шығарылып отыр

20 томды

Алматы 2012

17-òîì

«Таймас» баспа үйіне тиесілі

РЕДАКЦИЯЛЫҚ БАС АЛҚАДАН М.О.Əуезов атындағы Əдебиет жəне өнер институты Мемлекеттік «Мəдени мұра» бағдарламасы шеңберінде жарық көретін «Əдеби жəдігерлер» атты жиырма томдық басылымды дайындап, жариялау жұмысын жалғастыруда. Аталған басылымның басты мақсаты – халықтың ежелгі заманнан бергі жазба мұралары мен əдеби жəдігерлерін сол күйінде өзіне қайтару, түркі халықтарына ортақ ежелгі жəне орта ғасыр əдеби ескерткіштері мен ХV– ХІХ ғасырлардағы ақындар шығармаларын неғұрлым толық жариялау. Оқырманға ұсынылып отырған «Əдеби жəдігерлер» сериясының 17-ші то мына орта ғасырларда өмір сүрген көрнекті түркі ақыны Шайықзаде Атайидің «Диуан» атты ғазалдар кітабы еніп отыр. Артында өшпес мұра қалдырған ХІХ ғасырдағы түркі ақыны, сопылық поэзияның ірі өкілі Атайи ата-бабалары өмір сүрген қазақ жерінде туған, шығармаларын қыпшақ сөздері аралас түркі тілінде жазған. Соған қарамастан оның шығармашылығы қазақ əдебиеттану ғылымында əлі күнге дейін арнайы зерттелген жоқ. Ал Атайи шығармаларын алғаш тауып, ғылыми айналымға енгізген, бірінші болып ақын мұрасы туралы ғылыми мақала жазған атақты түркітанушы-ғалым, академик А.Н. Самойлович болатын. Ол іздеп тапқан Атайи кітабының жалғыз нұсқасы қазір Ресейдің СанктПетербургтегі Шығыстану институтының Шығыс қолжазбалары бөлімінде 22 В-2456 нөмірімен сақтаулы тұр. Атайи мұрасына қызығушылық орта ғасырлардан басталған. Түркі халықтарының ұлы ақыны, ойшылы Əлішер Науаи өзінің «Мəжəлисуннəфəис» («Жақсылардың мəжілістері») атты шығармасында Атайи өмірінен деректер келтіріп, оның Исмайыл ата перзенттерінің бірі болғандығын айтады. Ал Исмайыл ата түркі ғұламасы Қожа Ахмет Иасауидің Ибраһим деген інісінің ұлы екендігін парсының ұлы ақыны Əбдірахман Жəми өзінің «Нəсəимул-мухəббəт мин шəмəил-футууəт» атты шығармасында атап өтеді. Қ.А. Иасауи ілімін жалғастырушылардың бірі болған Исмайыл ата қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысының Тұрбат деген жерінде туған. Исмайыл атаның ұлы Атайи де осы жерде дүниеге келгенімен, өмірінің маңызды бөлі гін сол замандағы өнер-білім мен ғылымның орталығы болған Балх жəне Герат қалаларында өткізген. Ақын туралы бұдан басқа деректер жоқ. Түркі тілдес елдерде Атайи диуаны ғылыми айналымға баяғыда еніп, бірқатар зерттеулер нысанына айналды. Бұл ретте А.Бомбачи, Ф.Көпірілзаде, Фитрат, Э.Рустамов, Н.Маллаев жəне т.б. Атайи шығармашылығы туралы ғылыми пікірлерін білдірсе, өзбек ғалымы С.Сайфулла Атайи поэзиясы туралы кандидаттық диссертация қорғап, 1995 жылы Ташкентте ғылыми монографиясын жарыққа шығарды, 2008 жылы сонда ақын ғазалдарын жеке кітап етіп бастырды. Атайи өз ғазалдарын арұз ұйқасымен жазған. Санкт-Петербургте сақ талған Атайи жинағының қолжазба нұсқасында ақынның 260 ғазалы бе рілген. Томды түпнұсқа негізінде алғаш рет қазақ тіліне аударып, баспаға дайындаған белгілі түркітанушы жас ғалым, филология ғылымдарының кандидаты Төрəлі Қыдыр.

Кітапты дайындау барысында сол Алтын Орда дəуірінің əдеби тынысы мен стильдік ерекшеліктерін толық сақтау мақсатында барынша түпнұсқаға жақындатылып аударылды. Сондықтан да кітапта кейбір стильдік ерекшеліктер мен сөйлем құрылымдары сол қалпында берілді. Томның ғылыми қосымшасында Шайықзаде Атайи кітабы нұсқасының фак симилесі, шығарма туралы түсініктеме мақала, түсіндірме сөздік, пайдаланылған əдебиет тізімі, орыс жəне ағылшын тілдеріндегі түйіндемелер берілген. Томның көлемі – 480 б.

Ей, игілер айнасында өзін білдірген, Жəне өзі ол айнаға қарап, мені зар еткен. Наргис1 сынақтарында күпір, иман көрсетіп, Құдіреті бір бүршіктен əрі тікен, əрі гүл еткен. Желпінген қара кекілін мейірім хош иісінен, Шын2 мускус3ының əсерленуімен татар еткен. Ұзын бойлардың бұрым, халын(ан) дəн мен ау жасап, Ғашық бейшараның көңілін кіріптар еткен. Сұлулық бағында шамшид4тар иісінің құмарлығында, Жүрек иелерінің пікірін қайғы мен қамқор еткен. Қылығы қылымсығандардың кірпігін найза етіп, Ауру жаралылардың жүрегін жаралы еткен. Ай жүзді, Зуһра көзді, бұрымы елде көңілінің, Мейірімін кем, жəбірін көп-көп еткен. Бірубар5, пұттар аузын сөз сөйлетіп, Шеберлігінен əр мезетте жоқтан бар еткен. Лəйлəтул миғраж6 қасында екі жай əкелдіріп, «Қаба қаусайн» одағынан хабардар еткен. Дін иманымнан айырма соңғы демде мені, Ей, пұттар бұрымын беліме зуннар7 еткен. Қыл Атайидың жүзін əдемі аба8 сұлулығынан қыл, Ей, Мұхаммедті екі əлемді бостан еткен.  1 гүл аты 2 Қытай 3 хош иіс 4 шөп аты 5 яғни, Алла 6 Миғраж түні 7 мұсылмандардың қарамағында болған христиандардың беліне тағатын белбеуі 8 ер адамдардың сыртқы ұзын киімі

Сұраймын Хақ Тағаладан, болсам деп сүйкімді бірлə9, Басымда қылсам алдында бірдей босаға бірлə. Сұрасаң жан қауышу үшін алайын жаныма жүз Бейнет, Кісі Жүсіпті алмас па тегін тауар бірлə? Сіздің, біздің арамызда ежелден жақын жаны-дүр, Жазмыш бізді айыра қоймас, бүгін-ертең мекен бірлə. Не болды, ей, көзі отты, маған бір күймеді жүрегің, Қаншалық жақұттай қолыңнан жүрегім толды қан бірлə. Шекер аузыңның тілегі болмысты байлай ма деп, Жоқ болу жолына қадам басты Атайи жоқ күмəн бірлə.  9 жалғаулық: мен, пен, менен, пенен

Өлтірер еді мені айырылу ойың болмаса, Не сүйіктімен қауышу бақытының үміті болмаса. Ай, күн, зəрре10 қарсы болар еді жүзіңе, Елітуші дидар-жамал, бұрым, қалың болмаса. Сүймейтін еді адам əлемде сенен өзгені, Егер опа қылмақта ғашыққа қауышуың болмаса. Ей, жамалдың сұлтаны, сұлулық аспан кеңістігінде, Тəңірден күні-түн сұраймын опат болуың болмаса. Бихабар болса періште, көрген соң сені адам сана, Не ғажап, махшарда да сұрақ-жауабың болмаса. Адамшылықтан емес болар, ол періден айырылып, Бұл тіршіліктен көңіл, егер ұялуың болмаса. Айқай-шуыңнан Атайи, мағрифат етпе үміт, Ол ауыз, беліңнің ойы менен халің болмаса.  10 атомдай, түйіршік, түйір

Ей, Құдай, мейірім жаса ол жан əлемім көңіліне, Бір əсер қылар менің зар еңіреуімнің көңіліне. Қайғы дерт тауында азап тартқаным Фарһадтай, Болмады мəлім сол дəмді аузым көңіліне. Опасыздықтан ашытқы болар едім, əттең, Сияр едім бір жолы ол мейірімсізімнің көңіліне. Гүл секілді жан көйлегін жүз жамау қылды айрылу тікені, Таң елі түсіндір соңғы гүлістанымның көңіліне. Көздерімнің жылғасын көз жасымның селі қылды пəк, Ықыласы болар ма ол ағар өзенімнің көңіліне. Барша ит, құс рахымы келді дерт хəліме, бірақ, Келмеді рахымы жаман ойлы жолдасымның көңіліне. Жардан сұрасам Атайи дертін, айтар дауа, Жеткілікті емес пе бұл менің құпия дертімнің көңіліне. 

Жамалың бейнесін қылдым чəмəндə11, Қызарды күл ұяттан мəжілісте. Тілек тілегелі жақұтыңды көңілім, Кісі білмес оны, қалды қайда? Себебі жанымнан артық сүйіктім сенсің, Керек емес жан маған сенсіз (бұл) тəнде. Маған о дүниеде жəннəт не керек, Есігіңнің топырағы жеткілікті кебінде. Алып барма мені, ей, Жүсіптей сұлу, Бүгін Жақыптай бəйтул-хəзəнда12. Ұзын шашыңнан үзбеймін көңілді, Аяғың қайда болса, басым сонда. Тілер ел жоғары мансап, бірақ, Атайи тұла бойыңа пенде.  11 жасыл алқапта, жайлауда 12 қайғы үйінде, қайғыдан қан жұтып деген мағынада.

Бүршік аттым қайғыдан, қолым етегіңе жетпестен, Гүл секілді жан көйлегі қасіретпен болды қаба16. «Жим»17 бұрымың, «нун»18 қасың жанға қастық етіп еді, Мəңгі болсын, мейірім етіп «əлиф»19 бойың ара20. Лала ұқсатса өзін кейпіңе кешірім ет, Жайлауда өз басына сүйген-дүр ол көңілі қара. Қай аспанның мейірі бар-дүр, не сенің көңіліңде рахым, Не аспан сүйікті ажары, не сенің дертің мəңа21. Етегіңде көргелі жолдан өтерде сабан жапырағы, Шырайын қылды Атайи қызғаныш елінде кəһраба22.  13 таңғы самал, самал 14 мөлдір, таза 15 қош келдіңіз, мархабат! 16 шекпен, шапан 17 арабтың əрпі – «ж» 18 арабтың əрпі – «м» 19 Арабтың əрпі – «а». 20 арасына 21 маған 22 асыл тас: янтарь

Қан болды көңіл ажырасуы бірлə23, Күйді жаным ынтызарлығы бірлə. Бұрымың серігі жамал мүлкін, Алды көзің келісімі бірлə. Бүршік сүйсініп тонына сыймас, Ұқсатсам оқың басы бірлə. Мəжілісте арақтан ел мас болса, Мен сақи24 жамалының жамы25 бірлə. Тос сұрауға шамамыз жоқ, Сақтан бір жолы айнала аяғы бірлə. Ғашықтығыңда қара басым ағарды, Бір қарамады көз қарасы бірлə. Көз ойнатып өтті көңілді, Екі қасының жұп-тағы бірлə. Ғашыққа опа жасаң(ыз), бірақ, Қайғы-қасіреті жоқ, жарағы бірлə. Игілерден Атайи мейірім қалар, Хандарға не іс жасағы бірлə.  23 жалғаулық: мен, пен, менен, пенен 24 шарап құюшы 25 бокал, тостаған

Ақыр, ей, талиғ26, кенет бір назар қылсаң мəңа27, Жəне бұл болар зұлымдық шегі, шексіз жəбір-жапа. Мен күнə қылмадым, Тəңірі білер қылсам дағы28, Міне келдім тəубеме, сенен кешірім, менен қате. Ей, аспан, басың ба иілді, мақсатың не айт, Мұратсыздың мұратын қылмадың бір күн рəуа29. Себебі сүйікті айрылуында еттің жүрегімді су, Ей, жаман бақытым не болды, жақсылық қыл, сал суға. Жар төреші, мейлі білсін, не өзі білмесін, Ей, Атайи, шын ықыласыңмен сен қыл дұға.  26 1. бақыт жұлдызы; 2. жаңа туған ай. 27 маған 28 қайғы, қасірет 29 жарамды, тиімді

Көзіңдей бүлікші жоқ дəуір қəмəр30дə, Ерніңдей тəтті жоқ қант-шекерде. Жүзіңде таптым бар тілегенімді, Тілектер орындалар, сөз жоқ, сəхəрдə31. Белгің пікірінде көңілімді жұлдызшы, Көрер əр сəтте жүз түрлі қатерде. Табылмас адам нəсілінен сендей, Жүзі ай, күн шығардан күн батарда. Белің ой-пікірін байлауда, Көзге елестете алмас ел, бірақ, кəмəр32дə. Көзің, көңілімді алуға талап қылса, Тұрыпты міне əзір, жан да назарда. Атайиды сол ауру көздер, Ұстапты дауасыз ауру-сырқатта.  30 ай жүзінде, яғни өткінші дүниеде 31 таңсəрі 32 белбеу, белдік

Ей, көңілімді алған сүйікті, жаным пида болсын саған, Мəңгі тірі Қызыр менен өмірі мəңгі болсын саған. Қылсам насихатты «күнə қан төкпе» деп, сөктің мені, Əрбір сөккеніңнің орнына жүз мың дұға болсын саған. Қаншама жəбір-жапа қылдың маған бұл дүниеде, Махшарда мейірім кеңшілік Хақтан болсын саған. Даулаушы жолдас қашан да хауариждық33 қылса да, Жолдас жора, шынайы қолдас болсын саған. Сұрасаң Атайи байқұсты, кей-кейде жақсы ат үшін, Ей, жан жолдасым, мəңгілік шаһтар қайыршы болсын саған.  33 жаман діни ағым

Тамақтан өтер мұң-зарым түндерде, Білмес нетейін ол ай жамалым түндерде. Бүршік атар айырылу дертінде көңілден, Демі шығар оқ секілді жарым(ның) түндерде. Ауызы дəмі-дүр ақшам, таңсəрі тамақ-сусыным, Жақұт қайғысы-дүр құмарым қорғаушысы түндерде. Айырылу серігі міне, ұрар жанға шəбихун34, Дүниені ұстар шаң-тозаңым түндерде. Еске алсам ол əдемі қарақшы қара көзді, Қалмас нетейін, сабыр төзімім түндерде. Қайғы бұрымында өлсем Атайи сақта, елге, Болады жар, мазарым түндерде.  34 түнгі шабуыл, кенеттен шабуыл.

Қауышу үміті аяққа тұсау бізге, Лайық болмаса қаншалық бізге. Сол бейне, ауыз ауру кезде, Ілтипат көрсетер гүлқант35 бізге. Ұмыттырды Қызыр мəңгілік суын, Сол жақұт шекер-қант бізге. Не қатты қолым бар, алып жан, Көңілді қылмас ол байлаулы бізге. Айырылу дерті қолында көрінбес, Шын Ельбрус36 жəне Алуан37 бізге. Қылар «Нұр» аятын зұлмат ішінде, Белгілі қашанда ол Жəмбəнд бізге. Атайидай шашы диуанасы біз, Насихатшы зая қылма үгіт бізге.  35 глюкоза 36 тау аты 37 жер аты

Ей, бегім, Оллаһи38, керек емес тəнде жан сізсіз маған, Жəне Қызыр өмірі мен мəңгілік өмір сізсіз маған. Ел тірі дейді мені, көңілімде ойға алсам, бірақ, Бұл тіршілікте болар жүз мың күмəн сізсіз маған. Сіз пұттар ханысыз, пендеңіз бір бейшара құл, Болмасын осы ұлыста хандар сізсіз маған. Зорлығыңыз мейір, нəзік, дертіңіз емнің өзі, Мысалы егер өлтірсеңіз, мейірбан сізсіз маған. Қосылуыңыз өмірім гүлі, ынтызарлықта мен бұлбұл, Жаз маусымында болар күз уақыты сізсіз маған. Мен бұл жүз айырылғанмын, бақ-бостан кім болар, Болмасын нəсрин39, лала, арғуан40 сізсіз маған. Мен Атайимын Хусейни, көрік ішінде сен Хасан41, Кербала42-дүр жəннат бағының бостаны сізсіз маған.  38 Алланың атымен ант ішу 39 нəркес гүлдің ұқсас түрі 40 тал түрі 41 Пайғамбардың немересі 42 Ирактағы қаланың аты

Ей, өнер иесі, жеңілтектікпен наз фəніде43, Қылығың себебінен қалмады жаным денесінде. Жетпейді, мен қамқорға жүз айырылу азабың, Қаншама гүл ашылса қауышу жайлауында. Кенет көзім жанары иек шұңқырына түсті, Байланды көңіл Жүсіптей бұрымың талында. Қойыңдар, мен Фирдаус қалаушы емеспін, Хош болар адамға болса орын өз отанында. Дүр (ақ) тісіңмен мейірім таласқан күнəсінен, Салды суға сүңгуір оны Адн44 теңізінде. Игілер жиылып əсем, сүйкімді шарабын ішсе, Мəжіліс бегі сен боларсың, олардың жиынында. Күмəнсіз періште қылады қабырында сəжде, Ізіңнің топырағы болса Атайи кебінінде.  43 өнер 44 пейіш аты

Өмірім соңы бітті қасірет, қайғыменен, Қарсы алдында отырмадым ол көздері сиқырменен. Мен қалай ұқсатайын ол жүзді ай, күнге, Теңдесі жоқ, нұрлы жүзінің айнаменен. Тұлғаң əдемі, бірақ екі көзімде жақсырақ, Сəру45 себебі жақсы көрінер болса агар суменен. Көздері көңілімді алар, қалы басар жаныма дақ, Ей, мұсылмандар, нетейін ол сиқыршы кəпірменен. Неше қан жылап Атайи сөйлесе дерт ділін, Өткізер ол тасбауырлы алдамшы күлкіменен.  45 қарағай тұқымдас ағаш.

Ей, қайғы дертің қашанда рахат дəрумен маған, Аяғың топырағы мəңгілік суының жолы маған. Үлкен мейрам мүбарак мəңгілік өмірменен, Егер қасың талы үшін болғын десең құрбан маған. Ынтызарлық теңізінде суға баттым, рахым ет, Ей, Шын бұты, сөзі жалған, соңы жоқ уəде маған. Болар еді Жүсібім айырылу азабында шафиғ46, Хал зарымды көріп Кенан47 пайғамбары маған. Тəрбиеледім көңілді біз өзіме жар деп, Опасыз игілерді сүйді, болды жанға қас маған. Бұрымыңыз шынжырының диуанасымын мəңгілік, Бермесін көп бас ауруын бұл ақылы азған маған. Мен Атайимын ерінің сипатында, аң-таң қалар, Шырын рухымен Хұсрау, тіпті Үндістан маған.  46 шапағат етуші 47 көне шаһардың аты

Көзім сүйді жүзіңді шын сенімменен, Көрер бұл Хотан мускусын48 шашың қара түсіменен. Бойыңды сəру оқымақ елге əдет болды, біоақ, Эрам49 көшеті не теңеу, бұл қарапайым дужеменен50. Жамал патшалығын алдың шынайы мейіріміңменен, Патшалық мəңгі болар, шаһ əділ сотыменен. Мұратым ол көзі аяр, бар назары, Жасырын мұратсыз міскін ғашығыменен. Жазықсыз өлді кірпік жебесінің жапасынан, Ішің(із), Атайи серігінің пиаласының жадыменен.  48 кейбір жануарлардың ұрық безінен шығатын хош иісті зат 49 көне қала 50 өсімдік аты

Сиқыр көзің бар оның бүлікші қасында, Біріккен наз бен айла болар пікір басында. Кірпіктерің түйіссе талайды көңіл елін, Тонау, ия, екі əскердің соғысында. Ей, жүрегі тас, көңілім елін етпе ойран, Суретің салынады оның іш-сыртында. Есікте иттерің маған міндет қылады, аһ, Ешкім болмасын адамның тон асында. Өмір сүру құралы қылғалы ол жүз көрерменін, Аң-таңда халайық Атайи өмір сүруінде. 

Не лайық болар бұл, михраб51 ішінде отырып, Өлтіреді мен дұғашыны көзің қарап тұрып. Бір тоя көремін деп, толысқаныңды толған ай, Түңдігіңде отырар, таң атқанша мендей телміріп. Тістеріңдей Оман дəнінің ішінде таппады, Қаншама рет қалады міскін маржан аузы құрып. Неше шынжыр байласам көңілім үйінің есігін, Нетейін, қайдан келер бұрымың пікірі бас ұрып. Гауһар рухы тегін білмеді сөз иесі, Пенде бір сөзбенен кенет білді аузыңнан сұрап. Кірпігің жебелерінен сақтанар көңілім, бірақ, Бір атып, жазбас нышанын екі аярың солай ұрып. Шексіз білместігінен талапкер кəпір болар, Егер сəжде етеді Атайи сізге Хақ нұрын көріп.  51 мешіттегі имам тұратын жер

Не жансың, ей, пері реңді мəхбуб52, Барша бастан-аяқ талғамға сай, мəрғуб53. Саған берсін Тəңір Нұх өмірін, Маған да алыстығыңда сабырын Аюб(тың). Мұратым орындалмасын əсте лайық, Көңілде сенен өзге болса мəтлуб54. Бұл қайғы бізде, бұл əдемілік сізде, Сені Жүсіп десін, бізді Жақып. Сүйеді жəбір мен мейірімін Атайи, Себебі игілерден кім келсе, болар хуб55.  52 сүйікті 53 сапалы, сапасы жоғары 54 сұралған 55 жақсы, игі

Əр уақыт шықпа маңғаз жүзіңе бұрымың салып, Түспесін Ислам ішінде зуннар56 салтын салып. Бұл жан сыйлар ерін мен сүйкімді сұлу сенде, Не сені Жүсіп десін, не Мəсих57, не Хəбиб58. Ұлық жəннатта көңілім таппайды сенсіз тыным, Нетсін гүл, болмаса шынында жайлауда бұлбұл. Егер барар болсаң, мені өлтір, сосын бара бер, Бір жола алдыңда өлейін, өлгенше сенен айырылып. Кес басымды, жерге сал, жатсын қара бұрымың жауып, Егер қарар болсам жүзіңнен өзге жүзге қайырылып. Ғашықтық дертің егер осы, түсті жаныма менің, Менің тірілгім жоқ, босқа жан тартар рақиб59. «Атайи берме жарыңа жан», – десе де ел қаншалықты, Мен нетейін басыма артық жанды жанымнан алып.  56 мұсылмандардың қол астында жүрген христиандар тағып жүретін белбеу 57 яғни, Иса пайғамбар 58 яғни, Мұхаммед пайғамбар 59 бəсекелес

Көзіңнің алдында жоқ пəледен өзге жолдас, Қауышпақ арманында жəне дұғадан өзге жолдас. Таң самалы келтіргелі бұрымың самалынан иіс, Көңіл қаламады ешқашан таң самалынан өзге жолдас. Қаншама қалады дерт қайғың жолдас, жары, Бірақ табылмады бұл ынтызарлықтан өзге жолдас. Көзің неткен көз тартатын қарақшы, қашанда, Қасында жоқ оның оқ, жайдан өзге жолдас. Көңілді пəле тікенімен быт-шыт қылайын, Егер үміт етсе сүйіктіден өзге жолдас. Итіңе əр түні таңға дейін есікте жатқанда, Қане, бəрі етер байқұстан өзге жолдас. Атайи көздеріне жар аяқ топырағың болар, Көзге лайық емес, сүрмеден өзге жолдас. 

Сенсіз бұл əлем қызығы, қайғы маған, ей, дос, Шаттығы мен Бейнеті қайғы маған, ей, дос. Жомарттық, мейіріміңді сен егер менен аясаң, Қорлық-зомбылығың жомарттық, мейірім (болар) маған, ей, дос. Дидармен көнбіс емес едім, бірақ айырылуың, Өте көп азап берді, аз болды маған, ей, дос. Көңілім жүзін зорлықпен солай сенен айырамын, Ақыры қанша бұл қорлық-зомбылық маған, ей, дос. Адамға сені ұқсата білмеймін, перісің, Анардай бетің Эрам бағы болар маған, ей, дос. Құй Жəмшид қиссасының тостағанынан, Егер болса тостағанның аз мүлкі маған, ей, дос. Аузыңа пида жан, жымиып тұрып айтар: «Қашанда, Атайи, қай жəннат маған, ей, дос». 

Ей, ай жүзің пенделері бақыт, сағадат60, Сұлулығың секілді мейірім саған əр мезет зиядат61. Егер болса саған жəбір-жапа солай міндет, Болды маған жəне мейірім, опа кəсіп, əдет. Мен жақұт ернің талабын тəркі ете білмеймін, Қаныма егер талапкерлер берсе шаһадат62. Бұрымыңды сүйіп, жүзіңе сəжде етермін, Қылса не ғажап, Шын елінен пұтқа ғибадат. Шарапханада зəкір салып отырды Атайи, Бергенінше пұттар еліне дəсте ирадат63.  60 бақыт 61 артық, көп 62 куəлік, растау 63 қол тапсыру, бар ықыласын беру

Ей, мусхафты64 сұлулығыңа меңіңнің нүктесі аят, Ислам еліне болды жүзің нұрлы һидаят65. Сен хорсың ба, не періште, ей, дəуірдің сүйкімдісі, Не, сұлулығыңа бар соңы, не мейіріміңе ғаят66. Егер сұлулық бұл болса, саған бар, кес бұл тілімді, Жүсіп сөзінен қылсам егер азғантай хикаят. Бұрымың ұзыны қылады жанға көзің қасд67, Шын68 əскері кəпірге болар, сөз жоқ, химаят69. Егер жан əлемі əруаққа шықса, Қылар ернің адамға тіршілікті кифаят70. Біз барша ақсүйектерін бұл мезет аузыңда көрерміз, Уағыздаушы не айтса да, Иса туралы қылды риуаят. Мейлі жəбір жаса, не мейірім, қылар шүкір Атайи, Себебі жоқ алдыңда оған шексіз шикаят71.  64 яғни, Құран 65 тура жол 66 соңы, шегі 67 талап, ынта 68 яғни, Қытай 69 қолдау, қорғау 70 жеткілікті 71 шағым

Ей, сұлу наз, сүйкімді шарабынан қашанда мас, Жақұтыңның ойыменен көңіл болды мəйпəрəст72. Нұрлы толық ай келбетің алдында бүтіндей, Биік тұлы бойыңның алдында пəс-пəс73. Аузың, көзің хикасын бастасам, болар, Мəжіліс ішінде пісте мен бадамға шекəст74. Шын75 мускусы76 базарында байлаулы болар, Осылайша, болар сенің қара бұрымыңа гер-у бəст77. Балық –дүр, Атайи көзінің кірпіктері, Жас теңіз ішінде болғалы бұрымың жіп шəст78.  72 шарапқұмар 73 қысқа, төмен 74 жеңілу, ұтылу; сəтсіздік 75 Қытай 76 кейбір жануарлардың ұрық безінен алынатын хош иісті зат. 77 байлаулы, тұтқын 78 қармақ, яғни мұнда бұрымың қармақ жібі болды деген мағынада.

Қаншалықта болса жарда тəкаппарлық, қайғы, мəртəбəт79, Пенденің алдында қашанда пақыр, мұқтаж, мəскəнəт80. Ғаріп болсаң өзіңе біл, пақыр фəна81 мақамында, Жүрек иесі табалдырығын тəж, тақ жəне салтанат. Егер сен өзіңді танысаң «мəн ´əрəфə»82 сүлікінде83, Патша, байлық саған болар ағайын, бауыр, мемлекет. Ашуынан секем алып, етпе көңілді үмітсіз, Мейірімі артық (болар) оның жетсе уақыт мəрхəмəт84. Пірмұған аяғының шаңын көзге сүрме қыл, Көз бұл жүруден ашылар, біл мұны, тура мəслəхəт85. Шын көңілмен сүйіктісін сүйсе мухиб86, білер анық, Барша тауқыметі – рахат, барша зияндығы – мəнфə´əт87. Екі жаһан құлшылығы ма Атайи дүниеде, Аймақ патшасы алдында мадақ, сəна88, мəнқəбəт89.  79 мансап, дəреже 80 кедей, мұқтаж 81 жоқ болу, яғни сопылықтағы ең ұлық мақам. 82 Аят: «кім өзін таныса...» 83 жолында, яғни тариқатында 84 мейірім, жомарттық яғни оның мейірім уақыты келген уақытта деген мағынада. 85 ақыл, кеңес, яғни достық ақыл-кеңес деген мағынада. 86 сүйген жан, сүйікті жар 87 пайда 88 мадақ, яғни тек Алланың ұлылығына ғана айтылатын мадақ. 89 мақтанарлық іс

Жүзіңді, ей, сұлулық патшасы, бір аш, Тойып көрсін сені бұл лайықты аш. Нетейін мен қымсынуыңнан, əр қашан, Тиеді жаныма көз көңілімді алғач90. Гүлістанша шығар көйлегіңді, Таң самалындай гүлменен ойна суймач91. Бəнəфшə92 қылса бұрымыңмен дау, Иілді бойы желден, көп жеді каж93. Қалайсың, əлем долданса деп, Замана сүмбіліңді гүлменен шаш. Қара шашың көңілге келсе деймін, Қарарыма, батыл бол басың(ды) ал қаш! Атайи сүйгелі киік көзіңді, Оған ау салмады əсте көзі қыймас.  90 алған соң, яғни көңілімді жаулап алған соң деген мағынада. 91 аймаласып 92 фиалка 93 шапалақ, опық жеу.

Ей, өрілген бұрымынан жанымда жүз мың пич-пич94, Сұрамасаң бір сəт бұл құлды, барып сұра кеш-кеш. Дауласар еді жұлдызшы ноль95 аузыңның нүктесін, Əңгіме түйінін сұрап едім, айтар еш-еш96. Жаралы көңілім жаққа келсе қайғың тəзім етіп, Деймін: «Ей, ежелгі досым, қош келдің кеш-кеш». Егер қаласаң сұлулық патшалығын алсаң екі дүниеде, Ғашықтың құпиясын еліктеулерден шеш-шеш97. Бұл Атайи ертеңгі (күні) шынайы берілген кəрі құл саған, Неткен жігіттік, ол туралы еске аларсың кеш-кеш.  94 ирек, бұрама 95 яғни, мұнда жардың аузын дөңгеленген нольге теңеп тұр 96 яғни, еш нəрсе 97 яғни, таңда, айыра біл.

Ей, нұрлы келбетіңнен шам ұялар əр сабах98, Сұлулық, сүйкімділіктің шығуына жүзің (болар) ифтитах99. Ол құрметті көздерің мен ернің дəуренінде, Болды қан төгу халал, шарап ішпек мубах100. Болмаса ғашық үшін шараптан егер жан рахаты, Демейтін еді араб нəзіктері атын рах(ат)101. Пенде, ықылас, шыншылдық, куəгер алдында сəжде, Діндар, екіжүзділік, рия, діндарлық, тақуалық, сəлах102. Көргелі тұла бойыңды жол жүргенде наздана, Тəркі етті мешітті, болды азаншы бифəлах103. Болғалы бұрымың серігі барша, ей, игілер бегі, Жүз түмен мың шын ғашық көңілі жүрек пен жəнах104. Егер оқыса мəжілісте өлеңші Атайи өлеңін, Гүл, шеңгел құшар, қылар күн мен ай зəуқ-у чəрах105.  98 таң, таң сəрі 99 ашушы 100 шариғатта рұқсат берілген 101 яғни, мұндағы «рах» деген сөз рахат сөзінің түбірі, соны айтып отыр. 102 жақсару 103 жеңіссіз, құтқарушысыз 104 қанат, қол 105 сауық-сайран

Жетеді ол есіктің Кəусəрінен, Атайиға бір сəт толғанда ақдах120.  106 Аят: «Қазына едім...» 107 кілт 108 шырақ тұру үшін арналған арнайы қуыс жер 109 шам, шырақ 110 яғни, Жаратушы 111 сəйр сүлік, яғни тариқатта жүру. 112 рухтар рухы, мұнда Мұхаммед пайғамбарды айтып отыр. 113 Аят: «Əлемдер үшін мейірім...» 114 сырты, яғни сыртқы əлем 115 ішкі, яғни ішкі əлем 116 түзу, түзету, яғни түзеттің 117 «Баптардың үлкені» 118 «хикмет қаласы» 119 өтіну, яғни өтініп сұра 120 тостағандар, бокалдар

Ей, сұлулық кілемінің ішінде барша игілерден зийад121, Жоқ па айырылу сергелдеңінде бізге қауышудан гешад122. Бұл əлем бес күн айырғай пендені сізден, бірақ, Мəңгілік таба алмайды өзге ежелгі и´тиқад123. Себебі тапты ғашықтық дерттің лəззатын қайғылы көңіл, Пікірімді содан кейін қылармын қайғыменен шад. Беттегі жазу ма ол, əлде сұлулық жамалының жазушысы, Гүл жапырағының үстіне жазды мейірім шаһбəйтін124 сауат. Діндарлар, сарай хор (қыздар)ы мен Кəусар, Туба125 саған, Бізге сүйікті дидары болар дүние-ақиреттен мұрат. Барша ел жəннат сұраса, Тəңіріден махшар күні, Мен игі жақсылардың арманында фарийад-у дад126. Ол тұлға мен жамалға Атайи сенімдісің дүниеде, Расында, жоқ сендей шын берілген и´тиқад127.  121 көп, артық 122 бостандық 123 сену, илану 124 өлең жол, негізі өлеңжолдарының ішіндегі ең сəтті шыққан жолын атайды. 125 жұмақтағы ағаш 126 айқай-шу, яғни мұнда зар еңіреп жылауды айтып отыр. 127 сену, илану, яғни мұнда сенімде болған деген мағынада.

Кел, ей, пұтым, болды жəне ерте көктем мен айт128, Хош болар адамға сүйіктімен қауышу айт129. Бір мезет ол бетперде жүзіңнен күн ұялар, Жыйна мəжілісте гүл, лала мен айт. Бер, бұл шөліркегенге жақұтыңның мөлдір суынан, Мейрам болса, жиналса дəмді шарап пен айт. Жан ойнайын көзіңнің екі кə´бəтіне130, Дəстүр еді қадымда қашанда құмар мен айт. Жаның үшін Атайиға көп берме ынтызар, Рухтың азабы болар ынтызар мен айт.  128 мұнда мейрам деген мағынада. 129 яғни, сүйіктімен қауышу мейрамы 130 нардың екі тасы

Пір болдым қасіретіңде қайғыдан ынсапқа кел, Тəңірілік жоқ па, жігіт сен қылма мұндай наумид135. Ей, оқытушы, мен қарадан ақты айыра алман, Лəухашалла136 қарғалар бағы, мадағы бағ-е Сефид137. Сүйгені өткір көзіңменен ерніңді жанменен, Шарапхана пірі Атайи алдында болды мүрит.  131 Аят: «Күре тамыр...». 132 Аят: «Тағы басқа бар ма?». 133 ай мейрамы 134 қара, назар сал 135 үмітсіз 136 Алла сақтасын! 137 ақ, яғни ақ бақшасы деген мағынада.

мақсат. Бір қарағанда ойран етер жүз көңілді зұлымдықпенен, Көздерің болар, ей, пұтым, Хайбар138 кəпірлерінен мақсат. Аһ, бір күн бұл қара басыма не жеткізеді, Бұл көңілім қалайды ол муəнбəр139 бұрымынан мақсат. Кенет қанжар тартпасын нəзік белің, қымсынуың жетер, Егер мені өлтірмек болса осы қанжардан мақсат. Оманға бос жала болар, маржан сонда болар, Тістерің маржаны болар, дымқыл інжуден мақсат. Мен қалау кезінде өлемін зұлымдықпенен, Себебі табыс өлмес сен залымнан мақсат. Мен өте міскінмін,ал сіз сұлулықпен шіріген бай, Айып емес, көз салса міскіндер дəулеттілерден мақсат. Игілер мейірім кеңшілігі болар, ешкім көрмеді, Алхимиктер деген қызыл сіріңкесінен мақсат. Мақсатсыз бол Атайи, сүйіктіңнің жолында, Сүйікті оқ болар, шынайы ғашыққа сүйіктіден мақсат.  138 жердің аты 139 Кит тұқымдас ірі теңіз жануарларынан алынатын хош иіс

Адамды жоқтықтан Құдай жасады мəужуд140, Жамалыңды білдіру еді негізі ғойат-е мақсуд141. Аузыңды сөз иесі жоғалған дейді, Дейді беліңнің атын жоғалған не мəужуд142. Мен ауруды бір қолдау үшін сұрағаныңыздан, Сізге не зиян болар, егер маған болса суд143. Өртенген еді жамалыңның ыстық отында көңілім, Жан дертіне иек алмақ болмаса беһбуд144. Фердауси Туси қандай шағым жасар еді, Егер Аяз хаты болмаса «Шахнама-е» Махмуд. Сақи алып кел, ол қызғылт отты, ол жақсы, Хош иісті демі таңсəрі мен зəмзəмəи ´уд145. Шəһидпен бір болса Атайиға не кінə? Бірігу жолында екті гул-е шаһид-у мəшһуд146.  140 бар болу, мұнда бар жасады деген мағынады. 141 Мұраттың негізі 142 бар болу 143 пайда 144 жақсару 145 Шекті аспап, яғни шекиі аспаптың əуені 146 Шаһид яғни көрген мен көрінген гүлін екті деген мағынада.

Сол Жаратушы, жаратуынан жамалының көрінісі етер, Жүзіңнің сұлулық мақсатынан жүз кемел мəлім етер. Қара бұрымыңның қаралығынан кəпірлік белгісін нышан етіп, Иегіңді Мұстафа нұры, меңіңді де Білəл етер. Халилұлы секілді құрбан етуге ғашықтық батылын, Жамалыңнан етіп мейрам, қасың оғын һилал147 етер. Ақиқатта сыртқы киімге көңіл бөлінсе, Неге Құрметті Еріктінің148 киімін ескі шəлі етер. Махаббат шербеті егер ішуменен лайық болса, Кербала Хусеиніне не үшін қанын мөлдір етер. Жам, Жамшид, Фағфур, Кейкаустың бажынан149, Байлық қаһраманынан көзіңді ойран етер. Атайи сен Хақ бірлігін, шамаңды біл, əттеген-ай, Оның мадақ пен шүкірі ақылды құлды соқыр, мылқау етер.  147 жаңа туған ай 148 мұнда Мұхаммед пайғамбарды айтып отыр. 149 Зороастризм дінінде салынатын зікір.

Ол айтады барша əлемде жеңімпаз сұлулық болар, Қауышу мақсатының соңы мен талабы (да) сұлулық болар. «Əхсəни тəқуим»мен150 «куллун жəмилун» сырын, Түсінген ғаріпке дайындық пен ғайып (та) сұлулық болар. «Кунту кəнзəн» пердесінде ғаріп пен ізгіліктің, Құпиясын жария етпекке талаптану (да) сұлулық болар. Кеңістік əлемі мен барша əлемнің күнін, Жаратқан сұлтан мен планеталар патшасы (да) сұлулық болар. Мысыр шаһарында Зұлайханы құрметті Жүсіп үшін, Қор қылған жер түбінен жəне шығарған (да) сұлулық болар. Етуші ерікті жанды құл, сұлтандарды кедей, Бір қарағанда барша ғажайыптың көрінісі (де) сұлулық болар. Бұл жамал, Атайи сізде көрді содан соң, Өзге игілер не десін, яғни ие (де) сұлулық болар.  150 Аят: «Əдемі жараттық...»

Бұл перім пұт секілді күмəнсіз мəхз-е рухдур151, Қызыр жақұтының мəңгілік суы, қəдд-е ´умр-е Нухдур152. Көздерінің сипатын өз не айтайын əр бұрышта, Көздерінің найзаларынан жүз көңіл мəжрухдур153. Егер нəзік кедейлер шаһынан мейірімдік қаласа, Тұтқын жəне айып етпеңіз береке есігі мəфтухдур154. Бізді игілер есігінен қайтармаңыз ешқашан хəкім, Ақыл күші ғашықтық муфтиінің алдында мəжрухдур155. Жар Атайи көңіліне келсе абыржыма жан, Оңаша сұхбатта бөтен əзаб-е рухдур156.  151 рух сияқты 152 Нұх өмірінің өлшемі, яғни Нұх пайғамбардың көп өмір сүргендігін меңзеп отыр. 153 жаралы 154 ашық 155 жаралы 156 рух азабы

Əр жаралы жүрек ол толған ай жүзіне қарар, Тоймас көзі, күйер тəні-жаны жəне қарар. Таппас жүзі гүл секілді түсті əрі сулы, Бақ-бостанда қаншама таң самалына қарар. Қадамас назарды тура маған теңселіп, бірақ, Сығылап қарарда жан тамырын қия қарар. Ғашықтардың пақыры кім десе кісі, Көп ойға берілер, бірақ соңында маған қарар. Тəзім етер Атайиға шарап сатушы пері секілді, Не қайғы егер қорлықпен парса157, парса қарар.  157 діндар

Жүзіңнен Ризуан бақшасы болыпты, Ерніңнен мəңгілік бұлағы болыпты. Жамалың мұсхафының158 аятынан, Кенған Жүсібінің оқиғасы болыпты. Бұрын өзі бар еді сұлу жамалың, Алайда енді бірнеше жүз болыпты. Ежелде бір жұтым су тамыпты ерніңнен, Бүгін аты жаһанда жан болыпты. Қына түсі ме еді бармақтарыңда, Не ғашық өлтірерде қан болыпты (болып па)? Мəңгі мас (болып) жатар михраб159 ішінде, Əлде кəпір көзің тархан болыпты (болып па)? Қараңғы түнде кең шапан ішінде, Жүзің ай, көзің шолпан болыпты. Атайи айжүзділер арманында, Аспан əлеміндей тұтқын һəм кезбе болыпты.  158 Құран 159 Мешітте имамның тұратын орны.

Өтерде көз ұшынан бірер назар салар, Парасат шығар жолынан, ақыл-есі шекара қылар. Неден көңілге махаббатты берді шамадан тыс, Сол, сұлулықпен көңілін қара тас қылар. Қарағаннан көңілдің жарасын жазбас, Неге жүректі жапа ұшыменен жаралы қылар. Кетірсе шырын күлкіге шараптай қызыл жақұтын, Жүз жылғы шайқы, əулиені шарапқор қылар. Атайи сырын қаншалықты елден жасырар, Мыңдаған қан жасы, жүз жерде əшкере қылар. 

Сүйікті, кел, сауығыңнан шыдамым жоқ, Айырылу төзімі мен күтуге төзімім жоқ. Ей, ием, мен ауру əлсізді бір мезет, Сұрамасаң, өлмектен өзге ешбір ісім жоқ. Шыбындай жаным бар, болайын үнді бұрымыңа пида, Себебі бұл саудада бегім, мал-дүнием жоқ. Қаншалықты аяқ топырағындай көрсең, бақталастар көзінде, Хақ білер бір кішкене көңілімде шаң-тозаңым жоқ. Иттерің үрер мені көрген соң, есікті айып емес, Олардан басқа мейірімді тілеушім жоқ. Ел бетіне қарама деп қашанда бетіме айтқын, Сен білесің, өзімнің бұл істе ықтиярым жоқ. Өлді құсаңнан Атайи, ей, жүрегі қатты опасыз, Демедің бір күні менің ол бейшарам жоқ. 

Қарайды киіктейін қашан да сол екі қара көздер, Наздады жебесін ату үшін сияқты қара көздер. Жан жүрек серуен қылмақта адам көрмейді əсте, Осындай нəзік қастар, сондай сүйікті көздер. Мұндай сұлу, əсем, түр мен əдемілікті іздеп таппас, Қаншама нəзіктер ішінде осы ынтық көздер. Қауышу билігін, Аллаға шүкір, бүгін таптық, Жəннатта, қиямет махшарында парса160 көздер. Атайидың орындалмас қиялдарын көр, игілердің, Опасыздықтарын білген соң, жəне мейірімді нəзік көздер.  160 діндар

Ей, ұялған гүл шағымыңнан бостан, бақтар, Лала кейпіңнің айырылуы салды жанға дақтар. Ай жүзің сауығында түнімен таң атқанша отырып, Жандырып көз шамын, жастан құямын май(лар). Бұрымың мен тұлғаңды көрген соң, бағбан айтар өмір, «Гүл ағашы үстіне қоныпты ғажайып қарғалар». Көздеріңнің ахуалын сұрадым мен диуанадан, Сұрамағын ақылдыдан, мастықты білмес саулар. Ол күн жүзден Атайи тіптен айырылмас еді, Егер аяғына тағдыр салмаса қайғыдан бақтар. 

Жүзің тіпті пердеден көрініпті, Пұттар сұлулық дауын қойыпты. Неткен рахат, сенің мас көзіңе, Гүл бақша ішіне хош мəжіліс ашыпты. Шекер аузың қасында жақұт кенін, Меңің үнділерін сақтап тұрыпты. Таласар бүршік аузыңменен тарлық, Таң самалы аузына-аузына ұрыпты. Өте шықты бауырдан назды оғың, Бірақ найзасы жанда өлтіріпті. Айырылуыңның, алайда, жаны болмаса, Мені сенсіз тірі солай ұстапты. Атайиға жеп-ішу керек емес, Айырылу кезінде жаннан тойыпты. 

Ей, көзі бөкен, қара кірпіктері саятшылар, Кəпір бұрымың не үшін қылар маған бидадтар161. Əр мезет терге шөгуден езіледі секілді набат, Еріндеріңнің əсерінен көп қанттар. Əр бірі тұрған жерінде қалды аң-таң пендедей, Тұла бойыңнан бақ ішінде сəрумен162 самшитдер163. Тұрмадың наз ұйқысынан, ей, көзі шолпан, бір сəт, Əр таң сайын жеті аспанда қайғы мен айқай-шулар. Мен қалай шарап пен шаһидті тəркі етейін, маған, Шарапхана пірі ежелден берді бұл насихаттар. Ғашықтық селің қоймады, жексен қылды жерменен, Сабыр жолында қаншама, салдым іргетастар. Шағым мен бұрымыңнан өзге зікір, пікірің жоқ, Ей, Атайи, қайда барды таңсəрі мен ақшам дұғалар.  161 жауыздық 162 кипарис 163 мəңгі жасыл қатты ағаш

Жан қуатын жоқтықтан солай пайда қылды, Аузыңызбенен болмысымды бірыңғай қылды. Қауышу Қағбасына құрмет көрсеткен сүйікті ынтықтар, Бейнеттің азығыменен мекендер кесіндісін қылды. Бұрымыңыздың бір талын шаштаразыңыздан ұрлап, Шын-Машын игілері жіп байлар қылды. Көздерің неткен сүйкімді сиқыршы, тез қарап, Барша Кəшмир елінің сиқырын жарамсыз қылды. Көз жолынан əр мезет жүз керуен қайғы келер, Сұлулық елі мұңды көңілімді мекен қылды. Жұмақтықтар «Қалу бəлəде»164 жаралы көңілім тақтасынан, Ай жүзіңнің мейірімінен өзгені жарамсыз қылды.  164 Аят: «Ия, солай...».

Бұл сұлулық пен сүйкімділік біздің жарда бар, Əсте, гүл, лала мен гүл бақшасында бар. Бұрымың көңіл алар десем, ей, жан, ғажап емес, Жүз көңіл жаулаушысы əр талда бар. Əрбірі бір дақ салар мұңды жанға, Əр қалай, ол шағымданушы мен бейнеде бар. Не қаласа да назар иесі сұлулық жүзінен, Жүз мейір опа, баршасы сол жерде бар. Не қайғы, егер өлсе қайғы-қасіреттен Атайи, Себебі мейірім оның жаралы санада бар. 

Əр көңіл, жан тілер, һəм сүйіктіге қауышуды армандайды, Ғашықтық ауылы алдында мүшрік165, иман армандайды. Шербет ішпейді назар иесі бокалынан, (Алайда) игілер дертіне дəрі-дəрумен армандайды. Жан сыйлаушы жақұт болмысымен сол хор166 жүзі, Ия, Жүсіпті сүйгендер зынданға түсуді армандайды. Бір сен емессің хор құшудың əуесіне берілген, Ей, Атайи, ол гүлдің жамалын мыңдар армандайды.  165 дінсіз, кəпір 166 жұмақтағы хор қызы

Жаныма дақ салушы ол жүз(ін)де қал-дүр, Одан шипа мен дəрі үміттену мəхал167-дүр. Сүйсең хикая еткелі бойың ағашын, Жасыл желек сəруіне168 бақ ішінде инфиал169-дүр. Əркім сүйсе сен секілді шексіз сұлуды, Қырағылар алдында сахиб кəмал170-дүр. Кел, бетпердесіз шыққын үйіңнен шатыр үстіне, Заман игілерін бір ұялтып. Қойғын Атайи, басты пұттар аяғына, Енді медресе мен айқай-шу жайы қайда?  167 мүмкін емес 168 қарағай тұқымдас өмір бойы көгеріп тұратын ағаш. 169 əсерлену, ұялу 170 кемелдік, яғни кемелдену иесі деген мағынада.

