(Туған әдебиет, уақыт және заман туралы ойлар) Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, ақын Темірхан Медетбектің үш томдық таңдамалы шығармаларына автордың ұзақ жылдардан бері талмай еткен еңбегінің ең үздіктері енгізіліп отыр.

Полн. собр. соч., т. ІІ. М. 1958 г. стр. 384.

Менің Абайым! Әрине, бұл менің сөзім емес. Дәлірек айтсақ, сөз тіркесі менікі емес. Бұл сөздің төсегі, түп-төркіні сонау бір кезде М.Цветаеваның дуалы аузынан шыққан «Менің Пушкинімде» жатыр. Ол сөз – қазір қанатты сөз. Ал қанатты сөз – бәрімізге ортақ. Менің Абайым! Бұл сөз бәріміздің жүрегімізде жүрген, бәріміз айтуға тиісті сөз. Бұл сөздің мәні мен мағынасы менің бау-бақшам, менің машинам деп жалқы адамның атынан айтылар аса тар аядағы материалдық меншіктеп сөйлеумен ешуақта да қосылмақ емес. Бұл сөздің мәні мен мағынасы менің жерім, менің елім деп жалпы халықтың атынан айтылар аса кең аядағы рухани меншіктеп сөйлеумен сабақтас, салалас жатпақ. Сөз жоқ, менің жерім, менің елім, менің халқым дегенді рухани махаббат, рухани сүйіспеншілік қана тудыра алмақ. Адам – жерімен, елімен, халқымен ғана адам. Өйткені адамды адам ететін – сол жері, елі мен халқы. Олай болса, біздің рухани қалыптасуымызға, рухани түлеп, жаңғыруымызға, рухани баюымызға өлшеусіз әсер еткен, сарқылып, таусылу дегенді білмейтін рухани ресурстарымызды да менікі деп меншіктеуге хақымыз бар. Сол рухани ресурстарымыздың бірі және бірегейі, біз үшін, Абай шығармалары. Сондықтан да қазір менің Елім, менің Жерім, менің Халқым сияқты қастерлі сөздердің қатарында менің Абайым деген сөздің де орын ап, орнығуы заңды. Сондықтан да хат біліп, қара танитын адам Абайды оқымай, Абайды танып білмей өз халқының кешегі, бүгінгі рухани бет-ажарын танып білуі мүмкін емес. Біздің байқауымызша, Абайды оқу мен оны танып білу кезең-кезең, белес-белестерден тұрады. Яғни өміріңнің әр кезең бөлігінде кездескен сайын Абай – бұрынғыдан өзге, бұрынғыдан жаңа, бұрынғыдан биік, бұрынғыдан терең. Абайды оқу және оны өзіңше білу – қиын жол, ұзақ процесс. Бұл жерде танып білуді тек шартты түрде ғана айтып отырмыз. Әйтпесе, Абайды тұтастай танып білу ешкімнің пешенесіне жазылған емес. Ол – жұмбақ. Бірақ әр адам Абайды өзінше ашып, өзінше танып білуге міндетті. Сонымен бірге біз бұл жерде «өзінше» деген сөздің астын тектен тек сызып отырған жоқпыз. Абайды тек хрестоматиялық қасаң аяда немесе ғылыми-зерттеулер аясында ғана түсіну – ол әлі «менің Абайым» бола алмайды. Бір өкінішті жайт, көп адам Абайды танып-білу, оны оқып үйрену – оның шығармаларын қайта-қайта оқи беру деп ұғады. Әрине, оны қайта-қайта оқу керек. Бірақ Абайды оқып үйренудің жалғыз тәсілі осы десек, қатты қателескеніміз. Өйткені мұндай жағдай бірсыдырғы оқумен Абайдың сиқыр әлеміне ешуақта да терең бойлай алмайсыз. Ондай тәсілге Абай алдыра бермейді. Абай әлемі – төл әдебиетіміз бен бүкіл әлемдік әдебиеттің үздік үлгілерінің алтын буымен дем алып тұрған, өзгеден өзге шаңырақ көтеріп тұрған әлем. Абай философиясы, Абай дүниетанымы сол кездегі әлем әдебиетінің ірі тұлғаларымен иық тірестіріп қатар тұр. Олай болса, ол тұңғиық әлемді түсінуге үлкен дайындық керек. Яғни Абай бүгінгі оқырман қауымнан үлкен ішкі мәдениетті, бір кезде өзі тәлім алған бүкіл әлемдік әдебиеттің мектебінен өтуді талап етеді. Сондықтан да Абайды әрбір оқырман өз бетімен бүкіл­әлемдік әдебиеттің контексінде танып білуі, оқып үйренуі керек. Өйткені Абай сөздерін құр жадағай жадыңа сақтап, жаттап алумен оны танып-білу мүмкін емес. Абай сөздерін ең әуелі, жадыңда емес, жаныңа, қаныңа сіңіруің керек! Сонда ғана оны біз «Менің Абайым» деп айтуға хақылымыз. Абай ұлылығын, Абай сөздерін түсіндіріп-талдайтын бағдарлап-бағамдайтын талай-талай кесек-кесек дүниелер жазылды. Әлі де жазыла бермек. Өйткені Абай әлемі табиғаттың өзіндей тылсым. Ол сәт сайын жаңғырып, түлеп, сәт сайын қозғалысқа түсіп, сәт сайын жан-жағына сәуле жамыратып тұрған әлем. Сол құпия тылсым дүниенің стихиялы қозғалысына үңілу, оны бақылау – Абайды ғана емес, өзіңді де өзіңше ашу болып табылады. Ұлылықтың ұлылығын анықтап беретін әлі алгебралық формула туған жоқ. Тумақ та емес. Солай бола тұра, ұлылық тудырған дүниеге өз қатынасыңды, ол туралы өз таным білігіңді айту, ортаға салу – азаматтық борышың. Біз үшін Абай ұлылығы – өзі өмір сүрген ортаның ой мен сана деңгейін, әлеуметтік терең қайшылықтарын, психологиялық атмосферасын, шынжыр балақ, шұбар төс озбырлығы мен өктемдігін, көзіне жас, жүрегіне шер ұялаған қалың қазақ халқының мұңы мен зарын тереңге сүңгіп көруінде немесе соның бәрін тереңнен алып кеп саған көрсетуінде ғана емес, сол тереңге өзімен бірге сені де сүңгітіп көрсетуінде! Яғни Абай өз шығармалары арқылы өзі өмір сүрген қоғамның қайшылыққа толы тіршілік қарекетін тереңнен сүзіп, өзі ғана сұңғыла зерттеуден өткізіп қоймайды, сол қоғамның қайшылыққа толы тіршілік қарекетін өзімен бірге саған да зерттеткізеді. Абай талантының ең басты тегеуріні осында жатса керек! Сонымен бірге, Абай өлеңдерінің қай-қайсысы да бізге сол заманның белгілі бір тарихи фактсын емес, ең бастысы, сол заманның тарихи факторын ашып көрсетеді. Сөйтіп, ол біздің белгілі бір кезеңдегі реалистік тарихымызды дүниеге келтірді. Рас, Абайға дейінгі әдебиетімізде белгілі бір қоғамның белгілі бір тарихи фактысын көрсететін дүниелер бар болатын. Бірақ олардың қай-қайсысы да ол қоғамның тарихи қозғаушы күшін, яғни тарихи факторын көрсетіп бере алған емес. Ол тек Абайдың қолынан келді. Тұтас бір халықтың белгілі бір кезеңдегі рухани тарихын дүниеге келтіру үшін орасан зор талант, жіті көз, зерек зердемен бірге, шалқар білім керек. Өйткені тұтас бір халық басынан кешіріп отырған қоғамның терең әлеуметтік қайшылықтары мен оны тудырып отырған қозғаушы күшті тек бір халықтың тарихи даму аясында ашып көрсету мүмкін емес. Ол тек адамзат тарихының рухани тәжірибелері негізінде зерттеліп, қарастырылғанда ғана мүмкін бола алады. Ойдан ой туады. Абайдың аса зор білімдарлығын сөз еткенде, көбіне-көп оны біз өзіміздің төл әдебиетімізден, Шығыс, әсіресе Батыс әдебиетінен молынан үйренген деп жатамыз. Үйренуін үйренген. Дегенмен, үйренген деген сөз Абай білімдарлығына өлшем бола алмайды. Абай білімдарлығының қуаттылығы сонда, оның өз ұлттық әдебиеті мен Шығыс және Батыс әдебиетінің бай мұраларын бойына әбден сіңіріп, оларды өз жүрегінде қайта қорытып, игеріп, меңгергенінде. Бүкіл әдебиеттің алып тұлғалары сияқты, Абайдың да соны қасиеттерінің бірі – қазақ даласының сонау қалтарыс түкпірінде Шыңстау баурайында тұрып-ақ, біздің бүгінгі әдебиетіміздің қадау-қадау проблемаларына – бейнебір өзің аш та, өзің ұғын дегендей – сырын тереңге жасырып-жауап беріп кеткендігінде. Бүгінгі таңда өсемін, өркендеймін деген жер бетіндегі әдебиет атаулының бәрі-бәрі үшін мәңгілік проблема­лардың бірі, сөз жоқ, аударма екенін жақсы білеміз. Осы бір таусылып, тамамдалмайтын проблеманың түйінін шешуге атсалыссақ болды, алдымен Абай есімін ауызға аламыз. Бұл мәселеде де әлгінде айтып өткеніміздей, Абайдың сырын тереңге жасырған жауабы әзір. Әрине, ол сыр мен мұндалап айқайлап тұрған жоқ. Олай болса, сырын тереңге жасырған сол жауаптан біз де сыр тартып көрейікші. Бұл тұрғыда, ең алдымен, бізді қатты ойландыратын мәселе – аударма саласындағы Абайдың тәжірибесін анықтап беру ниетінен туған тұжырым-пікірлердің әбден басы ашық, атамзаманнан белгілі аксиомадан бетер біреуден екіншіге, екіншіден үшіншіге... ешқандай кедергі-тосқауылсыз, сынаптай көшіп отыратындығы. Мәселен, Абай аудармасын сөз еткенде, көбіне біз, Абайдың құдіреттілігі сонда – ол Пушкин мен Лермонтовты қазақ тілінде Пушкинше, Лермонтовша сөйлетті деп, не айтып, не жазып жататынымыз бар. Міне, осы қате пікір, қате тұжырым. Өйткені ешуақта да Пушкин мен Лермонтов қазақ тілінде Пушкинше, Лермонтовша сөйлеген жоқ, сөйлемек те емес. Абай да оларды қазақ тілінде Пушкинше, Лермонтовша сөйлетуді мақсат тұтпаған. Абай Пушкин мен Лермонтовты қазақ тілінде тек Абайша сөйлетті. Абайша! Ал әлгіндей қате пікір, қате тұжырым, қате түсінік тонды теріс қаратып киіп алғанмен бірдей әсер қалдырады. Өйткені әрбір творчестволық тұлға – жеке бітім, жеке болмыс. Оның айналадағы құбылысты көріп, қабылдауы да, оны қорытып қағазға түсіруі де жұмбақ процесс. Оны сол творчестволық тұлғаның өзі де бүге шігесіне дейін түсіндіріп айтып бере алмайды. Творчестволық тұлғаның осындай жұмбақ қасиетінен бейхабар немесе өзінің не айтып отырғанына мән бере бермейтін адам тағы да Абайдың Пушкин мен Лермонтовты сәтті аударғанының себебін, өлеңге арқау болған белгілі құбылысты немесе материалды сол Пушкин мен Лермонтов көзімен көре алмайды. Оған таланттың табиғи ерекшелігі мүмкіндік бермейді. Ол тек өзінің көзімен ғана көре алады. Өйткені ол Пушкин мен Лермонтов өлеңдеріндегі бүкіл поэтикалық әлемді Пушкин мен Лермонтовша емес, өзінше түсініп қабылдаған. Ондай ірі тұлғаларды былай қойғанда, қарапайым оқырманның өзінің әр өлеңге қатысты пікірі әрқилы болып келмейтін бе еді? Егер мұндай қате тұжырым, асығыс қорытындылардың іске тигізер зияны болмаса, ауызға да алмай-ақ қояр ек. Амал не, зияны шаш етектен. Өйткені осындай қате тұжырыммен мұп-мұздай болып қаруланып алған аудармашы Абайды орыс тілінде Абайша немесе Пушкин мен Лермонтовты қазақ тілінде Пушкин мен Лермонтовша сөйлетіп беремін деп, алаөкпе болып, әлекке түсіп, тыраштанып бағады. Ондайлар, Егер Пушкин мен Лермонтов тіріліп келіп, Абайдың бір өлеңін қатар отыра қап аударса, Пушкиннің аудармасы Пушкинше, Лермонтовтың аудармасы Лермонтовша болып шығатынына мән бере бермейді. Содан барып, қате тұжырым, қате түсініктің салдарынан, кейбіреулер аударылған шығармадан аудармашының қолтаңбасын емес, түпнұсқа авторының қолтаңбасын талап етіп, өзін де, өзгені де әуреге салып, дабыл қағып, айқай көтеріп жатады. Аудармашы да – творчестволық дербес тұлға! Әңгіме бұл жерде тек талантты аудармашы жайында ғана болып отыр. Оның да өзіндік творчестволық бет-бағдары, өзіндік дүниетанымы бар. Ол айналадағы құбылысты тек өзінше ғана қабылдар қасиетке ие! Олай болса, аудармашы қолтаңбасын жоққа шығарам деу бос әңгіме, бос даурығу! Талант тегеуріні мықты аудармашының қолтаңбасы неғұрлым ажарлы, айқын болса, аударылған дүние де соғұрлым ажарлы, соғұрлым айқын болып шықпақ. Мәселен, Шекспирді орыс тіліне аударған Б.Пастернак, М.Лозинскийлерді алыңыз. Болмаса, сол Шекспирді орыс тілі арқылы қазақ тіліне аударған М.Әуезов, Х.Ерғалиев, Ә.Кекілбаевтарды қараңыз. Әрқайсысы жеке-дара қолтаңбаға ие ғой. Пастернак Пастернакша, Лозинский Лозинскийше, Әуезов Әуезовше, Ерғалиев Ерғалиевше, Кекілбаев Кекілбаевша аударған. Бірімен екіншісін шатыстырмайсыз. Сондықтан біз аударылған дүниеден түпнұсқа авторының қолтаңбасын іздеп жатпай, түпнұсқа авторының айтар ойын, идеясын, көтерген мәселесін, рухын аудармашы қалай түсінген, оны қандай деңгейде игерген деп сөз бастағанымыз абзал. Ал деңгей дегеніңіз әртүрлі болады. Сондықтан талантты дүниелерді тек қана таланттылар аударулары керек. Ондайда талант табиғаты бір-бірімен жақын болып жатса, нұр үстіне нұр. Шығарманың сөзін ғана аударып, оның ішкі әсер қуатын, рухын көтере алмай, түпнұсқаның өзінде қалдырып кететін аудармашылардан сонда ғана құтыламыз. Нағыз шығарманың ойы, идеясы, рухы, ұлттық колориті сыртқы сөзінде емес, ішкі өмірінде, тынысында ғой. Сөз тек соларға қызметші ғана. Ал шығарманың ойын, идеясын, рухын, ұлттық колоритін тек талант қана көтеріп алып шыға алады. Ондай жерде жұрт ойлап тапқан толып жатқан кітаби әдіс-тәсілдеріңіздің бәрі әлсіз. Өйткені әдіс-тәсіл кітаби емес, табиғи болуы тиіс. Әрбір творчестволық тұлғаның өз әдіс-тәсілі бар. Аудармада арифметика да, алгебра да жоқ. Оны тек творчестволық интуиция, творчестволық дербестік қана шеше алады. Мәселен, Абайдың жұрттың бәрі жатқа білетін Гете – Лермонтовтан аударған «Қараңғы түнде тау қалғып» өлеңін алыңызшы. Бұл аударманы қандай әдіс-тәсілмен таңбалап бересіз? Сөзбе-сөз аударма дейсіз бе, аналитикалық аударма дейсіз бе, жоқ еркін аударма дейсіз бе? Осы бір сегіз-ақ жол өлеңде әлгі тәсілдердің бәрінің бедер-белгісі бар. Қараңыз:

Мұны қай тәсілге апарып «теліген жөн»? Әрине, еркін аударма деуге де, сөзбе сөз аударма деуге де келмейді. Бұл, сөз жоқ, дәл түпнұсқадағыдай емес, бірақ соған жақын келетін, адекватты аналитикалық аударма. Ал одан әрі ше?

Бұл ше? Мұнда сөзбе-сөз аударманы тіпті ауызға алудың қажеті жоқ. Әлігі аналитикалық аударманың да ауылы алыстап кетті. Сөз жоқ, еркін аударма! Тағы да оқиық:

Ал бұл жолдарда әлігі үш тәсілдің үшеуі де қабат қатысып тұр. Бірақ біреу тұрып, сөзбе-сөз аударма мен аналитикалық тәсілдері бар болса, бар шығар, ал бірақ бұл жолдарда еркін аударма тәсілін көріп тұрғаным жоқ деуі мүмкін. Рас, бір қарағанда Абай сөздері Лермонтов сөздерінен алшақ кетіп тұрған соңғы екі жолында Лермонтов ойын еркін игеріп, еркін тереңдетіп жіберіп отырған жоқ па? Сонымен, біздің айтпағымыз – қандай бір аударма болмасын, ол ешқандай кітаби әдіс-тәсілдермен шешімін таппайтындығы. Ол тек дербес таланттың дербес әдіс-тәсілдерімен ғана жүзеге аспақ. Өйткені аударма – сіздің ешқандай теорияңызға, сіздің қолдан жасалынған әдіс-тәсілдеріңізге бағынбайтын, қандай бір болмасын анықтамаларыңыздың құрсау құшағына сыймайтын творчество. Сондықтан да ол керек кезінде сөзбе-сөз аударма, аналитикалық аударма, еркін аударма тәсілдерінің қай-қайсысын да жеке-жеке жұмыс істеткізіп, керек кезінде үшеуінің басын бір жолдың айналасына тоқайластырып қоя алады. Абайдың аударма мектебі бізге осыны үйретеді. Аударма жөнінде осындай ұлы дәріс берген Абайдың өзінің орыс тіліне әлі күнгн дейін жөнді аударылмауы біз үшін ұлттық өкініш! Ал ол өкініштен оның шығармаларын творчестволық қолтаңбасы айқын, ажарлы, ірі ақындарға аудартсақ қана құтылуымыз мүмкін. Соңғы жылдары әсіресе тіл жөнінде кең көлемде келелі-келелі әңгімелердің өткені белгілі. Оның соңы Жазушылар одағы ұйымдастырған үлкен конференцияға келіп ұласты. Дәл осы тұста тіл мәселесі – ел ішінде жүрген өзіміз куә болғанымыздай – барлық жерде әңгіме болып жатты. Яғни ол аясынан асып, жалпыхалықтық мәнге ие болды. Осыны дер кезінде терең сезіне білген «Қазақ әдебиеті» газеті, «конференция өтті, енді бітті» деп, тіл жөніндегі әңгімеге есігін тарс жауып тастамауы құрмет тұтып, құптарлық іс. Өйткені тіл жөніндегі әңгіме ешуақта толастамақ емес. Өйткені тілдің тарихи дамуының делбесін мен ұстап отырмын деп ешкім де айта алмайды. Сондықтан ол туралы әдебиетіміздің арғы-бергі тәжірибесіне сүйене отырып, өз түсінігінше әңгіме қозғауға кім-кімнің болсын еркі бар деп ойлаймыз. Бұл жөнінде де ден қойып тыңдай алатын есті құлақ болса, Абай дәрісі мен тәлімі жетерлік. Абай қоғамдық ойды жеткізуде де, адам жанының терең қалтарыс түкпірлерін ашуда да қазақ тілінің тегеурінді қуат пен шексіз мүмкіндігін дәлелдеп берді. Өйткені Абай мауыты шапан, құндыз бөрік киген ақсүйек сөз де, қора-қопсы, қазан-ошақ басында қалып қойған құл-құтан сөз де жоқ деп білді. Ол бәріне бірдей қарап, бәрін тең праволы санады. Ол тек халық тілі бар деп білді. Ол тек халық тілін ғана қастерлеп, халық тілін ғана қасиет тұтты. Сонымен бірге, ол өз творчествосы арқылы халық тілі өзінің сонау көне топырағынан қоректене отырып, жаңалық болып жапырақ ашып, жаңғырып тұратынын да көрсетіп берді. Солай бола тұра, Абайдың осы ұлы тағылымын үстірт ұғынушылық, атүсті қабылдаушылық әлі күнге дейін шаң беріп қалады. Бір мысал. Егер тіл тазалығы әңгіме бола қалса, көбіміз-ақ Абайдыңы мына сөзін алға тартып, көлденеңдетіп шыға келетініміз бар:

Осындағы «бөтен сөзді» көп жұрт біртекті тар аяда түсінеді. Содан барып олар қора-қопсы, қазан-ошақ басындағы ұсақ тұрмыстық сөздердің де, өзге тілден ауысып көшіп келген жаңа сөздердің де өлең есігін ашуға құқысы жоқ деп біледі. Олар өлең сөзін әсем киінген әдемі сөздер деп ұғады. Сондықтан олар өлең ішінен тезек, көң сияқты сөздерді кездестіре қалса, мұрнын тыржитып, теріс қарап жиіркеніп, «трактор», «двигатель» деген жаңа сөздерден темір шыңылы мен темір шуылын естіп, құлағын басып, үркектеп бағады. Сол мінезімен қаншама азапты жолдан өтіп, жұрттың бәріне бірдей қызмет ету правосына ие болған тіл демократиясына тіл тигізіп, қол көтеріп отырғанымен олардың жұмысы да болмайды. Шындығында Абайдың «бөтен сөз» деп отырғаны әлгінде тұрмыстық та, өзге тілден кірген де сөздер емес, ол бұл жерде басы артық, орнын таппаған сөзді айтып отыр. Әйтпесе, Абайдың керек кезінде тұрмыстық сөзден де, орыс сөзінен кірген сөзден де қашпағанына оның бүкіл творчествосы куә.

Осындағы «қи» деген сөзді кім «бөтен сөз» дей алар екен? Сол бір сөздің өзі-ақ сол заманның бүкіл әлеуметтік қайшылығын көрсетіп беруге қызмет етіп тұрған жоқ па?! Ал Абайдың орыс, араб, парсы сөздерін кеңінен қолданғанына бұл жерде мысал келтіріп жату артық. Ол жұрттың бәріне белгілі. Бірақ осындай белгілі, басы ашық нәрсенің өзін білсе де білмегенсігендер, көрсе де көрмегенсігендер баршылық. Ондайлар өлең гүл сияқты құлпырып, шыны құсап сыңғырлап тұру керек деп ойлайды. Біз, әрине, өлеңнің гүл сияқты құлпырып, шыны сияқты сыңғырлап тұрғанына қарсы емеспіз. Ондай өлеңдер болған, қазір де бар, бола береді де! Бірақ өлеңнің ең басты миссиясы ақиқатты айту екенін естен шығармауымыз жөн. Ал ақиқатты алтынмен аптап, күміспен күптеймін деп ақ тер, көк терге түсудің қажеті жоқ. Ақиқаттың аты-ақиқат. Ол ең бір»төмен етек» «төмен сортқа» жататын сөздермен-ақ жарқырап көрініп тұра алады. Ондай жерде әдемі сөз– әлеміш бояу. Мұндай өлең тілінің тазалығына өзінше күйіп-пісеіп оның жалғыз жанашыры боп қорғап жүретін «эстеттер« барлық кезде де, барлық әдебиетте де болған. Олар Пушкиннің тұсында өлеңге «құлақ«, «мұрын« деген сөздердің кіріп кеткенін жабайылық деп, ал Некрасовтың тұсында өлеңге «шалбар», «портфель» деген сөздердің енуін сорақылық деп бағалаған. Ондай «жанашырлар« біздің тұсымызда әсіресе неологизмдерге жаны қас. Өлеңге неологизм пайдаланатын ақындар тіл тазалығын сақтамаушылар, тілді былғап, бүлдірушілер болып жатады. Осы дұрыс па? Рас, бүгінгі кезеңде тіл тазалығы мәселесі бірініші кезекте тұр. Оған ешкімнің де дауы жоқ. Табиғат экологиясы сияқты тіл экологиясы кезек күттірмейді. Оған бәріміз де қатысуымыз керек. Бірақ орнымен. Өйткені өлең өзі өмір сүріп отырған қоғамнан ешуақта да оқшау өмір сүре алмайды. Өйткені өлең қай уақта да өзі өмір сүріп отырған ортамен қандас, кіндіктес. Сондықтан ол бүгінгі ғылыми-тхникалық революция заманыда сол заман тілімен сөйлеуге хақылы. Ал оған қарсы шығу -өлең табиғатына қарыс шығу. Егер ғылыми-техникалық революция алып келген ұғым-түсініктерді таңбалайтын жаңа сөздерден «өлеңді« «тазалауға« кіріссек, онда ол бүкіл табиғи құрамынан айырылған, ішуге болмайтын, дәм-тұзы жоқ, дистиляция­ланған суға айналады. Мұны ескермеу-өрескел қателік.

Осы тұста да Абай өзінің бүкіл творчествосымен үлгі, өнеге.

Бұл жерде сөз реті келіп тұрғанда тағы бір тоқтала кететін мәселе бар. Тіл тазалығы әңгіме болғанда, көп жұрттың, әсіресе тілшілердің қатты шүйіліп, қатты тиісетін тағы бір «измі« бар. Ол – өз сөздерінде көбіне көп диалект сөздердің бір-ақ түріне, кәсіптік сөздерге ғана кеңшілік жасайды. Рас, шығарма кейіпкерлерінің диалогтарында диалект сөздерді пайдалануға да қарсы емес. Ал авторлық баяндаулардан диалекті сөздерді кездестірді ме, онда өре түрегелді. Неге олай? Мұны да біз творчествоның табиғатын жете түсінбеуден деп білеміз. Өйткені шығарма авторы өз шығармасының ішінде жүріп жатқан оқиғаға, психологиялық талас-тартысқа, кейіпкерлерінің жүріс-тұрысына сырттай бақылаушы, сырттай баға беруші емес. Соған тікелей белсенді араласушы. Олай болса, ол өз тілімен сөйлеспей тұра алмайды. Сөйлеспеді ме, онда сырт көзге көріне бермейтін автор мен кейіпкерлер арасындағы ішкі тін, ішкі байланыс үзіліп кетуі кәдік. Ал оның соңы жасандылыққа әкеліп соғуы сөзсіз. Оның үстіне, әдеби тіл жаңғырып, жаңарып, жаңа реңк-бояулармен байып тұруы керек дейтін болсақ, онда оны жаңғыртып, жаңартатын, жаңа реңк-бояулармен байытатын үлкен резервтердің бірі, сөз жоқ, диалектологизм. Ал ол резерв көздерін көміп тастаймын деу – тілдің тынысын тарылтып, тұншықтырам деумен бірдей. Кезінде Абай қолданған «бастау» сөзі /бұлақ/ белгілі бір аймақ қолданатын диалект сөз болатын. Ал енді қазір бастауды білмейтін қазақ бар ма?! Сондықтан оңтүстік қазақтары қолданатын ирониялық ренішпен айтылар нәйеті, батыс қазақтары қолданатын кең мінезге ие арқайын, шығыс қазақтары қолданатын аллегориялық астарға ие “ләуқи” сияқты сөздерден қашуға болмайды деп ойлаймыз. Рас, бұл сөздердің орнын ауыстыра алатын бізде синоним сөздер бар. Бірақ олардың ешқайсысы да бұл сөздердің өздеріне ғана тән реңк бояуын бере алмайды. Бұл сияқты сөздерге тілшілердің қояр кінәсі: оларды басқа аймақтың қазақтары түсінбейді-міс. Түсінеді! Контекст арқылы түсінеді. Ал шынында түсінбей бара жатса, түсіндіріп беру тілшілердің тікелей міндеті емес пе?!

Түсіндірсін!

Не болғанда да, диалекті сөздерден қашуға, оларды ана сөйлем ішінен де, мына сөйлем ішінен де ұстап алып, сенің орның бұл жер емес деп орынсыз «қуғын-сүргінге» ұшыратуға болмайды. Олай етпес бұрын, алдымен ойланып алған жөн. Ондай сәтте әлемдік әдебиеттің арғы-бергі тәжірибелеріне көз салып қарап алу да артық етпейді. Мәселен, бүкіл адамзат баласының алып рухани ескерткіштерінің бірінен саналатын Дантенің «Тәңірінің тәл­кегі» жергілікті бір диалектіде – тек Флоренция диалектісінде жазылған ғой. Ол кезде итальян диалектілерінің бір-бірінен айырмашылығы аса зор болған. Бұл жерде біреулер ол кезде Флоренция әдебиеті мен мәдение­тінің дамуы Италияның өзге жерлерімен салыстырғанда биік деңгейде болған, ал әдебиеті мен мәдениеті жоғары дамыған белгілі бір аймақтың өзге жерлерге әсері мен ықпалы тимей тұрмайды деуі мүмкін. Ол кезде Флоренция Италияның басқа жерлерінен жазуды ең соңынан қабыл­даған, мәдениеті кешең қалған қала көрінеді. Флоренция мәдениетінің гүлдену кезеңі одан кейінірек басталған. Сонау тарих қиырында ғана емес, осы қазір де мұндай фактілер жетерлік. Испанияның бірқатар ақындары әлі де өз шығармаларын жергілікті диалектімен жазатынын «Иностранная литература» журналынан оқып жүрген жоқпыз ба?! Тіпті, осы қазірдің өзінде іргеміздегі Грузияда тек өз аймағының диалектісінде жазылған жеке өлең кітаптары пайда бола бастады. Бұл құбылыстар еріккендіктен немесе ол елдердің ақын-жазушыларының өзінің әдеби тілін білмегендіктен туып жатқан құбылыстар емес шығар. Ал француздардың ақын-жазушылары өз елінің алыс бір қиыр мекенінен бір диалект сөз тауып алса, алтын тауып алғандай қуанатын көрінеді. Ал біз болсақ, сөйлем ішіне анда-санда кіріп кеткен диалект сөздерімізбен алысып әуреміз. Олардың ең болмаса мүйізі сонадайдан сорайып көрініп, тұтас тіл тазалығына көлеңкесін түсіріп тұрса екен. Біздің тіліміздегі диалектілер өзге көптеген тілдермен салыстырғанда көп емес екенін тілшілеріміздің өздері де мойындайды. Мойындай тұра, күреседі.

Парадокс.

Қайта, біздер диалект сөздердің әдеби тілімізге жүйелі түрде енуіне, олардың орнығып, қалыптасуына шын мәніндегі қамқоры, жанашыры болуымыз керек емес пе?! Жалпы, бұл жерде біздің айтарымыз: ақын-жазушылардан тұрмыстық сөздерді, неологизм сөздерді, диалекті сөздерді, жалпы тілді Абай сияқты творчестволықпен пайдалана білуді талап еткеніміз дұрыс. Егер ол сөздер контексте белгілі бір қызмет атқарып, жүк көтеріп тұрса, онда бұрап сындырып, жұлып алып тастаймын деудің, біздіңше, қажеті жоқ. Сондықтан ол сөздерге ешқандай дәлел-дәйексіз, әйтеуір әдеби тіл нормалары заңдылықтары атынан сөйлеген болып, «крест жорығын« ашуға болмайды. Біз тілді жаңғырып, жасарып тұратын жанды процесс десек, онда тіл нормаларының заңдылықтары да жетіліп, өсіп-өркендеп, жаңа өріске шығып отыруы тиіс емес пе?! Ал осыны ескермей, тіл нормалары заңдылықтарының заңды дамуына тұсау салып, оларды «жасанды тоңазытқышта« қатырып ұстаймын деудің реті жоқ Сондықтан қайталап айтамыз: ақын -жазушылардан тілді Абай сияқты творчестволықпен пайдалана білуді талап етейік. Ал творчествоның ең басты қасиеті-- батылдық. Сонда ғана ол творчество.

Оның шығармаларын қайталап оқыған сайын өзің рухани толыса түсумен бірге, туған әдебиетіңнің де бүгінгі тынысына тереңірек үңіліп, оның келешек көкжиегінің алыс қиырына қадала көз саласың. Өйткені Абайдың мың тәлімі бар. Бүгін біз бұл мақаламызда Абайдың сол мың қырлы мың тәлімінің бірер тәлімін ғана өзімізше түсініп, әңгіме еттік.

Абайдың жалғыз-ақ өлеңі. Және, ол қандай!.. Тағы да, ол – көбірек ауызға алынатын «Қартайдық, қайғы ойладық, ұлғайды арман» емес, одан сәл ертерек жазылған «Қартайдық қайғы ойладық, ұйқы сергек». Бір өлең – бір әлем. Абайдың бар өлеңіне де осы сөзді айтуға болады. Тағы да, олар тек Абай сүрген кезең келбетін ғана емес, жұмыр басты пенденің бәрі өмір сүрген, өмір сүріп жатқан, өмір сүре беретін бар кезеңнің келбетін көрсете алады. Бейне бір Абай Алланың қалауымен адамзат өмір сүрген, сүріп жатқан, болашақта өмір сүретін барлық кезеңде де тіршілік етіп, ғұмыр кешіп келе жатқандай. Ол өз өлеңі арқылы сенің ішіңде көміліп жатқан қасіретті ашады, шеріңді тарқатады. Сол өлең арқылы өзің өмір сүріп жатқан заман мен уақытқа үңілесің. Таң қаларлығы сол, сонау федолизм дәуірінде өмір сүрген Абай сөздері арқылы осы заман мен уақытты танисыз. Мұны қалай құдірет демессің?! Бұл мақаланы жазғандағы мақсатымыз Абайдың жалғыз-ақ өлеңі арқылы өзімізге, бүгінгі өмірге үңілу болатын. Ол ойымыз қаншалықты орындалды, оған сарапшы – оқырманның өзі...

Міне, өзімен де, өзгемен де алыса-алыса қу пенденің өзегі толып, өзені тартылды. Шау тартты. Тәні үзілмегенмен, Тірлігі сола бастады. Оның жан дүниесін пәнидің алдамшы демінен гөрі, бақидың сабырлы лебі көбірек шарпитын болды. Күні кеше ғана өзі де қақ ортасында жүрген, қысқа күнде қырық құбылып тұрған мына өмірден ол, одан өмір сырт тартты. Тоң болып суыды. Бір кезде жолбарыс болып жағаласып, арыстан болып арпалысқан бұл өмірді енді ол пайымдап бақылаушы, қамығып қадағалаушы болып қана қалды. Сөйтсе, өзі ортасында жүргенде өмірдің де, өзінің де соншалықты парықсыз, соншалықты дәйексіз екенін байқамапты. Ол өкініш те жанының бір пұшпағын жегі құрт боп жеп жатыр... Жұртымды түзеймін, оны ел қатарына қосамын деп басын тауға да, тасқа да ұрды. Соның жолында санасын сарқып, қажыр-қайратын сарп етті. Бірақ содан не шықты? Ел қатарына қосылды ма? Осыны ойласа-ақ, омыртқасы омырылып, қабырғасы қақырап сөгіліп бара жатады. Қайғырып, ашуға бойын алдырады. Ол ашу – ет пен терінің арасындағы қызыл жел ашу емес, ол ашу күйзеліс пен күйіктің көз жасы тамған ашу. Ол ашу – уға айналған ашу. У болғанда да – көктемгі жыланның тіліндегідей ашыған у. Ол у, міне, өзінің қанына құйылып, жанына жайылып барады. Енді ол өлсе, сол ашынған ашудан, ашыған удан өледі. Елі үшін еңірей-еңірей, жұрты үшін жылай-жылай күйік пен күйзеліске түсіп, сол күйік пен күйзелістің көз жасы ашытқан удан дертті болған жанның ойы кермек болмай, қандай болушы еді?! Әрине, ондай жан мұңдасарға кісісі жоқ мұңлыққа айналары сөзсіз. Теңіздей толқып аласұрған, бұлттай көшіп жөңкіліп бара жатқан мына өмірден ат құйрығын кесіскен ол жан, енді бақсының моласындай жалғыз...

Сөз ұғарлық жан мен мұңдасарға кісі таба алмай тірліктен шерлі болған ол енді пәни мен бақи туралы ұзақ-ұзақ ойға шоматын болды. Сөйтсе, мына өмірдің бәрі көшпелі, бәрі өткінші екен ғой. Мәңгілік ештеңе жоқ екен ғой. Қайратымен қара тасты қақ айырып, жалынымен жер дүниені шарпып жіберердей болып жүрген бір кездегі жастық шақтың да күні өтіп, көзі сығырайып, белі бүгіліп қалыпты. Оның орнын шашағы желкілдеп, жапырағы жайылған мүлде жаңа ұрпақ басыпты. Жоқ туады, туған өледі! Дүниенің бүкіл болмыс-бітімі, жаратылыс-құрылымы осы ұғымның құдірет күшіне бағынышты. Мәңгілік ештеңе жоқ! Бір кезде қарасаң, от басы, ошақ қасының ғана қамын ойлап, бүгежектеген бейшара, енді бір кезде қарасаң, бұл өмір ашсам – алақанымда, жұмсам – жұдырығымда деп, көкірегіне нан піскен пенде түгілі, аспан астын астан-кестен етіп долданып жатқан ұшы-қиырсыз көк теңізіңіз де, көкжиекті түгел көмкеріп, мұнартып жатқан алып тауларыңыз да – бәрі-бәрі, егер олардың туғаны жаратылғаны рас болатын болса, өледі. Иә, иә, диалектиканың заңы солай: туған – өледі, жоқ – туады. Өткен қайтып оралмақ емес, өшіп, күлге айналған – қайта жанбақ емес, өлген қайта тірілмек емес. Бірақ солай бола тұра, басқан ізің, сөйлеген сөзің, істеген ісің соңыңда қалады деп жататыны қалай? Оған илануға, көңіл тоғайтуға бола ма? Әбден мүмкін. Тек ол үшін, басқан ізің ертең жұрт жүретін соқпаққа, сөйлеген сөзің ертең жұрттың жүрегінде жанып тұратын шыраққа, істеген ісің ертең жұрттың жанын жадыратар қуанышқа ие болуы тиіс...

Бұл төрткүл дүние о бастағы жаратылысы кереғар әрекеттер мен қиғаш пікірлерден тұратыны рас болатын болса, онда ол кереғар әрекеттер мен қиғаш пікірлер, қалай да, ауық-ауық аласапыран құбылыстардың алдаспаны болып, күндердің күнінде елің мен жеріңнің үстіне қатер төндіретін алмағайып заманның кіндігін кесері хақ. Ондай кезде лап ете қалған сезімнің жетегінде кетпей, қайта, өртке ұмтылған сол сезімнің шалғайынан тартып, қолынан ұстап қалатын сабырлы ақылға ер! Өйткені ердің сойы ғана ақыл соңынан ермек, елін шын сүйген ер ғана бойын ақылға жеңдірмек. Бойды сезімге жеңдіру, түптің түбінде, ұшқарлыққа ұрындырып, көз шығарып, бас жардыратын ұр да жыққа ұластырып жіберуі қандай кәдік болса, бойды ақылға жеңдіру елді қатердің қара шоқпарынан, қауіптің қанды қақпанынан аман алып шығуы сондай мүмкін. Ел басқару да ерлік іс. Ол да өнер. Ел басқарудың да өзінің ою-өрнегі, үйлесім, жарасымы болады. Кереғар әрекеттердің қыбын, қиғаш пікірлердің ебін таба білуің керек. Тек, құдайым, ел тізгіні содыр-шодырлардың, өнерсіздердің қолына түсіп кетпесін деңіз. Егер солай болды ма, онда ел ішінен сойқан, ел төбесінен сойыл кетпейді. Әрине, ел боламын деген ел, таңертеңнен кешке дейін аузын ашып, көзін жұмып, ел басқаратын ердің ғана сөзіне ұйып отыра бермей, өзі де заманмен пәтуаға келіп, уақытпен тіл табысып, солармен әрекетке түсуі ләзім. «Көппен көрген ұлы той» деген жақсы. Бірақ оның да өз орны бар. Елмен бірге қауіпті көтеріп ал, бірақ қалған өмірде өзіңше ойлай біл. Өзіңше әрекет ет. Олай етпедің бе, онда сен көп тобырдың бірісің. Өзгеден өзгеше шыға ойлау ғана, шығандап әрекет ету ғана, өзіңнің ғана емес, еліңнің де еңсесін көтермек. Өз ойың, өз әрекетің жоқ па, онда сен мойнын ішіне тыққан именшек сорлысың, табанда иленіп қалған езсің!..

Өзіңнің де, еліңнің де көсегесін көгертіп, мерейін асырам десең, еңбек ет! Қуатыңды сарқы, теріңді төк! Бұл – ежелден айтылып келе жатқан аксиома. Мұны жұрттың бәрі біледі. Бірақ тырбанып, тырмаланғанның бәрі еңбек, оның бәрі адал ма? Ол еткен еңбегің бүгінгі еліңнің алдында ұялтып, ертеңгі ұрпағыңның алдында қызартпай ма?! Көк айдын көліңді шалшыққа, көкорай жеріңді тулаққа айналдырып жіберетін еңбек те еңбек болып атала ма? Аталғанда да, ол адал еңбек бола ма? Не болғанда да, елін алдап, жерін жалдаған еңбек – еңбек бола алмас. Еткен еңбек отбасыңның ғана емес, ел дастарқанының берекесі, ел қазанының құты. Оны арамдап алма! Арам тірліктен отбасының ғана емес, ел дастарханының да берекесі кетіп, ел қазанының да құты қашады. Ұрлықтың түбі – қорлық, қулықтың құйрығы – бір тұтам, дүние жиып, дәулет баққың келді ме, онда сен, түптің түбінде, оның зауалын, тартпақсың. Өзің тартпасаң, ұрпағың тар­тады. Соны ұмытпа! Әруақтардың үрейін сыйла, ұрпақ­тардың наласынан қаймық, құдайдың қаһарынан қорық!

Біз күні кешеге дейін өмірдің қарапайым ғана пәлсапасынан қаншалықты алшақ өмір сүріп келгенбіз. Жер басып жүрген жұмыр басты пенденің бәрі, яғни бүкіл адамзат баласы тірлік етуді дәулет деп біліп жатқанда, біз дәулетті тұрғанды мүйіздеп, дәулет іздегенді сұқ саусағымызды шошайтып кінәлап келген жоқпыз ба? Сол шошайған сұқ саусағымыз қаншама көзді шығарып, қаншама көкіректі тесті?! Қаншама жан дәулетімізбен бірге мал дәулетіміз сол қарғыс атқыр сұқ саусақтың ұшында кетті. Қандай бір ғұлама адамыңыз да өмірдің бүкіл сұрағына жауап бере алмайды. Ол қаншама Алланың аузынан, пай­ғам­бардың белінен түскен жан болса да, өмірдің қал­тарыс түкпір-түкпірінде болып жатқан құбылыстардың бәріне ақы­лы жете бермейді. Ол жан қаншама ақылды болса да, ел­ден ақылды емес. Сондықтан шын ақылды ғана елді кө­бірек тыңдайды. Ақымақ елді емес, өзін тыңдайды. Ақымақ қана елге менің ақылыммен жүр деп күш көрсетеді. Ал шын ақылды елден ақыл жинайды. Сол жинаған ақылды санасы мен жан-жүрегінде қорытып, елдің өзіне қайтарып береді. Амал не, тауып жатқан не ақылы, не малы жоқ, кеше ауыл кезген, бүгін көше тоздырған, не істеп жатқан ісі, не істеп жатқан қарекеті жоқ, елтең-селтең жандар қаншама?! Кеше олардың аңдығаны садақа беретін ауыл мен түтіні қою шығатын үй болса, енді бүгін олардың аңдитыны – арақ пен шарап сататын дүкен. Олар кеше бір ауылдың әңгімесін екінші ауылға тасып, бір ауылды екінші ауылмен атыстырып-шабыстырып қойса, олар бүгін арақ пен шарапқа бойын алдырып, былғаныш сөз бен былғаныш әңгіменің батпағына белшесінен батып жатыр. Қандай жиіркенішті, қандай қорлық!

Әсілі, елдің басын қоспайтын, оның іргесін сөгетін, тіпті, керек десеңіз, жұлынына құрт боп түсіп, ғұмырын қылқадан қиятын, сөйтіп, түбіне жететін бір бәле болса, ол – надандық. Қара надандық. Надандық қана дұрысты бұрыс дейді. Надандық қана асылды тани алмайды. Асылды тану үшін ақыл болу керек. Надандық бар жерде сөгілген тігілмейді, жыртылған жамалмайды. Қайта, ол елеусіз ғана сетінеген жерді одан сайын қақыратып, елеусіз ғана тесікті одан сайын үңірейтіп тастайды. Өз қолымен өз абыройын ашады. Надандық бар жерде ұйыған іріп, көгерген көктей солады. Ал бір надандық басқа надандықтармен тізе қосса, онда ол қара дүлей, жабайы күшке айналады. Онда ол жолындағысын жапырып, қолындағысын опырып жібереді. Надандықтың бойына мәуелі ақылдың ұрығын егу өте қиын шаруа. Ол ұзақ уақытты керек етеді. Ал оның бойына арам ақылды егу оп-оңпй. Ол азған жерге алабұта егумен бірдей. Бір жылдың ішінде-ақ кісі жүргізбейтіндей ну болып өсіп шығады. Сондықтан да надандық, қай уақытта көрсең де, арам ой, жат пиғылдың не қолшоқпары, не қолжаулығы болып жүреді. Оның көбіне-көп, басқаны былай қойғанда, өз ұлтының жағасына жармасып, өз ұлтына қол көтеріп жататыны содан. Сонымен бірге, надандықтың бір тамыры аңғалдықта жатыр. Ал аңғалдық дегеніміз – піспеген балаң сана, жетілмеген балаң әрекет. Әдетте, балаң сана таңдайды қуырып жіберетін кермек дәмді рас сөзден гөрі, таңдайды үйіріп жіберетін ертегі сөзге тез ұйыйды. Әттеген-ай, ертегі сөзге есіміз кеткенше еліге-еліге қаншама жан қаншама жылдар бойы адасып келді, қаншасы әлі адасып жүр! Ал қаншамыз шынға сенбей, жоққа сеніп, иектегеннің иегінде, қақпалағанның қапталында жүрміз десеңізші!..

Қызылды-жасылды әлеміш сөздің сыңғырына есі кеткенше елігіп, оның тіл үйіретін дәміне бойын тез алдыратын балаң сана үшін көпті көрген көне қарияның да, дүниенің ұңғыл-шұңғылынан ілім жинаған білімдінің де сөзі тым ауыр. Өйткені көне көз қарияның сөзі өмірдің ошағында қорытылып, білімдінің сөзі ғасырлар қазанында қайнаған. Ол қорғасындай салмақты сөздер. Ол сөздерді көтеріп кету үшін ыстық ықылас, жанкешті ынта, салауатты түйсік, табанды төзім керек. Оларсыз ол қорғасындай ауыр сөздерді көтеріп кету мүмкін емес. Ал қорғасындай ауыр сөздерді көтерем деп, жанын кім қинап жатсын? Кім басын ауыртып, кім балтырын сыздатсын? Одан да, басын да ауыртпайтын, балтырын да сыздатпайтын, тәттісімен таңдайды тамсандырып, сылдырмағымен құлақты алған не арам, не ертегі сөздің жетегінде кету әлдеқайда жеңіл. Тағы да ондай құтсыз, қысыр сөздерге қай кезең, қай заман да қысыр болмаған. Ондай сөздерге қай заман, қай кезең де құрсағы шермиіп, желіні жер сызып, буаз боп келген. Ертегі сөзге ойын, арам сөзге бойын алдырған да бір – апиын ішкен де бір. Ал апиын ішкен жанда ақыл-ес болушы ма еді?! Апиын ішкен адам – құдайдың емес, жануарлық ындынның құлы. Ал жануарлық ындын иесі, әдетте, қорқау аранын ғана тойдыруды ойлайды...

Зорлық-зомбылықтың зобалаңы мен қиянат-кісә­пірліктің ойранынан түте-түтесі шығып, ту-талақай болып жатқан дүниенің оңы мен солын бағдарлап, ағы мен қарасын безбендеу үшін қаншама пайым, қаншама ғұлама парасат керек?! Егер зорлық пен зомбылықтың, қиянат пен кісәпірліктің тінін қалдырмай санап, түгін қалдырмай салмақтап, бар қимыл, бар әрекетті ойдың елегінен, сананың саңлауынан өткізіп сараптайтын, қара қылды қақ жарып сөйлей алатын сарабдал ақыл сөз алып, болып жатқан құбылыстардың нарқы мен парқын айтпаса, оларға баға бермесе, онда бұл өмірдің баяғыда-ақ құны түсіп, құты қашып, құрыған болар еді. Қандай болмасын қаскөйліктен, қандай болмасын қатыгездіктен қаймықпай, қамшысын алдына тастап айта алатын әділдік бар кезде ғана өмір-өмір, адам адам болып қала алмақ. Онсыз өмір мәнінен, адам әрінен айрылады. Онсыз өмір күлталқан болып күйрейді!

Ақылдының сүйенері әділдік болса, наданның сүйенері – тобыр мен дүрмек. Әділдік жалғыз, тобыр мен дүрмек көп. Әділдіктің көбіне-көп тобыр мен дүрмектің аяғының астында жаншылып қала беретіні содан...

Күні кеше ғана қасіреттен ел күрсініп, қатыгездіктен жер түршігіп жатқан заман келгенде ат үстінен ел тізгінін ұстаған көп-көп азаматтарымыздың табанының бүрі жоқ тайғақ, сөздерінің тірегі жоқ жалтақ екенін ағып түскір қу көзіміз көре қалды. Әншейінде, ел алдына шыққанда, оқтау жұтқандай болып оқшырайып қарайтын немелер, сол бір аласапыран тұстарда соншалықты бейшара күйге түсіп, соншалықты аласарып, құр сұлбаға айналып кетті. Көш бастайтын көсем деп жүргеніміз өз еліне күл шашатын көсеу, жұртты соңына ертетін серке деп жүргеніміз дұшпанның аяғын жалайтын сүмелек болып шықты. Ең сұмдығы, олар қарақан басының қамы үшін өз халқының үстіне май құйып, отқа тастауға да даяр екен. Өкінішке орай, ондаған жылдар бойы, көп ретте, елді жалаулары емес, елді әлдекімдердің қолжаулықтары басқарып келіпті. Ел басына күн туғанда, ұзақ жылдар бойы әркімнің тершіген мойынын, былғанған қолын сүрткен ол қолжаулықтардың қолқа қабатын исінің мүңкіп кеткені рас. Сөйтсек, ол оқшырайған немелер кезінде биік-биік лауазымды орындарға елдің қамын жеп, елдің сөзін сөйлеймін деп емес, елді айтқаныма көндірем, айдауыма жүргізем деп келген екен. Олардың көбі-ақ ел басқару дегенді шайқап төгіп, сапырып ішу деп ойлапты. Лауазымды орындарға олар алысты жақын етер кісілікпен емес, жақыннан жат санар кісәпірлікпен ие болған екен.

Өзің ортасында жүрген, астан-кестен болып жатқан мына заманның арсы-күрсі демінен ымы қай тұста, жымы қай жақта екені белгісіз небір түлкі бұлаң саясаттар мен түрі бөлек, түсі жат небір құйтырқы құбылыстар пайда бола бастады. Қазір сол әзәзілдік жасап жүрген түлкі бұлаң саясаттар мен құйтырқы құбылыстардың құйынын кіргізіп алған елдерде қан төгіліп, қасірет болып жатыр. Дәл қазір қазақ үшін де, елдің елдігі сыналатын кезең келіп тұр. Әлдеқайда топ пен тобырларға еріп, солардың сойылын соғамыз деп жүріп, өз шаңырағымызды өзіміз ортаға түсіріп аламыз ба деген қауып те жоқ емес. Қандай қадірлі топ болса да, топтың аты – топ. Ол топтың қайсысы болмасын, сөз жоқ, күндердің күнінде, байқамай болса да, шайтандық құйтырқылыққа еріп, өзінің бәсекелес тобына тас лақтырары хақ. Ал ол лақтырылған тас, ең алдымен, ынтымақтың іргесіне, бірліктің уығына тиеді! Ол тас, ең алдымен пәтуаның терезесін сындырады! Содан кейін-ақ келіскен кетіседі, бітіскен бүлінеді. Қазақ үшін топ пен тобырға бөліну аса қатерлі. Біреулер өркениетті әртүрлі саяси ағымдар бар ғой, олардың несі кетіп жатыр деуі мүмкін! Олар өркениетті елдер ғой. Біздің санамыз ондай деңгейге көтерілген жоқ. Олар ешуақта да саяси ағымдарды ұлтының мүддесінен жоғары қоймайды. Ал біз күні кешеге дейін белгілі бір идеология мүддесін ұлт мүддесінен жоғары қойып келдік қой. Ол психологиядан арылу үшін біздерге жылдар керек.

Ең сұмдығы, менің байқағаным, ол топ пен тобыр басында жүрген азаматтардың көбіне-көп екі жүзді болып келетіндігі. Бір қарағанда, олардың халқым деп күрсінгенде көкіректері қарс айрылып, ұлтым деп уһілегенде өзегі өртеніп жатқандай көрінеді. Әп дегенде сеніп қаласың. Енді бір қарағанда, олардың сумаңдаған сыпсың сөз, сыбыр мен күбірдің арасында жүргенін байқайсың. Оның халқым деп күрсінгені де, ұлтым деп уһілегені де бар болғаны өзінің түкке алғысыз болмысын бүркемелеген перде екенін бағамдайсың. Оның бар мақсаты – жұмсақ кресло, жылы кабинет екенін сезінесің. Бар мүддесі билікке ие боп, ел үстіне бишік үйіру екенін ұғасың. Соның бәрін көріп отырып, оларға деген адал сезіміңнің аяқ асты болғанына қамығып, налисың. Бәрінен бұрын, сондай екіжүзді адамдардың елді еліктіріп, соңынан ертіп жүргендерін көргенде, ішің қан жылайды.

Менің ол жандардың өздеріне өздері, жұртты соңыма ертуге қуатым, ілімім мен білімім, парасат пен пайымым, әділдігім мен әлім жете ме деп сұрақ қояды дегенге күмәнім бар. Өйткені олардың көбі лауазымды орындарға жету үшін соншалықты жанын салады. Сол жолда әдеп пен ізеттіліктің ақ жолын, адалдық пен адамдықтық ала жібін аттап кетеді. Ал лауазымның атына міну үшін адалдық пен адамдықтың ала жібін аттап барған адам күні ертең жәбір көрген адалдыққа қамқор, аяқ асты болған адамдыққа пана бола ала ма?! Ондай адам тізгін ұстап, атқа қонса, ел тағы да әділетсіздіктен қан қақсап, қайғы жұтпай ма, қасірет шекпей ме? Өзінің ұлықтыққа құмар ындынының құлқынын тояттауды ғана ойлаған ондай жан іс басына келе көрмесін деңіз, ол келе қалса, онымен бірге ел ішін де бүлік пен ойран қатар келеді. Рухани қуат, ілімі мен білімі, парасат пен пайымы жоқ, қайратсыз жандардың күпсіген мақсат үшін ел басына келуі, оның өзін ғана ит қорлықта қалдырмай, елдің де жанын қорлап, жәбірлеп кетпек. Елдің еңсесін түсірмек. Оның соңы бүлік пен ойран. Оған мысал іздеп бас қатырып жатудың қажеті жоқ. Іргелес елдерді ойша бір шарлап өтсек, жетіп жатыр.

Құдайым, қазағымды осындай пәледен сақтай гөр!

Менің есіме дәл қазір бұдан он-он бес жыл бұрын «халқым» деп сөйлесе қабырғасы қақырап сөгіліп кететін қадірлі бір азаматпен арамызда болған әңгіме түсіп тұр. Әдебиет айналасынан өрбіген ол әңгіме ұлғая-ұлғая барып, Абайға барып тірелген еді. Екеумізді әңгіменің әбден еліктіріп алып кеткені сонша, сол отырыста бір-бірімізге ойымызға қордаланып жиналған пікірді армансыз шешіп, жанымызға шемен боп қатқан шерді алғаусыз ағытқан едік. Ондай кезде, әрине, бір сөзді бір сөз сүйрелеп, бір шерді бір шер қозғап, жаныңның қыртыс-қыртысындағы қырындыға дейін қалдырмай, сыртқа алып шығары сөзсіз. Сондай бір тұста әлгі қадірлі азамат: «Абай, әрине, ұлы ақын, қайталанбас құбылыс. Оған ешкімнің де дауы жоқ. Бірақ мен ұлы ақындықты күрескерлік деп білемін. Әлбетте, Абайда күрескерлік жоқ қой дей алмаймын. Ол да ұлы күрескер. Дегенмен, күрескерліктің де күрескерлігі бар. Мен, ақын үшін ең ұлы күрес – елінің азаттығы мен бостандығы үшін күрес деп ұғам. Ал Абай, ең алдымен, ұлы ағартушы, реформатор. Оның өлеңдерінде Ақтамберді, Бұқар, Махамбет өлеңдеріндегідей «азаттық» деп айқасып, «бостандық» деп шайқасып жатқан күрескерлік жоқ. Қанша қайталап оқысаңыз да, сіз Абайдан «жауға аттанам», «азаттық үшін күресем», «бостандық үшін жан берем », «отаршылдық –кісен, бодандық бұғау«? деген сияқты сөздерді таба алмайсыз. Ал Абайдың өмір сүрген тұсы Ақтамберді, Бұқар, Махамбет өмір сүрген кезеңдерге қарағанда мамыражай ма еді? Қайта, Абай өмір сүрген тұс– отаршылдықтың әбден меңдеп, кіріп алған тұсы емес пе еді? Әрине, мен бұл сөздерді айтқанда, Абайды тіпті де кемітіп отыр деп ойламаңыз. Абай– Абай! Қайталап айтам, ол– ұлы тұлға, қайталанбас құбылыс! Бірақ менің сөзіме де ден қою керек деп білем. Оған көз жеткізу үшін Абайды тағы бір оқып шығыңызшы«, – дегені. Мен сол әңгімеден кейін Абайды бір емес, әлденеше рет оқып шықтым. Әрине, әлгі қадірлі азаматтың айтқан пікіріне көз жеткізу үшін емес. Өйткені мен Абайда Ақтамберді, Бұқар, Махамбет өлеңдері сияқты аттандап тұрған өлеңдердің жоқ екенін ол әңгімеге дейін де жақсы білетінмін. Тіпті, мен, сол тұста-ақ, азаттықты аңсап, отаршылдыққа жаны күйініп, опынып сөйлейтін өлеңдердің Абайдан кейінгі ақындарда да – Мұрат, Мағжандарда да жеткілікті екенінен азын-аулақ хабардар едім. Дегенмен мен, ешуақыта да, ұлы Абайдың халқымыздың өзіне дейінгі сан ғасырлар бойы ой-қазыналарын бойына қорытып алған, мүлде жаңа рухани дүние, мүлде жаңа әдеби әлем әкелген Алып екеніне күмән келтірген емеспін. Солай бола тұра, әлгі қадірлі азаматтың «Абай, әрине, ұлы тұлға, қайталанбас құбылыс деп, алып, «оның өлеңдерінде Ақтамберді, Бұқар, Махамбет өлеңдеріндей «азаттық» деп айқасып, «бостандық» деп шайқасып жатқан күрескерлік жоқ» деуі ұзақ жылдар бойы құлағымның түбінен ызыңдап кетпей қойғаны рас. Ол сөздер құлақ түбінен кетер де еді, егер сол қадірлі достың, ашық болмаса да, әлденені тұспалдап айтқан сөздері басқа жандардың пікірлерінен де әр жер-әр жерден қылаң беріп қала бермесе. Әрине, «азаттық», «бостандық» сияқты аса қастерлі, қасиетті сөздер айтылып жатқан ол тұспалды пікірлер талайды-ақ еліктірері сөзсіз. Өйткені «азаттық», «бостандық» деген сөздер кім-кімге де, жер басып жүрген жұмыр басты ұлылардың қай-қайсысына да үлкен сөздер ғой. Қарап тұрсаңыз, бәрі дұрыс.

Міне, бұл жолдардың қай-қайсысы да «елім», «жерім» деп, «азаттық», «бостандық» деп қылыштары жарқылдап, қалқандары қаңғырлап тұрған нағыз сардар, сарбаз жолдар емес пе?! Бұл жолдардың қай-қайсысы да «өлсем, өлем, бірақ берілмен» деп тұрған жоқ па? Ал дәл осы жерде әлгі қадірлі доспен, яғни онымен пікірлестер: «Міне, көрдіңіз бе, ұлы жыраулар жаумен алысқан, ал Абай өз қағазымен алысқан», – деп шыға келуі мүмкін. Ондай сөз бола қалған жағдайда, ойы тайыз, білімі таңқылау жандар мен буыны бекіп, бұғанасы қатпаған жасөспірімдердің селт етіп, еліге қалуы ғажап емес. Өйткені қалай болғанда да, «азаттық», «бостандық» деген ұғымдар Абай деген ұлы тұлғадан үлкен. Оған кім-кімнің де көзі жетсе керек. Міне, осының өзі-ақ сыбырға тілі жүйрік, сыпсыңға құлағы түріктердің қызба желдерін қыздырмалап кетер сөзсіз. Әрине, ақырын байқап, аңлап сөйлемесе, кез келген салыстыру қауіпті. Ондай кезде екі шоқып, бір қарамасаң, салыстыру салыстыру болып шықпайды, салыстыру біріне бірін қарсы қою, бір-бірімен салғыластыру болып шығады. Олай болса, Бұқар, Махамбет, Абайларды бір-бірімен салыстырулар арқылы емес, салғастырулар мен жалғастырулар арқылы қарастырған жөн. Әрине, мұны айтқанда, әр таудың өз биігі, әр мұхиттың өз тереңі бар екенін ұмытпау керек. Абай – Абай! Ол мүлде ерекше ұлы дүние! Онымен кім-кімді де қатар қою барып тұрған күпірлік болып шығады. Дегенмен, Абай тақыр жерге өздігінен пайда бола қойған жоқ еді. Абай деген алып бәйтеректің ұлы тұлғалар жатқан құнарлы топырақтан тамыр тартқанын ешкім де жоққа шығара алмайды. Солай бола тұра, Абайдың «азаттық», «бостандық» туралы отаршылдыққа қарсы бір ауыз сөз айтпауы, айтса да, алыстан орағытып айтуы қалай? Елі үшін жандасып, жері үшін қандасқан, ұлт азаттығы үшін күрескен, артық туған ерлердің, ең болмаса біреуінің есімін атамауы несі?! Бұл сұрақтарды мойнын ішіне тыққан жандардың, ашық болмаса да, әр жер-әр жерде қойып жүргені рас. Әрине, бұл сұрақтар – ішкі астарсыз, қауқарсыз, жалаң сұрақтар. Өйткені Абай даналығына, Абай құдіретіне, тереңірек үңілсеңіз, мүлде басқаша ойға қаласыз. Меніңше, Абай азаттық пен бостандықтың қадірін өз тұсындағы жандардың қай-қайсысынан да асып білген. Ақтамберді, Бұқар тұстарында қазақ жеріне отаршылдық әлі кіре қоймаған, тіпті, Махамбет заманында да отаршылдық Абай кезеңіндегідей әбден тырнағын батырып, ендеп кетпеген еді. Ақтамберді, Бұқар кезеңдерінде де, кейінірек Махамбет тұсында да қазақ халқы азаттықтың мәнін, бостандықтың дәмін көп-көп кезеңдерден жақсы білетін. Сондықтан да олар азаттық үшін шабысты. Ал Абай тұсында ше? Ол тұста отаршылдықтың әбден күшіне еніп, қанды балақ, шұбар төске айналған кезі ғой. Ал отаршылдықтың халыққа қарсы қолданатын ең үлкен қаруы – қараңғылық пен сол қараңғылық кіндігін кескен надандық. Көзін қараңғылық пен надандық байлап алған кезде халықтың азаттық пен бостандықты қорек ете қоюы қиын. Абай қазақ халқын дәл солай қараңғылықтың қалың тұманы тұмшалап алғанда өмір сүрді. Абай халықты азаттық пен бостандыққа қарай алып шығу үшін алдымен оны қараңғылықтың отарынан, надандықтың боданынан құтқару керек деп ұқты. Қараңғылықтың бұғауы мен надандықтың кісенінен азат болмаған ел ешуақта да азаттық алмайды деп білді. Сондықтан да ол «азаттық» деп айқайлаған жоқ, «бостандық» деп бұлқынған жоқ. Қараңғылық – бар бәленің бастауы. Қараңғылық тұсында ел іші зымиян іс, сұрқия жүріске толып кетеді. Қара шоқпар, ақ сойылды зорлық-зомбылық, жұлын үзіп, омыртқа опырған озбырлық, малымен қосып арын сатқан билік құмарлық, не иманы, не ұяты жоқ екіжүзді сатқындық, әзәзіл күлкілі, әзірейіл сықпытты жексұрындық, ел түгілі, екі адамның басын қоспайтын алауыздық пен алакөздік, елдің берекесін кетіріп, ырысын қуған бұзықтық пен бүлікшілдік – бәрі-бәрі сол қараңғылықтың құрсағынан шығып, надандықтың жөргегінде өсіп-өнген аса қауіпті, қатерлі құбылыстар. Міне, Абай қазақ халқының көзін тұмшалап, бойын еңдеп жайлап алған осы аса қатерлі құбылыстармен күресті. Ол қатерлі құбылыстармен күресу, ол құбылыстарды халық бойы мен ойынан қуып шығу – жауға аттандап шапқаннан қиын болмаса, оңай болмаса керек. Керек десеңіз, Абайдың қараңғылықпен күресі әлі де жалғасуда! Абай бүкіл ілім-білімін, бүкіл жан жылуы мен қызуын, бүкіл күш-қуатын өз халқын сол қараңғылық құрсауынан азат ету жорығына жұмсады. Ол жорықта оның сарбазы да, сардары да болған жоқ. Ол жалғыз жүріп мыңмен алысты. Ол мыңдар «ала жылан, аш бақа күпілдектер» еді. Ал қаптаған күпілдектерді сөзге ден қойғызып, уәжге тоқтату мүмкін бе? Ол қаптаған күпілдектердің бәріне емес, біреуіне ғана көз салып қараңызшы:

Бұтып-шатып бір арыз бергенінен масаттанғаны сондай, «Ел менен Еділді қатар алып кеткендей ісінген» көрмәдік, өркөкірек, шексіз даңғойлық дұрыс сөзге, сірә да, құлақ қояр ма? Өйткені онда сана, санаға түсер сәуле жоқ қой. Тас қараңғы ғой. Тасқараңғы адамның құлағы да таскерең. Мықты болсаң, тасқараңғы, тас керең адаммен алысып көр! Қараңғылық пен надандықтың табиғатын арғы-бергі заманда ешкім де Абайдай терең зерттеп, Абайдай жете білмеген. Ол қараңғылықтың бір қатпар, бір қуысын да қалдырмай, түгелімен айқара ашып көрсетіп береді. Мәселен, надан адамның «сұм, сұрқия, қу« атанбаққа құмар болатынын бүкіл әлемдік әдебиетте алғаш рет кім айтты? Тек Абай айтты. Тағы да қайта-қайта айтты. Надандықтың сол портретін ол мына жолдармен тағы да нақтылап береді:

«Сұм-сұрқия», «қу» деген сөздер–кім-кімді де, егер ол өзін сыйлай алатын адам болса, намыстан шарт сындыратын сөздер. Ал сондай қорлау сөздерге әлігіндей күпілдектердің мақтау естігендей марқайып, құс жастыққа сүйенгендей шалқайып қалатыны неліктен? Әрине, қараңғылығынан, надандығынан. Бұл қолдан жасалынған, қиылдан алынған портрет емес. Өмірден алынған портрет. Ол қараңғы надандықтың сарқыншағы, несін жасырамыз, әлі де бар. Олай дейтініміз, көбіміз-ақ, «о қу-ай« десе, жалпайып күліп жайраңдап, «о, сұм-ай« десе, шалқайып күліп марқайып қалатынымыз өтірік пе? Апыр-ай, надандық деген, ұлттық намыс түгілі, адамдық намыстың өзін жеп қоятын жебір екен ғой. Абай надандықты қолына ұстап отырған заттай ауда­рыстырып, төңкерістіріп, бар мүйіс-бұрышынан, бар бүйір, бар тұсынан қарастырып қана қоймайды, оны қақ жарып, қанын сорғалатып тұрып, өзегіне дейін ашып береді. Тіпті, ондайда надандықтан тура даңғойлықтың өзі әлденеше трге енеді. «Сұм-сұрқия, қу атанбаққа құмар« даңғоймен бірге:

кететін даңғоймен де кездесеміз. Абай, сонымен бірге өзінің жиырма алтыншы сөзінде: «... надан қуанбас нәрсеге қуанады және, қуанғанда да, не айтып, не қойғанын, не қылғанын өзі білмей, есі шығып, біртүрлі мастыққа кез болып кетеді. Және ұялмас нәрседен ұялады, ұяларлық нәрседен ұялмайды«, – дейді. Бұл–адам болмысының бейшара күйге түсуі, адам жанының қараңғылықтың ең қапас түбіне дейін құлдырауы ғой. Мұндай қара талақ надандық сенің азаттығыңды, бостандығыңды неғылсын. Мұндайда, ең алдымен, адамды қараңғылықтың қапасынан құтқарып алу керек. Қараңғы надан– тек сөз ұқпайтын таскерең ғана емес, сонымен бірге ол ештеңені көре алмайтын, жақсыны жақсы деп, жаманды жаман деп айырып білмейтін көрмәдік те! Ондай көрмәдік жан:

Асылды, алтында тани алмайды. Жез бен алтынды айырып білмейтін неткен көрсоқырлық десеңізші! Ондай жан кімнің қадірін біліп, кімнің ұшпағына шықпақ. Кімді құрметтеп, кімді төрге оздырмақ? Оған алтын да бір, қамқа да бір, бөз де бір. Не адамның басын, не атаның жасын құрметтей алмайтын, асыл мен алтынның қадіріне жетпейтін ондай адамнан не үміт, не қайыр? Ондай көрмәдік жан кімнің намысын жыртып, кімнің сөзін сөйлей алмақ? Ұлттың ба? Ұрпақтың ба? Ондай жан кімге қорған, кімге пана болмақ? Көз алдында асылын алып, ардағын жағып бара жатсаң да оған бәрі бір. Оған өзі аман болса, өзінің өзегі талмаса болды. Ол жан– рухани өлексе жан. Тағы да, Абай надандық жайлап алған адамды қайырым дегенді білмейтін, қаны қатып қалған қатыгез, мейірім дегенді сезбейтін тасжүрек деп біледі.

