенбаев, Шымкенттік пенсионер - Ұлы жүзге ақсақал Назарбеков Төлеп әйелімен, Қонаевтың немересі және Зауытбектер болды. Әңгіме дүкені қызды. Отырыс көңілді болды. Осы тұста Қонаев отырғандарға мені білетіндігін айтты. Осы өңірде ақсақалдық дәрежеде, дербес пенсияда жүргенімді хабарлады. Мен асабалығымды пайдаланып, Қонаевқа: “Қазақстанды басқарып тұрған заманыңызда жоғарыда үш жүзге - қазақ халқына көзқарасыңыз тең еді” дей келіп, ал төмендегілер “Ұлы жүзбін деп, Қонаевқа табынмын деп, Назарбеков Төлепбек сияқты кісілер елді біріктіру орнына жіктеп те кететін кездері көп кездеседі. Біз бұларың дұрыс емес қой десек, теңдік бермейді, осыларға айтарыңызды айтып кетсеңізші” дедім. Бұл сөзім қабыл болып, елдің бірлігі мен тірлігіне арнайы ұлағатты сөз сөйледі. Назарбековке елге тең қарау керектігін, мына Тоқсанбаев секілді әр елдің адамдарымен татулықта жүру керектігін айтып өтті, отырғандар бұл сөзді қош алды. Қонаевтың көңіл-күйі жоғары болды. Көптеген елдің ардагерлерін есіне алды. Шымқорғандағы Еңбек Ері апай Болсынайды, ақын Әйтпеновті есіне алды. Бекежан ТОҚСАНБАЕВ, Мырзашөл ауданы Ақсақалдар кеңесінің төрағасы

*** Мылтықбай! Амансыңдар ма? Үй-іштері, бала-шағалар аман ғой. Көп-көп сәлем дерсің… Сенің хатыңды алып, бүгін тағы да разы болып, осы хатты жазып отырмын. Өмірде тиянақтылық деген ұғым бар. Осы ретте сенің қасиетіңе шын көңілден ыстық ықыласымды білдіремін. Енді сенің өтінішіңді орындап, осы материалды арнайы жіберіп отырмын, қажетіңе жараса көресің ғой.

Досың Жұмахансері ДОСТАНОВ. 27 қараша, 1994 жыл. 4. Қазақтар үшін ерекше күн Мырзашөлдегі қазақтар үшін бүгін бір ерекше күн. 1992 жылдың қараша айының тамаша күндерінің бірінде Өзбекстан Республикасын ширек ғасыр басқарған ардагер ұлдарының бірегейі Шараф Рашидовтың мерейтойы уалаят орталығында үлкен көңіл-күймен өтіп жатты. Арнайы тігілген үйлер - Мырзашөл ауданының абыройын асырып тұрды. Сауда жәрмеңкесі қыж-қыж қайнауда. Ең бастысы арнайы жасалған сахна. Ауданның өнерпаз жастарының бәрі осында. үстерінде ұлттық киім, қолдарында домбыра. Бәрі қуанышты. Бұл тойдың бұрыңғы шаралардан айырмашылығы - қазақ елінің сүйікті ұлдарының бірі Димаш аға Қонаевтың келуінде жатыр. Мырзашөл елінің қуанышында шек жоқ. Кезінде аудан Өзбекстанға берілгенде бүкіл халық Димекеңе қатты ренжігенін жасыра алмаймыз. Бұл жолы өзі келіп, Қазақстан Республикасына қайтадан қосып алатындай көрінді. Димаш ағаны бұрын жақыннан көрмеген екенбіз. Қасына келгенде ұзын бойлы, жүрісі нық, алшаң басатын кісі екен. Жызақтағы Мырзашөл ауданы тіккен киіз үйлердің бәріне арнайы кіріп дәм татып шықты. Қасында адам көп. Жақындауға мүмкіндік те жоқ. Сонымен ауылға Жызақтағы тойды өткізіп қайтқан қазақтар 8 қарашада Димаш аға Қонаевты Мырзашөл ауданында арнайы күтті. Гагарин қаласының ең әсем жері ғарышкер алаңында халық көп жиналып, өздерінің ыстық ықыласы мен ізгі-ниетін бүгінде өз бауырларына көрсетпекші. Сағат 1000. Димаш аға мінген жеңіл автомашина алаңға келіп тоқтады. Ең алдымен Мырзашөлді игерген ардагер ағалардың бірі Әбдіғаппар Сардаров Димекеңді құшақтап амандасты. Кейіннен басқалармен де, бірімен сүйісіп, бірімен құшақтасып, бірін бауырына басып, біріне қол беріп амандасты. Мырзашөл ауданының әкімі Бегім Серікұлы арнайы сөз алып, Димекеңе аудан халқы атынан жалынды сәлем берді. Кейіннен Бегім Серікұлы ауданның Қазақстаннан бөлінгеннен бастап, күні бүгінге дейін өсу жолдарына кеңінен тоқталды. Димаш аға жиналған халықпен кеңінен сөйлесіп, елдің жағдайын сұрап, көбіне қойылған сұраққа өзі де жауап берді. Димекең “Шымқорған” кеңшарын, онда жасаған белгілі шопан Болсынайды сұрады. “Сонау жылдары талай рет қойын жеп едім, риза сезіммен сондағы елге, арнайы сәлемімді айтарсыңдар” - деп аманатын да қосты.

“Тимирязев” кеңшарынан арнайы келген ауыл ақсақалы Ілияс Омаровпен керемет сөйлесті. Мырзашөл ауданында ұшырасқан екі ақсақалдың шын мәніндегі әзілі өте керемет жарасып тұрды. Ауыл ақсақалы Бекежан Тоқсанбаев ағамыз “Ілияс Омаров - менің жиенім, Меккеге барып келген қажы” деп қосымша мәлімет беріп жатты. Ілияс ата қалтасынан тәспі алып, Димекеңе берді. Осы кезді тиімді пайдаланып Бекежан аға тосылып қалған Димекеңе: алыңыз, алыңыз, - деді. -Мен де жақында Түркияға барып едім, - деп Димекең қалтасынан аппақ тәспісін алып Ілияс Омаровқа берді. -Димеке, Ілекең бата берсін, - деді Бекежан аға. -Ақсақал, жасыңыз нешеде? - деп Димекең бүкіл денесімен Ілияс Омаровқа бұрылып қарады. -Биыл 80-демін, - деді. -Онда екеуміз құрдас екенбіз, - деп риза кейпінде күлді. -Сіз бірінші болып бата беріңіз, - деп Димекең қолын жайды. Ілияс Омаров батасын беріп болғасын, мен де Сізге бата берейін, - деп Димекең де бастай берді: -Алпыстан аттап өт, Жетпіске жет. Сексеннен секір, Тоқсанға тоқтама, Жүзге барғасын - аржағын өзің көресің ғой, - Әумин, деді. Мырзашөл ауданындағы керемет әсем ғимарат “Тыңгер” мәдениет сарайына Димекең бастаған топ жақындап, алғашқы баспалдақтармен көтеріле берді. Алғашқылардың бірі болып алдынан шығып: -Ассалаумағалейкум Димаш аға! - деп сәлем бердім. -Уаликумассалам! Сәлеметсіз бе - деп қолын созды. Екі қолыммен мен де амандастым. -Кәне, інім, баста ішке, - деп Димекең менімен қатар мәдениет сарайының көрермендер залына кірді. -Тамаша! Тамаша! - деп ризашылығын білдіріп жатты. Бегім Серіков мәдениет сарайы туралы қысқаша әңгімелеп берді. Ауданның мәдениеті туралы да айтты.

Айтыс ақындары Темірхан Әліханов пен Бөрібай Оразымбетов жыр шашуын шашты. Көп кідірмей Димекеңдер қайта шықты. Қоштасарда мен тағы да қазақтың асқар таудай, ардақты азаматының қолынан тағы да бір қысып: -Димаш аға, сау болыңыз - деп үш ретте ізгі ниетпен қоштастық. Мырзашөлдегі қазақтардың еңсесін көтерген бұл кездесу еш уақытта ұмытылмақ емес. Жұмахансері ДОСТАНОВ, Мырзашөл аудандық мәдениет бөлімінің бастығы. 10 қараша, 1994 жыл.

Ташкенттегі кездесу туралы газеттер жазғандықтан, “газетті көрдің бе?” деп Қонаевтанушы Серік Әбдірайымұлы айта берді. Себебі, бірқатар қитұрқы сұрақтар қойылып Димекең аса ұқыптылықпен жауап берген еді. Ас-су әзірлеудің салмағы қонақ етуші – Күзербаева мен Стеджан Бақытовқа түскен. Кейінірек, Қонаев қарапайымдылығының мысалы ретінде, ол кісінің” “шай берген қыздармен бірге суретке түсейік, рахмет, қарындастарым”,- деп айтаайта кеткенін бірқатар адамдар айтып жүрді. Асаба Бекежан Тоқсанбаев “түгел ішіп бетіңізден бір сүйсем” деп еркелегенде Д.Қонаев -Екі адам үшін ішу керек, рахмет айту керек - деп Серіков пен Тоқсанбаев үшін ішті. Халық мәз. Қарсыбай Тәжиддинов үйінде Елдармен бірге қонақта болды. Жызақта - қазақ дастарханы. кеңінен жайылды.

*** Жызақ қаласындағы облыстық М.Раджаби атындағы музыкалық драма театры Шараф Рашидовтың 75 жылдығы салтанатын өткізу – эпицентрі. Маңдайшада: “Шараф Рашидов-халық жүрегінде” деп жазылған. Қазақша киіз үйлерді Сұлтан Сегізбаев атындағы совхоз және бір қатар аудан мекемелері тіккен. Қазақ үй тіккен Мырзашөл ауылында - ән-күй, думан, шалқыған көңіл лебі байқалады. Тіпті, дәрігерлер отауы мен тұтынушылар одағы тіккен үйлер де жарасымға-жарасым қосып тұр. Мырзашөлдің үлкенкішісі түгел-тайлы тұяғына дейін барған. Шараф Рашидов ескерткіші ақ жамылғымен ораулы қалпында - халық көңліндей ақ жамылғы ашылар сәтін күтіп тұрды.

Құл Қожа Ахмет, тағат қыл, Өмірің білмен неше жыл,- деп өзбекше ән айтылып жатыр.

Қонаев келіп Шарафтың әйеліне амандасты, ұл, қыздарын көрді. - Басынан аяғына дейін болайын деп келдім, досыма, - деді. Рахмет деп жатыр Шараф Рашидовтың әйелі Хурсаной апа, ұлы Илхом, қызы Сайера. Жызақтың әкімі, Сарыағашта туған, Еркін Тұрсынов сөзді жалғастырып жатыр, әйелдер көрісуде. Ескерткіш ашылды. Ғафуров, Мұхиддинов, Қонаев үшеуі гүл қойды. Әр облыс әкімдері ұжымымен гүл қоюда. -Осындай да күндер болады екен-ау, ака, - деп жылады әйелі. Худайбердиев келіп амандасып, жұбатты. …Юнус Раджаби атындағы театрда еске алу салтанаты басталды. Президент баяндама жасады. Қонаев та сөйледі, Президиумда отырды. Өзбекстан егемендігі, өзбек халқын қаралағандарды Президент сөзге қосса, Рашидовты ақтау - өзбек халқын ақтау екенін айтқан Қонаев: -Бұқарада алтын кендерін ашу, Маржанбұлақ кеніші туралы Ш.Рашидов Саяси бюроға мәселе қойды. Бюро қабылдамады. Маған түсіндірді, Шараф өткір, бағытын анық ұстанған, өзбек халқын керемет сүйетін асыл адам еді. Мен келесі бюрода қабылдаттым. Көп адам, әрине, Рашидов та Лениндік сыйлыққа ие болды. И.Каримов отыра бергенде барып, қолын алған Қонаев құрметіне зал тік тұрып қол шапалақтады. Шарафты жамандағандардың кейбіреулері осы театр залында отыр еді. Көп адамға қиын тиді. Бұл туралы “Правда Востока” (7.11.92) газеті жазды. -Не күндерді көрмедік, не қорлықты бастан кешірмедік. Үйімізді тартып алды, бала-шағамызбен қуғынға түсірді. Кеселге ұшырадық. Жұрттың бетіне

қарай алмай қалдық. Шараф ака, осындай да күндер болады екен-ау, - деп жылады Хурсунай опа, - қазір мен емес, менің жүрегім сөйлеп тұр. Залдағы көп адам бірге жылады. Сыпақұл Малдыбеков те көзін сүртіп отырды. Күйеуін Хурсаной апа Шараф ака дейді екен. Кешке Президент қонақасы берді. И.Каримов атына қысқаша алғыс айтып, бетінен сүйді Димекең. Бүкіл жұрттың бәрі орындарынан тұрды. “Бустон” рестораны - тарихи орынға сәтте айналып жүре берді. Мейманхана, музей-мұражай, театр бәрі орналасқан алаң - халық думанының ордасы болса, театрда үлкен концерт болды… Димекең Бұқара мен Хорезмге де шақырылған еді, оған бара алмайтын болған соң - Ядгаров Дамир Самековичке (Бұқара әкімі), Жұманиязов Маркске (Хорезм әкімі) өз кітабына қолтаңба жазып берді. “Кейін барам” деді. Ташкенттегі сессияда, кейінірек, аманат кітаптарды екі азаматтарға Бегім Серіков апарып берді. -Жүрісінің бәрі оптимистично, юморы көп, әзіл-оспаққа керемет ұста екен. Халық риза болды, - деп еске алады, Мырзашөл ауданы әкімі Бегім Серіков, - “Программада жоқ жүрісті азайтыңдар. Қазақшылықты қойыңдар. Жоспарсыз іс болмасын”, - деді дәрігері Ахат Мүліков. -Мақұл, - дедік. Солай болды да!

*** Жызақ қаласында Шараф Рашидовтың музейі ашылды. Бағана Мырзашөл ауданы тіккен бес киіз үйлерге кірген - Өзбекстан Премьер Министрінің бірінші орынбасары Исмаил Хакимович Жорабеков, мемлекеттік хатшы Рахым Раджабов, ауыл шруашылығы академиясы Президенті Саид Усманов сияқты өңшең мемлекет қайраткерлері мұражайға келді. Қонаевқа арналған киіз үйде дастарханда Димекең басты Нұриддин Акрамович Мұхиддиновқа берді. Өзбекстандағы шапан тігудің отаны - Үргіт шапанының ең үлкені Қонаевқа жабылды. Түркіменстанның бұрыңғы партия жетекшісі Мұхамедназар Ғафуров: - -Москвада да бізді аға боп ертіп жүретін едіңіз. Мұнда да ертіп жүрсіз рахмет Аға! – деді. Осы көріністерді түсірген бейне кассета туралы: -Мен арманда қалдым. Кассетаны көрсете алмай қалдым, сентябрьде барам деп ем. Еңбек демалысымды кеш алып апарып көрсете алмай қалдым. Августа Димекең дүниеден қайтты, - деп өкінеді Бегім Серіков. Мырзашөл ақсақалдарының бірі Тұтқабай Тұрсынбаев еске алады:

-Музейде Жоғары Кеңес Президиумы председателі Убанияз Әшірбековті Камалов таныстырды. - Шәкіртіңіз бе? - деп сұрады Қонаев. - Иә - Алматыға біраз қазақтар көшіп кетіп жатыр. Көмектесіңдер деп тілім жеткен жерге айттым. Біразы қайтып жатыр, - деді. Осы сөздер қатты әсер етті. Әулие кісі ғой, алдын ала айтылар сөзді білетін, қойылар сұрақты сезініп, жауабын жұптап жүреді екен. Музей кітабына қазақшалап ауызша айтып тұрып журналист Серік Әбдірайымовке жаздырды, бәрі, нөкерлері қосыла, жабыла қол қойды. Әрине Шараф Рашидов туралы жылы-жылы сөздер жазылғаны өз-өзінен мәлім. Сол жерде 1980 жылы Қазақстанның 60 жылдығының тойлануын еске алды. Сағат екілерде Рашидов, авиация зауыты директоры, Мырзашөл ауданының қазақ әкімі Бегім Серіков барған еді. Димекең әуежайдан өзі қарсы алған еді. Сонан соң Гукасовты (бұрын Мырзашөлде трест басқарған) жолбасшы қылып қосып берді. Л.И.Брежнев сағат алтыларда келді. Оған дейін Машеров, Алиев, Шевернадзе, Рашидов, Шербицкий сияқты әр республика басшыларын жеке-жеке қарсы алумен болды. Кейінірек залда Қазақстан туралы киноны тоқтатып, барлық меймандармен бес-он минут көрісіп шықты. (Үлкен кісінің қасында болуын кейінірек Бегім Серіков “Мырзашөл-атамекенім” деген естелік кітабында кеңінен жазды). Д.Қонаевтың Ташкент, Самарқан, Жызақ, Мырзашөл сапарлары, Президент Каримов айтқан сөздер, Рашидов әйелінің сөздерін, Қонаевқа алғыстарын бірде-бір қазақ газеттері жазбады. Ал өзбек газеттері хабарлама күйінде берді. Демек біз алғашқы кеңінен баяндаушы санатынанбыз.

*** Жетінші қараша, 1992 жыл. Димекең, Самарқанға да сапар шегіп үлгерді. Әрине Ташкенттен үйіне қайтқанынша бір машина, екі МАИ қызметкері қауіпсіздігін қамтамасыз етіп жүрді. Таңертеңгі сағат 9-да Ұлықбек Обсерваториясы жанында, Шердор түбінде Самарқан облысының әкімінің орынбасары Нұруллаев дастархан жайып ас-су берді. Соңыра Димекең Шахи Зинда, Регистанды көріп, тамашалап Әмір Темірдің мүрдесі жатқан жер – Гур-эмирдің ішіне кіріп Құран оқыды. Бибіханым ғимараттарына қызыға ұзақ қарады. Өз сөзіне қарағанда Самарқанды көрмеген екен, қатты әсерленді.