Жамалың рəуза-е бағ-е жинан171-дүр, Ернің сəрчəшмə-е рух-у рəуан172-дүр. Шашың сүмбіл, жүзің шырша қарағайы, Көзің наргис, жүзің əрғуан173-дүр. Белің, аузың сөзі қайда болса да, Ойы нəзік, ишарасы ниһан174-дүр. Қажеті не мұнша жəбір беру, жан ол, Егер мақсат бұл бір шымалдай жан-дүр. Неге қайғы бұтағында қайғырасың, Саған осы барым мен жүрегім аян-дүр. Атайиды салыстырма өзіңе, Егер сен өзге болсаң, ол һəман175-дүр.  171 сұлулар бағының бақшасы 172 рух пен жанның бұлағы 173 күңгірт қызыл түс 174 жасырынған, құпия 175 солай, баяғы

Сүйіктіден айырылып бұл көңіл ауру болды, Дерт сыры мен реніш жұбанышы қайғы болды. Күмəнсіз бұл күн өлемін оның сағынышында, Жансыз адамның жаһанда тірілуі мүмкін емес болды. «Бақ, жəннат, Кəусар, Туба» – дейді ел, Ғашықтар мəзһабінда қауышу заманы болды. Жүсіп жүзі, құдық иегі бар, шашы арқан, Иса демі мен Қызыр, хат ерні мөлдір болды. Əр мағрифат, шайқы оны «шын сөзі» дер, Білмес мұны, мағынасы сол бұрым мен қал болды. Бір қылдай ғашықтық хəлінен таппады тыным, Медресе мүфтиінің ісі айқай-шу болды. Уайым теңізінде Атайи секілді болмайын ойран, Дидар кенішін қаламаңыз, жəй ой болды. 

Қара қалың сол ай жүзіңнің табанында176-дүр, Қызғаныштан жүз қасірет күйініші лаланың жанында-дүр. Не пəле нəзік жаратыпты Ғайып əлемі аузын, «Кунту кəнзəн»177 жасырын ишарасы оның шенінде-дүр. Қаншалықты Жүсіптей бүгін сұлулық, əсем Мысырында, Иса мұғжизасы, бірақ жақұт күлкісінде-дүр. Ей, мұсылмандар, ғажап кəпір аяр-дүр көзі, Дінді тонау ішінде күпірі иманында. Бүршік секілді Шын киігінің мускусы қан байлады, Таппады ол хош иісті, сүмбілстанында178-дүр. Кейде қылар жəбір-жапа, кейде көрсетер мейір-опа, Үкім оныкі, не қылса да пенде (оның) пəрменінде-дүр. Жүз Атайидай бейшара өлсе, қайтып қарамайды, Бұл көңіл-күй мен тəкаппарлық ол сұлулық сұлтанында.  176 жарқырауында, яғни нұр шашып тұр 177 Аят: «Кеніш едім...». 178 сүмбіл өсетін жер, яғни бақша

Шырын ерні жан жарасына тұз салар, Жан не жанның жаны көңіл ішіне күдік салар. Шынайы ғашық болады еліктеуден қашық, Сол мезет, жар өтерде қайғыдан мəхəк179 салар. Жазғырма даулаушы мені көкірегімде қан көріп, Бұл ғашықтық, отты өлең онда жүрек салар. Əр таңсəрі Шығыс шырағы жанар, Айырылу оты жүрекке жазмыш салар. Сүйсе егер Атайи бақталасын ғажап емес, «Кім иесін құрметтесе, итіне сүйек салар».  179 асыл тастардың шынайылығын анықтайтын тас.

Қара қалы, мəңгілік суының набаты-дүр, Көбелек жан оған тіршілік ақшасы-дүр. Ол шынсүйер қорамсабының оғының жүні, Жан құсының тірідейін кескен қанаты-дүр. Əркім де ішпеді мəңгілік суының ернінен, Бір мəйіті болды, оның тірілік аты-дүр. Көңілімді өзбек олжасы қылды қия қарап, Бұл қан ұрығы қайсы ұлыстың қияты-дүр. Жетпей ме бір Атайиға, ей сұлулыққа бай, Көз ұшынан назар (салу), жамалыңның зекеті-дүр. 

Жəннат Тубасы180 дейді оқтай тұла бойы-дүр, Барша əлемнің бүлікшісі һəм шаһла181 наргисі-дүр. Пендені айырылу салдарынан қылған пақыр, зар-қор, Наз, тəкаппарлық мақсатымен бақуаттысы-дүр. Ғашықтық мүлкінде тұтқын еткен моңғол олжасындай, Жарым көңілімді қытайлық көздерінің тонауы-дүр. Рум елінде бір ғажап үнді түсіпті қалы, Шын182, Хотан мускусы бір қарапайым лаласы-дүр. Аяқ шаңы-дүр Атайи, көшесінен тыйым салмаңыз, Себебі оның ол – бостаны мен биік жəннаты-дүр.  180 жұмақтағы ағаш 181 қанық көк көзді 182 Қытай

Мас көзің, жан-көңілден кəуабы бар, Əр бұрышта мен секілді жүз мың ойраны бар. Жаз жайлауда серуендерде терлесе жеңдерің, Жапырағы күл болар, жүзінде иіс суы бар. Шығыс күнін жүзің ұялғанынан, Əр күні туарда көркі, қанша қобалжуы бар. Жан мұратын шекер секілді етер ашуланып, Шырын ернің қант, əселден сөгісі бар. Дұрыс, қылар едім мына тоғыз шатырдан қоштасу, Мойнымда нетейін, қара бұрымыңның арқаны бар. Айрылудан көзім жасы дария болды бүгін, Жүзінде көк күмбезіндей сүйіктісі бар. Игілер есігінде бұл бишараға абырой, Жүзінің топырағының үстінде су тола бұлағы бар. 

Ей, бегім, осы жүз, дегін, күн мен ай ма еді? Ей, бегім, осы сөз, дегін, бал мен шекер ме еді? Көз ұшынан анда-санда ұрлана қарауларың, Жан тамырын қияр үшін пышақ па, əлде назар ма еді? Таң самалы, келтірер жанға шашың таң самалын, Таң самалы шаһарының елшісі хош хабарлы Һудһуд183 па еді? Хош иісті бұрымың ол көзден ұшар ұзын түнде, Түзу сəруің184 үстінде зар, дымқыл амбрама185 ма еді? Зар еңіреуді аз қылайын, рас айт, ей қарауыл, Иттеріңе бұл наладан əр түні бас ауруы ма еді? Жақұт ернің ойынан бір серуен етейін дедім, Əзіз жаннан, бірақ адамзатқа өткел ме еді? Сұрасаң Атайи хəлінен не болар еді, ей сұлулық патшасы, Мейірім, жомарттық бейшараға Тəңірі үшін зиян ба еді?  183 құс аты 184 қарағай тұқымдас жасыл ағаш 185 кит тұқымдас теңіз жануарларынан алынатын хош иіс

Бұл елде бар екі ай пəйкəр186, Бірі қант пен біреуі бал, шекер. Бірінің келбеті жарқыраған күн, Бірінің көздері куффəр-е Хəйбəр187. Бірінің бұрым, қалы дəн мен қақпан, Бірінің тұла бойы шырша, сəнубəр188. Бірінің еріндері дəмді жақұт, Бірінің тістері тап-таза гəуһар. Бірінің иегі күміс алма, Бірінің екі бадам-е муқашшар189. Бірі əсемдік əлемінің сұлтаны, Бірі сұлулық елінде Хоқан мен қайсар190. Бірінің назы ұстаз оташы, Бірінің кірпігі алмас қанжар. Бірінің екі қасы жаңа ай, Бірінің бет-əлпеті ид-е əкбəр191. Біріне əскер, құл Атайи, Біріне қызметші, дұғашы кемтар192.  186 жүзді, суретті 187 Хайбар кəпірі 188 қарағай 189 тазартылған бадам 190 ежелгі Рум императорларының титулы 191 үлкен айт, яғни мейрам 192 кішіпейіл

Ей, сұлулық кемелі, Жүсіптен жамалың жəдігер, Болды айрылуыңнан қара көздерім Йағқубуар193. Ынтызарыңда қаншама өртенер жаным, бірақ, Өзгелердің дидарынан артық маған бұл ынтызар. Пендені өлтіргелі қылымсуыңа не уайым, Себебі мен сенсіз тірілгеннен өліппін шəрмсар194. Қылса маһшарда ел тақуа, құлшылықпен мақтан, Мен сенің ғашықтығыңмен қыламын сол сəтте ифтихар195. Тəңіріден жоқ па үмітің, нетті мен махрұмды, Қауышу уəдеңмен қылсаң мені умидуар196. Сөгістен жанға нетесіз «сүйдің ол кəпірді» деп, Бұл көңіл, ей, мұсылмандар, маған не ықтияр? Əр уақыт шықсаң сəнденіп ел көзі түссе саған, Құсадан сол сəт Атайидың сияқты жаны шығар.  193 Жақыптайын, яғни Жақып пайғамбардың көздеріндей жасқа толған деген мағынада. 194 ұятты 195 мақтан 196 үмітті

Жүзіңді сүйікті қыбласы дейді, Қасыңды михраб197 қыбласы дейді. Ерніңе шөліркеген жүрек иелері, Жүзіңді дəмді лала дейді. Мең мен қалың – жан нұсқасы, Қате, тап-таза мускус198 дейді. Сенің күмістей тəніңнің қасіретінде, Көзімнің жасын сынап дейді. Моңғол, Шын199 көздерің жасым көлім, Жырақтан көрсе қу су дейді. Бұл қайғыдан ауру болдым, халайық, Ерніңнің шəрбəті жүзім сатушы дейді. Есігіңді ашайын жылауменен, Жаңбыр жауса есіктің ашылуы дейді. Көңіл ақысын аларда қылымсуыңызды, Ғажайып көзбайлаушы жадыгөй дейді. Атайиды «құлым» деп тұр сол ай, Ия, көктен енер лақаб дейді.  197 мешітте имам тұратын орын 198 кейбір жануарлардың ұрық безінен алынатын иіс су. 199 Қытай

Неге жаныма сенен дерт пен қайғы-дүр, Əлде мейірің жапа, мейірімің зорлық-дүр? Сүйіктілерге жапа жасау жазықсыз, Махаббат жолында тіптен кем-дүр. Маған қиын болар сенсіз тірілмек, Саған мен болмасам, ей, жан, не қайғы-дүр? Неге жаныма тидің уəдеменен, Өтер дүние, опа қыл, сəт осы сəт-дүр. Көзің, бұрымың мен аузың қайғысында, Болмысым ақыры жоқ болу негізі-дүр. Күнə қылдым, айырылуыңда тірілдім, Бірақ, менен күнə, сенен кешірім-дүр. Атайи осы жолда топырақ болса, Мақсаты игілерден бір қадам-дүр. 

Ей, күміс денелі, сағым меңіздер200, Егер жаным керек, алың меңіздер. Қашанда бір əуенге жетер едім, Егер ғашықтар қадірін білсеңіздер. .........................................................201 Мысал бар, дегендерді деңіздер. Жападан бас тартпайды сізді сүйген, Бірақ, жəне бір жолы өлтірмеңіздер. Айырылуыңнан көзім бұлағынан, Көремін қай жақа қарасам да теңіздер. Сүйіктілер ғашықтық ханынан қашанда, Жүрек қанын ішіп жəне қайғы жеңіздер. Сəнденіп өтсе əр жолдан сол ай, Атайи топырағын сонда қалаңыздар.  200 секілді, сияқты 201 қолжазбада бұл жер жазылмай қалған (Т.Қ.)

Көңіл болды бұрымыңа кіріптар, Таңданысым маған барғанша артар. Көзің пікірінде көркізсем жұлдызшы, Көріп айтар, мұнда бір пəле бар. Талап ойың əр түні айдай, Көзім иірімінде сағымдай ойнар. Шашың саудасында түндер ұйықтармын, Бірақ не пайда себебі жоқ бақыт бидар202. Егер сүйікті бар болса сүйіктіге, Не қайғы егер барша əлем болса əғйар203. Айырылысуыңда біраз оңай өлмек, Бірақ сенсіз тірілмек, тұтқын душуар204. Атайиға жəннаты мəңгілік-дүр, Сүйер жарыменен бір мезет дидар.  202 ояу 203 бөтен 204 қиын

Не деп толған ай жүзіңмен сұлулық таласар? Сен сұлулықпен біргесің, себебі күннен тағы мəшһур205. Сұлулық ішінде сарайын біліп маһшар сəтіне дейін, Жасырынды жүзіңнен ұялғанынан жəннəт ішінде хор206. Жайдарылығыңның көзінде жүз түріменен, Ойнарда көзің дірілдесе дегей кісі махмур207. Сүйікті сұлулар көп бар бұл ұлыста, Бірақ көңіл алмақ, пұттар, сізге жарасар. Екі көзің үстінде қасың бүлікшіге бүлік, Тұла бойың үстінде жүзің нұр үстіне нұр. Жылап жүзіңізден алайын бұрыс бетпердесін, Гүл жақсы ашылмас түндері жаумаса жаңбыр. Игілер жүзінде солай көрер Тəңірі жамалын, Егер сəжде қылар сізге, Атайиға дауа-дүр.  205 белгілі 206 хор қыздары 207 мас

Мені диуана қылған бір пері-дүр, Адам мен періштенің сұлуы-дүр. Көзіне ынтызар Зуһра таң сəрілер, Жүзіне шынайы таң сатушы-дүр. Жүзі сұлулық ішінде Жүсіптей түмен мың, Бірақ бұрымы Сүлеймен əскері-дүр. Жан болса тірілтер жүз өлікті, Егер де тұла бойы жан суреті-дүр. Хош иіс жасаған жаным көңіл-күйін, Меңі мускус208, қалы əнбəр209-дүр. Көзім жасын əр мезет дана-дана, Шашырған жақұт қант тістері-дүр. Сені ол сүйкімді бойы көзге ілмес, Атайи қанша осы дəні-дүр.  208 кейбір жануарлардың ұрық безінен алынатын иіс су 209 балықтан алынатын иіс су

Көзің барша əлемнің аяры-дүр, Пəле кеңістігінің сəйарəсі210-дүр. Қаншалық жаны шырыным-дүр аузың, Бірақ шекер ернің жан бөлшегі-дүр. Көзім жасын қашан да еткен қан, Жүзіңнің лаладай кескіні-дүр. Нұрлы жүзі таза назарға, Замана ай жүзің бақылаушысы-дүр. Үмітім орындалсын қауышуың жолында, Ұсатқан арсыз көңліңнің қарасы-дүр. Байқұспын дидарыңа не шара жасайын, Сұлтандар бұл істің бейшарасы-дүр. Атайи хəлінен сұрағанға айтыңдар: «Пұттар жолының əуересі-дүр».  210 планета

Қызметіңде білмеймін, ей, сүйікті, айыбым не? Мені қылдың мұншалық зар, айыбым не? Келісім шарт жасадың əуелі кеңшіліктер жасап, Болдың ақыры бір жолы бизар, айыбым не? Сен егер өзге болсаң, мен сол құлмын, бірақ, Мəңгілік табытқа қызметкер, айыбым не? Бар болмысыммен, білесің шынайы жармын саған, Əр уақыт мені дейсің басқа, айыбым не? Жазғырасың, Атайи, сен беймаза құлсың, бірақ, Жүз дидар дəулетінен үміткер, айыбым не? 

Ғашық жанның ойы қайғылы керек, Жан көйлегі сүйікті үшін тесік керек. Көз жүзін жасымменен жуайын сізді көрерде, Себебі, пəк пұтқа пəк қарау керек. Қасыңның оғын түр тартайын дер кісі маған, Бастан-аяқ топырақ сияқты топырақ керек. Қалыңды қабыл етті қабылдағыш көзің, Түрік алдында бір шапшаң үнді керек. Айырылу уынан жанына жетті көңіл ақыры, Жақұтыңнан оған масайратар тамшысы керек. Ақыл не болар талғамға сай бейнеңіз оныкі, Бұл мағынаға бір өзгеше ақыл керек. Қайғы теңізіне шөк, түбіне жет, дүрдей Атайи, Дария бетіне себебі қыл-қыбыр, жаңқа керек. 

Сүйіктіден айырылу қаншалық азабы мұңды болады

(болса да), Жəннат үмітінің қауышуы наз бен рахат болады. Жүзі Мусхаф211 жамалы-дүр, беті «Фатиха»212, Бойы мен бұрымы, аузы, «əлиф», «лəм», «мим»213 болады. Ойға алмас ол бел мен бойдан өзгені, Кімнің зейіні нəзік, дені сау болады (болса). Бақытты үнділік ол көзі қасында қал бар, Рум мен Қытайдың патшасына қызметкер болады. Адам қайдан білсін ауызын, ғайып ілімінде, Тəңірі Тағаладан өзге ғалым кім бар? Көрген соң қарсылас жүзін бастаңыз «ə´уз»214, Игілерді азғырар лағынеттелген шайтан болады. Салды құлақ Атайи байқұстың сөзі жар, Себебі лайық патшаның дүрі жетім болады.  211 Құран 212 Құранның бірінші сүресі 213 арабтың əріптері 214 «Əғузу биллəһи минəш-шəйтанир-ражим» нің қысқарған түрі

Сені бір шамшадтай215 тік бойлы біледі, Қайғыңменен көңілді шат біледі. Мені бұрымың реңінің зікір, пікірі, Халайық ерте, кеш дұға оқиды. Көңілдер құстарын аулау ішінде, Көзіңнің қырғиын аңшы біледі. Махаббат шариғатында игілер сөзін, Сəру ағашындай азат біледі. Таң самалы жар жанынан табылса, Сүлеймен мүлкін ойран біледі. Бір сəт сүйіктісіз ғашық өмірін, Егер Қызыр болса лайық біледі. Атайиды байқұстар ішіндегі жəбірленуші, Сені əділетсіздіктің шаһтар шаһы біледі.  215 мəңгі жасыл қатты ағаш

Өртенді гүл жүзіңнің отынан лалазарлар216, Жалғыз емес лала, қайта, сондай һезарлар217. Құрма ағашындай бойыңды көрсе жаз жайлауда сəрудей218, Бас иіп сəлем береді шынарлар. Бұрым, рухыңның дұғасы маған жан зікірі еді, Ол күні бірге емес еді, күндіз-түндер. Қалың қош иісі құлшылығына мойындаушы болып, Бұрымың шеніде басты ұзын мускус219 барлар. Өлтірсе қас, көзі мені хатым етерсің(дер), Артынша «Сад» сүресін, ей, əділ жандар. Сұлулық өлтіреді, болса оның мейірім, келбеті, Суретке қараса барша ыстығы бар-дүр бейнелер. Игілер қауышуға лайық көрмес Атайиды, Бір сəт назарды көз ұшынан неге аяйды?  216 яғни, бақша 217 мың, яғни мыңдаған 218 қарағай тұқымдас мəңгі көгеріп тұратын ағаш 219 кейбір жануардың ұрық безінен алынатын иіс су

Ол күн келіп, жайлауда серуен қылып бардың, Нəсрин221 жағасын ойран етіп қалды гүлзар. Жұмақта жүз рет қиямет болар еді, Тубəда222 егер болса бұл сымбат пен рəфтар223. Дидарыңды талап етпей не істейін, мəңгілік Тəңіріден, Талап етіп жаратты сені, мен құлды талапкер. Не ғашықтық пəлесі маған, не заман жəбірі, Не жар жапасы маған, не басқа қайғылары. Жарым түндері, шарап ішіп аһ ұрамын, Білмес адам сырымды, тек ´Алим-е əсрар224. Қаламайды Атайи, жайлау мен бақ ішінде сенсіз, Жəннатты қашан көзге ілер ғашығы дидар?225  220 ауру 221 нəркес гүлдің ұсақ түрі 222 Жəннаттағы ағаш 223 жүріс-тұрыс 224 Сырларды білуші, яғни Алла Тағала ғана біледі деген мағынада. 225 дидар ғашығы

Жүз жаққа ағып шықты екі көзімнен жуибар226, Сүйкімді сəруім227 не болды, бір бұл жаққа қылсаң гузар228. Сен сол сұлулық сұлтанысың бостандар ішіндегі, Дəулетіңнен гүл есігін ел ашып, ел жабар. Болды жүрегім су қайғыңнан, жақсылық қыл, сал суға, Ақыры, ей, гүл, қырманды əрине əр еккен орар. Қылды жаныма мені шырын ернің ынтығы, бірақ, Бұл мысал секілді, «Кісі бал ұстаса, бармағын жалар». Дəулетіңнен көкке жетті барша құлдардың басы, Бұл қандай бақыт жұлдызы, айым, бізге жетсең таң атар. Ерніңізді неше рет сұрадым, тіледім таппадым, Секілді бұл сөз қате, «тілегендер табар». Бұрымыңыздан егер Атайи басқа көрсе не ғажап, Көремін «Бір сынағанды жəне екі сынар».  226 арық 227 қарағай тұқымдас мəңгі жасыл ағаш 228 серуен

Сөйлесе аузынан шекер көрінер, Жақұт қауашағынан гауһар көрінер. Бақытымды жүзімен көрсем, Айна қасында жүз назар көрінер. Жаңа ай қастарының ұялғанынан, Айларда бірер-бірер көрінер. Белін қаншалықты түрткілесем, Көздеріме сол ай көрінеді. Жүзі қасында таң емес толған ай, Егер таңғы жұлдыздар көрінер. Пайдалы болар маған пұтым дерті, Егер ел қасында зиян көрінер. Бұл Атайи көзің ойында, Қашан да мас əрі бейхабар көрінер. 

Бетің Раузаның жəннəт күлі-дүр, Бойың Тубə, ернің Кəусар елі-дүр. Көзің нəргис229, жүзің нəсрин230, (ал) бұрымың, Ерамның күлістанының сүмбілі231-дүр. Ежелден мəңгілік жан бұлбұлы, Жамалың гүлбағының бұлбұлы-дүр. Таң самалында Дəуіт бұрымыңнан өтерде, Сүлеймен əскерінің айқай-шуы-дүр. Атайиды егер əлемге сатсаң, Сат, ей, діндар, ол игілер құлы-дүр.  229 гүл 230 нəргис тұқымдас гүл 231 Сүмбіл гүл

Ол пұт, су жағасында перідей отырар, Нəзіктігі соншалық сумен бірге жұтса болар. Егер де Сəлсəбил232 суына сүңгір болса, Келді жəннат бақшасынан Кəусар суы жаққа хор. Ол қол судан таза, жумас оны суда, Қайта суды пəк болсын деп қолыменен жуар. Енді білдім рас екен, тіпті көрдім көзбенен, Ол дейді су қызы, кей-кейде көзге көрінер. Қастарың жай Атайи көргелі сұлулық ішінде тақ, Таң сəрі михрабтарда «Йасин» сүресін оқыр.  232 жəннаттағы су

Ернің қаным(ды) төгуге шөліркеп-түр, Иса демімен өлтірмек ғажап-түр. Көтермек басты сүйікті есігінен, Махаббат есігінде тəркі əдеп-түр. Мені өлтір, бірақ қума қасыңнан, Елші құлды қумақ себепсіз-дүр. Маған қауышуың қашан жетсін, білемін, Бірақ ғашық ісі тырысу талап-дүр. Атайи құлға бір мейірім етпейсің, Қазір, бек ұлы, мұнша неге ызалы-дүр? 

Шашың секілді «Лəйлəтул-қадр»233, жүзің секілді шынайы таңсəрі-түр, Бұл шам мен таңсəріңе түн-күн көңіл жанменен ғашық-түр. Сүйкімділік шапанын игілер қаншама киді, көрдік, Оларға қысқа, бірақ сенің сымбатыңа лайық-түр. Маған сенсіз тірілгеннен өлім жүз есе артығырақ, Бұ сөзді Хақ білер, көңілім, тілімменен сəйкес-түр. Саған менсіз не қайғы, сүйікті, мендей ғашығың жүз мың, Бірақ Узрадан айырылмақ Уамықтың жан пəлесі-түр. Махаббат дауын қылған кісінің барша жерде, Қарсылықты тəркі етіп, мақамы бейшаралық-түр. Бүгін қауышуыңды тəркі етіп, тілейді жəннатты діндарлар, Береді несиеге нақты, бұ неткен надан халайық-түр? Атайи, кеш бұл дүниеден, көңілдер тəркін қыл, Намаз, оразасы ғашыққа, бүгін тəркі көңіл-түр.  233 «Қадір түні»

Шашың йалда234 түні, бетің сəхəр235-дүр, Көзің Зуһра, жүзің күн мен ай-дүр. Перісің, əдемдік, əсемдік ішінде періште де, Қате, сені дейді адам-дүр. Қаншалық күйді жан ғашықтықтың отында, Көңіл ахуалы да одан бетер-дүр. Қасың егер жан тілесе, көзбенен айтайын, Көзің көңілімді алар осы назар-дүр. Сол алқызыл қашар үстінде топырақтың, Ғажап үнді жанын алып қашар-дүр. Ұзын-дүр бұрым қиссаң, бірақ, Солай сөз аузыңа жетті қысқа-дүр. Атайидың қабыл ет, шыбындай жанын, Егер де бір тапталған махəзəр236-дүр.  234 қыстың ең ұзақ түні 235 таңсəрі 236 дайын ас

Сені сұлулық ішінде айдан пəк дейді, Мені мейірің жолында топырақ дейді. Жұлдызшылар көріп шырын жүзіңді, Құрметтеп кеңістік Хисрауы дейді. Жасмин көйлегіңнен қызғаныш кернеп, Қылар гүлдей жағасын жыртық дейді. Сол түркіше көздер құлшылығында, Меңің үнділерін жылдам дейді. Шашыңның шынжырын дуанадан сұра, Қылған ақыл оны түйсік дейді. Егер болса қауышуыңнан үмітті, Айырылуың уын наша дейді. 

Қош келдің, ол жан, сол секілді сүйіктісі бар, Тік сымбатыңның саясынан мəңгілік өмірі бар. Мен емеспін жалғыз аң-таң көзіңнің еліктіргішіне, Бұрыштарда жүз мендей аң-таң, таңырқағаны бар. Оттай жақұтыңды көңілім сүйгенінен жазғырып, Неше күйдірдің мені, ақыры адамның жаны бар. Не ғажап, егер бір күні ол ұстаса өзін көктен биік, Сенікіндей одан артық шолпан көздері бар. Еш кəпірлер күпірін жыйнамады иманменен, Кəпірлер сүйкімдісіндей көзің, күпір мен иманы бар. Зұлыммен ешқашан бұза алмайды көңіл шаһарын қарсылас, Əсіресе сол шаһардың, оның сен секілді сұлтаны бар. Қаншалық жоқ сөздер Атайи, шекер аузың пікірінде, Сары алтындай жүзінде жүз дөңгелек жауһары бар. 

Нəргіс237 көзің қасында көктем бақшасы бар, Жан, көңілді алса сондай ықтияры бар. Сұлулық, əдемілік, əсемдік пен мейірім бабынан, Жүсіпке бірі болса, бегім, сізде бəрі бар. Ерам бағында мүмкін, жəннат ішінде бір сұлу, Сенсіз бұл пенденің қандай сабыр, төзімі бар. Заманының Ескендірі, уақыттың Кейқұбады, Əр адамның көңілі қалаған сүйіктісі бар. Басқан ізің тозаңын Атайи көзі үшін, Қалар, жолыңда күндіз-түні ынтызары бар.  237 гүл

Жаз мезгілі, бірақ мен жарсыз, Зарлы бұлбұлмын бақшасыз. Көрмедік ұзын шаштарыңның шынжырынан, Діндарлық қамалын зуннарсыз238. Сəру239 санама сымбатын, жарсыз жүзі, Бір ағашсың, əдіс-тəсілсіз. Сиқыр ілімін дəріс айтар көздерің, Кашмирдің сиқыршысына теңдессіз. Тақуа елі көрместен мас көзін, Айып емес, егер болсаңыз парасатсыз. Ғашықтық бақуаттысы, болмады, Жар өзгесіз, гүл де тікенсіз. Егер Атайи өлсе сізге құл не кем, Ей, бегім, мəңгі болың артықсыз.  238 мұсылмандардың қол астында болған христиандардың беліне байлайтын белбеуі. 239 қарағай тұқымдас жасыл ағаш

Алды көңілімді менің бір сүйікті рахым етпес, Ғашықтық торы қолында қылды ынтық рахым етпес. Хайбар кəпірлері менің хəлімді көрсе рахым етер, Ей, мұсылмандар, нетейін, ол опасыз рахым етпес. Гүл жүзі ынтығында жүрегім бүршіктей қан байлады, Сүмбілінен бір самал жел һəм таң самалы рахым етпес. Жер себебі жан айқайыңа жетпес шыдап бақ көңіл, Əділдікті кімнен сұрайсың, патша рахым етпес. Тіпті Жүсіптей болыпты, сұлулық мысырында əзіз, Кенан240 пірімін, көзіме сүрме рахым етпес. «Аһ» деп, сен күрсінесің əр таңда, ей, шарапхор, Тəңірі рахым етер оған, егер діндар рахым етпес (де). ....кенет өліп таптың Атайи.....241 Көрмедік əлемде сендей жанына рахым етпес.  240 ежелгі шаһар аты 241 қолжазбадағы бұл жол толық оқылмады (Т.Қ.)

Ей, ежелден ғашықтық дертіңмен жаным жолдас, Жоқ қауышуың дəулетінен өзге көңілімде əуес. Көздерің бұрымың түнінде көңілдерді ұстар, Бұл не іс болар, қойыпсың елде ұрыны жəсəс242. Хəлил дастарханының тостағаны жұмақ ішінде көрінбейді, Жасыл меңің қасында қалың секілді реңді ´əдəс243. Біз айырылуыңнан сөз айттық, бақталасың қауышумен, Отқа көбелек керек, ия, əсəл жерге мəгəс244. Қалай, ей, жан тотысы, ұшасың əр тарапқа, Бізге ол шекер ауыз пікірінде хəлім-дүр қапас. Сүйіктілер негізі лайық болды, кел, иіріл, ей көңіл, Лəйлі көшінен жетер Мəжнүнге дауысы жəрəс245. Ей, Атайи, сəлдені тастағын, дүниеде, Қаңғыбас ғашыққа гауһар көзді тəж дурдəс246.  242 тыңшы 243 жасымық (бұршақ тұқымдас өсімдік) 244 ара, шыбын 245 қоңырау 246 баста

Сіздей хорбас адам табылмас, Пері жүзді, Мəсіхтей дем табылмас. Дидарыңда тердей тамшы-тамшы, Нəсрин гүлі үстінде шық табылмас. Сүйікті көп болар сізге, бірақ, Біздей антқа берік табылмас. Олжа деп біл сұлулық жамал дəуірін, Мысалы дер: «Жəне бұл дем табылмас». Опа жаса, жігіттік бостаны, Қашан да құлпырған шаттық табылмас. Айырылуда көңілге неше қарасам, Реніш, қайғы, дерттен өзге табылмас. Атайи өзі қылар қауышу жалбаруын, Бірақ, міскінге Жам мүлкі табылмас. 

Маған сен болмасаң жан керек емес, Жəннат пен хор жəне ризуан247 керек емес. Айырылысуда көзім жасы бар екен, Көктем мен нисан248 бұлты керек емес. Жүзіңнен ақшамда бұрымыңды жисаң, Сəуле шашқан ай жылтыры керек емес. Бойың сəру249, көзің нəргис250, жүзің гүл, Сенің қасыңда бостан керек емес. Егер дария жағасын серуен қылсаң, Көзіме кел, Оман251 керек емес. Бақталаспен сұхбаттас қылма бізді, Құтырған итке ит күтуші керек емес. Атайиға босағаңда орын бер, Сарай мен каһ252 жəне айуан253 керек емес.  247 жұмақтағы қызметшілер 248 көктемнің екінші айы, яғни сəуір 249 қарағай тұқымдас мəңгі жасыл ағаш. 250 гүл 251 теңіз аты 252 сарай 253 сарай

Ол жүзі гүл бұл құлды жыл өтер жад етпес254, Бастан сипап, неге бір жолы азат етпес. Жақұтына жан бергенім қайғы тауында не пайда, Қаншалықты Шырын болса да, бірақ Фарһадтай елемес. Бұрымынан таң самалы осылай рух кəсібін етер, Бұл арманнан тіршілікті ойран етпес. Себебі жүзің көрді, көзім етті отанды тəркі, Гүлді солай Наурыз тапты, Наушадты жад етпес255. Хақ Тағала сақтасын көңілді қайғы-уайымнан, Ойымды осылайша, қайғыдан шат етпес. Жоқ болар жəбір, жапа, зұлымдық, зорлау, қорлау, Менің жаныма ол перизаттың хоры етпес. Жар зорлығынан Атайи, жүз бұрма, сабыр қыл, Қайсы сүйікті болса, сол ғашыққа қорлық етпес.  254 яғни, есіне алмас 255 яғни, есіне алмас

Жан қалмады қайғыдан, бірақ сүйікті сенбес, Айқайымды естімес, жан даусыма сенбес. Оман теңізі болды көзім жасы, бірақ, Ол сұлулық елінде жауһар бағасы сенбес. Қаншалықты көрсетсе көңіл мейір нышанын, Жан болмайынша жүзінде көбелек сенбес. Кəпір көзі өзі рахым етіп бір назар етпес, Бұрым дағы бұл абыржыған хəлге сенбес. Дертімді егер құзыретінде жеткізер болсам, Білмеске салып, тұтқын һəм зеректей сенбес. Діндар деме: «Шынжыр шашынан көңіл үз», Ақылды сөзіне, əрине, диуана сенбес. Дедің уəде демім мен сертіме жетемін, Игілерден Атайи, бірақ өлшем сенбес. 

Пердеден шық, бір сəт, ей, игілер тағдырында құйаш256, «Əхсəни тəқуим»257 сырын ет бұл əлемде паш. Бағбан түзу сəрудің258 бұта, жапырағын кесті, Не үшін идірмеді деп тал бойың алдында бас. Суреттер еді таң самалы гүлдің біраз нəзік жүгін, Ай жүзіңнің алдында көрдік, һəм емес неше құмаш259. Бір түні келді ойың жарым көңілімді сұрап, Жас тəннен таң атқанша қылды көңілменен талас. Жар қайғысын көңіл көтеру белгісі қыл, Атайи, дүниеде, Осы болар қырағылар алдында хусн-е мə´аш260.  256 күн 257 Аят: «Əдемі бейнеде...». 258 қарағай тұқымдас жасыл ағаш. 259 сапа 260 өмір сұлулығы

Бостан зейнеті жүзің, жетер, қылса жүз гүл əлуида´261! Ғашығың уы жетер, егер қылса бұлбұл əлуида´! Қалыңның нүктесіне құлшылық қылған бұл пендедей, Үнді елінен ықтияр етті кəрəнфул262 əлуида´! Егер қашарыңнан қызыл гүл қашса, не ғажап! Қылды бұрымың ұялуынан сүмбіл дағы əлуида´! Қаншалықты қайғыменен жігіттік жемісін сарп етсе де, Есігіңнен қылмады осы кəрі құл əлуида´! Атайи байлады көңілін шашыңның шынжырына, Ойынша жасады сабыр, төзім əлуида´!  261 Қош сау бол! 262 хош иісті майда дəрі.

Ей, дуадақтың қалынан бұл шырын жаныма дақ, Рахымсыз көңіліңе төгейін хəл-зарымнан фəрағ263. Бұрымыңның түнінде жамалың шырағынан бер жарық, Бізге де жетсін дейді, бір шырақтан мың шырақ. Мен дағы бақ, жайлауда ел секілді серуендер едім, Болмаса ұзын шашыңның шынжыр жан мойнына бау. Бұл ғажап береке бақытымен тыныш көңіл хош, Көрмедік бұрымың секілді тік сəру264 үстінде дақ. Хақ Тағала сұлулық, мейірім мен салтанат берді саған, Сен білесің бірде мейірім ет, бірде қыл кібір, димағ265. Елшілікке Үндістан бұрымына барсаң, ей, көңіл, Жетер, ұзақ жол қарадан қараға дейін ұста улағ266. Ол көзқарасыңмен қарады оған мас көзің, Мəңгілік ішпей Атайи болмайды бір мезет сау.  263 тынышталу 264 қарағай тұқымдас мəңгі жасыл ағаш. 265 көңіл-күй 266 көлік, есек

Сүйікті, жақұттың шарабы мəңгілік судан нəзік, Бойыңның нахлдағы267 қарағай, шыршадан нəзік. Сұлулық жүзіңнің қасында ұялған гүл жапырағы, Қалыңның нүктесі дағы қарағай, шыршадан нəзік. Бір мезет аузыңды келтір сөзге шырындықпенен, Келеді сөз сөйлемек шекер, балдан нəзік. Сен мейірімділік суыменен шомылыпсың бүтіндей, Өзгелердің сұлулығы болса əшекей заттардан нəзік. Жүз үстіне салсаң тарап хош иісті шашыңды назбенен, Гүл үстіне перде саласың дымқыл сүмбілден нəзік. Тіледік əлемде өмір, қамқоршы таппадық, Қайғы күнінде жар, жолдас, тостақ, пиаладан нəзік. Айырылуынан жетсе Атайи наласы көкке не айып, Себебі табылмас дүниеде ол ай жүзінен нəзік.  267 құрма ағашы

Ей, əлем мен сұлулық елінің патшасы нəзік, Күлімсіген гүл дидарыңмен бостан нəзік. Бұл сұлулық, бұл нəзіктікпен сымбатың секілді, Жаз жайлауда көрмеді бір бағбан нəзік. Неден түсер аяғыңа əр мезетте шашың, Егер хұлқы жақсы көрмесе еді, ей, жан нəзік. Тəпсір болды сұлулық кітабың мен жамалыңа, Кімде-кім қылды дүниеде тəпсір баян нəзік. Өлді Атайи қасірет пен ынтызардан, Соңы не болды, болмады ма бір заман нəзік? 

Сақи, алып кел тостақ, болды гүл уақыты нəзік, Суға қанық нəргис масайған, бұлбұлдың əні нəзік. Түп-түзу сəру268 үстінде құмри269 салар əуенін, Дейді ыдысы да арабша, қумриға сыңғыры нəзік. Түссе хош иісті шаштарың таң самалынан жүз үстіне, Шашылар гүл жапырағына ғажап сүмбіл нəзік. Алла сақтасын, сол уақытта қызыл шарап ішіп, Тілеуіңмен болса пайда, шарап суреті гүлгүл нəзік. Жүз Атайи өлер еді сүйіктілер зұлымдығынан, Болмаса ´əдл-е шəһаншаһзадаһан ´Əбдуллəтиф270.  268 қарағай тұқымдас мəңгі жасыл ағаш. 269 кептерден кішілеу құс 270 Хан шаһзадасы Əбділлəтифтің əділдігі

Егер көңілің тілесе жанымды алмақ, Қарақшы көздеріңмен бір қия бақ271. Айырылғалы мен бұрым, жүзіңнен, Көзіме не қара көрінді, не ақ. Кеңістік сарайында бас идірер ме, Қасың мехрабының тағына ынтық. Көремін жəннат бағының жемісінен, Жүзіңнің отын жүз есе артық. Мені диуана етіп ұшқалақтықпен, Не болар əрдайым перілердей жасырынбақ. Егер ұжмақ берсе Тəңірі сенсіз, Деймін: «бізге жетті сегіз жұмақ». Атайи сен кімсің, ол сұлу сымбат, Қол жетпесе не пайда қолды ұсынбақ?  271 ұрлана қара

Ей, таң самалы, келтір сол қызғылт шапаннан айттық272, Лала жүзді, сəру273 бойлы сүйіктіден айттық. Себебі бұрымыңнан маған жетпес, білемін шашың талы, Бір сəт хош иістен жібер таң самалынан айттық. Айттыққа барша ел алып барар намаз, оразасын, Мен қасыңның михрабына алып барайын дұғадан айттық. Көз саламын оқ атып жазбас көзіңнен сарғайып, «Бір оқ ат жүрегім» деп ол екі жебеден айттық, Себебі мен Фарһадтай өлдім мазарымда бүгін, Не пайда халуа сол Шырын жүзінен айттық. Батыс алтын шырыны үстіне күміс кемесімен, Сақи, сұлтанға ұзат, мəңгілік суынан айттық. Бер пітір зекетін аузынан Атайиға лайық, Аянып қалмас бай қашанда байқұстан айттық.  272 яғни, сыбаға 273 қарағай тұқымдас мəңгі жасыл ағаш.

Күн шығар Шығыста жүзіңдей жамал жоқ, Кім бар оған опат, бұған еш опат жоқ. Нəргис көзің секілді Хотан лалазарында274, Ұқ, не қасында ойнаушы бір марал жоқ. Жүзің қасында ай, қара түсті беті дақ, Қасың қасында тура тұруға ай жоқ. Жанымды қауышу үшін десем ол, ей, қара көзім, Ол, бұл сөзде сиқырлық пен айла жоқ. Аузың, беліңді қаншалықты ойға алсам, Көңілімде жүз уайым ойынан (өзге) ой жоқ. Сүйікті үшін өлерде маған жоқ болар күтуші, Ғашықты өлтірерде саған тең келер жоқ. Қой Атайи, медресе мен ханаканы, Мағынада тұрақты сөз, сопыда хəл жоқ.  274 бақша

Ей, сұлулық сарайы ішінде қастарың байланған тақ275, Жоқ болар кеңістік сарайында бұл тірек пен тəмтəрақ276. Ол Адн жəннаты дейді қауышуың сенің, Күнəһармын, сенен жырақ түскен құлың тозақ фирақ277. Сүлеймен мүлкінің табысын Хақ білер жеткіз маған, Сұлулық кенішің қылғалы жарым көңілімде уисақ278. Дін-дүние, рахат өмір, мал-мүлік, атақ-даңқ, Баршасы жақсы бірақ, сүйікті бəрінен жақсырақ. Көрмедік басқа шарап көзесін, қарсыластың саф сыраханасын, Таппадық өзге шарап құмырасын, сұхбаттас бинифақ279. Ей, хош сол сағат, гүл мезгілі, гүлістан алаңында, Ғашық пен сүйіктіні жалғыз, бас ашық, жалаң аяқ. Сен Атайимен өзім дейсің, қарсыласыңды жарас, Ит байқұс қойменен қашанда болар ма одақ?  275 күмбез, биік қақпа 276 сəн-салтанат 277 қашық, айырылу 278 бұғау 279 екіжүзді емес, яғни шынайы сұхбаттас жар

Ей, дос, дүниеде менің дүниеде сендей сүйіктім жоқ, Ақиретте тағы осы сөзден таярым жоқ. Қауышуың ісін қаншама ойға саламын, Мейірім, кеңшілігінің саясынан өзге сүйенішім жоқ. Жүзің мен бұрымың қасіретінде күндіз-түні, Уһімнен ол күні таң мен түннің сырласы жоқ. Ғашықтығың жолында қаншалық, айырылу отында, Өртенсе бауыр, жанса жүрек жəне жанарым жоқ. Айып етпе егер қылса көңіл нала-зар, Қауышуың арманында осы менің күш-дəрменім жоқ. Ей, сұлулық пен əсемдік жайлауында тауыс, Көзімнен ұшасың, нетейін, ұшар қанатым жоқ. Сүйдім Атайи секілді масайраған сөзіңді, Ақыл, зерек, бастан, аяқтан хабарым жоқ. 

Уһ, өлтірді айырылу ол гүл зарымнан жырақ, Лала жүзді, сəру280 бойлы, тура жарымнан жырақ. Нала қылсам əр уақыт айып етпеңіз, ей, ғашықтар, Əуені жоқ бұлбұлмын, гүлзарымнан жырақ. Ықтияр еттім ол айды екі дүниеден, бірақ, Нетейін салды кеңістік өз ықтиярымнан жырақ. Талпынар діндар мені жəннаттың ескі бағына, Мен барамын жүзіңдей жаңа көктемімнен жырақ. Менде жəне сабыр, төзім, ақыл-есім бар еді, Не пəлелі ғашықтық еді, салды жарымнан жырақ. Егер кеңістік өлтірсе жүз рет мені, еш үрей жоқ, Бұл өлім болар, өлемін сүйіктімнен жырақ. Кетпейді өлсем Атайидай бойың сəруі281 үшін, Қияметке дейін мейірім саясы мазарымнан жырақ.  280 қарағай тұқымдас мəңгі жасыл ағаш. 281 қарағай тұқымдас мəңгі жасыл ағаш.

Бойың сəруі жайлы-дүр жанға лайық, Не бір бақ, не бір бостанға лайық. Не мөлдір данасы еді тістерің, Болыпты ашылған бүршікке лайық. Ойыңа көңілде жан беремін, Сыйлы сыйлық болар мейманға лайық. Менің көңілімдесің, ей, сұлулық кеніші, Ия, əр кеніш болар ойранға лайық. Табылмас барша əлемде мендей, Шынайы байқұс садақаға лайық. Дəрігер, бас ауру берме маған, Менің дертім емес дəрменге лайық. Атайи сөзін, ей, сұлулық сұлтаны, ол, Дейді: «Жақсы інжу сұлтанға лайық». 

Жүзің күн, бетің субх-е садиқ282, Тағала Аллаһ, тамаша, жаратушы Халиқ283. Бұл не көз, бұл не кірпік, бұл не қас, Шыққан дін мен иманнан халайық. Шырын ерні мен Узра қайғың, Қылады Хұсрауды секілді Фарһад пен Уамық. Мендей баршаны құл қылар едің, Опа қылсаң бегім, дидарыңа лайық. Іздеп таппас едім айтқан көңілді, Таң самалы бұрымыңда кенет берді салық. Əлемде іздедім көп сырлас, Қайғыңдай таппадым жар лайық. Назар қылсын десең ол азат сəру, Атайи қыл лайық тəркі ´əлаийқ284.  282 ақиқат таң сəрі 283 Алла Тағаланың тоқсан тоғыз есімінің бірі, Жаратушы деген мағынада. 284 Көңіл

Сендей сұлулық пен хор, пері жоқ, Ерні қант пен əсел, белі түзу жоқ. Хотан маралы қарамас қарағаныңдай, Жүрісіңдей жүрер кекілік те жоқ. Сүйікті сүйкімді қылық-наз білмес, Ағаш секілді еш бұтақ, жапырағы жоқ. Жалынышты қылмасын ол қас пен көзді, Сол бас еді, оның бас дерті жоқ. Көңілдің жүз түмен мың жарасынан, Табылмас ер, қылымсынуың қаруы жоқ. Жүзіңе ұқсайды əлем шаһының өзі, Бірақ, бұрымыңа ұқсар əскері жоқ. Айырылу отында міскін Атайи, Болар көбелек (бірақ) ұшар қанаты жоқ. 

Ей, хабардар бақытты, ол ай арманың сенің, Сұлулық кеңістігінде жоқ ұқсас серігің сенің. Қажетті қасиетті Қағба қастарыңның михрабы, Махаббат иелерінің қыбыласы құзырыңның топырағы сенің. Бұл нəзіктік, перідей сенде, ей, хор қызғанышы, Секілді Иран бағы күркеңнің сахнасы сенің. Қаншалық мен түссем жамалыңнан жаман көздей жырақ, Жақсы, бишара көңілім барды жолдасың сенің. Мейлі қауышуыңмен тірілт, мейлі өлтір айырылумен, Мен риза болдым солай, болса жүрек қалауың сенің. Қажет емес құзыретіңде талап-тілек сұрамақ, Себебі нұрыңның көзесі болар, ескерту ұсынысың сенің. Не ғажап жетсең Атайи бір түні ол ай қауышуына, Өтер жеті аспаннан əр таңда «уһің» сенің. 

Керек емес сенсіз жан мен тіршілік, Алла кешірсін, айырылу дерті мен тіршілік. Жақұт ернің мен тік сымбатың, Сыйлайды мəңгілік суымен тіршілік. Қарсыластар сұхбаты жан сауығын алар, Хош емес, ия, зындан мен тіршілік. Өлемін болмасаң бұл шаһар мен елде, Жүсіпсіз яғни Кенан мен тіршілік. Атайи өлді, сізге бақи болсын, Жаһанда мəңгілік жан мен тіршілік. 

Сұлулық бағында жүзіңдей сырлас гүлін көрмедік, Мысыр мүлкінде ерніңдей тəтті, əдемі көрмедік. Шын-Машын, Хотанда көздеріңдей мейірімсіз, Себепсіз қан төгуші бір түрки тонау көрмедік. Сымбатың пəлесіне бардық тамаша қылғалы, Бір пəле көрдік Тағала Аллаһ, пəле көрмедік. Бұл ұлыста игілер көрдік, бірақ, ей, өзбегім, Жүрек жаулауда сіздей əсем сұлу көрмедік. Сүйгелі, ей күміс денелі, көңілі болатым сені, Дүниеде өткір жападан өзге тонаушылық көрмедік. Сүйіктілерде опа мен мейір бар дейді, бірақ, Көп есіттік біз тағы бұл сөзді бірақ көрмедік. Десе олар не айып Атайидың сөзін жетім інжу, Айырылуыңда оның жасындай дария көрмедік. 

Ей, жапа бабында берік, əлсіз сертім менің, Қалмады сабыр еткелі айырылуыңда шамам менің. Бақыт жұлдызымнан бұл, жетпес сендей айға, Көктен өткен нала мен айқай-зарым менің. Көйлектен болмасын деп, кенет ренжіген тəнің, Өзгелердің етегі күйсе, күйер жаным менің. Келтірейін жанымды мейман ойыңа, бірақ, Бұл тапталған сыйлықты алар ма мейманым менің. Қаннан именер мені өлтірсе кəпір көздерің, Бұл көңілім мойнында, Хақ білер қаным менің. «Уəллəйл», «Уəшшəмс» сүресін оқыған күннен бері, Бұрым, сымбатың болыпты күпір, иманым менің. Табалдырығыңда Атайи кім деп сұраса, Дерсің: «Бір аяқ топырағым мен (жермен) жексенім менің». 

