Неоднократно себя и других спрашивал, почему судьба так зло шутит с людьми, или люди зло шутят с судьбой? Читал и перечитывал любовные романы знаменитых авторов, но кроме интимной, щепетильной инстинктивности любви ничего не нашел; из них лишь Мопассан наиболее красочно и правдиво передает порнографию любви, остальные отделываются общими красивыми словами. Ф. Энгельс и Фурье сказали жестокую, но научную правду о любви - браке нашего времени, называя брак при капитализме сплошной проституцией, лишь с той разницей от обыкновенной проституции, что если проститутка торгует своим телом «поштучно на ночь», то верная невеста - жена продает себя оптом навсегда, выходя замуж или за богатство, или за общественное положение, или за другие материально - бытовые выгоды, сочетая приятное с полезным, но ни в коем случае не за мужчину. В наше время наблюдалось немало случаев, когда девушки выходили замуж за легковую машину и изящное платье. Отсюда нетрудно понять корень зла супружеской неверности, любовных конфликтов, семейного трагизма, неустойчивости брака и так далее, и тому подобнее. На данном этапе общего и экономического развития, когда пока еще нет равенства в труде по способностям и в потреблении общественного продукта по потребностям, хотя в связи с освобождением женщин от многих общественно - кабальных условий любовь демократически ничем не ограничена и созданы условия для ее прогрессивного развития до настоящей, равной, независимой, чистой любви, традиционное понятие и стремление к счастью в материально - бытовом смысле, чем в ее духовной основе, еще глубоко сидит в уме каждого, и женщина вынуждена смотреть на мужа, прежде всего, как на источник средств к существованию лично самой и благосостояния. Она привязана к семейному очагу, как материально зависящее существо, во многих вопросах безвольное и далеко неравное, что нарушает принцип любви - абсолютное равенство. Поэтому неизбежной остается «оптовая продажа на все время» со всеми ее неприятными моральными, нравственными и наследственными последствиями. Но прогрессивная и культурная часть молодежи ни в коем случае не должна мириться с этим, а должна ломать, приспосабливаясь к обстановке, сочетать материально - бытовую сторону с духовной стороной любви, стремясь, в первую очередь, к последней: инстинктивное, интимное чувство - раб соблазна, мимолетное впечатление, горячка безумия. Удовлетворенный соблазн - разочарование. Сожительство без любви - любовь в силу привычки, принуждение сейм привыкать, примириться с многим, как с необходимым. Сущность человека - ум. Разум - господин чувств, любить разумно - любить умом, душой и до конца преданно. Настоящая любовь не должна быть однозначной; увлечение только лишь внешней красотой - кратковременная любовь, простое увлечение. Непременными условиями настоящей, чистой, преданной, равной, всевозрастающей любви являются:

Любящие в этих вопросах и во взглядах должны быть обязательно единомышленниками, в противном случае их любовь нельзя назвать всесторонне развитой, стойкой. Следовательно, без деловых и творческих взаимоотношений и взаимного понимания нет любви, а есть чисто постельные, формальные, супружеские отношения - тяготящие всю жизнь; однозначная, внешняя, недолгая, быстроугасающая, впоследствии лицемерная любовь не вдохновляет к подвигам в быту, в труде, не говоря о любви в супружеской жизни. Любящие, счастливые, равные пары (которые, правда, в нашей среде попадаются редко) -в настоящем смысле слова счастливые единомышленники: они скромны, свежи, деловиты, у них неотделенные дружба и любовь, друг друга понимают, делятся до дна счастьем и горем, глубоко верят друг другу; для них чужды чувство ревности и неуместная чрезмерная нежность; они умело, скромно гордятся друг другом, растут, развиваются творчески, трудятся - одним словом, живут полноценной жизнью (и не мучаются), преодолевают трудности и дают все для жизни и для общества. Они горды и благородны в труде, в быту и в семье. Один счастливец муж сказал: − Зачем мне бегать, когда у нас все имеется дома жена мне друг, товарищ, советник, уют тела и души моей... Когда ему задали вопрос, изменяет ли он жене или подозревает ли в этом жену, он ответил:

− Признаться, я над этим вопросом до сих пор даже не подумал. Я поинтересовался их кругозором: они оба были умными, одинакового развития и образованными людьми. Муж на полголовы стоял выше жены, она это признавала с гордостью. Вот и все, что я хотел написать в ответе на твой последний вопрос в письме от 16.07.43 г.

02.08. 1943 г.

А по взгляду узнаешь невольно.

Не буду комментировать, так ли это на самом деле или не так: у каждого свое понятие. Дай Бог каждому своим умом жить. Навязывать мое мнение никому не намерен и от чужих мыслей предпочитаю отказаться.

Чрезмерная горячая искренность - почти что ложь.

Лучше порченное допортить, если невозможно обойтись без глубокого, неблагодарного шрама, что постоянно будет напоминать о былом. Лучше ломанное доломать, чем трещину заполнять клином из неоднородного тела.

Лучше гнуться под тяжестью правды, чем порхать на крыльях лжи. Лучше знать себя на «посредственно», чем других на «хорошо». Чистота духа и тела в человеке порождает высшее достоинство существа - благородную личную гордость.

Гордость личности - залог национальной, общественной, семейной гордости. Личная гордость порождает отвагу ума, физической силы, нрава, чувства, силы воли не только в быту, в личной жизни, в труде, но и в бою. Тот, кто пренебрегает телом, - пренебрегает личной гордостью. Тот, кто пренебрегает личной гордостью, тот потерял благородство свое, здравый смысл, интеллектуальные способности и находится в плену инстинктивных чувств. Чувство есть способность ощущать окружающее. Разум реагирует и должен управлять чувством. Быть может, не следовало так писать, но я пишу эти строки в противовес «теории» сорвать в жизни все лучшее и возможное как можно быстрее и больше, так как я не сторонник перенасыщения и перегрузки. Всякому норма - «хорошего понемножку»; не по норме сорвешь - сорвешься, и норма не достанется. ***

Позавчера получил письмо от Г., на досуге несколько раз перечитываю: «Только... только любящая женщина может написать такое простое письмо», - говорит мне мое сердце. «Ты прав, - отвечаю я, - а ты, грешный, разве не первый влюблялся?» Так разговариваю со своим сердцем, будто бы оно мой собеседник.

Вчера стоял яркий, сияющий, солнечный день - здешняя редкость. Я сидел рядом с шофером санитарной машины. Сзади меня на сидении примостилась симпатичная брюнетка, стриженная «под мальчика», в пилотке, аккуратно - опрятно одетая в солдатское платье, капитан м/с (медицинская служба) - врач. Наша сопровождающая. Она ежеминутно поворачивала голову влево, заботливо поправляя покачивающиеся подвесные носилки, и спрашивала пассажиров - больных: − Вам не тяжело? Вам удобно? Что с вами? - и тому подобные профессиональные вопросы.

− Я всегда и постоянно чувствую себя, и не бывает минуты, чтобы совершенно не чувствовал себя, - ответил я. - Говорят, что человек не чувствует себя, когда падает в обморок и лежит без сознания. Со мной таких несчастий еще не случалось. − Ой, какой Вы придирчивый, - смеясь, заговорила она. - Я спрашиваю, плохо или хорошо Вам, удобно или неудобно ехать. Ведь не по асфальту же едем. − Ах, простите, тогда я Вас просто не понял. Благодарю Вас, капитан. Отвечаю на вопросы: сижу очень удобно, как на своей Снегурочке (это конь мой, такую кличку носит). Гляжу и любуюсь природой после этих болот, хотя никогда не предполагал, что в Твери встречу такие красивые места. − Мне очень приятно, товарищ полковник, что Вам наш край начинает понемножку нравиться. − Если бы не нравился, не взял бы в аренду: второй год воюю в Ваших лесах и болотах.

− Нет, благодарю, не стоит войну затягивать еще на один год для того, чтобы я полюбил Ваш край, лучше кончать раньше, чем год...

− Между прочим, я изучаю Ваш язык десятый год и не овладел им так свободно, так что не сразу понимаю заданные мне вопросы и по этой простой причине до сих пор не решаюсь поухаживать за какой - нибудь русской девушкой, а Вы просто перехваливаете меня, говоря об остроумии. Так было разряжено гнетущее до сих пор молчание, так был начат разговор для сокращения пути. Водитель, плавно поворачивая руль, улыбался на мои шутки, иногда с сияющей солдатской улыбкой посматривал на нас...

Шофер затормозил у сортировочной.

Войдя в отведенную мне отдельную палату, деловито посмотрев кругом, капитан м/с сказала: − Вот, совсем хорошо, уютная палаточка. Я пришла посмотреть, как Вас устроили, и попрощаться с Вами, товарищ гвардии полковник.

− Правда, Вам одному здесь будет скучновато... Ну, что же, будете читать, писать письма. Главное, товарищ полковник, режим. И пейте все лекарства, что Вам дают. Скорее выздоравливайте. − Хорошо, очень благодарен Вам за советы, но я не думаю, чтобы здесь нашлись врачи, которые лечат болезнь... − Как же? - Она удивленно не дала мне договорить. - Здесь же специализированный госпиталь, Вы напрасно...

Я, в свою очередь, перебил ее: − Очень просто, - ответил я, - очень просто: не в обиду Вам будет сказано, но большинство Ваших коллег лечат только боль, а не болезнь.

Я был бы молодцом, если бы до конца справился со своей солдатской обязанностью. А пишу лишь тогда, когда болею. Свои записи отдаю тем, кто способен пустить их в дело.

28 гвардейцев-панфиловцев кровью своей завоевали право на бессмертие. О них поют песни в народе, слагают легенды, их имена сохраняются в веках, как символ мужества, геройства. Немеркнущей воинской славой овеяно имя первого командира нашей дивизии Ивана Васильевича Панфилова. И нередко я замечал искреннее удивление в вопросе:

Это не чудо-богатырь, не великан. До войны этот человек трудился где-нибудь в колхозе, работал на фабрике или заводе, служил бухгалтером в каком-нибудь учреждении. Конечно, когда вот такой мирный советский гражданин надел солдатскую шинель и взял в руки винтовку, он не стал еще от этого воином. И если из такой разношерстной ополченской массы генерал Панфилов за два с половиной три месяца сумел сколотить боевое соединение, то в этом его заслуга. Панфилов отлично владел искусством ведения боя, обладал боевой смелостью, был новатором военной мысли, тактики. Он умел завоевать оперативное преимущество над генералами противника, решительно навязывая им свою волю, крепко бил по самым уязвимым звеньям боевых порядков врага, наносил ему удары на решающих участках, в решающий момент. Он был очень человечным, очень чутким генералом. Унижал солдата, ценил его человеческое достоинство. Иван Васильевич глубоко интернационален. Будучи русским, он беззаветно любил свою нацию, знал ее лучшие благородные традиции, гордился ими.

В свете этого он любил и уважал людей других национальностей. И в нашей 8 гвардейской дивизии рука об руку, как родные братья, дрались с врагом русские, казахи, киргизы, украинцы, узбеки. Панфилов учил своих офицеров тактической гибкости. Учил быть не столько солдатами кулачного боя, сколько солдатами ума. Командир - мозг войск, организатор боя, творец победы. Он обязательно работник творческий. Осенью 1941 года панфиловцы грудью встали на защиту Москвы. Один гвардеец был против шести гитлеровских бандитов. Весь мир напряженно следил за этим величайшим неравным сражением. И мы победили. Победили не числом, а умением, потому что тактический перевес был на стороне наших командиров. Ведь недаром мудрость казахского народа гласит: «Кулаками победишь одного, умом - тысячи». Основная задача командира - воспитать в солдате мужество, привить ему технику солдатского ремесла, искусствоведения боя. Именно таких командиров и воспитывал наш генерал. Усвоив основы военного искусства, мирный советский гражданин стал солдатом, воином. Но он по-прежнему остался человеком, таким же простым, трудолюбивым, бесконечно скромным, как и до грозного июня 1941 года. Также нежно любит он маленького бутуза -сына или ясноглазую дочурку, пишет жене задушевные, теплые письма, трепещет от радости любви, ощущает сияние яркого солнечного дня. И плачет. Горько плачет, опуская в могилу тело погибшего боевого товарища. Взгрустнет, задумается, когда не в меру тяжело. Он устает физически. В груди его бьется такое же сердце, как у каждого из нас. Он горд своим человеческим достоинством, своей единственной в мире свободной, чудесной матерью - Родиной, своим правом на труд, он кровью защищает свою жизнь, свое собственное счастье, свою честь. Он гордится своими братьями по нации, любит их. Это особенная гордость свободного советского человека. А в бою личная и национальная гордость порождают отвагу, мужество. «Мужу честь дороже жизни. Позор, бесчестье -страшнее смерти», - говорит казахская народная пословица. Солдат, прежде всего, муж и отец. Немец кровавой лапой замахнулся на его семью, дом, счастье. Он хочет убить и его самого. А человек страстно хочет жить и идет в бой, чтобы жить, а не умереть. Немец совсем близко, но боец его еще не видел лицом к лицу. И в душе его живут два чувства - страх и долг. В критический момент боя они вступают в смертельную борьбу. Трудно найти здесь подходящие сравнения. Самые свирепые звери не способны так драться. Победит страх - ты трус, победит долг - ты отважен. Командир должен быть сердцеведом и психологом. Он должен знать, что самый укрепленный рубеж немногого стоит, если не укреплены души бойцов. Нет на свете бесстрашных людей. По крайней мере, за два с половиной года я не видел их на фронте. Героизм тоже не дар природы, а результат воинского воспитания. И сущность этого воспитания заключается в умении преодолевать все трудности и тяготы походной военной жизни, в умении преодолевать страх. В бою солдата сопровождает инстинкт самосохранения, надежда на жизнь согревает сердце. А то, что мы начинаем отвагой, мужеством, рождается уже на поле сражения. Когда солдат собственными глазами убедится, что враг - это не сверхъестественное, огнедышащее, стальное чудовище, а смертное живое существо, что его кожу пробивают пуля и штык, а броню - снаряд, тогда страх побежден, и человек идет убить немца, чтоб жить. В жаркой схватке нет мысли о смерти, есть только могучая, безудержная, всепобеждающая жажда жизни. «Воюя, учись, закаляйся, мужай. Не торопись умирать, учись воевать», - часто говорил нам Иван Васильевич Панфилов. Это мудрое правило и сейчас живет в нашей гвардейской дивизии. По нему учатся воевать новички, вставшие на место павших в бою. Гвардейцы-панфиловцы выросли и возмужали в сражениях, прошли на войне суровую школу подлинного героизма. Мы испытали сильнейшую любовь и ненависть. В борьбе за жизнь мы научились побеждать страх. В нашей дивизии сложились славные боевые традиции массового героизма. 28 гвардейцев - панфиловцев, вступивших в неравный бой с 50 стальными чудовищами у Волоколамского шоссе, - только одна яркая его страница. 11, 16, 20, 50, 100 панфиловцев, вся дивизия покрыла себя гордой воинской славой. Бойцы-панфиловцы на поле боя беспощадно истребляют врага, мстят ему злом за зло, кровью за кровь, смертью за смерть. Страшен врагу такой воин! Но и сейчас панфиловец такой же, как и прежде, - человек с большим благородным сердцем. Я знаю, если сейчас на переднем крае выдалась минутка затишья, - мои товарищи по оружию пишут задушевные новогодние приветы женам, матерям, детям. И в эту праздничную весточку они вкладывают всю свою душу, всю силу своей огромной мужской любви. С Новым годом! С новым счастьем, дорогие товарищи фронтовики! Сейчас я временно не с вами, вдали от дивизии, в родном Казахстане. Я хочу от вашего имени горячо поздравить земляков - казахстанцев с новым 1944 годом. Пусть в этом году будут навсегда сметены с лица земли двуногие звери - немецкие захватчики! Пусть этот год будет годом окончательной победы над врагом! Пусть этот год будет счастливым годом радостной встречи фронтовиков с семьями после окончательной победы! Пусть этот год будет годом радостного трудового подъема, обильного урожая на колхозных полях, стахановского труда на производстве, творческого успеха мысли в науке, литературе и искусстве. Слава и честь отважным офицерам и солдатам военного и трудового фронтов, рука об руку громящих вражескую нечисть под водительством великого Маршала Сталина!

Мы, военные люди, с чувством глубокого удовлетворения узнали о решении сессии Верховного Совета СССР и прочли доклад товарища Молотова. Создание наркоматов (народный комиссариат) обороны в союзных республиках является большим вкладом в дальнейшее укрепление нашей военной мощи. Республиканский наркомат обороны поможет широкому внедрению военной культуры, воинскому воспитанию нации на основах военного опыта прошлого и благородных традиций народа, воспитания в джигите лучших боевых качеств. Под руководством республиканского наркомата расширится сеть военно - учебных заведений, школ, военно - просветительская литература, вырастут национальные кадры военных специалистов, военная интеллигенция. Новый наркомат будет способствовать обобщению военной истории народа и опыта войн с учетом национальных и этнографических особенностей союзных республик и национального момента в военной психологии. С созданием республиканских наркоматов обороны еще более укрепится великое чувство содружества и братство народов, и благородное солдатское ремесло станет достоянием всех наших соотечественников.

16 ноября советский народ отмечает трехлетний подвиг 28 советских воинов, павших при героической обороне Москвы в 1941 году. В этот день 28 героев из дивизии генерала Панфилова вели неслыханный в истории бой с 50 танками. 28 героев не отступили в этом неравном бою, защищая Москву. Они пали смертью храбрых, но не пропустили вражеские танки. О гвардейской дивизии генерала Панфилова, прославившейся во многих боях, в Советском Союзе поют песни, ей посвящены произведения писателей. В повестях Александра Бека «Панфиловцы на первом рубеже» и «Волоколамское шоссе» рассказывается об истории дивизии и ее славных делах. Герой повести казах-офицер Бауржан Момыш - улы, участвовавший в формировании дивизии и прошедший с дивизией весь боевой путь, сейчас находится в Москве. Мы обратились к гвардии полковнику Бауржану Момыш - улы с просьбой рассказать нашим слушателям о Панфиловской дивизии.

Слушайте этот рассказ Бауржана Момыш - улы:

В окрестностях столицы Казахстана - города Алма-Аты - в июле 1941 года из жителей Казахстана и Киргизии русский генерал Иван Панфилов начал формировать 316 стрелковую дивизию. В дивизию вошли представители 36 национальностей Средней Азии. В ней были люди от малограмотного до кандидата наук, от пастуха до народного комиссара. 31 июля 1941 года личный состав дивизии принял военную присягу. За короткое время генералу Панфилову удалось создать крупную боевую единицу, способную самостоятельно решать тактические боевые задачи в условиях современного боя. Генерал Панфилов умел вызывать к деятельности все творческие способности людей, умел воспитать в солдате мужество и обучить его воинскому искусству. В течение одного месяца командир дивизии подготовил из жителей степей прекрасных бойцов, способных воевать в лесах в болотах центральной русской полосы. Панфилов учил своих офицеров и солдат побеждать не числом, а уменьем. Он любил повторять казахскую поговорку: «Кулаком победишь одного, а умом - тысячи». В условиях неравных и жестоких боев на долю Панфиловской дивизии выпало оборонять важное оперативное направление на подступах к Москве - волоколамское направление. В неравной борьбе с отборными частями фашистской армии, имевшими численное и техническое превосходство на этом участке, Панфилов и его дивизия сумели образцово, с честью выполнить задание командования - малыми силами привести к крушению наступление крупных сил врага. С 16 октября 1941 года дивизия Панфилова вела непрерывные ожесточенные бои. Особо серьезные испытания выпали на долю Панфиловской дивизии ровно через месяц- 16 ноября. В этот день на одном из участков фронта 28 героев вели гранатный бой с 50-ю немецкими танками. На другом участке фронта 17 бесстрашных бойцов вели гранатный бой с 20 - ю немецкими танками. 80 стрелков дивизии на третьем участке смело контратаковали противника. Это был день проявления массового героизма дивизии. За боевые подвиги, стойкость и упорство Ставка Верховного Главнокомандования Красной Армии 17 ноября 1941 года преобразовала 316 стрелковую дивизию в 8 гвардейскую стрелковую дивизию. В 30 километрах от Москвы дивизия Панфилова вместе с другими частями сдержала натиск фашистских войск, разгромила их и отбросила на запад. В этих боях погиб создатель дивизии генерал Панфилов. Дивизии было присвоено имя Панфилова. «Панфиловец» стало нарицательным именем для гвардейцев, переживших все невзгоды походов, радости боевого подвига и побед. В дивизии сложились боевые традиции массового героизма. В борьбе за жизнь и честь страны панфиловцы научились побеждать смерть. В зимнюю кампанию 1942 года, передвигаясь по глубокой снежной целине в дремучих лесах Калининской и Ленинградской областей и находясь в авангарде 2 - го гвардейского корпуса, дивизия прорвала немецкий фронт в районе озера Ильмень и, действуя в глубоком тылу противника, с честью выполнила важное задание командования. За эту операцию дивизия была награждена орденом Ленина. В летних наступательных боях Красной Армии 1944 года панфиловцы неоднократно прорывали сильно укрепленную оборону немцев и отличились при штурме крупных опорных пунктов обороны врага в Прибалтике: городов Ядрица, Опочка, Мадока, Резекна и столицы Советской Латвии - Риги. Панфиловская дивизия, вобравшая в себя представители многих национальностей, убедительно демонстрирует гармоничное сочетание национальных традиций с общими интересами всей страны, единого советского отечества. На опыте многочисленных боев мы убедились, что нет национальных традиций, мешающих воевать, а есть национальные традиции, помогающие воевать; животворный советский патриотизм сплачивает солдат и офицеров всех национальностей Советского Союза. В передовых шеренгах наступающей Красной Армии панфиловцы и сейчас гордо несут на запад гвардейское знамя, на своем боевом маршруте беспощадно истребляя врага.

С тех пор прошло пять лет.

Ноябрь 1941 года. Тогда, как и в нынешнем году, в Подмосковье наступила ранняя зима. Заморозки сковали землю еще в начале октября. Борьба с дальних постепенно приближалась к ближним подступам Москвы. День за днем редели боевые ряды защитников столицы. Но чем меньше становилось нас, тем более крепчала наша стойкость, тем мы становились спокойнее, суровее, требовательнее к себе. Упорство и хладнокровие как бы пропитали нас. Мы не прощали себе промахов. Наша солдатская совесть восседала в кресле судьи, сурово и справедливо упрекая за каждый клочок земли, который мы вынуждены были оставлять. Чем ближе к Москве, тем искуснее дрались мы с врагом. «Каждый куст на полях нашей земли, каждый кирпич наших домов должен сопротивляться врагу, - говорил генерал своим чуть хрипловатым голосом. - Каждая травинка, помятая тяжелым немецким сапогом, - упрек нам земли-матушки нашей». «Велика Россия, а отступать некуда - позади Москва!» - с такой предельной искренностью и лаконизмом воина выразил политрук Клочков биение солдатских сердец, как бы откликаясь на слова Панфилова.

С тех пор прошло ровно пять лет.

Сегодня я как будто впервые вижу Москву и москвичей после трудных военных лет рубиновые звезды Кремля и купола церквей сняли с себя паранджу, наложенную войной; стерлись камуфляжи со стен и крыш зданий, что маскировали их от взора вражеского пилота. Мне приятно все это. Я оглядываюсь назад и отступаю на пять лет. Передо мной встает образ моего командира генерала Ивана Васильевича Панфилова. Всем памятно лето 1941 года. Кого не взволновали тогда слова великого Сталина, обращенные к многочисленному советскому народу:

Эти слова, этот спокойный голос до сих пор звучит в сердце каждого из наших соотечественников. Весь советский народ по зову товарища Сталина поднялся на защиту своей страны. 13 июля 1941 года генерал Иван Васильевич Панфилов был назначен командиром 316 стрелковой дивизии, формировавшейся в Алма-Ате из сынов двух братских республик -Казахстана и Киргизии: из рабочих, служащих, колхозников, в большинстве никогда не бывших на военной службе.

− Наша дивизия будет вроде ополченской, - говорил генерал.

Действительно, она была не кадрового, а ополченского типа, за исключением старшего командного состава. Там были неграмотные люди и кандидаты наук, личный состав - от чернорабочих до народных комиссаров. Представители более тридцати национальностей. На выработку настоящих качеств солдата требуется много времени, но нам дали всего два месяца. Взвод сколотить нелегко, а сколотить такое боевое соединение, как дивизия, -большое дело, и поэтому сформировать, сделать ее боеспособной за такое короткое время не всякому тогда удавалось. Первая заслуга генерала Ивана Васильевича в том, что он сумел организовать, сплотить людей. Высококультурный командир, генерал с первого же дня формирования дивизии внедрял в частях и подразделениях железную дисциплину, организованность, воинский порядок и боевую выучку. Он воспитывал в личном составе моральную и боевую стойкость, целеустремленность и упорство в работе, в учебе и в военном быту. Панфилов глубоко изучал свой командный состав и незадолго до отправки на фронт полностью пересмотрел его, произвел ряд замен. В кратчайший срок генерал, опираясь на командиров и партийных комиссаров, добился полной боеспособности и боеготовности дивизии. По приказу Ставки Верховного Главнокомандования, дивизия была отправлена на фронт. Жители просторных степей попадают в леса и болота, которых деды наши никогда не видели, в незнакомые места, где предки наши не ступали ногой. За короткое время, в течение одного месяца, генерал, как педагог и командир, научил нас, степняков, не только ходить по лесам и болотам, но и воевать в них. Это вторая заслуга генерала Панфилова как организатора. − Времени маловато - торопиться надо, привыкать и осваивать, - напоминал Панфилов. Генерал был строгим, справедливым, расчетливым командиром, для него реальность была прежде всего. Вместе с тем он был пламенным пропагандистом, глашатаем возвышенной цели-защиты родины, защиты Советского Союза. Бойцы его хорошо понимали, и он хорошо знал П. понимал бойцов. Он как будто гвоздем прибивал каждое слово в сознание солдата. Он говорил просто и правдиво и не кормил бойцов сладкими обещаниями. Он был очень человечным, очень чутким, уважал солдата, ценил его человеческое достоинство. Он беззаветно любил свою родину, знал прошлое, настоящее и предвидел будущее своего народа. Будучи глубоко русским человеком, он был в высоком смысле слова интернационален, благодаря этому ему удалось из людей разных национальностей сколотить дружное боевое соединение. И узбеки, и казахи, русские, украинцы, киргизы -все считали его отцом и как родные братья дрались с врагом под его командованием. Он был настоящим партийным и советским командиром многонациональной боевой семьи. Осенью 1941 года панфиловцы грудью встали на защиту Москвы. Один панфиловец был против пяти гитлеровских бандитов! В этих неравных сражениях, за которыми напряженно следил весь мир, мы победили не числом, а уменьем. В первых числах октября дивизия, войдя в состав шестнадцатой армии, заняла оборону на весьма широком фронте, по берегу реки Рузы, на одном из основных направлений, куда противник наносил один из главных ударов, пытаясь сомкнуть клещи вокруг Москвы. 316 стрелковая была одной из тех дивизий, что приняли на себя всю тяжесть удара врага на этом направлении. Враг напрягал все силы, чтобы прорваться, но всегда встречал упорное сопротивление, которое сочеталось с контратаками панфиловцев, и удар врага разбивался, как волны о каменную стену, о стойкость и решительность наших бойцов. Искусным маневром и огнем дивизия не только сдерживала натиск врага, но и наносила ему тяжелый урон в живой силе и технике, борясь одна против пяти до зубов вооруженных фашистских дивизий. Основной тактический замысел и идея генерала Панфилова в той обстановке подвижного, маневренного оборонительного боя были: используя все выгоды местности, оказывать на каждом удобном и выгодном рубеже своей полосы сопротивление, тем самым изматывать силы противника, нанося ему потери, задерживать его продвижение как можно дольше на невыгодных по условиям местности рубежах, выигрывать время, заставить противника распылять свои силы, сковать его прочной обороной важных узлов и пунктов, обескровить его, ослабить способность ударной группировки немцев к дальнейшему наступлению, отвлекать противника от главного направления, сорвать его планы, то есть -не допустить продвижения фашистов вперед по основному большаку, ведущему на Москву. Генерал не держался слепо линии рубежа, он глубоко понял замысел Верховного Главнокомандующего товарища Сталина «перемолоть» немецкие дивизии, сковать, обескровить и разгромить врага. Панфилов говорил тогда: − Армия не бежит, товарищи, а выполняет оперативно - стратегическую задачу. Отступление - не бегство, а самый сложный и трудный вид боя. Ни один генерал, по - моему, не позавидовал бы генералу Панфилову, дивизия которого имела фронт, вытянутый тоненькой цепочкой на протяжении почти 40 километров, без вторых эшелонов и достаточной тактической глубины. Генерал Панфилов сознавал трудность своего положения. Это заставляло его искать новые методы в решении конкретных задач боя в своей полосе.

Генерал всегда находился там, где решался исход боя.

В одной статье невозможно изложить в хронологической последовательности весь боевой путь дивизии в боях под Москвой, но мы не вправе обойти и не упомянуть бои, связанные с большими переживаниями и жертвами, которые в свое время высоко оценивались командованием. Всем ныне здравствующим панфиловцам памятны бои под совхозом «Булычева», в районном центре Осташова, в районе деревень Ханова, Юркина, Ярополец, Рюховское, Спасс - Рюховское и бои за Волоколамск. В этих боях части дивизии нанесли противнику столь чувствительные потери, что он вынужден был принять оборону и простоять 20 суток на месте. Был сорван его план преодолеть наше сопротивление и пройти это расстояние за сутки. Кто может из нас, панфиловцев первого призыва, забыть эти великие дни под Москвой?! 16- 17 ноября являются днями наиболее яркого проявления массового героизма солдатами и офицерами дивизии. Вспомним подвиг бессмертных двадцати восьми героев, гранатный бой бесстрашных панфиловцев с пятьюдесятью бронированными чудовищами у разъезда Дубосекова. Вспомним подвиг 17 бесстрашных во главе с лейтенантом Угрюмовым и политруком Георгиевым в районе деревни Мыканина. Они уничтожили двадцать танков и сами погибли в этом бою. Немцы, встречая наше упорное сопротивление и стойкость на протяжении двух с половиной месяцев непрерывных боев на рубеже от Рузы до станции Крюково, не очень вежливо отзывались о нашей дивизии - они называли ее «дикой» дивизией. − Скажите, что это у вас за люди, - спрашивали захваченные нами в плен немцы, -которые так безумно ведут себя в бою? Откуда этот злой народ?

Впоследствии немцы гневно восклицали: «Опять эта Сталинская Восьмая!» Бессильный гнев врага, его возмущение, безусловно, являются признанием воинской доблести и отваги наших бойцов и командиров. 18 ноября 1941 года погиб народный герой, легендарный командир дивизии, генерал-майор Иван Васильевич Панфилов. Советский народ и Красная Армия потеряли одного из лучших генералов нашего времени. Бойцы и командиры нашей дивизии потеряли родного боевого командира и отца. Велика была наша скорбь. Дивизии было присвоено имя Панфилова. Оно стало традиционным названием, выражающим славные боевые дела нашей дивизии, кровью завоевавшей гвардейскую славу. Панфиловец стало именем нарицательным в учебе, в бою и в быту. Панфиловец -настоящий гвардеец, переживший все невзгоды походов и боевой жизни, радости боевого подвига и радости победы - произносилось и произносится теперь с гордостью. Я верю, что и в послевоенный период, где бы ни находился гвардеец Панфиловской дивизии, какую бы он работу ни вел, он всегда будет чувствовать себя членом нашего славного боевого соединения и будет достойно носить имя панфиловца. Я верю, что бойцы и офицеры-панфиловцы, люди с большим благородным сердцем, продолжают так же страстно и самоотверженно бороться на новых маршрутах сегодня, после окончания войны, помня слова Панфилова: «Воюя, учись, закаляйся, мужай!»

Наш комдив генерал Панфилов вошел в историю великой битвы под Москвой. Весть о славных боевых делах его дивизии облетела всю страну. Беспримерные подвиги наших бойцов и командиров восхищали мир. Навеки останутся в наших сердцах имя генерала Ивана Васильевича Панфилова, имена бесстрашных героев - панфиловцев - двадцати восьми, семнадцати, двадцати, восьмидесяти, ста двадцати и других.

Наше боевое Красное знамя овеяно бессмертной славой.

В народной памяти, в сердцах миллионов будет жить, как образец героизма, мужество наших воинов, жизнью и кровью отстаивавших каждую пядь земли под Москвой. Партия Ленина - Сталина, одним из старых членов которой был большевик - Чапаев Иван Васильевич Панфилов, воспитала великий советский патриотизм, непоколебимую решимость, веру в правоту народного дела, плоды которых - наша Победа. В день пятилетия гибели народного героя Ивана Васильевича Панфилова все наши соотечественники, склонив головы, почтят память благородных жертв этих жестоких, кровопролитных, но славных дней нашего времени.

«Правда»

Два года войны с немецкими оккупантами внесли коренные качественные изменения в облик полка, в котором мне выпала честь сражаться с первых же дней военных действий в звании старшего лейтенанта, а впоследствии стать командиром этой части. Молодые, еще не обстрелянные люди прошли суровую боевую школу на полях кровопролитных битв, закалились и возмужали в непрерывных походах и сражениях. Много тяжелых испытаний перенес наш молодой полк, прежде чем заслужил свою боевую славу. Противник, опьяненный первыми успехами, имея значительное преимущество в численности и боевой технике, бросал в бой крупные силы авиации, танков, десанты автоматчиков. Против нашего только что отмобилизованного полка действовали отборные немецкие части, силы которых превосходили нас впятеро. Непреклонная воля бойцов, командиров и политработников, решивших любой ценой отстоять честь и независимость своей родины, рождала первых героев. Их подвиги являлись зернами боевых традиций полка, перераставшими в массовый героизм на полях сражений В первом же бою красноармейцы разгромили немецкий батальон, захватили населенный пункт и заставили противника отступить. Вскоре, пытаясь расчленить наши силы и уничтожить их по частям, немцы бросили против нашего подразделения 20 танков в сопровождении значительных сил пехоты. Удар этой танковой группы приняли на себя бойцы подразделения во главе с командирами Угрюмовым и Георгиевым. Вооруженные противотанковыми гранатами и бутылками с горючей смесью, бойцы вступили в невиданное единоборство. Стойкость и мужество советских воинов победили. Подбив четыре головных танка, храбрецы заставили остальные немецкие машины повернуть обратно. Весть эта с быстротой молнии облетела весь полк. Танкобоязнь была преодолена. Сотни охотников вступали в группы истребителей танков. В следующем бою 80 стрелков под командованием младшего лейтенанта Семена Краева были окружены немецкой группой в составе 400 солдат и 8 танков. Советские воины бросились в штыковую атаку. Действуя одновременно гранатами и бутылками с горючим, они не только прорвали вражеское кольцо и вышли из окружения, но и уничтожили при этом 150 гитлеровцев, захватили 3 танка, 4 пулемета, 75 - миллиметровое орудие и штабную машину с важными документами. Так была преодолена вторая боязнь - боязнь окружения. Подвиг 80 стрелков стал поучительным примером для всего полка. Через некоторое время немцы бросили в бой крупные силы авиации. Против 200 бойцов, возглавляемых лейтенантом Исламкуловым, действовали пехотный немецкий полк и танковый батальон. Стойко сдерживая натиск врага, отбивая все его атаки, красноармейцы не отошли ни на шаг. Тогда на участок обороны Исламкулова налетело 30 немецких бомбардировщиков и истребителей. С бреющего полета они пытались подавить сопротивление обороняющихся. Но наши бойцы использовали всю мощь организованного пехотного огня против воздушной атаки. После первого же захода два бомбардировщика были сбиты, остальные набрали высоту. Атака с воздуха была отражена. Так шаг за шагом накапливался боевой опыт полка, выковывалось его военное мастерство. Если в первые дни войны красноармейцы недостаточно умело окапывались, то сейчас они уверенно бьют немцев из превосходно оборудованных, благоустроенных окопов, где имеются все условия для боевой работы. Из этих окопов в последних боях одна группа стрелков сосредоточенным прицельным огнем заставила без помощи артиллерии замолчать четыре немецких дзота. Молодой полк завоевал себе почетное гвардейское знамя. На полях сражений он кровью героев написал свою боевую историю, создал славные традиции, ставшие гордостью красноармейцев и командиров, традиции, породившие любовь к своей части, к своей родной боевой семье. Неиссякаемая бодрость духа, крепкая боевая дружба бойцов всех национальностей, основанная на нерушимом братстве советских народов, удесятеряет силы наших воинов. Солдат идет в бой не для того, чтобы умереть. Он любит жизнь и за нее сражается с врагом. У бойца бывает и чувство страха, присущее всему живому перед лицом опасности, но это чувство подавляется глубоким сознанием долга и душевным благородством. Героизм - это не дар природы. Героизм бойцов и командиров нашего полка, также как и во всех частях Красной Армии, есть результат войны и сознательного воспитания. Именно такое воспитание выковало из людей, недавно еще и не помышлявших о войне, мужественных и опытных командиров, мастеров современного боя. Бывший биолог Иван Данилович Курганский стал боевым начальником штаба, гвардии майором, орденоносцем. Командир одного из героических батальонов полка, гвардии майор, дважды орденоносец Александр Александрович Суханов до войны был мирным агрономом и никогда в армии не служил. Смелыми волевыми командирами, удостоенными высоких правительственных наград, стали бывший педагог Павел Юрченко, бывший работник театра Шариф Хасанов, инженер - архитектор Латиф Нариманбеков и многие другие, ныне прославленные в боях гвардейские офицеры. С каждым днем повышая свое боевое мастерство, овладевая могучей боевой техникой, наш гвардейский Талгарский полк встречает вторую годовщину Отечественной войны как боевая единица, способная с честью выполнить волю великого Маршала товарища Сталина.

В сентябре 1954 года казахский народ, а вместе с ним все братские народы многонациональной Советской Родины отметили 50 - летие со дня смерти великого казахского поэта и мыслителя, основоположника новой казахской литературы Абая (Ибрагима) Кунанбаева. Абай был выразителем сокровенных дум и чаяний своего народа, мужественным борцом за его счастье, пламенным поборником дружбы русского и казахского народов. «Узнай у русских доброе, - советовал Абай казахам, - узнай, как работать и добывать честным трудом средства к жизни. Если ты этого достигнешь, то научишь свой народ и защитишь его от угнетения». Абай Кунанбаев был не только великим поэтом, основоположником новой казахской литературы, но и композитором, философом и вершиной прогрессивной мысли казахского общества прошлого века. Абай был первым переводчиком русских классиков на казахский язык. Его переводы А.С.Пушкина, М.Ю.Лермонтова, И.А.Крылова до сих пор остаются непревзойденными. Вниманию читателей предлагаются произведения Абая Кунанбаева из собрания сочинений в одном томе, выпущенного недавно Государственным издательством художественной литературы. 03. 12. 1956 год

КазТАГ (вестник республиканской информации)

− К осени 1941 года, - рассказал Бауржан Момыш - улы, - немецкое командование, подтянув резервы, сосредоточило большие людские силы и огромное количество боевой техники на подступах к Москве. Гитлер рассчитывал захватом Москвы принудить Советский Союз к капитуляции и тем самым закончить войну на востоке до наступления зимы. Московское направление входило в полосу Западного фронта под командованием генерала Г.К.Жукова, где членом военного совета был Н.А.Булганин. Первое «генеральное» наступление фашистов на Москву началось 2 октября. Над столицей нашей родины нависла грозная опасность. Однако врагу не удалось осуществить свои планы. Они разбились о стойкость защитников Москвы. К исходу октября наступление немецких войск было приостановлено советскими частями. Враг понес большие потери. В эти грозные октябрьские дни соединение генерала Панфилова было переброшено с северо - западного направления на один из важнейших участков Московского направления - в район Волоколамска. Дивизия вошла в состав армии генерала К.К.Рокоссовского и заняла оборону западнее Волоколамска. 14 октября панфиловцы вступили здесь в первый бой. Это была одна из тех дивизий, которая приняла на себя всю тяжесть удара врага. Искусным маневром и огнем она не только сдерживала натиск превосходящих сил фашистов, но и наносила им тяжелый урон в живой силе и боевой технике. − Каждый куст на полях нашей земли, каждый кирпич наших домов должен сопротивляться врагу, - говорил генерал И.В.Панфилов. - Каждая травинка, помятая тяжелым немецким сапогом, - упрек нам земли-матушки нашей... Взбешенное провалом октябрьского наступления, гитлеровское командование стянуло новые силы и 16 ноября начало свое второе «генеральное» наступление на Москву. Чем ближе к Москве, тем искуснее и упорнее дрались наши воины. «Велика Россия, а отступать некуда - позади Москва!» Кто не помнит эти слова алмаатинца политрука Василия Клочкова, произнесенные им в огне боя, неравного, кровавого, с азартом воина, с сознанием патриота, с предельной искренностью и лаконизмом поэта. На рубеже, занимаемом панфиловцами, шли упорные, ожесточенные бои. Отражая второй тур вражеского наступления, солдаты и офицеры дивизии проявили массовый героизм. Весь мир узнал о бессмертном подвиге 28 героев-панфиловцев, их бесстрашном гранатном бое с пятьюдесятью танками у разъезда Дубосекова. Хотя уже в то время основную роль в боевых действиях против бронетанковых сил врага играла артиллерия, местами и пехотинцам приходилось вести борьбу с танками. ...Когда танки врага двинулись к разъезду, Василий Клочков не мог оставаться на наблюдательном пункте четвертой роты. К людям, туда, где труднее, вместе с бойцами разделить и радость победы, и опасности жаркой схватки. Под сильным обстрелом противника он пробрался во взвод, оборонявшийся у Дубосеково. − Здорово, герои! - раздался в окопе его бодрый, хорошо знакомый воинам голос. - Ну, что, друзья, двадцать танков? Меньше чем по одному на брата. Это не так много. Бой длился более четырех часов. Воины отбивали атаки танков гранатами, бутылками с горючей смесью, стреляли по смотровым щелям из пулеметов и винтовок. 14 вражеских машин застыли в поле, подбитые отважными советскими пехотинцами. Поредели и ряды защитников Дубосеково. Кончились боеприпасы. Истекают кровью тяжело раненные бойцы. Клочков, сжимая последнюю связку гранат, подбежал к тяжелому танку, только что подмявшему бойца Москаленко. Раздался мощный взрыв... Атака фашистов выдохлась. Этот бой показал, что никакой враг, никакая техника не могут поставить на колени героев, мужественных, отважных, дисциплинированных солдат, сражающихся за честь, свободу и независимость своей социалистической родины. Стойкость героев-панфиловцев, в числе которых были представители русского, украинского, казахского, киргизского и других народов, оказалась крепче вражеской брони. В этом подвиге во всем величии раскрылись высокие морально - боевые качества советских солдат. В нем отразилась горячая любовь наших воинов к родине, верность воинскому долгу, несокрушимая дружба народов нашей страны. Подвиг 28 героев - панфиловцев - это ярчайшее проявление массового героизма - вошел в историю Советской Армии. В этот же день, 16 ноября 1941 года, 17 бесстрашных панфиловцев во главе с лейтенантом Угрюмовым и политруком Георгиевым ручными противотанковыми гранатами остановили в районе села Мыканино 20 танков противника и сами погибли в бою. Тогда же 11 саперов - панфиловцев вели борьбу с колонной немецких танков за мост у деревни Строкова и в течение целого дня не дали им переправиться через один из притоков Ламы. Вспомним подвиг 20 стрелков во главе с лейтенантом Исламкуловым, остановивших наступление до батальона немецких автоматчиков, геройство бойцов офицера Краева, других бойцов и офицеров дивизии. Наступление гитлеровцев 16 ноября на этом участке Волоколамского шоссе разбилось о стойкость и боевое мастерство панфиловцев. В 30 километрах от Москвы, в районе станции Крюково, бои приняли особенно ожесточенный характер. Шесть суток ни одна из сторон не знала передышки. Панфиловцы стояли здесь насмерть и не пустили врага дальше. Они выполнили на своем участке приказ родины - остановить захватчиков. На рассвете 6 декабря артиллерийская канонада оглушила всю окрестность. Войска двух фронтов - Калининского и Западного - начали контрнаступление одновременно в двух направлениях: на Клин - Солнечногорск и в районе Калинина. Стоял крепкий мороз, но на лицах орудийных расчетов сверкал пот. В это памятное утро всем нам было уже жарко. Враг захлебнулся, повернул и побежал. Громовое «ура!» возвестило миру, что Красная Армия перешла в наступление. Панфиловская дивизия была в числе первых контратакующих соединений Красной Армии. В результате мощных ударов советских войск к концу февраля захватчики были отброшены от Москвы местами на 300 - 400 километров. Гитлеровские фашисты потерпели первое крупное поражение во Второй мировой войне. Миф о непобедимости фашистских войск был развеян. ...Земля подмосковная священна для нас, ветеранов - панфиловцев. Она хранит в себе прах наших боевых товарищей. Эта земля прославлена подвигами простых советских людей всех национальностей нашей родины.

Один экземпляр вручен Огневу 30.11.56 г.

Как бы мы отчетливо не представляли единой и целой нашу страну, но каждому из нас рельефнее и образнее всего вспоминаются родные места: одним - таежные чаши, другим -снежные вершины гор, третьим - степные просторы. Как говорится, что с детства памятно, то не забудешь. А в суровую осень 1941 года всем нам одинаковым и конкретным выражением родины стала Москва. Бои за родину, бои за Москву тогда слились в одно понятие. «Велика Россия, но отступать некуда - позади Москва!» - с этой мыслью сражались бойцы, так думали все, так думал народ.

Великая Отечественная

Вторая мировая война - самая большая война в истории человечества. Основная тяжесть прошедшей войны выпала на плечи советского народа. Но буржуазные идеологи стараются всячески перекраивать, фальсифицировать историю, принизить роль СССР во Второй мировой войне, преувеличивая свой вклад. На протяжении всей войны советско - германский фронт приковывал к себе основные силы фашистской Германии и ее союзников в Европе - немецкое военно - политическое руководство считало войну против Советского Союза самым решающим актом завоевания мирового господства. 30 марта 1941 года на совещании военных руководителей Гитлер говорил: «Наши задачи в отношении России: разбить вооруженные силы, уничтожить государство. Война против России - эта борьба двух идеологий. Уничтожающий приговор большевизму, который равен социальному преступлению. Речь идет о борьбе на уничтожение». Советско-германский фронт по своему размаху являлся наибольшим из всех остальных фронтов, а также по активности и напряженности вооруженной борьбы: от 3000 до 6200 километров протяженностью; 1.418 суток по длительности; от 70 до 76 процентов всех вооруженных сил противника. Польша была завоевана за 16 дней, Голландия и Бельгия -за 19, Норвегия - за 50, Франция - за 44. К моменту нападения на СССР у противника было:

За три дня первой недели войны им удалось на главных направлениях продвинуться на глубину до 400 - 600 километров. «Если мы хотим создать нашу великую германскую империю, мы должны, прежде всего, вытеснить и истребить славянские народы: русских, поляков, чехов, словаков, болгар, белорусов, украинцев... Нам недостаточно разбить русскую армию и захватить Ленинград, Москву, Кавказ. Мы должны стереть с лица земли эту страну и уничтожить ее народ». Это идеология фашизма. Начальник ГШ (генеральный штаб) Гальдер третьего июля 1941 года записал в своем дневнике: «...не будет преувеличением, если я скажу, что кампания против России была выиграна в течение 14 дней». Он очень поспешил. С самого начала войны войска противника несли огромные потери. Только за первые восемь месяцев немцы потеряли, по данным генерала Гальдера, 1.073.066 человек убитыми, ранеными и пропавшими без вести. Это равно одной трети всех сил на восточном фронте. В мае 1942 года Ф. Рузвельт телеграфировал генералу Макартуру: « С точки зрения большой стратегии ясен простой факт - русские убивают больше, солдат противника и уничтожают больше его вооружения, чем остальные 25 государств объединенных наций вместе взятые » К марту 1944 года были разгромлены 607 фашистских дивизий, что в четыре раза больше, чем на всех остальных фронтах. С июля 1941 по июнь 1943 года, по данным Маршалла, США поставлено Советскому Союзу 3000 самолетов, 2 400 танков. За тот период нами было произведено свыше 50 000 самолетов и около 40 000 танков. Следовательно, эти поставки США не превышали 6 процентов по отношению к отечественному производству и не могли играть решающей роли. Таким образом, советско-германский фронт был главным и решающим фронтом всей Второй мировой войны. Именно на этом фронте решались судьбы народов, всего человечества. Именно на этом фронте ковалась всемирно - историческая победа над фашизмом. Не кто иной, а советский народ и его армия своим героизмом и стойкостью вдохновляли народы всей земли на освободительную борьбу. Советский народ отстоял первое в мире социалистическое государство, спас человечество от фашистской тирании, открыл перед многими народами путь к социалистическому развитию.

Воинское воспитание

Патриотизм - безграничная преданность советских людей великой родине, делу коммунистической партии. Социалистический патриотизм и интернационализм - это смежные грани целого, единой коммунистической идеологии. Партия внимательно и заботливо воспитывает советских людей, молодежь в духе правильного понимания национальных и интернациональных задач, в духе нерушимого братства с народами всех социалистических стран, в духе верности знамени пролетарской солидарности трудящихся всего мира. Воспитание советского гражданина - одна из важных и ответственных целей нашей идеологической работы. Предметом особой заботы всей нашей общественности является воспитание гражданского долга подрастающего поколения. У молодого поколения, естественно, нет опыта старших, прошедших нелегкую школу гражданского воспитания в годы напряженной борьбы за первые победы социалистического строительства, в преодолении бесчисленных трудностей в боях с врагами отечества. Молодежь, к счастью, не знает многих невзгод и испытаний минувшего полувека, не пережила суровой поры военных лет. Идейно воспитывать и закалять молодежь с учетом современных условий, развивать в ней патриотизм, дух высокой гражданственности, советскую гордость и достоинство человека нового мира - задача весьма ответственная и благородная. Воспитание гражданственности - не частная задача. Оно осуществляется в процессе трудовой и общественной жизни всеми средствами идеологической работы. Оно неразрывно связано с задачами формирования нового человека, поставленными программой КПСС, с требованиями морального кодекса строителя коммунизма. Защита отечества, служба в Советских Вооруженных Силах - священная, высокая и почетная обязанность советского гражданина. Опыт минувшей войны подтвердил, что в основе боевой активности, героизма и самоотверженности советских воинов лежит их идейная убежденность, сознательность, политическая зрелость, нетерпимое отношение к недисциплинированности.

 Героизм не дар природы, а результат длительного, правильного воспитания.  Подвиг - это достойное, самоотверженное поведение (воина) на поле боя в самые критические, решающие моменты.  Никто не рождается солдатом. Им становятся, пройдя определенную суровую школу военной службы, невзгоды и лишения боевых походов, в горниле огня боев.

В воспитании советской молодежи в духе беззаветной любви к родине огромное значение имеет военно - патриотическое воспитание не только в армии, но и в семье, в школе, колхозе, на производстве, в учреждении. Могучим средством военно - патриотического воспитания трудящихся является пропаганда боевых традиций Вооруженных Сил. Ни одна армия в мире не прошла такого яркого боевого пути, не имеет таких славных боевых традиций, как Советская Армия. Ни одному народу не пришлось вынести таких тяжелых, военных испытаний, как советскому народу. Из сорока восьми лет Советской власти трудящиеся страны более двух десятилетий вынуждены были отдавать свои силы на отражение нашествий империалистических государств и восстановление разрушенного войнами народного хозяйства. Нельзя вдохновить на подвиг, не уважая подвигов, уже совершенных, - этой программой должна быть пронизана вся система военно - патриотического воспитания молодежи. Активная пропаганда боевых традиций настоятельно диктуется и тем, что кое - кто, ошибочно толкуя сущность и цели борьбы партии против культа личности, готов перечеркнуть целые этапы славного пути советского народа и его Вооруженных Сил. Эти ошибки, к счастью, исправляются, и тем, кто, ошибочно толкуя сущность и цели политики партии о мирном сосуществовании, слишком акцентирует внимание на мире и тем самым притупляет классовую, идеологическую бдительность и порождает ложный пацифизм у подрастающего молодого поколения, дается достойный отпор. Активная пропаганда боевых традиций настоятельно диктуется и тем, что кое кто из писателей и работников искусства в своих произведениях однобоко показывают Великую Отечественную войну. В них подчас делается упор только на изображение парадного блеска и надменности противника, уничтожающей бомбежке, скрежете гусениц танков, изрыгании огня артиллерией. Будни войны в некоторых произведениях изображены настолько «впечатляюще», что в глазах молодого читателя, впервые увидевшего столь тяжкие подробности войны, они заслонили собой смысл событий, происходивших вне акта или танка. У читателя, видящего, как люди уничтожаются страшной, слепой силой, возникает тяжелая мысль, что на войне только случайность может спасти человека. В таких произведениях слабо показываются мужество и героизм народа - воина, который в суровых боях на фронте и в самоотверженном труде в тылу сломал хребет фашистскому зверю. В таких произведениях порою исчезает даже героическая идея, двигавшая поступками советских людей. Восьмого декабря 1942 года, выступая в Доме литераторов в Москве, я умолял не изображать врага в образе чудовища. Черт не так страшен, как его малюют.

Враг такой же простой смертный, как и все другие.

Традиции - не только история, реликвия прошлого. Традиции - это грозное, могучее средство воспитания. В них заключена сила примера самоотверженного выполнения революционного и воинского долга, сила, зовущая к тому, чтобы героизм и мужество стали нормами поведения как в труде, так и в бою. М.В. Фрунзе говорил, что боевые традиции являются «залогом будущих великих подвигов, которые... командиры и вся наша РККА (Рабоче - Крестьянская Красная Армия) покажут миру в тот момент, когда рабоче - крестьянское отечество нас к этому призовет».

Великая Отечественная война полностью подтвердила это предвидение Фрунзе. Бессмертен подвиг Александра Матросова, но характерно, что более 200 советских воинов повторили его; а геройский поступок Николая Гастелло был повторен 74 раза. «Объективное знание прошлого есть признак просвещенности», - говорил Энгельс. Боевые традиции нашей армии родились не на пустом месте. Не являясь простым продолжением традиций прошлого, они восприняли, впитали в себя все лучшее из героической истории нашего народа. Исторически сложившиеся обычаи и моральные правила, ставшие нормой поведения воинов в бою и в мирное время, активно побуждающие их образцово выполнять свой долг, честно и добросовестно служить социалистической родине, есть боевая традиция. Решающим мотивом массового героизма советских воинов, их беспримерных подвигов были и будут глубокая преданность идеалам коммунизма, советский патриотизм, дружба народов и пролетарский интернационализм. Славные традиции советского народа, его Вооруженных Сил - это ценнейшее идейное достояние, которое партия передает, как эстафету, молодому поколению советских людей, достойным преемникам ратных и трудовых подвигов их отцов и матерей. Патриотическое воспитание молодежи на революционных и боевых традициях всегда являлось и является важнейшей составной частью политико - массовой работы.