Неткен қатыгездік! Неткен тасжүректік! Көзіңнің жасы көл болып төгіліп, жүрегіңнің қаны сорғалап тұрғанда да селт етпейтін, міз бақпайтын ол жанға ешкімнің күнін салмасын. Бұл екі жалғанда ондай жанның алдыңда басыңды ауыртып, балтырыңды сыздатып бардың ба, ол бәрібір қайрылмайды. Қайта, қаһарына мініп, суға батырып, отқа лақтырып жібереді. Өйткені ол көздің жасына да, жүректің қанына да іштегі мұзы ерімейтін тасжүрек, қатыгез. Ең бастысы, ондай жанның қолына ел мен жердің тағдыры түсе көрмесін деңіз! Абай тек хат танымаған адамды ғана надан демеген. Егер иманы болмаса, құдайдан қорықпаса, онда ол бәрібір надан болып қалады деп білген.

Мұндағы шариғатқа шалалық деген сөз – иманшартқа шалалық деген сөз, құдай алдындағы парызға дүмшелік деген сөз. Ондай жандардың:

Шен мен шекпен қуған білімді бола ала ма? Ондай жан өзінен басқа өзгенің де қамын жей ала ма? Өзгеге нұры түспейтін, шапағаты тимейтін білімнің керегі бар ма? Абай ондай шен-шекпен үшін алынған білімді халықтың өзіне қарсы жұмсалатын қатерлі қару деп біледі. Тағы да, Абай Жиырма бесінші сөзінде: «... осы күнде орыс ғылымын баласына үйреткен жандар соның қаруымен тағы да қазақты аңдысам екен дейді», – деуі сондықтан. Біз кеше ғана емес, бүгін де иман шарттарынсыз, ұлттық дәстүрсіз орысша білім ап, орысша ілім жинаған, өз халқына қарсы қарау әрекеттерге дейін баратын кейбір рухани опасыздарды, білімді надан мәңгүрттерді, әрине, аз көріп жүрген жоқпыз. Бұл да біздің ұлттық, қасіретіміз! Ол қасіретті дана Абай, ұлы Абай сонау заманда-ақ байқаған. Бұл жерде Абай тек адамдық мінезді ғана емес, ұлттық, халықтық мінезді де айтып отырса керек. Өйткені жеке адамның мінез беріктігі ұлттық, халықтық мінез беріктігімен ұштаспаса, онда ол түптің түбінде қарақан басының ғана қамын күйттеп кетері сөзсіз. Ұлттық, халықтық мінезге ие білім ғана ұлт пен халық мүддесін қорғай алмақ. Сонда ғана ол білім «қазақты аңдып» отыратын білім емес, қазақтың қамын жейтін білім болады. Абайдың тағы бір өзегін өртеп, жанын жаралы ететін, «аузынан жалын бұрқ еткізіп, көзінен жас шығаратын іштегі қалың дерті» – елдің бойын жайлап алған қызғаншақтық, күншілдік, бақастық, билікқұмарлық, парықсыздық:

дейді ол. Досын жау көргізіп, өзін өзі қор еткізген сол талас-тартыс түбі неде? Соған көз салыңызшы:

Міне, бізді халық етіп қалыпқа түсірмей, ұлт етіп ұжымаққа шығармай жүрген тағы бір қасірет! Қыранның қыран екенін біле тұра, топ-тобыр, жалған намыстың құлы болып, оған қабаттастырып қарға мен күйкентайымызды қосамыз. Алды-артын бірдей орап, құр далақтап шауып жүріп, түу аспаннан сорғалап түсетін «қыранымызға» алдырмаймыз. Бұл кеше ғана болған, бүгін де бар. Бүгінгі әрекетіміз кешегіден әлдеқайда қауіпті. Кеше қыранымызға алдырмасақ, бүгін қыранымыздың тұғырын талқандап, топшысын қиып жіберуге әзірміз. Ол тұғырға қарға мен күйкентайды ғана емес, елдің көзін ойып, елдің желкесін шоқитын құзғын мен сауысқанды да отырғызбақ болып жанталасамыз.

Бұл да сол қара күншілдік пен қызғанышқа қор болған кешегі де, бүгінгі де болмысымыз. Бүкіл ұлттық бой мен ойымызды осындай болмыс жайлап алған тұста, одан әлі арылмай тұрған кезде ел партия-партияға бөлінсе, не болар екен? Онда Абай айтқандай:

Өйткені біздің санамыз үлкен ұлттық деңгейге толық көтеріле қойған жоқ. Мүшелерінің санасы ұлттық деңгейге көтеріле қоймаған партия ұлттың емес, топ-тобырдың туын көтереді. Жиырма төртінші сөзінде: «Бірімізді біріміз аңдып, жаулап, ұрлап, кірпік қақтырмай отырғанымыз. Жүз қараға екі жүз кісі сұғын қадап жүр ғой, бірін бірі құртпай, құрымай, тыныш таба ма?» – деп күйінгендей, әлі күнге біз сол күйкентай мүдде мен қарға мақсатты баптап жүрген жоқ­пыз ба? Ал ондай қарқылдаған мақсат пен шықылықтаған мүдде бүкіл елді күйікке ұшыратып, күйзелтіп кетпей ме?! Ел ішіне бүлік кірмей ме? Ұлттық сана толық жетілмесе, ол әлі шикілі-пісілі кезеңде тұрса, онда демократия дегеніңіз кез келген партияның қолшоқпарына айналады. Ал ол шоқпар, ең алдымен, сол ұлттың басын жарып, маңдайын қақ айырады. Қанша бөлінбе, қанша сөгілме десе де, бөрліккен қойдай жарылып бара жатқан елді көріп:

деп амалы бітіп, айласы таусылып, «құйрығы шаян, беті адамдардан» түңіліп қапаланады. Ұлы Абайдың қапаланып, қабаржуы тек осы ғана ма? Айтып-айтып өз сөзін өз халқының етінен өткізіп, сүйегіне жеткізе алмаған ол:

Қырық бірінші сөзінде Абай: «Қазақты я қорқытпай, я қараламай, ақылменен не жерлеп, не сырлап айтқанменен, еш нәрсеге көндіру мүмкін де емес. Етінен өткен, сүйегіне жеткен, атадан мирас етіп алған, ананың сүтіменен емген надандық әлдеқашан адамшылдықтан кетірген. Өздерінің ырбаңы бар ма, пыш-пышы бар ма, гуілдегі бар ма, дүрілдегі бар ма – сонысынан дүниеде ешбір қызықты нәрсе бар деп ойламайды, ойласа да, көңілі не көзі алаңдап тұрады. «Енді не қылдық, не болдық?» – деп тұйыққа тіреліп қалың қасіретке батады...

Абай әлі қасіретті.

Енді біз, бүгінгі ұрпақ, Абай қасіретін жеңілдете алар ма екенбіз? Абай қасіретін жеңілдету – қазақ қасіретін жеңілдету ғой

(Алғысөз орнына) Қоғам өзгеріп, заман жаңғырған кезде бұрынғы қалыптасқан пікірлер мен орныққан көзқарастар қайта қаралып, оларға басқаша баға берілетіні табиғи заңды құбылыс. Өйткені өзіміз өмір сүрген кешегі қоғамда жезді алтын, алтынды жез деген тұстар аз болмаған. Бірақ солай екен деп, бүгін енді, керісінше, шын мәніндегі інжу-маржандарымыздың құнын түсіруге кіріссек, онда жаңа азат қоғамымыздың жүзіне де кіреуке түсіріп алатынымыз сөзсіз. Осыны біле тұра, өкінішке орай, сөзге деген мына заманның кеңдігін көтере алмай, пікір айтарда тарпаң болам деп тапырақтап, ой айтарда батыл болам деп тасыраңдап кететіндер көбейіп барады. Әсіресе күйкі қарекет, күңкіл сөздердің Абай айналасында бірде ишарамен, бірде тұспалмен, бірде жанамалап бой көрсете беруі кім-кімді болсын қатты алаңдатса керек. Біріншіден, ондай пікірлердің авторлары, адамдар бойында қалыптаса бастаған империяға қарсы психологияны дөрекі пайдаланып, Абайды орыстан яғни бізге озбырлық жасаған елден үйрен деп айтты деп кінәға тартқысы келеді. Олар бұл пікірді айтқанда, сол кезеңде қазақ баласы орыс ілімінсіз бүкіл адамзат баласының рухани қазыналарынан тыс қалатынын ескергісі де келмейді. Екінші бір пікір айтушылар: біз азаттық алдық, сондықтан енді бізге арғы-бергі замандағы рухани көшбасшыларымыз «азаттық» деп ұран көтерген ақын-жыраулар болу керек дейді. Әлбетте, мүның арғы жағында, атап айтпаса да, Абайды екінші сатыға түсіру керек деген жымысқы ой жатыр. Ілім-білімсіз азаттық — көзсіз көрсоқыр азаттық. Ал көзсіз көрсоқыр азаттық түптің түбінде не апанға түсіп, не жардан құлап, құрдымға кететінімен олардың ісі де жоқ. Әрине, азаттық алу — үлкен іс. Ал азаттықты ұстап қалу — одан да үлкен іс! Осыны көп адам біле бермейді. Азаттықты ұстап қалу үшін үлкен ілім-білім керек. Бұл ретте қараңғылықпен күресіп, ілім-білім шырағын жаққан Абай өсиеті бүгін де дара! Еңді әлгіндей жаңсақ, үстірт пікірлермен ойын да, бойын да бүлдіріп алған үшінші біреулер шыға бастады. Олар енді, тіпті, қазақ поэзиясының болашағын Абайсыз-ақ көзге елестете алады екен. Абайды аузына алмай-ақ, қазақ елінің келешегі туралы келелі сөз айтқысы келеді. Қандай тасыраң таңқылық десеңші! Абай әлемін күйкі қарекет, күңкіл сөздермен бұлдыратам деушілер қатты қателеседі. Абай әлемі — аспан әлемі. Ол әлем — күні көтеріліп, ол көкжиекке қайта батып, тұнжыраған түн басып, айы жылжып, жұлдызы жарқырап, ызғар лебі ұрып, күркіреген бұлты көшіп, көзге түртсе көргісіз тұман басып, күрсінген жел уілдеп жатқан әлем. Ол — сан қилы, сапырылысқан құбылыстан тұрады. Менің бұл шағын мақалалар топтамам өзім ғана байқаған сол құбылыстардың жеке бір сәттері ғана!

Саналы тіршілік иесінің табиғи аяқталуы болып саналатын адам өлімін дін мен ілім жан-жақты қарастырып келген. Мәселен, ертедегі египеттіктер адамның пәнилік ғұмырын бар болғаны бақилық ғұмырға барар алдындағы дайындық қана деп ұққан. Олардың өліп қалған перғауындарға көбірек құлшылық етіп, оларға арнап алып пирамидалар салып, денелері бұзылмайтындай етіп бальзамдап күтулері сондықтан. Ал ертедегі жапондықтар адам өлгеннен кейін оның жаны ұрпақтарының жанына кіріп, әрі қарай өмір сүре береді деп сенген. Сондай-ақ буддизм, зороастризм, иудаизм және басқа діни ілімдер де өлім табиғатын өздерінше түсіндіріп бағады. Бірақ бұл діни ілімдердің бәрі де бір мәселеде - өлімді қорқыньшты жат құбылыс етіп көрсетуде — бір-бірімен үндес болып келеді. Ал өлімді заңды құбылыс деп айтқан Сократ, Платон, Аристотель ілімі болғаны аян. Бұл ілім бойынша, өлім деген — тәннен жанның бөлініп шығуы. Яғни тән ғана өледі, ал жан мәңгілік. Сократтың, Платон мен Аристотельдің өлімінің аса зор қайғылы ауыр қасіретін жеңілдететін осы ілімін данышпан Абай қатты сезініп, терең ұғынған. Сондықтан ол:

Мінеки, бұл өлеңнің бүкіл тұла бойы «ақыл мен жан-мен өзім» өлмейді, «тән менікі» ғана өледі деп тұр ғой. Абайдың осы төрт қана өлең жолы Сократ, Платон, Аристотель ілімдерінің алтын арқауымен жалғасып жатқан жоқ па?! Абай ұғымынша, адам баласы өлімнен үрейі ұшып қорықпауы керек, өлім деген де өмір сияқты заңды құбылыс.

Сондықтан да Абай «тұла бойы ұят пен ар», «жасқа жас, ойға кәрі» сүйікті ұлы Әбдірахман өлген кезде жазған бірнеше өлең-жоқтауын, «сабырлық қылсақ керек-ті» деп, туған-туысқандары мен өзіне басу айтып аяқтайды. Сондықтан да Абай өзінің ең жақсы көретін інісі Оспан өлгенде: «Жан біткенге жалынбай, жақсы өліпсің апырмай» дейді. Егер Абай өлім табиғатын соншалықты терең түсінбесе, жас кеткен өзінің ең жақсы көретін інісіне «жақсы өліпсің, апырмай» деп айтар ма еді?! Тіпті, керек десеңіз, Абай өлімді зорлық пен зомбылықтан, зәбір мен қорлықтан құтқарушы деп ұғады.

Өлім барда қорлық жоқ! Бұл – Сократ, Платон, Аристотель философиясының Абай арқылы одан әрі терендеуі. Жаңа мән, тосын мағынаға ие болуы.

Егер бір-бірімізге осы сұрақты қояр болсақ, онда біз: «Бұл сұрақ соншалыкты бас ауыртар сұрақ емес қой. Ер корғаны батылдық, намысқойлық, қайраттылық, адалдық, еңбекке талап етушілік емес пе?» — деп жауап берер ек. Шынында да солай ғой. Ал Абай осы қасиеттердің ешқайсысына аял етпей, «Бұл дәурен кемді күнге...» деп басталатын өлеңінде:

Уайым — ер қорғаны — дейді.

Ер қорғаны — уайым! Мүлде тосын ұғым, тосын түсінік. Ә дегенде ми да, жүрек те қабылдай қоймайтын формула! Ал бірақ осы тіркестің ішкі мәніне тоқталып, мағынасына ой жүгіртсеңіз, онда бұл сөздің мәні әлдеқайда маңызды, мағынасы әлдеқайда кең екеніне көзіңіз жетеді. Ұлы Абай ердің шын қорғаны болар қасиетті біздің ойымыз жете бермейтін, біздің сөзіміз іле бермейтін терендіктен іздестірген екен. Сөйтсек, ердің бойыңдағы батылдық пен намысқойлықты да, қайраттылық пен еңбекке талап етушілікті де тудырар құбылыс уайым екен ғой. Бажайлап қарасаң, шынында да, уайымы бар адам ғана намыстанып, еңбекке талап етпес пе?! Тағы да, Абай бұл сөздерді реті келген кезінде, поэтикалық шарықтау сәтінде айта салмаған. Бұл сөздерді ол уайым жеп отырып айтқан. Өйткені ол тағы бір өлеңінде:

деп күйінеді, қапаланады, уайымға батады. Абайдың «уайым аз, үміт көп» деп қорқатыны сондықтан. Содан болса керек, Абай уайымсыз үмітті — қажырсыз үміт деп ұққан. Басқа түгілі, қиялдың тұлпарын ерттеп міне алатын үміттің уайымның аддына түсіп кететініне сенбеген.

Әрине, Абай адам баласының ылғи да уайымның тұманына тұмшаланып, уайымның қараңғылығына батып отыру мүмкін емес екенін ұққан. Ол өзінің Төртінші сөзінде бұл туралы: «Үнемі қайғыға жан шыдар ма екен? Жоқ, мен үнемі уайым-қайғымен бол демеймін. Уайым-қайғы­сыз­дығыңа уайым-қайғы қылдағы, сол уайым-қайғысыздықтан құтыларлық орынды қарекет табу керек... Әрбір орынды қарекет өзі де уайым-қайғыны азайтады», — дейді. Дей тұрғанмен, Абай уайымды адам жанын үгітер дертті қасиет деп емес, қайта, уайымсыздықты дертті қасиет деп ұғады. Сондықтан да ол Отыз бірінші сөзінде, ой кеселдерін атағанда, уайымсыздықты бірінші қояды. Не болғанда да Абай уайымсыздықты адам баласына берілген қатерлі қасиет деп ұққан. Оның «адам баласы жылап туады, кейін өледі» деуі де содан болса керек. Өйткені оның өзі Ұлы Уайым иесі ғой. Яғни ұлы қасиетке ие адам ғой.

Абай қай кезде де, ой бойламас терең ғана емес, сонымен бірге ол қай кезде де ой жетпейтін Биік, Бөлек, Тосын. Алла тағаланың өзі ерекше етіп жаратқан ерекше құбылыс. Оның, тіпті, шабытты кезі де ешкімге ұқсамайды. Әрине, ақынның қуатты серпіліс, бұла күшке ие ол шабытты шағы алғашқыда үйреншікті естіледі, ақын бойындағы «Адамның кейбір кездері Көңілде алаң басылса; Тәңірінің берген өнері Көк бұлттан ашылса; Сылдырлап өңкей келісім Тас бұлақтың суындай» төгіліп қоя беретініне күмән келтірмейсің. Одан кейінгі ақын бойындағы құбылыс та бізге жат емес:

Абай тосындағы дәл осыдан шығады. «Еркеленіп шығар сөзден» қуаныш, шаттық, нұрлы шақ, сәулелі сәт күтетінініңіз заңды. Бірақ Абай «Төңірінің күні жарқырап, сөздің өзі еркеленіп» тұрған осы бір шапағатты кезінде де «Қыранша қарап қырымға, Мұң мен зарды қолға алады». Яғни Абай шабыттың ең бір шуақты шағында да мұң-зармен қалады. Одан әрі ақын:

Сөз еркеленіп, тәңірінің күні жарқырап тұрған шабытты сәтінде де жүрегі ызаға толып, сиясы уға айналатын дүниеде тағы бір ақын бар ма екен?! Білсеңіздер, айтыңыздаршы! Мен білмедім.

Абай адамшылық туралы өзінің ең соңғы Қырық бесінші сөзінде: «Адамшылықтың алды махаббат, ғаделет сезім. Бұлардың керек емес жері жоқ, кіріспейтін де жері жоқ», – дейді. Әрине, Абай бұл жерде махаббат пен сезімді ұлы мағынасында, яғни өзі ниет еткен іске құлай жығылуды, құштарлықпен ұмтылуды айтып отырғаны оның «...махаббат сезімі кімде көбірек болса, сол кісі — ғалым, сол — ғақил» деген сөздерінен белгілі. Бірақ Абай бұл сөзінде ғаделет туралы, яғни әділдік туралы ештеңе айтпайды. Әділдік қалай болу керек деген сұраққа тоқталмайды. Өйткені ол бұл сұраққа «Жастықтың оты жалыңдап» деп басталатын өлеңінде:

Дұшпаныңа әділ бол — деген бірақ жолмен берген. Абай адамдықтың ең ұлы өлшем таразысы — дұшпанға әділ болу деп ұққан. Ол дұшпанына да қиянат жасай алмайтын, дұшпанына айтылар сөзінде де әділдіктің ала жібін аттамай, қара қылды қақ жарып сөйлей алатын адамды ғана нағыз адам деп білген. Тағы да, ол бұл сөздерді

екенін, яғни дұшпаныңның қапысын тапса, қан қаксатып жіберетін саған деген өштігінен айнымайтын, қайтпайтын мерез табиғатын біле тұрып айтқан. Шынында да, реті келсе, сені талғамай жалмап, көзінді жойып жіберуге құмбыл, қанқұйлы қаскөй дұшпанға әділ болу адамның ішінде адамның ғана қолынан келсе керек. Ал жақтырмайтын адамымыздың бар ісін, тіпті, жақсы ісін де күстаналап, оның бүкіл әрекетін жерден алып жерге салып отыратын біздер Абай белгілеген адамдықтың осындай биік өлшеміне қалай қарар екенбіз?!

Абай нағыз шынайы адам болмысы осы үш қасиеттен — ақыл, қайрат, жүректен тұрады деп біледі. Тағы да, ол осы ойға қайта-қайта қайырылып соғып, онысын қайта-қайта нақтылап, бекітіп отырады. Он жетінші сөзінде Абай қолға ұстап, көзге көруге болмайтын бұл дерексіз ұғымдарды аллегроиялық тұлғаға енгізіп, оларды бір-бірімен, кімнің өнері күшті деген сұрақ төңірегінде айтыстырып қояды. Үшеуі келіп Ғылымға жүгінеді. Ғылым олардың әрқайсысына түйіні берік, тұжырымы нақты мінездеме береді. Қайраттың «кейде жамандықты берік ұстап кететіндігін» айтады. Ал ақылға: «Жақсының, жаманның — екеуінің де сүйенгені сен, екеуінің іздегенін тауып беріп жүресің соның жаман», – дейді. Ең соңында: «Осы үшеуің басынды қос, оның ішінде жүрекке билет» деп аяқтайды. Құдайшылық жүректе екенін ұқтырады.

Жол да жоқ жарыместі жақсы демек, — дейді. Үшеуі бір жерден табылмай, шынайы адам болмысы түзіліп шықпайтынын айта отырып, «тұла бойды ыстық жүрек» жылытпаса, «ақылдың суық мүз» екеніне тағы да тоқталып өтеді. Ақыл мен Қайраттың жамандыққа қызмет етіп кете беретінінен қатты сескенген Абай құдайшылығы бар, әділдігінен жаңылмайтын жүрекке жүгінеді. Бірақ жүрек те ақыл, қайратсыз әрекет ете алмақ емес. Сондықтан да Абай бұл тақырыпқа «Малға достың мүңы жоқ малдан басқа» өлеңінде:

деп қайталап соғады. Ақырында Абай шынайы адам қасиеті әйтеуір қайрат, ақыл, жүректен құрала салмау керек, ол қайрат — ыстық, ол ақыл – нұрлы, ол жүрек – жылы болу керек деген тоқтамға келеді. Өйткені Абай «ыс­тық қайрат» жамандықты емес, тек «жақсылықты берік үстай­ды», ал «нұрлы ақыл» жамаңдыққа емес, тек жақ­сылыққа ғана қызмет етеді деп ұғады. Ал жылы жүректің аты жылы жүрек қой. Оған дәлел іздеп жатудың қажеті жоқ. Яғни Абай «суық мұз ақыл» мен «қатты қайратқа», «нүрлы ақыл» мен «ыстық қайратты» қарсы қояды. Ол тек «нұрлы ақыл» мен «ыстык қайрат» қана адамды адам­шы­лық деңгейге көтере алады деп біледі. Нұрлы ақыл, ыстық қайратсыз мейірім мен қайырым бола қояды дегенге сенбейді.

Абай не нәрсені де ажарын арттырайын деп бояп, әрін келтірейін деп әрлеп жатпайды. Сондай-ақ ол ауырды жеңілдетем, қаттыны жұмсартам деп те әлекке түспейді. Яғни ол, өзі айтқандай, «өңкей жалғанмен Шынның бетін боямайды». Ол өмірдің өзін бар болмыс-тіршілігімен, бар қимыл-қаракетімен, бар ауырлық-салмағымен көтеріп алып сенің иығыңа салады. Оның сөздерінің омыртқа қайыстырып, бел майыстыратындай ауыр болатыны сондықтан. Мәселен:

дейді Абай. Неткен ауыр сөз! Қайғысыз, қамсыздың өзін жылатып, тіршіліктің тірегін құлататыңдай сөздер ғой бұл! Бұл сөздерден кейін өмірдің мәні жойылып, адамның үміті үзілмей ме?! Олай демей, не дерсің?! Жақсылық дегенің «ұзақ тұрмайтын» болса, ал оның есесіне жамандық дегенің «әркез тозбайтын» болса, онда бұл өмірдің мәнінен не пайда, адамның үмітінен не қайыр?! Бұл ойын ол ертерек жазылған «Қажымас дос халықта жоқ» деген өлеңінде-ақ:

деп, бір шалыс бассаң-ақ жақсылығыңның ұмыт болатынын біздің ұғымымыз қабылдайтындай етіп айтқанмен, ол тұста жамандықтың тозбайтынын айтқан жоқ-ты. Кім-кімді болсын, егер ол нағыз бір қара жүрек, кара талақ, тасбауыр болмаса, қатты сескентіп, қатты шошытар сөз — осы сөз: «Жамандық әркез тозбайды». Өйткені бұл жерде жақсылық өткінші, жамаңдық мәңгілік болып тұр. Қорқынышты-ақ! Ол сөздің аса тегеурінді әсер-қуатының күштілігі сонда — ол сөздің басқаны былай қойғанда — жаны жамаңдыққа бейім адамның өзін тоқтатып, ойландыратындығында! Өйткені жамандық жамандық қана тудырады. Жамандыққа жамандықпен ғана жауап беріледі. Жамандық жасаған адам түптің түбінде, жамандықтың құрбаны болады. Жақсылық ұмытылады, тозады, бірақ жамандық ұмытылмайды, тозбайды. Жамандыққа құрбан болмаймын десең, ең алдымен өзің жамандық жасама! Яғни жақсылық жасамасаң да (бәрібір ұзақ тұрмайды), жамаңдық жасама! Бұл сөздің түбіне одан әрірек үңілсең, жамандық жасамағаннан үлкен Жақсылық жоқ! Бір қарағанда, жақсылықты бір сәттік өткінші етіп, ал жамандықты өлмейтін мәңгілік етіп көрсетіп, күн мен түннен, суық пен жылудан, қайғы мен қуаныштан жаралған бүтін дүниенің тепе-теңдігін бұзардай бұл өлең жолдарының тағылымы, біздің ұғымымызда, осындай қуатқа ие!

Абайдың өленді, сөзді аспанға көтеріп, аса биік бағалағаны, құлай жығылып, құрмет тұтқаны баршамызға аян. Оның «Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы» деген жолдары кім-кімге де ақын демінің алтын буымен жазылғандай әсер қалдыратыны сөзсіз. Ақынның бұл өлең жолын Абайдың атын естіген адамның бәрі біледі. Ал одан әрі ше? Абай өз сөзін одан әрі қалай бағалаған? Бұл сұраққа ә дегенде көбіміз тосылып қаламыз. Содан кейін Абай өлеңіндегі еңсені езіп, жанынды жаншып жіберердей ауыр бір күңгірт, бейуақ құбылыстардың жатататынынан шығар деп ойлайтынымыз рас. Біздің сол ойымызды ақынның «Күңгірт көңілім сырласар Сұрғылт тартқан бейуаққа» деген жолдары бекіте түседі.

Наданға қадірсіз, – дейді. «Қуатты оттай бұрқырап» деген тіркестің тосындағы мен әсер күшін айтпағанның өзінде, «Көк бұлттан үзілген Жаңбырлы жайдай сырқырап» түсетін найзағай сөздің құдіретін қайда қоярсыз. Әп-сәтте-ақ, ақын жаны жай ойнатып, жасын атқылатып жатқан тәңірлі көк әлеміне айналып кеткен жоқ па?! Тағы да Абай:

Абай неге өз сөздерін нұрдан, оттан, жай мен жасыннан өндіріп алады? Күңгірт, қараңғы, тұманды, бейуақ Абай әлеміне нұрлы отты, жай мен жасынды сөздер не үшін керек болған? Жауап жалғыз-ақ! Өзі өмір сүрген қараңғы, күңгірт, бейуақ, тұманды заманды нұрмен, отпен, жаймен, жасынмен сілкіп тастау үшін! Яғни Абай халықты қараңғылықтан тек нұрлы, отты, жай мен жасынды сілкіністер ғана құтқарып шыға алады деп білген. Сондықтан да ол қан жұтып, қайғы ішіп жүрсе де, өз сөздерін нұрдан, оттан, жай мен жасыннан алған. Абай өз қасіретін, қайғысын нұрлы отты, жай мен жасынды сөздердің ішінде сақтаған. Мұны құдірет демей көр!

Абай өзінен бұрын өткен арғы-бергі аса ұлы ойшылардың, әсіресе Сократ, Платон, Аристотельдердің ілімдерін терең білгенін жұрттың бәрі жақсы біледі. Тағы да, Абай адамзат баласының бітім-болмысын тануда да, оны қалыптастыруда да орасан зор ықпал еткен. Ол рухани інжу-маржан қазыналарын тек қана біліп қоймай, оларды Сарыарқадай салқам кеудесінен өткізіп, өзінше қорытып, өзінше жаңғыртқан. Сондықтан да Абайдың сан ғасырлар түбінен алып шыққан ілімі — альбом парақтарына ыждаhатпен жапсырылып, сыртқы сұлбасы мұқият сақталған гербарий ілім емес, оның ілімі — дала төсіне тамырын жіберіп, желмен алысып, жерден құнар тартып, күн нұрын сіміріп, жаңбырларға шомылып, иісі бүрқырап, гүл шашып, жеміс төгіп түрған ілім. Әрине, қайталап айтамыз, Абай ілімінің мүндай қасиетін жүрттың бәрі жақсы біледі. Бірақ сол жұрттың жақсы білетін қасиетінің өзін мысалдармен нақтылап отырсақ, артық болмас деп ойлаймыз. Абайда:

деген жолдар бар. Күштіге, қүдыретке құлшылық етіп, соларға ғана табынып, соларға ғана сенетін, адам баласын құл мен құтан деп қана ойлайтын заманда өмір сүрген Абайдың Адамнан, «өзгеге сенбе, өзіңе сен» деп, ірі мінез, кесек қарекет талап етуі – сол тұстағы кесектіктің кесектігі, іріліктің ірілігі болатын. Ол замаңда мұңдай сөз айту үшін Абайдың үлкен ішкі рухани тірегі болғаны сөзсіз. Ол рухани тірек — философия іліміндегі «өзіңді өзің таны» деген үғым. Бұл сөз алғашқыда — Дельфадағы Аполлон храмының кіреберісіне жазылған сөз болатын. Аңыз бойынша, ол сөз Аполлонның «Адамның ең жақсы қасиеті не?» деген сұраққа берген жауабы көрінеді. Алғашқыда бұл сөз «өзінді біл», «өзіңе өзің ие бол» деген мағыналарда ғана қабылданып келді. Кейіннен бұл ұғымды Сократ одан әрі тереңдетіп, оған үстеме күш пен реңк берді. Сөйтіп, оны философиялық категорияға айналдырды. Яғни Сократ бұл ұғымға адам баласы іштей интелектуалдық имандылык жағынан қуаттанганда ғана өзіне сене алады, сонда ғана бақытқа жетпек деген мән мен мағына қосты. Абай да адамға «өзіңе сен» деп қана коймайды. Тек солай деп қойса, онда ол бар болғаны құрғақ ақыл болып шыгар еді. Абай адам баласы өзінің «жүрегіне сүңгіп», оның «түбін көздеп», одан «шын асыл» алып шығу үшін, сол адамның қуатты ішкі тірегі болу керек деп ұғады. Өйткені адамның өзін өзі тануы оңай шаруа емес. Адам болмысы да орасан қарсылыққа ие. Ол қарсылықты жеңу үшін үлкен рухани күш пен қуат керек. Ал ол рухани күш пен қуат ілім мен білімнен кұралады. Соңдыктан да ол «Жапырағы куарған ескі үмітпен» деген өлеңінде:

Адамның өз бойында «қуат пен күш» болмаса, ол адам кез келгеннің жетегінде кететін тайғақ, кез келгеннің қолына су құйып кететін бейшара екенін меңзей отырып, яғни ондай адам бойында өзіне деген сенімі болу мүмкін емес екенін қатаң ескертеді. Өйткені өзіне сенімі жоқ адам өзін тани алмайды. Ал өзін тани алмайтын адам — дүниені де танып жарытпақ емес...

Біз әсіресе соңғы жыддары Заман мен Уақыт ауа райының шұғыл өзгерістерге ұшырап, саяси дүмпулердің, әлеуметтік аласапырандардың, санадағы жаңғырулардың тегеурінді ықпалды әсерлерінің салдарынан сөз бостандығы, пікір тәуелсіздігі, ой еркіндігі деген ұғымдарды жиі айтатын болдық. Әрине, біз ол ұғымдарды демократия әліппесінің алғы шарттары, адам құқығын қорғайтын ең басты заң талаптары деп білеміз. Оған ешкімнің күмәні жоқ. Бірақ, несін жасырамыз, демократия басталған алғашқы жылдары, жүзінен иман төгіліп тұруға тиіс бұл асыл ұғымдардың ажарын әлем-тапырақ тұрпайыландырып, жүрісінен иба мен ізет қатар өріліп тұруға тиіс бұл қасиетті ұғымдардың тұла бойын өрескел дөрекілендіріп алғанымыз рас. Сөйтіп, сөз бостандығы, ой еркіндігі дегенді аузына не келсе соны айту, ойына не түссе, соны істеу деп қателестік. Содан барып құдай алдында қаншама күнәға баттық. Ибасы мен иманы, тәубесі мен тәрбиесі жоқ, жаны мен қанына үят пен ар ұяламаған одыраң мінезді демократия — нағыз жиіркенішті демократия екеніне көз жетті. Мұның бәрін түсіну үшін белгілі бір уақыттың өтуі ғана емес, ең алдымен, адам оның бәрін зердеге салуы, ойда қорытуы керек екен. Яғни санаңа ой кіруі керек. «Ойдан жырақ, албырт өскен» жан «айла мен ашуға» қарай кетіп қалуы әбден мүмкін екен. Ал тұла бойына ой кірген адам, қандай бір демократиялық елде өмір сүрсе де, сөзін шексіз бетімен жіберіп, пікірін жүген-ноқтасыз еркіне қоя бере ме?! Қайта, бойына ой кірген адам әр сөзіне қарауыл қойып, әр пікірін салмақтап, әр әңгімесін саралап отырмас па?! Бұл бір. Екіншіден, бойына ой кіргенін сезген адам — үлкен ой иесі адам. Ол адам – кәкір-шүкір тірліктің айналасыңда күңкіл-сүңкіл пікір айту мен үсақ-түйек мәселенің төңірегінде пыш-пыш әңгіме соғатын адам емес. Өйткені күңкіл-сүңкіл мен пыш-пыштың айналасындағы адам өзінің бойына ой кіргенін сезе алмайды. Ондай адамға ой да кірмейді. Бойына ой кірген адам – қандай бір ерікті қоғамда өмір сүрсе де — азатпын деп арсыздыкқа барып, тәуелсізбін деп тасыраңдап кетпейді. Бойына ой кірген адам — ел-мен жер туралы, халық пен қасиет туралы ой толғайтын адам. Ал ондай адамның сөзі де, пікірі де, ойы да сол Ел мен Жерге тәуелді. Ондай ойлы адам ешуақта да еркім өзімде деп айта алмайды. Өйткені ондай ойлы адамның еркі Елі мен Жеріңде. Абайдың:

Бұл жолдарды Абай есімін естіген жұрттың бәрі жақсы біледі, жатқа біледі. Шыныңда да, Абай — аса күрделі, аса қиын, құпия, жұмбақ тұлға. Оны түгел шешу мүмкін емес, ал түгел шешем деу – нағыз барып түрған күпірлік. Өйткені оның жұмбақтығы — дүниенің тылсым қуатынан, Алла тағаланың құдірет-күшінен жаратылған жұмбақтық. Содан болса керек, оның жұмбақтығының өзін кез келген адам — оның сөзінің соншалықты табиғи қазақы болғанына қарамастан – түсіне қоюы қиын. Дәлірек айтатын бол­сақ, жұмбақ Абайды түсінуің өзі — жұмбақ құбылыс... Мен бұл жерде Абайдың жұмбақтығын дәлелдеу үшін қолыма қалам алып отырғам жоқ. Жұрттың бәрі жатқа білетін бұл сөзге тоқтап отырған себебім, көп жұрт бұл сөзді біржақты кабылдайды. Олар үшін, Абай бұл жерде «мен бір жұмбақ адаммын», соңдықтан «сеңдер менің шешуімді табыңдар» деп отырған сияқты, әрине, Абайдың, ең алдымен, дәл осылай деп отырғаныңда дау жоқ. Сонымен бірге, бұл сөздің бажайлап караған жанға екінші астарлы жағы да бар. Ол астарлы жағы — Абайдың жұртқа ғана емес, өзіне өзі құпия болып көрінуі, өзін-өзі жұмбақ сезінуі. Абай, ең алдымен дүниенің тылсым қуатынан, Алла тағаланың кұдірет күшінен жаратылған өзінің бойындағы құпияны ашуға, өзінің болмысыңдағы жүмбақты шешуге ұмтылған. Ол өз бойыңдағы жұмбақты шешу — дүниенің тылсым құ­пия­сын ашу деп білген. Өзін өзі шешуге, өзін өзі ашуа ұм­тыл­маған жан ешуақта да, ештеңені де шешуге ұмтылмақ емес. Өзін өзі игеруге, өзін өзі ашуға ұмтылмаған жан өмір иірімдері мен өмір қабаттарын қалай игеріп, қалай түсінбек?! Оның үстіне, адамның өзін өзі игеруі, өзін өзі түсінуі деген өз бойындағы өзі мен өзгеге түсіңдіріп беретін жаңа тетіктерді іске қосу ғой. Ал ол тетіктер іске қосылмай тұрып, дүниені өзің қалай түсінбексің, оны жұртқа қалай түсіндірмексің?! Бір сөзбен айтқаңда, өзінің жұмбақ екенін білген адам ғана дүниенің жұмбағын шешуге ұмтылмақ. Яғни адам өз бойындағы жұмбақты шеше отырып, дүние жұмбағын шешпек...

Абайдың күлкіге үлкен мән бергені, оған адам табиғаты мен жаратылысыңдағы қадірлі қасиеттің бірі ретіңде қарағаны белгілі. Абай күлкіні, әрине, шын күлкіні, ыржаң мен ыржақайлық деп, жалпы жеңіл мінез, арзан қалжыңнан шығатын құбылыс деп бағаламаған. Абайдың:

Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат, — деуі сондықтан. Ол күлгенде жұртты мәз-мейрам етейін, оларды күлкіге қарқ қылып тастайын деп күлмейді. Ет-бауыры егіле отырып, сүйегі үгітіле отырып, аса қиналыспен күледі. Ол суреттеген «майға бөккеңдей кісімсінген», «қас маңғаз» замаңдасының келбетіне қараңызшы:

Әрине, «бет-аузын жүз құбылтқан», «қас керіп», «қоразданған» даңғой, тыраш бейшараның тырақы болмысын көз алдыңызға елестетіп, еріксіз күлетініңіз рас. Бірақ Абай оның портретін жасағанда, оны келеке ету үшін, мазақ қылу үшін жасамаған. Қайта, оның портретін «осыңдай сидаң жігіттің елде мол-ақ» екенінен жаны күйініп, жүрегі өртеніп отырып жасаған. Бұл жердегі күлкі — күйзеліс күлкісі. Оның Көжекбайға, Күлімбайға арнаған өлеңдеріндегі ащы мысқыл, қуатты сарказмдардан да осындай күйініш пен күйзеліс сезіледі. Ол «пайданы қуып алқынып» жүрген ондай жандардың күйкі болмысын – қатты қапаланып, қатты налып отырып – мынадай жолдармен ашады.

Міне, ондай жандардың бейшара моралі. Міне, ондай жандардың міскін бітім-болмысы. Ондай жандар қай уақта да, қай кезенде де «арсыз болмай, атақ жоқ, алдамшы болмай, бақ жоқ» деп ойлаған. Сондай жандардың өмірді түсінуін көрсету түрғысынан жазылған бүл жолдарда қаншама уытты ыза, қаншама ащы күйзеліс жатыр десеңізші! Бейнебір Абай күлсе де – көкірегі қарс айрылып жылап күлетіндей. Оның күлкісі өрттен ыстық күрсіністен тұратындай. Сондықтан да ол өзінің Төртінші сөзінде: «Әрбір жаман кісінің қылығына күлсең, оған рахаттанып күлме, ыза болғандығыңнан күл, ызалы күлкі — өзі де қайғы», — дейді. Күлкі де – қайғы. Мүндай сөзді Абай сияқты ұлы тұлға ғана айта алады.

Абай қазақты қазақ қылмай келе жатқан қасіреттердің бірі ел ішіндегі ынтымақтың іруі, бірліктің бүлінуі деп білген. Ынтымағы кеткен елдің іргесі сөгіліп, ырысы кетеді деп ұққан, бір-біріне алакөз боп, бірін бірі андып отырған елдің түптің түбінде азатынын, алтыбақан алауыз боп, бір-бірімен қырқысып жатқан елдің түптің түбіңде тозатынын сан қайталап айтқан. Ол ынтымақ пен бірліктің іргесі, ең алдымен, ел адамдарының сыйластығы мен құрметінен қаланады деп өсиет еткен.

Мінеки, адамдар арасындағы татулық қаңдай болуы керек!

Бәріміз жақсы білеміз, қазақ ынтымағының іргесі, әдетте, билікке талас тұсында қатты сөгіліп отырған ғой. Оған дәлел іздеп, дәйектеме іздеп жатудың қажеті жоқ. Несін жасырамыз, әлі де солай болып кете ме деген қауіп те жоқ емес...

Ол өзінің Отыз тоғызыншы сөзін: «Рас, бұрынғы біздің ата-бабаларымыздың бұл замандағылардан білімі, күтімі, сыпайылығы, тазалығы төмен болған. Бірақ бұл замандағылардан артық екі мінезі бар екен... Сол екі мінез жоқ болған соң, әлгі үйренген өнеріміздің бәрі де адамшылыққа ұқсамайды, сайтандыққа тартып барады. Жұрттықтан кетіп бара жатқанымыздың бір себебі сол көрінеді», — деп бастайды да, екі мінезді атайды. Бірінші мінез — ол заманда бүкіл жұрт ел басының қолына айтыс-тартыссыз, «елдің екі тізгін, бір шылбырын ұстатады екен де, соның айтқанына көнеді екен. Екінші мінез — ол кездегі ел намысқор болған. «Аты аталып, аруақ шақырылған жерде ағайынға өкпе, араздыққа қарамайды екен, жанын салысады екен», — деп жазады да, Абай алқалы топ айнала жұрттан «Қанеки, осы екі мінез қайда?» — деп сұрайды. Абай бұл сұрақты өзі өмір сүрген заманнан ғана емес, бүгіннен, яғни бізден де сұрап тұрғандай.

Несін жасырамыз, көп жұрттың Абайға деген іштей «реніші» мен «өкпесі» де жоқ емес. Абай өз халқы туралы соншалықты күйінішпен, соншалықты күйзеліспен, жан-жүрегі күйреп отырып сөз айтқан ғой. Ол күйініш пен күйзелістің кейде, тіпті, түңілумен ұласып кететіні бар. Абайдың сондай тұстарына дарақы топ, тыраш намысқойлар қатты «үялады». Олар, Абайдың өзі айтқаңдай, «ұялмас нәрседен үялатындар, ұяларлық нәрседен ұялматйындар». Әйтпесе, қазаққа Абайдай жаны ашитын қазақ жоқ. Өйткені шын жаны ашитын адам ғана шындықты айтады. Әрине, ондай ұлы шындықты Абай сияқты ұлы деңгейге, шырқау биікке шығып барып айту керек. Рас, топ-тобырдың ішінен төбесі түгіл, төбел шашы да көрінбейтін, ірі сөзі де, іргелі пікірі де жоқ, өз ұлтының тағдыры мен табиғатын жете білмейтін, білсе де, кітап арқылы ғана таныс әлдекімдердің Абай боламын деп, еддің атына катты сөз айтып, оған қатал кесім шығаратындар да бар. Әрине, ондай іші бос, кеуек көкіректерден шыққан дүңкілдек сөздер елді қайрамайды, қайратқа мінгізбейді, қайта, елдің еңсесін езіп, ұнжырғасын түсіреді. Біздің ойымызша, Алла тағаланың қүдіретімен Ұлт-әкенің ұрығынан жаратылып, Халық-ананың құрсағынан шыққан Абай ғана осылай күйзеле тұрып сөз айтуға құ­қы­лы. Оның үстіне, Абай өзін де аямаған. Оның өзіне көңілі толмаған. Мен бұл жерде Абайдың «Сап-сап, көңілім» деп өзіне тоқтау айтқанын да, «Жасымда ғылым бар деп ескер­медім» деген өкінішін де тілге тиек етіп отырғам жок. Ол:

Біз, адам түгілі, Алла тағаланың алдында тұрып, өз күнәмізді осылай ашық мойындай аламыз ба?! Күмәнім бар! Ғаделетті жүректің әділетін бұзып жүрсек те, «Ғаделетті жүректің әділетін бұзыппын» деп айтуға көбіміздің-ақ батылдығымыз жетпейді. Айта алмаймыз. Жалпақ жүрттың алдына шығып, өзінің күнәсі мен кемшілігін айту тек өзіне деген ұлы сенімі бар адамның ғана, жан-жүрегінде иманы бар адамның ғана қолынан келсе керек.

Абайды пайғамбар деп атап жүргеніміз тектен тек болмаса керек. Пағамбар деңгейінде сөз сөйлеп, пайғамбар биігінде өсиет қалдырып, пайғамбар ауқымында ой толғаған адамды басқаша қалай атамақсың?! Оның ең басты пайғамбарлығы сонда – ислам дінінің қазақ даласына терең тамыр жайып кетпегеніне қарамастан сол тұста қазақ жерінің сан идеология аласапырандарының бел ортасында тұрғанына қарамастан – Алла тағаланы алғаусыз сүйіп, оған бас иіп, құлшылық етіп, Мұххаммет пайғамбарды хақ деп мойындауында. Тағы да ол құлшылық пен мойындау әлдеқандай бір дүмшіліктен тумаған, оның бүкіл жан-жүрек, болмыс-бітімінен, үлкен ілім-білімнен, терең парасат-пайымынан шыққан. Ол тек:

Бәріміз жатқа білетін Абай өлеңінің бір шумағы. Енді Мұхаммет пайғамбардың мына сөзін оқыңыз: «Мен және маған дейін дүниеден өткен пайғамбарлар үй салған құрылысшылар сияқтымыз. Бірақ сол үйдің қабырғасында бір кірпіш жетпейді. Мен сол кірпішпін... », – дейді. Қараңызшы, бір пайғамбардың сөзі бір пайғамбардың сөзімен бітеқайнасып, бір пайғамбар бір пайғамбарды толықтырып тұрған жоқ па?!

Махаббатпен жаратқан адамзатты! Адамзаттың махаббатпен жаратылғаны рас болатын болса, онда оның белгілі бір атаулы ұғымдарға сүйіспеншілігі де болуға тиіс қой. Олар кімдер немесе нелер? Абай ол атаулы ұғымдар үшеу деп біледі. Абай айтқан ол атаулы ұғымдардың біреуін біз өте жақсы білеміз. Жиі қайталаймыз. Ол сөз — «адамзаттың бәрін сүй бауырым деп» деген сөз. Ал қалған екеуі ше? Оларды біз көп айта бермейміз. Оны айтқызбауға кезіндегі кесірлі идеологияның ызғарлы әсері де тисе керек. Енді біз сол атаулы үш ұғым сыйып тұрған «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» өлеңіңдегі бір шумақты мысалға келтірейік:

Сонымен, махаббатпен жаралған адам бойында үш сүйіспеншілік болу керек екен. Бірінші, Алланы сүюің керек. Оны, тағы да, жаныңнан тәтті сүюің керек. Екінші, бауырым деп Адамзатты, үшінші, құдай жолы деп әділетті сүйген жөн.

Тағы да қайталап айтамыз, ұзақ жылдар бойы Абайдың «сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті» деген сөзі әлгі аталмыш идеологияға карама-қайшы соғып, ауызға алынбай келген-ді. Ал шындығына келсек, Абай осы үш сүйіспеншіліктің ішінде әсіресе алланы Алдымен сүюге ден қояды:

Алла мінсіз, әуелден, пайғамбар хақ.

Абайдың Алланы қайта-қайта пысықтап айта беру себебі, Алланы сүйе алмаған адам адамзатты да, әділетті де сүйе алмақ емес деп ойласа керек. Не айтса да жеріне жеткізіп айтуды қалайтын Абай осы ұлы сүйіспеншілікті бұзатын үш іс бар деп біледі:

Абай ұғымынша, не нәрседен де пайда көздеп, не нәрсені жасаса да мақтан үшін жасап, не нәрсеге де еліге әуестеніп кететіндер, яғни құлқыңдық та, моральдық та, нәпсісін тыя алмайтыңдар да Алланы да, адамзатта да, әділетті де сүйе алмақ емес. Бұл жұмыр жердің үстінде жүрген жұмыр басты пеңденің бәріне, яғни адамзатқа айтылған мәңгілік өсиет болса керек.

Біз Абайдың өлеңнің тұрар тұғырын белгілеп, шығар биігін анықтап бергенін жақсы білеміз. Шынын айтсақ, Абайға дейін де, Абайдан кейін де өленді Абайдай құрмет тұтып, Абайдай өлеңнің қадіріне жетпеген. Оның:

деген сөзінің өзі неге тұрады?! Өлеңді сөздің патшасы деп Абайға дейін, қане, кім айтыпты?! Тағы да бұл ойды сөзге құлшылық етіп, оған табынып отырған адам емес, қайта, сөзді қамырша илеп, қорғасындай балқытып, жүндей иіріп, жібектей есіп жіберетін, бір сөзбен айтқанда, сөз дегеніңізді айтқанына көндіріп, айдауына жүргізіп қоятын Құдірет иесі айтып отыр. Сондай-ақ оның:

Әрине, бұл сөздердің бәрі – өлеңнің қадір-қасиетін ұққан жанның сөзі. Ал өлеңнің көтерер жүгінің ауыртпалығын, оның атқарар міндетін, оның ел алдындағы парызын Абай қалай белгілеген дейсіз ғой? Өлеңнің атқарар міндетін, оның арқалар жүгін, ел алдындағы парызын Абай:

Оның үстіне, Абай өлеңді жаны бар, жүрегі бар құбылыс етіп көрсетіп тұр ғой. Бұл да өзіне дейін болмаған тың сөз болса керек.

Абайды қайта-қайта оқып жүріп түсінгенім (қателессем, кешірім өтінем), ол ілім мен білім деген ұғымдарды біз сияқты мағыналас синонимдік сөздер деп емес, мағыналары әр текті сөздер деп қарастырады. Ол ілім деген сөзге адамның өз елі мен жерінің касиеті мен қадірін, ойы мен пікірін, тағылымы мен дәстүрін, мінезі мен болмысын көңіліне түйген деген мағына артады да, «білім» деген ұғымға кітаптан оқып жинақтаған рухани қазына деген мағына береді. Сонымен бірге, Абай «ілім» деген ұғымда ел мен жердің қадірі мен қасиеті ғана емес, қасіреті мен қайғысы да болу керек, ал «білім» деген ұғымда рухани қуат қана емес, күйініп, ашынып тұрған ыза да болу керек деп білген. Абайдың:

деуі соңдықтан.

Абайдың күпі мен шекпен киген қарапайым қара өлеңі аспанмен таласқан асқақ шындары жоқ, бірақ қойын-қонышы қазына байлыққа тұнып түрған Қаратау секілді. Әрине, ол байлықтарды іздеп табу да, оларды жарыққа шығару да оңай шаруа емес. Оларды іздеп табуға да, жарыққа шығаруға да орасан күш-қуат керек. Әрине, біз ондай орасан күш-қуатқа иеміз деп айта алмаймыз. Дегенмен, өз мүмкіндік, өз әл-қадіріміз жетеді-ау деген тұстарда қарап қалуға болмас деп білеміз. Әрине, үлкен жаңалық ашып тастау тіпті де міңдетті емес. Бірақ инедей болсын, көргеніңді жұртқа көрсету міңдет. Бір тарыдан мың тары өседі, дария да тамшыдан құралады. Мәселен Абайдың:

деген атақты жолдары бар. Осы жолдарға тереңірек үңіліп қарайықшы. Әрине, ғадауатпен /дұшпандықпен/ майдандасқан жүректі әбден-ақ түсінуге болады. Ал сіз махаббатпен майдаңдасқан жүректі ұғып көріңізші, бірден ұғу қиын. Өйткені жүректің бүкіл ықыласы, бүкіл аңсары, бүкіл ынтызары Махаббат емес пе? Әдетте, жүрек махаббаттан /біздің үғымымызша/ рахат, ләззат күтпейтін бе еді?! Ендеше, жүректің махаббатпен майданасқаны қалай?... Дегенмен, асығыс шешімге келмей, өлең астарына үңіліп көрейікші. Әрине, Абайдың бұл жерде махаббат деген ұғымды аса ұлы мағынасында қолданып отырғаны сөзсіз. Бұл жердегі махаббат – елге, жерге, ата мен анаға, жар мен балаға деген барлық махаббатардың қортындысы. Ұлы сүйіспеншілік. Ал осы ұлы сүйіспеншілікті біз күні кешеге дейін сап алдындағы салтанатты сөз беру ғана деп ұқтық қой. Сүйем деп айттық, сонымен бітті дедік! Ал шынтуайтына келсек, ел мен жерді, Отанды сүю деген рухани азапты сыннан өту ғой. Яғни ондай алып ұғымдарды сүю деген — ел мен жеріңнің, Отаныңның бүкіл қайғы-қасіретін, мұңы мен уайымын, ауыртпалығы мен салмағын жүрегіңнен өткізу. Яғни ол да Ұлы майдан. Абай жүрегінің ғадауатпен бірге махаббатпен де майдандасқанын біз осы тұрғыдан түсіндік.

Онсыз да «жаяуы қауып, аттысы шауып» жатқан заманда арпалыспен өмір сүрген Абайдың салғырттық пен немқұрайыдылықты, еріншектік пен әзәзілдікті көргенде сең соққандай сенделіп, басы қаңғып, санасы сарсаң болып, істер айласы таусылғаңдай күйзеліп кететіні белгілі. Абай елді ел, адамды адам ететін тек еңбек деп біледі. Еңбек ете алмаған елдің бүгіні бүтін, ертеңі берік емес деп үйретеді. Абай еңбектен кашып, жұмысты жек көрген адамның өмірі бір-бірін аңдумен, бір-бірін тонаумен өтеді деп білген.

Еңбек пен өнер, ықылас пен ұмтылыс, талап пен ынта, жігер мен қайрат жоқ елде өсек пен өтіріктің өрті лаулап, жалған мен жаланың жалыны лапылдап, ұрыс пен жанжалдың қара шоқпары мен ақ сойылы үйіріліп, дау мен дамайдың дауылы тұрып кететіні сөзсіз. Жұмысы жоқ елдің бойын сұмдық пен сұрқиялылық, қулық пен зымияңдык, алдау мен арбау, алаяқтық пен алауыздық еңдеп алады. Ондай елде өскен адам қандай болмақ деген сұраққа Абай:

Бірақ Абай еңбек еткенде, қалай да пайда табу үшін еңбек етпе, еңбектің де еңбегі бар, адамдық болмысыңа кір түсірме, арың мен ұятыңа кіршік қондырма дейді. Ол «саудасы – ар мен иманы» болған адамдардан қатты сескенген, қатты шо­шын­ған. Абайдың «Пайда ойлама, ар ойла» дейтіні соңдық­тан. Ол ар, ұятын беліне түйіп жүре беретін адамдарға қарап:

Абай арыңды сатып, иманыңды саудаға салып мал тапқаннан гөрі, табан ақы, мандай теріңмен, тіпті:

Жалға жүр, жат жерге кет, мал тауып кел,

деген ғой. Яғни Абай ары мен иманын сатып мал тапқан адамды есек артын жуған адамнан әлдеқайда төмен көріп, мүлде кісілік санатқа қоспайды. Әрине, Абай арынды сатпай, иманыңды саудаға салмай, еңбек етсең болды, басқаға басынды қатырма, өзге нәрсеге мойныңды бұрма деп айтпайды. Олай десе, Абай исі қазақтың, одан қала берді бүкіл адамзаттың Абайы болар ма еді?! Абай егер еңбегің елдің нанына, жердің қамына жұмсалмаса, ол еңбек те түптің түбінде шын еңбек болмақ емес деп білген. Ол сондықтан да: «Өзің үшін еңбек қылсаң, өзі үшін оттаған хайуанның бірі боласың. Адамшылықтың қарызына еңбек қылсаң, Алланың сүйген құлының бірі боласың», — дейді. Оның осы мәселеде: «Малға достың мұңы жоқ малдан басқа», – деп ескертетіні де тектен тек емес.

Біз Абайдың адамды, адамзатты құлай жығылып, кұдіреттей табынып сүйгенін жақсы білеміз. Солай бола тұра, оның:

Байқайсыз ба, Абай «Боқтан сасық боласың өлсең тағы» деген сөзді жалпы адамға емес, жалқы бір адамға, сол адам болмысындағы мінез-құлыққа арнап айтып тұр ғой. Олай болса, «Адам – бір боқ көтерген боқтың қабы» деген алғашқы жол да жалпы адам баласына емес, сол нақты мінез-құлыққа ие жалқы адамға арналған болып шықпай ма?! Ол қаңдай адам, ол қандай мінез-құлық? Әрі қарай оқиық:

Тағы да оқып шығыңызшы. Боқ көтерген боқтың қабы болған адам, өлгеннен кейін боқтан да сасық болып қалатын адам — «мені мен сен тең бе деп мақтанатын», кеудесіне нан пісіріп, көкірегін көтеретін, яғни өркөкірек, менмен, эгоист, өзімшіл, астам, өзін өзгеден артық санайтын адам екен ғой. Астамшыл, өркөкірек адам өзгені калай сүймек?! Егер сенің шын мәнінде арың таза, жаның пәк болса, білімің зор, тағлымың зор болса, өзінді өзгеден артық қояр ма едің?! Өзін өзгеден артық санамаған адам ғана шын адам! Соңдай Адамга ғана Абай:

Абай өзін өзгеден артық санайтын адамнан бойын тартып, тіксініп қана қоймай, оны адам қатарына қоспаған. Оңдай жаңды боқтың қабы немесе хайуан деп білген. Өйткені оңдай жанның өзі өзгені адам деп білмеген ғой. Абайдың «Өзі шошқа, өзгені ит деп ойлар» деген бір ауыз сөзі де осыдан шықса керек. Адам мен адам бір-бірін тек тең тұтқаңда, тегін сыйлағаңда ғана сүюі мүмкін. Адам баласын осылай сүйе алған Абай: «Адамның баласы — бауырың», «Адам баласына адам баласының бәрі — дос», «Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп», деген ғой. Аса зор сүйіспеншілікпен айтылатын, Алла тағала мен пайғамбардың ғана аузынан шығатын мұндай ауқымды, құдіретті сөзді тек кеудесінде Жер шарындай алып жүрегі бар Абай сынды адам ғана айта алса керек.

Абай мектебі — қашанда, қай уақта да — ұлы тағылым мектебі. Қазақ өлеңінің ең ұлы деген хас таланттарының қай-қайсысы да Абай мектебінен дәріс алмай, оның тереңінен сусындамай, оның қалың ойына бойлап сүңгімей өткен емес. Мағжан, Сұлтанмахмұт өлеңдерінен Абайдың қасіретті демінің лебі, қайғылы жан күрсінісі, дертті жүрек бұлқынысы сезіліп тұрады ғой. Тіпті, Абайдың «күңгірт», «сұрғылт», «бейуақ» әлемінен өзгеше шаңырақ көтерген, дүбірлеткен тарпаң екпінді, сөздерді тастай қағыстырып, жайдай ойнатып, жасындай сілкінтіп жіберетін Ілиястың өзі де Абай мектебінің шәкірті. Тағы да, ол ақын ретінде әбден толысқан шағында да Абайдан үйренумен, үлгі, тәлім алумен кеткен. Мәселен, сіз Абайдың жүйрік атқа ұлы еткерткіш болып саналатын «Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ» пен Ілиястың қазақ поэзиясынын алтын діңгектерінің бірі «Құлагер» дастанындағы сыншы Күреңбайдың Құлагерге берген сипатын қатар оқып көрсеңіз, әлгі біздің айтқанымызға көзіңіз жете түседі. Сөзіміз дәлелді болу үшін бұл өлеңдерді, мүмкіндігінше, түгелге жуық оқып көрейік: Абай:

Бұл өлеңді оқығаннан-ақ Сіз бірінен бірі өткен, тың, тосын, жаратылысы бөлек, танымы ерек, бірақ – соншалықты табиғи, соншалықты қазақы теңеулер мен эпитеттердің, бейнелі сөздер мен метафоралардың ну қалыңына кіресіз де кетесіз. Енді Ілиястың сыншы Күреңбай аузына салған Құлагер суретін оқыңызшы:

Мұнда да тұнып тұрған теңеу, қаптап тұрған эпитет, қалың метафора! Байқайсыз ба, Ілияс Құлагерді бейнебір, Абай өлеңі арқылы көз алдына елестеткендей. Қараңыз, Абайда:

Құлан жал, бұлан мойын, қой жұтқыншақ.

Екеуіңде де қолданылған «қамыс құлақ» метафорасын былай қойғанда, бірде эпитет, бірде теңеу, енді бірде заттық мағынасында пайдаланылған «қой», «жақ», «мойын» сөздері де бар-жоғы екі жолда, екі реттен қолданылып тұр ғой. Тағы үңілейік. Абайда:

Сонымен бірге, Абайда «күлте құйрық», Ілияста «жеңіл құйрық», Абайда «бота тірсек» Ілияста «желмаядай тірсегі», деген бейнелі сөздердің бір-бірімен туыстас мағынада қайталануы да Ілиястың Құлагер мүсінін сомдауда Абайдан кеп үйренгенін көрсетсе керек. Тіпті, екі өлендегі аттардың мінезі де бір-біріне өте ұқсас.

Міне, Абай мектебінің қуат-күші. Мәңгі өлместей етіп Ілияс соққан Құлагер тұлғасында да құдыретті Абай сөзінің өшпейтін рухы мен таңбасы жатқан жоқ па?! Бейнебір Ілияс Құлагер мүсінін соққанда Абайды көмекке шақырғандай... Біз бұл жерде толассыз жұмыс істеп тұрған, мәңгілік жұмыс істей беретін Абай мектебі берген мың дәрістің бір дәрісін ғана сөз еттік.

Абайдың ғұмыр бойы сөзді ұғатын «есті құлақты», «көкірегі көзді» жан іздегені белгілі. Абай сөздің құнын білген адам — өмір мен дүниенің де құнын біледі деп үққан. Ол сөз ұқпайтындарды «көңілсіз қүлақ — ойға олақ» деп бағалаған. Дүниенің сыры мен қыры тек сөз арқылы ұғылатынына қатты ден қойған. Абай, сол дүниенің кілтін ашар «көкірегі сезімді», «көңілінің көзі ашық» жан іздеп шарқ ұрған. Абай сөз ұққан адам – бәрін де ұға алады деп ойлаған. Ол үшін мінез болу керек деген. Білім мен сөздің сауыты — мінез деп білген. Сондықтан да ол «сыпыра жылмаң желбуаз» адам сөз ұға алмайды, сөзді ұғу үшін «бойда қайрат», «ойда көз» болуы керек деп түсінген. Абай, тіпті, сөзді ақылмен де емес, жүрекпен сезіну керек деген ғой. Мүмкін, ол мұны айтқанда, сөзді жүрекпен сезінбей, жан толқынысы, ой тебіренісі болмайды деп ойласа керек.

Байқап отырсыз ба, Абай құдіретімен сөз дегеніңіз жүрек арқылы тамырыңызға еніп, қаныңызға құйылып, сіздің тірлігіңіздің, болмысыңыздың қажетті бір құрамына айналып кеткен жоқ па?!

Біз бұрынырақ жазған «Қазақ қасіреті — Абай қасіреті» мақаламызда: «Абай халықты азаттық пен бостандыққа қарай алып шығу үшін алдымен оны қараңғылықтың отарынан, надандықтың боданынан қүтқару керек деп ұқты», — деген болатынбыз. Солай екенін бүгін де қайталап айта отыра, біз, әрине, Ресей империясы тарапынан болып жатқан отаршылдық озбырлықтарына Абай көз жұмып қараған деген пікірден мүлде аулақпыз. Абайдың әсіресе елдің ынтымағын қақыратып, берекесін туталақай етіп жіберген отаршылдықтың билік жүйесіне қатты наразы болғаны белгілі. Ол жүйені Абай қазақ даласына лаң әкелген отаршылдық салған ойран ретінде қабылдайды. Ол өзінің үшінші сөзінде: «... Малдан айырылғандар кебейсе, қыстауы босар еді деп, мен ананы кедей болса екен деп, ол мені кедей болса екен деп, әуелде ішімізбен қас санадық. Әрбірден сон сыртымызға шықты, жауластық, дауластық, партияластык,. Осындай қастарға сөзім өтімді болсын және де ептеп мал жиюға күшім жетімді болсын деп, қызметке, болыстық билікке таластық... Ол болыс болғандар өзі қулық, арамдықпен болыстыққа жеткен соң, момынды қадірлемейді, — өзіндей арам қуларды қадірлейді» деген ғой. Осы сөздерден-ақ Абайдың отаршылдықтың қазақ даласына орнатқан билік жүйесіне деген жиіркенішті көзқарасы көрініп тұрған жоқ па?! Елдің ынтымағын бұзып, бірлігін бүлдіріп, ырысын шашып, құтын қашырып кететін бұл билік жүйесінің қалың жұрты қараңғылық қапасында жатқан қазақ халқы үшін аса қатерлі, аса қауіпті екенін бүкіл жан-тәнімен, бар болмыс-бітімімен сезінген Абай: «Үш жылға болыс сайлаңды. Әуелгі жылы, «Сені біз сайламадық па?!» деп елдің бұлданғандығымен күні өтеді. Екінші жылы кандидатпен алысып күні өтеді. Үшінші жылы, сайлауға жақыңдап қалып, тағы болыс боп қалуға болар ма екен деп, күні өтеді. Енді несі қалды?» – деп күйінеді. Шынында да, қарақан басының камын ойлап кеткен жан елдің жайын не қылсын. Елдің бірлігінің тоз-тозын шығарып, татулығының туырлығын кесіп, ынтымағының ырысын төгіп, ауыз­бір­лігінің шаңырағын ортасынынан түсіріп кететін болыстық сайлау сияқты құбыжық кұбылыстан қатты түршігіп, шошынған Абай билік басына келетін адамның одан да «уездный начальник военный губернатордың назначе­ниесі­мен» болғанын қалайды. Амалсыздықтан қалайды. Өйткені ол мұны сол тұста, елді болыстыққа екідай етіп таластырмай, бөлінуден, бүлінуден аман алып калар бірден-бір амал деп ойлаған. Өйткені Абай сайланып болыс болғандардың да бар билік, бар тізгіні жоғарыда отырған ұлыстардың қолында екенін білген. Абай, егер «назначениемен» болыс болу тәртібі енгізілсе, ең болмаса, ел екідай болып таласпай, бөлінбей, бүлінбей қала ма деп үміттенген ғой. Өйткені ол сайланып болыс болғандар, бәрібір, орыс отаршылдарының айтқаңдарына көніп, айдауына жүретін, кез келген жез мұрт, жез түймелі қолын созса жеңіне, аяғын созса — балағына айналатынын ұққан. Оларды Абай:

Әрине, күні кешеге дейін бұл жолдарға біз тап түрғысынан қарап келдік. Ал шын мәніне келсек, бұл жолдар — отаршылдық тұсында, күні кешеге дейін, билік басында жүрген көп-көп азаматтарымыздың бейнесін бар болмыс астарымен ашып көрсетіп берген жолдар ғой. Қорыта айтар болсақ, қазақ даласын қан қақсатқан отаршылдық саясаттың ең қатерлі, аса қауіпті, өте зардапты билік жүйесін, яғни отаршылдықтың бет-бейнесін Абай осылай көрген. Оның отаршылдықтың билік, яғни ол жүйенің ел арасына іріткі салатын аса қатерлі екендігін көрсетіп берген сөздері, тәуелсіздік алған бүгінгі күнде де, өз құнын жоймағанын үмытпағанымыз абзал. Өйткені біздің кейбір азаматтарымыз билікке ие болу үшін ұлт мүддесінен гөрі жеке басының мүддесін жоғары қоятын психологиядан арыла койған жоқ.