Ей, ойың мəңгілік сырлас һəм жолдасым менің, Қайда болса аяғың сонда болар басым менің. Таппасам қауышуыңды ол Нұх өмірі маған, Топан суындай басар əлемді көз жасым менің. Ей, тасбауыр қатыгез, рахым етпейсің маған, Күйді, өртенді қайғы отында іші-сыртым менің. Топырағымды көзге қылады періштелер сүрме, Аяқ топырағың егер кебінде болса, жолдасым менің. Кей-кейде басың үшін дəулет аяғын ұсын маған, Сұлулықтың шарап суынан мас, айлакерім менің. Көңіл тақтамда жүзің суретінен өзге салмады, Суретім бейнелеген сəтте суретшім менің. Көрсе қасыңды Атайи, бастаса диуаналық, Айып етпе, себебі жаңа ай дедің қасым менің. 

Алды көңілді бір бут-е ´əйар-е шух шəң285, Күпір үйренер көзінен кафир-е фəрəң286. Күйдірді ғашықтық отында жүз абыройды, Намыс елге барды да топырақ болды нəң287. Теңіз еді қайғысы, болар оттан теңізі, Қылмас төзім онда мейлі ´ашиқ-е нəһəң288. Шырын аузының лəззатын ел естігелі, Алмас кісі шекерді дирһемге289 сатылса тəң290. Ол қас, көзді сүйгелі болдым белгі, Атса қарақшы қылымсуы науəк-е хəдəң291. Айырылу қайғысын баяндар əр сəтте нəй292, Қауышу уақытын еске алар əр бұрышта жəң293. Қылмас Атайи сымбатындай тəкаппар, Болғын қадамда бұрым секілді жарты рең.  285 қу, əзілқой, айлакер пұт 286 Европа кəпірі 287 масқара 288 кит, яғни ғашығы 289 араб ақшасы 290 тар, енсіз, шағын 291 жебе оғын 292 сыбызғы 293 ұрыс, соғыс

Ей, бегім, өрілген қара бұрымыңмен сенің, Көз ұшынан бір қарасыңның тұтқынымын сенің. Құлшылығыңмен жаһанда атым шықты, соңында, Демедің бір күн: «Құлым, кел, патшаңмын», сенің. Ақыры, ей, сұлу сымбаттым, өтерде мейірім етіп, Бір жүзіме бас қадам, аяқ топырағыңмын сенің. Неше өлтірдің мені, сенсіз тірілген қылмыс үшін, Ел жиылғанда мен де бұл көзден ұяттыңмын сенің. Атайидың күрсіну оғынан ұял, əр түні, Мен таңсəріде дұға жасап қорғаушыңмын сенің. 

Жүзің шамына мен көбелектер секілді, Шашың шынжырына диуаналар секілді. Болыпты қауышу кенішің қасіретінде, Көңіліңнің күркесі ойран болған секілді. Көзің ойында қуаныш кəсіптерге, Табылмас бұрыштағы шарапханалар секілді. Жүзің дəуірінде Жүсіп дастанын, Оқиды ғалым, барша əпсаналар секілді. Ежелден танысыңызбын, бірақ, Болыппын бүгін бөтендер секілді. Тозаққа ілді көңілім бұлбұлын, Гүлістан ішінде қалың даналар секілді. Атайи көңілінің серті бүтін, Егер сындырсаңыз уəделер секілді. 

Сұра, мені бір күні, кім бұл байқұс күйіндей, Қасірет отында көре алмас бақталастар күйіндей. Диуана сəруі294 не деп, ұқсатар өзін бойыңа, Мунтаһа Сидра егер болса бұл əдемі бойындай. От үшін жақтым жасминдей аяқ топырағын көзге, Адамзатқа жоқ болар əшнəрсе абыройдай. Барша халымды жұлдызшы көрді айтар соңында, Болады бір шаһ сүйер алдында басың айқындай. Егер қара бұрымың қасында қараса сүмбілге көзім, Көздерімнің қарасын құзғын, қарға ойғандай. Қалай күйдірер менің бұл көңілімнің негізін айырылу, Күйдім, өртендім, тағы күл болды енді қойдай. Ей, бөкен көзді Атайиды есіктен қуғанша, Біржолата өлтір, сол мезет қалпында құс тойдай.  294 қарағай тұқымдас жасыл ағаш

Ей, нəзіктік таңынан шығар екі шолпан көзің, Өткінші дəуір серуенінде дəуір бүлікшісі көзің. Екі жай-дүр қасында байланған мың жебеменен, Не ғажап əрбір қараста қылса жүз құрбан көзің. Жаныма қастық қылғалы айнул-йақин295 болды маған, Осылайша қарады жырақтан назбенен екі көзің. Рум қайсары296 ай жүзің, хош иісті шашың Шын297 қағаны, Үндістан шаһы меңің, Түркістан сұлтаны көзің. Қаншалықты Хотан маралы қатесіз білмеймін неден, Шын-Машын гүлзарында қылар серуен көзің. Осылай қадалды бұл менің жаныма алмай қоймас, Қымсынумен жүз мендей жанды алған көзің. Соншалық телміріп қараса Атайи лайықты, Бір назар салмас оған Тəңірі үшін садақа көзің.  295 сопылық термин, ақиқат көзі 296 Ежелгі Римнің патшаларын осылай атаған 297 яғни, Қытай

Ей, сұлулық патшалығы ішінде теңдесі жоқ сенің, Мейір, опа менің(кі), (ал), жəбір-жапа сенің(кі). Аузыңмен қысым жоқ жан үстінде, Көңілім жүн, басым садақаң мен байқұс сенің. Жан тонадың, көңіл алдың, сағынбадың, Қайсы жапаңды тартпадым, ей, опасыз, сенің. Кім сүйді жақсы сөзді, күймеді, өртенбеді, Ғашықтығыңның оты тұтанбады жалғыз маған сенің. Өлтір, өлейін қасыңда жүзіңе қарай-қарай, Болсын Қызыр өмірі мен мəңгілік өмір сенің (саған). Жетер, үмітсіз қылды мені қауышу жолынан, Бөтендердей өткенің, ей, таныс сенің. Жəбіріңді өзі Атайи жақсылық көрер, бірақ, Шығар жамандықпен атың халық ішіне сенің. 

Ей, мəңгілік жəннат бір мезет дидарың сенің, Мөлдір Кəусар суы шекер жақұтың сенің. Өзгелерде тұрым, қалы болса сұлулық аспабынан, Шүбəсіз сұлулық, əсемдік болар, бастан-аяқ бəрің сенің. Бір қарағанда жүз көңілді аулайды марал көзің, Мен емеспін жалғыз жан кіріптарыңа сенің. Сорлы бағымнан ба, ей, Жаратушы, маған мақұрымдық, Не болмаса мақсатына жетпес талапкерің сенің. Басқалар жəбірінің салдарынан жаныма жеттім, уһ-уһ, Пендеден еске алсаң, жарым, Құдай жарың сенің. Ей, көңіл, сен əлсізсің, көздері жан алушы, Өлместен қиыншылыққа оңай болса қиындығың сенің. Сұрамас жақұтыңды сүйген Қызыр, Исадан сені, Қаламас сұхбатты əркім, болса ауруың сенің. Егер киіктер мускусында298 болса қаннан Шын муксусы, Лала мен гүлден болыпты, татар мускусың сенің. Ол жүзі гүлзардың көңіліне бір қылмас əсер, Ей, Атайи, тас еріткен нала-зарың сенің.  298 Кейбір аңдардың ұрық безінен алынатын иіс су

Сүйді игілерді, айырды отбасымнан көңіл, Өзге не қалар менің бұл шыбындай жанымнан көңіл. Аһ, мен жаныма жеттім, жəбір тартудан, нетейін? Əсте мейір үзбес сол мейірімсізімнен көңіл. Бұл менің ағар жасым сырымды елге қылды паш, Əшкере қылмады құпия сырымнан көңіл. Болғалы бизар менен ай жүзіңнің мейірінде, Жыл өтер, өтпес менің бір күн күмəнімнен көңіл. Жазсам болар насихатнамалар жүз «Гəнж пəнж»299, Өзге қылмас Хұсрау-шырын аузымнан көңіл. Жан берер сүйікті үшін ғашық Атайи, неге сен, Қашанда айтасың: «Айырды отбасымнан көңіл?».  299 Низамидің шығармасы

Айырылуың қайғысында тəнімді бөлшек-бөлшек қыл, Шыбындай жанымды ал, қайғы дертіме шара қыл. Сұлулығың сөзін, жүз қарсы десем, жүз көрер десең, Ол айна, Хақтың шеберлігін өз-өзің төрелік қыл. Бейнеңнің құрылымын қыларда періштеге, Көңіліңді Тəңірі деді: «Асыл тас қыл». Дейді жүзіңді ай, ынтықты қайдан білер көк, Ол ай қасында нетейін, мені бір жұлдыз қыл. Егер топырағы болсам, ол жақұт шарабыңның ойынан, Қайғы тасыменен көңіл шынымды быт-шыт қыл. Қан жұтқанымды бүршік секілді, ей, таң самалы, Бір таң сəрі, хикаяны сол гүлзарға қыл. Тұт құлағыңды Атайи, пұттар көзі секілді, Қырағы бол, дүние қуушыдан қашықтық қыл (бол). 

Ей, сұлулық аясында, афтаб-е бизəуал300, Наз-қылықпен баурау ілімінде сахиб кəмал301. Жəннат Тубəсінде жоқ, жəне Сидра ағашында, Сымбатың тұла бойыңда бар бұл хəдд-е и´тидал302. Бір көңіл бар еді менде, жүзіңмен алдың оны, Енді бір жаным қалыпты, егер керек болса, оны да ал. Лаух Қалам болмысы жаратылмастан бұрын, Бұрымың еді барлық жиналмаған қалыма дал303. Бұрым, кейпіңнің тұтқыны Үндістан, Рум патшалығы, Сымбат, жақұтыңның байқұсы һəм пендесі тоты мен бал304. Майлы сүйдім деп ернін даулаған қылмысынан, Арқан салды мойныма тартар өте көп инфи´ал305. Қауышуын ол айдың жұлдызшысынан Атайи сұрамағын, Кеңістікте жоқ болар ондай қуанышты ай бал.  300 жоғалмайтын күн 301 кемелдік иесі, яғни теңдесі жоқ 302 теңесудің шегі 303 айғақ, куə 304 қанат 305 əсерлену, ұялу

Бұл көз сенде, ей, зулф-е қəттал306, Түсіпті сүйіктілер ішіне бір хəл. Қашан қылымсу оғыңды атар болсаң, Бұл топырақ жаққа да кейде назар сал. Неше жоқ болсам аузың қайғысында, Маған бұрымың ойы-дүр қара мал. Егер шырын ерніңе жан тілесең, Тұрғаны орын, нақты бол, анық сол. Жүз алтын жасадым, таппақ жолыңда, Аяғың топырағынан титтей мысқал. Көзің көңілімді алар жүз меңменен. Біліпті түркі екен, мұншама көп ол. Таң самалы чəуганы307 бұрымыңнан өтерде, Атайи көңілінен сұра, не болар қал?  306 қанқұйлы бұрым 307 басы имек таяқ

Сен болдың маған жəбір көрсетуіңмен мысал, Алла сақтасын, тапса мейірім мысқылдай нұқсан хəлəл308. Пендемін опа бабында дейді теңдессіз, Сенің сұлулық шырайынан оқиды бибəдəл309. Құлшылығыңа ай жазып берді хатыңды жазғалы, Дымқыл хош иістен жан парағына Хаттат-е əзəл310. Айырылуың өз қиын, бар баста тағы қиын, Жоқ болар қауышуыңнан өзге қылса ол мəселені хəл311. Қылса ел ізгі амалдар қауышу жəннатың үшін, Менде жүз пақыр, қажеттілік, тыныштық, жоқ амал. Бұл өмірімнен маған артық өлім жаназасыз, Бір құрмет көрсетіп мені айырылудан құтқар ажал. Ей, Атайи, қауышуының ойымен жан ойнағын, Махаббат бабында сыймас қулық-сұмдық, қиял.  308 зиян 309 теңдесі жoқ 310 мəңгілік жазушы, яғни Алла Тағала 311 шешу, яғни қиындықты шешіп беру

Онда қылды тілек сүйіктімен қауышуды көңіл, Жүрегін су етті, жуды қол жаннан көңіл. Күйдім, өртендім, нетейін ол қас, көзді көргелі, Келтірер жүз бүлікті басыма əр жақтан көңіл. Кіргелі жан мүлкі ішіне тонау шаһарының игілері, Тынбады бір мезет те талан-тараждан көңіл. Есіне алмас бұрым, кейіп пен хатыңды көргелі, Лала, нəсрин мен сүмбілменен райханнан көңіл. Жақұтыңыз ойыменен егер өлсе айырылу шөлінде, Қанық болсын ішсе бір сəт мəңгілік судан көңіл. Ел тілер жұмақ барын, тек жаным бұлбұлы, Бұрымы саудасында үзбес «Қарғалар бағынан» көңіл. Егер Атайиды кеңістік өлтірсе, топырақ жасаса, Қияметке дейін өзге қылмайды Хийуаннан көңіл. 

Меңдерің Хотанның хош иісі не жан нүктесі, бегім, Иектерің Иран гүлі не Ризуан бағы, бегім. Жақұт тамшы шарабыңнан адамзат жан табар, Айып емес сұрамақ, ол тіршілік суы ма, бегім? Ел мені бұрымың ілгегімен бір сəт секілді, Айырылуың себебінен хəлім мазасыз, бегім. Бұл тірілер есебінде ұстаған ойың еді мені, Немесе жансыз тірілмектің қажеті не, бегім? Айырылу тонау елінен кедей, бейшарамын, Қауышу дастарханыңнан нəсіп ет, садақа уақыты, бегім. Жүсіп жамалынан не есітсек те бəрі сенде, Бұл Һирə шаһары ма, əлде Кенан патшалығы ма, бегім? Бұл Атайи құлды сүйдің деп мені жазғырмағын, Ол не істесін, көңіл бір басқа сұлтан, бегім. 

Ей, гүл жүзді сəру-е рəуаным312, Пида болсын саған жан мен рəуаным. Сүлеймен мүлкі һəм Нұх өмірі, Сенімен өткізген бір заманым. Егер бұрымың үшін тапсаң басымды, Жүз бұрсам менің мойныма қаным. Беліңде қаншалық бір түйір күмəн болса, Бірақ аузыңда жоқ еді еш күмəнім. Жамалың аяты еді сұлулық ішінде, Не қажет бұл менің толық баяным. Бұл дағы еді, құяр жаныма айырылуың, Ғажап болар менің белгі нышаным. Жүзің мейірінде жан берді Атайи, Демедің бір күн: «Өлді мейірбаным».  312 айқын сəруім (қарағай тұқымдас жасыл ағаш)

Бір назар сал бізге, ей, сұлулық пен мейірім һəм, Сұрар өз байқұсын мейіріммен патша һəм. Болма сұлулық көктеміңе ғапыл, бұл өмір қазаны, Өмір бағында не гүлді қояды, не өсімдік һəм. Жол жүрсең жағар едім жүзіме аяқ топырағыңды, Енді ұшар көзімнен ол жүріс пен аяқ топырағы һəм. Сөндірер еді айырылу отын, шықса көңілден сары уайым, Уһ, қалмады, нетейін енді, қолайлы «уһ» һəм. Бұрымыңыздың саясын сіз тұтпаңыз айдан құрмет, Екі дүниеде оған дəуір мен қорған теңдесі һəм. 

Аллаға шүкір, жəне жарды көрдім, Жан сырласы, сырлар құпиясын көрдім. Бақытым, егер оянса ауыр ұйқысынан, Бейнет жеңіп, ояу дəулетін көрдім. Өмірім жайлауы ішінде жəне жаз ашылды, Ол сəру313 бойын, жүзі гүлнəрді көрдім. Діндар маған арыз етпесін бақ пен сүйіктісін, Жəннатты не қылайын, ендігі дидарды көрдім. Не сабыр көңіл ішінде қалмады, не төзім, Қайдан мен сол сұлу сымбатты көрдім. Қанмен жүрек не, тікен ұр, екі көзіме, Сенсіз, не үшін гүлзар лаласын көрдім. Пұтпын десе қылымсуы оғының жартысынан, Бұл ауру Атайи секілді əлжуазды көрдім.  313 қарағай тұқымдас жасыл ағаш.

Аяғың топырағымен ант етем, Маған сенсіз пері қайсы, пұт кім? Көңіл қалауы жамалың маған жетер, Опа, жомарттық не зұлымдық пен сетəмкім314. Жамалың шұғыласы барша əлем, Куншит315, храм не Бəйтул-хəрəм кім? Себебі жоқ Шексіз барлықтан өзге, Болмыс, мүмкін жəне бəхс-е ´əдəмкім316. Ахад317-дүр негіз, тармақ барша бөлшек, Есебі шексіз көп жəне кем. Пайғамбар сөзіменен адамнан өзге, Аршы-Күрсі, Қалам мекені кім? Бұл күн күйіңде иттер тобында, Атайидай сыйлы һəм құрметті кім?  314 зорлық 315 христиан не йаһуди ғибадатханасы 316 жоқ болу туралы тартысу 317 Алла Тағаланың тоқсан тоғыз есімінің бірі, Жалғыз деген мағынада.

Десең: «Жан тапсыр, Атайиым!», Тұрмын міне, өлтір, ат, айым! Құлыңмын сақтасаң жаным барынша, Егер сақтамасаң, сен біл, сат айым! Қанша мас болмасаң сұлулығың шарабынан, Опа шарабының тостағанынан жалат айым! Өткінші-дүр бұл бес күн фəни дүние, Мəңгілікті ай жүзіңе бат-бат, айым! Кеңістіктен өткіземін мейірің оғын, Десең: «Қайдасың, ей, Атайиым?». 

Ей, қайғы-дертің сенің екі жаһаннан табысым, Сен барыңда кімге айтайын қиссə-е дəрд-е дилім318? Тоғыз кеңістік сарайдан болды бай-дəулетті көңіл, Есікте иттеріңмен бірге болыпты мекенім. Хақ Тағала адам топырағын жаратпастан бұрын, Жұбаныш тапты сенің ғашықтығыңмен аб-у гелім319. Ей, шашың хош иіс етті, бұрымың ұшы көңіл құсымды, Таң елінен шешілер ме менің бұл қиыншылығым? Еріндеріңді сипаттаудан өзге сөйлесем аузым тола, Мəңгілік суы болса ол сөз күнəсінен кескін тілім. Құлдарыңның құлшылығымен тұтамын мақтан, Егер қабыл алсаң қуаныш, көңілді бақытым. Қылды диуана Атайи, көздері көңілді көзің, Ей, ерні жақұт, шарабынан мас, жоқ ақылым.  318 жүрегімнің дерт қиссасын 319 су-топырағым, яғни батпағым

Ауру көңілімнен ойың бір сəтте кетпес, бегім, Қаншама, жамалың етегіне қолым жетпес, бегім. Нетейін, шарасыз болдым мен бұл көңілім салдарынан, Сенсіз еш жерде бір мезет шыдам таппас, бегім. Қаншалық сен балағаттасаң да мен дұғагөймін саған, Шынайы ғашық зорлықтан өзін алып қашпас, бегім. Сен мені құрметтеп құлдар санында ұстамағын, Иттерің жанында болсам, не маған жетпес, бегім. Сөгістен қумас Атайиды есігіңнен қарсылас, Еш байқұс, ит үрсе есікті тастап кетпес, бегім. 

Көңілде тілегің нақышын бейнеледім, Бейнесінен жан бүршігін əр мезет нұрландырдым. Көп ұзақ түн таң атқанша шаштарыңды сипаттаумен, Ғашық жүректер мəжілісін хош иіске кенелдірдім. Жақұт қантың шəрбəтінен бер дедім бір жұтым, Ей, кешіруші Алла, сен кешіргін, белгіледім. Бір парақ алтын жүзімді иіс су хатың үшін, Күмістей моншақ көз жасыммен тазаладым. Əр кісі ежелгі сертпен бір істі қылды қабыл, Мен көңілде ай жүзің мейірін белгіледім. Қаншалық зар еңірермін сүйіктім салмас назар, Сияқты бақытым құлағын наладан керең еттім. Өзгелер қу нəпсімен салса игілерге назар, Мен Атайидай өзімді рух тəрбиеші еттім. 

Ей, көп ынтық көңілдер қыбыласы қасың бегім, Бір назар сал көз ұшыңнан бізге өз басың бегім. Қылды екіге жарып, қылыпты ежелде бір қалам, Беліңіз суретін салғанда суретшің бегім. Сүмбіл, райхан шашыңыз құлдары байлаулы, Һəм толған ай ертеңгі дақты қара тасың бегім. Егер қара бұрымың үшін жүз мендей өлсе үрей емес, Сен тірі бол, мəңгілік болсын ұзақ жасың бегім. Кірпігімді сыпырғы етейін, жүзімді қалақ һəм, Егер қабыл етсе мен құлдыққа шабарманың бегім. Көргелі мас көзіңді саумаға320 діндарлары, Болды барша Атайи, мас, қаңғыбасың бегім.  320 христиандардың тау басына салатын ғибадатханасы

Ей, қайғы дертің сенің байланған лəззат рахатым, Қауышу мейіріміңмен өзгерді ежелде табиғатым. Əр намазымда менің кəпірге Исламым егер, Бұрым, қалыңның құлшылығынан өзге болса ниетім. Есігіңде ит мені көрді, қарсыластай қулады, Дəулетіңде көр, қай жерге жетті ізет-құрметім. Кей-кейде ел көріп жамалыңды қайран болса, Мен сені көрген сайын артар бұрынғы қайратым. Айырылысуыңда өртер еді бұл əлсіз көңілімді, уһ, Уһ, енді қалмады, «уһ» дегелі жəне қуатым. «Кешірім ет, өлсең Атайи, қасіретіммен» деме, Егер сенің ғашықтығыңмен өлсем, артар хош дəулетім. 

Айырылуыңда бегім «Уһ» деймін де, тағы өлем, «Есіңе ал, ей, шаһ!» деймін де, тағы өлем. Соңғы сəт егер «Айт, қане иман» десе, мен, «Иманым сол ай!» деймін де, тағы өлем. Сұраса өлім періштесі: «Саған хор керек (пе)?», деп, «Жоқ-жоқ, маған жүрек қалаушы!» деймін де, тағы өлем. Ей, гүл қырманы, дүниеде сен мəңгі бол, өлсем, «Болсын садақаң кейде!» деймін де, тағы өлем. Жəннатта ел онда болады мəңгі тірі, Сенсіз оны «қайғы орны» деймін де, тағы өлем. Игілер қаншалықты ұстамаса өсиет уақытын, «Менен болыңдар хабардар!» деймін де, тағы өлем. Ғашықтығыңда Атайи өледі, болады жиылуға дейін, «Рухы саған жолдас!» деймін де, тағы өлем. 

Қаншама өлтірді мені, қайғы мен айырылуың бегім, Тəңірі болсын қайда болсаң, қарауылың бегім. Кірпігіңнің оқтары жанымнан артық болар маған, Сенбесең жүрегімді жар, қара, үшеу жебең бегім. Содан кейін егер ай мен күн тумаса жоқ болар ықтияж, Қылды əлемді нұрлы екі шолпаның бегім. Бейнеңді бір тоя көрмей, қыласың жанға талап, Жетер, не себептен еді көңілімді алғаның бегім. Ақылы жоқ айуан болар, не сезім, пайымы жоқ өлексе, Кімде-кім сұлулығыңды көріп, болмаса қайраңың бегім. Ай сəулесін əр түні көктен салар жерге өзін, Жеткелі масайрағаныңда жерге сəулең бегім. Ауызға алмас Атайи, Хұсрау-Шырын сөзін, Сұрағалы мейірім етіп, оны шекер-балың бегім. 

Не ілтипатсыз маған, сүйіктіні қысқарттым, Жанға жеттім қайғыдан, аяны қысқарттым. Жетер, пікір еттім күнəмді, ұзақ түн таң атқанша, Жаулады көңілімді қайғы сауданы қысқарттым. Ақыл есім, зікір-пікірімде тілек өзгені, Сұрамадым, бір əділдік мезетін қысқарттым. Сіз сол келбеті лала бегімсіз, сымбаты сəру321, Құлшылығыңда мен сол лаланы қысқарттым. Пенденің ақысындағы мейірім түрлеріңнен бұрын, Енді жоқ бірі де, пайданы қысқарттым. Қызметіңде өзгелер жоғары мəртебеге жетіп, Баршадан болды бұл құл дүниені қысқарттым. Дер Атайи қасіретіңде əр уақыт жүз «уһ» ұрып, Есіңе алмайсың мені, жаранды қысқарттым.  321 қарағай тұқымдас мəңгі жасыл ағаш

Қиыла қарасаң, ей, игілерге мəхдум322, Қояр Үнді елі ханын Хұсрау Рум. Қаншалық қанды нахақ қылды аузың, Кішкентайдан деді барша мə´сум323. Қане төреші, ей əсемдік патшалығының шаһы, Айырылуың зұлымдығы қылды бізді мəзлум324. Бір сəт, ей жүрек жаулау ілімінде дана, Бұл көңілім хəлінен қыл титтей мəлім. Не деп, ей, рахымы жоқ қатты көңілді, Мазарым басына байқұс марқұм? Сөз сөйлемес аузың қасында, Сияқты лебізі мен тартысы мə´дум325. Құлақ салсаң Атайи сөздеріне, Саялы жай етер саған жүз інжу мəнзум326.  322 қызметші 323 күнəсіз, айыпсыз 324 жəбірленуші 325 айныған, жоқ, құртылған 326 өлең сөз, поэзия

Қылдым əуес ерніңе шырын набаттан, Жудым қолды Кəусар мен мəңгілік судан. Аузыңда мұғжиза аятын Иса көріп артық, Бізден қашып жасырынды көк ішіне ұяттан. Сен сұлулыққа байсың мен дымы жоқ пақыр, Жылдарда тарту ет маған ақыр зекеттен. Айырылу шөлінде шөлдеп өлемін, бірақ не пайда, Бірнеше көз жасым ағар артық Евфраттан. Сүйікті қауышуында оқимын сүйікті сөзін, Байланысты үзбейінші кеңістіктен. Ешқашан ғашықтық ісін осал ұстама, ей, көңіл, Оңайы қиын болар оның қиындығынан. Себебі сұмпайылар несібесі болыпты əр ат, тон үшін, Кел, шапан ки Атайи, жолға түс Гераттан. 

Сақи, алып кел қызғылт шарап, хош мезет бұл күн, Əлемнің наурыз қуанышты əлемі, ғой бұл күн. Таң самалының жұпар иісінен тапты өлгендер өмір, Қандай жақсы таң самалы, Мəриямның Исасы, ғой бұл күн. Гүл сабағындай сымбаты жайлауларда иілу үшін, Қызыл түсті сақи секілді сəру327 алдында йілген, ғой бұл күн. Жер жүзінде гүлзар, бақ, көктем, бақша, Жасыл күмбез секілді шад-шадыман, ғой бұл күн. Əр адамға лайық, қой перідей жармен, Бір жұтым су ішпес ешқашан адам, ғой бұл күн. Кімде-кімге болса құмырамен шараптан бір жұтым, Осы тоғыз шишадан көңіліне не қайғы бұл күн. Сəлсəбил, Кəусар, мөлдір суын алып келсе, Шарап көзесі мəжілісте баршадан алда, дүр бұл күн. Кел, азырақ шарапхананың Бəйтул-харамын қыл тауаф, Пұттар жақұтынан шарап – Зəмзəм суы ғой бұл күн. Ей, Атайи, болма ғапыл, бір мезет сырлас сұра, Өмірді сырласпен өткізу өте аз-ғой бұл күн.  327 қарағай тұқымдас мəңгі жасыл ағаш.

Аузыңыз қылды тірі мəңгілік судың суретін, Бір жымиғанда ғайыптан көрсетер жан суретін. Сіз періштесіз, оқиды сізге барша діндар жандар, Болмаса бұл кейіпте кім көрді адам суретін. Қасыңызға ұқсатайын деп жүрер бір ай бəрін, Айлар ақыры бір сəуле шашқан жаңа ай суретін. Айырылуыңызда көз жасымды көрмейінше сезбеді, Бір суретші Тигр мен Жайхунда Оман суретін. Осы жүзді Кенан Жүсібі дейді Мысыр елі, Көрсе Занахдан құдығында зындан суретін. Ей, суретші, салсаң ол Лəйлі секілді бейнесін, Саларсың алдында мен Мəжнүннің қайран суретін. Жоқ болар екі көзі көрсе Атайиды қарсылас, Өзі көре алмас, ия, кəпір мұсылман суретін. 

Ей, күн текті, жүзің толған айдан, Басыма сая қыл қара бұрымың талдарынан. Аң-таңмын, қарамай өтесің мен жаққа, Сұлтан аяр болар ма зекетті өз байқұсынан. Жер-көкті Хақ жаратқалы бұл дүние мекенге, Хор санындай келмеді жəннат сарайынан. Гүл ұялған десем жүзің алдында, шырайы бар, Ұялған реңі білінеді, мінез-құлық, əдемілігінен. Рүстем егер тірілсе бүгін тарта алмайды, Жəбір мен тартамын оның қас жайынан. Көз дəрігер жақпа сүрме мен тутийаны328, Жетер көзіме титтей оның аяқ топырағынан. Ол жүзі айдан солай айырдың жапаменен, Білмеймін аспан, жəне не қалайсың Атайидан?  328 сүрме

Бұл таңда жолықты маған бір көздері шолпан, Төртінші аспан еді кебежесіне қайран. Күн еді ол сұлулық Шығысы еді кебеже, Жұлдыз секілді айнала төңірегінде жүз айы табан329. Көрдім қасында көп перілер жиылыпты, Дедім: «Осы, əрине Билқис пен Сүлеймен». Қызғылт атының тағасын айна қылайық деп, Сұлулық елі кезеді жолында əрбірі бір жан330. Марал көзінің қасіретінде міскін Атайи, Түн-күн кезер иттер секілді сахра бийабан331.  329 жарқыраған 330 жақ, яғни бір жақта 331 жазық дала

Таң сəріде қайғыдан «уһ» деймін, Кісі біліп қалмасын кенет деймін. Өзімді бір төмен байқұс санаймын, Сені сұлулық ордасында шаһ деймін. Сен ол гүл қырманысың, қасыңда, Иран гүлістанын сарай деймін. Бұл жолсызды кешір, шамамды білмей, Жолыңда пенде аяқ топырағы деймін. Мен өлгенді ернің тірілтті дереу, Оны Рухулла Иса деймін. Құлың еді беті дақты ай дөңгелектей, Сені бұл шыраймен мен ай деймін. Атайи құл байқұсым депсің, Бегім, мейіріміңе «Шəйəн лиллəһ»332, деймін.  332 «Алладан басқа».

Барша міскін, пақыр, кедей, байқұс үшін, Мəңгі ұстасын Тəңірі сізді хаспен333 дəруіш үшін. Өзін өлтіру мұсылманшылықтан емес, бірақ, Мен өзімді өлтірейін сен кəпір түрки үшін. Бар болмыспен бұл жамал қалайды опа сенен көңіл, Уаһ, не амал жасайын мен бұл қолайлы кеңес үшін. Жар жəдігері болар жүрегімдегі жарам менің, Шипалы май, ей, оташы, қойма бұл оңалмас жара үшін. Қауышу лəззаты дүниеде болмас Атайи бізгексіз, Жаралы жаныңды сақта, ғашық болсаң лəззат үшін.  333 сопылық дүниетанымда Алланың сүйген құлдарын, яғни əулиелерді

Сен Шын пұтының ғашықтығында халымды айып еткен кісі, «Мəнтəқəтут-тайр»334 ішінде көрсін Шайқы Санған қиссасын. Сүмбіл бұрымынан өтсең, ей, самал, Тəңірі үшін, Баяндарсың Атайидың тамаша қиссасын.  334 Ф.Аттардың шығармасы

Қайғыдан болдым ғайып, еш таппадым мұрат аузынан, «Ой!», қандай дəулет бұл, жан кəсіп етер пиала аузынан. Көздері жүз əріп ұрар ғашықпен əр қылымсуда, Білмесін деп сырын ел шықпас, бірақ «лəм» аузынан. Жоқ болар гүл бүршіктің жігері көңіл көтергелі, Егер таң самалы келтірмесе əр таңда сүйінші аузынан. Себебі кішілердің күнəсін Тəңірі сұрамас, пенде һəм, Сұрамайын деймін дұға егер келсе балағат аузынан. Тасбауырлық игілер мейірін Атайи ұста жасырын, Хас335 көңілінде маңызды етейін пенде аузынан.  335 сопылық дүниетанымда Алланың сүйікті құлын айтады, яғни əулие

Қан байлады жақұтың əуесінен бауыр, ей, жан, Ақыры көз ұшынан маған бір сəт назар, ей, жан. Сен бір толған айсың, неткен ғажап, саған жетпес, Көктен өтер нала-зарым таң сəріде, ей, жан. Аузыңда сұрап білмедік бірақ, қыл ұшындай, Беліңде іздеп таппадық, бірақ ай, ей, жан. Өлген адамды тірілтеді бір мезет ішінде, Иса деген ел жақұтты ернің секілді, ей, жан. Ұзын шаш секілді ерді саған күндіз-түні, Уһім түтінінен дем ал ұял, ей, жан. Шырын ернің қызметіне белін байлап, Жылдар жүгіріп таппады сізді шекер, ей, жан. Жанын маған тапсырды, тағы барды Атайи, Қыл тəрбиеден тағы өтерде кенет, ей, жан. 

Сенсіз, ей, мəңгілік суының ерні, нетейін мен? Өртенді айырылуың отында жан, нетейін мен? Қайда барайын, кімге айтайын жүрек дертімді, Болдым бауырым қасіретпен қан, нетейін мен? Соңы болады дүниеде барша нəрсенің, Жоқ шығар бұл сенің дертіңе дəрумен, нетейін мен? Мəжнүнді кіріптар секілді Лəйлі қамында, Қанша кезейін ақыл-ессіз, нетейін мен? Бұрымың ұзақ түндер оның ойындамын, Бір түн маған болмады мейман, нетейін мен? Көп жəбір-жапалар маған қылдың, бірақ көңілің, Болмас бірінен титтей пұшайман, нетейін мен? 

Хикая Жүсіп қиссасы жүзің сұлулық жамалыңнан, Мəсі, Қызыр ғажайыбы аян жақұтың мөлдірінен. Неткен шырын ұры аузың, алып көңілімді тойғанша, Жасырынды қанша сұрасам да, табылмас ұялғанынан. Жамалың күн, аспан күйдірмес ешқашан, Тəңірім сақтасын, бұл дəуірде кемелдік көзінен. Көңіл қармағы бұрымыңа байланған анық, Береді Шындағы кейде хабар масайраған халынан. Адн жəннатының ішінде ұстайды Тубə бұтағын, Секілді бес емес, бір бойың сəру336 ағашынан. Жанарың оты жанында неткен сирек жасыл, жан, Қанша жалына өртейді оны жүз от пен жалынынан. Атайи өлеңі секілді болды ернің сипатында, жетер, нəзік, Жайылды сөз дастарханында оның зейін кемелінен.  336 қарағай тұқымдас жасыл ағаш.

Ей, таң самалы, өтсең сол екі бұрымнан, Есіңе ал мені пəле шынжырына байланғанды. Сымбатың мен бұрымыңа мені қылды матаулы, Мектепте солай айырды көңіл ақ пен қараны. Ешқашан қадамыңнан қадірі кетпес едім, Басыма жырақтық түсті нетейін қазадан. Мен қалдым, ғашықтығың дағы бір көңілім бұрышында, Жүз шүкір, жан дерті жаққа кетті арадан. Күн секілді дүниені жамалың ұстар еді, Көңіліңде егер болса еді титтей опадан. Қаншалық сүйікті жапа қылса сүйіктінің, Жоқ қой ісі құлшылық, мойынсынудан басқа, тағы ризадан. Дəріні Атайиға тəуіп етпе зая, Игілер қайғысында өтті оның дерті дауадан. 

Ей, көңіл, ұста, сол қырағылар міллетін337, Көзге ілмейді үрейден Сүлеймен мүлкəтін338. Шарап іш, құлақ сал, игілер көзіндей азат ол, Ұстама ат, тон үшін бұл тоғыз сарай міндетін. Пақырлық ішінде патшалар бар əскер, тағымен, Ұрады жұмақтықтар көкте олардың кезегін. Діндар шарапқорларды қор көрме тұтқын, Тəңіріден өзге адам білмес олардың ниетін. Ғашықтық қазысының алдында ол бақылаушы қаны адал, Сақтар өз намысын, сақтамас шарап құрметін. Ей, кеңпейілдік даулаған барша атақ-даңқ үшін, Кел, шарапхана есігінде көргін байқұстар жігерін. Егер аспан айқайыңа жетпесе, Атайи, кел тіле, Хақ Тағаладан Мұхаммед Жуки сұлтан дəулетін.  337 дəстүр, жол 338 патшалық

Үзе алмаймын көңілді игілерден, Тəн-жаннан əзіз сүйіктілерден. Көңілді болды дидарыңа кіріптар, Үзілді барша талапкерлерден, Ернің зауқында əрнəрсе жазамын, Оқығанда қан тамады хаттардан. Көңілдер əскерін ғашықтық сұлтаның, Қылар бір шабуылда жеңілгендерден. Халайық көп болар Кенанда, бірақ, Сұраңыз Жүсіп сөзін Жақыптардан. Ұстаз, ғаріп ол, қыл қылмыс пайда, Қанша əдіс үлесі мен белгіленгендерден. Міне білдің аузынан уəхдəт нышанын, Атайи үзіп таста сыпайылардан. 

Көзім көрді бұрымының арқанын, Көңіл мойныма салды ғашықтық жібін. Сұрар тұлғаңызды көрсе сүйсін: «Неткен сұлу лала?» – деп тамырынан. Қайдан білсін түбін сүйген төмен талап, Сенің бұл тұлғаңның биік қарағайын. Жамалыңның ұялғанынан қызыл гүл, Қара басын алып кетті жайлаудан. Егер жан суретін көрмек қаласаң, Көріңіз ол тəнді нəзік көйлектен. Мені Тəңірім жаратса бір зығырлы, Үлес алсам сол шырын денеден. Атайи сұлулығыңның айын суреттеді, Сүйкімділікпен дейді одан. 

Ей, көзі нұрлы, сенсіз оған нұр болмасын, Еш көз жаһанда Мансур рухынсыз болмасын. Уаллаһи339, егер ойың үшін болмаса отан, Ешқашан көңіл ойранында өңдеу болмасын. Жəннатта егер нұрлы сұлулығыңды көрмесем, Кəусар суынан су алсын да, хор болмасын. Жан тəнің суреті болар жан арасында, Байланған Хақ амандығында əлсіз болмасын. Бұл əсемдік, бұл сұлулық пен нəзіктікпен сені, Наз қылмасын деп, үзірлі болмасын. Көз жасымен таң самалы қылды сырын паш, Тырысып бақтым, бұл соншалық əйгілі болмасын. Салды көңіл Атайиды игілер пəлесіне, Ешкім де көңіл əміріне басшы болмасын.  339 Алла атымен ант ішу

Бар болмыс бітіміңмен жасмин жапырағынан кім айтсын? Лаладан кім сөйлесін, жəне итмұрыннан кім айтсын? Дүниені ұстады сенің сұлулығыңмен дертім сөзі, Жүсіп, Жақыппен Бəйтул-хəзəннан340 кім айтсын? Жақұтыңызбен дем алмас ақыл зергерінің бөлшегі, Ия, жақсы бар екен, иман негізінен кім айтсын? Дидарыңнан жырақпын, жуымас ешкім маған, Жайы ол, айып емес, жансыз тəннен кім айтсын? Бұрым, қалыңнан хош иіс болды əлем, содан соң, Хотан мен татар маралының мускусынан341 кім айтсын? Қулық-сұмдық етіп мені, аулады дер ел сені, Мен ежелден ынтықпын, қулық-сұмдықтан кім айтсын? Есігіңде шаһаншаһтарға онда бар, жоқ, Бұл Атайидай отансыз байқұсты кім айтсын?  340 Қайғы үйі 341 кейбір жануарлардан алынатын хош иіс

Болғалы аузың мəсісі ғайып патшалығынан аян, Қызырдың мəңгілік суы тартады зұлматта жан. Егер масайрасаң бет үстіне шатасқан бұрымыңды жаз, Жапырағы гүл үстінде хош, шатыры сүмбіл саябан. Жылда бір рет көрінер, тіптен шықпас бақтан, Ұрылық жасағаны үшін реңі ерніңнен күлгін. Көр нəзік ойын, өзіне жарлық атап, Кейде аузыңды сүйер, кейде қолыңды кəтан342. Ей, көңіл, ол күмістей жамалын қылар болсаң талап, Қыл жүзіңнің алтынын қайғы бұтасында емтихан. Тұла бойың сымбатын егер міскін самшит343 көрмесе, Ұстамайтын еді ұяттан Мазендеран тоғайын. Жақұттан жүрегің қанын қашанда Атайи сұрама, Себебі тазармас əр нəрсе, жуса қанмен қан.  342 зығыр 343 мəңгі жасыл қатты ағаш

Қаншалық, тəркі ете білмен саған опа əуесін, Мен туралы қыласың солай жапа əуесін. Көңіл шашыңды дұғада сұрар ұзақ түндер, Алайда мейірім саудасы ма, қылар пəле əуесін. Жүзіңді көрдім де, қылдым қасыңа шүкір дұға, Адам Қағбаны көрсе қылар дұға əуесін. Сол, сұлулық елін сүйді ақыры мендей, Егер өлсе дертпен қылмас бір сəт дауа əуесін. Қарсылас жолында жол бер маған брахмандай, Жəне қылар жүрек көңілім шіркеу əуесін. Көре алмаушы ер сол адам, бұл атлас киген əскер, Қояр жібек, қылар шəлі, тоқыма əуесін. Атайи сен секілді сұлтан жамалын арман етер, Серуен жаса, сол ердей бұл байқұс əуесін. 

Ақыры суретші болды нақышыңның тағдыр қаламынан, Жиды ұяттан қол Шын344 суретшісінің суретінен. Бара-бара күйіңізде болды алтындай жүзім, Бар болар топырағында ерекшелігі эликсирден. Көздеріңді түсте көріп, сұрасам түс жорушы дер маған: «Бұл түсің шешімін сұра, Кашмир сиқырынан». Оһ, жүзің қандай мусхаф345, «Кəшшаф» сырын ашты, Қатым етті, көрген соң оны дəріс жəне тəпсірінен. Ұйқыға көршілер мұқтаж болар əр түні, Жетер, тынбаймын таңғы айқай-шу, наладан. Бұл менің көңілімдегі ғашықтық ауруы, ей, тəуіп, Қой дауа емін, өтті іс емнен.  344 яғни, Қытай 345 яғни, Құран

Ей, назды сəру346, қайсы жайлау гүлзарысың? Бұл əдіспен жан мен көңіл ықтиярысың. Бұл сымбат, бұл жүзбенен Фирдаус бағының, Тубə ағашы менен гүлі мен гүлзарысың. Өмір ғой ау болыппын торыңа, Бір сұрамадың не болды: «Кімнің ауысың» (деп)? Даулайды ғашықтық махаббаттыңды əлем, Қайсы бақытты һəм қуанышты жұлдыздың жарысың? Нəзік қолдарыңа əшекей қажет емес, Бастан-аяқ сұлулық, əсемдік əшекейісің. Мас көзің қарағанда əр мезет қан төгер, Ей, түркі аңшы, қай майдан салт аттылысың? Інжудей Атайи құлағыңда сырға болайын десең, Қыл, көз жасыңды əр мезет ол айдың шашуысың.  346 қарағай тұқымдас жасыл ағаш

Ей, жамалың бақшасынан ұялған хулд-е бəрин347, Шекер аузың бұлағында Қызыр, Ілияс һəмнишин348. Өмірімнің қырманын желге береді ақыры, Көздерің қасында қалыңның данасы ´əйнул-йақин349. Бір түн ай бас қояр алтын босағаңа сенің, Егер сенбесе дəлел міне алдында нур-е жəбин350. Ел өлікті есіне алар кей-кейде тəкбіменен, Ей, тіршілік жемісі, сен мені алғашқыдай сағын. Қатесіз кəпірлер еліне дін, иманнан берер, Сақтанбас адам кəпір көзің тонауынан. Қызғаныш елінде қан жұтар жаным құмырадай мəңгі, Дембе-дем сүйсе пиала сүйіктілердің ернін. Міне, Атайи тапты жарын, жан арадан шық айқын, «Ли мə´аллаһ»351 жақындығында қажет емес Рухул-əмин352.  347 жоғары пейіш 348 сұхбаттас 349 ақиқат көзі 350 маңдай нұры 351 «Алламен бірге» 352 яғни, Жебірейіл

Ей, жапашы, мен сені сүйдім, сүйікті болғасын, Білмедім, мұндай опасыз, жан дұшпаны болғасын. Құмырсқаны азарлама, шынайы ғашық көңілін, Сұлулық патшалығында тілейсің Сүлеймен болғасын. Қалмады сабыр-төзімім, ақ үй ішінде əр уақыт, Көздерімнің халқындай қанша жасырын болғасын. Барша əлем сымбатыңнан үйренеді туралық, Өкініш емес, сен мұндай жалған уəделі болғасын. Өлтіресің бізді яғни, сұлулығым негізін сүйді деп, Бұл зиян қылмағын, ақыры пүшəйман болғасын. Егер мен айырылу ауруы өлтірсе һəм, келмес сұра(п), Кенеттен рахымың келіп, əліме жанашыр болғасын. 

Ей, сүйкімді перісің, неткен ғажап адамзатсың, Қай-қайдағы бар жан, көңілдің жолдасысың. Кірпіктеріңнің оғы жаралаған жүрегімді, Бір қарап-ақ көз ұшымен жазар майысың. Көңілім үйінде өзгелерге бермеймін жер, Себебі дүниеде сен осы мекеннің құтысың. Көрікті кісілер ілімі ғой өзі көңіл алмақ, Бұл ілімде бірақ, сен бəрінің ұранысың. Еһ, қайғы, егер өлтірсең Атайиды жазықсыз, Нетсін, не десін, себебі сүйіктісінің қайғысысың. 

Сол, бір жұтым ішті, сүйіктінің қауышу шарабынан, Аспан ішірер оған қандар артық айырылу құмарынан. Не сүйікті опа бір сəт, не жар сұқбаттас, сырлас, Таусылды бұл қайғылы жүрек, жаһанның хал-жағдайынан. Қаншама ықтияр етем, саған халымды сөйлейін деп, Бірақ, ақылым сені көрген соң, кетер өз ықтиярынан. Бойыңның сымбат қызығында осылай болды жігерім биік, Алла сақтасын! Еске алсам жайлаудың қарағай, шынарынан. Лайық қой, айырылу тікенінен, секілді бұлбұл жүрегі іссе, Шағымменен тіл ашқан кісі ол гүлзарынан. Көңіл бұрымыңнан үзбеймін деп шешім етті, көзіңменен, Шешімін, егер қайтар болса өзі жасаған шешімінен. Жүзің ғашықтығында жан берді Атайи тікені қайғыменен, Ғажап емес, егер бітсе, мейірім гүлі мазарынан. 

Сүйікті мені күйдірді айырылу отынан, Алла сақтасын! Шағымдансам оның бұл ісінен. Ғашықтық Мысырында Əзіз өлмес Зылихадай кісі, Кешпестен Жүсіп үшін ар-намыс, ұятынан. Көздерің егер төксе қаным, жан оған болсын пида, Жапа лайық жапа ғой жарға сүйген жарынан. Мен нетейін жəннат бағы, сарай, қызметші, хорды, Себебі маған бір сəт жамалың жақсырақ қой бəрінен. Ғашық емес ол көрсеқызар, тілер зарлықпен қауышу, Ғашық сол болар, қауышудың негізін қалайды зарынан. Самал бұрымың желін Шын елінде жайғалы, Хош иіс саудасы үзілді Шын шаһарының ´əттары(нан)353. Егер Атайидан махаббаттың нышанын қаласаң, Кірпігің оғын шығарар жаралы көкірегінен.  353 хош иіс заттар сатушы

Жанға тиеді жəфа-е һижран354, Кімнен сұрайын дəуа-е һижран355. Жоқ қой кісі көз жасымнан өзге, Қылсам оған мажəра-е һижран356. Айырылу демеңіз пұтым айырылуын, Ол өлмек болар, қайда жой-е һижран357? Тозақ сипатын айтты уағызшы, Уаллаһ358, емес ол уəра-е һижран359. Шат еді көңіл қауышуымен, Болды қайғымен гəда-е һижран360. Əр кімді саф қауышу масайратар, Мас етеді оны лай-е һижран361. Ғашықтар қайғысын Атайидан сұра, Дейді оны нəйнуа-е һижран362.  354 айырылу жапасы 355 айырылу дауасы 356 айырылу оқиғасы 357 айырылу жайы 358 Алла атымен ант етемін! 359 айырылу соңы, басқасы 360 айырылу байқұсы 361 айырылу балшығы 362 айырылу əуені

Жүзің күндей жарқыраған болсын, Жамалың мəңгілік шексіз болсын. Əңгіме айт, шашылсын інжу-гауһар, Жымиып күл, жаһанда шаттық болсын. Жүзіңнен бетпердені ал, бір мезет, Ұялсын ай мен күн шерменде болсын. Мені өлтіргелі қылымсу қылышың, Көзіңдей жеңімпаз кəпір болсын. Сымбатты перілердің Хұсрауысың, Сендей жаны шырын, қайда болсын? Егер өлсем сұраймын Тəңіріден мен, Қайғың жаныма, дертің тəнде болсын. «Пəленше құлдарымнан» дегейсің, Атайи, осы сөзге пенде болсын. 