Самарқан облысы әкімі Әбдрахманов Полат Мажитович әкімшілік саяжайында (дачасында) күтіп отыр екен, түскі ас-су сонда ішілді. - Пайарықтағы Хожа Исмаил Бухараи - Құранды бірінші аударып, бүкіл хадистерді жинаған теолог ғалым басына бара алмадық-ау, - деп өкінді Димекең. Шын білермен ғалым бәрінен хабардар екен. Самарқанда Рашидовтың ең адал досы болған, кезінде Өзбекстан ішкі істер министрлігін басқарған Яхияевтің інісінің үйінде - Елдар Қонаевтың достарында қонақта болып та үлгерді Димекең… *** 8 қараша, 1992 жыл Самарқан сапары өткен соң, Мырзашөл ауданына Гагарин қаласына келді. Нажмиддин баласы ертіп жүрген Ілияс бабай Омаров, Еңбек Ері Қынабек Үкібев, кезінде Д.Қонаев барған Шымқорған совхозынан Саттар Шахабаев қарсы алушылардың алдыңғы сапында жүрді. Саттардан: - - Болсынай Дауылбаева бар ма?- деп сұрады Қонаев - Әзімхан бар,- деп екінші Еңбек Ерін айтты Шахабаев. - Сәлем айт менен, - деді Димекең. Күзетте тұрған милиционер Амантай Исаев “Салтанат” фирмасы тіккен шапанды және ақбозатты жетелеп әкеле жатқандарды қоршаған топтан ерекшелей тізгін тартты. Тыңгерлер сарайы алдында аудандық мәдениет бөлімі бастығы Көбей Самұратов пен әуенгер Жұмахансері Достанов оркестрді, ұлттық киім киген қыз, боз баланы бастап, шарасынан төгілгелі тұрған ыдыстай шүпілдеген қазақы әуенді өзбек жерінде ағытқалы тұр. Шертпе күйдің шебері, атақты домбырашы Шағдар Ақылбеков Қаратау шертпелері мен Ақбала күйлерін орындап бола бере, айтыс ақындары Бөрібай Оразымбетов пен Темірхан Әліханов Димаш атасына арнап құттықтау өлеңді, жырды төгіп-төгіп жіберді…

*** Бегім Серіков үйінде дастархан жаюлы. Димекең алдына келген бастан екі балаға – Кенже, Мырзаға, Бейбіт немереге кесіп беріп, сосын Ілияс қажыға ұсынды. Ол Қынекеңе (Қынабек Үкібаевқа) берді. Сосын бас еті туралып, бәрі де ауыз тиді, Қонаев ұстаған бастан сарқыт жемегендер қалмады. Оңтүстіктің шартарабынан көп мейман келді. Бекең Тоқсанбаев басқарып, меймандарға сөз беріп отырды. Қынекең Димекеңе “жүзге келіңіз” деп тілек айтты. Зауытбек Тұрысбеков: “Сіздің жаныңызда жүру арқылы

тарихқа кіріп тұрмыз, бақыттымыз” деді. Үзіліс демалыс сәтінде Шағдар күй тартып отырды. Трест бастығы депутат Бөрида Тоқбергенов сөзі ел атынан айтылған алғыстай естілді. Бегім Серіков Сәрсенбай Есімовті таныстыра келе Саттар Шахабаевты да қоса айтып соғыстан соңғы жылдардағы Димекең сапарын еске алысты. Ал Димекеңнің нөкерінің бірі Төлепбек Назарбеков келін туралы, Қоңыраттың қой басын қалай тазалап, үйітіп әзірлейтіні туралы төске тимейтін сын әңгімені айтып кетті. Қонақты силағыш ел сабыр сақтап шыдай салды… *** Адамдардың бәрімен сүйісіп “Құдай жазса, кездесеміз, тағы келемін” деп қоштасты. Ауыл адамдары, Мырзашөл ауданы түгел шығарып салғандай болды. Бегім екеуі машинаға мінерде “саламат бол” деп сүйісіп қоштасты. Жас келін, балалардың бәрінің бетінен сүйіп, қолын алып, рахмет айтып, семьямен суретке түсті. Ілияс бабай қайырласты да, төс түйістірді. Кітаптарына қолтаңба беріп, бақыт тілегендер – Нұртаза Төлебаев, Орынкүл Битенова, Бекбол күйші, Рахат композиторға, Сапар балаға, Бегімнің туған күйеу баласы Балғатайға, Алматыдағы баласы Бақытқа, милиционер Ағабекке, саясаткер Жүрсінбекке, Павлодарлық Александр Иванович Кошевойларға айтқан тілектеріне риза болып олар әлі айтып жүр…

**** … Ақсақал аттанып кетті. Қалған Мырзашөлдіктер “Құдая шүкір” деп сарқыттан дәм тату басталды. Қонаев аттанған соң, Серіковтің әйелі Ұлберсін, Алшынның қызы, бұрыңғының жолымен “Димекеңнің орнына отырған” деп Сәрсенбай Аға Есімовке шапан кигізді. “Бақыт үлкенім, осы балам кигізсін” деп ырымдады. Бекежан Тоқсанбаевқа, Степан мен Жаңылға шапан, көйлек силап алғыс айтты. Жаңа партия құрған Жүрсінбек Сүлейменов те жаңара берсін деп, жаңа киім сыйлады. - Әркім ниетіне жетсін! – деп Сәрсенбай ақсақал отырысты қорытты. Инобат Ахунова, Қозыке Әділов, Байжан құда, редактор Бекшүкір Кәршалов, облыстық қазақ мәдени орталығы төрағасы Қарсыбай Батанов, журналистер Құдірет Рахмедуллаев, Дәулет Исабеков, “Өзбекстан овози” газетінің редакторы Убайдуллаев, бейне таспаны түсіруші, сүт комбинатының директоры Мардиев, қазақ ұлттық киімдерін тігуші “Салтанат” фирмасы басшысы Кенжебай Мамутов, кәсіпкер Өзбекбай Меңдібаев, фермер Өстемір

Өздері басшы болған кезеңде алдына қойған мақсатын халыққа мейлінше түсіндіріп, реформалары халық тарапынан қызу қолдау табатын басшылар бар. Сонымен қатар, өзінің өмірін Отаны мен ұлтының болашағы, тыныштығы үшін арнаған, өзі басқарған кезеңде алдына қойған мақсатын халқына түсіндіре алмай кеткен де басшылар бар. Бұл өмірден өткен соң мұндай басшылардың артында қаламынан туған туындылар ғана қалады. Сол туындыларды оқып тамашалаған халық басшының ұлылығын тек сонда ғана сезеді. Осындай басшылардың қатарына Түркиядағы 1960 жылы мамырдың 27-сі күні болған төңкерістен кейін өлім жазасына кесілген Премьер-министр Аднан Мендересті, Түркияның сегізінші Президенті Тұрғұт Өзалды және өзі ел басқарған кезеңде халықтың қолдауына ие болған Шараф Рашидовты жатқызуға болады. Кейбір басшылардың қадірі өлгеннен кейін сезіліп, халықтың оған деген құрметі арта түседі. Алайда, осындай басшылар өлгеннен кейін оларды тезірек ұмыттыру саясаты жүргізіледі. Рашидов та осындай саясаттың қармағына ілінген еді.

Осы Рашидов кім өзі? Өзбекстанды басқарған 25 жыл ішінде ол не істеді? Өлімінен соң оның дүние-мүлкін тәркілеп, отбасының шырқын бұзғандар, мазарын бұзып, қоладан жасалған бюсттерін қиратқандар кімдер еді? Олар осынша қаскөйлік әрекеттері арқылы көздеген мақсаттарына жете алды ма? Халыққа Рашидовты ұмыттыра алды ма? Осы мақалада осы сұрақтарға жауап беруге, Өзбекстанның 40 жылдық тарихымен біте қайнасқан, өлімінен кейін көрмеген зұлымдығы қалмаған үлкен басшы Шараф Рашидовпен кеңірек таныстыруға тырысайық.

Екінші дүниежүзілік соғыстан ауыр жараланып, елге оралған Рашидов 25 жасында обком хатшысы, 30 жасында “Қызыл Өзбекстан”, (қазіргі “Өзбекстан авазы”) газетінің бас редакторы, 33 жасында Жоғары Совет Президумының төрағасы, 42 жасында Өзбекстан Республикасы Орталық Партия Комитетінің бірінші хатшысы болды. 20 жыл Саяси Бюрода қызмет еткен Рашидов 25 жыл Өзбекстанды тыныштық пен бейбітшілік жолымен басқарып тұрды. Екі рет “Алтын жұлдыз”, он рет “Ленин” ордендерімен марапатталғандығы, оның халқына қаншалықты еңбек сіңіргендігіне айғақ болса керек.

Өлкенің 40 жылдық тарихында қай салада болсын, өнерде, саясатта, сәулет пен мәдениетте оның еңбектерін кездестірмеу мүмкін емес. Ол мемлекет қайраткері, әрі нағыз сәулетші болатын. Ол басқарып тұрған кезеңде ескі Ташкент жаңа архитектуралық қайталанбас ғимараттармен қалпына келтірілді. “Өзбекстан” және “Чарсу” қонақ үйлері, Ленин алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) Халықтар Достығы және өнер сарайлары, Ташкент метросы, телемұнара және осы сияқты көптеген ғимараттар сол кезеңнің жемістері. Тек астана Ташкенттің өзінде үй құрылысын бір жылда 1 миллион шаршы метрге ұлғайтқан мемлекет қайраткері Өзбекстанның бір де бір жерінде өзінің жеке басы үшін үй де салдырмаған. Өйткені, ол өтпелі сарайларға мән бермеуші еді. Ол шын мәніндегі сарайды өзбек халқының жүрегіне қалай білді.

Ш.Рашидов Өзбекстанда ғана емес, бұрыңғы КСРО-да саусақпен санарлық үлкен қайраткерлердің бірі болатын. Сталиннің кезінде Жоғары Кеңесте болып Николай Шверник, Климент Ворошиловтармен жақын жүздесіп, Никита Хрущев, Леонид Брежнев, Юрий Андроповтардың басшылығымен өткізілген жиналыстарға қатысқан еді. Ш.Рашидовтың есімін өзбек тарихынан өшіргісі келгендер өміріндегі ең үлкен қателікке ұрынды. Шараф Рашидовқа бір уыс топырақты да көп көріп, жермен жексен еткен көбісі әлдеқашан бұл дүниеден өтіп те кеткен шәкірттері арттарына қандай із қалдырды?

Олар 1983-1989 жылдар арасында Ташкент түрмесін кеңейту, жерасты түрмелерін салу және изоляторлардың санын көбейтумен ғана аттарын әйгілей алды. Өз ұстаздарын мойындамай, өз тектеріне қарсы шыққан шәкірттердің тұсында Өзбекстан тергеу алаңына айналып еді. Өз түрмелері жетпей Өзбекстан қылмыскерлерін бұрынғы Советтер Одағының түкпір-түкпіріндегі түрмелерге жөнелтіп жатты. “Матросская тишина”, “Лефортово”, “Бутырка”, “Нижний Тагил”, “Сибирь” түрмелері өзбектермен толды. Бұған дейін өсіріп өндірген көкөніс-жемістерімен бұл өлкелердің дастархандарын толтырған өзбектер, енді бұл жерлердің түрмелерін, темір торлы камераларын өздерімен толтырды. Сол тұста өзбек халқы жаппай жаман атты болып, “өзбектер ісі”, “мақта ісі” деген сияқты лақаптар тарап жатты.

Өзбек бауырларымыз “көк көзді Әзірейіл” деп атаған Егор Лигачев 1984 жылғы маусымда Ташкентке келген-ді. Міне, соның келуімен айнала қан көлінен көрінбей қалған болатын. 16-пленумда Шараф Рашидовпен байланысты барлық дүиені құрту, жою, естеліктерін қорлау туралы шешім қабылданды. Осылайша Ш.Рашидовтан өш алмақшы болғандар ортаға шықты. Олар оның қарапайым үйін тартып алып, отбасын көшеге қаңғыртып жіберді. Мазарын құлатып, бала-шағасын айдауға салды. Рашидовтың туған-туыс, жамағайындарды шетінен тергеуге алынды. Алайда, әлгі залымдар бүкіл Өзбекстан Рашидовтың жақыны екенін білмейтін.

Істеген зұлымдықтары жетпегендей бұл шәкірттер күннен-күнге өз ұстаздарына қарсы әрекеттерді күшейте түсті. Моласын қиратқан соң кезек ескерткіш бюсттерге келіп еді. Төмендегі анықтаманы тарих ешқашан ұмытпақ емес. “Анықтама: Шараф Рашидовтың Жизақ қаласынан әкелінген қола бюсті ауыр еритін металдар комбинатында алдымен бөлшектенді, содан кейін өз бақылауымызбен ерітілді. Шыққан 102 кг қола осы комбинатқа қарасты заводқа жіберілді. Комиссия мүшелері. Қолы, қолы, қолы, қолы”. Мінекей әрдайым еске алғанда адамның тұла бойын тітіркендіріп, ұяттың отына қақтайтын анықтама. Анықтамаға қол қойғандар да шәкірттер. Оларға “болғанынан - болмағаны жақсы еді” дегеннен басқа не айта аламыз. Осылайша Өзбекстанда 1937 жылғы “халық жауымен күресу” 80-жылдарда да тағылықпен толассыз қайталанды. Залым шәкірттердің ақыры не болды дейсіз ғой? Тарих әрқашан бұлтартпайтыны сияқты бұл жолы да әділ үкімін берді. Адамдарды түрмеге жапқандар өздері түрмеге түсті. Халыққа аяушылық көрсетпегендер халықтың

қарғысына ұшырады. Шараф Рашидов болса, халқының жүрегінен орын алды. Әмір Темірдің “Шахтар мен сұлтандар өздері құрған сарайлардың төрінде мәңгі жасайтын болады” деген сөзі тағы да шындықты көрсетті. “Уайым мен қайғысын ешкімге айтпайтын, іштен тынатын” дейді жұбайы Хурсаной апа. Өзбекстанды қала демей, ауыл демей аралап көруді әдетке айналдырған-ды. 1983 жылдың күзінде әдеттегідей жолға шыққан еді. Бұл оның соңғы күзі болды. Мақта алқаптарының оңтүстіктегі шетінде, Арал топырағында, бұл дүниемен қош айтысты. Оған қара жердің қойнауында да маза бермеді. Өйткені, халықтың оған деген сүйіспеншілігі кейбіреулерге ұнамайтын еді, тіпті үреймен қарайтындар да баршылық болатын. Өзбекстан Президенті Ислам Каримов 1989 жылы Республикалық көлемдегі үлкен мәжілісте сөйлеген алғашқы сөзінде “қауқарсыз, тыныш марқұмдардың үстінен тергеу жүргізіп, олардың рухын мазалауды қояйық” дегенде бүкіл зал қол шапалақтап орындарынан тұрған болатын. Қазір Шараф Рашидовтың аты Ташкенттегі үлкен бір парк пен даңғылға берілді. Өлімінен кейін арада 11 жыл өткенде архитектура саласындағы еңбектері үшін оған Әлішер Навои атындағы тағайындалған жүлде берілді. Көзінің тірісінде ешқандай жүлде берілмеген болатын. Ш.Рашидовтың мерейтойына қатысу үшін Ташкентке келген сапарында Д.А.Қонаев әуежайда күтіп алу сәтінде “Мені досым Рашидовтың тұрған үйіне апарыңдар” деген соң, қарсы алушылар ұяттан өртене жаздап, амалсыз қонақты қаланың шет жағында орналасқан тар үйшікке әкелуге мәжбүр болған. Шындықты білетін Қонаев Рашидовтың үйін зиярат еткен соң, “Естуімше, досым Рашидовтың үйінде оның шәкірті тұратын болса керек. Шәкірт деген - балаң деген сөз. Егер бала әкесінің жүзіне аяғын қойса, оның соңы не болады. Атасына тас атқанның басына тау құласын деген, - депті.” Қонаев осы Өзбекстанға сапары жайлы былайша әңгімелейді: “Рашидов пен Каримовтай ұлдарды өсірген өзбек халқының жүрегі бұлақ бастауы сияқты. Осы бұлақ аман болса көктегі үркердей жанатын болады. Осы сапарымда досым Рашидовқа деген Өзбекстан халқының сый-құрметіне қайран қалдым. Көп білетін, терең ойлы Ислам Каримовпен таныс болдым.” Қазір Рашидовтың Ташкенттегі үйінде оның шәкірті Солижон Мамарасулов тұрады. Мамарасулов 1992 жылғы 27 тамызда жекешелендіру комитетіне өтініш жазып, ұстазының үйін өз атына жекешелендіргісі келетіндігін білдірген. Өзбек халқының алғашқы жетекшісінің бала-шағасы өз үйлерін қайтып ала алмаған.

аз-ақ қалған-ды. Бұл саясатқа қарсы шығып, өзбектің өзбектігін сақтап қалу үшін күрескен жазушылар мен ғалымдар зорлыққа ұшырап түрмеге жабылды. Тіпті Акмал Икрамовтың жақын досы болғандығы үшін менің нағашы ағам Сабыржан Садықов та ату жазасына кесілген еді. Осындай қиын кезеңде Шараф Рашидов халықпен біте қайнасып, еліміздің ертеңі үшін күресе білді. Көп ұлтты елімізде бауырластықтың арта түсуі үшін, аянбай еңбек етті. Ірі мемлекет адамы Ш.Рашидовтың қажырлы еңбегі Өзбекстанның тәуелсіздігімен қайтарылды. Қазіргі Өзбекстан - БҰҰ-ның мүшесі, өз тілі, байрағы, өз Конституциясы мен әскері бар егемен өлке. Ш.Рашидов бұл күндерді көре алмады. Өзі болмаса да оның рухы әрдайым біздің арамызда. Жатқан жері жәннат, топырағы торқа болғай. МИРСУХСИН, Өзбекстан Халық жазушысы

1997 жылы өзбек халқы Өзбекстан тарихында ерекше орын алатын азамат - Шараф Рашидұлы Рашидовтың 80 жылдығын тойлады. Ол артына терең де жарқын із қалдырды. Көзі тірісінде оны өз халқының лайықты ұлы деп атаған. Оның есімі өзбек халқындағы бар жақсылықтың белгісі ретінде бар әлемге әйгіленді, әлем халқы оны белгілі мемлекет және қоғам қайраткері ретінде, талантын халқының игілігіне арнаған көрнекті жазушы ретінде танып, білді. Республика басшысы болып жүріп, ол оңдаған шет елдерде болды және барлық жерде де халықтың ықыласы мен құрметіне бөленді. Шараф Рашидовтың шығармалары әлемде 40 тілге аударылып басылды. Ол бір басына саяси және қоғам қайраткерінің алғырлығын жинақтаған көп жылдар бойғы еңбегінің үлкен тәжірибесін талантты жазушы қабілетімен қоса игерген жан дүниесі бай азамат еді.

Шараф Рашидов 1917 жылдың 6 қарашасында Жызақ қаласында шаруа отбасында дүниеге келді. Әкесі “Кизил карвон” колхозында (кейін ол Сталин атындағы колхоз болып аталды) арбакеш болып жұмыс істейді, ал шешесі болса - үйде. Ағайынды мақташылар Рашид баба мен Хидир бабаның атағы республика көлеміне танымал болды. Олар алғашқылардың бірі боп мақта екті, әрбір қозаны ерекше аялап күтті. Жызақтықтар бұл ақсақалдарды әлі күнге дейін естеріне алады. Оның бірі - Шараф Рашидовтың әкесі де, екіншісі - ағасы.

1933 жылы Шараф Рашидов Нариманов атындағы жеті жылдық мектепті бітіреді, ал 1936 жылы Жызақ педгогикалық техникумын, 1941 жылы Өзбек Мемлекеттік Университетін тәмәмдайды. Студенттік жылдары ол облыстық “Ленин йули” газетінде жауапты хатшы, кейінірек редактордың орынбасары қызметін атқарды. 1941 жылдың тамыз айында Шараф Рашидов журналист қаламын жауынгердің қаруына айырбастап, майданға аттанды. 1942 жылы Солтүстік-Батыс майдандағы 38-атқыштар бригадасының саяси қолбасшысы, аға лейтенант Ш.Рашидов ауыр жарақаттанып, туған Өзбекстанға оралды. Бұл кезде соғыстың бар ауыртпалығын көрген, өмірдің қатыгез сабақтарын алған Шараф Рашидов небәрі 25 жаста еді.

Отыз жасында ол республикалық “Қызыл Узбекистон” газетінің редакторы болды, сәл кейінірек - Өзбекстан Жазушылар одағы президумының басшысы болды. 33 жасында Рашидов Өзбек ССР-нің Жоғары Кеңесі Президумының басшысы болып сайланды, бұл Кеңес Одағының тарихында болмаған жағдай еді. Осы жоғары қызметте 9 жыл істеп, 1959 жылдың наурыз айында 40 жастағы Шараф Рашидов Өзбекстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы лауазымына жоғарылады. Бұл қызметті Шараф Рашидов қол үзбестен өмірінің соңғы күндеріне дейін ширек ғасырға жуық уақыт бойы атқарды.

Оның өмірбаянының мазмұны осындай. Сондықтан қоғамымыздың барлық кезеңдеріндегі барша халықтың Шараф Рашидовты терең құрметпен, асқан жылылықпен еске алуы тегін емес. Алайда аққа қара жағып, өз халқының қадірлі азаматын мұқатуға тырысқан көре алмаушылар да табылды. Халықта “Алла ғана күнәсіз” деген сөз бар. Әрине, Шараф Рашидовтың да барлық жер басып жүрген адамдарға тән әлсіздігі, кемшілігі болды. Бірақ өлген адамның аруағын қорлап, ол туралы әртүрлі алып-қашпа сөздер шығарып жала жабу әділдікке жата ма? Алысқа бармай-ақ “Жалпыхалықтық қаралау” әрекеттерін еске түсірелікші.

Халқын кейін кедергісіз қаралау үшін, ең алдымен оның басшысын, республика басындағы бірінші азаматты күнәлау керек болды. Жеке басының ренішін, ашуын бойына жинаған адамдар топтасып, жала жабу науқанын құрды. Бұл жерде еске сала кететін бір жәйт, қай кезде де болсын жеңімпаз

болғысы келетіндер өз халқының сатқындарын алдыға салған. Рашидов жөніндегі бұл әрекет те сол орталықтан шыққан саясаттың қатысымен болған. Мұндай жағдай 20-30 жылдары болған еді, ұлттық интеллегенцияның үздік, алдыңғы қатардағы азаматтары қудалауға ұшыраған еді. Репрессия құрбандығына мыңдаған адамдар шалынды. Олардың қатарында Түркістан ғылымының, әдебиетінің және саясатының белгілі қайраткерлері Тұрар Рысқұлов, Файзулла Ходжаев, Сұлтан Сегізбаев, Акмал Икрамов, Чулпан, Фитрат, Абдулла Кадирий болды. 80-жылдары Түркістан астанасында қуғындау бұлты қайта үйірілді. Неге ол ең алдымен Шараф Рашидовтың аруағына төнді?