Я получаю немало писем от школьников, пионерских отрядов с просьбой прислать материалы о войне. Это говорит о том, что в школах нужно создать литературные кружки, где можно и надо изучать историю Великой Отечественной войны, где надо организовывать семинары на тему войны, где следует организовывать встречи с ветеранами войны.

− Смело надо ставить вопрос о присвоении имен погибших героев населенному пункту, улице, участку, откуда он ушел на фронт.

− Торжественные проводы в армию с наказом о достойной службе в армии. В периодической печати района и области публиковать материалы о подвигах земляков (20 - летие).

Современная международная обстановка весьма напряжена так же, как она была напряжена накануне прошедших двух мировых войн. Почти вся Латинская Америка в огне. Это дело рук американского империализма.

США, ведя грязную войну во Вьетнаме, довели свои войска до 136- 140 тысяч. Реваншисты в ФРГ создали самую мощную армию в Западной Европе. Они перестраивают бундесвер в соответствии с требованиями «атомной стратегии передовых рубежей».

Они создают пояс атомных мин вдоль восточной границы ФРГ.

Они «репетируют» с Гебридских островов атомные бомбардировки городов ГДР. Они в самой ФРГ проводят пробные тревоги на случай атомной войны. Правящая партия в ФРГ настаивает на принятии «чрезвычайных законов», предусматривающих тотальную мобилизацию для тотальной войны. На Гебридских островах реваншисты тренируются на установках без атомной боеголовки. Мало этого, они стремятся располагать атомным оружием, они стремятся к тому, чтобы принимать участие в изготовлении атомной бомбы и производить ее самим. Они стремятся проводить политику атомного превосходства и превратить послевоенный период в новый предвоенный период.

Они хотят развязать новую войну с западногерманской территории. Они проводят милитаристскую и реваншистскую политику - политику атомной войны. Они разжигают реваншистский угар, потопив деловые дискуссии в волнах национализма, шовинизма и антикоммунизма. Они открыто заявляют об уничтожении ГДР, восстановлении границы 1937 года. Они недавно провели «день немца» - демонстрацию непризнания существующих границ в Европе.

НЕ ЧЕРНИЛАМИ, А КРОВЬЮ НАПИСАНА ЛЕТОПИСЬ НАШИХ СТРАДАНИЙ Мораль - это форма общественного политического сознания. Она имеет исторический, классовый и партийный характер.

«Бытие определяет сознание», - это известная формула Карла Маркса. В капиталистическом обществе мораль большинства населения - трудящихся масс -находится в явном несоответствии и в антагонизме как с официальным правом, так и с моралью господствующего буржуазного класса. Право и мораль эксплуататорского класса, хозяина всех жизненно - важных источников, владеющего не только материальным богатством, но и властью, поддерживающей такое положение вещей силою полиции и армии, находятся в явном противоречии с волею и интересами народа. В социалистическом обществе, где общественные отношения свободны от классовых противоречий, где существует морально - политическое единство народа, а воля и интересы государственной власти целиком совпадают с волей и интересами народа, мораль и право, в основном, не имеют противоречий, они неразрывно связаны между собой. Как и во всех жизненных вопросах, так и в вопросе морального фактора существуют два различных и противоречивых понятия: точка зрения буржуазных военных теоретиков и марксистское понимание морального духа народа и армии. Важное значение морального фактора признавали и признают буржуазные военные теоретики и руководители. Но они этот вопрос рассматривают с идеалистической точки зрения, как нечто непознаваемое, как совокупность ряда субъективных качеств воинов; они рассматривают этот вопрос вне связи с характером и особенностями данной армии, общественного и государственного строя, которому эта армия служит; они рассматривают этот вопрос вне связи с политическими целями войны, которую эта армия ведет; следовательно, буржуазные теоретики не в состоянии дать правильного научного объяснения о самом содержании подлинной сущности морального фактора, об источниках моральных сил армии и о его действительной роли, как фактора, на войне.

Приведу несколько примеров.

Клаузевиц в своей книге «О войне» войну рассматривает как область неограниченного насилия, столкновение инстинктов и воли борющихся сторон. Он игнорирует социально -экономические условия, характер армии и войны. По Клаузевицу, моральный дух армии -это совокупность ряда категорий морального порядка, как мужество, энергия, стойкость, твердость, решимость. По мнению Клаузевица, важным элементом морального духа является национальная ненависть, вражда к другим народам. Такое мнение, безусловно, является расистским подходом к решению вопроса о моральном духе, иного названия оно не заслуживает. Тот же Клаузевиц - учитель современных буржуазных теоретиков - выдвигал в качестве источников морального духа армии субъективные стремления и переживания солдат и офицеров, их ненависть к людям другой нации, честолюбие, властолюбие, воодушевление такими низменными средствами, как возможность насилия и грабежа: тоже явно реакционный, явно фашистский взгляд на моральный дух. Современные буржуазные военные теоретики придерживаются подобных реакционных взглядов, рассматривая вопрос морального духа армии вне связи с общественно-государственным строем и социальной средой, оторванно и изолированно от них. Современные реакционеры из англо - американских военных руководителей всячески скрывают и маскируют империалистическую сущность их армий и воспитывают своих солдат в духе расового превосходства англосаксов над другими народами, играют на низменном националистическом самолюбии солдат. Они почти по методу Геббельса пропагандируют «сознание своего превосходства». Короче говоря, буржуазные военные руководители, признавая важную роль морального фактора, не могут правильно и научно определить эту роль, ибо они отрывают моральный дух армии от политики и экономики, от характера войны, экономических и моральных возможностей страны в целом, и ограничиваются, в основном, областью военной психологии. Марксистско - ленинское понимание морального фактора коренным образом отличается от его буржуазной трактовки, рассматривающей этот фактор как нечто абстрактное, не связанное с социально - экономическими условиями общества. По марксизму, моральный дух армии и народа - это морально - политический фактор, ибо их моральное состояние всецело зависит от политики господствующего класса, ее соответствия интересам народа и отношения к ней народных масс. Только марксизм дает глубоко научное обоснование вопроса о моральном факторе, его источниках и значении в современной войне, только советская военная идеология заинтересована и в состоянии правильно и объективно поставить и полно, всесторонне осветить этот вопрос как один из постоянно действующих факторов в решении судьбы войны. Советская военная наука рассматривает моральный дух армии и народа как один из основных факторов, решающих судьбы войны вне отрыва от остальных, постоянно действующих факторов, как неразрывно связанный между ними и взаимодействующий с ними...

Основными источниками советского военно - морального духа являются: − советская, коммунистическая идеология, возвышенная и благородная цель нашего общественно - государственного строя - построение коммунистического общества; − интернациональный принцип в правовом отношении, свобода, равенство, братство, дружба народов, морально-политическое единство наших народов; − благородная и возвышенная цель войны, войны справедливой, войны освободительной, которую пришлось вести советскому народу: − благородные национальные традиции наших народов, воспитывающие высоконравственные боевые качества в воинах; − подлинно народный характер Советской Армии, понимание того, что она является армией освобожденного народа, армией социалистического государства, армией братства и дружбы между народами нашей многонациональной страны, защищающей их независимость и свободу; − армия воспитывается большевистской партией в духе уважения к народам других стран, в духе сохранения и утверждения мира между народами, в духе уважения и любви к трудящимся всех стран, всех национальностей; − армия состоит не из оловянных солдатиков, а из сознательных советских людей, знающих и понимающих цель и задачу своей борьбы, способных сознательно идти на жертвы, если этого потребует обстановка борьбы для достижения цели; − единство интересов армии и народа, их неразрывная связь и взаимная поддержка;

− сознание прочности и надежности советского тыла; − советский патриотизм, беспредельная любовь к родине, жгучая ненависть к врагу. Самая главная основа морального духа армии и наших народов - это политика и руководство большевистской партии Ленина - Сталина. Советская мораль имеет прочную идейную основу - передовую, единственно научную марксистско - ленинскую теорию общественного развития. Советская мораль основывается на новых, принципиально отличных от буржуазного общества, производственных отношениях, на новом социально - экономическом базисе, на социалистическом производственном отношении, которое преобразило и коренным образом изменило условия материальной жизни общества и духовный облик людей. Советский человек является подлинно свободным человеком, потому что он сознает, свободно сознает свой общественный долг перед соотечественниками, родиной и обществом, он свои обязанности как в труде, так и в бою выполняет с полным сознанием необходимости этого для себя лично, для народа, для общества, для родины. Личные интересы советского человека сплелись, срослись с общественным интересом, с интересом народа, ибо у нас нет таких противоречий, которые характерны для капиталистического общества, т. е. противоречий между личностью и обществом. У нас нет классового антагонизма, у нас нет национальной и расовой вражды между народами, у нас нет и для нас чужда эксплуататорская - волчья мораль. Моральные устои социалистического общества основаны на единстве права и морали, они обусловлены особенностями советского государственного строя, коммунистической идеологии. Моральные устои нашего общества основаны на братском равноправии народов нашей страны и в их содружестве. Национальная политика партии и великий принцип интернационализма являются главным стержнем моральных устоев общества. Великая Отечественная война подтвердила правильность ленинско - сталинской национальной политики. Мы пожинали плоды трудов, проделанных великими Лениным и Сталиным, трудов беззаветных, трудов сложных и трудных, плоды воспитания наших народов в борьбе с великодержавным шовинизмом и местным национализмом на территории необъятной и многонациональной великой страны. В результате победоносного осуществления ленинско - сталинской национальной политики былое взаимное недоверие и антагонизм между народами страны уступили место нерасторжимой дружбе между народами Советского Союза. В результате длительной и суровой борьбы был положен конец национальному угнетению и неравенству между нациями. Еще на X съезде партии тов. Сталин говорил, что суть национального вопроса в нашей стране «состоит в том, чтобы уничтожить ту фактическую отсталость (хозяйственную, политическую, культурную) некоторых наций, которую они унаследовали от прошлого, чтобы дать возможность отсталым народам догнать центральную Россию и в государственном, и в культурном, и в хозяйственном отношениях». Моральная основа стратегии капиталистических стран - завоевание чужой территории, порабощение и угнетение других народов, установление мирового господства.

Моральная основа коммунистической стратегии диаметрально противоположна. Я вам напомню выступление члена английской делегации на Парижской мирной конференции, где он, этот лорд, говорил, что малые нации гораздо легче ассимилировать, чем тратить силы на их национальное самоопределение. Я вам напомню, как поступили американцы с коренными жителями целого материка, по ошибке названных Колумбом индейцами. Коренное американское население было подвергнуто физическому уничтожению. По данным самих же американцев, на сегодня из коренных жителей Америки остались лишь около 250 тысяч человек, краснокожих туземцев. Большинство из них американцами сознательно держатся на уровне первобытности, т.е. какими их застал почти пятьсот лет тому назад открыватель нового света Колумб. Сохранившиеся индейские деревни в наше время в Америке сделались заповедниками, музейной редкостью. Туда американцы пускают туристов за определенную плату. Они законсервировали в резервациях туземных жителей Америки; это самое чудовищное злодеяние - законсервировать целый народ, искусственно задерживать их на уровне первобытности. Я вам напомню о суде Линча в той же самой цивилизованной Америке, о преследовании негров и других цветных народов лишь за то, что у них цветная кожа. Я вам напомню действия голландских фашистов против индонезийцев, боровшихся за свою независимость и за республику. Я вам напомню «посредничество» американцев -между индонезийцами и голландцами. Я вам напомню действия французских реакционеров во Вьетнаме. Мало ли что можно вспомнить! Статья 1 Конституции гласит, что «Союз Советских Социалистических Республик есть социалистическое государство рабочих и крестьян». Статья 123 Конституции гласит, что «равноправие граждан СССР, независимо от их национальности и расы, во всех областях хозяйственной, государственной, культурной и общественно-политической жизни является непреложным законом. Какое бы то ни было прямое или косвенное ограничение прав или, наоборот, установление прямых или косвенных преимуществ граждан в зависимости от их расовой и национальной принадлежности, равно как всякая проповедь их национальной исключительности или ненависти и пренебрежения - караются законом». Одним из основных принципов победоносной большевистской национальной политики является принцип обеспечения всестороннего развития социалистической культуры всех народов СССР при сохранении их национальной формы, независимо от того, что этот народ малый или многочисленный. «Каждая нация, все равно − большая или малая, имеет свои качественные особенности, свою специфику, которая принадлежит только ей, и которой нет у других наций, - указывает товарищ Сталин. − Эти особенности являются тем вкладом, который вносит каждая нация в общую сокровищницу мировой культуры, дополняет и обогащает ее». Задержу ваше внимание на двух принципиальных вопросах - о социалистической по содержанию и о национальной по форме культуре народов нашей страны. Социалистическое содержание многонациональной культуры народов СССР состоит в том, что в основе культуры советских народов лежат великие идеи марксизма -ленинизма, что эта культура пронизана от начала до конца духом равенства и братства народов, взаимного уважения культурного наследия и благородных традиций, духом пролетарского интернационализма, советского патриотизма, самоотверженной борьбы за великие идеи - за победу коммунизма. Под национальной формой культуры того или иного народа подразумеваются те особенности культуры, которые определяются спецификой языка, бытовыми условиями, психическим складом и другими исторически - сложившимися условиями в формировании данного народа как нации. Товарищ Сталин, творчески развивая марксистско - ленинскую теорию национального вопроса, дал глубочайшее решение проблемы соотношения СОЦИАЛИСТИЧЕСКОГО СОДЕРЖАНИЯ и НАЦИОНАЛЬНОЙ ФОРМЫ культуры советских народов. Он пишет: «Как совместить строительство национальной культуры, развитие школ и курсов на родном языке и выработку кадров из местных людей со строительством социализма, строительством пролетарской культуры? Нет ли тут непроходимого противоречия? Конечно, нет! Мы строим пролетарскую культуру. Это совершенно верно. Но верно также и то, что пролетарская культура, социалистическая по своему содержанию, принимает различные формы и способы выражения у различных народов, втянутых в социалистическое строительство, в зависимости от различия языка, быта и т. д. Пролетарская по своему содержанию, национальная по форме - такова та общечеловеческая культура, и она не отменяет пролетарской культуры, а дает ей форму». Большевистская политика дает национальным культурам возможность полностью развернуться, выявить все свои потенциальные возможности для того, чтобы они в будущем, при определенных стадиях развития коммунистического общества, слились в единую культуру, культуру общечеловеческую, с одним общим языком, по содержанию и по форме коммунистическую культуру. Это идейная перспектива. Никто в Советском Союзе сейчас не ставит вопрос о немедленном слиянии народов, языков и культур. Правда, в некоторых национальных республиках, к сожалению, существуют уродливые коммунистические недоноски, которые еще в зачатье спешат к свету. Но эти люди не понимают, что даже в первые столетия полной победы пролетарской революции во всем мире будут существовать государственные и национальные различия, следовательно, и различия в форме культур разных народов. Эти недоноски - наши люди, наше несчастье. Следует надеяться, что этих выкидышей в будущем с каждым годом станет все меньше и меньше. Следует надеяться, что им будет в скором времени сказано:

− Куда ты, дуралей, спешишь прежде времени?

Дружба народов, равенство и братство людей - вот краеугольные камни социалистической морали в нашей стране. Разве в дни Великой Отечественной войны, в дни сурового испытания крепости союза наших народов, их единства и преданности социалистической родине, с исключительной яркостью не обнаружилась непреодолимая сила их дружбы? Было бы безответственным обобщением, если бы мы сказали, что за минувшие тридцать лет существования советского строя в нашей стране национальный вопрос решался гладко. Безусловно, нет. Партия и Советское правительство и в этом вопросе имели немалых противников в лице великодержавных шовинистов и местных националистов и плюс к этому коммунистических недоносков внутри партии и среди правительственных руководящих работников. Было бы также ошибкой сказать, что в решении национального вопроса у нас на сегодня все гладко, что мы добились стопроцентного благополучного разрешения этого вопроса. Мы еще окончательно не отделались от пережитков и в этом вопросе. К сожалению, среди нас еще немало антисемитов и космополитов, шовинистов и националистов с партийными билетами. Но партия и правительство вели, ведут и будут вести с ними непримиримую борьбу. Партия вела, ведет и будет вести, как и прежде, неуклонно, со всей марксистской страстностью генеральную линию в национальном вопросе... М.И. Калинин, являясь глубоко русским человеком, презирал великодержавный шовинизм и всех недозрелых хвастунишек из русских назвал расстяпами. У нас на сегодня, к сожалению, есть свои «тяпы» и среди других народов - казахотяпы, грузинотяпы и другие «тяпы». Но из всех «тяпов» самый опасный - это руссотяп, а остальные «тяпы» как бы являются отголосками, ответным эхом этому главному «тяпу». Русский народ- народ великий, народ ведущий, право гордиться величием своей нации предоставляется любому русскому; но некоторым, не слишком умно пользующимся этим правом, злоупотребляющим именем своего народа, пора, и давно пора сказать, что величие русского народа - это не значит, что велик каждый и любой русский, тем более руссотяп. Марксизм не проповедует безграничное величие любой нации, марксистское учение направлено на борьбу с манией величия любого народа, на борьбу с низкопоклонством перед любым самодуром, злоупотребляющим достоинствами своей нации в корыстных целях, в целях личной выгоды, в целях унижения других. Ведущая роль великой нации, по Марксу, не означает господство этой нации над другими народами. Если мы допустили бы подобные вещи - это было бы вульгарным содружеством и интернационализмом. Принцип Маркса - все народы на равных ногах. Советская мораль основывается на новых, принципиально отличных от буржуазного общества, производственных отношениях, на новом социально - экономическом базисе. Советская мораль основывается на новых, принципиально отличных от буржуазного общества, взаимоотношениях между людьми, между расами, между нациями, между народами, на новых демократических, правовых отношениях и уважении человеческого достоинства каждого. Советская мораль основывается на новых, принципиально отличных от буржуазного общества, возвышенного, благородного и глубокого содержания идейных основах марксистского мировоззрения. За четверть века советский социалистический строй коренным образом преобразил не только экономическое, технико - производственное лицо страны, но и духовный облик людей. Товарищ Молотов в своем докладе о тридцатилетии Октябрьской революции говорил: «Велики успехи Советского государства. Социализм глубоко вошел во всю нашу жизнь. В условиях Советской власти уже выросло новое поколение, которое начинает расправлять свои орлинные крылья. Следует признать, что важнейшим завоеванием нашей революции является новый духовный облик и идейный рост людей, как советских патриотов. Это относится ко всем советским народам, как к городу, так и к деревне, как к людям физического труда, так и к людям умственного труда. В этом заключается действительно величайший успех Октябрьской революции, который имеет всемирно - историческое значение». С первого дня революции партия вела и ведет воспитательную работу среди широкой массы многонационального советского народа в духе интернационализма, сближения народов нашей страны, сколачивания дружной и единой советской семьи народов. Ленинско - сталинская национальная политика обеспечила гармоничное сочетание национальных традиций и интересов народов с общими интересами всех трудящихся. Советский Союз является общей родиной всех людей, всех народов, воспитанных в духе социалистической сознательности. Неслучайной является горячая любовь советских людей к своей общей социалистической родине - Советскому Союзу. К какой бы национальности ни принадлежал гражданин СССР - он, прежде всего, есть советский человек.

− Общность личных и национальных интересов в единой советской семье народов; − Общность советской культуры - социалистической по содержанию, национальной по форме;

− Общность социально - экономических основ страны; − Общность правовых отношений и обязанностей, базирующихся на подлинно демократической сталинской Конституции. В стране формируется новое, невиданное в прошлом социальное явление: формируется новый человек, новая «советская нация», без националистической спеси, люди с новой социалистической моралью, нравом, формируется зародыш того интернационального единства трудящихся, которое будет достигнуто при коммунизме. «Последний советский гражданин, свободный от цепей капитала, стоит на голову выше любого зарубежного высокопоставленного чинушки, влачащего на плечах ярмо капиталистического рабства...» - справедливо говорит товарищ Сталин. Благодаря той огромной и кропотливой работе, проведенной партией и Советской властью по коммунистическому воспитанию народной массы, облик наших людей, их духовный образ стали истинно советскими. Любовь к Советской родине, советский патриотизм, гордость за Советскую социалистическую родину, сознание, что он является гражданином и строителем социалистического государства, сознание, что он является одним из творцов нового, самого передового и прогрессивного общества, сознание, что как на фронте вооруженной борьбы, так и на фронте труда он является солдатом великой армии строителей коммунистического общества - каждого нашего человека вдохновляют на подвиги, на самоотверженную борьбу, возвышают его над «высокопоставленными чинушками»: в этом источники национальной гордости советских людей. Советский народ за это время так вырос в культурном отношении, что не может даже присниться и почти невозможно при капиталистическом обществе. Русский Пушкин, грузин Шота Руставели, азербайджанец Низами, узбек Алишер Навои, казах Абай и другие только при Советской власти, благодаря высокому культурному подъему наших народов, вышли из национальных рамок и сделались почитаемыми всеми нашими народами. Казах Джамбул, дагестанец Сулейман Стальский, белорус Якуб Колас, украинец Янко Купало и другие были певцами не только своего народа - они были певцами всего советского народа. В дни блокады Ленинграда старый казах Джамбул обратился к ленинградцам со словами «Ленинградцы, дети мои!»; обращение старого Джамбула защитниками Ленинграда было воспринято как наказ отца. Это обращение гремело на улицах осажденного города как боевой клич, призыв к самоотверженной борьбе с врагом, как боевой лозунг. На первом съезде советских писателей А.М.Горький говорил о национальных писателях: «У меня нет никаких причин и желаний выделять их на особое место, ибо они работают не только на свой народ, но каждый - на все народы Союза Советских Социалистических Республик... История возлагает на них такую же ответственность за их работу, как и на русских».

− Морально-политическое единство, дружба народов СССР и советский патриотизм;

− Советская национальная гордость; − Сознание достоинства и передовой роли нашей страны, гражданами которой они являются. Источником моральных сил советских людей является советский патриотизм, в котором гармонически сочетаются национальные традиции народов и общие жизненные интересы всех трудовых людей СССР. В годы великих исторических испытаний, в годы горя и гордости, в годы Великой Отечественной войны советские люди наглядно показали всему миру свою беспредельную любовь к родине, народу, до каких блистательных вершин морального духа поднялся народ за время своего свободного существования. Сила советского патриотизма нашла свое яркое выражение в подвигах всего советского народа, в массовом героизме, в подлинно массовом героизме в борьбе с врагом, в борьбе с трудностями в годы войны. Братская рука советских - народов гордо сжималась, демонстрируя всему миру гордость за нерасторжимую дружбу, демонстрируя перед историей советскую национальную гордость. Возвышенно-благородная цель войны, войны справедливой, вдохновляла каждого советского человека на подвиги. В Великой Отечественной войне советские люди проявили истинное советское и социалистическое качество первого поколения борцов за высокие идеи коммунизма. Ясность цели, настойчивость, твердость характера, идейное убеждение в правоте своего дела и борьбы явились тем оружием в руках советских людей, ломающим всякие преграды и все препятствия на путях к достижению победы. Мы победили не столько силою материального богатства, сколько силою морального духа. У нас часто говорят о презрении к смерти. Даже в годы войны легкомысленные из московских литераторов пытались осмеять высказанную мною мысль в книге «Волоколамское шоссе», что солдат идет в бой не умирать, а жить... Презрение к смерти - это не просто красивый жест, а проявление высокого морально -нравственного качества воина, обусловленное обстановкой борьбы, боя. Для советских воинов сама смерть в бою не есть результат обреченности или отчаяния в горниле огня, а один из возможных вариантов героической борьбы со смертью. Презрение к смерти - это лозунг, требующий от каждого солдата и призывающий его самые лучшие чувства к тому, чтобы он, если действительно понадобится умереть в бою, отдал свою кровь, каплю за каплей, в самой отчаянной борьбе, до последнего дыхания, настойчиво, длительно, неукротимо сражая врага, чтобы его акт самопожертвования сопровождался боевыми результатами, чтобы он, даже умирая, наносил врагу урон за уроном, сделал шаг вперед.

Разве хотел быть прошитым в решето пулеметной очередью рядовой Александр Матросов?

Разве хотели быть раздавленными гусеницами танков черноморские матросы? Безусловно, нет. Они этого не хотели. Но обстановка боя натолкнула их на самопожертвование как лучший из всех возможных вариантов исхода борьбы для чести воина; самопожертвование для них было самым разумным, самым бессмертно - боевым решением. Они предпочли героическую смерть малодушию; предать честь воина и проявить трусость для них было равнозначно позору. Они, разрывая цепи малодушия, нерешительность, бросили вызов смерти, своим подвигом потрясли саму смерть. Их бездыханные тела призывали других к подвигам, отваге, героической борьбе... Их имена в сердцах миллионов остались бессмертными. Покойный генерал И.В.Панфилов говорил: «Не спеши умирать, а учись воевать». Он это говорил тем, кто напоминал ему о своей готовности умереть по всякому поводу в бою. «В бою учись, закаляйся и мужай», - был основным лозунгом всех разумных солдат и офицеров. И многие, сражаясь, учились, закалялись и мужали в бою. «Смелость и отвага - это только одна сторона героизма, - учит товарищ Сталин. - Другая сторона, не менее важная, - это умение. Смелость, говорят, города берет. Но это только тогда, когда смелость, отвага, готовность к риску сочетаются с отличными знаниями». Эти указания товарища Сталина подтверждают то, что «риск без расчета - самодурство». Героизм - не дар природы, а есть результат воспитания. Героем никто не рождается, а герои выращиваются в результате длительного воспитания. Героизм проявляется в конкретных условиях стечения ряда обстоятельств боя. Эти обстоятельства складываются одновременно и неожиданно для воина; порой положение кажется безвыходным, даже обреченным. Но человек, физически и психологически подготовленный к подвигам и самостоятельным решениям, человек, морально стойкий и политически сознательный, как правило, находит силу воли взять себя в руки, принимать самые разумные решения, совершать героические подвиги. Значит, героизм не основан на случайности, не есть несознательная судорога вспышки физических сил, а вполне закономерный, сознательный комплекс решений и действий подготовленного к проявлению героизма человека. Значит, героизм одиночек и массовый героизм советских воинов в Великой Отечественной войне были вполне закономерным следствием величайшей воспитательной работы, проведенной партией и государством. Обучение военному делу, воспитание высоких моральных качеств, политической сознательности, привитие всех благородных традиций Советской Армии - прямой и почетнейший долг каждого, кому государством доверена молодежь, облаченная в красноармейскую форму.

Пол нам был постелью, седло - подушкой, лед - одеялом.

Рядом со смертью мы провели сотни дней и ночей, находились среди тысячи опасностей в минуту, после этого нам ли быть беспечными. Мы научились смотреть в глаза фактам, говорить правду, вещи называть своими именами, ценить достоинство человека, силу дружбы советского народа, его беззаветный труд в поту, доблесть в крови, гнев и ненависть, любовь в радости, боевую спайку, благородство и человечность. Война явилась школой, где мы с достоинством защищали диплом на высокое звание советского гражданина. В момент опасности человеческий организм преодолевает многие заболевания. Я горжусь честностью моих друзей. На войне убедительней становится сила оружия, и она решает все. Добить врага нелегко, и не прогулкой представляется путь к победе. Нам пришлось осилить величайшие трудности. И сейчас имеются люди, болеющие малодушием перед трудностями. Война - бой с послевоенными трудностями требует не меньшего напряжения силы, энергии, проявления отваги, чем на войне - на поле боя. Мы, сражаясь на большом удалении от родного края, видели его нивы, поля и с тоской думали о родных, близких, которых мы оставили далеко на востоке, за них сражались на западе. Нелегко давались нам победы - они стоили немалых жертв. Мы вырастили дерево победы, оросив его не водой, а своей кровью - плоды хотим сами собирать.

Мы никогда не приуменьшали силы врага и не преувеличивали свои возможности. На войне не доделать - это значит не сделать. Мы слишком много перетерпели, перечувствовали все горечи войны, чтобы остановиться и не дойти до цели. Мы горды своей чистой советской совестью, благородством нашей идеи. Мы не могли предать память павших товарищей, высокие жертвы героя - народа нашего; со священным шепотом аруахи, как ангелы мщения, летали с нами везде и всюду.

Не чернилами - кровью написана летопись наших страданий.

Мы просыпались с мыслью о мщении, о победе, постоянно думали и не забывали о ней, когда засыпали в короткие часы передышки. Мы сжали свое сердце, надели на него стальной обруч, жили одним, думали об одном, хотели одного - победы. Нами двигало сознание долга, острое ощущение добра и зла, правды и лжи, искренности и лицемерия. Тяжел и жесток был наш путь, труден приход. Мы в течение четырех лет вместо теплой руки любимой держали холодное железо.

(СССР Қарулы Күштерінің 40 жылдығына) Үстіміздегі жылдың 23 февральында Совет Одағының Қарулы Күштері өзінің қырық жылдық мерекесін тойлады. Бұл даңқты мерекені бүкіл совет халқы да, шетелдегі барша достарымыз да зор салтанатпен, шаттықпен өткізді. Бұлай болатыны түсінікті де. Ұлы Лениннің аталық қамқорлығы, Коммунистік партияның дана басшылығы арқасында революциялық ұрыстардың от - жалынында құрылған Совет Армиясы Октябрь социалистік революциясының тарихи жеңістерін қорғап, Отанымызды сыртқы жаулар мен ішкі жаулардың сан алуан қастық әрекеттерінен аман алып қалды. Қырық жыл ішінде ол совет мемлекетінің, социалистік Отанымыздың қырағы да сенімді тірегі, қорғанышы болды, ол совет халқына жан аямай адал қызмет етуде. Совет Армиясының барлық прогресшіл адамзат алдында да сіңірген еңбегі өлшеусіз зор. Елімізде Ұлы Октябрь социалистік революциясының жеңіп шығуы дүниежүзі тарихында жаңа заманның - социализм заманының басталуы, сонымен қатар, бүкіл капиталистік система күйреп, құрып бітетін заманның басталуы болды. Сондықтан да барлық елдердің империалистері мен ішкі контрреволюция дүниежүзіндегі тұңғыш совет мемлекетіне ашықтан - ашық өшігіп, оны буыны бекіп, бұғанасы қатпаған кезінде тұншықтырып тастауға әрекеттенді. Осындай қысылтаяң жағдайда совет мемлекеті өзінің Қарулы Күштерін жедел құруға тиісті болды. Жаңа армияны ауыр күрес үстінде, қажетті материалдық құрал -жабдықтардың тапшы кезінде ұйымдастыруға тура келді. Оның үстіне мұндай армияны құруға негіз боларлық теориялық деректемелер де, практикалық тәжірибе де жоқтың қасы еді. В.И. Ленин сол кезде: «Қызыл Армияның құрылысы туралы мәселе - мүлде жаңа мәселе болды, ол тіпті теория жүзінде де мүлде қойылмаған мәселе... Біз бұл мәселені дүниежүзінде әлі күнге дейін ешкім де қолға алып көрмеген көлемде қолға алдық», -(Шығармалар, 29 - том, 141 – 142 - беттер) деп жазды. Біздің Советтік Армия капиталистік елдердегі армиялардан мүлде өзгеше, жаңа сипаттағы армия, ол - совет мемлекетінің қарулы күші, еңбекшілердің өкіметін баянды ету үшін, социалистік Отанымыздың мүдделерін, СССР халықтарының бостандығы мен тәуелсіздігін қорғау үшін құрылған. Совет Армиясы - нағыз халықтық армия, интернационализм армиясы, халықтар достығын бейнелейтін армия.

* * * Біздің армия қырық жыл ішінде талай қиын кезеңдерден, тар жол, тайғақ кешулерден өтті, оның тарихы - қажырлы күрестер мен келелі жеңістер тарихы, ол - өзінің ерлік істерімен, батырлық дәстүрлерімен өшпес даңққа бөленген армия.

Совет армиясының ұйытқысы қызыл гвардия болды.

Қызыл гвардияның алғашқы отрядтары пролетариаттың ержүрек өкілдерінен февраль революциясы кезінде - ақ құрылған болатын. Қарулы пролетариаттың жауынгерлік жасақтары мен отрядтары түрінде большевиктер партиясы ұйымдастырған қызыл гвардия патша өкіметін құлатуда, Октябрь революциясын жүзеге асыруда, ескі құрылыстың негіздерін қиратып, совет өкіметін орнатуда, оның іргесін бекітіп, өрісін кеңейтуде тарихи рөл атқарды. Буржуазияның қарсылығын күйрету ісінде Қызыл гвардияның маңызды еңбек сіңіргенін айта келіп, Ленин былай деп жазған болатын: «Әскери қарсылықты әскери құралдармен талқандамаса, басқаша талқандауға болмайды, сондықтан қызыл гвардияшылар ең ардақты және ең ұлы тарихи істі - еңбекшілер мен қаналушыларды қанаушылардың езгісінен құтқару ісін істеді» (Шығармалар, 27 - том, 239 - бет). 1918 жылы біздің Отанымызға қарсы Германия, Англия, Франция, Америка, Жапония империалистері басқыншылық соғыс бастады, еліміздің ішінде Колчактың, Деникиннің, Юденичтің, Врангельдің революцияға қарсы қара ниет күштері лаң салумен болды. Шетел басқыншылары мен ішкі контрреволюцияшыл дұшпандар жеріміздің төрттен үш бөлігін басын алған еді. Жас совет мемлекетіне төнген осындай қатерлі, қысылшаң кезеңде Коммунистік партия ұлы Лениннің жетекшілігімен Отанымыздың бостандығы мен тәуелсіздігін, Октябрь революциясының жеңістерін қаскүнем жаулардан қорғау жөнінде жедел шаралар қолданды. Сол шаралардың ең бастысы еліміздің аса мықты Қарулы Күштерін, тәртібі қатаң соғыс өнеріне тез машықтанатын, бір орталыққа бағынатын, нағыз тұрақты армия құру болды. Революцияның алғашқы кезеңінде аса көрнекті рөл атқарған қызыл гвардия еліміздің алдына қойылған, бұрынғыдан сан есе киын соғыс міндеттерін, елімізді сыртқы жаулар мен ішкі жаулардан қорғап қалу міндеттерін орындай алмайтын еді. В.И.Ленин 1918 жылғы 28 январь күні - ақ Жұмысшы - Шаруа Қызыл Армиясын құру жөніндегі тарихи документке қол қойған - ды. Қатарында 100 мыңға тарта адамы болған қызыл гвардия ұзамай түгел Қызыл Армияға қосылды. Сол жылы 14 февральда ескі флотты тарату және Жұмысшы - Шаруа Флотын ұйымдастыру жөнінде декрет қабылданды. Қызыл Армияның қатарына жұмысшы табы мен кедей шаруалардың таңдаулы ұлдары, революция ісіне жан - тәнімен берілген адамдар, Октябрь жемістерін қасық қаны қалғанша қорғауға әзір, Отанының бостандығы мен халқының бақыты үшін жанын қиюдан да тайынбайтын ер азаматтар алынды, ел қорғаушылардың алдыңғы сапында коммунистер болды. Коммунистік партия совет мемлекетінің қарулы күштерін құруды қолға алысымен - ақ әскери кадрларды, Қызыл Армияның командирлерін даярлауға қатты көңіл бөлді. В.И. Ленин Қызыл Армияны құрғанда «командирлерді тек халық арасынан ғана алуымыз керек. Тек қызыл офицерлер ғана солдаттардың арасында беделді болып, біздің армиямызда социализмді баянды ете алады. Мұндай армия жеңілмейтін армия болады», - (Шығармалар, 28 - том, 189 - бет) деп көрсетті. Лениннің осы нұсқауына сәйкес сол кездің өзінде - ақ көптеген әскери училищелер мен қысқа мерзімді курстар ұйымдастырыла бастады, жоғары дәрежелі тұңғыш әскери оқу орындары ашылды. Қызыл Армияны құрғанда кездескен ең бір үлкен қиыншылық - оны керекті қару -жарақпен жабдықтау мәселесі еді, өйткені Россия техника мен экономика жағынан артта қалған ел еді, оның үстіне империалистік соғыстың салдарынан оның шаруашылығы қатты күйзелген болатын. Солай бола тұрса да, большевиктер партиясы бар күшті қарыштап, Қызыл Армияны қару - жарақ жағынан да нығайта білді. Дер кезінде қолданылған осы шаралардың бәрі империалист басқыншыларға қарсы арпалысқан ұрыстарда Қызыл Армияның жеңіп шығуына мүмкіндік берді. Қызыл Армияның алғашқы жасақтары 1918 жылғы 23 февральда Псков пен Нарва түбінде неміс интервенттеріне (басқыншыларына) күйрете соққы беріп, революция бесігі Петроградқа және социалистік Отанымызға төнген бір қауіпті жойды. Қызыл Армияның бірінші жеңісінің құрметіне еліміз бұл күнді - 23 февраль күнін - Совет Одағы Қарулы Күштерінің туған күні деп жыл сайын мейрамдап отырады. Содан былай Қызыл Армия Отанымыздың сыртқы жаулары мен ішкі жауларына қарсы сансыз ұрыс - қақтығыстар кезінде өсіп жетілді, шынығып нығая берді, талай - талай ауыр сынақтардан сүрінбей өтіп, өзінің жеңімпаз туын өшпес даңққа бөледі. Қызыл Армия үш жыл ұдайы шетел интервенциясы мен ішкі контрреволюцияға қарсы қажырлы күрес жүргізді. Жерімізден неміс империалистері қуылғаннан кейін Шығыс майданында американ, ағылшын, француз империалистерінің ең мықты қолшоқпары болған, бақайшағына дейін қаруланған адмирал Колчактың 300 мыңдық армиясы талқандалды. Батыстан Петроградқа қауіп төндірген генерал Юденичтің бандалары қиратылды. Оңтүстікте генерал Деникиннің қыруар армиясы күл - талқан болды. Ақырында, 1920 жылы Қызыл Армия шет - ел империалистері біздің елімізге қарсы айдап салған Польша пандарының және халықаралық реакцияның ең соңғы тірегі, Қырымға бекінген Врангель армиясын тас - талқан етті. Осы жеңістердің нәтижесінде Қызыл Армия Отанымыздың жерін шетел басқыншылары мен ішкі контрреволюциядан толық азат етті. Совет халқы мен оның армиясы аса қиын жағдайларда Октябрь социалистік революциясының ұлы жеңістерін абыроймен аман сақтай қалды. Шетел интервенттері мен ішкі контрреволюцияшыл күштерді Қызыл Армияның жеңіп шыққан себебі не? Біріншіден, социалистік революция жауларына қарсы жүргізілген күресті басқарушы, ұйымдастырушы, оған дем беруші біздің сүйікті Коммунистік партия болды, ол В.И.Лениннің жетекшілігімен күнбе - күн жеңіс кілтін шыңдап отырды, партия мүшелерінің жартысына жуығы (300 мың адам) армия қатарында болып, қаһармандық пен батырлықтың асқан үлгісін көрсетті, олар жауынгерлерді бастап, ерен ерлік істерге құлшындырып отырды. Партияның аса көрнекті қайраткерлері И.В. Сталин, К.Е. Ворошилов, С.М.Киров, В.В. Куйбышев, Г.К.Орджоникидзе және басқа партия қызметкерлері тікелей майдандарда болып, әскери - саяси жұмыс жүргізді, бұқараны ұйымдастырды. Екіншіден, біздің армия құрылған күннен бастап халықтар достығы мен пролетарлық интернационализм рухында тәрбиеленді. Қызыл Армия қатарында орыстармен бірге украиндар, белорустар, қазақтар, грузиндер, латыштар және басқа ұлттардың өкілдері шетел басқыншыларына қарсы, ақ гвардияшыл бандаларға қарсы жан аямай соғысты. Үшіншіден, бұл күресте Совет елі жалғыз болған жоқ, шетел интервенттері мен ішкі контрреволюцияны жеңіп шығу ісінде Англияның, Францияның және басқа елдердің жұмысшылары біздің елге тілектес болып, барынша көмек көрсетіп отырды. Осы жеңістің арқасында біздің халқымыз социалистік қоғам орнату ісіне кірісуге мүмкіндік алды. Азамат соғысы жылдарында интервенттер мен ақ гвардияшылар талқандалса да, біздің елімізге қас империалистердің тағы да шабуыл жасау қаупі жойыла қойған жоқ еді. Ол кезде біздің еліміз, мұхит ортасындағы аралдай, капиталистік мемлекеттердің қоршауында болатын. Совет еліне империалистердің талай рет жала жауып, қастық істеп, шекарамызда ұрыс - жанжал туғызып келгені барша жұртқа мәлім. Қытай - шығыс темір жолында, Хасан, Халкин - Гол маңында болған оқиғалар соғысқұмар империалистердің осындай лаңы еді. Данышпан Коммунистік партиямыз империалистердің қаскүнемдік әрекеттерінің қайталай беретінін, күндердің күнінде ел басына ересен жағдай, өлшеусіз ауыртпалық түсуі ықтимал екенін әрдайым ескертіп отырды, халқымызды соғыс қаупін әсте естен шығармауға, оған сақадай сайланып, әзір тұруға тынбай шақырумен болды, сонымен бірге еліміздің қорғаныс қабілетін, оның әскери қуатын жылма - жыл арттырып отырды. Азамат соғысынан кейінгі жиырма жыл ішінде (1920 - 1940) Совет Армиясы бүкіл еліміз өскен сайын өсіп, нығайған сайын нығая берді. Елімізді социалистік жолмен индустрияландыру нәтижесінде біздің армия осы заманғы жаңа қару- жарақпен, ұрыс техникасымен қайта жабдықталды, соғыс өнерінің тілін жетік білетін көптеген әскери кадрлар өсіп жетілді, сөйтіп Совет Армиясы партияның үздіксіз қамқорлық жасауы арқасында совет халқының өнерпаздық бейбіт еңбегін қырағы күзететін, совет мемлекетінің қауіпсіздігін қандай жаудан болса да қорғай алатын айбарлы күшке айналды.

* * * Фашистік Германияға қарсы жүргізілген Ұлы Отан соғысы еліміздің, оның қарулы күштерінің басына түскен аса зор сынақ болды. Совет Одағына жауыздық ниетпен, опасыздықпен тиіскен Гитлер Германиясының соғыста көздеген басты мақсаты Совет мемлекетін жою, капиталистер мен помещиктердің өкіметін қайта орнату, еліміздің ұшан - теңіз байлығын талап алу, совет адамдарын неміс империалистерінің құлдарына айналдыру еді. Неміс фашистерінің басшылары Украина астығы мен Кавказ мұнайын жаулап алғысы келетінін, Совет Одағының жерін, қала берді басқа елдердің жерін де басып алып, ен байлықты иемденуге, «кең өрісті жайлауға» тырысатынын, сөйтіп, дүниежүзінде үстемдік орнатуды көксейтінін жалпы әлемге жар салып, ашықтан-ашық айтты. Олар ең барып тұрған айуандық, тағылық, қаныпезерлік идеологияны дәріптеп, өз солдаттарының, неміс жастарының бойында ең пасық, ең жиіркенішті сезімдерді өршітуге тырысты. Олар немістерді «жоғары нәсіл» деп атап, басқа халықтардың бәрін «төменгі нәсілге» жатқызды, «жоғары нәсіл», «төменгі нәсілді» билеп - төстеуге жаралған десті. Фашистік қарақшылар, әсіресе, совет халқына, мейлінше, қас екенін анық танытты. Олар өз солдаттарына совет адамдарын кәрі, жас демей шетінен қыра беріңдер, тірі қалғанын күл етіңдер, бұл жөнінде ешбір рақым, аяушылық болмасын, ар - ұят деген бұлдыр ұғымнан мүлде арылыңдар деп үйретті. Фашизмнің кескін - бейнесі, мінез - құлқы, идеологиясы, ниет - мақсаты, міне, осындай еді. Фашистік Германияға қарсы Совет Одағының жүргізген Ұлы Отан соғысы әділетті соғыс еді, өйткені бүл соғыста дүниежүзіндегі тұңғыш социалистік мемлекеттің бостандығы мен тәуелсіздігін қорғау, құлдыққа түскен Европа халықтарын фашистердің езгісінен азат ету, Батыс Европадағы соғысқұмар империалистердің негізгі ордасын - герман фашизмін құрту мақсаттары көзделді. Гитлер Германиясының елімізге зұлымдықпен шабуыл жасауынан социалистік Отанымыздың, совет мемлекетінің, СССР халықтарының өміріне қатерлі қауіп төнген еді. Ұлы Отан соғысы басталар кезде біздің Қарулы Күштеріміз маркстік - лениндік соғыс ғылымы мен соғыс өнері - стратегиясы, ұрыс жүргізу тәсілі мен тактикасы бар, заманның талабына сай келетін, әбден есейген армия еді. Елімізде социалистік өндіргіш күштердің қаулап өсуі арқасында Совет Армиясының күш -қуатын еселеп арттыруға, соғыс жабдығын сайлап алуға жағдай жасалған болатын. Қарулы күрес майданында ұрыс жүргізу үшін біздің армияда қажетті заттардың бәрі де, осы заманғы қару - жарақ пен ұрыс техникасы, әскери әбзел - сайман мен азық - түлік жеткілікті еді. Коммунистік партияның лениндік ұлт саясатының жүзеге асуы, ондаған жылдар бойы кемеңгерлікпен жүргізген ұйымдастырушылық, саяси - тәрбие жұмысы көп ұлтты совет халқын достығы мен ынтымағы берік, тату - тәтті бір семья етіп біріктірді. Партия әскер кадрларын өз Отанына жан - тәнімен адал қызмет ететін шын совет патриоттары етіп тәрбиелеп, баулып өсірді. Осының нәтижесінде армиямыздың моральдық, ардагерлік қасиеті күшейді, оның рухы мен жігері көтеріңкі болды. Совет халқы аса мықты, тәжірибелі, айлакер, сұм жауға қарсы Ұлы Отан соғысын адам айтқысыз қиын жағдайларда жүргізуге тиіс болды. Фашистік Германия Совет еліне шабуыл жасаудан көп бұрын Американың, Англияның, Францияның қаскүнем монополистерінің (шонжарларының) көмегімен капиталистік дүниедегі ең ірі соғыс өндірісін өршітіп, ең күшті армия құрған болатын. Фашистік армия бұдан бұрын Европада екі жыл бойы соғыс жүргізіп тәжірибе алған еді және өзі басып алған күллі европалық елдердің экономикасы мен соғыс құралдарын Германияның өзіндегі қыруар соғыс жабдығына қоса Совет Одағына қарсы пайдаланды. Оның үстіне Европаның бірнеше капиталистік елдері және Шығыста жапон соғысқұмарлары Герман фашизмімен одақтасып, оған тікелей де, жанамалап та көмектесіп отырды. Неміс - фашист армиясы Совет еліне тұтқиылдан шабуыл жасау үшін біздің шекараларымызға күн ілгері жинақталған еді. Міне, осының бәрін еске алатын болсақ, соғыс басталған кезде совет халқының қаншалық қысылшаң күйге түскендігі түсінікті болады. Бірақ ержүрек совет халқы, оның армиясы қысылтаяң жағдайдан жасыған жоқ. Коммунистік партия мен Совет үкіметі еліміздің бар күшін, барлық материалдық заттарын майдан мүддесіне, жауды жеңіп шығу мүддесіне дереу бағындыра білді. Еліміздің ер азаматы партияның шақыруымен майданға аттанды, тылда қалғандар кәрі - жасы түгелімен күн - түн демей аянбай жұмыс істеп, армиямызға керекті қару - жарақ, киім -кешек, азық - түлік әзірлеумен болды. Еліміздің барлық күш - қаражатын майдан қамына дереу., жинақтау үшін И.В.Сталин бастаған Мемлекеттік Қорғаныс Комитеті құрылды. Мемлекеттік және әскери өкімет билігі түгелімен осы Комитеттің қолына берілді. Отан соғысы жылдарында совет халқы мен Совет Армиясы соғыстың түпкі мақсатын -жауды толық жеңу мақсатын орындау үшін бірнеше ірі - ірі міндеттерді алға қойып, оны ойдағыдай жүзеге асырып отырды. Бұл міндеттерді қысқаша былай тұжырымдауға болады. Бірінші міндет - ел ішіне ентелеп еніп, өңмендеп ілгері ұмтылған жаудың желігін басып, тоқтату еді. 1941 жылғы 22 июньде қапелімде шабуыл жасаған неміс - фашист әскерлері тұтқиыл жағдайды, соғыс күшінің уақытша басымдығын пайдаланып, еліміздің батыс жағындағы аса маңызды аудандарын басып алды, сөйтіп Ленинградқа, Москваға тікелей қауіп төндірді. Қалай да жаудың жолын бөгеу, оны ілгері бастырмай, тоқтатып тастау - совет жауынгерлерінің абыройлы да ардақты борышы еді. Революцияның бесігі Ленинградты, сүйікті астанамыз Москваны қорғау үшін Совет Армиясының бірнеше ай бойы жүргізген ерлік күресі барша жұртқа мәлім. Совет әскерлері сұрапыл ұрыстарда жауды қатты қырғынға ұшыратып, ұрыс техникасын қиратып, оның күшін әлсіретіп тастады. Біздің жауынгерлер ұрыстарда асқан ерлік, батырлық көрсетіп, күші басым жауды тоқтата білді, сөйтіп бірінші міндетті, жаудың жолын бөгеу міндетін абыроймен орындап шықты. Москва түбіндегі шайқастың үлкен бір маңызы - «қауырт соғыс» арқылы бірнеше ай ішінде соғысты жеңіспен аяқтаймыз деп лепірген неміс - фашист басқыншыларының үміті күйреп қалды. Осы қорғаныс ұрысының тағы бір маңызы, - біздің әскерлер қантөгіс ұрыстарда күші басым жауды ұзақ әурелеп, уақытты ұтты, сөйтіп Совет командованиесінің жаңадан қосымша күш, мол резерв әзірлеуіне мүмкіндік берді. Екінші міндет - жауды келіп жеткен жерінен кейін қуып тастау еді. Бұл міндет 1941 жылғы декабрьдің бас кезінде жүзеге асырыла бастады. Совет Армиясының майдандағы әскер бөлімдері мен құрамаларына тыңнан күш келіп қосылуының нәтижесінде совет әскерлері Батыс майданында қарсы шабуылға көшіп, жаудың әскерлерін кей жерлерде 400 километрге дейін қуып тастады. Бұл ұрыстарда неміс әскерлері совет жауынгерлерінің тепсе темір үзетін тегеуірініне, жойқын шабуыл күшіне төтеп бере алмай, көп адамы мен техникасынан айрылып, кейін қашты. Сөйтіп совет әскерлері екінші міндетті де абыроймен орындап шықты. Москва түбінде басталған бұл шабуылдың үлкен бір маңызы, - неміс - фашист әскерлері екінші дүниежүзілік соғыс кезінде алғаш рет қатты жеңілді, «неміс армиясы жеңілмейді» деген лақаптың күлі көкке ұшып, фашистердің «қауырт соғысқа» артқан үміті біржолата сөніп бітті. Сонымен бірге, Совет елінің астанасына төнген қауіп жойылып, совет адамдарының және барлық бостандық аңсаған халықтардың жаудың біржолата жеңілетіндігі жөніндегі сенімі арта түсті. Үшінші міндет - совет жерін неміс - фашист басқыншыларынан тазарту еді. Совет халқына, Совет Армиясына жүктелген жауапты да ардақты бұл міндетті жүзеге асыру оңай болған жоқ. Европада екінші майданның жоқтығын пайдаланып, неміс - фашист командованиесі 1942 жылғы көктемде оңтүстік - батыс майданында басым күш жинап үлгерді де, кең алқапта шабуыл жасады, жазға салым неміс әскерлері Донға, Еділге, Солтүстік Кавказға жетті, сөйтіп бұл жолы да еліміздің басына қатерлі қауіп төнді. Партия мен үкімет Еділ бойындағы қамалымыз Сталинградты қорғауға жедел шаралар қолданды. Сталинград шайқасы совет халқы мен оның армиясының табандылығын, ерлігін, батырлығын бейнелейтін асқан үлгі - өнеге ретінде Ұлы Отан соғысының тарихынан көрнекті орын алады. Табан тірескен сұрапыл ұрыстарда Совет Армиясы жаудың таңдаулы әскерлерін жапыра қиратып, ақырында шабуылға көшті. Бұл шабуылдың нәтижесінде Сталинград түбінде жаудың қыруар армиясы қоршауға алынып, толық жойылды. Сталинград түбіндегі жеңісіміз дүниежүзіндегі достарды сүйсіндірген, дұшпандардың құтын қашырған, сонымен қатар, бүкіл соғыстың тағдырын, неміс фашистердің біржолата жеңілетіндігін меңзеген, фашизмнің бұғауындағы халықтарды азаттық алу жолындағы күреске мықтап талпындырған аса зор тарихи оқиға болды. Сталинград түбіндегі жеңісіміз Ұлы Отан соғысында келелі өзгеріс туғызып, совет жерін басқыншылардан толық тазартуға мүмкіндік берді. 1943 жылғы жазда неміс - фашист әскерлері Курск маңында ақтық рет шабуылға көшіп, Сталинградтың қарымтасын қайтаруға әрекеттенген еді, бірақ бұл әрекетінен түк шыққан жоқ. Біздің әскерлер жаудың шабуылын тойтарып қана қоймай, оның әскерлерін ойсырата жеңіп, батысқа қарай қуа бастады, сөйтіп неміс армиясын апатқа ұшырайтын халге жеткізді, содан былай басқыншылар есін жинап қалпына келе алған жоқ. 1944 жылы Совет Армиясы шешуші жеңістерге жетіп, совет жерін жаудан толық тазартты, сөйтіп үшінші міндетті де абыроймен орындап шықты. Төртінші міндет - құлыққа түскен Европа халықтарының фашизмнің бұғауынан құтылуына көмектесу еді. Европа елдерінің таңдаулы ұлдары мен қыздары көп жылдар бойы аса қиын жағдайларда қандыбалақ фашизмнің езгісіне қарсы патриоттар қатарында, партизандар қатарында, азаттық армиялары қатарында ауыр күрес жүргізіп келген-ді. Фашизмнің езгісінен олардың тезірек азат болуына көмектесу совет жауынгерлерінің ардақты борышы, тарихи міндеті еді, сондықтан олар Европадағы аға-інілеріне, апа -қарындастарына шын жүректен туысқандық жәрдемін ұсынып, бұл міндетті де абыроймен орындап шықты. Бесінші міндет - жауды өз жерінде, өз ордасында біржолата талқандау еді. Ұлы Отан соғысындағы бұл ақтық міндетті де Совет Армиясы ақырына дейін орындап шықты. Герман фашизмінің ордасы болған Берлиндегі рейхстаг үйінің төбесіне Социализм Елінің жеңімпаз қызыл туы ілініп, неміс - фашист әскерлері совет жауынгерлерінің алдында тізе бүкті. Совет халқы, оның Қарулы Күштері өзінің ақылгөйі, кемеңгері, көсемі Коммунистік партияның басшылығы арқасында адамзаттың ең зұлым жауы фашизмді талқандап, бұрын-соңды болып көрмеген дүниежүзілік - тарихи жеңіске жетті. Ұлы Отан соғысының негізгі қорытындыларын топшылап айтқанда, оның ең бастысы -бұл соғыста советтің қоғамдық және мемлекеттік құрылысының берік екендігі, советтік социалистік системаның капиталистік системадан әлдеқайда артық екендігі, СССР халықтарының мызғымас достығы мен моральдік - саяси бірлігі, майданда да, тылда да өшпес ерлік істер көрсеткен совет адамдарының ең ардақты патриоттық, жауынгерлік, батырлық, жанқиярлық дәстүрлер рухында тәрбиеленгендігі жалпы әлемге айқын танылды. Совет халқының ұлы жеңісін ұйымдастырушы, ерлік істерге дем беруші біздің данышпан Коммунистік партия болды. Соғыс жылдарында партия 3 миллионнан астам коммунистер мен комсомолецтерді майданға аттандырды. Бұлар қаһармандық пен шеберліктің, батырлық пен тапқырлықтың өнегесін көрсетіп, совет жауынгерлеріне шын мәнісінде жетекші болды, оларды жаппай ерлікке жігерлендірді. Партия мен совет мемлекетінің көрнекті қайраткерлері Булганин, Ворошилов, Хрущев, Жданов, Щербаков және басқа жолдастар майдандағы әскерлерге тікелей басшылық көрсетті. Совет жауынгерлерінің тарихта теңдесі жоқ ерен ерлік қимылдарын, Одессаны, Севастопольді, Ленинградты, Москваны, Сталинградты жан- тәнімен қорғаған батырлардың, майдандағы бауырларына көмекке келген халық жасақтарының, жаудың ту сыртында басқыншылардың үрейін ұшырып, құтын қашырған совет партизандарының, соғыс өнерін жетік меңгеріп, қорғаныс кезінде де, шабуыл кезінде де жаудың сағын сындырып, күйрете білген бүкіл Совет Армиясының тылдағы жанқиярлық еңбегімен жауды жеңуге ерекше зор үлес қосқан ұлдары мен қыздарының, қарттары мен жастарының Отанымыздың тәуелсіздігі мен бостандығын сақтап қалу жолында сіңірген еңбегін совет халқы ешқашан да ұмытпайды! Совет Одағы фашизмнің қара ниет қандыбалақ күштерін талқандап, адамзатты ең қауіпті кесапаттан құтқарды, Шығыста жапон империализмін қиратып, Азия халықтарының, ең алдымен, қытай, корей халықтарының азаттық алуына көмектесті, сөйтіп екінші дүниежүзілік соғысты жеңіспен аяқтауда, халықтар арасында баянды бейбітшілік орнатуда шешуші рөл атқарды. Совет Армиясының тарихи жеңісі нәтижесінде халықаралық көлемде күштердің ара салмағы өзгерді, Европа мен Азияның бірқатар елдерінде халықтық демократия құрылысы орнап, социализм лагері құрылды, бұл социализм мен демократияның позициясын барынша нығайтып, империализм мен реакцияның позициясын қатты әлсіретті. Бұл жеңіс совет халқының бейбіт еңбекке, елімізде коммунизм орнатуға қайта кірісуіне мүмкіндік берді.