Ей, ежелден сырлас дертіңмен жан-е хəзин363, Қажет емес қой саған шағым етпек көңілім қамын. Күпір, иман аятының мəнісін қырағы, Көздерің ақ-қарасында көрер ´əйнун-йəқин364. Наз қылықпен игілер дүниеде көп қой, бірақ, Жоқ сендей қылығы бүлікке толы, назы назəнин365. Жарым көңілім қастарың сиреніне құрбан болғалы, Көздерің əр бұрыштан жан мұратына қылды кəмин366. Шешімсіз болсам айырылуың дертінен, айып етпе, Мен əлсіз əлжуаздан сабыр сақтамақтық һəмин367. Енді, міне жақұтың ойымен маспын бүтін, Шарап егер мəңгілік суы өлсе, керек емес содан соң. «Жар қайғысын тəркі ет, Атайи» дерсің, ей насихатшы, бірақ, Тəркі етер ме адамзат, əсте ежелгі сырласын!  363 жаны мұңды 364 шынайы көз, ақиқат 365 нəзік 366 торуыл 367 солай

Ей, пері түсті пұтым, сен адамзат нəсіліненсің бе, Не періште, не хор, не бейнеленген рухсың ба? Бейнең Рухул Құдыстың мағынасын қылды аян, Адамзат бейнесінде келген Исми Ағзамсың ба? Талабыңның Қағбасын көрген шынайы қажылар, Деді, Занахдан құдығыңа Зəмзəмнансың ба? Айырылуың өлтіргенге жақұтың бір демде жан берер, Сұра оны, Мəриям Исасының мұғжизасынансың ба? Жан тамағы тапты сенен, таныстық бойын, Шын айтқын, ей, самал, ол таралған бұрымнансың ба? Ей, киелі қай кептер, сені ел хат дейді, Кел, көзімде ұя сал, сырлас жардансың ба? Бейнет, қайғыменен өмірің болды ақыр жар үшін, Ей, Атайи, сен безелген табиғат пен қайғыдансың ба? 

Сұлулық аспанында ай сенсің, Заман игілеріне шаһ сенсің. Жымиып күлсе жақұтың жан сыйлар, Расында Рухулла Иса сенсің. Егер хор, пері болса керек емес. Маған, ей жан, бұл күн жүрек қалауы сенсің. Бұл ақ үйде қара көздер біраз бар, Бірақ та күрке бүлікшісі сенсің. Тіршілік жемісі, ей, жар дерті, Егер өлсем онда да сырлас сенсің. Көңіл дертіне бір қуат бер енді, Бұл жаным дертінен ескертуші сенсің. Атайи ол жүзі гүл қасіретінде, Тікен жүрегінде, сабан реңі сенсің. 

Қайғың қойды көңілге ғашықтық дағын, Абыржытып тастады ақылым миын. Көп жарым көңілдер мекені ғой, Қара бұрымыңды ақырындап тарағын. Жүзіме бас қадам масайрағаныңда, Ұстайын қолыма бір дəулет аяғын. Есіркеп аяғын, ей, қастары «нун»368, Айырылуың салды жанға Қап тауын. Есігің иттерін есіңе алсаң, Бір ол иттер себебінен бізде саған. Бойың нəхлін369 жүрерде көрсе Тубə370, Салып қашар ұяттан бақша бағын. Қылыпты ол Мəсі жанына мұрат, Атайи қыл оңай өлмек жарағын.  368 араб əрпі 369 құрма ағашы 370 жəннаттағы ағаш

Ей, хор, ғажап бейнеленген рух етіліпсің, Жан алушы бір адам бейнесі етіліпсің. Бұл талап, бұрым, бой, сымбат сеніңкі, Жасмин, сүмбіл мен айқай қызғанышы етіліпсің. Енді кісіде ақыл, сана қалары жоқ, Бұл тəсіл, сен бүлікші сүйікті етіліпсің. Тубə ағашы ескі ағаш қой түмен жылдық, Ұқсатамын оны саған, алғашқы етіліпсің. Қайғы тауында Фарһад секілді жан берейін, Шырын ернімен шекер кеніші етіліпсің. Бұрымың əскерін жүзге салып екі тараптан, Жан тонауға Хайбар кəпірі етіліпсің. Əлемде зорлықшы жоқ еді секілді Атайи, Сен де оған лайық қандай зорлықшы етіліпсің. 

Ей, бай сұлулық, жамалыңмен тақ пен тəжден, Неге аяйсың бір назар салуды мен мұқтаждан? Егер тілер көңілің серуендесе бостан ішін, Көздерім анық тақ, қарағаш пен піл сүйегінен. «Қаба қаусəйн» одағын қастарың қылды аян, Шаштарың өзі аят қой Лəйлəтул-миғраждан. Бұрымыңыз саудасында жанын пида қылды көңіл, Шын керуеніне, ия, шара жоқ баждан. Рас бол, рухтай Атайи ғашықтықпен ойнама, Һəрифи ғой, өтер бір сəтте жүз Лажлаждан. 

Қаншалық сұлулық ішінде сүйікті сен, Жапа бабында да рас соңы сен. Алла сақтасын! Опадан өзге қылсам, Маған қаншалық қылсаң жапа сен. Неден кəпір көзіңді шаштарындай, Қыласың қылдай жаныма қара сен? Жақсы қарау хош қой пəктерге, Жүзің айын əр көзден ая сен. Сенің бойыңа, ей, обал көңілім, Мені бұрымыңа қылды ынтық сен. Ақиқатта сүйікті, сүйген бір ғой, Арадан шыққын, ей, таң самалы сен. Қыласың сымбат, жақұтын күтіп, Атайи ащы (да болса) шындық байқұс сен. 

Ей, бұл көңілімнің құзыры, көздеріме нұр сен, Сұлулық дəулетіңе болма тұтқын һəм тəкаппарсың. Мен жапа шегумен əлемде өзім белгілі едім, Өкініш, болдың опасыздықпен атақтысың. Не пері ұқсамайды сұлулық ішінде, не адам, періште, Сен əлде жəннат бақшасынан жетілген хорсың (ба)? Жүз үстіне бұрымың əскерін салып, ей, сұлулық көркі, Рум патшалығын алғалы келдің, мүмкін Фағфурсың. Не сүйіп сенен тояр көңілім, не қарап көздерім, Ей, жамал айнасы, сен қандай ғажап мақсатсың? Айырылу бұрыммен көңілім шаһарын қылдың ойран, Кел, аймақты жария етіп, қыл жəне ғимарат сен. Барша ақыл өмірбаян ғой бұрымың саудасы қолында, Егер Атайи болса Мəжнүн, ұста оны үзірлі сен. 

Бойың нахыл371, қызғаныш билер, көп анық сəру372 одан, Аяп қалмас менің көңілім, тəн-жан ашық одан. Жайлауда көздерім, жүзің сауығында қан жылар, Болар əр таңда гүл түсті жəне күңгірт одан. Есікте төкпе қанымды, жырақ сал, иттерің ішсін, Кенеттен болмасын ласталған, пəк ол сарай одан. Опа қылмасаң, қайғылы көңілге мейірім етіп кей-кейде, Не болар уəде қылсаң, болар шадыман одан. Жамалың бақшасын уағызшы, жазып, баяндасын асылында, Болар бір қысқа гүлзар, мəңгілік жəннат одан. Таң самалы, жүз жүрек иелерінің көңілі сол бұрымға байланған, Неге арсыздықпен өтерсің əр заман одан? Өтерде көз ұшынан бір Атайимен сауда қыл, Себебі, ей, сұлулық елінің айы, саған жоқ зиян одан.  371 құрма ағашы 372 қарағай тұқымдас жасыл ағаш.

Неге, ей, сүйікті, опасыздық бабын ри´айəт373 қылғасын, Зорлықты сұлулығың секілді тым шексіз қылғасын. Пенденің қандай дəті бар қауышуыңды сұрағалы, Сен, бірақ, мейірім жомарттығыңмен ілтипат қылғасын. Ей, таң самалы, қылсаң сол мүшкіл өткелден гүзəр374, Менен ол диуана көңіліме хикая қылғасын. Уағыздаушы, көргендейсің ол айдың толық сұлулығын, Айып (болар), егер Жүсіп жамалынан риуаят қылғасын375. Бір тыныс жоқ, болсаң жар дертінен жуда376, Ей, Атайи, қанша бақытыңнан шағым қылғасын377.  373 күзету, қолдау, көңіл қою 374 яғни, өтпекші болсаң 375 яғни, баяндап бергесін 376 яғни, жар дертінен айырылғасын бір дем жоқ 377 яғни, шағымданған соң

Ей, шашың шынжырының сергелдеңі əһлі жунун378, Көздерің қылымсып-назданғанда зуфунун379. Қаншалық көрсем де жүзің-қасың тілегінде бал380, Бірінші беттен-ақ шықты сурə-е «Уəш-шəмс» уə «Нун»381. Ай жүзіңнің суреті бейнеленген еді көңілім үйінде, Болмыстың күмбезін жаратпастан бұрын. Бұрымыңның жібін таратқын қасың алдында, (Себебі) жаңа ай көзге жарқырап көрінер кешқұрым382. Себебі өз шамамды білмей сүйдім ол сұлтанды мен, Əр (қандай) пəле келсе басыма еріксіз мойынұсындым. Кімде-кім қызылшырайларды сүйсе, қорлық тартар, бірақ, Гүл жүзіңнің ынтызарлығында жоқ болар мен секілді қор зəбун383. Қауышуыңа білген соң Атайидың қол қысқалығын, Мархабат қылсаң, Құдай үшін бегім жасың ұзын.  378 есалаңдар, жындылар қатары 379 өнер иесі, шебер 380 балгерлік 381 «Уəш-шəмс» пен «Нун» сүрелері шықты. 382 яғни, кешке 383 байқұс

Сені мен түсіндім, опасыз екенсің, Көңілге опат, жанға пəле екенсің. Мұншама жандар алып тоймадың халайықтан, Ей, сұлулық бағы, неткен көзі қара екенсің?! Əзелде не күнə жасадың көңіл, игілерден Мұншама ауыр бейнет һəм жаза екенсің. Кейде басса аяғын жүзіме наздана дер: «Аяғым ауырды, не өрме екенсің!». Жүзіне көп қадала қарасам маған күліп айтар: «Атайи, не көзі тоймас байқұс екенсің?! 

Ей, меңдері мушк384, жеңі лала, көзі аһу385, Бұрымың қамында ұстады көңілді қара қайғы. Ой-һай, қашан айырылу түнегінің таңы атқай, Болды маған осы жарық дүние қараңғы. Көңілім асылған жыландай шашыңа, аһ, Не пайда қылар енді, міне білмей жедім ағу386. Сөз жарыстырса балдай тəтті ерніңізбен сұрайын, Аузыңызбен тарлық таласар пісте не жарғу387. Егер қауышу жағасына қарай қол созсаң Атайи, Жүрегіңді сула, ыстығы жаныңнан ілікйу388.  384 мускус (кейбір жануарлардың ұрық безінен алынатын хош иіс зат) 385 киік, яғни марал көзді 386 заһар, у 387 жарар, яғни пістедей тар ауызыңыз не нəрсеге жарар 388 өтер

Меңіңіз жұмақтың бақшасы ма еді бұл, Ауыз не жаңа ашылған бүршік пе еді бұл? Қарақшы көздерін көрген (жан) айтар: «Ғажап Түркістанның қуы ма еді бұл?». Шығар əр сəт сайын жүз мың əдіспенен, Періште сипатты адам ба еді бұл? Жаһанды (жаулап) алды Жүсіптей көркі, Сұлулық Мысырында сұлтан ба еді бұл? Жазуы гүл жапырағында көрінер, Жазуының тозаңы ма əлде райхан ба еді бұл? Дөңгелек күміс оймақ не зинахдан389, Хош иісті бұрым не басы имек таяқ па еді бұл? Атайиды көріп, өзінше айтар: «Жəне ол кезбе міскін бе еді бұл?».  389 иек шұңқыры

Маған күш көрсетер ол сүйікті қашанда, Балдай тілден ащы сөйлер қашанда. Кезіп күннің көзін үйден-үйге, Жүзінен нұр қалайда қашанда. Көзі қасынан оқ-жайды кетірмес, Көңілдер құстарын аулар қашанда. Бұрымының самалынан жүз қызғанып, Өзін отқа салар əнбəр390 қашанда. Опасыз тұла бойлар қайғысынан, Көңіл жапырақтай тербелер қашанда. Ғажап, өздері сүйген кісіні, Жапаменен сынайды игілер қашанда. Атайи өлеңінен лəззат алар кəсіп, Сол ерінді суреттеуде шекер қашанда.  390 балықтан алынатын хош иіс зат

Хош иіс хат алыс жанмен жолдас, Ал, Қызыр мəңгілік сумен жолдас. Төгілген жаз жаңбыры қылдым жасымды, Бұлттай сəулелі аймен жолдас. Қарасы көздеріңнің ағыменен, Ғажап күпірлік иманмен жолдас. Ойың болды қонағым, не болар, Қауышуың болса қонақпен жолдас. Оқ атсаң бұл көңіл жүз жарасынан, Барады əр жыртық жебеменен жолдас. Ей, тəуіп, сұрама халімді, болмас, Махаббат дерті дəрменмен391 жолдас. Көлігіңде Атайи осы жолда, Болар шымал Сүлейменменен жолдас.  391 ем, шипа

Сөзіңдей шекер, аузыңнан сутудə392, Жоқтықтан келгені жоқ болар ужуда393. Ерніңнің мəңгілік суында ей, Жаратушы, Бинəфшə394 суреті не мушк-е судə395. Қолжазбаңды жазарда көркем кəтіп396, Менің демімнің отынан алды дудə397. Көзің кірпік оғын атуды қалар, дад, Жолықтым мен, кəне толған қабуда398. Жамалың Кағбасында парыз болды, Қасыңның михрабында жасамақ сəжде. Олар сізді мейірі аз дейді, Мені дейді опа беруде азмудə399. Атайи жүрегін көңіл көзі(мен), Ұстайды кейде отта, кейде суда.  392 мақталған, дəріптелген 393 болмыста 394 фиалка 395 езілген хош иіс 396 көшіруші 397 күйік, ыс, түтін 398 садақтың қолмен ұсталатын орта жерінен бір ұшына дейінгі аралық 399 тəжірибесі бар, сыналған

Көктем болды, кел, ей қызыл шырайлы, бостандар ішін

кезе(йік), Жамалыңның сұлулығынан гүл мен бостанды безе(гін). Егер қысылмастан наргис400 жүзіңе қадала қараса, Əмір бер, лала гүлі қылышымен шапсын екі хунризə401. Ұялғаннан қызыл гүл көйлегі қара терге батсын, Жүзі гүлзар жаққа қызғылт түсті бағын безе-безе. Шашу шашсын қызыл алтын, күміс гүлмен əшкуфə402, Таң самалы дəруіштер секілді қылып жолыңда дəрйузə403. Көріп гүлді жүзіңді ойлап əр таңда зар еңіресем, Аяушылық жаса бұлбұлдай мені міскін сəхəрхизə404. Шарапхана мақамы хош, хижаз405 əуенін төмендет, Қарсылас сөзіне қарама, туралап қисықты тірілте. Атайиды егер өлтірсең, сол айдан көңіл үзбес, Тағдыр сен һəм неше қылдың бұл мұңдымен истезə406.  400 гүл 401 қан төге, қанды қол 402 ашылған 403 қайыр сұрап, садақа сұрап 404 байқұсқа 405 Иран əуені 406 айналу, кезу

Ей, сұлтан, ғашықтық елінде, Құлың ғой ай мен күн зəрхəридə407. Жүзің сұлулықтың жиынтығы, Оқиды гүлді одан бір жəридə408. Кəне сиқыршы көзіндей имансыз, Қытай, Шын-Машын куффарида409. Табылмас сұлулық бағында бойыңдай, Ниһал-е наз бірлə пəруəридə410. Шашыңның шынжырына диуана болайын, Егер ақыл мен сана болса жерінде. Бақталас үйін сұрайсыз: «Қай жақта?», деп, Жаһаннам төрінде, тəхтус-сəрідə411. Атайи болды осылай сұхбат баянын, Құзыры қалмады шəһр-е Һиридə412.  407 күл, күң 408 жапырағы жоқ бұтақ 409 кəпірлерінде 410 баптап өсірілген жас көшет 411 жер астында 412 Һирид қаласында

Ей, жүзі Қағба, қауышуың айырылу зұлымдығынан пана/һ/, Қастарың михраб413 болар ақыл иелеріне қыблағаһ414. Себебі түсіпсің сұлулықпен игілер ішіне ғаріп, Мен ғаріптің ахуалына жүрек көзі ұшынан бір нигаһ415. Лəззат бұрымыңнан желпісе молама жел хош иіс, Оқиды киелі əруақ: Тəйибаллаһу сəраһ». Сұлулығыңа ауру жүрегімдей қылды мейірімді артық, Күн көзінің жанындағы мейірімді гийаһ416. Аһ, егер күнə болса игілерді сүю ақиретте, Дүниеде келмейді ешкімге менен көп күнə/һ/. «Сифр»417, «əлифдек»418 тұла бойың мен аузыңды көргеннен бері, Жоқ қой зікірім менің ертелі-кеш өзге «уһ-уһ»419. Аяқ топырағыңда өтерде сүрткелі сары жүзін, Пəк діндер жолында болды Атайи ру бар раһ420.  413 мешітте имам тұратын жер 414 яғни, қыбыла 415 қарау, яғни көз ұшымен бір қара 416 өсімдік 417 ноль, яғни аузын ноль санына ұқсатып отыр 418 арабтың бірінші əрпі, яғни тұла бойын тіке əліпке теңеп отыр 419 яғни, Алланың зікірінен басқа 420 бетпе-бет

Жаным садақа ол көзі ауру сəнəмға421, Бастан түсіріп ұзын шаштарын салса қадамға. Қағба құрметті деп есігінің қожасы болыппын, Кəпір көзі не деп оқ атар сəид-е хəрəмгə422. «Мим»423 аузыменен бұрым мен бойы «лəм-əлифтен»424, Ой-һой, нетейін, жарым көңіл қалды əлемге. Мен зорлықпен сізден бет бұрамын ба, бірақ, Шегі керек ақыр, сүйіктім, жəур-у ситəмға425. Бұл мезет, əсемдік ұлысын сұлулықпен алдың, Мейірім жаса, жетпес адам, əрине, бұл мезетке. Хал-хатыңыздың мейірін жан тақтасына жаздым, Сол мезет, мəңгілік кітабы қол ұсынды қаламға. Кел, сұра бір ауыз ауру Атайиды, бегім, Жақұтың қамымен барады мулк-е ´əдəмға426.  421 пұт, яғни пұтқа 422 харамның қожасына, яғни қасиетті Қағбаның қожасына 423 арабтың жиырма бесінші əрпі 424 арабтың жиырма сегізінші əрпі. 425 қорлық-зорлыққа 426 жоқ болу мүлкіне, яғни мəңгілік патшалығына

Оның сен секілді мақсаты болса, Жарайтын аяқ ізі көз нұры болса. Мейірім əдемі, бірақ көрікті кісіден, Қаншама сұлулығының паңдығы болса. Опасыз сүйіктіден Тəңірі безер, Егер сұлулық ішінде жəннат(тың) хоры болса. Міне сол, сүймесе бір симтəнді427, Байқұс, егер алтын қару-жарағы болса. Жаһанды ұстадың жапада егер Атайи, Опалықта дүниенің атақтысы болса.  427 ақ дене, яғни нəзік денені

Көзіңнің қулығына құлмын кəминə428, Қаншама талаптанар жаным кəминə. Қауышуыңнан қиял жетсе бізге, Жамалының, кемелдігінің кəминə. Егер əсемдеушіден бір тал шаш үзілсе, Болайын жан талшығын, бұрымың кəминə. Һилəлі429 екеу болды арманнан, Ұяты ұқсап қасың кəминə. Бір мезет аяғыңды сүюге жетейін деп, Түседі əр түнде ай көктен зəминə430. Қарсыласыңды жəуəнмəрт431 етсін Хақ, Лайық жасадым дейді дəминə432. Жаратыпты, бейнет-қайғыны жаратқан, Атайиды сүйіктілер қайғысына.  428 пақыр құл, яғни мен пақыр деген мағынада. 429 жаңа туған ай 430 жерге 431 жомарт, кемел 432 сол сəтте

Ей, Жаратушы, мені ол маңғаз жүретін тұла бойдан айырма, Бұлбұлды сол бақ-бостаннан айырма. Сүйіктіден айрылумен өлтірме ғашықты, Ынтық дененің демін жаннан айырма. Мəжнүн сөзін Лəйлінің қауымында сөйле, Жақып көзін Кенанның Жүсібінен айырма. Ғашық кісілер мендей сұлулыққа ынтық, Ол жомарттық кені мен жақсылық бұлағынан айырма. Мақсатың егер, заман, менің өлмегім болса, Өлтір мені қолында, бірақ одан айырма. Жаныма менің айрылуды егер мақсат етсең, Жанымнан айыр, бірақ сүйіктіден айырма. Ойшыл қоғамды қаласаң Хақтан, Атайи, Бойыңды сол жалбыраған бұрымнан айырма. 

Əрқашан түссе қара бұрымың абыржыған көңіліме, Қасірет пен қайғыдан болар жан бермек, оңай көңіліме. Мейіріңіз жазуын шаймас бір мезет те жан тақтасынан, Қаншама үйретемін осы надан көңіліме. Себебі анық, сен сұлулық пен əсемдіктің кенісің, Айып болмас егер мейірім етіп келсең мына ойран көңіліме. «Бəйтул-əхзан»433 жасадым көңілім үйін Жақыптай434, Қыл назар Жүсіп секілді «Бəйтул-əхзан» көңіліме. Су болар жүрегім ұяттан жақұт болмысыңызбен, Келсе кенет сəлсəбил435 мен мəңгілік суы көңіліме. Кірпігіңнің оқтарын қаншама аттың өткере, Бəрі қалды жəдігерің жаралы жарымжан көңіліме. Зұлымдықпен қан етейін дер жар Атайи көңілін, Келмесе Əлəуддəулə сұлтанның əділдігі көңіліме.  433 «Қайғы үйі» 434 яғни, Жақып пайғамбардай 435 жұмақ суы, зəмзəм суы

Жақұт ернің үшін, ей, көңілі қара, Жасым қан болды қайғыдан бара-бара. Сенің масайраған көзіңнің арманында, Қылар жан шишасын қайғы пара-пара436. Махаббат қиындығын шешуге, Табылмас жүрек дертінен өзге шара. Егер жүз жамау қылса жанға айырылуың, Көңілді бермеймін өзге жарға. Муəххидтарға437 «Кунту кəнзəн»438 сыры, Қуанышпен болсын əшкер(е). Хақиқаттан хабар күт, ей, мудəррис439, Қанша тартыс, мəжаз440 бен исти´ара441. Сұлтандарға дидарың қол жеткізбес, Атайиға жетер ме, жүз нəзарə?442  436 жамау-жамау, бөлек-бөлек 437 Алланың бірлігін мойындаушы яғни мұсылмандарға 438 аят: «Мен қазына едім...». 439 оқытушы 440 метафора 441 аллегория 442 бақылаушылардан басқа

Жəне талиғ443 жомарттық қылды, қауыштым

ділситанымға444, Тағала Алла, барша дəулет, мың шүкіршілік жанымға. Егер таң сəрімен қылған таңғы дұғасы əсер етпегенде, Əйтпегенде ниет етіп еді (ішкелі) аспан бір жұтым қаныма. Ғажап бұлбұл едім қайран гүлістанынан айырылған, «Бихəмдиллəһ уəл-миннə»445 табыстым гүлістаныма. Сені көрмей өлер болсам, періште келсе топырағыма446, Шыдай алмай кетер, менің айқай-шуыма. Айырылуыңда жапалар, қатты жанды көңіл көрді, Өмір бойы келмейтін еді күмəныма. Қызыр өмірі мен Нұх жасы һəм Жəмшидтің мүлкін, Тең көрмеймін сенімен өткізген бір сəтіме. Атайи достардан өтініш етер, өлгенде, Дұғаны, көрсеңіз бағыштаңыз рух-е рəуанымға447.  443 бақыт жұлдызы, жаңа туған ай 444 жүрек қалауыма 445 «Аллаға шүкір, мадақ» 446 яғни, бейітіме 447 үзілген жаныма

Жүзіңнен рең алар нəсринмен448 лала, Көзіңнен именген жүз мың ғəзəле449. Қуанғын, неткен керемет, Жайлауда бүршік, гүл һəм жале450. Бүгін өзім сымбатыңның ынтызарлығында өлдім, Қияметте сұрайын, дадымды халə451. Шашың неткен көз тартар дəулетті жылан, Күміс кеніші үстінде жатар орала. Шығар бүлік, барар əлем қолдан, Сəндене жүрсең қол сала-сала. Не ғажап сергелдең болсам, шар секілді, Шашыңның саудасынан түстім бұл халге. Көкке жетті ол ай есітпес, Атайи(дың) қанша бұл фəрийад-у налə452.  448 нəркес гүлдің ұсақ түрі 449 жас қарақұйрық 450 шық, тасбұршақ 451 қазір 452 айқай-зары

Таң самалы егер өтсең сүйікті құзыретінде, Бұл жарымжан көңілді баянда тəуіп құзыретінде. Бақталас сөз қылар бізді несібесіз деп, Жапасы бізге не(ге) жетпес нəсіп құзыретінде. Қарарсың мына менің жарығым, қасіретпен, Басым ағарды болмадым жақын құзыретінде. Қағба айналасына итке харам болады кірмек, Мұнша сырлас болыпты қарсылас құзыретінде. Бетперде аларда жүзіңнен Атайиды шақыр, Гүл ашылса керек бұлбұл құзыретінде. 

Кірдің түсіме таң сəріде, «Əлминнəту лиллəһ»453, Талиғ454 жəне етті мейірім, «Əлминнəту лиллəһ». Мəңгілік өмір сұлулық тонын ұсынғалы сізге, Өлтірмес оны қайғы тозаң, «Əлминнəту лиллəһ». Тұла бойыңа дəлдеп «уһ» оғын атса сүйіктілер, Тимес саған барша əлем, «Əлминнəту лиллəһ». Жақұтың оты күйдірді болмысымды, алайда, Аузың секілді, жоқ қылды «Əлминнəту лиллəһ». Айырылу ауруында мейірім етіп, барша ойың, Хош сұрады мені, дембе-дем, «Əлминнəту лиллəһ». Құлшылыққа қабыл еттіңіз, осы байқұсты, Ей, құрметті əлемнің патшасы, «Əлминнəту лиллəһ». Ғашықтығың жолында болды Атайиға бəрібір, Мейірім мен қорлық, мадақ пен жеку, «Əлминнəту лиллəһ».  453 «Аллаға шүкір» 454 бақыт жұлдызы, жаңа туған ай

Қаншама кездім қауышуың арманында, аһ-аһ, Таппадым қосылуға бір сəт мен жаман адасушы раһ455. Айырылуың ішкізер маған жүрегім қанын шарап орнына, Масайрап ішкен түндерді сағынсам гаһ-гаһ456. Татқалы жақұт ерніңнің шекерін жан тотысы, Əр уақыт масайрап, дер қайда болса «паһ-паһ». Сен егер рух көрсетер болсаң сұлулық дастарханы ішінде, Өзге игілерге дейді əр уақыт ел «шаһ-шаһ». Ол айдай иілген қастарыңа ұқсатайын деп өзін, Толған айдың өзін көр не жерге жеткізер əр маһ-маһ457. Сен қарсыластың иттігін көр, көре алмай келер, Егер көріп сары жүзімді айтар болсаң «каһ-каһ»458. Ей, Атайи, егер көзің Жақып секілді көрмесе, Қайтпа ол Жүсіп жолынан, десе мың «чаһ-чаһ»459.  455 жол 456 кей-кейде 457 ай-ай 458 «сабан-сабан» 459 «құдық-құдық»

Ей, Жаратушы, ол шағымданушы ма не лала арар460 үстіне, Не қызғалдақ жапырағы ма сəру461 қарағай үстіне? Жүз үстіне салсаң тарап қара шашыңды, жеңдерің, Жасмин болар, түсіпті дымқыл сүмбіл үстіне. Суарылған жақұтыңыз үстіне бұл зумуррəд462 көктер, Тотысы қонған секілді қант пен шекер үстіне. Көздерің жетпес пе еді жанымды тонағалы, Бас үстіне үнділік қалың келді кəпірлер үстіне. Сұлулық кеніші жүзің, ұзын шаштарың сақтар оны, «Ой» қалай өкініп барайын, ол екі айдаһар үстіне. Кірпігің дəрігеріне барса жаралы көңіл, Шипа майын бермес (қайта) ұрар инені ине үстіне. Қаншалық бұлбұл болса Атайи сұлулық сипатында, бірақ, Құс ұшырмас ол пері бейне залым үстіне.  460 айлант өсімдігі 461 қарағай тұқымдас мəңгі көгеріп тұратын өсімдік 462 изумруд

Жүзіңді көрдім, ей, жан, «Шукре лиллəһ»463, Сүйсінді көңілсіз жан, «Шукре лиллəһ». Үмітім бостанында жүзіңнен, Ашылды жүз гүлістан, «Шукре лиллəһ». Іздеген Жүсібін Жақып тапты, Құрылды Кенан патшалығы, «Шукре лиллəһ». Қауышуың күні қайта шықты, Таусылды айырылу шамы, «Шукре лиллəһ». Айырылуың шөлінде шөліркеген көңілге, Жолықты мəңгілік суы, «Шукре лиллəһ». Құрылды сүйікті дəуірі сақи болды, Лайық болды дəуірлер, «Шукре лиллəһ». Атайи туралы əрнəрсе дейді, Демейді «анты жалған», «Шукре лиллəһ».  463 «Аллаға шүкір»

Жары өлтірер мені, айырылу жағасында, Қай жерде болса Тəңірі Тағала аманында. Қайғы тəубесінде зар еңіреп емтихан етер, Білмеймін, не пікірі бар жəне бұл емтиханында. Кірпік найзасымен саптарды сындырар, Ей, Жаратушы, не мұғжиза бар оның найзасында. Христиан, Мəсі мəзһəбін тəркі етер еді, Егер көрсе еді жақұтты Иса заманында. Қайрат та қартайды, көріп ақылы майдадан, Сөйлерде тістерінің маржанын жақұт кенінде. Ол қара көзің тоя көрмей лайық болар ма, Басым ағарды нағыз жігіттік шағымда. Қалсын десең Атайи өзіңнен жаһанда ат, Аттай жүгір, ол марал көзді жүгенінде. 

Қаншама көз салыпсың қылмыс діңгегінен мені464, Көз ұшынан бір сəт тыйым салма тамашадан мені. Əр түні таң атқанша бұрымың ойы ұйқыға, Бір сəт те қоймас қайғы-уайым саудадан мені. Босағаңда көкке жетер еді басым мейіріміңмен, Жерге аттың шыныдай Мина сарайынан мені. Болды дария көз жасым, айырылуыңда бір қауышу жаққа, Мейіріміңнен басқа кім кешірер осы дариядан мені. Өткен күні бір фəлсапашы ақылды көрген кісі, Айыра алмайды мені бүгін Мəжнүндей ынтықтан мені. Көздеріңдей ардақ тұттым қашық жалғыз тауында, Айыра алмайды мені олар əсте Анақтан мені. Болса жұмақта Атайи сенсіз зар еңірер, Салды тозаққа мені ұлы Фирдаусидан алып.  464 яғни, маған

Ханым, бізге назар салсаң не болды? Кедейді құрметтесең не болды? Көңіл жүз жаралы болды гүлдей, Таң самалындай бір ессең не болды? Қара бақытым секілді айырылу түнін, Кездесуіңнен таң сəрі қылсаң не болды? Қарап мас көзіңнен насихатшымды, Мен секілді хабарсыз қылсаң не болды? Өтеді демімнің оғы тоғыз көктен, Опалықпен жарылқасаң не болды? Қарсылас пəлелі, ақыры пəледен, Құдай үшін қызғансаң не болды? Кетірді қолындағы жанын Атайи, Қолындағасын қабылдасаң не болды? 

Айырылуыңда қайғы-қасірет күйдірді тіптен бізді, Айқай-шу, есіне алмас айқай-шу жетсе бізді. Жақып секілді болдық қайғы шайласында көңілсіз, Ей, Исадай Жүсіп, сұра бір мезет бізді. Байлағанша мойнымды ол Қарабақтың465 бұрымы, Көз жасында шөктірер əр мезет Араси466 бізді. Қоймайды тəтті ұйқыға аузың қасындағы қалың, Еш ұйқыға жіберер ме ондай шыбын бізді. Сөз теңізінде маржандар секілді сүңгідік Атайидай, Егер көрмесе ел не қайғы, игілердің жартысы бізді.  465 таудың аты 466 өзеннің аты

Жүзіңнің рең-түсінен көмек бер, Жанарың іріткі халінен көмек бер. Көзіңнен сиқыр үшін жүз көмек, Пəлеге айла-шарғысынан көмек бер. Шашың зұлматында қайран көңілге, Жүзің қуанышты балынан көмек бер. Бұзылды өмір бойы айырылу елінде, Бойыңның тік көшетінен көмек бер. «Сəқаһум раббуһум»467 шарабынан ішкен, Қалайды жақұтың мөлдір суынан көмек бер. Самал жел жеткізбесе бұрымың иісін, Əрбір соққан самалынан көмек бер. Белің-аузың ой мен нүктесінде, Атайидың айқай-шуынан көмек бер.  467 «Олардың сушысы Жаратушысы».

Ей, Фердаус лала жүзіңмен паңы, Көркің секілді мейірім жүзіңе шексізі. Сұлулық мүлкінде «лимəнил-мулк?»468 деп айқайла, Себебі болды шүбəсіз саған, ей, сұлулық елінің шаһы. Хотан мен Хитаның ақбөкенін ұялтар, Наргистердің бұрымы жаққа түссе назары. Сұлулық сұлтаны болғалы сен, көңілім ұйысын, Кейде олжа қылар, кейде талар ол қара бұрымы. Бұрымың сипатын жазу үшін жарымжан Атайи, Екі көзінің ортасында бозарып-сазарды.  468 «Мүлік кімдікі?»

Ей, сүйкімді бағының бір түп-түзу кескіні, Жарқыраған нұрыңның сыры ғой жүзің бақылаушысы. Шағымың алдында айға неше рет шағым етер аспан, Бір ұрыс құл бес емес қой патша жұлдызы. Жан сыйлаушы жақұтыңнан өзге жоқ қой, ей, Иса дем, Бейшара ғашықтың өлмектен өзге шарасы. Ұлы жəннатта көңіл тіптен тыным таппас, Кімде-кім болса сүйіктілер қамының əуересі. Көз ұшынан тойғанша сұқты Атайи жанына, Жүрек жаралаушы найзаны ол қылымсудың аяры. 

Əр түні қылсам сол іріткі бəбісектің жадын, Жуамын жасыммен екі көзімнің сауытын. Болсын харам көңіліме дерт пен махаббатың, Жəбіріңнен өзге, егер, қылсам сенімін. Бұрымың ойы болғалы басыма саябан, Ілмеймін көзіме тақ-тəжін Кейқұбадтың. Қауышуды қаласаң көңіл жолында аяқ шаңы бол, Жүрек иелері онда тауыпты мұратын. Ей, мүлік һəм көрік патшасы, Құдай үшін, Бер, мейірім етіп, Атайи жəбірленушінің датын. 

Ей, менің ынтама қойған бұрымдай қанқұйлыны, Неге сергелдең етесің мен абыржығанды. Бір көз қиығыңмен жүз мың көңіл олжаң болар, Ей, қара көз, кімнен үйрендің мұншама ауды. Көздерім дариясынан қашанда ойың өткелі, Кірпігімнің ұштарынан байлаппын жылды. Жақұт қантыңның набатын көргелі жан тотысы, Жимады ұшудан бір сəтте ұшар қанатты. Көзге ілмес мал-мүлік дүниенің азады, Ішер сүйікті қолынан лық толы шарапты. Ғашықтық сырынан егер азғана пайымдаса факиһ469, Тəркі етер еді барша фəтуа мен бос сөзді. Өлгелі жетті Атайи құл айырылуың себебінен, Бір сəт, ақыры не болды, сұра бегім ахуалды.  469 шариғат ілімінің білгірі.

Ей, бойың Туба ағашы, ей, жүзің жəннат гүлі, Шын470, Хотан хош иісі мен үнді бұрымыңның құлы. Барша халықтың ойын жаулап алды, Таң желінен есіп гүл үстіне бұрымың сүмбілі471. Егер бетперде алсаң жүзіңнен зар еңіресем не ғажап, Гүл ашылса қосыла шығар бұлбұл ғұлғұлы472. Қан жұтамын намыстан шарап құмырасындай шексіз, Су ішерде дембе-дем ерніңді сүйсе құлқұлы. Жүз мың түмен қайғымен қылды Атайиды тұтқын, Үндістан бұрымының саудасында маһ-е Кабули473.  470 Қытай 471 гүл аты 472 сайрауы 473 Кабул айы

Көңіл ауладың бегім, жасырғаның не? Жапаны шектен асырғаның не? Қарсыластарға қылар жақұтың тəбəссум474, Қанымды қайғыдан қайнатқаның не? Көңіл шынысында мейірің майы (бар), Жапамен оған тас атқаның не? Жүргенде жеңменен аузыңды жаппа, Не болса да, жоқ болар, жасырғаның не? Атайи, жерге ол бұрымын тигізбес, Қара жерге сенің бас ұрғаның не?  474 күлу

Ей, Атайи, қаншалық сен даулайсың құлшылықты, Шыбынға тимес, алайда болар Сүлеймен пендесі.  475 қарағай тұқымдас өмір бақи көгеріп тұратын ағаш 476 Қытай 477 сүмбіл гүл

Қауышу дастарханыңнан, сүйікті(м), бейшара қылдың мені, Ештеңесі жоқ дуаналардай бейшара қылдың мені. Қалмады əлемде бір жəбір-жапа мен көрмеген, Жамалыңнан жаман көздей мақұрым қылдың мені. Ей, жапашы, сен қыласың ақыры бөтендік, Не үшін əуелі өзіңе таныстырдың мені? Ей, көңіл, сүйме дедім, игілерді сүйдің ақыры, Бір пəлеліктің елінде ынтық қылдың мені. Егер Атайидай сені сүйдім, күнə қылмадым, Осылайша пəлеге байланған байқұс қылдың мені. 

Хош иісті бұрымыңның ойымен, ей, Шын луғбаты478, Қайғыдан қанға малыды жүрегімді сауда зəхмəті479. Мен не қылайын жəннат бағы мен Қызыр өмірін, маған, (Жетеді) еріндерің мəңгілік суы мен Кəусар шербеті. Қаншалық сүннет болса да игілердің қасында қанға боялу, Фəрз-е айн480 болды көзіңізден олардың сүннеті. Сүйсе ел Туба ағашын, мен сүйейін тұла бойыңды, Хош болар дəруіш адамның болса али һиммəті481. Не қауышуыңды нəсіп ет, не мені өлтір қинамай, Керек емес сенсіз, оллаһи, маған жан міндеті. Ол жапалар көңіл көрді жүзіңізден дүниеде, Көрмесін кəпірлер себебінен Мұхаммед үмметі. Қылмайды сəжде Атайи Қағбаның михрабына, Болмайынша көңілде ол қас пен көздің ниеті.  478 сұлуы, кішкентай қуыршағы 479 бейнеті 480 əркімнің өзі жасауға міндетті амал 481 жоғары мəртебесі

Ұмытты бір жолы ол опасыз жар бізді, Айырылу дертіне шалдырды бізді. Мақсатым екі дүниеде мынау, кей-кейде, Өтерде көз ұшынан қылса мархабат бізді. Махаббатыңда көңіл секілді болды оқтай тура, Айырма енді өзіңнен, ей, қасы оқтай бізді. Себебі мəңгілік несібе-ғой таза шараптан ішпек, Неге мұншалық жазғырады тақулар шайқы бізді. Қарсылас жанын тəнінен бөлшек-бөлшек қылсын, Айырды зұлымдықпен сүйіктіден бөлек бізді. Адам əлемде ризалықпен жанын тəркі етпес, Бірақ сенен айырар, бегім, қаза бізді. Итің Атайиға түні бойы ашуланып айтар: «Тəтті ұйықтауға мұрша бер, ей, байқұс бізді. 

Аллаға шүкір, жəне көрдік жүзіңізді, Есітті құлақ Адн482 жақұтындай сөзіңізді. Айдың не, баурап алар көзі бар, не қара қасы, Ұқсатпағайсыз ол аспан əлеміне өзіңізді. Мəңгілік үлестіруші сұлулық пен көрік үлестіруде, Артық жаратыпты бəрінен де өзіңізді. Қалың маталы шапан ыстықты кетірер, кидіңіз оны, Аппақ тəніңіздің үстіне жабыңыз құндызыңызды. Ей, жүзі ай, қылмас Атайиға лайық, Аспан əлемінің айырылуымен жұлдызыңызды.  482 сегіз жұмақтың бірі.

Ей, Мəриям Исасының демі, мəңгілік бұлағының ерні, Қастарың Қағба михрабы, Зəмзəм құдығының бұлағы. Жүзіңдегі көздеріңнің планетасын көрген соң төреші, Деді: «Ай алдында туады бақыт жұлдызы». Наз, қылық пен еркелік кеніші еді, алайда, Сізге тəлім берген Шырын мұғалім мектебі. Біздегі бал орнында көреді жəне дем сақтау, Жақұтыңыз ойымен қан ішкен сүйіктілер мінезі. Сіз қарсыластар мазһабын ұстамаңыз бегім, хош емес, Аһрамандар міллеті мен Сүлеймен мазһабы483. Жəннаттың жұпар иісімен жуыныпты барша, Құшарсың хорды осы байлаулы əшһабы484. Қыл Атайи көздеріңе сүрме алтын топырағын, Қайсы жолдан өтер сүйіктінің көлігі.  483 яғни, Ібіліс қауымы мен Сүлеймен пайғамбар жолы бір емес деген мағынада. 484 сұр түсті ат

Ей, түр-түсі мəнзəр-е Илаһи485, Сұлулық елінің құл һəм патшасы. Бұл көрікпен хор не перісің, Адамзат сені білмеді кəмаһы486. Жоқ жер бетінде бұрымыңыздай, Дуана көңілдердің панасы. Құдірет қаламы ұшынан ол қал, Ай бетіне түсіпті сийаһы487. Жүз бөлшек қылады көңілді гүлдей, Ол əдемі нəргистің488 нигаһы489. «Уһім» түтінінен сақтағын сен, Сұлулық айнасын Илəһи. Бір атпас Атайиға жүзіңнен, Айырылу түнінің (бір) таң сəрісі.  485 Тəңірдің көрінісі 486 ешбірі 487 қаралығы, яғни қара меңі 488 гүл аты 489 қарауы

Əлемнен жынды көңілімнің бар еді хош тəбəррасы490, Терең ойға салды нетейін, бұрымыңның тəмəннасы491. Егер жұмақ бағында нəсіп болмаса дидарың, Маған тозақ болар, уаллаһи492, оның Фирдаус ағласы493. Бұл неткен жүз, бұл неткен көз, бұл неткен тəтті шекер сөз-дүр, Жоқ болар Рум, Чын, Мысыр елінде мислу хəмтасы494. Адам көрмейді ғой əсте көзің аңшыныкіндей қанды, Кетпейді қасынан бір мезет те оның ол сүйкімді оқ-жайы. Егер көк тон киіп шықсаң жайлауға, ей, ай жүзім, Болар сол сəтте ағар сары жүзімнен Ніл дариясы. Жиып Чын əскері салса моңғолдай көзің жүзге, Шағатай мен өзбекті алар талан-таражы. Атайи хастық495 даулайсың жақсылар сырын, Көңілде сақта, тұтқын мен жаман (болар) тобыр дау-дамайы.  490 бас тарту, кері қайтару, қалыс қалу 491 өтініш, бұйымтай 492 Алла атымен ант ішу 493 яғни, ең жоғарғы Фирдаус жұмағы да 494 яғни, теңдесі жоқ болар. 495 сопылықтағы таңдаулы тұлға

Ей, шашың шынжырының ақыл-парасат дуанасы, «Лəйлі-Мəжнүн» қиссасының қысқаша əпсанасы. Жермен жексен болды қайғы селінің себебінен, Жамалың қазынасы арманында бұл көңілдің ойранасы. Көп кісі даулар дидарың шамының мейірін, Жоқ жəне мендей, жанар бір іші күйер пəруанасы496. Масайрап, қуанып бақша ішінде отырар, Үнділік қожа бақыт болар сол меңнің қарасы. Таныстық арқанын берік қылар ғашықтығыңмен, Кімде-кім ақыл есінен басым болар биганасы497. Дидарың шарабымен паң болма тұтқын, Ақыры қайғы шербетін ішірер аспан пəйманасы498. Қорлық шектен асыпты, құрмет көрсет кей-кейде, Ей, Атайидың əзіз жанынан сүйіктісі.  496 көбелек 497 бөтен, өзге 498 тостаған, бокал

Көргелі сен көздері жұлдыз, жүзі айды, Əр таңда жеті көктен өткіземін «уһті». Сұлулық жауынгері сенсің, мен жолыңда аяқ ізің, Мейірім жасап жерден көтер бір мезет бұл аяқ ізін. Ей, көңіл, егер шықса жаның арманында аз-ғой əлі, Сен байқұсқа кім айтты: «Сүй», деп ондай шахты? Таза əнбəр499 не қажет, татар нафəсі500 һəм, Себебі хош иіске бөледі бұрымың киіз үй мен күркені. Кəһраба501 қылдым жүзімді қызғаныш елінен көргелі, Жол жүргенде таза етегіңде бəрг-е каһты502. Биік жəннат көңілден шықты пейіш, сарай, хор (қызы), Сенің жолыңда қылдым жай мен тұрақ мекенді. Бұл Атайидай байқұс көрмедік биік талап, Сенің тұла бойыңнан қылды «шəйлиллəһті».  499 балықтан алынатын хош иісті зат 500 кейбір жануарлардың ұрық безінен алынатын хош иісті зат 501 янтарь, турмалин 502 яғни, шөптің жапырағын

Жамалың бақшаның жəннат бағы, Ернің мəңгілік суының бұлағы. Жүзіңнің қадірін Тəңірі білер, рас, Неткен ақыл керек шəрх-у баяны503. Жымиып күл, болсын тіпті айқын, Махаббат елінің құпия сыры. Көрер ол жүз көздің шығарында, Жұлдызшы ай мен Зуһра қыраны. Азаншы көргелі сұлу тұла бойыңды, Ұмытты «қамат»504 пен «хəйи ағланы»505. Жам, Ескендір, Жəмшид һəм Жуна, Есігіңнің барша қарауылы. Атайиға кеңшілік қыл, патшалар, Сұрайды кей-кейде һəм байқұсты.  503 яғни, түсіндіріп, баяндап беруге қандай ақыл керек деген мағынада. 504 Намаздың алдында айтылатын тəкбір 505 яғни, дұғаны

Көздерің жанды талап, дінді тонады, Бір қарағанда жүз түмен ғашықты міскін етті. Таң елі шашың таң самалынан Хотан жеріне, Жұпар иіс елтіп Чын506 хош иісін ойран етті. Кімге айтайын мен бұл айырылу азабын əр түні, Қайғы уымен менің жаныма неткен қиын етті. Шүкіршілік үшін бір есірке бізді ол Тəңірі үшін, Сендей сұлулық елінің патшасы, бізді мұңға батырды. Жан берейін жақұтыңа, міскін Фарһад ақыры, Тəтті жанын Шырынның ғашықтығына пида етті. Қара бұрымын тарарда, көрдім, ол бота көз, Дымқыл сүмбілден нəсрин507 жапырағының жамылғысы етті. Айжүзділер мейірінен өз-өзіне зиян қылмады, Жетер, аспан Атайиға мұнша неге қастандық етті?  506 яғни, Қытай 507 нəркес гүлдің ұсақ түрі.

Екі лағылыңа қашан қоспа етер жақұтын, Мəңгілік суының ішінде көрсетер жан қуатын. Хорлар Кəусар шарабын ішпейді бақшада, Еріндеріңнің шарап тостағанын тапса да сарқытын. Бабыл құдығындай қылып қайғы бұрышын сиқырлы көзің, Бір қылықпен ынтық қылды көңіл Һарутын. Қызырдың суын жасырды шекер аузың шербеті, Жасыл жақұтты ернің һəм жасыл таңба жақұтын. Өлгелі етті Атайи, ол тұла бой үшін, Қылғасыз сəру508 қарағайдан оның табытын.  508 қарағай тұқымдас өмір бойы көгеріп тұратын ағаш

Ей, Жаратушы, ол бейне ме, əлде афтаб-е хуарри509, Дидарына хор (қызы) мен періште, жанымен болыпты муштəри510. Бақыт сыйлар Қызыр ма ол жүздегі не жазу ма, Жазыпты жан дəптеріне мəңгілік кəтіптері511. Мең бе, не хош иіс нүкте ме, əлде бұрыш па, Иек пе, не қызыл лала ма, əлде дурру əхмəри512!?. Көз бе, не апат па, əлде бұл дүниенің іріткісі ме, Сөз бе, не Адан жақұты ма, əлде Мысыр елінің шекері (ме)!? Ерін бе, не Мəриямның Исасы ма, əлде мəңгілік су ма, Тұл бой ма, не жайсаң жан ба, əлде сұлу пері ме!? Шаш па, не сүмбіл ме, мүмкін қазына үстінде жатар жылан, Əлде келіп пе Рум еліне Шын-Машын əскері!? Қас па, не кемпірқосақ па, əлде Қағбаның михрабы ма, Не мейрам айы ма, əлде Кəсра513 көрінісінің күмбезі ме!? Не Жаратушы, ол иек пе, əлде сəру514 үстіндегі күміс алма ма, Мəсі аузының ғажайыбынан болыпты бəрі. Ей, Атайи, бұл сенің өлеңің бе, əлде дымқыл маржан ба, Əлде қылыпсың қулық сиқыр, һəм аулайсың пері (қыз).  509 Шығыс күні (ме) 510 1.сатып алушы; 2. Юпитер 511 хатшы, көркемдеп жазушы 512 қызыл жақұт (па) 513 ежелгі иран патшаларын арабтар осылай атаған 514 қарағай тұқымдас өмір бойы көгеріп тұратын ағаш.

