Өмір жыры

Авторы: Шабаз Иманалиев

Шабаз ИМАНАЛИЕВ

(өлеңдер)

«Информ-А» Алматы-2012

Өмір – өлең. Ақындардың сырлы сөзбен өрген өлең-жырларынан өмірдің түрлі жағдайларындағы ақын жүректің терең иірімдері, қуаныш пен күрсініс, махаббат пен жабығу, сенім мен түңіліс секілді алуан түрлі сырлы-мұңды сезім тамшылары оқырманның жүрегіне жол тауып жатады. Өлең – өмір өрнектері, онда тіршілік тәжірибелерінің сабақтары мен тұжырымдары ақынның нәзік тілімен, сезімтал көңіл күйімен өрнектеледі. Өлең сөздің құдіреті сонда, ол басқаша түйіндеуге, қара сөзбен айтып жеткізуге болмайтын жайларды ерекше етенелікпен оқушысының жанына жақын қылады.

Поэзия – дүниедегі диалогтық қатынастың ерекше түрі, уақыт пен кеңістікті көктей өтіп, ақын мен оқырманның арасын ғасырлар бойы жалғастырып жататын алтын арқау. Поэзия патшалығында терең тұңғиығына тартып, оқырманды өзінің тағдырымен толғантатын өзекті ой да, кез келген көріністі көз алдына қапысыз елестетіп, анық сезінтетін сурет те, өмір сырларын, табиғат құбылыстары мен қоғам заңдылықтарын өзіндік орам-ойнақылықпен жинақтайтын өміршең философия да болмақ. «Өлеңге әркімнің-ақ бар таласы» (Абай). Қазақ жаны өлеңге қашанда жақын болған, оның ұлттық табиғатындағы қиыстырып сөйлеу мен оралымды ойлаудың, аз сөзге көп мағына сыйғызу мен кей жайларды ашық айтудан гөрі астар-тұспалға құрып, тыңдаушысының ақыл-парасатына бағдар жасап отырудың ыңғайынан да өлең сөзге деген ыстық ықыластың осындай өшпес іздерін көреміз. Қазіргі кезде де іздеп жүріп оқитындар аса көп болмағанмен, қазақ баласының өлең десе, елеңдеп тұрмайтыны кемде-кем. Өлеңдетіп сөйлегенді ерекше қадірлеушілік, ақындар бәсекесі десе ішер асын жерге қоятын айтысқұмарлық қасиет қазақтың қанында қашанда ойнай бермек. Ал жастайынан өлең сөзге ғашық болып, оның тылсымына табыну, жан сезімін сұлу сөзге орап, өлеңмен сырласып отыру адамның өміріне өшпес із қалдыратыны жасырын емес. Ақындық жолға біржола бет бұрып, осы өнерді тағдырымен сабақтастырмаса да, өмір бойы өлеңмен сырласып, поэзияға адалдығын жоғары ұстап өткен жандар қазақта аз болмаған. Шабаз Иманалиев ағамыздың жас кезінен бері жазған өлеңдерін жинақтап шығып, қайтара оқып отырғанда, біздің көз алдымызға ұзақ сапардан оралған жолаушының көрген-білгендері мен сезген-түйгендерін еске түсіріп, өзімен-өзі сырласып отырған шабытты қалпын көргендей боламыз.

Шабаз Иманалиев 1940 жылы 12 ақпанда Атырау облысының Қызылқоға ауданындағы Қаракөл ауылында дүниеге келген. Жастайынан зерек, әсіресе сөз өнеріне ерекше ынталы жас орта мектепті бітірген соң, 1958 жылы Гурьев педагогикалық институтының (қазіргі Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті) филология факультетіне түсіп, оны 1963 жылы орыс, қазақ тілдері және әдебиеті мамандығы бойынша бітіріп шығады. Жоғары білімді жас педагог еңбек жолын Қаракөл орта мектебінің оқу ісі меңгерушісі болып бастаған. 1963-65 жылдары Кеңес армиясы қатарында болып, Отан алдындағы әскери борышын абыроймен өтеп қайтады. Әскери қызметтен оралған соң, 1965-68 жылдары Қарабау орта мектебінің директоры қызметін атқарады. Аудан басшыларының назарын бірден аударған білімді де сауатты, өз ісіне жетік мектеп басшысы көп ұзамай-ақ партиялық қызметке тартылып, 1968-1971 жылдары Қызылқоға аудандық партия комитетінде нұсқаушы болып еңбек етті.

Осы жылдардан Шәкеңнің алдағы өмірінде үлкен із қалдырған мемлекеттік қызметтегі ұйымдастырушылық, басшылық қызметі басталып, партия, кеңес қызметкері болып қалыптасады. Болашағынан көп үміт күттірген талапты маман 1971 жылы Алматы жоғары партия мектебіне жіберіліп, 1973 жылы осы оқу орнын бітіріп шықты. Бұл кез бұрын Гурьев (қазіргі Атырау) облысының құрамында болған өлкеміздің өз алдына жеке шаңырақ көтеріп, жаңадан Маңғышлақ облысы құрылған жыл еді. Жоғары партия мектебін бітірген Ш.Иманалиев жаңа құрылған облысқа қызметке шақырылып, кейінгі ғұмырында осы өлкенің төл тумасындай болып, өмірінің ақырына дейін оның дамуы мен гүлденуіне қалтқысыз қызмет етіп өтті. 1973 жылдың наурыз айынан бастап, 1978 жылға дейін Маңғышлақ облыстық партия комитетінде нұсқаушы қызметін атқарды. 1978-80 жылдары Форт-Шевченко қалалық партия комитетінің екінші хатшысы, 1980 жылдың наурыз айынан бастап 1985 жылдың қараша айына дейін халық депутаттары Форт-Шевченко қалалық кеңесі атқару комитетінің төрағасы болды. Түбектің қарашаңырағы Форт-Шевченко қаласында қызмет атқарған жылдары Шәкеңнің өмір жолындағы білімі мен білігін өз қызметінде жарқырата көрсете білген, өзінің азаматтық парызын терең ұғынып, тұлғалық парасаттылығын танытқан ең бір жемісті кезең болды дей аламыз. Қала халқының Шабаз ағаны көре қалған аға буыны әлі күнге дейін оның іскерлігін, әр іске асқан жауапкершілікпен қарап, өкімет пен партия тапсырмаларын қалтқысыз атқаруымен қатар, ол кезде көп мән беріле бермейтін, тіпті кеңестік жүйе әдейі көзден қалтарыс қалдыруға бейім халқымыздың рухани құндылықтары мен тарихи мұраларына үлкен қамқорлықпен зер салып, батыл шешім шығаратын асқан дегдарлығын тебірене айтады. Бұл туралы және басқа да Шәкеңнің көшелі қасиеттері жөнінде замандастарының естеліктерінде де әсерлі баяндалған. 1985 жылдың қарашасынан 1988 жылдың қыркүйек айына дейін Маңғышлақ облысының баспа, полиграфия және кітап саудасы басқармасының бастығы, 1988 жылдың қыркүйек айынан 1990 жылдың қазан айына дейін Каспий аймақтық құрылыс басқармасы парткомиссиясының төрағасы, Маңғыстау облыстық партия комитетінің партиялық бақылау комиссиясы төрағасы қызметінде болды. 1991 жылдың қазан айы мен 1999 жылдың наурыз айы аралығында Маңғыстау облыстық еңбек және әлеуметтік қорғау бас басқармасының бастығы қызметін атқарды. 1999-2007 жылдар аралығында Республикалық «Отан» саяси партиясы Маңғыстау облыстық филиалының атқарушы директоры, филиал төрағасының бірінші орынбасары болып қызмет атқарып, облысымыздағы осы партия қызметін жолға қоюшылардың алдыңғы сапында болды. 2007 жылдың маусым айынан бастап өмірінің соңына дейін өлкеміздегі маңдайалды мемлекеттік жоғары оқу орны – академик Ш.Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университеті ректорының кеңесшісі қызметін атқарды. Шабаз Иманалиев «Нұр Отан» халықтық-демократиялық партиясының жанындағы «Абырой» қоғамдық-консультативтік кеңесінің, партияның облыстық саяси кеңесінің және облыстық сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес комитетінің мүшесі болатын. Ш.Иманалиевтің халыққа сіңірген еңбегі, еліміздің қоғамдық-әлеуметтік дамуына қосқан үлесі үкімет пен билік партиясы тарапынан лайықты бағаланып, көптеген наградаларға ие болды. «В.И. Лениннің туғанына – 100 жыл» (1970), «Еңбектегі ерлігі үшін» (1971), «Украинаны фашист басқыншылығынан азат етудің 60 жылдығы» (2004), «Қазақстан Конституциясына – 10 жыл» (2005), «Ерен еңбегі үшін» медальдарымен, «Отан» партиясының «Белсенді қызметі үшін» (2006), Маңғыстау облысы әкімдігінің «Маңғыстау облысына – 35 жыл» (2008) төсбелгілерімен, ҚР-ның тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаевтың, Маңғыстау облысының әкімі Қ.Е. Көшербаевтың бірнеше рет алғыс хаттарымен марапатталды. Түпқараған ауданының «Құрметті азаматы».

Шабаз Иманалиев табиғатынан әдебиеттің адамы болатын. Оның ақынжанды болмысы адамға, жалпы жаратылыс дүниесіне деген мейірімнен, өмірге іңкәрліктен, өлеңге ерекше ықыласынан айқын көрініп тұратын. Жастайынан ел ішіндегі есті сөздерді, өлең-жырларды көкірегіне құйып өскен жастың сөз өнеріне деген ерекше құрметі оның болашақ мамандығы ретінде филологияны таңдауына алып келді. Студенттік жылдарында қазақтың болашақ бір топ талантты ақындарының арасында болып, өмірде де, өнерде де қатар қанат қақты. Ұстаздықтан басталып, кейін мемлекеттік қызметке ұласқан өмір жолында ақындық өнерді ұштай түсіп, біржолата өлең өлкесіне өз өрнегін қалдыруды мақсат етпесе де, одан еш уақыт қол үзген жоқ. О, өлең – жанашырым, жұбанышым, Көңілдің саған берем қуанышын. Мұңымды саған шағам жан білмейтін, Өзіңмен жүзем өмір – жыр ағысын, – деп өзі жырлағандай, Шәкең қай кезде қандай қызмет атқарса да, өлең әлемінен ажырамай, жан сырын, өмірден сезген, түйгенін көркем сөзбен кестелеуден бір сәт те ажыраған жоқ. Өлеңдері арагідік мерзімді басылымдарда жарияланып та тұрды, бірқатар өлеңдері түрлі жинақтарға, Маңғыстау ақындарының антологиясына енген. Шабаз ағаның өлеңдерін, шартты түрде болса да, «Жастық шақ жырлары» және «Толысқан тұлға толғаулары» деп екіге топтастырып қарауға болады. Оның өлеңдерінің дені жастық шақта, студенттік кезеңде жазылғандығын көреміз. Қойын кітапшаға ұқыпты көшірілген өлеңдерінің соңына жазылған күнін де белгілеп отыруды ұмытпаған. Балғын жырлардың тақырыптары ана, Отан, туған жер, табиғат, жастық шақ сезімдері секілді қасиетті де шынайы ұғымдарға арналып, оларды балауса ақындық жүрекпен, кіршіксіз көңілмен тебірене толғайды. Ал есейген кездегі егде жырлары, негізінен, адамдық келбет, елдік мүдде, кісілік парасат пен азаматтық парыз жайын пайымдауға құрылған. Олардағы азаматтық үн дәуір тынысымен, елінің арман-аңсарымен өзектесіп отырады, дәуірінің тынысын тербейді, замандастарының көшелі қасиеттерін үлгі етеді. Поэзияның «махаббатпен басталып, парасатпен аяқталатын» (Пушкин) қасиеті осылайша ақын жырларынан да айқын көрініс тауып отырады. Ақынның анаға арналған өлеңдері сәби көңілдің алғаусыз махаббатын көрсетеді: Бесігімді әнмен жайлап тербеткен, Әнмен бөлеп, әнмен алған жөргектен. Жаным ана, саған ғана сыйлаймын, Жүрегімде ұялаған жыр-көктем...