Ұлы Отан соғысының негізгі қорытындылары, міне, осындай.

Ұлы Отан соғысы Совет Одағындағы барлық халықтар үшін, оның ішінде қазақ халқы үшін зор сын болды, еліміздің тағдыры мен болашағы үшін күрескен СССР халықтарының интернационалдық ынтымағы мен қасиетті достығын шындап нығайтқан ұлы мектеп болды. Бұл күресте қазақ халқы жауды жеңу ісіне лайықты үлес қосып, туысқан халықтар семьясында құрметті орынға ие болды. Майдандағы армия қатарында, совет партизандары қатарында және тылдағы еңбек майданында қазақ халқының ұл-қыздары ерлік істерімен өз халқының оңды қасиеттерін, ардақты дәстүрлерін, советтік Отанына шын берілгендігін айқын бейнелеп көрсетті. Қазақстан жауынгерлерінің майдандағы батырлығын, республика еңбекшілерінің тылдағы жанқиярлық еңбегін Совет Одағындағы барлық халықтар, партиямыз бен үкіметіміз жоғары бағалап, сан рет атап көрсетті. Гвардияшы панфиловшылардың майдандағы жаппай ерлік істері бүкіл совет халқын сүйсіндіргені мәлім. Халқымыз жаудың топты танкісін қиратқан ержүрек ұшқыш Нұркен Әбдіровтің, автомат оғымен ондаған фашист қырған батыр панфиловшы Төлеген Тоқтаровтың, советтік шығыс әйелдерінің ішінде тұңғыш рет батыр қыздар атанған Мәншүк Мәметова мен Әлия Молдағұлованың есімдерін ардақтап, жүрегінде сақтайды, Совет Одағының батыры деген құрметті атаққа екі реттен ие болған даңқты ұшқыштарымыз Бигельдинов пен Луганскийдің ерлігін мақтаныш етеді. Қазақстанның 369 жауынгері Совет Одағының Батыры деген құрметті атақ алды, мың -мыңдаған азаматтар майдандағы ерлігі үшін үкімет ордендерімен, медальдерімен наградталды. Қан майданды кешіп өтіп, жауды жапыра қиратып, жеңіспен еліне қайтқан барша батыр жауынгерлерін халқымыз мақтаныш етеді. Ұрыс майданында Отанымыздың бостандығы мен тәуелсіздігі үшін, бақытты болашағы үшін жанын пида еткен, ерлікпен қаза тапқан барша ұл-қыздарының жарқын бейнесін халқымыз есінде мәңгі сақтайды.

* * * Ғасырымыздың алғашқы жартысында адамзат екі рет дүниежүзілік қырғын соғысты бастан кешірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс 10 миллион адам өмірін жалмаған болса, екінші дүниежүзілік соғыста 30 миллион адам қаза тапты. Соғыстың салдарынан мүгедек, жарымжан болып азап шеккендер аяулы ұлдарынан айрылып қайғырған ата - аналар, өмірлік жан серігінен айрылып жесір қалғандар, әлпештеген ата-анасынан айрылып, жастайынан жетім қалғандар қанша десеңізші! Соғыстың салдарынан қирап, жермен - жексен болған қалалар мен селолар, фабрикалар мен заводтар, соғыста ысырап болған байлықтар қанша десеңізші! Міне, осы сұрапыл екі соғыстың екеуіне де басты себепкер герман милитаристері (соғысқұмарлары) болды. Мұны ұмытуға болмайды! Герман милитаризмі ғайыптан пайда болған жоқ, оны қоректендіріп, әлдендірген, өткен екі соғысты да тұтандыруға дем берген дүниежүзілік финанс капиталы, ең алдымен, АҚШ пен Англия монополистері болатын. Қазіргі кезде де американ империалистері Батыс Германияны барынша қайта қаруландыруда, оның соғыс өнеркәсібі мен армиясын қалпына келтіруде, Одақтастар өкілдерімен бірге АҚШ үкіметі 1945 жылы ендігі жерде герман милитаризм! толық жойылып, жаңа соғысты туғыза алмайтындай болсын деген салтанатты мәлімдемеге қол қойған болса, енді мұны көпе-көрнеу аяққа басып, Батыс Германияда фашизмді заң жүзінде де, іс жүзінде де қайта туғызуға, герман соғысқұмарларының реваншистік (өш алу) желігін қоздыруға, сөйтіп Батыс Германияны жаңа соғыстың ошағына айналдыруға барынша көмектесіп отыр. Мұны да естен шығаруға болмайды! Американ империалистері Совет Одағына, бүкіл социализм лагеріне, барлық бейбіт елдерге қарсы соғыс одақтарын құрастырып, өзіне бағынышты елдердің жерінде соғыс базаларын ұйымдастырып, атом және сутегі қаруларын мадақтап, жанталаса қаруланып, күшке сыйыну саясатын жүргізуде. Мұны да ұмытуға болмайды! Совет мемлекеті құрылған кезінен бастап бейбітшілік саясатын дәйекті жүргізіп келеді, өйткені талаушылық, империалистік соғыс социализм системасына мүлде жат нәрсе, совет мемлекетінің бұл саясаты дүниежүзі еңбекшілерінің көз алдында талай рет анық дәлелденген және дәлелденіп те отыр. Соңғы жылдары дүниежүзіндегі адал ниетті адамдар жаңа соғысты болдырмау және халықтар арасындағы бейбітшілікті баянды ету жолында күресті күшейтіп отыр. Қазір бейбітшілік күштері дүниежүзінде қарыштап өсіп, кең өріс алды. Совет Одағы бастаған қуатты социализм лагері, отаршылардың езгісінен азат болған Азия мен Африканың тәуелсіз елдері, дүниежүзіндегі прогресшіл адамзат бейбітшілікті жақтайды. Бейбітшілік сақтаудың ерекше бір киелі - еліміздің күш - қуатын, оның Қарулы Күштерін тынбай нығайтуда. Совет Одағының дәйекті бейбітшілік саясаты, өсе түскен күш-қуаты, дүниежүзінде оның беделінің барынша артуы соғысқұмар империалистердің басқыншылық әрекеттеріне зор тосқауыл болып отыр. Өткен жылы Совет Одағының батыл ескертуі бойынша империалистердің Египеттегі лаңының жойылуы, Сирияның басына төнген қатерлі қауіптен арылуы және басқа көптеген мысалдар бұған толық айғақ. Совет армиясы совет халқының бейбіт еңбегін қырағы күзетуде, соғыстан кейінгі жылдар ішінде еліміздің экономикасы, ғылымы мен техникасы шапшаң өркендеуі нәтижесінде армиямыздың күш-қуаты ерекше артты, біздің армия осы заманғы ең үздік қару-жарақпен, ұрыс техникасымен жабдықталған, оның қарамағында континентаралық баллистика ракеталары, атом және сутегі қарулары бар. Қазіргі кезде біздің армиямыздың күштілігі соншалық - ол Отанымызға тиіскен қандай жауды болса да қирата алады. Бірақ елімізде коммунизм орнатып жатқан, Отанымыздың экономикасы мен мәдениетін, ғылымы мен техникасын қарыштап өркендету жөніндегі бейбіт еңбекке бар зейінін салып отырған совет халқы соғысты тілемейді. Қарусыздану, сутегі және атом қаруларын сынауға тыйым салу және басқа мәселелер жөнінде Совет үкіметі тиянақты ұсыныстар енгізіп, 1958 жылғы январьда СССР Қарулы Күштерін тағы да едәуір (300 мың адамға) қысқарту туралы шешім қабылдап, өзінің бейбітшілдік саясатын іспен көрсетіп отыр. Совет Армиясы - совет халқының сүйікті перзенті. Отанымыздың Қарулы күштері партиямыздың дана басшылығы арқасында талай қиын асулардан, талай ауыр сынақтардан абыроймен өтіп, еліміздің талай - талай жауларын жаныштап, ұлы жеңістерге жетіп, халқының сенімін адал ақтап шықты. Коммунистік партия мен Совет үкіметі еліміздің Қарулы Күштерін нығайту жөнінде үздіксіз қамқорлық жасауда. «Совет Армиясы мен Флотта партиялық - саяси жұмысты жақсарту туралы» КПСС Орталық Комитеті октябрь Пленумының қаулысы - осы қамқорлықтың айқын белгісі. Совет Армиясының қырық жылдық мерекесі СССР Жоғарғы Советін сайлау науқанымен тұспа - тұс келіп отыр. Сайлау науқаны КПСС XX съезінің тарихи шешімдерін жүзеге асыру үшін күрескен еңбекшілер бұқарасының еңбектегі жігерін тасытып, белсенділігін күшейтуде. СССР - дің толық праволы азаматтары ретінде бұл саяси науқанға біздің әскери қызметшілеріміз де белсене қатысуда. Совет солдаттары мен офицерлері сайлау күнін әскери және саяси әзірлік ісінде жаңа табыстармен қарсы алатындығы күмәнсіз. Мен Совет Армиясы өкілдерінің бірі ретінде барлық жерлестерімді даңқты Қарулы Күштеріміздің қырық жылдық мерекесімен құттықтаймын. Армия қатарында халқына жан аямай қызмет еткен, қазір де еңбек майданындағы ерлік істерге белсене атсалысып жүрген жауынгер достарыма шын жүректен сәлемімді жолдап, еңбектерінің жемісті болуын тілеймін. Совет Армиясы мен Соғыс - Теңіз Флотының барша жауынгерлерінің сүйікті армиямыздың батырлық дәстүрлерін берік сақтап, халқымыздың бақыты мен сәулетті өмірін қырағы күзетулерін тілеймін. Армия қатарына баруға әзірленіп жүрген жастарымыздың ардақты азаматтық борышын атқаруда қадамы құтты болсын деп тілеймін.

Совет Одағының Батыры... Қандай абзал сөз, қандай абыройлы атақ! Ал, жауынгер төсінде жарқыраған Алтын Жұлдыз - топтан озған жүйріктің аса биік белгі дәрежесі. Жүзден - жүйрік, мыңнан - тұлпар дегендейін... Совет Одағының Батыры деген атақты кім болса сол ала бермейді. Тек сол адамның өзі ғана емес, полктас жолдастары да, туған - туыстары да, ел - жұрты да орынды мақтан етеді. Өйткені социалистік Ұлы Отанымыздың дұшпандарына қарсы күрес майдандарындағы елден ерек ерлігі үшін бұл атақты мемлекетіміздің мәртебелі өкімет орны - СССР Жоғарғы Советінің Президиумы береді. Совет Одағының Батырлары - социалистік Отанға бар өмірін бағыштап, есесі мол ерлік көрсеткен адамдар, әр ұлттың перзенті, алуан мамандықтың иесі болғанымен, олар -қарапайым совет адамдары. Ерлікке жеткен жолдары әр қилы болса да, сол ерліктің сарқылмас қайнар бұлағы олардың асыл адамгершілік сезімінен, советтік патриотизм сезімінен ғана туатындығы да күмәнсіз. Еліміздің шалқар шежіресінде ерлер есімі мәңгі сақтаулы, талайына ескерткіштер орнады, көбісі туралы кітаптар да жазылды, ел аузындағы аңыздар да аз емес. Бірақ кейбір батырлардың есімі туып - өскен қалың көпшілікке ғана емес, тіпті, оның өз өлкесінде де бейтаныс боп, елеусіз қалып бара жатқаны еріксіз өкінтеді. Ұлы Отан соғысы жылдарында Қазақстанның жүз мыңдаған жігіттері партиямыз бен үкіметіміздің, туған Отанымыздың дабыл ұранына үн қосып майдандарға аттанды, қылышын қынабына салмай, ел дегенде еңіреп, қас дұшпанмен қан майданда қасарыса алысты. Қазақстандық жауынгерлердің арасынан 369 адам Совет Одағының Батыры деген абыройлы атақ алды. Олардың бірқатары туған отбасына оралмай, өмірін Отаны үшін пида етті. Бірқатары атамекеніміздің асыл топырағын адал қанымен суғарып, мәңгі мүгедек боп қалды. Енді бір тобы есен - аман елге қайтып, үйіріне қосылып, қазір халық игілігі үшін еңбек етіп жүр. Біздің Қазақстан - қаһармандар елі деп мақтануға моральдық хақымыз бар. Өйткені біздің қаһармандық істеріміздің табиғатының өзі бөлекше: ол- біздің қоғамның елдік, ерлік бейнесіне біткен жаппай батырлық. Алып соғыстың алғашқы жылында - ақ біздің 28 - ші панфиловшы - Қазақстан жігіттерінің көрсеткен жауынгерлік кереметтілігі жаппай ерліктің бейнесі болса, тың дала еңбеккерлерінің, оңтүстік мақташыларының, малшыларымыздың таудай табыстары да жаппай қаһармандық жоқ жерде туа алмас еді. Әрине, барлық батырдың бас - басына көк тастан ескерткіш қойып, олар туралы кітап үстіне кітап жазылсын деген ойдан біз аулақпыз. Өйткені қаһармандықтың өзі дардай даңқ пен ерен есім үшін жасалған жоқ - ты, ерлік туған сәтте ер ойында ескерткіш те, кітап та болған емес. Ол кезде совет адамы - қарапайым жауынгер тек Отан алдындағы өз борышын өтеуге тырысты, еңбекте болсын, соғыста болсын, біздің адамға тән артық бір қасиет - әлеуметтік парызды аяғына дейін адал өтеп шығу. Ал, бірақ ердің есімін де, ерлігін де естен шығармай, құрбандарымызды қадір тұтып, қастерлеп өту - баршамызға ортақ міндет. Польшаның бір деревнясында совет жауынгерлерінің қабірінің үстіне орнатылған зәулім мұнара қасына ірі әріппен: «Мына қабірдің жанынан бас киіміңді алып, тәжім етіп өт. Бұл - сені азат еткен ардагерлер бейіті», - деп ойып жазылыпты. Таяуда бір басшы қызметкерден: «Облысыңызда Совет Одағының қанша Батыры бар?» -деп сұрағанымызда, ол сасқалақтап не дерін білмеді... 1960 жылы бүкіл еліміз болып фашистік Германияны жеңген салтанатымыздың 15 жылдығын және Қазақстан Советтік Социалистік Республикасының 40 жылдығын мақтана мерекелемек. Біз - соғыс зардабын бастан өткізгендерінің бірі болғандықтан, осы хатымызға еңбекшілер депутаттары жергілікті Советтері мен колхоз председателдеріне, партия, комсомол ұйымдарының секретарларына: «Жолдастар, ерлік елеусіз қалмасын!» -дегіміз келді. Жергілікті, облыстық және аудандық газеттерде ел батырларының өмірі мен ерлігі жазылып тұрса, батыр туып - өскен атақоныс мекенінде, тәлім - тәрбие алған мектебінде мемориал тақталар орнатылса, қандай орынды болар еді! Бұл сияқты аз да болса ардақты ескерткіш - әр жергілікті Совет, әр колхоз басқармасының қолынан келетін іс. Бұл ескерткіш ауыл-аймақтың, колхоз бен мектептің өзінен шыққан ерлерінің ерлігіне мақтаныш сезімін асырып, бұрынғы ұрпақтың асыл мұрагері - жалынды жастарымызды аталары мен ағаларының даңқты дәстүріне баулыр еді, ерлік істері үшін Отанға деген махаббаттың, тұрмыс пен қоғамдағы, оқу мен еңбектегі тиянақты, адал сананың керек екенін естеріне салар еді, ер өмірі өліммен тынбайтынын, қайта ел жүрегінде мәңгі жасай беретінін ескертер еді. Бауыржан Момышұлы - гвардия дивизиясының бұрынғы командирі, запастағы гвардия полковнигі; Дмитрий Снегин- гвардия артиллерия полкінің бұрынғы командирі, отставкадағы гвардия майоры; Балтабек Жетпісбаев - артиллерия полкінің бұрынғы комиссары, запастағы гвардия майоры.

22.12.1959 г.

«Герой Советского Союза» - это звучит гордо. Это самое высшее почетное звание, а медаль «Золотая звезда», которой награждается воин, - это самый высший почетный знак отличия. Званием Героя Советского Союза гордится не только тот, кто его удостоен, но и его товарищи по оружию - однополчане, его семья - родные, его земляки. Они гордятся потому, что звание Героя Советского Союза присваивается специальным Указом самого высшего органа власти нашей страны - Президиума Верховного Совета СССР - за особые подвиги, проявленные на фронте вооруженной борьбы против врагов нашей социалистической родины. Герои Советского Союза - это люди, показавшие образцы мужества, преданности социалистической родине. Они - люди разных национальностей, разных профессий, простые советские люди; пути, приведшие их к подвигу, у каждого различны, а истоки подвига коренятся в воспитании самого высокого чувства, чувства советского патриотизма. В нашей стране уделяется пристальное внимание увековечиванию памяти героев - им воздвигнуты памятники, написан немало книг, в народе живут легенды о их подвигах, но, к сожалению, имена некоторых героев остаются до сих пор малоизвестными не только широкой массе, но и даже их землякам. В годы Великой Отечественной войны высокого звания Героя Советского Союза удостоены 369 воинов - казахстанцев, наших земляков.

Некоторые из них не вернулись с поля боя.

Мы с гордостью можем заявить, что Казахстан - республика Героев Советского Союза, республика Героев Социалистического Труда. На это мы имеем моральное право, т. к. наш героизм по природе своей является массовым, народным героизмом; подвиг 28 - ми панфиловцев - символ массового героизма в бою, а успехи тружеников целины, хлопкоробов юга, наших животноводов также были бы невозможными без массового героизма народа в труде. Необязательно всем героям воздвигать монументальные скульптурные памятники, необязательно о каждом писать повести, романы, ибо героизм совершался не в расчете на громкую славу и звучное имя, не в расчете на памятники и книги. Советский человек -воин выполнял лишь свой долг перед родиной. Но обязательно - не забывать имя героя и его дела и всегда чтить память тех, кто погиб в бою. Мне рассказывали, что в одной из польских деревень на монументе над братской могилой советских воинов крупными буквами написано: «Проходя мимо, сними шапку. Здесь покоятся твои освободители». Недавно я имел беседу с одним из руководителей одной из ведущих областей. На мой вопрос, сколько же в их области Героев Советского Союза, он признался, что не знает. Он честный человек. В 1960 году наша страна будет торжественно отмечать 15 - летие победы над фашистской Германией и 40 - летие Казахской Советской Социалистической Республики. Историческое значение этих дат неоспоримо. Я как ветеран войны счел нужным в этой статье обратиться к председателям местных Советов и колхозов, секретарям партийных и комсомольских организаций с товарищеским призывом: «Ерлік елеусіз қалмасын» - мужество не должно быть предано забвению. Желательно было бы на страницах местной печати (в районных и областных газетах) кратко освещать жизненный путь и подвиг героев - земляков; в торжественной обстановке на родине героя, где он родился, воспитывался и рос, в его отчем доме или в здании школы, где он учился, установить мемориальную доску. Этот маленький, но благородный памятник под силу любому местному Совету депутатов или правлению колхозов. Этот маленький памятник возродил бы гордость села и колхоза, школы за героя-земляка и постоянно призывал бы молодежь приумножать героические традиции своих отцов и братьев, напоминал бы им, что для совершения подвига нужны горячая любовь к родине и высокая сознательность в быту, в обществе, в труде.

Бүгін үнді халқының ардақты перзенті, ұлы жазушы, асқан суреткер, ағартушы әрі қоғам қайраткері Рабиндранат Тагордың туғанына жүз жыл толды. Ол- өзінің дарқан талантын, бай дарынын өз халқының азаттығы мен бақыты үшін сарп еткен ұлы күрескер. Әдеби еңбегі, суретшілік қызметі, публицистикасы, өмірдегі белсенді қайраткерлігі арқылы Рабиндранат Тагор өз халқының рухани өмірін, тұрмысын, салт -санасын, әдет - ғұрпын, қуанышын, мұң - мұқтажын бүкіл әлемге таныту үшін көп еңбек сіңірді. Рабиндранат Тагор аса көрнекті гуманист еді. Ол соғыс атаулыны, фашизмді жан-тәнімен жек көрді. 1930 жылы Рабиндранат Тагор Совет Одағына келді. Сол кезден бастап өмірінің ақырына дейін ол біздің елдің айнымас досы болып қалды. Соғысқа лағынет айтқан гуманист Тагор Совет Одағының бейбітшілікті қорғаушы ұлы күш екенін көрді. Совет Одағынан оралған соң Тагор «Россия туралы хаттар» атты публицистикалық кітап жазды. «Россия туралы хаттардағы» империализм мен отаршылдыққа қарсы үннің пәрменділігі сонша - бұл кітапты ағылшын тіліне аударуға тыйым салынды. Ал, оны бенгал тілінде басып шығарғаны үшін редакцияға ағылшынның отаршыл өкіметі айып салды. Тагор шығармаларының басты тақырыбы - Үндістанның, оның қаналған халқының өмірі, отаршылардың озбырлығынан туған жоқшылық пен ашаршылық еді. Тагор дарыны жан-жақты: ол философ әрі суретші, композитор әрі тіл маманы, драматург әрі педагог, прозаик әм ақын, сыншы және қоғам қайраткері болды. Тагор 12 роман мен повесть, 50 өлеңдер жинағын, жүзден аса әңгімелер жинағын, жүзден аса әңгіме, 30 пьеса, 200 сын мақала жазып қалдырды. Оның өзі салған жүздеген суреті бар. Сол суреттердің 1930 жылы Москвада және Парижде өткізілген көрмелері үлкен табысқа ие болды. Тагор творчествосы тек Үндістанның ғана емес, бүкіл дүниежүзі халықтарының, гуманизм идеяларын, халықаралық ынтымақты жақтаған адамдардың бәрінің де аса ұлы мәдени жеңісі болып табылады. Қазақ халқы Тагор есімімен бұрыннан таныс. Тагордың орыс тілінде жарық көрген 12 томдық шығармалар жинағы Қазақстанда да кеңінен тарады. Қазақ тілінде ұлы жазушының үш томдығының басылуы - оның шығармасына деген құштарлықтың айғағы. Қазір қазақ тілінде Тагор шығармаларының бес томдығы баспаға дайындалып жатыр. Оның творчествосы қазақшаға бұдан былай да аударыла бермек.

*∙*∙*∙ Рабиндранат Тагор 1861 жылы 7 май күні Калькутта қаласында дүниеге келді. Тагор өмірбаяны қайшылыққа толы. Ол бірқатар тарихи жағдайлардың әсерімен ұзақ уақыт діни идеялардың шырмауында болып келді. Бұл Тагордың өсу және қалыптасу дәуірі еді. Ол азап шегіп, қиыншылықта өсті. Ол үнді халқын қанап отырған отаршылдық үстемдікке қанымен қас болды, бірақ ағылшын отаршылдарынан халықты құтқару жолы оған көбінесе айқын емес еді. Бұл қайшылық - Тагор өмірінің ең ірі трагедиясы. Рабиндранат ең алдымен Шығыс семинариясында, одан кейін орталау мектепте оқыды. Ол жеті - сегіз жасында - ақ өз бетінше шығарма жазып, жаттыға бастады. Бұдан әрі ол Бенгал академиясына (орта мектеп типтес оқу орны) түсіп оқиды. Бірақ мұнан алған білімінің пайдасы шамалы болды. Тагор жоғары оқу орнын бітірген кісі болмаса да, оның білімі энциклопедиялық білім еді. «Жастық шағымның бір ұлы ләззаты», - деп жазды ол кейін, - «біздің үйде болған әдебиетшілер мен артистерден алған әсерім». Тагордың алғашқы өлеңдері мен мақалалары «Гьян - анкур» журналында басылды. 1877 жылдан бастап жас Тагор өзінің ағасы шығарған «Бхароти» журналының ең көрнекті қызметкерлерінің бірі болады. 1883 жылы оның ортағасырлық Үндістан өмірінен жазған тұңғыш романы -«Боутхакуранир Хат» және әйгілі пьесасы - «Саяқ» жарыққа шықты. Бұл пьесада автор тақуалықты, абстракциялық ойға кетуді, дүниеге енжар көзқарасты сынап, адам өмірін ардақтап, оның жер үстіндегі қуаныш атаулының бәріне праволы екенін дәлелдейді. Тагордың «Ой» атты мақалалар жинағы мен «Таңғы жырлар» атты өлеңдер жинағы да осы тақырыпқа арналған. Өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдары Тагор сақа жазушы санатына қосылып, өресі кең ірі қоғам қайраткері дәрежесіне жетеді, оның шығармаларының тақырыбы байи түседі. Ол енді қысқа әңгімелер жанрына көп көңіл бөледі. Көп уақыт деревняда тұрып, қарапайым халықтың өмірімен жете танысады, олардың мұң - мұқтажын, жоқшылық өмірін, правосыздық халін көреді. Міне, осы көргендерінің бәрі көркем сөзбен суреттеліп, оның қысқа әңгімелерінен орын алады. Бұл әңгімелерінде Тагор қарапайым адамдардың арман - тілегін, олардың қанаушыларға, отаршылдарға деген өшпенділігі мен ыза - кегін, билеп - төстеуші чиновниктердің, помещиктердің, ағылшын отаршылдарының зымияндығын, қаталдығын, жауыздығын бейнелейді Тагор дүниеқорлықты, алыпсатар кәсіпті, адам жанын жаралайтын жаман қылықтардың бәрін әшкерелейді. Сонымен бірге ол ортағасырлық феодализмнің қалдықтарын, әсіресе касталық дәстүрді ызалы мысқылмен сынап, дін басыларының бет пердесін сыпырады. Ескінің шырмауында көбірек қалып келе жатқан үнді әйелдері еді. Өзінің әңгімелерінде Тагор соларға көп көңіл бөледі. Тагор үнді әдебиетінде бірінші болып бұқараны жырлайды, «кішкентай адамды» өз шығармасының жағымды кейіпкері етіп алады, оның адалдығын, жомарттығын, адамгершілігін паш етеді. Тагор шығармалары Үндістан халықтары әдебиетіне үлкен әсерін тигізді. Оның шығармаларындағы гуманизм, реализм, сыншыл бағыт сияқты басты қасиеттер үнді әдебиетінде сыншыл реализмнің туып, қалыптасуына баға жеткізгісіз жағдай жасады. 1901-1902 жылдары Тагор өзінің әлеуметтік - психологиялық тұңғыш романдарын жазады. Оның «Көзге түскен қиыршық» және «Күйреу» атты романдары - бенгал әдебиетінде осы жанрдың негізін қалаған шығармалар. «Күйреу» атты романы жаңа өмір мен ескіліктің қалдықтары арасындағы тартысты бейнелейді. «Көзге түскен қиыршық» романында феодалдық дәуірден қалған әдет - ғұрып шырмауына түскен жесір әйелдің тағдырын баяндайды. Тагордың «Джанаганамана» атты өлеңі қазір Үндістан республикасының мемлекеттік гимніне айналды. Ал, оның «Горан» деген атпен шыққан романы отаршылдық, құлдыққа қарсы асқақ ызалы үн көтерген аса құнды шығарма болды. 1910 жылдары жазушының есімі ел - елге тарап, әлемге әйгілі бола бастайды. 1913 жылы «Гитанджали» атты өлеңдер жинағы ағылшын тіліне аударылғаннан кейін, оның шығармалары басқа тілдерде де шыға бастады. Тек 1914 жылдың өзінде «Гитанджали» орыс тілінде төрт рет басылып шықты. 1913 жылы Калькутта университеті Тагорға әдебиет докторы атағын берді. Дүниежүзілік бірінші империалистік соғыс жылдары Тагор көркем шығармалар жазумен бірге, қоғамдық және педагогтік жұмыстарын да қызу жүргізеді. 1915 жылы Жапония мен Америка Құрама Штаттарына барып лекция оқиды, адамзат тарихында Үндістанның мәні зор екенін мәлімдейді. Ол феодалдық қалдықтармен бірге капиталистта цивилизацияның қатігездігін де сынайды. Жапонияда болған кезде ол жапон билеп-төстеушілерінің Қытайға жасап отырған агрессиялық саясатын батыл айыптайды. Жиырмасыншы жылдары Тагор жасы келіп қалғанына қарамастан, дүниежүзінің барлық ірі елдерін аралап шықты. Барлық елдердегі прогресшіл топтары оны ұлы үнді халқының өкілі ретінде зор құрметпен қарсы алды. Отызыншы жылдары Тагор көптеген саяси лирикалы өлеңдер жазып, үнді әдебиетінде бұл жанрдың да негізін қалаушы болды. Бұл өлеңдер де ұдайы өршіп, үдеп бара жатқан ұлт -азаттық қозғалыс жырланбай қалған жоқ. 1938 жылы Тагор жапон жазушысы Нагутиге жолдаған әйгілі хатын жазады, онда халық өмірінен қол үзген мәдени қайраткерлерді, «өнер - өнер үшін» теориясын жақтаушыларды қатаң сынап, мәдениет қайраткерлерін фашизмге қарсы күреске шақырады. 1941 жылы апрель айында жазған «Цивилизация дағдарысы» атты мақаласы оның публицистикалық қызметінің ерекше бір қорытындысы сияқты еді. Онда ол: «Тағдырдың доңғалағы жуық арада ағылшындарды Үндістаннан тайып тұруға мәжбүр етеді, бірақ олар өз артына не қалдырып кетпек? Олардың 200 жыл бойы билеп - төстеуінен кейін тымырсық батпақ пен қоқыстың дариясы ғана қалады», - деп жазып, Британ империализміне әділетті айып тағады, қарғыс таңбасын салады. Өмірінің соңғы кезінде ол төсек тартып жатып та қалам толғаудан бір танбайды, ол не жазса да, халқына азаттық пен бақыт тілеп, шұғыласы мен мейірімі мол шығар күнді, атар таңды аңсайды. Гитлершіл Германия Совет Одағына шабуыл жасаған кезде ауыр халде жатқан Тагор өзінің жақындарынан совет - герман майданынан келген ақпарларды оқып беруді өтініп, совет халқының фашизмді жеңіп шығатынына зор сенім білдіреді. Рабиндранат Тагор 1941 жылы 7 август күні дүние салды. Ол үнді әдебиетінің тарихындағы тұтас бір дәуірді алып жатыр. Оның шығармаларын бүкіл әлем халықтары оқиды. Соның ішінде совет оқушыларына оның есімі өте - мөте қымбат. Бүгін ұлы жазушының туғанына жүз жыл толуын бүкіл прогресшіл адам баласы атап өтуде. Рабиндранат Тагор - өшпес мұра қалдырған, есімі мәңгілікке қалатын асқан дарын иелерінің бірі. 07. 05. 1961 г. «Казахстанская правда»

Сегодня исполняется сто лет со дня рождения великого индийского писателя, художника, просветителя и общественного деятеля Рабиндраната Тагора (Рабиндрана - тха Тхакура). Первые стихи и статьи Тагора появились в журнале «Гьянанкур», затем молодой Рабиндранат становится одним из самых деятельных сотрудников журнала «Бхароти». Позднее, в 1883 году, выходят в свет роман Тагора «Боутхакуранир Хат» из жизни средневековой Индии и пьеса «Отшельник». В этой пьесе осуждается аскетизм, уход в мир абстрактных философских рассуждений и созерцание, утверждается личность человека, его права на земные радости. «Эта пьеса, - пишет Тагор, - может быть рассматриваема как введение ко всей моей последующей деятельности, или вернее, это тема, к которой тяготели все мои писания». Той же теме посвящен сборник статей «Раздумье» и книга стихов «Утренние песни».

Политическая обстановка в Индии в 80 - 90 годах была очень сложной. Только что прокатились по всей стране крестьянские волнения 1872 - 1882 годов. На политическую арену выходит национальная буржуазия. В.Бенгалии широко развернулась деятельность многих патриотических общественных культурных организаций, в которой принимает участие и молодой Тагор. Он становится уже вполне зрелым писателем, крупным и разносторонним общественным деятелем. Тематика его произведений меняется, он обращается к жанру короткого рассказа. Рассказы Рабиндраната принадлежат к числу его лучших произведений: они проникнуты глубоким сочувствием к страданиям простых людей, презрением и ненавистью к жестокости, лживости и порочности угнетателей и стяжателей всех видов и рангов -английских колонизаторов, крупных чиновников, полицейских, помещиков. Тагор осуждает страсть к наживе, дух торгашества, калечащий и уродующий человека. Вместе с тем он беспощадно высмеивает средневековые феодальные пережитки, срывает маску святости с жрецов - брахманов и аскетов. Рассказы Тагора оказали большое влияние на литературу народов Индии. Их главные особенности - гуманизм, критическая направленность - сыграли важную роль в становлении и формировании критического реализма в индийской литературе. Реалистический почерк Тагора рельефно выступает и в пьесах этого периода. В основном это социальные комедии («Ошибка с самого начала», «Клуб холостяков», «Манускрипт Бойкунты» и др.), полные мягкого юмора и остроумных реплик. В своих публицистических статьях этих лет Тагор затрагивает много важных проблем культурной и общественной жизни Бенгалии 90 - х годов. В 1901 - 1902 гг. он пишет свои первые социально - психологические романы «Песчинка в глазу» и «Крушение», утвердившие этот жанр в бенгальской литературе. Позднее он сочиняет лучшие произведения, характеризующиеся более углубленным отображением действительности. Вместе с тем в них отчетливо отразилось противоречие между утопическими, реформистскими взглядами Тагора - философа и реализмом Тагора -писателя. В 1909 году выходит написанная им грамматика бенгальского языка, исследование индийских религиозно - философских трактатов «Упанишады», драма «Возмездие». Вскоре Тагор выступает со сборником лирических стихотворений «Гитанджали», проникнутых глубокой любовью к человеку и радостным восприятием жизни, публикует политический роман «Гора», драму «Раджа» и сборник песен с нотами. Роман «Гора» - одно из самых значительных произведений Тагора - посвящен жизни в стране в 70 - 80 годы XІX столетия. Имя писателя в эти годы становится известным во всем мире. После издания сборника его стихов «Гитанджали» на английском языке (1913) его произведения переводятся на многие языки. Только на русском языке в одном 1914 году появилось четыре издания «Гитанджали». Позже, несмотря на преклонный возраст, Тагор побывал почти во всех крупнейших странах мира. В 1930 году Тагор совершает свою последнюю поездку за границу: в Англию, где выступает с лекциями в Оксфордском университете, в США, Германию, Данию, Францию, Чехословакию. В сентябре 1930 года он побывал в СССР. Посещение страны строящегося социализма являлось одной из важных вех в развитии мировоззрения писателя. Тагор встречается с работниками культуры, крестьянами, студентами, пионерами, интересуется системой образования в СССР, методами ведения сельского хозяйства. «Я попытаюсь своими слабыми, ничтожными силами, - писал поэт, - собрать и использовать хоть часть того, что я увидел здесь». Тагор сумел увидеть и понять очень многое. Результатом этих наблюдений и раздумий явилось яркое публицистическое произведение «Письма о России» в котором автор дал восторженную оценку многогранной энергичной деятельности Советского правительства, руководимого коммунистами. После вероломного нападения гитлеровской Германии на Советский Союз тяжело больной Тагор просил близких читать ему сводку с советско - германского фронта и оставался полным веры в победу советского народа над фашизмом. Пламенный патриот, в своих публицистических статьях он упорно и настойчиво боролся против попыток принизить культуру индийского народа, клеймил фашистских агрессоров и расовую дискриминацию, активно выступал за мир. Традиции Рабиндраната Тагора продолжает современная индийская прогрессивная литература. Советский народ высоко ценит драгоценное наследие Рабиндраната Тагора, великого писателя, верного друга Советского Союза.

«Простор», 1961 г., №6

Вторая мировая война была самой кровопролитной в истории человечества, она обошлась миру в тридцать два миллиона жизней.

Об этом мы не должны забывать.

Основная тяжесть войны выпала на долю советского народа. Это признают и наши враги. Сколько в стране миллионов матерей и отцов, потерявших на поле битвы своих сыновей! Сколько миллионов девушек и женщин, которым война разрушила счастье, отняв спутников жизни! Сколько миллионов детей остались сиротами, выросли, лишенные отцовской заботы и ласки! Сколько миллионов искалеченных мужчин-инвалидов!

Об этом мы не должны забывать.

Война поглотила огромные материальные средства Они могли быть использованы на строительство тысяч современных, благоустроенных городов и сел, на то, чтобы накормить и одеть целые народы! Последние залпы мировой войны отгремели больше пятнадцати лет назад, а в десятках и сотнях городов Европы и Азии еще видны ее кровавые следы - пустыри и разрушенные здания.

Об этом мы не должны забывать.

Главными зачинщиками Второй мировой войны были германский фашизм и японский милитаризм - наиболее свирепые и разбойничьи отряды мирового империализма, в целом несущего ответственность за войну и причиненные ею страдания и бедствия. Развязыванию войны способствовали англо - американские монополии, оказавшие помощь Германии, возрождавшей свою тяжелую промышленность и вооруженные силы, а также правительства Англии, Франции и США, проводившие перед войной политику отказа от коллективной безопасности, политику «невмешательства» и прямого поощрения фашистской агрессии. США и Англия и теперь всеми средствами залечивают раны потерпевшему поражение германскому милитаризму, откармливают его на случай новой войны.

Об этом мы не должны забывать.

Для молодых людей двадцати - тридцатилетнего возраста Вторая мировая война и Великая Отечественная война советского народа являются историей, а для более младшего поколения - легендой. Им не так - то просто разобраться в калейдоскопе противоречивых впечатлений детских лет, случаев, услышанных от старших, прочитанных в книгах. Им нужно помочь разобраться. Нам, современникам и участникам великих событий, необходимо мудро осмыслить пережитое и правдиво рассказать о незабываемых годах. Вторая мировая война была порождена системой современного капитализма, свойственными ей противоречиями и возникла внутри этой системы в результате борьбы за мировое господство между двумя коалициями крупнейших капиталистических государств: США, Англии и Франции, с одной стороны, и Германии, Италии и Японии- с другой. Начавшись как империалистическая война между капиталистическими державами, Вторая мировая война для стран, противостоящих фашистскому блоку, переросла впоследствии в справедливую, освободительную, антифашистскую войну. Утром 22 июня 1941 года Германия вероломно напала на Советский Союз. С этого момента политическая сущность Второй мировой войны окончательно приняла справедливый, освободительный характер, так как главной и решающей силой в борьбе против фашистских агрессоров стали советский народ и его армия. Главной целью гитлеровской Германии и ее союзников в войне против нашей страны было уничтожение СССР как государства, восстановление власти капиталистов и помещиков, ограбление богатств нашей страны, превращение советских людей в рабов немецких империалистов. Нападение фашистской Германии создало смертельную опасность для нашей родины. Речь шла о существовании Советского государства, о жизни и смерти народов СССР. Главными нашими целями в вооруженной борьбе против фашистской Германии и ее союзников были борьба за свободу и независимость Советского Союза, за освобождение народов порабощенной Европы от фашистского ига, уничтожение очагов империалистической агрессии в Западной Европе и на Дальнем Востоке. С нашей стороны война велась во имя благородных идеалов. Опорой мощи Советского государства служили: созданная в годы пятилеток материально производственная база, морально -политическое единство социалистического общества, дружба народов Советского Союза и советский патриотизм. Организующей и руководящей силой в борьбе с немецко - фашистскими захватчиками была Коммунистическая партия Советского Союза. Для достижения конечной цели войны советский народ и его армия, руководимые Коммунистической партией, решали последовательно ряд крупных задач. В решении их не везде и не всегда нам сопутствовала удача. В самом начале войны мы пережили трагические месяцы. Враг имел превосходство в силах и средствах. Он также превосходил нас и в опыте ведения боевых действий. Мы вынуждены были отступать, оставляя врагу богатые и густонаселенные районы Украины, Белоруссии, Прибалтики, миллионы мирных жителей. Мы вели сдерживающие бои, вырывались из окружения, организовывали оборону на новых рубежах. С каждым днем сокращалось расстояние от линии фронта до ближних подступов к Ленинграду и Москве. В эти трагические месяцы советский народ, руководимый партией, совершил беспримерный подвиг. Несмотря на то, что с первых дней войны отступление происходило по всему фронту, и глубокие резервы еще не были отмобилизованы, наши войска в ожесточенных и упорных боях обескровили живую силу и уничтожили большое количество боевой техники врага. Глубокой осенью 1941 года враг был остановлен. Битва под Москвой знаменательна тем, что в ней советские войска впервые одержали крупную победу, а немецко - фашистские войска потерпели первое крупное поражение во Второй мировой войне. В результате разгрома немецко - фашистских войск под Москвой немецкое командование было поставлено перед фактом провала молниеносной войны, перед проблемой ведения затяжной войны с возможной перспективой открытия второго фронта на западе. Был развеян миф о непобедимости немецко - фашистской армии. В результате разгрома немецко - фашистских войск под Москвой значительно возрос международный авторитет Советского Союза; потерпели крах расчеты англо -американских реакционных кругов на поражение СССР в войне с Германией; под влиянием победы Советской Армии и неудач германских войск милитаристская Япония и Турция отказались от своих намерений напасть на Советский Союз и заняли выжидательную позицию; отвлечение сил германского вермахта на советско - германский фронт и провал молниеносной войны против СССР спасли Англию от вторжения немецко - фашистских полчищ на британские острова. Свободолюбивые народы мира увидели в лице Советской Армии ту силу, которая способна не только остановить, но и разгромить фашистские войска. Порабощенные народы Европы под влиянием одержанной советскими войсками победы обрели веру в конечный разгром фашизма, и их борьба приняла активный характер; расширились международные связи СССР, упрочилась антигитлеровская коалиция. Пользуясь отсутствием второго фронта, немецко - фашистское командование на нашем Юго - Западном фронте сосредоточило крупные силы, и весною 1942 года они перешли в наступление. Бои шли с переменным успехом. Враг был неумолим, он и на этот раз имел превосходство в силах и средствах. Немецкие войска дошли до рубежа Дон, Северный Кавказ, Волга. Над нашей родиной снова нависла смертельная опасность. Весною, летом и осенью 1942 года нам снова пришлось пережить всю тяжесть сдерживающих боев и отступления на широком фронте, мы вновь оставляли врагу обширные территории, миллионы мирных жителей, сотни и тысячи пленных солдат и офицеров. Центральный Комитет партии и Ставка Верховного Главнокомандования мобилизовали все силы и средства для того, чтобы остановить врага. Весь мир, затаив дыхание, следил за ходом величайшей в истории битвы под Сталинградом. Как в сражении под Москвой, так и в сражении под Сталинградом советский народ и советские войска под руководством Коммунистической партии проявили морально -политическое единство, высокое чувство советского патриотизма, невиданный героизм. Стойкость советских людей восхищала весь мир. Пока защитники Сталинграда мужественно отстаивали город, советское командование готовило контрнаступление с целью полного разгрома вражеской группировки в районе Сталинграда. 19- 20 ноября 1942 года крупные силы советских войск перешли в контрнаступление, окружили и пленили немецкую армию фельдмаршала Паулюса. А затем контрнаступление превратилось в общее наступление советских войск на всем юго - западном направлении. Немецкие войска, не в силах сдерживать это наступление, поспешно отходили. В результате Сталинградской битвы Советская Армия вновь захватила стратегическую инициативу, а немецкую армию под Сталинградом постигла катастрофа. Победа под Сталинградом еще больше укрепила у свободолюбивых народов веру в окончательную победу, способствовала подъему освободительной борьбы в Европе, усилению национально - освободительного движения народов Востока. Победа под Сталинградом дала возможность Советской Армии перейти в общее наступление на огромном фронте от Ленинграда до предгорий Кавказа и начать массовое изгнание оккупантов из Советской страны. Победа под Сталинградом с новой силой продемонстрировала перед всем миром несокрушимое могущество Советского государства, она положила начало коренному перелому и решительному повороту в ходе Второй мировой войны. Немецко - фашистское командование, стремясь возвратить стратегическую инициативу, попыталось организовать наступление своих войск под Курском и Белгородом. «Победа под Курском должна явиться факелом для всего мира», - писал Гитлер в приказе от 15 апреля 1943 года. В оборонительных сражениях, а затем в контрнаступлении Советская Армия разгромила до тридцати отборных дивизий противника, сорвала планы врага по уничтожению наших войск на Курском выступе и развитию наступления на северо - восток. Попытки Гитлера повернуть ход войны в свою пользу и снова захватить утраченную стратегическую инициативу потерпели крах. В результате битвы под Курском соотношение сил на фронте еще больше изменилось в пользу Советского Союза, что дало возможность советским войскам развернуть всеобщее наступление. В результате ряда крупных наступательных операций советских войск осенью 1944 года освобождение советской земли от немецко - фашистских захватчиков, в основном, было завершено. Перед нашим народом и нашей армией была поставлена задача помочь порабощенной Европе освободиться от фашистского ига. Советский народ и Советская Армия выполнение этой задачи понимали как свой священный долг, как свою историческую миссию. На территориях Польши, Румынии, Чехословакии, Венгрии, Югославии советские войска провели ряд крупных сражений за свободу и независимость народов этих стран. Враг был разгромлен. Теперь перед советским народом и его армией была поставлена задача окончательно разгромить врага на его собственной территории. В тесном взаимодействии с нашими братьями и товарищами по оружию конечная цель вооруженной борьбы была достигнута, и Советская Армия с честью выполнила свою задачу, вынудив гитлеровскую Германию к безоговорочной капитуляции. Великая Отечественная война явилась огромным испытанием моральных сил всех народов Советского Союза, в том числе и казахского народа. В начальный период войны в Казахстане формировались воинские соединения. Некоторые казахстанские дивизии были удостоены высокого и почетного звания гвардейских Все годы фронт получал из Казахстана пополнение людьми и материальными средствами. Подвиги казахстанских воинов на фронте, в партизанских отрядах, а также тружеников в тылу получили высокое и достойное признание всех братских народов Советского Союза и неоднократно отмечались партией и правительством. Унаследовав все положительные качества и благородные традиции своих предков, лучшие сыны и дочери казахского народа как в труде, так и в бою доказали свою искреннюю любовь и преданность Коммунистической партии и Советской Родине, дружбу и братскую любовь к другим народам СССР. Земли великой Руси, Украины, Белоруссии, Прибалтики, Польши, Венгрии, Чехословакии, Румынии, Югославии, Китая, Кореи орошены кровью наших отважных земляков -казахстанцев. Подполковник Иван Иванович Фурсин рассказывал мне, что в одной польской деревне он видел монумент - памятник воину - казаху, на котором было написано: «Проходя мимо этой могилы, сними шапку - здесь покоится твой освободитель!» Чтит память погибших воинов - казахов Украина, с материнской любовью и уважением она относится к нашим землякам. В центре украинского села Протопопевке высится монумент с мемориальной доской. На ней написано: «Тут похований депутат Ради Национальностей Верховной Ради СРСР І скликаня Халиуллин Хаби, який загинув 28 травня 1942 року в боротьби за немецко - фашистськими заграбниками при визволени с. Протопоповки». На могиле героя зимой и летом цветы... В Дубосекове, под Волоколамском, возвышается памятник двадцати восьми гвардейцам -панфиловцам - символ массового героизма Советской Армии. В Крюкове, под Москвой, есть памятник бойцам и офицерам Панфиловской дивизии - символ упорства и стойкости советских войск в сражениях на ближних подступах к столице. В Ленинграде - колыбели революции - имя Алии Молдагуловой с гордостью носят школа и пионерская дружина. В Невеле стоит памятник Маншук Маметовой. В деревне Выставка, под Старой Руссой, к могиле Тулегена Тохтарова идет и идет народ. В Сталинграде в честь воинов-казахов, защищавших город, одна из улиц названа Казахской. 100 ООО воинов - казахстанцев награждены боевыми орденами и медалями. 400 воинам -казахстанцам присвоено высокое звание Героя Советского Союза. Первым воином Советской Армии, поднявший Красный флаг над рейхстагом, был славный сын казахского народа Рахимжан Кошкарбаев. Как казах, как воин, я пишу эти строки без ложной скромности, я знаю, что всеми своими достижениями мой народ обязан Коммунистической партии и братской помощи великого русского народа и других народов нашей родины.

*∙*∙*∙ Народы Советского Союза под руководством Коммунистической партии в тяжелой борьбе с честью выдержали суровое и грозное испытание, ценой огромных усилий и жертв сокрушили фашистскую Германию. Была одержана всемирно - историческая победа, положен конец Второй мировой войне. Эта победа оказала свое глубокое влияние на дальнейший ход исторического развития. Неизмеримо выросли авторитет СССР и его роль в решении международных проблем. Были созданы условия для установления народно- демократического строя в ряде стран Европы. Оказано могучее влияние на развертывание национально - освободительной борьбы народов Азии и Африки. Свыше одной трети человечества навсегда освободилось от империалистического гнета. Ослабление сил империализма и широкое развертывание национально - освободительного движения привели к тому, что начался распад колониальной системы. Расширился и укрепился лагерь социализма. Социалистический лагерь превратился в могучую мировую систему. Мир хочет избавиться от войн и лишений, от постоянной угрозы истребления человека человеком при помощи военной техники. Для этого надо раз и навсегда выкорчевать корни германского империализма в центре Европы. Как и после первой мировой войны, США и другие империалистические державы всячески поощряют реваншистские круги Федеративной Республики Германии. С помощью США, Англии и Франции западногерманские реваншисты оснащают свою армию ракетно - ядерным оружием и другими новейшими боевыми средствами. Западной Германии теперь предоставляются военные базы на территориях других капиталистических стран. Гитлеровские генералы занимают высокие военные посты как в западногерманской армии, так и в НАТО. Это говорит о том, что Западная Германия превращается в главный очаг военной опасности в Европе. Агрессивные круги всеми силами стараются обострить международную обстановку, чинят препятствия миролюбивым государствам в их борьбе за укрепление мира и безопасности народов. В своих авантюристических планах развязывания новой войны реакционные монополистические и военные круги империалистических стран все чаще переходят от бряцания оружием к прямому применению военной силы. Об этом свидетельствуют кровавые злодеяния в Конго, Алжире, Анголе, Лаосе и непрекращающиеся провокации против кубинского народа. Ноябрьское совещание представителей коммунистических и рабочих партий предостерегает народы, что «агрессивная природа империализма не изменилась». Хотя сейчас нет фатальной неизбежности войны, но опасность мирового военного конфликта -новой мировой войны - еще не миновала.