Бұл сұраққа жауап беру үшін, бұрыңғы Одақтың барлық аймақтарының тарихына ойша көз жүгірту оң болар еді. Қатал репрессиядан үлкен-кіші халықтардың бәрі бірдей жапа шеккендігі белгілі.

80-жылдардың репрессиясында бірде-бір республика дәл Өзбекстандай азап шеккен жоқ. Неге бұлай? Неге барлық Одаққа “өзбек мафиясы”, “өзбек ісі”, (кейін “мақта ісі” болып түзетілген) сияқты хабарлама жарнамалар бәрінен де Өзбекстанды қатты соқты? Орта Азиядағы көрші республикалардан гөрі Өзбекстан көп зардап шекті. Неге??? Неге Гдлян мен Иванов басқарған жазалаушылар тобы Өзбекстан сияқты тарихы бай, мәдени мұрасы бар елге жала жапты? Әлемнің қай жерінде 80-жылдары түрмеге осыншама адам қамалды? Жер шарының қай құрлығында ХХ ғасырда дәл біздегідей республика басшыларын жалпылама тұтқынға алу оқиғалары болды.

Жоқ! Мұндай заңсыздық бодандағы Африка мен Индияда да болған емес. Осы сұрақтардың жауабы өзінен-өзі тіленіп тұрғандай. Өйткені дәл осындай сатқындық ешқашан болған емес. Бізде тірілерді де, өлгендерді де аяған жоқ. Кез-келген адам, яғни сәл шалыс басты ма болды, “тірі орынды” иеленетін адам сол жерден табыла кетті. Қорытындысында, біреу құлап жатса, қалғандары оған қол шапалақтады. Өзбек халқы осындай ауыр күндерді бастан өткерді. Енді ол күндер біздер үшін тарих, әрі сабақ болды. Енді біз есейдік. Шараф Рашидовтың денесі суымай жатып-ақ, оның атына жан-жақтан жала жабылды. Арыстанның көлеңкесінің өзінен қорқатын түлкілер мен қасқырлар енді бастарын көтере бастады. Біреулер Ш.Рашидовтан “қорлық көріп”, “әділетсіз қудалауға ұшыраған” болып шықты. Тағы біреу басшылық қызметінен айрылғандығын есіне алды. Шындығында, қазір осындай бәле-жаланың авторлары кім екендігі, оның басында кім тұрғандығы белгілі болды. Егер осыны шығаратын адамдар, қазір, бар нәрсе өз орнына келе бастаған заманда,

осы туралы өздері айтып берсе жаман болмас еді. Шараф Рашидов пен оның замандастарын қаралап, оның басшы болған уақытына күйе жағып, республиканың ар-ожданын масқаралау КПСС Орталық Комитетінде мұқият дайындалмады ма??? Ал өз ішімізден табылған сатқындар осы арам пиғылдың, тәртіптің орындаушылары ғана болды. Егер тереңірек үңілсек өз халқын, жерін кінәлап, Шараф Рашидовты қаралаған адамдар сол өздері тәуелді болған қатал, сұм заманның құрбандарына айналғандарын сезбей де қалғанын көрер едік…

Ш.Рашидовтың Өзбекстан Республикасын, өзбек халқын басқаруы - ел тарихынан қандай орын алады? Туған Өзбекстаны жылнамасында бұл жылдарды қалай атаймыз? Бұл кезең туралы халық не ойлайды және уақыт қалай бағалайды? Халық өзі бұрыңғы басшысын есіне ала ма және оны қаралағандар туралы не ойлайды?! Өзбек халқы ең қиын деген жылдарда да өзінің ардақты ұлын ешнәрсеге айырбастамаған. Ш.Рашидовтың шығармалары мен портреттерін әрбір өзбек үйінде құрметтеп, қадірлеп сақтайды. Оның есімі адамдардың жүрегінде.

Шараф Рашидовтың ардақты аты қайтарылуын қазіргі күнде Өзбекстан Президенті Ислам Каримовтың жеке басының ерлігі деп білу керек. Ислам Каримов Өзбекстан Жоғары Советінің мәжіліс залы трибунасынан Шараф Рашидовтың атын атағанда барша жұрт ұзақ қол шапалақтағанын теледидардан республика халқы терең толғаныспен көрген еді. Өзбекстандықтар бұл сәтті жүректерінде ұзақ уақыт сақтайды.

Біз Шараф Рашидов заманына артық, кем, соңғы, ақырғы баға берейік деп отырған жоқпыз. Бірақ Рашидов жылдарында республика картасында пайда болған оңдаған қалалар мен ауылдар, гүлденген аймақтарға айналған Мырзашөл, Жызақ, Язьяван, Сурхан-Шерабад жазықтары, оңдаған жаңа ГЭСтер мен ГРЭС-тер, жүздеген заводтар мен фабрикалар өздері туралы көп нәрсе ұғындырғандай. Өзбекстанда құрылыс жұмысы ешқашан республиканы Шараф Рашидов басқарып тұрған кездегідей үлкен көлемде, қарқынды жүрген емес. Қазіргі егеменді Өзбекстанның болашақ ұрпағына жолдаған басты сәлемі осы емес пе еді?

Айталық, Өзбекстанда Әмір Темірдің заманынан бері дәл осындай құрылыс жүргізілгені қашан еді? Ұлы Темірдің әруағына жала жауып, қорлағысы келгендер құрдымға жоғалды, ал Әмір Темірдің есімі ғасырлар бойы, өмір сүріп келеді.

Кейде Ш.Рашидовтың әдіресіне қисынды-қисынсыз бағышталған тағы бір жаланы естіп қаламыз. Ол - Арал трагедиясы туралы. Біз Рашидовтың Арал тағдырына үлкен көңіл бөлгендігінің тірі куәларымыз. Алайда, ол кезде ештеңені өзгерту мүмкін болмады. Сонда да болса Рашидов сол кездегі Москвадағы монополия жағдайында күн тәртібіне Сібір өзендерін Арал жаққа бұрғызу мәселесін қойғыздырды, бұл кейін “ғасыр жобасы” деген атақ алды. Ш.Рашидов қайтыс болған соң осындай қиындықпен қорғалған оның бағыты әрі дамымай қалды. Бұл жерде мына бір тарихи фактіні еске ала кеткен жөн болар еді: көптеген ғасырлар бойы Арал теңізі бірнеше рет құрғап, Жер бетінен жоғалды, кей уақытта оның орнында тек тұзды шөл ғана қалған кездер болды, ал кейін теңіз қайта арнасына толып, өзінің бұрыңғы қалпына келетін. Әрине, ол кезде ешкім теңіздің жоғалуын жеке бір адамның немесе басшының кінәсі етіп қоймады. Тарихтан белгілі болғандай, Арал суалғанда Каспий теңізінің деңгейі көтеріледі және керісінше, Каспий суала бастағанда Арал өзінің бұрыңғы қалпына келеді. Әрине, бұл трагедияның себебін жағдайды түзету үшін іздеу керек. Бірақ, Арал суын Шараф Рашидов, не басқа басшы шетелге сатпағаны анық. Оның суы Мырзашөл, Қаршы, Жызақтың жерлерін тыңайтуға кетті.

Кінә артушыларға республикадағы шығарылатын азық-түліктің үштен бірі осы аймақтарда өндірілетіні белгілі ме? Және бүкіл бір теңіздің трагедиясының жауапкершілігін бір ғана адамға аудара салуға бола ма? Арал тағдыры Кеңес Одағының 5 республикасы мен Ауғанстанның аграрлық саясатымен байланысты болғанын есте сақтау керек.

80-жылдардың ортасындағы саяси оқиғаларды саралай келіп, орталықтың саяси қуғындауды Қазақстаннан бастағанын көрер едік. Алайда, Қазақстанда оны жасауға орталықтың шамасы келмеді. Өйткені, оған қазақ жастарының жоғары ұлттық сана-сезімі кедергі болды. Қазақстан Республикасының бұрыңғы басшысы, Ш.Рашидовпен көп жыл қоян-қолтық жұмыс істеген Дінмұхамед Қонаевтың орнына орталықтың өкілі Колбиннің келуі қазақтардың ұлттық сана-сезімін қорлағандық деп қабылданды. Оның қорытындысы бәрімізге белгілі. Алматы бірнеше күн дүрілдеді… Бірақ жоғары державалы саясаткерлер өздерінің жоспарынан айнымады. Бұл солай болуы керек еді, себебі републикалар не қолдау, не қолдамау әрекетін көрсетпеді. Түркістан аймағының республикалары да, кавказдықтар да қазақ жастарының ұлт-азаттық көтерілісіне қолдау жасамады. Колбин республика басшысы болды, бірақ қолынан күші кетті. Сол кездегі қазақ

газеттері жазғандай, ол бір минут та сөздіктен айырылмай, әр таңды “ассаламалейкум” деген сөзбен бастауға мәжбүр болды. Ақыр аяғында Қонаевтың басына төнген бұлт сейілді. Ал Алматыдағы орталық алаңда қазақ халқы өз басшысын қорғап қана қалған жоқ, сонымен бірге өзінің ар-намысын қорғап шықты.

Сол кезде елдерде көптеген жоғары наградалардың түрлері болды. Республика көлемінде ғылымның әр саласында лауреат атағын беретін. Оңдаған жылдар бойы Ш.Рашидов кімге қандай атақ, қандай сыйлық беру керектігін шешетін бірден-бір адам болды. Оның өз басының жоғары атаққа, наградаға, марапатқа лайық екеніне еш күмән болмады. Бірақ оның республика көлеміндегі наградалар мен сыйлықтарға өзін ұсынуға ары жібермеді! Үкімет билігін жеке басы үшін еш пайдаланған емес. Оның кеудесіне майданда алған ордендерімен бірге Москва берген наградалар, 10 Ленин ордені, екі алтын Еңбек Ерің жұлдызы тағылған, сондай-ақ Лениндік сыйлықтың лауреаты болатын. Объективтірек болсақ, бұл наградалар мен атақтар тек Шараф Рашидовқа ғана тиесілі болды ма? Олар Өзбекстанның сол кездегі республикалардың арасындағы жоғары дәрежесінің, Өзбекстанға деген құрмет пен даңқтың айғағындай болған еді. Шараф Рашидов өзінің наградаларын әрдайым өз республикасының еңбегінің зейнеті, қайтымы деп білетін.

Иә, Москва Шараф Рашидовқа әртүрлі сыйлықтар мен үкімет наградаларын табыс етті. Бірақ осы негізде оны “атаққұмар” деп кінәлауға бола ма? Ұлы адамдардың тарихта алатын орнының мағынасын, лайықты еңбегін осылайша күлкі, жымысқы әрекеттерімен төмендету де әділдікке жата ма? Ташкенттегі үлкен жер сілкіністерінің алғашқы күнінде-ақ бұрыңғы Одақтың алғашқы басшыларын шақырып, мән-жайды мағлұм етіп көрсетіп, табиғат апатының зиянын қалпына келтіру үшін миллиардтаған ақша аударту: Ташкентте Орта Азиядағы және Қазақстанда бірінші, КСРО-да төртінші метрополитен салдырып, жоғары сейсмикалық қауіпті жерде оны іске асыру - бұл тек Шараф Рашидовтың бай өмір тәжірибесінің, мемлекетті басқару мен саясаттағы кәсіпкерлік шеберлігінің арқасында болды. Шараф Рашидовтың өз заманының, мерзімінің өкілі екенін ұмытпауымыз керек. Жеке адамды оның барлық “плюс-минустарын” есептеп, өз қоғамының саяси-әлеуметтік шындықтарын, тарихи жағдайларын ескере отырып бағалау керек. Шараф Рашидовтың жаулары мен қаскүнемдері тарихи әділдіктің осы принципіне қайшы әрекет етті.

Шараф Рашидов әруағын қорлаған тағы бір кінә - “мақта ісі” болды. Қазірде Өзбек халқы бұл істің артында кім болғанын жақсы біледі. Кезінде Өзбекстанда Гдлян мен Иванов және олар басқарған жазалаушылар отрядының атағы әлемге жайылды. СОКП Орталық Комитетінде ұя салған Лигачев, Разумовский, Могольниченко, Бессарабов, Смирнов, Пономарев сияқтылар олардың басқарушылары екені көп уақыт құпия болды. Онда Горбачев та болды. Горбачев пен оның адамдары өз елінде кімге арқа сүйегенін айту біздің ісіміз емес, әрине қазір біз өзбек халқының көптеген обал-сауабының осы жымиған қу адамның мойнында екенін жақсы білеміз. Ол осы істері үшін әлі сазайын тартады. Басқаша болуы мүмкін емес.

Біз “мақта ісінде” бәрін ақтаудан аулақпыз. Мақта шаруашылығында да басқа шаруашылықтағыдай қылмыскер топтар болды. “Мақта ісі” деген атпен бүтін халыққа қара жауып, күйелеу-еш мағынасы жоқ орынсыз іс. Осы таңбаның үлкеюіне Рашидов заманында “өкпелегендер” көп үлес қосты. Жазалаушы бөлімдерге жанасып алып, олар халықтың сеніміне ие болған таза азаматтарды қаралауға кірісті. Бұл өте ұзақ тізім болатын, осы тізім бойынша тұтқындау басталды. Жағымсыз адамдардан құтқаратын осындай тізімдер барлық облыстарда жасалынды. “Мақта ісінің” аяқталып, шығуына Өзбекстан президенті Ислам Каримовтың атқарған еңбегін, патриотизмін, гуманистік ерлігін атап өтпеуге болмайды.

Шараф Рашидовтың атына айтылған барлық қаралаулардан кейін ол туралы деректі және орынды сөздерді айтуға дәті жеткен адам - осы Ислам Каримов. Бұл оның Рашидовқа берілгендігі емес, халықтың әрбір тарихи тұлғаға беретін өзіндік бағасын түсіне білгендігі деген сөз. Шараф Рашидовтың аты мадақтауды да, ақтауды да қажет етпейді. Халық баяғыда-ақ оның есіміне өз жүрегінен орын берген. Насыр Якубов, Қазақстан Республикасындағы Өзбекстан Республикасының өкілетті елшісі.

1947 жыл. Мен Шардара (бұрынғы Қызылқұм) ауданы ішкі істер бөлімінің бастығы едім. Дінмұхамед Қонаевты сырттай естіп, біліп жүретінбіз. Ауданда атқару комитетінің төрағасы Рамазанов, аудандық партия комитетінің хатшысы Қасымов деген кісілер еді. Кезекті еңбек демалысына кеткелі отыр едім. Қасымов қоңырау шалды: -Маған келіп кет, кісілер кеп қалды, - деді. Барсам, Қонаев екен, қасында бір топ адамы бар - бригада басшысы көрінеді. Қызылқұм өңіріндегі халықтың жағдайын білуге келген беті. Мақтарал ауданындағы мейманханаға тоқтапты. Қасымов: -Сен демалысыңа кетпе. Мына кісілерді Шымқорған, Қызылқұмды аралатып қайтыңдар, - деді. -Мақұл, - дедім. Аупартком хатшысы айтқан соң сөз бар ма?! Қонаев Мақтарал аупарткомының хатшысының машинасымен келген екен - соған міндік. Облыстан облаткомның төрағасының орынбасары Шерім бар (кейін түйе кеңшарында директор болған), ауатком төрағасы Рамазанов, Қонаев және мен - төртеуміз бір машинаға міндік. Құмды араладық. Шымқорған кеңшарының қойларын көрдік. Соғыстан соңғы уақыт. Шопандардың хал-жағдайы нашар еді. Қонаев олардың халін өз көзімен көрді. Ауқаты жоғын да аңғарды. Кеңшар арпа берген екен: соны шопан әйелдері қол диірменмен тартып отыр. Қонаевтың өзі де тартып көрді. - Осыны нан қыласыңдар ма? - деп сұрады. - Иә. - Директор ұн қып әкеп бермей ме? - деп ренішін білдірді. - Білмейміз, жеп отырғанымыз осы.

Шымқорған кеңшарына қарай жүрдік. Директоры Месяцев, орынбасары Бекқара, ауыл кеңес төрағасы Сапақ деген жігіттер еді. Шымқорған-отызыншы жылдары қаракөл терісін өңдіруден әлемге мәшһүр болған шаруашылық. Соғыс тұралатып кетті. Құм ішінде алдымыздан киік қашты. Шопыр соны көрген соң “қуамыз” деп газды басып кеп жіберді. Бүрген қалың еді. Қалың бүрген ішінде шұңқырға ұрынып, ытқып шыққанда Рамазановтың шәпкесі ұшып кетті, табылмады, қайда кеткенін білмедік. Шәпкіден де, киіктен де айрылдық. Атпақ түгілі басымызбен қайғы болдық. Шымқорғанға жақындағанда алдымыздан бір қора киік кесіп өтті. Алысқа барып тоқтадық. Ішінде бір дәу теке бар екен. Ол кезде жабайы аң деген өте көп. Сондықтан қазіргідей жануарларды қорғайтын ұйым да, ұғым да жоқ еді. Қызығып кетіп: -Атамыз, тоқтат, - дедім. Аралық - бірер шақырымдай жер, әскери винтовка одан да әріден адам өлтіреді. Қонаев тигізе алмайды деп ойлады ма, қарап отыр. Машина оталып, қимылдап тұр, түстім. Рамазанов пен Шерім тигізе алмайды деп ойлаған ба: -Со-нау дәуін ат!-деді. Атып ем, жығылды. Күздің күні еді. Дәу теке екен, машинаға салып алдық. Шымқорғанға бардық. Директор демалыста, орынбасары мен ауыл кеңес төрағасы тойға кетіпті. Ешкім жоқ. Рамазанов ауданға жаңа келген, таныс емес. Ел, жер жайын мен ғана білемін. Лаж жоқ, Сапақтың үйіне апардым. Сапақ дастарханды жігіт еді. Әйелі Теңгешке: -Ойбай, кілем төсе! - дедім, - не бар, сал дастарханға. Самаурынды қайнат, ауқаттан нең бар? -Анау сандық толы мейіз, жаңғақ. Ал да сала бер, - деді. Сапақтың әйелі Теңгеш. Өзі де шаруаға кірісті. Рамазановқа табақты ұстатып тұрып табаққа мейізді үйіп тастадым. Жаңғақтан да әні-міні дегенше шағып, тазалап, үйіп тастадық. Аспаз құсап шай құйып, қызмет қып жүрген өзім. Сапақ құрғыр, әлі жоқ. Әйелі: - Ет бар, сүрі боп қалған, - дейді. Сонан соң киікті сойып, терісін алып, майлы еттен алып беріп жарты етін асып жатырмыз. Қуырдақ та әзір боп қалды. Бәрінің қарны ашып қалғанқуырдақ жеп отыр.

-Кім бар? - деп сұрастырып ем, бағбандар бастығы-шарап істейтін Митан деген орыс бар екен. -Спирт бар ма? – деп ем. -Жақсы шарап бар, спирт жоқ, - деді дастарханға әкеліп қойдық. Мейіз, жаңғақ жеп, бұйырған қуырдақтан ауыз тиген соң, іштеріне ел қонған меймандар көңілденді. Ет пісейін деген уақытта Бекқара мен Сапақ келді. Тойдың дуы бар, біраз қызулау екен. Сапақ өз үйіне аң-таң болып қарап отырды. Директордың орынбасары Бекқараға Димекең былай деді: -Шопандардың жағдайы жақсы емес екен. Ұнын көрдім. Қол диірменімен тартып отыр. Өздерің үйлеріңе жарық кіргізіп алыпсыңдар ғой. Адамдар жарықсыз, ұнсыз қалай өмір сүреді? Бұларың қалай? Бекқара бірқатар себеп айтпақшы болып еді, түртіп қалдым. -Түзейміз, - деп жөніне түсті директордың орынбасары. Түн болды. Сапақ: -Мен не қыламын? - дейді. -Тез бір қой алдырып сой. Мұндай кісілерге соймасақ болмайды. Қой әкелінісімен соялық деп ек, Димекең айтты: -Мына Әйтпенов жолдас киік атты. Соның етін жедік. Еттен еттің жоғарысы жоқ шығар. Қой тірі қалды. Сонымыз ақымақшылық болыпты, ол кейін алдымыздан шықты. Киіктің еті келді. Шараптан құйдым. Қонаев ішпеді. Шерім: -Жолдас министр, мен ішейін, - деді. -Іше бер, - деді Қонаев. Рамазанов та қағып салды. Мен де іштім. Жататын уақ болды. Енді меймандарды қайда жатқызамыз деп ойладық. Сапақтың қоңсысының әйелі татар еді. -Үйі таза ма, кереуеті бар ма? - деп сұрап алдым. -Бар. -Бар болса, мақұл, - деп, соны дайындатып, таза, жақсы төсекке жатқызып, бейқатер түн тіледім. Қонаев Шерім екеуі жатты. Біз қайтып келдік. Қонаев жатарында: -Ертеңмен ерте тұрайық. “Қызылқұм” (Ұзынқұдық) кеңшарына кетеміз, - деді.