Жанарың неге мұнша әлсіреген, Сүртші бір, немене өзі тамшы деген?! Жарқ етіп кәрілікті шықсын айдап, Жанымның барлық отын алшы менен!

Көктеген өз бағыңда бір шыбықпын, Мен қашан сен күлгенде күрсініппін?! Күлуді Күн де сенен үйренген ғой, О, ана, әз анасы тіршіліктің! Туған жер, оның көлі мен теңізі, тауы мен тасы – ақынның сүйіп жырлаған тақырыптарының бірі. Автор жастық шақтың жайлы мекені болған, адам өмірінің алтын бесігі – атажұрт, атакүлдігін қашанда ерекше махаббатпен, өзіндік көркемдікпен кестелейді. «Ақ Жайық», «Қаракөл», «Қаттыкөлім», «Ауылым», «Туған жер», «Теңіз жырлары», «Менің елім», «Сыр», «Алатау» секілді өлеңдерінде туған жер табиғатын лирикалық кейіпкердің ішкі сезімімен орап, перзенттік парызын сезіне, шабыттана суреттейді: Адамзат тыныштығы ескерерің, Жаныммен бар жақсыңды қош көремін. Кәдімгі Атыраудан тайыз болса, Өзіңдік сезімімді кешпе менің!

...Көзге ыстық, көңілге күй Қаракөлім, Ерке өскен, еркін өскен балаң едім. «Далаңа жыршы болсам, шіркін-ай!» деп, Тағы бір үлкен арман ала келдім.

Табиғат туралы өлеңдерінде жыл мезгілдерінің, тау мен даланың, теңіз бен мен өзеннің көріністерін суретшіге тән сәтті өрнектермен аша білген. Мысалы, «Күзгі кеште» деген өлеңінде күздің суретін сөзбен салады. Көк жүзін самарқау шарлаған бүркіт пен жердегі ініне асыққан суырдың қимылдарын суреттей отырып, табиғаттың күңгірт те көңілсіз күйін бүркіп тұрған күз жауынының көрінісімен сәтті сабақтастырады: Самарқау жай айналды бүркіт қырды, Ініне соңғы суыр үркіп кірді. Қоштасқан жаз күнінің көз жасындай Ұсақтап күз жауынын бүркіп тұрды.

Осы бір ғана шумақтың өзінде динамикалық өрнектегі қанық бояулы сурет те, дала баласының ұғымына етене таныс сәтті образ да, жыл мезгілінің алмасуы мен адам өмірінің өткіншілігін аңдатар поэтикалық ой да бар. Ал «Қыс келді» өлеңінде Абай дәстүрімен қыс бейнесін кейіптей отырып, оған тікелей тіл қатады, сөйте тұра, оның қаһарының белгісін де жеңіл әзілмен ойнақы өрнектейді: ..«Төрге шық, қош келдіңіз, қонақ сыйлы, Құрметпен қарсы аламыз сізді әр қилы». деп едім, Риза болып кетті білем, Бетімнен тыз еткізіп аяз сүйді.

Ақын табиғат суретін жалаң алмай, адам өмірімен сабақтастықта қарастырады. Лирикалық кейіпкердің ішкі сезімі, табиғат-ана мен адам, адам еңбегінің жемістері егіз өріліп отырады. Мысалы, «Тау» өлеңінде таудың асқақтығын бейнелеумен қатар, сол таудың асқарына жол салған адамның ұлылығына да меңзейді: Сонау ұшар шалғайынан, Тау қарайды мұнартып. Мынау төмен баурайынан, Мен қараймын құмартып. Бұлтқа жүзін жасырып ап, Асқақтай ма-ау сол батыр?! Иығына асылып ап, Адам салған жол жатыр.

Ақын – табиғаттың сырға толы ғаламат та ғажап суреттерін құр қызықтаушы, жай бақылаушы ғана емес, одан жақұтты жыр құрап, жүректерге жеткізуге жол іздеген жыр маржанын теруші де. Ақынның табиғатқа етене жақын стихиясын мына шумақтан айқын аңғарамыз: ...Теңіз-сезім бұрқырап, Желкенін жүрек жұлқылап, Шыбын жаным шырқырап, Таба алмай дәйек – бір тұрақ. Қансорпа болып мен тұрмын, От пенен судан жыр құрап.

Бұл жолдарда ақынның жан әлемін жайлаған табиғи өнер психологиясы, шығармашылық стихиясы жатыр. Шынайы өнер туындысын дүниеге әкелер сәттегі ақынның басынан кешіретін жасампаздық ізденіс өрісі, шығармашылық шабытты шырғалаңы тек өнер адамына ғана түсінікті. Ақынның құмнан алтын шайғандай, мұхит түбінен маржан тергендей кестелі сөзден көркем ой түзетін аласұрған психологиялық портретінің штрихтері арқылы табиғат аясында көрген-сезгендерін пайымдата отырып, «от пенен судан жыр құраған» жан толғанысын шынайы береді.

Ақын өлеңдерінде еңбек адамдарының бейнесі де келісті ашылып отырады. Кеңестік әдебиетте басымдықпен жырланған тақырыптардың бірі ретінде еңбек адамдарының образын сомдауда ақын өзі жақсы білетін кәсіп иелерінің жанкешті еңбегі мен елге сіңірген қызметін жастарға үлгі ете жырлайды. «Жылқышы дос», «Жылқышы әні», «Дала иесі туралы жыр», «Балықшылар», «Кел, кептір» өлеңдерінде қыр жайлаған жылқышы мен шопанның, теңіз кезген балықшының көркем бейнелері олардың ел ырысын еселеген еңбектері, нақты іс-әрекеттері, нанымды өсу жолдары арқылы бейнеленеді. Шабаз аға «Құрманғазы», «Дала сыры», «Өлең-от», «Байрон» секілді өлеңдерінде ел тарихының қилы қатпарларына да ой жүгіртіп, тарихи тұлғалар мен өнер адамдарының тағдырынан тағлым түйеді. Өмір туралы ойлары «Күндер», «Адамдар», «Мен жолда келемін» сияқты өлеңдерінде көркем кестеленіп, жақсылық пен жамандықтың, махаббат пен зұлымдықтың, қуаныш пен қасіреттің алма-кезек түсіп жататын тіршілік тынысын өмірге іңкәр жүрекпен, ақындық тілмен замандастарының зердесіне ұсынады.

Өмірдің кейбір келеңсіз жақтарын күлкімен қабылдап, одан сыншыл да сыршыл ой түю – ақын стихиясының бір қыры. Әзілсіз адам адам ба – Қолы жүрер жағаңда. Әзілді адам әманда Керек-ау әрбір қоғамға, – деп білетін Шәкеңнің өмірінде әдемі әзілдің, ойлы күлкінің орны ерекше болғанын білеміз. Адалдықты аярлық аяқтан шалып, шынайылығынан жалғандығы басым түсіп жататын мынау тірлікте тура қарағанның көзін қарықтыратындай шындықты кейде жеңіл күлкінің жетегімен алып жүру, әзіл-қалжыңның ыңғайымен-ақ өмір-тірліктегі кемкетіктерді жер қылып, есерлікке ес кіргізу – тек юморлық сезімі жоғары, кісілігі көшелі, ар-ожданы таза адамдардың ғана еншісі.

Мен адам болдым миымды жеп, Сен надан болдың қиынды жеп. Дүниеде тұтас аз да, қиынды көп. Мен шындықты сүйдім «маржан ғой» деп, Сен сұмдықты сүйдің «арзан ғой» деп... Өмірде көп ойланып, нақылмен сөйлейтін, көп нәрсені көңілде парықтап, одан тұжырымды түйін шығарып отыратын ағаның өлеңдерінде де қарымды ойдың қорытпасындай мақал-мәтел, қанатты сөз-афоризм мәнзелдес тіркестер жиі ұшырасады. Мұндай ордалы ойлар кейде көркемдік-философиялық түйін: Тауды сүйген адамның ары биік, Көлді сүйген адамның жаны тұнық; бірде өмір тәжірибесінен өрнектелген азаматтық ұстаным мен жауапкершілік жүгін арқалаған тұлғалық кредо: Мен өзімді сезінем өмір бойы Тұрғандай ар-намыстың күзетінде;

Жақсыларын бүрген ел Бола алмайды іргелі ел. Өмірсүйгіштік пен имандылық – Шәкең өлеңдерінің орталық лейтмотиві, алтын қазығы. Ақын нені жазса да, өмірдің мәнін меңзетіп, адамгершілік қасиетті жоғары қояды. Адалдықтың ақ туын биік ұстап, азаматтық атқа кір шалдырмауды ұсынады. Бұлардың бәрі жалаң дидактикамен емес, көркем сөзбен кестеленген келісті ойдың арнасынан ұғынылады. Азаматтық позиция поэзияның концептуальдық өзегіндегі асқақ дегдарлықпен астасып жатады. Ақынның «Бақыт» атты өлеңін тұтас оқып көрелік: Бақытқа жол біреу-ақ па, көп пе әлде, Түсіндірші, бақытыңның өзі не? Бақыт деген бар нәрсе ме, жоқ па әлде, Көрдіңдер мен тура қарап көзіне?..

Келе ме өзі, іздейсің бе түн қатып, Сол бақытың тұрақты ма, кезбе ме? Жете ме осы бір кісіге бір бақыт, Бақытыңнан ауыса ма өзгеге? Бақыт іздеп жолға шығып көрдің бе, Иесінен бақыт бар ма адасқан? Сен оларды қайтарысып бердің бе, Жақсылығыңды айта ма жұрт жанасқан? Бұта-бытқыл әуре қылып күнімен, Бір кез сайрап жол шығады-ау жатыққа. Өмір деген бар қуаныш, мұңымен, Осы біздер көп айтатын бақыт па?!