Прогрессивные силы народов широко развернули борьбу за предотвращение войны и упрочение мира во всем мире. Борьба за мир имеет значительные успехи во многих странах. Ленинская политика мирного сосуществования государств с различным социальным строем одерживает все новые и новые победы. Большой и надежной силой сохранения мира во всем мире является наш великий Советский Союз - знаменосец борьбы против войны. Могущественный Советский Союз, страны социалистического лагеря, миролюбивые страны Азии, Африки, Латинской Америки, международные общественные и политические организации, выступающие за мир, являются организованной, реальной силой, способной сорвать агрессивные замыслы империалистов и предотвратить развязывание новой мировой войны. «Главное значение в сохранении прочного мира, - говорится в заявлении Совещания представителей коммунистических и рабочих партий, - будет иметь дальнейшее укрепление мировой социалистической системы. До тех пор, пока не будет осуществлено разоружение, социалистические страны должны держать свою оборонную мощь на должном уровне». Советский народ, занятый строительством коммунизма и готовящийся встретить XXІІ съезд КПСС новыми трудовыми победами, проявляет неустанную заботу о повышении обороноспособности своей страны. «Мы должны быть бдительными каждый день и каждый час, - говорил Н.С. Хрущев на V сессии Верховного Совета СССР. - Надо, чтобы солдаты мира, воины справедливого дела всегда были готовы к отпору агрессору, к ответным ударам, если противники мира спровоцируют нападение на нашу страну или любую другую страну социалистического лагеря».

Қанды қырғын соғыстың басталғанына 21 жыл, аяқталғанына 17 жыл болып та қалыпты. Бұл аз уақыт емес. Осы кезеңдегі бір адамның өмірінің бір бөлігі. Аз да болса көпті көрдік, болашақ өмір үшін аз еңбек сіңірген жоқпыз. Әйтсе де мақтануға тұрарлықтай. Ел алдында өткен өмірімізді есеп ретінде айтып отырмыз. Олай болса, өткен тілерсектен су кешкен, белуардан саз кешкен өмірімізге аз ғана назар салып, көз жүгіртіп көрейікші. 1941 жылдың жаз айы. Жадыраған жазғы жексенбі күннің бірінде, бейбіт жатқан елімізге, аспаннан жай түскендей суық хабар сап ете түсті. Қанды шеңгел зұлым жау батыстан келіп, тыныш жатқан еліміздің шекарасын бұзды. Дүниені отқа орап, бүліншілік ала келген соғыс басталды. Ұлы Октябрьдің жемісті жарқыраған жұлдызын өшіріп, ерлерімізді құл, әйелдерімізді күң етіп, осы кезге дейінгі құрған жаңа тұрмысымызбен бүкіл әлемге үлгі болып, адамзатқа жаңа өмір сүрудің бірқатар үлгісін көрсеткен, даңқты істеріміз бен еңбектерімізді жоқ етіп, елімізді тізе бүктіріп, бүкіл дүниежүзіне үстемдік ету мақсатындағы зұлым жаудың әрекетіне тосқауыл қоя білдік. Еліміздің басына түскен зор қиыншылықты жеңе отырып, Ұлы Октябрьдің жылдан -жылға дамып келе жатқан нұр шашқан болашағын қорғауды бүкіл совет халқы алдына мақсат етіп қойды. Ұлы Отан соғысының жолбасшысы - біздің сүйікті партиямыз. «Атамекеніміздің еркіндігі мен теңдігін қорғауға аттаныңдар! Біздің іс - әділетті іс, жеңіс әділдікі!» - деп ұран тастаған партияның соңынан халық ерді. Ел намысы - ер намысы. Атамекенімізді қорғау намысы жауға аттанған әрбір ер азаматтың жүрегінде от болып жалындап, білегіне күш-қуат берді. Осы жерде біздің мақсатымыз айқындалды. Елімізді қорғап, Ұлы Октябрьдің жеңістерін қанқұйлы, зұлым жауға жем қылмай, атойлап келген дұшпанның меселін қайтарып, оны біржолата орнынан тұрмастай етіп талқандау. Қысылғанда қайрат берген тылсым күш жеңіске жетеледі. Соғыстың алғашқы айларында бірде жығылып, бірде жығып, бірде шегініп жүрсек те, қайтсек те біз жеңеміз деген ой біздің жүрегіміздің түбінде сақталды. Жау біздің сағымызды сындырып, беделімізге нұқсан келтіре алған жоқ. Басынан бақайшығына дейін қаруланған күшті жаумен салғыласқан соғыс бір жылда бітпей, күректей табан тіреп, төрт жыл бойы айқастық. Егер жау әлсіз болғанда мұншалықты ұзаққа созылмас еді. Атойлап келген жаудың шабуылын тоқтатып, біз де қарсы шабуылға шығып, аздап болса да шегіндіріп тастадық. Шегінген жаудың соңынан қалмай өкшелей отырып, қасиетті мекенімізді, қасиетті жерімізді біртіндеп болса да жау шеңгелінен босата бастадық. Көп жылдар бойы дұшпанның езгісінде құлдық пенен күңдікте қор болып, қайғы тартып, жапа шеккен Европаның көп елдерін фашизмнің құлдығынан азат қылдық. Жыртқыш дұшпанды өз көрінде өкіртіп, сағын сындырып, ордасын талқандап, тізе бүктірдік. Советтік қарулы күштер осылай жеңіске жетті. Шетелдік достарымыз теңдесі жоқ жеңісті аса құрметпен қарсы ала отырып, совет елін осы ұлы жеңісімен құттықтап, қуанышына ортақ болды. Өткен екінші дүниежүзілік соғыс адамзат тарихындағы ең ірі соғыстардың бірі болып, негізгі ауыртпашылық күш совет елінің мойнына түсті. Өткен соғыстың қиыншылықтарын басынан өткізбеген, оның от - жалынына күймеген бірде - бір отбасы жоқ. Сондықтан да біздің құрбы - құрдастарымыздың арасында әскери жорықты басынан өткізбеген адамдарды кездестіру некен - саяқ. Соғысқа қатынасқандар майдан жорығы аяқталғаннан кейін соғыстағы көрген қиыншылықтарын ұмытар - ұмытпастан, қаншалықты ауыр азапты бастарынан өткізсе де сақтары сынбай, ауырлықты нардай көтеріп, өздерінің бұрынғы, соғысқа дейінгі ата кәсіптеріне оралды. Сөйтіп, жауынгерлік кәсіптерін тыныштық, еңбек кәсіптеріне алмастырды. Жауға атойлап тиген, еңбек десе еселеген қайраты бар совет азаматтары соғыста қандай қайсарлық көрсетсе, бейбіт өмірде одан екі есе қайрат көрсетуде. Жоғарыдағы айтылған ер азаматтарымыз аспаннан салбырап түскен жоқ. Оларды тәрбиелеген - Ұлы Коммунистік партия. Біздің жолбасшымыз - партия! Біз қиыншылық болса мойымаймыз, жақсылықты тәбәрік дейміз.

Казахи 1907 года рождения первыми стали призываться в ряды Красной Армии под грифом «Ранее непризывавшиеся национальности». Так что фактическое начало нормального привлечения казахов к военной службе и воинским обязанностям надо считать 1928 год. Проходя действительную военную службу, допризывную и вневойсковую подготовку, основная масса военно - обязанных казахов включилась в систему всеобщей воинской обязанности, воспринимая ее как священный долг перед отечеством. Именно с этого начался морально - нравственный перелом и патриотический подъем, сознание достоинства равноправного гражданина, облеченного полным доверием, в том числе и на фронтах вооруженной борьбы. Начинает пробуждаться интерес к военной службе, общественным оборонно - патриотическим и спортивным организациям (ГТО, ГСО) и военной литературе. Что, в свою очередь, вело к увеличению числа военных кадров. Казахи ранее никогда массово не участвовали в большой войне, но наравне с другими народами нашей родины готовились к ней. Международная обстановка тех времен со своими поразительными переменами: весьма быстрым развитием военной промышленности и боевой техники, возникновением воинствующего фашизма и нацизма, - выдвигала новые проблемы, выходящие за рамки внутреннего положения любой страны. Отвратительный разбой Италии в Абиссинии, Японская агрессия в Китае, предательство в отношении Чехословакии, падение Испании, антикоминтерновская ось Токио - Берлин -Рим породили у одних замкнутость, у иных отсутствие нравственных обязательств, у третьих, паразитирующих на извращениях, демагогию «бдительности», ставящей под подозрение всех и каждого в принципе. Когда я высказал эти мысли Габитус Мусрепову в январе 1944 года, он воскликнул: «Мынауың таңғаларлық екен!.. Сол кезде қамалмаған бақытың бар жігіт екенсің» (Это поразительно!.. Ты родился под счастливой звездой, вот почему в те годы тебя не упекли в тюрьму). Отсутствие нравственных обязательств и демагогия «бдительности» имели громадную разрушительную силу, и они в различных сферах жизни избили одних, развратили других; казалось, жизнь шла по какой - то извилисто - страшной логике подозрительности (в одной из аттестаций этих лет предлагалось уволить меня из рядов РККА (Рабоче -Крестьянская Красная Армия) как политически неблагонадежного. Но этот вывод был сделан вразрез уже поданной команде «Больше лес не рубить!». Но итоги аттестации так и были предъявлены в ГУК (Главное управление кадров) в 1947 году как основание для недоверия мне дивизии, назначения меня заместителем командира бригады и резолюции «Воздержаться!» на всех представлениях вплоть до моего увольнения в запас. Все это делалось даже после того, как покончили с «вредителями» и «кулачеством», пережили «головокружение от успехов», пережили повальный голод 1932 - 1933 годов. Это продолжалось и тогда, когда народ в пятилетках грудился до седьмого пота, сознавая, что этим самым все выше и выше поднимает страну... Короче говоря, вместо нормальных людских отношений в те годы было всякое: одни были стойкими, другие приспособленцами; одни стояли на подобающей высоте нравственности, другие - на горбу тщеславия; одни были готовы к самоотверженности, другие нагло шкурничествовали; одни были готовы к душевной щедрости, другие творили циничную жестокость. Это было сложным и тяжелым кризисом, бедствием в истории. Пропаганда все больше ориентировалась по успехам, но все меньше по трудностям; разумеется последние, как правило, сваливались на плечи «врагов народа». Сама жизнь регистрировала всю сложность, все противоречия и последствия это кризиса, но вскрыть истинные причины - глубоко и всесторонне - пока не можем (невозможно). Гитлер не скрывал своих надежд воспользоваться этим кризисом и явно рассчитывал на «пятую колонну»... Уинстон Черчилль в своей многотомной книге «Вторая мировая война» одной из главных военно - политических ошибок Сталина считает поголовное истребление неугодных ему лидеров, казни, по его данным, четырнадцати тысяч высших офицеров (от капитана и выше). Он пишет, что Генеральный штаб создается веками, а в Советском Союзе он был уничтожен накануне войны. Сын бывшего чехословацкого военного атташе мне рассказывал о том, что когда немцам стало известно о казнях Тухачевского, Якира, Уборевича и других, в Генеральном штабе немецкой армии все ходили с нескрываемым восторгом. Тогдашний американский посол в Германии Доддс в своих воспоминаниях тоже пишет об этом. Сам Сталин признавал: «У нашего правительства было немало ошибок, были у нас моменты отчаянного положения в 1941 - 1942 годах». Этим было сказано то, что в подготовке к войне были допущены ошибки и просчеты. Он сказал этим самым, что за эти ошибки несет ответственность глава правительства. Ведь он знал же, что ни один диктатор не пользовался в мире большей полнотой власти, чем он. Мы при жизни Сталина не цитировали эту его фразу, а теперь ей полное раздолье в любом направлении. Народ пережил тяжкие испытания борьбы и последствия перегибов, ошибок.ВКП(б) (Всероссийская коммунистическая партия (большевиков) и ее ЦК (Центральный комитет) пользовались непререкаемым авторитетом среди народных масс. Они воспитали в советском человеке любовь к родине и ненависть к ее врагам и фашизму. Это главная движущая сила проявилась, когда грянула война.

Итак, довоенное поколение казахов встретило войну более или менее подготовленным как в политическом, так и в военном отношениях. Утверждения американца Д. Брауна о том, что советский солдат сражался потому, что не мог не подчиняться воле государства, что он не менее аполитичен, чем американский солдат, явно ошибочны. Тому подтверждение бурный поток массы добровольцев в военкоматы, как только вспыхнула война. Из тогдашнего состава Союза писателей Казахстана добровольцами отправились на фронт восемьдесят процентов. Это весьма внушительный показатель; а ведь многие из них имели право на бронь. С нашей стороны к началу войны на западной границе стояло столько же войск, сколько немцы сосредоточили для наступления, так что силы и средства имели соотношение один к одному. Наши войска были рассредоточены по всей новой границе, а долговременные оборонительные сооружения по всей старой границе с 1939 года разрушались. И это делалось вместо того, чтобы оставить их, как вторую армейскую полосу обороны. На высшие командные должности с 1937 года пришли люди, поднявшиеся по служебной лестнице не по способностям и по опыту, а зачастую по безупречным анкетным данным. Они, по существу, за полтора - два - три года не могли освоиться и чувствовать себя свободно (уверенно) на «капитанском мостике». Я в 1939 - 1940 годах служил на Украине, участвовал в походах на Карпаты и присоединении Бессарабии. Находясь на оперативно - штабной службе, я не знал ни одного командира полка с академическим образованием. Многие из них, как бы гордясь своей головокружительной карьерой, самоуверенно подчеркивали: «Хотя я академию не кончал, а вот сдается мне...» Новоиспеченные начальники с образованием полковой школы или, в лучшем случае, нормального военного училища командовали полками и дивизиями, даже корпусами. Моим начальником штаба был капитан Шурдук, он имел образование полковой школы двадцатых годов, из сверхсрочников выдвинулся на командные должности, был весьма малограмотным. Когда я носил к нему бумаги на доклад, он говорил: «Это нам пишут? Ну, читай, чего они пишут» или «Это мы пишем? А ну, быстренько прочти». Во время похода на Бессарабию я по приказанию командира полка составил план боя. Шурдук, не рассматривая, подписал его и, сказав: «Нехай так буде. Отнеси командиру полка на подпись... Война план покажет», - махнул рукою. Капитан Соленов, смелой контратакой своего батальона отбросивший японцев на 200- 300 метров назад в бою на озере Хасан и получивший в этом бою ранение, но не покидавший поле боя, заслуженно был награжден орденом Красного Знамени, однако поспешно произведен в полковники, назначен заместителем командира корпуса. Первоклассный летчик, старший лейтенант Рычагов, успешно действовавший во время Хасанского инцидента, был назначен командиром авиационного корпуса. «Бдительный» старшина сверхсрочной службы, активно разоблачавший «врагов народа», был произведен в капитаны и назначен командиром батальона. Инженеру по образованию, одногодичнику Яковлеву за успешные действия с взводом на Карельском перешейке было присвоено звание Героя Советского Союза, воинское звание полковник, и он был назначен командиром дивизии. Эти некоторые мне известные примеры приводятся как свидетельство малоопытности и ограниченности масштабного, организационного, тактического и оперативного мышления отдельной категории командного состава в войсках. Повторяю, что накануне войны наши войска были рассредоточены, арсеналы приближены к границам, боевая техника в парках, ангарах стояла под пломбой. Наша бдительность была притуплена самоуверенными «на чужой территории», «малой кровью», «ворошиловскими залпами», «глубоким маневром (основная масса артиллерии была на конной тяге, мотопехоты не было, потому возможности глубокого и быстрого, подвижного маневра были весьма ограниченными)» и фактом заключения факта о ненападений с Германией. После подписания этого пакта фон Риббентроп во время воздушной бомбежки, сидя с Молотовым в бомбоубежище, говорил ему: «Считайте, что с Англией покончено, ее песня спета. Как вы сами убедились, фюрер весьма дружественно расположен к вам». Молотов сказал Риббентропу: «Если с Англией действительно покончено, то почему мы здесь сидим?» - так из уст Сталина в своей книге передает У. Черчилль. Из этой же книги Черчилля можно уяснить, что финский инцидент принес большой ущерб престижу Советского Союза, как великой державы; оккупацию нашими войсками Западной Белоруссии, западной Украины, польскую трагедию, по его выражению, «оккупация маленьких прибалтийских республик при молчаливом согласии Гитлера», а потом и заключение пакта о ненападении с Германией он считает недальновидностью и военно - политическим просчетом. Просчет он усматривает как нечто элементарно невозможное, за что впоследствии пришлось дорого заплатить. Разбирая «Майн камп» Гитлера, программные выступления фашистских лидеров и миссию Гесса, Черчилль тычет ими в глаза нам, рассуждая о том, что Сталин хотел истощить или, по крайней мере, сковать главные силы германской армии на английском фронте, вокруг этого острова, а потом, выбрав удобный момент, с новообретенных территорий на западе напасть на Германию. Гитлер, взвесив обстановку, принял другое решение: держать Англию под траекторией воздушных сил, на дальних рейдах флота, а главными силами напасть на Советский Союз. Гитлер упредил Сталина. Черчилль нейтралитетно - выжидательную позицию Сталина считает просчетом, ошибкой. Он также не скрывает, что открытие второго фронта им задерживалось до крайне для них благоприятного момента. Какие испытания пришлось выдержать нашему советскому народу, чего стоил ему 1941 год? Какова же истинная цена народного подвига? Раскрыты ли героические черты советского характера? Где же корень тех отрицательных явлений, имевших место тогда? Эти и ряд других вопросов требуют отображения и в литературе. Литературу на тему Великой Отечественной войны можно условно разделить на четыре группы. 1. ) Фронтовые очерки, рассказы, стихи, написанные в годы войны. В периодической печати появлялись отборные, верно схваченные из фронтовой жизни рассказы, очерки, стихи, которые своей оперативностью и жизненной свежестью в свое время сыграли исключительную пропагандистскую роль. Сама война требовала, чтобы в газетах и журналах публиковалось меньше о трудностях и больше о подвигах, писалось об успешно преодоленных трудностях. Стихи тех лет отличались непосредственностью солдатских и гражданских переживаний, полной отдачи себя делу победы. Лирика была полна тоски и тревоги. Писатель старался в своей памяти сохранить наиболее глубокие и сильные впечатления из всего увиденного и пережитого. Армейская, фронтовая жизнь с ее жесткой дисциплиной и строгой субординацией была малопонятна писателю. «Что можно писать, о чем нельзя писать?» Эти вопросы, неотступно сопровождая его (писателя), заставляли забывать, обходить молчанием горькую правду, неугодную для строгой цензуры. Он знал, что всякие ярлыки заработать легко, но жить с ними очень трудно. Неопытность и незнание военного (командного) дела лишали его возможности глубокого и всестороннего суждения о происходящем на его же глазах. Вникать в суть оперативно -тактической обстановки он был не подготовлен ни теоретически, ни практически. Во всяком случае, воин - писатель из войны вынес неисчерпываемый запас фронтовых впечатлений. 2) Воспоминания. Воспоминания писались после войны самими участниками войны. Некоторые командиры, партизаны, подпольщики, узники фашистской неволи рассказывали свою военную биографию. Эти произведения хороши своей достоверностью и ценны как свидетельские показания. Мемуары начали появляться с середины пятидесятых годов, сначала весьма робко, а через несколько лет - потоками. Помню, во время стратегического большого маневра один из прославленных полководцев (я работал начальником штаба одной из обозначенных армий) на мой вопрос, почему он не пишет мемуары, ответил: «Помнить - то все помню, но написать не могу». Уловив в моем взгляде: «Почему?» - добавил: «Все кончено, все позади. В ретроспективном плане можно, казалось бы. Теперь - то легко быть умным. Врать не хочу, а сказать не могу», - грустно вздохнул он. Потом он, в свою очередь, задал мне несколько вопросов.

Я ответил.

Вспоминать больно и стыдно, а молчать обидно и горько. Пока приходится молчать, чтобы не заработать ярлык «фальсификатора истории». Это «пока» тянулось несколько лет, вплоть до XX съезда КПСС, положившего начало духовному оздоровлению, перемене общественного сознанияМемуары пошли мощным потоком, не иссякающим до сих пор. Они, по существу, ломают ранее утвердившиеся установки и схемы, являются до некоторой степени ценными источниками воссоздания подлинной истории Великой Отечественной войны. 3) В литературу пришли салдаты и офицеры Великой Отечественной войны. Они заявили о себе книгами о войне. Эта талантливая молодежь, находясь на переднем крае, раньше и не помышляла о том, что когда-нибудь напишет книгу. По своей основе, эти книги очень близки к воспоминаниям и мемуарам, ибо в сущности рассказчик (герой книги) и автор являются одним лицом. Вымышленное имя, видимо, им понадобилось для некоторого рода «свободы действий» со своими собственными фронтовыми биографиями и для «договаривания» недосказанного обстановкой, жизнью. Нельзя не согласиться с подобной скромностью автора, да еще малоопытного. Эти книги подкупают своей лиричностью и правдивостью о чувствах и думах солдат и офицеров в самом разгаре ближнего боя, передают наиболее сильные и глубокие впечатления автора (рассказчика). Надо сожалеть о том, что некоторые из этих талантливых молодых людей - авторов «пали» жертвою бытовавших у нас в критике установок: «Не изображать войну такой, какой она была, какой ее видели непосредственные участники, а изображать ее, какой хотелось бы, чтобы она была» или «Так в жизни не бывает, потому что этого не должно быть». Переработав («доработав») под углом этих точек зрения, по неопытности не дотянув до уровня больших художественных полотен, они оказались в рядах обычных графоманов - школяров. Названные выше три явления в литературе, наравне с их безусловными достоинствами, имеют присущие им серьезные недостатки. Их документальной достоверности и непосредственности восприятия «окопной правды» противостоят очерковая серость, бледность тональных красок, беглая поверхностность, неумение отбора самого главного (обобщения) из личного опыта и, следовательно, хроникальная громоздкость с обилием мелких деталей и множеством персонажей. Фронтовые очерки, рассказы, воспоминания, мемуары и книги, написанные на основе личного фронтового опыта, являлись и являются ценным материалом и важным стимулом для художественного осмысливания и обобщения событий опыта военных лет и судеб людей на войне. Хотя мы ревностно оберегаем оперативно - стратегические архивные материалы, со временем они раскроют много интересного и печального. 4) Романы и повести мастера художественного произведения - профессиональных писателей, наблюдавших, изучавших, собиравших материалы с особой целью - написать книгу о Великой Отечественной войне. Советский человек борцом и солдатом не родился. Он стал им, проходя большую и сложную жизненную школу - путь. Процесс становления, формирования, движения и развития характеров умело раскрывается в хороших романах и повестях. Описание проблем неразрывно связано (зависит) с глубоким, всесторонним изучением, раскрытием истинных причин событий и явлений и их развития в последующем. Жизнь дает достаточно богатый материал. От писателя требуется глубокое, всестороннее исследование, обстоятельная мотивировка и художественное обобщение правды нашей действительности. Анализ не только верных путей, приведших нас к достижениям и успехам, но и печальных ошибок и заблуждений. Бесспорно, что как положительные, так и отрицательные явления есть продукт общественных обстоятельств, именно общественные обстоятельства толкали на тот или другой путь. Всего труднее нашим писателям дается оценка отрицательных явлений. Мало их точно знать, надо уметь их показать и осуждать (осудить). Главное, докопаться, где корень отрицательных явлений; ведь человек не родился же отрицательным типом. Война была великим бедствием. Она показала подлинное величие народного подвига и раскрыла тот идейный и нравственный потенциал советских людей, перед которым, в конечном счете, бессильны все трудности и внешнего, и внутреннего порядка. Это стало возможным потому, что как на трудовом, так и на боевом фронтах среди советских людей было больше сильных и благородных духом, закаленных в суровой борьбе и испытаниях, нежели потерявших себя. Именно эти сыны и дочери отчизны взяли на себя весь груз исторических событий и с честью выдержали испытания. Было немало неоправданных жертв, тому немало печальных причин. Говоря об ошибках, сам Сталин признавал проявление терпимости народа. Коллективизация из-за перегибов в отношении середняков и пренебрежения особенностями национальных окраин прошла весьма болезненно и привела нас к страшному голоду и долголетней карточной системе. Всякому массовому преследованию предшествовали организованные предлоги, и они именовались не терпящим возражения кличками «Вредительство», «Враги народа», «Местный национализм», «Ленинградское дело»... Массовые высылки отбывших сроки «врагов народа» на вечное поселение в отдаленные районы. «Дело врачей - убийц», «разоблаченных» врачом-неудачницею Тимащук, было сравнительно быстро приостановлено на полпути, при известных исторических обстоятельствах не переросло в массовые еврейские погромы.

После всякого разгрома освобождались места.

На освобожденные места выдвигались (вернее, возносились) люди не по заслугам и не по способностям, а по так называемым «безупречным анкетным данным», «чистым послужным спискам».

Эти выдвиженцы, не имея солидного опыта и глубоких знаний, в свою очередь, «рубили лес и наломали дров». Они были не творческими руководителями, а голыми администраторами. Они были лишены элементарных основ организаторской способности. Ведь хорошо продуманное организационное начало означает, что, по существу, сделана половина дела. На одних «Давай! Жми!» далеко не уедешь, надо и материально обеспечить. Из - за пустопорожних трудодней отсутствовала заинтересованность сельских тружеников. Бесхозяйственность, растаскивание общественного добра исчерпывали средства производства, инвентарь разукомплектовывался, тягловая сила истощалась, весною усиливался массовый падеж скота. Семенной фонд подвергался расхищению трижды: не досыпали в амбар, крали из амбара, а в поле голодные сеяльщики зерном набивали пазухи, голенища сапог: получался недосев, следовательно, весьма низкий урожай. Колхозами руководить назначали людей из других мест; принцип экстерриториальности считался политикой расстановки кадров. Вот пришелец и перетаскивал своих проходимцев. «Он же местный!» - было основным поводом отвода кандидатуры односельчан. А. Казакпаев (декабрь 1943 года) рассказывал мне, что он навестил тяжело больного Ахунбаева. Тот его спросил:

Ж. Шаяхметов (январь 1944 года) все время твердил:

В том же году Н. Ундасынов мне говорил:

Писатель Сабит Муканов мне рассказывал:

Бір үлкен станцияда қырық минут тұрады екен поезд. Далаға шығып перронда жүрміз. Сол жердегі өндірісте көп жас өспірім, әскер жасына әлі жетпеген қазақ балалары істейді білем. Перронда ФЗУ - дың формасымен бір топ балалар жүргіншілерге қарап тұр. Біз ары - бері жүрміз. Олар біздің соңымыздан ере бастады. Әлгі Қазақпаевтың комиссарлары (күзетшілері) оларды жақындатар емес. Бір - екі айлардан кейін бір хулигандау бала: «Чего ты нас гонишь. Мы смотрим на своего писателя. Ты думаешь, что мы убьем твоего Казакпаева, на х... он нам нужен», - дегені барма... Қатты ұялғанымшы: оқушыларға бірге жүрген президентті тастап қайда барайын. Герой Советского Союза генерал - лейтенант Бирюков, командовавший в последние годы войны корпусом, вместе со мной окончив академию Генерального штаба, сразу же получил назначение заместителем начальника Главного управления кадров Министерства обороны. Дело с моим назначением затянулось на шесть месяцев (кстати, находясь в резерве, за это время я написал «Нашу семью» и «Историю одной ночи»). Мне предлагали ехать заместителем командира корпуса в Порт - Артур, заместителем начальника штаба механизированной армии в Румынию, начальником управления боевой подготовки округа. Генерал армии И.Е.Петров просил направить меня к нему командиром механизированной или стрелковой дивизии... Почему - то переговоры не доводились до конца, и мне всякий раз сообщалось: «Насчет нашего предложения начальство приняло другое решение». В ЦК сияли специальные люди от Берии по военным кадрам на высшие должности, мимо которых не могли пройти мои довоенные «политическая неблагонадежность», бумаги, подписанные Шаяхметовым, о моем «национализме», доклады, обсуждения на коллегиях МВД, КГБ Казахстана на предмет ареста меня, информации комиссара П. Логвиненко, Смершевца А. Вилкова о том, что «Б. Момыш - улы был хорошим командиром, но за время совместной службы он ни разу не произнес тост за здоровье товарища Сталина» и другие материалы. Об этом я смутно догадывался, но надежда на справедливость жила в моем сердце; я помнил напутственные слова генерала армии (ныне маршала) М. Захарова:

Глубокой осенью 1947 года в ГУК - е (Главное управление кадров), вручая мне предписание, Бирюков с искренним сожалением сказал:

Я поехал в Сибирь заместителем командира бригады, а весною Голиков был отстранен от должности и отправлен в войска с понижением.

О моем пребывании в Сибири расскажу отдельно.

Ведя со мной переговоры по поводу приглашения на преподавательскую работу, Бирюков сказал, что бывший командующий фронтом, затем многие годы работавший заместителем министра Ф.И. Голиков попал в опалу; Маленков кричал на него за «засорение» неблагожелательными людьми, коих не следовало бы назначать на командные посты. Ему пришили «потерю бдительности»... Голиков, по словам Бирюкова, считал, что аттестации не всем и не всегда бывают справедливыми. Шаблон (читай, донос) приводит к неверной расстановке кадров, оплачивается кровью на войне. Поэтому он считал необходимым отнестись с доверием на представления ГУК, который не только по бумагам, но и на деле занимается изучением кадров. Бирюков с улыбкой сказал:

Жизнь дает достаточно богатый материал и выдвигает серьезные проблемы, художественное решение которых еще не нашло развернутого отражения в литературе. Проблема становления и формирования характеров в условиях истинной и фальшивой бдительности, на наш взгляд, является главной проблемой, влияющей на все области общественной жизни, включая военную службу и войну, как общественное явление. Ряд вопросов мною был поднят в разное время в разных выступлениях; их повторять здесь не стану. Эти записи как бы являются дополнениями к ним. Сумбурность и непоследовательность изложения мыслей объясняется «удобствами госпитальной обстановки, множеством антрактов, связанных с весьма неприятными процедурами, как бесконечные указывания и обмазывания лекарственными мазями. Я припоминаю произведения на тему войны, когда - либо прочитанные мною. Они зачастую носят описательный характер действий мелких подразделений. Из- за недостаточной осведомленности из- под пера авторов ускользает масштабность. На самом деле замысел и вся механика общевойнского боя были недоступны многим авторам или по уровню их военных знаний, или по причине строгой секретности документов. В штабах шла подготовка, шел процесс выработки замысла и планирования, а бой ломал их, внося свою корректуру, но все же центральная линия часто оставалась неизменной, ради достижения которой как в статике, так и в динамике боя делалось все возможное и что только можно было предпринять. Для создания «полнометражного» произведения на тему войны недостаточно описания боев мелких подразделений. Очень важно брать (взять) масштаб полка и дивизии: это крупные и более самостоятельные тактические части и соединения, где усилиями (взаимодействиями) всех родов войск решаются весомые боевые тактические задачи, четче и ясней вырисовывается картина общевойсковых боев, прослеживаются характеры, они выступают крупным планом на фоне общей картины боя, вопросы «человековедения» и психологии в самой нагой (голой) форме проходят перед глазами, как на киноэкране. Бой полон напряженностей и опасностей. В бою человек находится в постоянном активном действии, на грани жизни и смерти. Фальшь и наигрыш не держатся под огнем. В бою проявляется характер человека. Горячность и быстротечность обстановки часто путает его достоинство с недостатками. Не всегда удается правильно определять масштабы, в которых наилучшим образом будет использован офицер. Командир постоянно находится в фокусе внимания окружающих. Его слова и жесты не ускользнут от пристального внимания подчиненных ему людей. Напускная строгость, надуманная озабоченность и нарочитость легко угадываются; настоящий командир должен избегать позы и лицедейства, а быть таким, какой он есть от природы и воспитания, быть с массою. Это не значит, что он должен торчать или болтаться на переднем крае. Передний край - понятие масштабное. Для командиров соответствующих степеней передний край проходит там, где он наилучшим образом будет в курсе обстановки и в соответствии с этим будет разумно реагировать, оперативно руководить, управлять, влияя на ход боевых действий войск, вмешиваясь маневрами огневых средств, резервов и путем перестроения боевых порядков. Известно, что бой без жертв не бывает. Непреднамеренных убийств на войне не бывает. «Убей!» - девиз войны. Cмерть - явление трагическое в бою она трагична вдвойне, втройне. Повинуясь воинскому долгу, человек идет навстречу своей судьбе, не ведая того рокового, что ждет его на поле боя, не зная, когда, как, при каких обстоятельствах ранят или убьют его. Қырық жыл қырғында ажалдан өледі, говорят казахи (Даже в сорокалетней войне умрет только тот, кого выберет смерть). У человека всегда есть надежда. Я еще в годы войны говорил, что солдат идет в бой не умирать, а жить. Надежда спасает людей иногда даже тогда, когда кажется, что смерть неизбежна. Даже многое пережившие воины говорят: «Погиб случайно»; «Погиб зря»; «Погиб героически». Да, так говорят. Но разве можно провести грань между гибелью «случайной» и «необходимой»? В броске вперед одни напоролись на минное поле, других сразили осколки от снарядов и мин, третьих скосила с самолета пулеметная очередь, четвертых погребло в блиндаже прямое попадание крупнокалиберного снаряда фугасного действия, а многие быстрыми темпами углубляются в оборону противника. Из них каждый мог оказаться на месте другого. Где случайность? Где закономерность? В бою нет случайности! Следовательно, и смерть в бою (убийство) неслучайна, а результат преднамеренного действия. Боец (воин) переживает всякую гибель товарища. Будучи сам кандидатом к гибели, говоря «погиб зря», думает - дешево отдал жизнь. А говоря «погиб героически», хочет сказать, дорого отдал жизнь - не даром пролита кровь. Сражаясь храбро, высоко нес морально - нравственную основу войнской чести и самолюбия.

Как отбито нападение? Как преодолено сопротивление? 1) С моего согласия эти слова были приписаны И.В.Панфилову. Оборона - удел слабых. Наступление - удел сильных. Идеал обороны - твердая стойкость. Идеал наступления - глубокий прорыв, стремительный порыв. Порыв не терпит перерыва. Сознание, что превосходство в силах и средствах и инициатива на стороне противника, что он, определяя направление удара и время действия, навязывает свою волю, часто угнетает обороняющихся. Воля человека не поддается учету и ярко проявляется в сопротивлении, в защите. Самая лучшая оборона завершается тушением наступательного порыва противника и отбрасыванием его на его же исходное положение контратакой, а в больших масштабах - переходом в контрнаступление. Сочувствие нейтрального лица (читателя) всегда на стороне тех, кто защищается в самых невыгодных условиях... Ошибки чаще допускаются в наступлении, чем в обороне. Особенно чреватыми бывают последствия этих ошибок в оперативно - стратегических масштабах. Например: после разгрома немцев под Москвой им была дана возможность успешно развернуть крупную стратегическую операцию на юге страны летом 1942 года и дойти до Волги. Или взять катастрофу в районе Харькова. Немцы срезали барменковский выступ, заняли выгодные позиции, рубежи для нового наступления... В больших масштабах разведывательные данные бывают более точными: передвижения огромной массы войск и техники скрыть даже при тщательной маскировке почти невозможно. Это дает возможность разгадать замысел противника в общих чертах. Ведь мы же знали о сосредоточении немецких войск вблизи нашей западной границы и даже точную дату нападения (сообщение доктора Р.Зорге от 15 июня 1941 года о том, что война начнется 22 июня). Мы также знали после победы под Сталинградом, что немцы уплотняют фронт, что у него резервы еще не исчерпаны. Мы знали, что немцы заняли жесткую оборону, чтобы со временем перейти в наступление... В районе Белгорода и Курска нам было известно не только количество, качество войск противника, но и их оперативное построение, и заранее были предприняты меры. Так что на всех крупных и решающих этапах разведка, в основном, правильно и более или менее точно питала Ставку верными данными, а какие настроения и возможности довлели наверху, нам неизвестно, к ним допуска мы не имеем. В годы войны мы говорили о «заманчивых расчетах». Последние годы говорим о «непростительных просчетах». Как к «просчетам», так и к «расчетам» для нас глубинные двери архивов пока закрыты, а в щели их не увидеть. Разночтения истории нас часто сбивают с толку (в этом отношении весьма характерны военные произведения К. Симонова, который не от хорошей жизни героев своих ранних произведений механически переставляет в новые романы. А не лучше ли было бы тему раскрыть через судьбы других людей? Например, И. Синцов и Серпилин смонтированы из разных кусков, чтобы через них попытаться договаривать все в новом аспекте, что не было сказано в ранних произведениях, а Батюк, Баранов и Люсин ничего не раскрывают. Авторские рассуждения весьма робки, а местами выглядят посторонними телами в сюжете романа). Мне одна учительница писала: «...XX съезд партии является историческим водоразделом в жизни нашего общества. Восстановление ленинских норм дает широкую возможность по - новому взглянуть на многие события и процессы тридцатых и сороковых годов, более глубоко и основательно... Теперь легко быть умным и разнести в пух и в прах даже те книги, в которых немало сильно написанных страниц...» Она права. Мне жена говорила, что Синцов тонет в море материалов, а Серпилин с эпизодической роли начал сразу претендовать на центральное место. Да, действительно Иван Синцов - ТЗО (трудно - затопляемый образ) Симонова: Синцов, по воле автора, несет нечеловеческую тяжесть, он слишком перегружен. Концентрация всего в одном образе порождает сомнения и недоверие: чем дальше, тем больше он занимает внимание, в повествовании утрачивается масштаб, затянутость убивает драматичность, острота и народность темы резко ослабевают. В первом романе Синцов, как образ и характер, исчерпан. Он на дальнейшее развитие заявки не дает.

Он уже надоел читателю.

Образ Баранова не раскрыт. Он преждевременно, по воле автора, кончил самоубийством. Образ Баранова написан очень поверхностно и торопливо. Он был «не лишенным способностей карьериста, интересовавшимся не пользой, которую он может сослужить армии, а лишь собственным продвижением по службе. Служба в академии, Баранов готов был сегодня поддержать одну доктрину, а завтра - другую, называть белое - черным, черное - белым. Ловко применяясь к тому, что, как ему казалось, могло понравиться «наверху», он не брезговал подтверждать даже прямые заблуждения, основанные на незнании фактов, которые он сам прекрасно знал. Его коньком были доклады и сообщения об армиях предполагаемых противников; выискивая действительные и мнимые слабости, он угадливо замалчивал все сильные и опасные стороны будущего врага». Какое общее и тяжелое обвинение! А почвы - тонет. Надо же было все это доказать или воспоминанием Серпилина - эпизодами, вплоть до военных конфликтов, или же собственной исповедью (размышлением) самого Баранова, толкнувшей его на самоубийство. Сложного человека нельзя убивать несложно, одним росчерком пера, ибо за Барановым и им подобными были общественные обстоятельства, которые толкали на этот путь. ─ По таким крупным вопросам, принесшим большие бедствия и до сих пор не утратившим свою инерцию, отделываться подобными отписками нельзя. Читатель вправе спросить:

Философские и психологические рассуждения, подробные описания разных событий, детализация отдельных персонажей (их очень много) делают роман громоздким и не экономным, ставя порой и самого автора, и читателя в трудное положение. Многие проблемы затронуты в порядке постановки вопроса, но ни одни из них не нашли до конца своего разрешения, как, например: корни ежовщины, военные просчеты, система расстановки кадров (репрессии и выдвижение новых лиц по гладчайшим послужным спискам), у которых отсутствуют морально - нравственные обязательства, зиждущиеся на твердом убеждении и сознании ответственности перед долгом и совестью... Тема социалистического гуманизма неразрывно связана с пролетарским интернационализмом и дружбою народов. Мы вправе были ожидать от Симонова, что эти проблемы пройдут красной нитью через все произведения, но он и в своих последних романах оказался верен себе: он не терпит никого, кроме обрусевшего фотокорреспондента Мишки Вайнштейна; ну никак невозможно, чтобы писатель - корреспондент и воин Симонов на своем пути в годы войны не встречался с представителями других народов СССР, патриотами Польши, Чехословакии, немецкими борцами - антифашистами, французами и нормандцами. Повторяю, стремление автора показать войну глазами разных людей, с различных ступеней командных инстанций и с разных наблюдательных пунктов вполне оправдано (если для этого у него есть необходимые данные и элементарные познания). Это очень важно, так как в жизни бывает, что доступно одним, недоступно другим. Но этот вопрос часто решается не совсем удобно: или центральному герою приписывается все оптом, или обилие нужных и ненужных персонажей. В обоих случаях автор самого себя и читателя ставит в состояние пьянства, анашекурения и разврата, лжи.

В труде презирают лентяев, на фронте - трусов, в литературе - халтурщиков. Все черты советского человека не могут быть сконцентрированы в одном образе. Наши читатели - люди довольно грамотные. Они заранее угадывают авторские замыслы. Я был свидетелем спора двух молодых. ─ Генерал Орлов погиб. Это сделано для того, чтоб на его место притащить Серпилина. Как вы думаете?

─ Я об этом не думал. Думал Симонов. Спросите у него.

Начальник штаба дивизии полковник Ртищев вызывает весьма неприятное впечатление. Как бы там автор ни рафинировал слова Серпилина и ни оглуплял Ртищева, новый комдив все же начал с ревностного отношения к деятельности своего предшественника. Ведь весь замысел предстоящего боя был подготовлен Орловым. Ломать его Серпилин не располагал временем, потому не мог. Поэтому вполне естественен доклад Ртищева со ссылкой на замыслы, доводы, указания генерала Орлова. «...Тыкать себе в нос бывшим ее командиром не позволю. Потому что теперь я командир дивизии... Не трудитесь мне напоминать, каким хорошим командиром дивизии был генерал Орлов...». Этот эпизод первого часа пребывания в дивизии Серпилина и в дальнейшем не находит своего оправдания, тем более что он получил весомую пощечину от Ртищева: «...Мне лично вы его не замените. Хочу только одного, чтобы вы с возможно большим успехом заменили его, прежнего командира. ...Это, знаете ли, такой костяк, с которым стоит считаться, тут с традициями шутить нельзя». И этот разговор, по существу, над свежею могилою генерала Орлова состоялся по зачину самого Серпилина. Не сумев разрешить этот неуместный, никчемный конфликт, автор насмерть подрывает Ртищева на мине и опять же показывает читателю Серпилина: «Ох ты, пропасть!» - с досады хлопнул руками по задубевшему полушубку Серпилин. Как он ни гнал от себя эту мысль, но с первой же встречи ему все казалось, что этот Ртищев с его печальными глазами не жилец на белом свете, что убьют его; в глазах читал - и вот накликал! Так и убили! Всего на неделю и пережил своего командира дивизии... Ему было жалко Ртищева, и было не по себе от того, что его предчувствия сбылись. И не более того. Далее все сквозит равнодушием к гибели полковника Ртищева, второго человека в дивизии. Я подробно остановился на этом, как на вопросе, относящемуся к проблеме доверия. Читающая публика обожжена ложными «маневренная оборона», «заманил противника в глубокий тыл», «предательство» высших военных чинов, «необходимостью чистки аппарата (страны) накануне войны» и произведениями, написанными по установкам: «Войну показать - изображать - такой, какой хотелось бы, чтобы она была на самом деле», «Большая литература невозможна без вымысла, а личный опыт фронтовиков не может свидетельствовать о большой правде в литературе» и т. д. Но «винтики - то» рассуждают, вникают в глубину и в подтекст книги. Отсюда одна из центральных проблем произведения - это проблема доверия. С проблемами социалистического гуманизма и доверия читательской массы неразрывно связана и проблема социалистической законности. Во всех этих вопросах не ощущается зрелая постановка о грани чувства меры: о мере необходимости, о мере власти, о мере нравственной ответственности. Эти меры перешагивались вдоль и поперек. Даже хорошие люди делались дрянными, занимались угодничеством, не берегли людей, их имена и их заслуги. И не могли. Карательная политика того времени была предельно неразборчивой и жестокой, устрашающей. Надо изображать жизнь во всей ее сложности, со всеми противоречиями, глубоко вскрывая причины, порождавшие те или иные явления. Регистрация последствий ничего существенного не дает. Читатель и так их знает. Почему бы Серпилину хотя бы про себя не вспомнить и барановых, и байстрюковых, следователей и судей, Комкора Гринько и других жертв нарушения социалистической законности? Встреча Серпилина со Сталиным ничем не мотивирована, не подготовлена. Она искусственно подстроена самим автором. Она не внушает доверия. Известно, что соотношение участвовавших в Великой Отечественной войне кадров армии к запасу составляет один к тридцати. Это весьма внушительная цифра, а соотношение младших командных кадров - один к семидесяти - восьмидесяти, если не один к девяноста. Это очень важные данные, с которыми надо было бы считаться в литературе. Надобно было сказать ответственно о довоенных, военных и послевоенных судьбах (как «Судьба человека» М.А.Шолохова) тех людей, которые, придя из гражданки, стали настоящими солдатами, а многие из вчерашних штатских лиц во второй половине войны успешно командовали батальонами и полками не хуже кадровых офицеров. Материалы на тему Великой Отечественной войны неисчерпаемы. Из увиденного и пережитого много недосказанного, недоговоренного и недоисследованного. Чем дальше мы будем удаляться от войны, с каждым годом перед нами будут открываться новые и новые данные, новые подвиги, новые герои, будут открываться доселе запретные страницы истории и исторические истины, освободясь от всяких искажений и догматических толкований, подлинная боевая биография нашего народа и художественные исследования не будут подменяться беллетристическими описаниями.

Суровые испытания - строгий экзаменатор. Поведение людей в самых критических условиях определяет, КТО ЧЕГО СТОИТ. (Нами раньше было сказано, что людей крепко сближает совместное пребывание в больнице, в тюрьме, в бою, в плену). На войне потери неизбежны. Каждый бой открывает вакансии не только тем, кому еще следовало бы повременить с повышением. Старшие начальники кровно заинтересованы в продвижении способных офицеров, ибо война не дает возможности пройти мимо таланта. Но вопрос решается по разному - одних возносят, других тревожат в зависимости от того, как и кому попал под руку. Бывает так: человек успешно командует батальоном, но, приняв полк, он с ним не справляется, значит, пока его потолок - батальон. Бывает и так: командир внутренне перерос свою должность и по всем уровням готов на большее, но вакансии на данном участке нет. «Жалко держать, но отпускать на другой участок не хочется». Бывали и такие случаи, когда писались незаслуженно положительные аттестации для того, чтобы избавиться от неспособного офицера, случайно занявшего высокую должность.

Следовательно, поставить надлежащего человека на надлежащее место и на войне нелегкое искусство. Не все старшие командиры владели этим искусством, и это обходилось очень дорого. Помню: готовясь к наступлению, военный совет армии созвал всех командиров корпусов и дивизий. Наш корпус был правофланговым. Командир корпуса доложился... Командующий армией поднял командира правофланговой дивизии генерала Петлякова и засыпал его вопросами:

Генерал не располагал многими данными, отвечал невпопад. Когда он начал докладывать свое решение: «Сосредоточив свои основные усилия на фронте... Нанести главный удар в направлении...» - командующий резко остановил его словами: ─ Вы же толком не знаете обстановку и не уяснили свою задачу! Вы принимаете решение шаблонно! Где же ваше творчество? Дивизия под вашим командованием наступать не будет... Завтра пришлите сюда вашего заместителя, - так был отстранен комдив, «удруженный» хвалебной аттестацией другого командующего. Меня генерал - полковник Пеньковский держал на командном пункте армии ровно неделю, прежде чем послать в дивизию.Картина боя весьма трагична и цинична. Описать бои нелегко.

16 - 18.03. 1965 год

(Из записной книжки офицера)

С каждым днем приближается знаменитая дата. Девятого мая этого года не только советские люди, но и все прогрессивное человечество в торжественной обстановке будет отмечать двадцатилетие победы наших Вооруженных Сил над германским фашизмом. Известно, что война на советско-германском фронте продолжалась 1.418 суток. Основная тяжесть второй мировой войны легла на плечи советского народа, и в нашей стране почти нет ни одной семьи, не задетой войной. На советско - германском фронте были прикованы от 60 до 70 процентов всего состава германских вооруженных сил и ее союзников. Это само собой говорит о том, что как по размаху, так и по активной напряженности вооруженной борьбы советско - германский фронт превосходил все остальные действовавшие фронты. Следовательно, главные силы противника были разгромлены на советско - германском фронте. Историческая значимость победы Советского Союза в Великой Отечественной войне для судеб всего прогрессивного человечества весьма велика и по размаху и последствиям не имеет себе равных в истории. Это очевидно и неопровержимо. Но многие буржуазные фальсификаторы истории пытаются всячески принизить главенествующую роль наших Вооруженных Сил в разгроме фашизма. Они, видимо, забывают высказывания своих же выдающихся государственных деятелей. Начальник генерального штаба армии США генерал Маршалл в своем докладе военному министру писал: «Без успешных действии Красной Армии американские войска были бы не в состоянии противостоять агрессору, и война была бы перенесена на Американский континент». Разумное, справедливое признание. В 1944 году премьер - министр Великобритании (он же главнокомандующий вооруженными силами) Уинстон Черчилль говорил: «Русские распотрошили немецкую армию». Тот же Черчилль в одном из своих посланий писал: «Будущие поколения признают свой долг перед Красной Армией так же безоговорочно, как это делаем мы, дожившие до того, чтобы быть свидетелями этих великолепных побед». Так говорил и писал выдающийся государственный, политический, военный деятель в истории Великобритании, который откровенно заявлял о том, что он всю свою жизнь сожалеет, что ему не удалось уничтожить Советскую власть еще в зародыше. Кто же из буржуазных деятелей скажет, что Уинстон Черчилль сочувственно относился к коммунистической системе, советскому общественному строю, поэтому он неправ или несправедлив? Президент США Франклин Д. Рузвельт в конце войны писал: «Подобных достижений может добиться только армия, обладающая умелым руководством, прочной организацией, соответствующей подготовкой и, прежде всего, решимостью победить противника, невзирая на собственные жертвы. В то же самое время я хочу воздать должное русскому народу, в котором Красная Армия берет свои истоки, и от которого она получает людей и снабжение». Кто же из буржуазных историков может усомниться в искренности и справедливости слов Франклина Д. Рузвельта?

Да, центр тяжести Второй мировой войны был на советско - германском фронте. Советский народ в годы Великой Отечественной войны на своих плечах вынес самые тяжкие испытания и самую суровую проверку. Советские люди как на фронтах вооруженной борьбы, так и на трудовом фронте показали высокий моральный дух, упорную стойкость и искреннюю преданность отчизне своей. Советские люди в эти суровые годины, сражаясь, учились, закалялись, мужали. События военных лет свежи в памяти многих современников. Дни Великой Отечественной войны для нашего поколения давно прошли (почти четверть века) и вместе с тем совсем близкие, совсем рядом с нами. В сердцах миллионов живет память о героически погибших; в любом коллективе работают воины, оросившие своей кровью нашу священную землю, работают люди, отдавшие родине свои лучшие годы, пору молодости и здоровье, а теперь убеленные сединою, с подорванным здоровьем, находящиеся в запасе или в отставке офицеры и генералы. Их заслуженный отдых обеспечен достаточной государственной пенсией, но они продолжают работать, приносить пользу обществу, ибо в их сознание вкоренилась коммунистическая, советская мораль - трудиться на пользу общества. Я полковник запаса по выслугам лет. Но я не гражданин в запасе, мой долг до конца своей жизни служить Советскому Союзу. Также думают мои старшие товарищи, мои сверстники, бывшие сослуживцы, а ныне по возрасту и по состоянию здоровья находящиеся в запасе или в отставке.

Виденное и пережитое нашим поколением принадлежит истории. Об этом должно помнить старшее поколение. Об этом должна знать молодежь. Старшие должны передать свой опыт, свои знания, а молодежь должна воспринимать все лучшее и полезное от них. Молодежь должна быть воспитана на благородных традициях. Традиция - это не мертвая реликвия прошлого. Это - боевое могучее оружие, выкованное и отточенное в прошлом для великих битв настоящего и будущего. Великие традиции служат предметом законной гордости и чести. Хранить и соблюдать благородные традиции - это воспитывать молодежь так, чтобы она гордилась своей принадлежностью к плеяде молодых советских патриотов, чтобы они с гордостью произносили имена своих отцов и матерей, участников ратных боевых и трудовых дел наших. Старшее поколение на склоне лет своих должно рассказывать детям и внукам своим о боевой славе армии, о трудовой доблести производства, колхоза, совхоза, укрепляя тем самым лучшие наши традиции в толще народа, передавая их из поколения в поколение. Нам, воинам, понятны чувства людей, говорящих: «Я чапаец», «Я таманец», «Я воевал под командованием Котовского», «Я панфиловец», «Я из группы Дозатора», «Я воевал в армии Чуйкова»... В годы войны боевая слава дивизии осеняла ее бойцов и офицеров. Любовь к своей части и верность ее героическим традициям рождала массы новых героев, сплачивала воинов в единый могучий организм, помогала солдату преодолевать любые трудности, а офицеру мужественно решать сложные задачи в военном быту, в службе, в учебе и в бою. Дух общности, основанной на чести дивизии, выражалась в старинной русской поговорке, означающей высокую боеспособность войск: «Десять тысяч сердец в одном ударе». Традиции, как драгоценное наследство, передают великую и трудную науку победы, высокого морального духа, мужества, умения. Живая память о былых сражениях, трудовых подвигах во имя родины есть моральная основа воспитания подрастающего поколения на многие и долгие годы. Молодежь должна быть воспитана в духе нетерпимого отношения к недисциплинированности, презрения к трусам в бою, к лентяям в труде, к халтурщикам в литературе и в искусстве. Я в своем личном архиве обнаружил стенограмму своего доклада на первом послевоенном партактиве дивизии, которой тогда командовал до 20 мая 1945 года. Ниже привожу выдержки из этого доклада. «Мы счастливы с вами дожить до того дня, когда 9 мая 1945 года, в День Победы, столица нашей родины Москва салютом из тысячи орудий возвестила всему миру о торжестве нашего правого дела, о великой непобедимой силе советского народа и его детища -Красной Армии и о том, что справедливость, во имя которой наша армия и наш народ почти четыре года сражались на фронте и трудились в тылу, - восторжествовала, о том, что мы победили. В этот день сердца каждого из здесь присутствующих, как и у всех советских людей, были преисполнены несказанной радостью и гордостью победы над фашистской Германией. В этот день мы были горды сознанием участников этой величайшей битвы, в которую мы вложили свой вклад; но в этот день мы также остро прочувствовали, что перенесенные нами страдания, волнения, переживания и пролитая кровь не прошли даром и обернулись потерянным здоровьем для многих из нас. Нет ничего выше, как быть участником величайшей битвы нашего народа с самым могучим, беспощадным, коварным врагом, темными силами современности - германским фашизмом. Нет ничего благороднее, как вложить долю свою в общее дело победы над злейшим врагом. Нет ничего блаженное, как одержать верх над злейшим врагом. Нет ничего блаженое, как отдать на алтарь отечества свои знания, свои силы, опыт, сердце, а если понадобится - и жизнь свою. В этот день мы были горды сознанием чувства исполненного долга на одном из критических этапов борьбы во имя свободы и независимости нашей родины. ...И в самый торжественный час победы мы вспомнили наших погибших боевых товарищей - героев. Мы сознавали, что мы живы потому, что они умирали, наши потомки будут благоденствовать потому, что они страдали... Велика наша скорбь о павших героях. Их образы живут в наших сердцах. Они заслужили нашу любовь, наш поклон своим героизмом и великой любовью к родине своей, любовью, которая сильнее смерти, они покрыли наше знамя боевой славой... Наш народ свято будет чтить их память. Им будут воздвигнуты памятники, монументы, как воздаяние должного героям, о них будут написаны повести, поэмы, романы, как литературные памятники, их имена будут воспеваться нашим народом, ибо герои смертью жизнь не кончают, они начинают жить в сердцах миллионов! Прав Алексей Николаевич Толстой, писавший: «Родина наша - колыбель героев, огненный горн, где плавятся простые души, становясь крепкими, как алмаз и сталь».