Адам бойындағы мінез-құлық, әрекет, болмыс-бітім және басқа да толып жатқан құбылыстар салдарын Абай көбіне-көп тәрбие мен тәлімнен, заман мен уақыттан, қоғам мен әлеуметтік ортадан іздестіріп келгені хақ. Ол адам болмысы тәлім-тәрбиесіз, заман мен уақытсыз, қоғам мен әлеуметтік ортасыз түзеліп шығады дегенге сенбеген. Ол бұл ойынан, тіпті, адамды осы құбылыстардың бәрінен бөліп алып, табиғатпен бетпе-бет жеке қалдырғанда да, ең болмаса, бір сәтке болсын, бас тарта алмайды. Яғни табиғат бойыңдағы құбылыс пен адам бойындағы құбылысты салғастырып отырып та, адам болмысынан қоғамның, заманның, әлеуметтік ортаның әсер-күшін алып тастамайды. Біздің бұл сөзімізге, басқа өлендерін былай койғанда, атақты мына екі-ақ шумағы куә:

Міне, жауып тұрған күн, яғни табиғат, жерді жаңғыртып, оған күш беретін жасампаздық қуатқа ие болып шықты. «Көкала бұлты сөгілген» табиғаттан мұң мен уайым көрмей­сіз. Ал «өне бойы егілген» адамнан ше?

Ашық айтылып тұрмаса да, бұл жолдардың ішкі астарынан уақыт илеп, қоғам жаншып тастаған, әбден күйзеліс пен күйінішке ұшыраған адам болмысы көрініп тұрған жоқ па?!

Ақылдың Алатауы болып ойға шомып көк тіреген, қайғы мен қасіретке Қаратау болып қайрат көрсеткен дана Абай, бәрібір, ақылға да, қайратқа да сенбей, әділдіктің бұйдасын кеу­деде тыпыршып соққан беймаза жүрекке ұстатқаны белгілі. Абай өлеңдерін оқып отырып, Абай жүрегінің дүние құбылыстарына селт ете түсер сергектігіне, озбырлық пен қиянат көрсе, қып-қызыл шоққа қарылғандай безілдеп қоя беретін бәйектігіне таң қалмасқа болмайды. Ол о бастан-ақ:

Жылытқан тұла бойды ыстық жүрек,

Абай тұла бойды жылытар «ыстық жүрек» дүниені де жылытады деп білген. Бір байқағаным, Абай өлеңдерін оқып отырып, Абай жүрегінің өмірбаянын, дәлірек айтсақ, Абай жүрегінің қайрат-қүшін, оттылығы мен тектілігін, толқынысы мен сілкінісін, асаулығы мен тегеурінділігін, өршілдігі мен тәкаппарлығын, бұрқанысы мен бұлалығын, наздылығы мен налалығын – бәрін-бәрін оқуға болады. Бір сөзбен айтқаңда, Абай жүрегінің рухани кардиограммасы Абай өлеңдерінің ішінде жатыр. Ол кардиограммамен, яғни Абай өлеңдерімен танысқан кез келген адам Абай дертінің не екенін бірден-ақ айтып бере алады. Ол дерттің аты — Қасірет. Ол қасірет ауруы Абайдың жүрегінде. Ал Абай жүрегі – халық жүрегі. Ол өлмейтін қуатпен соғып түр. Абай өлендерін оқығанда, көп-көп қазақтың жүрегінің сыздап қоя беретіні содан. Абай жүрегі — өзінің қызығына емес, елдің азабы мен бейнетіне жаратылған жүрек. Оны, ең алдымен, Абайдың өзі жақсы білген. Соңдықтан:

дейді ол өз жүрегі туралы. Апыр-ау, асау жүрек, әдетте, ойын-думан, ләззат пен рахат немесе өрлік пен ерлік, батылдық пен бұлалық іздеп, соларды аңсамаушы ма еді? Ал Абайдын «асау жүрегі» «бейнет сусынын» ішуге асығады. Яғни Абай жүрегі азапты әрекет тілеп тұр. Әрине, ол азапты әрекет — ол мен жердің жолындағы азапты әрекет болса керек. Жүректі ар мен ұяттың мекені деп білген Абай «жүректің көзі ашылса, бүкіл әділдік пен ақиқаттың көзі ашылады» деп ойлаған. Дүниедегі бүкіл опасыздық пен сатқындықты, әзәзілдік пен аярлықты, қиянат пен қылмысты, өтірік пен өсекті, жалған мен жаланы, мұз бен шоқты, аяз пен аптапты Абай жалаңаш жүрегі арқылы өткізген ғой. Тар кеудеде аласұрған жүрек осыншалықты қарама-қайшылық пен ауыртпалықты көтере алар ма?!

деген сөзінің өзінен қапа мен уайымға батып отырған ақынның дәрменсіз, корғансыз халі көрінбей ме?! Дәрменсіздік пен қорғансыздықтан касірет ауруына шалдыққан жүрек – қандай жүрек болмақ? Оқып көрейік:

Өмір мен өлім арасындағы хал ғой бұл. Осындай халде тұрып та Абай айналасынан қуат, дәрмен күтеді. Ол:

дейді. Солай етеді де. Өмірдің соққыларынан, тағдырдың тепкілерінен, қаскөйлік пен қастандықтың оқтары мен шоқтарынан шұрқ тесік, тілім-тілім болған қайран жүрегін ұлы Абай жамап алып, қайтадан күреске салады. Оның:

Қиянатшыл дүниеден қырық жамау болған Абай жүрегі Абай өлеңдерінде әлі де соғып тұр. Ол жүрек көзге көрінбейтін талшықтар арқылы біздің бойымыз бен ойымызға, қанымыз бен жанымызға, санамыз бен пайым-түсінігімізге елдің қасіреті мен қайғысын, құяды. Ал халықтың арманы мен үмітін бойы мен ойына, қаны мен жанына, санасы мен пайым-түсінігіне құйып алған адам шын адам ғой. Шын қазақ қой.

Біздің бұл сұрақты қойып отырғанымыз тектен тек емес. Қазір сыншысы бар, сыншы емесі бар, ретті-ретсіз, мәңгілік тақырып және мәңгілік тақырып емес деген ұғымдарға тым үйірсек болып алды. Олардың түсінігінде, мәңгілік тақырыптар дегеніміз – аспан, ауа, жер, су, адамгершілік, имандылық, махаббат, замана, уақыт, т.б. Ал мәңгілік емес тақырыптар дегеніміз – өмірдегі жеке бір құбылыстар, майда қарекеттер, үсақ адамдар, күйкі тіршілік пен кішкентай мәселелер. Яғни олар бүгін бар да, ертең жоқ, науқаңдық немесе бір сәттік қана деп үғылады. Осылай ұғылып қойса да ештеңе емес, олардың қабылдауынша, мәңгілік тақырыпты жазған ақындар – шын ақындар, ал тарихи салмағы, заманалық орны жоқ құбылыстар мен адамдарды жазғандар — әншейін қара көбейтушілер ғана. Сонда қалай, Абай жазған Көжекбай мәңгілік тақырыпқа жатпай ма? Ол бар болғаны, Абайдың сөзінің нәрі жоқ, дәйексіз замандасы ғана болғаны ма? Яғни ұсақ адам, ұсақ тақырып болғаны ғой. Ал олай болса, ол өлең неге осы уақытқа дейін оқылады? Неге? Онымен тағы да жақынырақ танысып көрейікші:

Осындай опасыздыққа барған «көптен тату қимасың» өзінің бұрынғы «ескі досын көргенде» не дейді екен:

Біз бұл жолдар арқылы Абай заманындағы сатқын, әзәзіл, Көжекбаймен ғана емес, осы қазір қасымызда жүрген, ал ертең балаңмен, немерелеріңмен замандас болатын көжек­бай­лармен танысып отырмыз ғой. Мұндай атаңа нәлет алаяқ­тар бүгін мүсәпір болса, ертең кісәпір. Сондықтан да олар:

Бейнебір Абай өзінің қасында ғана емес, бәріміздін қасымызда жүрген Көжекбайды жазған секілді. Сонда опасыз, күйкі, ұсақ жан Көжекбай мәңгілік тақы­рыпқа жата ма, жатпай ма? Оған еңді жауапты өзіңіз беріңіз.

Қайғының қара бұлтын жамылып, қасіреттің қара тасын арқалап, мұң мен наланың мұнарына малтыққан Абайдың жүрегіне шемен болып қатқан шерін айтатын серіктесі, қуат жинап, күш алар тірегі не дейсіз ғой? Оған жауап біреу-ақ. Өз халқының қасіреті мен қайғысынан жаратылған Абайдың шер тарқатар серіктесі де, күш алар тірегі де басқа емес, сол – Қайғы, Қасірет, Мұң, Нала, Азап. Бұл ұғымдарсыз Абай өмір сүре алмайды. Дәлірек айтсақ, Абай үшін адам болмысына қатерлі (біздің түсінігіміздегі) бұл ұғымдар – ауа, су сияқты аса қажетті тіршілік көздері. Ол:

дейді. Көрдіңіз бе, бақ пенен тыныштықты қалай іздесе, қайғы менен азапты да солай іздейді. Мен өз басым бұл дүниеде бақ пенен тыныштықты іздегендей қайғы менен азапты да дәл сондай, рухани қажеттілік ретінде іздейтін бір де бір ақынды білмеймін. Бұл ретте ол ұлы философтар Шопенгауэрмен, Ницшемен көбірек үндес. Мәселен, Шопэнгауер қайғыны адамдық қасиеттің негізі, яғни «имандылықтың серіппесі» деген. Тек қайғысы бар адам ғана басқа адамның жан дүниесіне түсінеді деп ұққан. Ал Ницше қайғыны адам болмысының ұлы қасиеті деп білген. Олай болса, «адамды сүй» деп өсиет еткен Абайдың қайғы мен азапты іздеуі, шын мәніңде, рухани қажеттіліктен туған табиғи занды құбылыс болса керек. Әрине, бұл ойын ол әлігі ұлы философтардың шығармаларын оқып барып айтты дей алмаймын. Бұл жерде, сөздің реті келіп тұрғаңда айта кететін нерсе, кейінгі кезде Абайдың дүние танымының кендігін, оқу-білімінің молдығын дәледдеу үшін оның сөздерінің бәрін, ретті-ретсіз, өзінен бұрын өткен ғұламалардың сөздерімен салыстыра қарастыру кебейіп барады. Бұл, егер науқанға айналып кетсе, катерлі құбылыс. Оның үстіне, біздің қолымызда әлігі философтардың шығармаларын Абай оқыған деген дәйектемелер жоқ. Біздің пайымдауымызша, бұл кесек ой оның ұлы тұлғасының өзінен өсіп шықкан ой болса керек. Бұны Абайдың өзі ашқан ұлы жаңалығы, өзі ашқан ұлы батылдығы деп ұққан жөн. Тағы да ол:

Көзіме жас бер, жылайын, – дейді. Сіз өміріңізде «жылап отырмын», «жылап жүрмін», «жылап келемін», «жылаумен өтемін» деп өлең жазған ақындардың талай-талайын оқығаныңыз сөзсіз. Олардан амалсыздық, дәрменсіздік сезілетін. Ал Абайдың «көзіме жас бер» деген сөзінен рухани қажеттілік сезіліп тұрған жоқ па?! Біздің бұл сөзімізге иланғыңыз келмесе, келесі өлеңге көз жүгіртейік. Қайғысыз жанға ғұмыры сеніп көрмеген Абай:

Абай өмір туралы өкінішпен сөйлейді. Бүкіл ғұмыры қаратүнек надаңдықпен, алтыбақан алауыздықпен, күл шашқан өтірікпен, күйесін жаққан жаламен, дарақы даңғоймен, алақұйын әзәзілмен, қан ұрттаған қиянатпен, жанын жалдаған арсызбен, табансыз, тұрлаусызбен — бәрі-бәрімен арпалысып өткен Абайдың өмір туралы өкінішпен сөйлеуі занды болса керек.

Байқайсыз ба, Абайдың өкініші аса зор-ау. Әне жерден бір алып, мына жерден бір жұлып, бірін бірі талап, бірін бірі қанап, бірін бір тонап жаткан тіршілік иелері ғана емес, шықылдаған сағаттың өзі де, яғни уақыттың өзі де ұры...

дейді. Оның «ішім толы у мен өрт» дейтіні де осы тұс. Іші у мен өртке толы адам өкінбей, өксімей тұра алар ма? Бі­рақ Абай өмірден қанша көңілі қалып, қанша жүрегі шайлықса да, одан мүлде түңіліп, баз кешіп кете алмайды. Ол қайта-қайта өмір, уақыт туралы тұнжырап тұрған тылсымға шомып, тұнғиық ойға батады:

Өмір, уақыт туралы сөзбен салынған неткен ұлы ғажап полотна! Алысты көзден жасырып, басы ұзарып бара жатқан Көлеңке мен көктегі Күннің өзін қызартып, көкжиектен асырып тастаған Уақытты көз алдыңызға елестетіңізші. Бейнебір ұлы кеңістік үстінде төрт ұлы құбылыс қана қалған сияқты. Оның үшеуі — Көлеңке, Күн, Уақыт — бір-бірімен әрекетке түсіп жатқандай да, ал төртінші құбылыс — Абай соларды бақылап тұрғандай. Бірақ ол ұлы кеңістікте өтіп жатқан ұлы әрекеттерді сырттай емес, іштей бақылаушы. Өйткені көкжиектен асып кеткен Күнмен бірге оның көңілі де күңгірт тартты. Күңгірт көңіл сұрғылт тартқан бейуақпен сырласып өткен өмір өкініші! Ол өкініш «өңкей уды жиып ап, жүрекке себеді»... Мен өз басым, осы өленді оқыған сайын, күңгірт тартқан ұлы кеңістік ішінде иық тірестіріп, Уақытпен сырласып, Өмірмен мұңдасып отырған Абайдың алып тұлғасын көргендей болам

Кейінгі кезде, Абай туралы сөз болса-ақ, көп адамның аузынан «біз Абайды танып-біліп жатқан жоқпыз» деген сөз жиі шығатын болып жүр. Кім-кімді де бет қаратпай мошқап тастайтын, кім-кімді де жерге тыққандай тұқыртып жіберетін бұл сөзге қарсы бас көтеріп сөйлеуге, неге екнін білмеймін, жұрттың бәрі дерлік дәрменсіз. Алғашқы кезде қайта-қайта айтылатын бұл пікірге «әйтеуір айтыла салған сөз шығар, арғы жағында Абайды танып, біле түсейік деген ақ ниет, жақсы тілек жатыр ғой» деп, мән бермей жүрдік. Кейіннен бұл пікір, көзі қарақты, көңілі ояу адамдардың емес, ілімі күмәнді, білімі күдікті әлдеқандай кездейсоқ біреулердің аузынан айтыла берген соң жүйкеге тиетін болды. Бара-бар бұл пікір, жұрттың санасына әбден сіңгені сондай, қоғамдық пікірге айналып кетті. Енді мен, өз басым, осы пікірді естіген сайын, соңғы жылдары үлкен үрдіске ие болған, Абайды танып-білу қозғалысынан туған танымдық-тағылымдық, ғылыми-сараптамалық, ғылыми зерттеу еңбектерін былай қойғанда, арғысы алып Мұхтар Әуезовтің, бергісі классик Тәкен Әлімқұловтың әруақтарынан ұялатын болдым. Апыр-ау, деймін, «Абайды танып-біліп жатқан жоқпыз» деп қылышпен шапқандай үзілді-кесілді пікір айтуға, басқаны елеп-ескермесе де, сол кісілердің әруақтарынан именсе қайтеді. Егер Абайды Мұхтар Әуезов танып-білмесе, оның қатпар-қатпар қазынасын ашып, зерттеп-зерделемесе, әдебиетіміздің, тек әдебиетіміздің ғана емес, бүкіл рухани кеңістігіміздің алтын діңгегі, айдын шалқары болып саналатын оның теңдессіз ұлы эпопеясы тек бізді ғана емес, дүниенің төртбұрышын түгел тамсандырмас еді ғой. Егер Абайды Тәкен Әлімқұлов көз майын тауысып, әр сөзіне шұқшиып, ой елегінен өткізіп танып-білмесе көңілінің көзі бар қазақтың бәрін тәнті еткен «Жұмбақ адамы» дүниеге келмес еді ғой. Сондықтан, құдайға мың мәрте шүкір дейік, Абайды шамамыз келгенше, күш-қайратымыз жеткенше танып-біліп жатырмыз. Бірақ Абай таныған сайын түбіне жеткізбейтін терең, білген сайын басын шалдырмайтын биік қой! Абайдың Абайлығы дәл осында: оның таныған сайын тереңдей беретіндігінде, білген сайын биіктей түсетіндігінде! Егер біз Абайды танып-білу жағын сөз етер болсақ, онда оның дәл осы көзқарас тұрғысынан қарап сөз еткен жөн. Өйткені Абай әлемі – мына дүниенің өзіндей тылсым, мына дүниенің өзіндей жұмбақ ерек әлем. Ол әлем қайта-қайта қадалып оқыған сайын жаңғырып-жаңарып, оның сөздерін көңіліңе тоқыған сайын молайып, байи беретін әлем. Біздің жер асты қазына байлықтарымыздың көздері, яғни табиғи ресурстарымыз, оның қоры қаншама мол, қаншама көп болса да, түптің түбінде сарқылып таусылмақ, ал халық жасаған ұшан-теңіз мұра мен Абай бастаған рухани тұлғаларымыз дүниеге келтірген рухани ресурстарымыз ешуақта сарқылып таусылмақ емес. Әрине, мен бұл жерде ол қазынаның тек көлемін ғана айтып отырған жоқпын, оның орасан зор рухани қуаты мен қайратын айтып отырмын. Әрине, егер біз Абайдың ұланғайыр әлемін, сол ұланғайыр әлемнің ауа райын, қас-қабағын, болмыс-бітімін, лебі мен демін танып-біліп жатқандарымызды ойымызға құйып, бойымызға сіңіре алмай жатырмыз десек, онда сөз басқа. Абай әлі де өкінішке орай, өзінің толық мағынасындағы ұлттық идеямызға тіпті ұлттық идеологиямызға айнала қойған жоқ. Әлбетте, ұмтылыс бар, ниет бар. Бірақ жүйелі әрекет жоқ. Сөз реті келгенде айта кетейік, біз көбіне көп санамызға таяныш етер ұлттық идеямыз жоқ, ойымызды байлар ұлттық идеологиямыз жоқ деп жатамыз. Дұрыс-ақ. Солай бола тұра, егер біз ұлттық идея, ұлттық идеология деген аса қастерлі, аса қасиетті ұғымдарды әлдеқандай бір кісілердің бас қосып бірігіп жасаған, қатып-семіп қалған ресми тілмен кірпіш құсатып қалап шыққан стандартты тұжырымдама деп ұқсақ, онды біз қатты қателесеміз. Өйткені біздің бүгінгі де, ертеңгі де ұлттық идеямыз, ұлттық идеологиямыз – өзіміздің рухани кеңістігіміздегі аса қасиетті, аса қастерлі рухани қазына байлықтарымыз болу керек. Шүкір, бүгінде, құдай оңдап осы бағытқа бет бұра бастағандаймыз. Дүниеге «Мәдени мұра» бағдарламасы келді. Енді бұл бағдарламаның, қары еріген кезде ғана таситын шолақ сайдай шолтаң ете түспей, барынша кең, барынша қуатты, барынша арналы ағысқа ие болғанын қалар ек. Әлбетте, бұл тұста да Абайға қайта-қайта үңілу, оны бүгінгі күнмен ұштастыра қайта-қайта зерделеу, онымен сұхбаттасып сырласу, ішіңе шемен боп қатқан шеріңді ағытып мұңдасу, жаныңды жегідей жеген қасіретіңді айтып шағыну, одан санаңды сарсаңға түсіріп, ойыңның ойранын шығарып жатқан сүңгідей суық, қанжардай қатерлі сұрақтарға жауап іздеу, сол арқылы қашан қарасаң да қабағынан қар жауып, кірпігіне мұз қатып тұратын мына қатыгез қатал заманның табиғатын түсіну, онсыз да ширығып тұрған жүйке талшықтарыңды бір-бірлеп бытырлатып үзіп, онсыз да қанжылап тұрған жүрегіңді одан сайын қанжылатып шабақтап жатқан сұрқия тілекті, зымиян ниетті әрекеттердің түп-тамырын қарастыру процесі бір сәт те толастамақ емес. Көп адам секілді мен де, мына ақ құйын аласапыран дүние өзінің тосын сұрағымен тосылдырып, тіпті тоқыратып тастағандай болса, немесе бұйдасыз бейдауа тіршіліктің, бірде алдын, бірде артын беріп, қысқа күнде қырық рет құбылып шыға келетін берекетсіздігінен безінгендей болғанда алдымен Абайды қолға алам. Алдымен оқитыным «Сегіз аяқ».

* * * «Сегіз аяқ», оқыған сайын, бірде шоқ басып алғандай шошындырып, от жалап алғандай күйдіріп, енді бірде мың-мың су жыландай сумаңдаған суық жел қойын-қоншыңды түгел аралағандай тұла бойыңды түршіктіріп бара жатады. Етіңді иленген терідей езіп, сүйегіңді балғамен ұрғандай шатынатып шағады. Ішіңді жалап, теріңе сыймай бара жатқан ашу-ыза күйігін басу үшін қара мұзды тісің сынғанша қашырлатып шайнап, ақ қарды ұртың толғанша қарпып асағың келеді. Миың тозаңға, санаң шаңға толып кеткендей меңіреу дағдарысқа түсіп мең-зең хал кешесің. Абайдың өзі айтқандай «басың сандалады». Бірде өрт жанында тұрғандай ысисың, бірде жел өтінде тұрғандай тоңасың. Қалай болғанда да салғырт оқи алмайсың. Абайдың ең бір ұлы қасиеттерінің бір осында! Өзін оқыған адамды салғырттық құрсауынан суырып алатындығында! Ол өлең «Алыстан сермеп, жүректен тербеп, шымырлап бойға жайылған» деп соншама бипаз байыппен, соншама сабырлы байсалмен бастала тұра, сәлден кейін сені қазақ халқының қасіреті мен қайғысының, опынысы мен өкінішінің, мұңы мен зарының қалың ну жынысына кіргізіп жібереді. Ең бастысы, тоғыз қабатты, тоқсан иірімді бұл рухани толғау Абай өмір сүрген заман лебі, уақыт демі жайлы ғана емес, сен өмір сүріп отырған дәл бүгінгі тіршілік жайлы алғаусыз сұхбаттасып, оны армансыз таразы-талқыға салып, сенімен ең жақын тамырлас-тектес жақыныңдай, ең құрсақтас-қандас туысыңдай сырласып, мұңдасады. Ол өлең сенің ішіңнің түпкі бір қалтарысында күл астына көміліп қалғандай көмескі тартып бара жатқан шоғыңды жел боп үрлеп қайта тұтатып, жаныңды жегі құрттай жеп, қаныңды жебір-бәледей ішіп жатқан шер мен шеменіңді шығарып алады. Абайдың ең ұлы күрестерінің бірі, кезінде арнайы тоқталғанымыздай, тұтас бір халықты тар қапаста қамап, айы ауып, жұлдызы сөніп қалған, яғни бағдарсыз түттей түнекпен тұмшаланған қараңғылықпен, надандықпен күресі. Қызық үшін де емес, келемеж үшін де емес, әрине. Халқын алқымынан алып, мойнын қылғындырып буып тұрған надандықтың бұғауынан, аяғын аттатпай қысып, сүйегіне дейін қиып тұрған надандықтың кісенінен, көзін көлегейлеп тұрған надандықтың пердесінен құтқару үшін. Халықтың көзі ашылмай, көкірегі оянбай қандай да бір жаңа өріс, қандай да бір көкжиек ашылмайтынын білгендіктен. «Сегіз аяқта» да Абай «Өткірдің жүзі, кестенің бізі, өрнегін сендей сала алмас», деп «толғауы тоқсан кызыл тілдің» құдірет-күшін айтқан бойда-ақ, алдымен сол өзінің халқының ежелгі қас жауы, қаскөй дұшпаны надандықпен, «не сен, не мен» дегендей бетпе-бет, қоян-қолтық кеп артқа қаратпайтын ашық шайқасқа түседі. Тұла бойын бұрқ етіп көтерілген ыза буып, жан-жүрегін лақ етіп ақтарылған ашу қысып жібергендей жеріне жеткізіп, өңменінен өткізіп тұрып «басында ми жоқ, өзінде ой жоқ күлкішіл кердең наданның» дейді Абай. Біз көбіне көп надан адамды қой аузынан шөп алмайтын момын, бетегеден биік, жусаннан аласа жуас, қазыққа байламай-ақ қалай жүндесең де, ағашқа кермей-ақ қалай илесең де көне беретін сорлы, жігер дегеннен жұрдай, қажыр дегеннен мүлде ада бейшара көреміз. Абайдың айтып отырғаны ондай сорлы,ондай бейшара надандық емес. Өйткені ондай сорлы, ондай бейшара надан ешуақта да «күлкішіл кердең» бола алмайды. Ондай надандықпен Абай күреспес те еді. Яғни, Абайдың айтып отырғаны әлдеқайда қауіпті, тіпті қатерлі надандық. Басында баянды ой жоқ, дүниеге одыраң-одыраң қарап, кекірелеп сөйлеп, кеудесімен қағып кетердей кердең-кердең басатын надандық қай-қай заманда да болған, олар бүгін де бар. Абай бұл жерде қаншама одыраңдап, қаншама кердеңдесе де қарақан басынан аса алмайтын, халқының қамын күйттеуге қауқары жетпейтін миғұланы, жерінің тағдырына жаны күйіп көрмеген малғұнды айтып отыр. Ондай жан елі мен жерінің қамы үшін қамығып налып, елі мен жерінің тағдыры үшін қабырғасы қақырап сөгілмек түгілі, қайта әлдекімдердің қолындағы елі мен жеріне қарсы лақтырылатын тасқа, елі мен жеріне қарсы атылатын оққа айналып шыға келуі мүмкін. Ондай жан әлдекімдердің қалай сілтесе солай шабылатын айбалтасы, қалай ұрса солай қадалатын сүңгісі. Яғни ондай жан өз елінің емен-діңгегін айбалта боп кесуден, өз елінің жүрегіне сүңгі боп қадалудан тайынбайды. Өйткені «басында ми жоқ, өзінде ой жоқ» ондай жан «көп айса көнді,жұрт айтса болды» принципімен ғана тірлік етеді. Не нәрсені де өзінің қауашағына салып ой елегінен өткізуге қабілетсіз, өз ақылына салып таразылауға қауқарсыз, тобырлық психологиямен ғана өмір сүретін ондай жан – қатерлі жан. Ондай жанның қатерлігі сонда, ол, ең алдымен, өз ұлтына күш көрсетіп, өз ұлтын көзге ілмей, оған менсінбей қарауында. Біз, сонау бала кезімізде-ақ, ауылымызға астанадан келген кейбір апайлар мен әжейлердің өзге тілде шүлдірлеп жүрген балалары мен немерелерін көрсетіп, «біздің бала қазақша білмейді» деп аса зор мақтанышпен, аса зор тоқмейілсумен сөйлеп, айнала жұртқа танауларын шүйіріп қарағандарын талай-талай көргенбіз. Иә, көкірек көзі көрсоқыр болған соң-ақ қиын ғой. Кейінде қуғын-сүргінге түсіп, елінен, жерінен көшіріліп, біздің жерімізге эшалон-эшалон болып төгілген түріктер мен шешендердің балалары өз мектептері, жөнді ортасы болмаса да,/ біразы бізбен бірге оқыды/ өз тілдерінен бас тартқан жоқ. Не деген ділдері берік халықтар!Үзіліс кездерінде бір-бірімен тек өз тілдерінде сөйлесіп жататын. Енді бүгін сол бізбен қатар оқыған түріктер мен шешендердің балалары мен немерелері де, өздерінің ұлттық мектептерін көрмей-ақ, өз тілдерінде еркін сөйлеседі. Ал біздің біразымыздың иіміз жетім қозының терісіндей жұмсақ болып шықты. Өз жерінде, өз елінде отырып-ақ кісәпір идеологияға шұғыл көніп жүре берді. Ал иі жұмсақтың «бойда қайраты, ойда көзі» бола бермейді. Қанша тәуелсіздік алдық, енді дербес елміз деп көкі­регімізді кергенмен көп-көп қандастарымыз сол идеологияға есі кеткенше иланып, әлі күнге ішіне жүн-жұрқа тығылған сол идеологияның тұлыбына қарап мекіренеді. Кейде баз бір адамдар, мінайы бір себептермен, өзінің итінен құтылу үшін оны алыс қиырға апарып тастамайтын ба еді. Бірақ иттің қожасына берілгендігі сондай, ол бәрі бір сол алыс қиырдан иесін іздеп келіп жатады ғой. Біздің де бойы мен ойын надандық жайлап алған қандастарымыздың сол бір идеологияға деген сенімі – дәл сондай иттік сенім. Яғни, қожайынсыз өмір сүре алмайды. Көз алдын тұтып тұрған иттік сенім пердесі дар еткізіп жыртып тастауға ондай жанның қайраты жетпейді. Бәле-жаласы өзімен кеткір Кеңес өкіметі кезеңін былай қойғанда, азат елміз деп отырған бүгіннің өзінде жаңа туған нәрестелерінің есімін «Клинтон», «Буш» деп қойып жатқандар да солармен кіндіктестер. Мен өзімнің бір аулада тұратын орыс тілді замандасыма осы бір жайсыз құбылысты айта отырып, Америкаға барып орын теуіп жатқан қытайлықтар өздерінің аты-жөндерін ешуақта өзгертпейді екен дедім. басқа ұлт өкілдері өзгертеді, ал олар өзгертпейді. «Какая глупость» деді әлгі замандасым мырс етіп. Мен алдында ол қай құбылысты «надандыққа» балап отыр деп бетіне сынай қарап ем, сөйтсем ол қытайлықтардың аты-жөндерін өзгертпейтінін меңзеп отыр екен. Апырай, десейші, ұлт үшін тіл мен дәстүрге тас керең, көр соқыр надандықтан өткен қатер жоқ екен-ау! Бір тал шашқа ілініп, қыпылдаған қылыш жүзінде тұрған ұлтының тағдырын ойламайтын жерде көп дүрмек пен тобыр елеусіз нәрсе үшін еліре екіленіп, түкке арзымайтын нәрсе үшін егесе текетіресіп, яғни «таласып босқа» өмір сүрмек. Сондай-сондай екіленулер мен текетірестерді көргенде, менің есіме ертеректегі бір оқиға түседі. Тезек теріп жүрген екі әйел айдалада жатқан бір жапаға таласып қалған ғой. «Бұл менің сиырымның жапасы» дейді біріншісі. «Жоқ, бұл менің сиырымның жапасы» дейді екіншісі. Не керек екеуі сол жерде ұстасып, сонан кейін шаштасып, ақырында бет тырнасып қызыл ала қан болады. Бүкіл бір ауыл дүрлігеді. Әңгіме сотқа дейін барады. Сондағысы, айдалада жатқан, қоңыз екеш қоңыз да қараудан қалған, кеуіп қалған жапа үшін! Жұртының бүгінін, елінің ертеңін, жерінің арғы күнін ойлап басын да қатырмайтын, балтырын да сыздатпайтын, екі көзі тесірейіп, есінен адасқандай ындыны құрып, бар көргені де, бар білгені де дүние-боқ боп, тіпті сол үшін бір-бірін отқа да байлап беріп, жан берісіп,жан алысып жатқан адамдарады көрген сайын әлігі «жапа» оқиғасы ойыма сап ете түседі. Осындай осындай талай сорақы құбылыстарды көзімен көріп, басынан өткізген Абай күйініп-күйзеліп тұрып «қор болып, құрып барасың» деген ғой. Әрине бұл жерде «нағашым мені құрметтеп, есек мінгізді» деп қос санын қоса шапаттап, бөркін аспанға атып, есі кеткенше еліріп қуанатын, тұрқы бір тұтам, кісілік тұрпаты міскін, тексіз надандықты әңгіме етіп, ауыз ауыртып жатудың қажеті жоқ. Абай өзінің қара сөзінде «қазақтың жауы – қазақ» дей тұра, «сегіз аяқта» «біріңді қазақ, бірің дос көрмесең істің бәрі бос» деп, сенің кеудеңе сұқ саусағын қадап тұрып, қабағынан қар жаудырып тұрып қатал үкім айтады. Тағы да оны кешегі өзінің заманына ғана емес, бүгінге, яғни сіз бен біз өмір сүріп отырған заманға да қаратып айтып тұрғандай. Олай демей, не дерсің! Кеше ғана емес, бүгінде қазақ пен қазақтың арасын бірікпестей етіп ажыратып, бір-біріне кірікпестей етіп бөлгісі келетіндер барған сайын, бейне бір өші кеткендей өршеленіп бара жатса! Олар сіз бен бізді, яғни қазақты патшалық Ресей тұсында болыстық сайлау арқылы ру мен ру арасына жік салу арқылы алауыз етіп құртқысы, Кеңес өкіметі тұсында интернационализм идеясымен улап, діл мен тілді жою арқылы жоқ еткізгісі келсе, енді бүгін планетаарлық, яғни жаһандану процесі арқылы ту-талақай етіп жібергісі келеді. Жақында ғана бізді бөліп, екі жар етіп айтыстырып-тартыстырып қоюға құштар пиғылдағы газеттердің бірі «МК»-дан/«Московский комсомолецтен»/ «Біз Мәмбет деп кімдерді атаймыз?» деген іріткі мақала оқыдым. Бәрін мысалға келтірмей-ақ қояйын, тек бір үзіндісімен ғана таныстырайын. Газет тілшісі Әлия Мәмбетова дегеннің сұрағына /фамилиясы әдейі адастыру үшін қойылған жалған болу керек/ Әнуар деген бизнесмен /оның да есімі жалған болуы әбден мүмкін/ былай дейді:

... Прогрессивті қазақтар патрихалды қазақтарды мәмбеттер, ал патриархалды қазақтар прогрессивті қазақтарды мәңгүрттер дейді. Мәмбет, мамба, мамбик – қараңғылар. Ал мәңгүрт – өздерінің шыққан тегін білгісі келмейтіндер. Бұл Шыңғыс Айтматовтың айтуы бойынша. Ол өзінің романында адамды тірі өлікке, яғни құлға айналдырған оларды мәңгүрттер деп атаған.

Осылай жалғаса береді. Не болғанда да Әнуар бизнесменіміз ата-бабасының шыққан тегін білетін «мәмбет» болғысы келмейді, анасын өлтіретін мәңгүрт болуды қалайды. Тағы да тілші анасын өлтіретін мәңгүртті прогессивті қазақтар /!/ тобына жатқызады. Жан-жүрегіңнің сорасын ағызатын неткен сорақылық десеңізші! Өздеріңіз ойлап қараңыздаршы, қазақтардың арасына жік салудың мұнан өткен сұмпайы түрі бола ма?! Оның үстіне Мәмбет есімі Мұхаммед пайғамбар есімінің /Магомед, Махамбет, Мүхамбет т.б./ қазақша икемделіп айтылып кеткен бір нұсқасы ғой. Олар ең болмаса, Мұхаммед пайғамбарды келемеж құралына айналдырып алғанын білер ме екен?! Бірақ олар тіпті біле қойғанда да тайына қоймас! Рас, қазір қазақтардың бір тобы орыс, екіншісі қазақ тілінде сөйлеп барады. Бұл – біздің ең осал тұсымызға – Ахиллес өкшесіне айналды. «Інжілде» айтылатын Вавилон мұнарасының салыну хикаясын білетін шығарсыз. Ол мұнараны бір тілде сөйлейтін адамдар шырқау биікке дейін көтеріп, одан әрі де биіктетіп сала берген ғой. Мына мұндарлар мұнараны мен отырған жерге дейін жеткізбек пе деп ашуланған Жаратқан ие, сол құрлыста жүрген жандардың бәрін әр тілде сөйлетіп жібереді. Әр түрлі тілде сөйлесіп кеткен адамдар бір- бірімен түсінісуден қалады да, мұнара әрі қарай салынбайды... Кейде осындайда, біздің, қазақтардың Жаратқан ие отырған мекеннен дәметкендей күпірлікке барған ештеңесі жоқ еді, екі жаққа қарап, екі тілде сөйлеп кетуге қандай ниетімізден жаздық екен деп те қапаланасың. Мұны өткен заманның кесірлі идеалогиясынан қанша көргенмен, несін жасырамыз, өзімізден де бар ғой. Кезінде қуғын-сүргінге түсіп Қазақстанға келіп орныққан қаншама ұлттар, аса ауыр тауқыметтерді бастан өткізіп жүріп өз тілдерін жоғалтқан жоқ қой. Ал біздің көбіміз, өз жерімізде тұрып-ақ өз тілімізге ие бола алмай қалдық. Қалай дегенде де, бүгінгі таңда бір бөлігі әрі, бір бөлігі бері қарап тұр. Мұндайда екі жүзді Янус еске түседі. Әдетте, Янус бейнесі – опасыздықтың, яғни екіжүзділіктің символы ретінде қабылданады. Шындығында, оның әу бастағы мағынасы мүлде басқа. Көне Рим мифологиясында Янус– уақыт құдайы. Оның бір қыры бір жаққа, екінші қыры екінші жаққа қарап тұруында терең мән бар. Ол уақыт құдайы болғандықтан, оның бір жүзі күннің шығуына, екінші жүзі күннің батуына қарап тұр. Біз үшін, яғни қазақтар үшін қазір бұл мүлде басқа символдық мағынаға ие дер едік. Яғни, ол, қазақтардың бүгінде бір бөлігі Батысқа, батыс дүниесіне, екінші бөлігі Шығысқа, щығыс әлеміне беттерін бұрып алғанын көрсетеді. Бір- бірлеріне арқаларын беріп теріс қарап тұр. Ал бізге екеуі екі жаққа қарап тұрған қос профильді портрет емес, бір бағытқа қарап тұратын анфастық портрет керек. Оған бізді тек тіл тұтастығы ғана жеткізе алады. Бұл мәселеге осы бастан айрықша ден қойып, оған осы бастан ие болмасақ ертең жер қауып қалуымыз әбден мүмкін. Бүгінгі таңда көкейімізді қанжар боп кесіп тұрған, кеудемізді сүңгі боп тесіп тұрған ең басты шаруа осы. Әйтпесе, Абай айтқандай, “біріңді, қазақ, бірің дос көрмесең істің бәрі бос” болып шығады. Өйткені ұлтты ең алдымен, тіл ғана мүдделес етеді. Олай дейтініміз өзіміз күнде көріп жүргеніміздей, екі бөлек тілдер бір- бірімен тіл қатысқандарымен, олардың көп мәселелерді түсінулері басқа- басқа емес пе?! Бұлай кете берсе, аражік ашыла береді. Оның ар жағы неге апарып соғарын бір Алла ғана біледі. Не дегенде де, бұл мәселе бейжайлықты көтермейді. Бейжайлық дегеннен шығады. Ертеде бір іргелі ауыл жайлауда отырады ғой. Сол ауылдың бас көтерерлері бір ақбоз үйге жиналып шай ішудің қамына кіріседі. Дастархан жайылып, буы бұрқырап семіз қойдың қызыл қуырдағы келеді. Сол кезде сырттан бір әйел ебіл- дебілі шығып “жау шапты, ойбай! Малдарды қыр асырып айдап барады” деп кіріп келмей ме. Сонда жұртты аузына қаратып жүрген бір кісі “түу, жау дегенің де нағыз саппас қырт екен ғой. Дәл қуырдақ келіп жатқанда шабуын қарашы! Жарайды, алдымен қуырдақ жеп алайық арғысын содан кейін көріп жатармыз” деген екен. Егер біз тезірек шешімді бір әрекетке бармасақ, малын айдап бара жатса да былқ етпейтін мұндай жайбарақаттық, мұндай бейжайлық, мұндай қомағай тоғышарлық енді бізді мүлде опындырып, мүлде жер соқтырып орны толмас өкінішке ұрындыруы кәдік. Әрі қарап бара жатқан қазағымызды өзімізге бет бұрғызуымыз қажет.”Ертең, ертең” дей берсек, еріміз мойынға кетіп, айдалада сыпырылып түсіп қаламыз. Қазақты бір- біріне алагөз қып қойғысы, бүтін іргесіне бүлік кіргізгісі келетін тағы бір ілік, ол– рушылдық. Бұл біздің қоғамымызда ойды да, бойды да білдірмей алып бара жатқан дертті құбылыс. Бүгінде ру десек, өзгені былай қойғанда әлгі “прогрессивті қазақтар—мәңгүрттердің” өздері ішкен асын жерге қояды. Белін буып, білегін түрініп шыға келеді. Әрине, олар оны білу үшін білмейді, өздерінің пасық мүдделеріне пайдалану үшін біледі. Бізде рушылдық жоқ деген сөздің бәрі жалған. Оған көз жұмып қарауға болмайды. Жауырды жаба тоқудың да қажеті жоқ. Олай етсек, онда ол күні ертең- ақ бас бермей кететін асау бәлеге, емдеуге әл бермей кететін алапес індетке айналып шыға келуі мүмкін. Мен бұрын көп адамдар секілді, рушылдықты таланттан жұрдай, қабілеттен мақұрым адамдар ғана қоздырады, ал талантты, қабілетті адамдар ондай кесапат, кеселді бәледен бойларын аулақ ұстайды деп ойлайтынмын. Аңлап қарасам, мүлде олай емес екен, қайта оның ашытқысы да, негізінен, үлкен- үлкен орындарда отыратын лауазым иелері, талалантты тұлғалар мен қабілеттілер екен. Ойыңызға салып қараңызшы, талантсыздар мен қабілетсіздерді, сондай- ақ лауазымы жоқтарды кім тыңдайды. Жоғарыда отырғандар оларға “тәйт” десе, бәрі де індеріне кіріп кеткендей жым болмай ма? Олар тек әлгі лауазым иелерімен талантты қабылеттілердің қолшоқпарлары мен сойыл соғарлары. Олардың алдымен көзге түсіп қалатындары содан. Әйтпесе бар бәле ар жағында жатыр. Не болғанда да, бұл қауіпті құбылыс бүгінгі таңда күл астындағы су сияқты байқатпай жайылып барады. Күндердің күнінде оны былш еткізіп басып қап, талай- талай адамның белуардан былғанары сөзсіз. Қазірдің өзінде олардың кім екенін жұрт біліп отыр. Ал ол былғану ұлтымызға қаншама зардап әкелетінін,іргелі ісіміздің Абай айтқандай “бәрі бос” боп шығатынын осы бастан пайымдай білгеніміз абзал. Енді тағы бірде Абай “Малыңды жауға, басыңды дауға қор қылма,қорға, татулас. Өтірік, ұрлық, Үкімет зорлық, құрысын көзің ашылмас. Ұятың, арың оянсын, бұл сөзімді ойлансын” деп қайырады. Өзіңіз бағамдап қараңызшы, бүгінде “малымыз жауға, басымыз дауға” түсіп тұрған тұстар аз ба?! Қаншама байлықтарымыз ұстағанның қолында, тістегеннің аузында кетті ғой. Бұл ретте, әрине, тіземіз дірілдеп діңкелеп тұрғанда амалсыздықтан көнген кездеріміз де болды, сондай- ақ көзімізді бақырайтып қойып амалын келтіріп, айласын асырып кеткендер де болды. Тағы да олардың дені күманді келімсектер екені бүгінде ешкімге жасырын емес. Қазақтың қазаны да, шөміші де солардың қолында. Қолымызға қалайы тостағанымызды ұстап соларға көзімізді сатып, әлдене дәметіп телмеңдеп жүргендер бізбіз. Ол алпауыттардың қазіргі астам әрекеттерін өз жер, өз елінде қазақтың басын идіріп, бәсін түсіріп, көкірегінен итеріп, тіпті келемеж етіп жатқандарын көргенде, ойпыр-ай, “басымыз дауға” түсіп кетер ме екен деп қорқасың. Абайдың іле- шала айтылған “Өтірік, ұрлық, Үкімет, зорлық, құрысын көзің ашылмас” деген жолдары жан арызындай, жүрек шағымындай естілмей ме?! Абайға бұл сөздерді кезіндегі отарлау саясатының өтірікпен үптеп, ұрлықпен түптеп, жерді тонап, елді қанаған не бір сұмпайы әрекеттері айтқызып тұр ғой. Ол түгел бір халықтың болмаса да , едәуір бір аймақтың тұтастығына тұтқа болар сұлтандық билік жүйесінің жойылып енді рушылдықты қоздырып, ынтымақты ыдыратып, бірлікті бүлдіріп кететін болыстық сайлауды көріп бір күйзеліп, қазақтарды құнарлы шүйгінді мекендерінен шөл- шөлейтті жерлерге қуып тастағанын көріп екі күйзелмеді дейсіз бе?! Оның үкімет жасар зорлықтан “көзің ашылмас” деп күйінгені сондықтан. Бұл сөздер кеше ғана Абайдың өз көзімен көрген зорлық- зомбылықтың сұмпайы да кеспірсіз бет- бейнесін көрсетіп тұрған жоқ, сонымен бірге бүгінгі зорлық- зомбылықтың да елге көрсеткен құқайы мен алатай әлегін меңзеп тұр. Абайды тыңдасақ, өтірік ұрлықтан да, үкімет жасар зорлықтан да, дау мен жаудан да құтылам десең онда “ұятың, арың оянсын”. Ұятың, арың оянбай жүрегіңе сәуле түспейді, көзің ашылмайды. Түс пен өңнің арасында мүлгіген қалпыңда қала бересің. Біздің әлі күнге көп- көп нәрсеге көзімізді жұмып қарайтынымыз да, тіпті көрсек те көрмегенситініміз де, айтар сөзді айта алмай, сөздің атасын күнде өлтіретініміз де, не нәрсеге де именшіктеп, төменшіктей беретініміз де, сол ұят пен арымыздың оянбай жатқандығында. Қараңызшы, осылар оянды- ау дегендеріңіздің өздері көздерін ашып жұмып, айналаға есінеп қарап шала ұйқы болып жүрген жоқ па?! Мысық табан жымысқы саясаттар мен түлкі бұлаң зымиян әрекеттерді көре- көре көкірегі найзағайлармен тілінген қара бұлттардай қарс айырылып басын тауға да, тасқа да соққандай, шарасыздықтан өз ойына өзі маталған Абай “Ауырмай тәнім, ауырады жаным, қаңғыртты, қысты басымды. Тарылды көкірек, қысылды жүрек, ағызды сығып жасымды” деп дүниеден безгендей, бәріне сырт беріп, теріс қарап кетеді. Олай етпей қайтсін, егер “сабыр боп сөзі, мәз болып өзі, ойланар елдің сиқы жоқ” болса! Біз бұл мақаламызда қуаты қабат- қабат қатпарлы, сағасы сала- сала сексен тарау “Сегіз аяқтың” тек кейбір тұстарына ғана тоқталдық. Ол өлеңдегі, басқа да өлеңдеріндей, бүкіл бір ұлттың басына төнген қайғы мен қасіретті, өкініш пен наланы, зар мен ызаны қалай айтып тауысарсың?! Абай– қазақ халқының қайғысы мен қасіретінің алып Қаратауы ғой. Қаратауды қалай көтерерсің. Абай бүгінде, өзі айтқандай айдалада қалған “бақсының моласындай жалғыз” емес, салмағынан қара жер қайысқандай Қаратаудай жалғы

Бізде дәстүрлі қазақ өлеңі немесе дәстүрлі қазақ өлеңінің үлгісі деген ұғым бар. Сөз жоқ, кез келген ұғым белгілі бір құбылыстың біздің санамыз бен зердемізде қордалануынан, сан жылдар бойы тырнақтап жинақталған тәжірибенің қортындысынан пайда болады да, біртіндеп барып қалыптасқан атауға иеленеді. Әрине, оның қалыптасу процесі кейде шұғыл, кейде шабан. Мұны айтқанда, біз дәстүрлі қазақ өлеңі немесе дәстүрлі қазақ өлеңінің үлгісі деген ұғымның шыққан тегін мүшелеп ажыратып, туған жылын анықтап берейік деп отырған жоқпыз. Әңгіме құлағымызға әбден сіңісті боп кеткен осы ұғымды қалай түсініп, қалай қабылдайтындығымыз жайлы болмақ. Бұл ұғым – аса кең ұғым, көл-көсір дүние. Бірақ осын­шалықты көл-көсір дүниені кейде мектеп хрестома­тия­сының аясында – тарыдай қауызға салып қарай­тынымыз бар. Егер сіз дәстүрлі қазақ өлеңінің үлгісі дегеніміз не деп сұрай қалсаңыз, сөз жоқ, екінің бірі төрт жолдан тұратын он бір буынды қазақтың қара өлеңін, жеті-сегіз буынды жыр үлгілерін алдымен ауызға алады да, тағы да тақымдап түртпектей түссеңіз, бірер өлең үлгілерін атаса атар, атамаса, ары қарай аттап баспасы хақ. Сонда қалай? Әлгінде ғана ауыз толтырып, көл-көсір дүние деп отырғанымыз екі көсіп алуға жарамай, түбі тақылдап қалатын таңқы, тапшы болғаны ма? Жоқ! Бәрі де өзімізден. Біз тым беріден бастаймыз да, әріге көз жүгіртпейміз. Бұл ретте ғасырлар бойы халықтың рухани қазынасын жасаған ақын-жыраулардың телегей-теңіз мұраларына көңіл аудара бермейміз. Содан барып ұзақ кезеңдер бойы сан дәуір мен сан қоғамның ақын-жыраулары арқылы айтыл­ған халықтың ой-арманы мен мұң-мұқтажына қызмет еткен жыр үлгілерін ұмыт қалдырамыз. Егер соларды тілге тиек ете қалсаңыз: «Жоқ, олар жыраулық жыр үлгілері», – деп шыға келетіндері тағы бар. Сонда жыраулық поэзия үлгісі дәстүрлі қазақ өлеңінің үлгісі бола алмағаны ма? Рас, жыраулық поэзия үлгілері жазба әдебиеті дүниеге келгеннен бергі белгілі бір кезең бойы қолданылмай жүрді. Оның үстіне, дәстүрдің де озығы, тозығы бар. Станиславский сөзімен айтқанда, кейбір дәстүрлер – жақсы сақталған «өлі дене». Бірақ кейбір «өлі денеге» айналған дәстүрлеріміздің күні-күні келгенде қайтадан түлеп, жаңарып, «тіріліп» кететінін біліп те жүрміз, көріп те жүрміз.

Екі дәуір. Екі ақын. Екі өлеңдегі де серпіліс қандай! Біріншісінде – тәуекелге бел буған арыстан айбар! Екіншісінде – өр мінезден туған өжет пафос! Екеуі де екі басқа. Екеуіндегі де тізгін үзді шабысты өлең жолдары кенет аспанға тік шаншылғандай кілт үзіліп, қайта жосылады. Ырғақ ше? Тақыр жерге топылдап түсіп жатқан тұлпарлар тұяғының дүбірі! Екі ақын да көкірегін кернеп келген жыр жолдарының басын бос қоя берген. Өзі басталып, өзі аяқталып жатқандай. Қалыпқа құйылған штамптан мүлде ада. Ақындар жыр жолдарымен де, буын санымен де санаспайды. Содан болса керек, біз Махамбет жырларын поэзия үлгісіне жатқызып, Төлеген жырларын сол үлгіні жаңартып, жаңғыртушы немесе мүлде жаңа үлгідегі ақын деп айтып та жүрміз, жазып та жүрміз. Бірақ Төлеген өз өлеңін дәстүрлі қазақ өлеңінің үлгісімен жазған деген сөзді де өз басым естіген емеспін. Біздің қателесер тұсымыз да осы. Қаншама ғасырлар бойы рухани байлығымыздың молаюына өлшеусіз қызмет еткен жыраулық поэзия үлгісі бүгінгі таңда дәстүрлі қазақ өлеңінің үлгісі болуына толық қақылы. Сондықтан он бір буынды қазақтың қара өлең үлгісіне қандай көзбен қарасақ, жыраулық поэзия үлгісіне де сондай көзбен қараған жөн. Өйткені ол жаңғырып, жаңара өзгеріп, ортамызға қайта оралып отыр. Одан әлі талай ұрпақ ақындары өз творчестволарын қандыра суарары сөзсіз. Бұл жерде тағы да бір басын ашып алар мәселе – жаңа өлең үлгісі, яғни қазіргі түсінігіміз бойынша айтсақ, жаңа форма қалай, қайдан пайда болады? Бұл да бір өз кезегін күтіп жатқан проблема. Жаңа форма дегеннің қажеті не? Оны қолдан проблема жасаудың керегі бар ма? Бүкіл классикалық дүниелеріміз төрт жолдан тұратын он бір буынды, жеті-сегіз буынды өлең формаларымен-ақ жасалынған жоқ па деген қарсы дауыстарды мен қазір-ақ естіп отырмын. Бірақ, амал не, сөз етуге тура келеді. Рас, он бір буынды, жеті-сегіз буында өлең формалары арқылы жасалынған дүниелер ұшан-теңіз. Әлі де солай бола беретініне бәріміз де сенеміз. Оған ешкім де күмән келтіре алдмайды. Өйткені бұл формалар – уақыт тезінен өткен, ақынның айтар ойын ашып көрсетуге толық қызмет ете алар ең тиімді формалар. Бұл формаларды қолына қалам ұстап, өлең жазатындардың бәрі меңгеріп алған. Қазір атышулы ең мықты дүниелеріміз де, түкке алғысыз шикі, дүмбілез дүниелеріміз де осы үлгілермен жазылады. Нағыз ақындар үшін бұл формалар – ішкі дүниесінде қорытылған кесек-кесек сом ойлардың алтын қалыптары да, ал жалпы өлең жазғыштар үшін сыртқы сүлдерімен көз алдайтын, іші қуыс графикалық схемалар. Он бір буын да түлеп, жаңғырып, жасарып отырады. Оны түлетіп, жасартатын – ой мен мазмұн, ақын табиғатының ерекшелігі. Мына өлеңдерге назар салайықшы:

Екі ақын, екі характер. Бірінде – ашық өкініш, нала. Екін­шісінде – тұйық жұмбақтық. Екі ақынның да қыртысы аударылып, табиғаты көрініп тұр. Бірақ бұл екі өлең он бір буынмен жазыла тұра, басқа-басқа оқылады. Бірден айырып, бірден байқайсыз. Сөз жоқ, екі ақын да қара өлеңнің нағыз сарбаздары. Олар өлеңнің бұл формасының мол мүмкіндігін өз творчестволарымен өзгеше қырынан келіп дәлелдеп берді. Жалғыз осылар ғана ма? Қара өлеңнің ішкі мазмұны мен саздылығын өз дауыс, өз үнімен байытқан ақындар қаншама. Әлі де осы өлең формасымен талай тамаша өлеңдер дүниеге келетіні сөзсіз. Сондықтан Мұқағали: «Қазақтың қара өлеңі – құдіретім, онда бір сұмдық сыр бар естілмеген», – деуі тегін емес. Сөйте тұра, сол Мұқағали кенет:

Сонымен,манадан бері айтып отырған сөздің тобықтай түйіні не дейсіз? Ол – жаңа форманы жаңа мазмұн мен мағы­на, ой ғана алып келе алады. Өлең форманы өзі таңдап киеді. Жаңа образ, жаңа сөз оралымдары мен ой кейде жаңа формаларды да әлгіндегідей дүниеге әкеп жатады. Сондықтан жаңа формалармен жазылған өлеңдерге тіксіне қарамас бұрын, ішкі мағынасына, көтерер жүгіне қарап алғанымыз жөн. Кейде әйтеуір бір ерекшелікпен көзге түсу үшін ішкі мағынадан да, ойдан да жұрдай жаңа формамен жазылған «өлеңдерді» оқитынымыз бар. Ол, әрине, формализм. Он бір буынмен жазылған, бірақ айтар ойы, көтерер салмағы жоқ өлең де – формализм. Өлеңнің өлең екенін ақтап алатын бір-ақ адвокат бар: ол – ой мен мағына. Олар жоқ болса, оған шеге ұйқас та, жұтынып тұрған ырғақ та ара түсе алмайды. Біз кейде көтерер жүгі мен салмағы, дәні бар, бірақ ырғақ әуенінен ақау табылып қалатын өлең, жырларды қарабайыр, прозаизм деп жерден ап, жерге сап төмпештеп жатамыз. Ондайда өлеңнің ойына да, мағынасына да қарамаймыз. Ал оның есесіне, ырғақ пен ұйқастан маска киген «өлеңсымақтарға» кешірім жасап, ләм деп пікір айтпаймыз. Біле білсек, нағыз қарабайырлық сол, нағыз прозаизм сол. Күрессек, ең алдымен сонымен күресейік! Өйткені өлең қалай да төрт жолдан, он бір буыннан тұратын конвейр-конвейр боп төгіліп жатқан кірпіш-шумақтар емес. Ол кейінгі кезде мағынасыз, мәнсіз жылтырақ сөздердің жиынтығы боп бара жатқан, заказбен жазылатын ән текстері де емес! Өлең-өлең! Бірде Константин Симонов Назым Хикметке, оның бір өлеңінің аудармасын әңгімелеп отырып, ұйқасы мен ырғағын жерге тигізбей мақтай жөнеледі. Оған Назым Хикмет: «Мұндай ұйқас пен ырғақтың қажеті жоқ, ең алдымен, менің ойым болсын. Жолма-жол қара сөзбен аударылса да, менің не айтпақ болғанымды жұртқа түсіндіріп берсін», – депті. Мұны Константин Симоновтың өзі еске алады. Сондықтан өлең формасын шектеп, шегелеп тастаудың қажеті жоқ. Менің ойымша, егер өлең табиғаты тілеп тұрса, қара сөзбен де жырлауға болады! Тек оқырман қауымды өзінің ішкі поэтикалық қуатымен сендіре алсын де! Кейінгі кезде ұйқас та жиі-жиі ауызға алынып, көп айтылып жүр. Кейбіреулер үшін ол өлең оркес­тиров­ка­сы­ның әрбір дыбысын бақылап отыратын «сиқырлы таяқшаға» айналып бара жатқан сияқты. Шынында да солай ма? Жоқ. Ұйқас еш уақытта да басқару пультінде тұрған емес, тұра алмайды да. Ол өлең организмнің жанды бір мүшесі ғана. Бұл жерде «жанды мүшесі» деген сөзді де дұрыс түсініп алуымыз керек. Егер ол өлеңнің ырғағы мен әуеніне ғана қызмет етіп, ой мен мағынадан тыс тұратын болса, жанды мүше бола алмайды. Ол онда – қандауырмен сылынып тасталуға тиіс «жат дене». Мен өз басым өлең көтерер салмаққа мүлде үлес қоспайтын, тек құр жалаң сөздердің жиынтығын жылтырақ түйме боп қаусырып тұрған екі-үш, тіпті, үш-төрт сөзден құралған күрделі ұйқастардан, өлеңнің ойы мен мағынасын ашуға қызмет ететін «барып-жарып», «келіп-желіп»... сияқты қарапайым ұйқастарды артық қоям. Ойлы өлең денесіне сіңісіп тұрған ондай мағыналы ұйқастар (әлсіз болса да) оқылған кезде сезіліп байқалмайды. Әрине, оларды контекстен әдейі бөліп алып, жеке қарастырсаң-ақ, онда олар мән-мағынасы жағынан нағыз «жабайы» ұйқастар болып шыға келеді. Сонан кейін төбе шашың тік тұрып, өзіңнің де үркуіңе, жұртты да үркітуіңе жол ашық. Сондықтан ұйқасты тұрған орнынан бөліп алмас бұрын, атқарып тұрған қызметі бар ма, жоқ па, соған да бір көз жүгіртіп алған дұрыс. Қалай дегенде де, ұйқас шектеулі. Ұйқас дейміз-ау, мұ­хит­тай шалқар тіл байлығымыздың да шеті мен шегі бар. Өйткені мұхит та белгілі бойлық пен ендіктің ара­лы­ғын­да жатады. Ал ой мен мағынаның шегі жоқ. Түпсіз терең! Әрине, мұны айтқанда, барлық ұйқастар табылып бітті, енді жаңа ұйқастарды іздемей-ақ қояйық деп отырған жоқ­пын. Іздейік. Бірақ айтылар ойға нұқсан келтірмейік, ұй­қасты ұйқас үшін жасамайық, науқан етпейік деп отырмын. Біз жақсы өлең оқығанда, «өмірдің өзінен ойып алғандай екен» деп тәнті боламыз. Олай болатын болса, ұйқас өлеңді ғана емес, өмірді де құшақтап тұруы керек. Ұйқасты сөз еткенде, осы тұрғыдан сөз етейік. Ұйқас та өзгереді, жаңарады (тозады деуге аузым бармайды. Бұл туралы соңынан айтармыз). Бұдан біраз жыл бұрын поэзиямызға түбірлі ұйқас келгенде, оған жұрттың біразы-ақ тіксініп қараған. Болашағы жоқ, өзінен өзі құриды деген пікірлер де айтылып жүрді. Бірақ солай болды ма? Қазір екінің бірі түбірлі ұйқасты қолданып жүр. Кезінде келіншек болып имене басып кірді де, келе-келе өзінің кексе абысын-ажындарымен тіл табысып кетті. Қазір оны ешкім де мін санап, кемшілік көріп жатпайды. Енді қазақ поэзиясына ассонанстық ұйқастар кіре бастады. Әрине, өзінен өзі емес. Оларды өлеңнің өзі алып келіп жатыр. Өйткені шегеленген ұйқас бар жерде схематизмнің ауылы алыс емес. Сондықтан бір өлеңінде болмаса, бір өлеңінде схема құрсауына түсіп қалатыны кәдік. Оған куә болып жүрміз. Содан қашу үшінтүбірлі ұйқасқа да, ассонанастық ұйқасқа да барады. Бүгін бармаса, ертең барады. Оны тоқтатам деп күрес ашудың қажеті де жоқ деп білем. Кезінде ассонанастық ұйқас француз, орыс поэзиясында да болмаған. Әзір бар. Сол кезде оларға дау айтылмады деп отырсыз ба? Бірақ келе-келе ет үйренді, құлаққа сіңісті болып кетті. Мына ұйқастарға қараңызшы: змеек-увеях, аллей-олень, трясется-солнце, глаз-баланс... Бұл ассо­нанс­тық ұйқастар кімдікі дейсіз ғой. Ғұмыр бойы классикалық дәстүрді дәріптеп өткен Илья Сельвинскийдікі. Ол бұл ұйқастарды ой өрісін кеңейтіп, мазмұнын байыту үшін тудырған. Әйтпесе, шеге ұйқас жасауға Илья Сельвин­скийдің шеберлігі жетпей қалған жоқ. Осындай творчестволық пікір таласы туғанда Абайға жүгінетініміз бар. Дұрыс-ақ. Абай – біз үшін эталон. Темірқазық. Ондай жүгініске біз «мұндай үлгі Абайда жоқ, сондықтан бізге жат» деп шыға келеміз. Абайша жазудың бізге қажеті жоқ. Өйткені Абай өзінен алдынғыларды қайталамаған, басқаша жазған. Үйренсек, сонысынан үйренейік. Сондықтан жаңалыққа тіксінбей тұрып, алдымен оның болашағын бір бағдарлап алғанымыз жөн. Поэзия бүгіннің ғана перзенті емес, болашақтың да перзенті. Өкінішке орай, бізде поэзияға болашақтың көзімен қарау жетісе бермейді Тағы да тоқталып өтер бір мәселе – сөз. Сөз – еш уақытта көнермейді де тозбайды. Бәрі де әдемі. Орнын тауып тұрса, өлең үшін архаизм де, неологизм де жоқ. Ал оларға ой мен мағына жүгін арқалата алмасақ, онда сөз басқа. Ой, сурет, мағынасыз-ақ, дыбыс үндестіктерін қуалап, сөзді алтын қоңыздай жылтыратып әлекке түсу бос әурешілік. Ал «тозды, көнерді» деген сөзіңіз, ірі суреткерлердің қаламына іліксе, тіріліп, жанданып жүре береді. Бізде «жыбырлап», «қыбырлап» деген сөз де бар. Құлақ кесетін сөздер. Осы сөздерді өлеңге қолдануға бола ма? Біз, сөз жоқ, етегімізге шоқ түскендей шыр-пыр боламыз. «Қандай тозығы жетіп, көнерген ұйқастар! Өлең түгілі, ауызекі сөздің өзіне қолдану сөлекет қой», – дейміз біздер. Бұл үшін ешкімді кіналай алмаймыз. Өйткені бізде түсінік солай қалыптасқан. Өлең тілін тек сыңғырлап төгіліп тұрған әдемі сөздер жиынтығы деп ұғамыз. Бірақ соған қарамай, әлгі құлақ кесетін сөздерді бір ірі ақын келді де қолданды. Ол – қазіргі қазақ поэзиясының классигі Әбділдә Тәжібаев:

Қандай жанды сурет! Алдыңыздан ашылған құбылысқа қадалдыңыз да қалдыңыз. Бұл жерде сіз «қыбырлап-жы­быр­лап», «жүреді, тігеді» деген егістік ұйқастарды да еле­мейсіз. Бәрі де өлең табиғатына сіңісіп, жұтылып кетті. Тіпті, тырнақ астынан кір іздеушілер үшін осы өлеңде үлкен ұйқас «міні» де бар. Әлгі етістік ұйқастарды айтып отырғам жоқ. Әбекең төртінші жолдағы «көгінің» деген сөзді «жібімен» деген сөзбен ұйқастырған. Бірақ ол үшін ақынды кінәлай алмайсың. Бұл ақын бойында болуға тиіс саналы салақтық. Онымен есептеспеуге болмайды. Әйтпесе, Әбекең «көгінің» деген сөзге жібі түзу ұйқас таба алмай қалған жоқ. Әдейі таппай отыр. Ұйқаста мін болса, мін болсын, бірақ салынған суретте мін болмасын деп отыр. Көрдіңіз бе, «тозған, көнерген» деген ұйқаспен сөздеріміз ірі суреткердің қолына түскенде қалай жаңғырып, жаңарады! Тағы да өлең оқиық:

(Қ.Мырзалиев) Бұл өлең соғыс кезіндегі тылдың жоқшылық картинасы. Дәл осы бір шумақта бүкіл бір ұрпақтың драмасы мен трагедиясы жатыр. Ал осы өлеңді өлең қылып тұрған бір-ақ сөз. Ол – гильза деген термин сөз. Сол сөзді өлең денесінен алып тастаңызшы, онда өлең жоқ. Өйткені ол сөз – тұла бойыңды сілкіндіріп өткен толқынның эпинүктесі. Ақын үрейлі соғыс картинасын жасау үшін гильзаны әдейі алып отыр. Кейінгі кезде термин сөздерді альфавит бойынша әдемілеп тізу модаға айналып барады. Қатерлі мода. Өйткені контекстен жеке бөлініп алынған сөз – өлі сөз. Термин сөз ғана емес, барлық сөз елі. Сондықтан ол термин сөз бе немесе байырғы өзіміздің төл сөзіміз бе, ең алдымен, оның өлеңдегі атқарып отырған қызметіне көз жүгіртіп алайық. Контекспен бірге қарастырайық. Егер біз олай етпей, бір ақынның үш-төрт жинағынан жүз қаралы терминді көгендеп тізіп, тағы да оны бір жинақтан алғандай етіп көрсетіп: «Бұл не, өлең кітабы ма шет тілдер мен терминдер оқулығы ма немесе техникалық ғылыми атаулардың сөздігі ме? !» – деп жатсақ, оқырман қауымды нағыз шатастыру сонда болып шығады. Мұндай кезде сыртқы әсерге қызықпай, ішкі байыптылыққа сөз берген жөн. Әйтеуір, бір айтып қалайыншы деген арзан ділмарлық емес, сабырлы байыптылық қана белгілі бір ақынға бағыт-бағдар бере алады. Біз бүгін бұл мақаламызда өлеңнің кейбір мәселелері жайлы толғандырып жүрген өз пікірімізді ғана сөз еттік. Әрине, бұл мәселелердің түйіні тарқатылып, осымен шешіле қалады деп отырған жоқпыз. Өйткені олар көп болып ақылдасып, кеңесе отырып шешілетін мәселелер.