Төрт-ақ шумақтан тұратын осы өлеңнің айтар ойы қаншалықты терең болса, өрімі соншалықты қарапайым да ойнақы. Бастан-аяқ сұраққа құрылған өлең бақыт туралы ұғымның мәнін түрлі жағдаяттық-концепциялық тұрғыдан тәпсірлейді. Ілкіде туралыққа бағытталатын үдетпелі сұрақтар бара-бара риторикалық мәнге ойысып, «Өмір сүрудің өзі – бақыт» деген философиялық тұжырымға алып келеді. Оқырманын ойлантып барып шешімге жетелер ойлы өлең! Ақынның «Ғасырым менің» толғауы – екі ғасырдың тоғысында тұрып, замананың күйін толғаған көкірегі дария қария көңілдің терең толғанысы, ел тарихының сабақтарын алға тартып, ұрпағының ертеңіне алаңдаған ғазиз жүректің ақ тілек, алғаусыз арманы: ...Орталарыңда тұрмыз ғой, Ей, екі ғасырдың тоғысы! Бітетін емес әділеттік пен Зұлымдықтың әлі соғысы. Аттайтын жаңа ғасырда Қоқыстарды тұңғиыққа алып кетсейші, Замананың асау ағысы. Ағызып кеткей пенделердегі Кіреукелерді, қайғыны. Қатер келер деп күтпейтіндей қай күні, Адам баласы сезінер болса, Мейрам екенін Жарық дүниенің мынау бар күні! Өмірі мәнді кісінің шығармашылығы да мазмұнды болмақ. Бұл күндері өзі ортамызда болмаса да, Шабаз ағаның өз өмірінен сөзбен өрген көркем өрнектері ұлқыздары мен ұрпақтарының жадында жаңғырып, Ата өнегесін еске салып, Адамдық асыл бейнесін қашанда үлгі етіп отырары сөзсіз. Өйткені, шынайы сезім – сыршыл өлеңнің үлесі. Гуманист азаматтың өлеңдері де – өмірімен өзектес, жақсылыққа үндейтін өміршең өнерпаздық жарасым!

Әділет ҚАБЫЛОВ, филология ғылымдарының кандидаты, доцент

Бесігімді әнмен жайлап тербеткен, Әнмен бөлеп, әнмен алған жөргектен. Жаным ана, саған ғана сыйлаймын, Жүрегімде ұялаған жыр-көктем. Жан анашым – алдымдағы бәйтерек, Самайыңды қырау шалды ертерек. Оған себеп, бір жағынан, мен шығар, Түсінбегем бала күнім жетелеп. «Құлыншағым, тәй-тәй, жаным» деген ең, Тәй басқанда қолтығымнан демеген. Анажаным, жел боп тимес бетіме, Әлі өзіңнен бір шапалақ жемегем. Неге керек құр еркелік есірген?! Менің өзім тентектікті кешірмен. Анажаным, ақ сүтіңді ақтамай, Адам болып жер басамын несін мен?!

Ұзақ түнге бір көрмеген жалығып, Мені уатқан кірпік ілмей сарылып. Құшағы – ұя, жаны – сая, сөзі – күй, Анашыммен ойнамашы, кәрілік! Қой, кәрілік! Өрнегің бе бурыл шаш, Жүз жыл өтсін, анажаным қартаймас. Ең аяулым, өмірімнің өзегі – Анам менің жүзі әжімді, жаны жас! 1959 жыл

Ұлымын кең даланың ескен желдей, Еңбегім – өмір сәні құлаш сермей. Өскенмін жылқы ішінде, ат үстінде, Жанымды жалын жастық оты тербей. Ен далам жер сұлуы көлбеп жатқан, Көңілім арғымақтай өрге шапқан. Ішінде көп жылқының ән саламын, Беткейін әйдік алқап түгел жапқан. Қиқулап сәйгүліктер қайырғаным, Баққаным колхоз малы – өзім малым. Көтеріп өлеңменен жайлауымды Салатын осы менің байырғы әнім. Білемін әр кездегі жылқы сырын, Көргенмін жарқын жазды, қыс қысымын. Тарту боп Отанына арналады, Әні де еңбегіндей жылқышының. 1959 жыл

Бітіріп достық мектебін, Әр жаққа тарап кеткенің. Кешіргін, артық сөз айтсам, Балалықпен еткенім. Сүйікті сол бір кездерім, Ол кезде неғып сезбедім? Есімде бірге ән сала, Гүл теріп, тоғай кезгенім. Қатырып қанат жайғасын, Білмеймін, көбің қайдасың? Білемін бірақ олардың Дейтінін: «Отан жайнасын!». Пәрмендеп көкте Айға ұшқан, Болмасын артық қай құстан. Досымның, сірә, бірісің Төсімен өбіп, бұлт құшқан. Шахтада бірің жүрмісің, Көрсетіп ерлік үлгісін? Сеніммен сілтей білерсің Айбынды шахтер бұрғысын. Құлаққа жайлы сылқыған, Самалмен келді сылқым ән. Менің бір досым боларсың Әнменен қайтқан жылқыдан.

Сарғая бермей көп ойлар, Сала жүр асқақ әніңді. Сайрандамас деп ойлар, Самалмен сырлас жанымды. Ғашықпын өмір дегенге, Қашықтамас ол менен. Ұмтылар балғын денем де, Жолаушыдай шөлдеген.

Білемін, жайсыз тіл қаттың, Сонда да маған қымбатсың. Жансыз бейнем – суретім Ескерткіш болсын, қымбаттым. Байи түссін альбомың, Деп бергем жоқ бірақ та. Өзіңмен бірге ал демін, Жүрсең де алыс, жырақта. 1959 жыл НЕГЕ КҮҢГІРТ ТАРТАСЫҢ, АЛБЫРТ ЖҮРЕГІМ?! (сыр) Уа, дариға! Нәзік ерке ой-арманым, Бұл жаста мен не жаздым, кімді алдадым? Себепсіз күннен-күнге жүдеткендей, Уа, тағдыр, бар ма менде өш алмағың?! Уа, арман! Сені аялар қаракөз бе? Не зат бар жан саясы одан өзге? Сен неге күңгірт тарттың, жан дүнием, Он тоғыз – балғын жастық, қызық кезде?!

Ауыр ой жас адамды ауру қылған, Серпілші әрменірек, ал, тұр жолдан. Бақытым, бір қарашы, сыр ұғайын, Көзіңнен жалын атып, жайнап тұрған. Бақытым, ал қарашы, тез қарашы, Сәулешім, қиналдым ғой, қинамашы. Тұңғиық ой түбіне жібермеші, Сен болшы жас жаныма арашашы. Сәулешім, «Сені сүйдім» деші маған, Сөйлесін жас жігерім жасымаған. Жанарым, жеткізші оған сүйгенімді, Түсіндір, анық болсын осы маған!

Ол кезде екеуміз де жас бала едік, Дегенмен жүректерді қосқан едік. Сол бірге болуменен қол ұстасып, Асуын болашақтың асқан едік. Ерніме тәтті шырын жағып едің, От алған лебізіңнен жалын едім. «Белгісі махаббаттың болсыншы» деп, Кеудеме қырдың гүлін тағып едің. Сол гүлден жан сырыңды сезіп едім, Өзіңнен басқа жаннан безіп едім. Көзіңе қарай бердім, сен де сөйттің, Білмедік айырылыстың кезігерін. Ерніңнен үзбей сүйдім, сөйттің сен де, Еркелеп ақ қайыңға жел ескенде. Жоқсың сен құшағымда, қазір жоқсың, Жүрек-жыр қозғалады-ау елеспен де! 1959 жыл

О, дана! Күй атасы – Құрманғазы! Күйшінің саған соқпас бар ма лажы?! Буалдыр сонау көне заманыңнан Күңіреніп келіп жетті күйдің сазы. Толқынды, аласұрған «Көбік шашқан», Көңілдің жүйрігіндей алып қашқан. Кезіңді көріп тұрмын, көз алдымда Қиналған, күңіренген «Кісен ашқан». Айбынды «Сарыарқаңыз» дабыл салған, Өр дауыс, асқақ арман топты жарған. Бір кезде аңсағаның алдан шығып, Бұл күнде көкке өрлеп, қанат жайған. Күйші ата! Ұмытқан жоқ сені халқың, Сен жүрсің бізбен бірге, әлі барсың. Шалып жүр шын жанымен, ырғағымен, Күйіңді «Балбырауын» жастар жарқын!

Түн еді салқын ғана, бірақ тыныш, Орынға отырған-ды ел тым-тырыс. Бораны, аязы бар – нөкерлері, Ауылға кіріп келді қаһарлы қыс. Жел ұйтқып, басқа-көзге сабалады, Борасын ауыл-үйді аралады. Қыз күтіп, қақпа баққан сері жігіт Ауланың ықтасынын паналады. Әуеде қар ұшқыны дөңгеледі, Төменге түсе беріп жөнделеді. Күмісті ақ желегін желпи түсіп, Сәнменен түн-келіншек түрленеді. Жақындап терезеден амандасты, Үй-іші «Қыс келді» деп қарбаңдасты. Құрдасын – ақсақалды көргеннен соң, Атам да ескі тонға кеп жармасты.

«Төрге шық, қош келдіңіз, қонақ сыйлы, Құрметпен қарсы аламыз сізді әр қилы». – деп едім, Риза болып кетті білем, Бетімнен тыз еткізіп аяз сүйді.

Ішінде жастар думанды, Отырмын оймен алысып. Шаршады, көзім суланды, Көңілмен бәске жарысып. Естіген сөзім жаңағы, Жанымды өртеп кетті ме? Кеудемді жалын жалады, Сағынып келіп, өпті де. Дегенің: «Сүйген кісім бар» – Шығарып салма сөзің бе? Боларсың бірге көп жылдар, Егде тартқан кезімде. Келмеген еді көңілге, «Өзгені менен сүйер» деп. Жабысар деп ем ерінге, «Сендікпін» деген ыстық леп. Болсаң да енді жатқа жар, Айтамын өзім кесімін. Емессің мендік... Сақталар Жүрегімде есімің.

Мәз ғып гүлді, Көктем келді, Би биледі құрақ. Сыңсып ағып, Сылдыр қағып, Әнге салды бұлақ. Баяу ән сап, Бір сені аңсап, Мұңға батты жаным. Менің гүлім – Сенің өзің, Түсінбепсің, жарым.