Мы счастливы дожить до двадцатилетия нашей великой победы.

И потому хочу ответить на вопрос, волнующий многих: с какими показателями на патриотические темы пришла казахская литература к двадцатилетию победы? Фактическим началом нормального привлечения казахов к военной службе и воинским обязанностям надо считать 1928 год, хотя и ранее существовало национальное формирование из добровольцев, но это было каплею в море. Призываясь на действительную военную службу, проходя допризывную и вневойсковую подготовку, основная масса военнообязанных казахов включилась в систему всеобщей воинской обязанности, воспринимая ее как священный долг перед своим отечеством. Именно с этого начинается морально - нравственный подъем воинского сознания, сознания своего достоинства, гордости равноправного гражданина, облаченного полным доверием и на фронтах вооруженной борьбы. Именно с этого начинается всеобщий, массовый интерес к военной службе, общественным, оборонно - патриотическим и спортивным организациям и военной литературе, углубленное чтение военных произведений классиков, начиная с Л.H.Толстого, тем самым началось накапливание запаса военных знаний, запаса военных кадров. Именно с этого начинаются серьезные попытки разработки военно - патриотических тем. Об этом свидетельствуют поэмы Таира Жарокова «На границе», Утебая Турманжанова «Пулеметчик», Хажима Жумалиева «Борьба в степи», драматические произведения Мухтара Ауэзова «На границе», Габита Мусрепова «Амангельды» и другие рассказы, стихотворения многих авторов. Казахи ранее никогда в массовом количестве не участвовали в большой войне, но наравне с другими народами нашей родины готовились к ней, ибо сама международная обстановка тех времен со своими поразительными переменами, весьма быстрым развитием боевой техники, возникновением воинствующего фашизма, нацизма выдвигала новые проблемы, выходящие за рамки внутреннего положения любой страны. Отвратительный разбой Италии в Абиссинии; японская агрессия в Китае; падение республиканской Испании; предательство в отношении Чехословакии; анти -коминтерновская ось Рим - Токио - Берлин; позорное соглашение в Мюнхене и другие события, как явные признаки, предвестники Второй мировой войны, оказали огромное влияние на военно - патриотическое сознание довоенного поколения советских людей, способных стать под ружье. На протяжении многих лет наши умы были поглощены грядущей войной. Страна готовилась к ней... Началась Великая Отечественная война, в которой с ее первых дней и до ее конца казахи принимали массовое участие. Тема Великой Отечественной войны, можно смело сказать, нашла свое широкое отображение во всех жанрах казахской литературы со многими новшествами, кои ранее не имели места или находились в зачаточном состоянии в казахской литературе. Тема войны за четверть века в казахской литературе нашла развернутую широту. И в этом благотворное влияние принадлежит русской литературе. Это не значит, что казахские писатели - подражатели, ничуть! Мы умеем учиться, и у нас есть писатели, у которых можно научиться многому. И в нашей казахской литературе создано немало произведений на патриотическую тему, от мелких жанров до больших художественно весомых полотен, авторами которых являются сами участники Великой Отечественной войны. Когда началась война, 80 процентов тогдашнего состава писателей Казахстана добровольно отправились на фронт. После победоносного завершения войны из числа воинов Советской Армии в ряды писателей нашей республики влились двадцать пять сержантов и офицеров.

Переведены на казахский язык тридцать названий (романы, повести, поэмы) из братских литератур. Как в годы войны, так и в послевоенный период основным двигателем в творчестве наших военных писателей было глубокое сознание своего гражданского долга, умелое сочетание штыка с пером на поле боя, воспевание высокого чувства советского патриотизма. Произведения военных лет, как говорят казахи, "написанные в седле, прислонившись к гриве коня", были на высоте требования времени, сыграли и продолжают играть свою пропагандистскую роль. Лучшие очерки Б. Булкышева, М. Габдуллина, Ж.Жумаканова, А.Сарсембаева, К.Кайсенова, стихотворения Д.Абилева, К.Аманжолова, Ж.Саина, Ж.Мулдагалиева, С.Мауленова и другие и теперь занимают свое достойное место в нашей литературе. Они ценны тем, что в них верно схвачены фронтовая жизнь, непосредственность солдатских и гражданских переживаний, тоска и тревога, полная отдача себя делу победы. От них до сих пор веет жизненной свежестью. В них также встречается и очерковая серость. Воины-писатели сохранили в своей памяти наиболее глубокие и сильные впечатления из всего увиденного, пережитого, и он из войны вынес неисчерпаемый запас фронтовых впечатлений. Поэтому их произведения ценны своей достоверностью. Из наших писателей никто не подымался до высших командных высот. Армейская, фронтовая жизнь с ее жесткой дисциплиной, строгой субординацией, ревностным обереганием в штабах больших тактических, оперативных замыслов делали писателю очень малопонятными многие важные вещи, являющиеся внутренней пружиной больших, активных или сдержанных действий полков и крупных войсковых соединений и объединений. Отсутствие опыта и масштабного мышления для художественного осмысливания и обобщения событий порою у некоторых доходят до наивности в военном отношении. Меня могут упрекнуть в неконкретности моих рассуждений. Чтобы сделать детальный разбор как достоинств, так и недостатков произведений наших писателей, пишущих на военную тему, потребовалось бы много времени на перевод с казахского оригинала не только отдельных цитат, но от меня не меньше усилий и старания потребовало бы и изложение авторского мышления на русском языке. Таких возможностей у меня нет. Поэтому, отталкиваясь от всего прочитанного, излагаю лишь свои общие впечатления. Как говорят, и верно говорят, настоящими солдатами становятся только в бою. Большинство наших писателей прошли войну на переднем крае, являясь солдатами и офицерами ближнего боя. Поэтому им процесс становления воина, формирования воинского характера, описание ближнего боя удаются неплохо, они подкупают своей лиричностью, правдивостью о чувствах и думах солдат и офицеров в самом разгаре ближнего боя, передают наиболее сильные и глубокие впечатления автора, но опять нельзя умолчать о перебарщивании, сгущении красок в желании переперсонировать универсального неутопаемого героя. В сущности, особенно у молодых писателей, герой и автор являются одним и тем же лицом со своей фронтовой, военной биографией, а вымышленное имя и навороченные события, видимо, им понадобились для «свободы действий», «романизации», ходульного утверждения - «без вымысла нет художественного произведения», «для договаривания недосказанного обстановкой, жизнью», «изображения войны такой, какой хотелось - бы, чтобы она была» и прочих бытовавших в критике «установок»... Приходится сожалеть, что некоторые талантливые молодые авторы, увлекшись этими «установками», поставили себя и читателей в трудное положение. Решение проблем неразрывно связано (зависит) с глубоким и всесторонним изучением, раскрытием истинных причин, внутренней пружины событий и явлений и их цепной реакции в последующем развитие действий... Мы располагаем достаточными жизненными материалами. Эти материалы от нас, писателей, требуют и ждут глубокого, всестороннего исследования, обстоятельной мотивировки и художественного обобщения правды нашей действительности. В этом отношении у нас есть положительные примеры: Г.Мусрепов сначала опубликовал повесть «Казахский батыр», которая была тепло встречена читателями. Писатель сам со временем проявил неудовлетворенность своей работой, неполнотой содержания, сюжетного объема, рыхловатости и переработал свою повесть до уровня полноценного художественного полотна о советском солдате в романе «Солдат из Казахстана». О романе Т. Ахтанова «Грозные дни» мы упомянули выше. А.Нурпеисов, в первые послевоенные годы опубликовав роман «Курляндия», продолжительное время усидчиво занимался переработкой, дополнениями, и в новом издании мы отмечаем существенно качественное улучшение первоначальной «Курляндии» под новым названием «Долгожданные дни». Журнальный вариант романа А. Шарипова «Дочь партизана», на наш взгляд, выглядел скорее запиской партизана, а не романом. Автор издал свой труд на двух языках отдельными книгами, внося в них существенные дополнения, подвергнув углубленной переработке, строгой и требовательной редакции. Этот роман пользуется успехом у читателей. В новой работе А. Шарипов - художественной монографии о творчестве поэта Жумагали Саина - мы в лице А. Шарипова видим оформившегося, обогащенного жизненным опытом, требовательного к себе исследователя и писателя. Также в результате осмысленных переработок намного привлекательнее стали партизанские повести Касыма Кайсенова. По адресу этих авторов в свое время был высказан ряд критических замечаний, существенные из них были восприняты авторами. Они оказались на уровне здорового чувства самокритичности, это сослужило, в конечном счете, большую службу общему делу. Я далек от мысли, что эти произведения абсолютно свободны от недостатков, они и в улучшенных, новых вариантах несвободны от недостатков. Пути, приведшие нас не только к достижениям и успехам, но и печальным ошибкам и заблуждениям, ждут дальнейшего серьезного исследования. Бесспорно, что как положительные, так и отрицательные явления есть продукт общественных обстоятельств, ибо именно общественные обстоятельства толкали на тот или другой путь. Война была великим бедствием, суровым экзаменатором. Она показала подлинное величие народного подвига и раскрыла тот идейный и нравственный потенциал советских людей, перед которым, в конечном счете, бессильны все трудности и внешнего, и внутреннего порядка. Больше всего нашим писателям не удаются отрицательные явления, нельзя сказать, что они их не знают. Знают - они сами были свидетелями, очевидцами, косвенными соучастниками, если не прямыми, то косвенными жертвами. Но оказалось, что мало их знать, важно уметь их показать. Как показать, как осуждать? Где же корень отрицательных явлений? Он лежит где - то глубоко. Мало - опытному человеку поиски и исследования этого корня пока представляются весьма трудоемкой работой, но стремление есть, и со временем оно даст свои плоды, ибо прав тот, кто сказал: «Любой опыт надо выстрадать, взять из боя, чтобы он вошел в плоть и кровь». У наших авторов есть стремление показать войну глазами разных людей, с различной ступени командных инстанций и с разных наблюдательных пунктов. Это вполне правильное стремление, ибо в жизни бывает так: что доступно одним - недоступно другим. В этом вопросе надо поздравить Т. Ахтанова с исправленным изданием его романа «Грозные дни». Но этот вопрос некоторыми авторами решается не совсем удачно: или центральному герою приписывается все оптом, или мешает обилие нужных и ненужных персонажей. Ведь все черты советского человека не могут быть сконцентрированы в одном образе. Универсальность и «неутопаемость» (как ТЗИ -труднозатопляемое имущество) героя вызывают сомнение в правдоподобности и искренности авторской симпатии к нему. В другом случае - сюжетная разветвленность, мелкая эпизодичность, излишняя детализация. Отсюда - громоздкость и неэкономность обошлись бы гораздо проще, если бы каждый был поставлен на свое место. Но это дело таланта и мастерства. Существенно отрадным является в произведениях наших писателей то, что почти во всех них не ощущается перенаселенность казахами, а красной нитью проходит воплощение дружбы народов, чувство интернационализма, воинской солидарности... Также весьма положительным явлением надо считать то, что в наших лучших произведениях умело и уместно сочетаются фольклорная сочность и стиль, красочность классической литературы. Также имеет место в некоторых произведениях злоупотребление тем или другим...

Ерлік пен батырлық салтанатының ұлы мерекесіне санаулы ғана күндер қалды. Алдымыздағы 9 май күнін тек совет халқы ғана емес, бүкіл адал ниетті адамзат біздің Қарулы күштеріміздің герман фашизмін талқандағанына жиырма жыл толуын асқан қуанышпен тойлайды. Совет - герман майданында соғыстың 1418 күн мен түнге созылғаны белгілі. Дүниежүзілік екінші соғыстың өне бойында күллі ауыртпалықтың басым көпшілігі совет халқының мойнында болғаны да мәлім. Біздің елімізде соғыс зардабын тартпаған бірде - бір семья жоқ деп айтуға әбден болады. Соғыстың басынан аяғына дейін герман қарулы күштері мен оның Европадағы сыбайластары әскерлерінің 60 - 70 проценті совет - герман майданында болды. Демек, дұшпанның басты күшін біз талқандадық, оның бел омыртқасын біз үздік. Бүкіл прогресшіл адам баласы үшін Совет Одағының Ұлы Отан соғысындағы тарихи жеңісінің маңызы ұшан - теңіз екенінде дау жоқ. Соған қарамастан, көптеген буржуазияшыл бұрмалағыштар қайткен күнде де біздің Қарулы Күштеріміздің фашизмді талқандауда басты рөл атқарғандығын бүркемелеп, оның дүниежүзілік тарихи маңызын төмендетіп көрсетуге тырысады. Олар, тіпті, өз елдерінің аса көрнекті мемлекет қайраткерлерінің бұл туралы сол кезде айтқандарын да ұмытып қалған болып көлгірсінеді. Ал бір кезде АҚШ армиясы бас штабының бастығы генерал Маршалл соғыс министріне былай деп жазғаны мәлім: «Қызыл Армия осыншама табысты қимылдамағанда, американ әскерлері агрессорға төтеп бере алмай, соғыс американ құрылығына ауысатын еді». Бұл - ақылдан туған әділ мойындау. 1944 жылы ағылшын премьер - министрі (әрі Ұлыбритания қарулы күштерінің командашысы) Уинстон Черчилл: «Орыстар неміс армиясының быт - шытын шығарды», - деп жазды. Сол Черчиллдің мынадай тағы бір сөзі бар: «Осынау таңғажайып жеңістерді көзімен көрген дәл біздей, келер ұрпақтар да Қызыл Армияның алдында өздерінің борышты екенін сөзсіз мойындайтын болады». Ал, совет өкіметін жаңа туған кезінде құртып жібере алмағанына өмір бойы өкініп өткен ағылшын көкжалы бізге іш бұрып еді деп кім айта алады? «Мұндай жеңіске,- деп жазды соғыс біткен соң АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельт, -шебер басшылары, берік ұйымы бар, әскери әзірлігі мықты және бәрінен бұрын жауды жеңуге деген тәуекелі зор, құрбандықтың ешқайсысынан тайынбайтын армия ғана жете алады. Сонымен бірге, мен Қызыл Армияға нәр беруші адаммен, қару- жарақпен жабдықтаушы орыс халқына тиісті ізет білдіргім келеді». Ал, Рузвельтті коммунист деп атауға болмайтыны баяғыдан белгілі. Иә, дүниежүзілік екінші соғыстың барлық ауыртпалығын біздің халқымыз өткергені, адам айтқысыз қиындықтарды басынан кешіріп, адамзаттың болашағы мен бақытын қорғап қалғаны кімге болса да аян. Біздің совет адамдары майданда қаһарманша соғысты, тылда жанқиярлықпен еңбек етті, моральдық рухының ғажап жоғарылығын, тамаша табандылығы мен өз Отанына шын берілгендігін көрсетті. Совет адамдары осынау сұрапыл жылдары, қиын - қыстау сын сағаттарында пісіп - қатып, алмас қылыштай шыңдалып өсті. Біздің қатарластармыз, біздің замандастарымыз көрген қиыншылықтар, бастан кешкен қайғылы да қуанышты оқиғалары ұшан - теңіз. Бұл қатал да қаһарлы күндердің шежіресін қазіргі жастарымыз, болашақ ұрпақтарымыз айқын білуге тиіс, оларға соғыс сұрапылын көзімізбен көрген мына біздер, аға буын қарт жауынгерлер бейнелеп, түгел жеткізуге міндеттіміз. Жастар біздің естеліктерімізден, біздің қаламымыздан туған романдар мен повестерден, әңгімелер мен хикаялардан өздеріне қажетті тағылым алып, Отанын шын сүю, қажет болса ол үшін жанын қию рухында тәрбиеленуге тиісті. От пен суды кешіп өтіп, соғыстың бүкіл сұрапылын басымыздан өткеріп, ақыры ұлы жеңісіміздің салтанатты жиырма жылдығын тойлауға жеткеніміз үшін біз бақыттымыз деп санаймыз. Иә, соғыс жылдарынан бері жиырма жыл өтіпті. Осы жиырма жылда қазақтың советтік әскери әдебиеті қалай өрбіп өсті, соғыс тақырыбы, жастарды патриоттық, жауынгерлік рухта тәрбиелеу мәселесі қалай көтерілді, енді соған көшелік. Қазақ әдебиетінде әскери тақырып барлық жанрлар бойынша әлі жас деп айтсақ, ағаттық болмас еді. Оның бірсыпыра нақты, тарихи себептері бар. Революцияға дейін қазақтар әскерге шақырылған жоқ, патша өкіметі оның қолына қару беруге сенбеді. Ал, 1916 жылы майданның кара жұмыстарына жігіттер алу туралы патша жарлығы казак халқының заңды ызасын туғызып, қыр елі түгелімен көтеріліске аттанды. Қазақтың алғаш рет қатардағы (регулярно) армияға алына бастаған буыны - 1907 жылы туған жігіттер. Бұл 1928 жылдардың тұсына келеді. Оған дейін армияға қазақ жігіттері өз еркімен сұранса ғана барушы еді. Міне, содан бері біздің арамызда әскер тәртібіне жаттығу, соғыс ғылымын үйрену, әскери әдебиетпен әуестену басталды десек, өтірік болмас. Қазақтың әскери - жауынгерлік сан а- сезімінің шарықтап өсуі, ерлік дәстүрі, басқа ұлттармен қатар, қарулас сапта дұшпанмен бетпе - бет соғысу, майдандарда қарулы шайқасқа жаппай қатысуы сол тұстан басталады. Содан бері қазақ жастарының сан ұрпағы соғыс тақырыбындағы әдеби шығармаларды қызыға оқитын болды, одан жауынгерлік - рухани нәр алып отырды. Қазақ халқының әскери көркем әдебиетінің туып, қалыптасуы да содан басталады. Оның жемісіндей Тайыр Жароковтың «Шекарада», Өтебай Тұрманжановтың «Пулеметші», Қа жым Жұмалиевтің «Қырдағы күрес» поэмасы, М. Әуезовтің «Шекарада», F. Мүсіреповтің «Аманкелді» атты драмалық шығармалары, әңгімелері, өлеңдері, дастандары туды. Қазақ әдебиетінде әскери - патриоттық тақырыптың шарықтай өрістеген жылдары - Ұлы Отан соғысының күндері. Бұл жылдары қазақ әдебиетінің барлық жанрлары: проза да, поэзия да, драматургия да, очерк пен публицистика да қарулы солдаттай өре тұрып, дұшпанға лап қойды. Соғыс тақырыбы содан бері өткен ширек ғасырдың ішінде кең өріске шығып, жақсы - жақсы туындылар берді. Бұл ретте бізге ең басты, ең игілікті әсер еткен фактор - өрен озық орыс әдебиеті. Бірақ қазақ жазушыларын тек еліктеуші деп қана есептеуге әсте болмайды. Біз үйрене де білеміз, бізде басқа елдердің жазушылары тәлім аларлық әдебиетшілеріміз де аз емес. Майда жанрлар дәрежесінен ірі сом сурет биігіне көтерілген қазақтың патриоттық әдебиеті қазір бүкілодақтық оқушылар қауымына таныс бірнеше шығармалар жасады. Оларды жазғандардың көбі - сол Ұлы Отан соғысының майдандарында жаумен тікелей арпалысқан жауынгерлер. Соғыс басталысымен Қазақстан жазушыларының сол кездегі құрамының сексен проценті өз еркімен майданға аттанды. Соғыс жеңіспен аяқталғаннан кейін, Совет Армиясы қатарынан елге қайтқан жауынгерлер есебінен республикамыздың жазушылары сапына жиырма бес - отыз сержант пен офицер қосылды. Жауынгер жазушылардың жадында соғыстың ауыртпалығы мен жеңіс қуанышы, сансыз көріністері, аса күшті әсерлері әлі де сақтаулы. Ол әлі де оқушы қауымның жүрегіне жол табатын сарқылмас бұлақ іспетті. Олардың шығармаларының құнды болатындығы - өзі көрген, өзі бастан өткізген оқиғаларды жазғандығынан. Әрине, біздің жазушыларымыздың ішінен жоғары командалық биікке көтерілгендері жоқ. Сондықтан да олардың көбі шағын масштабтағы оқиғаларды, окоптағы солдаттардың күнделікті өмірі мен шайқастағы қолма - қол ерліктерін жазады. Көбісі жергілікті тактикалық бетпе - бет ұрыс шеңберінен стратегиялық кең өріске көтеріле алмайды. Нағыз жауынгер болу үшін соғыстың бел ортасында болу керек деп халық тегін айтпайды. Біздің жазушыларымыздың көпшілігі алғы шепте қатардағы солдат немесе бетпе - бет ұрысты ғана басқаратын офицер болды. Сондықтан олар көбіне жауынгер характерінің қалыптасуын, жекпе - жек, қоян - қолтық ұрыстың көріністерін жақсы суреттейді. Ал, одан биігірек тақырыпқа барғанда, өресі жете алмай қалып, бас қаһарманы отқа салса батпайтын, бір керемет болып шығады да турады. Дәлдіктен, нақтылықтан, шынайы өмір бейнесінен айырылып қалады. Ал, соғыс тақырыбын кейінірек қолға алған орта және жас буын жазушыларымыз оқиғаны ойдан құруға тым әуестеніп, соғыс шындығын роман сюжетіне керіп - тартуға құмарланады, «ойдан қоспасаң, көркем шығарма тумайды» дегенді бетке ұстап, жасандылыққа, жалғандыққа барып ұрынады. Біздің қорымызда жазатын материалдар көп - ақ, бірақ жазушылардың міндеті сол материалдарды жан- жақты зерттеп, оның түпкі мәніне үңіліп, себеп - салдарын қадағалап, көркемдікпен жинақтау, өмір шындығын қорыта, қорытындылай бейнелеу болып табылады. Осыған орай бірсыпыра қуанышты жайттарды да айта кетуге болады. F. Мүсірепов «Қазақ батыры» повесін жазды да, оны оқушы қауым жақсы қабылдады. Бірақ жазушы өзінің бұл жұмысына қанағаттанбады, келе - келе оның мазмұны сұйықтау, сюжеті босаңдау екенін аңғарып, қайта өңдеді де, «Қазақ солдаты» атты ірі көркем полотно дәрежесіне көтерді. Бұл біздегі совет солдаты туралы ең тәуір романдардың бірінен саналады. Тахауи Ахтановтың «Қаһарлы күндер» романы туралы пікірлерімізді бұрын айтқанбыз. Ал, Әбдіжәміл Нұрпейісов өзінің «Курляндия» романын жалықпай -талмай жылдар бойы мінеп, өңдеп, ақыры бұрынғысынан әлдеқайда жақсы «Күткен күн» атты роман шығарды. Әди Шәріповтің «Партизан қызы» романының журналда шыққан варианты, біздің ойымызша, романнан гөрі партизан жазбаларына көп ұқсайтын еді. Автор оған кейіннен бірсыпыра маңызды толықтырулар енгізіп, тереңдетіп, осы заманға роман дәрежесіне көтерді. Қасым Қайсеновтің «Партизан хикаялары» да қайта қарап жөндегеннен кейін жақсарып, әрленіп шықты. Бұл авторлардың бәрі де бір кезде оқырмандар мен сыншылар айтқан пікірлер мен ұсыныстарды адалдықпен ескеріп, кемшіліктерін мұқият жөндеді. Өздеріне өздері сын көзімен қарады. Мұның өзі, сайып келгенде, біздің жалпы ісімізге үлкен пайдасын тигізді. Сонымен қатар Тоқтағали Жанкелдиннің «Партизан күнделігі», Тұрсын Мыңбаевтың «Өліммен беттескенде», Тоқаш Бердияровтың «Менің өмір сүргім келеді», Совет Одағының Батыры атағын екі рет алған Талғат Бигелдиновтың «ИЛ - дер шабуылда», бұрынғы штурман Хиуаз Доспанованың «Раскованың қол астында», Сәуірбек Бақбергеновтың «Талғат» атты документальды повестері мен Хамит Ерғалиевтің «Әке сыры» поэмасы да оқуға қызғылықты, тартымды. Қазақстанда тұратын орыс жазушылары Дм. Снегин, А.Ананьев, С.Мартьянов, Ф.Егоров, В.Ванюшин әскери - патриоттық әдебиет жанрын өрістетуге едәуір үлес қосты. Әскери әдебиет саласында еңбек етіп жүрген жолдастарымыздың шығармаларында кездесетін жақсылық, кемшілік жақтарын әлі де зерттей қарап, тиісті баға беретін, келер шығармаларына биік талап қоятын ретіміз бар. Әсіресе, жағымды, жағымсыз қаһармандардың бейнесін жасауда олақтығымыз мол. Кейде біз олардың характерлері мен типтік образдарының қоғамның терең қабаттарынан басталатынын, мінез - құлқының, жан - дүниесінің қалыптасу диалектикасына өскен ортасы әсер ететінін ұмыта береміз. Әсіресе, біздің жазушылардың батыл шеше алмай жүрген мәселесі - жағымсыз геройлардың бейнесін жасау. Олар жағымсыз кейіпкерлерін жан- жақты білмейді деп айтуға болмас еді. Алайда көрген, білген бар да, оны жұртқа баяндап беру де бар. Жағымсыз жайттардың түп тамыры неде жатыр? Соны тауып айта білу керек. Оның тамыры тереңде. Тәжірибесі аз адам жағымсыз жайлардың неден туатынын бірден аңғара алмай қалады. Әрине, бұл жөнінде де біздің қаламдас достарымыз әлі де ширап, шеберленеді деген үміттеміз. Тәжірибе деген оңайлықпен келмейді, оны тартыс, күрес, қажырлы еңбек үстінде жеңіп алуға болады. Біздің авторларымыздың жауынгер бейнесін әртүрлі адамдардың көзімен қарап бейнелеуге тырысатыны бар. Ол, әрине, дұрыс. Өйткені біреудің көргенін, біреу көрмей қалады. Бұл жөнінде Т. Ахтановтың «Қаһарлы күндерінің» жөнделген жаңа нұсқасын жақсы мысал ретінде атап көрсетуге болады. Ал, басқа кейбір авторлар бас геройға барлық қажетті де қажетсіз қасиеттерді үйіп - төгіп бере салады, шығармаларында керекті, керексіз кейіпкерлер қаптап жүреді. Совет адамының барлық қасиеттерін бір образдың басынан табуға, әрине, болмайды. Образдың универсалдығы шығарманың шынайылығына күмән туғызады. Оның үстіне кейбір қаламдастарымыз сюжетті тарам-тарам бытыратып, майдаландырып жібереді де, ұсақ - түйек дүниеліктерді тәптіштеп баяндауға бой ұрып кетеді. Содан барып, орын үнемделмейді, кітап көрінеу қампиып кетеді де, сүреңсіз, жалықпа болып шығады. Бір қуанарлық жайт, соғыс тақырыбына жазған қазақ шығармаларында тек қазақтар ғана бейнеленбейді, олар бауырлас, қаруластарының арасында үлкен семьяның бір мүшесі болып көрінеді. Халықтар достығы біздің қай шығармамызда болсын, негізгі арқау, желі болып отырады. Таңдаулы шығармаларымызда тілдің көркемдігі мен стильдің шеберлігі жақсы қиюласып келетінін, олардың авторларының классикалық әдебиетімізден әр, нәр алып отыратынын қуанышты жағдай деп атап көрсеткен жөн. Ал, осынау жақсы қасиеттердің кей шығармада өте көбейіп кетіп, көп жеген балдай жүрегіңді айнытатыны да бар. Біздің ойымызша, әскери көркем туындыларымыздың бірқатарында атап өтерлік елеулі кемшіліктер орын алған. Біріншіден, оларда соғыс даласы кең көлемде суреттелмейді. Содан келіп сюжет тар шеңберде қалады, біртұтас тактикалық, оперативтік, стратегиялық желі болмай шығады. Ал, шынына келсек, батальондардың, роталардың, полктардың қимылдары бір - бірінен оқшау қимыл емес, ол үлкен бір қолдан басқарылып тұрған жаппай ұлы шайқастың жеке бір көрінісі ғана. Олай болса, біз бұдан былай стратегиялық кең өріске құлаш ұруға тиіспіз. Оның үстіне кейбір шығармаларда соғыс философиясы өзінің көркемдік бейнесін таба алмай қалады. Олар ұсақ - түйектің айналасында, кейде, тіпті, атқыштар ұясының, окоп ауқымының төңірегінде ғана майда - шүйде жайттардың сипатынан аспайды. Кей туындыларымызда көрінеу созбалы, ойдан шығарылған психологизм басым жатады, содан келіп тартыс да жасанды, нанымсыз болып шығады. Психологизмді біз адамның іс -әрекетін терең талдап көрсету, оны туғызған себеп - салдарды ашып түсіндіру деп есептейміз. Біраз шығармаларда кейіпкерлердің әрекеті бар да, оның түп негізін түсіндіру жоқ. Әрине, бұл жерде әрекеттің түп негізін тәптіштеп баяндап беру керек деген ұғым тумайды. Оны бейнелі түрде көрсету керек. Солдаттың өзін - өзі қорғауы, ерліктің тууы, жаппай қаһармандықтың шығуы, жауынгердің жауынгер болып қалыптасуы, солдат характерінің шынығып шыңдалуы, ұрыс даласындағы өмір мен өлім мәселесі, әскери борыш, әскери әдет пен әдеп, азаматтық және әскери ар - намысты қорғай білу, жауынгерлік ізгі аскетизм және басқа осындай түйінді мәселелердің бірсыпырасы біздің әскери шығармаларымызда кең өрісте қамтыла алмай келеді. Бұл мәселелер әлі шет жағалап қана көтеріліп жүр. Біз осы тұрғыда көп ойланып, көп толғануға тиіспіз. Соғыс тақырыбындағы көркем әдеби шығарманың басты міндеті - соғыс тәжірибесін көркем жинақтау, жауынгердің ерлік характерінің қалыптасуын, еңбек адамының майдан даласындағы өзгеру құбылысын, сондай - ақ майданнан оралған жауынгердің еңбек сапына барғанда бейбіт тұрмысқа қайтадан үйренісуін суреттеп көрсете білу болып табылады. Біздер, әскери тақырыпты қалап алған жазушылар, майданда болған қарт жауынгерлердің жауынгерлік және еңбектегі өмір жолынан көз жазбай, олардан болашақ шығармаларымызға нәр алып отыруға тиіспіз. Совет Армиясы ардагерлерінің өмірбаянының жастарды әскери - патриоттық сезімде тәрбиелеуде үлкен мәні бар. Біз кешегі әскери қаһармандық бүгінгі бейбіт қажырлы еңбекпен ұштасқан уақытта өмір сүріп отырмыз. Біз осыны ұмытпауымыз керек. Соғыс тәжірибесін, халықтың жаппай ерлігі туралы хикаяларды біз тек соғыс документтерінен ғана емес, ең алдымен, адамдардың тағдырларын зерттеу арқылы тауып, шебер пайдаланып отыруға тиіспіз. Жеңістің жиырма жылдығы қарсаңында Қазақстан баспасөзінде бұрын жарияланбаған талай соны деректер, бұрын белгісіз болып келген талай авторлардың шығармалары басылды. Соғыстың куәгерлері, Жеңісті өз қолымен шыңдағандар өз бастарынан кешкен оқиғаларын, естеліктер мен күнделіктерін жиырма жыл өткеннен кейін қайта ақтарып, келер ұрпақтардың қазынасына лағыл маржандай тағылым етіп отыр. Соғыс туралы материалдар әлі де көп зерттеуді, жазушының көркемдік қорытуын, шебер қаламын күтіп тұр. Соғыс туралы қазақ әдебиеті өзінің бастау бұлағын халық эпосынан алды да, ширек ғасырдан астам уақыттың ішінде жылма - жыл толысып, өрбіп, өркендеп, есейіп, енді тепсе, темір үзетін тегеурінді жігіт шағына жетті. Оның қаламынан кесек туындылар шықты. Әлі де талай жаңа шығармалар жазылмақ, әлі де елеусіз келе жатқан талай ардагер батырлардың есімдері халыққа паш етілмек. Совет адамының ерлік, қаһармандық бейнесін көркем шығармада бейнелеу - қаһармандық дәуірде өмір сүріп отырған совет жазушыларының ең басты, ең қасиетті борышы.

14 желтоқсан, 1965 жыл

Екінші дүниежүзілік соғыс - адам баласының тарихындағы ең жойқын соғыс болды. Сол сұрапылдың көп тауқыметін совет халқы көтерді. Біздің елімізде соғыс жалыны шарпымаған бірде - бір семья жоқ. Демек, біздің елімізде өмірбаяны от - жалында басталмаған адам кемде - кем. Ұлы Отан соғысының салдары кәрінің де, жастың да есінде. Совет адамдарының жаппай ерлігінің арқасында біз өте күшті, зәрлі жаудың - гитлерлік армияның тұтқиылдан жасаған қарқынды шабуылын тоқтатып, Отанымыздың астанасы Москваның түбіндегі жау тажалды құрсауын айырып, қоршау қаупін жойдық, жойып қана қоймай, өз жерімізден түре қуып шықтық; өз қасиетті жерімізден түре қуып қана қоймай, құлдықта қалған Европаны құтқарып қана қоймай, зуылдатып жауды өз жерінде, өз інінде талқандадық, оның орда кіндігі Рейхстагқа жеңіс туын желбіреттік.

Көп адам құрбан болды. Көп адам мүгедек болды. Соғыс әке мен ананы баладан, ағаны ініден, жас жарды жұбайынан, жас баланы әкесінен айырды. Совет халықтарының нығайған достығы; совет адамдарының Отан үшін оттан да, судан да, керек десе ажалдан да тайсалмайтын құрыш болаттай табандылығы; тыл мен майданның бір ниеттестігі; партиямен үкіметтің көреген жолбасшылығы төрт жыл қан сорғалаған майданда да, тер сорғалаған тылда да мартенде қайнап шыққан болаттай сыннан өтті. Біздің халқымыз бостандық, тәуелсіздік прогресс үшін, Марксизм - Ленинизм идеологиясының сөнбес жарқын туын көтере ұстап «жаным арымның садағасы»,- деп түнерген қауіпті жұмыла жаппай ерлік көрсеткеніне дос та, дұшпан да куә. Октябрьдің ұлы жетістіктерін сақтап қалды. Аса қуатты социалистік лагерьдің құрылуына жол ашты. Ұлт - азаттық қозғалыстың дүниежүзінде өріс алуына әулетті ықпалын тигізді. Иә, сөйтіп совет халқының ерлігі бүкіл әлемге тажал болып төніп, қайғы - қасірет уын төккен фашизмнің бел омыртқасын опырып, адамзат баласының прогрестік болашақ тағдырын шешті.

Бұл - тарихта теңдесі жоқ зор ерлік .

Бұл жеңіс - Ұлы октябрь революциясының, азамат соғысының, партиямыздың, бүкіл Совет халқының ширек ғасырдағы майдандар мен бейбіт еңбектегі күрестерінің жемісі. Бұл - октябрьден қалған атамұра нәтижесі. Біздің жастар - Революционерлердің ұрпағы, жас ұрпақ олардың ерлік дәстүрлерін атамұра тұтып, солардың істерінен үлгі - өнеге алып, соларға еліктеп советтік патриотизм сезімінде тәрбиеленеді. Біздің ұрпақ - революционерлердің мұрагері. Таптық сезім, Отанға берілген патриоттық сезім, қиыншылыққа шыдамдық, рухани жеңімпаздық, өнегелі істі өрге тарту - бізге солардан қалған зор қасиетті дәстүр еді.

Күресте біз әкелеріміздің, ағаларымыздың өнегелі жолдарын қудық. Фашизм - империализмнің ең сұмырай туындысы, ол - біздің идеологиялық, таптық ата жауымыз. Сол жауды біз жеңдік. Ата мұрасына, ата дәстүріне дақ салдырғанымыз жоқ. Ананың ақ сүтін, атаның ақ батасын ақтап, олардың дәстүрлерін жаңа жағдайда жаңарттық, ұлғайттық, байыттық, молайттық - космосқа ұштық, айға құлашымызды жеткіздік. Бұл - әкелер, ағалар ерліктерінің нәтижесі. Ерлік елеусіз қалмасын, ол қастерленсін, кескіндене кеңісін, ұрандана ұлғайсын, ерлік дәстүрі ескірмесін, күннен -күнге жарқырай түссін, жаңарсын. Келешектен - келешекке, ұрпақтан - ұрпаққа үлгі өнеге болуға жарасын. Бүгінгі жаңа ұрпақ ерлікті, айбындылықты алға апарсын. Ерлік тәрбиеден туады, ол әрқашанда есте болсын. ***

Ерлік тәрбиеден туады, ол әрқашанда есте болсын.

Біздің партиямыз совет адамдарын, жас ұрпақты ұлттық және интернационалдық міндет -мақсаттарды дұрыс түсіну рухында, барлық социалистік елдер халқымен мызғымас достық, туыстық рухында, бүкіл әлем еңбекшілерінің пролетарлық ынтымақ туы астына берік бірлесу рухында ерекше аялы қамқорлықпен ыждаһатты түрде тәрбиелеп келеді. Мәнісі, жас азаматты тәрбиелеу - біздің идеологиялық жұмысымыздың маңызды да қастерлі, маңдай алды мақсаттарының бірі.

Жастар - біздің болашағымыз. Болашақ - жастардікі.

Біздің барша қауымның басты бағдарлы тілегі - бүгінгі жас ұрпақтың бойына азаматтық борыштың нәрін ана сүтіндей сіңдіре білуде. Ол - біздің аталық, аналық, ағалық қасиетті борышымыз. Әрине, қазіргі жас ұрпақ азаматтық тәрбиенің қатал да әділетті мектебі боп есептелетін, социалистік кұрылыстың алғашқы жеңістері үшін күресу, сансыз қиыншылықтарды жеңу, Отан жауларымен майданда шайқасу сияқты алдыңғы аталар мен ағалар үлесіне тиген қиын асуларды көрген жоқ. Біздің жастарымыз Совет өкіметінің алғашқы жылдарындағы көп ауыртпалықтар мен таршылықты білмейді, соғыс жылдарының қатал кезеңін бастан кешкен жоқ. Бұған олар кінәлі емес. Қазіргі замана жағдайына сәйкес жастарға идеялық тәрбие беру және шынықтыру, олардың патриоттық санасын өсіру, үлкен азаматтық дәрежеге баулу, совет қоғамының алдында әр уақытта жауаптылық, сезімін олардың ойына, бойына сіңіру - басты міндет. Азаматтық қасиетке баулу жеке - дара іс емес. Ол еңбекпен және қоғамдық өмір барысында идеологиялық жұмыстың барлық құралдарын қолдану арқылы жүзеге асырылады. Ол КПСС программасында көрсетілген коммунизм құрылысшыларының моральдық кодексі талаптарына сәйкес жаңа адамдарды калыптастыру міндеттерімен тығыз да бірегей. Отанды қорғау, Советтік қарулы күштер қатарында қызмет ету - Совет азаматының қасиетті, абыройлы парызы. Өткен соғыс тәжірибесі не көрсетті? Ол жауынгерлік белсенділіктің, ерлік пен өз өмірін пида етудің негізі - совет адамдарының идеялық сенімінде, саналылығы мен саяси толысқандығында жатқанын нақты іс жүзінде дәлелдеп берді. Одан мынадай түйіндер түюге болады. Анадан ешкім батыр болып тумайды, айбындылық аспаннан түспейді. Табандылықтың атағы - татымды тәрбие. Адам солдат болып тумайды. Әскери қызметтің белгілі бір қатал мектебінен, жауынгерлік жорықтардың қиын - қыстау күндері мен қақтығыстардың от - жалынынан өткенде ғана қалыптаспақ. Әскери тәрбие проблемасы - бұл адамды жөргектен найзалы бетпе - бет шабуылға дейін тәрбиелеу проблемасы.

Әскери тәрбиенің де тұңғыш мектебі - семья.

Тұңғыш тәрбиеші - ана. Міне, әңгіменің төркіні осы жердей басталады. Жастайынан жасыған жаумен жағаласуға жарамайды.

Шыныққан шыңнан шыңға таутекедей ырғиды. Шынықпаған шалшықтағы бақадай тырбаңдайды.

Совет жастарын Отанға шексіз сүйіспеншілік рухымен өсіруде тек әскери қызметте ғана емес, семьяда да, мектепте де, колхозда да, өндірісте де, мекемеде де әскери - патриоттық тәрбиені жүргізудің зор маңызы бар. Ол қоғамдық борыш мұндағы аса қуатты құрал -Қарулы Күштеріміздің сан - салалы даңқты дәстүрлері. Соны жетімді насихаттай білу. Совет армиясы қаһарман ерлікпен жүріп өткен жауынгерлік жарқын тарихи жолды дүниежүзінің бірде - бір армиясы қайталаған жоқ. Оның даңқты жауынгерлік дәстүрлеріндей қолға түскендердің пенделігі, жау жендеттерінің мейірімсіз айуандығы т.б. соғыс жағдайлары аса басым құбыжық көрсетіледі. Біраз шығармалардың соғыстың қара бояуларымен баттасқаны сонша, кітап арқылы ғана соғыстың қияметті егжей - тегжейімен алғаш рет танысқан жас оқырманға жойқын танктер мен қырғын окоптардан сыртқары уақиғалардың мәні көлегейленіп қалады. Адамдардың соншама соқыр күшпен жойылып жатқанын кітаптан білген оқушыға соғыстан тек кездейсоқ қана аман қалуға болады екен деген ауыр ой ұялайды. Ондай шығармаларда майдандағы сұрапыл шайқастар мен тылдағы ерлік еңбек арқылы фашист жыртқыштарының жұлынын үзген жауынгер халықтың қаһармандығы, батырлығы әлсіз суреттеледі. Тіпті, совет адамдарының айбарлы қадамына өлшем болған ерлік идеясы мұндай шығармалардан орын таба алмай қалған. 1942 жылы 8 декабрьде Москвадағы әдебиетшілер үйінде мен былай деп өтінген едім: «Жауды жан алғыш әзірейілі етіп көрсетпеңіздер. Өлім оларға да бірдей, айдаһармен емес, адаммен адам соғысады». Совет адамы - жаңа дәуірдің рухани саналы адамы. «Ерді кебенек ішінде таниды» дегендей, оның сыртқы пішіні мен ішкі сырын, советтік характерін, саналы образ - бейнесін сипаттайтын біздің ерлік істеріміз аз ба? Көп. Әлемді ғажайып таңқалдырған біздің жауынгерлік сапымыздан көп қаһармандар шыққан. Олай болса, дәстүр дегеніміз - ол тек тарих, не өткеннің қаңсып қалған көне реликвиясы емес екен. Дәстүр - қаһарлы қару, дәстүр - тәрбиенің қуатты құралы. Онда революциялық және жауынгерлік парызды орындау үлгісі бар, онда батырлық пен ерлікті еңбекте де, шайқаста да тәртіп нормасына айналдыруға шақыратын ғаламат күш бар. М.В.Фрунзе: «жауынгерлік дәстүр - жұмысшы - шаруа Отаны бізді шақырған мезетте командирлер мен біздің барлық РККА көрсететін болашақ ұлы ерліктердің кепілі» деген болатын. Ұлы Отан соғысы Фрунзенің бұл сөзін толық дәлелдеп берді. Иә, Александр Матросовтың ерлігі мәңгі өшпейді. Мұны екі жүзден астам совет жауынгерінің қайталағаны қандай маңызды! Ал, Николай Гастеллоның ғажап ерлігі 74 дүркін жаңғырды. Біздің армиямыздың жауынгерлік дәстүрі өзінен - өзі туа қалған жоқ. Өткен күн дәстүрінің жай ғана сілемі емес, ол- біздің халқымыздың батыр тарихындағы ең таңдаулыларын қабылдап, бойына сіңірген тұжырым. Совет жауынгерінің соғыста болсын және бейбіт еңбекте болсын, социалистік Отан алдындағы борышын адал да мұқият орындауына ықпал етер тәртіп нормасына айналған тарихи қалыптасқан ғұрыптар мен моральдық ережелер - міне, жауынгерлік дәстүр дегеніміз - осы. Совет жауынгерінің бұқаралық батырлығының, олардың өлшеусіз ерлігінің шешуші түйіні коммунизм мақсаттарына, советтік патриотизм, халықтар достығы және пролетарлық интернациолизмге шын берілгендігі болды және солай бола береді. Совет халқы мен оның Қарулы Күштерінің осынау ғаламат жауынгерлік дәстүрі - совет адамдарының жас ұрпағына өз әкелері мен аналарының әскери және еңбектегі ерлігінің лайықты мұрагерлері болсын деп біздің партиямыз эстафета ретінде ұсынып отырған өте бағалы, идеялық байлық. Сөйтіп, жастарды революциялық және жауынгерлік рухта тәрбиелеу - саяси - бұқаралық жұмыстың аса маңызды бөлігі болып келеді және бола береді. *** Ал, енді ұсыныс ретіндегі кейбір пікірлерге тоқталық. Бұл орайда не істеу керек? Біз семья тәрбие басы дейміз. Демек, әрбір үйде семья реликвиясының бұрышы болуға тиіс, оның ерлігі суреттелген газеттердің қиындылары, наградалар мен грамоталар ілінулі тұрса, ол тек семьядағы балалардың «жеті атасын білу» ғана емес, «менің атам бұндай болған екен» деп ауыз толтыра айтуға, семьяның ар - намысына кір жұқтырмай өсуге үлкен тәрбиелік құралдың бірі болар еді. Сондай - ақ, жас ұрпақты әскери - патриоттық рухта тәрбиелеуде мектеп және жоғары оқу орындары орасан үлкен жұмыстар істеуіне толық мүмкіншіліктері бар. Менің пікірімше, бұларда «Олар Отан үшін алысты» деген стенд жасауға болады. Онда «Отан соғысына катысқан біздің мұғалімдеріміз», «біздің оқушыларымыз», «біздің жерлестеріміз» деген бөлімдер болуға тиіс. Мектептен, жоғары оқу орындарынан шыққан ерлерді дәріптеп мақтаныш етудің оқушылармен студенттерді тәрбиелеуге дәстүрлік мазмұны зор екі даусыз. Мысалы «Менің оқитын мектебім Нұркен Әбдіровтің Ұшқан ұясы» деп ойлаудың ішкі сыры қайда жатыр. Сондай - ақ Отан қорғауда кайтысы болған батырларға мемориалдық тақта орнату қажет - ақ. Мектептерде, жоғары оқу орындарында Отан соғысы туралы шығармалар, дипломдар жаздырып отырған жөн. Ал, стендіде Отан туралы, ерлік туралы ұлы адамдардың афоризмдері мен халық мақал - мәтелдері болғаны дұрыс. Сол сияқты Ұлы Отан соғысы тақырыбына әдеби үйірмелер, семинарлар ұйымдастырып, кездесулер өткізіп тұрған абзал. Бір сүйсінерлік мысал, Шымкент қаласында Сыпатаев атында қазақ орта мектебі бар. Үлкен мектеп. Мектептің 50 жылдығына дайындық ретінде олар үлкен екі қабырға (стена) ұйымдастырмақ: біреуі «Біздің мұғалімдер», онда мектеп ұйымдасқаннан бастап қарт мұғалімдердің, озат мұғалімдердің портреттері ілініп, өмір - баяндары жазылып, шыққан еңбектері көрме ретінде ілінбек; біреуі болса - «Біздің шәкірттеріміз», онда мектептен шыққан тұңғыш шәкірттерден бастап (әрине үлгі боларлық, аты белгілілері) осы күнгі озаттарға дейін суреттерімен, өмірбаянымен, ерлік табыстары, шығарған еңбектерімен өреленбек... Бұл бастаманың көңілдегідей аяқталуына тілектеспіз. Елді пункттерде әскери - патриоттық тәрбие мақсатында көптеген игі жұмыстар жүргізуге болатыны айқын. Совет Одағының Батырлары. азамат соғысынын ардагерлері өмір сүрген үйлерде мемориалдық тақталар, ескерткіштер орнату, клубтарда революциялық және жауынгерлік даңқ бұрыштарын ұйымдастыру қажет. Елді пункттерде, көшелерде, участоктерде Отан үшін мерт болған ерлер атын беру туралы мәселені батыл көтеретін уақыт жетті. Әскери міндетін өтеуге аттанып бара жатқан жастарды салтанатты түрде шығарып салу, Отанға адал кызмет ету аманатын тапсыру, сол сияқты күнделікті (аудандық, облыстық) баспасөзде жерлестеріміздің қаһармандығын паш ететін материалдарды үзбей жариялау, ерлік күндерді ерекше атап, музейлерде революциялық, жауынгерлік даңқ залын ашу қажет. *** Біздің жастар жөргегінен бастап идея жағынан жоғары саналы, патриоттық сезімі күшті, оқуда ұқыпты, еңбекқор, әдепті, тәртіпті, жеңімпаздар рухында барлық жағынан да шыңдалып өсуіне тілектеспіз. Еңбекте - жалқаулыққа, ұрыста - қорқақтыққа, қоғамда - әдепсіздік пен тәртіпсіздікке жастардың қаны қас болып тәрбиелену үшін үлкен құралдың бірі - қасиетті дәстүрімізді, мейлінше, насихаттай білу.