Көңілім талпынар жəне ол өрілген бұрым жаққа, Бастайды мен уайым мен қайғы жаққа. Себебі байламайды болмыс бірер сұрмақ аузынан, Мен байқұс қанша ашуланайын адам жаққа? Заһид515 жүзіңді көргелі, ей, сұлулық Кағбасы, Жүзін бұрды қыбыла жақтан пұт жаққа. Болсын харам жақұтың үшін қан/дар/ ішкенім, Егер мейірім қылса көңіл Жам шарабы жаққа. Қоймайды харам көздері аярлықпен, Шарапханадан адамды Хəрим-е Харам516 жаққа. Көп құлшылығымды менің жеткіз, ей, таң самалы, Барсаң сол жапасы көп, мейірі кем жаққа. Шашың аяғың алдында бас қойғанын көріп, Сəжде қылар Атайи, қайғысы ол қадам жаққа.  515 діндар 516 яғни, Меккедегі Харам мешіті

Екі көзі сиқырлықпен (бірге) Самир-е сəни517, Əр бұрышта бар, бұрымы секілді жүз нигəраны518. Кім көрді аспан əлемінде қас пен көздей, Екі жаңа ай, бір толған ай мен қираны519. Көрсе жүзіңнің суретін Мəжнүн болар еді, Қытай бұрымың шынжырының түйініне Мани. Қызыр мəңгілік суына еккен секілді, Жақұт ерніңнің үстіндегі мейірім гүлін. Жан сырлас емес, ғашық машұқ520 арасында, Сырлас қыла алмаймын саған мен таң самалын. Ғашық адамдар көңілін бұлбұл секілді аула, Гүл кезінде қарап, бүршік атпаған жамалын. Мейіріңді егер осы Атайидан аясаң, Тіпті аяма, қайғы-дертің мен жапаны.  517 екінші Самир 518 абыржыған 519 1.бірігу, жақындау; 2. жұлдызжорамалдағы екі жарықтың бір белгіге түйісуі (негізінен жамандыққа жорылады). 520 сүйікті

Ей, көрік шығысында, көзі Зуһра, жүзі ай, Сұлулық жамалың ханына аспан патшасы гəдай521. Өмір өзегі аузыңа Қызырдың жасылындай, Ескендір көңілге бүгін болды рахнамай522. Көңілім ақыл, сабыр, парасатпен бай еді, Ғашықтығыңның бір үйінде бəрін берді бай523. Ашсаң жүзіңді ақса көзім жасы не ғажап, Осылай сел ағар қашанда, егер жаз ашылса сай. Паһ, сол сəтте көңілді, сен наз былғары кілемше үстінде, Мен сүйгелі аяғыңды ұстасам, десең бай. Не бар аспанда мейірім, не сенде опа-мейір, Ей, дос, мен бұл толықсығанмен қай жаққа барай(ын). Алар бірақ Атайиды айырылу себебінен, Мейірім, ұлылық, дəулет пен дін, сайə-е Худай524.  521 байқұс 522 жолбасшы 523 яғни, бəрі жоқ болды 524 Құдай саясы

Бетпердесіз көргелі ол сұлулық патшасын, Ілмеймін көзіме тіпті көктің мейір айын. Бұрымын жүзге салды көңіл мүлкін алғалы, Жиды осылай Шын525 мен Хотанның əскерін. Ұйытуда адамның болмысын жұмақтықтар, Алып келді Жебірейіл оның аяқ ізін. Нəргиске қарады деп мені жазғырды көздері, Мас адам білер ме адамның күнəсін? Əр бұрыштан көңілге қадалар пəле оғы, Есіме алсам ол қарақшы қараушы дидарын. «Мейірімгүлі» дейді оны, таппады нетейін, Ектім көңілге мейір-махаббат гүлін. Сырыңды жанда сақтар Атайи, бірақ «уһ», Ықтиярсыз шықса, не істесін «уһін».  525 Қытай

Оның да болса сен секілді сұлу тұла бойы, Ілтипаты мəңгілік, бақыты əбəди526. Ғажап, тырысумен жетер етегіңе қолы, Мүмкін қолдар оны ілтипатың медеті527. Жүзіңде пұттарды ғибадат етуші көрсе Хақ нұрын, Кылып сəжде, дейді не пұттық, не Сəмəди528. Не деп айтсын адам, құрамын негізден, Шүбəсіз киелі рух сенің денеңнің жəсəді529. Қасыңда өзге адамды қашан көре алсын, Атайи, өзінен жат болар өзіне жидди530.  526 мəңгілік 527 көмек, қолдау 528 Алла Тағаланың сипаты, мəңгі, мəңгілік деген мағынада. 529 дене, бітім 530 байыпты, ынталы, қайсар

Көңіл сүйіктімен қауышу опатын көрмегендей еді, Жырақтық пен қашықтықты көрмегендей еді. Айырылу əскері кенет қылды жанға шабуыл, Немесе апаттың іріткісін көрмегендей еді. Жүзіңді көрмейін Жүсіптің сұлулық күнін, Жамал ішінде қосуды көрмегендей еді. Көзім менің саған түспейінше, игілердің, Жүзінде мейірім нұрын көрмегендей еді. Атайи сөздері мейірімге жетпейінше адам, Кемел зейін мен нəзіктікті көрмегендей еді. 

Ей, бегім, сен қылмаған жанға опасыздық қалмады, Зұлым, қинау, қайғы, реніш һəм пəле қалмады. Игілердің жəбір-жапасын мен тартамын қашанда, Мүмкін əлемде менен өзге сормаңдай қалмады. Қызыр кереметін жазуыңа бергендей бүгін, Мəңгілік суға жүз, одан жолбасшылық қалмады. Тістерің, еріндеріңді көрді бақылаушы гауһардай, Деді: «Жақұт маржан, енді құндысы қалмады». Көз жасыма жолдасың мейірім еткеннен бері, Иттеріңмен есікте хикаялы қалмады. Қасыңның михрабын көргелі əзіз жаның үшін, Бұл дұғашының оқымаған дұғасы қалмады. Білгесін, сол сəт Атайидың қадірін, ей, сұлулық сұлтаны, Дейді ол пəленше міскін байқұс қалмады. 

Жəннат бағы сұлулық бақшаңның кинайəті531, Мəңгілік су шекері жақұтыңның риуаяты. Қауышуың ғой ол, жан оған қымбат баға, Сұлулығың ғой ол, жоқ оның шет-шегі. Сұлулық елінің бұйымтайын тапқалы бері, Болды сенікі əрбірі көңілімнің уəлаяты532. Жақұтыңа күміс «əлиф» секілді саусақты келтіріп, Дерсің: нүкте, ия жазуыңның соңы. Салмаймын назарды өзге пұттар жамалына, Болды маған осылай көз қиығыңның тартуы. Патша болғалы сен сұлулық Мысырында, Əпсана болды Кенан Жүсіптің хикаясы. Сопы Атайи жағдайын баяндар, бірақ, Ғашықтық ісі ғой адамға ежелден һидайəті533.  531 ымдау, астарлы сөз 532 аймақ, яғни патшалығы 533 тура жол

Ей, құюшы көңілге ғашықтық қайғысының дағын, Бұрымың шиеленістірді жанымның қал-жағдайын. Қарасын бойыңды Туба ағашын көрейін деген, Көрсін жүзіңді армандаған жəннат бағын. «Нунул-қəлəм» рəмізін қасыңнан аңғарған, Ілмес көзіне нүктедей жүз Қаф тауын. Болмыс пен рух негізі болар тұла бойың, Қаншама іздейді адам бастан-аяғын. Талпынды əр жаққа құстай көңіл, бірақ, Жан мойнынан айырмады бұрымың тұзағын. Ішсін жұбатушының гүлдей қуаныш шарабын, Бұл дəуірде кім қаласа ойдың тыныштығын. Шашы секілді Атайи басыңды қой аяғына, Жансын десең қасыңда бақыт шырағын. 

Ей, бегім, айт болды, кел, бір мезет сайран еткелі, Айттаушы халқын мендей барша қайран еткелі. Барша құрбандық шалар айт үшін, мен жарымжан, Келтіріппін саған жанымды құрбан еткелі. Байламайды сұлулық елінде мəңгілік сəулетші күмбезі, Қастарыңдай тоғыз қабат сарай еткелі. Ойымнан өшірді дін мен дүние пікірін, Ойыңды көңіл патшалығында сұлтан еткелі. Сəру бойлыларға жоқ қой сенімім, шыным, Ол шашы қара өтірік-шын уəде жалған еткелі. Жас маусымы, бірақ мен жар дидарынан жырақ, Қай бетіммен барам мен бостанды серуен еткелі. Доптай болды Атайи əр жаққа ұшқандай хал, Ол пұттар көсемі шынайы табандылық еткелі. 

Күздей етті бақытым, бұл жыл көктем маусымымды, Айырылуға айырбастады кенет жармен қауышуымды. Бас алып қаңғыбас иттердей, қарсыластар жəбірінен кеттім, Енді білдім иттей жоқ екен, есіктегі қадірімді. Тұлпар тұяғын сүйерсің түмен тəзіммен менен, Өтерде көрсең, ей, таң самалы, алқызыл сүйерімді. Дидарың гүлзарының қамында енді, болдым зар, Жайлауда жүрегі қан болды, есітіп лала зарымды. Ия, аузы сырлы, əр нəрсені жарымнан жасырар еді, Төгілсін қаны, паш етті ұлысқа көз жасымды. Бұл топырағынан жазықсыз егер тозаңы болса көңілде, Айырылуы Аллаға шүкір, қоймады шаң-тозаңымды. Атайиға жетер осы, келіп иттерден сұраса, Есікте білдіңіз бе деп, менің ол сыпайымды. 

Ей, еріндері қант-шекер, Мысыр набаты, Жүсіп секілді тəтті əрекет-берекеті. Сұлулық жамалыңды сұрамай сен садақаңнан, Жетпей ме байқұстарға бірер сұлулық зекеті. Сөздерде көріп, лағлыңа дер сұлулық зергері, Бұл лағылда бар мəңгілік суының қасиеті. Оман534, мұхит, арал, Жейхун535, теңізді, Жасырда айырылуыңда көзім жасы Фираты536. Əр мезет қылар сəжде Атайи босағаңа, Себебі сол оның Қағбасы мен Арафаты537.  534 Оман теңізі 535 Сырдария 536 Ефрат өзені 537 Меккедегі Арафат тауы

Күйер жаным нетейін сүйікті ұмытты, Көңіл ахуалынан хабардар ұмытты. Көкке жетсе «уһім» не ғажап, Мені ол Зуһра көзді ай ұмытты. Қане бір мейірбан, есіне алса, Берілген байқұсын ол шаһ ұмытты. Бұл құлға бар екен көп мейірімі, Не кемдік болды екен, кенет ұмытты. Не жолсыз келді менен, мұндай, Ежелден жан мен жолдас ұмытты. Айырылуыңда маған тəспі болды, Бұл сөз: «Аһ ұмытты, аһ ұмытты». Атайи шайла сал ғайып мүлкінде, Себебі сенен ол күрке пұты ұмытты. 

Ей, керемет кемелдік бағының сəру538 бойы, Бір мезет қауышуың Қызыр өмірі мен шексіз өмір/і/. Бір түні айды жүзіңнің құлдарынан дедім, Осы сөзді ай өзі сол сəтте көктен қармады. Арзуыңмен нəзіктік, даулаған жүзінен, Гүл, кейде соқты самал, жапырақ секілді дірілдеді. Мен тағы бір босағаңа жүзімді сүртер едім, Егер кедейлерге лайық болса шаһтар мансабы. Өрілген бұрымыңды менің мойныма шынжыр етті, Табиғатым ашытқан, мəжілісте құдірет еді. Құдіретті көшіруші хатыңды өңдерде гүл үстіне, Нүктелі қалың бірақ кенет қаламнан шашырады. Жол жағасында ұрар, қылымсу қылышын көздерің, Бар сенікі ғой əрбірі көрік пен сұлулықтың шегі. Бұрымың ұшының талынан, жан құсын сақтайын дедім, Ақыл-есімнің қырманын, ақыры махаббат өртеді. Осылайша тұла бойыңның махаббатында жан берді Атайи дүниеде, Жоғары мəртебелілер зиярат жері болар қабірі.  538 қарағай тұқымдас ағаш

Ей, бегім, балдай шекер шірін сөзіңнің пендесі, Шын-Хотан ақбөкені, екі көзіңнің шермендесі. Ей, сүйкімділік елінің Хұсрау қайғы тауында, Бізді Фарһад етті Шырын сүйіктіңнің күлкісі. Жан жағасын жыртып тас атайын, маған бермес қол, Ол денеден көйлектің қуанышты хабары. Бұрымың саясы менің басыма болсын тұрақты, Ғанибет қой адамға өмірінің соңы. Лағлыңыз берсе Атайидың мұратын жан алып, Ел айтады дүниеде сізді оның сүйіктісі. 

Кімде-кім қараса ол жанары пəле көзді жаққа, Дертінен өлді, қарамады бір мезет ем-дауа жаққа. Сұлулығың зекеті, сал назар, ей, сұлулық патшасы, Көз ұшынан өтерде бұл міскін байқұс жаққа. Не болар, ей жапашы, бір мəрте назар салып, Өтер болсаң мейір мен шапағат ауласы жаққа. Фарһадтай қайғысын таң самалы айырылу тауында, Барсаң дерсің, ол Шырын пұтымен кездесу жаққа. Əрбір қайғы оғы айналма дөңгелектей өсінен шығар, Жазбай келер қашанда мен байқұс жаққа. Бұрымың қайғысында болды нысана қара басым, Ат, қымсыну оғын осы қара жаққа. Аузың қамында тартар Атайиды əр мезет, Жоқ қайғымен ғайып жұртындай фəна539 жаққа.  539 жоқ болу

Ей, көңіл, құлай сүйесің тартымды көз-қасты, Ақыры игілер жолында ойнайсың ғой басты. Болмайды əсте байланған, мағынасыз суретпен, Нəзіктер нақышында көрген адам наққашты540. Мəңгілік өмір берерде Қызырға мəңгілік су, Ерніңнің лағыл шербетінен алды тамшы нəрді. Қанша жылайын қасіретіңде Кенан пірі секілді, Рахым жаса, ақыры жігітсің, көр, көзімде жасты. Қысылды көзім жасы мен кірпіктерім, Босағаңда біраз атқосшы мен шабарманды. Егер сұраса алман атыңды, кешірсін аспан, Кенет салды жырақ менен сол жолдасты. Рахымсыз қатты көңілді жарға қылмас əсер, Бұл сенің жанайқайың Атайи, ерітер тасты.  540 суретші

Əла541, ей, жақсы ахлақ пен мейірім байы, Аспан сұлтаны ай-жүзің кедейі. Шашың ғой хош иіс жəннат, оны мен, Қате қылдым, дедім, Қытай мушкі542. Бүгін сұлулық мүлкінің сұлтаны сенсің, Билік дəлелі осы бұрымың құмайы. Пікірі халіңізден бос емес, Замана, бұл көңіл қылует сарайы. Жүзіңе болғалы құл, пенде секілді, Қасиетті ғой қашанда мейрам айы. Мен, бір өрме шарап шишасы, Бар, ей, діндар, сен – діндар, рияны. Жасат жас шəмшаттан543 жаназа544, Бойыңа ынтық болып жан берсе Атайи.  541 қаратпа сөз 542 кейбір жануарлардың ұрық безінен алынатын хош иіс зат. 543 мəңгі жасыл ағаш 544 табыт, яғни мəңгі жасыл ағаштан табыт жасат деген мағынада.

Ей, көзің Хотан қожасы бақшасының киіктері, Əнбəр545, мушк546, хош иіс жазуыңның үнділері. Көздерімдей жасты қасіретте Оман етті, Жан қалауымен тізген тістерің інжулері. Егер басы көкке жетсе, ай бір хабаш547 құл-ғой саған, Əр адам тоймас мұның, сол жүзінде белгілері. Мұса мұғжизасының қасында болды Ферғауын жұртындай, Көздеріңнің алдында Кəшмир елінің сиқыршылары. Егер Мəуə жəннат сарайында тұрсаң, Сахнада сыпырғыш болар хорлардың ұзын шаштары. Пісте мен жаңғақ таласар ұқсау үшін тар аузыңа, Дəні жоқтықтан болар, жоқ нəрседе қабықтары. Жылатар қан жас Атайи көздерін жүз назбенен, Алқызыл шарап ішерде бүршіктей күлкілері.  545 балықтан алынатын хош иіс зат 546 кейбір жануарлардың ұрық безінен алынатын хош иіс зат 547 эфиоптық, қара нəсілді

Ахау, ей, қауышу дəулеті, көңілдің қалар мақсаты, Сөзің ғой Мысыр шекері, ернің Мамудтың қанты. Қаншама діндар мен тақуаны, бірақ адасушы болсын деп, Жаратты сен айжүзді, жер мен көктің Жаратушысы. Сол сəтте, сен тудың, жұлдызшы туарыңды көрген соң, Деді: «Ғашықты өлтірер, сөз жоқ туылушы». Емшілер тыйым салады ауруларды жемістен бірақ, Болыпты жарымжан көңілімнің жанарың отына пуды548. Жамалың нұрын адам көркінде көріп шайтан, Сондықтан сəжде қылмады, болды қашанда Тəңіріні қалаушы. Сені игілер шаһы дейді, кедейлерге жаса мейірім, Айып-кемшілік болар, оллаһи, шаһы болмаса жуды549. Осылай ғашық жүрегінің қанынан суғардың қылымсу семсеріңді, Атайи шынайы көңлінен жəне сол сəтте қол жуды.  548 басу 549 жомарттық

Кел, ей, сүйікті, бостан уақыты болды, Гүл ашылды, гүлістан уақыты болды. Етейін нала, қарап гүлдей жүзіңе, Себебі бұлбұлдарға сайрайтын уақыты болды. Гүл-бұлбұл секілді гүл бұтасы ішінде, Жасырын күліп-ойнар уақыты болды. Мақтап гүл бақытын мəжілісте əр мезет, Болып мас, гүл шашар уақыт болды. Тұрып сүйікті алдында ғашыққа, Секілді гүл атырабын жағалар уақыт болды. Əншілерге бұлбұлдар секілді зар, Асқақтата əн салатын уақыт болды. Осы сəт гүл қылар бұлбұлға құрмет, Атайиға да жақсылы уақыт болды. 

Ей, күн мен айды даулаушы, не қылды, не болды? Ей, тістері інжу-гауһарым, не қылды, не болды? Көңілім күйгенінен саған мен кеңес беремін, Ей, жан жүрегімнің дауасы, не қылды, не болды? Сен бар екен(сің) басқа адамға назар салсам, Шықсын мына менің көздерім, не қылды, не болды? Кейде жəбірлеп өлтір мені, кейде назбен, сенен, Расым, менің жоқ өткелім, не қылды, не болды? Ей, Шырын сұлуым, сені Фарһад секілді, Əлемге жайылды сүйетінім, не қылды, не болды? Өмірімді сенің құлшылығыңа сарп етіппін, Ей, өз құлынан бихабарым, не қылды, не болды? Бір кішкентай жылы сөзді Атайидан аярсың, Ей, еріндері шекер-балым, не қылды, не болды? 

Кімде-кім көңілін сол қолаң шашқа байласа, Сергелдең болды, жанын да қайғыға байлады. Тектіліктің жақұты ғой өлікті тірілтер, Христиан бұл сөзді Мəриямның Исасына байлады. Аң-таң болды ақыл ол сұлу (жар) сиқыр жасап, Алды белдікті жоқ нəрседен, балаққа байлады. Күн көзінің қасында жасыл көкөністей, Ел білмесін деп өзін Зəмзамға байлады. Самұрық қой əлемде опалы, байқұс бұлбұл, Білмей, көңілді ашылған гүлге байлады. Жер-көк шыдамаған ғашықтық аманатын(а) Ауру адамның жан-жарасына байлады. Болды Атайи сөзі əлемнің анығы, Көңілді сол анық дидарға байлады. 

Жүзіңнен егер жырақ салсам назарды, Нетермін көзде бұл нури-е бəсəрні550. Ерніңді қайда көрер, ұяттан, Жасырды түйіншек ішінде тəтті құрақты. Сені күн мақтағаннан ғажап, Сұлтанмен тең дейді қаңғыбасты. Ғанибет болар кедейді сұрамақ, ей шаһ, Сұрайды барша əлем киеліні. Мойынсұнсам қамыңа айып емес қой, Байқұс етер махаббат алып арыстанды. Күндес пен діндар демімнен күйер, Ия, от күйдірер əрбір хушк-у тəрні551. Атайи сүйді жанынан (артық) тұла бойыңды, Сүйер Хақ үрей жолында тураларды.  550 көзімнің нұрын 551 дымқыл мен кепкенді, сулы мен сусызды

Жамалың ғой бұл жарымжан жанның үміті, Гүл емес пе бұлбұл һəм бостан үміті. Кейде маржан төгер, кейде құпия гауһар, Көзімнен ол ерін мен тіс үміті. Шашар жұлдыз секілді түнде жүзімде, Жасымды ол екі шолпан үміті. Мені сергелдең қылды доп секілді, Өрілген бұрымыңдағы шашбау үміті. Кеңшілік ет, бар ғой бұл байқұстың, Басында сұлтанға қызмет үміті. Бұл құл жүз рет қайғыдан өлер еді, Бегінен болмаса жақсылық үміті. Атайи дертіне, ей, жан емшісі, Қауышуыңнан болар дəрумен үміті. 

Ей, бейнеленген рухтан жақұтыңда ғой Иса демі, Көркіңе ғашық аспан, қайран пері, құл адамы. Бұл жер бетіндегі ынтық жүрек ғашықтардың, Бұрымың ақшамы ғой “əлəйкум биссəуадил-əзами”. Өлтірер, ыстығы жоқ етер мені ерніңнің қалы, Расында, болар əзіз жанымның сырласы. Неткен ғажап, оташы болар қылымсуың, оның қасында, Жоқ қой пышағыңнан өзге ауруларға зор емі. Ай-күннен көркіңіз артық болар, ей, қані енді, Болса еді көңіліңіздің кішкентай берік уəдесі. Осы жүзің алдында жалғыз тұтылмас толған ай, Жəне болар біріккен қасыңнан жаңа айдың иілгені. Əлемде сұлу перілер көп болғанмен де, бірақ, Бар Атайидың сізбен бірге бір өзге əлемі. 

Ей, қауышуың лəззəті тіршілік өмірдің жемісі, Болмадың бір айырылумен өлген сүйіктілер тілеушісі. Егер маған ай болса жүзің, көрік ішінде бірақ көздерің, Тəсіл, қылық пен наз ілімінің кемелдігі. Сал назар, өзгерген бейне мен бозарған көздерге, Болмасын мақұрым есігіңнен басымның саясы. Сен пері ғашықтығыңда егер жынды болсам, қылма айып, Дұрыс емес адамзаттың артық һəм көп ақылы. Сақтадым қанішерлікпен көңілдің уақытын, Аллаға шүкір, болды ақыры ғашықтық дертің қабыл/ы/. Жүз бұрар дер мені сенен қарсыласың жəбірменен, Хақ білер қисынсыз ғой оның бір шатасқан пікірі. Алла пəк, Атайи, өлсе де өлдім дегей, Себебі сен Иса жанның сүйіктісің өлтіруші. 

Қашан ойнаса ол патша гуй552, Оқыр чауганына553 жүз мың дуагөй. Жылауы зар етер сергелдеңдердей, Егер чауганнан болса алыс гуй. Мол байлық етер көздеріне, Жасминдей аяқ ізін сүрме гуй. Болар жерден ауырырақ ел қасында, Бірақ, құстай ұшар жеткен соң саған гуй. Гүлдің жас көшеті ме чауганыңыз, Кезеді төңірегінде секілді самал гуй. Басында болмаса бір ғашықтық халі, Мұншалық болмас еді ынтық гуй. Атайидай секілді игілер құлы ғой, Азап көп тартар жəбір-жапа гуй.  552 кейде 553 басы имек таяқ

Көңілімді алғалы бұрымың жібі, Ашудан болды қайғыдан бəнд-бəнді554. Неше мəрте қанбас көзің, Жақұт ерніңде ғой Мəжнүн қанты. Жуас қой бойың мадағын оқырда, Мақамы «дұрыс», əуені бөлəнді555. Маған қуат жетер енді, бұлай дейді, Сендей жанның шипа май сырқаты. Не теңеу сəруға556 тұла бойыңмен, Болар ол бағбандардың мазағы. Кімде-кімге ғашықтық халі нəсіп болса, Əсер етпес насихатшының кеңесі. Атайи өлеңінің мейірімін білсе, «Лəтафатнамадан» бас тартар Хужəнди.  554 байламы 555 жоғары 556 қарағай тұқымдас ағаш.

Қаншалық лайық көрмедің жан қауышуыңа мені, Қыл ұсыныс, бір сəт мейірім етіп ойыңа мені. Көк аспан күмбезінің шамын жағушы, Қылды жамалыңның шамына көбелек мені. Лайық емес еді анау-мынауға көңілім құсы, Көздерің арбады бұрым халіңе мені. Піскен жеміс көрмей қауышуың барынан, Нар иығың салды сөнбес от-жалынға мені. Уəдеге боламын берік дегенше жалған сөзбен, Бір рет орында дегін орындалмас əміріңе мені. Ей, ақыл айтушы, мен сергелдеңмін бұрымынан, Білместен салыстырма тыныш халіңе мені. Дер Атайи ол көркіңе, күйер бол ерніне, Тəтті жаныма жеткіз, байла қанатыңа мені. 

Қайғыдан өртенді көңіл, етпессің шат оны, Ғашықтық кенішің бұзылды, қылмадың абат оны. Туралыққа қараса бойың, ғашықтығында бостан іші, Сəру557 бір тура құлың-ғой, тік дер ел азатты. Өте көп іште солай, көркің шарабын мас көзің, Оята алмас мұншалық айқай-шу оны. Қылымсуда қасың-көзің шəкірті ғой білмеймін неге, Жоғары отырғызады өзінен сол ұстазды. Болды қасыңнан қашық жайдай Атайидың бойы, Не сен ұқ, өлтір өзің, не қыл бір мəрте жат оны558.  557 қарағай тұқымдас ағаш 558 яғни, бірер мəрте есіңе ал

Ауызың пікірінде көңілім бір сəт пайда болмады, Бұрымынан басымда жүз сауда уайымы болмады. Гүл жүзінен ұялған нəсрин559 Ерам бағында, Тұла бойынан ұлы Фердаус Тубі560 болмады. Лаладай кейпінде хош иісті халі үшін, Хотан хош иісінің мускусі561 жоқ лала болмады. Жақұтыңның Иса демі діндардың белдігінен, Қалмады бір діндар, тақуа, сопы болмады. Зейіні нəзіктер жұмбақ терминін түзгелі, Аузындай мəселе шешер əсте жұмбақ болмады. Өкіне алмас жолдасыменен ол ілімі опа, Ия, бұл күнсіз жаққа, əсте пайда болмады. Жарсыз мұңды Атайидың болмысы-ғой жоқтық, Кімде-кім наданға сұхбаттас болды дана болмады.  559 нəркес гүлдің ұсақ түрі 560 жұмақтағы ағаш 561 кейбір жануарлардың ұрық безінен алынатын хош иіс зат

Қылдай жаныма сол қара бұрым талаптанды, Ол ұлы көздер тағы көңіліме талаптанды. Гүл жүзіңдей жаңа, таза, сап һəм нəзік, Таппады, гүлбақта бірнеше самал талаптанды. Қас оғын тартып көзің, қашанда жүректі жарар, Əр жебеңді атты, жүрегімді жара етуге талаптанды. Егер бақытсыз етсе бұрымың үшін көңілім мені, Айып емес, ол тағы кенет пəле етуге талаптанды. Барша ақыл пайымдамаған белің ойын нəзіктігін, Аллаға мадақ, алайда, міне біткен талаптанды. Əрбір көңіл болмады сиқыр көзіңнен таса, Тасалардан жанына жүз мың пəле етуге талаптанды. Көзбен жасын Атайи тəрбиеледі бірақ, Паш етті сырын ақырында һəм оған талаптанды. 

Aòàéè

Факсимиле

ТҮСІНІКТЕМЕЛЕР Атайи ДИУАН. ҒАЗАЛДАР Көне Тұран өлкесі қашан да шайырлардан кенде болмаған. Ежелгі түркі дəуірінен бастап, бүгінгі ХХІ ғасырға дейін қаншама түркі ұландары əдебиет айдынында жүзіп, сөз маржанын тере білген сөз зергерлері болғанына кəрі тарих куə. Арысы «Афрасияб», «Шу батыр» секілді көне дастандардан бастап, мəңгілік өшпестей етіп, тасқа қашалған «Тоныкөк», «Күлтегін» жазбаларына дейінгі тарихи-əдеби жəдігерлерде бір жағынан түркі жұртының өжет һəм асқақ рухы бар десек, екінші жағынан түркі болмысына ғана тəн өлең өрнегі мен өзіндік ұйқасы жатыр. Айтар ойын өлең сөзбен өрнектеп беруге жақын болған түркі ұландарының əдебиет əлемінде жиі көрінетін тұсы, сөз жоқ, орта ғасырлық кезең болатын. Алды VІІІ–ІХ ғасырлардан бастап, Хақ дін – Исламды қабылдаған түркі халықтарының əдеби-мəдени өмірінде үлкен серпіліс болды. Батыс ориенталистері мен орыс шығыстанушыларының, сондай-ақ кеңес түркітанушыларының «Шығыс əдебиеті» деп, тамсана һəм таңдана жазатын əдеби жəді герлерінің басым бөлігі, тіптен бəрі де Ислам өркениетінің аясында дүниеге келген шығармалар еді. Себебі Ислам діні жалпы адамзат баласына рухани азық беріп қана қойған жоқ, сонымен бірге көршілес жатқан халықтардың мəдениетін бір-бірімен таныстырды, соның нəтижесінде өркениеттер тоғысты, əдебимəдени сұхбат болды. Араб, парсы һəм түркі сөз өнерінің өзара ықпалдасуының негізінде «Шығыс мұсылман əдебиеті» деген ұғым қалыптасты. Араб, парсы жұрты орта ғасырда дүниеге келген шығармаларына «Классикалық туындылар» деген айдар тақты. Түркі сөз өнерінің ең бір кемелденген тұсы да сол кезең болатын. Жүсіп Баласағұн, Ахмет Йүгнеки, Ахмет Иасауи, Сүлеймен Бақырғани, Сəккаки, Атайи, Сəйф Сараи, Харазми, Науаи секілді (тегіне «и» қатыстық сын есімін жалғаған) көптеген ақындардың шығармалары бұл күнде барша түркі мұсылман жұртының мақтанышына айналып отыр. Ислам өркениетінің аясында қалам тербеген олардың көтерер басты тақырыбы – имандылық ұстындары, шариғат шарттары, кемелдену жолдары, адамгершілік негіздері секілді барша адамзат баласына тəн адами қасиеттер болатын. Игі қасиеттерді бойына сіңірген жан кемелдіктің шыңына яғни «кемел адам» дəрежесіне жететінін олар насихаттады. Осындай мəңгі өл мейтін тақырып төңірегінде қалам тербегендіктен де, олардың асыл мұрасы біздің заманамызға дейін жетіп келді. Барша түркі мұсылман жұртының асыл қазынасына айналды. ХХ ғасырдың басына дейінгі түркі жазба əдебиеті, негізінен, ос манлы жəне шағатай тілі болып екі бағытта дамығаны белгілі. Кіші Азиядағы түркі бауырлар оғыз диалектісі негізіндегі османлы жазба тіліне арқа сүйесе, Хорасан мен Мəурəннəһір аймағының шайырлары өз ойларын өлең сөзбен өрнектеуде шағатай (мұның өзі де шартты атау) түркі жазба тіліне жүгінетін. Түркі даласына Ислам діні келгеннен кейін түркі жазба тілі қарлұқ, оғыз-қыпшақ, қыпшақ-оғыз-қарлұқ, қыпшақ-оғыз болып бірнеше даму сатыларынан өткені белгілі. Ғылымда «шағатай тілі» ретінде мойындалған түркі жазба тілі осы түркі халықтарының диалектілерінің негізінде пайда болып еді. ХҮ–ХҮІ ғасырларда түркі дүниесі ыдырап, бірнеше ұлттар мен ұлыстарға бөліне бастаған тұста да жазба тіл ыдыраған жоқ. Сондықтан да Еділ бойында жазылған шығарманы Кіші Азиялық оқырман тəржімасыз-ақ анық түсінетін, немесе Қашғарда дүниеге келген жəдігер Бұқар елінде ешбір сөздіксіз-ақ ұғынықты болатын. Тіпті ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде өмір сүрген Алаш арыстары мен өзге де түркі ұландары бір-бірімен хат алысқанда да түркі жазба тілінің көмегіне

жүгінетін. Хəкім Абайдың «Əлифдек ай йүзіңə ғибрəт еттім» деп өлең жазатыны да сол кез. Шəді Жəңгірұлы шығармаларының барша түркі мұсылман баласына түсінікті болатыны да сондықтан. Десек те, ХХ ғасырдың алғашқы ширегі тарих қойнауына əр түрлі ағымдар мен мектептердің, теориялар мен концепциялардың кезеңі ретінде тарих қойнауына енді. Соңғы екі-үш ғасыр көлемінде «шырт ұйқыға» берілген мұсылман жұрты қайта оянып, етек-жеңін жиып, жоғын жоқтап, барын түгендеуге көшті. Сол тұста əуелі қадымшылар мен жəдидшілер болып тартысқан қоғам бертін келе тарих сахнасына түркішілдерді (пантюркистер) шығарды, солардың негізінде ұлтшылдар пайда болды. Бір дыбысқа бір əріп қағидасын қолға алған əр ұлттың жанашырлары ұлттық əліппе жасаймыз деп жүріп, түркі тұтастығына сызат түсіріп алғанын өздері де байқамай қалды. ХХ ғасырдың жиырмасыншы жылдары отарлаушы ел тарапынан əр қайсысына бір-бір төлқұжаты беріліп, орта ғасырлық ортақ қа зы наларды еншіге үлестіре бастады. Бұл салада отарлаушы елдің түркітанушылары белсене атсалысып, рухани тұтастықта болған түркі əлемін бөлшектеуге кірісті. Содан шағатай түркі жазба тіліндегі бар асыл мұра өзбектің еншісіне берілсе, Алтын Орда тұсындағы əдеби жəдігерлер татарлардың үлесіне тиді. Қараһандықтар тұсында дүниеге келген Махмұт Қашғаридың «Диуани лұғат əт-түрк», Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік», Ахмет Жүйнекидің «Ақиқат сыйы» секілді барша түркі мұсылман жұртына ортақ мұра, тек ұйғырларға тиесілі деген сөздің шығатыны да сол кез. Мың жылдық ортақ əдеби жəдігерлер бөліске салынғанда қазақтың еншісіне жазба əдебиет нұсқаларының бірде-бірі бұйырған жоқ, тек бай ауыз əдебиетін ғана қанағат тұтты. Тіпті қазақ əдебиетінің тарихын Абайдан бастаған кездеріміз де болды. Сол кезеңдерде өзінің түп негізіне терең бойлаған ғалымдарымыз орта ғасырлық жазба жəдігерлерде қазақтың да үлесі бар екенін жазумен болды. Содан өткен ғасырдың 70–80-ші жылдары Қараһандықтар тұсындағы шығармалар қазақшаға тəржімаланып, ғылыми айналымға ене бастады. Ал, Алтын Орда тұсындағы жазба ескерткіштерге бірден еніп кетуге батыл бармастан, көп тұралап қалдық. Құдайға шүкір, кеш те болса, жоғымызды түгендеп алғандай болдық. Бірақ оның өзі де ала-құла. Бір ғана мысал, Бабырдың «Бабырнама» атты тарихи-мемуарлық шығармасы қазақ əдебиетінің тарихынан орын алғанымен де, оның таза көркем əдебиетке қатысты ғазалдар жинағын өзбектің еншісі ретінде қарастырамыз. Сондай-ақ, əдебиет теориясын жазғанда да əл-Фарабидың трактаттарын санама лап шығамыз да, содан бірден ХХ ғасырдағы Ахмет Байтұрсыновтың «Əдебиеттанытқышына» ораламыз. Тағы да Бабырдың өлең өлшеміне қатысты теориялық еңбегін айналып өтеміз. Осы орайда «Бабыр қазақ əдебиеті тарихында қай тұрғыдан орын алады?», – деген орынды сұрақ туары анық. Əдебиет тарихына Бабырдың «Бабарнамасы» еніп, ғазалдарының енбей қалуында қандай өлшем бар? Міне, осы секілді сұрақтар күн тəртібіне шыққан уақытта бұл салада əлі де ойланатын, терең ойға салатын тұстардың бар екендігі айқындала түседі. Бұл тек Бабырдың төңірегіндегі ғана мəселе емес, басқа орта ғасырлық шайырлар туралы да осыны айтуға негіз бар. Бүгінгі біздің əдебиетті жүйелеуде, дəуірлеуге келгенде өзіндік ұстанатын қағидаларымыз бар. Əсіресе орта ғасырлық түркі жазба жəдігерлеріне келген уақытта мына негіздерге арқа сүйеудеміз: Біріншісі, мекен, яғни территорияға қатысты. Орта ғасырлық ақын біздің өлкеміздің (еліміздің) тумасы болуы керек. Мысалы, əл-Фараби сияқты. Оңтүстік Қазақстандағы Фараб кентінен шығып, Шам шаһарынан топырақ бұйырған. Бар шығармасын сол кездегі ғылым тілі болған арабша жазған. Екіншісі, тілдік ерекшелік. Əдеби жəдігердің тілі бүгінгі ана тілі мізге жақын болуы керек немесе сол негізден тараған, яғни қыпшақ тармағына жататын болуы тиіс. Мысалы, орта ғасырда Мысырды билеген мəмлүк қыпшақтарының жазба мұрасы секілді.

Үшіншісі, бауырлық, туыстық байланыс. Ақын басқа өлкеде жа са ғанымен де, оның ұрпақтары бүгінгі Қазақстанда болуы керек. Мысалы, Мұхаммед Хайдар Дулати. Кашмирде өмір сүріп, сонда то пырақ бұйырған. Шығармаларын парсы һəм түркі тілдерінде жазған. Орта ғасырлық түркі мұрасына біз осы үш өлшемнің аясында ғана еніп отырмыз. Бірақ соның өзінде де бай асыл мұрамызды толық түгендедік дей алмаймыз. Біздің өлкемізден шыққанымен де, басқа елдің топырағы бұйырған, соның салдарынан «бауырларымыздың еншілеріне бұйырған» асылдарымыз бен арыстарымыз жетерлік. Сондай ақындарымыздың бірі һəм бірегейі – Атайи. Жоғарыда атап өткен үш өлшемге де сəйкес келеді: өлкемізде туылған, қыпшақ элементтері бар түркі жазба тілінде қалам тербеген, ата-бабалары біздің елімізде жерленген. Өкінішке қарай, артында өшпес мұра қалдырған ақын мұрасы қазақ əдебиеттану ғылымы аясында арнайы зерттеліп, зерделенген жоқ. Шығармаларындағы «дүр, илəн, білəн» деген оғаш сөздеріне қарадық та, көрші бауырларымыздың мұрасы деп, жəй ғана жауып қойдық. (Егер осы өлшеммен қарайтын болсақ, онда ХХ ғасырға (ХХ ғасырдың басындағы кейбір шығармаларды да) дейінгі əдеби жəдігерлерден бас тартуға тура келетін еді. Бірақ та түркі жазба тілі бүгінгі қазақ тілінің даму сатысы болғандықтан да олай жасау тіптен мүмкін емес). Содан Атайи мұрасына əдейі ат басын бұрған қазақ əдебиеттанушылары болған жоқ. Соңғы уақытқа дейін көрші жатқан бауырлас елдің ғалымдары ғана зерделеумен келеді1. Атайи мұрасын алғаш тауып, ғылыми айналымға түсірген, əрі алғаш болып шайыр мұрасы туралы ғылыми мақала жазған атақты түрколог, академик А.Н. Самойлович болатын. Ғалым тапқан сол жалғыз нұсқа бүгінде Ресей Федерациясы Санкт-Петербургтағы Шығыстану институтының Шығыс қолжазбалар бөлімінде 22 В-2456 нөмірімен сақтаулы тұр (Қолдарыңыздағы кітап сол асыл нұсқаның негізінде жарияланып отыр). А.Н. Самойловичтен кейін Атайи мұрасы хақында бірқатар зерт теу еңбектері жарыққа шықты. Шайыр ғазалдарының біразы бауыр лас халықтардың əдебиет тарихына қатысты кітаптарда, антология ларда, жинақтарда бірнеше рет басылды. Түркі тілдес елдерде Атайи диуаны ғылыми айналымға еніп, біршама зерттеу нысанына айналды. А.Бомбачи, Ф.Көпірілзаде, Э.Якман, Фитрат, Э.Рустамов, Н.Мал лаев, И.Хаққұлов секілді ғалымдар шайыр шығармашылығы, оның түркі əдебиетіндегі алар орны туралы өзіндік пі кірлерін білдірді, тіпті араб əліппесіндегі «Атайи» тахаллусының кирилл таңбасында қалай жазылуы керектігіне дейін ғылыми айтыс-тартысқа ұласты. Осы дауға қатысты мерзімді баспасөз бен ғылыми жинақтарда жарияланған Ғ.Ғұлам, Э.Рустамов, А.Хайитметов жəне М.Мырзаевтер дің мақалалары ғылыми сонылығымен, айтылған пікірлерінің өзектілігімен ерекше ленді. Сондай-ақ, мутасаууф-ғалым Сайфиддин Сайфулла Атайи мұрасын арнайы зерттеп, кандидаттық диссертация қорғағанын ерекше атап өткен жөн. С.Сайфулланың, Атайидың ақындық əлемі мен шайырлық шеберлігі, сондай-ақ шығармадағы илəһи махаббат кеңінен қамтылған еңбегі кейіннен «Мажоз ва хақиқат» (Тошкент, 1995) деген атпен монография болып та жарияланды. Сондай-ақ ол Атайи ғазалдарының түпнұсқасы мен кирилл əрпіндегі толық нұсқасын да баспаға ұсынды (Атайи. Девон. Тошкент, 2008). Соңғы жылдары қазақ ғалымдары да Атайи шығармашылығына қызы ғушылық танытып, өзіндік пікірлерін білдіріп келеді. Солардың қатарында көрнекті жазушы 1 2010 жылы Иасауи мұрасына қатысты өткен ғылыми симпозиумда түркітанушығалым Мунеууер ханымның да Атаи мұрасын зерттеп жүргенін айта келіп, сонда баяндама жасағаны бар.

Қ.Тұрсынқұловтың2 есімі зор құрмет пен аталады. Суреткер-ғалым, ақынның мұрасын ұлттық дүниетаным тұрғысынан саралап, ақынның ғазал жанрын дамытудағы орны мен шайыр тахаллусы, оның туған жəне қайтыс болған жері туралы өз пікірлерін ортаға салды. Десек те, Атайи мұрасына деген қызығушылық орта ғасырлардан бас талған болатын. Атайи шығармашылығы туралы алғаш пікір білдірген түркі сөз өнерінің саңлағы Науаи еді. Ол өзінің түркі даласының жақсылары мен жайсаңдары туралы сөз қозғаған «Мəжəлисун-нəфəис» («Жақсылардың мəжілістері») деген шығармасында мынадай дерек келтіреді: ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺁﺗﺎﻳﻲ ﺑﻠﺦ ﺩﺍ ﺑﻮﻟﻮﺭ ﺍﻳﺮﺩﻱ ﺍﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺍﺗﺎ ﻓﺮﺯﻧﺪﻻﺭﻳﺪﻳﻦ ﺩﻭﺭ ﺩﺭﻭﻳﺶ ﻭﺵ ﻭ ﺧﻮﺵ ﺧﻠﻖ ﻭ ﻣﻨﺒﺴﻂ ﻛﻴﺸﻲ ﺍﻳﺮﺩﻱ ﺗﺮﻛﻲ ﻛﻮﻱ ﺍﻳﺮﺩﻱ ﺷﻌﺮﻱ ﺍﺗﺮﺍﻙ ﺍﺭﺍﺳﻲ ﺩﺍ ﻛﻮﺏ ﺷﻬﺮﺕ ﺗﺎﺑﺘﻲ ﻭ ﺑﻮﻣﻄﻠﻊ ﺍﻧﻴﻨﻚ ﺩﻭﺭ ﻛﻴﻢ ﺍﻭﻝ ﺻﻨﻢ ﻛﻴﻢ ﺳ ﻮ ﻗﻴﺮﺍﻏﻴ ﻨﺪﺍ ﭘﺮﻱ ﺗﻴﻚ ﺍﻭﻟﺘﻮﺭﻭﺭ

ﻏﺎﻳﺖ ﻧﺎﺯﻙ ﻟﻴﻜﻴﻨﺪﻳﻦ ﺳﻮ ﺑﻴﻠﻪ ﻳﻮﺗﺴﻪ ﺑﻮﻟﻮﺭ ﻗﺎﻓﻴﻪ ﺳﻴﺪﺍ ﻋﻴﺐ ﻋﻴﻨﻪ ﺳﻰ ﺑﺎﺭ ﺍﻣﺎ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺗﺮﻛﺎﻧﻪ ﺍﻳﺘﻮﺭ ﺍﻳﺮﺩﻯ ﻗﺎﻓﻴﻪ ﺍﺣﺘﻴﺎﻁﻴﻐﻪ ﻣﻘﻴﺪ ﺍﻳﻤﺎﺱ ﺍﻳﺮﺩﻯ

ﻗﺒﺮﻯ ﺑﻠﺦ ﻧﻮﺍﺣﻰ ﺳﻴﺪﺍ ﺩﻭﺭ «Мəулəнə Атайи Балхда болатын еді. Исмайыл ата перзенттерінен (бірі), көркем мінезді, қарапайым жəне көңілі жайдарлы адам еді. Түркигөй (түркі тілінде сөйлейтін) еді. Өз заманында өлеңдері əтрəк (түркілер) арасында кең тарады, мына төмендегі матла (ғазалдың алғашқы екі жолы) соныкі: Ол сəнəм кім, су йақасында пəри тек олтурур, Ғайəті назуклігіндін су білə йұтса болур. Қафиясында кемшілігі бар. Алайда мəулəнə көп түркəнə (қарапайым жəне халық тілімен) айтатын еді. Қафияға сақтықпен қарамайтын. Қабірі Балх өлкесінде»3. Кейінгі зерттеушілердің бəрі де Науаи ұсынған осы дерекке арқа сүйеп, оның Исмайыл атаның перзенті екенін алға тартқан. Осын дағы Исмайыл ата кім деген сұраққа келер болсақ, оның жауабын да Науаидан табамыз. Оның парсы шайыры Əбдірахман Жəмидің «Нəфəхəтул-унс» еңбегі негізінде жазылған «Нəсəимулмухəббəт мин шəмəил-футууəт» деген шығармасында Исмайыл ата туралы мынадай мəлімет бар:

ﺍﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺍﺗﺎ ﻋﻠﻴﻪ ﺍﻟﺮﺣﻤﺔ ﻅﺎﻫﺮﺍ ﺧﻮﺍﺟﻪ ﺍﺣﻤﺪ ﻳﺴﻮﻯ ﻗﺪﺱ ﷲ ﺳﺮﻩ ﻧﻴﻨﻚ ﺍﺑﺮﺍﻫﻴﻢ ﺍﺗﺎ ﺍﺗﻠﻴﻎ ﺍﻳﻨﻰ ﺳﻰ ﻧﻴﻨﻚ ﺍﻭﻏﻼﻯ ﺩﻭﺭ ﻭ ﺧﻮﺍﺟﻪ ﻧﻴﻨﻚ ﻣﺮﺑﺪﻯ ﻭ ﻧ ﻈ ﺮ ﻗﻴﻠﻐﺎﻥ ﺩﻭﺭ ﺍﻧﻜﺎ ﻣﺮﻳﺪ ﻭ ﺍﺻﺤﺎﺏ ﻛﻮﺏ ﺑﻮﻟﻮﺏ ﺗﻮﺭ ﻛﺮﺍﻣﺎﺕ ﻭ ﻣﻘﺎﻣﺎﺕ ﻭ ﺧﻮﺍﺭﻕ ﻋﺎﺩﺍﺕ ﺑﻰ ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻭ ﻳﺎﺷﻰ ﻳﻮﺯﻛﺎ ﻳﺎﻗﻴﻦ ﻭ ﺍﻭﻻﺩﻯ ﺍﻭﻥ ﻳﺘﻪ ﻳﺎ ﺍﻭﻥ ﺳﻜﻴﺰ ﺑﺎﺭ ﺍﻳﺮﺩﻯ ﻭ ﻋﺎﻟﻢ ﺩﻳﻦ ﺍﻭﺗﺎﺭﺩﺍ ﺍﻭﻻﺩﻯ ﺁﺭﺍﺳﻲ ﺩﻳﻦ ﺍﺳﺤﺎﻕ ﺍﺗﺎﻧﻰ ﺍﻭﺯ ﻗﺎﻳﻢ ﻣﻘﺎﻣﻰ ﻗﻴﻠﻴﺐ ﻋﺎﻟﻤﺪﻳﻦ ﺍﻭﺗﻮﺑﺘﻮﺭ «Исмайыл ата (´əлəйһи рəхмəтун) – Қожа Ахмет Иасауидің (Қудисаллаһу сиррəһу) Ибраһим деген інісінің ұлы жəне Қожаның (Иасауидің – Т.Қ.) мүриті, оған назары ауған. Оның мүриті мен жарандары көп болыпты. Оның кереметі, дəрежесі мен ерекше құбылыстары шексіз еді. Жасы жүзге жақын(даған), ал əулеті он жеті не (он) сегіз (жан) бар еді. Дүниеден өтерде əулетінің арасынан Ысхақ атаны өзінің орнына қойып, дүниеден өтіпті». 2 Атойи қай елдің ақыны немесе Смайыл ата жəне Тұрбат // Қазақ əдебиеті, № 16 (2968) 2006 ж. 3 Поэзияға өте жоғары талап қоя білген Науаи өзіне дейінгі шайырлар мен замандастарының өлеңдері туралы қашан да өзінің ашық пікірін білдіріп отырған. Атайи ғазалдарын зерделей келе ондағы жетістіктерді ғана санамалап өтпестен, тіпті аздаған кемшіліктерін көрсетіп беруін оң қабылдаған орынды.