Ой!.. Ой!.. Ой!.. Өлең қалай да ойлы болсын! Табанды қан жоса қылатын шөңге мен шеңгелден түбіттей жұмсақ ой таба біл, асқар Алатаудың түймедей тасынан асқар Алатаудың өзіндей ой ізде, аспанда қаптап көшкен қара бұлттардың дертіп тұрған желінінен ой сау!.. Ой!.. Ой!.. Ой!.. Ойсыз өлең жоқ! Ойсыз өлең тұл! Бұл ақынға қойып отырған менің талабым, менің сөзім емес. Бұл – қазақ поэзиясында үлкен бетбұрыстар жылы болған, құлағымызда әлі күнге дейін жаңғырып тұрған алпысыншы жылдар талабы, алпысыншы жылдар даусы. Шынында да өзіміз куә болған сол жылдардың ақынға қояр талап-тілегінің ең бастысы ой болатын. Поэзияның көкейкесті мәселелерін қозғап жататын редакциялардағы талқылауларда да, студенттермен кездесу кештерінде де, ақын демей, сыншы демей қатысатын тартысты мақалаларда да, кез келген жерде өте беретін өрелі, өресіз айтыстарда да тірелер бір-ақ түбірлі қазық болды. Ол – өлең ойлы болуы керек! Өлеңге қойылар бұл талап, бұл міндет тротуарға тары себетін әлдеқандай біреулердің жалаң айқай, жадағай дақпыртынан емес, өлең топырағының өзінен өніп шыққан табиғи құбылыс еді. Поэзияда көпіртіп көп сөйлейтін жалаң баяндауларды алға тартқан тұрпайы социологияның шаң-тозаңынан мүлде арылу үшін осындай үрдіс сілкініс қажет болатын. Ол сілкіністі уақыттың өзі сахнаға алып шықты. Мұндай процесс жалғыз қазақ поэзиясында ғана емес, бүкіл Одақ көлемінде өтіп жатты. Сондықтан жұрттың бәрі де /талантсызы да/ жапа-тармағай өлеңде ой айтуға, ойлы өлең жазуға көшті. Тіпті, поэзияда бағыт-бағдары бар кейбір ақындарымыздың өзі де, бойындағы талант табиғатымен санаспастан, көзді жұмып жіберіп, осы жолға түсіп жатты. Өйткені ол жылдар айналасындағы құбылысты танауын желге төсеп «иіскеп» білетін интуицияның, эмоциялық поэзияның екінші планға түсіп, аналитикалық, философиялық, қазіргі түсінікпен айтсақ, интелектуальды поэзияның бел алып өркендеген кезі болатын. Сондықтан ақын не айтса да соны аяқтауға, үш нүктені қойып жіберіп, соңғы екі жолға ойын түйіп тастауға, қанатты Пегасты «жерге қондыруға» тиісті, тіпті, міндетті еді. Шынында да мұндай үрдіс сілкініс, соны серпіліс өлеңді томаға тұйықтықтан, жеңіл желсөзділіктен тазартып, оны өмірімен неғұрлым қоян-қолтық жақын араластыруға, оның қоғам алдындағы жауапкершілігін арттыруға, әлеуметтік жүгін салмақтандыруға үлкен ықпал еткенін бұл күнде біз мақтан тұта еске аламыз. Бірақ сол жылдарда мәселенің екінші жағы, ең түйінді жағы көбіне көп ұмыт қала беретін-ді. Ол сол қаптаған «философиялық ойлы» өлеңдер оқырман қауымды толқытып жатыр ма, ең бастысы, ойландыруда ма деген сұрақтар еді. Шынын айту керек, өлеңге мұндай талап қою анда-санда, сөз арасында болмаса, арнайы әңгімеге арқау бола бермейтін. Содан ба, ұйқас, ырғағын былай қойғанда, дәлелді мотивировкасы бар қосақталған қос жолмен ой түйетін «төрт аяғынан тік тұрған» өлеңдердің ішкі поэтикалық қуатына назар салу, көңіл бөлу тым босаңсып кетті. Ал мұндай көзқарас жылусыз, қан-сөлі жоқ тақпақ риторикалардың, ақылгөй өлеңдердің өріс алып, қаулап өсуіне жол ашып берді. Шын талантты ойшыл ақындардың творчестволарын қалқан еткен өлең жазғыштар енді ешқандай тосқауылсыз әлгіндей «философиялық ойшыл» өлеңдерді қарша боратты. Содан барып машиналанған машық, механикаландырылған штамп пайда болады. Әрине, бүгінде бәрі де орны-орнына келген болса, бұл айтылғандарды өткен шақ еншісіне қалдырып, ауызға алмай-ақ, аттап өте шығуға болар еді. Амал не, өкінішке орай, олай емес. Әлі күнге дейін «ойлы» өлеңдердің жұлдызы жоғары, әлі күнге дейін «ойлы» өлеңдердің жолы болғыш. Сол «ойлы» өдеңдер жұртты ойландыра ма, – онымен ешкімнің шаруасы жоқ. Бұрында олар «философиялы» деген сөздің күпісіне оранып жан сақтаса, енді «интеллектуальды» деген сөздің тасасына тығылатын болды. Бүгінде ішкі эмоция, сезім ағысы болмаса, интеллектуальды поэзияның құны көк тиын екендігін, ақын интеллектісі болмаса, эмоциялық поэзияның да құр жылтырақ сөздер жиынтығы боп қалатынын, құдайға шүкір, біразымыз білеміз. Біле тұра, кеңшілік жасаймыз. Біз үшін қазақ поэзиясында Абайдан өткен интеллекті, Абай поэзиясынан өткен интеллектуалды поэзия жоқ. Бірақ одан салқын ақылмен жазылған бір жолды, бір сөзді кездестіре алмайсыз. Бәрі де үлкен эмоциялық сезіммен,үлкен жүрекпен жазылған. Ақын эмоциясы сөздің бетінде емес, ішкі астарында, тереңде жатады. Ол ақылмен емес, жүрекпен ойлайды. Оның «ойлы құлақ», «ойлы жүрек», «ойлы көз» деген тіркестері де тектен тек емес. Оның он төртінші қара сөзінде: «Тіл жүректің айтқанынан көнсе, жалған шықпайды», – деуі де сондықтан. Енді Абайдың мына шумағын оқыңыз:

Көрдіңіз бе, сөзді ақылмен емес, жүрекпен сезіне білу керек. Жүрекпен сезінер сөз, әрине, жүрекпен жазылуы тиіс. Абай солай еткен де. Ол өз сөзін «жүректің айтқанына көндіре» білген. Бұл – ұлы рухани ерлік. Мұндай ерлік кез келген ақынның пешенесіне жазыла бермейді. Сондықтан бұл жерде біздің айтпағымыз, интеллектуальды поэзияны кіл салқын ойдың жиынтығы деп қарамай, оның табиғатын терең түсіне білуіміз керек. Сонда ғана оның тонын жамылып жүрген «ойлы» өлеңсымақтардың бет-пердесін ашып, әшкерелеуге әбден болады. Манадан бері біз өлең де жұртты ойландыруы керек деп жатырмыз. Сонда қалай ойландыру керек? Ой айтып ойландыру керек пе, әлде ой айтпай-ақ ойландыруға бола ма? Сөз жоқ, ой айтып, ой айтпай да ойландыруға болады. Бұл ақынның талантының табиғатына, оның дүниета­ны­мы­на, одан қала берді, алып отырған тақырыбына байланысты. Кезінде дүниежүзін аралап кеткен Пабло Неруданың мына жолдарын оқып көріңізші:

Өн бойыңызды ток соққандай дір ете түстіңіз. Жан түршіктірер үрейлі сурет. Ақын образбен сөйлемей-ақ, ғаламат образ жасаған. Әйтпесе, ағып жатқан бала қанын неге теңеуге болады? Бала қаны тек бала қанымен ғана теңесе алса керек. Ақын ешқандай жаңалық ашпай-ақ, жаңалық ашып отыр. Бұл – поэтикалық жаңалық!? Ақын артық ештеңе де айтпаған. Бар болғаны болмысты ғана көрсетіп берді. Бірақ жүрекке түсер ой салмағы қандай! Енді Мұқағали Мақатаевты оқып көрейік:

Бірақ өріліп, бірақ құйылған тұтас өлең. Жеке жолын, жеке шумағын бөліп алып қарастыруға келмейді. Оны өлең табиғаты, өлең архитектоникасы көтермейді. Өйткені ақын айтылар сөзін бір-ақ ақтарған. Өлеңнің әлденеше жеріне қойылған үш нүктелер ақынның айтылмай кеткен сөздері емес, оның өзегін өртеп шыққан қасірет күрсіністері. Бұл – өлең метафора болғанда, да образды метафора. Бұл өлеңде нағыз азамат ақынның бүкіл болмыс-бітімі жатыр. Жүрегін Африкаға, бауырын Кипрге, миын Мұзды Мұхитқа теңеу белгілі бір ұғымдардың сыртқы ұқсастықтарын дәл басқан сөз бейнелілігін ғана емес, белгілі бір ұғымдардың ішкі драмасы мен трагедиясын ашқан ақын ойының масштабтылығын, ақын ойының ірілігін көрсетеді. Бұл өлеңнен ақынның жеке басының дертті демі ғана емес, Африка қасіреті, Кипр трагедиясы, Мұзды Мұхиттың көрдей суық лебі ұрады. Ақын, басына түскен өз қасіретін дүние қасіретінен бөлек қоя алмапты. Дүниеге алпыс екі тамырымен сіңіп кеткен ақын ғана осылай сөйлесе керек. Енді осы өлеңнен (біздің түсінігіміздегі!) ой көрдіңіз бе? Жоқ! Бірақ ақын ой айтпай-ақ оқушысын тұңғиық ойға батырып отыр. Әр ақынның өзіне тән талант табиғаты, өзіне тән дүниетанымы болғанымен, өзі ғана еншілеп, өзі ғана отау үй ғып тігіп алған тақырыбы болмайды. Тақырып – жұрттың бәріне ортақ. Әңгіме оны қалай игеруде, қай қырынан келуде болса, онда сөз басқа. Бұл ретте шын талант үшін қайым заманнан бері келе жатқан мәңгілік тақырыптар да, бүгінгі таңда ғылыми-техникалық революция дәуірінде дүниеге келіп жатқан тақырыптар да – бәрі-бәрі де ашылмай жатқан құпия жұмбақ, игерілмей жатқан тың алқап. Қандай тақырыпқа болсын тек осы ниетпен барған талант қана өлеңдегі өз сөзін айта алады. Ал белгілі бір тақырыпты айтыла-айтыла жауыр болған тақырып деу талант өрісінің тарлығын немесе таланттан мүлде жұрдайылықты көрсетсе керек. Қандай ғұлама талант болсын белгілі бір тақырыпты ақи-тақи жазып кеткен емес. Егер тауысып кеткен дейтін болсақ, онда баяғыда-ақ махаббат туралы жазуды тоқтатқан болар ек. Сондай-ақ науқандық тақырып деген де тақырып болмайды. Науқандық өлеңдер ғана болуы мүмкін. Егер біз науқандық деген сөзді өткінші деп ұғынатын болса, онда мәңгілік тақырыпты жырлайтын өлеңдердің көбісі-ақ науқандық өлеңдер боп шығар еді. Өйткені ол өлеңдер бүгін бар да, ертең жоқ. Біз мұны не үшін айтып отырмыз? Кейінгі кезде тақырыпты бұтарлап бұзып, жіліктеп бөлу бел алып барады. Мұның теориялық мәні болғанмен, практикалық тигізер зардабын да естен ишығармаған жөн. Өйткені талантты белгілі бір тақырыптың тар аясында қарастыру авторға да, әдебиетке де абырой әпере бермейді. Жаңалықты тақырып жаңалығынан емес, көтерер мәселесінен, айтылар ойынан, көркемдік шешімінен іздеген дұрыс. Жаңалық – әрі-беріден кейін таланттың өзін өзі үңгуі тереңде жатқан жаңа қабаттарын ашуы. Сондай өзін өзі ашып, өзін өзі қопарып, өзін өзі тереңдетіп келе жатқан ақынның бірі – Сағи Жиенбаев. Ол, жұрттың бәрі сабылып, сарсаңға түсіп, «ой» іздеп кеткенде де өзінің талант табиғатына зорлық жасамады, дітіне берік боп қалды. Ол қанша жылдар бойы қазақ поэзиясында тек өзіне ғана тән үнмен, тек өзіне ғана тән тілмен жырлап келеді. Әрине, Сағи туралы айтылған сөз аз емес. Сол айтылғандарды ақтарып қарап отырсаңыз, көбіне-көп Сағиды сұлу жырдың «сұлтаны» ретінде қарастыратыны. Сондықтан бұл жерде басын ашып алар бір мәселеге тоқтала кетейік, біз өлең туралы сөз қозғағанда, «сұлу жыр» деген тіркесті, кейде беті жылтыр сазы болғанмен, астарында айтары жоқ өлеңдерге қолданатынымыз бар. Егер «сұлу жыр» деген ұғымды бұл жерде осы тұрғыдан қабылдар болсақ, онда ол тым үстірт, жадағай түсінік. Шынында да, Сағи өлеңдері сырнай үніндей сырбаз, бозторғай үніндей сазды. Бірақ ол үн, ол саз әр жерден теріп алынған әдемі сөздердің дыбыс үндестіктерінен емес, ақындық терең тебіреністен, ақындық болмыстан шығып жатады. Рас, Сағи алғашқы өлеңдерінде сылдырап тұрған сыртқы үйлесімге тым үйірсек болатын. Оның өлеңдеріне «сұлу жыр» деген тіркес сол кезде танылған-ды. Сол тіркестің сыннан сынға көшіріліп, бірінің аузына бірі түкіріп қойғандай, сыншыдан сыншыға өтіп, күні бүгінге дейін қалмай келе жатқаны таң қалдырады. Өйткені бүгінгі Сағи поэзиясы – кешегі елуінші жылдардың аяғы, алпысыншы жылдардың басындағы Сағи поэзиясы емес, одан мүлде басқа. Өркенді, өрелі поэзия. Сағида:

Трагедияның үлкен-кішісі бар ма екен? Мүмкін, бар шығар. Десек те, құйтақандай балапан құсқа қосылып алып даланың шырылдаған жан даусын бүкіл болмыс-бітіміңізбен, жүрегіңізбен тыңдап көріңізші. Құйқаңыз шымырлайды. Дәл осы өлең, тіпті, аяқталмай да тұр. Бірақ ақынға өлеңді аяқтау міндет пе? Тіпті де міндет емес. Ақын бұл жерде «дала шырылдап тұр» немесе «дала шырылдап жатыр» деп айтпаған, «даланың өзі шырылдап...» деп тұншыға бітірген. Ақынның көзіне жас үйіріліп, көмейіне тас тығылғандай. Балапанға табиғатпен туыстық, бауырластық осындай-ақ болатын шығар. Жалпы, қазіргі Сағи поэзиясы – ішкі динамикалық қуаттан, динамика-драмалық конфликтіден тұратын өз даусы, өз ерекшелігі бар, бүгіннен ертеңге бет алған поэзия. Оның поэзиясы өз оқушысын тебірентіп, толғантып, ойландырып келеді. Жұмекен Нәжімеденов – Сағи Жиенбаевтан поэзиядағы қолтаңбасы мүлде басқа, мүлде өзге пландағы ақын. Ол поэзия есігін ой айтып аттады. Сол алғашқы өлеңдеріндегі ойдың өзі қалай да ой айтайын деген ниеттен емес, ақынның табиғи жаратылысынан, болмыс-бітімінен, образды ойлау жүйесінен, ақын интеллектісінен шығып жататын. Бұдан он алты жыл бұрын дуалы ауызды ақсақал ақынымыз Әбділда Жұмекен поэзиясын талдай келіп: «Ол адамның, жаратылыстың сыртқы қалпынан гөрі, философиялық табиғатын ашқанды, адам мен жаратылыстың биік келісімін тереңірек сипаттағанды ұнатады», – деген болатын. Сол сөз бүгін де өз күшінде. Ж.Нәжімеденов поэзиясы – көкке көтеріліп, шалқып кететін поэзия емес, адам жанының терең қабаттарына түсіп, оның күйініші мен сүйінішін, қуанышы мен қайғысын, дабыра айқайсыз-ақ, үнсіз ұғынып, үнсіз бойына сіңіре білген поэзия. Оның өлеңдерінің көп жұртқа тым бұйығы, тым жұмбақ, тым күңгірт боп көрінетіні де сондықтан. Ол өмір құбылыстарына бірер шумақ табу үшін емес, сол өмір құбылыстарының диалектикасын тану үшін үңіледі. Тіпті, оның өлеңдеріндегі музыканың өзі – ойлы музыка. Ол бір өлеңінің өзінде беллгілі бір затты әр қырынан келіп қарастыра алады. Бұл ретте Жұмекен Нәжімеденов таланты – қазақ поэзиясында сирек кездесетін құбылыс.

Оқытқан өз ісіне ұсталар...

Өлең ақынның қойылған сұраққа мысқыл кекесінмен, қытымыр қиқарлықпен жауап беруімен басталады. Неге? «Туған жерің қай жер» дегеннің не сөкеттігі бар? Бірақ ақын қойылған сұрақтың жат пиғылдан, жікшіл ұғымнан шық­қанын тап басып, дәл тауып тұр. Олай болатын болса, сұ­рақ­тарға қайтарылған жауаптардағы ақын қи­қарлығының астарында ақын реніші, ақын ызасы да жатыр. Тек соңғы диалогта ғана ақын сөзі кілт өзгеріп, салиқалы да салмақты әуенге ұласып, азаматтық ойға келіп тіреледі. Өлең бітті, бірақ ол өз оқушысын ойға қалдырып барып бітті.

Бұл, неге екені белгісіз, жұрт аузына көп түсе бермейтін, ал бірақ баспасөз беттерінде орынды орынсыз мақталып жататын ақындардың көбінен-ақ иық тіресіп қатар тұруға хақылы Дүйсенбек Қанатбаевтың өлеңі. Ол бар-жоғы үш-ақ шумақ өлеңмен талмап жұтарлық тамшы сусыз қалған шөл даланың тұтас картинасын көз алдыңа ап келеді. Соңғы екі жолға тағы бір үңіліңізші. Шыңыраудың өзі нәр тілеп, аспанға телміріп қалған! Бізде тандыры кепкен шөл даланың талай-талай картинасы жазылып, талай-талай суреті са­лын­ған. Бірақ бұл сурет – өзінше, тек Дүйсенбекше салынған сурет. Бұл сурет шөл даланың стихиясын көз алдына елестете алатын кез келген оқырманды бейтарап қалдырмасы хақ. Ал біздің қайта айналып соғып айтып отырған ойландыру дегеніміздің өзі оқырман қауымды бейтарап қалдырмау емес пе!? Көрдіңіз бе, мазмұн жүгін арқалай білген бір деталь, бір сурет өз оқырманын ойландыра алады екен. Біз манадан бері ой айтып та, ой айтпай да ойландырып, толғандырып келе жатқан бір топ ақындардың әртүрлі характердегі бір-бір өлеңіне ғана тоқталып өттік. Ондағы мақсатымыз мақаламыздың басына қойылған тақырыпқа өзімізше жауап іздеу болатын. Әрине, бұлардан басқа, оқырман қауым демімен демі, жүрек лүпілімен жүрек лүпілі бір, олардың құрметі мен ілтипатына лайықты ақындар бізде қаншама. Олардың бәрін бұл жерде тізіп көрсету мүмкін де емес, міндет те емес. Ал бірақ мақаламыздың бас жағында айтып өткендей, «ойлы», «философиялық», ақылды өлең жазатындар олардан да көп десек, қателеспеген болар ек. Әрине, оларды «құрама команда» мүшелеріндей тізіп көрсетудің тіпті қажеті жоқ. Қазіргі қазақ поэзиясы жаңа есімдермен молыға, толыға түсуде. Олар поэзиядағы өз даусын, өз қолтаңбасын айқындап та алды. Солардың ішінде өз тұстарым Күләш Ахметова, Жарасқан Әбдірашев, Кеңшілік Мырзабеков, Иранбек Оразбаев, Жұматай Жақыпбаев, Нармахан Бегалиев, Исрайл Сапарбаев, Ұлықбек Есдәулетовтер өздерінің даусыз таланттар екенін дәлелдеп берді. Олардың қазір қай-қайсысы да оқырман жүрегіне жақын, оқырман жүрегі ділгір болып отырған өлеңдер жазу үстінде екенін ешкім де жоққа шығара алмайды. Амал не, көптеген қаламдас тұстарымыздың қалай да ой айтайын деген шектеулі шеңбер аясында қалып, көне сүрлеуді шиырлап жүргенін жасыра алмаймыз. Сондықтан өз тұстарымыздың бүгінгі таңдағы жетістіктері мен кемшіліктері туралы сөз де алдағы әңгімелердің арқауы болар деп ойлаймыз. Сөз соңында мақала басына қойылған сұраққа тағы бір оралайықшы. Сонымен, өлең мақсаты ой айту ма, ойландыру ма? Әрине, ойландыру.

Жақында мен қызық бір ғылыми мақала оқыдым. Ол ғылыми мақаланың айтуынша, көптеген өсімдіктер алдын ала ертеңгі күннің, тіпті, одан кейінгі күндердің де ауа райын тап басып, дөп біле алады екен. Яғни бұл – есігіңіздің ал­дын­да, көше бойында, жапан түзде мың-миллион құй­та­қандай «метерологиялық тірі станциялар» жұмыс істеп тұр де­ген сөз. Сен үшін емес, әрине. Өзі үшін. Ертеңгі күннің ауа райына бүгіннен бастап бейімделу үшін, соған дайын бо­лу үшін. Ол өсімдіктер оны қалай біледі, қажетті ин­фор­ма­цияларды қалай жинайды дейсіз ғой? Олар оны бүгіннен, бү­гінгі ауа райынан – жаңбыр тамшыларынан, күн нұ­ры­нан, жел лебінен, топырақ қызуынан, т.б. толып жатқан өзін қоршаған ортаның табиғи құбылыстарынан жинайды екен. Олар өздерінің сезімтал талшықтары арқылы әлігіндей жүздеген, мыңдаған табиғат құбылыстарынан түсіп жатқан информацияларды әп-сәтте қабылдап, оларды сол сәтінде іріктеп-қорытып, нәтижесін шығара қоятын, сөйтіп, бүгінгі күннің жаймашуағынан ертеңгі күннің аптабын, бүгінгі күннің аптабынан, ертеңгі күннің тұманы мен ызғарын «көре» алатын қасиетке ие көрінеді. Яғни өсімдік екеш өсімдік те ертеңгі ауа райын білу үшін бүгінгі күннің ауа райы мен бүгінгі күннің табиғат құбылыстарын үздіксіз «зерттеуден» өткізіп отырады. Түсініп отырсыз ба? Ертеңді болжау үшін бүгінді зерттеуден өткізеді. Ақындар да осы өсімдіктер сияқты. Олар да өзін қоршаған ортада, уақыт пен заман лебінен, қоғамдық ойлар мен әлеуметтік құбылыстардан, адамдар қарым-қатынасы мен қимыл-қарекеттерінен, олардың характері мен психо­логиясынан, дүниетанымы мен болмыс-бітімінен толассыз түсіп жататын информацияларды сол сәтінде қабылдап, оларды творчестволықпен көркем іріктеп, қорытудан өткізіп отырады, тек олардың бір ерекшелігі – бүгінгі күн құбылыстарынан, ара-тұра болмаса, ертеңгі күннің қоғамдық-әлеуметтік жағдайын, оның психологиясы мен моралын болжап беріп жатпайды. Оның есесіне, олар бүгінгі күн тәжірибелері арқылы ертеңгі күнді ескерте алар қасиетке ие. Сондықтан да олар, ең алдымен, бүгіннің өзе­гінен бүгінді іздейді. Яғни ол бүгінгі күн инфор­мация­лары­нан бүгінгі күннің рухани бейнесін жасақтауға атсалысады. Енді біз сол бүгінгі күннің рухани бейнесін жасақтауға атсалысып жүрген, әдебиетімізге соңғы жылдары келіп қосылып, қазір өздерінің творчестволық ұста-дүкендерінде өнімді жұмыс істеп жатқан үш ақын поэзиясына тоқталып көрейін. Ұлықбек Есдәулетов – өз тұстарынан әдебиетке әлдеқайда ерте келіп, жұрт көзіне ерте ілінген жігіт. Ол шәкірттік мектептен шұғыл түрде өтті де, өлеңдегі өз жолын, өз үнін бірден-ақ белгілеп алды. Үнемі ізденіс үстінде жүретін бұл ақын өлеңдері бүгінде бұрынғыдан да ауқымын кеңейтіп, бұрынғыдан да тереңдей түсті. Оның өлеңдері енді қазіргі қазақ поэзиясының принципті сәттіліктерімен перспективті тенденцияларына арналған еңбектерде сөз бола алатындай деңгейге көтерілді дей аламыз. Оның образды ойлау жүйесі бүгінде кең ауқымдағы, кейде бүкіл­адам­заттық, кейде тұрмыстық характерлердегі ассоциаларды қамти алатын қабілетке ие. Бұл сөз жоқ, ақын масштабының кеңдігін, оның толысып өскендігін көрсетсе керек. Уақыт пен адам жанының психологиясы мен моралін қарастыруға құмар ақын бір детальдан бірегей ой айтуға, фактының өзін айтқаннан гөрі, оның қозғаушы күшін іздестіруге бейім. Сондықтан да ол бір детальдан екінші детальды, бір фактіден екінші фактіні таба алады. Тағы да, олар белгілі бір оқиғаның протоколдық фактілері емес, психологиялық, моральдық фактілері.

Елеуреген жүздері сан құбылар.

Қысас болмай, қыжылым тарқамайды.

Хабарлауға оязға шауып кетті...

Көрдіңіз бе, мына соңғы екі шумақ арқылы бәріміз жақсы білетін әлеуметтік-тарихи факт астарынан психологиялық-моральдық факт сопаң етіп шыға келді. Көзге көрінбей кеп: «Абайды саба», – деп Сәменнің қолына қамшы ұстата салған, артынша-ақ «Ойбай, Абай ағамды сабады», – деп оязға шауып бара жатқан ол адамның өлеңде аты аталмаған, «жылпос біреу». Ар-ұяттан жұрдай ондай жанның атының аталуы міндетті емес. Әңгіме оның атында емес, қимыл-қарекетінде, екі жүзді моральдық бейнесінде. Ақын соны екі шумақтағы екі әрекет арқылы тап басып, дөп көрсете білген. Сонымен бірге, тарихи оқиғаны арқау еткен бұл өлең, сөз жоқ, бүгінгі күнге де тікелей қызмет етіп тұр. Қазір де біреуді біреуге өз қолымен айдап салып, артынша-ақ оның әрекетін, жаны күйінген болып, биік моральдық категориялармен айыптап отыратын, адам мен адам арасына бүлік салып, өзі сүттен ақ, судан таза болып шыға келетін, адалдық пен әділдікке тасада тұрып тас лақтырып, ол әрекетін біреуге жаба қоятын адамдар аз ба? Ақын бүгінгі күн өзегіндегі әлеуметтік проблема арқылы кешегі тарихи оқиғаны тірілтіп отыр. Асылы, Ұ.Есдәулетов адам жанының қалтарыс-түпкірлерін, оның моральдық сапасын анықтауға, сол арқылы адамды ойлантуға, оның ар-ожданының айналадағы құбылыстарға үнемі сергек болуына күш салып, сол үшін беймаза күй кешеді. Осы беймазалық оны мына алыс пен жұлысқа, тартыс пен таласқа толы нөпір өмірдің сырттай бақылаушысы, сырттай баға берушісіне емес, соның ыстығына күйіп, суығына тоңа білетін бел баласына айналдырған. «Бұлттар мен жылқылар» өлеңінде ақынның сол рухани портреті анық байқалады. Көшеге шыға келген сәби аңтарылып, аспандағы бұлттарға қарап қалған. Күн шапағынан өртеніп жатқан сол бұлттарды тамашалап тұрған бала көзі кенет көше бойымен шауып келе жатқан қаптаған қалың жылқыға түседі. Бала ойында қауіп те, қатер де жоқ. Әбден еліріп, құтырып қалған жылқылар көше ортасында қалақтай болып селтиіп тұрған баланы не қылсын.

Ақын енді осы бір оқиғадан өмір табады. Оқиға енді өмірлік сабақ, өмірлік тәжірибеге айналады. Яғни бір оқиға драматизмі өмірлік драматизмге ұласады.

Баласына қолын созып, жете алмай тұрған Ана әрекетінен біз ылғи бір жел өтінде тұрған, қиындық пен қатер астында жүрген өлең кейіпкерінің болмыс-бітімін танып білеміз. Ұлықбек Есдәулетов, не болғанда да, жалпыдан жалқы мән тапқаннан гөрі, жалқыдан жалпы мән тапқанды қалайды. Яғни ол талшықтан тамыр тіршілігін, тамшыдан теңіз дәмін іздестіреді. Өйткені ол өмірдегі сыртқы тұтастық ішкі үндестік пен сабақтастықтың нәтижесі деп біледі. Сондықтан да ол бөлшектен бүтінді танығысы, бөлшектен бүтінді қарастырғанды қалайды. Ол ойын ақын құрғақ тақпақтап айта салмай, тағы да сол оқиға, деталь тәжіри­бесіне, өмірлік дәлелдемелерге сүйеніп айтады.

Бірақ ақын үшін термометрдің сынығы себеп қана. Өйткені ол термометрдің сынығына емес, әлі де болса байқалып қалатын «бір бүлінсе, бірлік пен ісі тірліктің тұрлаусыздығына» күйінеді. Бірақ ақын сенімі күйгелектіктен ада. Сондықтан да ол:

Ұлықбек – ізденістің ақыны. Біздің бұл сөзімізді ақынның «Ақ өлеңдер» циклі тағы бір дәлелдей алады. Топырағымызда тамыры, қанымызда ағыны бар дәстүрді ол өзінше игере біліпті. Тек біздің бір байқаған кемшілігіміз – ақынның осы дәстүрді игеруге тартыншақтап, сақтықпен келгендігі. Үлкен бір кітап немесе бір көлемді бөлімге айналуға тиіс дүниені бар-жоғы сегіз-тоғыз өлеңмен шектеп қалған. Ақынның өз мүмкіндігін өзі мұншама тұсаулап, мұншама «сақтықтық» көрсеткеніне түсінбедік. дегенмен, біз әлі де өзінің творчестволық структурасын кең ауқымда игеру үшін таңдап алған бұл әдіс-тәсілді жетілдіре, дамыта түседі ғой деген ойдамыз. Әдетте, ақын – өмірдің шаппа-шап келіп жататын қайшылықтарына, біздің заманымызға жат, кесірлі, кесапатты құбылыстарға тағы да басқа толып жатқан толғақты проблемаларға абыздық көрсетіп, ақи-тақи жауап беріп тастаушы емес, сол құбылыстар мен проблемалардан туындайтын сауал-сұрақтарды көркем қорытудан өткізіп, адам мен адамзат алдына мәселе етіп қоюшы. А.Вознесенскийдің айтуынша, ақын дегеніміз – сұрақ. Өйткені құрғақ ақыл, құрғақ болжамнан тұратын жауаптан гөрі, шын жүректен шыққан сұрақтың әсер күші әлдеқайда пәрменді. Ақынның осы бір миссиясын жақсы түсіне білген Байбота Серікбаевтың «Не деп айтам сәбиге» атты өлеңіне құлақ салып қарайықшы. Ақын кішкентай інісімен әңгімелесіп отыр. Бала бәрін білгісі, бәрін ұққысы келеді. Сұрақ соңынан – сұрақ. Бәріне мүдірмей жауап беріп отырған ақын бір сұраққа, «оқты адамдар неге қолданады?» деген сұраққа тосылып қалады. Неге демек?

Үнсіздігім тұр еңсесін түсіріп.

Міне, ақын жанын қинаған сұрақ. Құлдыраңдап қазір қайтып келетін балаға не деп жауап беру керек? Бұл ақынға ғана емес, бүкіл адамзат баласына қойылған Ертеңнің, Болашақтың сұрағы. Шын жүректен шыққан сұрақ қашанда ойландырады, толғандырады. Сұрақ пәрменділігі, міне, осында. Бүгінгі күнде өмір сүріп отырған ақын бүгінгі күн проблемаларынан тыс өмір сүре алмайды. Шын ақын өлеңі сол проблемалармен біте қайнасып, сол проблемалармен бірге өрілсе керек. Оның көлеңкелі тұстарға көз жұмып қарап, әлеуметтік келеңсіздіктерді көлегейлеуге, бізде бәрі тамаша деп, өңеші жыртылғанша айқайлап, алақаны қызарғанша қол соғуға моральдық правосы жоқ. Ақын бойында өз-өзінен күпсіп отыратын арсы-гүрсі «урапатриотизмнің» жұқанасы да болмауға тиіс. Қазақ поэзиясында ауыл тақырыбын жырламаған ақын жоқтың қасы. Жоқтың қасы емес-ау, жоқ. Ол біз үшін ұлы тақырып, арналы өзек. Амал не, осындай ұлы тақырыпты көбіміз-ақ ұсақтатып барамыз. Қазір қаладан қарс адым жерден басталатын немесе бірер сағатта-ақ салып-ұрып жетіп бара алатын ауылды аңсап «еңірегенде етегі толатын» жылауық өлеңдердің, бара қалған жағдайда, ана төбесін бір жырлап, мына сайын бір жырлап, ақырында бар болғаны жергілікті ғана мәні бар географиялық атаулардың туристік анықтамалық кітапшасын еске түсіретін топтама жинақтардың, ел аузында айтылып жүрген асыл қазыналарымыз – аңыз-әңгімелерді ешқандай қорытусыз ұйқасқа көшіре салатын, дайындық жауапкершіліктен жұрдай тақпақ тарихшылдықтың шамадын тыс көбейіп бара жатқанын жасыра алмаймыз. Жүрсін Ерманов әдебиетте сонау жетпісінші жылдары бір көрініп, ұзақ жылдар бойы хабар-ошарсыз кетті де, тек сексенінші жылдардың басында ғана өлеңдерін баспасөз беттерінде қайта жариялай бастады. Ол өлеңдер поэзияға құлағы түрік жүрген оқырмандармен, ретсіз ибалық, ретсіз именшектік көрсетпей, бірден-ақ тілге келіп, ашық-жарқын сұхбатқа көшті. Өйткені Жүрсінң өлеңдерінде, ең бастысы, өмірдің өзі бар. Біз мұндайда, әдетте, ақын өмірді көре біледі деп жататынымыз бар. Әңгіме өмірді көре білуде ме екен?! Көре білгенін көркем көрсете алмаса, ондай ақыннан не үміт не қайыр?! Сондықтан, біздің ойымызша, ақынның ақындығы өмірді көре білуінде емес, өмірді көрсете білуінде. Өйткені ақын өлеңді өзі үшін жазбайды, жұрт үшін жазады. Ж.Ерманов та, өз әріптестері секілді, негізінен, өмір мен тіршілік, бейбітшілік пен еңбек, адамгершілік пен парасат туралы толғанып, махаббат пен сұлулық туралы сыр шертеді. Оның бәрі, негізінен, өмірлік тәжірибелерге сүйенген өзіндік үнмен жырланады. ... Жеңіспен оралған Зәбида деген жауынгер майдан екі метр барқыт ала келеді. Бүкіл сыйлығын бөліп берген жауынгер сол барқытын ешкімге қимады. Көздің жауын алар көк барқытқа кім қызықпасын. Бірақ...

Талай жеңгелері мен тіпті жан-жарына қимаған сол көк барқытты Зәбида не істемек? Бере салса, несі кетеді? Әлде ол екі метр барқытты да дүние, мүлік көрекр қу құлқынның құлы ма? Жоқ!

Көк барқытпен керзі етігін сүртетін.

Мына қызықты қараңыз! Зәбида екі метр барқытпен етігін сүртеді. Тапғы да ол хром етік болса бір сәр-ау, керзі етік. Мұнысы несі? Әумесерлік пе, жоқ қырсықтық па? Тағы да олай емес.

Осы бір шағын сюжетті новелла-өлең көп нәрсені аңғартады. Ақын кеше ғана қан кешіп, қатер ішінен келген Зәбиданың өмірлік сабағынан өмірлік мән шығарады. Бұл – Зәбида жауынгердің басынан өткен оқиғаны сол қалпында баяндап беру емес, бүгіннің ауласынан асылып ертеңге қарай алмайтын, кигенімен ішіп-жегеніне мәз, ел қамы мен жер қамын ойлауға өресі жетпейтін, өңешінен басқа жақыны жоқ Тоғышарлыққа қарсы күрес. Ол ойын ақын кеше ғана өмір мен өлімнің ортасынан келген, өмір мен өлімнің не екенін білетін Зәбида жауынгердің әрекеті арқылы көрсетеді. Сондықтан да еріксіз сеніп, еркісіз иланасың. Өмірлік сабақтың өмірлік мәнге ие болу деген осы. Жүрсін Ермановта жақсы өлеңдер қатары жетерлік. Оның өлеңдеріндегі оймен бірге өрілген ырғақ әуезділігі, сөздерінің қысылып-қымтырылмай, еркін орналасуы, логикалық жүйелігі мен композициялық тұтастығы нағыз қалыптасқан ақындықты танытып тұр. Дегенмен, Жүрсін Ерманов творчествосындағы бір осал тұс – оның өз сезімін өзі қызықтап кете беретіндегі. Біз енді Жүрсін Ермановтан жаңа белес, жаңа асулар күтуге хақылымыз. Оның бойындағы талант мүмкіндігі солай міндет қойғызып тұр.

* * * Жұртқа танымал болып қалған екі ақын творчествосына қысқаша шолу жасап шықтық. Әртүрлі творчестволық ендіктерде жұмыс істеп жүрген бұл ақындардың бәріне ортақ ең басты тақырыбы – бүгінгі өмір. Олар бүгіннің өзегінен Бүгінді іздеп келеді. Ең қуаныштысы да осы

Адам тәрбиелеу – ұлы міндет. Ұлы міндет қашаннан ұлы күреспен ғана жүзеге асырылады. Әсіресе, бүгінгі заманда астыртын әрекет пен жасырын қимылдың небір айла-шараларын әбден меңгеріп алған қулық пен сұмдықтың түлкі бұлаңынан, көз алдыңда зорлықтың шоқпарынан бауырыңның басы жарылып жатқанда, түк болмағандай безеріп тұрып алатын немқұрайлылықтың жүрек қаритын сұп-суық лебінен, көң демей, көмір демей, көмейіне қылғыта беретін темір өңеш тоғышарлықтың аранынан Адамды аман-есен алып шығу үшін біздің елімізде ұланғайыр жұмыстар атқарылуда. Адам тәрбиелеудің атамзаманнан бері келе жатқан ең үздік тәлім-тәжірибелері жинақталып, осы заманның өзі толғатып, кіндігін кескен жаңа әдісі мен тәсілдері жасақталынуда. Әрине, Адам аса күрделі. Бір индивидуумның иығына да ілуіне жарамайды: не тар, не кең. Сонда жан басына жеке әдіс, жан басына жеке тәсіл керек болғаны ма? Ғалымдардың қырық жаққа тартып, қырқай айтысқа түсетін жері де осы. Қанша ғалым болса, сонша әдіс, сонша тәсіл. Әрқайсысының алға тартатын аксиомасы, әрқайсысының бетке ұстар формуласы бар. Бәрі де бұлжытпас фактілермен бекітіліп, өмірдің өзінен ойып алынған дәлелдемелермен шегемделінген. Бірақ бүгіннің сол фактілері мен сол дәлелдемелерін ертеңнің жаңа фактілері мен жаңа дәлелдемелері ығыстырып, ысырып тастамақ. Айтыс жалғаса түспек. Алайда бірін бірі оққа байлардай, бірін-бірі жоққа шығарып жататын ғалымдар бір-ақ мәселеде бас изесіп, мақұлдасып, бір-ақ мәселеде қол алысып, келісімге келеді екен. Ол – адамға рухпен әсер ету, яғни адамды рухпен тәрбиелеу. Рух – ұлы күш. Оның адам тәрбиелеудегі коэфицентін ештеңемен де өлшеп бағамдай алмайсыз. Бір-ақ мысал. Соғыста қайтыс болған әкелер артында қалған балаларын тәрбиелеуге қатыспады деп кім айта алады? Ешкім де! Өйткені артында қалған ұрпақтың бойына нағыз адамдық қасиеттерді – ерлік пен сүйіспеншілікті еккен сол майданда қайтыс болған әкелер рухы болатын. Ол рух бүгін де тірі. Ол рух ертең де тірі болмақ. Ол рух болашақ ұрпақтарды да тәрбиелеуге қатыса бермек. Рух ұлы күш. Біз әңгімемізді өзіміздің негізгі объектімізден сәл ауытқыңқырап бастағанымыздың себебі, мәселені неғұрлым айқынырақ көрсету еді. Адам тәрбиелеу мәселесі – тек педагогика ғылымының ғана емес, әдебиет пен өнердің де, соның ішінде өлеңнің де ең басты міндеті. Рухсыз өлең – өлі өлең. Рухсыз адам – рухани өмірден баяғыда-ақ өткен, бар болғаны биологиялық тіршілік иесі ғана. Рухсыз жерден рухани қайшылық басталады. Оны тоғышарлықтың құс төсегіне орап аман алып қала алмайсыз. Сондықтан рух – ұлы күш. Уақыт рухын бойына сіңіріп, уақыт рухының төсіне тапталып, суғарылған өлең ғана өлең болмақ. Рух – от, рух – жан, рух – нерв! Ол – адам жанының ең қалтарыс түкпірінде сәуле түсіретін нұрлы шапақ, адам жанының ең бір нәзік қыл ішектерін қозғалысқа келтіретін ұлы ырғақ. Ол ырғақ найзағай бұтақтарындай шалт, найзағай бұтақтарындай иір! Сондықтан біз өлеңді әңгіме еткенде, ең алдымен, оның рухын әңгіме етуіміз керек. Егер біз оқыған өлеңде уақыт рухы жоқ болса, оның образы, ойы, теңеуі, метафорасы, эпитеті, ұйқасы... т.б. компоненттері сөніп қалған шамдар ғана. Жылытпайды, сәулелендірмейді, толқытпайды. Рухты өлеңде оның бәрі ыстық, бәрі де сәулелі. Образ, ой, теңеу, метафораңыз рухсыз өмір сүре алмайды, ал рух, керек кезінде, оларсыз өмір сүре алады! Махамбеттің «Жалғыздық» атты өлеңін оқып көрейікші:

Амалы құрып, тістенген шарасыздық. Ыза. Кек. Намыс. Енді сіз осы өлеңнен көзге түсіп тұрған бір образ, бір тапқыр теңеу, ең болмағанда, тың эпитет көрдіңіз бе? Жоқ. Сезімі сөнген, көңілі соқыр адам үшін бұл өлең тіпті белгілі нәрселерді тізіп / айдың түнде бар, күндіз жоқ екендігін; күннің күндіз бар, түнде жоқ екендігін, т.б./, өзінің жалғыз екендігін айтуға құрылған хабарлы сөйлемдер ғана. Бірақ сіз өлеңді олай оқи алмайсыз. Ішкі ырғақты рух олай оқуға мүмкіндік те бермейді. Өлеңді оқып отырғанда, түу тереңнен естілетін – айналып соғып, дірілдеп тұрып алатын гуілге құлақ түріңізші. Ол – өзіміз айта беретін әуен де, әуез де емес. Ол – ақын жүрегінің қыжылы мен қызуын өзіні сіңіріп алған Уақыт үні, яғни рухы! Сол рух қарапайым ғана сөздерге жан бітіріп, тереңдік пен темперамент беріп тұр. Біз қазақ жырының дәстүр жалғасын әңгіме еткенде де көбіне- көп сыртқы атрибуттарына /ұйқасы мен буын санына/ ғана көңіл бөлеміз де, ішкі тынысы мен деміне, рухына мән бермейміз. Шынтуайтына келетін болсақ, қазіргі поэзиядағы дәстүр жалғастығын ұйқас пен буын санынан /қандай тайыздық/, тіпті, образ, ойынан да емес, оның рухынан іздеуіміз керек! Шатастырмаса, сол ғана шатастырмайды! Біздің дәстүршілдік пен жаңашылдықтың арасына «ұлы қытай қорғанын» салып, әлекке түсіп жататынымыз да сыртқы құрылыс материадарын ғана есептеп, ішкі тыныс рухын естен шығарып алатындығымыздан. Дәл сондай сөзді аударма жөнінде айтуға болады. Біз Абай мен Махамбеттің басқа тілге аударуға көне бермейтін күрделілігін, негізінен, олардың таза ұлттық ойлау жүйесінен, таза ұлттық бояуының молдығынан көреміз. Бұл пікірлердің белгілі бір мөлшерде дұрыстығын мақұлдай отырып, біз олардың аударылмауының басты себебі ешқандай сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес, тек сезіммен, жүрекпен ғана сезілер ішкі тыныстың ескерілмеуінен, ұмыт қала беруінен дер едік. Біздің ойымызша, әрбір өлеңнің тексті мен ішкі рухы болады. Ішкі рух – текстің әр жолын, әр сөзін, әрбір үтір-нүктесін үрлеп тұтатып, сәулелендіріп жан кіргізер сиқырлы күш. Ол уақыт тынысы мен талант шарпылысынан пайда болар найзағайлы сәт! Олай болса, Махамбеттің жоғарыда біз келтірген өлеңінің тексі аударылмайды дегенге кім сене қояр екен? Аударылады. Аударылмаса, ішкі рух аударылмас! Ал рухсыз өлеңнің сұрықсыз сөздер жиынтығы ғана болып қалатынын бәріміз жақсы білеміз. Уақыт желінің ызғарлы өтінде тұрған ақын жүрегінен ылғи да рухты өлеңдер туған. Рухты өлеңдер қатарына біз көбіне биік пафосты, өршіл дауысты, соның ішінде адресі ел мен жерге ғана арналған, айқын ашық ұранмен күреске шақырған, яғни азаматтық өлеңдерді қосамыз да, басқа характерлердегі өлеңдерді табиғат, махаббат, көңіл-күй лирикалары, т.б. деп бөліп-бөліп жібереміз. Оларға рухты өлеңдер деген сөзді қолдану күнә да, күлкілі де сияқты. Шынында, осымыз дұрыс па? Біз әдебиетті, соның ішінде өлеңді адам жанының терең қатпарларын, яғни ішкі дүниесін зерттейді деп жатамыз. Бірақ ішкі дүние дегеніміз аузы мықты тығындалып бекітіліп тасталынған ыдыс емес қой. Ол – өзін қоршаған ортаның атмосфералық климатынан, әлеуметтік фактор әсерінен қаншама процестерге түсіп, қаншама өзгерістерге ұшырап жататын құбылыстар әлемі. Олай болатын болса, адамның жеке басының қуаныш-күйініші де, сөз жоқ, өз уақыты мен өз заманының лебі мен деміне жуынып, шарпылады. Сондықтан, мейлі табиғат, мейлі көңіл-күй лирикалары болсын, олардан белгілі бір заманның, белгілі бір уақыттың тынысы, рухы сезіліп жатуы заңды. Сонда ғана ол өлең өміршең бола алмақ. Ендеше, қандай өлең де, ең алдымен, уақыт үнімен, уақыт рухымен сөйлесуі тиіс. Халық көңілінен шыққан, халық қалаулыры болып кеткен өлеңдерден Уақыттың мен мұндалап тұрған даусы естіліп жатпайтын бе еді. Қасымның «Өзге емес, өзім айтам өз жайымда», «Дариға», Асқардың «Түрксіб», Әбудің «Ақша бұлт», Тайырдың «Миллион толқын», Сырбайдың «Ақ түн», тағы басқа да атақты өлеңдердің қай-қайсысының да кіндігін Уақыттың өзі кескен. Айдарынан жел есіп тұрған бұл өлеңдердің маңдайынан Уақыттың өзі сипаған. Тағы да, бұл өлеңдердің әрқайсысы әртүрлі характердегі өлеңдер. Осы бір даңқты өлеңдердің жұлдызды шоғырына Әбділданың мына өлеңі де қосылады:

Бұл – біртума талант қана дүниеге ап келер біртуар өлең. Дәл осы өлеңге толғатқанда, Әбділда ақын Афродитаның белбеуін қолға түсірген-ақ шығар. Тағы бір дауыстап оқыңызшы. Жердің жеті қат тереңінен бір бұла фонтан алапат қысыммен шапшып шықты да, кеңістіктің қиыр бір мүйісінде бір жұлдыз жарқ еткізіп көзін ашып алды. Шынында да олай болған жоқ. Олай болуы мүмкін де емес. Бұл қиял құбылысы ғана. Бірақ стихиялық сұрапылдан туған мұндай өлең рухы эмоциялық әсерленуіңізден пайда болған сіздің қиял әлеміңізде осы тектес бір құбылыстарды дүниеге ап келері сөзсіз. Біз кейде «Түсінікті өлең екен», «Өлеңіңе түсінбедім, «ол өлеңге түсінеді» деп күнәға белшеден батып жататынымыз бар. Шынайы түсіну мүмкін бе? Жоқ! Мүмкін емес. Өлеңді жан – жүрегіңмен, тұла бойыңмен сезінуің ғана мүмкін. Нағыз өлеңде бір сөздер екінші бір сөздердің мағынасына жұтылып кетіп, тағы бір ұғымын ұлғайтатын жаңа клеткаларға ие болып жатады. Сезімге суғарылып шыққан сөз бен сөздің соқтығысынан отты қимыл-қозғалыс, құбылмалы бояу, лепті әуен пайда болады да, өлең тұтас тірі организмге айналады. Ондай өлеңді сен қалай түсінбексің?! Сезінесің! Тек қана сезінесің! Түсіну – нақты ұғым жайлы дерек. Ал Әбділданың біз оқыған өлеңінде нақты ұғым бар ма? Қалай түсіндіріп бермексің? Мұны Әбділда ақынның өзі де түсіндіре алмас еді. Тек өз сезгеніңді ғана айтып беруің мүмкін. Мәселен, маған осы өлең буырқанған дүние алдындағы ақын антындай естіледі. Не болғанда да Уақыт рухы ұя салған өлең бұл.

Бұл – Мұқағали ірілігі. Ірілік болғанда, таулардың арасынан орын сайлап, шың болып көзге түсе қалайыншы деген құр кеуде ірілік емес. Ақынның тауларда «жұмысы бар», олардың «қойындарына кіріп», «сырын білмек». Ақын қайсар жартастан да жасықтық көріп тұр: жас ағызған беттері «сора-сора». Дәл осы өлеңнен, Мұқағалидың көзі тірісінде төрге шықпаса да, төменшіктеп көрмеген тарпаң мінезімен бірге күркіреген Уақыт үнін де естігендей боламыз. ХХ ғасыр, ғылыми-техникалық революция, барлық ғылымдар саласындағы дерлік ашылып жатқан ғаламат жаңалықтар Уақыттың шағын ғана кезең-қиындасында адамның дүниетанымын, оның жалпы ұғымын шексіздікке дейін кеңейтіп жіберді. Бұрын-соңды адамзат баласы өзінің ұлылығын, өзінің нағыз құдірет иесі екендігін дәл осы ғасырдағыдай сезінген емес. Оның қолында қазір бүкіл Жер шарының тағдыры тұр. Бұрын біз космосқа қарайтын болсақ, енді космостан Жерге де қарай алатын мүмкіндікке ие болдық. Енді біз көлеңке мен нұрға, үміт пен күдікке қатар шомылып, кеңістік ішінде дөңгелеп бара жатқан жетім планетамызды көңіл көзімізбен күнде көре алатын жағдайға жеттік. Олай болатын болса, Мұқағалидың «Ығысыңдар, ей таулар, ығысыңдар» деген тәкаппар даусынан уақыт үнін де естуіміз заңды. Оған осындай ірі сөзді айтқызып тұрған Уақыттың өзі. Уақыттың «әлеуметтік заказын» орындау миссиясына ие болған ақыннан бақытты ақын бар ма екен, сірә! Біз бұл сөздерді «қалай да уақытқа үн қосып тастайыншы» деп маңғазситын, ғылыми-техникалық немесе саяси тақырыпқа бірді-екілі өлең арнап, сонымен өзінің уақыт пен қоғам алдындағы борышын өтеп тастағандай сезінетін, уақытты бір бөлек, өлеңді бір бөлек қарастыратын, уақытты өткінші кезең ғана деп қабылдайтын тар ұғым тұрғысынан айтып отырған жоқпыз. Біз бұл сөздерді Уақыттың ұлы мағынасында айтып отырмыз. Бүгінгі заманда, егер дүниетанымың тар болса, мейлі қаншама талант иесі бол, сенің де барар жерің «ана қырдың аржағы болып қалары» сөзсіз. Біз бұл жерде дүниетаным деген сөзді де дұрыс түсініп алғанымыз жөн. Дүниетаным деген сөзді біреулер сансыз мол информациялардың басында жинақталуын айтып жүр. Олардың көбісінің кез келген сұраққа құдды бір ЭВМ машинасындай сартылдатып жауап беретіні рас. Бірақ ол информацияла рсанасына жетпей, сезімін толқытпай, салқын ақылмен ғана қабылданған болса онда ол – өлі капитал. Ондай интелект-білгіштің өзін қоршаған ортаға тигізетін пайдасынан гөрі, зияны әлдеқайда көп болады. Адам өзінің ірілігі мен ұлылығын неғұрлым кеңірек ұғынған сайын, өзінің табиғатпен жақындығын соғұрлым тереңірек сезіне түсті. Табиғатқа қол көтеру – өзіне қол көтеру екенін ұқты. Өмірдің басқа формаларымен генетикалық байланыста екенін білді. Ғылымда ағаштың, адамның, бактерияның генетикалық код құрылысы бірдей екендігінің ашылуы адамның табиғатпен құрсақтас, бауыр, тамырлас туыстығын тағы бір дәлелдеп берді. Адам енді өз тағдырын олардың тағдырымен бірге қарастырып, өзінің көңіл күйінің құбылысын табиғат құбылыстарымен бұрынғыдан да берігірек бірге өретін болады.

Осы бір желсіз күнгі көлдей тұп-тұнық, мұңлы көңіл-күй жыры демімен темір иітіп, тастан тамыр шығарар зергер лиригіміз Сағи қолынан туыпты. Тұп-тұнық мұң. Бірақ сырт көзге ғана солай. Су асты ағысы сияқты өлең астарынан соғатын леп тамыр тамырыңызды шымырлап қуалап, өн бойыңызды кернеп бара жатады. Бұл өлең де түсінуіңе, түсіндіруіңе көне бермейтін, тек сезіміңнен ғана сезінер өлеңдер қатарына жатады. Мұнда адаммен бірге бүкіл табиғат ойға батып, тебіреніп, толқып тұр. Бұл кешегі емес, бүгінгі күн, ХХ ғасыр табиғаты. Сөз жоқ, онда уақыт үрейінің табы бар. Бұл өлең – жоғалғаныңды ғана іздеу емес, ең алдымен, мүлдем жоғалып кетпеуіңді ескеретін өлең. Міне, көрдіңіз бе, таза көңіл-күй лирикаңызда да уақыт рухы жатыр! Жалпы, Сағи Жинебаев – уақыт пен табиғаттың мұңы мен қасіретін адамдарға жан-жүрегімен жеткізіп жүрген нағыз азамат ақын. Оған жалған дидактика, ақылсынған тақпақ риторика мүлде жат. Оның, жарық көргеніне бірқатар уақыт болса да, неге екені белгісіз, әдеби баспасөзде жөнді әңгіме бола қоймаған, көп жылғы еңбегінің қортындысы – «Іңкәр дүние» атты жинағы осы сөзімізге толық дәлел бола алатын поэтикалық документ.

Тұла бойыңды селт еткізер сурет-тілек. Жұмекен Нәжімеденов Уақыт символы Күн-анаға айтар өтініші мен тілегін осылай жеткізіпті. «Тастардың шошуы», «желдердің үркуі», «шық көздерінің ағып түсуі» – тек жиырмасыншы ғасыр ақыны ғана жазуға, тек жиырмасыншы ғасырдың ақыны ғана салуға тиіс орбразды тың суреттер. Хиросима қасіретін кім білмейді. Атом бомбасыының жарылысынан кейін ол жердің қап-қатты қара тасы да ұстасаң бордай үгітіліп кететін жұп-жұмсақ басқа денеге айналған. Қара тас та қасиетінен айрылған. Дәл осы өлең жазарда Жұмекен ойында осы факт болды ма, жоқ па, оны біз білмейміз. Біздің білетініміз, сөз жоқ, оның бүкіл тұла бой, сана-сезімі ғасыр қасіретіне, Уақыт құдіреті мен рухына тартылып, суғарылғаны. Сол ғасыр қасіреті мен Уақыт рухы сіңген жүректе туған өлеңдер осындай образдар алып шықпай, қандай образдар алып шықпақ?! Әрине, мұнда талант, көргенін көрсете білу сияқты ақынның индивидуальдық ерекшеліктерінің атқаратын рөлін ұмытуға болмайды. Дегенмен, ол ерекшеліктердің тамыр салар топырағы – Уақыт екенін де естен шығармағанымыз жөн. Олай болатын болса, «тастардың шошуы», «желдің үркуі», «шық көздерінің ағып түсуі» сияқты ескерту суреттер өзінен өзі туа қалған жоқ, оларды ақын бойындағы табиғи талант осы заман деміне шарпылып барып дүниеге келтірген. Біз бұл мақаламызда уақыт жайлы сөз қозғағанымызда, тек бар дүниелерімізге ғана тоқталып өттік. Бар дүниелеріміз біз тоқталған ақын-жазушылар творчестволарымен шектеліп қалмайды, әрине! Олар жеткілікті! Бірақ бәріне тоқталу мүмкін де емес. Біздің ниетіміз өз деңгейінде сөз болмай жүрген Уақыт рухын, үні мен тынысын кейбір аспектіде қарастыру еді. Ойымыз қаншалықты орындалды? Ол – оқырмандар билігінде! Барымызға тоқталдық, ал жоғымыз қайда деген заңды сұрақ та тууы мүмкін. Бірақ жоқ нәрсеге не істемексің? Жоқ нәрсе жоқ. Олар да өзінің дүниеге келер кезегін күтіп жатқан шығар. Кемшілік пе? О, ол жетеді. Уақыт пен заманның демі мен тынысы, яғни рухы сезілмейтін, қан-сөлі жоқ, кептіріліп қақталған, қай заманда жазылғаны белгісіз, мойнын ішіне тығып, бет-аузын тұмшалап алған өлеңдер барған сайын көбейіп барады. Оларды тең-тең қалпында көтеріп алып кеп, сіздердің алдыңызда-ақ түкке алғысыз етіп тастауға болар еді. Бірақ сынның міндеті – сынау ғана емес қой. Оның міндетіне көзге түспей, тасада қалып келе жатқан мәселені қолыңнан келгенше қозғалысқа түсіріп көру, сөйтіп, өлең жөніндегі оқырман қауымның ұғымы мен эстетикалық талғамына әсер ету де жатса керек.

Дәстүр жайында айтыла беретін әңгіме, оның айналасында өліспей беріспейтіндей өтіп жататын талас-тартыс, бірде бәтуалы, бірде бәтуасыз пікір алысу, сірә, мәңгі толастамас. Өйткені дәстүр дегеніміз – түп тамыры түу ғасырлар қойнауында жатса да – ылғи бір түлеп, жаңғырып көрінетін, әдебиеттің әр кезеңі сайын бұрын жұртқа белгісіз жаңа астарынан ашылып жататын жанды процесс. Оның тоқтап, тоқырауы мүмкін емес. Тоқтап, тоқырады-ақ, онда қандай бір әдебиет болмасын не меңіреу, не мешел күйге түсері хақ. Сондықтан да бүгінгі заманымыздың бұрын-соңды болып көрмеген ұлы өзгерістерімен, ғылыми-техникалық революциясымен ағайын-жұрағаттай қауышып, қоян-қолтық араласып кеткен, өскен, өрелі қазіргі поэзиямыздың өн бойында ғасырлар қойнауында жатқан сол рухты баба дәстүрдің көзге көрінбес тірі клеткалары мен талшықтарына дейін бар екенін дәлелдеп жату артық. Бұл жерде мақаламыз басталар-басталмастан-ақ ғасырлар қатпарында, ғасырлар қойнауында деген сөздерді қайталап жатқанымыз тектен тек емес. Шынында, біз анда-санда болмаса, көбіне-көп дәстүрдің тереңдегі тамырын емес, белеңдегі сағымын, әрісін емес, берісін сөз етіп келеміз. Сонау Асанқайғы, Шалкиіз, Ақтамберді, Бұқарларды оқып-үйреніп жатқанымызбен, оларды қазақ өлеңінің дәстүр-бастаулары ретінде танып-зерделеп жатқанымыз шамалы. Оған ең басты дәлел: олардан қалған көл-көсір мұралардың осы қазіргі поэзиямен генетикалық бірлігінің әлі күнге қарастырылмай жүргені. Әлі де болса терең игеріліп, терең зерттелмей жатқандығы. Содан ба екен, біздің өткен, бұрынғы поэзиямыз жайлы өзге жұртшылық көп айта бермейді, айтқанның өзінде, Шығыс поэзиясы деген жалпы ұғымға қосақтап, қосып жібереді. Оның өзінде де тым саяз, тым бұлдыр. Оған, әрине, өкпе жоқ. Өйткені өз шеңберімізді өзіміз аядай қып шектеп отырсақ, өзге жұрт оны қайдан алып кеңейте қоймақ? Шынтуайтына келсек, Шығыс поэзиясы деген хрестоматиялық ұғымға географиялық белдеу арқылы қосылсақ, қосылармыз, ал бірақ көркемдік-эстетикалық белдеу жағынан біз еш уақытта қосыла алмаймыз. Бұл жерде жаңалық ашып отырған ештеңеміз жоқ. Мұны бәріміз де жақсы сезініп, жақсы білеміз. Өйткені Шығыс поэзиясына тән компонент-қасиеттер – көздің жауын алардай мың бұралып сылаңдаған ару мен үлбіреген гүл, жемісі таңдай үйірер бейішті бау-бақша мен құлақ құрышын қандырар сайраған бұлбұл, ұрттасаң, демімен жүрек шарпитын шарап пен шөптің әтірі себілген мөлдір хауыз, небір астан-кестен оқиғалардың өзін асықпай, ақырын жеткізетін сазды ырғақ пен фәни туралы бапты мақаммен айтылар даналық сол тұстағы қазақ поэзиясында жоқ, болса да, не орындалуы, не ракурсының қойылуы мүлде бөлек. Сол тұстағы қазақ жырауларының өлеңдерін оқып отырсаңыз, сөз жоқ., сіздің құлағыңызға шетсіз-шексіз даланы тірілтіп, дүрліктіріп бара жатқан тұяқ дүбірі, мың сан қолдың қиқуы мен айқайы, қынаптан суырылған қылыштардың сатұр-сұтыр соқтығысы, қысқада кегі, ұзында өші кеткен жандардың бір-бірімен ұстаса кеткендегі тұншыға шыққан арсы-гүрсі қыжылды демі, қару тиген қалқан шыңылы мен аңыратып тартқан адырналардан ұшқан қауырсынды жебелердің суылы – бәрі-бәрі естіліп жатары сөзсіз. Жортуылды ержүрек поэзия! Оған мамыражай экзотика мүлде жат! Сондықтан да біздің сол бір кезеңдегі поэзиямызды Көшпелілер немесе Далалықтар поэзиясы десе, әлдеқайда тиімді, әлдеқайда орынды сияқты. Әрине, бұл әлі де болса әдебиетшілер көп қадалып, көп зерттейтін мәселе. Бұл жерде тек біз оған сөз реті кеп қалған соң ғана аялдап, тоқталып жатырмыз. Әйтпесе, ол мәселенің шолақ қайырылған бірер сөйлеммен біте қалмасын біз де жақсы білеміз. Асанқайғы, Шалкиіз, Ақтамберді, Бұқар сияқты алыптарды ауызға алып отырған тағы бір себебіміз – бүгінгі әңгімемізге тікелей қатыстылығынан. Ол, жоғарыда жанамалап айтып өткеніміздей, бүгінгі поэзиямыздың дәстүр жалғастығын сол алыптардың шығармаларынан іздестірсек деген пікір. Сондықтан, ең алдымен, дәстүр жалғастығы дегеніміз не? Дәстүр қалай жалғасын табады? Оның лайықты ізбасар мұрагері кім бола алады? Осы сұрақтар төңірегінде сөз сабақтап, пікір тарқатып көрейік. Сөз жоқ, біз осы уақытқа дейін көбіне-көп дәстүр жалғастығы деген ұғымды тым ұшқары, тым үстірт, бір жақты қарастырып келеміз. Бұл ұғым, тіпті, кейінгі кезде өзінің табиғи жаратылысынан айрылған, не ұшып, не жүзіп жарытпайтын асыранды қазға айналып бара жатқандай. Ал мұндай үлкен ұғымды табиғи жаратылыс бітімінен айырып қарау түптің түбінде ауладан асылып ары қарай алмауға, қара құлыпты қақпа ішіне қамалған томаға-тұйықтыққа әкеліп соғатынын бәріміз ескере бермейміз. Біз дәстүр жалғастығы деген ұғымды көбіне-көп белгілі бір шығармалардың сыртқы пішін-құрылысынан, буын-бунақ өлшемдерінен, дыбыстық аллетрациялардан, сөздердің сыртқы қозғалыс-қимылдарынан іздестіреміз де, оның ішкі тынысы мен деміне, әлеуметтік көтерер жүгіне, көркемдік-идеялық қуатына үңіле бермейміз. Рас, бұл мәселені қозғағанда, қандай бір шығарманың болмасын, сыртқы пішін-құрылысын, буын-бунақ өлшемдерін, дыбыстық аллетрацияларын, сөздердің сыртқы қозғалыс-қимылдарын, т.б. толып жатқан атрибуттарды айналып өтуге болмайды. Өйткені олар жыр туар сәттегі ақын жүрегіндегі құпия құбылыстың сұрапыл сілкінісінен пайда болған жанды мүшелер. Оларды айырып, алып тастай алмайсыз. Бірақ солай бола тұра, біз, ең алдымен, ақын жүрегіндегі құдіретті құбылыс тудырған сол кездегі уақыттың ауа райын, әлеуметтік атмосфераны байыптап, бағдарлап алғанымыз дұрыс. Өйткені қандай бір стихиялы бұрқаныстан туған шығарма болмасын, бәрібір өзін қоршаған әлеуметтік ортаның, белгілі бір уақыттың көркем көшірмесі. Ақын жүрегінен қорытылып шыққан сол заман көрінісі. Сондықтан да біз қайта-қайта тәпіштеп айтып отырған дәстүр жалғастығын дәл осы жерден іздестіргеніміз мақұл. Асанқайғы, Шалкиіз, Ақтамберді, Бұқарлардың кез келген өлеңін оқып көріңізші: әрқайсысы қадау-қадау алып діңгектер секілді үлкен әлеуметтік жүк арқалап тұрған жоқ па?! Сондықтан да олар ғұмырлы, сондықтан да олар мәңгілік! Олардың әрқайсысы тұтас бір дәуір, тұтас бір тарихи кезеңнің бел баласы. Сондықтан да олар тек үлкен әдеби тұлғалар ғана емес, үлкен тарихи тұлғалар да! Сондықтан да олардың жыр, толғаулары тарихтың талай-талай аласапыран оқиғаларының арасында адасып, жоғалып кетпей, бізге келіп жетті. Әйтпесе, сол кезде қора-қопсы, көрші-қолаң, қыз-қырқынды жырлайтын жыраулар болмады деп отырсыз ба? Болғанда қандай! Ьірақ олар бізге қарай сапар шеге алмаған, яғни халық жүрегінде сақталмаған, сол қора-қопсы, көрші-қолаң айналасында қалып қойған. Сондықтан біз бүгінгі ақын шығармаларынан ежелден келе жатқан дәстүр жалғастығын іздестіретін болсақ, онда, ең алдымен, оның көтерер әлеуметтік жүгіне, азаматтық үніне зер салып, назар тіктеуіміз керек. Жекелей атрибуттарын /ұйқасын, ырғағын, буын-бунағын, т.б./ әңгіме етсек, сонан кейін әңгіме етейік!.. Дегенмен, бұл пікір де біздің ойымыздың орнықты формуласы бола алмайды. Оған тағы әрірек көз салып, тереңірек үңілген жөн. Өйткені сол бір кезеңдер де, сөз жоқ, әлгіндей алыптардың мақамы мен сарынын, тақырыпты игерудегі методы мен метологиясын, бас ауыртып, балтыр сыздатпай-ақ, өзіне шапшаң икемдей қоятын әзір асқа тік қасық дайын ауыздар болған. Бірақ олар да бізге жетпеген. Асанқайғы, Шалкиіз, Ақтамберді, Бұқар шығармаларының бізге жеткен себебі, олардың әрқайсысы жырланар тақырыптың әлеуметтік маңызын өзінше ашып, өзінше көтеріп, бұрын белгісіз жаңа образдар жүйесін, сөздердің синтаксистік жаңа түзілісін, олардың семантикалық жаңа мәнін дүниеге келтірген. Яғни әрқайсысы бірін бірі қайталамайтын жеке-дара жаңалық әкелген. Шынында да Асанқайғының терең философиясын, Шалкиіздің еменнің иір бұтағындай айқасып жатқан жолдары мен Ақтамбердінің жортуыл ұранды даусын, Бұқардың бірлікке шақырған қайсар ақылды наркескен сөздерімен шатастыра алмайсыз. Әрқайсысы ерек үн, бөлек бітімге ие. Сонымен, біздің айтпағымыз: терең әлеуметтік мәні бар өз даусы, өз үнімен келген жаңалық қана дәстүрді жалғастыра алады, тек сол ғана дәстүр жалғастығын құрай алады. Яғни дәстүрді өзінше жетілдіріп, оны өзінше жаңғыртқан, жаңалық әкелген тұлға ғана баба дәстүрдің мұрагері болып табылады. Ал белгілі сарын, таптаурын жолмен жүргендер, «сен тимесең, мен тимен, бадырақ көз» деген бейшара моральдың қолына су құюшылар ешуақта да дәстүр жалғастырушылар бола алмайды. Олар – дәстүрді жалғастырушылар емес, дәстүрді былғаушылар, дәстүрді бүлдірушілер. Тасада тұрып талантқа тас лақтырушылар да, көлеңкеде отырып көсемсіп сөйлейтіндер де солардың ішінен шығады. Сөзді тоздырып, ойды аздыратын да солар. Ұйқасты бұзды, буынды сындырды деп, үнін емес, түрін сөз етіп, жаңалықтың жағасына жармасып жататын да солар. Өйткені жаңалық олардың сай-саланы ықтап қонған қамыс күркесін тегеурінді бір демімен-ақ ысырып тастай салуы мүмкін. Сондықтан да олар жылы орын, ықта-мекенін қолпаштап, қорғаштап бағады. Сондықтан да олар дәстүрдің сыртқы киімін ғана сөз етіп, ішкі иіріміне көзін тарс жұмып қарайды. Содан ұйқас пен тармақтарды, буын мен бунақтарды шотқа салып отыратын бухгалтерлер пайда болады... Біздің дәстүр жалғастығынан үлгі көрсетіп, дәріс беретін ұлы-ұлы мектептеріміз бар. Бұл ретте Махамбет пен Абай өлеңдерін атасақ та жеткілікті. Оның екеуіне бірдей емес, тек біреуіне, Абай мектебіне аз-кем тоқталып өтейікші. Абай, сөз жоқ, арғы-бергі әдеби тарихымызда бұрын-соңды болмаған ұлы мектеп, қайталанбас ғажап құбылыс. Оның бүкіл творчествосын былай қойғанда, әр өлеңінің өзі іргелі дүние, ірі оқиға. Әр сөз, әр жолы жаңалық! Бірақ осыған қарап, оны өзіне дейінгі бұрынғы ақын-жыраулардың бай тәжірибелерінсіз, тағылым-тәлімдерінсіз тақыр жерге тамыр салып өсті десек, онда біз қатты қателескен болар ек. Ол, керісінше, өзіне дейін жасалынған халқымыздың бойындағы рухани байлықпен мейірі қанғанша сусындап, оны жетілдіріп, қайта қорытып барып, жаңа әдеби әлемді өмірге әкелді. Ол, ең алдымен, өзіне дейінгі ақын-жыраулардан халыққа қызмет ету, халықтың үні болу, қоғамның әлеуметтік мәнін ашып көрсету, күрескерлік сияқты басты-басты мәселелерді мирас етті. Сөйтіп, ол өлеңнің қастерлі қасиетін, ең басты қасиетін ұстанып қалды. Дәстүр жалғастығы дегеніміз, міне, осы! Әрине, ол әрбір материал қарсылығын немесе тақырып қарсылығын, өзінше жеңді, өзінше балқытты. Содан барып, бұрын болып көрмеген ішкі мазмұны тұнба байлығынан бастап, сыртқы тұлға бітіміне дейін ерек өлеңдер дүниеге келді. Дегенмен, сол мүлде жаңа, мүлде ерек кесек дүниелерді пайыммен парақтап, байыппен бағдарласаңыз, олардың ішінен сіздің құлағыңызға сонау-сонау ғасыр қиырында қалған ақын-жыраулардың үні мен сазы, мақамы мен сарыны талып болсын естіліп жататыны сөзсіз. Тыңдап көрейікші:

Бес асыл іс, көнсеңіз.