Түнімен қойды сойып, астыршақ ше! Келіп, шарапты ішіп, қалған етті жеп, өзіміз тойып алдық. Таңертең ол кісілер тұрмады. Өзіміз ерте тұрып, тағы ет жеп, ішіп алдық. Оятуға қимадық. Күн шығып қалғанда тұрды. -Шай ішіңіздер, - дедік. -Жоқ, кешіктік, жүреміз, - деді. Сапақты да мінгізіп алды. Мұрты қияқтай боп ортамызда отыр. Жолшыбай Оңғарбай Айбеков деген озат шопанның малын көрдік. Оңғарбайға: -Үйіңе ауқат дайында. Мына кісілер барады, - деп жатыр ем, Қонаев: -Жоқ, қоя тұр. Ұзынқұдыққа қанша шақырым бар? - деп сұрады. -Қырық шақты. -Онда жүрейік. Сөйтіп “Алғабас” колхозынан ары қарай тартып кеттік. Барсақ Божан, Әбдеш, директордың орынбасары Жұмабай Есетов, көп жылдар аупартком хатшысы болған Сәрсенбайдың ағасы Ералы Есімовтер бар екен. -Кісілер асығыс. Бір үйден дереу ауқат істеңдер, - дегенде, Есетов: -Жолдас министр, Сіз үйден таңсәріде шай ішпей шықты деп жолдарыңызға қарап отырмыз, тамақтанайық, - деді. Меймандар мақұлдап келісті. Сапақты Шерім төрге шығарып алып, өзі сөз бастады: -Біз Сапақтың үйіне мейман болдық. Бірақ Сапақ бізге түк ауқат бермеді. Етті жол-жөнекей Әйтпенов киік атып, өзіміз әкелдік. Сапақ мейіз-сейізімізді жеді десе, ақысына киіктің жарты еті қалды. Бір қойды әкелді, бірақ соймады. Соның маңыраған дауысын құлағымызда сақтап, медеу қып, осында жеттік. Аштан өлмеген себебіміз сол, - деді қалжыңға сүйеген болып. Жұмабай құрғыр іліп әкетті: -Біз ауқат жасайық дегенде: “Ойбай, кісілер асығыс, меймандарға ауқат қылмай-ақ қойыңдар” деп, бізге де бәле салды бұл Сапақ, - деп қосып жіберді. -Жоғал әрі, қайдағыны айтпай, - деп Сапақ мұрты дірілдеп, аларып бір қарады. Қонаев та әзілге күліп отырып: -Онда бұл кісі өз ауылым, ешкім ештеңеге тимесін деген екен де, - деп сыпайыгершілікпен жай күліп, әзілге қосылды.

*** Алпысыншы жылдар. Қонаев кейін Орталық Комитетке хатшы болды. Шымқорған кеңшарының атынан депутат болып сайланды. Мәдениет үйін салдырды. Сол кездегі даңқты депутат, атақты шопан Болсынай Дауылбаева Қонаевтың қабылдауында болыпты. Елдің, Ұзынқұдықтың, Қызылқұм, Шымқорған жақтың жағдайын сұрай келіп: -Әйтпенов деген начальник бар ма? - депті. -Бар, - депті Болсынай. -Бар болса, сәлем айт, - депті Димекең. Болсынай: “Қонаев сізге сәлем айтты” деп қуанышы қойнына сыймай келді. “Ұмытпаған екен ғой, не деген көшелі адам еді”, - деп мен де риза болып, көңілім көтеріліп қалды.

*** Сексенінші жылдар. Леонид Ильич Брежневтің уағы. Қонаев Мақтаралға келген. Брежнев Ташкентте қалған. Қасында Ташкенттің кісілері, Киров, Мақтарал аудандарына бара кетейін деп келіпті. “Мақтарал” совхоз-техникумының атағы жақсы шығып тұрған кезі. -Техникумды көрейік, - депті Қонаев. Табаққа ауқат, тұз-дәм салдырып, құрметті мейманның алдынан шығу рәсімі бар ғой. Басшы келгенде директор болып жүрген менің балам алдынан шығады. Тұз-дәм татып тұрған Қонаевқа өзін таныстырып: -Әйтпенов!, - депті. -Баяғы НКВД Әйтпенов бар еді. Соның баласы емессің бе? – депті. -Иә, - деген балам Ұзақбай. -Шақыруға бола ма, машина жіберсе келмес пе екен? – депті. Дереу бардым. -Осында келеді. Күтіңіздер, - деді білетіндер. Елмен бірге күтіп тұрмын. Машина анадай жерге тоқтады. Қонаев бері қарай жаяу шықты. Баяғыда жоқ сақал менің иегіме орнап қалған кез еді. Қасында кісілері бар, ақсақалдардың біреуі кеп: -Ау, ақсақал, ассалаумағалейкум! – деп сәлем берді. Амандасып, сәлем алып, қолды қысып тұрып: -Мен баяғы Әйтпеновпін, ұмытқан жоқсыз ба? – деп баяғы Сапақты, киікті еске салдым. -Ұмытқан жоқпын, есімде, - деді күлімсіреп, - халіңіз қалай? -Халім жақсы. Дербес зейнеткермін. Балам - директор, бір балам - экономист, бір балам - инженер.

-Өте жақсы екен. Содан басқа сөз айтқан жоқ. Сосын мұражайға кірді. Айналасы толы адам. Не айтсын, қәйтіп әңгімелессін, уақты да өлшеулі. Сол күні “Жетісай” кеңшарында озат бригадир, Еңбек Ері Жұмагүл Сәуірбаеваның дала қосында да қонақасы ұйымдастырылыпты. Жұртың бәрі Қонаевтың соңында, обком хатшысы Асқаров Асанбай - қасында, аупартком хатшысы Сыпақұл Малдыбеков те жанында. Мендей шалға ол жерде орын қайда?

*** Ұлы ақын Жамбылдың 125 жылдық тойы республикаға мағлұм болып өтті. Торқалы тойдың айтысына шақырылдық. Әлі есімде, он жеті ақ үй тігілді. Өте жақсы ұйымдастырылды. Баяндама болды. Шет мемлекеттерден адамдар келді. Қонаев төрде отырды. Шет мемлекеттердің қайраткерлері Қонаевқа әр түрлі нәрсе сыйға беріп жатыр. Жамбыл мұражайын, үйін, өзі жүріп шет жұрттық меймандарға көрсетті. Біз де, дастангер өнерпаз Ораз қожа Бекахметов екеуіміз алдын-ала Жамбыл тұрған үйді аралап көрдік. Екі әйел - Жамбылдың туыстары екен, бауырсақ пісіріп отырды. -Кімсіңдер? - дедік. -Тәтемнің туыстарымыз, - деді мақтанышпен. Ырым етіп Жәкеңдей жүзге жетейік деп, бауырсақтан ауыз тидік. Шет мемлекеттердің адамдарын ертіп келгенде, Қонаев қолымызды бірбір қысты да өтті, таныған жоқ. Оңтүстіктен барған өнерпаздар Төлеген, Қалдыбек, Құлжабай бәріміз естелікке қызыл құндыз бөрік, домбыра алып, сый-сияпатымызбен қайттық. Отырып, әңгіме қылсақ, сөз жоқ таныр еді, көп адам ішінде қайдан білсін! Жас кездегі оқиға есте көп қала ма қайдам, баяғыда Шымқорғанға келгенде бірге отырғанымыз, сұхбаттас болғанымыз жадыма оралды. Өзі тәрбиелі, қарапайым адам екен. Менмен, өркөкірек адам емес. Сонда Димекең отыз бес жаста еді.

1992 жылы Мырзашөл ауданы халқының ішінде мақташыларының көңілкүйі көтеріңкі еді. Оған себеп Алла-тағаланың берері көп демекші, көктемгі шит егу кезінде де, күзгі мақта жинау кезінде де ауа-райы тамаша, аса қолайлы болып келді. Мақташылар мемлекеттік тапсырманы Жызақ облысында екінші болып орындаған еді. Осындай бір халықтың және басшылардың көңіл-күйі ашық-жарқын кезде Ш.Рашидовтың 75 жылдық мерейтойын өткізіп, халық алдына ақтау және оның алынып тасталған мүсінін туған жері - Жызақ қаласында қайта тұрғызу жөнінде қаулы қабылданып, іс-шаралар ұйымдастырыла бастады. Осыған байланысты Жызақ облысының бірінші басшысы Турсынов Эркин Турсынович бірнеше мәрте жиын өткізіп, іс-шаралар бекіткен болатын. Сол жиындардың алғашқысында-ақ, Ш.Рашидовтың мерейтойына және мүсінді орнына қайта орнату салтанаттарына Д.А.Қонаевтың қатынасатындығын хабарлап еді. Ол кісі басқарған Қазақстан Республикасынан келген қонақтарды күтіп алу Мырзашөл ауданы халқының еншісіне тиетіндігін іс-шараларда көрсетіп бекітті. Сол күннен бастап Қазақстан Республикасында 40 жылдан астам басшылық қызметтерде болған, оның ішінде ширек ғасыр бірінші басшы қызметін атқарған алып ақсақалымыз, академик, үш рет қаһармандық Алтын жұлдызын омырауына таққан, Саяси Бюроға мүше болып жүрген, республиканың экономикасын, халықтың тұрмыс жағдайын көркейтуге, әдебиет пен мәдениетін дамытуға үлкен еңбек сіңірген, Қазақстан мемлекетін, қазақ халқын бүкіл әлемге танытқан, мемлекеттік және саяси қайраткерді күтіп алу, көңіл-күйін көтеру мәселесі бізді қатты толғандырды. Аудан ақсақалдары және мекеме басшыларымен келісе отырып, Д.А.Қонаевты сонау Ташкенттен күтіп алу, Жызақтағы тойға алып келу, реті келсе Мырзашөл ауданының халқымен кездестіру жоспарланды. Соған лайықты жан-жақты дайындықтар жүргізілді. Әсіресе, Жызақта бізге берілген алаңға бес-алты ақ боз үйлер тігуді ұйғардық. Қазақ халқына тән әдет-ғұрыпты

ағамызға көрсетіп, осы кезеңді пайдаланып, қазақтардың өз өнеріне, дархандығына, төл тіліне мықты екендігін көрсету, келген кісілерді мойындату басты мақсат болды. Қонақтардың Ташкентке келетін күні да таяды, ол - 4 қараша, 1992 жыл еді. Делегацияның Өзбекстанда болу бағдарламасымен танысу үшін сол кезде Президент кеңесінде қызмет атқаратын Үкібаев Артықбайға бардым. Күнделікте жазылған Премьер-министрдің бірінші орынбасары И.Жорабеков бекіткен қысқа бағдарламамен танысып шықтым. Д.А.Қонаевты алып жүру үшін екі автокөлік ажыратылыпты. МАИ қызметкерлері өз көліктерімен шығады. Сондай-ақ, Ташкентте күтіп алатын жауапты республика, қала басшылары анықталған екен. Ол кісілерді сағат 1400де Ташкент әуежайынан күтіп алатын бөлмеге жинала бастадық. Күтіп алушылардың басшысы Өзбекстан Республикасы Премьер-министрінің орынбасары Т.Қарабеков, Ташкент қалалық атқару комитетінің төрағасының орынбасары Ш.Жалилов, қала әкімінің орынбасары Баходир Каланов, “Өзбекстан овози” газетінің редакторы, “Ш.Рашидов қорының” төраға орынбасары Шараф Убайдуллаев, Артықбай Үкібаев, бұрыңғы Орталық Комитет іс басқармасының меңгерушісі Тұрсын Умаров, Социалистік Еңбек Ері А.Валиев, тағы бірнеше кісілер әуежай алаңына шығып күттік. Алматыдан ұшып келген ұшақ белгіленген алаңға келіп тоқтаған соң, трап тез қойылды да, есік айқара ашылды. Бірақ біраз (5-6 минут) үзілістен кейін бірінші болып Д.А.Қонаевтың өзі шығып, траптан төмен түсе бастады. Біздер шыдамсызданып күтіп тұрмыз. Жас, талшыбықтай өзбекше “атлас” көйлек киген қыздар нан мен тұз ұсынып Д.А.Қонаевтың алдынан шықты, гүл шоқтарын тапсырды. Делегация құрамындағы кісілер де түсіп, бізбенен қауышып, құшақтасып көрісіп жаттық. Ол кісімен бірге келген Жиенбаев Сұлтан Сүлейменұлы - бұрын Қазақстан Республикасы Министрлер Кеңесінің төраға орынбасары қызметін атқарған, Димекеңнің жақын, әрі көршісі екен; Серік Әбдірайымов - көмекшісі, белгілі журналист, “Санат” баспасының басшысы, Д.А.Қонаевтың ғұмырнамалық естеліктерін кітап етіп шығарған; Мүліков Ахат - жанындағы жеке дәрігері; Елдар Қонаев - інісінің баласы, оның жанында екі-үш жолдастары бар екен. Абыр-жабыр сәлемдесу, танысудан соң, машиналарға жайғасып, Орталық Комитеттің “Шелковичная” қонақ үйіне келдік те, қонақтарды орналастырдық. Жызақ облысының Әкімі Тұрсыновтың тапсыруымен түскі ас-су берілді, бұған барлық күтіп алушылар түгел қатысты.

Сол күні сағат 1700-де “Өзбекстан овози” газетінің журналистер қауымымен кездесу болатын болды. Оған дейін бір сағаттай уақыт бар еді, сол кезде Д.А.Қонаевпен мен өзімді жақынырақ таныстырдым, Жызақтан келгенімді білдірдім. Үлкен кісінің келбеті, сөйлеген сөздері тым салауатты. Сұхбаттасып отырған кісіге өте жағымды, түр-келбетінен нұр төгіліп тұрғандай әсер қалдырады. Ол кісі де өз делегация құрамымен таныстырды. Әсіресе С.С.Жиенбаев өзіне өте жақын екендігін, Алматы облысындағы Ақсу ауданының бірінші хатшысы қызметінен, Орталық Комитеттің бөлім меңгерушісі, Сауда министрі, Министрлер Кеңесінің төраға орынбасарына дейін тәрбиелеп, қолдап-қуаттап жүргендігін, ол кісінің саяси және іс алып бару деңгейі осы қызметтерге өте сай болып, дер кезінде жүктелген міндеттерді мүлтіксіз, жақсы атқарғандығын айтты. Сонымен сағат 1700-де барлығымыз Шараф Убайдуллаевтың - “Өзбекстан овози” газеті редакторының бастауымен редакция қызметкерлерінің құзырына асықтық. Мәжіліс залы лық толған, жиналған журналистер қауымы тек бұл газеттен ғана емес, сол 9 қабатты ғимаратта жайғасқан басқа да газеттердің қызметкерлері де есітіп келіпті. Тіптен отыратын орын жетпей, аралықта, дәлізде аяғынан тік тұрған адам көп. Д.А.Қонаев кіріп келгенде журналистер орындарынан тұрып, ду қол шапалақтап қарсы алды. Залға кіргеннен маған қатты әсер еткен көрініс - бұл қара шаңырақ газетінің әр кезеңіндегі редакторлардың портреттері еді. Олар - А.Икрамов, У.Эшанхуджаев, К.Алиев, А.Сорокин, М.Шермухамедов, М.Хасанов, М.Усманов, Р.Мажиди, А.Уразаев, Р.Абдурахманов, Х.Гулямов, Ш.Рашидов, У.Усманов, С.Раджапов, Н.Рахимов, З.Есенбаев, М.Кариев, тағы басқалар. Араларында неше түрлі кезеңдерді басынан өткізген, халықтың тәуелсіздігін, еркіндігін аңсап, жырлап кеткен, кейін зұлым заманның құрсауына түсіп қамалып, атылып кеткендері бар, дұшпандықтан опат болған, басқа да талай-талай сергелдеңге түскендері бар нағыз азаматтар еді. Бұлар біздің алдымызда не дер екен?! дегендей болып бізге қарай қадалып тұрған сияқты болды. Д.А.Қонаев сөз бастағанша босағада тұрған екі журналист әйелдің көзінен жас тиылар емес, ағыл-тегіл боп егілумен болды. Орын қалмай бір қыз тіке тұр еді, Қонаев сөйлеген сайын көзінен жас аға береді, Рашидовтың туысы ма? Қандай оқиғалар есіне түсті, оны біле алмадық, бірақ отырғандарға қатты әсерлі кездесу басталып кетті.

Бас редактор Д.А.Қонаевты таныстырып, Ташкентке сапар шегу себептерін айтты және делегация құрамымен толық таныстырды. Димекең Шараф Рашидұлы Рашидовты жай ғана Шараф деп сөйлейді екен. - Мен Шарафтың отбасына көңіл айтып, өзім әруағына Құран оқыту үшін өткен жылы Ташкентке келіп кеткен едім. Енді Алла-тағаланың бұйрығымен сәті түсіп, Шарафтың 75 жылдық мерейтойына келуге жетіп отырмын. Біздер көршілес республикаларда бірінші басшы болып қызмет атқардық. Туысқан халықпыз, аға-інідей болып қарым-қатынаста жүрген едік. Енді сол кісінің мерейтойына қатынасып қайту үшін, жақсылық жақтарын айту үшін келдік. Журналист: - Димаш Ахметұлы, біздің мұсылмандарда “мың айдың жүзін көрген дам жаннатта болады” деген сөз бар. Өзіңіз өмір сүрген дәуірден ризасыз ба? Д.Ахметұлы: - Мен өмірімде көп заманның әр түрлі дәуірлерін көрдім: ел басында қиыншылық болған кезде де, Қазақстанның өрлеу кезеңінде де. Ең негізгі мәселе - әділетсіздікте, жала жапқыштарды, жандайшаптыларды жыным жақтырмайды. Жалпы алғанда, халықпен бірге Қазақстанның өрлеуіне қосқан еңбегіме ризамын. Журналист: - Сіздің Шайхантауыр бабамыздың жанындағы Қарлығаш бидің мақпарасына келіп, Құран оқытқаныңыз белгілі. Оның себебін айтып берсеңіз. Д.Ахметұлы: - Мен өткен жылы Ш.Рашидовтың үйіне барып, жанымда Н.А.Мұхитдинов, тағы басқалар бар, ол кісінің рухына арнап Құран оқытып, жұбайы Хурсаной Ғафуровнамен кездесіп, көңіл айттым, жағдайларын білдім. Себебі, біз жанұямызбен, Зухра Шариповнамен тығыз қарым-қатынаста болатынбыз. Бірге демалыстарда, Мәскеуде кездесіп тұратын едік. Ал Қарлығаш би дегеніңіз - біздің ұлы атамыз Төле бидің мақпарасы. Ол кісінің рухына бағыштап Құран оқыдық. Журналист: - Сіздер Саяси Бюрода Орта Азия және Қазақстанды өркендету бойынша қандай мәселеде бір-біріңізді қолдайтын едіңіздер? Д.Ахметұлы: - Біздер көп мәселелер бойынша айтқан аймақтарда Саяси Бюро қаулысын бекітіп алуға қаракет жасайтын едік. Мысалыға, Өзбекстан КП Орталық Комитеті және Үкіметі “Мұрынтау” алтын кенін барлау және өндіруге ұсыныс кіргізген еді. Бірақ, Одақтағы “Средмаш” министрлігі қарсы болып, Саяси Бюро мүшелері мәжілісте бұл мәселені қолдамай, кейінге қадыруға қаулы қабылдады. Шараф маған келіп, қолдауымды және бірқатар Саяси Бюро