Жолдасым, жаным, өлеңім, Қиянат саған жасадым. Тастадым сені аз мезгіл, Астында ренжу – тасаның. Ренжідім қалқама, Өкпелі болдым өлеңге. Сүймеске кінә арта ма, Не жазық бар өлеңде?! Жүректе алау асығып, Шымырлап билеп бойымды; Тулай түсіп, басылып, Асырып арман ойымды. Білмеймін, ойым шартарап, Тыныштық бар ма көңілге?! Махаббат жүгін арқалап, Табар ма ем бақыт өмірде?! «Ұмытайын» десем де, Қаншама қатты тырысып. Жүрегіме келеді-ау, Еркімнен тыс жылысып. Махаббат деген шәрбаттан, Дәм таттым мен де, уа, тағдыр. Жаныма жайсаң зар батқан, Уандыр, қайта қуандыр! 1959 жыл

Оқудан оралғанда, дала, бүгін, Қайтадан ұстап кетті балалығым. Қосыла айтып тұрған секілдісің, Анамның маған деген «қарағымын». 1959 жыл

Көкжиек жерге үңіліп, Көңілді бүгін төңірек. Бұлтсыз аспан түріліп, Керілді дала кеңірек. Сұлудай дала назданып, Тартады жігіт жанарын. Сағымы сәнді қозғалып, Самалы тербеп көгалын. Жатырсың көркем кең дала, Куәсі талай ғасырдың. Қыратың тұр ой сала – Дулығасы батырдың. Ерлердің ісі арнаған, Емес саған ескірер. Қапаста жүріп зарлаған, Есіме түсті ескілер. Исатай мінген Ақтабан, Төріңде ойнақ салған-ды. Елі үшін тыным таппаған Өткен-ді батыр арманды. Махамбет жортқан жоныңда, Жолдасы болып қайғы-шер. Отты күрес жолында Алқызыл қанын жұтып жер. Ұры кезіп салаңды, Құлқынын қара ойлаған. Өлтіріп адал балаңды, Жендеттер ғана тойлаған.

О, өмір, сан асулы, бұраңдаған, Мен – ұлың сәттеріңнен сыр аңдаған. Жыр қуып, өлең жазып, қалам тербеп, Өткен жоқ жүргеніме жыл ондаған. Сары дала, сағымданған қайран дала, Болмайсың маған жайлы қайдан ғана?! Шаршамай жүгіретін қой соңынан, Мен емес пе кешегі жайраң бала?! Қазірде бала емеспін, ересекпін, Мойныма алдым жүгін келешектің. О, дала, мен – бір ұлың сен өсірген, Өзіңе қарыздармын, берешекпін. 1960 жыл

Аққудай қансыраған жатыр ақ қар, Әуеден жерге түскен топшы сынып. Маужырап аппақ қудай кәрі ағаштар, Тұнжырап бас изейді арыз қылып. Ысырып түлкі бөркін желкесіне, Шығыпты аңшы жігіт қори қағып. Шүйлігіп тағы дала денесіне, Шалады әдістерін сан аударып. Әзілдеп шұнақ аяз шымшып алса, Шабады құйрық шаншып жабағы, тай. Қарайды бәрін жаңа көрген жанша, Сүйеніп күрегіне тұрған атай.

Барады сансыз өсіп арман алға, Жететін қайрат бар ма, жігер бар ма?! Уа, өмір, арындаған толқының бар, Мен онда емен әсте тамшыларға. Жарқылдап өткізейін жас күнімді, Дүние, сыйла маған тасқыныңды. Алайын алдан орап армандарды, Тамшыңды қой, бер маған тасқыныңды!

Жүгіріп Ай аспанда бала қаздай, Желпиді селдір бұлт орамалын. Сәулешім, бері қарашы алағызбай, Қалай ед әсем мұңмен қарағаның? Жүзіңде уайым да бар, сенім де бар, Мүдірдің, үндемедің, дедің де: «Қал!». Япыр-ай, қалай дейін, қайтсем екен?! Жүрегім алай-түлей менің де зар. Барамын оқу іздеп түу алысқа, Жаным-ау, бұл бір сапар қуанышқа. Әңгіме – жүректе ғой, жүректе ғой, Оралам, Жер алысы – шын алыс па?!

Ақ Жайық, жағаң көркем, суың балдай, Мен саған қарай алман құмарланбай. Ақ шағыл құмды жерден келсем-дағы, Боламын дәл өзіңде туған жандай. Қарсы алдың жатырқамай, жайраң күліп, Таныдың құмарымды қайдан біліп?! Ақ Жайық, менде де бар өшпес күлкі, Көргем жоқ оттан ығып, жайдан бұғып. Ақ Жайық, аялай бер, мен де еркеңмін, Мінеки, жас талыңдай жыр көтердім. Жарқылдап шат күлкімен сенде жүріп, Күндерін қарсылайын нұрлы ертеңнің! 1960 жыл

О, шіркін, жас жүрекке сыя ма мұң, Тұрғанда нұрын шашып қияда Күн?! Кейбір сәт сені ойлап кірбің тартсам, Қаламым қиялыма құяды ағын. Жүргем жоқ құр көңілдің ермегіне, Арманның өрмелеймін күнде өріне. Өтуде ұйқы азабы, күн аптабы, Өмірдің қиындықсыз бермегі не?! Шалқимын шат күлкілі достарыммен, Мен сауық құрушы едім басқа кіммен?! Сөйтсем де, жүрегімнен әлдебіреу «Ол қайда?» деп сұрайды асқақ үнмен. Емес ем өзіңменен сыр алысқан, Тек менің көңілім ғой алып ұшқан. Сүйген жан, қалқатайым, сенің бейнең, Шақырып тек өзіне тұр алыстан.

О, шіркін, жас жүрекке сия ма мұң, Тұрғанда нұрын төгіп қияда Күн?! Сені ойлап, өзің жоқта жабықсам да, Мұңды ғып жыр жазуға ұяламын. 1960 жыл

Уақыт, сірә, алданыш етпек нені? Зырылдап өтті жылдар мектептегі. Бітірдік екеуміз де үздік оқып, Әйтеуір, он жылғы еңбек тек кетпеді. Ауылда болмаса да мүлгіген бақ, Өспедік құпия сыр, күлкіден жат. Жақсы арман, уыз тілек бірге айтысып, Жүрген дос қыздарға да бір қырындап. Ашуым бармаса да көпке менің, Осы жолы саған шындап өкпеледім. Жаныма қатты батты оқу іздеп, Менімен бірге аттанып кетпегенің. Бұл өмір шыңдаған ғой жанды мықты, Қайсарлық сусынымен қандырыпты. Кеттім мен оқу іздеп, Сен – жылқышы, Боп қалдың қарыңа іліп тал құрықты.

Отаным, жайсаң өз елім, Өзіңде тоңып, күйейін. Көкорай майсаң, өзенім, Бәрін де, бәрін сүйейін. Көркейте берер гүліңді, Жауының болып төгейін. Көтерте берші жүгіңді, «Ауырын бердің» демейін. Далаңды, қырды жайлайын, Самалың болып соғайын. Бұлбұлың болып сайрайын, Өзенің болып толайын. Қияға қамдап ұшырар Қалаулы ұлың болайын. Болашаққа ұсынар Аяулы гүлің болайын. Сеніммен қосар бәйгеге, Қазанатың болайын. Еңбекте атын әйгілер Азаматың болайын. Тез, ыңғайлы әр кезде Қолқанатың болайын. Өзің жайлы әр кезде Толғанатын болайын. Дүниедегі ең сенің Жақының болып өтейін. Жырыңды жырлап мен сенің, Ақының болып өтейін! 1960 жыл

Өмірде біздің өлең көп, Бәрі де жақсы, бәрі де. Бірақ та осы өлең-от Бәріне ыстық, бәріне. ...Қаралы түн тырс етпей, Түнеріп тұрды тас құрсау. Жас гүлге жарық көрсетпей, Аранын ашты қасқыр жау. Еркесі еді-ау елінің, Көгершіні еді көгінің. Жатыр Мұса түрмеде, Аққуы еді көлінің. Кішкентай-ақ жасынан, Жырға жаны құмар-ды. Қанатты күй мен асыл ән Кеудесін сырға суарды. Елінің сөйткен ардағын, Қамауға алды фашист. Тағы да көрер бар ма күн Жағасын Еділ хош иіс?! Еркін жұлдыз көктегі, Жымыңда оған, күл тағы. Қайта кел, өмір көктемі, Төгілсін шалқар жыр тағы. Елінің асқар таулары, Көз алдына көлбеші. Елінің байтақ орманы, Ән айтып, оны тербеші.

Еділдің ерке самалы, Желпіп бір өтер болсайшы. Қаумалап апа, аға, іні, Ертіп бір кетер болсайшы. Елімнің мөлдір аспаны, Жайнашы тағы төбемде. Қайтеді ол басқаны, Сол ғой арқау өлеңге. Тас құрсау жатыр тарлық қып, Еркелеп өскен жүрекке. Жауыздық ылғи жарлық қып, Алар ма ұстай түнекте?! Жүрегі алып Мұсаның, Тас молаға сыймады. Айқара ашып құшағын, Отаны жалын сыйлады. Жүрегі шықты өлең боп, Тас құрсау қалды быт та-шыт. Жарқылдап жүрді өлең-от, Нажағаймен жұптасып. Өлең-от жетті еліне, Ұшқын атты, сөнбеді. Қайта қонды көліне, Аққу үні сембеді. Аспанымыз ардақты, Шалқып жүрген өлең-жыр. Қайғының ізі қалмапты, Бақытты жандар кілең бір.

Өмірде біздің өлең көп, Бәрі де жақсы, бәрі де. Осынау бірақ өлең-от Бәріне ыстық, бәріне! 1960 жыл

Назданып, таң келді ғой шырайлана, Сәулешім, көрші міне, гүл айнала. Жанымды махаббатқа шым батырып, О, қалқа, шын сезіммен сүй, аймала! 1960 жыл

Жайнап ағып бұраңдаған, Сен бұлақ бол толған көрік. Сыбдырынан сыр аңдаған Мен тұрайын орман болып. Сүйген жарым өзің болшы, Жүрегімнен сый сұраған. Теңіз болсам, өзен болшы, Жарқылдап кеп құйған маған. 1960 жыл

Білмеймін күйініштің қанша барын, Сен бердің соның бәрін, аңсағаным. Сен бірақ түсінбедің, елемедің, Жүректің аңсағанын, шаршағанын. Көрмедім сенен тәтті шырай, қабақ, Күлмедің ақ жүзіңді нұр аймалап. Ұқпадың отты сырын жанарымның, Тұратын тек өзіңе құлай қарап. Бір жанмен татымайтын тырнағыңа Әуресің, қатты батып жүр жаныма. Қылымсып сол немеге жағу үшін, Қор болдың, мүләйімсіп тұрғаныңа! Жаныма ащы уыңды төге кетіп, Жүресің олай-бұлай көлең етіп. Айтшы сен мақсатыңды өмірдегі, Сен өзің нені ұстайсың, неге жетіп?

Қарайсың ғой жайдары, Қаһарлы қыстың аймағы. Құшақтап сүйші өзімді, Қанатыңды жай-дағы. Болмашы жуас, мүләйім, Күреспен өтсін жыл, айым. Жанымда дүлей, Қалайша Жайбарақат тұрайын?! 1961 жыл

Қалқатай, бұрылмадың, неғылғаның? Таныдың, әлде мені танымадың. Әлде сен ұмыттың ба сол күндерді, Есіңе түсірейін бәрін, бәрін. Әнеки, көзің салшы қара суға, Құмар ек «Кім жүзгіш?» деп таласуға. Сен кейіп, тасты алыс лақтырсаң, Мен бұрын ұмтылушы ем жарасуға. Ойнаған құмын кешіп анау шағыл, Бауырынан теруші ек қой балауса гүл. Күн батып, үйімізге тарасқанда, Желпуші ең орамалың жалауша бір. Күн өтті, күн арасын күндер бөлді, Ғажайып сыр алысқан түндер келді. Ай-ару ақ сәулесін бізге құйса, Ғашық қып майысатын гүлдер желді.