Екі өлеңде де қозғалар мәселе – адамға айтылар ақыл, тілек, өсиет. Бұқар жырау оны рет-ретімен санамалап айтса, Абай оны қосып, жинақтап айтқан. Сонымен бірге, өлеңдердің мазмұны жағынан да туыстық бар. Екеуі де бір-бірімен алыстан орағытып, қашықтан қайырып жатпай, дәл қарсы алдында, дәл жанында отырып, ең бір сүйектес жақыныңдай ақыл айтып, нақыл үйретуімен үндес. Әрине, Абай өлеңі үлгі, түр жағынан да, мазмұн байлығы жағынан да, көркемдік-эстетикалық орындалуы жағынан да Бұқардікінен өзге екені рас. Бірақ осы екі өлеңнің еті бөлек болғанмен, сүйегі мен қаны бір, жақын екенін зерделі зерек оқырман бірден-ақ білері сөзсіз. Сондай-ақ біз Абайдың:

деп басталатын Оспан өліміне бағышталған жоқтауы мен басқа да бірқатар өлеңдері таза жыраулық үлгіде жазылғанын жақсы білеміз. Сонымен бірге, ұлы Абай дәстүр жетілдіруді, яғни дәстүр жалғастығын мүлде жаңа арнаға салып, мүлде жаңа сатыға көтерді. Ол алғашқы болып, тек өз халқының рухани байлығын меңгеріп, тек соны ғана игерумен халықтың тарихи санасын жаңа биік деңгейге көтеру мүмкін емес екенін ұқты. Есік пен терезені тас бекітіп, тұмшаланып алу ой мен сананың тұншығуына әкеліп соғатынын білді. Ауа қозғалысынсыз тіршілік атаулының күлталқаны шығып, күйреуге ұшырайтынындай, өзге халық, өзге жұртпен рухани байланыссыз ой, сананың опат болатынын сезді. Сондықтан да ол орыс әдебиетінің, сол әдебиет арқылы Европа әдебиетінің ең үздік үлгілерін мүмкіндігінше бойына молынан сіңіріп, молынан сусындады. Міне, бұл да Абай бізге өсиет етіп қалдырған дәстүр. Бұл құбылыс – дүние жүзіндегі барлық озық әдебиеттерге тән құбылыс. Мәселен, Пушкин. Ол өзіне дейінгі жасалынған орыс әдебиетінің барлық қадыр-қасиетін бойына жинақтап, оның ең бір елеусіз, қаға беріс қалтарыстарында қалып қойған дүниелеріне дейін үңіліп, адақтап аралап шыққан. Сүзгіден өткізген. Бәрін де профессиональдық дәрежеде меңгерген. Ол сонымен бірге тарихы мың жылдап саналатын бүкіл дүниежүзілік әдебиеттің арғы-бергі үздік үлгілерін аңқасы кепкен шөлдей сіңіріп алған. Өйткені ол халықтың рухани байлығын әдебиеттің озық дәстүрлерінсіз тек бір әдебиеттің дәстүр мүмкіндігімен ғана жасап шығам деу ғұмыр бойы тау басына тас тасумен өтетін сизифтік бос әурешілік деп білген. Егер Пушкин әлем әдебиетінің озық дәстүрлерінен өзін оқшау қойып, тек орыс әдебиетінің поэтикалық кафедрасында ғана жұмыс істесе, онда ол, сөз жоқ, ешуақта да ұлт мақтанышы, ғаламат ұлт ақыны деңгейіне көтеріле алмас еді. Тютчев те солай. Тіпті Брюсовтың айтуынша, неміс поэзиясы болмаса, Тютчев болмас еді дейді. Орыс тілін, орыс әдебиетін аса жетік білетін оның дүниетанымы, эстетикалық көзқарасы – сол кездегі бағдарлауша – немісше болып шыққан. Ал қазір ешкім де Тютчев творчествосынан «немісше» эстетикалық көзқарасты іздеп жатпайды. Қазір жұрттың бәрі Тютчевті таза орыс ақыны ретінде қабылдайды. Бүгінде орыс поэзиясында Тютчев дәстүрі, Тютчев мектебі бар. Дәстүр кейде осылай да дүниеге келіп жатады.

Мұндай-мұндай мысалдар дүниедегі ірі тұлғалардың бәріне дерлік тән. Сондықтан да дәстүр жалғастығы деген ұғымды таза ұлттық аяда қарастыруға болмайды. Ол – аса кең, аса терең ұғым. Бұл жерде тағы бір ашық айта кететін нәрсе – Абай дәстүрі, Пушкин дәстүрі, Тютчев дәстүрі деген ұғымдар туылған бойда дәстүр болып қабылданған жоқ. Алдымен олар Жаңалық болып, тұма көзін ашты да, сонан кейін барып үлкен арналы Дәстүр – өзенге айналды. Сондықтан дәстүр жалғастығын сөз еткенде, таразы басын тең ұстап қарастыруымыз керек. Cәл ауытқу үлкен адастыруға ұрындыруы мүмкін. Ең алдымен, жаңалықсыз әдебиет өспейтінін, дәстүр жалғаспайтынын қатты ескерген жөн. Біз, сонымен бірге, жаңалық дегеннің не екенін табиғат – ананың өзінен үйренуіміз керек. Табиғатта еш нәрсе де бірін бірі қайталамайды. Бәрі жаңа, бәрі тұңғыш! Әрқайсысы жеке дүние, жеке болмыс! Яғни дүниеде қаншама жапырақ болса, соншама өзгешелік бар. Бір жапырақ екінші жапырақты қайталамайды. Мейлі көлемі жағынан болсын, мейлі күн нұрын сүзіп, нәр жинау жағынан болсын, мейлі симметриялық түзілісі жағынан болсын, әйтеуір, олардың әрқайсысы бірінен бірі бөлек, ерек дүние! Бұл әлдеқашан ғылым дәлелдеп берген табиғи құбылыс! Ал біз табиғаттың ұлы мінезінен тәлім ала бермейміз. Содан барып бізде сыртқы құбылысынан бастап, ішкі болмысына дейін бір-бірінен аумай қалған өлеңдер тасқынды конвейрмен дүниеге келіп жатады. Содан барып не жандырып, не тоңдырмайтын, не толқытып, не тебірентпейтін, қызуы мен жылуы бірқалыпты кабинеттік температураны көрсететін сұрқай өлеңдер пайда болады. Содан барып баз біреулер өнер дегеніміз балқып тұрған темірді тас үстіне салып өзіңше илеп, өзіңше соғып шығару екенін біле бермейді. Міне, осындай табиғи, осындай қарапайым аксиоманы ескермегендіктен, кейбіреулер өлеңнің алдымыен тегі арқылы техникасын сөз етудің орнына, техникасы арқылы тегін тапқысы келеді. Ең болмаса, олар контекст арқылы қаралып жатса ғой. Өкінішке орай, ол да жоқ! Ондай сыншылар ұйқасты, буын-бунақты, тарам-тармақты өлең денесінен бұтарлап, бұрап сындырып алады да, мына ұйқас шолақ, мына жолдың бір буыны кем деп, ақылгөйсіп, анализ жасауға кіріседі. Сөйтіп, олар өзі шатасып қоймайды, оқырман қауымды қатар шатастырады. Тағы да ондайлар цитатшыл келеді. Екі сөзінің бірі – цитата. Пәленше деген классик пәлен деген, төленше деген классик былай деген деп, екі аяғыңды бір етікке тығатынын қайтерсің. Олар, ең сорақысы сол, ол цитаталарды өмірмен, уақытпен байланыстырып қарастырмайды, таза кітаби қалпында қарастырады. Сонымен сол атышулы классиктерге қиянат жасап отырғанымен жұмысы да болмайды. Олардың көбісі-ақ цитатаны тәлім-тәрбие беретін дәріс ретінде емес, таланты болғанмен, дайындығы аздау, тегеуріні әлсіз кейбір бос мойын тайғақтарды қорқытып-үркітетін шоқпар ретінде қолданды. Яғни олар үшін цитата – творчестволық күш-қуат беретін дәру емес, біреудің бетін қайтарып тастау үшін керек беліне қыстырып жүретін қару! Біз мұны бостан-бос айтып отырған жоқпыз. Біз мұны бүгінгі қозғап отырған әңгімемізге тікелей қатысты болғандықтан айтып отырмыз. Өйткені дәстүр жалғастығы деген кең ұғымды барынша тарылтып, барынша сығып қарайтындар да әлгіндегідей әпербақандар. Тағы да мұны айтып отырған бір себебіміз, біздің сөзіміздің даусы, аз болса да олардың жетесіне жетіп, сүйегіне сіңер ме екен деген ниеттен туған еді. Бұндай цитаташыл сыншыларға француздардың: «Платон айтты – бітті» дегеннен өткен күйкілік, одан өткен бейшаралық жоқ», – деген сөзін ескерте кеткеніміз мақұл. Енді қозғап отырған мәселеміздің негізгі желісін әрі қарай қысқаша жалғастырып көрейік. Әрине, өз творчествосын ғасыр қойнауларында жатқан өз халқының рухани мұраларымен, Европаның ең үздік текті үлгілерімен қатар байытқан Абай салған сол дәстүр көп ұзамай-ақ жарасты жалғастығын тауып кеткенін жақсы білеміз. Яғни Абай салған сол бір алтын көпір бара-бара әлемнің түкпір-түкпірінен рухани байлық әкеліп, әлемнің түкпір-түкпіріне рухани байлық апарып жатқан алып көпірге айналды. Қазақ поэзиясына нақақ көздің жасын іздеген нала көңіл Сұлтанмахмұт, Құлагер шабыстыы Ілиястар келді. Олар да ақын-жыраулар мен Абай дәстүрлерін – өз заманының, өз уақытының үні бола білуді, бесенеден белгілі жолмен жүрмей, өз жолыңды белгілеп алуды, өзің өмір сүріп отырған қоғам мен ортаның әлеумиеттік мәнін ашып көрсету сияқты қадау-қадау қасиетті дәстүрлерін өздеріне мирас етті. Олардың әрқайсысы қазақ поэзиясының топырағына жаңа тақырыптармен бірге жаңа сөз, жаңа образды оралымдар әкелді. Өлең мазмұн жағынан да, соның әсерінен дүниеге келген ырғақ, түр жағынан да байи түсті. Ілиястың «Бүгінгі дала» өлеңін оқып көрейікші:

Енді осы өлеңнің бойында ғасырлар астарында жатқан ақын-жыраулар толғауының сазы мен мақамы, солар қолданған тәсіл-құралдар жоқ деп кім айта алар екен? Ешкім де. Сонымен бірге Ілиястың сол бір белгілі саз, белгілі мақамды жаңа тыныс, жаңа деммен, бұрын болып көрмеген поэтикалық бояулармен байытқанын да ешкім жоққа шығара алмас еді. Рухани байлықты игеру, оны жетілдіріп, жаңғырту осылай болса керек. Енді осы өлеңнің соңына зер салайық:

Мұндай ма еді бұрын дала?

Қандай қазақы, қандай табиғи өлең! Сонымен бірге сол тұстағы Европа поэзиясының ең үздік үлгілерімен иық тірестіре аларлық қандай жаңа! Сөз жоқ, кимешектердің ктап оқуы, малма тұмақтың мылтық алуы, жалба шекпеннің жауға аттануы жаңа заманның поэтикалық картиналары ғана емес, бұрын-соңды қазақ поэзиясының топырағында болып көрмеген жаңа образдар жүйесі де! Сондай-ақ Ілияс бір өлеңнің ішінде екі заман, екі кезең кескінін – өткен күн мен жаңа дәуірді – екі түрлі екпінмен, екі түрлі нақышпен қағазға түсірген. Біріншісіндегі «күн күңгірт еді, дала жым-жырт еді» деп көкірегі қарс айрылып, күрсініп естілетін дауыс, екіншісіндегі «бүгін, бүгін, бүгін дала, мұндай ма еді бұрын дала» деп күмбірлеп қоя беретін үн, ең алдымен, белгілі дәуір мен кезең үні, белгілі кезең мен дәуір даусы. Соны ақын қалай дәл тауып, қалай дәл көшірген десеңізші. Осы жерде Әбіш Кекілбаевтың Ілияс туралы «Социалистік Қазақстан» газетінде (3 июнь, 1987 ж.) салиқалы мақаласында «Іргелі суреткер әуелі таңғалтады, сосын толғантады» деген сөзі еріксіз еске түседі. Мұндай әуелі таңғалтып келіп, сосын ғұмыр бойы толғантып өтетін таланттар, шүкір, біздің поэзиямызда баршылық. Дариға жүрек Қасым Аманжоловты, ішкі рухты монологтардың құдіреті Әбділда Тәжібаевты, миллион толқынды Тайыр Жароковты, поэзиядағы түркісібіміз Асқар Тоқмағамбетовты, ақша бұлттай сұлулық әкелген Әбу Сәрсенбаевты, бұрқанып тасып төгіліп жатқан Хамит Ерғалиевті, өткен мен бүгінге қатар қоныс тепкен Қалижан Бекхожинды, «Мен – қазақпын» деп қиянға даусын жеткізген Жұбан Молдағалиевті, адам сезімінің сыршыл сырнайы Сырбай Мәуленовты, туған жерге кіндігінен байланып қалған Ғафу Қайырбековты, әр сөзі шеге боп қағылып жататын Тоқаш Бердияровты бүгінде бәріміз де мақтан тұта аламыз. Олардың қай-қайсысы да әдебиетке өз үн, өз даусымен келген, дәстүр жалғастырушы деген құрметті ұғымға лайық сутеркерлер Бұл жерде алпысыншы жылдары әдебиетімізге жаңа Гольффстрим ағысын алып келген буынды атамай өту күнә болар еді. Шынында да, бүгінгі біздің поэзиямыз Мұқағалидың кеңістігінсіз, Жұмекеннің тереңдігінсіз, Төлегеннің еркіндігінсіз, Сағидың іңкәр құштарлығынсыз, Қадырдың дәлдігі мен ойлылығынсыз, Тұманбайдың сыршылдығынсыз, Өтежанның шыншылдығынсыз соншалықты опырайып, соншалықты жүдеу көрінері ләзім. Осы бір түйілген жұдырықтай болып келген тегеурінді жетіліктің соңын ала әртүрлі эстетикалық радиустерде жұмыс істеп жүрген Фариза, Мұхтар, Дүйсенбек, Аяндар шықты. Сондай-ақ біздің тұстарымыз – Күләштің нәзік сезімшілдігі, Жарасқанның поэтикалық нақтылығы, Иранбектің иірімді ағысы, Нұрланның драмалық тебіренісі, Жұматайдың ұлпа кербездігі, Кеңшіліктің әуезді саздылығы, Исрайлдың сезім мөлдірлігі, Ұлықбектің психологиялық пейзаждары қандай бір мінбеден болсын сөз алуға лайық. Бұл ақындардың бәрін құр тізбелеп, құр марапат үшін айтып отырған жоқпыз. Жұрт мойындаған осы ақындардың, үлкенді-кішілі осы таланттардың творчествосын қарап отысаңыз, олардан сіз, сөз жоқ, сонау Асанқайғы, Шалкиіз, Ақтамберді, Бұқар, Шал, Махамбет, Абай дәстүрлерінің заңды жалғасын, әлемдік әдебиеттің үздік үлгілерінің элементтерін кездестіресіз. Бұл сөзімізді дәлелдеу үшін олардың әрқайсысына жеке тоқталу керек болар еді де, онда мақала монографиялық көлемнен де асып түсер еді. Әрине, олай етудің ешкімге де қажеті жоқ. Өйткені зерек оқырман біздің айтпағымызды онсыз да сезіп, онсыз да қапысыз танып отыр ғой деп білеміз. Сонымен, баба дәстүрдің мұрагері кмі? Тағы бір қорытып қайталайықшы. Баба дәстүрдің мұрагері – өз халқының рухани байлығы мен әлем әдебиетінің үздік үлгілерін бойына жинақтап, оларды өзінше игеріп, өзінше қорытқан, өз уақытының үні бола білген, өз заманының әлеуметтік мәнін ашып көрсете аларлық қуатқа ие, немере Жаңалық! Тек сол ғана мұрагер бола алмақ.

Әдебиетіміздің айбарлы кезеңдерінен саналатын алпысыншы жылдардағы естен шықпайтын айтулы айтыстардың бірі лирикалық кейіпкер жөнінде болғанын көзі қарақты, құйма құлақ оқырман ұмыта қоймаған шығар. Лирикалық кейіпкер дегеніміз кім деген сұраққа ақын-жазушылар да, әдебиет сарапшылары да бір-бірімен қайтып қайрылмастай болып сөзге кеп жататыны әлі есімізде. Олардың бірі лирикалық кейіпкерді тыс күш, тылсым құдірет көріп, айға отырғызып әспеттесе; екіншісі оны ақ шаң, қара топыраққа аунатып, айтқанына көндіріп, айдауына жүргізіп қоятын-ды; сол кезде тағы бірі оның тұлғасын әлемге сыйғыза алмай, әлекке түсіп жататын да, екіншісі келіп оны тарының қуызындай тар қуысқа кіргізіп, қамап тастай салушы еді. Тағы да олардың әрқайсысы бұл тұжырымдарды әйтеуір бүйректен сирақ шығарып, көзге түсе қалайын деген құр дабыра ниеттен емес, дәлелі мен дәйегі жеткілікті өмір мен өлеңнің өзінен шығарып айтатын-ды. Жұртты да, сарапшы-сыншыларды да сарсылтып, ұзаққа созылған сол айтыс ақыры қол алысып|, бас изескен мынадай тұжырыммен – лирикалық кейіпкер дегеніміз ақынның өзі деген бір-ақ ауыз тұжырыммен аяқталып еді. Шынында жоғарыда бір-бірімен тебісіп жатқан кереғар пікірлер, негізінен, ақындардың бір-біріне ұқсамайтын әртектілігінен, олардың дүниетанымының, болмыс-бітімінің, талант-табиғатының, интеллект өресінің, т.б. өзгешеліктерінен туындап жатқан пікірлер еді. Бұзылмайтындай болып бетондалған осы формулалардан кейін лирикалық кейіпкер жөніндегі түтеп тұрған дау-дамай айтыс белгілі бір уақыт бойы пышақпен кескендей сап тиылды. Әдебиет проблемасы, сірә да, таусыла ма?! Бір проблеманың шешімін таптым дегенше, екінші проблеманың есігін қақтым дей бер. Енді жұрттың алдында, егер лирикалық кейіпкер дегеніміз ақынның өзі болатын болса, ақын деген кім, оның қоғаммен, қоршаған ортамен байланысы қандай болуы керек, уақыт пен кеңістік ішіндегі орнын қалай белгілеуге болады деген қыруар сұраулар аңыздап шыға келді. Яғни ақын дегеніміз өз бойында шабыттың шалқар желі есіп, жұлдыздар сорғалап, сұрапыл сілкіністер болып жататын, мынау қоршаған орта мен уақытқа тәуелсіз дербес өмір сүре беретін тылсым жұмбақ микроәлем бе? Жоқ, әлде айналадағы тіршілікпен қоян-қолтық араласып, бітеқайнасып кеткен, олардан дербес, тәуелсіз өмір сүре алмайтын, шыркөбелек айналып тұрған осынау дүниемен бірге шыркөбелек айналып тұратын микробөлшек пе?! Осының қайсысы? Ақынды қоршаған орта мен уақыттан бөліп ап дербес өмір сүре беретін тылсым жұмбақ деп қарастыратын болсақ, онда ол – қанша талантты болса да – өзінің қарақан басыныңы күйінен басқа асырып ештеңе айта алмайтын, қоғам мен уақыттан үзіліп тыс қалған, яғни өз заманы мен өз замандасына рухани қызмет ету сияқты ұлы миссиядан жұрдай болып тоналған, ақырында сырттан дем мен леп кірмегендіктен іштей іріп, бүлініп, творчестволық құлдырау мен күйреуге ұшыраған, үй-іші, ұсақ-түйектің бодауында кеткен тұлғаға айналар еді. Ал егер ақынды айналадағы тіршіліктен тәуелсіз өмір сүре алмайтын, өмірде болып жатқан құбылыстарды өзінше творчестволықпен қорытуға дәрмені жетпейтін микробөлшек дейтін болсақ, онда ол өзінің творчестволық дербестігінен айрылып қалған, осынау шыркөбелек айналып тұрған дүниемен бірге механикалық қозғалысқа түсіп шыркөбелек айнала беретін, өзіндік бет ажары жоқ машықкер мен кәсіпкер боп кетері сөзсіз. Дұрыс-ақ дейік. Сонымен, ақын деген уақыт пен заманнан тыс қалған тоң-теріс томаға-тұйық микроәлем де емес, заман мен диалогқа түсе алмайтын, өзіндік бет ажары жоқ механикалық қозғалыстағы микробөлшек те емес. Сонда ол кім? Егер бірер ауыз сөзбен жинақтап айтсақ, ол осынау ұлы заман мен уақыттың әрі микроәлемі, әрі микробөлшегі. Осы екі қасиет өз бойында бірігіп синтезделіп, өз басынан қатар табылғанда ғана ол Ұлы Мәртебелі Уақыт пен Заманның ақыны деген ардақты есімге лайық бола алмақ. Бірінсіз бірі жоқ. Әрине, бұл сөзді біз құр қиялдан шығарып алып отырған жоқпыз, өмірдің өзінен, өлеңнің өзінен шығарып алып отырмыз. Ақындарға сөз берейік.

Атом миым жарылып кететіндей.

Бұл Мұқағали Мақатевтың «Басымнан қорқам» атты өлеңі. Міне, нағыз азаматтық өлең. Ақын бүкіл адамзат баласының басына түскен қасіретті өзінің жеке басының қасіретіндей қабылдайды. Ол өйткені өзін уақыт пен заманнан тыс қоя алмайды. Сондықтан да ол өзінің бүкіл болмыс-бітімін, тіршілік-тынысын уақытпен бірге өріп, бірге қабыстырып жіберген. Балталасаң, бұзылмайтындай тұтастық. Сонымен бірге бұл өлең әбден жауыр болған жаттанды сөздерден мүлде ада. Заман мен уақыт үнін ақын бойындағы дүниетаным, талант табиғаты, болмыс-бітім, интелектуальдық қуат өзінше шыңдап, суғарып, өзінше көркем қорытудан өткізген. Сондықтан да ақын үні заман мен уақыт үнімен біртұтас естіле тұра, өзінің ерекшелік дербестігін жоғалтпайды. Айқын да айбатты!

Ақын төсек тартып жатыр. Қатаң ауру, қатты күйзеліс үстінде. Жеке бастың ауруы, жеке басының күйзелісі, бірақ бұл жолдардан сіз ақынның жеке басының аласұруы мен жеке басының гөй-гөйін естіп отырсыз ба? Жоқ! Әрине, ақын өз басының күйзелісін бүкіләлемдік сұрапылдармен, бүкіләлемдік құбылыстармен сабақтастырып жіберген. Бұл да нағыз азамат ақынның қолынан келетін іс. Уақыт пен Заманның төл перзенті ғана осылай сөйлей алмақ! М.Мақатаев өз өлеңінде бүкіл адамзат баласының басына түскен қатерді өз басына түскен қатердей қабылдаса, Ж.Нәжімеденов, оған керісінше, өз басына түскен күйзелісті заман мен уақыт күйзелісімен қатар қарастырады. Екі ақын, екі түрлі қарым-қатынас, бірақ азаматтық кредо бір. Екеуі де әрі заман мен уақыт денесіндегі микробөлшек, әрі өз қолтаңбасы, өз үні бар тылсым жұмбақ микроәлем. Қоршаған ортадан өздерін тыс, томаға-тұйық ұстау да, көрінген тақырыптың шылауында кететін «бос айналысқа» түсу де жоқ. Әрине, мұндай өрелі өлеңдерді жалғыз осы екі ақын творчествосынан ғана емес, басқа ақындар шығармаларынан да табуға болады. Дей тұрғанмен, қазіргі қазақ поэзиясының хал-ахуалы кім-кімді болсын қатты алаңдатуы тиіс. Жекелей ақындар болмаса, көптеген ақындар творчествосын «сұрқайылық ауруы» сортаң топырақтай жайлап бара жатқанын жасыра алмаймыз. Ол «сұрқайлық ауруының» басты себебі жоғарыда айтып өткен ең қажетті екі қасиеттің бір жерден табылмауынан, синтезделіп жинақталмауынан деп білеміз. Соның салдарынан қазір өзіне өзі тығылып, күн жаумай су болып, ұнжырғасы түскен жылаңқы өлеңдер де, көкірегін құс жастық қылып көпсігенше ұрғылайтын даңғаза өлеңдер де қаптап барады. Шын творчестволық ізденіс, шын творчестволық белсенділік жоқ. Ал шын творчестволық үрдіс жоқ жерде қандай бір ірі тақырыпты жырламасын шын азаматтық белсенділіктің көрінуі мүмкін бе? Әрине, жоқ!Ондай кездерде ұйқас-ырғағы, буын-бунағы түгел, яғни киімі бар, бірақ ішінде түйірі жоқ ортақол сұрқай өлеңдерді конвейрмен толассыз ағытатын механикалық машық фабрикасы іске қосылады. Творчество атаулыдан жұрдай, қаны да, жаны да жоқ ондай стандартты өндірістік өнім кімге дәрі, кімге шікірә? Лайым, болашақта біздің өлең әлемімізді содан сақтасын.

Өз басым он тоғызыншы ғасырда өмір сүрген, жота-жота боп жатқан рухани ірі тұлғалардың ешқайсысының бәсін түсірмей, ешқайсысының биігін аласартпай-ақ, Абай мен Махамбет есімдерін айрықша атар едім. Әрине, бірден айтайық, Абайды ешкіммен теңестіруге болмайды. Өйткені Абай өзіне дейінгілердің де, кейінгілердің де қай-қайсысынан да биік, қай-қайсысынан да терең, қай-қайсысынан да ауқымды. Олай дейтініміз, қазақ халқының қара дауылдай өксіген мұң мен зарын дәл Абайдай қозғап, Қаратаудай ауыр қайғы мен қасіретін дәл Абайдай көтерген ақын жоқ. Көзінен жас, жүрегінен у сорғалаған Абаймен ешкім де теңесе алмақ емес. Бірақ солай бола тұра, біздің бүкіл мұңымызды мұңдайтын да, жоғымызды жоқтайтын да Абай ғана десек, онда одан кейінгі кеңістігімізде тұлдыры жоқ тып-типыл нағыз тайқымаңдайға айналар ек. Мына қу тағдыр біздің пешенемізге, басқа ырыс пен құтты қайыршыға тастаған садақадай қолының ұшымен там-тұмдап қана берсе де, мұңымызды мұңдап, жоғымызды жоқтайтын сөз-ырысымыз бен жыр-құтымызды уыстап-уыстап шашқан-ақ екен. Сол сөз ырысымыз бен сол жыр-құтымызды бойымыз бен ойымызға барынша молынан сіңіре білсек, бізден өткен рухани олжалы, бізден өткен рухани бай ел сирек-сирек болар еді... Абай – қазақ халқының рухани кеудесінде біздің жанымыздағы отты сөндірмей көріктей уһлеп үрлеп, күрсініп тұрған «қырық жамау жүрек». Ал Махамбет – қазақ халқының кегі, ызасы, намысы, жігері, қайтпас қайсарлығы. Яғни, Махамбет – қазақ халқының кегі мен ызасынан, намысы мен жігерінен жаралған наркескен рухани қару. Мынаны қараңыз, Абай дүниеге Махамбеттің басы шабылғаннан кейін екі жыл өтпей келіпті. Тарих үшін екі жыл деген қас-қағым сәт. Аллатағала қазақ халқының құтты құрсағын ұлы тұлғаларға қай кезде де құрғатпаған ғой. Оған да шүкір! Иә, Махамбет – ұлы рух. Кезінде де айтқанбыз, қазір де қайталап айтамыз, рух – от, рух – жан, рух – нерв. Ол – адам жанының ең қалтарыс түкпіріне сәуле түсіретін нұрлы шапақ, адам жанының ең бір нәзік қыл ішектерін қозғалысқа келтіретін ұлы ырғақ. Егер өлеңде рух жоқ болса, оның образы, ойы, теңеуі, метафорасы, эпитеті, ұйқасы... т.б. компоненттері сөніп қалған шамдар ғана. Жылытпайды, сәулелендірмейді, толқытпайды. Рухты өлеңде олардың бәрі ыстық, бәрі сәулелі. Образ, ой, теңеу, метафораңыз рухсыз өмір сүре алмайды, ал рух, керек кезінде, оларсыз өмір сүре алады. Сенбесеңіз, Махамбеттің «Жалғыздық» өлеңін оқып көріңіз:

Амалы құрып, тістенген шарасыздық. Ыза. Кек. Намыс. Енді сіз осы өлеңнен көзге түсіп тұрған бір образ, бір тапқыр теңеу, ең болмағанда, тың эпитет көрдіңіз бе? Жоқ. Сезімі сөнген, көңілі соқыр адам үшін бұл өлең тіпті атамзаманнан белгілі нәрселерді тізіп (айдың түнде бар, күндіз жоқ екендігін, т.б.), өзінің жалғыз екенін айтуға құрылған хабарлы сөйлемдер ғана Бірақ сіз өлеңді олай оқи алмайсыз. Ішкі ырғақты рух олай оқуға мүмкіндік те бермейді. Өлеңді оқып отырғанда түу тереңнен естілетін айналып соғып, үйіріліп тұрып алатын иірімді гуілге құлақ түріңізші. Ол өзіміз айта беретін әуен де, әуез де емес. Ол – ақын жүрегінің ызалы қыжылы мен өжет қызуын өзіне сіңіріп алған Рух. Рухсыз ел – бар нәрсеге де құлықсыз ел. Рухынан айырылып қалған ел, үстінен бөзі, аузынан сөзі түсіп тұрған ынжыққа, қарнынан басқа қамы, ұйқыдан басқа қызығы жоқ маубасқа, шоқайының тесігінен шұлғауы шұбатылған көнбіске, тұмсығынан суы сорғалаған сүмелекке, жағасын айырып жіберсең де, мұрнын қолқ еткізіп бір тартып жүре беретін можантопайға, үстінен құстың көлеңкесі өтсе де бұға қалатын жасқаншаққа, көң мен күл арасында қалған күйкіге, жападан жалғыз айдалада отырып алдындағы асын жан-жағына қарамай іше алмайтын жалтаққа, тірсегі тірсегіне соғылып келгенге де қайрат көрсете алмайтын дәрменсізге, етін жұлып жеп жатқанның бетіне тіктеп қарай алмайтын езге, кез келгеннің табанының астында иленіп жата беретін сорлы бейшараға, әркімге алақан жайған тілемсекке, тіпті су сұрап іше алмайтын сүйртілген сұлбаға айналады. Ондай ел, ақырында, ит мініп, ирек қамшылап кетпек. Рухсыз елде қадір де, қасиет те қалмайды. Рухсыз елді ешкім де сыйламайды. Қалай сыйлайды? Егер оның малақайы милығына түсіп, самайынан сіркесі мен биті ағып тұрса!

Рухты елдің ғана бойы тік, еңсесі биік!

Рухты ел ғана ешкімге кеудесін бастырмайды, жағасынан алдырмайды. Жағасынан алғанның жағын айырып жібереді. Күші жетпесе жағаласып өледі. Жағаласып жүріп, ең құрығанда, жастығын ала кетеді.

Бүгінгі таңда біздің Рухымыз – Сарыарқаның құрышынан құйылып, Аспан мен Алатаудың арасында найзағайлармен тапталып, Атырауда суғарылып, Қаратаудың қайрақ сауырына қайта-қайта қайралған семсердей өткір, алдаспандай айбарлы, наркескендей қайратты Рух болуға тиіс. Ол тек сесті ғана емес, есті де Рух болуы керек. Өйткені ессіз рух – есерсоқтық рух. Есерсоқтық – аузына не келсе соны оттайтын әулекті әумесерлікпен, түбі түскен шелектей даңғырлаған даңғаза дарақылықпен жатырлас, кіндіктес, құрсақтас. Әулекілік пен әумесерлік, дарақылық пен даңғазалық елге сес болып жарытпайды, қайта елге сор болып жабысады. Ондай рух айнала қонған басқа жұртқа сенің еліңді көзге шыққан сүйелдей жеккөрінішті етеді. Әулекілік пен әумесерлікті, даңғазалық пен дарақылықты бойына кіргізіп алған ел, ең алдымен, өзін өзі жалмап, бүтінді бұтарлап бүлдіріп, түгелді ту-талақай етіп жібереді. Азуы алты қарыс алауыздыққа, ауқымы алпыс кез алакөздікке ұрындырады. Ақырында өз басын өзі жұтып бітеді. Қауіпті рух! Сондықтан да, біздің біреулердің сыртынан тұрып «қот-қоттағанына» еріп ісініп, ішке кіріп «шоқ-шоқтағанына» еріп күпсініп жүрген кейбір қандастарымыздың «шаң-шұңына» қолымыздан келгенше, шамамыз жеткенше басу айтып «қой-қойлайтынымыз да», олардың «даң-дұңына» басалқы айтып «ойбайлайтынымыз» да содан. Сесті рухты есті жүрек билеу керек. Сонда ғана ол нағыз ұлттық рухқа айналады. Сөз жоқ, ақар-шақар таулардың төсінен сарқырап төгіліп, айдынға бұрқырап құйылған, жасын ойнатып, жай лақтырған, күндей күркіреп, желдей бұрқырап жатқан Махамбеттің рухани әлемі біздің сол ұлттық рухымызды сомдап соғып жатқан алып Ұста Дүкеніміздің бірі және бірегейі. Алапат қуатпен жұмыс істеп тұрған ол Ұста Дүкеннің жұмысы мәңгілік тоқтамақ емес. Өйткені бұл дүниеде сөзден қуатты ештеңе жоқ. Оның қуатының алдында атом электростанцияларыңыздың қуаты да, мұхиттың терең қабаттарында жүрген құрыш денелі сүңгуір кемелеріңіздің қуаты да, жеті қат көкті дар еткізіп жыртып өтетін зымырандарыңыздың қуатты да дәрменсіз. Өйткені ол қуаттардың бәрі де дүниеге ой мен сөз арқылы келген. Сондай-ақ адам қолымен дүниеге келген қандай бір, мейлі ол дүлей, құбыжық қуат күші болса да, Сөз арқылы басқарылады. Дүниеде Сөз үстемдігінен өткен үстемдік жоқ.

Жаңа ғана мына күйкі тірліктің ғұмыры бітіп болмайтын күйбеңін ойлап, бойыңыздағы бүкіл қуаттан айырылып қалғандай ұнжырғаңыз түсіп, соншалықты бәкене, соншалықты пәс болып отыр едіңіз, мына өлеңді оқыдыңыз да қызыл көрген қырандай дүр сілкіндіңіз. Сіздің де «еңселігіңіз екі елі» боп шыға келді. Аптап кезіндегі ақырын ғана жылап ағып жатқан алпыс екі тамырыңыздың ішіне от, от емес-ау, өрт кіргендей болды. Сол өрттен жанарыңызға шоқ түсіп кеткендей айналаңызға жарқ еткізіп қарадыңыз. Күйбең тірліктің көлкілдеп тұрған күйбең ойлары аяғыңыздың астына шіріген пердедей боп сыпырылып түсті. Жел үрлеген шоқтай боп қозданып жанып тұрған жанарыңыз аула ішінен әрірек қарай бастады. Бірін бірі ала алмай, бірін бірі жыға алмай тайталасып, итжығыс түсіп жатқан мына аласапыран дүние-тіршілікті көрдіңіз. Көрдіңіз де, еліңіз бен жеріңіздің тағдырын ойлай баста­дыңыз. Тек ойлап қана қоймай, еліңнің еңсесін көтерткісі келмей, оның етегіне иттей жабысып алған әлдекімдермен алысып-жағаласқыңыз, жеріңнің құйқалы жеріне қол салғысы кеп тұрған басқа біреулермен тартысқа түскіңіз кеп кетті. Өйткені сіздің тұла бойыңызда жерінің бір пұшпағына дұшпанның иті сарыса намысы қозып шыға келетін ата-бабаңыздың қаны оянды! Міне, рух күші! Алақандай ғана өлең есік пен төрінің арасындағы күйбең тірлікті ғана ойлап, рухани мүсәпір боп қалған бір жанды қалай түлетіп жіберді.

Қайда басы қалмаған?!

Енді сіз алыс-жұлысқа түсіп алқымнан алып жатқан, жағаласқа кіріп, жаға жыртысқан, бір-біріне кірш еткізіп тісін басып, бір-біріне тырнағын мытып батырып тұрған мына қатал да қатыгез дүниеден мүлде күдер үзгендей боп оңаша қалдыңыз. Келісімі күнде үзіліп, бәтуасы күнде бұзылып жатқан бұл берекесіз тіршіліктен безгендей арғы-бергі өмір жайлы тылсым терең ойға баттыңыз. Сол тереңдіктің түкпір-түкпірінен екі кештің арасындағы сәттей күңгірт, құсы қайтып, қызығынан айырылған көл үстін тұмшалаған тұмандай ауыр қою үн көтеріліп тұла бойыңды түгел жайлап алды. Байқасаң, мына жалғанды жалпағынан басып өткен жалғыз сен емес екен. Саған дейін де алшысынан тұрып, алшайып жүргендер болыпты. Бірақ бұл дүние оларға да опа бермепті. Саған да опа бермек емес. Бодаусыз тірлік, баянсыз өмір бұл... Алайда ішіне кіріп үнсіз обып, ұйығына түсіп түбіне тартып бара жатқан осы бір опасыз ойды ақын шұғыл серпіп тастайды да, жаңа ғана өзін өзі кеміріп, қабаржып, қамықпағандай, тосқауылға тірелгендей боп жол таба алмай торықпағандай, айналасын түгел жаңғырықтырып, сұңқардай саңқылдап «ішелік те желік, мінелік те түселік, ойнайық та күлелік, ойласаңдар, жігіттер, мынау жалған дүние, кімдерден кейін қалмаған» деп серіппедей серпіліп, шымыр сөйлеп кетті. Өйткені бұл өмірге келдің екен, онда ол өмірге беретінің де, ол өмірден алатының да бар. Жейтін ырыздық-несібең де, беретін күш-қуатың да, көретін қызық-қуанышың да, көнетін нала-мұңың да бар. Жарық дүниені көргенің үшін де, сен жарық дүниеге қарызсың. Сол қарызыңды өте, соны ақтап шық... Сонымен сіз ишарамен ғана айтқан ақын ойының ымын үңгіп, жымына сүңгіп кете бардыңыз... Махамбет өлеңдерінен сіз көзіңді де, өзіңді де арбайтын сылаңдап тұрған сұлу сөзді де, жайнаң қағып жайраңдап тұрған қылықты сөзді де, тамсанған сайын талғап сора бергің келетін таңдай үйірер тәтті сөзді де, жаныңды жай таптыратын жайдары сөзді де, жүзіктей құбылып жұтынып тұрған сөзді де, гүлі ашылып, мәуесі төгілген құлпырған сөзді де, тіпті салиқалыққа шақырар сабырлы сөзді де кездестірмейсіз. Оның өлеңдерінің бәрі дерлік бес қаруын беліне түгел байлап алған, кектей күйініп, ызадай өртеніп тұрған өлеңдер. Бәрі де аттың үстіне мініп, ереуілге шығып, жорыққа аттанып бара жатқандай. Әр жол, әр сөзінен қару-жарақтардың шыңылы, тақыр жерді тарсылдатып бара жатқан тұяқтар топылы, күпшектей-күпшектей білектерімен ұстасып жағаласқан жандардың бірін-бірі ала алмай ышқынып, кіжінген қыжылды үндері, қылыштасқан батырдың демі мен лебі естіледі. Оқи бастағаннан-ақ сенің де ішкі дүниең астаң-кестеңі шыққан аласапыранға толып, айналаң түгел орай да борай соққан желдей алағай да бұлағай боп кетеді.

Ол жырларды оқығанда басы кеудесіне түсіп салбырап, қалғып-мүлгіген де, белі бүгіліп, еңсесі түсіп, езіліп отырған да тіктеліп кетері хақ. Ол жырларды оқыған жан қажыр-қайратсыз қалғып қалжырап жатқанда қайтадан құрыштан құйылғандай боп шоқтықтанып, жоталанып бара жатады.

Арыстан одан кім өткен?!

Ойпыр-ау, арнасына сыймай арқырап-сарқыраған, ақтарылып төгіліп, бүктетіліп жазылған, аспанға шапшып, қайтадан гүрс етіп құлаған бұл неткен дүлейлі тасқын. Жер сілкінген кездегі алып таулардың денесінен бірі-біріне соғысып, бірі-бірін лақтырып, бірі-бірін ұрып, сатырлап домалап жатқан тастардай бұл неткен бетпақ жөңкіліс. Қара ормандарыңды жерге басын тигізіп жапырып жіберетін қара дауылдай бұл неткен долы уіл мен гуіл. Қара бұлттардай күркіреп, шатырлап жатқан қып-қызыл найзағайлармен тауларды сүзгілеп жатқан бұл неткен сойқан диюлық. Алдына теңіз өңгеріп, сапырып отырған бұл неткен жойқын перілік. Осы бір арсы-гүрсі, алай-дүлейлі алақұйын боп жатқан дүниемен сіз де араластыңыз да кеттіңіз. Ақтарылып төгіліп, бүктетіліп жазылған дүлейлі тасқынның бір тегеурінді күшіне, таулардың денесінен сатырлап домалап жатқан бетпақ жөңкілістің бір тасына, жолдағысының бәрін жапырып жіберетін қара дауылдың бір гуіліне, тауларды сүзгілеп жатқан сойқан дюлықтың бір найзағайына, шалқар теңізді сапырып отырған жойқын періліктің бір толқынына айналдыңыз. Өйткені сіздің ішкі әлеміңізде де мына кең дүниеге сыймай бір-біріне қысастық жасап, бір-бірін қиянатқа байлап беріп жатқандарға деген ыза, бір-бірін жаныштап, бір-бірін балшықтай илеп жатқандарды көріп ашу, елдің ырысы мен құтын обып асап, опырып жеп жатқандарға қарап өштік, бір бүйіріңнен бір түртіп, екінші бүйіріңнен екі түртіп, етігіңнің өкшесін басып, етегіңе шоқ тастап жүргендерді көріп өшпенділік, қараптан-қарап жүрсең де жерге тығып жерлейтіндерге қарап намыс пен өжеттік атқа мініп шыға келді. Енді сіз де еліңіздің кеткен есесін даулауға, еліңіздің кеткен намысын жыртуға дайынсыз. Олай болса, өлең де өз міндетін орындады. Әлі де орындай бермек. Олай дейтініміз, кейінгі кезде басқа-басқасын былай қойғанда, Махамбет жырларының өзін тар түсінік, тар аяда қарастыруға тым үйірсек боп бара жатқан сияқтымыз. Әрине, Махамбет – тарихи тұлға. Сондықтан оған арналатын тарихи материалдар мен мақалалар барынша мол болғаны жөн. Ол материалдар мен мақалалар нақты деректер мен фактілерге негізделуі керек. Бірақ Махамбет өлеңдерін үнемі сол нақты деректер мен фактілерге қызмет етуші ғана етіп көрсетіп қойсақ, онда арнасын керіп асып-төгіліп жатқан ағысымызды тым тарылтып, көк тіреп тұрған биігімізді мүлде аласартып алуымыз әбден мүмкін. Сондықтан Махамбет өлеңдері туралы сөйлегенде – қашаң қарасаң да! – сақал-мұрты басулы, түймелері түгел салулы, не күлмейтін, не жыламайтын, сұп-суық қалпында мұп-мұнтаздай боп оқтау жұтқандай қалшиып, не бүгілмей, не иілмей, айтқанынан қайтпай қасарысып тұрып алатын джентельмен Дерекпен, рыцарь Фактімен ғана сөйлеу аздық етеді. Әрине, деректің аты дерек, фактінің аты факті. Ол деректерге құлақ түрсек, Махамбет бір де бір рет жекпе-жекке шықпапты, тіпті қарсы келген дұшпаннан ретін тауып жылыстап, ығысып кеткен тұстары да болыпты. Ол туралы Тілекқабыл Боранғалиұлы «Егемен Қазақстан» газетінің бетінде жазды да. Мен өз басым, ештеңені бүгіп-бүркемелемей, майлап-сыламай, ашығын айтқаны үшін Тілекқабылға дән ризамын. Сондай-ақ Тілекқабылдың, одан басқа да кісілердің жазғандарына көз салсақ, Махамбеттің соншалықты ызаланып «Хан емессің, қасқырсың, қас албасты басқырсың» деп зәрі мен кәрін төккен Жәңгір ханыңыз да орман еккен, мектеп ашқан жақсы адам екен. Оған біз тіпті де шүбә келтірмейміз. Факт фактісімен, бірақ фактор қайда? Өйткені Махамбет Жәңгір ханмен ғана күрескен жоқ қой. Тіпті ханмен демей-ақ қояйықшы (хан десек қасиетті хандарымызға тіліміз тигендей болар). Сол замандағы халқының басына әңгір таяқ ойнатқан – Жәңгір хан болмай-ай қойсын! Жүздеген, мыңдаған әңгірбайлар мен әңгірбектерді қайда қоясыз. Саржағалар мен оқалы иық, жез мұрт, жез түймелерді қай тесікке тығамыз?! Әрине, мақала авторлары олар туралы да айтады. Бірақ тым көмескі, солғын айтады. Ол мақалалардағы басты екпін Жәңгір ханды Махамбеттен арашалауға түсіріледі. Тағы да қайталап айтамыз, әңгіме Жәңгір ханда емес. Одан әріректе. Махамбет күресінің алтын қазығы – «Еділдің бойы ен тоғай, ел қондырсам деп едім, жағалай жатқан сол елге, мал толтырсам деп едім» деп қазақ даласын қос өкпесінен сығып бара жатқан отаршылдық құрсауына қарсы қайрат көрсетуі мен «қорлықта жүрген халқыма Бостандық алып берем деп» деген азатшыл арманында. Махамбетті іздесек дәл осы жолдар төңірегінен іздейік. Махамбет ешкімнен нан сұрайтын жағдайда болмаған. Елі де болған, жері де болған. Қадыр мен қасиеті көп-көп адамнан асып та тұрған. Бірақ оған халқының бостандығы мен азаттығы бәрінен артық болды. Оның қарекеті бұл ретте «алтынмен соқсаң да бұғаудың аты бұғау» деген араб даналығымен сәйкес келді. Ол бостандық үшін өзінің қара басының қам-қарекетін тәрк еткен. Яғни, Махамбет елінің қанын сүліктей сорып, жеріне күйе боп түскен отаршылдық жүйемен күресті. Тағы да оның күресі сол бір тарихи кезеңмен бірге бітіп қалды деп ойлайсыз ба? Оның өлеңдері бүгін де жорықта. Оның өлеңдері бүгін де жан берісіп, жан алысар ұрыс ішінде. Өйткені күні кеше елінің үстіне әңгір таяқ ойнатқан әңгірбайлар маен әңгірбектер болса, енді бүгін елдің берекесі мен құтын қылғытып жұтып жатқан жемірбайлар мен жебірбектер бар емес пе арамызда... Керек десеңіз, Махамбет өлеңдері, қай кезде де зорлық пен зомбылыққа қарсы, басқаны былай қойғанда, сүйегін зорға сүйретіп жүрген жанның өзін қолтығынан демеп, қолына қару ұстатып, атқа қондырып жіберердей қуатқа ие. Жаныңды қай жерге қоярыңды білмей, кеудеңдегі жүрегің атқақтап аузыңа тығылып, қаның басыңа шауып, намыстан қақ айырылып жарылардай боп тұрған сәттерінде де сүйенер тірегің сол рухани пірлер мен әулиелер болмақ. Ондай жағдай, сөз жоқ, талайымыздың басымыздан өтті. Тәуелсіздіздіктің алғашқы жылдарындағы саяси арпалыстар мен сапырылыстарды есіңізге алыңызшы. Біреулер сойылын көтеріп Оралға, енді біреулер шоқпарын көтеріп Алтайға жүгіріп жатқан жоқ па еді?! Жұрттың бәрінің жанын жегідей жеп қинаған сол бір сәтте мен де Махамбет рухына жалбыранып өлең жаздым:

Сол жылдары бүкіл ел-жұрт болып рухани тұлғалардың бәріне жалбарынып қана қоймай, солардан рухтанып та жаттық. Махамбет өзінің жорықтас серігі, сүйенер тірегі «арыстан Исатайынан» айырылып, «сағағы болат қылыштың балдағынан сынғаннан» кейін «тар қолтықтан оқ тигендей», ортан жілігі опырылып түскендей хал кешеді. Осы тұстан бастап оның өлеңдері бұлт астынан шақырайып шыға келген күндей ащы, жалаңаш жота үстіндегі борандай бұрқақ. Бейне бір әр сөз, әр жолына ашудың зәрі құйылып, ызаның уы себілгендей. Бірақ ол өлеңдерден сіз қамықса да, тауаны қайтқан жігерсіздікті, қажыса да, маңдайы тасқа соғылған қайратсыздықты кездестірмейсіз. Сөздері атан жілікті, арқа мүйізді мінезінен таймайды. Исатайдан айрылған күннен бастап Махамбет көбіне-көп өткен күнмен өмір сүреді. Яғни, өкінішпен... қандай азапты өмір десеңші?! Бірақ Махамбет рухынаң мықтылығы сонда, өкіне отырып, өркештене алатындығында. Сондықтан да ол өткен өмірінің қайғысын айтса тауға соғылған қара бұлттай теңселеді, қуанышын айтса арқасына қарағайдай қара жал бітіп кетеді:

Мұндай қайратты қайсар өлеңді тізеңе дейін жерге кіріп, мүйізіңмен көк тіреп тұрып жазу керек шығар. Тұла бойыңа сыймай бұлықсып тұрған бұла күш. Ерен әрекет. «Бұлтқа жетіп шарт сынар» долы мінез.

Сондықтан ол талма тұсына соққы тиіп талықсып жатса да ірі.

Тағы да бұл өлеңді, бұл өлеңді емес-ау, жалпы Махамбет өлеңдерін аузың астаудай толмай, көмейің жел сорған көріктей керілмей, алқымың пісілген сабадай іспей оқи алмайсың. Бұл да сол Рух деген сұрапыл құбылыстың құдіретті күші болса керек. Қазақта жер дауы мен жесір дауынан өткен дау жоқ. Оны бәріміз білеміз. Өйткені жер деген – кәрі текенің үстінен сыпырып алып, бөксеңе басып отыратын бөстек емес, сенің ырыс-несібең, береке-молшылығың, тарихыңның тарам-тарам тамыры бойлаған қасиетті топырақ, сол тамырдан нәр алып, қуаттанып жатқан бүгінің мен ертеңің. Жерден айырылу деген тарихыңның тамырын мүлде қиып тастап, бүгінің мен ертеңіңді біржола семдіріп тастаумен бірдей. Жесірден айырылу ар мен намыс үшін ауыр. Жесірінен айырылған ел ештеңеге қауқары жоқ, сорлы, ынжық ел. Адамынан айырылған елде не қадір, не қасиет қалмақ. Оның үстіне жесір деген сенің дүние салған не ағаңның, не ініңнің ошағын өшірмей, түтінін түтетіп, тағы да сол не ағаңның, не ініңнің бауырынан өрген балаларды өсіріп отырған ана ғой. Егер оның бұрын баласы болмаса, күні ертең әмеңгерлік жолмен бала табады. Яғни, жесір деген сенің әулетіңнің жапырақ жайған, немесе жапырақ жаятын асыл бір бұтағы. Ол асыл бұтақтан айырылу өліммен бірдей... «Еділді көріп емсеген, Жайықты көріп жемсеген» Махамбет үшін жерден айырылудан өткен қорлық жоқ. Ол тағы да қандай жер дейсің ғой!

Туған жерді осыналықты емешегің үзіліп, есің кетіп, етің езіліп, сүйегің үгітіліп сүю үшін таудай алып жүрек керек шығар. Құдай-ау, «қымыздығының күректей» екендігін былай қойғанда, малдың сауырына қонса қанжоса ететін бармақ басындай содыр сонасының өзі «қоңыр үйректей» зор ол қандай жер?! Ондай жерге төбесімен көк тіреген, адымдаса көл аттап кете беретін, қолын созса бұлт ұстайтын кіл Дәулер өмір сүру керек қой... Рухты Дәулер. Тек Рухты Дәулер ғана туған жерінің үлкендігі «қоңыр үйректей» содыр сонасына дейін аңсап, оны өлердей сүйе алмақ. Әр сөзін асаудай жұлқынтып сөйлейтін Махамбет, сол өжет те өршіл қалпынан бір де түспей, кейде тұтамдай етіп тұқыртып та сөйлей алады.

Бұл – «ахақулап жау іздеген» жорықты күндерінен де, қарулас, үзеңгілес серіктерінен де, қызықты күндері мен қуанышты сәттерінен де жұрдай болып тоналған, көрінгенге көз түрткі боп ойдан орын, сайдан сая таппай, бірде қырға шығып, бірде құмға кіріп, өз еліне өзі сия алмай, өз жеріне өзі қона алмай «қанаты қатты, мойны бос» қызғыш құстай шарқ ұрған Махамбеттің қапалы бейнесі. «Жапырағынан айрылып қу түбірге» айналған кезі! Әсілі, Ақынға жалғыздықтан өткен дос та, жалғыздықтан өткен қас та жоқ. Дос болатыны: ақын Жалғыздыққа мұңын шағады. Зарлайды. Шер-шеменін ақтарады. Баянсыз өмірін, байлаусыз тірлігін айтады. Күйінеді. Күйзеледі. Соның, тек соның алдында еңірегенде етегі толады. Өйткені ол өзімен өзі оңаша қалып, сумаңдаған сөздер мен сұрқия көздердің табасына күймейді. Ол тек Жалғыздықтың алдында ғана ағыл-тегіл жылап отырып ақтарылады. Өйткені жалғыздық – ақынның өзі. Қас болатыны: Жалғыздық ақынның жанын талайды, жүрегін шеңгелдеп сығып, қанын сорғалатады. Адымын аштырмайды, аяғын бастырмайды. Тірсегіне кісен, мойнына бұғау боп түседі. Мазақ пен азаптың отына шыжғырылады. Анталаған дұшпанның қақ ортасында қарусыз қалдырады. Сенің жәбір-жапаңды, торығып қамыққаныңды бөлісетін бір жан жоқ. Айдалада қалған қу түбір қорғансызсың. Бұл өлең, не болғанда да, өжеттігін өшірмей тұтанып тұрса да, қамығып-қабаржыған сәтінде өзіне өзі жасаған бейнесі. Ал алқалаған әлеумет, қалың қауымның көз алдында оның бейнесі –

Тамағыма қылқаның кетер демес ем, – деген бүкіл зорлық пен зомбылық атаулыға, бүкіл аярлық пен қаскөйлікке, бүкіл әзәзілдік пен сұрқиялыққа майдан ашып, қара жартастай қасқайып тұрған қалпында қала бермек. ... Ежелгі грек мифологиясындағы құдайлардың құдайы Зевс әйелі Герамен ұрсысып қалады да (Аллатағаланың құдіреті-ай, «құдайлар» да бір-бірімен сыйыспаған!), қатты ашуланған ол әйелінің қолындағы баласы Гефесті жұлып алып лақтырып жібереді... Содан да Гефест ақсақ боп өседі. Ұсталықтың құдайы болады. Ол өзінің дүкенінде күні-түні толассыз, бір-бірімен басы піспейтін құдайларға қару-жарақ соғады. Махамбет, әрине, құдайлардан туған жоқ. Халықтан туды. Сол халықтың қамын ойлаған оны құдайсынған әңгірбайлар мен әңгірбектер, маймағамбеттер мен жаймағамбеттер басын шауып, денесін айдалаға тастап кетсе де, ол өзінің Ұста Дүкенінде еркектері алтын құтылы, ұрғашылары күміс құрсақты Ұлтына, сол ұлтын жалғастырар алтын айдарлы, ай маңдайлы ұлдар мен күміс тұлымшақты, жұлдыз жүзікті қыздарына мәңгі өлмейтін Рух соғып, сомдады. Сомдай да бермек...

Махамбет жылы атанған осы жылдың жазы басталар тұсында Атырау жерінде айта-айта жүретін, рухани кеңістігіміз үшін елеулі де, ерек қалпымен есте сақталатын әдеби бір оқиға болып өтті. Ол – Махамбет рухына арналған Поэзия күні. Ол Поэзия күнінің тағы бір ерекшелігі, оған республикамыздың түкпір-түкпірінен, негізінен, тек қана ақындардың шақырылуы. Шынын айту керек, ол күндер – Атырау елін де мәз еткен, ақындарды да мол қуанышқа бөлеген күндер болды. Ақындар Жайық үстіндегі көпір арқылы, қас қағым сәтте Еуропаға сан қайтара өтіп, Азияға сан қайтара қайтып жүйткіді де жүрді. Ақындар бір кезде шаршап-шалдығып, етек-жеңін жинай алмай ми батпаққа белуарынан кіріп малтығып жататын, бүгінде үстіне тозаң қондырмайтын кірпияз, сылқым кейіпке кірген, сәніне мәні, мәніне сәні жараса қалған Атырау қаласын аралап, Бейбарыс, Құрманғазы, Дина сияқты алып бабаларымыз бен шешелеріміздің ескерткіштерінің алдында бас иіп, табандарының астына гүл шоқтарын қойып, айдын шалқар, ақ шағалалы Ақ Жайықты ұзынынан өрлеп те, көлденеңінен ендеп те жүзіп, сонан кейін ел-жұртпен мәдениет сарайларында бір, театрларында екі – қайта-қайта кездесіп, көрмелер мен мұражайларда болып, күркіретіп өлең оқып, күпілдетіп сөз сөйлеп өздері де арқа-жарқа, қалың көпшілікті де арқа-жарқа етті. Әсіресе, ақындарды айрықша арқаландырып, ерекше тебірентіп толқытқан күн – әрі қасіретті, әрі қасиетті Қаройға барасыңдар деген күн еді. Қасіретті болатыны – ол жерде Махамбеттің басы шабылған, қасиетті болатыны – ол жерде Махамбеттің денесі жатыр. Қаройға ертең ұшамсыз дегенде, мен өз басым, біз барар кезде Қарой аспанын құтырынған қып-қызыл найзағайлармен бауырын сабалаған күркіреген қалың қап-қара бұлттар толтырып, немесе құм суырып, құйын үйірген дауыл тұратындай әсерде болдым. Екі тікұшақпен Қарой жеріне аспаннан сау етіп түсе қалғанымызда өзім күткен табиғи сұрапыл мінездің бірі де болған жоқ. Мамыражай. Аспан шайдай ашық. Жел тұрмақ түгілі лүп еткен леп те жоқ. Ыстық болғанымен, ми қайнатар аптап та, аңқа кептірер аңызақ та емес. Табаныңның асты майда бұйра балапан жусан. Айнала түгел, алыстан етжақын туысы, сүйектес ағайыны келгендей құшағын айқара ашып, кеудесін кеудеңе басқан ақжарқын нөпір жұртшылық. Махаңның басына Маңғыстаудың ақ тасынан, маңғыстаулық шебердің қолымен дулыға-күмбез кесене орнатылыпты. Ақын аруағына бағыштап дұға оқылды. Кесене ішіне кіріп құлпытасқа алақанымызды басып, маңдайымызды тигіздік. Сонан кейін кесенеге алып барар жолдың қапталында кіл ақындар қаз-қатар тұра қалып ағаш көшеттерін ектік... Дегенмен бәрі бір мен қателеспеппін! Сол күні, мен күткендей, құтырынған қып-қызыл найзағайлы қара бұлт қара нөсерін төкпесе де, құм суырып, құйын үйірген дауыл соқпаса да, солармен пара-пар стихиялық құбылыс пайда болды. Оған менің ақындардың алқалаған қауым алдында шығып өлеңдерін оқығанда көзім жетті. Бейне бір әр ақын бір-бір қара бұлт көтеріп келгендей, әр ақын бір-бір дауыл арқалап жеткендей, әр ақын бір-бір арқырап-сарқырап жатқан Атыраудың бір пұшпағын алдына өңгеріп алғандай кез туды. Жағаласып жатқан бұлт пен өрттің, дауыл мен толқынның ішінде қалдық та қойдық. Ақындардан кейін сахнаға кілең бір жас өрім қарадомалақ мектеп оқушылары шықты. Шеттерінен сен тұр, мен атайындар екен. Олар Махамбет өлеңдерін кеудеңдегі жаның сіреу-сіреу көк мұз боп қатып қалса да ерітердей, бойындағы қаның көк су болып кетсе де қайнатып толқытардай етіп оқыды. Тебіренбеген жан, толқымаған адам қалмады. Құдіретті Махамбет өлеңдері келешек ұрпақтың көкіргінен атқақтап шығып, көмейінен астан-кестең боп ақтарылып құйылып жатты... Қазақта «бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ» деген сөз бар. Бұл сөзге ә деп құлақ қойғанда қанқұйлы қатыгездіктің ғұрпындай қабылдап қалатының сөзсіз: бас кеседі, бірақ тіл кеспейді. Сөйтсек, қазекем бұл сөзге анағұрлым терең мән берген екен. Оған дәл осы жерде көзіміз жете түсті. Махамбеттің қылыш тілі – басы кесілгеннен кейін – 168 жылдан соң сөйлеп тұрды. Тағы да бүкіл ашу-ызасымен, бүкіл қайғы-қасіретімен, бүкіл өкініш-наласымен, бүкіл өрт-өжеттігімен Ертеңгі Ұрпақ көмейімен тіл қатып тұрды. Тілді, кесу мүмкін емес! Оны кессең де кесілмейді! Көкіректері мен көмейлеріне көрік басылып жатқандай ауыздарынан от лапылдаған ақындар Махамбет рухына өз өлеңдерін бағыштап, сонан кейін жеткіншек ұрпақ бірінен соң бірі Махамбет өлеңдерін түйдектетіп жатқан кезде, ту желкеміздегі Махамбеттің дулыға-күмбезі де аспаннан түскен алып қоңырауға айналып күңірене күмбірлеп өлең оқып тұрғандай болды. Ол өлең сол сәтте мынау арынды ақындарға, өлеңдерін көкіректеріне құйып осынау ұрпаққа арнағандай.