Тек совет халықтары үшін ғана емес, барлық прогресшіл адамзаттың тарихы үшін айтулы Жеңіс мерекесі келе жатыр. Ол - герман фашизміне қарсы жүргізілген Ұлы Отан соғысының жеңіспен аяқталғанына 20 жыл толу тойы. Біздің Отанымызда ол соғыстың отты жалыны шарпымаған семья кемде - кем. Қарап отырсақ, соғыс басталғанда туған сәбилер 25 - ке шықты, ал, соғыс біткенде туған сәбилер 20 - ға толды... Соғыс кезіндегі жас жесірлер егде тартты, ал, жастайынан жетім қалғандар айтулы азамат болды. Соғыстан төрт мүшесі түгел қайтқандар да, қанымен майдан даласын суарып, мүгедек болып қайтқандар да аз емес. Отан үшін, ел үшін, ар - намыс үшін қан майданда қаза болғандардың ерлік бейнесі әр уақытта да біздің жүрегімізде. Оларды біз еске алғанда сыйлап, бір сөзбен "марқұм" дейміз. Ал, шындығында, олар марқұм ба?! Жоқ! Олар - марқұм емес. Олар болмаса, жеңіс болар ма еді, олар жанын пида етпесе, осылай өмір сүрер ме едік? Оларды марқұм деуге менің аузым бармайды. Олар - мен үшін мәңгі тірі. Өйткені, қазіргі күнде біздердің шаттықта, еркіндікте өмір сүріп отыруымыз солардың қан төккен қаһармандық ерлігінің жемісі емес пе! Соғыстың қысылтаяң кезеңінде емшектегі баласын жөргекке орай салып, кәсіпорын, колхоз бен совхоз жұмысына таң сәріден жүгіріп, түн ортасында қайтқан олардың жарлары мен аяулы ата - анасын, туыстарын, «өзім жемесем жемейін, өзім ішпесем ішпейін, бәрі де солар үшін, майдан үшін, жеңіс үшін болсын!» деген игі ниетті асыл сезімін кім есінен шығара алады. Жоқ, ешкім де шығара алмайды! Еңбекте бұлар ащы терін төкпесе, майданда олар қанын төкпесе, жеңістен кейін біздің ел көгерер ме еді? Жоқ, көгермес еді. Бүгінгі шалқыған дәулет, өрлеген өмір кімнің тері, кімнің қаны, кімнің ары? Сөз жоқ, ол- халқымның қаны, халқымның ары. «Солдат деген - ұлы сөз», - деп даңқты қолбасшы Суворов айтқандай, ол - халық ұлы, халықтың қызы. Ұлы Отан соғысының қаһарлы жылдарында майданда да, тылда да есі жаңа кіріп келе жатқан баладан бастап, жасы жүзге жеткен Жамбылға дейін совет азаматтары түгелдей солдат болып, жауға қарсы майданға жаппай қатысты. Бұл майданда еліміздің туысқан басқа халықтары сияқты қазақ халқының да өзіне жарастықты тарихи орны бар. Ол даусыз. Қалайша майдандас жолдастарымды «өлді» деуге аузым барады! Олар қайтыс болса да, олардың еңбегі, жеңістің жемісі тірі. Соғыстан мүгедек болып кайтқан азаматтарды да мен мүгедек деп айта алмаймын. Өйткені, олар елге қайтқан соң да «мен мүгедек едім» деп қол қусырып қарап отырған жоқ. Майданнан келісімен соғыстың соңғы ауыр жылдарының салмағын көппен бірге көтерісті. «Ауыр жүкті нар көтерер», - дейді. Соғыстан қайтқан мүгедектердің ішінде ауыр жүк көтерген нарларымыз аз ба? Аз емес! Бұрынғы қан майдандағы батырларымыздың ішінен талай - талай Еңбек Ерлері шықты. Майданда бір рет батыр болса, еңбекте екінші рет батыр болды. Олар қазір егде тартты, бірақ та көбі қызметті тастаған жоқ. Өндірісте, ауылда, селода, ғылым мен өнерде, яғни біздің қоғамдық өмірдің барлық саласында Отанды өркендету жолында жан - тәнін аямай қызмет істеп жүр. Олар, тіпті де мүгедек емес. Олар - жауынгер, азамат, патриот. «Елсіз ер болмайды, ерсіз ел болмайды» деген сөз бар. Оларды адамзат тарихында теңдесі жоқ осындай аса жоғары моральдық дәрежеге жеткізген нәрсе - біздің лениндік данышпан партиямыз, біздің ерлік атамұрамыз - тарихи шежіреміз - біздің кеңпейіл, адал халқымыз. Бұған бәріміз де түсінеміз. Оған досымыз түгіл дұшпандарымыз да түсінеді. Ерлік елеусіз қалмауы тиіс. Халқымыздың ерлігі - дүниедегі елеулі ерлік, ерліктің шыңы. Дүниежүзілік екінші соғыс жеңісінің жемісі қаһарман совет халқы ерлігінің нәтижесі десек, асырып айтқандық болмайды. Оған айғақ көп. Достарды келтірмей - ақ дұшпандардың куәлігін ғана айтайын. Мысалы, ағылшын империализмінің көрнекті қайраткері Уинстон Черчиль: «Менің өмірімдегі арманым - Советтерді жөргегінде жатқанда құрта алмауым»,- деп ашықтан - ашық айтқан кісі болған болатын. Ол 1944 жылы «Неміс армиясының ішек - қарнын ақтарған Россия», - деп айтуға мәжбүр болды. Екінші мысал, АҚШ президенті Дж. Кеннеди 1962 жылы сөйлеген бір сөзінде: «Дүниежүзілік екінші соғыста барлық зардапты, барлық қиыншылықтарды совет халқынан басқа еш халық та көрген жоқ... Теңдесі жоқ ерлікті көрсеткен совет халықтары», - деді. Бұл - тарихи шындық. Олардың осыны айтуы - біздің халықтың ерлігіне берілген әділ баға. Ал, енді сол ерлікті қалай мәңгі есте қалдырамыз, оны есте қалдыру кімге міндет, кімге борыш? Халқымыздың ұлы ерлігін келер ұрпаққа аңыз етуге, атамұра етуге кім міндетті? Аға буынның көргенін жас буын көрген жоқ. Сондықтан, қайталап айтамын: ерлік елеусіз қалмасын! Сол атамұраны - тарихи шежірені келер ұрпаққа кім жеткізбек деген сұраққа қабырғаларың қайыса ойланыңыздар, жауынгер майдандас достарым! Қорытқан тебіренген ой - пікірлеріңіз бен естеліктеріңізді сандыққа салып қоймаңыздар! Өйткені, ол - бірдің емес, көптің мүлкі, тарихтың мүлкі. Ол - жас ұрпаққа үлгі, өнеге. Ұлы жеңістің 20 жылдығы алдында барды аянбай топ алдына салыңыздар, достар! Қалай саламын дейсіздер ғой: терең ойланып, салмақтай отырып, мынасы тарихқа, ұрпаққа керек - ау дегендерін таңдап алып, ортаға салыңыздар. Өмір ұзақтығымен бағаланбайды, мазмұнымен бағаланады. Мұны халқымыз: «Көп жасағаннан сұрама, көпті көргеннен сұра» дейді. Жасыратыны жоқ, майдандас достарым, сіздер - көпті көргенсіздер. Бұл - бәріңіз бірдей жазушы бол деген сөз емес, әрқайсыңыз өз шамаларыңызға қарай жазыңыздар, өз шамаларыңызға қарай сөйлеңіздер. Күнделікті баспасөз, радио мен телевизия арқылы жарамдыларын көпшілікке паш етсе, қандай жақсы болар еді. Жергілікті орындармен байланыс жасай отырып, еңбекшілермен және жас буын -ұрпақтармен кездесу ұйымдастырып, өнегелі, үлгілі ерліктер туралы естеліктер айтып беру де орынды ғой. Майданда қаза болған ерлерді еске алуды ұйымдастырған - абзал іс. Жергілікті орындармен келісіп, қай ер қай ауылдан, колхоздан, кәсіпорыннан шығып, қай мектепте тәрбиеленгені туралы деректер жинау жағын ойластырған жөн. Жергілікті жерлердегі мәдени орындарды басқарып отырған жолдастардың көбі - бірі қан майданда, бірі тылда дегендей, Ұлы Отан соғысына катысқандар. Олар да келе жатқан мерекені жақсы өткізу шараларына белсене қатысып, сіздермен шүйіркелесе сөйлесетініне ешқандай күмән жоқ. Ынтымақ, ауызбірлік, ниеттестік игі мақсатқа жеткізеді. Сіздердің бұған түсінетіндеріңізге ешқандай күмән жоқ. Мейрамың құтты болсын! - деп болашақ мерекені қарсы алуға бәріміз де жұмыла ат салысайық. Ол- бәрімізге бірдей үлкен азаматтық парыз.

Ежелден ер тілегі - ел тілегі, Адал ұл ер боп туса - ел тірегі бола білген қанды көйлек, майдандас достарға жауынгерлік сәлем!

Әсіресе, маған өз Отанына, социализм ісіне шын берілген патриоттар етіп тәрбилеуге болатын өңшең өндірдей жастарды бұзақы, содырлы сойқан етіп, ел ішін бүлдіруге аттандырғаны қатты батады. Тәрбие - тәртіптің құлы, тәртіпті - елдің ұлы. Ал «хунвэйбиндер» кімдер? Бұлар - көрнекті мемлекет, партия қайраткерлерін жөн -жосықсыз, бас - көз демей төпей беретін әумесер бұзықтар. Қазіргі Қытай басшылары иі қанбаған, көргенсіз жастарды осындай тәртіпсіздікке айдап салып, үлкен саяси күнәға батып отыр. Адамзат алдында кешірілмейтін зор моральдық қылмыс жасап отыр. Қытай басшылары ерік - жігері әлі қалыптасып бітпеген, ақыл - есі ұшталып болмаған жастарды пайдаланып, ұлтшылдық туын бүркеншік етіп, өздерінің ұлы державалық шовинизмнің жаңа бір пасық түрін жүзеге асырмақшы. Олар Мао Цзэдунның және оның қол шоқпарларының әскери - бюрократтық диктатурасын орнатпақшы. Біз итальян, Герман фашизмін жақсы білеміз, олардың да кезін де ұлттық социализмнің туын бүркеншік етпек болғаны есімізде. Мао Цзэдунның ертеректегі еңбектерінің өзегі болып жататын «Салқын самал шығыстан еседі» деген мәтелі болушы еді. Бақсақ, оның төркіні -Қытай дүниежүзіне үстемдік етуге тиіс деген ұлтшылдық, ұлы державалық шовинизмге келіп саяды екен. Қазіргі Пекин билеушілерінің Мао идеясы деп жүргені де осы болуы керек. Бұл «теорияның» марксизмге үш қайнаса, сорпасы қосылмайды. Мұның аты - марксизмді мазақ ету. Марксизм - саналы адамгершілікті, гуманизмді жоғары қоятын ғылым. Ал, Қытайда жүргізіліп жатқан реакциялық қылмыскерлікті қалай марксизм дей аламыз? Марксизм ─ демократиялық ғылым. Ал, Қытайдағы реакциялық бейбастақтықты қалай марксизм дей аламыз?! Марксизм ─ шынайы педагогика. Қытай басшыларының баскесер бұзақыларды тәрбиелеп жатқанын қалай марксизм дей аламыз?! Марксизм - дүниежүзі халықтарының мәдениет, әдебиет, көркемөнер қорына қосқан үлесін ардақтайды, жақсы дәстүрлерді қадірлейді. Оған социалистік реализм тұрғысынан баға береді. Ал, Қытайда жүргізіліп жатқан «мәдени революцияның», яғни ежелгі мұраны, өткендегінің бәрін қиратып, таптау ылаңын қалай марксизм дей аламыз? Орыстың ұлы жазушысы Л.Толстой граф, помещик болған адам. Бірақ соған қарап біз оның кітаптарын кұрттық па? Қайта көсеміміз В.И.Ленин: «Л.Толстой - орыс революциясының айнасы», - деп аса жоғары бағалаған жоқ па? Ал, Қытайдың қазіргі басшылары өз халқының көрнекті жазушыларына не істеп отыр? Белгілі орыс жазушылары И.Бунин, Л.Куприндер революцияға қарсы болған кісілер, ал атақты жазушы Алексей Толстой бір кезде «Большевиктер тырнағының астына ине сұғу да аз» деп жазған - ды. Біздер, совет коммунистері, соған қарамастан, олардың кітабын отқа өртеген жоқпыз. Жастарға оларды жаппай жамандаған жоқпыз. Қате - кемшіліктерін көрсетіп, талантқа бас иіп, құрметтеудеміз. Олардың кітаптарын көп тиражбен басып шығарудамыз. Бұл - біздің олардың творчествосына марксизм тұрғысынан қарағандығымыздың дәлелі. Көрнекті марксист Г.В. Плеханов - өмірінің соңғы кезінде қателікке ұрынған адам. Бірақ соған қарап, біз оны талақ еткен жоқпыз, етпейміз де. Оны ұлы көсеміміз В.И.Лениннің өзі сыйлаған. Ал, Қытай революциясының жеңісіне еңбегі сіңген, көрнекті қайраткер Лю Шао - ци, Чжуденнің хал - күйі қандай қазір? Мүмкін, олардың қатесі де болған шығар -ақ, бірақ сонда да оларды масқаралап, ұрып - соғатындай, бас бұзарлардың оларда қандай алты аласы бар? Біз - ұлы елміз. Октябрь революциясының шамын да біз жақтық, туын да біз көтердік. Социализмді бірінші болып біз орнаттық. Біздің жеңісіміз жаңа дәуірдің бастамасы болды. Біз дүниежүзілік екінші соғыста үлкен құрбандықпен жер шарын фашист басқыншылардың таптауынан сақтап қалдық. Біздің жеңістеріміз болмаса, Қытай революциясының жеңуі де екі талай еді. Сондықтан да Қытайдың казіргі басшыларының Совет Одағына қарсы жала жауып, сойқанды науқан жүргізуге қалай батылы барып отыр екен дегенді ойлағанда зығырданың қайнайды. Әлі - ақ Мао Цзэдун тобы қытай мен совет халықтарының арасындағы туысқандық қарым - қатынасты бүлдіргені үшін, шегіне жеткізе асқындырғаны үшін жауап беретін болады. Ұлы Гете: «Кітапты өртеген кісі - адам өлтіруге де даяр» деген болатын. Бетімен кеткен басбұзар «хунвейбиндерді» тәртіпке шақыратын халық күші қапыда жатпас деп ойлаймын. Мен еңбектегі жалқауларды, соғыстағы қорқақтарды, әдебиет пен өнердегі дарынсыздарды жек көремін. Сондықтан да біз жастарымызды «хунвейбиндер» үлгісінен аулақ етіп, аға ұрпақтың өнегесінде, әскери революциялық дәстүр негізінде, жоғары рухта, советтік патриотизм мен достық, интернационализм рухында тәрбиелеуіміз қажет.

«Отан» деген түсінік адамның ұғымына, қанына ананың ақ сүтімен, атаның әлдиімен, аға-апалардың аймалауымен сіңеді. Олар кімдер? Олар қоғамның ошақ - орда, ұялас тобы. «Ұяда нені көрсең, ұшқанда соны аласың», - деп халқымыз бекер айтқан жоқ. Ананың, атаның алдында жүгіне сыйлау, аға-апаларды қадірлей білу, іні-қарындастарды әлпештеп еркелете білу - «Ұлың жақсы болсын десең, ұлы жақсымен, қызың жақсы болсын десең, қызы жақсымен ауылдас болғын» деген сөздің күре тамыры жақсы ұрпақ өсіру, ел ара достықты, сыйласуды арман еткен әсіл, нақыл сөздер. Достық деген ұғым - сеніміңді адал ақтағанның шарт нәтижесінен туады. Қастық - оның қайшысынан туады. Бұл екі ұғым ұлғая - ұлғая келіп, қоғамдық өмірде тап күресіне айналып, қоғамды екі қарама - қарсы топқа бөліп, араларын шиеленістіріп, соғысты тудырған. Соғыста мәселені «білектің күші, найзаның ұшы» шешіп келген. Отан қорғау әр азаматтың қасиетті борышы деген атамұра дәстүрдің күре тамыры мен арналары сонда жатыр. Әркімнің өз ошағы - семьясы, ауыл - аймағы, ауданы, туған өлкесі өзіне ыстық. Қоңсылас қатар жатқан ақ ниеттес елдер болса, оған жақын бауыр - туыстардан кем емес адамдар -достары. Демек, патриотизм мен достық, интернационалдық деген сезімдер осыдан басталып, Отанды сүю сезімі әлеуметтік туысқан дос халықтар арасында үлкен, жалпы қоғамдық сезімге, тәбәрік борышқа айналған.

Отанды қорғау - ең қасиетті атамұрамыз, теберік дәстүріміз. Отанды қорғау - міндетті азаматтық борышымыз. Оның үш тарау күре тамырлары бар. Олар мыналар: 1) тәрбиелі, әдепті болып өсу; 2) еңбекте тер төгуден қашпау; 3) майданда қан төгуден де, керек болса ажалдан да қаймықпау. Бұл үшеуі де - адам өмірінде зор проблемалар. Бұларды дұрыс, әр жағдайда орынды шеше білу - адамның жеке басынан сезімдікті, ұстамдылықты, табандылықты талап етіп, қоғамнан болса, келте ойдан аулақ болып, ақылға салып, кең ойланып, мәселелердің келешектерін «торқаның тоқсан баулы түйіндерін дұрыс шешпей, әрқашан да ескере отырып ұтылмалы ұйытқы сала отырып шешуді зор талап етеді. Ол - ұйымдастыру, тәрбиелеу, баптау, т.б. мәселелер.

Ерлерді ел тәрбиелейді. Шын ерлер елдерін еңірей қорғайды. Ел намысы - ер намысы, ер намысы - ел намысы. Арлы ер - еңбекте де, майданда да елдің ардагер ұлы, ардагер қызы, сын сағатта сұрыпталған ерлер аты ел аузында қалады. Ол халық тарихына арқауға айналады. Ұрпаққа мұра болып қалады. Өседі, өнеді, көгереді.

Біздің ұлы Отанымыздың кейінгі ғасырдағы тарихында жалыны жер мен көкті шарпыған үш соғыс өтті. 1) 1812 жылы басталған Отан соғысы. Тарихтың түкпірлерін шағын мақала арқылы ақтара беруге мүмкіншілік болмағандықтан, сол орасан Отан соғысында аттары тарихта сұрыпталған ерлер атын шала - шарпы ғана атап өтелік, олар данышпан қолбасшылар Барклей де Толли, грузин халқының мақтанышы Багротион, арғы тегі белорус Давыдов Денис (сол заманның Махамбет Өтемісұлы), Надежда Дурова, Детхан Қаратаев т.б. орыстың ұлы жазушысы Л.Н.Толстойдың өшпес шығармаларындағы кейіпкерлері... Олардың саптарында башкирлар да, қазақтар да т.б. сол Отан соғысына қатысқандар туралы тарихи хабарларымыз бар екені даусыз - дәлел... 2) Бірінші жаһангер соғыстың бастамасы мен жалғасына байланысты 9лы Октябрь революциясының бел омыртқасындай Азамат соғысы. Революцияға ұлы орыс халқы жүз жылдап қалжырап зордан жетті. Ол тарихта мәлім. Көрегендік халық келбетін Марксистік дұрыс бағытқа арнасы кең арнадай, терең ойлы В.И.Ленин басқарған көсем партия ғана таудың асуынан, өмірдің нажағай бөгеген өркеш -өркеш бұлттарын кешіп өтіп, мұратына жетті. Ұлы Октябрь революциясы жеңді. Советтер орнады. Кемеңгер Ленин қарулы күші әлі қалыптаспаған Отанымыздың, халқымыздың тәуелсіздігін, бостандығын көпке дейін қолға ұстап қалуға мүмкін еместігін терең түсініп, партия арқылы қарулы күштер құруды маңдай алды мәселе етіп қойып, рабочая боевая дружинадан бастап, Красная гвардия арқылы, РККА, РККФ - қа дейін ұйымдастырып жеткізіп, Антанта мен ішкі контрреволюциялық ақтардың жан - жақтан анталай шабуыл жасаған мықты қарулы күштеріне қан майданда жылдап арпалысып, қиын жағдайда соққылар беріп, ұлы Октябрь революциясының жеңістерін жау шеңберінен құтқарып, аман сақтап қалды. Ленин партиясының көсемдік басқаруымен біздің ата - бабаларымыз еңбектерін аямай, майданда қанын, жанын аямай, қиыншылықтарды шыдамдықпен жеңіп, майданда ерлікпен қан төгіп, ондаған ажалдан тайсалмай, Отанымызды, көтерілген Қызыл Туды құлатпастан берік ұстап қалды. Бұл - үлкен адамзаттық тарихи табыс, тарихи жеңіс майдандағы сындар арқылы сұрыпталған адал, жорықта жұмылдырмаған, қиыншылықта қайраса шапқан, майданда жорылмаған ерлер есімі халық лебізі арқылы тарих арнасынан аңыз ретінде орын алды. Олардың аттары: Сталин, Буденный, Чапаев, Щорс, Блюхер, Фрунзе, Ворошилов, Әліби Жангелдин, Пархоменко, Амангелді Иманов, Сергей Лазо, т.б. Біз - солардың ұрпақтарымыз. 3) 1941 - 1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы. 1812 ж. Наполеон - Бонопарт басқыншылары Москваны алып, талап өртегенде М.Кутузов: «Падение Москвы - не падение России», - деген болатын. Ол кезде, халықаралық жағдайда дұрыс айтылған сөз. Халқына сеніп, уақытша жеңілгеніне мән бермей, мұңаймаған сөз... Кешікпей Наполеонның «Көрпесіне қарамай, аяғын созғандығы» әйгіленіп, миллиондаған әскері тым - тырақай қашып, Франция жеңіліп, астанасы Париждің дарбазасының шонжар кілтін бас иіп, тізе бүгіп М.Кутузовқа тапсыруға мәжбүр болғаны ғалам тарихына мәлім. 1941 - 1945 жылдар кәрі - жасымыз бар, көбіміздің есімізде. Есімізден әлі де шығар емес.

Есімізден қайдан шықсын.

Екінші дүниежүзілік адамзат тарихында болып көрмеген опат соғыстың көп ауыртпалықтары совет халқының еңсесіне түсті. Ол досқа да, дұшпанға да айқын, мәлім;

Зарлаған ата - аналар, жылаған жетім - жесірлер, қайтпас сапарларға ерлікпен кеткен жақын азаматтарымыздың орындарын әлі күнге дейін толтыра алмай жүр. Ол рас! Қан майданда қан төгіп, қасиетті жерімізді сорғалаған терімен де, қанымен де суғарып, соғыстан мүгедек болып қайтқан ерлеріміз де көп. Ол - рас! Жаңадан талпынып, қанаттанайын деп келе жатқан кезде әскерге алып, жаңа өспірім, жастық шақтың дәмін татпастан жорық азабын, майдан майысын, ұрыстар ұрғыларына сынбай ергенінен бұрын соғыстан егде тартып қайтқан азаматтарымыз біздің елде аз емес! Ол - рас!... Өткен соғыс есімізден қайдан шықсын. Шықпайды да. Біз мұңаймаймыз. Біз жеңіс мұратымызға жеткен халықпыз. Біз жапандағы қу ағаш емеспіз. Біз өсіп - өнген халықпыз. Онымызға достарымыз түгіл, дұшпандарымыз да қол қойып отыр. Шүкір. Өткен соғыс, жеңіс бізге арзанға түспегенін жаңа ұрпақ - жастар да есіне ала жүргендері жөн. И.В.Сталин болса, соғыстың ең түнерген қауіпті кезеңінен бастап, абыройлы жеңіспен аяқтағанша, Маркс - Лениншілдік тұрақты, табандылық жобамен (позиция) тайсалмай данышпандықпен, терең зеректікпен партиямызды, барлық халқымызды, үкіметімізді, қарулы күштерімізді ұдайы басқарып отырды. Әсіресе, сол сын жылдары ол кісінің еңбектері бүкіл прогрестік адамзат алдында өте тарихи мазмұнды, келешекті болды деп айту асыра айтуға жатпайды. 1941-1945 жылдары сол кісінің басқаруы бойынша біздің СССР барлық антифашизм жұртшылығының тірегі де, тұтқасы да, сыйынар сенімі де болды. Біз дұшпанды абыроймен жеңдік. Дұшпан табан астында қалған тәуелсіздік тізгіндерін өз қолдарына тапсырдық. Бұл - бізге тарихи үлкен абырой. Ұлы Отан соғысында халықтар достығы үлкен сынға түсті. Әр халық өз үлесін қосты, оз абыройларына ие болды. Олардың арасында біздің қазақ халқының маңдай алды жүйесі бар екені даусыз. Оған дәлел - даңқы жер жарған 8 - ші панфиловшылар дивизиясының ерліктері; жүздеген Совет Одағының Батырлары (олардың ішінде күлді шығыс қыздарынан шыққан Мәншүк пен Әлия атты қазақ қыздары) т.б. абыройлы атақтар...Ұлы Октябрьдің елу жылдығын қуанышпен мерекелеуімізге санаулы ғана апталар қалып отыр. Бұл ұлы мерекені біздің достарымыз бен барлық прогресшіл адамгершілікті адамзат баласы үлкен қуанышпен қарсы алып, тойлауға дайындығын әлемге жариялап жатыр. Оған біз сенеміз, оған біз қуанамыз. Қастарымыз да «түн ұйқыларын төрт бөліп» жатқанын жасырып отырған көрінбейді. Біз ойранда да, тойда да лениндік арнамен сақ болуға үйренген совет халқымыз. Менің құрбыларым, мен, біздің достарымыз егде тартсақ та, бізден әлі күш қайтқан жоқ, біздің ұрпақтарымыз маркстік, Лениндік жорамалмен (позиция) ата жолын қуған, біздің Советтік, Ленин комсомолының мүшелері - алданып, адасқан хунвэйбиндер емес, олар біздің балаларымыз, ұрпағымыз, олар біздің Ұлы Октябрь Революциясының ұрпақтары. Мерекең құтты болсын, ұлы халқым! 50 жыл күреспен өтті. Әр уақытта да төрт жағымыз құбыла бола қойған жоқ. Табыстарымыздың рақатын көрдік, қатарларымыздың кесапаттарына да душар болдық. «Бүлдіру оңай, түзету киын» деп халқымыз бекер айтпаған екен. Бірақ та еңбек жемісі, майдан жеңістері - біздің партияның негізгі арнасынан адаспаудың нәтижесі.

«Лениншіл жас», 3 ноябрь, 1967 жыл

Отан деген түсінік адамның ұғымына ананың ақ сүтімен бірге сіңеді. Ата баласын әлдилейді. Ағалары мен апалары баланы аймалайды. Тіл үйретеді. Сүйінуді үйретеді, күйінуді үйретеді. Бұл - ұя. Ұяда не көрсең - ұшқанда соны аласың. Отан - ошақ басынан басталады. Менің Отаным әуелі - менің зергерлікті кәсіп еткен әкем, мені ана орнына арқасына салып көтеріп өсірген әпкелерім еді. Ауылдас ағайындар. Көкпар тартысқан шалдар. Айнала асқар таулар. Сылдырап аққан бұлақтар. Азынап соққан ақ боран. Көмкерілген кемпірқосақ. Бұл - менің туған ауылым. Бұл менің Отаным еді. Ес білгенде мен осыны түсіндім. Еңбектеуге жараған балаға ит жейдесі тар болады. Тірлікте де сондай той. Туған ауылдан басқа жерлер барын біле бастайсың. Туған аудан, облыс, республика... ұлы Отан. Есейе келе мен осыны түсіндім. Отанымыздың аты - СССР екен. Ол терезесі тең, өз ықтиярымен одақтасқан туысқан республикалардан құралады екен. Бұл елдің көсемі ұлы Ленин, большевиктер партиясы екен. Оны мен шала - пұла ес білгенде біздің ауылға келген тұңғыш большевик Сыдық Абыланов деген кісінің аузынан естідім. *** Бұл жаңа дәуірдің басы еді. Кейін ойлап қарасам, жаңа Заман орнаған екен. Кейін - кейін оқып - тоқығанымнан аңғарсам, бұл дәуірді, бұл заманды адамзат баласы есте қалмаған ежелгі бір ескі кездерден - ақ аңсайды екен. Азаттықты. Теңдікті. Бақытты. Арғысын әрі қойып, бергісінен бастасақ - Кампанелла. «Күн шаһарын» тұрғызып, бүткіл адамның бақытты болуын аңсаған Кампанелла. Ал, өткен ғасырда Шарль Фурье дейтін француз «мейірбан» капиталистерді іздеп, олар аш - арықтарға байлығынан бөліп береді деп жас балаша дәмеленіп өткен дүниеден. Бірақ «қолынан қайыр бермейтін қортиғандар бек болған» қорқау заманда «мейірбан» капиталистер мен байлар теңдік орнатуы мүмкін емес еді. Оқыған - тоқығаны бар, «көзі ашық» Европаны былай қойғанда, өзіміздің казактар ше? Олар армандама па жақсы күндерді?! «Қой үстіне бозторғай жұмыртқалап», «әрбір шидің түбінде бір - бір тоқты егіз қозы табатын» күндерді сағынбап па еді бабаларымыз! Біздің қазіргі ұрпақ «Асан ата» деп жүрген Асан қайғы Батыстың озық ойшылдарынан бір де кем емес. Желмаяға мініп, Жерұйық іздеп өткен шалымыздың арманы Кампанелланың, Жан Жак Руссоның, француздың ұлы энциклопедистерінің ізгі ниеттерімен астасып жатыр. Жер бетінен көп ұрпақ көшті. Адамды адам қанаған, «бір пара жанды малды ғып, бір пара жанды малсыз қылған» керуен кезеңдерде әлгі әділетсіздікке қарсы қаншама қан төгілді. Былайша қарасаң, қарапайым ғана түсінік: сен, мен, ол. Бәріміздің правомыз да тең, тереземіз де тең, бәріміз де азат, бәріміз де бақытты болуымыз керек. Әрине, адал еңбектің, адал ниеттің арқасында, Ал, бірақ осы бір сұрақтың жауабын бере алмай қаншама ғасырлар қанқақсап кетті. Еменнің безіндей тас түйін болған сол сұрақты шешуші Ленин, Лениннің елі, Коммунистер партиясы. Тұңғыш рет. Дүние - дүние болғалы, адам баласы жаралғалы тұңғыш рет біздің Отанымызда азаттық орнады. Біздің ауылдың алғашқы большевигі Сыдық Абыланов осы сүйінішті хабарды менің бала кезімде жеткізіп еді.

Содан бері елу жыл! *** Жаңа дүние жаусыз болмайды. Оны өмір, Совет өкіметінің алғашқы күндері - ақ дәлелдеп берді. Жаңаша тұрмыс құра бастаған жас мемлекетке азулы жау тұс - тұстан тарпа бас салды. Бәрі, дүниенің қағынды қара күші басымызға шүйілді. Антанта қандай еді?! Шынында да ертегідегідей болды. Жас батыр он төрт мемлекетпен алысты. Жас батыр басынан бақайшағына дейін қаруланған он төрт мемлекетті өз жерінен аластап шықты. Бірақ бұл ертегі емес, нағыз шындық! Не кереметі бар? Жас батыр қалай жеңді соншама жауды?- деген сұрақ туады. Жауабы біреу - ақ: Отанға деген махаббат. Дүние - дүние болғалы езілгендер тұңғыш рет азаттық алған ел шын мәнінде Отан еді. Ал, жас Совет өкіметінің негізгі заңы - Конституцияда жазылғандай, Отанды қорғау - әрбір азаматтың қасиетті борышы. Социализмге тұңғыш рет тартылған жолдың бойында нелер жоқ! Ержүрек Данконы еске алайықшы! Социализмге тұңғыш рет тартылған жолдың тауқыметі одан да зор. Азамат соғысы күйзелткен экономиканы қалпына келтіру, Лениннің ГОЭЛРО - сы, карт Оралдың тұңғыш болаты, ауылға келген алғашқы трактор... Ауылға келген алғашқы трактор туралы егде қазақтар әлі күнге дейін аңыз қып, тіпті, анекдот қып айтып жүреді. Бірақ бұл аңыз да емес, анекдот та емес, нағыз шындық! СССР - қараңғылықты қақ жарып шыққан күн іспеттес. Жарқыраған күнді қорқау қасқырлар, жапалақтар, жарқанаттар жақтырмайды. Ал, Советтер елінің мағыналы тіршілігіне дүниежүзінің езілген халықтары қызыға қарап, олар да бостандықты аңсады. Осыдан шошыған қарау капитализмнің қатал күші бізге тағы соқтықты. Ол - фашизм еді. Ұлы Отан соғысы. Атына назар салыңыз: Ұлы Отан соғысы. Сөзіміздің беташарында айтып кеттік, Отан - ошақ басынан басталады деп. Әркім өзінің ошақ басын жаудан қорғауға аттанды. Сонымен бірге әркім Ұлы Отанды фашизмнен қорғауға аттанды. Октябрьдің жемісін, Октябрьдің жеңісін қорғап қалатын сын сағаты туды. «Ер төсектен безініп, алты малта ас қылып», толарсақтан қан кешкен күндер туды. Тарих көріп - білмеген жойқын еді. Көп ерлер қайтпай қалды. Көп қосақтың сыңары жесір қалды. Көп ана ақ шашын жайды. Көп бала жетім қалды. Майданнан қайтпай қалған ер -азаматын жоқтап, көзінің жасы кеппей кемпір болған келіндерді әлі талай көріп жүрміз. Осының бәрі Отан үшін еді. Отанды халықтар қорғады. Халықтардың достығы қорғады. Октябрь мен Коммунист партияның ұлы табыстарының бірі - халықтар достығы. Бір ғана Панфилов дивизиясында қазақтар, қырғыздар, орыстар, украиндар, өзбектер, татарлар, тағы басқа көптеген ұлттың адамдары болды. Олар соғыста бір шаңырақты - Ұлы Отанды жаудан аман алып қалды. Отанды патриотизм сақтап қалды. Ошақ басына, Отанға деген сүйіспендік сезім винтовкаға серік болмаса - бәpі бекер. Біздің бақытымызға қарай, біздің ұрпақтарда осы сезім өте күшті екен. Оған соғыс көз жеткізді.

* * * Ақын айтқандай, Отанды сүю аз. Отан сені сүйсін! Отанды сүйемін деп күніне мың рет ант беріп, түк бітірмей жатып алуға да болады. Отан сені сүйе ме - соны бір мезгіл ойлан. Отанды сүйсең, өзіңнің отбасыңның берекесін сыйла. Туған жердің тауы мен тасын, бауы мен бақшасын, көлі мен шөлін, дәстүрі мен қариясын сыйла. «Жарамды ұлдың белгісі -жастықтың тұзын ақтамақ» деген бізден бұрынғылар. Жастықтың тұзын - еліңе адал еңбек етсең, айтқан жерден аулақ, ел басына күн туа қалса, қолыңа қару алып, қасық қан қалғанша жаумен алыссаң - ақтамақсың. «Ежелгі дұшпан ел болмас, етектен кесіп жең болмас» деген бізден бұрынғылар. Капитализм - ежелгі дұшпан. Дүние әлемнің тыныштығын бұзып тұрған кәрі бұзық өзінің көрі қазулы тұрғанын көріп жанталасуда. Жаралы қабан мың есе жаман. Отанды сүйіп, оны қорғауға әрдайым дайын болу - әрбір жастың борышы. Отан үшін отқа түс -күймейсің! Советтік Отанымыз елу жасқа толып, кемелденген шағында достарымыздың сүйініші көп, қас - дұшпанның күйініші көп. Елу жылда ел жаңарды, жер жаңарды. Философ Асан қайғы ғайыптан қайта пайда болып, өзі осынау ерте заманда кезген жерлермен енді жүріп өтсе, аяқ басқан аймақтың бәрі Жерұйық екеніне көзі жетер еді. Ендеше, ұлы Отанымыздың келбеті дос сүйініп, қас күйінерге әбден лайық. Сол Отанның азаматы атануға кәріміз бар, жасымыз бар, бәріміз де лайықты болайық!

─ Патша құлапты, патша құлапты! ─ Төңкеріс болыпты! - деген хабар ел құлағына жеткенде, мен жетідегі бала едім. Енді, міне, ертерек егде тартқандардың бірімін. Ес білгеннен бері менің құрдас -құрбыларымның елу жылдық өмірі Ұлы Октябрь туының астында өтті. Тұрмыстың ыстық - суығын да, ауыр - жеңілін де, қуанышын да, қайғысын да, жеңісін де, жеңілуін де көріп, әуелі ата - ағалардың етегін ұстап, атқосшыдай жәрдемші болып, ат жалын тартқан соң қатарға тұрып, кейіннен өз тізгінімізге өзіміз ие болып, еңбекте Отан үшін тер төккен, майданда Отан үшін қан төккен азаматтардың қатарына қосылып отырмыз. Ұлы Октябрьдің 50 жылдығы біздің өмірбаянымыз екені сондықтан да рас. Біз - Ұлы Октябрьдің ұл - қыздарымыз, революцияның ұрпағымыз. Мен - әскери адаммын. Қырық жыл қырғында тірі қалғандардың бірімін. Мен жазушылардың біреуімін. Өз саламызда біздің топ тойға, ұлы мерекеге немен келді? Өздерінің өмірбаянымен келді.

Азамат соғысы дәуірінде жылқышы болмасақ та, қозы бақтық, қой қайырдық. Бесжылдықтар дәуірінде Отанымыздың шебінде тұрып, қыран көзді сақшылық борышын атқарып, еліміздің еңбегіне қауіпсіздік жағдайды қамтамасыз еттік. Ұлы Отан соғысы жылдары майданда жастық шағымызды, денсаулығымызды, қанымызды, жанымызды тайсалмай тіге, қан майданға басынан аяғына дейін қатынастық. Дұшпаннан шегіндік, оны тоқтаттық, тойтардық, шегіндірдік, өкшелей қуаладық, ордасына ойран салып жеңдік. Абыроймен елге қайтқандарымыз белімізді мықтап буып, білек сыбана еңбеккерлер сапына тұрдық. Әлі де халық қазынасына өз үлестерімізді қосудамыз. Қазақстан Жазушылар одағының мүшелерінің 80 процент! Отан соғысына қатысты. «Сын сағат ерлер атын сұрыптайды» дегендей, олардың жеке ерліктері, патриоттық шығармалары ел аузында. Жаңа ұрпаққа рухани азық - атамұрамыз - патриотизмнің жаршысы, тарихқа шежіре - арқау боларлық мұра. Олардың үгіт - насихаттың, тәрбиелік маңызы мол, болашағы зор. Тағы да жалғастырамыз деген үміттеміз.

Біздің топтың ұлы тойға алып келген шашулары осылар. 31. 12. 1967 год

«Казахстанская правда», № 302

(К 75 - летию со дня рождения) Имя первого командира прославленной 8 - й гвардейской стрелковой дивизии известно не только в нашей стране, но и далеко за ее пределами. Иван Васильевич Панфилов родился 1 января 1893 года в семье Василия Захаровича Панфилова, мелкого конторского служащего города Петровска Саратовской губернии. Раннее детство, полное нужды и лишений... После смерти матери в 1904 году семейный очаг Панфиловых развалился. В 1905 - м, в год первой русской революции, Ваня Панфилов выбыл из второго класса городского училища. На этом и кончилось его начальное образование, как и у многих детей трудового люда того времени. За неимением средств к существованию и учению он в тринадцатилетнем возрасте был отправлен на «подножный корм» в город Саратов, где побывал на всяких подручных работах у купцов Боголюбова, Соколова, Короткова. Разразилась Первая мировая война. В октябре 1915 года дошла очередь встать под ружье и до Ивана Васильевича. Дни февральской революции застают младшего унтер - офицера Панфилова в маршевой роте, отправлявшейся на Юго - Западный фронт. В дни Октябрьской социалистической революции 16 - й корпус, куда входило и подразделение Панфилова, по приказу Временного правительства, снимается с фронта для защиты Учредительного собрания. Но весь корпус, отказавшись выполнить этот приказ, выбрасывает свой лозунг: «Вся власть Советам! Долой правительство Керенского!» С осени 1918 года Панфилов - доброволец Красной Армии. В должности командира взвода, затем - роты первого стрелкового Саратовского полка Чапаевской дивизии он принимает участие в боях против чехословацкого контрреволюционного корпуса, уральских белоказаков, Колчака. Затем - Царицын, Польский фронт, бои с бело -бандитами на Украине. В 1921 году - служба на западной границе молодой Советской республики. Таким образом, Иван Васильевич Панфилов принимал активное участие в борьбе против иностранной интервенции и внутренней контрреволюции почти на всех фронтах гражданской войны. С декабря 1921 года по август 1923 года И.В.Панфилов - курсант Киевского объединенного военного училища. Здесь он вступает в ряды большевистской партии. После успешного окончания училища И.В.Панфилов назначается командиром взвода 52 -го Ярославского стрелкового полка, через три месяца - помкомроты, а в марте 1924 года -командиром роты. Избирается членом Ярославского городского Совета. Как известно, английский империализм, осуществляя интервенцию в целях разгрома Советской власти, помышлял о захвате Средней Азии и превращении ее в плацдарм для наступления на центр Советской России. Феодально - клерикальные элементы, национальная буржуазия и мусульманское духовенство, используя сложную военно -политическую обстановку в Средней Азии, темноту, забитость и религиозный фанатизм населения, организовали и возглавили басмачество для борьбы с Советской властью. В декабре 1924 года И.В.Панфилов получает назначение в далекий неспокойный Туркестан. Вначале он - начальник полковой школы первого Туркестанского полка, затем - на командных должностях в Памирском погранотряде, шестом Туркестанском полку, восьмом отдельном батальоне местных войск, девятом Краснознаменном горно -стрелковом полку. К 1936 году И.В.Панфилов - командир полка, ему присваивается звание полковника. Октябрь 1938 года. И. В. Панфилов - военный комиссар Киргизской ССР, депутат Фрунзенского облсовета, депутат Верховного Совета республики, член ЦК КП Киргизии.

4 апреля 1940 года И.В.Панфилову присваивается звание генерал - майор. Таков краткий послужной список будущего первого командира прославленной 8 - й гвардейской дивизии, командира, с которым мне довелось воевать у стен Москвы в грозную для нашей родины годину. Нам, своим ученикам, он стремился передать командирский опыт и знания, учил применять их творчески. Помню такой случай. После одного из боев под Москвой я пришел к генералу на доклад. Для оправдания своих не совсем удачных действий сослался на некоторые статьи устава. Панфилов, как всегда сдержанный, выслушав меня до конца, задумался, а потом, мягко улыбаясь, сказал:

─ Хорошо сказал Петр Первый, товарищ генерал, - прервал я Панфилова. ─ Хорошо - то хорошо. Но он вас батогом поколотил бы, а вот мне Советская власть не разрешает... Хотя весь разговор носил для меня характер тяжелого выговора, но справедливость и убедительность этих доводов были для меня весьма поучительными. ─ Да, в уставе действительно нет ни времен, ни случаев, - продолжал Панфилов. - И к отдаче приказа надо подходить разумно и творчески. Приказ после отдачи становится личной судьбой подчиненного, исполнителя. Это очень и очень серьезно... Вот я командир, можно сказать, всю свою жизнь, но всегда считал и считаю: не войска для командира, а командир для войск. Одна из главных задач командирского искусства - это владеть ключом к сердцу масс. Чем ближе командир к массам, тем лучше и легче ему работается.

Так учил нас, своих подчиненных, генерал Панфилов.

Иван Васильевич был, прежде всего, простым русским человеком, солдатом, генералом фрунзенской школы. Он верил нам, мы верили ему... В его дивизии были представители 36 национальностей. Все называли его «аксакалом», то есть самым почетным именем -«седобородый», хотя И.В.Панфилову тогда было всего 48 лет. Понимая всю сложность политической работы, он постоянно заботился об укреплении у воинов чувства дружбы и взаимной выручки в бою, стойкости, святого советского патриотизма. В критические дни сражений под Москвой именно в его дивизии был проявлен массовый героизм. Тому доказательство - бессмертный подвиг 28 - ми, подвиги других героев. Мы, панфиловцы, в день 75 - летия со дня рождения нашего незабвенного командира и учителя Ивана Васильевича Панфилова с уважением и любовью вспоминаем его и гордимся тем, что наша родная дивизия носит его легендарное имя.

Жақында ғана біздің халқымыз, барлық прогресшіл адамзат Ұлы Октябрь социалистік революциясының 50 жылдығын тойлады. Бұл күллі адамзат тарихындағы үлкен мереке, зор оқиға болғанын достарымыз түгіл, дұшпандарымыз да мойындады. Көлемі мен мазмұны жағынан теңдесі жоқ бұл салтанат халқымыздың саяси көсемі, тәрбиешісі, ұйымдастырушысы - маркстік - лениндік партияның сара жолы бірден-бір дұрыс жол екенін айдай әлемге паш етті. Міне, енді тағы бір жарқын мерекені қарсы алып отырмыз. Барша совет халқы, бүкіл адал ниетті адамзат Ұлы Октябрьдің, лениндік партияның бел баласы Совет Қарулы Күштерінің жарты ғасырлы мүшелді тойын салтанатпен атап өтуде. Осындай салтанат сәтінде сөз алып, азамат ретінде, жауынгер ретінде ой толғауды, біраздан бері көкейде жүрген аз - кем түйінді пікірлерді оқушы назарына ұсынуды жөн көрдім.

Мен әскери адаммын. Жасым қазір елу сегізде. Соның жиырма бес жылын Совет Армиясының қатарында өткіздім, әскери өмірдің ыстық - суығын бастан кешіріп, «қырық жылдық қырғынға» татитын адам айтқысыз сұрапылда тірі қалғандардың біреуімін. Сол жылдардан жадымда көл - көсір әсер қалды. Мен өмір мен өлімнің белдескенін көрдім, жайшылықта тышқанды өлтіруге де бармайтын биязы жігіттердің ел намысы, ер намысы үшін толарсақтан қан кешкенін көрдім, «елім» деп туған ерлердің нар тәуекеліне талай сүйсіндім. Біздің жеңісімізге солардың әрқайсысының қосқан үлесіне баға жетпес. Ерлік алтынмен де, күміспен де бағаланбайды - оның өлшемі олардан жоғары. Жаңағы ерлердің қай - қайсысы болсын жандарын ары үшін пида етуге дайын еді.

деп майданда бекер айтылмаған болатын.

Мен генерал - майор Иван Васильевич Панфиловты халықтың, партияның адал ұлы, нағыз патриот, табанды жауынгер, мейірімді аға, қатал да әділ ұстаз, М.В.Фрунзе сияқты советтің даңқты қолбасшыларының мектебінен өткен командир деп танушы едім. «Ұяда нені көрсең, ұшқанда соны ілерсің» дейді ғой халық. Біздер, панфиловшылар, дәл Иван Васильевичтей қолбасшыдан тәлім алып, оның басшылығымен қиын өткелдерден абырой мен өткенімізге мақтанамыз. Күні бүгінге дейін ол кісіні біз өзіміздің әскери өмірбаянымызда ұстаз тұтамыз. Ол кісінің туғанына биылғы жылдың басында 75 жыл толды. И.В.Панфиловтың шәкірттері көп еді. Мен солардың бірі ғанамын. Осындай ұлағатты ұстазыма әдеби ескерткіш орнатуды басты мақсатымның бірі санап келемін. «Москва үшін шайқас», «Біздің генерал», «Генерал Панфилов» деген кітаптардың тууына да бір себеп - осы ниет. Қолбасшы ретінде И.В.Панфиловтың көп қасиеті бар еді. Мен әлім келгенінше сол кісінің асыл қасиеттерін, азаматтық алып тұлғасын ұрпаққа жеткізуге тырыстым. Оным қаншалықты сәтті болғанын мен айта алмаймын. Бұл тұстағы әділ төреші - оқушы қауым. Генерал Панфиловтың қарамағында менен де батыр, менен де алғыр талай офицерлер, саяси қызметкерлер, қатардағы жауынгерлер көп болған. Солардың көзі тірілері осындай салтанатты сәтте марқұм Иван Васильевичтің жарқын бейнесін еске алып, оған шәкірттік ілтипатын көрсетеріне күмәнім жоқ.

деген майдандық нақыл сөздер ойға жиі оралады. Шынында да, халқымыз болмаса, халықтың қарапайым адал ұлдары болмаса, Панфилов - Панфилов болмас еді, Карпов -Карпов болмас еді, мен Бауыржан Момышұлы болмас едім. Сондықтан бүгінгі күні ең қастерлі сөз де, ең бір ыстық ықылас та белгілісі бар, белгісізі бар миллиондаған батырларға - құрбан болған ғазиз достар мен көзі тірі, қазірде егде тартқан жеңімпаз майдандастарға арналған парыз. Сол себепті халық алдында, халықтың қаһарман ұлдары алдында біз ақырғы деміміз біткенше қарыздармыз да, парыздармыз да.

Мен жазушымын. Менің барлық творчестволық жоспарым, бір сөзбен айтқанда, ата -бабаларымыздың батылдық, табандылық, ерлік дәстүрін дәріптеу, жас ұрпаққа әскери -патриоттық тәрбие беруге атсалысу. Ата - бабаларымыздың дәстүрлері дедім ғой. Бұл жөнінен қалай мақтансақ та хақымыз бар. Ерлік пен өрлікті қашан да жоғары ұстап, оны елдіктің басты сипаты деп ұққан халқымыз осы қасиетін бізге мирас етті. Оны қастерлеп сақтай білуіміз керек, дұрыс, терең түсініп, ілгері апаруымыз керек. Оны жеткіншек ұрпаққа жақсылап жеткізуіміз керек. Осылай ете білсек қана біздің әрбір жасөспірім озық ойлы, саналы азамат болып қалыптасатынына, аға ұрпақ дәстүрін аяққа баспайтынына сенім мол. Ал, тәрбие жұмысының кішкентай бір буынында мүлт кеттік екен, оның кесепаты түбінде бір шаң құйын берері де мүмкін екені есте болғаны жөн. ...Бұдан үш - төрт жыл бұрын бір жас жігіт мен туралы өлең жазыпты. Өзі соның алдында ғана университет бітірген екен. Өлеңін жатқа білмеймін де. Бірақ есімде қалғаны - мені, мейлінше, оңдырмапты. Қорытынды екі жолы әлі күнге көкейімде сайрап тұр:

депті. Соны маған біреу айтып келді. «Әй, мына баланың талағында биті болуы керек» деп ойладым. Айтып келген жігітке: «Қарағым, сол баланы ертіп келші, бет - жүзін көрейін», -дедім. Бір күні ол келді. Алдына ақ дастарқанымды жайып, ащылы - тұщылы дәм - тұзымды қойдым. Ішіп - жей отырып, сырласып көріп ем, әлгі баланың сөзінен аза бойым түршікті. Айтқанының бәрін қайталап жату мүмкін емес. Бір өлеңінде аға ұрпаққа тіл тигізіпті. Мен еш нәрсе дей қойғаным жоқ. Бірақ ішімнен: «Әкең мен шешеңнің жазығы - сені туғандығы ғана. Менің жазығым - сен адам болсын деп қан төккенім ғана...» деп ойладым. Күлген жоқпын. Іштен егіліп жылағандай боп отырмын. «Ақыным» тоқтайтын емес. Бала қоразша еліріп соғып отыр: «Ауылда қара жұмыста болдым. Сатпақ жігіттермен, сары етек қыздармен бірге жүруге тура келді. Қайтерсің, олар киім киюді де білмейді. Ақыл - ойлары да мәз емес; у них - кругозорчик» деп кекете көкіді. Күлгенім жоқ, іштей булығып, буырқанып, қатты күйзелдім. Ақыры шыдамым жетпеді:

Жігітімді аздап сабасына түсіріп, орнына қайта отырғыздым да, неге олай дегенімді түсіндірдім. ─ Сенің ішіп - жегенің ең дәмді, киген киімің ең сәнді, - дедім мен оған. Ермегің - елірме әндер мен есірік билер. Ал, осының бәріне кімнің арқасында қолың жетіп отырғанын білмеген екенсің. Өзің су ішкен құдығыңа түкіріп отырсың. Жаман айтпай, жақсы жоқ, алда - жалда соғыс бола қалса, сен ең алғашқы ұрыста жер жастанасың, сен сияқтылар кез келген қаңғыған оққа душар болады. Өйткені сен сияқтылар күрес дегеннің не екенін білмейді. Егер алғашқы соғыста жер жастанбай аман қалдыңдар бар ғой, онда Отанын сататын опасыздар сен сияқтылардан шығады...

Міне, осы жерде мен жігітімнің аузынан шыққан шірік сөздерді өзіне айта отырып, оның қаншалықты азғын сүрлеуге аяқ басқанын дәлелдеп бердім. ─ Марксизм - ленинизм классиктері: «Егер жұмысшы табы бізді ұқпайтын болса, онда бұған жұмысшы табы емес, біз кінәліміз», - деген болатын. Сенің алдыңда мен кінәлімін, ұлым. Сені дұрыс тәрбиелей алмаған екенмін. Патриотизм деген қасиетті ұғымның не екенін сенің санаңа жеткізе алмағаным ғой. «Еңбек еткен емеді». Еңбекқордың сана -сезімі ұлғаяды, көсегесі көгеріп, өркені өседі. Жалақор жапалақтай жалп кұлайды. Сен еңбекқорларға жала жауып жүрсің, - дегенімде ол қатты шамданып, маған ала көзімен қарады. Мен оған тыныс берместен А.С.Пушкиннің, М.Ю.Лермонтовтың, В.В.Маяковскийдің, Сәкеннің, Қасымның, Сырбайдың ел аузындағы патриоттық жырларынан үзінді оқып бердім. Ол таң қалды. ─ Осыны ауылдағы қойшылар, қаладағы жұмысшылар жатқа біледі. Ата - баба салтын, Отан, намыс дәстүрін шығанға көтерген жастарға мен сенемін, - деп қоштастым. Бұл әңгімені мен оқушылармен сырласып айтып отырмын. Жаным қиналып, намыстанып, арланып, іштей күйзеліп айтып отырмын. Әрине, әлгіндей әумесерлер жастарымыздың арасынан ілуде бір ғана кездесетіні рас. Бірақ бардың аты бар. Оған көз жұмғанмен одан арыла алмайсың, «Бір қарын майды бір құмалақ шірітеді» дегенді еске ала отырып, жастарды біз мұндай жарамсыз қылықтардан аулақ ұстауға тиістіміз.

Марксизм - ленинизм еш уақытта да соғысты адамның, қоғамның тарихындағы жарасымды жағдай деп ойлаған емес. Қайта ақылға сыйымсыз, сұрқия нәрсе деп түсіндіріп келеді. Біз надан пацифистер емеспіз. Біз соғыстан жиіркенеміз. Ұлы Ленин бұл сырымызды бұдан жарты ғасыр бұрын терең ойланып айтқан да, жазған да. Бұған Лениннің өзі қол қойған бірінші тарихи документ Бітім туралы декрет толық куә. Сол ақ ниеттікке, бейбітшілікке айнымас адал екенімізді біздің жарты ғасырлық жарқын тарихымыз достарымыз алдында болсын, қас дұшпан алдында болсын дәлелдеп берді. Өткен соғыс совет халқы үшін, бүкіл прогресшіл адамзат үшін ең қатал сын болды. Біз нағыз арсыз, нағыз жексұрын агрессорға қарсы қасиетті күрес жүргіздік. Адам баласының басына түскен ең азапты, ең ауыр сынға төтеп беріп, қанқұйлы жаумен алысу ауыртпалығы біздің халқымыздың иығына түсті. Ол осы жолда миллиондаған ұл -қыздарының жауқазын өмірін құрбан етіп, толарсақтан қан кешіп, қисапсыз қиыншылықты бастан кешірді. Біз соғыстың алғашқы жылында жаудың бастырмалай өршеленген басым күшінен шегінуге мәжбүр болдық. Біз қиян - кескі қырғынға төтеп беріп, дұшпанның сағын сындырдық, оны шегіндірдік, өкшелей қудық. Басқыншылар тепкісінен өз Отанымызды, құлдықта болған Европа елдерін азат етіп, ақырында жауды өз жеріне тықсырдық, ордасына ойран салып, жеңіс туын тіктік. Біз Ұлы Октябрьдің жеңістерін қорғап қалдық. Біз прогресшіл адам баласының, қолымен жасалған ең асыл моральдық, мәдени - материалдық байлық атаулының бәрін фашизмнің қара түнек апатынан сақтап қалдық. Біздің басты жеңісіміз, міне, осында. Совет Армиясы - бейбіт еңбектің сенімді сақшысы. Өзінің сансыз шайқастарда шыңдалған қаһарман Қарулы Күштеріне қалтқысыз сенген совет халқы ешбір алаңсыз еңбек етіп, бүкіл адамзаттың сәулетті болашағы - коммунизмға даңғыл жол салып келеді. Біздің философиямыз да, поэзиямыз да, біздің психологиямыз да осы жолдағы шабытты шерумен сипатталады.

Психологиясыз - адам мен адамның арасындағы қарым - қатынас ешбір мүмкін емес. Адам мен адамның арасындағы қарым - қатынассыз еңбекте болсын, соғыста болсын ешқандай психология болуы мүмкін емес. Еңбек пен соғыс адамдар арасындағы қарым - қатынасты бір жағынан қиындата түссе, екінші жағынан барынша жеңілдететіні ақиқат. Психологияның қат - қабат мәні де осында. Біздер, әдебиет пен өнер қайраткерлері, осыны жақсы ұғуымыз керек. Еңбекте болсын, соғыста болсын, барын салып, өнеге көрсетіп жүретін нағыз саналы ердің сан қырлы бейнесін сомдауға мұның тигізер пайдасы өлшеусіз. Еңбектегі кемсоқтар, соғыстағы қорқақтар, әдебиеттегі, өнер мен ғылымдағы шорқақтар бізге, мейлінше, жиіркенішті, мейлінше, жат. Ұлы Октябрь елуден асып, алпысқа адым басты. Бұл жолда талай тар жол, тайғақ кешулер болды. Жеңістердің жемісін де, сәтсіздіктердің күйінішін де таттық. Біз ержеттік, шыңдалдық. Қазір анық кемелденген шаққа келдік. Міне, сондықтан біз совет адамының айрықша қасиеттерін, оның жасампаздығы мен ерлігін терең толғап, ақтарыла жырлауымыз керек, адам бойындағы кемшілікті аса білгірлікпен, үлкен сезімталдықпен, ептілікпен сынап отыруымыз керек. Біздің күллі әскери - патриоттық тәрбие жұмысымыз мына қағидаларға сүйенуі керек қой деп білемін:

еңбекте болсын, соғыста болсын, халқымыздың жаппай ерлігі. Сонда ғана біз жас ұрпақты аға ұрпақтың революциялық, жауынгерлік, еңбек дәстүрлері рухында тәрбиелеп өсіре аламыз. Мұны біз ерліктің заңды жалғасы деп ұғамыз.