Бап-балғын жүрегімнен елжіреген, Оқысам оңашада мен бір өлең; Ерекше ырзалықпен тыңдаушы ең, Қап-қара көздеріңмен мөлдіреген. Қос жүрек қуанышпен ала шапты, Армандап қызығы көп болашақты. Біздерге бақытсыздық боп көрінген, Бір мұң да қуанышпен таласа ақты. Көп ұзақ серік қылмай қуаныш та, Біздің үй көшіп кетті түу алысқа. Сол кезде түсінбеппіз, жүрек барын, Жаным-ау, жер алысы – шын алыс па?! Оқумен талай жазды, күзді өткердім, Жүрегім махаббаттың жүзді өткелін. Алыстан аңсағаным, тау самалым, Өзіңді, тек өзіңді іздеп келдім. Қалқатай, қарамадың, неғылғаның? Таныдың, әлде мені танымадың. Екеуміз – бір қауыздан өскен гүлміз,

Алдында іздегені, не керегі, Мәз ұшты қырдың қызыл көбелегі. Ерекше қуанышпен келем жүріп, Іздеп қойға шүйгінді төбедегі. Досым ең, кішкентайдан бірге өсіп ек, Арманның шыңымен бір тілдесіп ек. Бір түйір бауырсақты бөліп жесіп, Ат қылып бір жыңғылды мінгесіп ек. Жүреді бұл өмірде жалығып кім?! Сонда да мен өзіңді сағыныппын. Оқуға кеткенімде шопан болдың, Өмірдің соқпағы көп, соны да ұқтым. Бақыты жанған өршіл еңбегіңнің, Отанға ұсыныпсың сен де гүлін. Өзіңдей орден таққан шопан жігіт, Ардақты елімізде кем бе бүгін?!

Өмірдің өзің ғой деп шын адамын, Есіме ырзалықпен мың аламын. Жай шопан, ер еңбеккер сені ойласам, Кеудемде бір керемет туады ағын. Жүреді бұл өмірде жалығып кім?! Бар алда арман шыңы, сан үміттің. Келші бір, құшақтайын тасып тұрып, Жан досым, мен өзіңді сағыппын. 1961 жыл

Бала едік, бәріміз балғын ек те, Арманы толып тұрған жан-жүректе. Бұл күнде біреулерге аға боппыз, Дос боппыз шын ниетпен сан жүрекке. Шұбырып соңымызда жылдар қалды, Қызықты өздерінше сырлар қалды. Кім білсін, алдымызда гүлдер бар ма, Кім білсін, жатыр ма екен қырлар қарлы? Кім білсін, алда біздің қиындар көп, Кім білсін, мүмкін, сауық-жиындар көп. Кім білсін, алда жайлы шуақты күн, Кім білсін, мүмкін дауыл, құйындар көп? Мейлі, өмір тарта берсін әрнемесін, Көңілдің өр теңізге сал кемесін. Кезекпен келе берсін жыл бақытпен, Қуанып қарсы ал, Қ..., әр белесін! 1961 жыл

Жайығым, жарқын өзенім, Жарқылдай күліп ағасың. Жаныммен әркез сеземін, Өзіңнен жайлы жарасым. Ойнасам шалқып төсіңде, Шаттығым қанша бір менің. Кей сәтте бірақ есіме Түседі көне күндерің. Махамбетше күн қатып, Шамырқанып ақтың ба?! Бірде еріп, бір қатып, Жүйрігін тағалаттың ба?! Жарқ етіп алмас қылыштай, Шаптың ба жауын батырдың?! Бақыттың құсы бір ұшпай, Жыладың ба екен ақырын?! Жағаңды қызыл ту алып, Ғажайып таң атқанда Толқыдың ба қуанып, Ақ Жайық, бақыт тапқанда?! Мінеки, қазір көз ілмей, Жайраңдап қана ағасың. Кәдімгі біздің өмірдей, Асығып алға барасың!

Толқын, барып келе қойшы, Ақ шашағың төгілдіріп. Еркем, алып келе қойшы, Жаныма бір көңілділік. Қайығыма жанап өтіп, Неге үнсіз келеді екен? Атын оның маяк етіп, Жүрген жанды біле ме екен? Өр теңізді қақтығыста Жуасытып бойлай бекем; Айлы түні ақ тымықта Мен туралы ойлай ма екен? Болды ма екен қыдырма тым, Әлде әуелден тек жүріп пе? «Сүйеді» деп сыбырлашы Арманымдай сол жігітке. Толқын, барып келе қойшы, Ақ шашағың төгілдіріп. Еркем, алып келе қойшы, Сөйтіп маған көңілділік.

Алыста қалды ауылым, Алыста қалды мекенім. Серік қып жастық дауылын, Алысқа шырқап кетемін. Өкпелі қыз да бір маған, Көңілсіз достар, таныс та. Кәрі қолын бұлғаған, Анашым қалды алыста. Мұңайды ма екен қазір де, Еске алып тентек қарасын?! Сау болып тұрғын әзірге, Аяулы асыл анашым. Қош айттым, сені құштым да, Ақ сүт берген анашым. Бала қыран ұшсын да, Қияға көктен қарасын.

Көктемім, жан тербейтін мол-ау шағың, Көлбейді көз ұшында жарау сағым. Елжіреп самал сүйді беттерінен Далада қызғалдақтың, балаусаның. Өткізген оңтүстікте жыл қалды ұмыт, Оралды аққу көлге тұрған күліп. Ұшырған өткен жылы балапанын, Тұнықта бал құмарын жүр қандырып. Жай күліп бала құрақ былдырына, Жартас тұр жонын тосып күн нұрына. Ойнайды, ерке толқын ұмтылады, Шопан қыз ат суарса шылбырына. Жақсының жарқылдатып тамашасын, Әз көркін әдемінің сен ашасың. Көктемім, еркіндіктің самалындай, Сен біздің шат өмірге жарасасың.

Нәзік қой жай самалың еркелеген, Сырымды майсаңа да шерте берем. Бір кезек құлақ түрем бұлбұлыңа, Айтқанда сұлу сырлы ертек өлең. Көгіңде ақша бұлтты жүзгізесің, Көңілді шалықтатып күлгізесің. Гүліңді қалқашыма тартайыншы, Қуанып, сол гүліңдей үлбіресін. Жүрекке алуан сырлы үн бересің, Жастарды асық қылып күнде кешің. Қыз, жігіт жазғы баққа келе берді, Тап сонда ұмытқандай әлденесін. Нәзік қой жай самалың еркелеген, Көктемім, мен күйіңе елте берем. Үн қосып бұлбұлыңа, Күн нұрына, Көңілдің қуанышын шертеді өлең. 1961 жыл ҚАЙЫҢ (Щипачевтен) Идіреді басын жерге Күздің селі құйылып кеп. Ұмтылды ол болмай желге, Жауын қалды ұйлығып тек.

Көз байланған қысқы кеште, Табысына бастан сеніп; Иықтайды ақ түтек те, Ұстайды да қолдан келіп. Әлі келмей, есі шығар, Жас қайыңға бұраңдаған. Ал қайыңның күткені бар, Жан-тәнімен адал соған. 1961 жыл

Өр ақын көкірегімен көк тіреген, Жалынды найзағайдан от тілеген. Ағытқан кеудесінен жауларына Қанжардай қиып түсер өткір өлең. Жаршысы бостандықтың құдіретті, Жауларын тітіреткен жыры кекті. Ұлы адам асқақ үнді, жыры лепті, Кеудемнен бір нәзік үн күбір етті. Еркесі, дауылпазы көк теңіздің, Жабылды-ау жерде жылан, көкте құзғын. Сен бірақ төтеп бердің барлығына, Кеудеңмен қайғы менен кекке жүздің. Теңіздің буырқанған айдынынан, Бездің сен алдамшы өмір байлығынан. «Елімді азат етсем, – деуші едің сен, – Азаптан, қасіреттен, қайғы-мұңнан».

Әр елдің құлақ түріп зар-мұңына, Арамның елікпедің сан дуына. Өзіңді, өміріңді қияр едің Адамның бақыт тілеп барлығына. О, Байрон, көкірегімен көк тіреген, Жалынды найзағайдан от тілеген. Жырыңнан досқа адал тілекпенен Жауыңа бітіспеген кекті көрем! 1961 жыл

Барады күн артынан күндер өтіп, Сен жүрсің ойыма кеп, бірде кетіп. Айтшы сен, осы күні аялайды, Кім сені оятады түнделетіп? Жүрсің бе, бұрынғыша баққа барып, Жүрсің бе ләззатты жаттан алып? Айтшы сен, осы күні кімге айтасың Бұлбұлдың салған әнін жаттап алып? Әлде бір жүресің бе мұңға батып, Сол бақта күздің күні таңға қатып?! Айтшы сен, ойлайсың ба, сол махаббат Берді екен кімге уайым, кімге бақыт?! Жоқ менде өкініш те, қуаныш та, Қалғандай сол сезімдер түу алыста. Айтшы сен, ойда жоқта кездестік қой, Жүректе реніш пе, жұбаныш па?! 1961 жыл ТУҒАН ЖЕРДЕ (Солдат сағынышы)

Жылдарда көп болар сан тамаша да, Түсінген адам оған таласа ма?! О, достар, жиналыппыз, жиналыппыз, Осынау дырду кешке – тамашаға. Парталас Серікқалы досым еді, Жақсы күн алдан талай тосып еді. Ал бірақ той туралы есте жоқ-ты, Ол кезде бұл ой бізге тосын еді. Бәріміз күні кеше кішкене едік, Соңына тек ойынның түскен едік. Бұл күнде дос таңдаймыз, жар таңдаймыз, Айтыңыз, қайда екен сол кішкенелік? Адамды жыл ілгері ала қашып, Кешегі бүгін болды бала ғашық. Жаныңа сыр толтырып, «Жар болам» деп, Қыз келді өміріңе араласып.

Келсе де орынына әр күнгі ісім, Жанымды түсінбейтін бар бір кісім. Мұңы бар, шаттығы бар бұл кеудемнің Сәулем, сен өзім дей бер алдыңғысын. Ал бірақ «Жасықтыққа қалар көніп», Демессің сәл мұңайған жанар көріп. Несі бар, салғаныңды көтерермін, Келдік қой дүниеге адам болып. 1962 жыл

Жасыл өлке, шаттықтың сен елісің, Ар, намысым берілген өлең үшін. Жайлап үрле, жай соқшы, теңіз желі, Естимісің бұлбұлды, гүл іздеді? Естимісің, гүл нәзік сыбдырлайды, Үндеседі жүрекпен – сырды ұрлайды. Жайлап үрле, жай соқшы, теңіз желі, Естимісің бұлбұлды, гүл іздеді? Сәбисің сен, тап мұнда ешбір дау жоқ, Жаралғаным шындық қой мен де ақын боп. Жайлап үрле, жай соқшы, теңіз желі, Естимісің бұлбұлды, гүл іздеді? Гелия, сен, қымбаттым, кешір мені, Алуан гүлдер жолыма өсіп еді. Талай гүлдер майысар, білемін мен, Бірақ бірі күледі жүрегімен.