Сен де айырылдың көліңнен.

Махаң мына алқалаған топқа мұңын шағып, наласын төгіп, өзегін өртеп бара жатқан өкінішін жеткізгендей. Енді сендер, «Ел қорыған мен едім» деп өткен шақтың өкінішімен емес, «Ел қорыған менмін» деп көкіректеріңді керіп, бастарыңды шалқақ ұстап, мәртебелеріңді өсіріп, мерейлеріңді асырып, қынаптан суырылған қылыштай жарқылдап сөйлеңдер деп тұрғандай.

Алла тағала соған жазсын!

Біз енді өмірдің халқымыздың қасиеті мен қастеріне тамыр салған, халқымыздың қасіретінен қара жамылып, соған қабырғасы қақырап сөгілген, өз ұлтының тұмандай қалың мұңына тұмшаланып, балқыған қорғасындай әрі ыстық, әрі ауыр көз жасына шомылған, мынау тайқы маңдай қу тағдырдың запыранын ішіп, уын ұрттаған Мағжан деп аталатын жұмбақ әлемнің есігін ашып, табалдырығын аттамай өтетін шығармыз деп ойлағанбыз. Бірақ Мағжанға запыранын ішкізіп, уын ұрттатқан бұл қу тағдырдың да кей-кейде ықыласы ауып, ниеті түсіп кететін тұсы болса керек... Құлдықтан теңдікке, езгіден еңсе көтеруге ұмтылған құбылыстардан туындаған саяси сапырылыс кезеңдер мен әлеуметтік аласапыран тұстар бізді Мағжанмен қайта қауыштырды. Азаттыққа қарай алысып-жұлысып ұмтылған, тәубадан гөрі тәуекелге көбірек сүйенген сол бір кезең қозғалысы бір кезде азаттық жолына басын тіккен Мағжандарды жеті қат жердің астындағы жеті шойын есіктің арғы жағынан суырып алды. Дәлірек айтсақ, халықтың қаһарлы жойқын қозғалысы ұлттың ұранын ұрлап, рухын тығып ұстаған сол бір жеті қат жердің астындағы жеті шойын есікті тас-талқан етті. Ол шойын есіктердің арғы жағы қанды сорып, сананы кеміріп жатқан жегілер мен жебірлер мекені болатын. Мағжандар рухы ұзақ жылдар бойы сол жегілер мен жебірлер талауында жатты... Мағжан жыр, Мағжан сөздің темір тор, тар қапастан босап шыққанына қаншама жыл болса да, ол туралы бір ауыз сөз жаза алмағаным сол процестің ұзаққа созылғанынан болса керек. Оның үстіне, талант қашанда тосын. Ал тосын әлеммен, тағы да Мағжан сияқты тосын әлеммен білісіп-ұғысу, оның ұңғыл-шұңғылына үңілу, қалыңына ену, тереңіне сүңгу, бір сөзбен айтқанда, ол әлемнің табиғатын жан-жүрегіңмен сезіну оңай шаруа болмаса керек. Ол да уақытты қажет етеді. Әрине, Мағжан сияқты алып тұлғаның бүкіл ұңғыл-шұңғылына үңіліп, оның тереңіне түгел бойлау мүмкін емес. Мен бұл жерде ол әлемге өз болмысыңмен, өз шама-шарқыңмен үңілу мен бойлауды айтып отырмын... Көп ақын әдетте, әдебиет есігін тек таза ақын ретінде ашады. Яғни олардың өлеңдерінің тұла бойынан құдай берген талант табиғаты қоспасыз балауса қалпында ғана көрінеді. Сондықтан да олардың өлеңдері алғашқыда негізінен табиғат көріністері мен сезім құбылыстары жайында болып келеді. Бұл керек десеңіз, табиғи заңдылық. Өйткені талант та бір, балауса тал шыбық та бір. Ол шыбық қуаттану үшін өмір мен тіршіліктің терең қатпарларында жатқан құбылыстардан, көз майын тауысар құнарлы ілім-білімнен, құйқалы дәстүр топырағынан тамыр тартуы, ол шыбық қайраттануы үшін заман мен уақыт желінің өтінде тұрып, буын қатайту керек. Сондай тезден өткеннен кейін барып, оның азаматтық биік тұлғаға көтерілуі мүмкін. Ал Мағжан осы бір балауса, балғын кезеңді бастан кешірмей әдебиет есігін ақындықпен бірге, азаматтық ірілікпен, үлкен тұлғаға тән өрелі мінезбен аттады. Ол қыршындай жас кезінде-ақ әрі ақын, әрі азамат бола білді. Яғни ол өзгелердей ақын болып туып, сонан кейін барып азаматтық тұлғаға көтерілген жоқ, ол о баста Ақын Азамат болып туды. Бұл – өте сирек кездесетін талант. Бұл өте – сирек берілетін табиғат сыйы. Ұлы табиғат оның ақындығын азаматтығымен қоса дүниеге келтірген. Сондықтан болса керек, көп-көп ақындардың азаматтық болмыс-бітімін сөз етпей-ақ, олардың таза ақындығына тоқтала беруге болады, ал Мағжанға олай ете алмайсыз. Мағжанның ақындығынан азаматтығын,азаматтығынан ақындығын ажыратып сөйлеу мүмкін емес. Оның, басқасын былай қойғанда, бүкіл ұйқас, үйлесім, тыныс белгілеріне дейін осы ұғыммен тұтасып кеткен. Мағжанды бөлшектеп қарастырам деу – оның табиғатына қарсы шығу.

Міне, әлі жиырмаға да жетпеген Мағжан әдебиеттің ауыр есігін осылай ашып, биік табалдырығын осылай аттаған. Тағы да Мағжан әдебиеттің есігін ашып, табалдырығын аттаған бойда, алға озудан именіп, бозөкпелік пен бөстекілік танытып, босағада тұрып қалмапты, бірден төріне бет алыпты. Мен «төр» дегенде, бұл жерде құрмет пен сый-сияпатты айтып отырған жоқпын. Көтерер жүгін айтып отырмын. Олай дейтінім, әлгі өлең жолдарын сол кезде болсын, онан кейінгі сор кезеңде болсын, он сегіздегі балаң бозбала түгілі, күні көтеріліп, айы толысқан деген ақыныңыз да дәл осындай қуатпен, дәл осындай кесектікпен айта алған жоқ. Атан түйенің терісіндей алып дала баланың ұлтарағындай болып, күн-күн сайын тарылып бара жатса, ол да сөлінен айрылып, соры қайнап қалса, ежелден төбесіне бишік үйіріп бөгде жұрт билеп келген сорлы қазаққа тәңірінің рахымы құлап, әулие-әмбиелердің шапағаты түспесе, не істейсің?! Ашынасың. Өзегің өртеніп, зығырың қайнайды. Міне, осы бір озбырлықты, зорлық-зомбылықты, әлі қазақ даласын ендеп жайлап ала қоймаған сонау ғасыр басында түгілі, бүкіл қазақтың босағасын бұтарлап, табалдырығын талқандап, өз жерінен мүлде ығыстырып тастаған ғасыр аяқталуға жақын бүгінге дейін де талайымыз көре алған жоқпыз ғой. Ал оны Мағжан бар болғаны он сегіз жасында көрген! Мағжан азаматтығы – ерекше, мүлдем тумысы бөлек азаматтық. Ол ешуақытта да елім деп екіленіп, жерім деп желпініп кетпейді. Оның қай сөз, қай өлеңі де елім деп егіліп, жерім деп емініп тұрады. Оған құр даңғыра, бос дабыл жат. Бейне бір ол әр сөзін халық көмейіне тас боп тығылған өксік, ызадан алатын секілді. Мағжан күйзеледі, күйінеді, күрсінеді, уһілейді. Ол бейне бір екі иінінен дем алып тұрған қасірет көрігіндей... Бұл дүниеде дәл Мағжан секілді халқының қамын ойлай-ойлай толарсақтан қайғының қара суын кешіп, халқының ертеңіне зарыға-зарыға, мұң мен зардың зәрлі уын ішкен қазақ ақыны, болғанның өзінде де, бірен-саран шығар?! Ол қайғы суының шегі – қиырсыз болғаны, ол мұң мен зар уының тұла бойды меңдеп алғаны сонша, Мағжан үшін дүниеде ләззат болмаған секілді. Ол, тіпті, «денесін ысытып, суытып жіберетін» сайраған бұлбұл әніне де рақат сезініп, ләззат таппайды. Құйқылжыған бұлбұл әнін тыңдап отырып та еңсесін басқан мұңды, жанын жеген күйікті серпіп тастай алмайды. Бұлбұлға мұң шағады:

Сонда, шынында да Мағжан үшін ләззат мүлде болмағаны ма? Ол бұл сұраққа «Ләззат қайда?» деген өлеңінде өзі де жауап іздестіреді. Сонымен, бойды билеп, ойды алатын ләззат қайда екен? Жалпы ләззат деген бойды билеп, ойды алатын құбылыс па? Ақынды тыңдайықшы:

Байқап отырсыз ба, өлеңнің екінші жолы «ләззат деген қайғылы ауыр ойда ма» деп тұр ғой. Мағжан ләззатты қайғының тап өзінен қарастырады. Ол бұл өлеңін:

деп аяқтайды. Ақын елдің қамын жеуден өткен ләззат жоқ деп біледі. Міне ақын болмысы, міне оның азаматтық тұлғасы! Меніңше құдіретті табиғат – ана о баста Мағжан талантын дүниеге келтірерде оны алдымен халықтың көз жасына илеп алған секілді. Ал халықтың көз жасы сіңген сөздер қашанда ызалы, қашанда кекті. Халықтың көз жасы сіңген сөздер ешуақытта да боркемік, ез болмайды. Өйткені, қандай бір халық та боркемік, ез емес! Халықтың қасіреті көз жасына иленген сөзде қаны қайнаған ыза мен намыс жаныған кек қана болады:

Ақынның жүрегін шоққа қарып, жанын табаға қуырып жазған бұл өлеңді сіз, қаншама ауыр болса да, ұнжырғаңыз түсіп, бор борлып езіліп, су болып егіліп оқымайсыз. Сіз бұл өлеңді бүкіл тұла бойыңызбен жұдырық болып түйіліп, найзағайлы бұлт болып түнеріп оқисыз. Біз бәріміз де өз жеріміздің патриотымыз, өз еліміздің перзентіміз дейміз. Біз бұл сөздерді кез келген жерде дабыстап шақырып, дауыстап айта аламыз. Құдайға шүкір, кез келген жерде басшылығымыз да, қосшымыз да оның арын арлауға, намысын жыртуға жарап қалды. Біз бәріміз де, тағы да құдайға шүкір, ешкімнің алдында именбестен жерімізді де, елімізді де мақтан тұта аламыз. Оларды өліп-өшіп сүйеміз, қадірлеп қасиет тұтамыз. Солай екеніне мен өз басым иненің жасуындай күмән келтіре алмаймын. Бірақ байқайсыздар ма, біздің көбіміздің еліміз бен жеріміз үшін мақтанышымыз бен оған деген сүйіспеншілігіміз тым біржақты сияқты. Біз айтсақ, алдымен аузымызға оның көкорай шалғыны, айдын көлдері, аспан арқалап тұрған асқар таулары, шудалары желкілдеген орман-тоғайлары, сондай-ақ сол ел мен жердің сермесе – семсері,қорғанса – қалқаны болған батыр-сарбаздары, аспандағы аққулармен қосылып ән шығарған сал-серілері, береке-байлығы тайқазандардан тасып-төгілген астары мен тойлары, көз бен қөңілді қатар арбаған үкілі салтанаттары мен қоңыраулары көш жерден күмбірлеп естілетін керуен-керуен көштері түседі. Соларды мақтан тұтамыз, соларды жан-жүрегімізбен құлай сүйеміз. Сондықтан да біздің бар сұлу саздарымыз соларға төгіліп, бар асыл сөздеріміз соларға шашылады. Дұрыс-ақ... Бірақ жер-қонысыңды, ел-жұртыңды сүйсең, алаламай сүй. Оның шолпылары сыңғырлаған үкілі аруын қалай сүйсең, көсеу ұстап, құл шығарған қара қемпірін солай сүй. Ол ел мен жердің ұран шақырып айқайласа – айбары, белін буынып, бес қаруын тағынса – қалқаны болған батырын қалай сүйсең, малақайы жапырайып, қой соңында жүрген қойшысын солай сүй. Ол ел мен жердің төгілген күмістей болып жалтырап жатқан айдынды көлдерін қалай сүйсең, құм суырып, құйын ұшырып тұрған аңызақты шөлдерін солай сүй. Олай ете алмадың ба, онда ол жартыкеш сүю. Ал жартыкеш сүюден өткен опасыздық жоқ. Бұл ретте ел мен жерге деген Мағжан сүйіспеншілігі – маңдай тигізіп, тәуеп етерліктей ұлы сүйіспеншілік. Сөзіміздің растығына көз жеткізу үшін оның «Сүйемін» деген өлеңін оқып шығыңызшы. Ал ол өлеңді түгел оқымау күнә:

Міне, ел мен жерімізді дәл осы Мағжандай, бар шындығымызбен, ештеңені жапсырып, жамамай, ешнәрсені жылтыратып боямай, сол қалпында алғаусыз сүйе аламыз ба? Сүйе алсақ онда біз бақыттымыз. Сүйе алсақ, онда біз нағыз қазақ еркегінің кіндігінен жаралған азаматпыз, нағыз қазақ әйелінің құрсағынан шыққан перзхентпіз. Ел мен жерге деген шын сүйіспеншілікте күпсіп сөйлеу де, көтеріліп сөйлеу де болмауға тиіс. Қалай дегенмен де, күпсіп, көтеріліп сөйлеуде жасандылық болады. Ел мен жер де – әкең мен анаң. Әкең мен анаңа деген сүйіспеншілікте жасандылық болса, не болғаны?! Менің бұл жерде қазымырлық көрсетіп, қадалып сөйлеп отырғаным, кейінгі кезде бүкіл жұрт өздерінің арғы тектерін қалай да батыр-баһадүрлерге, би-болыстарға, әруақты адамдар мен жыршы-жырауларға теліп, соларға апарып тіреп қоюға әуестеніп кетті. Оларды тыңдап отырсаңыз, арғы заманда қой бағып, көтен жеген қазақ еркегі, тезек теріп, құрт қайнатқан қазақ ұрғашысы болмағандай. Бейне бір арғы аталарымыз түгелімен қалқандары қаңғырлап, семсерлері жарқылдап өткен батыр немесе жібек шатыр ішінде, құс төсектің үстінде шалқайып жатып төрелік айтқан би, шешелеріміз шетінен толған айдай толықсып, тал шыбықтай бұралып, батыр мен баһадүрлердің жан жарлары немесе басына қарқарадай кимешек киіп, би мен болыстардың қасында сырбаз сызылып, кербез кергіп отырған бәйбіше болып өткендей.

Әсілі, күпсіп сөйлеу – көсеге көгертпейді.

Сіз Мағжан тегіне үңіліп көріңізші. Ол жеті атасынан бері өрісі малға айналасы жанға толы бүкіл Ақмола атырабына аты мәлім Бекен болыстың бұлаңдаған баласы ғой. Шешесі Гүлсімнің де көзі ашық, көкірегі ояу жан болған. Бұл жерде Мағжан өз отбасының емес, халық перзенті, болып сөйлеп отыр. Ал халық перзенті егер ол шын халық перзенті болса, жауырды жаба тоқи алмайды, жоқты бар етіп көрсетпейді. Осы жерде бір ден қоятын мәселе, Мағжан ұғымындағы Сарыарқа біздің ұғымымыздағы Сарыарқа емес, одан әлдеқайда кең. Олай дейтініміз, оның «Өткен күн» өлеңі былай басталады:

Біздіңше, бұл сөзге таласудың жөні жоқ. Енді біз бес су­дың – Еділ, Жайық, Сырдария, Ұзын Ертіс, Жетісудың ара­сын алып жатқан Сарыарқаның ұлы мағынасына қайта ора­луымыз керек. Оны қазіргідей әлдекімдердің өзімшілік эго­измі­нен дүниеге келген тар аумақта қарастыруға болмайды. Енді біз қайтадан Мағжанның «Сүйемін» атты өлеңінен туындаған тегіміз бен тамырымыз туралы әңгімемізге қайта оралайықшы. Рас, Мағжан да тегін, тамырын қарастырған. Сол тегі мен тамыры үшін мақтанып, аспан астына сыймай, тау болып қозғалып, арнасына сыймай, теңіз болып асып-төгілген. Бірақ ол өзінің жеке басының емес, өз халқының тамырын, өз ұлтының тегін қарастырған. Сол үшін де оған ұлтшыл, түрікшіл деген айдар тағылып, оның бүкіл ғұмыры қуғын-сүргіннің қыл тұзақты құрығының астында, бәле-жала үшкірген сумаңдаған сырығының ұшында өткен. Сол қарғыс атқыр құрық ұстап отырған отаршылдық өктемдік ақырында оны, қанша құтылам деп айла-әрекет жасаса да, құртып тынды. Сол құрық пен сырықты қолына ұстап отырған отаршылдық өктемдік, империялық өктемдік оны «ақтап» отырып та сол «қателігін» бетіне талай басты емес пе? 1989 жылы шыққан кітабына енбей қалған атақты «Орал» өлеңіне ден қойсақ, осы жайды анық аңғарамыз. Мәдениетті, өнерлі, қарапайым, дос құшақ Ресейдің емес, өзге жұрттың елін тонап, жерін талауға дегенде, сары ала оқасы жалтылдап, жез мұрты едірейіп шыға келетін зорлықшы Ресейдің қанқұйлы саясатына қарсы жазылған осы жыры үшін ақын әруағы өзі өлгеннен соң да қысастықтың қандай ауыр да азапты түрін көрмеді?! Ақ патша тұсындағы империялық пиғыл өз жалғасын қызыл кеңестің тұсында да аямай танытты. Түсі өзгергенмен, астамшылдығы, құлқыны өзгерген жоқ. Мағжанның жалпы отаршылдыққа айтқан мірдің оғындай өткір сөзін большевик империясының «жандайшаптары» да өз атына айтылған сөз деп ұқты. Расында да солай еді. Бұл жерде Мағжанның тіпті де қателеспегенін уақыт өзі дәлелдеді. Мағжан түріктің тегі мен түрін айтқанда, одан ол жүз бұтақты, тоқсан торапты шежірелі тін іздеп жатпайды. Одан ол елі мен жерінің қанат-қауырсынын бытырлатып жұлып, омыртқа-қабырғасын күтірлетіп сындыратын, апат пен опат әкелетін қанқұйлы отаршылдықтан құтқарар тірек пен сүйеніш іздейді. Сол үшін күреседі, сол үшін жанталасады. Аласұрады. Жан-жағына қолын созады.

деп халқына арғы тегінің кім екенін таныстырып алады да, бүгінде отаршыл езгіде қалған сол түріктердің мүшкіл халін, міскін кейпін айтады:

Сұмды бір үрейлі, қорқынышты түстен шошып оянғандай селт етіп басыңды көтеріп аласың. Басыңды көтеріп аласың да, жан-жағыңа қарайсың. Бір кезде бүкіл Орал, Алтай аймағын «іргесіне жел, күн тимей», тұтасқан мұздай боп жайлап жатқан түрік елінің енді әр жерде аралшық-аралшық болып қалғанын ұғып, Мағжан көрегендігіне таң қаласың. Мағжан бұл жерде қолдан келер амал, істер шара жоқ деп мүлде түңіліп, баз кешуден ада. Екі өкпені сығып бара жатқан бұл құрсау қатерден шығар жол іздестіреді. Ол жол біреу-ақ деп ұғады. Түрік ұрпағы бас қосуы керек деп біледі.

Осыдан кейін Мағжанды көреген демей көр! Осыдан кейін Мағжанды тек қазақ емес, бүкіл түрік қауымының ұлы перзенті демей көр! Шынында да, қазір біз Мағжанның осы өсиетін орындап жатқандаймыз. Осы жолды баяғыда нұсқаған қайран Мағжан түрікшіл болып түрмеге түсіп, ұлтшыл болып ақыры көзі жойылды-ау... Халқының бүгінін айтқанда жаны түтігіп, сүйегі үгітіліп сөйлейтін, ертеңін айтқанда күйрей езіліп, күйзеліп кететін Мағжанның өткенін айтқанда аруақтанып, арқасына қарағайдай қара жал бітіп шыға келеді:

Осы жолдарды оқығанда, нағыз бір намыссыз найсап, барып тұрған құлақкесті құл болмасаң, қаныңда тегіңнің лебі, жаныңда ұлтыңның демі болса, онда сенің де көкірегің өкініш аралас мақтаныштан қақ айырылып бара жатпай ма? Осы жолдарды оқығанда, егер сен нағыз тарихи көрбәдік болмасаң, томағасы сыпырылған қырандай дүр сілкініп қалмайсың ба?! Меніңше, бүкіл түрік әлемінде кеше де, бүгін де өзінің түріктік тегіне мақтанған, оны соншалықты ұлы жүрекпен дәл Мағжандай жырлаған ақын жоқ болса керек. Бұл ретте ол – бірегей. Мағжанды бүкіл түркі жұрты қазақ тілінде жырлаған ортақ ақынымыз деуі керек. Қажет десеңіз, оның бойындағы рух та – сол ертедегі түрік заманындағы түріктік рух. Бұл табиғат құбылысының құдіретіне шек бар ма, сол ертедегі, түрік заманындағы шаман дәуіріндегі рух Мағжан бойынан жарқырап көрінеді. Ол табиғатқа, отқа, күнге табынады. Мұсылманшылыққа, дінге құлай жығыла қоймайтын, онысы бірқатар өлеңдерінде /«Мешіт пен абақты», т.б./ айқын көзге ұрып тұратын Мағжанның көне түрік дүниесінің рухына келгенде құлай жығылып, оларды ауызға алғанда шатырлап, шамырқанып кетуіне таң қалмасқа болмайды.

Оттан туған баламын, – дейді.

Біздің зәузат қорымыз қаншама рет тас талқаны шығып бұзылып, қаншама рет талан-таражға түсті десеңізші! Бірақ ол қасиетті қор, халық аман болса, қайта жасақталып, ұлт тірі қалса қайта түзеледі екен. Зәузат қор – ең алдымен халық рухы. Халық барда – халық рухы өлмейді. Олай болса, Күннен туып, Отқа табынып, көсіліп жатқан кең сахараны емін-еркін жайлаған көкжал түрік баба­лардың қанына қызу, жанына қуат берген рухтардың, ғасырлар өткеннен кейін, бүкіл түрік қауымының алтын діңгегі – ата жұртында дүниеге келген қазақ ақынының бойынан бас көтеруі заңды құбылыс болса керек. Ол енді Күннен туғанмын деп қана қоймайды. Одан да тереңірек сөйлей бастайды. Тағы бір қызығы, енді ол сөздер нышандық бейнелік мәннен шынайы-нақты реңке ие бола бастайды:

Шынында да, Мағжандай талантты бүкіл табиғат қосылып туа алса керек. Біз бұл тұста да Мағжан өлеңдеріндегі «нышандық бейнелеу» мен «шынайы реңк» туралы тектен тек айтып отырған жоқпыз. Өйткені Мағжан болмысы Тұранға, Түрік қағанатына тарих арқылы ғана емес, табиғат арқылы да астасып, қосылып жатыр. Қандай бір халық та белгілі бір табиғат аясында өсіп-өркендеп, дамып-жетіліп, күш алып, қуаттанады ғой. Ол халықтың тарихы сол табиғат аясында түзіледі. Яғни ол халық өзінің рухани қуат-күшін көрсететін нышандық таңбаларын айналасындағы табиғи құбылыстардан іздестіреді. Ол рухани таңба-белгілер Мағжан өлеңдерінде түгел көрінеді деуге болады. Қараңыз:

Міне, осы өлеңдердегі «Отты Гун», «Пырақ», «Қанатты тұлпар», «Қос қанаты Алтай мен Оралға айналған қыран», «Көкжал» /«Көкбөрі түрік»/, «Қара шаңырақ» бір кездері бүкіл түрік елінің өзі өскен табиғат аясынан еншілеп таңдап алған, сөйтіп, солармен өзінің рухтық күш-қуатын таңбалаған төл белгілері ғой. Апырай десеңізші, зәузат қорда сақталып қалатын табиғи-тарихи рухқа дауа жоқ. Түптің түбінде тесіп шығады екен. Біз кезде өзіміздің төл туымыз ту-талақай болып, төл таңбаларымызды білмей жүргеніміз өтірік пе? Соның бәрі күні кеше ғана болмап па еді? Енді күніміз туып, сәті келе қалғанда, оның бәрі жұтылып кеткен жоқ па? Ал әлгі айтқан сонау көне заманнан бері келе жатқан «көкжал-көкбөріден» басқа нышан-таңбалардың бәрі күні кеше ғана қабылданған Туымыз бен Елтаңбамызда көрініс тапты ғой. Қазір қанатты пырақтар мен шаңырақ көтерген Елтаңбамыз, қыран мен күн көтерген Туымыз Мағжан арманындай жарқырап, Мағжан арманындай желбіреп тұрған жоқ па?! Мағжан, қайталап айтамыз, өткен тарихын, яғни көне Тұран мен ертедегі Түрік елін жырлағанда ғана арқаланып, сонда ғана асқақ мақтаныш сезімі билеп әруақтанады. Басқа уақыттың бәрінде де ол – мұңлы, ол – қайғылы, ол – қасіретті. Мағжан тіпті өлең арнаған адамдарына да жалынды сөз, жақсы тілек айта алмайды. Оларға да ол мұңын шағады, жылайды, күңіренеді, күйзеледі, аһ ұрады, күрсінеді, уһілейді, көкірегі қарс айрылады, зарлайды, сарнайды, зарығады, сарғаяды. Ол тіпті:

Мағжан туралы сөз әлі алда. Біз бұл жерде оның өлеңдеріндегі тек өзіміз байқаған басты-басты бағыттарды ғана әңгіме еттік. Ал поэмалары жайлы мүлде әңгіме қозғаған жоқпыз. Мағжан туралы сөз енді басталады. Ол енді аяқталмақ емес. Айта кетейін менің Мағжаннан алған ең үлкен ұлағат-тағылымым бар. Ол тағылым: егер сен өз халқыңның перзенті болам десең, онда сен оның қасіретін, уын іш! Халқыңның сол қасірет уы бойыңа жайылғанда ғана сен оны шын сүйе аласың! Халқыңның қасірет уын бүкіл жанымен, қанымен ішкен Мағжан – ұлы азамат, ұлы ақын!

Құдайға шүкір, қазақтың бар-бар жері өнерге де, өлеңге де бай. Оны тек тыңдай білетін есті құлақ, көре білетін жіті көз болса біздің қай жеріміз де көкірегіне шемен боп қатқан шерін, жанын жегідей жеген мұңын алғаусыз айтып, ақтара сыр шертері сөзсіз. Бірақ амал не, кілең солай бола бермейді. Мәселен, Маңғыстаудың өлең-жырына, өнеріне дегенде, неге екені белгісіз, Республикалық теледидар мен радиосының түңліктей-түңліктей локатор құлақтары да тосаң тартып, еліміздің қай түкпіріне қараса да жанарының қуаты жететін жарқыраған камера көздері шелденіп қалады. Бірақ біз түптің түбінде Маңғыстау дегенде ол локатор құлақтардың ашылып, ол камера-көздерінің жарқырап кететініне сенеміз. Маңғыстау өнерінің қуаты мен тегеуріні солай еткізді де! Әрине, қандай бір болмасын өнерлі өлкенің сан қырлы, сан түрлі талантты тұлғалары болатыны хақ. Бірақ солардың ішінен атан жілікті, арқар мүйізді басты-басты тұлғалары оқшау көрінері сөзсіз. Мәселен, Маңғыстаудың ең Басты Рухы – Бекет болса, ең Басты Сөзі – Қашаған. Біздің бүгінгі сөзіміз, өзі айтқандай, «ағыны тасты аударған» ерен қуаттың иесі Қашаған туралы болмақ. Асылы, шын талант өзі өскен жердің топырағынан жаралатын болса керек. Олай болса, оның бойында сол жерге тән табиғи мінез сіңері сөзсіз. Қашаған да солай. Оның жырларын оқығанда, Маңғыстаудың маң даласын, сол маң даланы толтырып соққан қуатты қара дауылының уілін, аптап-аңызағының ыстығын, ызғырығы мың-миллион ине боп тұла бойыңды шабақтап кететін борасын үнін жан-жүрегіңмен сезініп отырасың. Бейне бір оның сөздері сол қатаң табиғи құбылыстардың құндағында жатып, омырауын еміп алғандай. Сондықтан да оның сөздері сол қайратты қара дауыл, аптапты аңызақ, борасын сияқты табиғи. Оның өлеңдерінің әп деп басталғаннан-ақ ешқандай кедергі-мүдіруді білмей, жөңкіліп ала жөнелетіндігі де, қайыру бермей ала қашатыны да, айтарын бүгіп, ірікпей, ешкімнің алдында ықпастан ақтара салатыны да сол табиғилығынан. Қашаған қалқан қағыстырып, қылыш сермесіп, найза сілтеспесе де, бүкіл ғұмыры күреспен өткен ақын. Ол көргенсіз әдепсіздікпен, қаскөй қиянатпен, дарақы даңғойлықпен, қараңғы надандықпен, таңқы дүмшелікпен, қомағай тоғышарлықпен, алакөз алауыздықпен, бетімен кеткен жүгенсіздікпен күрескен. Олармен жан берердей жағаласып, жан алардай шайқасқа түскен. Ол әлгіндей адам жанын бүлдіріп, тоздыратын жат пиғылдарды жойып, оның орнына ізгілік, инабаттылық, ауызбіршілік сияқты қасиеттерді орнықтыру үшін жан салған. Қашағанның Домбыраға тілі тиген Есқали сұпыға айтқанының өзі не тұрады?! Осы өлеңнен солқылдап тұрған бір сөз таба алмайсыз. Әр жол, әр сөзі шатырлап сынып, шарт кетіп жатыр. Неткен ашу?! Керек десеңіз неткен долылық?! Бірақ сонымен бірге неткен білімділік, неткен парасат жатыр десеңізші!

Сіз де енді, міне, тұлпарлардың тұяғынан ұшқан топырақтай түйдек-түйдек сөздердің ішіне ендіңіз. Ағаштың қадірін асырып, қасиетін көрсететін шумақтар бірінен соң бірі құйылып келіп: «Өзіңді халық сұпы дейді, боқтағаның қай ағаш?», деп қайырып, қайта-қайта сілкіп кететін тұстары сізді де бірге ала жөнеледі. Қашағанмен қосылып Сізде айтып жатқандай қаныңыз қызып, делебеңіз қозады. Сізге сол домбыраның намысын жыртып, сол үшін шайқасқа кіресіз. Бұл өлең – мәңгілік өлмейтін өлең. Әттең, насихиат жоқ, қолдаушысы кем боп, шетқақпай қалып жүр. Әйтпесе, біздің домбыраны шын құрметтеп, шын құдірет тұтатынымыз рас болатын болса, домбыраны ғайбат тілден қорғаған осындай қуатты сөзді алдымен үкілеп, алдымен сахнаға шығармас па ек?! Ал қазақтың қара домбырасы ғайбат сөздерден қаншама қабаржып, қаншама жапа шеккенін бәріміз жақсы білеміз. Бұл өлең – жалғыз бір сұпыға емес, арғы-бергі барлық дипломы жоқ, дипломы бар түрліше сұпыларға берілген соққы ғой. Сол арғы-бергіде айтылған ғайбат сөздерден домбыраны дәл осы Қашағандай кім қорғап, кім көтеріп сөйлей алыпты?! Бірақ амал не, осындай қайратты, осындай парасатты өлеңді бүкіл қазақ жұртында біреу біліп, біреу білмейді. Басқаны былай қойғанда, бұл өлеңді домбыра ұстайтын, жыр айтатын қазақтың бәрі білу керек қой. Оған да күмәнім бар. Оның үстіне, бұл өлең тек домбыраны ғана қорғайтын өлең емес қой. Ол әншейінде ақ жүріп, адал тұрғандай боп, жеме-жемге келгенде өзіңе қырын қарап, сырт беретін сұмпайылыққа қарсы айтылған өлең. Қашаған халықтың ғасырлар қойнауынан азбай-тозбай келе жатқан асыл мұраларын, салтын, ғұрпын, әдетін бар қуат, бар даусымен қорғаған. Өйткені ол салт, ғұрып, әдеттен айрылу, олардан қол үзу – халықтық қасиеттен айрылу, ұлттық болмыстан қол үзу деп білген. Бабалардың батасынан көктеген ол рухани мұраларды мансұқтаған халық болып қатарға қосылмайтынын, ұлт болып өркен жаймайтынын сезген. Сол үшін де ол шамырқанып шайқасқа түскен. «Қашағанның Сақыпқа айтқаны» да сондай өредегі өлең. Бұл өлең – үлкен бір тойды Қашағанның сақалын сыйламай бастап кеткен Сақып деген жігітке айтылған өлең. Сақыптың ол қылығын Қашаған әдепсіздік, үлкенді ханым, кішіні жаным деп сыйлап құрметтейтін халық салтына түскен таңба көрген. Ал ондай кезде Қашаған шарт сынады. Әдепсіздікті қайтып көтеріле алмайтын етіп бетін мүлде қайтарып, қайтып көктемейтіндей етіп тамырын біржола отап тастайтын кілең бір азу тіс, ақберен сөздерді құйып кеп жібереді. Соның Сақыпты соншалықты қайтып тұрмастай етіп жерлеп,жер жастандыруын сол әдепсіздікті жер жастандыруы деп түсінген жөн. Өйткені Қашаған әдепсіздікті арамшөп сияқты, оны мүлде отап тастамаса, өлмейді деп ұғады.

деп басталып, неше бір шендестірулер мен салғастырулардан тұратын бұл өлең өз жолын, өз әлін білмеу түптің түбінде опық жегізетінін айта келіп:

Бұл бәрімізге, сондай-ақ бүгінімізге де, ертеңімізге де дәріс, тағлым. Өйткені ол салт бұзылып, ғұрып қирап, әдеп бүлініп жатқан жерде қадір де, қасиет те болмайды деп біледі. Салт-дәстүрге, әдет-ғұрыпқа салғырт қарап, оған мән бермеу – ертеңіңнен қол үзу деп ұғады. Қашағанның ондай тұстарда ширығып, шамырқанып кететіні сондықтан. Қашаған – қаратты айбаттың ақыны. Әсіресе, оның намысына шоқ түскенде, оның қайраты бұрынғыдан да жоталанып, оның абыройы бұрынғыдан да айбарланып кетеді.Әсіресе, оның бұл мінезі Ізбас деген жас ақынның бір тойда Қашаған атын меңзеп, оған:

деп ұрынғанына қарсы айтқан сөзінде бар ойын, бар болмысын көрсете түседі. Міне, осы өлеңде Қашаған сөздерді бірінен бірін оздырып, бірінен бірін тұтатып, ұшқынды отқа, отты өртке айналдырып, өлеңді ұлы дүбіліс, ұлы құбылыс етіп жібереді. Оның алапат ағыны тағы да сол әдепсіздік пен көргенсіздіктің дөңкиген діңгегін түбірімен қопарып, ағызып алып бара жатады.

Асылы, Қашаған көргенсіздік пен жүгенсіздікке, жалпы қандай бір болмасын қасиетсіз әдеттерге кішкентай бір салғырттық танытып, олардың алдында жалғыз-ақ рет төменшіктеп, бұғып қалуды кешірмес күнә деп ұқса керек. Оларға шамалы салғырттық таныту – әдепсіздік пен көргенсіздіктің өркен жайып, өрісін кеңейтуіне жол беру деп біледі. Ендеше, оның ондай тұстарда бұршақша жауған сөздермен төпеп жіберетіні сондықтан. Қашаған – бір теңеуінен бір теңеуін оздырып, бір образынан бір образын күшейтіп сөйлейтін ақын. Сондықтан да оның сөздері қар көшкініндегідей немесе дауыл мен теңіздің арпалысындай сұрапыл күшке айналып кетеді. Ол – жалпы теңеуін немесе образын қайталай бермейтін ақын. Ал қайталаған кезінде ол теңеу, образды мүлде жаңартып, қуаттандырып жібереді. Яғни бұл оның бойында қайралу, жетілу, даму сияқты творчестволық процестің үздіксіз жүретінін көрсетеді. Мәселен, әлгі өлеңде ауыз әдебиеті өкілдерінің шығармаларының ешқайсысында кездеспейтін, қазақ топырағында мүлде тосын, мүлде жаңа мынадай жолдар бар:

дейді. Осы қалпында-ақ оқыған адамның көз алдында өлместей, өшпестей сурет болып қалатын жанды образ сәлден кейін ақын аузынан басқаша құбылып, басқаша түрленіп, бұрынғысынан да дамып, бұрынғысынан да жетіліп кетеді. Еңсесін көтертпей езіп, қайта тұрмастай етіп тұралатып сөйлейді:

Не деген сурет! Не деген тарпаң, дүлей күш! Көз алдыңызға кеме мен жыртық қайықты елестетіңізші. Тағы да, олар қимылды нақты қарекетке түсіріп тұр ғой. Алып кеме қайықты белінен басып таптап кеткен. Қашағанның мұндай қуатты екпінмен қай заманның да көргенсіз ізбасының беті қайтып қалмақ. Сонымен, бірге Қашаған – улы мысқыл, ащы кекесіннің де ақыны. Халық жанына жара боп жабысқан әлгіндей індетті сорақылықтардың аузын кейде ол сол уытты тілімен жарып жібереді. Дүниеге құнығып, мал десе, жанын беруге бар, айналамен ісі жоқ, сөйтіп, өзі де малға айналып бара жатқан жан туралы айтқаны қандай? Ол жанның анықтамасын қалай дәл тапқан десеңізші Ол жан

өмір сүрген жан. Осыдан кейін сен ол жаннан жиренбей көр! Осыдан кейін сен тоғышарлықтан бойыңды тартып, тіксінбей қара! Шын ақын саған, әдетте, ақыл айтпайды. Шын ақын сенің бойыңда жайлап бара жатқан қоқыстардың лап еткенінің тамырын қиып тастайды не ізгілік ұрығын себеді. Екінің бірі: әлгі екі жолды ғана оқыған адам, егер оның есі дұрыс, еңсесі тік адам болса, дүние қызығы тек мал емес екенін, олай ойласа, өзі де мал боп кететінін сезінбей ме?! Селк етіп шошынбай ма? Егер сол сөздерден ең болмаса бір адам дәріс алып, тағлым алса, онда ақын міндетінің ақталғаны. Мұндай өлеңдерінің санына «Қара шұбар, ала ешкі», «Мұстахқа», «Қуңдаған қу Бисен», «Оразалыға» деген өлеңдерін қосар едім. Соның бәрінде де ол айлакерлікті, көзбояушылықты, қулық-сұмдықты адымын аштырмай бүріп, жықпылға жеткізбей іліп түседі. Екі-ақ шумақтан тұратын «Қутыңдаған қу Бисенді» оқып көріңізші:

Меніңше, бұл жолдарды түсіндіріп, талдап жатудың қажеті жоқ. Қашаған тек әлгіндей қасиетсіздіктермен ғана күресіп өтпеген, сонымен бірге ол – жылағанды жұбатқан, жақсылыққа тілек айтқан, еліне бата берген үлкен жүрек иесі. Оның өзінің замандасы Аралбайға айтқан жұбатуын тебіренбей оқу мүмкін емес:

Болмаса перзент шара жоқ.

Бұл жалғызынан айрылып, зар жылап отырған Аралбайды ғана емес, бір баласын жерге беріп, тұяқсыз өтіп бара жатқан оның өзіне де айтқан жұбатуы. Аралбай қасіреті – Қашағанның өз басының да қасіреті. Ал «Тойбастары» – келер ұрпаққа жақсы тілек, бата. Бірақ неге екені белгісіз, Қашағанның осы жақсы тілек, ақ батасы тойларда көп орындала бермейді. Мұны үркердей боп көрініп келе жатқан жас жыршылар ескергені жөн. Қашағанның менің өз басымды керемет таңқалдыратын тағы бір қыры – оның өлеңдерінің терең философиялылығы. «Бұл дүниеде не жетім» деген өлеңінің тек бас жағындағы төрт жолын ғана оқып көріңізші:

Осы жолдарды зер салып, ой тоқтатып тағы бір оқып шығыңызшы. Бұл сөздер дүние жүзі ой алыптарының сөздерімен иық тірестіріп тұра алатын сөздер емес пе! Түк те асырып айтып отырғам жоқ. Тағы да оқыңыз. Не жешім деген сұраққа: «Кім қажетсіз болса сол жетім», – деп тұр ғой. Шынында да, одан өткен жетімдік бар ма? Әкесі жоқ та, шешесі жоқ та жетім екен. Неткен аянышты. Осы бір жолды ғана оқығаннан кейін, сөз жоқ жан-жағыңа қарайсың, қарайсың да не қоғамда, не өмірде ісі жоқ, қарақан басын ғана күйттеп, тойғанына күпті, кигеніне мәз жандарды көріп, аяйсың. Онан кейінгі: «Хакімі әділ болмаса, бұқара байтақ ел жетім», – деген жолдары ше? Басқа басқа, талай-талай хакімдердердің әділетсіздігінен сүйегіміз қан қақсап, жанымыз қан жылаған біз бұл сөздердің парқын жақсы сезінеміз. Оның парқын ғұмыр бойы сол әділетсіздіктердің зардабын тартып, соның соққысына жетім құсап жасып, жетім құсап жаутаңдап келе жатқан біз білмегенде, кім біледі?! Қашаған ақынның тағы бір «Және бір жайды айтайын» деп аталатын өлеңі өзінің сонылығымен, тосындылығымен ерекшеленеді. Жалпы, Қашаған тосын сөз, тосын ойдың ақыны. Ол ешкімді де қайталамайды, сонан кейін өзін ешкімге қайталатқызбайды. Жаратылысы өзге, бітімі бөлек ақын. Оны тек талмай зерттеу керек. Әлгі өлеңге қайта оралайық. бір торғай ағаштың бойынан құтырған құрт тауып жейді. Құтырған құрт жеген торғай да, әрине, құтырады. Құтырған торғай нені тыңдасын. Ол енді бүркітке шабады. Бүркіт оны бір-ақ қылғытады. Бірақ ол құтырған торғай ғой. Енді бүркіт құтырады. Бүркіт нән балыққа түседі. Балық та әп-сәтте құтырып шыға келеді. Құтырған балық суға сыйсын ба?! Ол мөңкіп, тулап жүріп, сыртқа шығып қалады. Сыртқа шыққан олжаны бүкіл ел боп жейді. Енді бүкіл ел құтырады. Бірін бірі тонап, бірін бірі талап, бірін бірі жеп, бүкіл ел құрып кетеді.

Бұл – кім-кімді де үлкен ойға қалдыратын өлең. Бәле сәл нәрседен басталатынынан хабар беретін өлең. Шынында да солай емес пе?! Қазір кішкентай ғана құтырған құрт-сөзден ел бүлініп жатқан жоқ па? Бұл өлең сәл нәрсеге де сергек болуға, сәл нәрсеге де жіті қарауға үйретеді. Қашаған ақынның мерейлі тойын, биыл арысы Республика, берісі өз жері болып, ұлан-асыр той қылып өткізуге дайындалып жатыр. Оның жатқан жеріне көздің жауын алатындай қазіргі салынып жатқан ескерткіштердің ішіндегі маңдай алдысы боп саналып, күмбезді кесене көтерілді. Маңғыстаудың қай түкпірінен де Қашаған есімі жиі-жиі ауызға түсіп, Қашаған сөздері жиі-жиі естіле бастады. Бұл – Қашаған әлі де тірі, оның рухани ғұмыры сала-сала боп жалғасып, өркештеніп, жоталанып келе жатыр деген сөз. Яғни бұл – қатепті қара нардай қайратты Қашаған ақын, Маңғыстаудың ең Басты Сөзін қомына теңдеп, ертеңіне қарай маң-маң басып кетіп бара жатыр деген сөз.

Мықты ақынға алдымен сөз ереді. Ол сөз көбіне - көп жусаң кетпейтін, жайсаң кеппейтін майлы күйедей қап-қара жалалы, бәлелі боп келеді. Жоқ нәрсені бар етіп бадырайтып қояды. Сыпсыңдап адымын аштырмайды. Тіміскілеп артынан қалмайды. Ол сөздер тек күйе боп жабысып қана қоймайды, бірде басын жарып, көзін шығаратындай сойыл мен шоқпарға, енді бірде шынжырын үзіп кетердей абалап ұмтылған қызғаныштың құтырған қызыл итіне айналады. Ол сойыл мен шоқпар ала жүгіретіндердің шаң-шұң айқайына айқай үстеп, бір сілтеуден қалмай бырт етіп сынып түсетін кепкен шыбық сермейтіндер де, ол қызғаныштың қызыл итіне өздерінің шаптығып шәуілдейтін қанденін қосатындар да табыла кетеді. Бетін шымшып жып-жып ететін өсектері мен құлақ сарсылтар гу-гу әңгімелері тағы бар... Ол енді отырса опақ, тұрса сопақ болады. Оның енді тырнағының асты, кір болмаса да, күнде кір! Оның енді түймедей ғана бір қылығы түйедей боп көрінеді. Оның енді саңқылдап сөйлегенін де, жарқылдап күлгенін де көре алмайды. Көре алмайды емес-ау, көтере алмайды. Апыр-ау неге бұлай?! Ол байғұс соншалықты не жазып қалды. Оның айтқаны халқының мұңы, жоқтағаны халқының жоғы емес пе еді? Бар айыбы, мынау бей-берекеті қашқан жалпақ жұртты жарасылымдылыққа, жақынын да жау көріп жағаласып жататын үдеріскен қауымды үйлесімге, сондай-ақ әділдік пен адалдыққа шақырғаны ма? Неге бұлай? Оның бір-ақ жауабы бар. Өйткені ол–үлкен әріппен жазылатын Талант! Ал талант ешуақытта, еш жерде кешірілмейді. Сондықтан да оны, жас болсын, жасамыс болсын, бәрі бір, әйтеуір көрге тықпай тынбайды. Олардың тіпті оны көрге тыққаннан кейін де жандары жай таба қоюлары екіталай... Әрине, қоғамда бишігін олай да сілтеп,былай да сілтеп үстемдік етіп отырған идеялогияның ондай талант иесімен қарым-қатынасы сәл өзгеше болып келеді. Алдымен оны түрлі айла-тәсілмен алдарқатып маңдайынан бір сипап, арқасынан екі қағып өзіне икемдемек болады. Сермесе семсеріне, сілтесе сойылына айналдыруға барынша күш салады. Құрған тұзағына түсірмек боп, әртүрлі айла-шарғыға барады. Алдайды. Арбайды. Әлбетте, талант иесі де ет пен сүйектен жаралған пенде! Сондықтан олардың сол бір құрған тұзағы мен қақпанына түсіп қалатын кездері болмай тұрмайды. Бірақ асау жүрек, бостан талант бұған ғұмыр бойы қалай шыдас бермек. Оның, қалай болғанда да, ауық-ауық құрған тұзақты қиып, құрған қақпанды қаусатып кететін кездері аз болмайды. Сондықтан да оған үстем идеялогия үнемі сенімсіздікпен қарайды. Тиісті үлесінен қағады, көкірегінен итереді, аяғынан шалады, босаға жаққа ығыстырып кемсітеді, кекетіп, мұқатып бағады... Енді оның әр өлеңін, әр сөзін, әр сөйлемін қалдырмай, қадалып оқитын болады. Жай көзбен оқымайды, лупамен оқиды. Тіпті лупамен емес-ау микроскоппен зерттеп үңіледі. Өйткені ол өлеңдер мен сөздердің арғы астарында, түкпір-түкпірі мен қалтарыс-қуыстарында аса кесапатты жұқпалы аурулар тарататын микробтар мен вирустардан мына қоғамды билеп-төстеп отырған үстем идеялогия айықпас дертке, жазылмас кеселге шалдықса қайтпек?! Ақыры, үңіреңдеп қайта-қайта үңіліп жүріп лағнет атқыр сол бір қатерлі вирустар мен микробтарды табады. Табады! Сонан кейін-ақ ақынның күні күн болмайды. Енді абалап ұмтылып балақтан тартатын пенделік қызғаныштың қызыл итіне, үстем идеялогияның арпылдап кеп тура алқымнан алатын тайыншадай-тайыншадай алпауыт төбеттері қосылады. Ал оның соңы немен тынатыны айтпаса да түсінікті... Менің аса ірі, аса зор шет ел ақындарының , сондай-ақ өзіміздің қайталанбайтын қадау-қадау ақындарымыздың өткен өмірлері мен тағдырларына қайта-қайта үңіле жүріп ұққаным осы болды. Әрине, әр ақынның өткен өмір жолы да, тағдыр-талайымы да әр басқа. Бірақ жинақтап келгенде осыған саяды. Осындай тағдырды басынан өткізген, қилы-қилы тіршілік кешкен ақындардың бірі, сөз жоқ, Қасым Аманжолов дер едім. Қарап отырсақ, Қасым Аманжолов та тағдырын тәлкек еткен қатал заманның талай-талай тәшпіші мен құқайын көрудей-ақ көрген екен. Оның соңынан, әлгі жоғарыда айтып өткендей сұрқия сөз де , зымиян сөз де ерген. Қасым ақынның қыл тұзаққа да, темір қақпанға түскен шақтары да, аяқ асты боп табанға тапталған кездері де аз болмаған. Оны кейде арғы жағы түпсіз құлама тығырыққа тіреп, кейде тәртіпке көне қоймаған тентек баладай бұрышқа да тұрғызған. Аяусыз сыналған. Ешбір кінәсіз моральдық кемсітушілік пен рухани қуғын-сүргінге түскен. Әдетте ақын дүниеден озғаннан кейін оның соңында өлмес өлеңдерімен бірге аңыз қалады. Қасым Аманжолов туралы айтылатын аңыздар да аз емес. Соның бірі, жұрттың бәрі, бірінің аузына бірі түкіріп қойғандай,қайталап айта беретіні, оның елден ерек шатақ болғаны. Мінезі сәл нәрсеге шарт кететін шамшыл, шәлкес екен. Шамына, арына тиген адаммен, кім екеніне қарамай, “қап бәлем, кейін бір оқсатып ретін келтірермін-ау” деместен, дәл сол жерде шат-шәлекейі шығып ұстаса кететін көрінеді. Тіпті жығылса да шаптан тіреп жатып алады екен. Ешкімді басынан аттатпаған, ешқандай сөзді басынан асырмаған. Тарс еткізіп атқан, қарш еткізіп шапқан. Иілу, бүгілу дегенді мүлде білмеген, шатырлаған найзағай құсап шарт сынған. Өзі де “бұлт болып арпалысам, жалын шарпып” деген ғой. Мұндай мінезге ие ақынға қыспағы да, қысталаңы да көп, кім-кімді де манекен сияқты қатырып-семдіріп қоятын қатыгез қоғамда өмір сүру қандай қиын болған десеңізші?! Оның өткен өмір жолына көз салсаң, Қасым Аманжолов бұл тірлікке тек қиындық көру үшін, тек жәбір-жапа шегу үшін келген сияқты. Ол “өзге емес, өзім айтам өз жайымдa” деген сөзді текке айтпапты. Шынында да Қасым Аманжолов өлеңдерін оқып отырып оның бүкіл соқтықпалы жолдары мен өткелекті өмірбаянын түгелге жуық көз алдыңа елестетуге болады. Ол тұтастай өлең-–өмірбаян. Өмірбаян болғанда да, өзі өмір сүрген қоғаммен, уақытпен, заманмен, адамдар тағдырларымен тамыр-талшықтарына дейін бірге өріліп кеткен өмірбаян. Оның “Балалық шақтан бір елес” деп аталатын ұзақ өлеңін бар болмыс-бітіміңмен егіліп-езілмей, алқымыңа жұдырықтай тас тұрып қалғандай тығылып, кеудеңе өксік кептелгендей демікпей оқи алмайсыз. Ол бұл өлеңінде ағасы Тайжанның он бір, өзінің алты жасында тұл жетім қалғанын, екеуінің қаншама азапты да мехнатты күндерді бастарынан кешкендерін шерлене баян етеді. “Қасқырдай үйге түскен аштық жетті. Арадан қарындасты алып кетті. Бездіріп құсты ұядан, жасты үйінен, елсізде ебелектей тентіретті” дейді ол. Қос жетімнің барар жер , басар тауы қалмайды. Қол ұшын созып, бауырына басар, пана болар ешкім жоқ.

Қандай қиын, қандай ауыр тағдыр! Басқаша қалай айта аласың?! Әйтпесе, құйтақандай екі баланың түн ішінде тентіреп ескі қыстаулар мен бейіттерді пана етіп жүргендерін көз алдыңызға елестетіп көріңізші. Бұл көрініске енді сіз күні бойы жер ошақтың жанынан жүргізбейтін “қоқиланған мырзаның” қорлығы мен бастарына “шымшуырмен салып қалатын” қатыгез әйелдердің зәбірін қосыңыз. Жаның жылап, жүрегің қақ айрылады! Буыны бекімей, сүйегі қатпай жатып-ақ осыншама зәбір мен қорлықты, осыншама зобалаң мен зорлықты көп көрген ол, жапақ-жапақ еткен жалтақ, іштен тепсе де ыңқ демейтін ынжық, аузынан сөзі, үстінен бөзі түскен солбырайған сорлы боп қалмайды. Әсілі, арғы тегі тегеурінді, мықты болса керек. Қайта, қысқаштай қысқан сол бір қиындықтардан қыл шылбырдай шиыршық атып ширатылып, көріктен қызарып шығып, балға мен төске тапталған сом темірдей шыңдалып өседі. Ақын ержетті. Есейді. Ұстаған жерінен айрылмай тырмысып, тастай тістеніп жүріп алға, тек алға ұмтылып бақты. Оқу оқыды, тоқу тоқыды. Оң-солын таныды. Жан-жағын барлады. Күндердің күнінде қиыр шет, қиян түкпірдегі Оралдан бір-ақ шықты. Әрине, біз бұл мақаламызда ақынның өмірбаянын тізбелеп шыққалы отырған жоқпыз. Біздің мақсатымыз мүлде басқа: оның өлеңін тану. Өлеңі арқылы, мүмкіндігіміз жеткенше, ақынның рухани кескін-келбетін, рухани сымбат-ажарын, рухани болмыс-бітімін ашу. Бұл тұрғыдан қарасақ, Қасым Аманжолов әдебиетке о баста, біздің ұғымымызға әбден сіңісті боп кеткендей, от шайнап,шоқ түкіріп емес, сұлулыққа ерен ынтызар, махаббатқа аса құштар боп келіпті. Ақынның отызыншы жылдар ішінде жазылған “Сұлудың сымбатын” оқып көріңізші. Оны кенет ғажайып құбылыс көргендей таңданбай, шекер сорғандай таңдай қағып тамсанбай оқымау мүмкін емес.

Па, шіркін! Бұл өлеңді оқыған, әйтпесе тыңдаған еркебұлан жас жігіттің осыншама сұлулықтан басы шыр айналып, жүрегі кеудесіне симай атқақтап, санасы сарсаң болып, есінен айрылардай немесе отқа түскендей күйіп-жанып, ал әбден қартайып мәужіреп қалған шалыңның күнде қалған көнектей кеуіп қалған тамырларына ып-ыстық қан жүгіріп кетпес пе?! Әрине, бұл өлең– бар дүниені ұмыттырып есалаң күйге түсіретін, ерік бермей кететін есірік құмарлықты қoздыратын, яғни хайуaндық инстинктің құлы ғып жіберетін эротика да, адамдық ар-ұяттан жұрдай, иман дегеннен мүлде ада тыржалаңаш парнография да емес. Бұл өлең– сұлулықтың тылсым да сиқырлы қуат-күшін бар болмысымен ашып көрсететін, құныға еліктіріп, еліттіретін, оның өзіңді де, көзіңді де арбап алатын кескін-келбеті мен ажарына деген ынтызарлықты оятатын өлең. Осы тұстағы Қасым Аманжолов өлеңдері кілең бір ұйыған сүттей үйлесілімділік пен құйылған күмістей жарасылымдылықтан тұрады. Әуен мен әуезге, мақам мен сазға толы ол жырларды оқығанда бесіктегі періште нәрестенің гуілін, жапырақ ұшында үзіліп кетердей боп мөлтеңдеген таңғы шық дірілін, самалмен ақырын ғана теңселген құрақ сыбдырын, сол құрақ балағын шымырлап сипап аққан бұлақ сылдырын, аппақ тамағы сайраған бұлбұлдың көмейіндей боп бүлкілдеп тұратын сұлудың сыбырын, әуелеп ұшқан аққу қанатының сусылын жан-тәніңмен сезінгендей боласың. Оның бәрі Қасымның ойы мен бойындағы, тілегі мен жүрегіндегі кіршіксіз таза , сонымен бірге белгісіз құпия кеңістікке асығып алып-ұшып талпынып тұрған ұлы махаббаттан туындап жатады.

Махаббатты осыншалықты қорғаштап, оған осыншалықты бәйек боп, оны осыншалықты асқақтатқан, оным тылсым табиғаты мен тұңғиық болмысын танып-білген, сәулесіне шомылып, нұрына шалқыған ақындар бұл дүниеде бар-ақ шығар-ау , бірақ олар өте сирек болса керек. Мен әлгінде үйлесімділік пен жарасымдылықты айтқанда өлеңнің түрлік сыртқы пошымынан шығатын аллитерациялық немесе дыбыс үндестіктерін емес, оның ішкі мән мен мазмұнынан, қан тамырларыңды кернеп бара жататын ыстық жұмбақ қуатынан туындайтын құпия құйылысты меңзеген болатынмын. “Мейлі аспанның бұлты кеп бассын мені, жарқ етермін күндей боп көрсем сені, қарт болсам мен сен үшін жасарар ем, тірілер ем егер де болсам өлі” деп махаббатты өзегі өртеніп, емірене аспанға көтеріп әспеттеген ақын, оны аяқ асты етіп, мазақ пен тәлкекке айналдырып, еріккеннің ермегі етіп жіберетіндерге өлердей жаны қас.

деп кебірге өсетін кекіре шөптей кермек, тозған таудың азған етегінен алынатын ашутастай ащы мысқылмен түйреп, одан безініп жиіркенеді. Мына өмірден тіліңнен бал сорғалап, жан жүрегіңді алтын шуаққа бөлеп, болмыс-бітіміңді жарқылдаған, жалтылдаған сәулеге орап жіберетін сұлулықтың сиқырлы сымбатынан көздің жауын алатын үйлесім мен сөздің нәрі мен құнарын құятын жарасымдылық іздеп шарқ ұрған, оған шаң қондырып, тозаң түсіргендермен бүкіл жан-дүние, бар табиғатымен аяусыз күрес ашатын ақынның қызықты да шыжықты сол бір сәттері бір-ақ күнде айра-жайра боп, ойран-ботқасы шықты. Соғыс басталды. Ақын майданға аттанды. Біздің соғыс жылдары туралы жырлар десек, есімізге алдымен Қасым Аманжоловтың есімі түсетіні белгілі. Ол тектен-тек болмаса керек. Өйткені соғыс стихиясын дәл Қасым Аманжоловтай орасан қуатпен, алапат бұрқаныспен берген бірде бір қазақ ақыны жоқ десек, оған ешкім де ренжи қоймас. Тағы да ол өлеңдер, өзіндік көркемдік қуатымен, екпінді бұла жаратылысымен әлемдік деңгейдегі шырқау биікке көтерілген өлеңдер. Түк те асырып айтып отырғам жоқ. Мен өз басым соғыс тақырыбына жазылған орыс ақындарының өлеңдерін былай қойғанда, соғыстың от-жалынының қақ ортасында, бораған оғының дәл астында жүрген, оның бүкіл тауқыметі мен ауыртпалығын өз бастарынан өткерген еуропалық Қарсылық (Сопротивление) ақындары француз Поль Элюар, чех Витезслав Незвал, венгр Дюла Йиеш, серб Радован Загович, итальяндық Сальваторе Квазимодо, пoляк Юлиан Тувим және басқаларының шығармаларымен бір кісідей етене таныспын. Кейбіреулерінің шығармаларын аудардым да. Олар тұла бойларынан қан сорғалап түрған, әрі қаһарлы, әрі қайратты өлеңдерді дүниеге келтірген аса ірі тұлғалар! Қасым Аманжоловтың соғыс туралы жырлары, егер жеріне жеткізе аударылса, солардың қақ ортасынан ойып тұрып орын алатынына менің титімдей де күмәнім жоқ. Бәріміз баяғыдан жатқа білетін мына жолдарға назар тіктеңіз:

Құдай-ау, неткен долы, неткен қаһарлы, неткен сұсты, неткен ызалы, неткен сұрапыл күш бұл?! Ақын ішінде алапат магма булыға қайнап, тасып-төгіліп, отты бұрқақ боп атылып жатқандай. Тұла бойынан от шашыраған мұндай қуатты өлеңмен соғыс туралы жазылған қай ақынның өлеңі иық тірестіріп шендесе алар екен?! Жоғарыда соғыс стихиясын дәл Қасым Аманжоловтай берген қазақ ақыны жоқ дегеніміз де, ол жырлар әлемдік деңгейге көтеріліп кеткен дегеніміз де бостан бос, әйтеуір айтыла салған сөз емес екенін, оған мына төмендегі жолдарды оқысаңыз-ақ көзіңіз бұрынғыдан да жете түседі.

Ақын жүрегінен қып-қызыл жалын боп атқылап, шапшып шыққан бұл жолдарды сен “па, шіркін” деп тамсанып, бас шайқап та, “неткен ғажап” деп тамсанып қол соғып та тыңдай алмайсың. Өйткені от құйыны ұйтқып, оқ борап жатқан тозақ күйін естігендей, зіркілдеген зеңбіректермен бірге сенің де басың зіркілдеп, қара тастың өзінен кілкілдеп қан ағып, алып далаңды жүндей түтіп түте-түте еткен бұл сұмдыққа шыдай алмаған өліктердің өзі жер астынан ытқып шығып жатса қалай өйтпексің?! Өйткені сен де асты үстіне түсіп ала құйын аласапыран дүниенің ішіне кіріп жұтылып кеттің... Қалай болғанда да Қасым Аманжолов ол қаһарлы соғыстың құрыштан құйылғандай берік, тастан қашалғандай айқын, кісі шошырлық сұмдық суреттерін жасаған ақын.

Көрдіңіз бе, Қасым ақын өлім алып келер алтын құйрықты снарядтар мен оқтардың кім-кімді болса да сұқтана қарататын сұлу мүсінін жасаған. Менің ойымша, егер Қасым Аманжоловқа ажал-сұмның сымбаты мен кескін-келбетін суретке айналдыр десе, ол оны тұла бойын жалбыраған жүн менен түк басқан алба-жұлба, көзі шақшиған, тісі ақсиған албасты құбыжық кейпінде емес, мұз сияқты мөп-мөлдір көкпеңбек, немесе қаңтардың қарындай аппақ, бірақ ызғары мен ызбары бетіне теуіп тұрған сұп-суық сұлу етіп салар еді! Қасым Аманжоловтың соғыс тақырыбына жазған жырларын әңгіме еткенде оның “Дариға, сол қызын” аттап өтуге де, айналып өтуге де болмайды. Олай ету күнә балар еді. Бұл өлең– алағай да бұлағай, астаң-кестеңі шығып, ішек қарыны ақтарылып жатқан, қан сасыған дүниенің ішінде жазылған махаббат гимні ғой.

Қандай жанкешті махаббат! Өмірі мен тағдыры бір тал қылға ілініп, кез-келген сәтте көктей қиылып кететін кезде де, құтырған қып-қызыл оттың ішінде жүріп те “қайда екен, қайда, дариға, сол қыз” деп үздіге, аңсар құштарлықпен сөйлеу үшін де аса зор қуат пен орасан жігер, үлкен жүрек керек шығар. Бұл жыр– мәңгі өлмейтін ержүрек махаббат жыры! Соғыс, әрине, өлеңді есік-терезеңді қымтап, жайласып, жайғасып отырып жазатын жер емес. Оның отсыз, оқсыз жай күнінің өзі асығыс-үсігіс, абыр-сабыр. Бірақ жазатын адамға өлең деген де жазылмас дерт қой, жер таңдамайды, жағдай іздемейді. Жаныңды жегідей жеп, құрттай талап дегбіріңді қашырып бітеді. Ең бір қиын, қысталаң шақта да, тіпті бірер шумақ болса да өз-өзінен экспромт боп құйылады, фрагмент боп түсе қалады, этюд боп елп еткізеді, эпизод боп кестесін төгеді... Соның бәрінде ақын мінезі, ақын көзқарасы, ақын психоогиясы көрініс табады. Мейлі ол өлең көңіл мен көзді қатар арбайтындай сыланбай-ақ қойсын, мейлі ол өлең құлаққа құйқылжып құйылатындай сазға ие болмай-ақ қойсын. Жұртты сендірердей шындығы болса, жетіп жатыр. Оның Әшім деген өлеңін оқып көрейікші:

Ракурсы дұрыс қойылмаған фотоаппарат түсірген сурет қой бұл. Кедір-бұдыры, олпы-солпы жері бадырайып-ақ көрініп тұр. Бірақ осы бір сегіз-ақ жолда қаншама гәп бар. Қанды қасап ішінде жүрсе де адалдығы мен ар-ожданына титтей де қылау түсірмеген Әшімнің аңғал мінезі мен Жәмиласына деген кіршіксіз махаббаты, серттей берік сенімі жатыр. Соғыс та бітті. Қасым Аманжолов та өзгелермен бірге, туған жерге, ғұмыр бойы аңсаған Алматысына оралды. Оның әр бұрышын бір мекен етті. Бірақ күні кеше ғана Отанын қорғап, өрт ішінен шыққан қайсар жауынгер ақын өзінің туған еліне, кең дүниеге симай қор болды. Қыңсылап қыр соңынан қалмайтын тіміскі тұрмыс деген бәле де ақынды әбден тұралатып бітті. Бойын жаздырмады, адымын аштырмады. Айналасының бәріне сөзімен от лақтырып жүретін тарпаң ақынға тиісті орындар тыжырынып, жек көріп қарады. Оның үстіне өкпесін шұрқ тесік етіп жеп жатқан құрт ауруы тағы бар. Оған енді осының бәрімен қасқая жүріп күресуге тура келді. Қасым Аманжолов осы бір тұста бір майданнан шығып, екінші майданға кіргендей күй кешті... Бәріміз жақсы білетін “Берсең бер, бермесең қой, баспанаңды, сонда да тастамаспын астанамды; өлеңнің отын жағып жылытармын өзімді, өлеңімді, жас баламды” деген шағынып, жалынудан, жылап-сықтаудан ада, әрі такаппар, әрі өжет жолдарды жазбас бұрын да

деген еді.