мүшелеріне дұрыс түсіндіруімді өтінді. Келесі мәжіліске дейін бірқатар менің сөзімді қолдайтындармен сөйлесіп, дұрыс түсіндірдім. Сондықтан болар бұл мәселе өзінің оңтайлы шешімін тапты. Қазір Мұрынтау - Одақтағы ең бай кен орны болып есептеледі, өндірілген алтынның көлемі кезінде қарсы болған кісілерді де таңғалдырды. Сол сияқты Арал мәселесіне қатысты Сібір дарияларын бұру проблемасын талқылағанда бірігіп, ақырында бұл шешім Саяси Бюрода қолдау тапқан еді. Журналист: - М.С.Горбачевтың жасаған қайта құруына Сіздің көзқарасыңыз қалай? Д,Ахметұлы: - М.С.Горбачев Саяси Бюроның, барлық коммунистердің сенімін ақтай алмады. Көп сөзді, екі жүзді саясат алып барып, ақыры Кеңес Одағын ыдыратуға алып келді. Неше түрлі саяси толқуларға, ГКЧП дегендерге, басқа жағдайларға ұрындырды. Ол ұзақты болжай алмайтын саясаткер еді. Журналит: - Сіздің Қазақстанның қазіргі Ел басшысы Назарбаевтың, Өзбекстанның Президенті Каримовтың алып бара жатқан басшылығына көзқарастарыңыз? Д.Ахметұлы: - Н.Ә.Назарбаевты жастайынан, сонау Қарағанды металлургия комбинатында парткомның хатшысы болып қызмет атқарып жүрген кезінен білемін. Жастайынан өте іскер, білімді азаматты Қазақстан Компартиясы өзінің қамқорлығына алып, үлкен өмір мектебінен өткізді. Енді республиканы басқарып, жақсы жұмыстар алып бара жатыр. И.А.Каримовты сырттай білемін, менің риза болып отырған жағдайым - бұл Ш.Рашидовты осындай жабылған жаладан ақтап, бүкіл халықтың алдында жүзін жарық етті. Бұл үлкен азаматтың ісі. Иншалла деп айтайын, Сіздердің басшыларыңыздың ісі оңға баса береді, әлі көп жақсылықтар болады. Жалпы алғанда, екі елде де біраз экономикалық қиыншылықтар бар, бірақ осы жігіттер бұл қиыншылықтан алып шығады. Мен бұған толық сенемін, - деп аяқтады. Таңқаларлығы - өте үлкен дипломат екен, асқан шеберлікпен жауап берді. Себебі, түрлі қиғылық сұрақтар берілген болатын. Сонымен бір сағаттан артық уақыт өтті. Бас редактор кабинетінде шапан кигізді. Ол кісі журналистермен бірге естелік суретке түсіп, жылы қоштасып жүріп кетті. Сапардың екінші күні (05.ХІ) делегация құрамына Оңтүстік Қазақстан облысы әкімінің орынбасары Зауытбек Түрысбеков, ардагер ағамыз, Оңтүстіктегі көптеген аудандарды басқарған, обком хатшысы қызметін атқарған, ауыл шаруашылығының білгір маманы Төлепбек Назарбеков жұбайы

Зәбирамен, Киров ауданындағы “Прогресс” шаруашылығының директоры, депутат бауырымыз Мырзагелді Кемелов келіп қосылды. Ташкентте бұрынғы В.И.Ленин атындағы мұражайдың алды - қазіргі кезде “Өзбекстан тарихи” мұражайы болып, жаңарып, жаңғырып жатқан әсем ғимаратының алдындағы алғашқы рет Ш.Рашидов жерленген алаң бар еді. 1986 жылы әртүрлі қаңқу сөз, жала жабылып, Мәскеудің екпінімен сол кездегі басшылардың (Усманходжаевтың) солақай саясатына байланысты, бір түнде ол кісінің мүрдесі “Шығатай” қабырстанына көшіріліп, қайта жерленген. Сол күні түнде Жызақ қаласындағы “Достық” алаңындағы Ш.Рашидовтың мүсіні мойнына темір трос салынып, алынып тасталған еді, құлатылған еді. Міне, Ташкенттегі сол алаңда Ш.Рашидовтың қабыры болған жерге қойылатын ескерткіш, қабыры болмаса да орнатылатын болып шешім қабылданды. Д.А.Қонаев басқарған мәртебелі қонақтар сол ескерткіштің ашылу рәсіміне қатысып, гүл шоқтарын қойды. Сол күннің екінші жартысында біздер Сырдария мен Жызақ облысының шекарасында ол кісілерді үлкен құрметпен, салтанатты түрде күтіп алуға дайындалдық. Қазақстаннан келген қонақтарды күтіп алу үшін Мырзашөл ауданының мәдениет бөлімінің өнерпаз жігіттері мен қыздарын алып, ауыл ақсақалы Тоқсанбаев Бекежан бас болып бірқатар кісілер аттандық. Айтылған уақытта күткен қонақтар жетіп келді. Қыздар нан-тұзбен, көптеген гүл шоқтарымен күтіп алдық. Қарсыбай Батанов, Жүрсінбек Сүлейменов, Степан Бахитов, Жамал Күдербаева, Уктам Закирович, Алымов - сол кезде Жызақ облысы әкім орынбасары, трестің басқарушысының орынбасары Тұрсынов, кейін облыс әкімі болды. Сүт зауытының директоры өзбек Нұриддин Мардинов бастан аяқ бейнетаспаға түсірді. Аудандағы белгілі әнші Алданов Ерқасым қонақтар құрметіне қолына домбыра алып, дауысын көтеріп арнау айтты:

Мырзашөл қазынаның толған жері, Жұлдызы көп адамның жанған жері. Бақ-дәулет берекесі таусылмаған, Қыдыр бабам келіп талай қонған жері. Мерекесі бір сәт те бұзылмаған, Өзбек, Қазақ егіздей болған жері. Байлығы Мырзашөлдің сан мыңдаған, Ешкімнің сағы мұнда бір сынбаған. Жер-ана мейіріміңді қандырады, Ұрпақтың ұлы істерін көп шыңдаған. Мырзашөл байтақ дала-бай даламыз, Сізге деп жыр айтады бұл балаңыз. Қонақ боп елімізге келіп қапсыз, Қадірлі ел сыйлайтын ұлы ағамыз. Құрметті ел басқарған сыйлы аға, Дайын тұр Мырзашөлде сыбағаңыз.

Қазақ ән салды, өзбек биледі. Қыздар биге шақырды, суретке түсіру басталды. -Менің байқауымша ең билегіш адам мынау, - деп Назарбековті көрсетіп күлімсіреп, жүзінен нұр төгіліп тұрды. Керней, сырнай дауысы, көңілді күлкі дауысы жарқын шығады. Қадамыңыз құтты болсын, Димаш аға, Бақ болсын Мырзашөлге бұл бастама. Қалың ел Сіз келді деп бір дүрлікті, Қариясы, үлкен-кіші, қыз, бозбала. Тыңдаңыз мені тағы ойлы аға, Байлаған бақ-береке бізді мұнда. Жайлаған қазақ, өзбек бауырларға, Табысын жеткізеді, Мырза дала. Аралап көріңізші Мырзашөлді, Тәуелсіз ел болдық егеменді. Қазақтың ұлы, байтақ жері еді ғой,

Баяғы қалып кеткен бір бөлегі. Ой рахмет! Өзбектер. Би. Гүл. “Қара бауыр қасқалдақты” орындап жіберді. Бізге көршілес, “Достық” ауданына қарасты “Манас” совхозының көркемөнерпаздары, өңкей қызыл-ала “хан атлас” киген қыздар, өзбектің ойнақы сазына қосыла биге түсіп кетті. Сол жерде қонақтарды биге тартып, ақырында барлық кісілерді, Д.А.Қонаевты да қыздар қоярда-қоймай билетті. Ол кісімен бірге бірнеше рет суретке түстік, қонақтар көп рахметтерін айтып, ризашылық білдірді. Зауытбекке: “абырой жұғысты болсын” деп Мырзашөлдіктер шарап ұсынып жатты. Әбдел Насыр кезінде Мысырда бірге болған өзбек Ферғанадан келіп сәлем беріп, төс түйістірді.

Серік Әбдірайымовқа: “Халық үшін ішейік” деп, “Өзбек үшін” деп екі рет ішкізді. -Аға! Рюмкеңізді беріңізші, - деп Қонаев сарқытын түгел ішті. Кува ауданын басқарған Жоғарғы Кеңестің депутаты болған Шербутаев “Өзбекистон овози” газетін көрдіңіз бе?, - деп сұрап қояды. Машинаның алдына мен отырып, Жызаққа қарай бастап кеттік. Жол-жөнекей Мырзашөлдің тарихынан біраз деректер айтып бердім. Сол кездегі Ильич ауданының жерлеріндегі тас жолдан көрінетін, “Сардобаны” көрсеттім. Тақтайдай төселген жерлер темір бетон су науалары, Оңтүстік Мырзашөл каналы, шаруашылық орталығындағы елді мекендер, әсіресе барлық жерге көрік беріп тұрған жол бойыдағы ағаштар, баулар, ол кісілерді өте қызықтырды. Әрине, “Голодная степь” (Мырзашөл) дегенде мұншалықты гүлденген, көгалдандырылған көріністі, ешқайсысы күтпеген болуы керек. Қас қарая, ақшам кезінде Жызаққа жетіп келдік. Ол жерде біздің жігіттер күтіп алды. Қонақтарды орналастырдық. Сүт пісірім уақыттан соң, қонағасы берілетін арнайы залға бәріміз жиналдық.

Дастарханның төріне қадірлі қонақтарды отырғыздық. Бұл жердегі асабалықты ауыл ақсақалы Бекежан Тоқсанбаев өз қолына алып, ауылдың мәнжайын, сол жерде қатысып отырған жігіттермен жақыннан таныстырып, әңгімені толастатпай, қыздырып отырды. Бірінші болып Димекең сөз сөйлеп, өз ризашылығын білдірді, жігіттерге денсаулық, бақыт тіледі. Сол сияқты басқа кісілер де жақсы тілектер айтып, рахметтерін жаудырып жатты. Біраздан соң, облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы, облыстың хокимі Тұрсынов Эркин Тұрсынович, оның орынбасары Олимов Уктам Закирович келіп, Димекеңе сәлем берді. Қадірлі қонақтың қасында біраз болып, әңгімелесті.

Тағы сол сияқты Д.Қонаевты танитын кісілер де келіп, сәлем беріп жатты. Соның ішінде өте шынайы, шырын сөздермен сәлемдескен Социалистік Еңбек Ері, Одақтың Жоғарғы Кеңесінің депутаты болған Мұса Шермухамедов деген Ферғана облысынан келген кісі еді. Сол күні ауыл азаматтары Стеджан Бақитов, Жаңыл Ходжаевалар өте жақсы қызмет көрсетті. Жызақтағы екінші күн, таңертеңгі сағат 700-де Ш.Рашидовтың мерейтойына арнайы дайындалған ас-палау тартудан басталды. Бұл әдетғұрыптың мән-жайын қонақтарға түсіндірдік. Ас алынып болған соң, Димекең ишарат білдіріп, молда шақыруды өтінді. Сол жердегі Әбдірахман қажыны шқырып, Құран-дұға оқылды.

Тысқа, алаңға шықтық. Ығы-жығы тойға келген кісілер, барлығының жүзінде қуаныш-күлкі. Жызақ халқының ең жақсы көретін перзенті Ш.Рашидовтың ақталуы, оның қадір, құрметінің қайта жаңғыруы жұртшылық ойындағы іс болды. Д.Қонаевты бір адам да жүргізбей, халық орап алған. Бәрі ол кісіні көруге құмар. Бір ауыз болса да, тіл қатып, қолын алып қалсақ деген ықылас қой баяғы. Ш.Рашидовтың алып тасталынған ескерткіші туралы әңгімелерді журналист емес пе, Серік Әбдірайымұлы сұрастырып жатты. Димекең аса сабырлы қалыпта байыппен тыңдап тұрды.

Сақалы қауғадай ұзын, көкірегі орден, медальға толы ақсақал, меніңше “Москва” колхозының еңбек ардагері болса керек:

- Уртақ Қунаев, ешингиз қанчига келди? – деп сұрақ қойып жатты. Сөйтсе, ол кісі қарсы сұрақ қойды: - Сіздің жасыңыз қаншада? - 69 ештаман, - деп жауап берді қария. - Ой, онда әлі жас бала екенсің ғой, - деп Димекең әзілдесіп қойды. Жайлап жүріп, Ш.Рашидовтың мүсіні ашылатын алаңға келдік. Халық жиналып қалыпты. Сол жердегі кездесу есте қаларлықтай болды. Біріншісі - Ш.Рашидовтың жұбайы Хурсаной апай Димекеңмен құшақтасып, жылап көрісті. Өте үлкен ризашылығын білдіріп, алғысын айтып жатты. Былтырғы келіп кеткеннен кейінгі өміріндегі, отбасындағы болған жақсылықтарды Д.Қонаевқа біреулеп айтып берді. Жаңа пәтер беріпті, басқа да тұрмыс жағдайларына республика басшылары көңіл бөлген екен. Екінші кездесу Ш.Рашидовтың кезінде Өзбекстан Үкіметін он жылдан астам басқарған Н.Ж.Худайбердыевпен болды. Ол кісімен де өте жылы, сағынып кездескен адамдай құшақтасып амандасты. Нормаханмадин Жораевичке қарап, “Бізде есепті дос ажырамас” деген мақал бар, “мен әлі сенің ыстық, дәмді палауыңызды есімнен шығарған жоқпын”, - деді. “Палау біздің елдің ең құрметті қонағына тартылатын тағамы ғой, Димеке, Сіздің еңбегіңіз, абыройыңыз бүкіл Кеңес еліне белгілі ғой”, - деп өзінің дипломатиялық әдістеріне салып, жақсы сөздерді жаудырып айтты. Бұхара, Хорезм облыстарының басшылары Д.С.Ядгаров, М.Ж.Жұманиязов, тағы басқа кісілер келіп сәлемдесіп, таныстырып жатты.

Сағат 1000-де Ш.Рашидовтың мүсінін ашу салтанаты басталды. Алаңның төрінде - Д.А.Қонаев, С.С.Жиенбаев, бұрынғы Өзбекстан КП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы, КОКП хатшысы қызметтерін атқарған Н.А.Мұхитдинов, Түркменстан Орталық Партия Комитетінің бұрынғы бірінші хатшысы Мухамедназар Гапуров, Қарақалпақ Автономиялық Республикасы Партия Комитетінің бірінші хатшысы К.Камалов, Тәжікстан Республикасының “Ленин” атындағы колхозы төрағасы, екі рет Социалистік Еңбек Ері атағын алған И.Саматов, бұрынғы Өзбекстан Министрлер Кеңесінің төрағасы болған Н.Худойбердыев, барлық облыстың басшылары, министрлер, Ш.Рашидовтың жұбайы Хурсаной апай Рашидова, қызы Сайера, ұлы Ильхом, тағы басқалар. Жиынды облыстың басшысы Э.Турсынов кіріспе сөз сөйлеп ашты. Онан соң республика Президенті И.Каримовтың құттықтау сөзін Премьердің бірінші орынбасары И.Жорабеков оқып берді. Сол күні Ш.Рашидовтың мұражайының ашылу рәсіміне қатыстық. Мұражайға Шараф аканың балалық шағынан бастап, мектеп өмірі, Ұлы Отан соғысына қатысуы, онан соң газеттердегі журналистік қызметі, партия және кеңестерде басшылық қызметтерді атқарған кезеңдердегі ғұмырнамасы өте кең, ұтымды жарияланған екен. Димекең өте байсалдықпен асықпай қарап шықты. Құрметті қонақтар кітабына өзінің қолтаңбасын қалдырды. Естелік тілектерді маған жазуды тапсырды. Мұражайдан шыққан соң, кішкене аялдап, маған қарап “кідіре тұрайық, Н.А.Мұхитдинов, М.Гапуровты табыңыздар. Осы жерде кездесейік те, ажырамастан бірге жүрейік” деген пікір білдірді. Сол арада мен айтылған кісілерді тауып келдім. Үш ақсақалды қосып алып, Мырзашөл аудандық мекемелері тіккен бес ақ үйлерге қарай бет алдық. Үйлер өте әсем жиһаздалған екен, қарасаңыз шағаладай көз тартады, маңайында қазақтың күмбірлеген домбырасының әуені, бұлбұлдай сайраған қазақтың жас қыздары барын салып ән шырқап, халықты мәз-мейрам етіп жатқан екен. Димекең маған қарап, “Қазақстанға келгендей болдық ғой. Бұл қай жақтан тігілген үйлер?” деп таңырқай сұрады. Сол бес үйдің ішіндегі үлкен қонақтар арналған алты қанат ақ боз үйге қонақтарды шақырып кіргіздік. “Бізге келіңіздер!” деп шақырушылар көп-ақ еді. Столдың үсті аппақ дастархан, үсті тола тағам. Үш ақсақалды үйдің төрінен дайындалған орындарға жайғастырдық. Ол кісілерден басқа, бұл үйге

Науаи облысының басшысы Айдарқұлов Әбдіхалық, Ташкент облысының басшысы Сейдуллаев Даврон келіп қосылды. Төрде отырған ақсақалдар жағдай сұрасып, өздерінше әңгімелесіп, еркін де көңілді отырды. Әр түрлі тағамдар тартылды, өте жақсы тілектер айтылды. Д.Қонаевқа, М.Гапуровқа және Н.Мұхитдиновқа арнайы дайындалған қазақтың әсем өрнекті шапандары жабылды. Бата берілді. Сыртқа шықсақ, күтіп тұрған кісілер “біздің үйден дәм татыңыздар” деп, шақырудан жалықпады. Барлығымыз тағы екі-үш үйге кіріп, түргеп тұрып дәм татып, алғыс айттық. Сөйтсек, бір үйге бізден бұрын И.Х.Жорабеков бастаған бүкіл республика активі кіріп, шай-су ішіп, рахметтерін айтып шыққан екен. Қонақ үйге келіп, бөлмелерімізге тарадық. Сағат 1600-де бәріміз облыстық Юнус Раджаби атындағы музыкалық драма театрында өтетін салтанатты жиналысқа баратын болдық. Белгіленген уақытта ақсақалдарды алып драматеатрға келдік. Зал салтанатқа қатынасушыларға лық толған екен. Жиынды ұйымдастыру комитетінің төрағасы И.Х.Жорабеков ашты. Баяндама үшін сөзді республика Президенті И.Каримовқа берді. Ол кісінің негізгі тоқталған мәселесі - Республиканы сәл кем ширек ғасыр басқарған белгілі партия және мемлекет қайраткері Ш.Рашидовқа және бүкіл өзбек халқына нақақтан жала жабылып, “Мақта ісі” деген атаумен Мәскеудің қыспағына түскені, әділетсіздік туралы болды. “Сол кездегі Мәскеуден келген” “десанттардың” мақсаты - жергілікті жердегі Ш.Рашидовқа қарсы адамдардың қолдауымен, барлық Өзбекстанда жасалған жақсы өрлеу кезеңдерін жоққа шығару, түрлі жалалар жабу, халықтың ар-ожданын қаралау еді. Сол себепті, Жызақтың орталығындағы екі рет Социалистік Еңбек Ері атағын алған Ш.Рашидовқа орнатылған бюстті алып тастауы, көмілген мәйітін қайта жерлеуі сияқты адамгершілікке, пендешілік шеңберіне сыймайтын сорақылықтар болды. Республикада жаппай тергеу, тінту, абақтыға жабу, басшылардың барлығын жанұяларымен қоса тінту, қорлау, азаптау кезеңі болды. Міне, бүгін осы мәселені біздер, республикамыз егемендігін алған соң қайта қарап, әділеттік пен ұлтымыздың ар-намысын қорғап, орынсыз қаралағандарды ақтап, абыройын өз орнына қоюға қаулы жасадық. Бұл мәселені еліміздің ең ұлы азаматы Ш.Рашидовтан бастап отырмыз. Ол кісінің барлық жақсылықтары, атақ-шендері қалпына келтіріледі. Сол үшін жиналдық. Онан соң басқа кісілердің мәселелерін Жоғары Кеңестің арнайы комиссиясы көріп, Жоғары сотқа енгізеді.