Кел, екеуміз күлейік шын жүректен, Осынау бір өлке үшін елжіреткен. Жайлап үрле, жай соқшы, теңіз желі, Естимісің бұлбұлды, гүл іздеді? Жасыл өлке, шаттықтың сен елісің, Мейлі, өмірім берілсін өлең үшін. Көлеңкеде бұтақтар тұрған төніп, Гелия үшін гүл құшты бұлбұл келіп. 1962 жыл

Отырсақ қиялданып, Үнсіз-ақ бір тілменен. Кеудеге сияр неғып Бұл жүрек лүпілдеген?!. Жай ғана сыбырла сен: «Ұмытып кетпеші», – деп. Құшайын: «Ғұмырда сен Көз жасың төкпеші», – деп. 1962 жыл

Кір жуып, кіндік кескен Қаракөлім, Ерке өскен, еркін өскен балаң едім. Мен саған сезімімнің Атырауын, Қап тауын сағыныштың ала келдім. Мен сенің топырағыңда тәй басқанмын, Далаңда жұпар жұтып, гүл жастандым. Тарпаңды жуасытып, тайға мініп, Самалмен қырларыңнан бірге асқанмын. Сүйем мен жарқыраған күндізіңді, Айна көл, айлы аспан, жұлдызыңды. Тасытып сезімімді өлең қылып Сүйгенмін қарақат көз бір қызыңды. Татпадым жақсылықтан ненің дәмін, Жимадым тал бойыма ненің нәрін. Түсіндім, арманыма жолдар ашық, Түсіндім еркелетер елім барын.

Көзге ыстық, көңілге күй Қаракөлім, Ерке өскен, еркін өскен балаң едім. «Далаңа жыршы болсам, шіркін-ай!» деп, Тағы бір үлкен арман ала келдім. 1962 жыл

Кеудемді сырға билеттің, Сүюді жырды үйреттің. Өзіңдей, күндер, жылдаммын, Өзіңдей, күндер, зерекпін. 1962 жыл

Алуан сезім ойнақ салса кеудемде, Мұң мен шаттық сан ауысып бір демде; Еркелігім тентектікке ұласып, Ақылымды көлеңкелеп келген бе?! Мен де – өзіңнің кенже балаң, замана, Бірақ жасық, әлсізіңе санама. Мен де сенің ағыныңда келемін, Жолаушы емен жалғыз қалған жағада. Жан емеспін уайыммен жүдеген, Ұлың ем бір ойға қанат білеген. «Өлең деген үлкен дастан ішінде Болсам, – деп ем, – қарапайым бір өлең».

Мынау теңіз құмар қылған талай күн, Иықтасып ұмтылады толқындар. Өлең іздеп ілгеріге қараймын, Көк толқындар, көп толқындар, толқындар... «Кәрі» дейді жұрттың бәрі Каспийді, Түсінбедім бұл неліктен екенін. Естімей ме теңіз күйін – жас күйді, Дүниеде ұғынбаудан не тегін?! Толқындармен араласа жарысып, Бірте-бірте алып қашып барады ой. Кеттік білем жатырқамай табысып, Теңіз де – бір толқыны бар дала ғой.

Қуаныш менде неткен көп, Ойларым қандай шексіз ең! Аспаным мөлдір, көкпеңбек, Қолымды созсам, жеткізем. Өмірім қандай жайдары, О, өмір, қандай сүйкімді ең! Сен үшін, бақыт аймағы, Ояуым мол да, ұйқым кем. Төсіңде сансыз гүлің бар, Самалдан шаттық еседі. Кеудемде толы жырым бар, «Бақыттың жыры» деседі. Адамзат қайғы көтеріп, Әлемді өрт шалмасын. Сәби – жетім, әке – өлік, Аналар жесір қалмасын! Атқанға тисін қорғасын, Адалға арам қосылмай. Болмайды соғыс, болмасын, Жастықтың жыры осындай! 1962 жыл

Ауылымның сыртынан талай өттің, Қойыңды айдап, қырындай, жанай өттің. Ақ маңдайың жарқ етіп, қарай өттің, Қарай өтсең, қайырылмай қалай өттің?! Біздің ауыл жайлауы – Белқараған, Адам емен колхоздан ел қараған. Аға шопан – ауылдың ақ марқасы ең, Көмекші боп келгенде мен қаладан. Ауылыңның жайлауы – Белқараған, Елігім боп кездескен ен даладан. Мен де өзіңдей шопанмын, қайырыла кет, Кінә қойма келді деп мен қаладан. Тілін тапсам жөн болар кінәлаған, Қайдан білсін қыз сырын сұрамаған?! Шықпай жатып жайлауға қалсақ жалаң, Тез кетерсің деп қорқам бұл арадан.

Әзілқой қыз әдеті сүйдіретін, Жалын ерін жабысса күйдіретін. Жалға келген жан емен жалаңаяқ, Жаяу жүріп табанын тілдіретін. Дұрыс көрдім өзіңмен серттесуді, Көрерсің сен кетерім-кетпесімді. Көмекшің боп өтейін өмір бойы, Жүректер өгейсініп өтпесінші!

Ойхой, түн, маужыраған дала түні-ай! Жаныңды аясына алатыны-ай. Селдір бұлт орамалын желбіретіп, Көгінде серуендеп баратыр ай. Сал-самал соға түсіп, сәл тынады, Көл бетін көп суретке толтырады. Ұмтылған анасына сәбидей-ақ Балапан құрақтар да талпынады. Арбалып тыныштыққа, көз ілмедім, Кеудемді лық толтырып сезім менің. Үй жақтан күміс күлкі сыңғыр етті, Ақ сәулем, «Бұл кім?» десем, өзің бе едің?!. 1962 жыл

Арыңның ақ сүтімен асыраған, Келді ұлың, есенсің бе, асыл анам?! Кетемін құшағыңда сәби болып, Қалайша бұл сырымды жасыра алам?! Жанарың неге мұнша әлсіреген, Сүртші бір, немене өзі тамшы деген? Жарқ етіп кәрілікті шықсын айдап, Жанымның барлық отын алшы менен. Көктеген өз бағыңда бір шыбықпын, Мен қашан сен күлгенде күрсініппін? Күлуді Күн де сенен үйренген ғой, О, ана, әз анасы тіршіліктің! 1962 жыл

Бір тұман көктің жүзін бүркемелеп, Өсектей мазасыз дым тұр себелеп. Ай сұлу көрінбейді ұялғаннан, Бұлттарды тасаланып жүрсе керек. Аспанның күндіз Күндей шырағы бар, Ай күліп түн баласы шығары бар. Өкініш: Кейбір қуыс кеуделердің, Ашылмас өмір-бақи тұманы бар... 1962 жыл СОЛ ҚАЙҒЫ (Н...-ға) Көп жаздым махаббат жырларын, Ол саған арналған емес-ті. Тағы да жүректі тыңдадым, Кеудемде сезімдер егесті. Жүргенде басқаны армандап, Бір ойлар бір ойдан әрі ұшып. (Қызық-ау өзіңе таңданбақ), Қалыппыз сенімен табысып. Бұл жүрек сені ойлап тағы да, Сезбеді өзгені, ұмытты. Сіңген бір әдет пе қаныма? Бір демде сөндірді үмітті.

Көп жаздым қызға арнап өлеңді, Жазғам жоқ, о, сәулем, сен жайлы. «Жазбаспын, – деп едім, – мен енді», Тағы да жаздым ба – сол қайғы!

Көсемсіп, шешенсіп сөйлейтін, Кей жігіт жұрт алдын бермейді. Әрқашан «Сен» демей, «Мен» дейтін Кеудесін тек мақтан кернейді. Бар істі бір өзі тындырып, Қойғандай қоқиып, кекіген. Сезбейді өзінің күн көзі Көрініп тұрса да к...нен.

Сонау ұшар шалғайынан, Тау қарайды мұнартып. Мынау төмен баурайынан, Мен қараймын құмартып. Бұлтқа жүзін жасырып ап, Асқақтай ма-ау сол батыр?! Иығына асылып ап, Адам салған жол жатыр. 1963 жыл

Қуана алып хатыңды, Отырған інің бар мұнда. Әкелген рахатымды Сәлеміңіз алдымда. Ойыммен онда жүз бардым, Сәлем Сізге, басқаға. Балаңнан сені қызғандым, Жайдары мінез жақсы аға. Ойыма алсам кей кез бір, Сыйласып жүрген аз күнді, Шаттанам-дағы беймезгіл, Жайланам сырмен мазмұнды. Көңілде жатыр ырзалық, Сезімге орап тастаған. Емес бұл құрғақ мырзалық, Шын сырым сізге, жақсы ағам. Айтарым сізге – амандық, Осынау парақ қағаздан. Көңіліңізді алаң қып, Тағы да сәлем Шабаздан! 1963 жыл О, ҚЫЗДАР... (әзіл) О, қыздар, күлмеңдер, Жүрегім жаралы. Біліңдер, білмеңдер, Асқынып барады.

Тереземді көктем-тамшы қаққанда, Жылғалармен сырғып сулар аққанда; Бар дүние бүршік жарып жатқанда, Тұрғанымды ұмытамын ақпанда. Көктем күні балбыраған далам-ай, Жан-жағыңа елтең-селтең қарамай; Омырауыңнан жұпар шашып әлемге, Жатырсың сен дүниеге ұл әкелген анадай.

Ақ желкенді жел үрлесе, Теңіз беті көбіктеніп; Аспан бұлттан көрінбесе, Түн-түнекке ерік беріп; Илеп жатса долы дауыл, Тау-толқынды қамыр қылып; Күркіреп күн, құйса жауын, Жай аспанды жалын қылып; Әрі итеріп-бері жығып, Батырардай кемелерді. Бұл табиғат нені ұғынып, Теңізге ашу неге берді? Мұндай қатал мектеп көрген Ел сенімін алып шығар. Көк теңізді ерттеп мінген Мықты халық – балықшылар.