Атайидың əкесі Исмайыл ата қай жерде өмір сүргендігі туралы ақын мұрасын жіті зерттеген С.Сайфулла: «Фахриддин Али Сафи ибн Хусейн Уайз Кəшифи «Рашахат» шығармасында Исмайыл атаның Сайрам мен Ташкент арасындағы Хузийан деген жерде өмір сүргендігін, Ахмет Иасауи мектебін жалғастырушылардың бірі болған Сайид атаның үлкен халифасы əрі жақын адамы болғандығын жазады»4, – деген мəлімет келтіреді. Мұндағы Хузийан деген жердің бүгінгі Оңтүстік Қазақстан облысындағы Тұрбат елді мекені екендігін зерттеушілердің бəрі де атап өткен5. Біз де сол ғалымдардың пікірін қуаттай отырып, осындағы «Тұрбат» атауына қысқаша анықтама бере кеткенді жөн санадық. «Тұрбат» – негізі араб сөзі болып, «рабата» түбірінен шығады. Сөздікте «рабата» деген етістік байланыс орнату, қарым-қатынас жасау деген мағына береді. Сопылық дүниетанымда «рабита» деген де термин бар. «Рабита» деп, шайқы мен мүриттің арасындағы қарым-қатынасты айтады. Анығы, мүриттің өзінің ұстазына еліктеуін, ба рынша соған ұқсауға тырысатынын, тіпті сол секілді жүріп-тұруға талпынатынын білдіреді. Сондай-ақ, егер шайқысы дүниеден өтіп кеткен болса, мүрит өзінің ойына шайқысын елестетіп, содан рухани көмек алуын да рабита дейді. Яғни қашан да мүршидімен (ұстазымен, шайқымен) байланыста болу. «Тұрбат» деген атауға келетін болсақ, бүгінгі Кіші Азиядағы түрік бауырлар кесенені «Түрбет» деп атайды. Тұрбат атауы кез келген қорымға не бейітке қарата қолданылмаған. Тек сопылықтың бірнеше мақамдарынан өтіп, бірнеше мүрит тəрбиелеген əулиенің жатқан жерін ғана солай айтады. Кейінгі мүриттері барып рабитаға, яғни ұстазымен рухани байланысқа түсетін орын деген мағына шығады. Исмайыл атаға дейін ол өлке Хузийан деген атпен танымал болғанымен де, əулие дүниеден өтіп, сонда жерленгеннен кейін Тұрбат аталған деуге толық негіз бар. Исмайыл атаның ұлы болып келетін Атайи Хузийанда дүниеге келгенімен де, өмірінің маңызды бөлігін сол замандағы өнер-ғылымның кеніші болған Балх пен Гератта өткергендігін ғалымдар жарыса отырып жазған. Өкінішке қарай, «Атайи» тахаллусымен қалам тербеген ақын туралы көп дерек сақ талмаған. Тіпті оның шынайы аты кім болғандығы, тағы қандай шығармалар жазғандығы, отбасы, бала-шағасы туралы ешқандай да мəлімет қолда жоқ. Атайи мұрасын зерттеген ғалымдардың бəрі де Науаи келтірген деректі қанағат тұтумен келеді. Атайи шығармаларының тіліне келетін болсақ, Науаи атап көр сеткендей, оның шығармалары таза түркі оқырмандарына ар нал ған. Шайыр өмір сүрген ХІV ғасырда Түркістан өлкесінде (яғни Мəурəннəһір аймағы) жазба əдебиет, негізінен, екі бағытта дамығаны белгілі. Біріншісі, Алтын Орданың Хорезм аймағындағы жазба тіл болса6, екіншісі астана болған Сарай төңірегіндегі əдеби тіл. Бірінші əдеби тіл қарлұқоғыз-қыпшақ диалектілерінің негізінде жасалған болса, Сарай маңында дамыған жазба тілде оғыз-қыпшақ эле менттері басым болатын. Атайи шығармашылығында Қараһандықтар билігі тұсында дүниеге келген жазба жəдігерлер («Құтты білік», «Ақиқат сыйы») мен Алтын Орданың Хорезм өлкесінде жазылған кейбір əдеби ескерткіш тер де кездесе тін «з» диалектісі тіптен кездеспейді. Түркі жазба тілінің 4 Атойи. Девон. Тошкент: Фан, 2008. 4-бетте. 5 Осы орайда Ғ.Ғұламның: «Атайи арғы тегі жағынан бір-екі ата арқылы Ахмет Иасауиге барып тіреледі. Шайырдың əкесі Исмайыл ата, немере ағасы Ибрахим аталардың мазары Ташкенттің солтүстігінде (Бүгінгі ОҚО Тұрбат елді мекені – Т.Қ.). Шайыр Атайи солтүстік Түркістанның бірінде туылып, кейін ілім іздеп Гератқа барған», – деген пікірін ерекше атап өткен жөн (Ғ.Ғулом. Атойи эмас, Отойи // Узбек маданияти, 1959 ж. 21 қаңтар) 6 Белгілі түркітанушы Ж.Экман оны «Хорезм түрікшесі» деп атайды.

даму ерек шелігін зерделеген У.Турсунов пен О.Урынбаев Атайи шығармаларының тілі туралы: «Оның шығармаларының тілінде қыпшақ тілінің элемент тері көп кездеседі», – деп жазған7. Атайи өз ойын өлең сөзбен өрнектеуде сол заманда кеңінен қол даныл ған ғазал8 жанрына жүгінген. Себебі Атайи жəй ақын емес, ақи қатты іздеген, Хақ дидарына шынайы ғашық болған ғəріп болған дықтан да оның осы жанрды таңдағаны да түсінікті. Өйткені бұл жанр шығыс мұсылман əдебиетіндегі ең қолайлы жанр ретінде айтылады. Сондықтан да сопы шайырлардың бəрі де өздерінің ішкі сезімін жырлауда осы ғазалды таңдаған. Бүгінде ғылымға белгілі жалғыз қолжазбада (Санкт-Петербург нұсқасы) Атайидың 260 ғазалы берілген. Аруз ұйқасымен жазылған. Басым бөлігі ﺭﻣﻞ

ﻣﺜﻤﻦ ﻣﻘﺼﻮﺭ яғни «Рəмəл-е мусəммəн-е мəқсур» (109 ғазал) уəзнінде (ұйқасында) жазылған. Сондай-ақ, ﻫﺰﺝ ﻣﺴﺪﺱ ﻣﺤﺬﻭﻑ яғни «Һəзəж-е мусəддəс-е мəхзуф» (62 ғазал), ﻣﻀﺎﺭﻉ ﻣﺜﻤﻦ ﺍﺧﺮﺏ ﻣﻜﻔﻮﻑ

ﻣﻘﺼﻮﺭ «музари-е мусəммəн-е əхраб-е мəкфуф», ﻫﺰﺝ ﻣﺜﻤﻦ ﺳﺎﻟﻢ «Һəзəж-е мусəммəн-е салем» ұйқастарымен жазылған ғазалдар да бар. Атайи – ғашық ақын. Ғашық болғанда да өткінші дүниенің алдам шы қызықтарына емес, барша əлемнің Жаратушысына ғашық. Ақын өлеңдерінде сұлу жардың бұрымын, иілген қасын, оқтай кірпіктері мен анардай жүзін суреттеп тұрғандай көрінгенімен де, оның астарын да сопылықтың сырлы əлемі жатқаны ақиқат. Өзінің сүйіктісіне қауышу жолында барлық нəрседен бас тартуға бар. Тіпті ақын кейде «кейбір жандар Сенің жəннатыңды армандаса, маған сенсіз жұмақ тың керегі де жоқ» деген ой түйеді. Кезінде Үлкен əлемнен бөлініп шық қан асқақ рух қашан да өзінің асыл тегіне, негізіне қауышуды қалай ды. Ақынның бар арманы да сол. Əрине, орта ғасырлық түркі жазба əдебиетіндегі, соның ішінде сопылық шығармалардағы терминдер жүйесін түсінбеген жан ондағы шынайы ғашықтықты (ешқ-е хəқиқəт) алдамшы өмірдің махаббаты деп қабылдауы да мүмкін. Ал, Атайи шығармаларының негізін түсіну үшін, сөз жоқ, таза жүрек керек. Төрəлі Қыдыр 7 Турсунов У., Уринбоев О. Узбек адабий тили тарихи. Тошкент, 1982. 63бетте. Шығармада қыпшақ тілінің элементтері көп кездесетіндігі тіптен дау тудырмайды. Бірақ та мұнда ерекше айтып өтетін бір нəрсе бар. ХІV ғасырда дүниеге келген Харазмидің «Махаббатнамасы» мен Сəйф Сараидың «Түрікше гүлістанының» тілі мен Атайи ғазалдарының тілі арасында айтарлықтай айырмашылық бар. Атайи шығармасының тілі күрделілігімен, араб-парсы сөздерінің көптігімен ерекшеленеді. Оның үстіне шығарма сопылық дүниетаным негізінде жазылғандықтан да мұнда сол салаға қатысты арнайы ұғымдар (терминдер) да жиі кездеседі. Бұл шығарма тілін белгілі дəрежеде қиындата түсетіні белгілі. 8 Ғазал – Хаққа деген ұлы махаббатты жырлаған сопы ақындардың жиі қолданған өлең түрі. Ғазалдың негізгі көтеретін тақырыбы — сүйіктінің көркін, түрін суреттеу, ішкі сезімдерін баяндау немесе шайырдың өзінің алдамшы күндерінен шағымдану болып табылады. Шығыстанушы ғалымдардың басым бөлігі ғазалдың қасиданың ішінен отау тіккен əрі Ислам өркениетінің негізінде дүниеге келген жанр ретінде қарастырады. Біз де, ғалымдардың осы пікірін қолдаймыз. Ғазал өлеңі қасиданың ишқия деген тармағының жетілген түрі. Себебі, Исламнан алдыңғы дəуірде араб шайырларының ішінде бұл өлең құрылысымен қалам тербегендер болмаған. Орта ғасырлық Шығыс əдебиетін зерттеген И.М.Фильштинский ғазал үлгісімен ең алғаш қалам тербеген ақын ретінде, Омар ибн Əбу Рабиғаны келтіреді. Түркі жазба əдебиетінде бұл жанрмен алғаш қалам тербеген ақындар А.Иасауи, С.Бақырғани жəне т.б.

АТАЙИ ШЫҒАРМАСЫНЫҢ ТҮСІНДІРМЕ СӨЗДІГІ А Абхаят – тірі, мəңгілік суы. Адам ата – Діни сенім бойынша ең алғаш жаратылған адам, жəне барша адамзат баласының түп атасы. Алла оны топырақтан жаратып, оған Өзінің рухынан үрлеген. Содан барша періштелерге оған сəжде жасауға бұйыр ған. Сонда Ібіліс тəкаппарланып Адамға сəжде жасаудан бас тартқан. Сол күннен бастап, Адам мен Ібілістің арасындағы дұшпандық пайда болған. Адам атаның қабырғасынан Хауа ананы жаратқан. Басында екеуі жұмақ та өмір сүрген, алайда Ібілістің арбауына ілігіп, жұмақтан қуылған һəм жер бетіне түсірілген. Қабыл, Əбіл деген екі ұлы болған. Сондай-ақ Адам ата ең алғашқы пайғамбар. Адн – Сегіз жұмақтың бірі. Азан – Исламдағы бес шарттың бірі болған намаз құлшылығына шақыру. Намаз үшін азан айту сүннет амалы. Алғаш рет 622–623 жылдары пайғамбар тарапынан белгіленген. Басында мұсылмандар намазға қалай шақыру ке ректігі туралы ойласқанда, бірнеше сахабаның түсіне бүгінгі азан айту дəстүрі енген. Оны Мұхаммед пайғамбар қоштаған. Содан бастап азан айту сүннет болып қалған. Алғаш азан айтқан Білəл Хабаши болған. Азан бар дауыспен белгілі бір əуенмен оқылады. Мəтіні арабша айтылады. Айт – діни мереке. Мұсылмандарда дəстүрлі екі айт яғни мереке күні бар. Біріншісі – Зулхижжа айының оны күні болатын Құрбан айты. Оны «Идул-əдха» деп атайды. Екіншісі – Рамазан оразасынан кейін келетін Шəууал айының бірінші күні. Мұны көбінесе Ораза айты деп атайды. Ақирет – Діни сенім бойынша ақырғы күн, соңғы уақыт. Бұл күні жер бетінің астанкестеңі шығып, таулар жүндей түтіледі, теңіздер тасып, алай-дүлей болады. Ақиретте ұлы сұрақ-жауап болады, сырат көпірі тар тылады. Ақирет фəни дүниенің бүтіндей тоқтап, бақи дүниенің шынайы басталуы. Аллаһу əкбəр – Алла ұлық. Исламдағы негізгі зікірлердің бірі. Сондай-ақ мұсылмандар қуанғанда Аллаға шүкіршілік ретінде айтады. Намаздағы көшу тəкбірлері кезінде де осы сөз қоданылады. Арафа – сөздікте білу, тану деген мағына береді. Діни термин ретінде һижри-ай санағы бойынша он екінші яғни Зулхижжа айының тоғызыншы күніне қарата қолданылады. Себебі діни түсінік бойынша Ибраһим пайғамбар ға Жебірейіл періште қажылықтың шарттарын осы күні үйреткен деп есептеледі. Қажылыққа барғандар осы күні Арафат тауына шығып, күн батқанша құлшылық қылады. Ал қажылыққа бармай қалған үйдегі жандардың ертеңгі айт күніне дайындық жсайтын күні де арафа күні деп аталады. Арсы – үлкен тақ. Діни көзқарас бойынша арсы аяқтары бар тақ болып, оны періштелер ұстап тұрады екен. Ол əлемнің үстіндегі күмбезге ұқсайды. Алла Тағаланың таққа мұқтаждығы жоқ, алайда оны Өзі білген хикмет үшін жаратқан. Алла тағаланың Арсыға тең болып, оның үстінде тұруы оған деген мұқтаждықтан емес. Алла одан да ұлық əрі теңдессіз. Ол өзінің құдіретімен өзінен төмен Арсыны ұстап тұрады жəне оны ұстап тұрушыларды да көтеріп тұрады. Арсы туралы аят Қасиетті Құранның 23 жерінде кездеседі. Ахад – жалғыз, біреу. Діни термин ретінде Алла Тағаланың тоқсан тоғыз атының бірі болып, Алланың бірлігін, Оның ешқандай да серігі жоқ екендігін білдіреді. Осы сөздің негізінде Таухид ілімі қалыптасқан. Таухид ілімі жалпы Алла Тағаланың зати һəм субути сипаттарын, өзіне тəн есімдерін жəне т.б. түсіндіреді. Оның негізгі шарттары Құранның «Ықылас» сүресінде кеңінен түсіндірілген.

Ə Əзəзіл – Ібілістің бұрынғы аты. Əзірейіл – атақты төрт періштенің бірі (Жебірейіл, Микəйіл, Исрафилдан кейін). Жан алушы періште. Діни риуаяттарда оның алғаш қарапайым періштелердің бірі болғандығы, Алла Тағала жерден топырақ алып келуге басқа періштелерді жұмсағанда олар жұмсақтық қылып алып келмеген дігі, содан кейін Əзірейілді жұмсағанда ол Жердің наразы болғанына қарамастан топырақ алып келгені үшін оған жан алуды тапсырған деліне ді. Адам баласы «сəкəнəтул-мəут» яғни жан тапсырар алдында келіп, оның жанын алады. Имандының жанын оңай, ал имансыздың жанын қинап алатындығы айтылады. Əли ибн Əбу Тəліп – Мұхаммед пайғамбардың ең атақты жарандарының бірі (600–661 жж.) Ислам əлеміне «Хулəфəи рашидин» яғни «Тура жол мен жүруші халифалар», ал түркі мұсылман жұртына «шəдійар» яғни «төрт дос» деген атпен танымал болған төрт əділ патшаның төр тіншісі. Исламды ең алғаш қабылдаған сахабалардың бірі. Мұхаммед пай ғам бардың немере інісі əрі күйеу баласы (Хазірет Фатиманың күйеуі). Пайғамбардың немерелері – Хазірет Хасан мен Хусеиннің əкесі. Əкесі, Мұхаммед пайғамбарды жастайынан бағып-қағып, ол Хақ дінді алғаш тарата бастағанда оған қолғабыс берген – Əбді Мүтəліптің ұлы Əбу Тəліп болатын. Анасының аты – Фатима бинт Асад ибн Хашим. Тоғыз жасынан бастап пайғамбардың тəрбиесінде болған. Өте батыр, ержүрек болған. Сондықтан да «Хайдар» яғни «Арыстан» деп аталған. Парсы тіліндегі «Əлішер» яғни «Əли арыстан» аты да осы Хазірет Əлиге тікелей қатыс ты. Хазірет Оспаннан кейін 656 жылы «мұсылмандар əмірі» деп тағайын дал ған. 661 жылы Куфа мешітінен шығып бара жатқанында шəһид етілген. Денесі сонда жерленген, кейіннен Нежефке көшірілген. Хазірет Əли заманында көптеген жерлер фатх етілген. Оның дін тарату жолындағы ерліктері мен құлшылық-ғибадатта орындаудағы діндарлығы тарихи кітаптарда кеңінен қамтылған. Пайғамбардың тəрбиесінде болғандықтан да, Алла елшісінен 586 хадис риуаят еткен. Əмір мəғруф – жақсылыққа шақыру. Қырық парыздың бірі болып, халықты тура жолға, əдемі мінез-құлыққа, қайыр-ихсанға, қайырымды һəм мейі рімді болуға шақыру жəне жамандықтан қайтару. Кез келген мұсылман баласына əуелі отбасын, көршісін, сондай-ақ мұсылман бауырын қашан да жақсылыққа шақырып отыруы міндет саналған. Бұл туралы Қасиетті Құранда Алла Тағала: «Сендерден жақсылыққа шақыратын, əмір мағ руф жəне нəһи мункəр қылатын бір топ адам болсын. Міне солар құтылушылар», – деген (Əли Ғымран, 104 аят). Əулие – араб сөзі болып, жекеше түрде уəли деп аталып, дос деген мағына береді. Яғни əулие достар деп аталып, мұнда Алланың достары деген ұғымға ие. Барша əлемді жаратқан Жаратушының зати һəм субути си паттарын толық біліп, Оның бұйрықтарын бүтіндей орындап, тыйым салғандарынан барынша тыйылғандарды əулие деп атайды. Сопылық сөздіктерде əулиелер деп, белгілі бір іс-əрекеті, пейілі не ниеті арқылы Аллаға жақын болып, дұғалары міндетті түрде қабыл болатын, өткінші дүниенің алдамшы нəрселеріне тіптен алданбайтын, барынша рух тəрбиесіне берілген жандарды атайды. Дəрежелері қарапайым халықтан сəл жоғары, ал пайғамбарлардын бір саты төмен есептеледі. Б Бəйтулла –Меккедегі Қағба. Мұны кейде Бəйтулатиқ, Харам мешіті, Қыбыла жəне Қағба үйі деп те атайды. «Алланың үйі» дегенде Алланың тұрақ-мекені емес, қайта Аллаға сыйынатын жер деп қабылдаған орынды. Сондай-ақ жер бетіндегі мешіттің бəрі де «Алланың үйі» деп есептеледі.

Бидғат – сөздікте жаңалық мағына береді. Дін ақидаларына үйлеспейтін жаңалық. Құран мен сүннетке қайшы тəрізде пайда болған əрбір жаңалық бидғат деп есептеледі. Бір-у Бар – Алла Тағала. Алланың Бірлігі мен Барлығын білдіретін бұл ұғым орта ғасырлық түркі жазба əдебиетінде кеңінен қолданылған. Ғ Ғибадат – Ислам дініндегі Алла үшін жасалатын құлшылық. Ғиддет – Шариғат бойынша ерінен ажырасқан əйелдің күтетін уақыты. Күйеуі талақ берген əйел жүкті не жүкті еместігі анық байқалғанша 4 ай 10 күн күтеді. Ғишқ – ғашықтық. Сопылық дүниетанымда Алла мен пенденің арасындағы шынайы махаббатты айтады. Сондықтан да пенде ғашық, ал Жаратушы мағшұқ деп аталады. Ғұмра – Кіші қажылық. Ғұмра қажылығын жыл он екі ай өтей беруге болады. Ғұсыл – Ислам діні бойынша бастан-аяқ жуынуды айтады. Ерлі-зайып ты қосылғанда, еркектен мəни аққанда, əйел кісінің етеккірі келіп біткен де ғұсыл құйынады. Себебі ғұсылсыз құлшылық-ғибадат етуге қатаң тыйым салынған. Ғұсылдың үш парызы бар. Олар: ауыз шаю, мұрынды шаю жəне барлық денесін жуу. Ғұшыр – Исламдағы жер-судан алынатын зекет. Егіншілікпен айналыса тын мұсылманға жиын-терім аяқталғаннан кейін түскен пайдасының оннан бірін кедейкепшікке, мұқтаждарға беру парыз саналған. Д Дəрет – Ислам дініндегі намаз, Құран секілді жəне т.б. құлшылықтардан бұрын тазалану. Дəреті жоқ адамның намаз, Құран оқуға құқы жоқ. Пайғамбар хадистерінің бірінде: «Дəрет – намаздың кілті», – деген. Сондай-ақ дəреті жоқ адамның Алланың кітабын ұстауға болмайтындығы Құранда ашып айтылған. Дəреттің төрт парызы бар. Олар: Бетін, қолын жуу, басына мəсіх тарту жəне аяғын тобығына дейін жуу. Дəруіш – Алла жолына қадам басып, өзін өзі кемелдікке жеткізуге талпынған сопы. Алайда Орта Азия мен Хорасан аймағында дəруіш дегенде ешнəрсесі жоқ, кедей адам түсініліп, кезбе қаландармен қатар қойылады. Е Евфрат – Бүгінгі Ирак жеріндегі өзеннің аты. Евфрат жəне Тигр өзендерін Қосөзен деп те атайды. Екінті – Күнде оқылатын бес уақыт намаздың үшіншісі. Уақыты күн батар алдынан шамамен екі сағат бұрын басталып, күн батқанша жалғасады. Төрт ракағат парыз намазынан тұрады. Ережеп – Мұсылманша һижри жыл санағы бойынша жетінші ай. Мұсыл мандар үшін қасиетті саналған төрт айдың бірі. Ж Жаназа – Исламдағы жерлеу рəсімі. Дүниеден өткен адамға тірі пенденің төрт қарызы болады. Бірінші ғұсыл құйындыру, яғни жуу, екінші кебін деу, үшіншісі жаназа намазын оқу, соңғысы жерге көму. Жаназа негізгі осы төрт мəселені қамтығанымен де, əр халық өзінің салт-дəстүрі бойынша түрліше қолдануы мүмкін. Адамды жерлеудегі мəселелер Қасиетті Құран аяттары мен пайғамбар

хадистеріне қайшы келмесе, жергілікті дəстүрлерге тыйым салынбаған. Мысалы: марқұмның жетісін, қырқын, жылын беру секілді. Жаһаннам – Алланы мойындамаушылар мен күнəһарлардың жататын жері. Оны кейде тамұқ, тозақ, от деп те атайды. Жебірейіл – Алла Тағаланың уахиін пайғамбарларға жеткізуші періште. Періштелердің ішіндегі үлкені саналады. Қасиетті Құранда Жебірейіл ді Рух, Рухул-құдыс, Рухул-əмин жəне Расул деген аттармен атаған. Мұхаммед пайғамбарға ең алғаш рет Хира тауында шынайы бейнесінде таққа отырған қалпы көрінген. Содан пайғамбар дүниеден өткенше Алланың аяттары мен үкімдерін жеткізіп тұрған. Мұхаммед пайғамбар Миғражға шыққанда да қасында Жебірейіл періште болған. Хадистерде Жебірейіл періштенің кейде Мұхаммед пайғамбарға Дихия ибн Халифа деген сахабаның бейнесінде де келгендігі айтылады. Жиһад – Алла жолында, дін тарату мақсатындағы қасиетті соғыс. Жиһадқа қатысушыны мұжаһид деп атайды. З Заһид – Бұл дүниенің алдамшы қызықтарынан бас тартып, барынша құл шылықғибадатқа берілген жан. Зəмзəм – Меккеде Харам мешітінің ішіндегі қасиетті бұлақ. Қағбаның жанында. Деректерде зəмзəмнің шығуы Ибраһим пайғамбардың ұлы Исмайылдың дүниеге келуімен байланыстырылады. Ибраһим пайғам бар əйелі Хажар босанған уақытта жас сəбиімен бірге бүгінгі Харам мешіті нің орнына алып келеді. Күн ыстық болғаннан кейін бала шөлдейді, анасы су іздеп шарқ ұрып жүрген уақытта, Исмайыл өкшесімен жерді теуіп қалғанда, зəмзəм суы шыға келеді. Сондықтан да зəмзəм суы мұсылмандар үшін қасиетті саналады. Зəмзəм суы асқазан-ішек, қан тамыры жəне басқа ауруларға ем екендігі анықталған. Зекет – Ислам дінінің бес рүкінінің бірі. Мал-дүниеден жетім-жесірлерге, кедейкепшіктерге берілетін садақа. Əр мұсылманның байлығы белгілі бір есепке жетсе, оған малынан зекет беру парыз саналады. Зекет мал дан, қаражаттан жəне егіннен беріледі. Олардың мөлшері шариғатпен белгіленген. Жылына бір рет беріледі. Алайда жер-судың зекеті өніміне қарай болады. Зулхижжа – Мұсылманша һижри жыл санауының он екінші айы. Зікір – Алланы еске алу. Алла Тағала тарапынан тағайындалған кез келген құлшылық зікір болып есептеледі. Сопылықта белгілі бір тəспілерден құралған Алланы ұлықтауға арналған сөздерді зікір деп атайды. Зікірдің орындалуына байланысты «жария зікір» жəне «құпия зікір» болып екіге бөлінеді. И Ижмағ – Исламдағы фикһ қайнар көздерінің бірі болып, белгілі бір мəселе бойынша ғалым-ғұламалардың бір пікірге келуі, тоқтауы. Пай ғамбар өзінің хадистері нің бірінде: «Ғалымдар – пайғамбарлардың мирас қорлары», – деген. Сондықтан да шариғаттағы даулы мəселелерді ғұламалар қарап шығып, белгілі дəрежеде тоқтамға келеді. Ижмағтың басты шарттарының бірі – мұндай құқыққа тек шынайы діндар ғалымдар ғана ие болып, олардың келген тоқтамы не шығарған қорытындылары Қасиетті Құран аяттары мен пайғамбар хадистеріне қайшы келмеуі тиіс. Ижмағ алғаш рет ҮІІ ғасырдың екінші жартысында пайда болған. Сол заманның атақты ғалымдары, яғни «Мединенің жеті фəкиһі» – Сағид ибн əл-Мусаиб, Уруа ибн əз-Зубəйір, Əбу Бəкір ибн Убəйід, əл-Қасым ибн Мұхаммед, Убайдулла ибн Абдулла, Сүлеймен ибн Йасар жəне Хариж ибн Зəйід бірлесіп, бір мəселе туралы бір тоқтамға келген. Содан бері Құранда не хадисте ашық айтылмаған замана мəселелерін ғалым-ғұламалар ижмағпен шешіп келеді.

Иззи – Ие, яғни Жаратушы. Илəһи – Тəңірлік, Жаратушылық. Иншаллаһу тə`əлə – Алла Тағала қаласа. Ирадат – Алла тағаланың негізгі сипаттарының бірі, қалағанының бəрі болады, қалағанынша істейді деген мағынада. «Ихлас» – Қасиетті Құранның бір жүз он екінші сүресі. Ихрам – Мұсылмандардың қажылық құлшылығын өтеу кезінде киетін арнайы киімі. Ихрамды киген адам Мухрим деп аталып, ол кезде барлық күнəлардан сақтанып, қажылық шарттарын толық орындауға міндетті. Ихрам киімі екі бөліктен тұрып, бірімен сол иық жабылса, келесі бөлігі белге оралады. Қажылықты толық орындап болғаннан кейін шешіледі. Ихтилаф – Діндегі пікір талас, қарама-қайшылық. Йағаш – шамамен 9 км. келетін қашықтық бірлігі. «Йасин» – Қасиетті Құранның отыз алтыншы сүресі. К Кəлам – Алла тағаланың негізгі сипаттарының бірі, өзіне тəн сөйлеу иесі деген мағынада. Кəусар – 1. Жаннаттағы бұлақ немесе хəуіздің аты. Мұхаммед пайғамбарға берілген. Діни көзқарасқа қарағанда бұл судың түсі сүттен ақ, дəмі балдан тəтті. Ішкен адам қайта шөлдемейді. Қасиетті Құранда «Кəусар» (108-ші сүре) деген арнайы сүре де бар. Онда Мұхаммед пайғамбарға Кəусардың берілгендігі, сол үшін де Жаратушыға намаз оқып, тəспі айту керектігі баяндалған. 2. Қасиетті Құранның бір жүз сегізінші сүресі. Кəффарат – Шариғат бойынша орындалмай не оқылмай қалған құлшылық тың жазамен қайта өтелуі. Кебін – мұсылман дүниеден өткенде үстіне жабылатын (оралатын) мата. Ер адамдардың кебіні 3, ал əйелдердікі 5 болады. Мəйітті кебінмен жер леу мұсылмандар үшін парыз кифая саналады. Алла жолында шəһид болғандар кебінделмейді, үстіндегі киімімен жерленеді. Керемет – Алланың шынайы достарына (əулиелерге) берілетін қасиет. Ешкімнің қолы нан келе бермейтін істерді əулие жасаса, керемет деп ата лады, пайғамбарларға бері ле тін қасиет мұғжиза делінеді. Ал дінсіздер жасаса, сыйқыр немесе фокус деп аталады. Күнə – шариғат шарттарына қайшы амал немесе ақидаға қарсы жасалған іс-əрекет. Ислам түсінігі бойынша ең үлкен күнə – Аллаға серік қосу. Бұл күнə кешірілмейді. Бұдан басқа да ата-анаға қарсы шығу, адам өлтіру, ұрлық, сыйқырлықпен айналысу секілді үлкен күнəлар да бар. Алайда бұлар Аллаға истиғфар етумен кешірілуі мүмкін. Себебі Алланың бір сипаты – күнəларды кешіруші. Ислам ғұламалары үлкен күнəларды үш жүзге дейін жеткізген. Ал кіші күнəлардің есебі жоқ десе де болады. Қ Қағба – Ислам дініндегі ең киелі жер. Кейде оны «Бəйтулла» яғни «Алланың үйі» деп те атайды. Əлемдегі ең үлкен мешіт саналатын Харам мешітінің қақ ортасында орналасқан. Ұзындығы 15 метр, ені 10х12. Қағбаның сырты қара матамен (кисуа) оралып, оған Қасиетті Құранның Мекке жəне қажылыққа қатысты аяттары жазылып қойылады. Қағбаның сырт қы батыс жағында көктен түскен қара тас бар. Оны «Хəжəрул əсуад» деп атайды. Солтүстік-шығыс жағында жерден екі метрдей биіктікте есік орналасқан. Діни риуаяттарға қарағанда Қағба Шис пайғамбар тұсында құрылған, Ибраһим пайғамбар тарапынан жөнделген жəне Мұхаммед пайғамбар арқылы кəпірлерден тазартылған. 624 жылдан бері əлемнің барша мұсылмандары осы Қағбаға қарап намаз оқып келеді.

Қағда – мұсылмандар үшін міндет болып есептелетін намазда тəшəһһуд пен салауат ты оқу үшін отыру. Орындалуы жағынан алғашқы жəне соңғы болып екіге бөлінеді. Соңғы отырыста екі жаққа сəлем беріліп, намаз аяқталады. Қадим – Алла Тағаланың негізгі сипаттарының бірі, ежелден бар деген мағынада. Қиямет – Бұл дүниенің соңы, ақыры. Оны кейде ақирет деп те атайды. Ақиретте халықтың бəрі тік тұрып сұрақ-жауапқа тартылатындықтан да оны кейде «қиямет» яғни тік тұру, орнынан тұру деп атайды. Қиямет те бүкіл адамзат баласының тағдыры шешіліп, əркім өз амалына қарай жұмақ не жаһаннамға қарай жол тартады. Құтба – Мешіттерде жұма намазынан бұрын жəне айт намазынан кейін айтылатын үгіт-насихат. Л Лəдун ілімі – дүниелік емес ілім. Сопылық дүниетанымда ауам (бұқара) халық үшін сыр болған ілім. М Махшар – Қиямет қайымда барша адамзат баласының жиналатын күні. Ақыр заманда Исрафил періште сүрін (сырнайын) алғаш үрлегенде жер бетіндегі барша адамзат қайтыс болады. Екінші рет үрлегенде Адам атадан бастап қияметке дейінгі адамның бəрі қайта тіріледі. Сол кезде үлкен сұрақ-жауап басталып, əркімнің бұл дүниедегі істеген амал іс-əрекетіне байланысты жаза тағайындалады. Сол күнді махшар күні деп атайды. Мəзһаб – Исламдағы шариғат яғни діни-құқықтық мектептері. Бұл діни-құқықтық мектептер 8–9 ғасырлардан бастап қалыптаса бастады. Əһлі сүннет уəл жамағат жолында атақты төрт мəзһаб бар. Олар: Ханафилік, Шафиғилық, Ханбалилік жəне Мəлікилік. Ислам ғұламалары тарапынан бұл мəзһабтардың бəрі де дұрыс жол деп бекітілген. Бұл мəзһабтер шариғат мəселелері төңірегінде, онда да құлшылықтағы сүннеттер мен əдептерде ғана айырмашылық болғанымен де, ақида жағынан бəрі де бір пікірге тоқтайды. Ал ақида жағынан алшақтық болған ағымдарды фирқа (секта) деп атайды. Мəкрүһ – шариғат үкімдерінің бірі. Дін тарапынан қатты істеуге тыйым салынбаса да, мұсылманның істеуі орынсыз, əдепсіз саналады. Дəрежесі жағынан харамнан кейін тұрады. Күнəсінен қорқып орындамаған адам сауапты, ал істеген адам күнəһар болады. Мəһір – Неке қиылған кезде ер адамның əйеліне алып беретін сыйлығы. Мəһір діни некенің басты шарты болып есептеледі. Ондағы мақсат, егер əйелдің күйеуі қайтыс болып, жесір қалатын болса немесе жолдасы талақ ететін болса, сол уақытта əйелі сол мəһірді материалдық қажеттілігіне жұмсайды. Көлемі мен құнына қарамастан күйеуі тарапынан берілген кез келген сыйлық мəһір болып табылады. Алайда ең аз мөлшері 30 гр. күмістің құнынан кем болмауы тиіс. Миғраж – Мұхаммед пайғамбардың көкке шығуы. Бұл Алла елшісінің өзіне тəн мұғжизаларынан саналады. Қасиетті Құран аяттары мен пайғамбар хадистеріне қарағанда Мұхаммед пайғамбар бір түннің ішінде пырақ атқа отырып, Меккеден Құдыс шаһарына барған (исра). Сондағы Ақса мешітінде нəпіл намазын оқып болып, жеті қат көкке көтерілген. Қас-қағым сəтте жеті тамұқ пен сегіз жəннатты көрген, əрі сондағы пайғамбарлар мен кездескен, Жаратушымен өте жақын қашықтықта (қаба қаусеин) бол ған. Пайғамбар осы сапарында бес уақыт намазды алып қайтқан деліне ді. Мұсымандар Режеп айының 27-ші күнін «Миғраж түні» деп атап, осы түнді құлшылық-ғибадатпен өткізуге тырысады. Миғраж оқиғасы туралы көптеген ақын-шайырлар қалам тартқан. Түркі шайыры Сүлеймен Бақырғанидың (ХІІІ ғ.) «Миғражнама» деген дастаны бар. Сондай-ақ ХІҮ ғасырда

өмір сүрген Бұрһануддин Рабғұзидың «Пайғамбарлар тарихында» да осы миғраж оқиғасына кең орын берілген. ХІХ–ХХ ғғ. өмір сүрген Шəді Жəңгірұлының «Сияр шəриф» шығармасында «Миғражнама» тақырыбы кеңінен жырланған. Михраб – Мешіттің қыбыла жағына жасалатын имамның құлшылық ете тін орны. Исламның алғашқы дəуірлерінен бастап барлық мешіттерде михрабқа арнайы орын белгіленіп келеді. Муаззин – Мешітте азан айтып, намазға шақыратын адам. Халық оны көбінесе азан шы деп атайды. Муаззиннің үш міндеті бар: адамдарды намазға шақырады, имамды шақырады жəне намаздың басталғанынан хабар береді. Ислам əлемінде ең алғашқы муаззин – пайғамбардың азаншысы Білəл Хабаши болған. Муəххид – Алланың Барлығына һəм Бірлігіне иман келтіріп, иман куəліктерін жүрекпен бекіткен пенде. Мұғжиза – Алла Тағала тарапынан пайғамбарларға берілетін ерекше қасиет. Əулиелерге берілетін ерекшелік керемет деп аталса, дінсіздер мен имансыздардың көрсеткен ерекшеліктері сыйқыр деп аталады. Жарату шы əр пайғамбарға заманына лайықты мұғжизалар беріп отырған. Олар халықты Хақ дінге шақыруда мұғжизаны кеңінен қолданған. Мысалы, Мұса пайғамбарға аса таяқ берген, ол таяғын тастағанда ол аждаһаға айналып шыға келген. Иса пайғамбар алапес, соқыр ауруларды жазса, Жүсіп пайғамбарға түс жору қасиетін берген. Мұхаммед пайғамбардың айды екіге бөлуі (шаққул-қамар), қасиетті Құранның түсуі секілді т.б. ерекше қасиеттері де мұғжиза деп аталған. Мұнапық – Иман куəлігін тілімен айтқанымен де, жүрекпен бекітпеген екіжүзді. Жұрттың көзінше діндар болып көрінгенімен де, шын мəнісінде Алланың Барлығы мен Бірлігіне, Мұхаммедтің шынайы пайғамбар еке ніне күдікпен қарайды. Сондықтан да мұнапықтар Қасиетті Құранда сыналған. Пайғамбар өз хадистерінде мұнапықтың үш белгісін ашып айтқан: жалған сөйлеу, уəдеде тұрмау жəне аманатқа қиянат жасау. Мұнара – Мешіт пен медреселердің жанына салынатын үлкен құрылыс. Муаззин сол мұнараға шығып, азан айтып, халықты бес уақыт намазға шақыратын болған. Мұстафа – Соңғы пайғамбар Мұхаммедтің (570–632 жж.) лақап аты. Мұсхаф – Беттелген (жазылған) Құран. Хазірет Əб Бəкірдің халифалық кезінде Құран алғаш рет киік терісінен жасалған беттерге жазылған. Осы Мұсхафтың негізін де Хазірет Оспанның көшірткен Құран нұсқалары Мұсхафтар деп аталған. Бұл күн де де Мұсхаф Құранның синонимі ретінде қолданыла береді. Мүмін – Исламның алғашқы жылдарындағы Медине үмметінің өкілі. Шариғат шарттарын толық орындаған пенде мұсылман деп аталған. Ал ғашқы жылдары екі атау екі мағынада қолданылғанымен де, кейіннен мұсылман мен мүмін сөздері сіңісіп, иман келтіруші деген мағынаға ие болған. Ислам ғұламалары бұл атауға бір неше анықтама берген. Əһлі сүннет уəл жамағат ғұламалары мүмін дегенде шынайы жүрекпен сене тін, шариғат шарттарын шын ықыласымен жасайтын пендені атаған. Мүфти – Шариғат саласының білімпазы, діни-құқықтық мəселелер бойынша үкім шығарушы. Оның шығарған үкімдері фəтуаларда баяндалып, мұ сылмандар үшін кеңінен қолданылады. Ең алғаш мүфтилер Хазірет Оспанның халифалық кезінде Мысырда тағайындалған. Содан бері мүф тилер діни-құқықтық мəселелер бойынша фəтуа құқығына ие болған. Бұл күнде əр елдің өзінің мүфтиі болып, сол елдегі зекет, пітір садақаға қатысты мəселелерге үкім шығарады. Мүшрік – Алланың Жалғыздығын мойындамастан, Оған серік қосушы. Таухид іліміне қарсы шығушы. Қасиетті Құранда Алланың серігі жоқ, жалғыз екендігі бірнеше жерде айтылған. Мінбер – Мешітте имамның шығып (не мініп) уағыз-насихат айтатын орны. Алғашқы мінбер орындық секілді болып, 628 жылы Мұхаммед пай ғам бар жарандарына уағыз айтқанда соған отырған. Пайғамбардың осы мінбе рін Хазірет Əбу Бəкір,

Хазірет Омар жəне Хазірет Оспан пай даланған. Ал, Хазірет Əлидің дəуірінде Куфада екінші мінбер пайда болған. Мұғауияның халифалық кезінде Дамаскіде де мінбер жасалған. 748 жылы Мервте Əбу Муслим жеңіске жеткеннен кейін мінберлер кафедра секілді бола бастаған. Н Намаз – Исламдағы бес рүкіннің екіншісі болып, мұсылмандар үшін орын далуы шарт болған құлшылық. Күніне бес рет намаз оқу парыз саналған. Олар: бамдат (таң намазы), бесін, асыр, шам жəне құптан. Намаз пай ғамбардың Миғражға шыққанында парыз етілген. Намаздың парыз, уəжіп жəне сүннет деген түрлері бар. Бес уақыттан басқа жəне жұма намазы да парыз деп есептелген. Екі айт намазы уəжіп саналады. Сондай-ақ пайғамбардың оқыған намаздары сүннет деп оқылады. Нəһи мункəр – жамандықтан қайтару. Қырық парыздың бірі. Адамзат бала сын жамандықтан, күнəлі істерден, қатігездік пен жауыздықтан қайта рып, Алланың Хақ жолына шақыру, қайырымды һəм мейірімді болуға үндеу. Бұл туралы Қасиетті Құранда Алла Тағала: «Сендерден жақсылық қа шақыратын, əмір мағруф жəне нəһи мункəр қылатын бір топ адам бол сын. Міне солар құтылушылар», – деген (Əли Ғымран, 104аят). О О дүние – ақирет, мəңгілік дүние. Кейде «Дəрул-бəқа» яғни мəңгі бақилық дүние деп те атайды. Діни сенім бойынша бұл дүние фəни яғни өткінші болып, о дүние мəңгілік тұрақ мекен болып есептеледі. Сондықтан да ертеңгі күнін ойлаған пенде бұл сынақ дүниеде барынша жақсы іс-əрекеттер жасауға талпынады. Ораза – Ислам дініндегі негізгі бес рүкіннің үшіншісі. Əрбір дені сау, балиғат жасына жеткен жəне сапарда болмаған адам Рамазан айында бір ай бойы ораза ұстауы шарт. Бұл негізгі міндеттердің (парыз айн) бірі болып саналады. П Парыз – Алла Тағаланың пенделеріне жіберген əрі орындалуы шарт болған амал дары. Парыз діндегі негізгі міндеттің бірі саналып, оны орындама ған пенде күнəһар деп есептеледі. Шариғатта парыз – «Парыз айн» жəне «Парыз кифая» болып екіге бөлінеді. Парыз айнды əрбір мұсылман ның орындауы міндетті (намаз, ораза, зекет жəне т.б. секілді), ал парыз кифаяны сол қауымнан не орта дан бірнеше адам орындаса, басқалардың мойнынан түсетін амал (жаназа намазы, жамағатқа біреу сəлем бергенде, арасынан біреу жауап берсе, басқалардың жапа-тармағай сəлем беруі шарт емес секілді т.б.). Шариғатта «Қырық парыз» түсінігі бар. Балиғат жасына жеткен, дені сау əрбір мұсылманның осы қырық парызды біліп, соған амал етуі бұйырылған. Онда негізінен Аллаға құлшылық-ғибадат міндеттері ашып айтылған. Періште – Діни түсінік бойынша Алланың əмірін орындайтын жаратылыс. Араб тілінде «мəлəк» деп аталады. Олардың нақты санын Алла біледі. Қасиетті кітаптарда Жебірейіл, Микəйіл, Исрафил жəне Əзірейіл секіл ді үлкен төрт періштенің аты аталады. Сондай-ақ бұлардан басқа жəн нат пен тозақ періштелері, қабірдегі періштелер секілді періштелер де бар. Алланың періштелерінің барлығына иман келтіру əрбір мұсылман ға міндет болып есептеледі. Пырақ – Мұхаммед пайғамбарды көкке алып ұшқан жануар. Діни риуат тар да пырақтың аттан кіші, хашырдан үлкен екендігі, ұшқанда жел дей есетіндігі айтылады. Қасиетті Құранның «Ісра» сүресінің алғашқы аятында Мұхаммед пай ғамбарды пырақ аттың, əуелі Ақса мешітіне алып барғандығы, содан

кейін жеті қат көкке аып ұшқандығы айтылған. Миғраж тақырыбын көтерген ақын-шайырлардың бəрі пырақ атты өздерінше суреттеп берген. Сүлеймен Бақырғанидың «Миғражнама» дастанында пырақ мейлінше баяндалған. Р Раббани – Тəңірлік, Жаратушылық. Раббы – Жаратушы, яғни Алла. Ракағат – Намаздың негізгі бөлігі, намаз оқығанда орындалатын белгілі қимылдар жəне оқылатын дұғалар жиынтығы. Əр ракағат қол көтеріп тəкбір алу, тік тұру, белге дейін иілу (рукуғ), басты жерге қою (сəжде), отыру (қағда) жəне қайта тұру секілді қимылдардан тұрады. Əрбір намаз кемі екі ракағаттан тұрады. Мысалы: таң намазы екі ракағат сүннет жəне екі ракағат парыз. Рамазан – Мұсылманша һижри жыл санауындағы тоғызыншы ай. Мұ сыл мандар үшін қасиетті деп есептеліп, осы айда ораза ұсталады. Себебі бұл айда ең алғаш бес аят түскен. Сондықтан да бұл айды кейде Құран айы деп те атайды. Осы айда Қадыр түні бар. Сол бір түнде орындалған құлшылықтың сауабы мың айдан да артық деп есептеледі. Ғалымдар Қадыр түнінің Рамазан айының соңғы он күндігінде, соның ішінде тақ күндерде кездесетіндігін айтқан. Көптеген ғалымдар со түнді 26-нан 27-не қараған түн деп есептеген. Рауза – Мұхаммед пайғамбардың жатқан жері. Мединедегі Пайғамбар мешітінің ішінде. Пайғамбардың қасында Хазірет Əбу Бəкір мен Хазірет Омар жатыр. Рахим – Алла Тағаланың өзіне тəн тоқсан тоғыз есімінің бірі. Қайырымды, мейірімді деген мағына береді. Ислам ғалымдары «Рахим» деген ұғымға «Алла Тағаланың о дүниеде тек мұсылмандарға ғана мейіріммен қараушы», – деп анықтама берген. Рахман – Алла Тағаланың өзіне тəн тоқсан тоғыз есімінің бірі. Қайырымды, мейірімді деген мағына береді. Ислам ғалымдары «Рахман» деген ұғымға «Алла Тағаланың бұл дүниеде мұсылман не кəпір, иманды не имансыз болсын, бəріне де мейіріммен қарап, ризық-несібе беруші», – деп анықтама берген. Рахмани түс – Алла Тағала тарапынан келетін түс. Діни көзқарас бойынша түс рахмани, шайтани жəне бос түс болып үшке бөлінеді. Рахмани түс тек Алладан ғана келеді əрі ол жорылады. Ал қалған шайтани жəне шаршағандықтан пайда болған түстер жорылмайды. Рида – Исламдағы негізгі бес рүкіннің бірі болып есептелетін қажылық құлшылы ғын өтейтін кезде қажылардың арнайы киетін киімі. Риуаят – Сөздікте хабарлау, əңгімелеу деген мағына бергенімен де, діни термин ретінде пайғамбар өсиеттерін жеткізуші рауидің айтқан хадистеріне қарата қолданылады. Рия – Құлшылықты шынайы Алла үшін емес, халыққа көрсету, атақ-абырой жинау үшін жасау. Екіжүзділік. Риязат – сопылық терминдердің бірі. Тариқат жолына қадам басқан мүрит тің не дəруіштің өзінің нəпсісін тыю үшін əртүрлі қиыншылықтар мен ауырт пашылықтарға төзуі. Рүкін – Исламда ең қажет саналған бес міндет, яғни діннің негізі. Олар: иман куəлігін айту, намаз оқу, ораза ұстау, дүниесі болса, зекет беру жəне байлығы жетсе, қажылыққа бару. Бұл бес парыз əрбір мұсылман үшін басты міндет болып саналады. Мұсылмандар Мединеге һижрет еткеннен кейін 18 айдан соң парыз етілген. Шариғатта оразаның парыз, уəжіп, нəпіл жəне мəкруһ секілді түрлері бар. Парыз ораза Рамазан айының оразасы болса, уəжіп оразаға ұсталған нəпіл оразаның қайта тұтылуы жатады. Ал нəпіл ораза деп, Шəууал айында алты күн ораза тұту, əр аптаның дүйсенбі жəне бейсенбі күндері ауыз бекіту саналады. Мəкруһ деп айт күндері ораза ұстауды айтады.