Кеудесі отты жырға, жүрегі елі мен жеріне сүйіспеншілік пен махаббатқа толы қайран ақынды зират жаққа сілтеп әбден жәбірлеп, қорлаған ғой. Не деген мейірімсіз қатыбас, не деген қайырымсыз қатыгез заман десеңізші! Сол тұста ғой, соғыстан оралған жауынгерлердің бәрі дерлік Қасым құсап бас сұғар пана таппай қаңғып жүрмеген шығар-ау?! Әсіресе, “аға ұлт” өкілдерінің ортадан ойып тұрып үй алып жатқаны сөзсіз ғой. Бірақ ол кезде, менің олардан нем кем, неге бұлай деп айтуға тіл қысқа. Айтса, оны итжекеннен бірақ шығаруы мүмкін... Ойы озық, жігері шарболаттай өткір, наркескен ер- азаматқа өзінің қатарынан, қатарынан емес-ау, тіпті көп төмендерден кейін қалу, иіні жыртық жүдеу, өкшесі тесік жадау өмір сүру қандай қиын. Мұндайда ақын “Жігіттің көрдік жүйрік, шабанын да, япыр-ай, бір шаба алмай қаламын ба? Үстімнен қойды-ау түспей қара тоным көк бөрік, көк жағаның заманында”– деп налиды. Налиды да

деп күйзеле күйінеді. Егіліп сөйлеген ақынмен бірге сен де егіліп, бүгіліп кеткен ақынмен бірге сен де бүгіліп кетесің. Маңдайының соры бес елі болған қайран ақынмен бірге сенің де қабырғаң қасапшының қолына түскендей бырт-бырт сөгіліп, омыртқаң күтір-күтір омырылып бара жатады-ау! Шынында да байғұс ақын соншалықты не жазып қалды екен?! Әлде ол әлдекімдерді тұспалдап

деп келеке еткені үшін бе? Жоқ, әлде қуанышқа да, қайғыға да, бар-бар нәрсеге де күдік-күмәнмен қарайтын бір сорлыны ишаралап

деп сойып салғаны үшін бе? Бәрі үшін! Елден ерек, оқ бойы озық талантты болғаны үшін. Жұрттан бөлек өжет те өршіл болғаны үшін, әділдікті қақ тіліп айтатыны үшін, тіпті ән салып, домбыра мен сырнай тартатыны үшін. Мұндай ақынды кім кешірсін! Мұндай ақынды оттан суырып ап суға, судан суырып ап отқа лақтыру керек. Таптау керек. Жаныштау керек. Басын көтермесін, көкірегін кермесін, көзіне көк шыбын үймелесін. Ондай жүгенсіз кеткен бәлені тоз-тозын шығарып тоздырып, аузына зәр құйып аздырып жіберу керек. Қалайда оның сағын да, жағын да сындыру керек. Керек... Керек... Ең керектің ішінде, оның жан дегенде жалғыз жұбанышы өлеңдерін керексіз ету керек. Қасымды солай еткен де! Оның өлеңдерін түкке алғысыз етіп жерден алып жерге салған. Бір емес, екі емес қайта-қайта сөйткен. Қанатын қайырмақ, маңдайын айырмақ болған. Өлім мен өмірдің арасында төсек тартып жатқан кезде де оған тыным бермеген. Ондай қиянатқа қарсы сөз айтпаса Қасым Қасым бола ма? Соңынан қалмаған сондай бір сұмпайы сыншыға

деп қинала кіжініп, сес көрсетеді. Жан-жағынан арадай жабылып жанын талаған ондай-ондай сөздерден кей-кейде мұңайып егіліп сөйлесе де, езіліп кетпейді. Қасекеңнің өзі айтқандай, “солдаттың етігіндей жаны сірі” боп шықты. Шыдады. Төзді. Әрине, ол тілін тістеп, аузын буып, өзіне өзі тығылып төзген жоқ. Тартысып жүріп шыдады, жағаласып жүріп төзді. “Біз осы дуракпыз ба, ақынбыз ба?” деп өзіне-өзі күмәнмен қарап алып, сонан кейін “естіге ақын, бұзықпыз ақылсызға” деп өзін-өзі жұбатып жүріп төзді. Бірақ қанша төзгенмен үздіксіз тамған тамшы да тасты теспей ме, толассыз жаншыған салмақ та темірді майыстырып, майырмай ма?! Олардың қасында ол бар болғаны ет пен сүйектен жаралған пенде баласы ғой. Қиянат көрген жаны күйінеді ғой. Ауру меңдеген тәні күйрейді ғой... Дей тұрғанмен, еш уақытта да не бәсеюді, не төмендеуді білмеген, көрген азап пен мехнаттан басы шыңылдап, әбден қажытқан дерттен көкірегі сырылдап жатып та, ең соңғы өлеңдерінің бірінде

деген өжет те өр Қасым ғой ол..

Оны о баста қоңырау етіп Табиғат пен Уақыт екеуі бірлесіп құйса керек. сілкініп қалған кезінде оның өз бойынан жасынның жарығындай-қып-қызыл от шашырап, тіршіліктің деміндей өрттей ыстық леп ұратыны сондықтан. Сілкініп қалған кезінде оның өн бойынан жалын бұрқырап, астан-кестен болып жатқан ұлы мұхиттардың сұрапыл шуылы мен гуілі әлденеден бөрлігіп, әлденеден үрейленген мына қан базар өмірдің төбесіне қатар төгіліп жататыны да сондықтан. Оның өн бойынан аспан мен адамның алапат күрсінісі қатар естілетіні де содан деп білеміз. Ақын Әбділдә Тәжібаевты о баста Табиғат пен Уақыт қоңырау етіп құяр кезде оны алдымен халық жүрегінде қорытып, халық жүрегінде шыңдап алғаны сөзсіз. Сондықтан да, қашан көрсең де, оның көмейінен халықтың ойы құйылып, тілінен халықтың сөзі сорғалап тұрады. Халықтың алып жүрегінде қорытылып, халықтың алып жүрегінде шыңдалған қоңырау, сол халықтың терең ойы мен сұңғыла сөзіне айналмай енді не істемек?! Ал халық жүрегінде қорытылып, халық жүрегінде шыңдалып барып құйылған қоңырау, сөз жоқ, күмбіріне құлақ түрген әрбір адамның жанын шыңдап, жүрегін суғарары тағы белгілі. Әбділдә Тәжібаев – шынында да көне қоңырау. Тозған, ескірген емес, көкірегіне елінің көсемдігін, көшелігін жиған, тұла бойына даланың дарқандылығын, даналығын сіңірген көне қоңырау. Ал ондай қоңырау – қай тұстан шықса да – селт еткен дыбысқа сергек, қылт еткен қимылға ояу. Қай уақытта көрсең де оның дамылсыз дабыл сап, тас төбеңде күмбірлеп тұратыны да сондықтан. Өне бойына мына мазасыз өмірдің құсасы мен қуанышын, күлкісі мен күрсінісін, қысастығы мен құштарлығын құныға сіңіріп алатын ондай сергек те ояу қоңырау дабыл салмай тұра алмақ емес. Дабыл сап тұрған ондай қоңырау күндердің бір күнінде салғырттың санасын жаңғыртып, қамсыздың қанын оятары кәдік. ... Міне, қазақ өлеңінің көне қоңырау тағы да дамылсыз күмбірлеп тұр. Үнінде риза қуаныштан гөрі, уайым-күрсініс көбірек секілді. Яғни уақыттың желі, дүниенің демі оны солай соқтырып тұр!

(Сексен жылдығындағы сөз) Қазақ совет поэзиясының дүлдүл жүйріктерінің бірі, туған әдебиетіміздің ыстық-суығын бірдей көріп, оның азабына төзіп, базарына балаша қуанып, жеңілінен жерініп, ауырына жауырынын төсеп келе жатқан ақпейіл азамат ақынымыз Әбу Сәрсенбаев сексеннің сеңгіріне шығып отыр. Осынау тар жол, тайғақ кешулі, шың мен шаңыраулы үлкен ғұмырды басынан өткізген дарқан дарын Әбу Сәрсенбаевтың өз халықына рухани қызмет етіп келе жатқанына табаны күректей жарты ғасырдан астам уақыт өтіпті. Риясыз рухани бейнет етіп келе жатқан осы талантты ғұмырдың дүниеге әкелген шынайы шығармалары халқымыздың рухани асыл қазыналарына айналып кеткелі қашан. Бұл шағын тоймақалада Әбу Сәренбаев қаламынан туған дүниелердің бәрін қамтып сөйлемек түгіл, тек сырттай шолып айтудың өзі мүмкін емес. Өйткені бүкіл өмірін қастерлі қағаз бен қасиетті қаламға арнап келе жатқан қаламгердің бітірген творчестволық шаруасы ұланғайыр. Осы ұланғайыр творчестволық шаруаның тек бір пұшпағына ғана көз жіберіп, тек соны сөз етудің өзі үлкен жауапкершілікті талап етсе керек. Өйткені Әбу Сәренбаев шығармалары халқымыздың бір емес бірнеше ұрпағына рухани қызмет етіп тастады. Яғни ол шығармалар халықтық мәннен халықтық сипатқа ие болды. Ал халықтық мәннен халықтық сипатқа ие болған дүниелер жайлы сөз сөйлегенде, кім-кімнен болсын аса үлкен жауапкершілікті сезіне отырып, Әбекеңнің ақындық жолына, оның ішінде жауынгерлік жырларына аз-кем тоқтала кеткенді жөн көрдік. Біз, әрине, Әбекеңнің ақындық жолының соғыс жылдарындағы жырларын тектен тек таңдап алған жоқпыз. Оған Әбу Сәрсенбаев творчествосына арналған мақалалар мен сын еңбектердегі кейбір пікірлер себеп болды. Ол мақалалар мен сын еңбектердегі пікірлер, негізінен Әбекең әуен мен әуезді, түтілген түбіттей биязы ақын деуге бейім тұрады. Әбу Сәренбаев шығармаларын мұқият қадағалап, оның өлеңдерімен сұхбаттаса сырласып жүретін адам, сөз жоқ, ол пікірлермен ешуақта да келіспес еді. Өйткені оның оқырман қауымға белгілі алғашқы жырларының өзінен үлкен азаматтық жүректің дүрсілі мен азаматтық дауыстың үні естіліп тұр. Ол өлеңдерден биік рух пен өршіл пафос, қайтпас жігер мен қайтпас қайсарлық сөз алады.

Бұл жолдар ақынның 1939 жылы жазылған «Пушкин Қара теңіз жиегінде» деген өлеңінен алынып отыр. Лирасының жүзін қайрамақ ақынның творчестволық мінезін, қане, кім түбіттей биязы дей алар екен?! Тағы да, лирасының жүзін басқаға емес, дауылға қайратпақ болған ақын өршілдігі қандай десеңізші! Найзағай жарқылы сіңіп кеткендей, оқылған кезде шатырлап ойнап шыға келетін оның сол жылдары жазылған «Ескерткіш» өлеңі де бұл сөзіміздің толық дәлелі бола адады. Әбу Сәренбаев творчестводан тыс, қарапайым өмірде бұрқақ мінезсіз, биязы, тіпті, бір қарағанда, бетсіздің бетіне де жел болып тимейтіндей сыпайы жан. Бірақ ол бұйығы биязылық емес, керек кезінде, қынабынан қылышын суырып, белінен сойылын шешіп жатпай-ақ, кім-кімді болсын мақтамен бауыздап тастай алатын принципті, табанды биязылық. Ал ондай мінез ішкі сабыры мен қайраты мол жандарда ғана кездеседі. Әбу Сәрсенбаев дәл осындай жан. Сондықтан да оның өлеңдеріндегі лепті екпін, динамикалық қозғалыс сол ішкі қажыр мен ішкі қайраттан туып жататын болса керек. Теңіз толқынындай тереңнен лықсып көтеріліп, ақжалданып бұрқырап жататын жолдар Әбу Сәренбаевтың соғыс жылдарында жазылған жырларында тіпті молынан кездеседі.

Бұл жолдар, сөз жоқ, қазірдің өзінде жүрек үніндей, жүрек ұранындай естіліп тұрған жоқ па?! Жалыны сөніп, жаны қалғып кеткен жан болмаса, бұл жолдардан кім-кім де күн күркіріндей қуатты рух сезінері сөзсіз! Шіркін, өлеңнің өлеңдігі рухында ғой! Рух лебі шарпып жіберсе, көзге түсе бермейтін ең бір елеусіз қарапайым сөздердің өзі қоламтадағы қып-қызыл шоқтай көзін жарқ еткізіп ашып алатыны бар-ау. Шынында да, әлгі жолдарға тағы бір назар аударыңызшы. Жай көзбен қарағанда бәрі де қарапайым жолдар. Ал оқып көріңізші. Әр сөздің астарынан құйын үйіріліп, дауыл көтеріліп бара жатқандай. Бір қарағанда қой мінезді қоңыр сөздердің ақын аузына түскен бойда арыстан айбат пен жолбарыс қайратқа ие болып кететені-ай! Балтық пен Крондштадқа осылайша дем берген ақын өзінің ақжал Атырауына да алабөтен мінез бен қайрат тілейді.

Атырауға арналған өлең осылай аяқталады. Байыппен қараған адам бұл өлеңдегі ақын ойынан өзгеше тосындық көрер еді. Әдетте майданға аттанып бара жатқан ақын табиғат құбылыстарынан дем мен күш, қажыр мен қайрат сұрап тілемеуші ме еді. Ал бұл өлеңде керісінше, ақын майданға аттанып бара жатып Атырауға дем мен күш беріп тұр. Бұл – Атырау арқылы елі мен жерін жігерлендіру. Ал елі мен жері жігерлі ақынның әр уақта да маңдайы ашық, мерейі үстем. Әрине, ақын азаматтығы тек елі мен жеріне жігер беру ғана емес. Егер ақын азаматтығын осы тұрғыда, осы арнадан ғана іздейтін болсақ, онда оның аясын тым тарылтып алар едік. Ақын азаматтығы, ең алдымен, ақиқатты айтуында, ал ақиқатты айту нағыз патриоттың ғана қолынан келмек. Әйтпесе, тек ұран тастап, үндей беру түптің түбі жауыр жадағайлыққа, кебір көлгірлікке алып келуі кәдік. Ал ол күрессіз күпсу мен жалынсыз бықсуға алып барары сөзсіз. Міне, осыны дер кезінде ұға білген Әбу Сәрсенбаев соғыс тақырыбын барынша, терең, барынша дендеп игеруге кірісті. Ол соғыстың драмасы мен трагедиясын бүкіл болмыс-бітім, жан дүниесімен сезіне білді. Сондықтан да оның қаламынан мына төмендегідей өлең жолдары дүниеге келді:

Бұл жолдарда «Тула, Балтық» пен «Атырауға» тән бұрқақ лепті ырғақ жоқ. Түтілген түбіттей биязылық та атымен сезілмейді. Осы өлеңді оқи бастағаннан тұнжыр тылсым түнекке еніп бара жатқандай болатының сөзсіз. Соғыстың сұп-суық сызды демі бетіңді шарпып жібергендей. Тағы да бұл, өлеңнен қалыпты өмірдің қалыпты ырғағы, әуені мен әуезін таба алмайсыз. Ол ырғақ пен әуен-әуезді соғыс түнегі жалмап, жұтып қойғандай, өлең де өзінің үздігіп тұрған гармониялық үйлесімінен аяқ астынан айрылып, тоналып қалған. Өлең жолдарындағы үн бірде рабайсыз созылып, енді бірде шорт кесіліп, омырылып естіледі. Осы өлең соғыс зұлмат алып келген ажалдың сұп-суық лебімен сөз алған. Әрине, онда қорқыныш та, үрей де жоқ. Бірақ онда тұла бойыңды дір еткізетін соғыстың ауыр, нақты картинасы бар. Осы өлеңнен кейін көп ұзамай-ақ дүниеге даңқты «Ақша бұлт» өлеңі келді. Қазір «Ақша бұлт» десек, Әбу Сәрсенбаев, Әбу Сәрсенбаев десек, «Ақша бұлт» көз алдымызға келері сөзсіз. «Ақша бұлттың» Әбу Сәрсенбаев творчествосының символына айналып кеткенін қашан. Өзегіңді өртеп, көкірегіңді қарс айырып жіберетін бұл өлеңдегі сағыныш ғұмыры, сірә, мәңгілік болса керек. Жалпы айтқанда, жауынгер Әбу Сәрсенбаевтың соғыс жылдарындағы жырлары сыншылар мен зерттеушілер үшін үлкен тиянақты зерттеуді тілеп тұрған рухани тың алқаптарымыздың бірі. Ол тыңды мұқият зерттеу жұмысы көп ұзамай басталарына да сеніміміз мол. Сонда ғана біз ақынның «Өлім ойпаты», «Жатырқама, жас сәби», «Солдат», «Солдат шинелі», «Сен құрметте оны», «Генерал кеуде», «Жеңіс жолы», «Жалғыз емен», «Түн», тағы да басқа толып жатқан тамаша өлеңдері жаңа бір қырынан жарқырап көрінер еді дей аламыз. Мәселен, ақынның «Жатырқама, жас сәби» өлеңін тағы бір қайталап оқып көріңізші. Біздің қазақ совет поэзиясында соғыс трагедиясын дәл осы өлеңдей көрсетіп бере алатын өлең қатары өте сирек. Өлеңдегі картина кескілескен ұрыстан кейін селоға кірген солдат көзімен берілген. Солдат жас сәбиге кездесті. Ол немістер бұтаққа асып кеткен анасының аяғынан құшақтап: «мама, мама, жерге түсші», – деп зар қағып еңіреп тұр. Бірақ анасы «екі көзін алартып, тіл қатпастан тербеледі». Бұл сұмдық үрейлі картинаны түсіндіріп талдап жатудың қажеті бар ма? Әрине, жоқ! Асылы, ақынның ақындығы көруінде емес, көрсетуінде ғой. Сонда ғана творчество баянды болмақ. Сонда ғана ол халықтың рухани қажеттілігін өтемек. Егер біз өлеңге осы талап тұрғысынан келер болсақ, онда әлігі өлең өзінің ең басты миссиясын орындап тұрғаны сөзсіз! Әрине, Әбу Сәрсенбаевтың соғыс тақырыбына жазылған шығармалары тек соғыс жылдарында жазылған жырларымен аяқталып қалмайды. Соғыс тақырыбы – ақын үшін мәңгілік тақырып. Бейбіт өмірдің сан салалы тіршілігіне, белесіне араласа отырып, оның сан салалы тақырыптарын жырларына үздіксіз арқау етіп келе жатса да, ол бір сәт те өзінің жауынгерлік міндетін естен шығарып көрген емес. Ақын бұл ретте де тамаша-тамаша дастандар мен өлеңдерді дүниеге келтірді. Ол дастандар мен өлеңдер қазір баршамыздың рухани игілігімізге айналған. Олардың ішінде әсіресе «Ақырғы гранаталар» мен «Соғыс жұлдызы» поэмаларын ерекше атаған жөн. Бұл поэмалар, сөз жоқ, тек ақын табысы ғана емес, бүкіл әдебиетіміздің де үлкен табыстары. Жоғарыда айтып кеткеніміздей, ақын творчествосын бір мақалада түгел сөйлету мүмкін емес. Біз тек сан арна, сан алқапты творчествосының бір саласын – соғыс тақырыбына жазылған жырларын ғана аз-кем сөз еттік. Ал ақын туралы сөз ешуақта да таусылып, тамамдалмақ емес. Оның жалғасы келер ұрпақтардың еншісінде де жатқаны сөзсіз.

Сөз басында бірден айтарым, Жұбан Молдағалиев сияқты өрісі байтақ, құлашы мен қарымы өте кең, үні мен дауысы аса зор, бояуы айқын, ажары айбарлы, айбыны асып тұратын ақын әлемін бір мақала, немесе бір баяндама қамти алмайды. Өйткені ол әлем – ақынның өз өміріндегі қатпар-қатпар жартасты-жарқабақтардан, алағай да бұлағай заманның аласапыранды кезеңдерінен, аптап пен аязды сапырылыстарынан, адамдардың өздері туғызып ап, өздері шарпысып, қақтығысып жататын алақұйын мінездерден тұратын аса күрделі әлем. Сондықтан мен Жұбан ақын шығармаларын тағы бір қайталап оқып шыққандағы әсерімді ғана Сіздермен бөліскім келіп тұр.

Бір кесек жүрек етіңмін...

Ақынның туған жер мен «мені» менімен, демі демімен бірге болып тұтасып, қабысып, ажырамастай болып бірігіп кеткен осы бір қарапайым жолдар ақынның өмірінің де, өлеңінің де жердің терең қабаттарынан нәр мен қуат тартатын күре тамырмен жалғасып жатқан тастай қатты, темірдей берік өзегі. Бұл жолдар тек ақынның кіндік қаны тамған Жыланды туралы ғана жолдар емес. Оның ауқымы әлдеқайда кең, аумағы әлдеқайда масштабты, бір ғана географиялық атаудан әлдеқайда зор. Бұл жолдар бүкіл қазақ жерін, бүкіл қазақ елін қамтып тұр деуге болады. Өйткені Жұбан ақынның өзі әу баста Жыландыда туып, соңынан бүкіл қазақ елінің, бүкіл қвзвқ жұртының асыл перзентіне айналған жан. Яғни ол, географиялық кеңістіктегі бір нүктеде дүниеге келіп, әдеби-қоғамдық, әлеуметтік-саяси оқиғалар мен құбылыстарда шындалып-суғарылған, тапталып-қайралған қазақ халқының өміріндегі шоқтығы биік, орны бөлек, тұрпаты ерекше тарихи тұлғалардың біріне айналған, үлкен әріппен жазылатын Перзент. Бірегей, біртуар Перзент. Әлігі мен мысалға келтірген екі шумақ өлеңнің соңғы жолы «Бір кесек жүрек етіңмін» деп аяқталады. Ал жүректен қуатты, жүректен батыл, жүректен адал, жүректен әділ не бар? Еліңнің басына бұлт үйіріліп, жеріңді тулақтай сілкіп жіберетін қиын-қыстау, қатерлі кезең келгенде қандай бір ғұлама ақыл да абдырап, қандай бір зерделі сана да сарсылып, қандай бір пайымды парасат та абыржып қалатынын тас керең боп қалғыр құлағымыз есітті, көр соқыр боп қалғыр көзіміз көрді. Ондай кезде тек Жүрек қана сөйлей алады екен. Ол жүрек сөйледі де! Ол жүрек – Жұбан Молдағалиев болып сөйледі. Оны да дүниенің әр сыбдырына түрік болғыр құлағымыз есітті, дүниенің әр қимылына қарақты болғыр көзіміз көрді! Ол дала перзенті еді. Сондықтан да ол өзінің бір кітабына жазған алғы сөзінде: «... Жалғанда даладан, оның көкжиекпен көмкерілген ұлан байтақ пен жазығынан, көк майса шабындықтары мен алтын дән теңіздерінен жақсы көретінім жоқ. Даладағы түнгі дауыстарды айтсаңызшы, қандай құдіретті, қандай асқақ келеді!» деген еді. Жұбан Молдағалиевтің әдебиеттегі, қоғамдағы дауысы да, сол даладағы түнгі дауыстардай, соншалықты құдіретті, соншалықты асқақ болды! Жалпы, мен Жұбан-аға шығармаларын қарап отырып, оның ең киелі, ең қастерлі, ең абыройлы тақырыбы – туған жер, туған ел туралы екеніне көзім жетті. Тіпті, өзі бір сөзінде, мені ақын еткен майданда өткен жауынгерлік кезеңдерім десе де, расында да ол кезеңдерде жазылған ақынның бірқатар қуатты жырларының бар екенін мойындай тұра, бәрі бір мен оның ең негізгі өрісі де, алтын қазығы да туған елі мен жері дер едім. Ол туған ел мен туған жер дегенде бәрін де ұмытады, бәрін де мансұқ етіп, бәрін де адыра қалдырады. Оның туған ел мен туған жерге деген махаббаты шексіз, ұлы махаббат.

деп жалбарынады ол. Осы жолдарда Жұбан ақынның бүкіл арман-мүддесі, азаматтық болмысы, ақындық мінезі жатқан жоқ па? Оның кредосы да осы, философиясы да осы.

деп мүлде масайрап, мүлде масайып кететін де содан болса керек. Ол өзінің осы бір ыстық ықылас, ынтызар көңілін, лүпілдеп лықсып толып тұрған сезімін

деп бұрынғыдан да күшейтіп жібереді. Ақынның туған ел, туған жер туралы тағы бір өлең жолдарынан мысал келтірмеуге амалым болмай тұр. Өздеріңіз білесіздер, шет елге, жат жұртқа сапар шегіп бара жатқанда да, одан қайтып келгенде де паспортыңызға мөр соғылады ғой. Жай ғана ресми тәртіп. Мемлекет аралық деңгейде қалыптасқан ресми процедура: Осы бір жай ғана өмірдегі қарапайым деталь, ақын қаламына ілінгенде үлкен философиялық поэтикалық қуатқа ие боп кетеді.

Байқап отырсыздар ма, ақын алыс қиырдағы ел мен жер көруге, оның сәні мен салтанатын қызықтауға бара жатыр. Оны, сөз жоқ, құрмет пен қошемет күтіп тұр. Оның алдынан, енді сәл уақыттан кейін, тосын өмір, бұрын беймәлім тіршілік ашылмақ. Міне, ең болмаса, бір сәтке артындағы қым-қуыт әрі берекелі, әрі берекесіз тіршілікті ойдан өшіріп, естен шығарар болмас па? Ақын олай ете алмайды. Қайта, «үйінің сыртқы есігі сарт еткендей», тұла бойын үрей билеп, алмағайып алақұйын сезім құшағында қалады.

Паспортқа «қош келдің» деп мөр басқанда!

Жаңа ғана тұнжырап, түнеріп кеткен тіршілік, қайтадан жарқ етіп, жадырап сала берді. Ақын туған еліне оралды. Оған шет елден көрген көл-көсір құрмет пен қошемет те, сән-салтанат та, таңдай тамсандырар тамаша да, көзді арбап, бас айналдырар қызық та, марқайған көңіл, ыстығы кетпей апталып-қапталған әсер де, туған жер алдында түк емес! Мұндай өлең жолдары өз елі мен жерін барынша құлай сүйе білетін қаламнан ғана туа алса керек. Мен бұл жерде Жұбан ағаның туған ел, туған жерге деген ұлан-ғайыр ұлы махаббатын паш ететін жолдарды шын ниетпен, ынтызар ықыласпен мысалға келтіргенде, мен оны мүлде фанатик етіп көрсетуден тіпті де аулақпын. Өйткені фанатизмнің қандай бір түрі де ішке түскен құрт. Ол жегі құрт, түптің түбінде фанатизм дертіне шалдыққан адамды да, қоғамды да іштен үңгіп жеп, құртып бітеді. Өйткені ол өз кемшілігін көрмейді, осалдығын білмейді, оспадарлығын ерлікке, бейбастығын батырлыққа балайды, көргенсіздігін көсемдік, даңғаза-дарақылығын шешендік деп ұғады. Ондай жан, қашан көрсең, көкірегін керіп, кеудесін қағып, бұтына толып, ісіп-кебумен болады. Айналаның бәріне аспандап қарап, асқақтап сөйлеп, озбыр сөз айтып, есерсоқ әрекет жасайды. Сөйтіп ол өзін де, елін де жан-жақтағы жұртқа жиіркенішті етіп көрсетеді. Яғни, өз еліне қиянат жасайды. Жұбан Молдағалиевтің туған ел мен жерге деген махаббаты есті, өрелі махаббат. Сүйер шапағаты мол, тиер шарапаты көп нұрлы да сәулелі махаббат. Әрі адал, әрі батыл махаббат. Қайталап айтам, әрі адал, әрі батыл махаббат. Ал әрі адал, әрі батыл махаббат кілең аспандап қарап, үнемі асқақтап сөйлей бермейді. Халқының өткен-кеткен өміріндегі өкініштерге өзегі өртенеді, омырылып опынады. Қайғысынан қан жұтады, қасіретінен қақырап сөгіледі. Қазақ өлеңіндегі қайталанбас сирек құбылыстардың бірі Қадыр Мырзалиевтің аузынан тастамайтын Жұбан ағаның

дейтін екі жол өлеңі бар. Осы екі-ақ жолда бүкіл қазақтың трагедиясы мен тағдыры жатыр. Шынында да, қазақтың қай кезде маңдайы ышылып, ол қай кезде қаннен-қаперсіз мамыражай өмір көріп еді? Қай кезде жұлдызы оңынан, айы солынан туып еді? Болса да қысқа, келте болды. Бүкіл ғұмыры аттың жалы, атанның қомында өтті. Мал бағып жүріп, жан бақты. Жер іздеп жүріп, ел күзетті. Сондықтан да оның еңбек құралдарынан гөрі, қару-жарақ құралдары көп болды. Ата-бабамыз отырықшыл болмаған деп, басқаны былай қойғанда, өзіміз кінәлап жатамыз. Егер олар отырықшыл болса, осыншалықты ұлан-ғайыр даланы қорғап қалар ма ед?! Осыншалықты алып жердің, қашан да елі көп болмаған. Сол жаужүрек азғантай ел оны желіп, шауып, жөңкіп көшіп, қоныстан қоныс өзгертіп, қыстаудан қыстау ауыстырып, жайлаудан жайлау аударып жүріп сақтап қалған. Олай етпесе, біздің жеріміз әлдеқашан тарылып, әлдеқашан қусырылып қалған болар еді. Тіпті, біздің рухымыздың киелі ұлы иелері Қорқыт пен Асанқайғылар да бір жерде байыз тауып, барахат тауып көрмеген ғой. Біреуі өлімнен қашып, екіншісі өмір іздеп желдіртіп, жөңкіліп өткен. Қайғырып, қапа шексе де бүк түсіп отырып қалмаған. Қайғырып жүріп әрекет еткен, қайғырып жүріп арпалысып өткен. Біздің рухани тіректеріміздің тағдыры мен талайы солай болған. Яғни, біздің кешегі тағдырымыз бен талайымыздың солай болуы да заңды құбылыс. Жұбаңның әр бір қазақ Асан боп туып, Асан қайғы боп өлетін еді деген сөздерінің астында осындай қатпар-қатпар ойлар жтыр. Олай болса, Жұбан Молдағалиев та Асан боп туып, Асан қайғы боп кеткен қазақтың бірі. Бірі ғана емес, нақ өзі. Ол өз өмірінде, кешегі кеңес өкіметі кезеңін жерініп қаншама рет жәбірленгеніне, өзі де қорланып, өзі де жәбірленбеді деп ойлайсыз ба?! Қорланғанда қандай, жәбірленгенде қандай! Елінің тағдырын аяқ асты етіп, тарихын тор шолақтың құ­ры­ғындай шолтитып жатса, ол қорланбай, ол жәбірленбей, кім қорланып, кім жәбірленбек?! Сондықтан ол:

деп түйді. Яғни, тарихсыз ел – тұл екенін, оның өткені болмаса, ертеңі жоқ екенін білді. Егер біз тарихымыздың тамырын әріден, тым әріден тауып, оны тереңдетпесек, шаң мен топырақтың астында қалып қойған батыр мен баһадүрларымызды, хандар мен билерімізді, көсемдер мен шешендерімізді аршып ап, олардың әруақтарын айбындатпасақ, сөйтіп діңгегімізді аумақтандырып бекітпесек, бір қатты жел соққанда қаңбаққа айналып домалап ала жөнелетін, жердің бергі ғана қыртысын тырбық тамырларымен, ұстап тұрған ебелек-халық боп шығар ек. Яғни, тарихымызды тауып алмай, тарихи ел бола алмаймыз. Бүгін біздің, міне, асығып-үсігіп болса да тарихымызға үңіліп, ұлы да алып тұлғаларымызды тарихтың терең қойнауынан, ғасырлардың алыс түкпірі мен қатпарларынан көтеріп шығарып, ескерткіштер орнатып жатқандарымыз да, еске алып астар беріп жатқандарымыз да содан. Біз қазір тарихымызбен табысып жатырмыз. Егер біздің осы табысу, осы қабысуларымыз ұрпақтарымыздың рухани өзегін бекемдеп жатса, онда біз тарихты жасай алатын елге айналамыз. Жұбан Молдағалиев соны армандаған, соны ойлап көкірегі қарс айрылған. Олай болмаса, ұлт ретінде жойылып,халық ретінде құритынымызды сезген. Ұстараның жүзінде тұрған алмағайып заманда, өзі де алмағайып күн кешкен. Содан болса керек:

дейді ол. Өзінің табытында өзі жылап тұрған ақынды көз алдыңызға елестетіңізші. Міне, Жұбан Молдағалиевтің тағдыры. Яғни, ол бірде өліп, бірде тіріліп өткен. Ғұмыры өмір мен өлімнің арасында жүрген. Пендешілік ғұмырында емес, әрине! Рухани ғұмырында! Сондықтан да оның, өзін қазақпын деп сезінетін бүкіл қазақтың аузында жүрген:

деген сөздеріне илхамдай ұйып, имандай иланасың.

Мен бұл сөзімде, өздеріңіз байқап отырсыздар, Жұбан Молдағалиевтің үлкен ұлы мағынасындағы туған жер мен туған елге деген шын сүйыспеншілік, шын махаббатынан туған шығармаларына өз түсінігіммен, өз қабылдауыммен шағындап-шектеп тоқталдым. Бұл тақырып ақын шығармашылығындағы үлкен, ауқымды тақырып. Оны мен түгел игеріп, тұтас қамтып шықтым деп айта алмаймын. Ол тақырып туралы әлі талай-талай таңдайлар тамсанып, талай-талай қызыл тілдер суырылып сөйлейді. Ол тақырыпқа әлі талай-талай ауыздар толып, талай-талай көмейлер бүлкілдейді. Әрине, Жұбағаң шығармашылығында толып жатқан тақырыптар – табиғат, сұлулық, әйел, ана, ұрпақ, ғашықтық тағы да басқа тақырыптар жетерлік. Оның бәріне тоқталып жату мүмкін емес. Олай ететін болсам, бір поэмасының өзіне бір сағаттық баяндама жасауға тұра келеді. Онда да сиса! Бұл жерде, менің өзімнің алдыма қойған міндетім – біреу-ақ болды. Сонау кешегі, өңменіңнен өтетін желтоқсанның ызғарлы өтінде, ызбарлы қабағының астында қасқайып тұрып қақыратып шындықты айтқан Жұбан Молдағалиевтің шығармашылық болмысы оның азаматтық болмысымен үндесіп жата алды ма, ол үшін ақын қандай шығармашылық жолдардан өтті, қандай шығармашылық процестерде қайнап, пісті. Мен өз сөзімде соны зерделемек болдым. Жұбан Молдағалиевтің халық тағдырымен тағдырлас ақын екенін өз пайым-байыптауыммен айттым.

Кім-кімге болсын алпыс айтулы, атаулы жас. Ол жасты әркім әртүрлі түсініп тойлайды. Біреулер оны «бәле-жалаға ұрынбай, әйтеуір аман-есен жеттім-ау» деп, таза пендешілік тұрғыдан ғана өлшеп тойласа, екінші біреулер көп нәрсені бітіріп, көп нәрсені қопарып тастадым», деп өзгеден бұрын өз бағасын өзі шығарып, аузын айға білеген астам­шыл­дықпен атап өтіп жатады, ал үшінші біреулері /олар ілуде біреу/ өзін күдік пен күмәнға байлап беріп, «не бітіріп, не әкелдім» деген жанын шабақтаған біздей істік сұрақ астына алып өткізеді. Ал былайғы жұрттың – оқырман қауымының мүшелмен жұмысы жоқ. оның мүшел той иесіне әлдеқашан беріп қойған өз бағасы бар. Рас, оның көзқарасын кейде әдейі ұйымдастырған мақтан мен марапатқа, қолпаш пен қошеметке толы жәдігөй, жайдақ насихаттың адастырып кететін кездері де болады. Бірақ олар ғұмырлы емес. Сондықтан оқырман жұртшылық, негізінен, белгілі бір ақын мен жазушының әйтеуір алпысқа келгенін емес, алпысқа қалай келгенін атап өтпек. Сондықтан мүшел той үстінде өз түсінігіңмен емес, зерделі оқырман қауыммен санасып сөйлеген абзал. Егер біз дәл осы принципті ұстанып сөйлер болсақ, онда бүгін алпысқа келіп отырған Тоқаш Бердияровты оқырман қауым өзінің творчестволық алқабында өнімді жұмыс істеп келе жатқан жұмыскер, бейнетқор ақынымыз, тағдыры бар талантымыз деп біледі. Өмірдегі Тоқаш Бердияров қамырдан суырылған қылдай боп сызылып жүретін, жұрттың бәрінің көңілінен шыға қоятын қолайлы, жайлы адам емес. Оның керекті-керексіз жерлерде де істің байыбына барып, бармай да шатырлап шарт сынып, тасырлап тарс кетіп жататын кездері жиі болып тұрады. Егер біз мүшел той күнгі сөзді кедір-бұдырсыз жылмиып, жұтынып тұрған сөз деп ұқпай, шындық айтылар сөз деп ұғар болсақ, онда Тоқаш мінезіндегі сол қолайсыздық, сол жайсыздық ұзақ жылдар бойы ақын творчествосы туралы айтылар әділ сөздің аяғына тұсау болып келгенін жасыра алмаймыз. Осы мақаланы жазар кезде арғы-бергі мерзімдік баспасөзді ойша шолып қарасақ, соған тағы да көзіңіз жете түседі. Айтылар тұста айтылмай, жазылар тұста жазылмай қалған сәттері жетерлік-ақ екен. Тіпті, ол «Қазақ совет поэзиясының антологиясында» өзінің тиесілі орнынан көп сырғытылып, кері ысырылып тасталыпты. Дегенмен, әділ қазы Уақыт күні-сәті келгенде ақынның әдебиеттегі алар орнын айқындап, шыққан биігін белгілеп берері сөзсіз. Өйткені кім-кім де түптің түбі әлдекімдердің қолтықтап демеп көтермелеуімен емес, халыққа көрсеткен қызыметімен, төккен тер, еткен еңбегімен бағаланады емес пе?! Ал Тоқаш Бердияровтың өз халқының рухани тіршілігінің тынысын кеңейтіп, оның қазына байлығын молайтуға қосқан үлесі елеулі. Ол бүгінгі қазақ әдебиетінде өз жолы, өз бояуы, өз даусы бар суреткер! Әдебиетті ардың ісі дейтін болсақ, онда Тоқаш Бердияров сияқты таланттар туралы айтылар сөзіңді кезегі келіп тұрғанда көкейінде бүгіп қалуға да, олар туралы мен емес, басқалар айта тұрсыншы деп бұғып қалуға да болмайды... Әдебиетте өз жолы, өз үні бар шын мәніндегі әрбір ақынның тек өзі ғана ұстап, өзі ғана тұтына алар құралдарымен жабдықталған творчестволық шеберханалары бар. Ол шеберханалардан шығар саз бен дыбыс та сан қырлы, әр қилы. Бірінен перне-пернені қуалап, ындыны құрып егілген саз, екіншісінен күркіреген күн мен шатырлаған найзағай дауысы, ал үшіншісінен сыбдыр қаққан жапырақ пен сылдырап аққан бұлақ үні естіледі. Осынау сан қырлы, әр қилы саз бен дауысқа көміліп кетпей, солардың дәл ортасына орналасқан, өн бойынан қадап ұрған қашау мен балға шыңылы естіліп жатқан қарапайым ғана бір творчестволық шеберхана жұмыс істеп тұр. Ол – Тоқаш Бердияровтың шеберханасы. Шынында да, Тоқаш өлеңдеріндегі нығыздап, шегелеп сөйленер нақтылық, құлаққа қасаң емес, бірақ қатаң еұстілетін шымыр үн, сөз жоқ, қашау мен балға шыңылын еске түсіреді. Өмірдің барынша қарапайым, барынша «үйреншікті» көріністеріне арналған оның өлеңдері қарапайым, үйреншікті еңбек құралдарының үйін иемденуі де заңды болса керек. Сондықтан оның өлеңдері қара жерге жеті рет аунап алғандай қажырлы, қайратты. Сондықтан да оның өлеңдері үстінен тер мен топырақ иісі аңқып тұрған табиғи. Сондықтан ол биік сөздер мен романтикалық пафосты тілеп тұрған материалды әуелетіп ұшырып сөйлегеннен гөрі, жерге қондырып, жерге түсіріп сөйлегенді жақсы көреді. Оның өлеңдерінде романтика бола қалғанның өзінде, ол тіршіліктің қарапайым «қасиеттерін» бойына сіңірген реальды жұмыскер романтика!

Әдемі сөздермен әсірелеп, аспандатып алып кетуді оңтай көретін материалды, яғни қымызды сәуле ғып ішіп, сиырдың емшегі етіп сауып, ақ мата етіп қанарға қаптап жатқан ақын құдіреті қандай! Сіз бұл жолдарда романтика жоқ дей алмайсыз. Бар. Бірақ ол романтика – көзбен ғана көре алатын құбылысты қолмен ұстайтындай етіп заттандырған романтика! Ақынның ақындығы материалды табуында емес, материалды игеруінде ғой. Материал дегеніңіз тек шикізат қана. Ол творчестволық шыңдаудан, творчестволық байытудан өтпей, халықтың рухани тұтынуы мен сұранысына қызмет ете алмайды. Шикізат қалпында қалады. Далада тот басып жатқан темір кімге керек! Оны сен қайтадан көрікке сап қыздырып, төске сап илеп, жұрт тұтынар құрал етіп шығаруың қажет. Шығардың ба, міне, сол Творчество. Ал Тоқаш Бердияров өз көрігін өзінше қыздырып, өз темірін өзінше илей білетін талант. Тағы да ол шыңдап шығарған өлең – тұтынуға болмайтын, тек көрікті жерге қойылып, көздің жауын алатын сувенир-өлеңдер емес, жұртшылықтың күнделікті рухани тіршілігіне қызмет ететін қашау мен балға-өлеңдер. Сондықтан оның өлеңдерінен әдемі киініп, сызылып тұрған, «тектілік» көрсетіп тепсініп, кеудесіне нан пісіп «пәлсініп» тұрған бірде-бір өлеңді кездестіре алмайсыз, бәрі де қарапайым жұмыс киімін киіп алған, қажетіңе жараса, құлшына қызмет етуге дайын тұрған елгезек, бейнеткер өлеңдер. Мұның бәрі ақынның табиғилығынан, табиғатқа етене жақындығынан болса керек. Ол тіпті айға ұшқанның өзінде, «табиғат лирикасын» жазу үшін ұшады. Тың ұйқасты айдан алғанмен, екінші ұйқасын жерден табады. Оның «өз аэродромына тұманды түнде қона алмаған самолеттей» болып тұратын кездері де жоқ емес. Бірақ ол өткінші сәт. Өйткені ол тағдыр «Марсқа лақтырса да, туған жердің кеудесіне түсетін» қасиетке ие. Тоқаш Бердияров поэзиясының осы қарапайымдылықтан өсіп-өнген тағы бір ерекшелігі – алып аудиторияның алдына шығып, жұрттың бәрімен бір сәтте тіл табысқаннан гөрі, жұрттың бәрімен жеке-жеке кездесіп, оңаша сырласып, оңаша сұхбаттасқанды қалайтындығы. Әрине, оларды бір-біріне қарсы қоюға болмайды. Олардың қай-қайсысына да қойылар талап бір, қай-қайсысының да көтерер жүгі ортақ. Ол – халыққа адал рухани қызмет көрсете білу. Сондықтан аудитория алдына шығып сөз алатын қуатты үнге ие трибун өлеңдерге көрсетер құрметтен осындай қарапайым, қажырлы өлеңдер де тыс қалмауы тиіс... Бірақ қарапайымдылықты әйтеуір бір қарапайымдылық үшін жасауға, өзге жұрт тапқан қарапайымдылықтың дайын кірпіштерінен қамал соғып, соның ішінде жасырынып жатып алуға болмайды. Шын творчестводан туған қарапайымдылыққа қол жеткізу – ұзақ процесс. Оған өз үніңді, өз бояуыңды сіңіре білуің керек. Ол үздіксіз іздеу мен ізденуді талап етеді. Оған сырт көзге қарапайым болып көрінетін қарабайлықтың сірескен схемаларын быт-шыт етіп күйретіп қана жетуі мүмкін. Ол сірескен схемаларды күйретуге әрі батыл, әрі сәтті эксперименттердің ғана әлі жетеді. Тек сол шынайы батыл эксперименттер ғана ақынды қарапайымдылықтың қастерлі ауылына алып бара алады. Айтулы-айтулы деген ақындардың творчестволық жолы біздің бұл сөзімізге толық дәлел. Тоқаш Бердияровтың творчествосы да осындай қиын, қауіпті, бірақ ізгі процесті бастан кешірген творчество. Біз мақала тақырыбын «Тағдырлы дарын» деп қойғанымызда, сөз бен сөздің әуезді үйлесіміне қызығып, ойдан шығарып қойып отырған жоқпыз. Біз оны ақынның творчестволық өмірбаянының өзінен шығарып қойып отырмыз. Кейде біздің творчестволық өмірбаянды тым үстірт ұғынып, келте түсініп қалатынымыз бар. Творчестволық өмірбаян дегеніміз (тікелей қатысы болса да) ақынның тек жеке басының тіршілігі мен өмір жолынан құралмайды. Солай бола тұра, әлгіндей келте түсініктің салдарынан көп ақындар, (өкінішке орай, кейбір елеулі таланттар да) өз басынан өткен барлық жайтты тізбелеп, өлеңге көшіруге құмар. Ондай өлеңдерді, тағы бір өкініштісі, арашаға түсіп ақтап, бәйгеге қосып баптаушылар да көбейіп барады. Сондықтан да біздің поэзиямызда соңғы жылдары тұрмыстық, туризм өлеңдер бел алып бара жатқанын жасыра алмаймыз. Творчестволық өмірбаян – ақын творчествосының өмірімен, әлеуметтік ортамен, қоғаммен тарихи байланысынан барып дүниеге келмек. Сонда ғана ол тағдырлы өлеңдер бола алмақ. Тоқаш Бердияров поэзиясын біз әлгіндей жеке басының тіршілігін өлеңге «оңай» көшіруден мүлде ада дей алмаймыз, дегенмен, оның өлеңдері, негізінен, тағдырлы болып келетінін баса айтқанымыз жөн. Сондықтан да ол дүбір мен дабырдың жетегіне еріп елігіп, желпініп кеткеннен гөрі, сол дүбір мен дабыр тұяғының астында қалып жатқан тіршілік тағдырын көріп, соған жаны ауырып, соған жылайды. «Бозторғай» деп аталатын өлеңін алып қарайықшы. Айдаладағы боз жусан түбіне ұя салған бозторғай. Ол ұядағы қос жұмыртқасын бейнебір әнмен, өлеңмен шайқап жүргендей. Кенет бозторғай мекендеген сол далаға ыю-қию дүбірлі көкпар тартылды. Бірақ ақын көзі жан беріп, жан алатындай боп өтіп жатқан тартысты көкпарда емес, тұяқ астында қалып бара жатқан ұядағы жұмыртқада! Сол үшін жаны ауырады, сол үшін шырылдайды:

Көкпар бітті... Аспанда – қос қанатын сабалап безілдеген ана торғай... Шаңға бөгіп қалған сұлық дала... Тасырлап түсіп жатқан тұяқ астында дүниеге келетін бозторғай тағдыры қандай қиын! Осында қаншама астар, қаншама ассосация жатыр. Ақын өз оқушысын қорқытып, үркітпейді. Аяушылық, адамгершілік сезімін оятады. Өйткені ол «көздің жасы қорқыныштан тумайтынын» білген. Бұл да тағдыр. Тағдыр үйреткен тәлім! Ақын тағдырының лүпілдеп соғып тұрған алпыс екі тамыры ел мен жердің алпыс екі тұсымен байланысып, жалғасып тұр.

Осы жолдарды оқығаннан кейін Жерді сыйламай, Жерді қасиет тұтпай көрші, қане! Осылай тізе берсек, ақын творчествосында тағдырлы өлеңдер тізбектеле береді, жалғаса береді. Біз бұл жерде ақын есімін қазақ әдебиетінде өшпестей етіп бекітіп берген «Оқ және гүл», «Ескі паровоздар» поэмаларына тоқталған жоқпыз. Бірақ ақын творчествосы туралы айтылар сөздің соңы бұл емес қой. Тағдырлы бейнетқор ақынымыз туралы әлі талай-талай ойға кетіп, қалам ұстарымыз кәміл. ... Менің дәл қазір құлағымның түбінен шыңылдаған қашау мен балға үні кетпей тұр. Тағы да тағдырлы мүсінді жыр дүние есігін ашқалы тұр ма екен?!. Ылайым солай болғай да!

Аспанның бұлттан ауырлап, Алматы үстін бұлыңғыр мұнар бүркеген қарашаның алғашқы жартысындағы күндердің бірінде Жұмекен Нәжімеденовтің үйіне келдім. Жұмекеңнің жақында ғана ауруханадан шыққанын Маңғыстауда жүрген кезде-ақ естігем. Оның алдында инфаркт болып ауруханаға түскен хабары бізге жеткеннен-ақ хал-жағдайын сұрап, үйімен, жігіттермен телефондасып тұрғам-ды. Енді, міне, көңілін сұрауға үйіне келіп тұрған бетім. Жүкең әдеттегісіндей ақжарқын қарсы алды. Демалып жатқан бөлмесіне өттік. Терезе алдында кушетка, оның қасына шағын стол қойлыпты. Стол үсті бұрқырап жатқан көп қағаз. Менің сол жаққа көзімнің түсе бергенін байқап қалды ма: «Дайындап жатқан жинақ қой. Үстінен қарап, қағып-сілкір жұмысы ғана қалып тұр. Әрі-бері отырып, қолыма қалам алам да, жүрек бүлк ете қалса болды, мына кушеткаға қисая кетем», – деді Жүкең. Бұл сөздердің бәрін ол кірбіңсіз, көңілді қалыпта, ойнап-күліп айтқанмен, жағдайының онша мәз емес екенін байқап қалдым. Бірақ, шынын айтсам, соншалықты қауіп-қатер бола қояр деген ой қаперіме де кіріп-шыққан жоқ. Қатты құлап тұрғандікі ғой, әлсіздік болар дегем де қойғам. Көп ұзамай мәңгілік сапарға жүріп кеткенін естідік. Соңғы сәтке дейін жұмыс істегенін білдік... Артынан біраз уақыт өткеннен кейін, ойымызға өзегіңді от боп қарып түсер ақынның мына өлең жолдары түсті:

Әлденеше жыл бұрын айтқан бұл ауыр тілеу қалай дәл келді десеңші! Шынында да, ол күздің қысқа ауысар тұсында мүдделі іс атқарып отырған жұмыс үстінде, онысын машинкаға беріп үлгермей, соңғы нүктесіне жете бере жүріп кетті. Осы өлеңнен-ақ ақын мінезі, ақынның бітім-болмысы көрініп тұрған жоқ па? Ол не болғанда да өлетін болғаннан кейін қалай өлсең де бәрі бір емес пе дей алмапты. Ақын жүрегі ажал келер күні де азаматтық жүк арқалап кетуді қалапты. Солай болды да.

* * * Жұмекен Нәжімеденов әдебиетке ә дегеннен-ақ ешкімге ұқсамайтын, еліктеу-солықтаудан мүлде ада, өз даусымен, өз жазу стилі, өз дүниетанымымен келген болатын. Әрине, келген бойда-ақ оның қаламынан туған өлеңнің бәрі жұрттың көңіліне судай сіңіп, тастай батты десек, жұрттың бәрі қолдан қолға тигізбей, қақшып алып кетті десек, асырып айтқандық болар еді де, ал оның даусыз талант екенін жұрттың бәрі бірден мойындады десек, онда біздің бұл сөзімізге ешкім де қарсы шыға алмас еді. Дегенмен, бұл жерде айтылуға тиіс бір шындықты нақтылап кетпесе, тағы болмайды: тіпті, кешегі емес, бүгінгі күннің өзінде Жұмекен талантын мойындай тұра, ешкімге ұқсамайтынын біле тұра, оның творчествосын қабылдамайтындар немесе қабылдағысы келе тұра, қабылдағысы келмейтіндер жеткілікті. Және бір байқағанымыз, олардың көбісі-ақ өз пікірін өзінде ұстап қалмайды, қайта талғам тайыздығынан туған немесе талғам тәрбиесінің бөлектігінен туған сол пікірін басқа жұрттың санасына күштеп енгізгісі келеді. Бұл қауіпті құбылыс. Тек Жұмекен творчествосын түсіну үшін ғана емес, әдебиет үшін де қауіпті құбылыс. Өйткені қазақ поэзиясында бұрын белгісіз мүлде бір жаңа алқап көтерген, сөйтіп, өз әлемін, жұмекендік әлемін ашқан, сонысымен қазақ өлеңінің маңыз-мағынасын, кескін-келбетін байытуға, қуатын күшейтіп, тынысын кеңейтуге үлкен үлес қосқан ақынға мұндай поэиция ұстану, ең алдымен, әдебиетіміздің абыройы мен беделіне сөз айту, тіпті, тіл тигізу деп білген жөн. Егер біз бұл сөздерді ақынның көзі тірісінде айтуға хақымыз жоқ болған болса, енді айтуға хақылымыз әрі міндеттіміз. Әрине, біздің біреудің біреу туралы пікірінде жұмысымыз жоқ, тек ол пікір өз ұясында қалмай, басқаларды да улай бастаса, онда біз оған үзілді-кесілді жауап беруге тиістіміз. Рас, Жұмекен Нәжімеденов творсествосы бірден қабылданып, бірден ұғыла қоймайды. Өйткені ол ашынғанын да айқайламай, астармен жеткізген, қатпар-қатпар қыртыстардан тұратын тым күрделі ақын. Оның дүниетанымы, көркемдік-эстетикалық концепциясы, образды ойлау жүйесі, лексикалық деңгейі, логикалық құрылысы өлеңмен сұхбаты аз, өнермен таныстығы үстірт кез келген адамға бірден ұғыла қоюы қиын. Оның творчествосы өзінің оқушысынан қадалып оқуды, тіпті, қайта-қайта оқуды талап етеді. Неге олай? Өйткені ол осынау күрделі заманамыздың бел баласы, төл ақыны. Заман да күрделі, ондағы адам да күрделі. Сол күрделі заман мен адамды жырлар ақын да күрделі болып жатса, онда оның несі айып. Оның үстіне, талант табиғатын ескермеуге тағы болмайды. Ол ешуақытта да көп ақындарымыздай әдемі бір тапқыр сөз, табылған теңеу үшін не жалғыз ғана ой үшін өлең жазып көрген емес. Оның бір өлеңінің өзінде нешеме тапқыр сөз, соны теңеулер, қабат-қабат қатпарлы ойлар жатады. Яғни ол әдемі бір сәт, әдемі бір фонды қатырып түсіріп ала қоятын фотоаппаратпен емес, құбылып, түрленіп тұрған, ылғи да қозғалыстағы мына дүниені сол қалпында түсіретін кино камерамен жұмыс істеп өтті. Яғни ол жалт ете қалар бір сәттік эффект, жарқ ете қалар бір сәттік әдемі әсерді емес, өмірдің таласуы мен табысуы, ассонансы мен диссонансы, тартылуы мен шарпылуы қатар қоныс тепкен тұтастықты көрсету үшін күресті. Тіпті, оның «баяу алған бір демінің өзі күрсіну мен сүйсінуден құралған» күрделі болатын. Көбіне-көп өмірдің өтпелі бір кезеңін қалт жібермей ұстап ала қоятын өлеңді оқып үйреніп қалған баз біреулердің қыртыс-қыртыс боп аударылып жатқан Жұмекен творчествосын оқығанда малтығып, тұншығып қала беретіні де сондықтан. Осыған қарап кейбіреулер оны дүниенің күңгірт бір жықпыл қуысына кіріп алып, өзімен өзі болып қалған оқшау ақын деп ойлайды. Жоқ, олай емес. Бұл мүлде қате пікір. Оның жыр шаңырағының өзгелерден оқшау тұрғаны рас, бірақ ол ешуақта да өмірден, уақыттан оқшау тұрған емес. Оның жыр шаңырағы дәл төбесінде қара аспан сатырлап қақ айрылып, қып-қызыл найзағайлар шатырлап тебісіп жатқан жел өтіндегі жота үстінде тұр! Оның өлеңдегі даусының құлағымызға күңгірт-қоңырқай бояумен, күңгірлеп алыстан естілуінің сыры оның сырттай бақылаушы, сырттай айқайшы болмауынан, жазылар тақырыптың, яғни игерілер материя мен заттың ішіне кіріп сөйлеуінен. Тереңдігінен.

* * * Ол әдебиетке алғаш аяқ басқаннан-ақ өлеңге контрасты бояулар, драмалық тартыстар алып келді. Ол кездерде көбіне-көп ақынның ішкі дүниесіндегі қуаныш пен күйініш қоршаған ортадан, сыртқы дүниеден, әсіресе табиғат құбылыстарынан көрініс табатын-ды:

(«Мен туған күн») Бұлар тек табиғат драмасы, табиғат көрінісі ғана емес, бұлар адам жанының да драмасы, адам жанының да көрінісі. Өйткені ақын үлбіреп тұрған табиғаттың үйлесімі мен үндестігін қызықтап, сыртқы сұлулығына сұқтанып тұрған жоқ, оның ішкі драмасына, ішкі арпалысына үңіліп тұр. Сайлардан қаптап көтеріліп, тауларды қусырып бара жатқан көлеңкені көріп шошынып қаласыз да, көрпесін ысырып тастап, көк тасқа жалаңаш ұйықтап кеткен ақ бұлақты көріп аяйсыз; қара бұлтты қан қылып ұрған шапақтан, жапырақты пышақтап жатқан сәуледен де бойыңызды жинап аларыңыз сөзсіз. Драма ма? Драма. Қоршаған ортаның драмасын, сөз жоқ, өзінің бойында драмасы бар ақын ғана көре алмақ. Дегенмен, алғашқыда табиғаттың ішкі әлеміне, оның ішкі құбылысына үңіліп, содан ғана сыр іздеп, содан ғана сыр тартқан ақын бара-бара өз бойындағы құбылыстарды да сыртқа шығара бастады. Енді ол драманы көруші ғана емес, сол драманы бүкіл жан дүниесімен сезінуші де. Ақын есейді, ақын өсті. Яғни ол енді туған табиғаттың, қоршаған орта мен туған жердің драмасы мен трагедиясын өз жанының, өз жүрегінің драмасы мен трагедиясы деп ұғатын дәрежеге көтерілді. Өзін солармен бірге қарастырды.

(«Мен туған күн») Осы бір үш қана шумақтың өзінен-ақ ақынның азаматтық болмыс-бітімі, әлеуметтік көзқарасы, қоғамдағы орны, өмірлік позициясы тайға таңба басқандай болып бадырайып көрініп тұрған жоқ па?! Дәл осы тұстан бастап оның позициясы қоғам, қазіргі заман проблемаларын бойына сіңіріп, уақыт рухымен органикалық байланыста, өрбіп бітеқайнасып кетті. Бұрын кеудесіндегі «кішкене бастың үп-үлкен дүниенің сырына алаң» екенін ашса, енді ол адамзаттың «жұдырықтай басымен-ақ жұмыр жерді шырқ үйірер» құдіретті күшке ие екендігін ұқты. Дәл осы тұста ол қоршаған орта дарамасы мен трагедиясы адам трагедиясы мен драмасына айналатынын ғана біліп қойған жоқ, сонымен бірге, керісінше, адам трагедиясы мен драмасы қоршаған ортаның да драмасы мен трагедиясына айналатынын білді.

Енді ол айналасындағы құбылыс заңдылықтарын зерттеп тануы үшін, өзгені білу үшін, ең алдымен, өзін тануы керек болды. «Өзіне тартып туған көлеңкесін» көрді. «Өзіне өзі құсап жарасқан ойды» сезіп қуанды. Ақырында:

деп үлкен өмірлік философия түйеді. Бұл ақынның өсу эволюциясынан, творчествосының диалектикалық дамуы әсерінен, өмірлік тәжірибесінен туған философия болатын. Көрдіңіз бе, бәріміз шеше алмай жүрген бір түйін екі-ақ жолмен шешімін тапты да жүре берді. Шынында да ең алдымен өзіңде өзің ұқ, сонда ғана сені жұрт ұғуы мүмкін. Өзіңді өзің зерттеу, өзіңді өзің білу, ең алдымен, сол үшін керек екен. Қандай қарапайым, қандай дәл. Жалпы, Жұмекен Нәжімеденов творчествосындағы ең басты доминант не десе, онда бәріміз бір ауыздан: ол философиялық ой дер едік. Және оның философиясы өмірдің өзіндей қарапайым, өмірдің өзіндей терең.

(«Мен туған күн»).

Бұлай сөйлеу, жылдар салмағын өз бойынан сезіне білу тек үлкен талант қолынан ғана келсе керек. Өлең әп деп басталғаннан-ақ өзін өзі жаныштап, өзін өзі сұрақ астына алып, өзін өзі тергеген ақын, соңғы шумақта сабасына түскенмен, өзін өзі ақтап алған жоқ. Қайта уақыт алдындағы өз миссиясын бұрынғыдан да ауырлатып тұр. Біз, әдетте, осындай бір жақсы өлең оқығанда, бір дем, бір леппен жазылған екен деп жатамыз ғой. Онымен біз өлеңнің органикалық тұтастығын білдіргіміз келетін болу керек. Шынында да, өлең басталғаннан оның өн бойынан ширығып естілетін діріл ең соңғы нүктесіне дейін үздігіп уілдеген қалпында ілесіп отырады. Әр сөзі тірі. Әр сөзі қозғалыста. Өлең бойындағы көзге көрінбес, тек интуициямен ғана ұғылар сөздің микроталшығына дейін ақын жүрегінің лүпілімен, ақын жүрегінің дірілімен сөйлеп тұр. Міне, Жұмекен философиясы! Онда құрғақ ақыл, жасанды қондырғы болмайды. Оның әр сөзі, әр ойы өмірдің өзінен көтеріліп, көктеп шығып жатады. Әлеуметтік көзқарасы, азаматтық болмыс-бітімі қалыптасып, қоғамдағы орнын белгілеп алған ақынның Уақыт алдындағы жауапкершілігі бұрынғыдан да ауырлап, бұрынғыдан да арта түседі. Ақын – шалт, ақын – мазасыз. Өйткені оны «жаңа келген күн бұлбұлын өзгеше сайратып ұялтып тастады». Сондықтан ол «дүние ұлтаны сөгілсе, өзін шеге қып қағуға дайын», сондықтан ол «таң ата бала боп оянып, күн бата шал болып жатып жүр». Ақын бұдан былай жанына – дамыл, жырына – мігір бергісі жоқ. Енді ол Алатауды тастап, Қошалақтың құмындағы Әшім шалмен сәлемдесіп, «Қарулар палатасына» бір-ақ асады. Бәрін білгісі, бәрін көргісі келеді. Ақынның:

деуі де осы тұс. Мұнда үлгере алмай қапылып жүрген ақынның дүниенің құшаққа сыймас кең екендігін де сезінуі жатыр. Оның аспанға «сен егер де көзі болсаң адамның» деп сөйлеуі де ірі масштабтылықты аңсаудан туса керек. Тіршілік пен уақыт сахнасында өтіп жатқан сан драманың – күйініш пен сүйініштің, қаралық пен ақтықтың, адалдық пен арамдықтың, шындық пен өтіріктің бір-бірімен тайталас сайысын бір сәтте қамтып көрем деу, түптеп келгенде, әр жерден бір қарпып сөйлеуге немесе сырттай қызықтаушы, сырттай бақылаушы боп қалуға әкеп соғатынын ақын тез ұққан-ды. Сондықтан ол уақыт пен кеңістіктің географиялық кескін-келбетін емес, уақыт пен кеңістіктің тарихи болмыс-бітіміне көбірек үңілуге бет бұрды. Енді ол үміті мен күдігі қатар алмасып, таразы тіліндей қылпылдап тұрған уақыт портретін қолмен ұстап, көзбен көретіндей бояулар арқылы кескіндеуге кірісті:

Жұмекен Нәжімеденовтің осы кездегі поэтикалық картиналары өзгеше бір дүние. Жіпке моншақ тізгендей, ылғи бір үзіліп кетердей дірілдеп тұрған дыбысқа ылғи бір жұтынып тұрған сиқыр сөздерді тізе білген ақынның шеберлік-зергерлігі қандай десеңізші! Оқи бергеннен-ақ сөз біткеннің бәрі бір-бірімен кішкене күміс қоңыраулардай соқтығысып, айналаңды күмбірлеген үнге көміп жібереді. Бірақ ақын салған сурет контуры сол күмбірлеген үн асытнда басылып қалмай, қайта, бұрынғыдан да ажарланып, бұрынғыдан да қырлана түседі. Құлақпен естігеніңізді көзбен көресің де, көзбен көргеніңізді құлақпен ести аласыз.

(Сонда) Міне, шеберлік! Енді осыдан кейін құм суретін естіген де, көрген де жоқпын деп көріңізші. Дей алмайсыз. Өйткені құлағыңызда – ысылдаған құм суылы, көз алдыңызда – құбылып тұрған құм суреті. Жұмекен Нәжімеденовтің поэтикалық картиналарын осы өлеңдерді алып отырған жалғыз «Жарық пен жылу» кітабынан ғана емес, бүкіл творчествосынан молынан кездестіруге болар еді. Оны біз сөз бен дыбыс концентрациясынан ғаламат бояулар тапқан бірегей ақын дей аламыз. Бірақ оның табиғат пейзаждары тек табиғат пейзажы деңгейінде қалып қоймайды, көбіне-көп уақыт пейзажына айналып кетеді:

(Сонда) Әрине, бұл – даланың күзгі суреті ғана емес. Алдымен суретке қарап, сонан соң үнге құлақ тосыңыз. Осы бір жолдардың ар жағынан сонау соғыс жылдарының сұп-суық лебі мен демі жүрегіңізді мұп-мұздай қып қарып кетпей ме?! Біз бұл жерде Жұмекен Нәжімеденовтің сөз-суреті мен дыбыс бояуын тектен тек қызықтап қарастырып отырғанымыз жоқ. Оны ақын да қызықтамаған. Оның бәрі уақыт үні мен уақыт суретінің ақын жанына, ақын жүрегіне молынан сіңуінен. Талант табиғатынан. Мінезден. Не болғанда да, Жұмекен Нәжімеденов поэзиядағы график емес, живописші. Өйткені ол әрбір сызық-штирхтан көзге түсіп көрініп тұрар ерекшелікті тапқаннан гөрі, әрбір жазылған бояудан жымы білінбей үндесіп кетер тұтастықты тапқанды қалайды. Ол өлеңнің әр сөз, әр буын-бунағын шүпілдеп тұрған дыбыстың сансыз бояуларына қалауынша шомылдырып ала алады. Сондықтан оның өлеңдерін оқығанда, ондағы сөздердің бөлек-бөлек болып көзге түспей немесе үзіліп, кесіліп қалмай, бір-бірімен жымдаса тұтасып кететіні де содан болса керек. Сөз жоқ, ол картиналар ақын шеберлігін ғана танытатын картиналар емес, ең алдымен, өмірдің өзін танытатын шығармалар. Яғни өмірдің өзінен көшірілген картиналар. Оның шығармаларында, әсіресе соғыс тақырыбын арқау еткен шығармаларында, өмірдің өзі сөз алып, өмірдің өзі өлеңге айналады.