Айдынның беті ақ көбік, Жинаған, сірә, кім қайдан? Толқынға толқын шап беріп, Басталып кетті бір майдан. Қақ айырды көкті бір, Найзағай шығып от өріп. Толқынды толқын соқты бір, Жамбасқа салып көтеріп. Ал мықты бол қайыққа, Ырқына желдің босатпа. Мейлің, дауыл, айықпа, Қаһарың, Каспий, осы-ақ па?! Мұқият ұста рульді, Моторға жүріс бер енді. Өріне қарап тұр енді, Нұсқаса теңіз тереңді. ...Ашу қалды жөнінде, Дауыл қайта соқпады. Бір сырыл бар демінде, Ұялып Каспий тоқтады. Завод та, әні, көрінді, Ой да шат, бой да сергек тұр. Теңізде тапқан терімді, Теңіздің желі, кел, кептір! ДАЛА ИЕСІ ТУРАЛЫ ЖЫР (Сақан Дәулетқалиевке)

Барады таңнан күн ығып, Оранды сәуле төңірек. Бұлтсыз аспан түңіліп, Керілді дала кеңірек. Хабарын таңмен бергізіп, Басталды, міне, жаңа күн, Қойларын баяу өргізіп, Иесі шықты даланың. Сұлудай дала назданып, Тартады жігіт жанарын. Сағымы сәнмен қозғалып, Самалы тербеп көгалын. Түсіне білген кісіге Даланың сыры әлі бар. Алуан адам ішінен Сырласы болған жан ұғар. Сәби Сақан кіндігін Осы ғой сонау кескен жер. Достармен ойнап күнбе-күн, Кей-кейде ренжіскен жер. Шапқылап, қозы қайырып, Анау қыр тайдан құлаған. Жігіттікке бой ұрып, Осында жары ұнаған.

Арманы кейде жатса алыс, Ұмтылған жігіт көнбей бір. Әр бұтасы тап-таныс, Еңбегі жанған жер ғой бұл. Ел ағасы хат жазып, Осыннан алған хабарын. Бүкіл елі шаттанып, Думаны болған даланың. Мол ғой еңбек зейнеті – Кетеді шаршауды ұмытып. Төсінде көсем бейнесі Жүреді жанын жылытып. Дарқан дала, кең мекен, Еркін шалқып көсілген. Ер бақыты сенде екен Елі аялап өсірген. Оралады өрістен Күнді ұяға қондырып. Бақытпен күнде көріскен Дала иесі – сол жігіт.

Қырандай жаңа ұшқан талабыңды, Өлеңге таңба салған танабыңды; Сәт сапар тілеп саған құттықтадым, Жас ақын, жаңа басқан қадамыңды. Өлеңге сен келесің аласұрып, Сыймастай шабытың бар шын асығып. Амал не, өтпей жатып жылдар, айлар, Қаласың су сепкендей құр басылып. Жетпей-ақ өр өкпесі талап пісіп, Болмай-ақ жолына өлең қалам түсіп. Әттең, сен кетесің-ау, кетесің-ау, Талапты кем қылатын арақты ішіп.

Отан, Отан! Қандай ыстық ұлы есім?! Өзің мәңгі жүрегімде жүресің. Бір пайдаңа мен де сенің жарасам, Емес пе сол менің қосқан үлесім?! Берші маған ең ауырын бір істің, Келе берер бір ісіңе кіріскім. Әрқашанда, Отан-ана, сөзім сол: Әр ісіңе болаттаймын, құрышпын.

Тусам да Сыр бойының шағылында, Жырым жүр толқынында, ағынында. Ақ Жайық, өзің бердің Сырдай болып, Шабытым, өлең-жырдың арынын да. Жар сүзіп, көбік шашып, мың толқыдың, Сол сәтте елестеттің Сыр толқынын. Жүрегім – бір арнасы, саған арна, Құямын сол арнамен жыр ағынын. Ақ Жайық – толқып аққан Сырым менің, Ақ Жайық – таусылмайтын жырым менің. Ақ Жайық, Сырға балап жырлай берер Бүгінгі күн Сыр ұлы – ұлың сенің.

Әр жаққа асау жылдар алып қашып, Кеттіңдер, отты армандар, толып-тасып. Сендермен сырға толған, жырға толған Кең сарай кеудемдегі қалыпты ашық. Қызық күн, сиреп кеттің, бір-бірледің, Күй-кеудем күмбірлемей, міңгірледің. О, достар, сендерменен өткізген күн Көзімнен ұшып жүр ғой бұл-бұл менің.

Мені де құндағына бөлепті өлең, Қырандай қанат алған түлеп келем. Өлеңнің сахарасы – айдынында Бұрын мен жыр-сұлудан гүл екпеп ем. Жіберер мені кейде ой лақтырып, Қолыма қалам беріп, ойлаттырып. Меруеттей тұнық жолды өлеңдерді Жазғандай секілденіп бойлап тұрып.

Жатыр толқып Ақ Жайық, Сұлу көктем түнінде. Мен құрбыма сыр жайып, Тұрмын терек түбінде. Ызыңдап жел жай ғана, Ұрлап сырды қашады. Ақ қайың тұр жайқала, Сырласыңдай қашанғы.

Ұлы өмір, маған берсең жыл, ғасырды, Білмеген кімдер, айтшы, сыйға сыйды?! Өзіңе мен де берем бойымдағы, Өлеңім – бар асылым, қимасымды.

Көргем жоқ өлеңде мен асу алып, Көргем жоқ өлеңде мен тасып ағып. Өлеңнің дүниесіне жаңа келдім, Басылмас ар өкпесі ашу алып. Демесе оқыған жұрт: «Сүрең болып, Тұр екен өлеңдері бір өң болып». Әрқашан шық суындай мөлдірлігі Тұрса екен қасиетке кілең толып.

«Сүйгенім» деймін танымай жатып. Сүйгенім менің, салдың не күйге, Өзгенің саған қалғаны ма ұнап?! Сүйген ем сені, Әттең, бір дүние, Сүйіктің сенің бола алмадым бірақ.

Самарқау жай айналды бүркіт қырды, Ініне соңғы суыр үркіп кірді. Қоштасқан жаз күнінің көз жасындай Ұсақтап күз жауынын бүркіп тұрды. Төбелер көз тартпайды қоңырайып, Қабағын ашпайды аспан тымырайып. Сіресіп қаптай берді кешкіғұрым Сұр бұлт қара күзге тым лайық. Бұл бірақ ықтырмайды қойлы ауылды, (Бұндағы көрген жандар сан ауырды). Төбеден ағай қоймен бермен асты, Жеңешем демдеп жатыр самауырды...

Адамдар, қатарда келеміз, Арманның ақ туын көтеріп. Өзара ыстықпыз неге біз, Неге ыстық біздегі от-ерік? Адамды қойды екен не теліп, Күлсеңдер, күлкім бар ұсынар. Қиналсаң біреуің жөтеліп, Мен өзім аурудай қысылам. Өмірде бар шығар сан ғашық, Сен барсың, бауырың бар, анаң бар. Адамдық жүрекпен жалғасып, Өтеміз екен ғой, Адамдар! 1963 жыл

Әсте бір көңілім толмайды, Өзгеге, өзіме. Бұл күндер сылбырды күтпейді, Өтеді тізіле. Білемін – алыста аңсарым, Алыста, бұл неге? Күтпеймін сондықтан таңсәрін, Жүремін түнде де. Атады назданып таң күліп, Тал желпіп желегін. Адамның жолы ұзақ – мәңгілік, Мен жолда келемін.

Достарым, білемін ғой қадіріңді, Қуантпас жақсы достың бары кімді. Сендерсіз әншімін мен даусы кеткен, Жоғалтқан соқырмын мен жарығымды. Домбыра – сендер де, мен – тиек едім, Өздерің жүрегіме ие менің. Көңіліме күй бердіңдер, сый бердіңдер, Болдыңдар сүйерім де, сүйенерім. Әрқашан осылайша жанды ұғыңдар, Менен бір жылт көрсеңдер – жандырыңдар. «Сел» деп те, «нөсер» деп те айта алмаймын, Кеудемде әйтеуір ақ жаңбырым бар!..

Бақытқа жол біреу-ақ па, көп пе әлде, Түсіндірші, бақытыңның өзі не? Бақыт деген бар нәрсе ме, жоқ па әлде, Көрдіңдер ме тура қарап көзіне? Келе ме өзі, іздейсің бе түн қатып, Сол бақытың тұрақты ма, кезбе ме? Жете ме осы бір кісіге бір бақыт, Бақытыңнан ауыса ма өзгеге? Бақыт іздеп жолға шығып көрдің бе, Иесінен бақыт бар ма адасқан? Сен оларды қайтарысып бердің бе, Жақсылығыңды айта ма жұрт жанасқан? Бұта-бытқыл әуре қылып күнімен, Бір кез сайрап жол шығады-ау жатыққа. Өмір деген бар қуаныш, мұңымен, Осы біздер көп айтатын бақыт па?!

Достарым әр кез көп-тұғын, Арманға қанат қақтырған. Қастарым менің жоқ-тұғын, Ізіме тас лақтырған. Жүзі жылы адамға Жанымнан ұшар алғыс бар. Шайпау тілді жаманға Қалқаным бар алға ұстар. Қылыққа орай кез келген Әзілім бар ғой ашылар. Сырымды білмес өзгеден Ашуым болса жасырар. Бір кірбің кірсе кеудеге, Күрсіне, жүдеп қаласың. Ал бірақ «жаман» деуге де Қимаймын адам баласын.

Сағынды қара тентегің, Жаз құшағың жай, ана! Өзіңе ғана еркемін, Өзің тек мені аяла. Дүниеге мені әкеліп, Жарық берген анашым. Не керек болса мәпелеп, Тауып берген анашым. Жанарымда жарық күн – Жалын берген жан ана. Бойымдағы жақсының Бәрін берген жан ана! Жөні жоқ қой босаудың Өзіңе және маған да. Көзіңе неге жас алдың, Ауыл-ел тегіс аман ба? Сағынды қара тентегің, Жаз құшағың жай, ана! Өзіңе ғана еркемін, Тағы да, тағы аяла!

Сүрмеймін өмір текке мен, Алысты, я жақынды. «Ақтасам алда, – деп келем, – Адам деген атымды».

Алыстан келген ағаңның, Қайтқаны алып олжа-мұң. Арманы көп қой адамның, Біреуі болып қал, жаным!

Тойларың да болған жоқ, Ойларың да солған жоқ. Қызықтарыңды көрсетпей, Өтіп кетті дүние боқ. Жарқ ете түскен жасындай, Тағдырларың қосылмай. Бір гүлдерің ашылмай, Өмірден өттің осылай. 1995 жыл

Жақсылыққа кейуанадай еміренген, Жамандыққа абыздай боп күңіренген Әз Темірхан келіп қапты елуге, Атыраудай толқып-толқып, тебіренген. Көздің жасын өлеңімен тыятын, Аңызақта теңіз болып құятын. Өр Темірхан келіп қапты елуге, Аппақ әлем жанарына сыятын. Сарыарқаның самалындай аңқылдап, Маңғыстаудың қыранындай саңқылдап; Өр Темірхан келіп қапты елуге, Зеңгір көкте найзағайдай саңқылдап. Жауыздықтың сындыратын қанатын, Тоғышардың алқымынан алатын Ер Темірхан келіп қапты елуге, Келер күнге халқымен бір баратын. Қысылғанды қолтығынан демейтін, Құзғындарша өлексені жемейтін; Жүрегінде сәулесі бар пенденің Көкжиегін жіберетін кеңейтіп.