Жұрт ду қол шапалақтап, орындарынан тұрып қолдап, қуаттады. Онан соң, бірінші болып Д.А.Қонаев, Түрікменстаннан М.Гапуров, Тәжікстаннан И.Саматов, тағы басқалар сөйлеп, қолдап қуаттап, рахметтерін жаудырды. Баяндаманың мазмұнын сараптап, өткенге ой салсақ, менің алған әсерім арықта ағып жатқан суды кері қарай ағызғандай болды. Себебі, 7-8 жылдан бастап, Мәскеу қоғамының пікірі, тіпті сол залда отырған басшылардың біразы Рашидовтың Өзбекстандағы басшылық, қайраткерлік қызметтерінің тек көлеңке жақтарын іздеп, оны түрлі басылымдарда әсірелеп, бояуын қойылтып жазған еді. Мен өзім 1984 жылғы маусымда өткен, КОКП ОК-нің хатшысы К.Лигачев қатысқан, Өзбекстан Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің ХVІ пленумында өз құлағыммен естіген сөздер естен шығарлықтай емес еді. “Ш.Рашидов жан-жағындағылардың барлығын гипноздап қойған, айлакерлік жасаған”, “шарафрашидовщина” деген сөздер бірінші рет айтылғанды сонда. Онан соң Өзбекстан Компартиясының ХХІ съезінің қарсаңында болған тартыстар ұмытылған емес-ті. Орталық Комитетінің есепті баяндамасының жобасын Пленумда талқылау кезінде Орталық Комитет мүшесі, сол кездегі Жазушылар Одағының төрағасы Сарвар Азимов төрде отырған И.Б.Усманходжаев, В.П.Анишевқа - Орталық Комитеттің екінші хатшысына қарап, Рашидовты қаралауды тоқтатып, баяндамадан алып тастауды талап етті. “Съезде Орталық Комитеттің хатшыларын сайлауымыз керек, кімді сайлайтынымызды анықтап алу қажет. И.Б.Усманходжаев республиканы басқаруға қабілеті, білімі жетпейді, бүкіл өзбекстандықтарды аяқасты, қор қылып отыр”, - деп тікелей “шабуылға” шықты. Онан соң Наманган обкомының бірінші хатшысы болып қызмет істеген Ибрагимов Мырзаолим және оның екінші хатшысы болған Н.Руденко шығып, “Рашидов кезінде Орталық Комитет жағынан әділетсіздік болып, қызметтерінен орынсыз кеткендерін, бұған себепші болғандар “Пап” агроөнеркәсіп бірлестігінің төрағасы, Социалистік Еңбек Ері Ахмаджон Одилов және жазушы Караматовтардың жерлестік теріс пиғылдары, бүкіл облысты басқаруды өз қолдарына уыстап отырғысы келгендігін” ашына айтты. Бұл Пленум айтыстартысқа айналып, көзделген мақсатқа жету екіталай болып қалған кезде, залдың артқы жағынан бұрынғы Министрлер Кеңесінің төрағасы қызметін атқарып келген Н.Ж.Худойбердыев трибунаға шығып, өз пікірін былай айтты да:

“Құрметті жолдастар, егер біз ел боламыз десек, халыққа қызмет етеміз десек - бірігейік.” Бүгінгі дау-дамайды басқа уақытқа, басқа залға қалдырайық. Бүгін мына алдымызға тартылып отырған баяндаманы саяси-экономикалық тұрғыдан терең көріп шығып, жақсартайық. Орталық Комитетті, оның басшыларын сайлап алайық. Жаңадан жұмыс бастайық, сол үшін келіңдер, бірігейік!” – деп ұран тастады. Залдағы дау, айғай-шу су сепкендей басылып қалды. Жиналыс өз бағдарламасымен, әрі қарай жүргізілді де, тиісті қаулылар қабылданды. ХХІ съезде И.Б.Усманходжаев жасаған баяндамада, сөзге шыққан делегаттар, әсіресе Рашидовтың ең сенімді жандайшабы болып жүрген қызметттестері Орталық Комитеттің, оның басшыларының жұмыстарын бүтіндей қаралап шықты. Бұл жерде Мәскеудің тікелей ұр да жық нұсқауы, тапсырмалары айқын көрініп тұрды. Онан соңғы тіршіліктер көпшілікке белгілі “Мақта ісінің” айналасында болды. Москвалық тергеушілер Т.Гдлян, А.Ивановтар бүкіл Өзбекстанды дүрліктірді, әсіресе жоғарғы сатыдағы басшыларға қатты шүйлікті. Орталық Комитет хатшылары, Министрлер Кеңесі басшылары, облыстық партия комитеттерінің бірінші хатшылары, көптеген аудан, шаруашылық басшылары тергеуге түсіп, сергелдең болды, абақтыға жабылды. Барлығы болып 25 мыңға жуық үлкенді-кішілі басшыларға айып тағылды, бүкіл Өзбекстан халқына үлкен қара дақ түсті. Ш.Рашидовты ақтау осы қара дақтан бүкіл өзбек халқын ақтаудың алғашқы батыл қадамы еді. Бүкіл іс-шара халық үшін өте жағымды, қолдау табатын әрекет болатын. И.Каримовтың Президенттік дәуірінің басында жасаған ерлігі, батылдығы, бір жақтылығы, халқының алдында үлкен абыройға кенелтті. Әрине, залдан шыққан кезде, кейбір кісілердің бет-келбеттері сұрланып, күңкіл сөздер айтқанын байқадық. Бірақ бұл күңкілді көпшіліктің қуанышы, орнынан тұрып ду-ду қол шапалақтауы, қуанышты көздерінің жарқылдары, көтеріңкі көңіл күйлері басып, жоқ қылып жіберді. Онан соң Өзбекстан Республикасы Жоғары Кеңесі сессиясында арнайы комиссия түзіліп, кезінде Т.Гдлян, А.Иванов, тағы басқалар жағынан қуғынға түскен, сүргін болған басшыларды ақтау (реабилитация) жағы қарастырыла бастады. Екі жылдың ішінде олардың бәрі ақталып, бала-шағасы, отбасыларымен қауышты. Көпшілігіне қызмет берілді, кейбіреулері қазірдің өзінде үлкен лауазымды қызметтерді жақсы атқарып жүр.

Әрине, бұл ел басына түскен ауыртпалық науқан Ш.Рашидовтың туыпөскен жері - Жызақты да шарпып өткен-ді. Ол кісіге жақын деген сылтаумен Жызақ облыстық партия комитетінің хатшысы абақтыға жабылды. Облыстық Ішкі істер басқармасының бастығы генерал кенеттен көз жұмды. Жызақ қалалық комитетінің бірінші хатшысы, облыстық халықтық бақылау комитетінің төрағасы, кәсіподақ комитетінің төрағасы партиялық жазасын алып, қызметтерінен кетті. Оңдаған аудан, шаруашылық басшылары, мақта тазалау зауыттарының директорлары, орта буындағы қызметкерлерге дейін жауапқа тартылды. Мырзашөл ауданының мақта зауытын, шаруашылықтарын Т.Гдлян тобының екі тергеушісі алты ай жатып тексерді. Бірақ ілінетін ілмек таба алмай, сарсаң болды. Ақырында топшылап айып қойды, Иіржар зауытының біраз басшыларын, адал кісілерді жауапқа тартпақ болып, құжат түзді. Сотқа барған кезде ол құжаттардың дәлелсіздігі анықталып, алты ай жүрген жүрістері, жасаған жаласы жоққа шығып, жеңіл-желпі жазамен көпшілігі қатарға қайта қосылды. Бұл жағдайды көп кісілер түсіне алмай,”неге бұлар аман қалды” деп таңырқап, тіпті көре алмағандары да болды. Міне, осындай 1937 жылғы науқанды еске түсіретін 4-5 жылды Өзбекстан халқы өз басынан өткізді. Ақыры жақсы болып, Ш.Рашидов бас болып ақталып, елдің көңілі жайына түсіп, барлық ынта-жігері, ықыласы жаңа басшылардың жақсылықтарына аударылды. Осындай ақтау жиынынан соң, көтеріңкі көңіл күйімен Елбасы И.А.Каримовтың қатысуымен берілетін қонағасына келдік. Димекең басшылардың бұл игілікті жұмысын өте жоғары бағалап, тост көтерді. Президенттің батылдығын, Тәуелсіздіктің кереметін халық, әрбір адам сезініп отырғандығын, көптің алғысын алатын тарихи шешім екендігін басабаса айтты. И.Каримов орнынан тұрып, Димекеңді құшақтап сүйіп, шынаяқтарын соғыстырып, дән риза екендігін сездірді. Сол жерде дүйсенбі күні сағат 1000-де резиденциясында күтетіндігін де айтқан екен. Белгілі қайраткердің мерейтойы осылайша жақсы аяқталды. Келесі күні қазақстандық делегацияны қадымғы тарихи орын - Самарқанға жол сапарға алып шықтық. Облыстың шекарасында әкімнің орынбасары А.Нуруллаев күтіп алды. Тарихи жәдігерлігі мол қаламен танысу Ұлықбектің обсерваториясынан басталды.

Осы жерде күтіп тұрған экскурсовод бірден тарихты айтып, ғарыш әлеміндегі жұлдыздарды зерттеудегі Ұлықбектің ғылыми жетістіктерінің дүние жүзінде сол уақытта теңдесі болмағанын тұжырымдады. Онан соң “Шахи Зинда” қабырстанына бардық. Мұнда Димекеңнің көңіл қойғаны Халифа Саиид Аббас Ұлы Әзірет Құсамның қабырына зиярат ету болды. Әзірет Құсам – ағасы Аббастың ұлы. Оның анасы Хорис қызы пайғамбардың әйелі болған Маймунаның сіңлісі. Әзірет Аббастың төрт ұлы болған, бәрі де мұсылманшылықты енгізу жолында күрескен: 1. Фазл мазары - Шам уәлаятындағы Ярмұқ деген жерде; 2. Абдулло - Мекке маңындағы Тоиф уалаятында;

орнатып кеткен кесенесіне тас сандықтың ішіне салып жерлейді. Қазір Сұлтан Шахрух мырза, Мироншох, Мухамад Сұлтан және мырза Ұлықбектердің қабыр тастары бір күмбездің астында жатыр. Олардың рухтарына арнап Құран оқылып, бата жасалды. Самарқанның туристерден бос болмайтын тарихи жері - Регистан алаңы. Мұнда зәулімдігімен, Орта ғасыр сәулетшілерінің құрылыстағы өнерінің шыңын байқататын үш бірдей медресе бар. Олардың алдыңғы қақпалары бірбіріне қаратылып орналастырылғандықтан, ортасынан алаң пайда болған. Міне, осы алаң - Регистан. Шердор медресесі Ұлықбек медресесінің қарама-қарсы, күн-шығыс жағында. Бұл медересені 1628 жылы Жалаңтөс Бахадур құрдырған. Медресе Самарқандтағы ең көрікті ескерткіш, оның биіктігі қиялға сыймайды, үлкендігі көзді алады, бір алып таудай әсер қалдырады. Оның қақпасының жанына екі арыстанның (шер) суреті салынған, одан жоғарырақ арыстандардың басына нұр сәуле шашып тұрған күн, екі шетіне екі зәулім күмбездер, әр күмбездің ең төбесіне гүлшоқтардың суреті салынған. Тілләқары жәми мешіті “Ұлықбек және Шердор” медресесінің терістік жанында құрылған. Қала халқы қазірге дейін осы мешітте жиылып намаз оқиды екен. Бұл медресені де Шердордан он жыл кейін Жалаңтөс Бахадур салдырған. Жалаңтөс Бахадур деген кім болған деген сұраққа жауап беретін болсақ, ол кісі жас кезінде Бұхара хандығында қызмет еткен. Кейінірек жиырма жылдың маңында Иномкулихонның тұсында Самарқанның Бегі болған. Қазақтың Кіші жүзінің Алшын атасының ұрпағы. Жалаңтөстің қабыры Самарқаннан 8 шақырым жердегі Дағбит қыстағында, Махдулли Әзімнің аяқ жағында жатыр. Бұл тарихи ескерткіштерді көзімен көріп, құлағымен анық деректерді естіген қазақстандық қонақтар таң қалды. Таңдайын қағып, рухтары бір көтеріліп қалғандай болды. Өзбек тарихшылары Жалаңтөстің ұрпағы қазаққа тірелетіндігін, оның оңдаған жылдар Самарқанды шапқыншылықтан қорғағанын ашық айқын жазғысы келе бермейді. Тек айтатыны - “алшын ұрпағынан еді” деп қысқа қайырады да қояды. Жалаңтөстің құрдырған зәулім екі бірдей медреселері Самарқанды сәулеттендіріп, Регистан алаңын әсемдікке көз тоймайтын етіп аспанмен таластырып тұрғанда, бұл тарихи деректің көзі тұрғанда несіне тарынады екен. Шығыс тарихшыларының бір сөзі бар “Тарихты алдағанмен, халықты алдай алмайсың”, - деген.

Бүкіл түркі халқының рухани бабасы атанған Әзірет Сұлтан Қожа Ахмет Иассауи мақпарасын құрдырған Әмір Темір екендігі ашық айқын жазылып та, айтылып та жүр ғой. Тарихи шындықтар өз орындарын алатын кез келді. Осылай жүргенімізде түскі мерзім ауа бастағанын білмей қалыппыз. Түс кезінде Самарқанд облысының бірінші басшысы Полат Әбдірахманов өз саябағында Димекең бастаған делегацияны қабылдап ас-су берді, шапан жапты, сувенирлер табыс етті. Онан соң, Елдардың досы Тахир Яхяевтың үйіне қонақ болып бір-екі сағат отырып, кейінірек Жызаққа қайтып келдік. Мен Мырзашөлге келіп, ертеңгі қонақтарды күтіп алу дайындығын жігіттермен ақылдасып, бірқатар мәселелерді келісіп алдық. 8 қараша күні таңертеңгі шайды Жызақта тұратын іскер жігіт, бауырымыз Қарсыбай Тажидиновтың үйінен ішіп алған соң, қонақтар Мырзашөлдің кіндігі Гагарин қаласына бет алды. Бұл жүріс ресми емес еді, тек біздердің (менімен, Тоқсанбаев Бекежанның) өтініштеріміз бойынша келе жатыр едік. Сондықтан ресми кісілерден Үкібаев Артықбайдан басқа кісілер болған жоқ, онысы да бізге дұрыс болды-ау. Аудан орталығына кіріп келгенде, көзіне түскен кең көшелер, екі қабат ғимараттар, көк желек әсем ағаштар Димекеңді біраз толғандырған сияқты, “Оу, мұнда үлкен қала салып жіберіпсіңдер ғой” деп қалды. Дүние жүзін таң қалдырған, адам баласының тарихында алғаш рет ғарышқа ұшып ерлік жасаған Ю.А.Гагариннің ескерткішінің алдында адамдар ығы-жығы болып кеткен. Үлкен көшемен сол тұсқа келіп тоқтап, машинадан түстік. Аудан еңбекшілері алаңның екі жағына жайғасыпты, ортадан жоғары қарай өтетін жол қалдырған. Мұнда ауыл ақсақалдары, шаруашылық басшылары жалпы қала жұртшылары жиналған еді. Димекең жол жөнекей қолы жеткен кісілердің барлығымен сәлемдесіп, тепкішекпен жоғары қарай өрледі. Негізгі мақсат - ол кісіні халықпен кездестіру, елмен таныстыру еді. Осы кездесуге арналған жиынды мен ашып бердім, осында қатысып отырған ақсақалдармен, ауыл ақсақалдарымен, еңбек ерлерімен таныстырдым. Солардың ішінде үлкен құрметпен атағаным Қынабек Үкібаев - Социалистік Еңбек Ері, Мырзашөлді игеруге соғыстан кейінгі жылдары, онан соң орасан еңбек сіңірген Инобат апа Ахунова, аты әлемге белгілі Социалистік Еңбек Ері атағын екі рет алған механизатор Турсуной Ахунованың туған сіңлісі, бізде “Өзбекстан” кеңшарының директоры, екі рет Совет Одағының Жоғары

кеңесінің депутаты болып сайланған, апасының жолын қуып, механизатор кәсібін меңгеріп, Мырзашөлді игеруді қатардағы механизатордан бастап, үлкен шаруашылық басшысына дейін көтерілген. Ілияс қажы Пахтакор ауданында жасайтын елдің ақсақалы, білермендігімен, ақыл-парасатымен қиын-қыстау кезеңдерді басынан аман-есен өткізіп, қарттықтың рахатына бөленіп жүрген кісі. Онан соң аудан тарихымен, экономикасының өркендеу жолымен таныстырдым. Аудан 1967 жылдың басында құрылған кезде, нақ осы Гагарин қаласы кішкене құрылысшылар поселкесі еді, жан-жағы мидай дала (Шымқорған совхозының жайылымы) еді. Енді міне, 50 мың гектардан астам жер игеріліп, “Ақ алтын”, “Достық” және “Арнасай” аудандары бөлініп шықты. Ауданның қазіргі жер көлемі 30 мың гектардан астам сулы жер, арнайы жобамен мақта егуге мамандандырылған, 50 мыңнан астам халқы, жартысынан көбі жергілікті қазақтар жасайды. Жылына 60 мың тоннадан астам мақта шикізатын, 15 мыңнан астам жүгері және бидай, көптеген мал өнімдері, жеміскөкөніс өндіретіндігімізді айттым. Онан соң сөзді Д.А.Қонаевқа бердім. Д.А.Қонаевтың Ю.А.Гагарин ескерткішінің алдында сөйлеген сөзі: “Сіздерге қазақ халқынан үлкен сәлем! Сіздердің жұмыстарыңыз күшті екен, шаруаларыңыз мықты екен. Бала-шағаларыңыз аман болсын, еліңіз өсе берсін. Мен қызметтен кеткен адаммын. Бірақ газеттерден, ақпарат құралдарынан Сіздердің жағдайларыңызды жақсы білемін. Мен кездесулерде, жиналыстарда сөз сөйледім, журналистермен сұхбат жасадық. Бірақ қиыншылықтар бар, бірақ Сіздер оны жеңесіздер, оған мен толық сенемін. Мен өзіммен қатар, қызметтес болған досым Ш.Рашидовтың 75 жылдық мерейтойына келдім. Той өте жақсы өтті. Сіздерге айтарым, құдай тілектеріңізді берсін, әруақтар риза болсын. Өмірлеріңізге жақсылық, табыс тілеймін.” Онан соң Димекеңе “Тың игерушілер Сарайын” көрсеттік, ол жерде аудан өнерпаздарының ән-күйлерін тыңдап ризашылық білдірді. “Тың игерушілер” сарайының сәулетіне өте жоғары баға беріп: - Мынау керемет құрылыс болған екен, рахмет Сіздерге, деп пікірін білдірді. Алдын ала белгілегендей ас-су үшін, біздің жанұямызға келіп кетуін өтіндім. Ол кісі бұл шақыруды өте жылы қабылдады. Бұл отырысқа елдегі ауыл ақсақалдарын арнайы шақыртқан едім, Димекеңмен көрісіп, азырақ болса да сұхбаттасып әңгімелесіп қалсын, елдің, халықтың жағдайымен таныссын деген

мақсатта. Үйге келсек, бірқатар қонақтар келген екен. Жаңадан қонақ күтетін бөлме құрдырған едік, сол мейманхананың бірінші құрметті қонағы болып отырған Димекең болды. Ол кісінің жанында С.С.Жиенбаев, Т.Назарбеков жұбайымен, одан бері қарай Мырзашөлдегі - Ахунова Инобат, “Ақ алтыннан” - Үкібаев Қынабек, жанында ол кісінің ұлы Артықбай, екінші жағында Пахтакордан - Ілияс қажы Омарұлы, Фарыш ауданының “Шымкорған” кеңшарынан Саттар Шахабаев, Шәріп Төрегелдиев, ол кісілерге Фарыш ауданына үш рет қайта сайланып басшылық жасаған, екі республиканың “Еңбек сіңірген мал шаруашылық қызметкері” атағы бар Сәрсенбай Есімов кейінірек қосылды. Оң қанатта Шымкент облысының әкімінің орынбасары Зауытбек Тұрысбеков, оларға Мақтааралға іс сапарымен Павлодардан келген Сыдықов Тито, Олег Кошевой, Киров ауданының әкімі Омарбек Нұржанов, сол ауылдағы бауырларымыз Жаппар Әбдәзімов, Мырзакелді Кемелов, сол қанатта аудан басшылары Тұрдықұл Искандеров, Нұртаза Төлебаев тағы басқа жігіттер қызмет жасады. Отырыста асабалық жасаған белгілі ақсақал Бекежан Тоқсанбаев болды. Бірінші орындыққа отырғаннан қонақтарға, әсіресе, Димекеңе өте қатты әсер еткен ауданнан шыққан белгілі айтыскер ақын, көптеген халықаралық айтыстардың жеңімпазы Бөрібай Оразымбетовтың толғауы болды. Кейінірек бұл толғаудың аты “Атаның ақ батасы” деп айтылып жүр.