С Самад – Алла Тағаланың тоқсан тоғыз есімінің бірі, Алла ешкімге мұқтаж емес, қайта барша жаратылыс Оған мұқтаж деген мағына береді. Самиғ – Алла Тағаланың негізгі сипаттарының бірі, өзіне тəн қасиетпен бəрін есітуші деген мағынада. Сахаба – Мұхаммед пайғамбармен бірге болған, онымен бірге ғазауат тарға қатыс қан мұсылман. Сондай-ақ кейінірек Мұхаммед пайғамбарды өмірінде бір рет болса да көрген мұсылманды да сахаба деп атай бастаған. Сахабалардың басым бөлігін мұһажирлер мен ансарлар құраған. Олар хақ діннің таралуы жолында барша ғазауаттарға қатысқан. Мұхаммед пайғамбар дүниеден өткеннен кейін де Алла елшісінен көрген-білгендерін кейінгі табиндерге жеткізіп, Хақ діннің одан əрі тарауына көп септігін тигізген. Сəжде – Намаз оқығанда маңдайды жерге қою. Сəждеде «Субхəнə раббиул əғлə» дұғасы айтылады. Сырат – сөздікте жол деген мағына береді. Діни термин ретінде қиямет күні жаһаннамның үстіне тартылатын қылдан жіңішке, қылыштан өткір көпір. Жəннат қа баратын жалғыз жол осы Сырат арқылы өтетіндігі діни риуаяттарды айтылады. Сүннет – Мұхаммед пайғамбардың айтқан сөздері, істеген амалдары мен іс-əрекеттері. Пайғамбар сүннеті Қасиетті Алла кітабынан кейін тұрады. Ғалымдар пайғамбардың айтқан сөздерін, істеген іс-əрекетін, дене-біті мін (халқи), мінезқұлқын, өмір сүру дəстүрін сүннет деп атаған. Сондай-ақ сахабалардың істеген іс-əрекеті мен амалын пайғамбар мақұлдаған, немесе оған тыйым салмаған болса, оны да сүннеттің аясында қарастыр ған. Сүннет VІІ ғасырдың ортасынан бастап жинала бастаған. ІХ ғасыр да сүннетті жинаудың дамығаны соншалық, бұл ғасыр «Хадистанудың алтын ғасыры» аталған. Осы дəуірде Имам Бұхари, Имам Термизи, Имам Муслим секілді атақты мұхаддистер шығып, Алла елшісінің өсиеттерін бір жүйеге түсірген. Сүре – Құранның ішкі бөлімдері. Сүре Құранның бір бабы болып, кем дегенде үш аяттан тұрады. Құранда 114 сүре бар. Сүрелер Меккелік жəне Мединелік болып екіге бөлінеді. Ең қысқа сүре «Кəусар» үш аяттан тұрса, ең ұзыны «Бақара» болып, 286 аятты өз ішіне алған. Т Тақуа – Алланың азабынан қорқушы, дініне берік діндар. Дінге қатты берілген тақуа қашан да харам мен күмəнді нəрселерден бойын аулақ ұстайды. Жүрсе-тұрса Жаратушыны ойлап, сауапты амалдарды көптеп жасауға тырысады. Таухид – Алланың Бірлігі, ешқандай да серігі не жолдасы жоқ екендігі туралы ілім. Ислам монотеистік дін болғандықтан да, таухид ілімі Ислам дінінің негізгі тірегі болып саналады. Сондықтан да Алланың Барлығына, Бірлігіне, Оның зати һəм субути сипаттарына, көркем есімдеріне (əсмəу хуснə) күдік келтірген адамның діннен шығу қаупі бар. Қасиетті Құранның 112-ші сүресі «Ахад» деп аталып, сонда таухид ілімінің негізгі шарт тары қамтылған. Онда Алланың жалғыздығы, ешкім ге мұқтаж еместі гі, тумағандығы жəне туылмағандығы, сондай-ақ жаратылыста ешкімге де ұқсамағандығы ашып айтылған. «Таһа» – Қасиетті Құранның жиырмасыншы сүресі. Таяммум – Дəреттің бір түрі. Əдетте су болмаған жағдайда шариғат то пырақпен дəрет алуға бұйырады. Таяммум Құран мен хадисте ашып ай тылған. Негізгі төрт парызы бар. Олар: Ниет ету, таза топырақты жерді табу, екі қолын жерге ұрып, жүзіне сүрту, жəне ұрып, екі қолының білегіне дейін сүрту. Тəжуид – Құранды қырағатпен, өзіне тəн мақаммен оқу. Құранды жаңа дан үйрену-

шілерге тəжуид үйретіледі. Тəжуид ақырын (тəртил), орташа (хадр) жəне тез (тəдуир) деп үшке бөлінеді. Тəкуин – Алла Тағаланың негізгі сипатының бірі, жоқтан бар жарату тек Оған ғана тəн деген мағынада Тəпсір – Адам баласының шамасы келгенше Алланың кітабына түсінік беруі. Құранға тəпсір жасау Мұхаммед пайғамбар тұсында бастау алған. Пайғамбар Қасиетті Құран аяттарындағы түсініксіз жерлерді сахабаларға түсіндіріп берген. Кейін нен сахабалар да табиндерге үйреткен. Кейіннен жеке ғылым ретінде қалыптасты. Мұхаммед пайғамбардан кейінгі тəпсіршілер ретінде Əбу Бəкір Сыддық, Омар ибн Хаттаб, Оспан ибн Аффан, Əли ибн Əбу Тəліп, Абдулла ибн Аббас, Убəй ибн Кағбтардың есімі зор құрметпен аталады. Тəпсірден ең алғаш кітап жазған ғалым Əбдімəлік ибн Жураиж. Бүгінде тəпсір кітаптары көптеп саналады. Тəспі – Алланы ұлықтау, пəктеу. Намаздан кейін əр мұсылман «Субханалла» сөзін 33 рет, «Əлхəмду лиллəһ» сөзін 33 рет жəне «Аллаһу əкбəр» сөзін 33 рет айтып, тəспі тартады. Тəһəжжуд – Түннің үштен бірінде оқылатын намаз. Тəһəжжуд парыз емес. Алайда Құранның бірнеше жерінде атап өтілген. Бірақ сауап із деген мұсылман пайғамбардың сүннеті болған тəһəжжудті жібермеуге тырысады. Тілəуат – Құран аяттарын тəжуидпен, белгілі бір мақаммен оқу. Қырағат тан айырмашылығы – Құран аяттарынан басқа өлең-жырларды да өз əуені мен оқуды қырағат десе, ал тілəуат деп тек Құран аяттарын ғана мақам мен оқуды айтады. У Уəжіп – Исламда орындалуы шарт болған амалдың бірі. Орындалуы жағы нан парыздан кейін, сүннеттің алдында тұрады. Деректерде пайғамбар ларға парыз болған амал, үмметке уəжіп болады делінеді. Уəжіп амалын орындамаған адам діннен шықпаса да, үлкен күнə болып есептеледі. «Уəз-зуха» – Қасиетті Құранның тоқсан үшінші сүресі. Үммет – Мединеде Мұхаммед пайғамбардың артынан барып, Ислам дінін қабылдаған адамдар тобы. Алғашында соларды ғана үммет деп атаған. Алайда кейіннен мұсылмандардың синонимі ретінде қолданылған. Ф Факиһ – фикһ ілімінің маманы. Исламдағы шариғат шарттарын жетік біл ген ғалымдарды айтады. Ислам əлемінде факиһтар мыңдап саналады. Солардың негізгілері қатарында Имам Ағзам, Имам Шафиғи, Имам Ханбал жəне Имам Мəліктердің аттары зор құрметпен аталады. «Фатиха» – Қасиетті Құранның алғашқы сүресі. Фəтуа – Мүфти немесе Ислам ғұламаларының бір діни, саяси, құқықтық мəселелерге қатысты шығарған үкім-қарары. Исламның алғашқы жыл дарында сахабалардың, хулəфəи рашидіннің шығарған діни, саяси қау лылары фəтуа деп аталған. Бүгінде əрбір елдегі діни басшының, мүфтидің, не имамның діни мəселе бойынша берген үкімі де фəтуа болып есеп теле ді. Фəтуаның басты шарты – Қасиетті Құран аяттары мен пайғамбар сүннетіне қайшы келмеуі тиіс. Фирдаус – сегіз жұмақтың бірі. Діни риуаяттарда Фирдаус жəннаттың ең үлкені ретінде айтылады. Х Хадис – Сөздікте «хабар», «жаңалық» деген мағына береді. Діни термин ретінде Мұхаммед пайғамбардың айтқан сөздері, істеген істері жəне көрсеткен амалдары.

Хадис келіп түсуі жағынан екіге бөлінеді: мағынасы Алла Тағаланыкі болып, пайғамбар тарапынан айтылған хадистерді – Құдси хадис, ал пайғамбардың өзінің айтқан сөздері мен істеген амалдарын Нəбəуи хадис дейді. Сондай-ақ хадистер мазмұны жағынан үшке бөлінеді. 1. Сахих хадис; 2. Хасан хадис; 3. Заиф хадис.

Пайғамбар заманында хадистерді топтастыруға тыйым салынған бо латын. Он дағы мақсат Қасиетті Құран аяттары мен пайғамбардың хадис терін ара ластырып жіберуден сақтанғандық болатын. Алайда пайғамбар дүние ден өткеннен кейін Алла елшісінің өсиеттерінің бұрмаланып кетуі нен қорқып, ғұламалар хадистерді жинауды қолға алды. Бұл үрдіс, əсіресе, ҮІІ ғасырдан бастап мықтап қолға алынды. Ислам əлемінде хадис ілімдерінің білгірлері көптеп саналады. Солардың ішінде ең танымалдары – Имам Бұхари, Имам Муслим, Имам Термизи, Əбу Дəуіт жəне т.б. Хəйат – Алла Тағаланың негізгі сипаттарының бірі, Алланың бар екендігі, өзіне тəн өмір иесі деген мағынада. Хəким – Алла Тағаланың тоқсан тоғыз есімінің бірі, хəкім, дана, данышпан деген мағынада. Хор – Жаннаттағы қыздар. Діни деректерде жаннатқа түскен иманды жанның қасында хор қыздары қызмет ететіндігі туралы айтылған. Қасиетті Құранда хор қыздарының бүкіл кемшіліктен ада, сұлу, адам баласы тұрмақ, жындардың да қолы тимеген таза екендігі айтылған. Ш Шайтан – Алланың қаһарына ұшыраған жынның аты. Алла оны оттан жаратқан, алайда əміріне мойынсұнбағаны үшін кейін лағынеттеген. Алла адамзат баласын сынап көру үшін шайтанға уақыт берген. Шариғат – Алла Тағаланың үкімдерінің жиынтығы. Оны кейде фикһ деп те атайды. Шариғат үкімдері Құран, сүннет, ижмағ жəне қиястан тұрады. Орта ғасырлық Шығыс мұсылман елдерінде шариғат үкімдері қатаң орындалып, негізгі саясиқұқыққа ие болған. Бүгінде де кейбір Ислами елдерде шариғат шарттары негізгі ата заңның орнында қолданылады. Шəһид – Алла Тағаланың разылығы үшін дін тарату жолында жан тапсыру. Шəһидтікті Ислам ғұламалары орындалуы жағынан «Дүние шəһиді», «Ақирет шəһиді» жəне «Алла жолында шəһид» болып үшке бөледі. «Дүние шəһиді» деген соғыс та Алла разылығы үшін емес, дүние табу, олжалы болу, атаққа қол жеткізу үшін шығып, жан тапсырғанға қарата айтылады. Ғазауатшының қай ниетпен шыққаны белгісіз болғандықтан да, ол да нағыз шəһидтер секілді жерленеді. Бірақ оның шынайы ниеті ақиретте белгілі болады. Ал, ақирет шəһидтері тек қана Алланың құзырында шəһид болып есептеледі. Дүниеде кəдімгі адамдар секілді жер ленуі мүмкін. Олар қырғын аурудан қайтыс болғандар, суға кеткендер, жығылған үйдің астында басылып өлгендер, өртеніп өлгендер, жүкті кезде жан тапсырғандар, мал-жанын қорғаймын деп көз жұмғандар жəне т.б. Шынайы Алла жолында ғазауат қа шығып, жан тапсырғандар шəһид болып есептеледі. Олар жуылмайды, қанды киімімен жерленеді. Пайғамбар (Алланың оған сəлемі болсын) бір хадисінде: «Тозақтың отын үш нəрсе өшіреді. Шəһидтің қаны, ғалымның қаламының сиясы жəне Алладан қорыққан жанның көз жасы», – деген. Шəһидтер туралы Қасиетті Құранда «Бақара» сүресінің 154, «Əли Ғымран» сүресінің 69-шы аяттарында да баяндалған. Шейх – Ислам діні тараған елдердегі білімді адамдар, ғалымдар, діндарлар, ғұламалар жəне факиһтар. Кейіннен сопылық тариқаттар пайда болған нан кейін сол сүліктің (жолдың) рухани жетекшісі де шейх деп атала бастаған.

АТАЙИ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ СӨЗДІГІ А аб (п.) су /Дилбəра, лə´лің мəйідур аб-е кəусəрдін мурад/ аб-е хəйат (п.-а.) мəңгілік су / Хизрнің аб-е хəйаты тарта-дур зулмəтдə жа / аб-е хəйуан (п.-а.) жанды (мəңгілік) су /Адəм ермас ол кішікім, аб-е хəйуан арзулар/ абдар (п.) сулы, суы мол / Гул йүзүңдек тазə-у рангін-у саф-у абдар/ ´абид (а.) /Телім зуһһад-у ´абидны, мəгəр г´умраһ болсұн деб/ абру (п.) беттің суы, абырой / Күйдүрді ´ишқы отында йүз абруйны/ агаһ (п.) ескерту /«Мендін болұң агаһ!» дегумдур, дағы өлгүм/ адəм (а.) адам /Жур´ае нуш əйлəмəс, хашаки Адəмдур бұ кун/ адəми (а.) адами, адамзаттық / Ей, турфə пəрісін, не ´əжəб адəмидурсін/ ´адəт (а.) əдет /Бойұңны сəру оқұмақ елгə ´ адəт олды, уəли/ айəт (а.) аят / Куфр-у иман айəтінің шəрхіні сахибнəзəр/ ´ақибəт (а.) салдар / Ей, көңүл, сеумə дедім, хублəрні сеудүң ´ақибəт/ ´алəм (а.) əлем /´Алəмға йайылды сеуəрім, нетті, не болды?/ албурз (п.) ельбрус тауы / Хас-е Албурз-у һəм Алуəнд бізгə/ ´али (а.) жоғары, биік /Хушдурур дəруиш кішінің, болса ´али һиммəті/ ´ам (а.) сауатсыз /Көңілдə сақлакім, əсру йамандур ´ам ғəуғасы/ ´арəз (а.) шағым, талапкер /Йа, Раб, ол ´арəзмідур, йа афтаб-е хаууəри/ арзу (п.) арман / Көрсүн йүзүңні арзулаған раузə бағыны/ ´ариф (а.) ғаріп /´Ариф есəң өзүңə біл фəқр-у фəна мəқамыда/ асан (п.) оңай / Фирақыңда басе асан-дур өлмəк/

атəш (п.) от /Атəшін лə´ліңні көңлүм сеугəніндін йазғуруб/ атласпуш (п.) əтілес киген /Хəсəд ер ол кішікім, бұ сепеһр-е атласпуш/ афтаб (п.) күн /Йа, Раб, ол ´арəзмідур, йа афтаб-е хаууəри/ ´ашиқ (а.) ғашық /Жан мəхрəм емəс, ´ашиқ-е мə´ шуқ арасында/ ашна (п.) таныс / Əзəлдін ашнаңызмын, уəлекин/ ашуфта (п.) ашулану, долдану /Мəжлис-е ашифтə диллəрні му´ əттəр əйлəдім/ аһ (п.) уһілеу, өкіну / Аһ мен жанымға еттім, жəур чекмəктін, нетəй/ Ә əбəд (а.) мəңгілік /Ей, шаһсеуəрым, то əбəд шаһлар гəда болсұн сəңə/ ´əбир (а.) хош иіс, жағымды иіс /Халың ´əбири құллұғұна му´тəриф болуб/ əбр (п.) қас /Бəһар-у əбр-е нəйсан хажəт ермəс/ əғйар (а.) бөтен, бейтаныс /Жəур-е əғйар ілкідін жанымға еттим, аһ-аһ/ ´əдəс (а.) жасымық (бұршақ тұқымдас өсімдік) /Хатти сабзің қашыда халың бікін рангін ´əдəс/ ´əзаб (а.) азап /Болғай ерді Йусуфум һəжрің ´ əзабында шафи´/ əзəл (а.) мəңгі, ежелден /Пир-е мəйханə əзəлдін қылды бұ иршадлар/ ə´дад (а.) сандар /Əхəд-дур аслу фар´и жумлə ə´дад/ ´əжəб (а.) ғажап, керемет /Ачсаң йүзүңні, ақса көзүм йашы не ´əжəб/ əжун (т.) дүние, əлем /Əжунда істəдім бесйар һəмдəм/ əййам (а.) күндер /Йүзүңні көрмəйін əййам-е хусн-е Йусуфдін/ ´əййар (а.) қаңғыбас, кезбе /Нəргиси ´əййарларда куфр-у иман көргүзүб/ ´əйн (а.) көз /Кім, жəфа ´əйні уəфадур йарға сеугəн йарыдын/ əйуан (п.) дəліз, бастырма, сарай /Ергə чалдың шишадек əйуан-е минадын мені/ ´əйш (а.) рахат, шадыман, /Нишат-у ´əйш-е пинһан уəқті болды/

əкбəр (а.) үлкен, ұлық /´Ид-е əкбəрдур мубарəк ´умри жауидан білə/ əқдах (а.) тостағандар, бокалдар /Атаиға дəм-е толғанда əқдах/ ə´ла (а.) жоғары, биік /Хидмəтіңдə өзгəлар ə´ла мəратыбқа етіб/ əлəм (п.) қайғы, ауру, қасірет /Ей, уай, нетəй, хəстə көңүл қалды əлəмға/ əлбəттə (а.) əрине /Лутф əйлə, кі етмəс кіші əлбəттə бұ дəмға/ «əлиф» (а.) арабтың бірінші əрпі /Бақи болсұн, лутф етіб кірді «əлиф» қаддың əра/ əлминнəту лиллəһ (а.) аллаға шүкір /Əлминнəту лиллəһ, кі йəнə йарны көрдүм/ əлуида´ (а.) қош сау бол /Ешікіңдін қылмады ушбу кары қул əлуида´/ əмма (а.) бірақ /Көп ешіттүк біз дағи бұ сөзні əмма көрмəдүк/ ´əнбəр (а.) амбра (балықтан алынатын хош иіс) /Өзін отқа салур ´əнбəр һəмишə/ ´əндəлиб (а.) бұлбұл /Кі гүл ачылса керəк ´əндəлиб хəзрəтідə/ əндишə (п.) пікір, ой /Ұзұн əндишəгə салды нетəй, зулфүуң тəмəннасы/ əнжумəн (п.) қоғам, жиналыс, мəжіліс /Қызарды гул уйаттын əнжумəндə/ əнуар (а.) нұрлар, нұрланған /Кəшф-е əнуари тəжəллидур йүзүң нəззарəсі/ əра (т.) қарай, жаққа /Базар-е мушк Чин əра бағланғусыдурур/ ´əрəб (а.) араб /Демас ерділар ´əрəб назиклəрі атини рах/ ´əрəқ (а.) тер /Һəр зəман ғарқ-е ´əрəқтын езілурлəр чун нəбат/ əрбаб (а.) таңдалған, ақсүйектер /Ка´ба-е əрбаб-е хажəт қашларың михрабыдур/ əрғуан (п.) күңгірт қызыл түс /Ұғрылық қылған үчүн рəңі лəбіңдін əрғуан/ əснам (а.) пұттар /Йүзүңдə абид-е əснам көрсə Хақ нурын/ əсрар (а.) сырлар, құпиялар /Білмəс кіші сирримны, мəгəр ´алим-е əсрар/ ´əта (а.) тарту, сыйлық /Мəхшəрдə лутф-у мəрхəмəт Хақдын ´əта болсұн сəңə/

əурад (а.) дұғалар, зікірлер /Хəлаиқ субх-у шам əурад оқурлар/ ´əфаллаһ (а.) алла жарылқасын! /´Əфаллаһ, дəрд-е һежран-у тіріклік/ əфгар жаралы, шаршаған, абыржыған /Бұ хəстə Атаи кібі əфгарны көрдүм/ əфлак (а.) аспан əлемі /Гунбəд-е əфлакны бунйад қылмастын бурун/ əфшан (п.) ашылу /Болуб сəрхуш, гул əфшан уəқті болды/ əхбаб (а.) сүйіктілер /Йүзүңні қиблə-е əхбаб дерлəр/ əхмəр (а.) қызыл /Еңмудур, йа лалə-йе ну´ман, дурр-у əхмəри/ ´əһд (а.) шарт, келісім /Болғай ерді көңлүңузнүң зəррə ´əһди мəхкəми/ əһл (а.) тұрғын, қауым /Əһлі диллəр хатырын ғəмгин-у ғамхур əйлəгəн/ əшк (п.) көз жас /Көзлəрімнің жуйбарын сел-е əшкім қылды пак/ Б баб (а.) есік, бап /Гəнж-е уəсліңға мухəббəт бабыдын өзгə кəлід/ бадə (п.) шарап /Лəуһшəллаһ ол зəманкім, бадə-е гулгун ічіб/ бадəм (п.) бадам /Бірінің еккі бадəм-е муқəшшəр/ бадəнуш (п.) шарап ішер /Аһларкім, сан урарсен һəр сəхəр ей, бадəнуш/ баж (п.) алым-салық, салық /Жам-у Жамшед-у Фағфур-у Кайукауснұң бажын/ бак (п.) үрей, қорқыныш /Гəр фəлəк өлтүрсə йүз қатла мені, һеч бак емəс/ бал (п.) қанат /Йығмады пəруаздын бір лəхзə пəр-у балны/ балəнд (п.) биік /Сəнің бұ қамəтің сəру-е балəндін/ бали (п.) ия, расында /Бали, сен «рəхмəтəн лил´алəмин» сін/ батил (а.) түкке тұрғысыз, бос, бекер, жарамсыз /Жумлə Кəшмир елінің сехріні батил қылдылар/

бепайан (п.) соңы жоқ, аяғы жоқ /Ей, бут-е чин, қаул-е йалған, ´əһд-е бепайан мəңə/ бесйар (п.) көп /Бесйар жəфа əйлəді, кəмдур мəңə, ей, дуст/ беуəфа (п.-а.) опасыз /Ей, мусулманлар нетəй, ол беуəфа рахм əйлəмəс/ бехəта (п.-а.) қатесіз /Бехəта қан төккучі бір турки йағма көрмəдүк/ беһбуд (п.) сауығу, айығу /Жан дəрдінə себи зақаның болмаса беһбуд/ беһрақ (п.) жақсырақ, артық /Йаңақың нарыны йүз қатла беһрақ/ беһудə (п.) бостан-босқа, бекер /Мен тірілгум йоқтурур, беһудə жан тартар рақиб/ би´айниһ (п.-а.) көзсіз, жанарсыз /Болды һəжріңдін би´айниһ көзлəрім Йа´қубуар/ бибунйад (п.) негізсіз, тірексіз /Əгəр Хизр ерсə бибунйад оқурлар/ бина (а.) құрылыс, ғимарат /Қашларыңдек та бина-е тоққұз əйуан қылғалы/ бисат (а.) дастархан, кілем Йайылды сөз бисатыда аның зеһн-і кəмалындын биһешт (п.) жұмақ /Ерур бір мухтəсəр гулшан, биһешт-е жауидан əндін/ бичарə (п.) бишара, байқұс /´Ашиқ-е бичарəнің өлмəктін өзгə чарəси/ бишубһə (п.-а.) күдіксіз, күмəнсіз /Бишубһə мəлəк қылғусыдур қабрінə сəждə/ бу (п.) иіс /Тапмады ол бу-е хушкім, сунбулистанында-дур/ бубəк (п.) сасық көкек /Һəр тунки, қылсам ол бубəк-е фитнə йадыны/ бу´д (а.) алшақтық, қашықтық /Фəлəк бізні жуда қылмас, бұкүн бу´ди мəкан бірлə/ бунйад (п.) негіз, іргетас /Сəбр күйіндə нечəкім, əйлəдім бунйадлар/ бурийа (а.) тоқыма, өрме /Қайар хəрир-у, килур шал-у бурийа һəуасын/ бурқа´ (а.) бетперде /Йүзүңдін бурқа´ алғыл, бір зəмани/ Бір-у Бар (т.) Жаратушы /Бір-у Барікім, сəнəмлəр ағзыны сөз сөзлəтіб/ Г гардеш (п.) серуен, қыдыру /Гардеш-е дəур-е қамəрдə фитнə-е дəуран көзүң/ гаһ-гаһ (п.) кей-кейде /Гаһ-гаһи ел көрүб хуснуңны хəйран болсалар/

гəда (п.) кедей, байқұс /Кел, дəм-е мəйханəдə көргіл гəдалар һиммəтін/ гəнж (п.) қазына, кеніш /Гəнж-е уəсліңға мухəббəт бабыдын өзгə кəлід/ гəр (п.) егер /Гəр қарарсыз көзлəрің ақ уй ічіндə айнаса/ гəрд (п.) тозаң, гүлдің тозаңы /Өлтүрмас əңə гəрд-е ғəм, «əлминнəту лиллəһ»/ гəрдун (п.) аспан, дөңгелек /Йүзіндə мисл-е қуббə-е гəрдун хубабы бар/ гəшт (п.) серуендеу, қыдыру /Не йүзім бірлə барай мен гəшт-е бустан қылғалы/ герифтар (п.) кіріптар /Ашиқ-е бичарəнің көңлін герифтар əйлəгəн/ гесу (п.) ұзын шаш /Көрмəдүк гесуларың зəнжирідін/ гирубəст (п.) байланған, оралған /Мундақ, кі бар сəнің қара зулфуңға гирубəст/ гийаһ (п.) өсімдік, шөп /Бағ-е хəйатта не гуле қайғусы, не гийаһ һəм/ гузəр (п.) өткел Сəба əгəр гузар етсəң хəбиб хəзрəтідə гуйа (п.) əйгілі, дəлелді, секілді /Хизр гуйа му´жизін хəттіңға бердікім, бұкүн/ гулаб (п.) иіссу /Бəрг-е гулидурур, кі йүзіндə гулабы бар/ гулғунчə (п.) гүлдің қауызы, гүлдің түйнегі /Көңүл йүз парəдур гулғунчə йаңлық/ гулзар (п.) шалғын, жайылым /´Ишрəт-у шади білə гулзар ічіндə олтурур/ гулқанд (п.) гүл шырыны /´Инайəтлəр қылур гулқанд бізгə/ гулрəң (п.) гүл реңді, гүл түсті /Ічсүн мəй-е муфəррих-е гулрəң-е ғəмзудай/ гулсетан (п.) гүлзар /Таң елі аңлатқыл ахир гулсетаным көңлігə/ гулчеһрə (п.) қызыл шырайлы, сұлу /Айа гулчеһрəлик сəру-е рəуаным/ гумраһ (п.) адасқан /Бəхті гумраһдынмудур, йа Раб, мəңə мəхрумлуқ/ гунбəд (п.) күмбез /Гунбəд-е əфлакны бунйад қылмастын бурун/ гуңг (п.) мылқау, мақау /Кім, аның хəмд-у шукрі ´əқлі кулні гуңг-у лол əйлəр/ гуфтар (п.) сөз, кеңес, əңгіме /Сахир-е Кашмирға гуфтарсыз/ гушə (п.) бұрыш /Һəр гушəдə бар, зулфі бікін йүз нигəрани/

Ғ ғабғаб (ғəбғəб) (а.) иек, бұғақ /Бірінің ғабғабидур себ-е симин/ ғайəт (а.) шек, соңы /Ғайəт-е назуклугіндін су білə йутса болур/ ғалиб (а.) жеңімпаз /Ул кі дерлəр жумлəи ´алəмдə ғалиб хусн ерур/ ғамгин (а.-п.) қайғылы /Əһлі диллəр хатырын ғəмгин-у ғамхур əйлəгəн/ ғамнак (а.-п.) мұңды, қайғылы /´Ашиқ кішінің хатыры ғамнак керəктур/ ғамхур (а.-п.) қамқор /Əһлі диллəр хатырын ғəмгин-у ғамхур əйлəгəн/ ғани (а.) бай, дəулетті /Мен басе мискинміну, сиз хусн илə əсру ғани/ ғариб (а.) ғаріп, міскін /Чун тушубсін хусн бірлə хублəр ічрə ғариб/ ғарқ (а.) бату, шөгу /Һəр зəман ғарқ-е ´əрəқтын езілурлəр чун нəбат/ ғəлтан (п.) аунау, домалау /Сарығ алтунтек йүзіндə йүз дурр-е ғəлтаны бар/ ғəм (а.) қам, қайғы /Уəрə-е рəнж-у дəрд-у ғəм тапылмас/ ғəмзə (а.) қылымсу, ымдау /Тапылмас ер, кі ғəмзəң нəштəрі йоқ/ ғəммаз (а.) қылықты əйел Ғəмзəсі ғəммазларның кірпікін нəштəр қылыб ғəнимəт (а.) ғанибет, олжа /Ғəнимəт тұт жəмал-е хусн дəурін/ ғəрқаб (а.) иірім /Иштийақың бəхрідə ғəрқаб болдұм, рахм қыл/ ғубар (а.) тозаң, шаң /Хақ білүр бір зəррə көңлүмдə ғубарым йоқтурур/ ғунчə (п.) бүршік, гүлдің қауызы /Талашмыш ғунчə ағзың бірлə тарлық/ ғусса (а.) қайғы-құса /Йа йар жəфасы мəңə, йа ғусса-е əғйар?/ Д даима (а.) қашанда, əрдайым /Даима мəст-у бихəбəр көрунур/ даме (п.) сəт, мезет /Бары өлтүр, сол даме, күйүңдə ет қуш туйдек/ дəрəхт (п.) ағаш /Дəрəхтидур, кі һеч бəрг-у бары йоқ/ дəрбəдəр (п.) кезбе, қаңғыбас /Куй бакуйу дəрбəдəрлəрдек гəда қылдың мені/ дəргаһ (п.) құзырет /Қиблə-е əһлі мухəббəт хак-е дəргаһың сəнің/ дəрд (п.) дерт, қайғы /´Əфаллаһ, дəрд-е һежран-у тіріклік/ дəрдисəр (п.) ауру, бас ауруы /Тутубтурлар дəуасыз дəрдисəрдə/

дəрман (п.) шипа, дəрумен /Ей, ғəм-у дəрдің һəмишə рахəт-у дəрман мəңə/ дəст (п.) қол /Сəлатинға уисалың дəст бермəс/ дəстар (п.) шалма, сəлде /Ей, Атаи таркі дəстар айлагілкім, дунйада/ дə´уə (а.) талап ету /Атаи хаслық дə´уə қылурсын йахшылар сиррын/ дəф´и (а.) рет, дəл өзі /Нечə дəф´и хумар етмəс көзүңкім/ дəһан (п.) ауыз /Болмады мə´лум ошал шірін дəһаным көңлігə/ дəшнам (п.) балағат, сөгіс /Гəрчі сен дəшнам етəрсін, мен ду´əчімін сəңə/ деуанə (п.) дуана,ақылсыз /Мендін ол деуанə көңлүмга хикайəт қылғасын/ дилрəба (п.) сүйікті /Уəфасыз дилрəбадын Тəңрі бизар/ дилһаһ (п.) жүрек қалауы, сүйікті /Күйəр жаным нетəй дилһаһ ұнұтты/ делсетан (п.) тартымды, сүйкімді /Тілəрмəн Хақ Тə´алəдін, кі болсам делсетан бірлə/ дид (п.) қара, көру /Мен келіб чəфдін бубакларыңга дермен дид-дид/ дилбəр (п.) сүйікті /Намуради бол Атаи, дилбəрүң йолындакім/ дилжу (п.) мейірімді, сүйкімді /Сени ол сəру-е дилжу көзгə ілмəс/ дирам (а.) дирхем, ақша бірлігі /Алмас кіші шəкəрні дирамға сатылса таң/ ду´а (а.) дұға /Ей, Атаи, сидқы ихласың білə сен қыл ду´а/ дудақ (т.) дидар /Ей, дудақың халыдын бұ жаны шірінімгə дағ/ дурданə (п.) інжу, моншақ /Тішлəрің дурданəсідур, лу´лу-е тардин мурад/ дурр (а.) дүр, жауһар /Чун падшаһ-е лайық-е дурр-е йəтим ерур/ душуар (п.) қиын /Өлмəйін мушкелгə асан болса душуарың сəнің/ Ж жаду (п.) сиқыр /Көзлəрің анлында Кəшмир елінің жадулары/ жам (п.) тостаған, пиала /Шəрбəти ічмəйтурур сахибнəзəрлəр жамидын/ жам´ (а.) жинау /Жам´ əйлə əнжумəндə гул-у лалəзар-у ´ид/ жананə (п.) сүйікті, жар /Жананə-е дилдар басе бар бұ ұлұста/

жанбахш (п.) жан сыйлаушы /Лə´лі жанбахшыңдын айру йоқтур ей, ´Иса нəфəс/ жауидан (п.) мəңгілік /Лəбің аб-е хəйат-е жауиданы/ жəйран (п.) бөкен /Ей, көзі жəйран, қара кірпүклəрі сəййадлар/ жəмад (а.) жансыз дене /´Əқлі йоқ хəйуандурур, йа фəхм-у хиссі йоқ жəмад/ жəмал (а.) жамал /Хикайəт қиссə-е Йусуф йүзүң хусн-у жəмалындын/ жəнах (а.) қанат, қол /Туман мың хассə ´ашиқ көңлідур қəлб-у жəнах/ жəсəд (а.) дене, тəн /Жан жəсəддін та сəхəр қылды көңіл бірлə тəлаш/ жəрəс (а.) қоңырау /Лəйлі кучіндін етар Мəжнунға ауазы жəрəс/ жəррах (а.) оташы, хирург /Не ´əжəб жəррах ерур Ғəмзəңкім, аның қашыда/ жəулан (а.) жан-жаққа шабу; тереңге сүңгу /Та мəгəркім, сəлсəбил абына жəуланы қыла/ жəур (а.) жəбір, күштеу, қорлау /Йоқтурур жəур-у жəфа-у зулм-у бидад-у сетəм/ жəуһəрий (а.) гауһарлық /Тішлəрің, ерніңні чун көрді мубəссир жəуһəрий/ жəушəнін (а.) сауыт /Науəк-е ғəмзəң зирех қылды көңүллəр жəушəнін/ жəфа (а.) жапа, опасыздық, жауыздық жасау /Нечə йурəкні жəфа тиғы бірлə парə қылур/ жигар (п.) бауыр, өкпе /Ей, мəрхəм-е жан-у жигарым, нетті, не болды?/ «жим» (а.) арабтың бесінші əрпі /«Жим» зулфуң, «нун» қашың қасды жан əйлəб еді/ жинан (а.) жұмақтар, пейіштер /Кəрбəладур раузə-е бағ-е жинан сізсіз мəңə/ жуббə (а.) халат, шапан /Қаранғу кечəдə кіш жуббə ічрə/ жуда (п.) бөлу, айыру /Жуда болғалы мен зулф-у йүзүңдін/ жуйбар (п.) жыра, арық /Көзлəрімнің жуйбарын сел-е əшкім қылды пак/ жур´ə (а.) бір жұтым су /Бер жур´ə-е бұ тəшнəгə лə´лің зилалыдын/ журм (а.) қылмыс /Йағлық убтум деб лəбіні дə´уə қылған журмидін/ З забун (п.) əлсіз, күшсіз /Гул йүзүң шəуқында йоқтур мен бікін хар-у забун/ зағ (п.) қарға, сауысқан /«Гул йағачфы үстідə қонмыш ´əжəиб зағлар»/

заи´ (а.) зая, бүлінген /Ке насих заи´ етмə пəнд бізгə/ зайил /Ай йүзүңнүң меһрідін өзгəні зайил қылдылар/ зар (а.) зар, зиян келтіруші /Бəндəні һəжр ілкідін қылған фəқир-у зар-у хор/ заһид (а.) сопы, діндар /Сат, ей, заһид, кі ал хублəр қулы-дур/ заһир (а.) сыртқы əлем /Кел уилайəт заһир əйлəб, қыл йəнə мə´мурсін/ зəкат (а.) зекет /Етмəсму гəдаларға бірар хусн зəкаты/ зəнəхдан (п.) иек шұңқыры /Нагəһ нəзəрім чах-е зəнəхданыңға тушті/ зəнжир (п.) шынжыр /Нечə зəнжир əйлəсəм көңлүм еуінің ешікін/ зəрəр (а.) зарар, зиян /Лутф-у кəрəм гəдаиға Тəңрі үчүн, зəрəрму-дур?/ зəрафəт (а.) нəзіктік /Кəмал-е зеһн-у зəрафəтні көрмəгəнтек еді/ зəрифанə (а.-п.) зейінділік, алғырлық /Білмəсгі салыб аср-у зəрифанə инанмас/ зəрқ (а.) екі жүздену /Заһид-у зəрқ-у рийа-у зуһд-у тəқуа-у сəлах/ зəррə (а.) түйір, түйіршек /Хақ білүр бір зəррə көңлүмдə ғубарым йоқтурур/ зəуал (а.) опат болу, жоқ болу /Кім бар əңə зəуалу муңа һеч зəуал йоқ/ зəхмəт (а.) бейнет, машақат /Қайғудын қан əйлəді бəғрімні сəуда зəхмəті/ зəһр (п.) у, улы /Зəһр-е ғəм бірлə менің жанымға не қиын əйлəді/ зеба (п.) əдемі, сұлу /Миср мулкіндə лəбіңтек қанд-у зеба көрмəдүк/ зийад (п.) көп /Ағзың да му´жиз айəтіні ´Иса көрүб зийад/ зийадəт (п.) көбейту, молайту /Хусн-уң кəбі меһрім сəңə һəр лəхзə зийадəт/ зийарəтгаһ (а.-п.) зиярат ететін жер /´Али һиммəтлəр зийарəтгаһы болғай мəрқады/ зийнəт (п.) əшекей, зинет /Зийнəт-е бустан йүзүң, бас, қылса йүз гул əлуида´/ зикр (а.) зікір /´Əқл-у хушум, зикр-у фикримдə тəмəнна өзгəні/ зилал (а.) таза, мөлдір /Тілəр лə´лің зилалындын мəдəд һай/ зиреһ (п.) табан, ұлтан /Науəк-е ғəмзəң зиреһ қылды көңүллəр жəушəнін/ зиһи (п.) керемет, бəрекелді /Тə´алəллаһ! Зиһи, хуш сун´-е Халиқ/ зулал (а.) таза, мөлдір /Мəсих-у Хизр е´жаз-е əйан лə´лің зулалындын/

зулмəт (а.) зұлмат /Хизрнің аб-е хəйаты тарта-дур зулмəтдə жан/ зулф (а.) бұрым /Гəр исиргансаң йүз үзрə зулфі пуртабыңны йаз/ зумуррəд (а.) зүбаржат /Лə´лі серабыңыз үзрə бұ зумуррəд сəбзəлəр/ зуннар (а.) мұсылмандардың қол астында болған христиан дін өкілдерінің беліне тағатын белбеуі /Лə´лінің ´Иса дəм-е тарсачының зуннарыдан/ зур (п.) күш, қуат /Уəслің һəуəсіндə чу мəнің зур-у зарым йоқ/ зуһд (а.) діндарлық, тақуалық /Бар ей, заһид, сен-у зуһд-у рийаны/ зуһра (а.) шолпан жұлдызы /Көзүң Зуһра, йүзүң шəмс-у қамəр-дур/ зуһһад (а.) діндарлар, тақуалар /Телім зуһһад-у ´абидны, мəгəр г´умраһ болсұн деб/ И ´ид (а.) мейрам, айт /Кел, ей, сəнəм, кі болды йəнə нəубəһар-у ´ид/ ´идгаһ (а.-п.) мейрам өтетін жер /´Идгаһқа барча ел елтур нəмаз-у рузəсін/ идрак (а.) түсінік, пайым /Бұ мə´ніға бір өзгəчə идрак керəк-тур/ изтираб (а.) үрей, қорқыныш /Һəр кун туғарда көркі, нелар изтираби бар/ изһар (а.) білдіру, жариялау /Ейкі хублəр көзгүсіндə өзін изһар əйлəгəн/ иқлим (а.) климат /Бірі султан-е иқлим-е мəлахəт/ илла (а.) бірақ, алайда /Ағзың да сұрұб білмəдук илла, қыл учинча/ илхан (а.) əуен, күй /Һизаран нəу´и илхан уəқті болды/ илхах (а.) өтіну, талаптану /Ешікіңнің гəдəйімін қыл илхах/ илхəқ (а.) ақиқатында, расында /Нəйлəсун гул, болмаса илхəқ чəмəндə ´əндəлиб/ имкан (а.) мүмкіншілік /Қалмады сəбр еткəлі һəжріңда имканым мəнің/ ´инайəт (а.) кеңшілік, тарту /Не ´инайəтсіз мəңə, жананы тəқсир əйлəдім/ инсан (а.) адам /Мəлəйик хуйлуқ инсанмудур бұ?/ инсафа (а.) ынсап /Пир болдұм хəсрəтіңдə қайғудын инсафа кел/ интизар (а.) ынтызар /Тақəт-е һəжр-у мəжал-е интизарым йоқтурур/ инфи´ал (а.) əсерлену, ұялу /Лəблəріңнің инфи´алыдын басе қəннадлар/

иршад (а.) 1. нұсқау, насихаттау; 2. дəрежелі /Пир-е мəйханə əзəлдін қылды бұ иршадлар/ и´тибар (а.) беделді болу /Хəқикəттə либас-е заһириға и´тибар олса/ исти´анəт (а.) көмек сұрау /Көзүңдін сехр үчүн йүз исти´анəт/ исти´арə (а.) ауыспалы мағына, аллегория /Əгəр исти´арə-е сəхəр көрунур/ истиғна (а.) бақуат болу /Ғайəт-е наз-у тəкəббур бірлə истиғнасы-дур/ ислах (а.) түзету, түзеу /Кі қылдың заһир-у батинны ислах/ истилах (а.) атау /Зеһні назиклар му´əмма истилахын түзгəлі/ ´итаб (а.) сөгіс, жазғыру /Шірін лəбің, кі қанд-у ´əсəлдін ´итабы бар/ и´тидал (а.) 1. теңелу; 2. ұстамдылық /Қамəтің сəруидəкім, бардур бұ хəдді и´тидал/ и´тиқад (а.) сену, илану /Жəуруңдін өзгə əгəр қылсам и´тиқадыны/ и´тимад (а.) арқа сүйеу, сүйеніш /Сəр-у байлұқларга йоқтур и´тимадым, расте/ и´тираз (а.) наразылық білдіру /Қəһрідін и´тираз етіб, тұтма көңүлні наумид/ иттифақ (а.) 1. келісу; 2. оқиға /Алды көзүң иттифақы бірлə/ иттихад (а.) одақ /«Қабə қаусəйн» иттихадын қашларың қылды ´əйан/ ифтитах (а.) бастау, ашу /Мəтлə´е хусн-у мəлахəтқа йүзүңдур ифтитах/ ифтихар (а.) мақтаныш, мақтану /Мен сенің ´ишқың білə қылғум-дур ол дəм ифтихар/ ихсан (а.) жақсылық /Гəдə-е мустəхиқ ихсанға лайық/ ´ишқ (а.) ғашықтық /Күйдүрді ´ишқы отында йүз абруйны/ ´ишрəт (а.) сауық құру, қуаныш /Көзүң фикріндə ´ишрəт пешəлəргə/ иштийақ (а.) ынтық, ынтықтық /Күйді жаным иштийақы бірлə/ ´ишуə (а.) жеңілтектік /Ей, сахиб-е фəн, ´ишуə білə наз фəнідə/ Йаздан (т.) Тəңрі, Жаратушы /Ей, Атаи, сəждə-е шукр əйлəгіл Йазданиға/ йəксан (п.) бірдей, жексен /Дегəсін, бір хак-е раһым, бірлə йəксаным мəнің/ К каж (п.) 1. қарағай; 2. желкеге ұру; 3. апыр-ай /Егілді бойны елдін, көп еди каж/ катиб (а.) көшірмеші, хатшы /Хəтмудур ол йүз уза, йа катиб-е хусн-у жəмал/

каһ (п.) сарай /Сарай-у каһ-у əйуан хажəт ермəс/ кашки (п.) əттең-ай, болса еді..., /Айу кундин хуснүңуз бесйар ерур ей, кашки/ кəминə (п.) мен пақыр /´Ашиқларың кəминəсі кімдур десə кіші/ кəман (п.) садақ /Йазуқсыз олды кəман абрулар жəфасындын/ кəмтəрин (п.) қысқа /Қиссə-йе «Лəйли-йу Мəжнун» кəмтəрин əфсанəсі/ кəнарə (п.) шеті, жағасы /Хирəд чиқар йолыдын, ´əқл-у хуш кəнарə қылур/ кəуакиб (а.) жұлдыздар, планеталар /Əйлəгəн султан-у һəм шаһ-е кəуакиб хусн ерур/ кəукəб (а.) жұлдыз /Дедікім, ай алыда туғмыш са´адəт кəукəбі/ кəфəн (а.) кебін /Ешікің топрағы басдур кəфəндə/ кəһрəба (п.) янтарь (тас) /Чеһрəсін қылды Атаи рəшк еліндə кəһрəба/ кəшф (а.) ашу /Уəһні не мусхəф-дур йүзүң кім, кəшф-е «Кəшшаф» əйлəді/ кибрит (а.) күкірт /Кимийагəрлəр дегəн кибрит-е əхмəрдін мурад/ кимийагəр (а.) алхимик /Кимийагəрлəр дегəн кибрит-е əхмəрдін мурад/ кифайəт (а.) жеткілікті /Қылғай лəбің Адəмға тіріклікні кифайəт/ кишуəр (п.) ел, мемлекет /Ей, падшаһ-е кишуəр-е хусн-у жəһан лутф/ көзгү (т.) айна /Чун тəжəлли көзгүсі-дур тəб´и агаһың сəнің/ кулба (п.) жұпыны үй, лашық, шайла /Хусн елі та кулба-е көңлүмні мəнзил қылдылар/ кунж (п.) бұрыш /Ғам кунжідə Атаи бікін болмайын хəраб/ куфар (а.) кəпірлер, имансыздар /Һеч куфар куфріні жам´ етмəді иман илə/ куфр (а.) күпірлік /Һеч куфар куфріні жам´ етмəді иман илə/ кушад (гушад) (п.) кең, үлкен /Йоқму һежран шашдарида бізгə уəсліңдін кушад/ Қ қандил (а.) шырақ, шырағдан /Гунбəд-е чарх-е фəлəк қандилыны йандурғучы/ қамəр (а.) Ай /Көзүңтек фитнə йоқ дəур-е қамəрдə/

қамəт (а.) тұла бой /Қамəтің хуштур, уəли еккі көзүмда йахшырақ/ қарар (а.) Шешім /Гəр қарарсыз көзлəрің ақ уй ічіндə айнаса/ қат´и (а.) құрлық, материк /Тушə-е меһнəт білə қат´и мəназил қылдылар/ қатла (т.) рет /Учмақта йүз қатла қийамəт болур ерді/ қатра (а.) Тамшы /Лə´ліңдін əңə қатра-е тəрйəк керəктур/ қаул (а.) сөз, қаулы, дереу /Мухəббəт шəр´ідə хублəр қаулыны қəдəх (а.) бокал, пиала /Сəқийа, келтур қəдəхкім, болды уəқт-е гул лəтиф/ қəлб (а.) Жүрек /Йүз туман мың хассə ´ашиқ көңлідур қəлб-у жəнах/ қə´р (а.) шұңқыр, ойпат /Ғам бəхрінə чум, қə´рина ет, дуртек Атаи/ қəттал (а.) Қанішер /Бұ көзкім сендадур, ей, зулфі қəттал/ қəһр (а.) ашу, қаһар /Ғанилиқ қəһрəманындын көзүңні пəймал əйлəр/ қил-у қал (а.) сөз-ісінен /Атаи қил-у қалындын мəдəд һай/ қиблəгаһ (а.-п.) қыбыла жақ, қыбыла тарапы /Қашларың михрабидур əһлі нəзəргə қиблəгаһ/ қийамəт (а.) Қиямет /Биһиштекім, қийамəт мəхшəріндə парса көзлəр/ қумри (а.) құмри (кептерден кішілеу құс) /Чартақ-е сəру үзə қумри қылур гуйəндəлік/ қурб (а.) жақындық, көршілік /«Ли ма´аллаһ» қурбидə хажəт емəс Рух ул-əмин/ қусур (а.) сарайлар /Зəһида, хур-у қусур-у Кəусəр-у Туби сəңə/ қуфл (а.) құлып, жабық /Нубууəт бабының қуфл-у кəліді/ Л лажəрəм (а.) еріксіз, ықтиярсыз, амалсыз /Һəр бəла келсə башымға, лажəрəм сундум буйун/ лалəзар (п.) бақша /Йаңағың лалəзарының ғамида баски, болдұм зар/ лəйл (а.) түн /Ул кунки жам´ емəс еді, лəйл-у нəһарлар/ лə´л (а.) лағыл /Сəдəфе лə´лідін гуһəр көрінур/ лəб (п.) ерін /Бойұң Тубə, лəбің Кəусəр елі-дур/ лəнгəр (п.) зəкір, қада /Мəйханəда лəнгəр салыб олтұрды Атаи/ лəтафəт (а.) нəзіктік, мейірімділік /Сен лəтафəт су-е бірлə йуғрулубтурсын тəмам/

лəтиф (а.) нəзік, мейірімді /Гул үзə бурқа´ салурсын сунбул-е тардын лəтиф/ лəух (а.) тақта /Лəух-е көңлүмдə йүзүң нақшындын өзгə сезмəді/ лəхзə (а.) мезет, сəт /Ей, биһешт-е жауидан бір лəхзə дидарың сəнің/ лу´бəт (а.) 1. сұлу, көрікті; 2. ойыншық /Йүз үзə зулфуң черікін салыб, ей, хусн лу´бəті/ лутф (а.) мейірбандық, сүйкімділік /Уəфа қылмасмусаң, ғəмгін көңүлгə лутф етіб гаһ-гаһ/ М маһ (п.) ай /Чун, ей, хусн елінің маһ-е, сенга йоқтур зийан əндін/ маһпəйкəр (п.) айдай, ай секілді /Чун тапылмас дунйада ол маһпəйкəрдін лəтиф/ маһрух (п.-а.) айдай сұлу /Маһрухлар меһрідін худ өзгə йазуқ қылмады/ мə´азаллаһ (а.) алла кешірсін /Мə´азаллаһ! кі йад етсəм чəмəн сəр-у чинарындын/ мə´аш (а.) табыс, жалақы /Уəжһ-е мə´аш қылғалы ол йүз нəзарəсін/ мəбхəс (а.) əңгіме /Хасил-е мəбхəсні сұрдұм, ерсə айтур һеч-һеч/ мəғрур (а.) тəкаппар, паң /Дəулəт-е хуснүңға болма əср-у һəм мəғрурсын/ мəдрəсə (а.) медресе /Емді че жай-е мəдрəсə-у қылу қалдур?/ мə´дум (а.) жоғалған, жоққа шығарылған /Мəгəркім, лəфз-у һəм бəхси мə´дум/ мəжаз (а.) метафора /Нечə бəхс-у мəжаз-у исти´арə/ мəжал (а.) қолайлы, мүмкіншілік /Тақəт-е һəжр-у мəжал-е интизарым йоқтурур/ мəжрух (а.) жаралы /Хəстə-е мəжрухлəр бəғріні əфгəр əйлəгəн/ мəзлум (а.) жəбірленуші /Атаини гəдалар ічрə мəзлум/ мə´зур (а.) кешірілген /Кім, наз қылмасұн дер-у мə´зур болмасұн/ мəзхəр (а.) көрінетін /Бір нəзəрдə мəзхəрі жумлə ´əжəиб хусн ерур/ мəзһəб (а.) жол, ағым /´Ушшақ мəзһəбіндə зəманы уисал ерур/ мəй (п.) шарап /Йарым кечəлəркім, мəй ічіб ох урармын/ мəйпəрəст (п.) шарапқор /Лə´лің хəйалы бірлə көңүл болды мəйпəрəст/

болғай мəрқады/

мəркəб (а.) көлік /Қайсы йолдынкім, өтəр сиймтəннің мəркəбі/ мə´руф (а.) атақты, белгілі /Мен жəфа чекмəк білə ´алəмдə худ мə´руф едім/ мəрхəба (а.) қош келдің! /Өтəрдə көз учыдын қылса мəрхəба бізні/ мəрхəмəт (а.) мархабат /Мəхшəрдə лутф-у мəрхəмəт Хақдын ´əта болсұн сəңə/ мəрһəм (а.) шипалы май /Əндін умид-е мəрһəм-у дор-у мəхал-дур/ мəскəнəт (а.) тұрғылықты жерлер, үйлер /Менда жуз фəқр-у нийаз-у мəскəнəт йоқтур ´əмəл/ мəст (п.) мас /Болдылар барча Атаи, мəст-у əубəшың бегім/ мəстанə (п.) мас, масайраған /То сеудүм Атаи кібі мəстанə көзүңні/ мəта´ (а.) бағынышты /Кіші Йусуфны алмасму мəта´-е райган бірлə?/ мəтбу´ (а.) басылған, талғамға сай /Қамуқ баштын-айақ мəтбу´у мəрғуб/ мəтлə´ (а.) шығыс орны, шығыс /Ей, са´адəт мəтлə´и, ол ´арəз-е маһың сəнің/ мəтлуб (а.) талап етілген, сұралған /Йа мəгəр мəтлубиға етмəс тəлəбгарың сəнің/ мəужуд (а.) бар болатын /Сурəт-е Лəух-у Қəлəм мəужуд болмастын бурун/ мəфтух (а.) ашық, ашылған /Əсру һəм ´əйб əйлəмəң фəйз ешікі мəфтухдур/ мəхал (а.) мүмкін емес /Əндін умид-е мəрһəм-у дор-у мəхал-дур/ мəхəк (а.) асыл тастың құнын анықтайтын тас /Улдам, кі йар өтəрдə ғəмдін мəхəк салур/ мəхəл (а.) орын, мекен /Ахир ей, тали´, мəхəлдур бір нəзəр қылсаң мəңа/ мəхбуб (а.) сүйікті /Не жансын, ей, пəрі рухсəрə мəхбуб/ мəхдум (а.) қызметші /Қийа бақсаң, айа хублəрға мəхдум/ мəхжуб (а.) қарапайым, сыпайы /Атаи қат´ қыл мəхжублəрдін/ мəхз (а.) нағыз, шүбəсіз /Кі мəхз-е рух-е қудсдур, сенің тəнің жəсəді/ мəхзун (а.) қайғылы, мұңды /Йа´қуб бікін булдук ғəм кулбəсідə мəхзун/ мəхмил (а.) барқыт /Мəхмил-е жанан рəуан болды, кел, игріш ей, көңүл/ мəхрəм (а.) сырлас, жақын дос /Жан һəмнəфəсі, мəхрəм-е əсрарны көрдүм/

1. суат; 2. табиғат,

1. ашық, анық; 2.