Бауырыңнан ұшқан балапан Енді ұяңа қонбайды. Бауыр етінен айырылған – Ата-анаға сол қайғы. Қайта оралмас ұяға Ұшып кеткен қияға. Үкілеп жүрген ақ гүлін Өлімге адам қия ма?! Қимайды, тіпті қимайды, Өзінің жанын қинайды. Тыпырлап жатқан жүрегің Кең кеудеңе сыймайды. Сыймайды жүрек кеудеге, Қайғырды қалың ел неге?! Жерлесең де перзентті, Үмітіңді жерлеме! Шүкірлік қылып, сабыр ет, Осы лайық пендеге. Бәріміз түбі кетеміз, Тұрған жоқпыз көрмеде. 2002 жыл

Лепірмейсің, аптықпайсың толқыныңды сапырып, Жай ағасың, жарқылдайсың жүзің күлкі шақырып. Күлімдейді күн сәулесі әзілдесіп өзіңмен, Дірілдейді мөлдіріңе нәзік саусақ батырып. Жағаңа тек келе бергім, келе бергім келеді, Толқыныңа жай ілесіп, ере бергім келеді. Айдыныңнан – аппағыңнан бір жылылық сезем де, Әр уақыт көре бергім, көре бергім келеді. Жағаңа кеп, ұйқылы-ояу текке бекер тұрмаймын, Сыңғырыңды, нәзік сырлы өз үніңді тыңдаймын. «Жан сырыма жақын болшы, жүрегімде тұрмай мұң, Ақ Жайықша сұлу бол» деп сезімімді шыңдаймын.

Ауырлық басып еңсені, Кеткенде пенде теңселіп. Достық деген – қорған ғой, Қорғаштай алсам мен сені... Кім еске алмас жастықты?! Алаулы күндер өткіздік. Он сегіздегі достықты Алпысқа аман жеткіздік. Тентектеу болған кезде де, Жазғырып көрген жерің жоқ. Сабырлы, сырлы сөздерден Айырылып көрген жерің жоқ. Ақ арманың алпыста, Айға қадам басқандай. Айтар сөзің әр тұста, Тайға таңба басқандай... Жолдасың емес ептілік, Көлгірсу және кектілік. Дүниеде бар болса, Осындай болар тектілік! ...Шарқ ұрып ұшқан шағала, Айналаң – ұл-қыз, балалар. Бауырлар, іні, аға да, Өзіңді келіп паналар.

Аппақ жан аппақ сезімдей, Адалдықтың көзіндей. Жетпіске келер азамат Таза келсін өзіңдей. Бақыт тілеп баршаға, Игілік еттің қаншама! Жетпіс түгіл, тоқсанда Жақсылықтан шаршама! Қызыққа пенде тоймаған, Қай жасын да тойлаған. Шауып қалған тарланбыз, Ойқастауын қоймаған. Барлық досқа қажетсің, Қиындықта өжетсің. Қуанышта биязы, Мінезіңе не жетсін! Жақсысын достың жинадың, Жамандыққа қимадың. Көзіңде жанып тұрады Адалдық атты иманың. Болдың достың мерейі, Болдың қастың үрейі. Аузың ашсаң болғаны – Көрініп тұрған көмейі. Жылдарың жеткей ұзаққа, Жетпіске келген Ұзақбай! Енді отыз жыл немене, Жүзге жеткін ұзатпай!

Сабыр болып туғанша жүйкеңді жеп, Күріш болып тусаңшы икемдірек. Жап-жалаңаш жүрекке не тимейді, Ренжіме әлдене сүйкенді деп. Ақылсыз боп тумайды ақын адам, Қиянатшыл келмейді жақын оған. Ол жұлдыз боп қалады зеңгір көкте, Кездерде де қара жер қақыраған. Жел құлатпас жалғанда бар ма қайың, Ара түсер, айтшы сен, бар ма ағайын?! Ақырзаман әкетер періштеңді, Ақын қалар мәңгілік, айналайын! ДӘРІШ АПАМ СЕКСЕНДЕ немесе үлгілі өмір туралы сөз Апа, Біз үйренген әріпсіз, Кішкене бойлы алыпсыз. Қанатында жылдардың Сексенге келіп қалыпсыз. Мұқалмас, тозбас төзімдей, Шыдамдылықтың өзіндей. Нағимаш, Айман секілді Аналарымның көзіндей.

Ұйқысыз өткен түндерді, Күлкісіз өткен күндерді Көріп келе жатырсың, Жоғалтпадық кімдерді?! Аққу қанат армандай, Көкке көпір салғандай. Жібек желдей есіліп, Келесің мына жалғанда-ай. Армансыз адам болған ба, Жолақ та, шолақ жалғанда?! Сіз – мәуелі жеміс ағашы Ерекше өскен орманда. Шуақ шашып маңайға, Жақсылық еттің талайға. Төкеңді Төкең жасаған Еңбегіңіз оңай ма?! Апа, өзің жол басы, Еңбегіңіз жалғассын. Бақытты болсын өренің, Баба әруақ қолдасын! Ұрпаққа ұрпақ жалғасар, Ат жалына жармасар. Сіздің мінез ұлға үлгі, Алаңғасар болмаса. Балалар өмір жолында, Таныды оңын-солын да. Әзілі жоқтың аузында, Шоқпары жүрер қолында.

Жандармыз ғой табиғат құлынындай, Қалғандармыз алтынның сынығындай. Өлең бізді барады қылғындырып, Тырп еткізбес жылқышы құрығындай. Шындық үшін ұшардай жардан дәйім, Қадіріңді білетін бар ма ағайын?! Көкті тескен құлағы сәйгүліктей, Светжан, мен өзіңнен айналайын! Әр әуенді тыңдаймыз құлақ түріп, Күлеміз де ішіміз жылап тұрып. Нағыз асыл қалады жарқыраумен, Түн-түнекті алысқа лақтырып.

Қарт емен бұтағымен көгереді, Жаратқан одан артық не береді?! Жылқышылар қосында жатқан Ата Сағыныпты бүршігі – немерені. Тап сол күні қара аспан түнеріпті, Үлкенді тыңдамауға кім ерікті?! Жүрегі алабұртқан келін-ана Сәбиін атасына жіберіпті. Қоңыры ат-шанамен қыр асқанда, Тағы да бір қарады бұл аспанға. Жанын қояр жер таппай қойды-ау ана, Қар мен жел ақ түтекке ұласқанда. Сонан соң тұңғыш ұлын көре алмады, «Жоқ» деуге бұл дүниеде сене алмады. Зым-зия ғайып болды қайран Қоңыр – Белгісіз жер алғаны, жел алғаны. Ананың жер сарайы қаңырады, Өзегін күйік өртеп, аңырады. Соңынан торсық шеке ұл көрсе де, Мұң болып орнап қалды Қоңыр әні.

Аналық махаббаттың ұлы күшін, Перзенттік болмысымен ұғу үшін; Сәби Қоңыр қарменен еріп кеткен Туған жерге тал болып шығу үшін! 2007 жыл

Мен тойыныппын, Тәкаппарлыққа бой ұрыппын. Су қосқан сүттей едім, Айран боп қойылыппын. Айраны шалап болар, Байлығы аз-ақ болар. Құдайын ұмытқанның Басына азап қонар.

Ақын боп арамызда Сайком деген, Өлеңін қайта жазып, қайта өңдеген. Сүйіктісі қақпа ашса, ойымыз бар Жүрегі жарыла ма, қайтер деген...

Өзгеден озып шыққан дара шыңым, Жер шарын сыйғызған ғой қарашығың. Жетпістің асуына шыққан күнің – Тойы ғой бүкіл қазақ баласының. Хабар ап отырасың ғарыштардан, Қайысқан сеніменен алысқан жан. Оқ бойы алда зулап бара жатқан Ағасың тұлпар тұяқ, арыстан жал. Аз емес өткен өрің, асқан қырың, Аз емес шыққан биік, басқан шыңың. Тұтас бір Атырау боп толқып жатыр, Өмірге сен әкелген дастан, жырың. Аспандап әлі талай жырың ұшсын, Алдағы сан ұрпақтың ұлы құшсын. Қазаққа өлең болып туа салған Хама-аға, қайталанбас құбылыссың.

Биіксің, қол жетпейтін шынар өрсің, Бүгінгі өлеңдегі Құлагерсің. Жалыны жүрегіңнің лапылдаған Жарқырап мәңгілікке тұра берсін! Бір топ інілеріңіздің атынан – Ж.Кейкин, Р.Ғұбайдуллин, Ш.Иманалиев.

Ғасырым менің, Сілкінтіп өткен жер-көкті. Ғұмырымның алпыс жылы сенде өтті. Етігімен су кешіп, Талай ұрпағың ер жетті. Қанменен, термен Ып-ыстық қылып жер-көкті, Көк аспан, жермен Бесігімізді тербетті. Көкірегінде қайғы, Көзінде жасы сорғалап, Аштықтан, жұттан ел кетті. Ғасырым менің, Ұлдарың ұлы бола алған. Дүниеден өткен жанында үміт, Кеуделері толы арман. Ал жетесіздерің Ізсіз-түссіз жоғалған. Ғасырым менің, Қазағым талай қан кешкен, Жаралы жүрек, Жалмауыз зындан қалды есте. Ширығып келіп, Шыңдала берген ұландар Шынар секілді Тасты жарып, жарда өскен.

Ғасырым менің, Бақытын да сыйлаған, Бақытсыздығын да сыйлаған. Қара көкіректі пендені Қара пейілден тыймаған. Құдіретті де, Құбыжықты да жинаған. Ұры тазы секілденген сумақай Болып алған сыйлы адам. Сырымды айтып тұрмын мен Көкірегіме сыймаған. Ғасырым менің, Жазықсыздарың қан құсқан, Жазықтыларың өле алмай жүрген, Ардақтыларыңды арбап жүр ғой қарғыстан, Жиналып келіп дүниедегі бар мыстан. Момақандарың жұбатып жүрген өзді-өзін «Озмыш жоқ қой, – деп, – жазмыштан».

Ғасырым менің, Сыйлаған талай асылды, Жұмекендер мен Төлегендерді, Қасымды. Кеуделері бітеу, ниеттері арамдар Топшысын қиған солардың. Есіме алсам, тыя алмай қалам Көзіме келген жасымды. Ғасырым менің, Өсек-аяңға жел берген, Быт-шыт қылып, айырып болған елді елден, Сәйгүліктерді жабыларынан кем көрген. Қулық, сұмдық, аярлық атты нәлеттер Асылдарын ат артына өңгерген. Орталарыңда тұрмыз ғой, Ей, екі ғасырдың тоғысы!

Бітетін емес әділеттік пен Зұлымдықтың әлі соғысы. Аттайтын жаңа ғасырда Қоқыстарды тұңғиыққа алып кетсейші, Замананың асау ағысы! Ағызып кеткей пенделердегі Кіреукелерді, қайғыны. Қатер келер деп күтпейтіндей қай күні, Адам баласы сезінер болса, Мейрам екенін Жарық дүниенің мынау бар күні!