Той жасап Шарафтай асылына, Безенді Жызақ қызыл-жасылына. Қос перзенті қауышты екі елдің, Үлгі болған достығы ғасырына. Ағайының күтіп ап алыстағы, Өзіңмен қуанышпен табысқаны. Шараф ака тойынан шаршамай-ақ, Есен-аман келдің бе, “Арыстаным!”. Ақ көңілмен келдің бе, Димаш аға, Еліңе ақ батаңды сыйлашы аға. Қандай бақыт қазақ болып туылғаның, Басқа елдің маңдайына қимас аға. Өзіңдей асыл жанға төрім дайын, Жүз жаса, көрмегейсіз өмірде уайым. Алаштың басшылары бас қосқанда, Қалайша жыр толғамас Бөрібайың. Жырларымның пердесі, түрілді енді, Көмейден ағытайын жырымды енді. Бегім аға, бақыттысыз, бақыттысыз, Еліңе тірі аруақ, қыдыр келді.

Айналдым Димаш аға тұлғасынан, Ақсақалға арнадым бір асыл ән. Өсербай, Көбей қажы шөпшегімін, Сусындаған бабалардың мұрасынан. Ағажан, ақ ұлпалы белге келдің, Ақсақалды тыңдаған елге келдің. Ақындарды басына көтеретін, Мырзашөлдей киелі жерге келдің. Құнарлы Мырзашөлдің жазығы да, Айналды ақ мақталар азығына. Қонағы шай ішкенше тойынады, Іргеде байлаулы ат қазығына. Келгенде Димаш аға ғасырдай боп, Қалай ғана шыдасын шашылмай көп. Шалдарым бар бұл күнде сиреп қалған, Әжемнің қалған қара шашындай боп. Елім Сізді көруге жатты асығып, Көңілдері ақ мақтадай қатты ашылып, Бегім аға Серікұлы басқарып тұр. Қасқайып хан-тәңірдей таққа шығып.

Ақындар шабыт туса жырға асығар, Еңбек Ері жұлдызды тұлғасы бар. Ел аузына ілінген еңбегімен Үкібаев Қынабектей құрдасың бар. Елім тапқан арасынан шешімдіні, Саңқылдап топты жарған кесімді үні. Сыр бойы қазағының Ақсақалы. Төрде отыр Сәрсенбайым Есімұлы. Тарихында Мырзашөлдің ғасырлар бар, Шөл даланы гүлдетіп тасынған бар. Тоқсанбаев, Сардаров, Тұрсынбаев, Мінтаев дуалы ауыз асылдар бар. Құшып тұрып дедің-ау “Қара бала”, Бола бер ақылдардан дана бала. Димаш аға, ақ батаңыз қабыл болса, Ағарып кетемін-ау, бара-бара. Рахмет ақ батаңа, алғысыңа, Бұл бала ата-ананың жалғызы да. Әзірет Әлі Шаһрияр қылышындай, Қайрап кеттің мені де алғы сынға.

Балам дедің, “Өмірде баққа бас ұр!” Ел есінде мәңгіге сақталасың, Мырзашөлдің мінгізген Ақбоз атпен, Ақсақтап Астанаға аттанасың, - деп қайырғанда, жұртшылық ду қол шапалақтап, дән риза болды. Әсіресе, Димекең қатты қол соқты. Дастархан жанында Димекең ашық-жарқын көңілді отырды. Қазақ атамның әдет-ғұрпы бойынша қонағасы тартылды. Алдына келген қойдың басына қарап отырып, екі құлағын екі ұлым: кенжетайымыз Мырзаға және студент Маратқа өз қолымен берді.

Онан соң тост сөйлеп, “Бүгін Өзбекстанда жүргенімізге бесінші күн болды. Қайда барсақ та, үлкен құрметпен, сыйластықпен қарсы алып жатыр. Бұл үшін рахмет. Мұндай кезде тост айтудың өзі қиын. Баяғыда бір молда кісі намаз оқып отырып “Ассалаумағалейкум, Рахматулла” деген қағиданы ұмытып қалған екен. Сол сияқты мен де біраз ойланып тұрмын. Осы кезде мына ақсақалдар жасың қаншада десең, мұңайыңқырап алпыста, жетпісте деп жауап береді. Мен айтар едім - ердің жасы екі елу, сондықтан барлығыңызға ұзақ өмір тілеймін. Мен бұл аймаққа көптен бері келе алмап едім. “Елу жылда ел жаңа” демекші, көптеген өзгерістер болыпты, оның үстіне мына жаңа заман келді. Көп ұзамай-ақ, Қазақстан да, Өзбекстан да бұл қиыншылықтардан өтіп кетеді. Себебі, еңбекшіл халқы бар, оны басқарып тұрған мықты жігіттері бар. Олар барлық мәселелердің шешімін табады. Сіздер белді мықты байлап, еңбекті жасай беріңіздер.

Мына үйінде отырған Бегім ауданның басшысы екен. Мырзашөлден үлкен, тамаша қала салыпсыздар. Көзбен көріп, қуанып қалдық. Мырзашөлдің, қуаң даланың қайда екенін білмей қалдық. Бұл атқарған жұмыстарың үшін үлкен рахмет. Мен, Өзбекстанды ширек ғасыр басқарған Шараф Рашидовтың 75 жылдық мерейтойына келдім. Ол кісімен 40 жылдан астам қоян-қолтық дос болып, қатар қызмет атқардық. Істеген жақсы жұмыстарының барлығы көз алдымда. Журналист Икрамов “Өтті, кетті, бітті!” деген тұжырым жасапты, дұрыс емес. Сендердің ел басшыларың Каримов Исламның істеп жатқан жұмыстары өте маңызды, өте мықты. Мұндай іске көп басшылар шыдай алмайды. Шараф Рашидовичты ақтау үлкен адамгершілік. Басқа республикаларда не болып жатыр? Мынау көршілес Тәжікстан Республикасының басшысы С.Расулов не күндер көрмеді? Біраз уақыт Мәскеуге кетті, онан соң Того мемлекетіне, соңында өмірден озды. Қазір ешкімнің есіне түспейді, ешкім елемейді де. Бұл дұрыс емес. Каримовтың жұмысы тіптен басқаша, болашағы жақсы. Мұнда келгенде бір-екі күнде қайтамын деп едім. Ол кісінің өтініші бойынша дүйсенбі күні кездесетін болдық. Біраз кеңес сұрамақшы шығар. Осында отырған қазақтарға оң көзіңізбен қараңыз, бірге болыңыздар, дініміз бір, тіліміз бір демекшімін. Біздің заман басқа еді. Көп нәубеттен кейін 2,7 миллион қазақ қалып еді, қазіргі есептер бойынша дүниеде 13,0 миллионнан көбірек деген деректер бар. Халықпен бірге жұмыс істедік, мен жалғыз өзім істеген жоқпын. 43 қала құрдық, 2000-нан астам совхоз, 20-дан көбірек жоғары оқу орындарын аштық. Бұл барлығымыздың жұмысымыз. 1955 жылы қойдың саны 18,0 миллион болса, 1986 жылы 36 миллионға, ірі қара мал 4 миллионнан 9 миллионға жетті, құс саны бірнеше есе асты. Бұл заманды бұзған М.С.Горбачев болды. Қазір қиыншылықтардан өте білу керек, шыдамдылық керек. Сөз араларында Мырзашөлде белгілі күйші, осы өңірдегі атақты шертпе күйдің шебері Ақбаланың жиені Шағдар Ақылбеков күй тартып, өте нәзік сазды, жүрек толғандыратын дүниелерді шеберлікпен орындап, қонақтардың құлағының құрышын қандырып отырды. Қонақтар төрт сағатқа жуық отырған соң, бата жасалып, аттануға ыңғайланды. Димекең кетерде жанұямызбен,

балалар, немерелерімізбен суретке түстік. Жұртшылық көптеген кітаптарды ұсынып, қолтаңбасын алып жатты. Сол күні қазақстандық қонақтар Ташкент облысындағы “Зеңгі ата” мақпарасына барып зиярат еткен. Онан соң арада бір күн демалып, Елбасының қабылдауында болды. Сонда сұхбат құрып, ол кісінің қолынан әсем зерлі шапан киіп, Алматыға аттанып кетті. Кейін де Димаш ағаның жағдайын сырттай біліп тұрдық. 1993 жылы 23 тамыз күні өзінің ең жақсы көретін білікті, ұстазы, қазақтан шыққан алғашқы инженер Мұхамеджан Тынышбаевтың 110-жылдық мерейтойына барып, қайтарда Алакөл маңында демі таусылды. Ол кісінің қазасы бүкіл халықты күйзелтті. Алматыдағы Опера және балет театрында қоштасу рәсімі болған. Сол жерден “Кеңсай” зиратына дейін халық көшеге гүл шашып, ақырғы сапарға аттандырған. Иә, асыл ағаның қазасы алыста жүрген біздің жанымызға қатты батып, жүрегімізді қан жылатты. Бірақ, ажал шіркінге айла бар ма? Тек топырағың торқа, жаның жәннатта болсын деп, сырттай тілек білдірумен қатар, әруағына арнап Құран оқыттық. Димекеңнің Өзбекстанға сапарын бастан аяқ таспаға басып, фотосуретке түсіріп, альбом жасадық. Ол кісіге өз қолымен табыс етуге ниет жасап едім, өкінерлігі сол, үлгере алмадым. Сондықтан Д.А.Қонаев қорының төрағасы Елдар Қонаевтың қолына табыс еттім. 3. Д.А.ҚОНАЕВТЫҢ 90 ЖЫЛДЫҚ МЕРЕЙТОЙЫ 2002 жылдың қаңтар айының басында Өзбекстандағы Д.А.Қонаев қорының төрағасы Қ.Абдуахатұлы қоңырау шалып, Алматыда 10-12 қаңтар күндері Д.А.Қонаевтың 90-жылдық мерейтойы аталып өтетіндігін, ол тойға Өзбекстаннан делегация құрамында менің де бар екенімді хабарлады. Мен Алматыға ұшақпен баратындығымды айтып, өз дайындығымды көре бастадым. Димекең 1992 жылы Өзбекстанға келген кезеңінде түсірілген фотосуреттерден альбом жасап, бейнетаспаға басылғандарын реттеп, Алматыдағы Д.Қонаев атындағы қорға, яки ашылатын болса, мұражайына тапсыруды о бастан ниет етіп жүрген едім. Өзімнің ұлы адам алдындағы адамгершілік бір міндетімнен солай құтылуды ойлаған едім. Осы оймен Ташкентке барып, суреттерді тез реттестіріп, фотостудияға тапсырыс бердім де, 9 қаңтарға Алматыға ұшаққа билет алдым.

Сол күні Қ.Абдуахатұлы екеуміз Алматыға ұшып келдік. Бізді сонда жұмыс істейтін ұлым Марат күтіп алды. Бақтиярдың үйінен түстеніп алып, Д.А.Қонаев қорына келдік. Онда бізді қордың төрағасы Елдар Асқарұлы жылы шыраймен күтіп алды. Барлығы біздің келгенімізге қуанып, көңілдері көншігендей болды. Сол жерде тойдың өткізу ретімен, жасалған бағдарламасымен таныстық, дайындалған ескерткіш сувенирлерін қабылдадық. Мерейтой бағдарламасы бойынша 10 қаңтар күні Қазақтың Ұлттық Ғылым академиясының “Ғалымдар үйінде” Д.А.Қонаевтың 90 жылдығына арналған ғылыми конференция болады екен. Оның бағдарламасына менің “Қазақ-өзбек қарым-қатынастары және Д.А.Қонаев” деген тақырыптағы баяндамам енгізіліпті. Әрине, бұл жағдай қатты ойландырды, дегенмен 7-8 минуттік сөз дайындадым. Конференцияны қор төрағасының орынбасары К.М.Аухадиев кіріссөзбен ашты. Негізгі баяндаманы Ресей Ғылым академиясының корреспондентмүшесі, Қазақ Ғылым академиясының академигі Б.А.Төлепбаев жасады. Меніңше, баяндама ескі мәнерде, сүреңсіз, оның үстіне орыс тілінде әсерсіз оқылды. Баяндама залдағы отырғандарға онша ұнамады-ау деймін. Мен жалпақ қазақ тілінде сөйледім, мақсатым - Өзбекстандағы қазақтардың өз тіліне құштарлығын, тіліміз бұзылмағандығына көздерін жеткіздіру еді. Сөзім жаман шықпаған сияқты, жұрт ризашылық білдіріп, қол шапалақтап, рахметін айтып жатты. Менен соң М.Шаханов сөйлеп, өлең оқыды. Өте әсерлі, мәнді шықты. Маған ұнағаны профессор С.Темірбековтың, Ж.Балапановтың, бұрынғы партия қызметкері А.Халықовтың сөздері болды. Профессор С.Темірбеков айтқан мына керемет сөздер жадымда жатталып қалыпты: “Біздің қазақ халқында көп байлық, дәулет болмаған. Олар үлкен, зәулім қалалар, сарайлар, өндіріс орындарын құрмаған. Қазақ халқының ұлан байлығы - өз бойындағы адамгершілігі, имандылығы. Ат жалында, жаугершілікпен жүргенде ешнәрсені көшіріп, артып алып кетпеген. Бар байлығы адамгершілігі, иманы бойында, қайда барса өзімен бірге, өз жүрегінде сақтаған. Д.а.Қонаев осындай ата-бабамыздан, тегімізден қалған үлкен адамгершіліктің, имандылықтың үлгісі еді. Біз жастарға ата-бабаларымыздың осы ізгі қасиеттерін Д.А.Қонаевтың мысалында уағыздап, үйретуіміз керек”.

Мәжілістің соңында А.Халықов маған арнайы келіп, қолымды қысты. “Сіздің сөзіңізді және Ж.Балапановтың сөздерін жаттап алдым” деп, ризашылық білдірді. Негізгі мерейтой салтанаты 11 қаңтар күні сағат 1600-де Қазақтың мемлекеттік академиялық Абай атындағы опера және балет театрында болды. Бұл салтанатта мен де сөйлейтін болдым. Мұның жауапкершілігі зор еді. Зал лық толы, қазақ зиялыларының кіл қаймағы жиналған: Мәжіліс депутаттары, Д.А.Қонаевпен үзеңгілес, бір қатарда болып, бірге қызмет жасаған Қазақстанның мемлекет қайраткерлері, Социалистік Еңбек Ерлері Б.Әшімов, Э.Х.Гукасов, бұрынғы Қазақстан КП Орталық Комитетінің хатшысы А.Күлебаев, министрлер, бөлім меңгерушілері, мәдениет және өнер қайраткерлері, жалпы алғанда ұлы адамға бас иіп, тағзым етуге келген көпшілік. Алдыңғы жорамал бойынша, кейбір сенбеушілер “Екі жүзден астам адам келмейді, сондықтан әдеттегідей студенттерден зал толтырылатын резерв жасайық” деп ұсыныс енгізген екен. Бірақ абырой болғанда, халық ығы-жығы болып, тіпті залға сыйыспай, қатарлардың арасында, жоғары жақта, есік алдында тік тұрып қалғандар көп болды. Салтанатты кәсіпқой әртіс жүргізді. Бірінші болып Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Құттықтау хатын оқып берді. Онан соң сахнаға Алматы қаласының Әкімі В.Храпунов шығып, қысқаша сөз сөйлеп, салтанатты мәжілісті ашты. Баяндаманы академик Баймұхамедов жасады. Басы қазақша, аяғы орысша, мазмұны Д.А.Қонаевтың тұлғасына, еңбегіне, халық арасындағы абыройына лайықты болмаған баяндаманы көпшілік құлықсыз қабылдады. Мұнан кейін мінбеге шыққан С.Жиенбаев, В.Шалов, тағы басқалар өте әсерлі сөздер айтып, жұртты өздеріне қаратып алды. Маған кезек келгенде, сахнаның жарығынан зал көрінбей, жазып алған сөзімді салмақтап оқып бердім. Ол төмендегідей еді: Құрметті бүгінгі салтанат қатынасушылары! Қадірлі той басшылары! Димаш Ахметұлының туған-туысқандары! Ташкенттегі Д.А.Қонаев және Ш.Рашидов атындағы қорлардың атынан, ұлы ағамыздың 90 жылдық мерейтойымен шын жүректен құттықтауға рұқсат етіңіздер! Орта Азияның жүрегі аталған ежелгі тас қала, қазіргі жас қалада жасаушы бауырларыңыздан жалынды сәлем жолдауға рұқсат бергейсіздер! Қадірлі достар!

Димаш Ахметовичтың ұлылығы, данышпандығы, үлкен адамгершілігі, бүкіл дүние жүзілік түрік әлеміне белгілі. Ол кісі жоғарғы лауазымды қызметте жүріп, тек қана Қазақстан халқының қамқоршысы болған жоқ. Ол кісінің ойөрісінің дархандылығының шапағаты көршілес, түбі бір, бауырлас халықтарға да тиіп жатқан. Орта Азия республикаларының басшылары қиын-қыстау кезеңдерде, Орталықта күрделі мәселелер туындаған мезгілдерде Димаш Ахметовичтен кеңес сұрап, ақылдаса отырып шешкен. Тарихта оған мысал өте көп, мен соның ішінде өз аузынан, көзбе-көз отырып есіткен жәйтті айтпақшымын. Өзбекстан ғалымдары, геологтары Бұхараның Мұрынтауында өте бай алтын өндірісін ұйымдастыруға болатын кеніш бар екендігін зерттеп, есептеп дәлелдеген. Осы жерден алтын кенішін ашу, өндірісті бастау бойынша Саяси бюроға қаулы жобасын кіргізеді. Бірақ Жоспарлау комитеті, әсіресе алпауыт “Средмаш” министрлігі (бұл мемлекет ішіндегі мемлекет екендігі белгілі) тікелей қарсы болып, қаулы қабылданбайды. Өзбекстан Республикасы басшыларының ұсыныстары кері қайтарылады. Сол кезде ол кісілер Димаш Ахметовичтың көмегіне жүгініп, қолқа салады. Әрине, Д.А.Қонаев бұл мәселеде ірі маман, ғалым ретінде терең зерттеп, мұқият қарап шығады да, Мұрынтауда алтын қорының молдығын, оның Одақтық экономикаға тиімділігінің жоғары екендігіне көз жеткізеді. Бұл мәселені көп қаржы керектігіне қарамастан, қайта қарауға, қаулы қабылдауға батыл ұсыныс жасап, қолдап-қуаттайды. Кешікпей Мұрынтауда алтын кеніші құрылып, оның жұмысы басталып кетеді. Қазіргі кезде сол кеніштің аймағында Навоий, Зарафшан және Үшқұдық қалалары құрылған. Әрқайсысында ірі кен байыту фабрикалары, ондаған рудниктер жұмыс жасап, 9999 белгісі бар, дүние жүзіне белгілі ең жоғары сапалы алтын өндіріліп жатыр. Өзбекстан Республикасының алтын-валюта қорының жартысына жуығы осы жердің байлығы. Бұл аймақта қазір жарты миллионнан астам халық жасайды, үлкен экономикалық-өндірістік уәлаятқа айналды. Осы байлық АҚШ мамандарын қызықтырып, олар да өз үлестерін қосып, біріккен өндіріс кәсіпорындарын құруда. Бұл елге болған жақсылық, елдің есінен кетпейді. Өзбек халқы, оның басшылары бұл мәселені өте жақсы біледі. жылы қарашада Ш.Рашидовтың 75 жылдық мерейтойына, ақталу және тазару рәсіміне Д.А.Қонаев барған кезде өзбек халық бұқарасы өте үлкен құрметпен күтіп алды. Үлкен-кішісі қолын алып, тағзым етті.