1. жұмбақ, мəселе; 2.

мушəууəш абыржыған, мазасызданған, шиеленіскен /Йар Атаи көңлігə келсə мушəууəш болма жан/ мушкат (а.) қабырғадағы шам қоюға арналған орын /Йақылды ортада мушкат-е Адəм/ мушк (а.) мускус (кейбір жануарлардың ұрық безінен алынатын хош иіс зат) /Хəтаи-дур, кі мушк-е наб дерлəр/ мушкбар (а.-п.) хош иістелген /Зулфуң чінідə басты ұзұн мушкбарлар/ мушкил (а.) қиын, мүшкіл /Таң елідін хал мəгəр болғай менің бұ мушкилім?/ мушкилат (а.) Қиындықтар /Асаны мушкил ерур аның мушкилаттын/ мушрик (а.) мүшрік, аллаға серік қосушы /Əһлі ´ишқ алында мушрикдур, кі имон арзулар/ муштақ (а.) көксеуші, аңсаушы /Қашың михрабының тақина муштақ/ муштəри (а.) сатып алушы /Хуснінə хур-у мəлəк, жан бірлə болмыш муштəри/ мушфиқ (а.) мейірбан, нəзік /Қаны бір мушфиқикім, йад берсə/ Н нагəһ (п.) кенет /Сəба зулфуңдə нагəһ берді салиқ/ назəнин (п.) ерке, назды, нəзік /Гəр гəдəй-е назəнинлəр шаһидин лутф истəсə/ назик (п.) жұқа, жеңіл, жұмсақ, нəзік /Зеһні назиклар му´əмма истилахын түзгəлі/ налə (п.) нала /Көктін өткəн налə-у фəрйад-у афғоним мəнің/ намеһрібан (п.) мейірімсіз /Зəррə меһр узмас ошул намеһрібанымдын көңүл/ намусулман (п.-а.) мұсылман емес /Қаны жаду көзүңдек намусулман/ натəмам (п.-а.) аяқсыз /Бəдр-е мунир ´арəзің алында натəмам/ натəуан (п.) шамасы жоқ, əлсіз /Мен зə´иф-е натəуандын сəбр қылмақлык һəмин/ науəк (п.) оқ, жебе /Кірпікің науəклəрін һəр нечə аттың өткəрə/ нəғмə (а.) əуен, əн /Нəргис-е сераб сəрхуш, нəғмə-е булбул лəтиф/ нəдим (а.) жақын дос /Ким падшаһ-е Рум-у Хитойға нəдим ерур/ нəзарə (а.) көрермендер, назар салушылар /Ол көзгү, сун´и Хақны өз-өзің нəзарə қыл/

нə´им (а.) рахат, шаттық, байлық /Уəсл-е умид-е жəннəт-е наз-у нə´им ерур/ нəйсан (п.) қамыс тəрізді /Бəһар-у əбр-е нəйсан хажəт ермəс/ нəққаш (а.) шебер /Йығды хижлəтдін ілік нəққашы Чын тəсуирдін/ нəмəк (п.) тұз /Шірін лəбі, кі жан йарасыға нəмəк салур/ нəргис (п.) наргис (гүл) /Фитнə-е дəур-е қамəр һəм нəргис-е шəһласы-дур/ нəсим (а.) таң самалы /Бад-е сəба, кі келтурур жанға сачың нəсиміні/ нəсрин (п.) нəсрин (нəркес гүлдің ұсақ түрі) /Нəсрин йақасын парə қылыб қалдыйу гул зар/ нəу´ (а.) түр /Һизаран нəу´и илхан уəқті болды Һизаран нəу´и илхан уəқті болды/ нəубəһар (п.) жаңа көктем /Кел, ей, сəнəм, кі болды йəнə нəубəһар-у ´ид/ нийаз (п.) мұқтаждық, қажеттік /Бəндəдін алыда һəмин фəқр-у нийаз-у мəскəнəт/ ниқаб (а.) маска, бетперде /Ниқаб алурда йүзүңдін Атаини келтүр/ нигар (п.) сурет, бейне, сүйікті /Назук іліклəріңгə нигар ихтийаж емəс/ нигаһбан (п.) қарауыл /Тəңрі болсұн қайдакім, болсаң, нигаһбаның бегім/ нисбəт (а.) қатынас, туыстық байланыс /Ким, еккі дунйада əңə нисбəті дəур-у пəнаһ һəм/ ниһан (п.) құпия, жасырын /Хəйалы наз-ук-у рамз-е ниһан-дур/ нубууəт (а.) пайғамбарлық /Нубууəт бабының қуфл-у кəліді/ нуқл (а.) азық /Ағзы дамидур шам-у сəхəр нуқл-у шəрабым/ «нун» (а.) араб əрпі /Тəрəххум əйлəгіл, ей, қашлары «нун»/ нурун ´əла нур (а.) нұр үстіне нұр /Сəру-е қадың үстідə йүзүң нурун ´əла нур/ нуш (п.) шырын, бал, шаттық /Жур´ае нуш əйлəмəс, хашаки Адəмдур бұ кун/ П пакизə (п.) таза /Тəжəлли йүзі пакизə нəзəрға/ пəйман (п.) келісім, келісім шарт, серт /Аһд-у пəйман əйлəдің əууəл ´инайəтлəр келіб/ парса (п.) діндар, тақуа /Тəңрі рахм еткəй əңə, гəр парса рахм əйлəмəс/ парə (п.) бөлшек, бөлу /Нəсрин йақасын парə қылыб қалдыйу гул зар/ пасбан (п.) күзетші, қарауыл /Ешікіңнің кəмина пасбаны/

пəйкан (п.) жебе, найза /Уəли пəйканы жанда олтурубтур/ пəйкəр (п.) дене, тұлға, сурет, бейне /Бұ елдə бар-дур еккі маһ пəйкəр/ пəйуəстə (п.) жалғанған, байланған /Пəйуəстə «сад» сурəсін ей, хəқгузарлар/ пəнд (п.) насихат /Көңлүм күйəріндін сеңə мен пəнд берурмін/ пəрі (п.) пері /Хуснүңа ошик фəлəк, хəйран пəрі, қул Адəми/ пəст (п.) төмен, аласы /Сəру-е баланд қамəтің алында пəстпəст/ пəрирух (п.) көрікті, сұлу /Атаиниы пəрирухлар ғəминə/ пəришан (п.) ашылған, төгілген /Зулфуң ерді сəрбəсəр хал-н пəришанымға дал/ пəруаз (п.) ұшу, қалықтау /Нечə ей, жан тотысы пəруаз етəрсен һəр тəрəф/ пəруанə (п.) көбелек /Йоқ йəнə мендек, йанар бір ичкуйəр пəруанəсі/ пəруəриш (п.) баптау, асырау /Пəруəриш тапты сəнің ´ишқың білə об-у гелім пинһан (п.) жасырын /Көзлəрімнің мəрдумидек нечə пинһан болғасын/ пир (п.) пір, ақсақал /Нечə йығлай хəсрəтіңдə пир-е Кəн´аны бікін/ пираһəн (п.) көйлек, жейде /Гулистанда чықар пираһəніңні Гулистанда чықар пираһəніңні/ пойəндə (п.) мəңгілік /Жəмалың та əбəд пойəндə болсұн/ пур (п.) тола, толық /Хак-е йүзінің үстідə чəшм-е пур абы бар/ пурфитнə (п.) бүлікке толы /Йоқ сəніңтек шеуəсі пурфитнə, наз-е назəнин/ пурхəндə (п.) күлкілі /Тəбəссум қыл, жəһан пурхəндə болсұн/ Р ражим (а.) қуылған, қарғысқа ұшыраған /Хублəрні азғурур, шəйтан-е ражим ерур/ раз (п.) сыр, құпия /Бұ мəнің йугрук йашым разымны елгə қылды фаш/ райган (п.) тегін /Кіші Йусуфны алмасму мəта´-е райган бірлə?/ рақиб (а.) бақталас, бəсекелес /Гəрчі рақиб-е муддə´-и һəрдəм хəуарижлық қылур/ рамз (а.) ишара, ым, құпия /Хəйалы наз-ук-у рамз-е ниһан-дур/ раст (п.) тура, расында /Сəр-у байлұқларга йоқтур и´тимадым, расте/

раузə (а.) бақша, бақ /Кəрбəладур раузə-е бағ-е жинан сізсіз мəңə/ рахм (а.) мейірім /Иштийақың бəхрідə ғəрқаб болдұм, рахм қыл/ раһ (п.) жол, із /Атаи көзлəріга йар хак-е раһың ерур/ раһнəма (п.) жолбасшы, жол нұсқаушы /Аб-е хəйуанға жуз əндін раһнəмайы қалмады/ рəғбəт (а.) талап, ынта, сұраныс /Рəғбəти болғайму ол сəру-е рəуаным көңлігə/ рə´на (а.) сүйкімді, шырайлы, жылы жүзді /Дилрəбалықта сізіңдек шух-е рə´на көрмəдүк/ рəсəн (а.) жіп, бау, арқан /Бағланды көңүл Йусуфі зулфің рəсəнідə/ рəсм (а.) сурет, бейне /Түшмəсүн ислом ічіндə рəсм и зуннару салиб/ рəуа (п.) лайық, тура /Не рəуа балғай бұ кім, михраб ічіндə олтуруб/ рəуан (п.) 1. жан, рух; 2. түсінікті, айқын; 3. қозғалып жатқан, ағып жатқан /Гəр барур болсаң, мені өлтүр, дағи болғыл рəуан/ рəфтар (п.) мінез-құлық, жүрістұрыс /Тубидə əгəр болса бұ қамəт білə рəфтар/ рəһбан (п.) жолбасшы, жол нұсқаушы /Не ´əжəб гəр болсалар фəсбан-у рəһбан бəндəсі/ рəшк (п.) қызғану /Қəһраба қылдым йүзүмні рəшк еліндін көргəлі/ ри´айəт (а.) күзету, бақылау /Нечə ей, дилбəр, жəфа бабын ри´айəт қылғасын/ ризуан (а.) пейіш, жұмақ, пейіштегі періште /Йүзүңдін раузə-е ризуан болубтур/ рийа (а.) рия, екіжүзділік /Бар ей, заһид, сен-у зуһд-у рийаны/ риуайəт (а.) риуаят, дерек /Уа´изнікі, ´Иса дəмідін қылды риуайəт/ рубəру (п.) бетпе-бет /Рубəру олтурмадым ол көзлəрі жаду білə/ румуз (а.) ишаралар, құпиялар /Қара зулф-уң сəуадыдын румуз-е куфр етіб заһир/ С са´адəт (а.) бақыт /Дедікім, ай алыда туғмыш са´адəт кəукəбі/ сағəр (п.) пиала, тостаған /Ғам күніндə йар-у һəмдəм, жам-у сағəрдін лəтиф/ сад (п.) жүз /Уəлекин емді сад чəндан болубтур/

садиқ (а.) шыншыл, дұрыс /Дилбəр оқтур, ´ашиқ-е садиққа дилбəрдін мурад/ сани (а.) екінші /Еккі көзікім, сехр илəдур Самир-е сани/ сақи (а.) жомарт, сақи /Мен жами жəмалы сақи бірлə/ сахиб (а.) қожа, ие /Ей, сахиб-е фəн, ´ишуə білə наз фəнідə/ сахир (а.) сиқыршы /Көзлəрің не турфə сахирлəрдуруркім, тез бақыб/ сəба (а.) таң самалы /Бад-е сəба, кі келтурур жанға сачың нəсиміні/ сəбах (а.) таңертең /Ей, мунəууəр ´арəзіңдін шам´е хауəр һəр сəбах/ сəбзə (а.) көкөніс /Йаңағың нары йанында не турфə сəбзəдүркім, жан/ сəдəф (а.) асыл тас, маржан /Һəр нечəкім істəді мискин сəдəф ағзы құрұб/ сəйд (а.) аулау /Ани сəйд етмəді һеч көзі қыймач/ сəййад (а.) аңшы /Ей, көзі жəйран, қара кірпүклəрі сəййадлар/ сəййара (а.) планета, жұлдыз /Бəла əфлакының сəййарəсі-дур/ сəйр (а.) серуендеу, қыдыру /Зиһ-е сəйр-у сулук, ей, рухул əруах/ сəлатин (а.) сұлтандар /Сəлатинға уисалың дəст бермəс/ сəласил (а.) тізбектер, əулеттер /Ей, сəба, қылсаң ошал мушкул сəласилдін гузəр/ сəлах (а.) қару-жарақ /Заһид-у зəрқ-у рийа-у зуһд-у тəқуа-у сəлах/ сəлим (а.) дұрыс, жақсы /Һəр кімкі зеһхн-е назик-у таб´и сəлим ерур/ сəнəм (а.) пұт /Мəнфə´əт-дур мəңа сəнəм дəрді/ сəнубəр (а.) қарағай, шырша /Қамəтің нəхл-е дағы сəру-е сəнубəрдін лəтиф/ сəр (п.) бас /Ошул башкім, аның дəрд-е сəрі йоқ/ сəргəрдан (п.) қаңғыма, кезбе /Нечə сəргəрдан тұтарсын, мен пəришанхалны/ сəргəштə (п.) қаңғыма, əуре-сарсаң /Гуйдек болды Атаи һəр тəрəф сəргəштə хал/ сəрхуш (п.) масайған, жайдары /Болуб сəрхуш, гул əфшан уəқті болды/ сəуаш (т.) соғыс, ұрыс /Таландур, ари, еккі черікнің сəуашыда/ сəумə´ə (а.) ғибадатхана /Көргəлі усрук көзүңні сəумə´ə заһидлары/ сəфхə (а.) парақ, бет /Сəфхə-йе əууəлдə чықты, сура-йе «Уəшшəмс» у «Нун»/

сəхəр (а.) таңсəрі /Йоқтур əурадым мəнің шам-у сəхəр жуз аһ-аһ/ сəхəргаһ (а.-п.) таңсəрі уақыт /Ай йүзүң шəуқында тунлар то сəхəргаһ олтуруб/ сепеһр (п.) аспан, жазмыш, тағдыр /Пəрдəдін чық, бір дəм ей, хублəр сепеһріндə қуйаш/ сераб (п.) сағым, бұлақ /Нəргис-е сераб сəрхуш, нəғмə-е булбул лəтиф/ сетəм (п.) зұлымдық, дұшпандық /Уəфа йа жуду йа зулм-у сетəмкім/ сетəмгəр (п.) қанаушы, залым /Сен һəм əңə лайық не сетəмгəр етілібсін/ сийаһ (п.) қара түс /Ай үзрə ташбтурур сийаһы/ сирр (а.) сыр, құпия /Атаи хаслық дə´уə қылурсын йахшылар сиррын/ сифр (а.) ноль /Бəхс етəр ерді мунəжжим сифр ағзың нуқтəсын/ сони´ (а.) жасаушы /Ошал сани´ки, сун´идін тəжəлли жəмал əйлəр/ субх (а.) шапақ, таңсəрі /Ей, Атаи, қайда барды субх-у шам əурадлар/ суд (п.) пайда /Уəли не суд чун йоқ бəхт-е бидар/ сужуд (а.) сəжделер /Қылыб сужуд, дегəй йа сəнəмні, йа сəмəді/ сулук (а.) сопылық жол /Гəр сен өзүңні танысаң «мəн ´əрəфəһ» сулукідə/ сун´ (а.) жасау, жарату, жақсылық жасау /Ошал сани´ки, сун´идін тəжəлли жəмал əйлəр/ сунбул (п.) сүмбіл гүлі /Сачың сунбул, йүзүң сəру-е сəнубəр/ суст (п.) əлсіз, байқұс, енжар /Ей, жəфа бабында мəхкəм, суст пəйманым мəнің/ суфарыш (п.) тапсыру, тапсырма /Қыл суфарыш, бари рахм əйлəб хəйалыңға мені/ Т табəндə (п.) жарқырауық /Йүзүң хуршидтек табəндə болсұн/ тағйир (а.) өзгерту /Та əбəд табқусы йоқ тағйир əзəлғы и´тиқад/ тали´ (а.) шығу /Ушбу не тали´дур, айым, бізгə етсəң таң атар?/ тə´алаллаһ! (а.) Алла Тағала /Тə´алəллаһ! Зиһи, хуш сун´-е Халиқ/ тəбəссум (а.) күлу, жымию /Тəбəссум қыл, жəһан пурхəндə болсұн/ тəбиб (а.) емші /Бұ хəстə халыны ´əрз ет, тəбиб хəзрəтідə/ тəдбир (а.) байқау /Ей, Атаи, уəслінің тəдбиридə жай уйнағыл/

тиғ (п.) өткір /Дунйада тиғ-е жəфадын өзгə қат´а көрмəдүк/ тийнəт (а.) дүние, болмыс /Ей, Атаи, сен мухəммəр тийнəт-у ғəмдінмүсін?/ то (əбəд) (а.) (мəңгілікке) дейін /Ей, шаһсеуəрым, то əбəд шаһлар гəда болсұн сəңə/ тулу´ (а.) шығу /Һəр субх-едəм, кі мəш´əл-е мəшриқ қылур тулу´/ туман (т.) түмен, мың /Йүзі хусн ічрə Йусуфча туман мың/ турканə (п.) түркіше /Ушал турканə көзлəр қуллуғында/ тухфə (а.) тарту, сыйлық /´Əзиз тухфə ерур меһманға лайық/ У уажиб (а.) міндет, уəжіп /Чу йоқтур уажиб-е мутлақдін өзгə/ уақиф (а.) хабардар, мəліметті /Чунки уақиф-дур мəнің йахшыйаманымдын көңүл/ уа´из (а.) үгіттеуші, насихатшы /Дузəх сифəтін, кі қылды уа´из/ уаллаһ (а.) Алланың атымен /Кім, керəкмəс сенсізін «уаллаһ» мəңə жан миннəті/ ´узар (а.) жүз, əлпет, бет /Білмəс нетəй ол маһ ´узарым кечəлəрдə/ уəлекин (а.) бірақ, алайда /Уəлекин емді сад чəндан болубтур/ уəли (п.) алайда, бірақ /Йүз йлғы шəйх, уəлині шəрабхура қылур/ уəсл (а.) қауышу, табысу /Атаи худ қылур уəслің тəмəнна/ уəсф (а.) баяндау, сипаттау /Уəсф етəр ерді сəба гулнің басе назик йукін/ уəфа (а.) берілгендік, тұрақтылық /Уəфа қылсаң бегім, хуснүңға лайық/ уəхдəт (а.) бірлік, тұтастық /Чу білдің ағзыдын уəхдəт румузін/ ужуд (а.) болмыс, пайда болу /Ба ужуд-е ´арəзің бəрг-е сумəндін кім десүн?/ уида´ (а.) қоштасу /Хəққа, қылур едім бұ тоққұз хəймəдін уида´/ уилайəт (а.) аймақ, аудан /Кел уилайəт заһир əйлəб, қыл йəнə мə´мурсін/ уирд (а.) зікір, дұға /Зулф-у рухуң ду´əсі мəңə уирд-е жан еді/ уисал (а.) сүйіктімен кездесу /Əгəр болса уисалыңдын умиде/ ´уқбə (а.) ақирет, о дүние /´Уқбəдə дағы ушбу сөзүмдін гузарым йоқ/ уммидуар (п.) үмітті, үміткер /Уə´дə-е уəслің білə қылсаң мені уммидуар/ ´умр (а.) өмір /Сайа-е сəру-е қадыңдын ´умр-е жауиданы бар/

´уннаб (а.) жүзім сатушы /Лəбіңні шəрбəті ´уннаб дерлəр/ ´ушшақ (а.) ғашықтар /Əгəр´ушшақ қадрін білсəңізлəр/ Ф фақиһ (а.) фиһтанушы ғалым /´Ишқ рəмзідін əгəр бір қылча фəхм етсə фақиһ/ фатихə (а.) қасиетті құранның алғашқы сүресі /Йүзі жəмалы мусхəфидур, анлы фатихə/ фəқр (а.) кедей, кедейшілік /Менда жуз фəқр-у нийаз-у мəскəнəт йоқтур ´əмəл/ фəлəк (а.) көк, аспан əлемі /Гəр Атаины фəлəк өлтүрсə, тупрақ əйлəсə/ фəна (а.) жоқ болу /Йоқ қайғу бірлə əһлі ´Əдəмдек фəна сəрі/ фəрағ (а.) босану, тынышталу /Рахмсыз көңлүңгə төкəй хал-е зарымдын фəрағ/ фəрйад (а.) айқай-шу, айқайлау /Көктін өткəн налə-у фəрйад-у афғоним мəнің/ фəрман (а.) жарлық, пəрмен /Хукм аныңдур, һəрне қылса бəндə фəрманында-дур/ фəрраш (а.) шабарман, хат тасушы /Гəр қабул етсə мені қуллуққа фəррашың бегім/ фəрхундə (а.) бақытты, қуанышты /Та қайсы бəхт-у тале´и фəрхундə йарысын/ фəттан (а.) аса сүйкімді, қызықтырғыш /Мен емəсмін йалғұзұн уалə көзүң фəттанына/ фəтх (а.) ашу, жеңу, жеңіс /Ки йамғур йағса фəтх-е баб дерлəр/ фиған (а.) жылау, еңіреп жылау, зар еңіреу /Бəски, тынмасмын фиған-у налə-йе шəбгирдін/ филмəсəл (а.) мысалы, мақалда /Филмəсəл гəр өлтүрүрсіз, меһрібан сізсіз мəңə/ филхал (а.) сол сəтте, сол мезетте /Ушбу сөзні, ай худ филхал көктін қармады/ фирақ (а.) айрылу, бөлек тұру /Ей, сачың куфру, йүзүң иман, фирақыңда мені/ фитнə (а.) бүлік, бүлікшілік /Көзүңтек фитнə йоқ дəур-е қамəрдə/ фитр (а.) 1. ораза айты; 2. пітір /Қыл зəкат-е фитр ағзыңдын Атаиға рəуан/ фузул (а.) 1. беймаза, мазасыз; 2. білімділік, даналықтар /Йазғурурсын кім, Атаи, сен фузул қулсын, уəли/ фулфул (п.) бұрыш /Меңмудур, йа нуқтə-е ´əнбəрм-у йа фулфулмудур/ фурқат (а.) қашықтық, алыстық /Чунки дилбəр фурқатында əйлəдің бəғрімні су/

Х хайф (а.) өкініш /Хайфкім, болдұң уəфасызлық білə мəшһурсін/ хак (п.) топырақ /Хак-е раһыңда өтəрдə суртгəлі сарығ йүзін/ хакəндаз (п.) қалақ /Кірпікім жаруб етəй, йүзумні хакəндаз һəм/ хаким (а.) əкім, төреші /Йүзүң үзрə көзлəрің сəййарасы көргəч хаким/ хаксар (п.) 1. сыпайы, əдепті, көнгіш; 2. жексұрын /Ешіктə білдіңізмү деб, менің ол хаксарымны/ халиқ (а.) жаратушы /Тə´алəллаһ! Зиһи, хуш сун´-е Халиқ/ ханəқах (п.) ханака /Қойғыл Атаи, мəдрəсə-у ханəқахны/ ханəндə (п.) оқушы, айтушы /Гəр ақур мəжлисдə ханəндə Атаи ше´ріні/ хануман (п.) отбасы /Һəрдəм айтурсын айырды хануманымдын/ көңүл/ хар (п.) тікен /Йүзүң ´ишқинда жан берді Атаи хар-е ғəм бірлə/ хасил (а.) өнім /Тіріклік хасил-е ей, йар дəрді/ хатир (а.) сана, ой /Хатир-е жəм´и хəлаиқны пəришан əйлəді/ хəбиб (а.) сүйікті /Йа сені Йусуф десунлəр, йа, Мəсиха, йа, Хəбиб/ хəдд (а.) 1. шек, мөлшер; 2. шариғат жазасы /Не, хуснуңа бар хəдді-у, не лутфуңа ғайəт/ хəзан (п.) күз /Болма бəһар-е хуснүңа ғарра, кі бұ хəзани ´умр/ хəйат (а.) өмір /Бағ-е хəйатта не гуле қайғусы, не гийаһ һəм/ хəйуан (а.) айуан. мал /´Əқлі йоқ хəйуандурур, йа фəхм-у хиссі йоқ жəмад/ хəқарəт (а.) тіл тигізу, балағаттау /Не ғəм əгəр хəқарəт илə парса, парса бақар/ хəлал (а.) адал /Қази-е ´ишқ алыда ол мухтасиб қани хəлал/ хəраб (а.) қираған, опат болған /Зулм-е һежран бірлə көңлүм шəһріні қылдың хəраб/ хəрам (а.) арам /Хəрим-е Кə´бəдə итгə хəрамдур кірмəк/ хəрир (а.) жібек /Қойар хəрир-у, килур шал-у бурийа һəуасын/ хəсм (а.) жау, дұшпан /Беуəфа хублəрні сеуді, болды хəсм-е жан мəңə/ хəсрəт (а.) қасірет /Пир болдұм хəсрəтіңдə қайғудын инсафа кел/

хəстə (п.) ауру /Мен хəстəні бір алқыш үчүн сұрғаныңыздын/ хəстəдил (п.) жүрек ауру /Ей, мəсихім, мен заифи хəстəдилні бір нəфəс/ хəстəхал (п.-а.) ауру хал /Дилбəр фирақыда бұ көңүл хəстəхал ерур/ хəттат (а.) хатшы, көшірмеші /Мушк-етəрдін сəфхə-еи жан үзрə хəттат-е əзəл/ хауəр (п.) шығыс /Кезиб хуршид-е хауəр уйдін-уйгə/ хижалəт (а.) ұялу /Йаңы ай қашлары хижалəтідін/ хижлəт (а.) ұялу /Қылды зулфуң хижлəтідін дағ-е сунбул əлуида´/ хикайəт (а.) хикая /Бір субхидəм, хикайəт ошул гулузара қыл/ хил´əтін (а.) шапан /Мəлахəт хил´əтін хублəр əгəрчі киділəр, көрдүк/ хилуəт (а.) жалғыз, оңаша, қылует /Аксідін жан хилуəтін һəр дəм мунəууəр əйлəдім/ хирəд (п.) ақыл /Емді кішідə ´əқл-у хирəд қалғусы йоқтур/ хираман (п.) əсем, маңғаз /Ахир, ей, сəру-е хираманым, өтəрдə лутф етіб/ хиргаһ (п.) күрке, шатыр /Гуйа бағ-е Ерам-дур сəхн-е хиргаһың сəнің/ хуб (п.) жақсы /´Ақибəт хублəр йолында ойнағұңдұр башны/ худ (п.) өзі /Ушбу сөзні, ай худ филхал көктін қармады/ хужум (а.) шабуыл /Фирақ лəшкəрі нагəһ қылды жанға хужум/ хусн (а.) сұлулық, көрік /Хуснүңа ошик фəлəк, хəйран пəрі, қул Адəми/ хуррам (а.) қуанышты, көңілді /Білмəй, көңүлні гул-е хуррамға бағлады/ хур (а.) хор қыздары /Йа мəлəк, йа хур, йа рух-е мужəссəмдінмүсін?/ хуршид (п.) күн /Хуршид-е хауəридə йүзүңдек жəмал йоқ/ хушйар (п.) көңілді /´Айб емəс, гəр болсаңыз хушйарсыз/ Ч чағыр (т.) арақ-шарап /Мəжлисдə чағырдын ел усурса/ чак (п.) жарық, сызат /Жан пираһəн-е дилбəр үчүн чак керəк-тур/ чəмəн (п.) жайлау /Нəхл-е қадыңны көрсə чəмəн ічрə сəрутек/

чəндан (п.) бірнеше /Уəлекин емді сад чəндан болубтур/ чəң (п.) 46 см. пернесі бар музыкалық аспап /Зуһра чəң құбсар, қылур шəмс-у қамəр зəуқ-у чəрах/ чəуган (п.) басы имек таяқ /Сəба чəуган-е зулфіндін өтəрдə/ чəшм (п.) көз, бұлақ /Аб-е чəшмимға рақибың рəхм қылғандын бері/ чеһрə (п.) бет, жүз, əлпет /Чеһрəсін қылды Атаи рəшк еліндə кəһрəба/ чун (п.) себебі /Сəру чун хушрақ көрунур болса ақар су білə/ Һ һəжр (а.) бөлек тұру, айырылу /Һəжріңдə бегім «аһ!» дегумдур, дағы өлгүм/ һəйһат (а.) өкінішті-ақ, қап əттеген-ай! /Атаи сен кім-у тəухид-е Хақ, хаддыңны біл һəйһат/ һəмдəм (п.) сырлас, дос /Һəмраз-е дəрд-у һəмдəм-е рəнж-у мəлал ерур/ һəмишə (п.) қашанда /Мухиблəр ´ишқ ханындын һəмишə/ һəмнəфəс (п.-а.) сұхбаттас /Жан һəмнəфəсі, мəхрəм-е əсрарны көрдүм/ һəмнишин (п.) сұхбаттас, жолдас /Тапмадуқ ғайр-е сурахи, һəмнишин-е бенифақ/ һəмраз (п.) сырлас /Һəмраз-е дəрд-у һəмдəм-е рəнж-у мəлал ерур/ һəнуз (п.) əлі /Ей, көңүл, гəр чықса жаның шəуқыда аздур һəнуз/ һəрдəм (п.) қашанда /Ел йүзіндə бақма деб һəрдəм йүзумгə сөйлəгіл/ һəрчəнд (п.) қаншалықты /Муйəссəр болмаса һəрчəнд бізгə/ һəуəс (а.) əуесқойлық /Йоқ уисалың дəулəтідін өзгə көңлүмдə һəуəс/ һежран (а.) айырылу /Йоқму һежран шашдарида бізгə уəсліңдін кушад/ һезар (п.) мың /Һезарта қан йашы, йүз ерда ашкарə қылур/ һидайəт (а.) тура жол /´Ишқ ішідур кішігə əзəлдін һидайəті/ һилал (а.) жаңа туған ай /Һилалы еккі болды ´əрзудін/ һиммəт (а.) ынта, жігер /Кел, дəм-е мəйханəдə көргіл гəдалар һиммəтін/

һоһ (п.) мейлі /Сен білүрсен һоһ лутф ет, һоһ қыл кибр-у димағ/ һуəйда (п.) айқын, жарқын /Ошал кункім һуəйда болды əруах/ Ш шад (п.) қуанышты, шатшадыман /Ғəмдін өртəнді көңүл, əйлəмəссəн шад оны/ шафи´ (а.) шапағатты /Болғай ерді Йусуфум һəжрің ´əзабында шафи´/ шаһаншаһ (п.) шаһтардың шаһы /Сені шаһаншаһ-е бидад оқурлар/ шаһбəйтін (п.-а.) өлең жолы /Сəфхə-е гул үзрə қылды лутф шаһбəйтін сəуад/ шаһид (а.) шейіт /Шаһид білə бір болса Атаиға не тə´нə/ шаһсеуəр (п.-т.) сүйікті /Ол шаһсеуəр бір нəзəр етмəй гузар қылур/ шəбгир (п.) таңғы мезгіл /Бəски, тынмасмын фиған-у налə-йе шəбгирдін/ шəбихун (п.) түнгі шабуыл /Һежран черікі баски, урур жанға шəбихун/ шəбнəм (п.) шық, мөлдір тамшы /Гули нəсрин үзə шəбнəм тапылмас/ шəйда (п.) құлай сүю /Ей, бəси шəйда көңүллəр қиблəсі қашың, бегім/ шəйтан (а.) шайтан /Жəмалың нурыны Адəм хусніндə көрүб Шəйтан/ шəк (а.) күдік, күмəн, шəк /Шəксіз бұ кун өлəрмін аның фурқатындакім/ шəкл (а.) түр, форма /Тə´алаллаһ! Зиһ-е шəкл-у шəмайил/ шəм´ (а.) шам /Ей, мунəууəр ´арəзіңдін шəм´е хауəр һəр сəбах/ шəмс (а.) күн /Ей, бегім, ушбу йүз, дегүл, шəмс білə қамəрму-дур?/ шəмшад (а.) самшит (мəңгі жасайтын қатты ағаш) /Сені бір қамəт-е шəмшад оқурлар/ шəраб (а.) сусын /Дилбəра лə´лің шəраб-е аб-е кəусəрдін лəтиф/ шəрабхур (а.-п.) шарапқор /Йүз йлғы шəйх, уəлині шəрабхура қылур/ шəрмисəр (а.) ұятты /Чунки мен сенсіз тірілгəндін өлүбмін шəрмисəр/ шəрх (а.) түсіндіру, талдау /Дəрдімні əгəр хəзрəтідə шəрх қылурмын/ шəст (п.) қармақ /Һəр тир-е ғамки, чəрхі фəлəк шəстідін чықар/

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ƏДЕБИЕТТЕР 1. Арабско-русский словарь (Сост. проф. Х.К.Баранов). Москва, 1957. 2. Атойи. Девон (нашрга тайёрловчи С.Сайфуллох). Тошкент, 2008. 3. Байниязов А., Байниязова Ж. Түрікше-қазақша сөздік. Алматы, 2007. 4. Жеменей И. Парсыша-қазақша сөздік. Алматы, 2003. 5. Құран-кəрім қазақша мағынасы. Аударған шейх Халифа Алтай. Алматы, 2000. 6. Наджип Э. Регионы и этапы формирования тюркских письменных языков и литератур. Туркестан: Туран, 2007. 7. Наджип Э. Культура и тюркоязычная литература мамлюкского Египта ХІҮ века. Туркестан: Туран, 2004. 8. Персидско-русский словарь (Под редакцией Ю.А.Рубинчика). Тегеран, 2004. 9. Самойлович А. Тюркское языкознание. Филология. Руника. Москва, 2005. 10. Ecmann J. harezm, Kıpçak ve Çağatay türkçesі üzerіne araştırmalar. Ankara, 2003. -438 s. 11. Zajaczkowskі A. Najstarsa wersja turecka Husrav u Sіrіn Qutba. Warszawa, 1958.

РЕЗЮМЕ Институт литературы и искусства имени М.О.Ауэзова Министерства образования и науки РК продолжает работу по подготовке и изданию очередных томов двадцатитомного свода «Əдеби жəдігерлер» («Литературные памятники»), издаваемого в рамках Государственной программы «Мəдени мұра» («Культурное наследие»). Основная цель данной серии – издание литературных памятников, вышедших до 1917 года отдельными книгами; издание всех текстов древней и средневековой литературы, хранящихся в рукописях; издание текстов литературных памятников средневековья в первоначальном виде, в том, в каком они дошли до нас. Семнадцатый том серии «Əдеби жəдігерлер» включает в себя сборник стихотворений «Диуан» видного тюркского суфийского поэта ХІV века Атайи. Один из видных представителей средневековой тюркской литературы Атайи оставил за собой бесценное литературное наследие. Родился он на земле своих предков – в Южном Казахстане, вырос на чужбине, писал свои произведения на тюркском языке с кыпчакскими элементами. Несмотря на это его творческое наследие до сих пор специально не исследовано в казахском литературоведении. Сочинения же Атайи впервые нашел и ввел в научный оборот, написал первую научную статью о его поэтическом наследии знаменитый ученый-тюрколог, академик А.Н. Самойлович. Найденный им единственный вариант сборника Атайи хранится в отделе восточных рукописей института востоковедения в Санкт-Петербурге за №22 В-2456. Творчеством Атайи начали интересоваться еще в средних веках. Великий тюркский поэт, мыслитель Алишер Навои в своем произведении «Мажалисун-нафаис» («Заседания лучших») приводит сведения из жизни Атайи, отмечая, что он был сыном Исмаил ата. В свою очередь великий персидский поэт Абдрахман Джами в своем произведении «Насаимул-мухаббат мин шамаил-футууат» пишет о том, что Исмаил ата является сыном Ибрахима, брата Ходжи Ахмета Иасауи, выдающегося суфийского поэта, главы тюркской ветви суфийзма. Один из продолжателей учения Иасауи Исмаил ата родился в местечке Турбат нынешней Южно-Казахстанской области, где появился в свет и его сын Атайи. Хотя он родился на территории Казахстана, провел значительную часть жизни в городах Балх и Герат, в крупнейших центрах образования, науки и искусства того времени. Сочинения Атайи давно стали объектом исследования в тюркоязычных странах. В этом отношении большую научную значимость имеют высказывания известных ученых-тюркологов А.Бомбачи, Ф.Кюпрюлзаде, Фитрата, Э.Рустамова, Н.Маллаева и др. Узбекский же ученый С.Сайфулла защитил кандидатскую диссертацию о творчестве Атайи, затем на основе этого труда в 1995 году в Ташкенте издал монографию, а в 2008 году там же выпустил отдельный книгой сочинения Атайи. Атайи писал свои газали в форме аруза. В Санкт-Петербурском списке

произведений поэта имеются 260 газалов. В своих газалах он раскрывает таинственный мир суфийского учения, восхваляет любовь, призывает к честности, доброте. Рукопись же этого сборника, включенного в семнадцатый том серии «Əдеби жəдігерлер», подготовлена на основе издания, осуществленного А.Зайончковским в 1958 г. В процессе подготовки книги в целях полного сохранения литературного духа и стилевых особенностей золотоордынской эпохи впервые осуществлен наиболее близкий к оригиналу научный перевод. По этой причине в томе без изменения даны некоторые стилевые свойства и предложения произведения. Настоящий том к изданию подготовил, впервые осуществил полный перевод и написал комментарии известный молодой ученый-тюрколог, кандидат филологических наук Торали Кыдыр. Том снабжен научными приложениями, которые включают в себя сведения о публикуемом тексте, историколитературоведческий и текстологический анализ, словарь терминов и понятий религиозного характера, а также список использованной литературы, факсимиле текста поэмы, резюме на русском и английском языках. Объем – 480 стр.

SUMMARY M.O.Auezov Іnstіtute of Lіterature and Art, Mіnіstry of Educatіon and Scіence RK contіnues preparіng and publіshіng of the volumes of the twenty volume collectіon "Adebі zhadіgerler" ("Lіterary Monuments"), publіshed іn the frame of the State program "Madenі Mura" ("Cultural Herіtage"). The maіn goal of thіs serіes іsto publіsh lіterary monumentswhіch were publіshed before 1917 as separate books; publіcatіon ofall texts of ancіent and medіeval lіterature whіch are stored іn the manuscrіpts; publіcatіon of the texts of lіterary monuments of the Mіddle Ages іn theіr orіgіnal form, іn whіch they have reached nowadays. The seventeenth volume of the serіes "Adebі zhadіgerler" іncludes a collectіon of poems "Dіuan" by Atay the promіnent Turkіc poet of the XІVth century. One of the promіnent representatіves of the medіeval Turkіc lіterature Atay left a valuable lіterary herіtage. He was born іn the land of hіs ancestors - іn Southern Kazakhstan, grew up іn foreіgn land, wrotehіs works іn Turkіc language wіth Kypchak elements. Despіte thіs fact there wasn’t done a specіfi c study of hіs creatіve legacy іn Kazakh lіterary studіes. Famous scіentіst іn Turkіc studіes, academіcA.N.Samoylovіchwas the fi rst who found Atay’swrіtіngsand іntroduced іnto scіentіfi c use, and wrote the fi rst scіentіfi c artіcle on hіs poetіc herіtage. The only versіon of Atay’scollectіon іs kept іn the department ofOrіental manuscrіpts іn Saіnt Petersburg Іnstіtute of Orіental Studіes, # 22 V-2456. Atay’s creatіvіty was іnterestіng evenіn Mіddle Ages. The great Turkіc poet, phіlosopherAlіsherNavoііn hіs work "Mazhalіsun-nafaіs" ("Meetіngs of the best") descrіbes Atay’slіfe, notіng that he was the son of Іsmaіl ata. Іn turn, the great Persіan poet AbrahmanJamі іn hіs work "Nasaіmul-muhabbat mіn shamaіlfutuyat" wrіtes that Іshmaіlata іs the son of Іbrahіm, the brother of Khoja Ahmed Yassauyі. Іsmaіl Ata who was one of the followers of Yassauyіstudіes was born іn the town of Turbatіn South Kazakhstan regіon, and hіs son Atay also was born there . Although he was born іn Kazakhstan, has spent much tіme іn the towns Balkh and Herat, whіch were the largest centers of educatіon, scіence and art of that perіod. Atay’s wrіtіngs have become the object of study іn Turkіc-speakіng countrіes. Іn thіs regard, the statements of the well-known scіentіsts іn Turkіc studіes such as A.Bombachі, F.Kyupryulzade, Fіtrat, E. Rustamov, N.Mallaev and others have a great scіentіfi c іmportance. Uzbek scіentіst S.Sayfulla defended hіs Candіdate thesіs on theAtay’s creatіve wrіtіngs, and later on the basіs of thіs work іn 1995 іn Tashkent he publіshed a monograph, and іn 2008 publіshed a book of Atay’sessays. Atay wrote gazals іn the form of aruz. St. Petersburg lіst of poet’s works іncludes 260 gazals. The well-known young scіentіst of Turkіc studіes, Candіdate of Phіlology, Toraly Kydyr has prepared thіs volume for publіcatіon based on thіs versіon, and was the fi rst who has done the full translatіon and wrote comments. The volume іs supplіed wіth scіentіfi c annexes, whіch іnclude іnformatіon on the publіshed text, hіstorіcallіterary and textual analysіs, glossary of relіgіous terms and concepts, lіst of references, facsіmіle of the text of the poem, summary іn Englіsh and Russіan languages. Volume – 480 p

МАЗМҰНЫ Редакциялық Бас алқадан .................................................................................................... 5 Атайи. Диуан. Мəтін ...........................................................................................................7 Атайи. Диуан. Факсимиле ...............................................................................................267 Fылыми қосымшалар ........................................................................................................421 Пайдаланылған əдебиеттер ..............................................................................................475 Резюме ................................................................................................................................476 Summary .............................................................................................................................478 Баспаға Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігінің № 0000082 мемлекеттік лицензиясы 2005 жылы 11 қаңтарда берілген ИБ № 11 Басуға 15.10.12 ж. қол қойылды. Пішімі 60х901/16. Офсеттік басылыс. Офсеттік қағаз. Əріп түрі “Tіmes New Roman”. Шартты баспа табағы 30,0. Есептік баспа табағы 17,81. Таралымы 2000 дана мемлекеттік тапсырыс + 300 дана баспа есебі бойынша. “Таймас” баспа үйі” ЖШС. Алматы қаласы, Абай даңғылы, 153-үй, 27-офис. Тел.: 250-09-95, 250-09-96, 250-09-97, 250-09-98; факс: 266-21-14. Ғылыми басылым ƏДЕБИ ЖƏДІГЕРЛЕР Атайи ДИУАН ҒАЗАЛДАР Редакторы Р.Б.Асанбай Техникалық редакторы Г.Ə.Сəбитова Көркемдеуші редакторы С.Бахретдинов Компьютерде беттеген Ə. Молдахметова

Əдеби жəдігерлер. Жиырма томдық. 17-т.: Атайи. Диуан. Ғазалдар. /Құраст.: Т. Қыдыр. – Алматы: «Таймас» баспа үйі, 2012. – 480 бет. – (Əдеби жəдігерлер) ІSBN 978–601–264–096–0 Ə22 Əдеби жəдігерлер сериясының 17-томын ХІV ғасырда өмір сүрген көрнекті түркі ақыны, сопылық поэзияның ірі өкілі Атайидің «Диуан» атты ғазалдар жинағы құрап отыр. Ақын ғазалдары сопылықтың сырлы əлемін ашып, барша əлемнің Жаратушысын мадақтайды, адал достық пен таза махаббатты жырлайды. УДК 821.512.161 ББК 84 (Түр) 7-5 ІSBN 978–601–264–096–0 (17-т.) ІSBN 9965–806–41–1 УДК 821.512.161 ББК 84 (Түр) 7-5 Ə22