«Қызыл ту», 27 сентябрь 1969 жыл, № 118

Бауырмалдық пен батырлық дейтін ұғымдар - бұрын да, бүгінгі таңда да күн тәртібінен түспей келе жатқан күрделі мәселелер. Бұл ұғымдардың түптегі тарихтың терең түкпірлерінде: «Человек человеку - не волк...», «Пролетарии всех стран, соединяйтесь!», «Союз пролетариата с трудовым крестьянством», «Семья это есть маленькое государство», ...ынтымақты отбасы -қоғамның ұйытқысы. Қоғам содан құрылады, өседі, өнеді, көсегесі көгереді, т.б.қасиеттерді әр дәуірде, әр заманда жаңарта көтеріп келген марксизм - ленинизм даналығы екені даусыз. Оған тарихи дәлелдер мол. Бауырмалдық. Ынтымақ, бірлік деген түсінік - семья мүшелері әрқайсысы өз орындарын біле отырып, бір - бірін сыйлап, қадірлеп, бір - біріне қолынан келгенше жәрдемдесе біліп, бауырмалдануға жету... Осындай семьяда тәрбиеленген, «ұяда нені көрсең, ұшқанда соны аласың» дегендей, басқаларға бауырмал болуды өзіне парыз санайды. Адам тану, ел танып білудің де бастапқы негізгі арнасы осында жатыр. Семьяда өзімшілдік (эгоизм), көре алмастық (зависть), әйтпесе, менмендік (надменность -высокомерия), ұлттық артықшылық және діншілдік антогонизмдер жас ұрпақтың кең мағынада бауырмал, адал, ақниет болып қанаттануына аяқ - қолдарын, сана сезімдерін шідерлейтін кедергі, үлкен кесепат екені көбімізге тарихи мәлім. Үлкенді сыйламау, халықтың ізгі қасиет, салт - санасын жоғары тұта білмеушілікті атам заманнан көргенсіздік, тәрбиесіздік, жүгенсіздік деп санап келген. Тәрбиелі елдің ұлы -тәртіптің құлы. Тәрбиесіздік - тексіздік, тәртіпсіздік - бұзақылық. Олардан бауырмалдық күтуге болмайды. Бауырмалдықтың ең жоғары сатысы - халықаралық достық, интернационализм. Өз қадірін ұстай білмеген кісі, өзгенің қадірін білмейді Өз елінің қадірін білмеген, басқа елдің де қадірін білмейді. Шовинизм мен национализм, халық достығына от салатын пасықтық, ренжісу, араздасу, өкпелесу өмірде бола береді. Бірақ та ондай уақытша құбылыстарға, өштесуге, қиян - кескі қырғынға айналдырып жіберуге прогрестік қоғам жол бермеуі керек. Түсініссе, тіл табысса, көп келіспеушілікті жанжал, шатақсыз - ақ шешуге болатынына жеке адамдар арасында болсын, мемлекеттер арасында болсын мүмкіншіліктің мол екеніне тарихта дәлел көп. «Ерегіс ерді өлтіреді» деген сөз бекер айтылған емес. Тап жауымен ерегіспе деуден біз, әрине, аулақпыз. Неге десеңіз, еш уақытта марксизм тап жауымен ымыраға шақырған емес, империализм мен социализм арасында ешқандай ымыра болуы да мүмкін емес. Біздің қазіргі дәуірде дүние қарама - қарсы екі лагерьге бөлініп, бітіспес идеологиялық күрес жүргізуде, ал, саяси талас, тартысты империализмнің қарулы күшпен шешуге тырысқанын біздің ғасырдың бірінші жартысында өткізілген екі дүниежүзілік соғыстан көрдік. Әсіресе, соңғы соғыс адамзатқа өте ауыр тиді: бұл соғыста 50 миллион адам қаза тапты. Соғысқа жұмсалған қаражат шығыны 4 триллион сомға жетті. Бұл соғыстың жалынына (орбитасына) 61 мемлекет тартылып, 1 миллиард жеті жүз миллион адам шарпылды. Өткен соғыстың негізгі ауыртпалығы біздің Совет халқына түсті. Оған достарымыз да, дұшпандарымыз да куә. Оған тарихи дәлелдер куә. 1941 жылдың жазында фашистік Германия бес жарым миллион әскерін, елу мыңнан аса зеңбіректерімен (орудий), үш мың жеті жүз танктерімен, төрт мың тоғыз жүз елу самолеттерімен күтпеген жерден біздің батыс шекарамызға шабуыл жасап, батыс шекарада тұтқиылдан сұрапыл соғыс ашты... Соғыс ұзаққа, бірнеше жылдарға созылды. Біздің елде соғыс жалынына шарпылмаған бірде - бір семья жоқ. Түнде ұйқы, күндіз күлкі не майданда, не Отанымыздың тылында соғыс жылдары болған жоқ... Ол рас! Қан майданда, тылдағы қиыншылық жағдайда біздің лениндік партиямыздың ұлт саясатымен тәрбиеленген совет халықтары ынтымақтық, адал ниеттестік, ауыз бірлік, бауырмалдық сезімдерін жанмен де, қанмен де, термен де ғажайып ақтады, айқын дәлелдеді. Майданда да, тылда да жаппай батылдық, батырлық көрсетті. Оларға тарих куә. Фашистердің табан астында алты жыл бойы тапталып, езіліп, еркектері құл болып, әйелдері күң болып жатқан Европа халықтарының (Польша, Венгрия, Болгария, Румыния, т.б.) алдында біз интернационалдық - бауырмалдық парызымызды орындап, оларды азаптан азат еттік... Көптеген жылдары Япон империализмінің табанында қор боп жатқан Манчжурия мен Кореяны азат етіп, Японияның ең күшті Квантун армиясын жойып азат еттік... Ал, енді осы ұлы жеңіс бізге арзанға түскен жоқ. Оған дәлел мына фактылар: 1710 бұзылған қалаларымыз, 70000 өртенген, жанған селоларымыз, 32000 талқандалған өндіріс орындарымыз, 98000 колхоз, 1876 таланған совхоздарымыз, жиырма миллионнан аса майданда қыршын кеткен ерлеріміз.. Осындай шығын, осындай апат бір елге аз ба? Жоқ, өте көп. Біз оны ешқашан да ұмытпаймыз. Басқалар неге ұмытады?! Мао - Цзе - Дунизмнің қолшоқпарларының күнде біздің КПСС - ке жақпаған жалалары жоқ, «ревизионистер», «ренегаттар - опасыздар, бас жауымыз СССР» деген сияқты сандырақ сөздер айтып, Совет - Қытай шекарасында талай рет әртараптан Қарулы күшпен қол сұғып қан төгісуге дейін барғаны, сөйтіп, бандиттік арандатушылық әрекеттер істеп отырғаны әлемге аян. Біз ұлы Қытай халқымен, оларды басқарып отырған бір топ халықтан қол үзген үкімет басшыларын шатастырмай бір - бірінен ақылмен, бауырмалдық сезіммен ажырата білуіміз керек. Бұзылған басшылардың сойқан әрекетіне халық айыпты емес. Қытай басшылары өздерін «Біз анық марксистерміз» деп күнде даурығып, езеуреп айқайлайды. Онысы қып - қызыл өтірік, ешқандай ақылға сыймайтын нағыз жалғанның жалғаны. Марксизм - ленинизм бір топтың, бір ұлттың, бір рассаның үстемдік етуіне қашан да қарсы. Қытайлықтар марксизмді жаңартамыз деп лепіреді. Сондағысы мынау: Мао - Цзе -дунның ертеректегі еңбектерінің өзегі болып жататын «Салқын самал шығыстан еседі» деген мәтелі болушы еді. Бақсақ, оның төркіні Қытай дүниежүзіне үстемдік етуге тиіс деген великодержавный шовинизмге келіп саяды екен. Қазіргі Пекин билеушілерінің Мао идеясы деп жүргені де осы көрінеді. Бұл «теорияның» марксизмге үш қайнаса, сорпасы қосылмайды. Бұның аты нағыз қытайлық шовинизм десек, қателесуіміз мүмкін емес. Марксизм - саналы адамгершілікті, нағыз шын гуманизмді жоғары қоятын ғылым. Ал Қытайда жүргізіліп жатқан реакциялық қылмыскерлікті қалай марксизм дей аламыз? Марксизм - терең демократиялық ғылым. Ал, Қытайдағы бейбастық баскесерлерге, бұзықтарға сүйенген әскери бюрократтық диктатураны қалай марксизм дей аламыз? Марксизм - шынайы педагогика. Буыны қатпаған, санасы жетпеген талшыбықтай жаңа өспірім жастарды қалай исең, солай иіледі. Ол- табиғаттың өсу заңы. Солардың талшыбықтай иілетін жас мезгілін, балалықтарын теріс бағытпен, баскесерлік, бұзақылық, соқыр фанатизм жолдарымен тәрбиелеуді қалайынша марксизм деуге болады? Марксизм дүниежүзі халықтарының мәдениет, әдебиет, көркемөнер қорына қосқан үлестерін, ардақты, жақсы халық дәстүрлерін жоғары тұтып қадірлейді. Оған социалистік реализм тұрғысынан әділ баға береді. Ал, Қытайда жүргізіліп жатқан «Мәдени революцияның» атам заманнан адамзат даналығы жасаған асыл мұраларды (созданные веками челевеческим гением) қиратып өртеп, таптау ылаңын қалай марксизм дей аламыз? Атамұраны ақыреттеу адамгершілікке де, бауырмалдыққа да жатпайды. Орыс тілінде айтқанда оны кощунство дейді. Бауырмалдық дегенде, мәселе мақсаттас адамның бірін - бірі орынды қадірлеп, сыйлай біліп, жаны ашығандықтан бір- біріне орынды кезде ақылгөй бола білуінде. Кемістіксіз адам болмайды, бүгінгі абайсызда істелген қатені «ақылгөйің» болса, ертең түзеуге болады. «Төртеу түгел болса, төбедегіні алады. Алтау ала болса, ауыздағы кетеді» деген аталы сөздер бекер айтылған емес. Береке - бірлікте, бірлік - ынтымақта. Сын айтсаң, шын айт. Ақыл айтсаң, алдын ойлана айт. Әділ сын - ауызбірлік дәнекері.

Человек- это звучит гордо,- дейді А.М.Горький. «Сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та бар, қалан»,- дейді Абай. Жасқанып өскен жаумен жағаласуға жарамайды. Осы қасиеттер біздердің әр уақытта да естерімізде болуы керек. Біз монтаны пацифистер емеспіз. Біз - Совет азаматтары көп қиыншылықтарды басымыздан кешіріп, көпті көзімізбен өткерген озат халықтың, батыр халықтың біріміз. Бізбен әзілдесуге болады, бірақ та бізді келемеждеп кекіре кекетуге, маңғаздана менсінбеуге болмайды. Батылдық, батырлық - күрделі тақырып, оны біз мына статьяға толығымен ендіре алмадық. Сол себепті оқырмандардың алдында кешірім сұраймыз. Ерлік еңбек, әділеттілік, адамгершілік, патриотизм, бауырмалдық, батырлық - біздің ата дәстүріміз, асыл салтымыз. Біз - Советтер Одағының азаматтарымыз. Біздің Отан - ұлы социалистік держава.

1.Я - писатель - документалист. Вымышленных имен и вымышленных событий в моих произведениях нет. Многие из моих товарищей погибли в боях, многие получили увечья, стали инвалидами войны. Они отдали свою молодость и здоровье родине. Это истинные герои, поднявшиеся в трудный час на защиту отечества. И я считаю своим гражданским долгом рассказать об их подвигах. В годы войны я командовал батальоном, полком и дивизией. В наших боевых рядах сражались тысячи солдат и офицеров. Всех запомнить, конечно, невозможно. Но знаю, что все, кто остался в живых, выполнив свой воинский долг на полях сражений, ныне честно трудятся на мирном поприще. Объезжая республику, я встречаю некоторых из них. Вижу знакомые лица и, хотя не всегда могу вспомнить имя и фамилию, узнаю прежних бойцов, закаленных, испытанных, стойких. Главная тема моих книг - уже написанных и тех, над которыми я работаю, - процесс становления воина, формирования воинского характера. Я хочу рассказать подрастающему поколению о том, что сам видел, сам пережил вместе со своими сверстниками. Без ложной скромности хочу сказать молодежи, что наше поколение было славным. Оно многое пережило - как на трудовом, так и на боевом фронтах. Свой долг перед родиной выполнило с честью. Хочу сказать молодым: «Будьте достойны славы ваших отцов, умножайте, продолжайте трудовые и боевые традиции нашего народа». В Казахстане в годы войны было сформировано немало дивизий. Часть их удостоена гвардейского звания. 316 - я стрелковая дивизия под командованием генерала И.В.Панфилова особо отличилась в самый критический период сражения под Москвой. В составе Панфиловской дивизии воевали представители 36 национальностей. В ожесточеннейших боях мы показали, что такое сплоченность, единство братских народов. Подрастающее поколение должно воспринять военно - патриотические традиции старших поколений. Для этого мы, писатели, участники войны, и пишем свои книги. Казахская литература в общий фонд военно - художественной литературы внесла свой весомый вклад. Восемь романов, десять повестей, пятнадцать сборников рассказов, шесть пьес, восемь сценариев кинофильмов и шесть - телефильмов написали наши литераторы. С языков народов страны на казахский переведено более сорока книг на военно -патриотическую тему. Казахская писательская организация принимает активное участие в военно - шефской работе. Грамоты ЦК (Центральный комитет) профсоюза работников культуры - тому свидетельство. Совсем недавно группа писателей Казахстана была награждена значками «Отличник культурного шефства над Вооруженными Силами СССР». 2. На вопрос о моих творческих планах отвечу так: я - полковник в отставке, но не гражданин в отставке. Несмотря на свой возраст, на состояние здоровья, я, как и прежде, считаю своим священным долгом до последнего дыхания верно служить Советскому Союзу. Это и есть моя творческая программа на будущее. Уверен, что так думаю не только я, но и мои боевые друзья, ветераны войны.

Офицерлік шинелімді шешкенге кейбіреулер мені әскерден біржола кетті деп ойлайтын шығар. Жоқ, мен әлі кәдімгі жауынгерлік саптамын. Отставкадағы полковникпін, бірақ отставкадағы азамат емеспін. Көңілім де, жүрегім де сонау сұрапыл жылдардағыдан сергек. Жанымдағы жалын басылған жоқ, көзімдегі өрт лапылдаған ыстық күйінде. Соғыс жайлы сөз қозғалса, қаным қайнап, буырқанып - бұрсанып, қалаған кезде атып тұруға әзірмін. Өйткені ажалмен арпалыс мені, өзімнің қанды көйлек майдандас бауырларымды осыған үйреткен. Кір жуып, кіндік кескен жерімнің, туған елімнің ежелгі азаматтық, адамгершілік салты мені осылай тәрбиелеген. Мен - қан майданда өлімді жеңген, өресі биік өрен ұрпақтың, қайтпас қайсар қаһарман ұрпақтың өкілімін. Сондықтан толғана шертер сырым, әрқашан айтар әңгімем - сол замандастарымның ерлігі жайлы. Адалдық пен арамдық, ерлік пен ездік ел басына күн туған, үлкен сын үстінде сарапқа түседі ғой. Майданда мен батальон командирінен полк, дивизия командирлігіне дейін көтерілдім. Отан соғысының отын кеше жүріп, талай рет хас батырды да, еменнің иір бұтағындай иілуді білмейтін мәртті де, шорт сынар шатақты да, қоян жүрек қорқақты да көрдім. Тарихтың таразысына тартылып, қатал сынға түскен қатерлі де қауырт шақта алуан түрлі адуын мінез бой көрсетті ғой. Қорқақты қайтеміз, адамдықты, адалдықты айтайық та. 1941 жылдың 26 ноябірі күні маршал К.Рокоссовский (ол кезде генерал - лейтенант) мені полк командирі етіп тағайындады. Бұрын батальон командирі болатынмын. Жасым отызда. Партияға мүше емеспін. Әскери атағым - аға лейтенант. Полкті басқару оңай ма. Генерал - лейтенанттың мұндай жауапты жұмысты сеніп тапсыруының мәнісі мынада екен: мен батальон командирі болған кезімде бес рет жау қоршауын бұзып шыққанмын. Соны генерал Иван Васильевич Панфилов көзі тірісінде Рокоссовскийге жеткізген көрінеді. Бір қызық жері, полк штабының бастығы подполковник, ал, мен болсам, аға лейтенант қанамын. Батальон командирлерінің бәрі де шетінен майор. Дегенмен, бұйрықтың аты - бұйрық, оны бұлжытпай орындау керек. Трусово деревнясындағы штабқа полкті қабылдауға келгеніме бір сағат болмай жатып, немістер тұтқиылдан шабуыл жасады. Гитлершілердің күші мол. Қарсыласудың қажеті жоқ екенін сездім де, шегінуге бұйрық бердім. Ал шегінуден шығу үшін тосқауыл керек. ─ Комиссар, сіздің қарамағыңызға бір рота қалдырамын. Мен полкті алып шығуым керек. Сіз тосқауыл боласыз,- дедім.

Жасыратыны жоқ, біз ығысып бара жатырмыз. Сертіне берік комиссар бұл ротамен сіресіп тұрып алып, тегеурінді тосқауыл жасады. Немістерді алға жылжытпады. Соколова дейтін селоға жеттік. Сонда қорғаныс ұйымдастырып, есімізді жинадық. Логвиненко ротаның аман қалған жауынгерлерімен ізімізден қуып жетті. Күштің аты - күш. Немістер тықсырып келе жатыр... Біз де қасарыса қарсыласып тұрып алдық. Полкімізде зеңбірек алтау. Бәрін де алғы шепке қойғанбыз. Немістердің танкісі сегіз. Зеңбіректер зіркілдей бастады. Фашист танкілерінде де зеңбірек бар. Бес зеңбірегіміз істен шықты. Бір ғана зеңбірек қалды. Шыдай алмай, соның қасына жүгіріп бардым. Сөйтсем, командирі еңгезердей қап - қара қырғыз жігіті екен. Атағы - старшина.

Әлгі қырғыз жігіті, Сатыбалды Тоқтағұлов, бір сәтте - ақ бес танкіні жайпап салды. Қалған үш танк кейін қарай бұрылды...

Отызыншы ноябрь күні Крюковоға қарай шегіндік. Ол астанадан отыз - ақ километр жерде. Крюковода алты күн шайқастық. Деревняны біресе немістер тартып алады, біресе біз тартып аламыз... Ақыры немістер бізді қуып шықты. Ес жинап, әлденіп алған соң қайтадан қарсы шабуылға шықтық. «Отан үшін!» деп айқайлап, ұран салып бара жатырмыз. Мен де алдыңғы шепте жүгіріп келемін. Немістердің бірнеше минометі бізге оқ жаудырды. Сол кезде минаның жарықшағы алдымда кетіп бара жатқан жауынгердің қолына тиіп, білезіктігінен қиып түсіпті. Жаңағы жауынгер енді екі- ақ елі теріге ілініп тұрған қолын жұлып алып, көзімше қарға лақтырып жіберді. Мұны көргенде есімнен танып қала жаздадым... Ол мылтығынан оқ атып, алға жүгірді. Соғыс заңы бойынша ауыр жараланған кісі шетке шығып, тұрып қалуы керек. Бірақ ел өйтпеді, қайта тістене ызаланып алға жүгіре берді. Таң қалдым. Қуып жетіп, бетіне қарасам, әлгі жауынгерім - баяғы старшина Тоқтағұлов Сатыбалды... ─ О, сабаз, нағыз абзал азамат екенсің, елің үшін еңіреп туған ер екенсің, - дедім. ...Осы күні «Социалистік Қазақстан» газетінің редакциясына кіре берісте мәрмәр тақта тұр. Редакциядан соғысқа аттанып, ерлікпен қаза тапқандар есімі тақтада қашалып жазылған. Редакцияға жолым түскен сайын сол тақта алдында біраз басымды иіп тұрамын. Неше түрлі ойлар келеді. Сұрапыл соғыстан осылар сияқты қайтпай қалуым да мүмкін еді - ау. Оқ адамды таңдап тимейді ғой. Небір боздақтардан айырды бұл соғыс. Мына тізімдегілердің көбін біле бермеймін. Бірақ өзім білетін бір адам осы тізімнің жуан ортасында тұр. Ол - Мұхамбетқұл Исламқұлов. Ол менен он жас үлкен еді. Тірі болса, биыл жетпіске шығады екен. Тірі болса, «Мұха, Мұха» деп, мерекесімен құттықтап, қаумалап отырар едік. Иә, тірі болса деген тілекке жете алмағандар қаншама... Мұхамбетқұл ұзын бойлы, маңдайы кере қарыс, көзі алақандай, қыр мұрын, қалың қасы ұшуға ыңғайланған қыранның қанатындай сұлу жігіт еді. Мен оны бірінші рет 1936 жылы көргенмін. Содан кейін майданға бірге аттандық. Марқұм генерал Панфилов - дивизия командирі. Сабырлы, ақылды кісі еді. Панфилов бастаған қазақстандықтар дивизиясы Москва түбінде астанаға анталаған неміс күшінің нақ орган беліне қарсы тұрды. Жау осы дивизияға ерекше шүйлікті. Шепті бұзып өтпек болды. Осы тұста Мұхамбетқұл дивизияның батальон штабының бастығы (ол кезде батальонда 750 адам бар) бола жүріп, талай қиын - қыстау шақта қайрат көрсетіп еді. Жоғарыда өз батальонымен жаудың шебін бес рет бұзып шыққанымды айттым ғой. Осыған орай бір кездесуде Мұхамбетқұл маған бы лай деді: ─ Ей, Бауыржан, есіңде бар ма? Мен саған бір кезде өте қатал екенсің дегенім. Сонда сен маған: «Мұха, мені жұмсартып қайда жұмсамақсыз», - деп жауап бергенсің. Жығылдым. Ішімнен «Сөз тапқанға қолқа жоқ» деген осы ғой деп ойладым. Сенің қаталдығыңды жақтырмаушы едім. Бірақ соғыста кейде қаталдық та керек екен. Соған қазір көзім жетті. К.Рокоссовский мені полк командирі етіп тағайындаған күні көп толғанып, көп ойланып барып батальонымды Мұхамбетқұл Исламқұловқа тапсырдым. Бірнеше күнге, бірнеше түнге, бірнеше аптаға созылған қырғын ұрыста Исламқұловтың батальоны алғы шепте, ең жауапты учаскелерде болды. Әсіресе, жоғарыда аталған Соколова селосында дұшпан бізді тықсырып, қоршай бастады.

Исламқұловты шақырып алдым. ─ Мұха! Жағдайды көріп отырсыз ғой. Мен полкті осы жерден аман алып шығуым керек, бұл оңай емес, сол себепті сізді тосқауылға қалдыру қажет болып тұр. Бәрінен де осындай қысылшаң шақта бізге керегі сіздің батылдығыңыз, тапқырлығыңыз.

─ Түсіндім, Бауке!

Полкті аман алып қалу үшін бір батальонды жаудың арандай ашылған аузына тығын болсын деп тастай салғанмен бірдей бұл. Бұған ердің ері ғана шыдауы мүмкін. Сол шайқаста Исламқұловтың батальоны жаумен табан тіресіп тұрып алды. Мен полкті қоршаудан шығарып, жаңа қауіпсіз шепке алып келдім. Екі күннен кейін Исламқұлов бізді соңымыздан қуып жетті. Крюково деревнясындағы кескілескен ұрыс толассыз бір аптаға созылды. Деревняны біресе біз, біресе немістер алады. 5 декабрьде мен жараланып қалдым. Дәрігердің госпитальға жат дегеніне көнбей, командалық пунктте жаттым. Өйткені немістер астанаға жақындап қалған. Бір мезет екінші, үшінші батальондардың командирлері қосарлана телефон соқты.

─ Дереу бірінші батальон командирі кіші лейтенант Исламқұловқа қос, - дедім. Мұхамбетқұл трубканы көтерді. ─ Мұха, екінші батальонда жеті - ақ адам, үшінші батальонда он екі - ақ адам қалыпты. Сізде ше?

Екеуінің де тез арада бөлімшелерімен Исламқұловтың қарамағына көшуін бұйырдым.

─ Ойбай - ау! деді Мұхамбетқұл. - Олар кілең майор той, қалай болады мұның өзі. ─ Жасақсыз майор - майор емес. Олардың батальондарын түгел жоғалтқанына сенбеймін. Дереу кірісіңіз. Істің толық мән - жайын адам жіберіп анықтаңыз, ал екі майорды қатардағы жауынгерлер сапына қосыңыз. Тексеру қорытындысын дереу маған хабарлаңыз.

─ Құп болады, Бәуке!

Кейін анықталды: екінші батальонда жеті адам емес - 170 адам, үшінші батальонда 12 адам емес - 150 адам бар екен. Тарихтың тағдырын шешкен осынау тар жол, тайғақ кешуде соғысқа миллиондаған солдаттар мен офицерлер қатысты. Олар қыруар қаһармандық көрсетті. Әрине, оның бәрін тізу мүмкін емес. Мен бұл жерде майдандағы ерлік шежіресінен көзіммен көрген екі оқиғаны ғана баяндап отырмын. Ал, осының өзі сонау сын сағатта аса қауіпті жау -фашизмге күйрете соққы беріп, бүкіл адам баласын апаттан аман алып қалған совет солдатының тегеурінді тұлғасын, өр мінезін көз алдыңа келтірмей ме? Бір сәт ойланар болсақ, совет халқының аса зор алапат соғысты жеңіспен аяқтауы, күллі Европаны лезде - ақ күлталқан етіп, табанға таптап, езіп - жаншып, жапырып келе жатқан жалмауыз жауды қайтып тұрмастай етіп өлтіре соғуы, шынында да, қайран қаларлық! Фашистер: «Алдымен Россияны, одан соң бүкіл дүниежүзін жаулап аламыз!» деп көкіген еді. Реакционерлердің көбісі бұған жалбақтай қуанып, олардың қолтығына су бүрікті, біреулері қорыққанынан - ақ қолпаштап берді. Совет Армиясы, әсіресе, Москва түбінде ауыр күндерді басынан кешті. Сол бір қысылшаң кезде біздің елде күндіз күлкі, түнде ұйқы болған жоқ. Отан үшін жанын аямаған талай абзал азаматты өз көзіммен көрдім. Қазақстанда құрылған даңқты Панфилов дивизиясы жауынгерлерінің тарихи ерлігі, міне, осы тұста айқын көрінді. Панфиловшы саяси жетекші Василий Клочковтың: «Россия кең - байтақ, бірақ шегінер жер жоқ, артымызда -Москва!» - деген жүрек тебірентер сөздері астананы қорғаушылардың ұранына айналып кеткені мәлім. Алғашында арындап келе жатқан жаудың қарқынын осылай бастық. Содан кейін «Ұру олай болмайды, былай болады» деп, фашистердің зәресін ұшыра шабуылға шықтық. Гитлердің бақайшағына дейін қаруланған күшті армиясының быт - шытын шығарып қудық. Отанымызды азат еттік, фашизмнің табанында тапталған Европа халықтарын қанды шеңгелден құтқарып қалдық. Рейхстагқа қызыл жалау тіккен қазақ Рақымжан Қошқарбаев пен орыс Григорий Булатов және басқа жауынгерлер совет солдатының ерен ерлігінің символындай тарихтың төрінен мәңгі орын алды. Мен архивтерден олардың таңғажайып ерлігін бейнелейтін 32 документ таптым. Совет халқы Отанымыздың бостандығы мен тәуелсіздігін қорғап қалған, қасиетті жерімізді озбыр қарақшылардан тазартқан өзінің осындай қаһарман ұлдары мен қыздарын әрқашан ардақ тұтады, олардың ерлік дәстүрін келер ұрпаққа үлгі етеді. Жеңіс совет халқына оңайға түскен жоқ. Кешегі сұрапыл соғыста біздің ел жиырма миллионнан аса адамынан айрылды. «Соғыс шығындары төрт триллион сомға жетті, - деп жазады Совет Армиясы Бас штабының бастығы, Совет Одағының Маршалы М.В.Захаров «Достарымыз бен дұшпандарымыздың көзімен» деген кітабында, - соғыс адамзат ғасырлар бойы жасаған қыруар материалдық байлықты кұртып жіберді. Тек Совет Одағының территориясында 1710 қала ойрандалды, 70 мың село мен деревня өртелді, 32 мың кәсіпорын қиратылды, 98 мың колхоз бен 1876 совхоз тонауға түсті». Осы кітапта айтылғанындай, фашистер біздің елге бес миллион бес жүз мың солдаты мен офицерін төккен. Иә, өрт - жалыны жер жаһанды шарпып, бүкіл дүниені дүрліктірген сұрапыл соғыс совет халқы үшін үлкен сын, асқан ерлік мектебі болатыны рас. Қан майданда халықтың жалын атқан жігері, қайтпас қайраты, талмас табандылығы, интернационалдық сезімі, асқақ патриотизмі айқын айшығымен көрінді. Советтік құрылыс өзінің мызғымас мықтылығын, біртұтас бірлігін әлемге паш етті. Замандастарымыздың заңғар биік тұлғасын, ішкі жан дүниесінің сұлулығын, айдын шалқар байлығын, орасан зор оптимизмін өз көзімізбен көрдік. Талай сыннан сүрінбей өткен, мерейі үстем Совет Армиясының кешегі соғыстағы естен кетпес бір ерекшелігі - жауынгерлердің жаппай қаһармандық көрсетуі. Совет Армиясы - халықтар достығының армиясы, пролетарлық интернационализмнің армиясы. Оның қатарында шынайы достық пен бауырмал туысқандықтың орасан зор жауынгерлік одағына кірген еліміздегі барлық ұлттың өкілдері, бүкіл жұмысшы табы мен күллі шаруалардың ең таңдаулы адамдары топтастырылған. Олардың сұрапыл соғыста туысқандық туын жоғары ұстап, бұрын - соңды болмаған қаһармандық, тамаша батырлық көрсетуі, құлақ естіп, көз көрмеген азапқа төзуі, жеңіс үшін, Отан үшін өздерін құрбан етуі - осынау ынтымақ - бірліктің, қасиетті де қастерлі достықтың керемет көрінісі. Бұған мысалды алыстан іздемей - ақ, өзіміздің панфиловшылар дивизиясында 36 ұлттың өкілдері болғанын айтсақ та жеткілікті. Жиырма сегіз панфиловшы батырдың ерен ерлігі -біздің Қарулы Күштеріміздің қаһармандығының символы. Қазақ халқының ұл - қыздары да дұшпанға кек жіберген жоқ. Ғажап ерлік көрсеткен Төлеген Тоқтаров, Александр Матросовтан 13 күн бұрын жау дзотының амбразурасын өз денесімен жапқан Боран Нысанбаев, Николай Гастеллоның ерлігін қайталап, жанып бара жатқан самолетін жау танкілеріне қарай шүйілтіп, өлімге басын тіккен қырдың қыраны Нұркен Әбдіров, қасарысқан жерінен қан алатын хас батырлар Сұлтан Баймағанбетов, Ақәділ Суханбаев, Жұмаш Қарақұлов, ұлдан бетер қайсар туған қазақ қыздары, Советтік Шығыс әйелдерінің ішінен тұңғыш рет Совет Одағының Батыры атағын алған Мәншүк Мәметова мен Әлия Молдағұлова... Ерлік шежіресіне өшпес үлес қосқан, ел намысы дегенде етігімен су кешіп, белдескеннің белін үзген, жалын жүректі қазақтардың қаһармандығын айтып тауысу қиын. Туған халқының туын көтерген небір батырлардың арпалыс шебінде азулы жауға қарсы айқасқа кіріп, тістескеннің тісін сындырып, зәресін зәр түбіне жібергенін көзіммен көріп, солардың сапында бірге болғанымды мақтаныш етемін. Содан бері 25 жыл өтті. Әлі талай жылдар өтеді... Қиян - кескі жойқын жорықтың қиын -қыстау жолдары, шытырман шайқастары, замандастарымыздың ерлігі халық көкейінен ешқашан кетпейді. Егер біреу менен қарапайым совет адамдарының осынау қыруар қаһармандықты қайдан алғанын сұраса, оның сағасы сонау Ұлы Октябрь социалистік революциясынан басталған деп жауап берер едім. Себебі, халқымызды қаһармандыққа бастаған сол революцияның асқақ та ізгі мұраттары. Совет Армиясының ең басты құдіретті күші, оның жеңілмейтіндігінің қайнар көзі -социалистік Отанды қорғау туралы лениндік идеялардың жүзеге асырылуы, тарихи жеңістердің дем берушісі Коммунистік партияның кемеңгер басшылығы. Совет Армиясының халықпен мызғымас бірліктегі жеңімпаз шеруі - Отанға шексіз берілгендіктің, революция ісіне жан - тәнімен қызмет етудің өнегесі. Өз басым совет жауынгерлерінің рухани бейнесіндегі ардақты да абзал моральдық қасиеттер - идеялық берік сенім, қиындыққа қамықпай қарсы тұру, ержүректілік деп есептеймін. Мен Отан соғысының отында, аласапыран алапатында шыңдалған ұрпақтың өкілімін. Менен ақылды, менен батыр талай азамат жойқын жорықта қыршын кетті. Солар ойыма түссе, көзіме жас аламын да, болашағы жарқын жас ұрпақтың бетіне қарап, көңілімді басамын. Сөйтіп, әлемде әлі дау - жанжал басыла қоймаған дәуірде қазақ қарттарының ежелгі салты бойынша (енді мен де алпыстағы ақсақал болдым ғой) жас ұрпақтарға: «Біз әліміздің келгенінше жауға намысымызды жіберген жоқпыз. Отан алдындағы борышымызды абыроймен өтедік. Сендер де әке жолын қуып, халқымыздың революциялық жауынгерлік және еңбек дәстүрлерін жалғастыра беріңдер. Ата -бабаларыңның аруағын сыйлап, абыройын көтеріңдер!» - деген ақ тілегімді айтқым келеді.

Адамды бұзатын не? Тағы да сол - атақ, ақша, арақ. Осы үшеуі. Төртіншісі әйел демеймін. Алғашқы үшеуінің буына бөртіп, әйелдерді біз - еркектер бұзамыз. Түсінікті ме? Түсінікті болса сол: қартайғанда адам соқа басы сорайып, жалғыз қалады. Өйткені қыз күйеуге кетеді, ұлды келін әкетеді. Сонда сенен атақ, ақша, абырой, бала - бәрі безгенде, қыңқ етпестен қалқайып қасыңда қалатын бүкіш кемпірің ғана болады. Енді сенің кешегі қалың жауға қарсы қылыштай сермейтін дивизияң да, бүкіл дүниені дүбірлеткен атағың да, қара басыңды қалың елге сыйлатқан абыройың да сол! Адам боп сүрген аз дәуреніңді - елу жас па, жүз бе, бәрібір оның - аяқтап, мәңгі келмеске бірге аттанар сенімді серігің де сол! Сол жалғыз серігіңе өмірде адал болмағаның өзіңе ауыр, одан айрылып, жалғыз қалғаның одан да қиын! Понятно тебе? Мұны еркектер ойлауы керек! Шал болып, шандырға айналып, шашы шашылып, тілі валидол татып кеткен еркектің ештеңеге шамасы да келмейді. Алған жарға адал болуды жас бастан ойлау керек.

Біздің Метрей - Дмитрий Снегин алпысқа толды. Ол Алматыда туып - өскен, жоғары дәрежелі білім алған. Жастайынан еш жаққа көшіп - қонбаған орнықты жерлесіміз. Ол- ғалым, агроном; ақын, прозаик; әскери жағынан білімді, тәжірибелі артиллерист; коғам, мемлекет қайраткері. Айтылғандарға дәлелдер - оның бәрімізге мәлім томдаған шығармалары, Ұлы Отан соғысы жылдары артиллерия дивизионы, соңынан артиллерия полкінің командир! болып көп ұрыстарға қатысып, батылдық, батырлық сындардан абыроймен өткендігі. Соғыстан кейін елге келген соң ол творчестволық, коғамдық істерге қызу белсене қатысты. «Простор» журналына редактор болудан бастап осы уақытқа дейін Қазақстан Жазушылар одағы басқармасы хатшыларының біреуі болып белсене қызмет атқарады, Қазақ ССР Жоғарғы Советінің депутаты болып үш рет сайланды... Д.Снегиннің шығармаларында тарихи тақырыптар көркемдік дәрежесіне көтеріліп отырады. Халықтар достығы, интернационалдық сезім, советтік патриотизм - Дмитрий Снегин шығармаларының негізі. Орыс, қазақ әдебиеттерінің телқозыдай жақындасып кетуіне себепкер, дәнекерлердің бірі -Дм.Снегин деп айтсақ, асық айтылды деп ойламаймыз. Ол жағынан оның үлесі өз орнында, өз шамасында өзіне жарасарлық екені рас... Адамның ішкі сырлары шын қиыншылық жағдайларда сыртқа шығады. Байқампаздарға кімнің кім екені көрініп тұрады. Сын сағатта жалтақ пен алдау қиын... Біздің таныстығымыз 1941 жылы Москва іргесіндегі арпалыста басталды. Екі жарым жылдан аса майданның алдыңғы шебінде қоян - қолтық ұрыстарда бірге, қатар жүрдік. Содан бері таныспыз, қарым - қатынасты жора - жолдаспыз. Солдат қауымы сыншыл келеді. Командир туралы пікірін естіртіп айтпағанмен, іштеріне тізбектеп жүреді. Сын сағатта қауым қателеспейді. Оның бағасы - әділетті баға. Оны жағдай нәтижелері нақты дәлелдеп отырады. Көп командирлердің бірі Дм. Снегин болды. Менің командирлік дәрежем үлкен (жоғарылау) болғандықтан, қауымның Дм. Снегин туралы ой пікірлерін естіп те, сезіп те жүрдім. Ол соғыс жылдары. Мен - полковникпін мен - оқырманмын, мен - жазушымын. Мен де байқаймын, мен де сеземін. Дм. Снегинмен отыз бір жыл таныспын. Сол жылдар бойында маған бір адам ол туралы оғаш сөз айтқанын естігенім жоқ. Алпыс жас - үлкен белестің бірі. Кешегі жігіт Дм. Снегин «ақсақал» деген атаққа ие болып отыр. Бұл да - өмірдің бір саласы. Шүкір. Оттан, судан, сыннан өтіп, алпысқа келіп отырған Дмитрий Снегинге майдандас жолдастарының атынан, панфиловшылар атынан бұдан былай да сау - саламат болып, творчестволық, қоғамдық қайраткерлігі табысты болуына шын тілектестігімді білдірем.

Сөз - халқымыздың қымбат асыл байлығы. Мен оларды көзіме адамдар тәрізді, оның ішінде солдаттар сияқты елестетем. Олардың да жаны бар, қаны бар. Олар өмір сүреді. Жақсы жазушы - үздік қолбасшымен бірдей. Сөздердің басын қосып, жұмылдыра біледі. Ал, ынтымақпен бірігіп, жалын атқан сөздерден күшті нәрсе жоқ. Батыр да дара емес, елімен ер емес пе? «Қаһарман сөз қамал бұзады» деген мақал осыдан шыққан. Мұның шындығын мен көкірегі дана қариялардан құлақпен естіген жан ғана емеспін, көзіммен көріп, куә болған да адаммын. Жыр алыбы Жамбылдың «Ленинградтық өренім» атты қаһарман жыры революция бесігі болған қасиетті қалада қанқұйлы жауға қарсы тұрып, қамал бұзды, батырларша шайқасты, бір қадам да шегінген жоқ. Фашистерге бірнеше полк, бірнеше мың снаряд, бірнеше мың оқ, бірнеше мың тонна бомбадан кем тиген жоқ. Ұлы Отан соғысындағы біздің қазақ халқының, қазақстандықтардың ерлігі ғаламат. Жас берендеріміз ата - бабаларының ерлік дәстүрлерін жалғастыра білді. Отанның әрбір сүйем жері үшін қасықтай қандарын аяған жоқ. Қазақстандық 316- шы Панфилов дивизиясының қаһармандығы әлемге әйгілі. Олар жаппай халықтық ерлік көрсетуді бастап берді. Мұның бәрі тарихқа алтын әріппен жазылды. Қазақстан Ұлы Отан соғысының басты арсеналдарының бірі болды, ол ІІ майданды азық - түлік, киім - кешекпен қамтамасыз етті. Жеңіс тілі басқа болғанмен, тілегі бір, жүзі басқа болғанмен, жүрегі бір адамдардың, алуан ұлттардың ынтымағы арқасында, майдандағы ерлік пен тылдағы ерлік арқасында келді. Соғыс біткеніне 30 жылдан асса да, мұның бәрі мәңгі есте. Ешқашан ұмытылмайды. Қазақта әскери - мемуарлық әдебиет соғыстан бұрын болмаған еді. Мен бұл салада бірнеше кітап жаздым. Оларды оқырман біледі. Бұл тақырыпта казак жазушыларының жақсы дүниелері бар. Аға буын өкілдерінің 80 проценті жауға қарсы қарумен де, қаламмен де шайқасты. Олардың ішінен көп ержүректер шықты. Аты әйгілі Мәлік Ғабдуллин, Қасым Аманжолов, Баубек Бұлқышев, Жұмағали Саин, тағы басқаларды атасақ та жеткілікті. Баубек Бұлқышевтың жалынды публицистикасы, Мәлік Ғабдуллиннің мазмұнды очерктері, Диқан Әбілевтің, Әбу Сәрсенбаевтың өлеңдері, Дмитрий Снегин, Тахауи Ахтанов, Әбдіжәміл Нұрпейісов, Сәуірбек Бақбергеновтың повесті, романдары қамал бұзған қаһарман сөз үлгілеріне жатады. Бұл жазушылардың таңдаулы шығармалары Совет Одағы шеңберінен асып, шетелдерге де аударылған. Алайда біздің міндетіміз мұнымен бітпейді. Жеткіншек жас ұрпаққа әскери - патриоттық тәрбие беру - күн тәртібінен түспейтін мәселе. Олар ата - бабаларының, әке - шешелерінің қиын - қыстау күндерде етікпен су кешкен, қан кешкен шақтарын білуге, соғыс пен еңбектегі ерліктерін қадірлеп өсуге тиіс. Бүгінгі молшылық өмір, бейбіт күн өзінен - өзі келмегенін, қан мен терді төгу арқылы жеңіп алғандығын сезініп, соны қорғауға әрқашан дайын болып өсуге тиіс. Әдебиетіміздің қазіргі бір басты міндеті, биік борышы нақ осында. Бүгінгі Қазақстан - гүл жайнаған республика. Бірақ, оның өзіндік тарихи даму ерекшеліктері бар. Асқар Алтайдан айдынды Атырауға, Тұран ойпатынан Сібір жеріне дейінгі аралықты мекендеп жатыр. Менделеев кестесіндегі барлық қазына - элементтер оның жерінде мол кездеседі. Сол шалқар кең байлықты жүзден астам халық пен ұлт өкілдері бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып игеруде, ел игілігіне жаратуда. Демек, Қазақстан - шынайы достықтың, шын интернационализмнің жарқын лабораториясы. Ал, халықтар достығы - ең басты байлығымыз болса керек. Бұл айтылғандар әдебиеттен өз көрінісін табуы шарт. Мұның, өзі адам жанының инженерлері - жазушылардан талантты, іргелі ізденісті, тынбай еңбек етуді талап етеді. Осы арада бір жай есіме түседі. Ертеректе Красноярскіде бригада командирі болып жүргенімде Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың сөзін радиодан тыңдағаным бар (кейіннен талай тыңдадым). Ол Қазақстанның жер қыртысында қыруар қазыналар жасырынып жатқандығын, оны зерттеп ашудың перспективаларын қысқа да түсінікті әңгімелеген болатын. Мен сонда бұған (жеріміздің байлығына) қайран қалған едім. Содан бері, ойлап қарасам, ширек ғасырдан астам уақыт өтіпті. Қазақстан түлеп ұшқан қырандай ғарыш есігін ашыпты. Адам танымастай өзгеріп, алға басыпты. Д.А.Қонаев жолдас өз сөздері мен мақалаларында осы сүйінішті өзгерістерді, біздің республикамыздың кен қазынасы игеру процесінің жай - жапсарын жиі, әрі терең айтып жүр. Әрине, бұл құбылыс - өндірісті өркендету жиырмасыншы - отызыншы жылдардан басталды. Жазушыларымыз Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, Ә.Әбішев, марқұм С.Ерубаевтың шығармалары өз кезеңінде бұл жайларды шын мәнінде Қарағанды, Екібастұз көмір бассейні, Қазақстан Магниткасы сықылды бүгінгі алыптарымыздың алғашқы құрылысшылары жұмысшы табы мен инженерлік - техникалық интеллигенцияның туып, қалыптасу процестерін көркем, шынайы бейнелеп бергенді. Сол еңбектері арқылы олардың өздері де біздің қазақ әдебиетінде өндіріс тақырыбын алғаш ашушылар - негізін қалаушылар болған еді. Олардың бұл шығармалары қазір де әдебиетіміздің дамуына елеулі үлес қосып отыр. Өкінішке орай, өндірісіміз өркендеп, шарықтай түскен бүгінгі уақытта осы шығармалардың заңды жалғасы болып табылатын, әдебиетіміздегі осы үлкен тақырыптың дамытылуы болып табылатын туындыларды атап айта алмаймыз. Сондықтан да замандас жұмысшының толыққанды бейнесін жасау - әлі де олқы тұсымыз, аса алмаған асуымыз болып отыр. Олай болса, осы орайда Жазушылар одағының атына айтылып жүрген ескертпелер орынды. Бұл мәселе құр жиналыстарда талқылап, қаулыларда жазғанмен шешімін таппаса керек. Жазушыларымыздың тың табыстарды енші ете алмау себептері неде? Меніңше, олар өздері жазатын тақырыптардың қыр - сырын, ең бастысы өмір шындығын терең білмейді. 1947 жылы мен «Ұшқан ұя» деген кітап жазып бітірген едім. Ол «..бұдан соң не болғанын кейін айтып беремін» деген сөздермен аяқталатын. Содан бері 28 жыл өтті, ал, «кейін айтып беремін» деген уәдем мызғымаған қалпында қалды. Демалысқа шыққаннан кейін (оған да 19 - 20 жыл болды) жыл сайын ауылға, өз үйіме барып турамын. Менің бабамнан 26 түтін бар, олар - «Ұшқан ұяның» тікелей ұрпақтары. Сондағы бір жазғаным - «Музей апа». Оның өзі де жазбақ болған кітабымның эпилогінің тек бір тарауы ғана. Ал, кітабымның қалған жерлерін жаза алмай - ақ қойдым. Жақында ғана мен оның мүлдем жазылмауы да мүмкін екенін пайымдадым.

Иә, мен көп жылдар бойы «Ұшқан ұяның» өсіп - өрбу, даму процесінің куәгері болған жоқпын. Олардың еңбек процестеріне араласқан жоқпын. Ал, еңбек қана, еңбекті еншілеген коллектив, қоғамдық орта ғана адамның көзқарасын, мінез - құлқын, характерін қалыптастырып, еңбек ету қабілетін шыңдап, коллективінен, коғамнан өз орнын әпермей ме? Кейіпкердің тұлға, тіл бөлекшелігі - өздігінен оның ортасынсыз, қоғамдық еңбекке қатысуынсыз, дүниеге көзқарасынсыз тап басып тану, суреттеу мүмкін емес. Енді салтанатты кездесулер, мол дастарқан басындағы дидарласулар, бізде жаңсақ ұғынылып жүргендей, халықпен, өмірмен араласуға жатпайды. Өз тәжірибемнен менің осы ащы ақиқатқа көзім жетті. Саясаттан, қоғамнан, халықтан тыс әдебиет жоқ. Болмайды да. Нақ осы себептен де партиямыз бен совет қоғамы жазушылардың маркстік - лениндік ілімді терең меңгеріп жазуды талап етеді. Тиісінше өндірістік - техникалық, педагогика - психологиялық, этика -эстетикалық, философия - поэтикалық білім - біліктілікпен жазуды талап етеді. Әрине, мұның барлығын меңгеру қиын шығар, бірақ қиын болғанмен, басқа жол жоқ.. Ендеше, оған жетуге талпыну қажет. «Музыканы халық жасайды, ал, біздер, композиторлар тек соны пайдаланушылармыз» (М.Глинка). «Әлемді тануың туған қыстағында басталады, егер сонда аяқталса - біткенің» (М. Ганди). «Бейне тек адамды ғана мінездемейді, сол қоғамды да көрсетеді» (Н.В.Гоголь), егер М.Горкийдің «Менің мектептерім», И.С.Тургеневтің «Аңшының жазбалары» халықпен, өмірмен тығыз бірліктің үлгісі болса, жоғарыда айтылғандардан артық және дұрыс не айтарсың? Сонымен өз уақытымыздың шындығы идеалогиялық көзқарас өлшеміміз сүзгісінен сүзіліп, жазушы қаламы арқылы берілуге тиіс. Замандас бейнесін тек жастар бойынан іздеу дұрыс емес. Дәстүрді алға апармайынша, бүгін жоқ, болашақ та, демек, заңды даму да жоқ. Не болды, не бар, не болады? Тақырыптың нақтылы толыққандылығы да осында. Біздің толқын - тарихтың ең қиын, трагедиялық кезеңін бастан өткерді. Өткен соғыстың, оқ пен оттың қазанында қайнап, шыңдалып шықты. Бұған саяси және тарихи тұрғыдан келіп, халқымыз өткен қысылтаң жолдың терең қатпарларын ашуымыз керек және оның тағлым - сабағын өскелең жас ұрпақтың санасына сіңіріп, жүрегіне дарытуымыз керек. Бұл тұста қазақ қаламгерлері үлкен борышкер. Бүгін қаһармандық тақырыпқа бел шешіп барып жүргендер неге аз, тіпті, жоқ десе де болады. Күні кешегі Отан деп кеудесін отқа тосқан азаматтардың баласы, немересі қазір ұлан - байтақ еліміздің бейбіт өмірін қырағы күзетіп жүр емес пе? Осы күнгі совет жауынгерінің жан - жақты бейнесі толыққанды жасалып келе ме? Бұл тақырыпқа барып жүрген қай Қазақстан жазушысының қай шығармасын атай аламыз? Олай болса бұл тақырыптағы жаңа шығармалар заманға сай жаңа белеске көтеріліп, дамуымызды қамтамасыз етуге тиіс. Замандас, оның характері, бітім - болмысы семьяда, оқу мен еңбекте, қоғамдық ортада қалыптасады. Жазушы - соны зерттеуші, соны сөз әлемінде бейнелеуші. Жазушы өмірдегі өз орнына лайық болсын. Лайықты сөз, қаһарман сөз таба білсін. Тек қаһарман сөз ғана барлық қамал - қиындықтарды жеңеді.

Мен әскери адаммын, командирмін. Кейбіреуге мен деп сөз бастау ерсі де көрінуі мүмкін. Әдетте, командир сөзін «мен», «мен» деп бастап «менмен» орталап, сонымен аяқтайды. Ол әскери ұғымда ерсі емес, заңды да орынды. Қандай қатал болғанмен, әскери тәртіп адамды қызық бауырластырады. Біреу мың үшін, мың біреу үшін барынша жұмылады. Халқымыздың ардагер азаматы Мәлік Ғабдуллин кешегі сұрапыл соғыстың мектебінен осылай өтті. Сол Мәліктің алпыс жасқа толғанын өзінің көзінің тірісінде тойлай алмай отырмыз. Бұл менің аға ретінде қабырғама қатты батады. Батыр, жауынгер, жазушы, зерек ғалым, сипатты, салтанатты - көрерге түрі де бар ұғарға ойы да бар інім еді. Сұрапыл соғыс жылдары сын сағаттарда оның ерліктеріне көзі тірі куәлердің бірі менмін. Мен оның да ағасы, командирі болғанмын... Майдан алғы шебінде оның орасан ерліктеріне куә болғандарым да рас. Оларды мойындап, дер кезінде жазып та жүрдім... Мәліктің көп ерлігін көрмегенім де шын. Мен командир болдым. Командир әр жауынгермен қолтықтасып, катар жүре алмайды. Бұл мүмкін де емес. Бірақ та соғыстың «ұзынқұлағы да» болады, соғысты «көрген көзде жазық жоғы» да бар. «Ел аузында сөз жатпайды» дейді қазақ. Майданда да мен соларға сүйеніп, «Бір түннің оқиғасы» деген ескермемді табаны суымастан 1942 жылы 22 февральда жазған болатынмын. Сол кезде Мәлік болмаса, Балтабек болмаса, Гундилович, Мамонов болмаса, мен жағдайға мүмкін терең түсінбес те едім, жазбас та едім. Не жазғаным оқырмандарға мәлім. Сан кейіпкерлердің қақ ортасында Мәлік те бар. Бұл Мәлік туралы сол кездегі кіріспе сөз ғана еді. Оның жалғасын Мәліктің өзі айтты, өзі жазды. Оған жарияланған, жарияланбаған өзінің елеулі еңбектері куә. Ал, М. Ғабдуллин Ұлы Отан отқа оранғанда небәрі 25- тердегі қылшылдаған жігіт еді. Сыпайылығы, әдептілігі, алғыр ойы сезіліп тұратын. Жұртқа тым жұғымды болатын. Әуелі Павел Гундилович басқарған ротада кіші политрук болып істеді. Көп ұзамай ол 75 -полкке жоғарлатылды да, орнына кейіннен 28 - ші гвардияшы - панфиловшылар ерлік қозғалысын басқарған Василий Клочков келді. Екеуінің сыйластығы бірте - бірте үлкен достыққа айналды. Мәлік өз қарамағындағы жігіттерді бар ерекшеліктерімен сипаттай отырып, ізбасарына майдандағы жай - жапсарды ұғындырғаны аңғарылды. Алғашқы шептің қай бөлігінде жүрмесін, М.Ғабдуллиннің ұйымдастырушылық қабілеті қатардағы жауынгер көпшілікпен тіл табыса білетіндігіне сайды. Тұстас, қызметтес болған адамдардың бәрі де осы үшін Мәлікті қатты қадір тұтып кетті. Батальон командирі болған П.Гундилович өз комиссары жөнінде биік пікірде екенін бір емес, бірнеше мәрте айтып, пысықтап жүргені ешкімге де оғаш көрінген жоқ. Полк комсоргі Балтабек Жетпісбаев, башқұрт жігіті Ахметжан Мұхамеджанов та Мәлікпен қыл үстінде аралас -құралас жүріп, нағыз ер жігітке тән сабырлы мінезінен айнымайтынын біледі. Осындай ерекше батыр бітімді жанның елге аңыз болған ерлік жасап, Отан алдындағы перзенттік парызын өтеуі біздің дәуірге таңқаларлық емес. Өйткені, ол қасиет халқының рухы мен қанында туа бітті бар еді. Полк командирі полковник И.В.Карпов өз қатарына саяси басшылыққа Мәлік Ғабдуллинді шақырғаны көп жайды айтпай - ақ түсіндіріп тұр. Себебі, Мәліктің бойындағы «Сегіз қырлы, бір сырлылық» кімді болса да тәнті тұрғызғандай. Ең алдымен, ол - ел алдындағы азаматтық борышын тереңнен тебіреніп ұғынған азамат. Ар үшін арпалыс кезінде ажалмен бетпе - бет келіп, ол нағыз әскери тәлім алды. Шын мәніндегі қоян - қолтық шайқастың офицері атанып, абыройы көтерілді. Ол тек творчестволық ойлаудан туатын жай. Соны күн нұрындай бойына сіңіріп, ол педагог болды, көз жұмғанша оның осы асқақ тұғырдан, жас ұрпақты тәрбиелеу тұғырынан түскенін көргеніміз жоқ. Осылай болуға оның өзінің де көп дайындығы бар еді. Ол ғылымның сан тарауының хабардар болатын. Бұл біліктілігі алғы шепте үлкен үгітші болып, үлкен істерге ұйытқы болуына көп көмектесті. Табиғи сезімталдығы, терең түйсігі қаламгерлік қырының молынан ашылуына мүмкіндік туғызғанын айтудың өзі ғанибет. Өзі көрген, сезген, көңілге түйген өлім мен өмір айқасының қанымен жазылар шежіресін өзге жазбай, өзі өрнектеуінде де осы сипаттас заңдылық бар. Бұл тәріздес бар асыл қасиеттер жинала келіп, аялы арнаға тоғысты. Мәлік Ғабдуллин коғам қайраткері болып та біраз тіршілік тындырды. Оның түп тамыры тереңде еді. Жөргегімен сіңген қасиет шырғалаңы, шатқалы көп шақтардың елегінен екшеліп, алмастай қырланып жарқырап шыға келді. Сөйтіп, сергек ойды серік еткен ер өмірде өшпес із қалдырды, сөз де қалдырды.