Ол кісі Өзбекстан Республикасы Президенті И.А.Каримовтың қабылдауында сұхбаттас болып, өзінің ақыл-кеңесін беріп, ризашылығын білдіріп кеткен. Қадірлі бауырлар! Ташкенттегі Д.А.Қонаев және Ш.Рашидов атындағы Халықаралық қорлар бір-бірімен тығыз байланыста, ұлы тұлғалардың асыл мұраларын ел арасына паш етіп, ол мұраларды жаңғыртып, жастарға жеткізуде бірқатар елеулі жұмыстар атқарып келеді. Қос алыптың атындағы қорлардың басшылары Қарсыбай Абдуахатұлы және Атамұрат Мұхамадиевтар Алматыдағы Д.А.Қонаев қорының төрағасы арқасында Ташкент қаласының нақ ортасындағы, тарихи болып есептелетін мөлтек аудандағы ескі “Саперная” көшесіне Д.А.Қонаевтың есімін беруге қол жеткізді. Сол көшеден өтіп, ол кісінің атын оқыған әрбір азамат рухына тағзым етіп, сыйынып өтеді. Сол сияқты Ташкент облысының Қыбрай ауданына қарасты “Қыпшақ” елді мекеніндегі қазақ-өзбек орта мектебіне Д.А.Қонаевтың аты берілді. Ол мектеп қазір республикадағы ең үлгілі мектепке айналған. Оған ата-аналар, жергілікті ел орасан ризашылық білдіріп жүр. Осы мектеп үздіктеріне Д.А.Қонаев атындағы стипендия белгіленіп, жыл сайын мектеп олимпиадасы қорытындыларына сай жеңімпаздарға тапсырылып тұрады. Осы қорлардың іс-әрекеттерінің арқасында халқымыз арасындағы “сыйға-сый, сыраға-бал” дегендей, Шымкент қаласындағы үлкен көшеге, Сайрам ауданындағы орта білім беретін гимназияға Ш.Рашидовтың есімі беріліп, екі қордың қамқорлығына алынды. Бұл игі істер жалғасын таба береді. Ұлы тұлға Д.А.Қонаевтың атындағы көше Астана қаласында да болатындығына сенеміз. Димаш Ахметович 1992 жылы Ташкентте, Самарқанда, Жызақта, Мырзашөлде болып, ел ақсақалдарымен, қатардағы бұқара халықпен, еңбекшілермен кездесті. Бұл кездесулерде өз ақыл кеңестерін берді. Ол кісі: “Екі елдің азаматтары еңбекшіл, басшылары да мықты жігіттер, қазіргі экономикалық қиыншылықтардан Сіздерді аман алып шығатынына толық сенемін. Сіздер тек белді мықты буып, аянбай адал еңбек ете беріңіздер. Сіздерді және ұрпақтарыңызды дәулетті, бақытты болашақ күтіп тұр. Бұған үлкен сеніммен жұмыс жасаңыздар” деген еді. Бүгінгі күні ол кісінің ұлы сөздерінің, болжамдарының куәсі болып отырмыз. Өз сөзімді бір шумақ өлеңмен аяқтауға рұқсат етіңіздер. Жақсының үлгісі

Жанып тұрған шамдай ғой. Данышпанның ақыл-кеңесі Халыққа берген балдай ғой. Осымен тыңдаушыларға рахметімді айтып, Елдар Асқарұлына алып барған сурет-шежіре альбомды тапсырдым. Ертеңіне 12-қаңтар күні Д.А.Қонаевтың бюсті қойылған алаңда қалың жұрт жиылып, гүл шоқтары қойылды. Онан соң, ол кісінің өмір тарихына арналған мұражай ашылды. Әрине, мұражай Д.А.Қонаевтың атына, еңбегіне лайықты кең де зәулім болып, келешекте жаңғырар деген үмітте кеттік. Мерейтой Д.А.Қонаев қорының жанындағы мейрамханада өтті. Мұнда сөйлеушілер де аз болған жоқ. Ұлы ағаның үзеңгілестері Б.Әшімов, Э.Х.Гукасов, С.Нұрмағамбетов, Ә.Нұршайықов, тағы басқалардың сөзі өте әсерлі де мәнді болды. Мен құттықтау сөзімді сөйлеп, рахметімді айтып кетіп бара жатыр едім, Бәйкен Әшімов шақырып алып, ұлтымыздың дәстүріне сай дастарханда тұрған ірі малдың басын маған өз қолымен ұсынды. Рахметімді айтып, ризашылықпен қабыл алдым да, дастархандастарымызбен бөліп-жарып дәм таттық. Бәйкен ағаның үлкен адамгершілігіне, ол кісінің ата-бабамыздан қалған салт-сананы сақтап, менің жасым кіші болса да, шеттен келген қонақ қой деп, қонақжайлылық көрсеткен ишаратына іштей риза болып қалдық. Осылай Қазақстанның зиялы қауымымен қауышып, ұлы кісінің тойын тойлап, әруағына тағзым етіп, көңіл күйіміз өсіп, жаңа бір күш-қуат алып, адамдардың ұлылыққа деген ықыласын, сүйіспеншілігін, табандылығын, айнымас достығын көріп, естіп, марқайып қайттық. Бір ұстаз шәкірттеріне “Адам даналығы дегеніміз не?” - деп сұрақ қойыпты. -Тәжірибеде, - депті бірінші оқушы. -Терең ойда, - дейді екіншісі. Ұстаз терең ойланып отырып, “Адам даналығы халықтың жадында қалудан басталады. Халықтың есінде сақталу даналықтың сындары мен салдары”, - деп өзі жауап берген екен. Міне, осы терең ой мен биік адамгершіліктің, имандылықтың іздері мәңгі өшпейтініне, ортаймайтындығына сеніммен қайттық. Ылайым, осылай жалғаса бергей… (Ескерту: Бұл материалдар Б.Серіковтің “Мырзашөлім – атамекенім” естелік кітабында жарық көрді).

Динмухамед Ахмедович Кунаев. Государственный деятель, благополучно проработавший на высших должностях Казахстана от строителя могучей советской империи тирана Иосифа Сталина до ее разрушителя – «демократа» Михаила Горбачева. Четверть века он был первым руководителем Казахстана и 15 лет совмещал эту должность с членством в Политбюро ЦК КПСС, по неофициальной иерархии являясь пятым человеком державы. Награжден тремя Золотыми звездами Героя Социалистического Труда, только у Леонида Брежнева звезд было больше – пять. Кунаев знал очень много тайн, многие из которых он унес с собой, сам, по существу, став загадкой. Он был незаурядной исторической личностью. Силе, красоте и обаянию его мог бы позавидовать любой голливудский киногерой. Однако он не только творил свое время, но и нес на себе все его приметы. Он созидал и ошибался. Вглядываясь в Кунаева, мы стараемся понять и свою новейшую историю, и, в конечном счете, самих себя. Как известно, у самого Динмухамеда Ахмедовича не было детей, поэтому сыновья его младшего брата Аскара Менлиахмедовича и Лейлы Мухтаровны Ауэзовой (династического брака власти и культуры), по сути, считались его детьми. Племянники ЭЛЬДАР и ДИАР – хорошо воспитанные молодые люди, шутят: «Природа на нас отдыхает». В них нет ни чванливости, ни раздраженности, ни комплекса «золотой молодежи». Эльдар - президент международного фонда Кунаева, а Диар по древнему казахскому обычаю, по праву младшего – единственный законный наследник всего достояния Кунаева. Они боготворят дядю и поведали нам семейные предания, связанные с ним. Своими воспоминаниями поделился также Михаил Исиналиев, который, долгие годы работая заведующим отделом культуры ЦК Компартии республики, имел возможность наблюдать за стилем работы Кунаева в непосредственной близости и знает немало дворцовых тайн. Точка отсчета Исиналиев: «Думаю, со временем о Димаше Ахмедовиче (сокращенное имя Кунаева – С.К.) будет написано много исследовательских работ, и он достоин этого. Хотя Казахстан в годы его долгого правления и не был независимым государством, Кунаев проявил себя как крупный и самостоятельный государственный деятель, пользующийся влиянием не только на уровне республики, но и Союза, по моему убеждению, до него ни один из казахских ханов, включая Абылай хана, не обладал такой властью.

О деятеле Кунаевского масштаба нельзя судить по тому, как он лично к тебе относился или что о нем в то или иное время говорили пресса и власть имущие. При описании его политического облика необходимо объективно освещать и достоинства, и недостатки, оценивая историческую роль не по словам, а по реальным делам».

Семья Элдарь: «Отец Динмухамеда Ахмедовича, мой дед Менлиахмед Жумабаевич Кунаев, родился в 1886 году в небогатой семье. В его роду были люди большой физический силы, и он не был исключением. С 14 лет он начал работать у известного Алматинского купца Исхака Габдулвалиева. Со временем стал приказчиком и даже был направлен в Ташкент заведовать филиалом торгового дома. Менлиахмед был самоучкой, но умел читать и писать на арабском, русском и казахском языках. Мать - Зухра Батировна - происходила из бедной крестьянской семьи. У них было 11 детей, но двое рано скончались. Из оставшихся 9 детей (7 сестер и 2 брата) старшей, Амине - апай, скоро будет 90 лет, младшей, Розе - апай – больше 60. Димаш Ахмедович, родившийся 12 января 1912 года, в семье был третьим, а мой отец, Аскар Менлиахмедович, 1929 год рождения, - предпоследним. Отец всегда шутит, что старшие, родившиеся до революции, забрали себе все лучше – стать, ум, талант. Младшие же были вынуждены из оставшихся ресурсов выстраивать себе жизнь. Скажем, рост дяди был 189 см, а отца – 172 см.» Кунаев о своей невесте (здесь и далее цитаты из книги «О моем времени»): «Зухра Шариповна Ялымова была очень привлекательной, начитанной, развитой и серьезной девушкой. Она понравилась мне с первого взгляда, и я сказал ей об этом. (Он познакомился с ней во время отпуска в 1938 году. - С.К.) В этот вечер (17 октября 1939 года) я встретился с ней. - Как ты смотришь, Зухра, - сказал я, - если в Риддер мы поедем вместе? (Там он работал директором рудника. – С.К.) Это было признание в любви и предложение Зухре стать моей женой. Она согласилась, и это были самые счастливые дни моей жизни. Я благодарю судьбу, что соединил жизнь с любимым, чутким, внимательным и обаятельным человеком. Наша веселая свадьба состоялась 18 октября на квартире у моей старшей сестры Амины…»

Диар: «Как только они поженились, дядя сказал, что жена должна постоянно быть дома и хранить тепло очага. По этому тетя никогда не работала, зато он сам работал по 16 часов в сутки». Исиналиев: «Поговаривали, что Зухра Шариповна имела большое влияние на своего супруга и вмешивалась в кадровые дела. Я думаю, такие разговоры не имели под собой никакой почвы. Может быть, она иногда просила устроить кого-нибудь на незначительную должность, но что касается министров, первых руководителей областей или других крупных постов – это исключается. Ведь и раньше, и сейчас видно, кто кого тащит наверх».

Взлет на вершине Кунаев: «В апреле 1942 года я получил телеграмму от Скворцова (первый секретарь ЦК республики. – С.К.), что вызываюсь в распоряжение ЦК КПК… 20 апреля меня принял Скворцов, это было в первом часу ночи. Тогда было принято работать до 3-4 часов утра. Мне было сказано, что я рекомендуюсь заместителем председателя Совнаркома КазССР, буду заниматься работой промышленности союзного значения. Мне срочно надлежит выехать в Москву для утверждения… …Состоявшийся (февраль 1954 г.) VІІ съезд КП Казахстана избрал первым секретарем ЦК Пономаренко П.К., вторым секретарем ЦК – Брежнева Л.И…» Эльдар: «Когда Леонид Ильич стал вторым секретарем, Димаш Ахмедович был президентом Академии наук КазССР, и дачи у них оказались рядом. Первое время Брежнев в Алма-Ате жил один, бывал в гостях у Кунаевых. И у них сложились дружеские отношения». Кунаев: «В марте 1955 года в Москве проходила сессия Верховного Совета СССР… Чтобы подготовить свое выступление, я пораньше приехал в Казахское представительство… и тут срочный вызов к Пономаренко. Они с Брежневым находились в кабинете постпреда. Поздоровались. Пономаренко спросил, чем я занят. Ответил: готовлю выступление. Они засмеялись, и Пономаренко сказал: «Не мучайтесь, выступать не будете… На бюро ЦК мы утвердили вас председателем Совмина республики, освободив от обязанностей президента АН КазССР… Что скажете на это?» Сказал: «буду выполнять директиву ЦК». «Мы так и думали», - заметил Брежнев. «Сейчас поедем в ЦК, - сказал Пономаренко, - представим вас Хрущеву. Будьте готовы, через десять минут выезд».

Хрущев принял нас очень вежливо. Поздравил меня, пожелал успехов в моей деятельности… Беседа продолжалось не более тридцати минут. Это была моя первая личная встреча с Хрущевым». Автор: «В выдвижении Кунаева на вторую должность в республике, конечно, важную роль сыграл Леонид Брежнев, который уже тогда далеко метил и хотел иметь своих сторонников на местах. Но и Никита Хрущев в преддверии решающего для него ХХ съезда КПСС хотел избавиться от сталинистов и вместо них выдвинуть молодых руководителей». Кунаев: «1959 год был для нас одним из самых трудных… На декабрьском Пленуме ЦК КПСС Хрущев резко критиковал меня и Беляева. Пришлось держать ответ и за известные события в Темиртау. Туда для наведения порядка прилетел из Москвы секретарь ЦК КПСС Л.Брежнев, я сопровождал его. Мне понравилась решительность Брежнева в те дни…» Автор: «На строительство металлургического комбината в Темиртау было согнано огромное количество рабочих, но, как всегда, не были создано элементарные бытовые условия. Рабочие жили в палатках, им негде было помыться и справить нужду, а самое главное – плохо решались вопросы с питанием. Вспыхнул бунт, рабочие пошли грабить магазины, и, добравшись до спиртного, многие из них напились и начали крушить все подряд, были даже столкновения с милицией. Леонид Брежнев принял крутые меры по подавлению «беспорядков» и явно перегнул палку, что привело к многочисленным жертвам. В то сложное время противоборства в партии и брожения в народе это могло стоить ему карьеры: надо было найти «козла отпущения». На Президиуме и Пленуме ЦК резко критиковались и Беляев, и Кунаев. Беляев стал спорить, а Кунаев, напротив, согласился с критикой и, мало того, взял на себя ответственность за эти события». Кунаев: «Дальнейший ход событий было нетрудно предугадать. 19 января 1959 года (Кунаев запамятовал, речь идет о 1960 годе) состоялся Пленум ЦК КПК с участием Брежнева. На пленуме Беляев был подвергнут очень резкой критике… Досталось… и мне. Пленум освободил Беляева от работы. В тот же день я был единогласно избран первым секретарем ЦК КПК». Исиналиев: «В первый раз, когда его избирали первым секретарем, он особо не отличался от тех руководителей, которые были до него и рядом с ним. Все они обеспечивали выполнение народно-хозяйственного плана, проводили в

жизни указания Центра, получали переходящие знамена, личные награды… О самой республике думали мало».

Опала Кунаев: «1962 год был для республики и для меня лично-чрезмерно напряженным и нервным… Я не раз и не два возражал Хрущеву… Спорил… пытался переубедить его. Иногда это удавалось, чаще нет. Камнем преткновения наших разногласий стало образование краев в республике. Звонит мне Хрущев: -Я решил ликвидировать Бюро по целинным областям и образовать Целинный край в составе пяти областей. -Этот край будет двойного подчинения? – спросил я. Хрущев ответил утвердительно. -Это неправильно, Никита Сергеевич, для чего нам кроить землю? -Вы чего-то недопонимаете, - было ответом, и в трубке повисла тишина. Целинный край начал действовать. Через несколько месяцев опять звонок от Хрущева: -Ну вот, видите, как оправдывает себя Целинный край. Как вы отнесетесь к тому, чтобы в Казахстане еще два края организовать? Вообще пора переходить на краевое управление народным хозяйством Казахстана, а в перспективе – исчезнут границы между республиками. Сопротивляться было бесполезно, и в республике организовали ЗападноКазахстанский и Южно-Казахстанский края. Готовились предложения о создании Восточно-Казахстанского края». Автор: «Здесь мы должны остановиться на тонкостях восточной дипломатии Кунаева. Никита Хрущев достаточно вольно обращался с границами между союзными республиками, и он действительно намеревался передать Целинный край России в качестве компенсации за Крым, «подаренный» Украине. Димаш Ахмедович понимал: если Целинный край будет единственным краем, его можно будет оторвать от Казахстана. По этому для равновесия он сам за спиной кукурузного вождя наводит кремлевских аппаратчиков на мысль о создании других краев. Упразднить же республику Хрущев никак не мог, при всем своем огромном желании, так как тогда поднялись бы другие республики и взорвали бы Союз». Кунаев: «В одну из наших встреч Хрущев заявил, что полуостров Мангышлак необходимо передать Туркмении. Свое предложение он обосновал

тем, что туркмены быстрее освоят богатство Мангышлака… Я резко запротестовал. Хрущев весь покраснел, занервничал. …К моему счастью, Сидоренко (министр геологии) объяснил Хрущеву, что геологическая служба в Казахстане очень сильная, казахи быстрее освоят Мангышлак… После этого к проблемам Мангышлака он не возвращался. Кульминация наших разногласий с Хрущевым наступила… в середине декабря 1962 года в Москве. Он сказал: «У меня сегодня был первый секретарь Южно-Казахстанского крайкома Юсупов. Он ставит вопрос о передаче хлопкосеющих районов Узбекистану. По-моему, очень дельная мысль…» Сдерживая себя, я все-таки резко сказал: -Я не смогу доказать целесообразность этого мероприятия своему народу. Южный Казахстан – самая густонаселенная коренным населением часть республики. Мы играем с огнем: отношения между двумя республиками могут осложниться. Увы! Мои доводы Хрущеву совершенно не понравились. Потому что для себя он уже принял решение… Перед моим отъездом из Москвы позвонил Козлов(секретарь ЦК КПСС) и сказал: -Прошу назначить Пленум ЦК КПК на 23 декабря. Есть желание по присутствовать. -Пленум будет созван, - ответил я. Без всяких предчувствий было ясно, что я буду освобожден от обязанностей первого секретаря ЦК КПК… На пленуме по предложению Козлова первым секретарем избрали Юсупова, вторым секретарем – Соломенцева… Меня утвердили председателем Совмина республики.» Автор: Из высшего руководства республики Кунаев был вторым, наказанным за желание сохранить целостность республики. Первый – экспредседатель Совмина Жумабек Ташенов, за два года до этого снятый с высокого поста и сосланный в Шымкент на маленькую должность заместителя председателя облисполкома. Кунаева могла ждать подобная участь, но спас верный друг Леонид Брежнев, бывший тогда председателем Президиума Верховного Совета СССР – помог пересесть в старое кресло. Три района все-таки передали Узбекистану, но через два года, после смещения Хрущева, Кунаев их вернул.

Сейдахмет Куттыкадам. “Аргументы и факты Казахстан” №3/97 Мылтықбай ЕРІМБЕТОВ, Әбдіғаппар СЕРІКБАЕВ МЫРЗАШӨЛГЕ САПАР (Қонаев пен Рашидов) деректі хикаяттар Редакторы: Ерсұлтан Рымкешұлы. Компьютерлік терім: Асан Алдабергенов, Ақылбек Жаманқұлов. Корректоры: Әсем Жаркешева. Рецензент: Рымкеш Нөгербекқызы. Техникалық редактор: Анатолий Кучеренко. Теруге 21.01.2004 жіберілді. Басуға 16.03.2004 қол қойылды. Қалыбы №1 баспа қағаз. Қаріп түрі “FK Tіmes”. Шығыңқы басылыс. Шартты баспа табағы 7,4. Таралымы 500 дана. Тапсырыс №7. Бағасы келісімді.

Қазақстан Республикасы баспасөз және бұқаралық ақпарат істері жөніндегі ұлттық агенттігінде тіркелген “М-ТАЛАНТ” баспасы, 480031, Алматы қаласы, Ақсай-1, 23-үй, 86-пәтер, тел. 24-69-07. Мылтықбай Ерімбетовке.

І БӨЛІМ Мырзашөлдегі кездесулер 1. Димекең Жызақ қаласында. Қазақтар тіккен киіз үй. (1992 жыл, 5 қараша) 2. Ғарышкер атындағы алаңда 3. Меймандос ел дастарханында 4. Меймандарды аттандырған соң… 5. Димекеңнің айтқандарынан алған әсерлерім ІІ БӨЛІМ Естеліктер (жазып алған Мылтықбай ЕРІМБЕТОВ) 1. Жақсының нұр тараған жүрегінен 2. Димаш атаға арнау 3. Жылы шырайлы ұшырасулар 4. Қазақтар үшін ерекше күн 5. Блокноттағы жазбалар