Замандас туралы ой көкейімнен кетпейді. «Сыр сандықты ашып қара, ашып қара, сырласым, сым пернені басып қара, басып қар - жырласын» деп ақын айтқандай, күмбірлеп, күй боп шертіледі. Иә, ол кім - менің замандасым? Оның қандай ғажайып сырлары, керемет ерекшеліктері бар? Алматы көктемінің кербез таңында көшеге сейіл құрсам, өзім сықылды ay тартқан ардагерді көрсем, шат - шадыман жастардың үніне құлақ түрсем - соны ойлаймын. Қазір де сондай сезімде отырмын. Сен туралы толғанып отырмын, қадірменді замандас. Мен әскери адаммын. Қаһарман Совет Армиясының полковнигімін. Сондықтан да мынау бейбіт күннің мен үшін айрықша сипаты, ерекше сәні бар. Өзіме қадір - қасиеті біралуан, қастерлі орын - жиырма сегіз гвардияшы - панфиловшылар паркінде осы биыл бой көтерген «Даңқ» мемориалының да орны бөлек мен үшін. Оларды мен әрі өзгелер сияқты түйсінем. «Өз замандасың туралы не ойлайсың?» деп редакция бір ауыз сауал қойған да дәл осылайша, басқалардан гөрі, бәлкім, сәл өзгешелеу сезімге бөленген болармын деп ойлаймын. Өйткені мен өмірді ерлікпен өлшеп үйренген жанмын, жігіттің жігіттігін халқының намысына дақ түсірмей, ананың ақ сүтін, атаның ақ батасын ақтай білумен бағалап машықтанғанмын. «Ел үшін аянба - ерлігіңе сын, жұрт үшін аянба - жігіттігіңе сын» дегенде мен осыны айтып едім. Бүгінде халық онымды мақал етіп алса -ойындағысын дөп басқаным шығар. Марқұм Сәбитше айтсақ, мен кіммін деп мақтанам? Сенің замандасыңмын деп мақтанам, жеңімпаз халқым, жасампаз жұртым. Сенің қара нардай қайыспас қайсарлығыңды, мұқалмас жігеріңді, әр істегі қарқыныңды, революциялық аршыныңды мақтан етемін. Соның үшін, сондайлық дарқандығың үшін алпыс бестің ақ қырауы жапқан басымды иіп, мың мәртебе тағзым етем алдыңда. Адамның адамгершілік асыл қасиеттері сын сағатта жарқ етіп көрінеді. Соғыс - сондай сынның ең кереметі. Ерлігің мен елдігің соғыстың алмағайып әр сәтінде таразыға түседі, асылың мен жасығың екшеледі, ерекшеленеді. Ұлы Отан соғысының қан майданында совет адамдарының айрықша қасиеті - қаһармандығы, патриотизм!, интернационалдық терең сезімі айдай әлемге әйгіленді. Біздің халқымыз соғыстың адам айтқысыз ауыртпалығын хас батырша қайыспай көтеріп, күллі адамзатқа табандылықтың, ерліктің, бауырмалдықтың, тіпті, керек десеңіз, қайырымдылықтың өшпес өнегесін көрсетті. Ұлы шайқастардың от - жалынында шар болаттай шамырқана шыңдала келіп, соғыстан еңсесі көтеріліп, мерейленіп шықты ол. Иә, біз көп қиыншылық көрдік. Алғашқы сәтсіздіктердің, жеңілістер мен шегіністердің кермек дәмін таттық. Ұзақ күндер окопта отырып, дұшпанның қайдан соғарын білмей жалтақтаған, жаутаңдаған кезіміз де болды. Бірақ біздің жауынгерлердің ең асыл қасиеттерінің бірі сол, олар қорғана жүріп, шегіне жүріп, шабуылды көкседі. «Сондай бір күн туса» деп, өзегін өрт шалған қаһармандар сол күннің келеріне әбден сенді. Оған өзіміз куәміз. .. .Москва түбіндегі Осташева деревнясы. Өршелене өлермендікпен алға ұмтылған жау танкілерін бірінен соң бірін маңдайдан соғып, капитан Лысенконың батальоны тұр қасқайып. Фашистер екі қанаттан ілгері өтіп, бұларды қоршауға алғанда да батальон тапжылған жоқ. Ақыры амалы таусылған дұшпан майор Кондель дейтінді жұмсап, келіссөзге әрекет жасамақ болды. «Капитан мырза, енді қарсыласудың реті жоқ. О заманда бу заман арыстанға тышқан қарсыласа ма?» - деді неміс. Лысенко айбарланып, қатулана жауап берді: «Генералыңызға айтып барыңыз," біз бұл жерде жаудың айтқанына көніп, айдауында жүру үшін соғысып жатқан жоқпыз. Біз тұтқын болып еш уақытта тізе бүге алмаймыз, жау алдында шөге алмаймыз. Біз табан тіресіп, арпалысып бағамыз. Ұрыс көрсетеді, майор мырза, қайсымыздың арыстан, қайсымыздың тышқан екенімізді, оны тек ұрыс көрсетеді» . Айтқандай - ақ, оны ұрыс көрсетті. Атадан ұл боп туған абзал азаматтар бақайшағына дейін қаруланған фашист басқыншыларды Отан жүрегі - Москваға қи бастырмай, жер қаптырды. Сол бір қызыл шұнақ қыс күндерінде солдаттың еңсесі қалай көтеріліп, күн асқан сайын олардың жеңіске деген сенімі қалай нығая түскенін әлі күнге дейін тебірене еске аламын. Құлақшындарының құлағы едірейіп, бір қорадан жүгіре шыққан кара домалақ екі солдат бірінен бірі: «Әлгі немісше», «Тоқта, қолыңды көтер дегенді қалай айтушы еді?» - деп сұрағанын естіп, жүрегім жарылардай қуанғаным әлі есте. Бұл шабуылдың алды еді, оның жақсы ырымы, жаңалық нышаны еді. Кешікпей біз қасқая тұрып, қарсы шабуылға көтерілдік. Зұлым дұшпанның сағын сындырып, сұрапыл дауылдай тидік. Қашқан жауды өкшелеп қуып, тағы да мың - мыңдаған әзиз ерлердің өмірін құрбан ете отырып, басқыншы сұрқиялардан өз Отанымызды тазарттық, құлдық бұғауына түскен Европаны азат еттік, күллі әлемді фашизмнің қара түнек апатынан алып қалдық. Бұл үшін жеңімпаз совет солдатына барша дүние қарыздар. Бүгін көк шыбық тігіп, жер бетін құлпыртсам деген ниеттегі бір адамды көрсем яки сондай жандар бар екенін газеттен оқысам, сол қарызын өтегені болар деп түсінем. Мені жұрт батыр дейтін көрінеді. Бірақ майданда менен де батыр, менен де алғыр азаматтар көп болды. Ердің ері етерлік абзал азаматтардың жүзін көрдім. Соларға серік болдым. Солардан тәлім алдым. «Елім» деп еңіреп туған сарбаздар дұшпаннан жасқану дегеннің не екенін білмейтін. Өйткені оларды тәрбиелеп өсірген Ұлы Октябрь еді. Міне, менің замандасым осындай болған. Керзі етікпен қан кешкен кешегі қилы кезеңді еске алсам, менің көз алдыма сол замандасымның өр тұлғасы келеді. Бірде мен оны әкелік мейірімі шексіз, ұстаздық лұғаты мол Иван Васильевич Панфилов па екен деп те ойлаймын. Әшейінде жауды тайсалмай соғудың сан қилы жолын үйретіп, дұшпанға деген өшпенділікті ту етіп ұстауға баулитын «ақсақалымыз» жаралы жау солдаты колға түскенде, оған мейірімді көзқарас болуын талап еткені, «әскери этика бізді осыған баулиды» деп жұмсақ қана үн қатқаны есімде. Адамгершіліктің, парасаттылықтың өнегесі екен бұл. Замандасым десем, 1941 жылғы Дубосеково разъезі, онда бекінген жиырма сегіз қаһарман көз алдыма келеді. ─ Россия кең - байтақ, бірақ шегінер жер жоқ. Артымызда Москва! - деп атойлап, қолындағы бір бума гранатпен қарсы келе жатқан қара тажалға - жау танкісіне ұмтылған төртінші ротаның саяси жетекшісі Василий Клочковты қайта көргендей болам. Әрқашан сабырлы, салқын қанды, қысылтаяңда ақыл таба қойғыш, сергек те сезімтал, бірақ онысын өмірі міндет етпейтін, ешкімнің бетіне жел боп тимейтін қыз мінезді Хаби Рахимов, ұдайы әзіл - оспағын серік етіп, әсте бір қабақ шытпайтын, інілік назы әдемі жарасқан, аңқылдаған ақ көңіл Жалмұхамед Бозжанов, жауына қырғидай тиген қыршын жас Төлеген Тоқтаров - бәрі - бәрі бір - бір елдің маңдайына басса, бақ талабына жарасар ерлер еді - ау. Москваны қорғау кезінде жап - жас рота командирі, лейтенант Сергей Танков айрықша көзге түсті. Сол азаматқа оқ тиген соңғы минуттарында жанында бірге болғаным бар. Өңі шүберектей болып, ентігіп жатқанында қасына келіп, қолын ұстап едім, сұп - суық екен.

─ Лейтенант Сергей Танков... соғысқа аз - ақ қатысты - ау... қандай өкінішті... - деп, үзіп -үзіп айтты да, көз жұмды.. Дәл осыған ұқсас тағы бір оқиға ойға оралады. Екінші ротаның бақылау пунктінде отырғанмын. Қасымда ротаның саяси жетекшісі Ахтан Хасанов бар. Анау - мынау әңгімемен отырғанымызда, бір жас жауынгер қасымызға жүгіріп келді. Келді де, қалт тұра қалып, мені ескерместен:

─ Политрук жолдас. Сіздің бұйрығыңызды орындадым...

Меня убили, - деді, сөзінің соңын орысшалап. Сөйтті де, сылқ құлап түсті. Жүрегін оқ тескен екен. Бұл тәжік жігіті Ширванзаде еді.

Несін айтасың, нағыз ерлер еді ғой солар.

Рас, ұрыс болған соң өлім - жітімсіз болмайды. Ер өлімімен өлгендерді елі ұмытпақ емес. Ұлдары мен қыздары: «Әкеміз Отан соғысының батыры»,- деп мақтаныш етеді. Немерелері мен шөберелері де ер атасының аруағын ардақтайды. Ата дәстүрін ту етіп ұстап, батырлықты мұрат тұтады. Сан ұрыстан сау шығып, өз борышын ақтап, елге аман қайтқан жауынгерлер де қазір ерлердің ардақты сапында. Олар да Ұлы Отан соғысының батырлары. Тегінде, батыр деген атаққа ие болудан артық абырой бар ма. Белгісіз солдаттың қабірі - ең қастерлі төріміз. Солай болуы керек те. Өйткені Ұлы Отан соғысының ең ауыртпалығын совет солдаты көтерді, солдатқа тағдырдың артқан жүгі өте ауыр болды - ол ылғи от пен судың ішінде, алапат майданның ортасында жүрді. «Оның қаны мен терінің арқасында қанқұйлы жауды жеңдік, - деп жазды аса көрнекті қолбасшы, Совет Одағының Маршалы Г.К.Жуков. - Ол өлімге тайсалмай бетпе - бет келіп, нағыз жауынгерлерге тән ерлік пен елдікті таныта білді. Оның Отан үшін жасаған ерлігінің ұлылығында шек жоқ. Совет солдаты адамзаттың ғасырлар бойына жетерлік ілтипатына бөленді». Осы сөз - рас сөз. Оған өз тарапымнан қосарым - 1943 жылы майданда жүріп жазған «Толғауымның» мына бір жолдары:

Қазақта «Алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді» дейтін мақал бар.

Иә, өткен соғыс совет халқының Ұлы Отан соғысы болды. Біздің халқымыз өзінің кең -байтақ Отанын, ата - мекенін зұлым жаудан қорғады. Бүкіл ел болып қасиетті қан майданға көтерілдік. Жаппай ерліктің өшпес өнегесін көрсеттік. Сондай ерлік үлгісін көрген сайын: «Осы қаһармандықтың түп төркіні неде? Совет жауынгерлерін Отан үшін жан пида етуге бастаған қандайлық керемет күш?» деп ойлайтын едім. Соны әлі ойлаймын.

Шынында, бұл не күш?

Бабалардың ерлік дәстүрі ме? Болса, болар. Ерлік пен елдік салтын анамыздың ақ сүтімен қатар еміп өстік. Майданға аттандырар алдында қай ата - ана өз ұлына: «Батыр аталарыңның аруағы қолдасын» деп бата бермеді. Еліміздің революциялық, ерлік дәстүрлері бізге әрдайым дем беріп отырды. Бірақ осы тана ма? Бәлкім, достық болар әлгі күш? Мүмкін. Біздің байтақ Отанымызға тұтқиылдан шабуыл жасағанда, неміс басқыншылары әр алуан ұлттар мекендеген елді оп -оңай ыдыратып, бөрікпен ұрып алмаққа дәмеленді. Бірақ бұл дәмесінен дәнеңе шыққан жоқ. Достық біздің жеңілмес туымызға айналды. Сын сағатта совет халықтары Коммунистік партияның төңірегіне бұрынғыдан да берік топтасты. Әр ұлттың балалары білекке білек, тілекке тілек қосып, ортақ жауға қарсы күресті. Біздің халықтарымыздың достығы қан сорғалаған майданда да, тер сорғалаған тылда да қатал сынға түсіп, шар болаттай суарылып, шынығып, нығайып шықты.

Әлде отаншылдық па екен?

Отан, атамекен. Совет азаматы үшін бұдан ардақты, бұдан қасиетті сөз бар ма? Біздер командирлер мен саяси қызметкерлер жауынгерлерді ұрысқа әзірлегенде олардың санасында осынау ұлы сөздің кең мағынасын, терең сырын ұялатуды көздейтінбіз. Біз «Отан дегеніміз - Совет Одағы, біздің жеріміз, еліміз» деген даусыз ақиқатты қайталай бермей, әңгімені жауынгердің жан дүниесін тебірентерліктей етіп жеткізуді мақұл көретінбіз.

Өміріңе оқталған обырды сен бұрын өлтір. Өлтірсең кімге пайда? Сенің өзіңе. Әке -шешеңе, әйеліңе, балаңа, туған - туысқандарыңа пайда. Әңгіме желісінен өзің де аңғарып отырған боларсың, оқушым, менің ойым өлімге тілсіз мойынсұнудың орнына, өмір сүруге құлшындыратын өршіл талапты өршітіп, осы өміршіл жігерді ұрыста жеңіске жеткізетін мықты қаруға айналдыру еді. ─ Дұшпан сені де, мені де өлтірмек болып келеді. Менің айтар ақылым, саған қояр талабым: дұшпаныңды өлтіре біл деймін. Себебі менің де өмір сүргім келеді. Осы отырғандардың қай қайсысы болса да, өлтір оны, - деп әмір етеді, бұйырады. Өйткені бәрінің де тірі қалғысы келеді. Сен де өз жолдасыңнан осыны талап етуге міндеттісің. Дұшпаныңды өлтіре біл, бірақ өзіңді аман сақта. Сен атаның ақ батасын алған адал ұлысың, анаң ақ сүтін беріп, сені аялап өсірді, «батыр бол, бөпем» деп жастайыңнан тілеуіңді тіледі., ержеткеніңде ел - жұртың ер - азаматымыз деп, сені ел қорғауға аттандырды. Атаның адал батасын, анаңның ақ сүтін ерлікпен ақтау - саған парыз. Сөйтсең, ата - анаң, ел - жұртың атыңды ардақтап, саған алғыс айтады. Мінеки, менің батыр замандастарымды ерлікке бастаған асыл қасиеттер деп өзім осыларды ұғамын. Ел басына күн туар заман болса, Ұлы Октябрьдің жемістерін қорғайтын ер азамат осы қасиеттерді ту етіп ұстайтынына сенемін. Сол себепті жас ұрпақтың тәрбиесіне ерекше мән беремін. Әшейінде түгім сыртыма шығып, қабағым түксиіп жүрсем - дағы, мен өзім аса балажан адаммын. Мейірленіп, баланың маңдайынан иіскегенді тәуір көрем... Әйтеуір өз басым бала сәбиінде ерке болмаса, өскенде ер де болмайды деп санаймын. Атақты педагог Антон Семенович Макаренкоға бір әйел келіп: «Баламды қашаннан бастап тәрбиелей бастасам екен?»- деп сұрапты дейді. Сонда А.С.Макаренко: «Балаңыз нешеде еді?» депті. «Туғанына бір апта ғана болды» дейді әйел. Сонда ұлы педагог: «Әттеген - ай, сіз бір апта кешіккен екенсіз» десе керек. Міне, мұнда үлкен мән бар. Меніңше, азамат тәрбиесі бесіктен басталса жөн. Семья -ерліктің, азаматтықтың бастапқы ұясы. Ұл - қызымызды елін сүюге, өз халқын, сайын сахарасын қастерлеуге, ата салтын, ана тілін құрметтеуге үйретсек, - ұлы міндет атқарғанымыз. 1963 жылы Кубаға барған сапарымда Бостандық аралының адамдары менен: «Ерлік деген не? Ол кездейсоқ нәрсе ме?» деп сұрағаны бар. Мен оларға бұрын талай жерде, талай айтқан сөзіммен жауап берген едім. ─ Ерлік - табиғат сыйы емес, ұзаққа созылған тәрбиенің жемісі. Біздің қазақта: «Туа батыр болмайсың, жүре батыр боласың» деген нақыл бар. Ерлік те, қорқақтық та қысылтаяң жағдайда туады. Сын сағаты соққанда, өзіңнің іс - әрекетіңді қоғамдық борышқа бағындыра білсең, «Жаным - арымның садағасы» деп, қауіп - қатерге қарсы тұра алсаң -батырсың. Басқаны былай қойып, алдымен қарақан басыңның қамын ойлайтын жаннан ерлік күтпе. Рас, кейде бандит те адам таң қаларлық батыл кадамдар жасайды. Өте бір сын сәттерден селт етпей өтетіндер де бар. Бірақ оның батылдығы - батырлық емес. Олай болатыны - бандиттің ниеті бөлек, оның жаңағы ақкөздігінің қозғаушы күші басқа. Ер елі үшін, Отаны үшін басын қатерге тіксе, қараниет қарақшы тек олжа табуды, басқаларды қалайда қан - қақсатып кетуді көксейді, демек, ол моральға сыйымсыз, қоғамға жат, адамгершіліктен аулақ.

Міне, мен кубалық достарға осылай дедім. Олар мұнымды құптады. Осыған байланысты отбасындағы, көшедегі, мектептегі, еңбек коллективіндегі тәрбиенің маңызы зор. Әскери - патриоттық тәрбие - ерлік мектебі. Ата дәстүрі жолымен жорыққа шыққан немерелерім мен шөберелерімді көрсем, күні ертең Отан көкжиегін қас қақпай күзететін хас батырларды көргендей болам. Батырлықты, мықтылықты, беріктікті пір тұтқаныммен, белгісіз солдаттың қабірі басында тізе бүгіп, мәңгі алау алдында бас иіп, көзіне жас алған азаматты көрсем, кешегі қан майданда адам айтқысыз ауыртпалыққа иілмеген, сынса да тек шарт сынған батыр замандастарымды қайта тапқандай сезімге бөленем. ...Ұлы Жеңістің 30 жылдығын көрем - ау деп ойлаған жоқ едім. Шүкір оған да жеттік. Қанқұйлы жауды тас талқан етіп, ордасын ойрандаған батыр ұлдарын халқымыз төбесіне көтеріп, осы жолда жанын пида еткен есіл ерлердің аруағын қалай құрметтеп отырғанын көрдік. Бұл нағыз бақыт екен. Ардақтап, аспанға көтерген халық, егер сенімін ақтамасаң, лайықты бағасын да бере алатынын білем. Сондықтан азамат атына кір келтірмейік, замандас.

Полкті сапқа тұрғызып, қалыптасқан қасиетті дәстүр бойынша солдаттардың есімін дауыстап атай бастаймын. Кенет оң қанаттағы жауынгер байсалды үнмен: «Отан үшін шайқаста ерлікпен қаза тапты», - деп жауап қатады. Сол сәтте полктің тізіміне мәңгі тіркелген есіл ердің қаһармандық бейнесі есімізге түсіп, бәріміздің көз алдымызға келеді. Өлген тіріліп, өшкен жанғандай болады. Оның жарқын рухы біздің жігер - қайратымызды еселей түседі. Мына жинақтың беттерін парақтағанда сонау сұрапыл жылдардағы осы бір жайт ойыма орала кетті. Үзеңгілес замандасы, өкшелес ұрпағы бар асыл ердің аты өшпейді. Елі үшін өмірін қиған батыр халқымен бірге жасайды. Мұның тағы бір айғағы қанды майданда жауын жастана жығылған солдат ақындардың қайта тіріліп, қазақ әдебиетінің жауынгер сапына қосылып отырғаны дер едім. Мен де, ел басына күн туған кезде, азаматтық борышымды ақтау үшін қатардан қалмай, алғы шепке аттанып, ата жаумен айқасқандардың бірімін. Өзім басқарған әскери бөлімдерде, топтарда, құрамаларда отыздан жаңа ғана асқан менің жас жағынан құрдастарым аз. Мақсат - мүдде жағынан ниеттес құрбы - серіктерім көп болды. Менің бақытым - мен оларды түсіндім, олар мені түсінді. Әрине, біз көңілді дастарқан емес, қанды қырғын шайқас ішінде түсіністік. Бұл ортақ сезімді, озық қасиетті интернационализм жемісі дейміз. «Ұяда не көрсе, ұшқанда соны алады» - деген аталы сөзіміз бар. Ұлы Совет елінің соғыстан бұрынғы ширек ғасырға толмайтын өмірінде біз осы сезім - қасиеттерді бойымызға сіңіріп үлгердік. Коммунистік партияның тәлім -тәрбиесі мен халқымыздың игі дәстүрі бізге «ел намысы - ер намысы» екенін ұқтырды. Осы боздақ ақындардың ішінде Аманғали, Шолпанқұл тәрізді менен жасы үлкендер де, Тәшібай, Несіпбай сияқты құрдастарым да, Абдолла, Баубек сынды інілерім де, тіпті, Жошыхан мен Төребектей мектеп партасынан майданға аттанған бүлдіршін жастар да бар. Бұлардың бәрі де - менің қарулас, қаламдас бауырларым. Менің де жалын мен оқтың ішінде жүріп қарудан қол босаса, қалам алған кездерім есімде. Солдаттардың тері сіңіп, қаны тамған қойын дәптері маған ыстық. Оның ішіндегі -«буырқанып, бұрсанған, мұздай темір құрсанған» жауынгердің, «қабағына қан қатқан, кірпігіне мұз қатқан» солдаттың жүрек кардиограммасы. Соғыс шейіттерінің творчествосы - әскери поэзиямыздың қорынан өз орнын алары кәміл. Оны жинауға да, жариялауға да еңбек сіңірген жолдастарға ризалығымды айта отырып, майдан жырларын, солдат жазбаларын әлі де іздестіре беру керек демекпін. Олардың ісі мен творчествосы рухани мұра ретінде жастарымыздың жүрегіне жол табар деп сенемін.

«Білім және еңбек», 1978 ж №2

Халықтың арасынан шыққан қаһармандардың іріктеліп, ұлы армияға айналған, бұқараның өз еркімен шындық үшін күресуде басын қосқан құдіретті күш - Қызыл Армия. Бұл ешқандай жарлықпен емес, өз еркімен ұлы идеяға сеніп, қолына қару алған дүниежүзіндегі тұңғыш қарулы қол. Қызыл Армия - қызыл гвардия дегеннен шыққан. Оның мән - мазмұны, қозғаушы күші энциклопедиялық талдауды қажет ететін тарихи кезең. Маркстік - лениндік идеяның негізінде құрылған еріктілер армиясы. Қызыл қырандардың қалыптасуының негізгі тамыры, дәні жұмысшылардың қарулы көтерілісінде жатыр. Сол рух, идея тұтастығы ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, ниет тұтастығын айқындап, бір тудың астына бауыр басты. Қызыл Армияның таптық санасының оянуына, олардың шындық үшін күресуіне, езуші таптың қаныпезерлігіне деген кегінің өршуіне тарихтың масқара беттеріне жазылған бірінші империалистік соғыстың көп әсері тиді. Солдаттар «Соғыс жоғалсын» деген ұранмен үн қатып, майдан шебінде полк комитеттерін құрды. Полк комитеттері таптық көзқарасты негізге ала отырып, шындық үшін, бейбітшілік үшін күресті. Атақты қолбасшы Панфилов та осы полк комитетінің қатарында жүріп таптық күрестің туын көтерді. Кейіннен жұмысшы шаруа Қызыл Армиясының қатарына өз еркімен қосылып, қолына қару алды. Еріктілер армиясына, қызыл тудың астына біріктірген күш - олардың саяси таптық көзқарасы.

деген ән де еріктілердің барлық шын ықыласы мен күресінің сипатын танытады. Бұл -штаттағы армия емес, еріктілер армиясы. Айбынды Қызыл Армия азамат соғысы жылдарында толық қарулы күш ретінде қалыптасты. Халық арасынан шыққан қаһармандар жоғары әскери білімі болмаса да таптық білімі мен таптық санасының арқасында ұлы маркстік - лениндік идеяның маңына топтасып, аңызға айналған ерліктер көрсетті. Қызыл Армияның ең бір топтасып даңққа бөленгені «Аврора» матростары мен Буденныйдың атты армиясының ерліктері. Шорс, Котовский, Чапаев, Амангелді сияқты халық батырларының еріктілер армиясының алғашқы қаһармандары. Ол кезде Қызыл Армияның жұмысшы шаруа Қызыл Армиясы деп аталуының мәні де осында. Қызыл Армияның капиталистік армиядан айырмашылығы және оның даңққа бөленуінің себебі, жеңімпаздығы - таптық санасына байланысты. Оны оятқан, бойына сіңірген лениндік партияның үгіт - насихатының жемісті еңбегі. Қызыл Армия азамат соғысы жылдарында да, Ұлы Отан соғысы кезінде де қайтпас қайсарлық көрсетті. Сол патриоттық pyx қазіргі ұрпақтарға дәстүр болып жалғасты. Қазақта ата тегі, ата жолы дейтін соз бар. «Ұяда нені көрсең, ұшқанда соны аларсың». Дәстүр - традиция дейтін ұғым да бар. Осы ұғымдардың тарихи маңызын да, дәстүрлік маңызын да дұрыс пайдалана білсек, жастарға рухани тәрбие берудің негіздері содан өрбиді. Қазақта «Қоянды қамыс, ерді намыс өлтіреді» дейді. Намыс пен ардың орны ерекше. Намысты, арлы, адамдық тәрбие беру - үлкен маңызды нәрсе. Кейбір солақайлар патриоттық рухты түсіндіремін деп бұзып алады. Аға ұрпақтың намысына тиеді. Олардың қиыншылық дәуірін шаршап - шалдыққанын, халық санасындағы ұшқынды мансұқ етеді. Рас, мәдениеті төмен болған шығар. Осы күнде де надандар аз емес. Хат тану, оқу, сәнді киіну, тоя тамақ ішу - бұл нағыз мәдени тілік емес, мәдениеттің бар болғандағы бір бөлшегі. Мәдениеттіліктің тамыры, дәні - санада. Ал, оқу, үйрену, киіну - ол мәдениеттіліктің алғы шарттары. Халықтың дәстүрі атам заманнан бері бар. Олар кезінде өріне шыға алмаған, мақсатына жете алмаған шытар. Ол басқа мәселе. Мысалы, патриотизм - патриот - көне рим сөзі. Ол ата - қонысым, ататегім, Отаным деген мағынаны білдіреді. Тарих елегінен өте келіп, халықаралық терминге айналды. Тарихи көзбен қарағанда патриоттық рухта тәрбиелеу мәселесі қазақ халқында да ұмыт қалмаған. Артта қалмаған. Батырлар жыры дейміз. Өлең, мақал - мәтелдерді айтқанда, бұл жағынан қазақ бай халық деп ойлаймын мен. Батырлық дастандар халықтың мүддесін, ойын, пікірін жеткізгендіктен, нағыз бұқаралық шығармалар. Солар - халықтың ғажайып творчестволық меруерттері. Ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа ұласып келеді. Қазір де патриоттық, ерлік мектебіне айналып отыр. Ұрпақтың ұрпаққа деген құрметін, халыққа деген махаббатын қошеметтеуде әдеби мұраның алтын қазынасы ерекше үлеске ие. Тозбайтұғын, тот баспайтұғын алтын қазына. Бұлар біздің Отанды, халықты сүюіміздің ешқашан да ұмыттырмайтын, жер сілкінсе де қозғалмайтын ірге тас- негіз. Қазақтың бір ақыны:

Тесік моншағы - шыны. Ал, меруерт қалай жерде қалады. Бұл жағынан бай, ауыз толтырып мақтана айту айып емес. Ол менің, не әкемнің, не нағашымның шығармасы емес, халықтікі. Бұл ұлы дәстүрді, халықтық дәстүрді Ұлы Отан соғысы жылдарында қазақ жауынгерлері қаһармандықпен жалғастырды. Халық атын ұятқа қалдырмады. Ту етіп көтерді. Ұлы Отан соғысындағы символға айналған, аңызға ұласқан екі оқиғаға да қазақ халқының ұлдарының тікелей қатысы бар. Және бұл оқиға солармен байланыстырылып айтылады. Ол соғыстың алғашқы жылындағы Отан жүрегі - Москваны қорғаған панфиловшылардың ерлігі. Ол даңқ күні бүгінге дейін әр адамның жүрегінде. Келешекте де өшпек емес. Ал, жеңіс жалауын Рейхстагқа тіккен қазақ жігіті Рахымжан Қошқарбаевтың ерлігі де оңайшылықпен келген жоқ. Өмір мен өлім қайшы алысып жатқанда соның арасынан жол табу, оқ жаңбыр боп құйылып тұрғанда қарауылға ілініп биікке көтерілу қандай жаужүрек жігіттің де тәуекелін сынайтын кез. Әлия мен Мәншүк тек қана совет елінің емес, бүкіл күншығыстың мақтанышы. Дүниежүзін сілкіндірген екінші дүниежүзілік соғыста Азия елдерінде адамзаттың фашистік қанды шеңгелден құтқаруға осы екі қыздай атсалысқан әйел заты бар ма екен? Бұл ұлы ерлік - ұмытылмас бейне. Осының барлығы - халық жүрегіне орнаған символдық нәрселер. Қазіргі кезде ерлік жасауға мүмкіндік жоқ. Бүгінгі ұрпақ аға ұрпақтан әлдеқайда төмен. Олар қиыншылықты көрген жоқ деп айтатындар да бар. Мен ондай пікірге қарсымын. Біздің кезімізде не мүмкін болды, сол бізге бұйырды. Ақ нанды кәмпит орнына жедік. Жаңа құрылған социалистік мемлекет экономикалық жағынан толық дамып, төрт аяғынан тік тұрып кете алмады. Ел қорғанысына көп қаржы бөлінді. Ал, бүгін молшылыққа бөленсе, әдемі киінсе, мәдениетті сауық - сайран құрса, оның несі мін. Қазіргі жас оған жазықты емес. Заманы сол. Біз қайта жас ұрпаққа осындай мүмкіндік жасағанымызға мақтануымыз қажет. Күрескеніміздің өзі сол шат өмір, бейбітшілік, молшылық емес пе? Иә, әсіресе қызыл, тым ұшқары қылжақтар да бар. Ол бірен - саран. Ананың галстугі қызыл, менікі көк болсын. Ауылдағы жұмысқа бармаймын дейтін ерке бала кездеседі. Бірақ уақыт, өмір оның бұл еркелігін ерте ме, кеш пе басады. Қазір ауылды жерде әр үйдің өз кітапханасы бар. Бұл да сол мәдениеттіліктің белгісі, дәстүрдің жалғасуы. Жастармен пікірлесу ғанибет. Жас жағынан екі - үш мүшел кіші болса да, маған жас мөлшерінен құрдас болмаса да, ой пікірі жағынан құрбылас болатынын байқадым. Құрдас - жастық ұғым. Құрбылас ой пікір бірлігін білдіреді. Екеуінің айырмасы бар. Жалпы мен жастарға ризамын.

Мен әдебиетке соғыстың буксирінде отырып келдім. ***

Ерлік бағасы алтында емес, абыройлы атақта. ***

Атақтың тіреуі - ар. *** ...Ақындық алдымен мида, одан кейін ойда, жүректе. Ұйқасқа құл болғандар ақын емес. Ақын болу үшін алдымен терең ой керек, тебіренетін жүрек керек. *** Барлық жер тегіс бола бермейді. Соғыс майданында да көпірте сөйлеу, бояп лепірте мақтау, «жоғалған пышақты алтын сапты» ете салу сияқты өтіріктер атам заманнан бергі келе жатқан емі жоқ аурудың бірі. Мен солардан сау болғым келеді. Өтірік мақтану -қиянат. Қиянатпен елді алдап, қылмысты болғым келмейді. Елге ер туралы шын айтсам, шынды сыр етіп шынықтыра айтсам деген ниет ойда. Елсіз ер болмайды, ерсіз ел болмайды. Ел атағын ер шығарады. Ел қадірін - ер біледі, ер қадірін - ел біледі.

Мен халық академиясын бітіріп едім.

Көпке менің пайдам аз тиді. Көптің қорынан, халық қазынасынан мен мол пайдаландым. Мені адам етіп, атымды шығарған - көпшілік.

Психологиясыз - адам мен адамның арасындағы қарым - қатынас ешбір мүмкін емес. Адам мен адамның арасындағы қарым - қатынассыз еңбекте болсын, соғыста болсын ешқандай психология болуы мүмкін емес. Психологияның қат - қабат мәні де осында. Біздер, әдебиет пен өнер қайраткерлері, осыны жақсы ұғуымыз керек. Еңбекте болсын, соғыста болсын барын салып, өнеге көрсетіп жүретін нағыз саналы ердің сан қырлы бейнесін сомдауға мұның тигізер пайдасы өлшеусіз. Еңбегі кемсоқтар, соғыстағы қорқақтар, әдебиеттегі, өнер мен ғылымдағы шорқақтар бізге, мейлінше, жиіркенішті, мейлінше, жат. Мен жазушымын. Менің барлық творчестволық жоспарым, бір сөзбен айтқанда, ата -бабаларымыздың батылдық, табандылық, ерлік дәстүрін дәріптеу, жас ұрпаққа әскери -патриоттық тәрбие беруге атсалысу.

Ерлік жасалған сәтте ер ойында ескерткіш те, кітап та болған емес. Біз өзіміздің кітаптарымызды соғыс жылдарында да, қазірде де, болашақта да соғысты дәріптеу мақсатында емес, еліміздің ерлігін жасөспірім ұрпақтарға айтып қалдыру, ата -бабамыздан қалған советтік патриотизм дәстүрін өркендету, жас ұрпақты ол қай жерде болсын, қай жағдайда болсын, Отан алдында, еліміздің алдында жауапкершілік - азамат сезімінде тәрбиелеу мақсатында ақ ниетпен жаздық, жазамыз, жаза да береміз. Біз оз кітаптарымызда, еліміздің келгенінше, бейбітшілік пен достықты насихаттаймыз. Ал, бүгінде қазақ тілі - осы заманғы «ультратерминдердің» ешқайсысынан да қорықпайтын, күрт дамуға, жаңа жағдайға, қарыштаған экономикаға бейімделген, халықаралық сөздерді батыл қолданатын, икемді тіл. Өзінің бұрынғы ұлттық бояуының үстіне осы заманның бояуын қосқан, көркем әдеби тіл болып қала беретін орамды тіл. Көркем аударманың ең басты мақсаты - түпнұсқа тілін білмейтін басқа жұрттың оқушысына автордың шығармасын неғұрлым дәл, айқын, көркем жеткізу. Аударылған тілдің оқушысы оны төл туындыдай қабылдауы керек. Кейбір шығармалардың тынысы тар, құлашы қысқа, бұларда күрделі өмірді терең қамтып көрсететіндей кең өрісті оқиға жоқ, авторлар пулемет ұяларының, окоптар мен траншеялардың маңында айналсоқтап, әріге ұзап шыға алмайды. Мұның себебі - бұл авторларда әскери мәдениет жетіспейді, өмірді тайыз біледі. Жазушы өмір құбылыстарын, әр алуан көріністерді құлағынан тізе бермей, бұларды жинақтап, қорытып, өз ойымен үстеп, көркейтіп алғанда ғана шығарма өресі биік болмақ. Әр іс - әрекеттің тууына түрткі болар себеп бар. Адамның әр қарекетінен оның жан дүниесінің сыры аңғарылады. Біздің қайсыбір шығармаларда іс - әрекет көрсетіледі де, соны тудырған себеп терең ашылмайды, адамның жан - күйінің толғаныстары, сезім сырлары терең бейнеленбейді. Бұл жағына келгенде көбіміздің қаламымыз маймақ тартып кетеді. Бұл - үлкен мін. Кітап кейіпкер үшін емес, оқырман үшін жазылады. Оқырманды арзанқол дүниемен алаңдатпау керек. Оның талап - талғамымен санасуға, одан қаймығуға керек. Өйткені, шығарманың басты көрінісі - сол. Ерлік дегеніміз - табиғат тарту етер сый емес, табанды ұзақ тәрбиенің нәтижесі. Адам бірден сақа азамат болып туа қалмайтыны секілді, ерлік те оқыстан пайда болмайды. Жас ұрпақты ерлік көрсетуге әрқашан дайын тұруға баулу керек. Біздің кейбір жазушыларымыз соғыс адамына қалай қарайды? Оны тек сыртқы әскери формасынан ғана таниды, ал, сол совет адамының ішкі мазмұны қандай екенін жете білмейді. Жауынгер алдымен адам болмаса қайдан беделді жауынгер болар еді деген мәселені шешпестен жауынгердің тұлғасын әдебиет жүзінде толық сырлы, маңызды көрсету қиын. Кейбір шығармаларда біздің жауларымыздың соншалық дәрменсіз көрсетілетіндігі және бір төзгісіз факт. Мұның дұрыс еместігі былай тұрсын, бұл - зиянды нәрсе. Егер біздің жауларымыз соншалық әлсіз болса, Отан соғысын төрт жылға созбай - ақ, жеңіске оп -оңай жеткен болар едік. Демек, біздің шығармаларымызда жаулар өз сипаттарымен, өздеріне тән күнгей - көлеңкелі жақтарымен тұтас көрсетілсін. Жаулар карикатураға, ойыншыққа немесе қуыршаққа айналдырылмауы керек. Мұны көрсету, сайып келгенде, жаудың емес, өзіміздің бағалы қасиеттерімізді көрсету балып табылады.

─ Мен өмір мен өлімнің белдескенін көрдім. Толарсақтан қан кешіп талай қырғынды бастан өткіздім. Батальон командирі, полк командирі, дивизия командирі болғандардың бірімін. Шенім үлкен болса да, әрдайым жауынгерлердің қатарында жүрдім. Сол сұрапыл соғыста батырлықты да, қорқақты да көрдім. Жайшылықта тышқан өлтіруге бармайтын жігіттердің елі үшін, Отан үшін, жауға қарсы атойлап шапқанын көрдім. Отан үшін, ел үшін еңіреп туған ерлердің таңғажайып табандылығына, батылдығына басымды идім. Тула бойымда ана сүтімен енген туған жерге деген асыл қасиеті мол адамдар ғана ерлік жасайды. Ерлік алтынмен де, күміспен де бағаланбайды. Оның өлшемі олардан жоғары. Ол адамның ең асы л қасиеті.

─ Ата, айтыңызшы жауды қалай жеңдік? ─ Мен Совет Армиясы қатарында жиырма бес жыл қызмет еттім. Алғашқы күннен бастап тәртіпті, білімді, қабілетті солдат болдым. Мылтықты жақсы атушы едім. Снайперлік командаға алынып, сынақ кезінде полк бойынша ату жағынан бірінші орын алдым. Кейін 1936 жылы мартта тағы әскер қатарына алындым. Алғаш Қиыр Шығыста, одан соң Украинада қызмет еттім. Батыс Украина, Батыс Белорусия, Солтүстік Букавина, Бессарабия жерлерін жаудан босатуға қатынастым. Ел басына күн туды. Соғыс басталғанда Панфилов дивизиясының бірінші батальонына командир болып тағайындалдым. Бақайшығына дейін қаруланған жау айбарын көрсетті. Алғаш уақыт біраз шегіндік. Мәскеу түбіндегі қиян - кескі соғыста бес рет қоршауда қалып, батальонымды қиыншылықтармен алып шықтым. 1941 жылы Маршал К.К.Рокосовский (ол кезде генерал лейтенант болатын) мені шақырып алып полк командирі етіп тағайындады. Әскери дәрежем - аға лейтенант. Ол кезде партия қатарында жоқпын. Жасым отызда ғана болатын. Кейін дивизия басқардым. Мен дивизияны қабылдап алғанымда 18 мың адам бар еді. Кейде жеңіп, кейде жеңіліп соғысып жүрдік. Талай қиын - қыстау соқпақтардан өттік. Соғыс біткенде қатардан шыққаны, жараланғаны бар дивизиямда 12 мың жауынгер қалды. Осы лай жеңіс оңайға түскен жоқ. Қан майданда қолтықтасқан халықтардың достығы жеңіске жеткізді. Азаматтар ақырғы демі қалғанша шайқасты. Сол халықтың қарапайым ұлдары болмаса Панфилов -Панфилов болмас еді, Карпов - Карпов болмас еді. Мен Бауыржан Момышұлы болмас едім. Ата - бабаның ерлік дәстүрі, патриотизм pyx берді. Тылдағы жұрттың қажыр -қайраты дем берді. Біз осылай жеңдік. Жауды жерімізден қуып шықтық. Ту тіктік.

─ Ата, парыз деген не өзі? ─ Біз қиын тағдырларды көзбен көрдік. Менің жасым биыл алпыста. Дәрменім бар кезінде көрген - білгенімді сендерге шындықпен айтып бергім келеді. Сендердің аталарың менімен замандас болған. Өмірдің ыстық - суығында бірге болып, соғыстың қиыншылықтарын бастан өткіздік. Біз бәрін жеңіп отырдық. Әйтпесе қазіргі берекелі, бейбітшілік заман болар ма еді. Осы заман үшін, Отан үшін жан бердік, қан төктік. Жазу столына отырғаныма он үш жыл болды. Әлі де қағаз бетіне түспеген, түскенімен өңделмеген дүниелерім аз емес. Мен отставкадағы полковникпін, бірақ отставкадағы азамат емеспін Замандастарымның майдандағы, еңбектегі ерліктерін айтқандарымыз аз, айтпағандарымыз көп. Жазғандарымыз аз, жазбағандарымыз көп. Сұрапыл соғыста от кешкен, көкіректерін оқ тескен азаматтар туралы әлі айтамыз. Тірі қалғандар мен қаза болғандардың ғажайып ерліктерін айтып, оған өз үлесімді қосып кетуді парызым деп санаймын. Сендер ата дәстүрін сақтап, халық арын, Отан арын ақ ниетпен ақтаңдар деп ақ батамды беремін. Батыр болыңдар, балдырғандарым.

«Лениншіл жас»

Қазақ тарихында қазақ халық болып, жаппай бөрік кигендері ат жалын тартып жасақтана қатынасқан үлкен соғыс - өткен Ұлы Отан соғысы болды. Қазақстанда да соғыс жылдарының жалынына шарпылмаған бірде - бір семья жоқ деп айтуға болады. Демек, қан төгілген майдандағы, тер төгілген тылдағы соғыс жылдарының барлық қиыншылықтары мен мұқтаждықтарын Қазақстан да, мейлінше, көтеріп, бастан өткізіп, өз үлесін аянбай - ақ салды. Қиян - кескі сындардан өтіп, даңқты абыройларға да майдан шебінде, тылда нақты пе болып отырды. Оған тарихи дәлелдер мол. Олар ағайын -туысқан достарымызға да, дұшпандарымызға да мәлім. Ұлы Отан соғысы басталған соң, Қазақстан ұлдарынан он алты дивизия, сегіз бригада құрылып, жасақталынып, майданға аттандырылды. Кейіннен де соғыс аяқталғанша майданға қосымша жасақталған топтар бөгетсіз, қадірлеместен өне бойы жіберіліп жатты. Бәрімізге мәлім, алғашқы кезде майдандағы сәтсіздіктердің салдарымен советтік Батыс Европа өлкелерінің жартысынан көбін дұшпан аз уақытта басып алып, сондағы мол қорларымыз да жау қолында қалған болатын - ды. Сондықтан Қазақстан еңбекшілері соғыстың бастамалы мезгілінен бастап аянбай еңбек істеп, майданды барлық жағынан қамтамасыз ету жағынан өзінің мол үлесін қосумен болды. Соғыс жағдайына байланысты өскен жер, туған елінен кетуге мұқтаж болған мыңдаған семьялар, өндіріс орындары, мәдени орындар Қазақстанға ауып келді. Оларды жөн - жөнімен орналастырып, барлық жағынан қамтамасыз етіп, еңбек қатарына қосуда қиын жағдайда көңілдегідей шешіліп отырылды. Жоғарыдағы айтылған Қазақстанда жасақталған жиырма төрт әскери құрамалар майданда ерлікпен соғыстарға қатынасып, абыройлы атаққа не болды. Солардың ішінде алдын ала Қазақстандықтар мен қырғызстандықтардың жауынгерлік атағын әлемге «аты шулы» етіп шығарған 8 - ші гвардиялық Панфилов атындағы атқыштар дивизиясы болды. Панфиловшылардың ерекше ерліктері туралы көптеген мақалалар, көлемді кітаптар жазылып, оқырмандарға көп тарағандығы бәрімізге мәлім. Бұл таңда да жарияланып шыққан мақалаларда болсын, істелген баяндамаларда болсын, радио, телевидениеде болсын - панфиловшылардың Москва түбіндегі қиян - кескі шайқастағы ерекше ерліктері, Қазақстанның қосқан өлшеусіз үлестері екінің бірі қатарында маңдай алды, дарынды даңқ дабылында, барлық совет халқының тарихи мақтанышы айқын, анық аталып отыр. Ол -бізге үлкен абыройлы естелік. Оқырмандарға мәлім бұрынғы жазғандарымызды, оқығандарымызды қайталамастан айтқанда, сол бір дивизияның қимылынан совет азаматтарының, совет армиясының социалис та табиғатына орынды, жарастықты мінез -құлық жүйелерін айқын қорытуға болады. Әр жауынгердің сергек ойы мен азаматтық борышын көкейіңде мықты тұтып, Отанға адал ниетін, ел намысын, ер намысын жоғары ұстай білу. Қай ұлттан болсын жалпы совет халықтарының бірлес бауырмалдығы өркендеп өсіп, халық достығының түйіндесе қорғаны сынынан өтіп айқындалды. Ұлы Отанымыздың астанасы Москваны қасиетті қара шаңырақ тұтып, оған қандай қауіпті жағдайда да жауды жолатпау, «Менің Москвам, менің астанам» деген сезім әр жауынгердің жүрегінің түкпірінде орын алу, тап жауын, қандыбалақ фашизмді «жөргегінен» ата жауым деп сергек түсіну. Ата жауымен мәселені «білектің күшімен, найзаның ұшы шешеді» көз жете түсініп айқын білу. «Жаным арымның садағасы» деп, албырт жауға аянбай табан тіресе қарсыласу, айбындана айқасып алға жібермеу, титығын жеткізіп тойтару. Ұйымшылдық, құрыш болаттай темір тәртіппен жұмыла айбындалған қимылмен түп -түгел жаппай ерлік көрсету. Бұл қасиеттердің барлығы ана сүтімен бойға сіңген жоқ, аспаннан түскен жоқ. Бұлар тәрбие нәтижелері. Бұл туралы бұрын жарияланған мақаламызды қайталамалық. Ұлы Отан соғысына майданда 18 - 45 жастағылар қатысты. Жауынгерлердің жастары үлкендерінің көбі Октябрь революциясы мен азамат соғысы кезінде жаңа өспірімдер шағында, ал, кішілері 15 - 16 жылдан кейін туғандар. Демек, біз -революционерлер ұрпағымыз. Тап күресі, социалистік құрылыста еңбек күресі, қандыбалақ фашизмнің жауыздық, қараниет мақсатын талдап түсіне білу, Отанымыздың бостандығы мен тәуелсіздігін қарулы күрес майданында қорғауға әр уақытта дайын болуды - қасиетті азаматтық борышымыз екенін анық - айқын сіңімді тәрбиелеу. Өмір мектебінен өткен революционер ұрпақтары еді. Жаппай ерлік көрсету Москва түбіндегі шайқаста бірен - саран болған жоқ. Әлемге әйгілі 28 - дің ерлігінен басқа да панфиловшылардың жаппай ерліктері белгілі. Олар тарихтан, әдебиеттен өздеріне лайықты орындар алды. Осташовада үш тәулік қоршауда ұрыс жүргізген капитан Лысенконың батальоны, лейтенант Шариповтың ротасы, Мыканино селосында дұшпанның 20 танкісін жойған лейтенант Угрюмов басқарған 17 жауынгер, политрук Павлов басқарған ІІ саперлердің Строкова селосындағы ерлігі, Ядрова селосындағы лейтенант Исламқұлов тобының ерлігі тағы басқа мысалдар баспа жүзінде жарияланған. Панфиловшылардың ерлігі тарихтан әйгілі орын алды. Василий Клочковтың «Россия ұлан - байтақ, бірақ шегінуге жер жоқ, артымызда Москва!» деген сөзі нақты, орынды айтылған сөз еді, сол күндері біздің партия солай ойлаған, біздің халық солай ойлаған, біздің ел десе еңіреген жауынгерлер қауымы солай ойлаған. Ол сөздің моральдық күші сол кезден - ақ тек бізге емес, ұрпаққа атамұралық тамырын салған ұранға айналды. Атамұра боларлық дәстүрді дәріптей үгіт - насихаттау - жас ұрпақты тәрбиелеудің бір үлгілі саласы. Москва түбіндегі шайқастың орны Отан соғысының тарихында айрықша. Москваны қорғау тақырыбынан қазақ әдебиеті құр қол емес. Алдыңғы қатардағыға дәлелдеріміз мол. Олардың көбі документті шындық шығармалар. А. Бектің «Арпалысы» біздің материалдар негізінен, біздің қатынасуымызбен жарық көрген. Дмитрий Снегин, Мәлік Ғабдуллин, Қ. Шарипов, Ә. Әбішев, осы мақаланың авторының шығармалары "Москва үшін шайқасты" көзбен көрген, құлақпен естіген, бастан кешкен оқиғалардың нақты естеліктері. Т. Ахтановтың «Қаһарлы күндер» романы, М. Әуезов пен Ә. Әбішевтің «Намыс гвардиясы» атты пьесасы - көркемделген Москваны қорғау тақырыбының шығармалары екені де рас. Бұл шығармалар оқырмандар арасында патриоттық тәрбие жөнінде өз рөлдерін өз орындарында атқарып келеді, бұдан былай да атқармақ Жоғарыдағы аталған еңбектер үлкен теманы етекжеңін қымтап алған жоқ. Алда іздегенге әлі де ізі айқындалмағандар аз емес. Талаптанғандарға табылатын нәрселер мол. Мәңгі ешкім жасамайды. Егде тартқан жауынгер соғыс ветерандарының қатары жылдан - жылға сиректеліп, саны санаулыға айналуда. Көрген - білгенді, өткен - кеткенді, бастан кешкендерің басын құрастырып естеліктер жазу - қаламгерлерге тарих, ұрпақ алдында борыш. Біздің жастар сергек ойлы, намысшыл, салалы, салмақты мұрагерлер болуларына тілектеспін де, сенемін де. Советтер Одағының маршалы К.К.Рокоссовский айтпақшы, Москва түбіндегі жеңістің өшпес тарихи мазмұны осындай.