Оқыңыз да, құлақ тосыңыз. Құлақ тосыңыз да қайта оқыңыз. Өлең астарында төселген күңіренген үнді қайталап тыңдап көріңіз. Аңғар—аңғарды қуалап соққан желдей аңырап, ботасы өлген аруанадай боздап тұрған жоқ па?! Етіңізден өтіп, сүйегіңізге жеткендей. Соғыс зары мен соғыс қасіретіне суғарылған осы бір жолдарды қаншама салмақ, қаншама трагедия жатыр десеңізші?! Оқи бастағаннан өлең астарынан аңдағайлап бас көтеріп шыға келетін үнге құлақ қоймай, таза сөздің өзіне ғана ден салсаңыз, онда бұл жолдар көп бояу, көп әрін жоғалтып, жалаңаштанып қалары сөзсіз. Кімге қалай екенін қайдам, менің өз басыма осы жолдар қаралы киім киіп жоқтау айтқан жесірдей әсер етеді. Бұл – Жұмекен Нәжімеденовтің «Келін» поэмасының увертюрасы. Осылай тереңнен тұтасып, демін тереңнен алып басталған поэма ғұмырын тағдыр таразысына салған адам жанының қасіретіне, адам жанының күрсінісіне арналған. Дүниені келі етіп түйіп, жерді тозаң етіп жіберер соғыс зұлматтың алапат салмағы бір күннің ішінде нәп-нәзік келін иығына да келіп түсті. Бір тағдыр өмір табалдырығын аттамай жатып, бүкіл қызығынан тоналған жесір боп, әлі дүниеге келіп үлгермеген күнәсіз сәби әкесіз жетім боп қалды. Бірақ келіні төрт жыл бойы соғыс салған салмақты қасірет жасын ішіп жүріп қайыспай көтеріп шыға білді. Төрт жыл бойы күнгейіне көлеңке, арына дақ түсірген жоқ. Төрт жыл бойы ол да соғысты. Келін үшін соғыс – ар мен ождан үшін соғыс болатын. Оның бұл соғыста мерейі үстем болып шықты. Сондықтан да келін ерлігі – ар ерлігі, ождан ерлігі. Сондықтан да келін – адалдық пен тазалық символы. Поэмадан ақын атынан айтылар бір де бір айқайды, бір де бір асқақ дауысты кездестірмейсіз. Бәрі де сол қалпында, ащы, шындық қалпында сөйлеп тұр. Өйткені ақын сыртқы дауыс, сыртқы қапылыстан гөрі, түу тереңнен, жүрек түкпірінен көтерілер ішкі үнге, ішкі шарпылысқа қатты ден қойған. Яғни адамның анкеталық өмірбаянына емес, ішкі өмірбаянына, жан-жүрегінің өмірбаянына зер салған. Соның арқасында ақын терең драмалық адамгершілік позицияларды, биік моральдық қасиеттерді ашып көрсете білді. Бұл «Келін» поэмасы қазақ поэзиясының арғы-бергі тарихында дүниеге келген поэмалардың ең үздік үлгілерінің, інжу-маржандарының қатарында тұрары сөзсіз. Сондай-ақ бұл жерде ақынның осы соғыс тақырыбына жазылған «Қанды сүт», «Соңғы махаббат» поэмалары да тек ақын творчествосының ғана емес, сонымен бірге әдебиетіміздің де биік деңгейіне бір толық өлшем бола алатынын айта кету ләзім. Ылғи да өзін өзі үңгіп, өзі арқылы өзгелердің жанына үңілуді мақсат тұтқан ақын, ылғи да ізденіс үстінде жүретін ақын, сөз жоқ, шыққан биігіне шуақтап, тапқан табысына тояттап қалмақ емес. Ондай творчестволық мінезге ие талант аттаған сайын жаңалық ашып жатпағанмен, түптеп келгенде, не өзі, не өзге ашар жаңалықты бір елі болсын жақындатары сөзсіз. Ондай творчестволық мінезге ие таланттың кей-кейде олқылау тұсы болғанмен, тоқырау тұсы болмақ емес. Жұмекен Нәжімеденов дәл осындай творчестволық мінезге ие талант болатын. Шынында да, әлгіндей эпикалық ауқымдылығы жағынан болсын, философиялық тереңдігі жағынан болсын, эмоциялық қуаты жағынан болсын, «Жоқ, ұмытуға бол­май­ды» сияқты қуатты кітаптың уысынан шапшаң босап шығып, басқа тақырыпқа ауысу үшін, қаншама твор­честволық өжеттілік, қаншама творчестволық жігер керек десеңізші! Жұмекенде сол өжеттілік пен жігер табыла білді. Ақын қолынан бұрынғы шығармаларынан тек тақырып топырағы жағынан ғана емес, туыстық сүйегінен бастап, интонациялық деміне дейін мүлде бөлек «Күй кітабы» дүниеге келді. «Күй кітабы» – белгілі-белгілі күйлердің мазмұнын мақамдап баяндап беретін өлеңдер жиынтығы немесе олардың сөзбен салынған иллюстрациялары емес, бұл кітап – күй рухының поэтикалық галереясы. Сондықтан да оқи бастағаннан-ақ әр өлеңнің өн бойынан тартысқа толы тұтас бір дәуір үні атойлап шыға келеді. Әр өлеңнен сол бір зар заманның зарлаған үнін, әлеуметтік болмыс-бітімін танисыз. Бұл кітап, сайып келгенде, тарихқа үңілудің жаңа бір тың формасы. Яғни тарихымыздың кескін-келбеті мен тұтас бір әлеуметтік ортаның психологиясын күй арқылы, яғни өнер көзімен көріп ашу. Кітап идеясы, ең алдымен, осынысымен құнды.

(«Нар идірген». «Темірқазық»).

Бірінші шумақтан сіз тұтас бір дәуірдің әлеуметтік теңсіздігімен қоса, азапқа көнсе де, мазаққа көне алмайтын күйшінің үлкен мінезін танып, бағамдайсыз. Енді екінші шумаққа көз салыңызшы. Мұнда музыка сарынының ішкі қозғалысы, ішкі жанталасы елес-сурет арқылы беріледі де, сіз сол бір кезеңнің үрейлі картинасын дәл жаныңыздан көргендей боласыз. Музыкадағы құлақпен ғана ұғылар абстракциялы көрініс қолмен ұстап, көзбен қарауға болардай нақты, материаланған көрініске айналып шыға келеді. Үшінші шумақтағы образ құдіретіне қараңызшы. Күй әсерінен алпыс екі тамыры иіп бара жатқан нар денесіндегі діріл алапаты қандай?! Мұның нар табанының астында шатырлап сілкініп жатқан қып-қызыл найзағайды көз алдына келтіре алатын адам ғана ұға алмақ. Бұл жерде тағы бір ескертер жайт – Жұмекен Нәжімеденов күй аясында ғана қалып, күй рухына ғана қызмет істеумен шектелмеген. Ол күйлерге өзінше поэтикалық трактовка жасаумен бірге, олардың көркемдік-эстетикалық концепсиясын аша кетуді ұмытпаған. Әрине, мұны Жұмекеңнің ең басты мақсаты еді деп ұқпаған жөн. Бұл кітапты жазғандағы оның ең негізгі мақсаты – әлгінде айтып өткендей – өткенімізге өнер арқылы үңілу. Яғни күй тұтас бір қоғам қайшылықтылығын көрсетудегі Жұмекен қолындағы эстетикалық, творчестволық құрал қызметін атқарады десек, шындықтан көп алшақтамас едік... Жұмекен Нәжімеденовтің лирикалық кейіпкері – жан-жақты, сан қырлы, көргені де, көңілге түйгені де көп, жаны бай жан. Бірақ ол бүкіл ел мен жер қамын ойлай алатын, өткеніміз бен ертеңімізге қатар үңіле алатын азаматтық биік өреге, қарапайым тіршілік топырағынан, яғни «от басы, ошақ қасындағы» дүниені танып білуден барып өсіп шыққанын ешуақта ұмытпайды. Бүкіл уақыт салмағын иығында сезініп, бүкіл планетаны көзімен шолып қарай алатын оның лирикалық кейіпкері космоста қалқып тұра алмақ емес. Оның бақылайтын объектісі де, бақылау пункті де – Жер. Ол жердегі құбылыстарды жерде тұрып қана қарай алар қасиетке ие. Сондықтан бүкіл жер шарын глобус құшақтағандай құшақтай алатын оның үлкен мінезге ие лирикалық кейіпкері адам мен адам арасындағы қатынасқа «тұрмыстық тіршілік», «от басы, ошақ қасындағы» әңгіме деп қарай алмайды. Өйткені ол соншалықты үлкен диапазон, ірі масштабтылық деңгейге өзім көтерілдім, енді қалғаның не болсаң, о бол деген ойдан аулақ. Деді-ақ, түу төменге бір-ақ құлдырап түсетінін жақсы біледі. Өйткені ол төменде тұрып биікке қарай алмау қандай рухани тоғышарлық болса, биікте тұрып төмен қарай алмау да соншалықты рухани тоғышарлық екенін ерте сезінген. Өйткені ол әлем қамын ойлай алатын, өзі шыққан биікке басқа адамдар да шығу керек екенін, ал ондай биікке көтерілу үшін, ең алдымен, түу төменде жүрген адамдардың бір-бірімен тіл табысып, ұғысуы қажет екенін білген-ді. Сондықтан ба Жұмекен Нәжімеденовтің лирикалық кейіпкері кейде бірқыдыру уақыт өз арамызда, ауыл-үй ішінде «қыдырыстап» жүріп алатын-ды. Бірақ оның лирикалық кейіпкері, «жерге түстім ғой» деп, ондай сапарларында әр нәрсені жіпке тізіп жүретін пендешілік ұсақтыққа ешуақта барған емес. Ол жұрттың бәрімен қоян-қолтық, аралас-құралас жүре тұра, өзінің азаматтық позициясын, азаматтық миссиясын сол биік қалпында сезініп, сол биік қалпында сақтап қала білді. Ақын адам психологиясына, адам жанының қатпар-қатпар астарларына сол азаматтық позициямен қарап өтті. Ол адам жанын улайтын, адам санасы мен ойын әртүрлі моральдық «жұқпалы ауруларды» тарататын микробтардан тазарту үшін, сөйтіп, оның орнына сұлулық пен адамгершілік қасиеттерді егу үшін күресті. Адам бойындағы құбылыстар мен қайшылықтарды қадала зерттеді, қопара ақтарды. Және соны сол қалпында ашып көрсете білді.

Адам мен адам арасын былай қойғанда, бір адамның бойында бірін бірі ала алмай, сілкініп жатқан қаншама қайшылық, қаншама конфликт бар десеңізші! Асылы, адам жаны бір-бірімен үнсіз ұғысып, бір-бірімен үнсіз табысып, тартылып жататын аттас зарядтардан емес, жай ойнатып, жасын лақтырып жататын кері аттас зарядтардан тұрса керек. Олай болса, адамның өмірдегі күресі де – өз бойындағы жүріп жататын күрестің нақты көрінісі. Яғни адам өмірде, тіршілік қарекетінде өз бойында шайқасып жатқан жақсылық пен жамандықтың қайсысы үстем түссе, соның сойылын соқпақ. Үміті бар адамның күдігі де бар. Бірақ қайсысы басым түседі? Әңгіме, міне, осында. Ақын жоғарыдағы өлеңінде бір сәттік құбылысты, Үміт пен Күдік шарпылысын ғана алған. Бірақ бұл жерде ол қазылық айтып, қазымыр ақылгөйсіп те, анау қасиет жақсы, мынау қасиет жаман деп, жалаң пәлсапа соғып та жатпайды. Адам болмысын сол қалпында жалаңаштап көрсетіп беріп тұр. Көзбен көр де, іштен түй! Сайып келгенде, Жұмекен мақсаты – адамның өзіне өзін таныту. Бірақ бұдан ақын позициясы көрінбей, тасада қалады деген ой тумаса керек.

Бұл не? Өкпе ме, наз ба? Жоқ, әлде түңілу ме? Қайсысы? Ақын позициясы көрінсе, дәл осы жерде, өз ауласында өз итіне таланып жатқан жерде көрінуге тиіс. Одан әрі оқып көрейік:

(«Мен туған күн»).

Бұл жолдардан кейін ақын позициясын анықтаймын деп арамтер болудың қажеті шамалы. Жалпы, Жұмекен Нәжімеденов өзінің творчествосының осы бір кезеңінде, мейлі ол «күлкімен бірге көз жасы да таусылып қалған» соғыс кезіндегі балалық шағын әңгімелесін, мейлі ол доспен арасындағы қарым-қатынасты қарастырсын, мейлі ол маңдайындағы жалғыз ұлымен сұхбат құрып сырлассын, мейлі ол «өзімен өзі» боп, өзін өзі парақтап, аударыстырып кетсін, ең алдымен, адам тануға, адам жанына үңілуге қатты ден қойды. Оның осы тұстағы үш кітабы /«Мезгіл әуендері», «Ұлым, саған айтам», «Қызғалдақ туралы баллада»/бұл сөзімізге толық куә. Жұмекен Нәжімеденов өзінің әдебиеттегі айтар сөзін тек өлеңмен ғана емес, бірқыдыру уақыт бойы прозамен де айтып көрді. Ол да бір ақын творчествосындағы сөз кезегін күтіп жатқан өзгеше кезең. Бұл жолы оған біз аялдай алмаймыз. Тек айтарымыз: араға жылдар салып өлеңге қайта келген Жұмекеннің мүлде басқаша болып оралғаны. Бейне бір ол проза ауылына бізге үйреншікті атына мініп кетіп, қайтарында біз көріп-білмеген, жүрісі де, мінезі де ерек басқа бір ат мініп қайтқандай. Шынында да, осы тұстағы оның өлеңдері өзінің эпостық ауқымдылығымен, тіршілік прозасы топырағынан көктеп шыққан тақырып қарапайымдылығымен оқырман қауымды бірде-ақ елең еткізген-ді. Сондай-ақ оның тақырыпты қопарып-көтеретін, қорытып-шыңдайтын, жұртқа жеткізер тәсіл-құралдары да өзінің әр текті, сан алуандылығымен тәнті етіп еді. Адам жанына өзі ашқан ылғи сол бір тұстан, ылғи бір сол жолмен сапар шеге беру не берсін. Түптің түбіне келгенде, өзгені болмағанымен, өзіңді қайталап тынатының сөзсіз ғой. Сондықтан Жұмекеннің адам жанына әр тұстан, әр жолмен барлау жасауын, ол үшін әртүрлі творчестволық тәсіл-құралдар қолдануын, бір жағынан, батылдық деп те қараған жөн. Өйткені өлеңдегі болсын, өнердегі болсын өз жолын анықтап алған адамның басқа бір тыңнан жол салуы – өте сирек кездесетін құбылыс. Оның өлеңдеріндегі сюжет, аллегория, мысқыл, сатира, гиперболаның, миф, аңыз-ертегілердің осы тұста молынан кездесуі әйтеуір қызықтаудан емес, осы ниеттен, яғни адам жанына басқа тұсынан барлау жасау ниетінен туғанын, және олар өзін өзі ақтап тұрғанын айта кеткеніміз ләзім. Ақын шеберлігінің қиял кеңістігінің, тәсіл-құралдарының жетіліп өскендігі сонша, енді ол жылт етер күлкі ғана шақырып, сөніп қалатын кішкентай мысалдың өзін үлкен адамзаттық ойға көтере білетін болды... Зоология мұғалімі бір шәкіртінен тышқан қанша жасайды деп сұрайды. Қыңыр шәкірт қыңыр жауап береді: оны мысықтан сұрау керек дейді. Бітіп, аяқталып тұрған мысал ғой. Бірақ Жұмекен дәл осы бітіп тұрған жерден өлең табады. Бақсақ, дәл осы бітіп тұрған жерде «мысық-тәбет», «мысық-тілек», «мысық көз», «мысық-тірлік», «мысық табан саясат» бұғып жатыр екен.

Кішкентай нәрседен үлкен ой түю. Жұмекен өлеңінің бойындағы бар қасиет болатын. Бірақ мұндағы тәсіл мүлде бөлек. Осы тәсіл арқылы Жұмекен оқырман жүрегіне бұрынғыдан да бір табан жақындай түскендей. Оның бұл тұстағы айналадағы көрініс пен құбылыстарды қабылдауы, оларды сөзге көшіруі де әдеттегіден өзге, бөлек болғаны құлаққа тосын естілгені рас.

Сөз жоқ, бұл жолдарды кез келген оқушы, тіпті, оқығаны мен тоқығаны көп деген оқушының өзі бірден қабылдай қоюы қиын. Бірақ бұл жерде халық ойына, мүддесіне, халық арманына қызмет еткен ірі ақындардың бәрі дерлік ешуақта да талғамға қызмет етпегенін қатты ескертуіміз керек. Ондай ірі ақындар ешуақта да оқушы талғамының қолына су құяр құлы, оқушы талғамының сулық-майлығына жүгірер малайы болмаған. Қайта, ондай ақындар көне көрпеге көміліп отырған консерватор талғамның зәре-құтын қашырып, орнынан көшіре келетін. Өйткені нағыз ақын оқушы талғамын қалыптастыру үшін, оны жаңа биікке көтеру үшін қызмет ететін-ді. Яғни, әдетте, ол оқушы соңынан салпақтап еріп отыратын көнбістік мінезге емес, мүйізі қарағайдай болып көшбастар серкелік мінезге ие боп келетін. Жұмекен Нәжімеденов дәл осындай ақын-ды. Бұл жерде жоғарыдағы жолдар не үшін жазылған, олар не үшін керек еді деген заңды сұрақ туары сөзсіз. Әрине, Жұмекен сияқты берік мінезді ақын ешуақта да жалт етіп көзге түсуі үшін, әйтеуір, жұрттан бір оқшау көріне қою үшін жұмыс істей алмайды. Сондықтан жоғарыда біз мысалға келтірген жолдар, ең алдымен, бізді қоршап тұрған уақыт пен заманның Жұмекен қабылдауындағы күрделі көрінісі. Ақын әбден құлаққа сіңімді болып кеткен, бірден жұтылып, бірден қабылданатын образдар жүйесімен адам жанының немесе уақыттың бізге белгісіз түкпірінен жаңалық алып шығу мүмкін емес екенін білді. Уақыт пен адам жанының бізге белгісіз қатпарларын ашу үшін тосын мінез, тосын қарекет керек деп ұқты. Олай болса, бұрын бізге белгісіз жаңа образдарды тосын жүйесі дүниеге келмек. Сондықтан жоғарыдағы жолдарды тек осы тұрғыдан ғана қабылдаған жөн. Жұмекеннің соңғы жинақтары өзінің эпостық ауқымдылығымен, эпосқа тән мінез-қарекетімен, бірден көзге түседі. Әрине, олар шалқып, шарықтап, аспанда қалықтап тұрған жоқ. Олар реализмнің қара топырағына отырғызылған, соған тамыр сап, содан көктеп өсіп шыққан дүниелер... ... Міне, ақын Москвадағы Пушкин ескерткіші түбінде тұр. Ақын ақынмен сұхбаттаспақ. Ол өзін, халқын таныстырып өтті. Дала атынан сөз сөйледі. Бірақ Пушкин үнсіз. Оның «көзіндегі ұлы қайғы қабағын көтертпейді». Жаңа заман, жаңа тірліктің келгенімен хабардар еткен ақын енді Пушкинге жарының жазығы жоқ екендігін, оның артынан ерген сөздердің бәрі өсек пен жала екендігін айта келіп:

деп ашына шырылдайды. Осы кезде Пушкин ескерткіші қалай тебіреніп кетті дейсіз ғой:

Жұмекен Нәжімеденов, міне, осындай тас ескерткіштің өзін тебірентіп, оны тас тұғырдан түсіре алатын құдіретке ие болған кезінде, ақындық таланты әбден кемеліне келіп, толысқан шағында көз жұмды. Ол бір өлеңінде «бір сөздің тасасында асылым бар» деген екен. Шынында да оның «әр сөздің тасасында асылым бар» деуге хақысы бар еді. Ол сөзді енді біз айтамыз.

* * * Бұл мақала түйінделмейді. Өйткені Жұмекен туралы айтылар сөз әлі алда. Сондықтан бұл мақаланы оның творчествосына жасалынған барлау, экскурс, штрих, эскиз деп қабылдаған жөн.

Мені Жұмекен ағамен, Алматыға оқуға келген кезімде, қолымнан жетектегендей боп ертіп апарып, рухани әкемдей болған Әбу Сәрсенбаев таныстырған еді. Ол кезде Жұкең Қадыр Мырзалиев ағамызбен бірге Жазушылар Одағының бір бөлмесінде қарама-қарсы отырады екен. Екеуінің де, әсіресе, біз сияқты әдебиетке енді ғана бет қойған жастар үшін, атақтары жер жарып, айдарларынан жел есіп тұрған кездері. Өлеңдері газет беттерінде топ-топ боп жарияланып жатады. Біз оларды құныға, жата-жастана оқимыз... Шынын айту керек, ол алғашқы кездесуде Жұмекен аға өзіме де, өлеңдеріме де соншалықты ықылас та, ылтипат та білдіре қойған жоқ. Әбекеңнің қолқалауымен менің сол жерде оқып берген бірер өлеңімді үнсіз тыңдап отырды да, қабағын кере көтеріп не ұнатқаны, не ұнатпағаны белгісіз үнмен «и-ия» деп, сіріңке қорабын бір сылдыр еткізіп шай­қап, папиросын аузына қыстырып бөлмеден шығып кетті... Мен содан оқуға түсіп орнығып алғанша, тек бір рет бас сұққаным болмаса, қайтып ол бөлмеге кіргем жоқ. Жұмекен аға маған ықылассыздау болғаннан кейін, ол кісіге деген пейілім суып қалмаса да, ортайып қалғандай еді... Ол тұста, жиналыс, бас қосулар көп пе, жоқ әлде Жазушылар одағының үйіне кіріп шықтым деудің өзі бір мәртебе ме, әйтеуір, сол жаққа жиі барып тұратынбыз. Бір күні Жұкеңді коридордың бойынан кездестіре қалғаным. «Ассалаумағалейкум» деген сәлемімді сондай бір ықыласпен қабылдап, мені ежелден етене білетін жандай, жай-күйімді, оқуымды ден қойып сұрастыра бастады. Жақын бір ниеттес, сүйектес бір ағаммен кездескендей менің де ішім жылып сала берді. Сол жолы «әй, бала, сен ауылдан келдің ғой, айранды сағынып жүрген шығарсың» деп бұрынғы балалар мен жасөспірімдер театрының жанындағы буфетке ертіп апарып айран алып бергені есімде. Сол күні, ол кезде дәстүрге айнала бастаған сыра, немесе арақ-шарап ішіп емес, қазақ үшін қасиетті дәм ақ ішіп тарқасып ек. Бүгінде қарап отырсам, сол ақ дәм Жұмекен ағам екеуміздің арамыздағы ұзақ жылдарға созылған ақ-адал көңілдің дәміндей болған екен-ау... Содан бастап Жұмекен ағаға жиі барып тұратын болдым. Өлеңдерімді көрсетем, немесе әдебиет туралы, соның ішінде поэзия туралы пікірлерін тыңдаймын. Ол кезде біз үшін бәрі таңсық, бәрі тосын. Бір жылдан кейін, яғни алпыс бесінші жылы ол кісі «Лениншіл жастың» әдебиет бөлімінің меңгерушілігі қызметіне ауысты. Бұрын ол орында жұмыс істеген Әбіш Кекілбаев ағамыз біздің алдымыздағы тегеурінді, талантты жастардың шығармаларын, олардың қоғамдық мәртебесін көтеру мақсатында болса керек, тура Қазақстан комсомолының Орталық комитетінің үйінде талқылатып жүретін. Сол үрдіс Жұмекен ағаның тұсында, ұзаққа созылмаса да, біршама жалғасын тапқан-ды. Бір күні редакцияға өлеңдерімді апарып жүретін маған Жұмекен ағам «сенің өлеңдеріңді талқыласақ қайтеді» дегені. Мен бұл тосын ұсыныстан абдырап қалдым. Абдырамай қайтейін, өлеңдерім әр-жер, әр-жерде жарияланып жүргенмен, ол кезде есімім қалың жұртшылық түгілі, әдеби қауымның ортасында соншалықты белгілі бола қоймаған. Оның үстіне, әлі бар болғаны ҚазПИ-дің екінші курс студентімін ғой. Жүзімнен соны байқаған Жұкең «абдырап-саспай-ақ қой, жас таланттарды көтеруіміз керек. Тек алдымен бас редактормен келісіп алайын» деді. Бас редакторы Шерхан аға. Шер-ағаңның түсі суық, сұсты көрінгенмен жастарға деген пейілі дарқан кең ғой, бірден мақұлдапты. Талқылауға бірқатар белді адамдар жиналыпты. Жанымды өсіретін, өлең алдындағы, жалпы әдебиет алдындағы жауапкершілігімді арттыратын жақсы-жақсы салиқалы пікірлер айтылды. Көп ұзамай газеттің жарты бетіне жуығын алып тұрған өлеңдерім жарияланды. Бұл – әлі буыны бекіп, сүйегі қатпаған мен үшін үлкен мәртебе еді... Жұмекен ағамен қарым-қатынастарымыз бұрынғыдан да жақындаса түсті. Ол жақындық бара-бара рухани туыстыққа, яғни рухани аға-інілікке ұласып кетті. Енді үйіне де барып тұратын болдым. Ол кез менің желбастау кезім ғой, содан ба көрінбей кетсем, «әй, балабас, қайда құрып кеттің» деп ренжіп қалатын... Ол кісіні көп жұрт бүгінде үндемейтін еді, тұйық еді деп еске алады. Мен ол сөздерді негізсіз деп айта алмаймын. Рас, абыр-дабыры көп, немесе сыралғы емес ортада Жұкең, өзімен өзі боп, томаға-тұйық отыратын. Өңмеңдеп, өңешін созып орынды-орынсыз кірісе кету де, айтылып жатқан әңгімеге киілге кету де ол кісіге жат еді. Сондай-ақ біреудің көзіне көлгірсу де, біреуге көпшік қоя сөйлеу де ол кісінің әдетінде жоқ болатын. Ал егер сондай бір жағымсыз, жұғымсыз қылықтарды көре қалса, онда ол басын әнтек шайқап, қалың қою қара шашын артқа серпіп жіберіп «ужас» деп түсі тұнжырап бұзылып кететін-ді. Қабағы керіле көтеріліп, маңдайы жиырылып барып, қайта жазылатын. Қолындағы сіріңке қорабының ішінен біртіндеп шырпы суырып, оны бас бармағы мен сұқ саусағының арасына салып бытырлатып сындырып, отырған жерін пырдай етіп шашып тастаушы еді... Ал, шындығына келсек, Жұкең өзінің сырлас достарының ортасында тіпті де тұйық емес еді. Ондай жерлерде барынша емен-жарқын еркін отыратын, әзіл соңынан әзіл, қалжың соңынан қалжың айтылатын. Папиросын бұрқ-бұрқ сорып, соның қалың түтініне басын еңкейте сұғып жіберіп тұншыға ұзақ күлетін. Солай бола тұра ол кісі, желкеуде әлдекімдер сияқты «мен ананы бітірдім, мен мынаны бітірдім» деген желөкпе әңгімелерге де, «мен анау тақырыпты жазбақпын, мен мынау тақырыпты жазбақпын» деген қашпаған қашардың уызынан дәметкен қысыр сөздерге де бармайтын. Ол кісінің бойында жалбыраған жалбақайлық, құркеуде бөспелік дегендер қалай болмаса, кекірейіп кердеңдеп тұру, аспандап қарау сияқты астамшылық та сондай жоқ еді. Бір күні, ұмытпасам «Қазақ әдебиетінің» бетінде болу керек, бір інісінің Жұкеңнің кезекті кітабын жерден ап-жерге салған, автор түгілі, өлеңге жанашыр кез-келген көлденең көк аттылының да жанын жаралайтындай өте бір жағымсыз мақаласы шықты. Ол мақаланың қысастықпен әдейі ұйымдастырылғаны оның өн бойынан баттиып көрініп тұр еді. Зәрлі, былғаныш мақала. Әдейі жамандау үшін, жала жабу үшін жазылған мақала. Ол кез Жұкеңнің есімі жиі-жиі айтылып жүрген кез болатын. Соны көтере алмаған, көре алмаған біреулер әлгі мақаланы әдейі ұйымдастырған болу керек. Сол мақаламен Жұмекен Нәжімеденовтың бетін қайтарып, тауанын шағып тастамақ болған. Міне, осы мақала Жұкеңнің жанына қатты батты. Мен Жұкеңе «қарсы мақала жазсам қайтеді» дедім. «Жоқ, – деді Жұкең, – жазбай-ақ қой. Біріншіден, сен жазғанмен, ол мақаланы дәл қазір еш жер баспайды. Екіншіден, алда-жалда баса қойғанда да оған қарсы тағы мақала жазылады... Сөйтіп жалғаса береді. Уақыт кетеді, жүйке тозады... Жұмыс бір жақта қалады. Ал олардың іздегені де сол. Оларға тек жұмыспен жауап беру керек» деді. «Сонда бұл мақаланы ұйымдастырып жүргендер кімдер» деп ем, «кімдер екенін білем, бірақ оның саған қажеті жоқ» деп бетімді қайтарып тастады... Біраз уақыт өткеннен кейін Жұкең маған бір топ өлеңдерін оқып берді. Кілең бір бесті айғырдың қылынан шымыр есілген шылбырдай шиыршық атып тұрған берік, бірақ айқай-сүреңсіз, қуатты өлеңдер екен. Ол өлеңдердің біразы көп ұзамай жарық көрді де. Сонан кейін-ақ Жұмекен Нәжімеденов поэзиясы туралы сыңаржақ пікірлер, мүлде жоқ боп кетпесе де, едәуір толас тапты. Қандай жала, қандай бәледен де, ең алдымен өзіңнің адал төгілген маңдай терің ғана арашалап алатынын сонда түсіндім... Кейіннен мен Маңғыстауға, ол кісі Мәскеуге оқуға аттанды да бірер жыл бір-бірімізден көз жазып қалдық. Бірашама уақыт өткізіп, мен Маңғыстаудан Алматыға демалуға келсем, ол кісі де демалыста жүр екен. Шұрқырай кездестік. Өзі бір керемет көңілді екен. Жолма-жол аудармалармен танысқан орыс ақыны Юрий Кузнецов қатты риза боп өлеңдерін аударуға сөз беріпті. Мен де қуанып қалдым. Өйткені мен өз басым Кузнецовты орыстың ең ірі ақыны деп бағалайтынмын. (Бүгінде марқұм боп кеткен оны, Кожинов, Распутин, Белов сияқты орыстың нағыз зиялылары орыс ұлтының ұлы ақыны деп атап жүр). Бірақ ол сәтті басталған істің неге жалғасын таппай қалғанын қазір білмеймін... Жә, айта берсек әңгіме көп. Ол кісінің жүріс-тұрысы да, сөйлеген сөз мәнері де, қабаржыған сәттері мен қуанышқа кенелген тұстары да, бәрі-бәрі көз алдымда... Ол кісі отырғанда да, жүріп бара жатқанда да, анда-санда шашын артқа қарай серпіп тастап, басын сәл еңкейіңкіреп ұстаушы еді. Бейнебір тереңге үңіліп отырғандай, немесе тереңге үңіліп бара жатқандай...

* * * Ақындардың түрі көп. Әрқайсысының табиғаты басқа-басқа. Біріне бірі мүлде ұқсамайды. Әрине, мен бұл жерде қаптаған өлеңшілердің бәрі туралы емес, қадау-қадау ірілері туралы айтып отырмын. Олардың бірі бауырын жазып көсіліп шабатын ұлан-ғайыр кеңістіктің ақыны болса, екіншісі қыран қанаты талатын шырқау биіктіктің, үшіншісі тылсым тұңғиық тереңдіктің ақыны боп келеді. Олардың бер жағында адам жанының құпия қыл ішектерін қозғайтын, немесе махаббат тақырыбына бейім, сондай-ақ табиғатты тамылжыта жырлауға құмбыл ақындар қаншама. Әрқайсысы бөлек-бөлек дүние, әрқайсысы бөлек-бөлек әлем. Мен бұдан біраз жыл бұрын өзімнің күнделік кітапшама Жұмекен Нәжімеденовтың поэзиясы туралы екі пікір жазып қойыппын. Сол пікірлерімді осы жерде толықтай келтіре кетуді жөн көріп отырмын. «Біріншіден, әр ұлы ақынның өлшемі болады. Олай болса, Жұмекен Нәжімеденовтың өлшемі – тереңдік. Сөз жоқ, биікте тұру мен кеңістікте жүру де қиын. Ал бірақ тереңдікте жұмыс істеу қиын ғана емес, аса ауыр да. Кеңістікті игеруге де, биіктікті меңгеруге де болады. Ешқандай асқандық деп ойламай-ақ қояйық, рухани кеңістігіміз бен биіктігіміз біршама игерілген де... Әдебиеттің өмірмен өзектес, тіршілікпен тамырлас екенін жұрттың бәрі де біледі. Тынысы да бір, тіршілігі де бір. Олай болса, мынаған қараңыз, адамзат баласының атмосфераның қалың қабатын тесіп өтіп космосқа шыққалы қашан. Ал бірақ, бар болғаны, он бір мың метрлік мұхит тереңдігіне әлі күнге жете алмауда. Яғни тереңдіктің алапат қысымына төтеп бере алатындай барокамералар жасай алмауда. Осыған дейін жасалынған ол шарболат барокамераларды тереңдіктің сұрапыл қысымы қалайыдай қабыстырып тастайды. Тереңдікте жұмыс істеудің қиын ғана емес, аса ауыр болатынын осыдан-ақ бағамдай беріңіз. Жұмекен Нәжімеденов ғұмыр бойы, кім-кімді де, қысымы жаншып, езіп жіберердей аса ауыр сол тереңдікте жұмыс істеп өтті. Әдетте, табиғат тереңге асылын жасырады. Ал халық, немесе адам тереңге, ең алдымен қайғы-қасыретін жасырады. Өйткені қайғы-қасіретін асылындай сақтамаған халықта, немесе адамда қадір-қасиет болмайды. Менің түсінігімде Жұмекен Нәжімеденов халқының сол қайғы-қасіретін бар табиғатымен, бар жан-жүрегімен, бар болмыс-бітімімен сезіне отырып жұмыс істеген ақын... Екіншіден, Жұмекен Нәжімеденов деген есім – өзен, көл, таулардың географиялық, тарихи атаулары секілді рухани атауға айналып кеткен есім. Егер ол рухани ұғымдағы өзен болса, онда ол бұрқ-сарқ етіп бұрқырай құйылып, тегеурінімен тас домалатып жатқан тау өзені емес, аңқасы кеуіп шөліркеп жатқан елдің мейірін қандыратын сабырлысы мен салиқалысы. Егер ол көл болса, о шеті мен бұ шетіне көз жетпейтін көлемдісі емес, түбіне құпия жасырған тереңі. Егер ол тау болса, аспанмен таласқан биігі емес, бойына қазына жинаған қадірлісі». Менің Жұмекен Нәжімеденов поэзиясы туралы түсінігім, жинақтап айтқанда, кеше осылай болған. Бүгін де осылай. Ертең де осылай болып қалмақ. Мен бұл сөздерді саусағымнан сорып шығарып айтып отырғам жоқ, бұл сөздерді мен оның поэзиясының бүкіл табиғатынан шығарып айтып отырмын. Бұдан да дәлірек айтсам, мен өз басым, Жұмекен Нәжімеденовты қазақ өлеңіндегі саусақпен санап аларлықтай оқшау құбылыстардың бірі деп білем. Әрине, Жұмекен Нәжімеденовты бірден түсіне қою, бірден ұғына қою аса күрделі, аса ауыр. Өкінішке орай, кеше де солай болған, бүгін де солай, бәлкім ертең де солай боп қалуы... Өйткені ол қысымы алапат тереңдікте жұмыс істеді. Өзімен бірге оқушысын да сол тереңдікке тартты. Ал тереңдік қысымына кез-келген оқырман төтеп бере алмақ емес... Ол үшін үлкен дайындық, үлкен рухани жігер керек. Өйткені ол «жапырағы жалбыраған» елтең-селтең ақын емес, тереңдікке тас жарып сүңгіп құнар сорған қуатты күретамыр ақын еді. Яғни, өзі айтқандай, оның тамыры «балшық емес, таспен жатыр тістесіп». Оның күрделі болатыны сондықтан. Тағы да өз сөзімен айтқанда:

себебі – тым тереңде.

Оны құлақпен емес, тек жан-жүрек, сезім-ой талшық­тарымен ғана терең пайымдап, терең түсіне аласың. Ол өз оқырманын көзді арбап жалт ете қалар әсер мен жарқ ете қалар ұшқынмен алдарқату үшін емес, қозданып жатқан шоқтай тұла бойына шым-шымдап жылу сіңіру үшін жұмыс істеді... Оның өлеңдерінің әр сөзі «үп» десең ұшып кететін қауқарсыз қауыз сөздер емес, қауызынан аршылған дәндей әрі толық, әрі салмақты. Себебі ол нені жырласа да, сол жырланар тақырыптың соны тұсын, тіпті тосын қырын ашқанды қалады. Ашылмаған жаңа қыртыстар мен жаңа қатпарларды қопарды. Мүлде бейтаныс жаңа ұғым, жаңа түсінікке бет қойды. Жаңалықты әйтеуір жаңалық айту үшін ғана іздесең, онда ол бар болғаны бүйректен сирақ шығару болып шығатынын ақын о баста-ақ жақсы түсінген. Жаңалық дегенің дәстүр топырағынан, тіпті нақты тарихи оқиғалармен салаласа-сабақтаса жалғасып, солардан нәр алып, құнар сорып жатпаса онда оның бәрі бекершілік болып шығатынын жақсы ұққан.

Аспаннан өткен бұлт бір жыламай өтпейтін, сол бұлттың көз жасымен гүліне дейін жылап тұратын сонда бұл қандай жер?! Сөйтсек, бұл жер елім деп еңіреп, жерім деп тебіреніп өткен Махамбет батырдың өскен, сонан кейін өмірден баз кешкен жері екен. Бұл құбылысты тек Жұмекен ғана көре алған, Жұмекен ғана ұққан. Өлеңнің тарихи сабақтастығы дегеніміз осы емес пе?! Рухани сабақтастығы. Сонымен бірге тарихи тереңдік. Әрине, ақын тереңдігін тарихи салаластықтар мен тарихи сабақтастықтардан ғана іздестіріп отырсақ, онда біздің ол қарекетіміз оғаш қана емес, әбестік те болып шығар еді. Өйткені ақын, алдымен өз заманының, өз уақытының перзенті. Сондықтан ол әуелі өз заманы мен өз уақытының бойындағы келеңсіз құбылыстар мен кісәпір мінездерге қарсы күрес ашуы керек. Бірақ ақын міндеті ол келеңсіз құбылыстар мен кісәпір мінездерді даттап, балағаттауда емес, олардың шыққан тегін, яғни табиғатын ашып көрсете білуінде. Бірақ ашудың да ашуы бар. Мұндай тұстарда бір деталь, бір теңеу, бір образдың өзі құпия кілтке, ерен қуатқа, айрықша қаруға айналады... Дүниеде адамдардың бір-бірін көре алмаушылығы, қызғанышы деген әрі дертті, әрі қасіретті құлықтары бар ғой. Өз-өзінен табаға түскендей қуырылып, күн астында қалған терідей жиырылып тұратын ол құдай атқан құлықтар кеше де болған, бүгін де бар, ертең де бола бермек. Сонда оның табиғаты қандай? Әрине, оның табиғаты сан қилы. Жұмекен оның табиғатын мына жолдармен ашады:

Әрине, бұл жолдарда, өзіңіз байқағаныңыздай, «көре алмаушылық», «қызғаныш» деген сөздердің ешқайсысы да жоқ. Бірақ онда сол дертті ұғымдардың табиғаты бар. Тіпті маңдайындағы қос көзің бірін-бірі көрер болса, бір басыңның тас-талқанын шығарып, бұзып бітер еді. Көре алмағандықтан, қызғаныштан. Бұл өлеңде, сөз жоқ, өмірдің өзі алға тартқан философиялық тереңдік жатыр. Тағы да ол тереңдік бір кілтпен, яғни бір детальмен ашылған. Осы бір көре алмаушылық деген бәленің, осы бір қызғаныш деген қызыл иттің табиғатын барынша қопарып терең зерттеген ақын, «сыбырла оның құлағына күп-күрең: «құдай» екеу болыпты де, аман бол, жазбаса арыз біреуінің үстінен, маған кел» деп салады. Ондай жандардың тағы бір түрі: «күн көреміз деп біреулер күн көрсетпейді басқаға». Бұл жолдар «біреу өлмей біреуге күн жоқ» деген ежелден келе жатқан пасық, оспадар мәтелдің бір нұсқасы. Жұмекен Нәжімеденов келеңсіз, жиіркенішті бір ғана құбылыстың өзін жан-жағынан, сан тұсынан келіп, осылайша қазымырлана қазып көрсетеді. Бұл да оның өзгеше бір ерекшелігі. Сонда ол күншілдік пен ол қызғаншақтықты тудыратын кімдер? Егер күші де, қуаты да бір-бірімен шамалас, бір-бірімен тең түсетін адамдар, аярлыққа бармай, ададықпен тіресіп-күреске түсетін болса, ол күрес пен тірес күншілдік те, қызғаныш та болмас еді. Бірақ ол қызыл ит қызғаныш пен болған-толғаныңды ғана емес, жұмысыңның жүріп тұрғанын көре алмайтын ол бетпақ күншілдікті тудыратындар тырақы тыраштар мен тәштек міскіндер ғой. Ондай-ондай әлін білмейтіндер өзін ғана әлекке салып қоймайды, сені де әлекке салып бітеді. Ондай жандарды ақын тіпті аяп сөйлейді. Аяп отырып оның бейшара портретін жасайды.

Шәлтік есекдәмелік.

Ақын соны күлкі етіп, мазақ етіп отыр. Сондықтан да ақын «толқытатын теңізді дауыл да емес, тереңдік» деп алып, «буырқану не теңің, асып-тасып иланшы: тасып қайда кетеді тас табаққа құйған су» деп мүлде тұқырытып, келемеж етеді. Өзге жұрт, өзге елде емес, «өз елінің есігіне қолын талай рет қыстырып, өз елінің ауласында талай рет итке таланған» ақынның басына «тоқсан қабат бұлт пен тоқсан түрлі ой қонатыны» сондықтан. Өйткені ақынды «ойланбайтын пенделер ойландырмай тұрмайды». Сондықтан да ол күйінеді, сондықтан да ол опынады. Миллион қатпарлы, миллиард жықпылды өмірді түбегейлі түсініп, оны ақи-тақи ұғыну мүмкін емес. Оны түгел түсініп, оны түгел ұғынсақ, онда ол өмір де болмас еді. Сондықтан да өмір көбіне-көп жұмыр басты пенденің парық-пайымы жете бермейтін парадокстар мен шарпысып жатқан қарама-қайшылықтардан тұрады. Қарап тұрсаң, ол парадокстер мен ол қарама-қайшылықтар ақылы бар, сөзі бар, көзі бар, санасы бар адамдар бойынан шығып жатыр. Түсіну қиын, ұғу ауыр. Бірақ солай бола тұра олардың болмыс-бітіміне үңілу, олардың мінез-құлқын ашу парыз. Ол, ең алдымен өзіңді өзің тану үшін қажет. Адам өзін танымай, оның өзгені де, айналасындағы сан-сапат құбылыстарды да тануы мүмкін емес. Бұл жұмыс, бәрінен бұрын, қалам ұстап, қағаз толтыратын жандардың міндеті болса керек. Сонда, қоғамның да, адам жанының да ойран-ботқасын шығарып жіберетін жамандықтар не үшін жасалынады? Ол жамандықтың түпкі мақсаты не? Бұл сұрақтар кез-келген адамның санасын сарсылтып, шаршатып жіберетін сұрақтар. Егер біз оны өзіміздің қарапайым таным-түсінігіміздің таразысына салып қарасақ, онда біреуге жамандық ойлап, қиянат жасаған адам, түптің түбінде сол жасаған жамандығынан зардап тартып, сол жасаған қиянаты үшін зауалға ұшырауға тиіс. Бірақ кілең олай бола бермейді ғой. Көп-көп адам өзі жасаған жамандықтың зардабын да тартпай, өзі жасаған қиянаттың зауалына да ұшырамай шайқап ішіп, шалқақ басып жүріп жатқан жоқ па? Солай бола тұра, сол әлгі сауалды өзіңе-өзің қайта-қайта қоюмен боласың: жамандық пен қиянаттың түпкі мақсаты не? Бұл сауал төңірегінде де Жұмекен Нәжімеденов әбден бас қатырып, әбден сана сарсылтса керек. Ақынның айтуынша:

Яғни, жамандық атаулы жақсыларды азапқа салу үшін жасалынады. Дәл осы жерде ақынға айтылар қарсы уәжің жоқ. Өйткені дүниені ту-талақай етіп, айнала тіршіліктің астаң-кестеңін шығарып жіберетін жамандықтың азабын тартып, мазағына ұшырап жататындар, өзіміз күнде көріп жүргендей, сол жақсылар ғой. Дүние қандай әділетсіз, қандай аяр! Әйтпесе, «иегімен құдық қазып ептілер, түйе байғұс оймақтан су ішпес» еді ғой. Сауалдан сауал туады. Осының бәріне кім кінәлі? Сөйт­сек, осының бәріне Біз Өзіміз кінәлі екенбіз. Өйткені

Міне, бар бәле осында: әділеттің бар екенін ұмытып кете беретінімізде. Әділет деген кейіннен келетін зардап та, зауал да емес. Әділет деген өзіміздің қолымызда. Осыны елеп-ескермегендіктен де біз азапқа түсіп, мазаққа ұшыраймыз. Яғни, кінә өзімізде! Не нәрсені айтса да, қай тақырыпты қозғаса да қатпар-қатпар боп жатқан арғы астарын қазып, тұңғиық түпкі тереңіне үңіліп өткен Жұмекен Нәжімеденов, сенің де жан-жүрегіңнің терең түкпірінде жатқан сан тарау сауалдар мен сан қилы ойларды оятып алады. Ақын мақсаты осында. Сені де тебірентіп, сені де толқытуында.

* * * Ақын, ұлттың ұлы ақыны деңгейіне көтерілуі үшін, ол сол ұлттың қайғы-қасіретінің қанды жасын ішіп, оның бүкіл азабын жан-жүрегімен көтере білуі керек. Қанша ол тынысты, қанша ол қуатты болғанмен, қанша ол образ, теңеу, метафораларыңызды иіріп алып кеп өлеңге қызмет еткізіп қойғанмен, ол өлеңдердің өзегінде ұлттық рух пен ұлттық мүдде жатпаса, онда ол ұлы ақын бола алмайды. Ірі ақын болуы мүмкін. Мықты ақын болуы мүмкін. Бірақ ол ұлттың ұлы ақыны емес. Әрине, Жұмекен Нәжімеденов өмір сүрген кезеңде майы таусылған шамдай өз-өзінен өшіп, бойынан нәр кеткен шөптей өз-өзінен семіп бара жатқан ұлт тағдырын да, оның әлсіз болса да, жүрегінің бір түпкірінде жатқан арманды аңсарын да жазу мүмкін емес еді. Жазғанмен, бәрі бір жарық көрмес еді. Жарық көрмегені былай тұрсын, ақынды қоғамның көзіне шыққан сүйелдей етіп құртып тынар еді. Бірақ табанға түсіп тапталып жатқан ұлтының тағдырын, оның бүгініне бұғау салынып, ертеңіне қылыш сілтеніп жатқанын күнде көріп жүрген ақынның көкірегі қақ айрылып, жан-жүрегі жыламады дейсің бе?! Міне, осы тұста ол «Күй кітабын» жазды. Күй тілінде сөйлеп тұрған ұлтының зары мен шерін, мұңы мен наласын, қайғы мен қасіретін өлең тілінде сөйлеткісі келді. Құрманғазылар заманындағы отарлық тепкі мен Кеңес одағы кезіндегі отарлық астамшылдықтың бір-бірінен түк айырмашылығы жоқ екенін ұқты. Айырмашылығы – үстеріндегі киімдерініңде. Ол замандағы адамдар үстеріне күпі мен шекпен киіп құл болған, ал бүгінгі адамдар галстук тағып, костюм киіп құл болып жүр. Бар айырмашылық осы. Ал зорлық – сол зорлық. Қиянат – сол қиянат.

Бұл қай заманның көрінісі. Құрекең заманындағы ма, Кеңес заманындағы ма? Байқасаң, қай заманға салсаң да, сол заманның суреті боп шыға келмей ме? Айырма жоқ. Дәлірек айтсақ, бұл екі қоғамның да қас-қабағыңның суреті. Яғни ақын Құрманғазы заманын айта отырып, өзі өмір сүрген қатал қоғамның да қас-қабағының суретін салған. Бұл кітап – азаттық аңсаған ұлттың ой-арманы жайлы, сол жолдағы қиямет-қайым, тар жол, тайғақ кешулері мен тағдыр-талайымы туралы кітап. Бүкіл халық – бұғауда. Ал халық нағыз бір құдай атқан, екі иінінен су кеткен сүмелек сорлы, барып тұрған можантопай бейшара болмаса бұғауға шыдар ма? Егер ол нағыз сорлы, барып тұрған можантопай болса, онда ол халық халық болып аталмас та еді. Онда оның баяғыда-ақ тамыры семіп, баяғыда-ақ жапырағы қурап, құмға түскен із сияқты тарих желі бір «үп» еткенде сүртіліп, ізім-қайым жоқ боп кетер еді! Халықты халық қылатын намыс пен жігер. Ал намысы бар, жігері бар халық ешуақытта да қолға түскен бұғауға, аяққа салынған кісенге шыдамақ емес. Ондай халықтың түптің түбінде қайрат көрсетері, қарсылық көрсетері хақ. Ондай халықтың қолын шынжырлы бұғау неғұрлым қатты қысқан сайын соғұрлым өшімді алам деп өжеттеніп, өзегіңді жарам деп өршеленіп кетері сөзсіз. Ондай халық пен ондай халықтан шыққан өршіл перзенттің «салмаса егер бұғау маған, бұлқынбас ем мұнша қатты» дейтіні сондықтан. Қолына бұғау түсіп өжеттене өршеленіп кеткен ол жанның рухы тіпті асқақ, аса тәкаппар. Бұғауда жатып-ақ ықтырып сөйлейді.

Бірақ ол қанша асқақ, қанша тәкаппар болса да, тіпті өз басы бұғаудан құтылса да, ол бұғауды бәрі бір басқа бір мұңдасы, басқа бір қандасы киетінін сезеді. Соған қорланды, соған күйінеді. «Менен қалса шынжырды бұл, басқа біреу киер келіп» дейді ол түрме күзетшісіне. Осы сөздерді қан жылап айта тұрып, ол бірақ сонда да өз биігінен түспейді, төмендемейді. Сол тәкаппар қалпы: «сен ғой мені мүсіркейсің, ал, мен сені аяп тұрмын» дейді. Кейіпкер кесек турап, ірі сөйлеп тұр. Нағыз кескекті ердің сойы. Ол, міне, түрмеден қашты. Бірақ ол сонысымен азаттық ала қойды ма? Басы бостан болды ма? Жоқ, әлде, ол түрмеден қашқанда елі мен жері ішкені алдында, ішпегені артында қалып, арқасын кеңге салып арқа-жарқа боп жатыр ма?! Жоқ, тағы да жоқ! Өйткені, «күйші қашты мазағынан түрменің, азабына бүкіл байтақ елінің». Ол енді бүкіл байтақ елінің азабына келіп кірді. Ол азап күйші үшін түрменің мазағынан да ауыр. Өйткені азап бұғауы түрме бұғауынан да қатерлі. Түрмедегі мазақ бұғауы қолын қысса, елдегі азап бұғауы жанын қысады. Елім деп еңіреген ер үшін одан өткен ауыр қасірет бар ма?! Бірақ перзент бойындағы бұрқақ тасқын, бұла рух тізе бүгіп жасып, мойын ұсынып мойып қалмайды. Өйткені халық қасіретінің отына қақталып, халық қайғысының көз жасына суғарылған қайратты жігер мен айбатты намыс семсері бұрынғыдан да шалт суырылып, бұрынғыдан да қатты сермелмек. Ондай тұста «қанды желік» боп халық көтерілмек...

Бұл жолдар бейнебір бүкіл халық болып «қайт, қайт, қайт, қайт!» деп ел ішінен, жер үстінен қара бәлені аластап тұрғандай соншалықты қаһарлы естіледі. Халық бойында осыншалық ашу-ызаны, осынша жігер мен намысты тудырып отырған не? Зорлық-зомбылық. Тізе батыру. Саған жан деп емес, мал жеп қарау. Отырсаң опақ­сың, тұрсаң сопақсың деп қорлау. Алдына сап емпеңдетіп айдап, елпілдетіп жүргізіп қою. Оған кім көнбек?! Сон­дықтан да «ол асау болмас еді – болмасына қойды ма?» Егер сенің ашу-ызаң атқақтап, намыс-жігерің жарқылдап тұрса, сол үстем өкірем өркөкіректік те қанша қорланып қоқи­ланып қоқаңдағанмен күндердің күнінде аяғын тартады екен. Сондықтан да сол өпірем өктемдік күйшіні суға да, отқа да салып азаптаса да бәрі бір оның сағын сындыра алмапты. Өктемдіктің де амалы таусылып, айласы біткендей дағдарып қалғандай болыпты. Яғни, үстем өктемдік «Қор етпейін деген жоқ, қорқыта алмай қор болыпты». Бұл «Күй кітабында», негізінен жалды Құрманғазы күйлері арқылы азаттық аңсаған халықтың жігері мен намысы, қайғы-қасіреттен қабырғасы қақырап сөгіліп жүрсе де келсең кел деп білек сыбанып, бел буып шыға келетін елдің өршіл рухы жырланса, ал «Жаңғырық» толғауында тағы бір азаттық күрескері Махамбет батырдың басын алған тұстағы опасыздық пен сатқындық өзек болған. Бұл да қасірет. Ұлт қасіреті! Ол кез – ұлы даланың Исатайынан айырылып, Махамбеттің жалғыз қалған кезі. Бірақ патша үкіметінің итаршылары үшін Махамбет батырдың жалғыз қалғанының өзі қатер, қауіп. Махамбеттің бұл жалғанда көзі тірі тұрғанда, сөзі тірі тұрғанда зорлықтың шоқпарын, зомбылықтың сойылын көтергендер төсегінде тыныш ұйықтап, төрінде алаңсыз ас іше алмақ емес. Сондықтан оның көзін де, сөзін де құрту керек! ... Иен далада жалғыз отырған үйге бір топ адам сау етіп аттан түсе-түсе қалысты. Алдарқатып отырып айласын асырып ақын басын, сабағынан үзілген қарбыздай домалатып, кесіп алып кетті. Өз қандастары, өз бауырластары. Бұдан өткен сатқындық, бұдан өткен опасыздық бола ма?! Жоқ, дейсің, әрине! Бірақ одан да өткен опасыздық, одан да өткен сатқындық болады екен. Инемен шабақтағандай жаның түршігеді, кездікпен тілшелегендей жүрегіңнен сора-сора қан ағады. Ол сорақы сатқындық пен ол нәлеті опасыздық ақын басын сұлтанның алдына домалатып тастай салған сәттен басталады. Ақын басын алып келген қанды қол қарақшы топ, енді бірімен бірі ерегісіп,Махамбеттің басын мен шаптым, жоқ, сен шапқан жоқсың, мен шаптым деп сұмдық масқара айтысқа түседі. Сонда не үшін дейсіз ғой. Сұлтанның көзіне түсіп абыройын асыру үшін, ақын басына төленетін екі мың сом үшін. Неткен масқара бейшаралық! Бәлкім, тарихи факт бұлай сөйлемейтін шығар. Мүлде олай болмаған шығар. Бірақ рухани фактор бар емес пе?! Махамбет заманын былай қойғанда күні кеше, Кеңес заманында ғана сол сатқындық пен опасыздық талай-талай арыстарымыздың басын саудаға салып, ақырында оларды аттырып, астырып, қалғандарын көздерінен тізіп тұрып итжеккенге айдатып жіберген жоқ па?! Ал рухани фактор арғы-бергіні түгел жинақтап, оларды қорытып сөйлеуге әбден құқылы.

біреу ұшып алға аттап.

Қылыш шабуға үйренген жігіт едім үйде ептеп.

Қоя алмадым елімді «бір тентекке» бүлдіртіп.

Мұны енді сатқындықтан да өткен сатқындық, опасыздықтан да өткен опасыздық демей, енді не дерсің?! Бұл, енді, ұлттық трагедия! Жұмекен Нәжімеденов бетін тіліп жіберсең де қан шықпайтын кісәпірліктер мен адам етін тірідей жейтін кәззаптықтарды көрсетуде көп-көп ақындардан оқшау тұр дей аламыз. Бұл да сол адам табиғатының тереңде жатқан қалың қыртыс-қатпарларына үңіле білуден. Бұл жерде бір айта кетер нәрсе, адам бойындағы қыртыс-қатпарлар орасан зор қарсылыққа ие. Ол қарсылықты жеңу үшін орасан қуат керек. Жұмекен Нәжімеденов сондай қуатқа ие ақын еді.

* * * Менің ойымша, дәл Жұмекен Нәжімеденовтей еңбекқор ақын, өзін өзі азапқа салып қойып жұмыс істеген ақын жоқтың қасы. Бар. Бірақ сирек. Ол тіпті екінші рет инфаркт алып, өмірі қыл үстінде тұрғанда да, қолынан қаламын тастамай, алдынан қағазын жинамай өтті. Жанкештілікпен жұмыс істеді... Сұмдық асықты. Бейнебір ерте кететінін сезгендей... Жұмекен ағаның «Тез, тез!» деп аталатын сюжетті бір өлеңі бар. Бір күні оны кәрі әкесі, яғни атасы шақырып алып «көрші халсыз жатыр», «тез, тез барып Қошалақтан дәрі әкел» деп жұмсайды. Содан ол балағын түріп жіберіп, Қошалақты бетке алып жүгіріп алып жөнеледі. Жалаңаяқ табанына тікен мен шөңге кіргеніне де қарамайды. Өйткені «көрші халсыз жатыр». Соны құтқару керек. Ол көршінің тағдыры мұның жүгіргеніне тіреліп тұр. Қошалақтағы дәрігер де оған дәрі беріп жатып «тез, тез жет» деп асықтырады. Ол тағы да аяғы аяғына тимей зымырап алып жөнеледі. Әйтеуір ол өлдім-талдым дегенде ауылға ымырт үйіріле жетеді-ау. Бірақ алдынан шыққан кәрі әкесі оны «кешіктің ғой, ұлым» деген сөзбен қарсы алады. Баланың меселі қайтып, көңілі су сепкендей басылып қалады, кінәсі жоқ болса да, өз міндетін адал атқарып шықса да, ол өзін айыптыдай сезінеді... Кейіннен, ес жиып есейген соң да, ақынның ел алдындағы атқарар парызы мен міндеті, көтерер жауапкершілігі сол қалпында қалған. Сондықтан да:

екі дүние ортасында әлдекім.

Ол бейнебір адамды қатыгездік құрсауынан, ажал тұзағынан құтқарам деп, адам жанына дендеп кіріп алған дертке дауа іздеп асығып жүріп, бұл дүниеден өзі де асығыс кетіп қалғандай...

Ой орманы Ия, балалар әдебиетінде біршама уақыт өнімді де өрісті жұмыс істеп, үлкен поэзия есігін именбей ашқан кешегі Қадыр Мырзалиевтің, бүгінгі Қадыр Мырза Әлидің алғашқы жыр кітабы дәл осылай аталады: “Ой орманы”. Осы алғашқы жыр кітабының жалқы атауы—бара- бара , жылдар өте келе оның бүкіл щығармашылығын қамтитын жалпы атауға айналатынын жас ақын ол кезде білді ме, білмеді ме, бізге ол жағы беймәлім. Бізге мәлімі, ел арасында аса беделді, өте қадірлі, Қазақстанның ұшы- қиыры жоқ кең даласы аудиториясына айналып кеткен ақынның кез- келген оқырманынан Қадыр Мырза Әлидің ең басты ерекшелігі неде? деп сұрасаңыз , сөз жоқ, олар ешқандай кідіріп- күмілжіместен Ой дер еді.Ой! Ой! Ой! Түбі терең, ауқымы кең, дүмі мықты ұғым. Ия, Қадыр Мырза Әли—ой орманы. Бүгінде бұл атау оның бүкіл шығармашылық әлемінің—төлқұжаты. Әрине, ол ой орманы– өз- өзіне тұншығып, тұнжырап, өз уайымы мен мұңын ғана бойына жинап, тылсым мінезбен мүлгіп тұратын ой орманы емес. Ол ой орманы—бірде самал жүгіріп өтсе тұла бойына жан кіріп жапырақ- алақандарымен қол соғып тұратын, бірде аспан астын желкендей керіп, жер үстін астаң- кестең етіп соғатын сұрапыл дауылдай гуілдеп, уілдеп, шулап- улап алағай да бұлағай боп жататын, бірде ми қайнатар аптаптан еңсесі түсіп, енді бірде төбесінен алау- далау боп күркіреп жөңкілген қара бұлттар лақтырған жасыннан қып- қызыл өрт құшағында қалатын, драмасы да, трагедиясы да көп, қойны толы құпия, түбі көрінбес тылсым Ой Орманы. Менің, дәл қазір, тағы да тыңнан түрен салған, бізге бұрын- соңды белгісіз боп келген жаңа өрістерді—ендіктер мен бойлықтарды ашқан, әдебиетке тосын мән мен мазмұнды алып келген атыңнан айналайын Алпысыншы Жылдар ойыма оралып тұр. Сол жылдары республикамыздың түкпір- түкпірінен келген, Үркердей ұйысқан бір шоғыр талант қалыпты жолмен жүре- жүре әбден ығыры шығып, мүлде қалғып- мүлгіп кеткен рухани әлемімізді дүр сілкіндіріп жіберіп еді- ау. Солардың тепсе темір үзетін қуатты тегеурінінен ойымыз бен бойымызды құрсаудай қысып жатқан қасаң схемалар қарс- қарс айырылып , әбден тұяқкешті боп ақжем, ақшаңдақ таптаурынға айналған стреотиптер күн жеген тозған шүберектей дар- дар етіп жыртылып жатты. Әдебиетіміздің маңдайына бір-бір жұлдыз боп қадалған сол тегеурінді таланттардың қақ ортасында, сөз жоқ, Қадыр Мырза Әли тұрды. Оның “Ой орманы” баспасөз беттерінде топ- топ болып жариялана бастағанда біз әлі елде болатынбыз. Несін жасырамыз, ол өлеңдер шыққан бойда- ақ, өлі тыныштықта оқыс дауыс естілгендей жұрттың бәрін өзіне жалт қаратты. Елде жүрген өзім куәмін, жұрттың бәрі де, жасы да, жасамысы да, көптен хабар- ошарсыз кеткен ең бір ет жақын туысын, сүйектес ағайынын көргендей жапа- тармағай бас салды... Сол тұста халық бойында поэзияға деген құштарлықтың оянғанын айта кеткен ләзім. Түйіп, түйіндеп сөйлер болсақ, ол жылдар оқырман қауымның жалпы әдебиетке, соның ішінде өлеңге деген ынта- ықыласының бетбұрыс жылдары болды. Ал сол үрдіске Қадыр Мырза Әлидің үлкен құрметке лайық үлес қосқанын ешкім де, тіпті қашан көрсең де ішін қызғаныштың қызыл иті талап жататын қызғаншақ та жоққа шығара алмас еді... Сол жылдарды аса бір ылтипатпен есіне алған Қадекеңнің мынандай бір әңгімесі құлағымда қалыпты. “Мен, өзің білесің, әдебиеттегі жолымды балалар поэзиясынан бастадым ғой. Мен онда таза, адал жұмыс істедім деп білем. Мұны біреу біледі, біреу білмейді, сол кезде- ақ мен үлкендерге бағыштаған өлеңдер жазып жүргем- ді. Бірақ неге екенін білмеймін , ұзақ уақыт бойы еш жер баспай қойды. Сонда да жазуды бір пәске де тоқтатқам жоқ. Жұмыс істей бердім. Жұмекеннің бір жинағы жарық көріп қойған. Оларды қатты қызығып, құмарта оқығам- ды... Күндердің күнінде менің де өлеңдерімнің күні туып, жолы болды. Баспасөздерде жаппай жариялана бастады... Сонда сен мені не ойлады дейсің ғой. Жарияланып жатқан бұл өлеңдерге Жұмекен қалай қарар екен деп ойладым. Құдайлық шыным!” Қадыр ақынның бұл сөздерінен кейіннен қазақтың ұлы ақыны деңгейіне көтерілген әрі замандасы, әрі досы Жұмекен Нәжімеденовке деген құрметпен бірге , оның бойында үміт пен күдіктің де арпалысып жатқанын көреміз. Ақыры күдік қалды, үміт озды. Көп ұзамай “Ой орманы” жеке кітап боп шықты. Ол кітап шыққан бойда- ақ қазақ әдебиетіндегі ерек құбылыс болып қабылданды.

Ақын “ә” деп үлкен әдебиеттің биік табалдырығын аттағаннан- ақ осындай қатерлі де қауіпті өмірдің ой орманына енген- ді. Алдында қандай қатер мен қауіптің күтіп тұрғанын, ол әлем ешуқытта да бойкүйездікті де, салғырттықты да ешқашан кешірмейтінін әбден біліп, бойына бар қайрат күшін, қажыр- қуатын жинап, бүкіл тағдыры мен ғұмырын кепілдікке қойған- дай, соған басын тіккендей боп қадам басты... Бір сөзбен айтқанда ақын Өлең әлеміне білек сыбанып, бел буып, тас түйін боп кірді. Боласың немесе бордай тозасың... Біздің бұл сөздерімізге оның одан кейінгі бүкіл ғұмыры куә бола алады. Несін айтасың, оның ол кезде белдегі бес қаруы да сақадай- сай еді. Қайралған. Піскен. Жетілген. Үлкен дайындық мектебінен, мектебінен емес- ау университетінен өткен. Төл әдебиеті мен әлем әдебиетінің қайнар көздерінен мейірі қанғанша сусындап, отқа бір қақталып, суға бір түсіп, төс пен балғаға тапталып суғарылған-ды. Содан да ол бірден-ақ әлде біреулердің үстінен түскен жамау- жамау жадағай, әлде кімдердің қабағының астында қырық иіліп, қырық бүгіліп тұратын жалбақай сөздердің бәрін сыпырып, сілкіп тастап, қынаптан суырылған қылыштай жалт- жұлт еткен немесе адырнаны аңыратып ұшатын қозыжауырын жебедей шымыр да ұшқыр сөздермен жұмыс істеді. Тосын метафоралар мен метонимия, астарлы аллегориялар мен асқақ гиперболалар, өзгеше образдар мен теңеулер дүниеге келді. Ең алдымен ақын өзінің туған жерінің, туған даласының мерейін көтеріп, мәртебесін биіктетті.

Еріксіз “па, шіркін” дейсің! Тіпті қаншама жылдардан кейін қайта оқысаң да! Жаңа сөз, жаңа сурет дегеніңіз осы ғой. Ал жаңа сөз, жаңа сурет ешуақытта көнермейді. Ақын алып далаға өз заманының, өз уақытының көзімен қарай білген. Құлазып жатқан, меңіреу мылқау далаға бірер жолмен- ақ жан кіргізіп жіберген. Осы өлеңді оқып біткен бойда-ақ, сенің де пластинка секілді дөңгеленген алып дала төсінде ине құсап ән салып кеткің келеді. Мұндай сөз- суретті тек дала стихиясын бар болмыс- бітімімен, бүкіл табиғатымен барынша терең сезіне білген адам ғана сала алса керек. Бұл жерде айта кетер бір нәрсе, егер сенің сөзбен салған суретің бостектілеу, шикілеу, бір қайнауы ішінде болса, онда ол суретті күні ертең- ақ біреуі бір тартып, екіншісі екі тартып жұлма- жұлмасын, түте- түтесін шығарар еді. Ал мына сияқты пісуі әбден қанған, бояуы сіңген суретті ешкім де әрі тарт та бері тарт ете алмайды, оның өңін жүз рет аударса да басқаша бере алмайды. Өйткені ақын бұл суретті жұла да, түте де алмайтындай етіп тасқа қашап сіңіріп жіберген. Сондықтан да ол тек Қадыр Мырза Әли ғана салған даланың кескін- келбеті боп қалады.! Ақын сол бір кезеңдегі өлеңдерінде туған жер, өскен өлкенің келісті көркем бейнесін көз алдыңа келтіретін тұтас бір галереяны дүниеге келтірді. “Төрт түліктің нанындай төрт бұрыш маялар”, “Теңге күн алып ыстық табадағы Тоң майдай жылжып еріп бара жатқан”, “Ақ сағым ағаштарды көтеріп ап Аяғын жерге екі елі тигізбейді’, “Әр тұста жол күзеткен теректердің Шаң басқан жолаушыдай иықтарын”, “Жағалай жатқан бұлт түте- түте Жатқандай киіз басып байтақ аспан”... Тізсең, тізіле береді, тізіле береді. Кейде, қыза-қыза келгенде, кей өлеңдерін, үзіп- жұлмай, тұтастай көшіргің кеп кетеді. Өйткені пейзаждық көрмеге келгендей тұнып тұрған сурет, бірінен бірі асып түсетін, көз жауын алатын тең- тең теңеулер, тәтті сорғандай таңдайыңды тақылдатып тамсандырар метафоралар мен образдар... Сөйтсек, оқыған жұрттың бәрін таңғалдырып тәнті еткен ол суреттер мен теңеулер, ол метафоралар мен образдардың өзі алда жазылар үлкен істің увертюрасы, алғышарттары ғана болып шықты. Біздің соншалықты құлай жығылып, қол соғып ризашылық білдірген бұл өлеңдеріміз ұлт бойына қуатты да қайратты биік рух құйып жіберген өлмес- өшпес ұлы шығарма—“Дала дидарына” дайындық қана екен. Ия, сол жылдары ақынның Далаға деген ұлы махаббатынан туған “Дала дидары” кітабы қалың қазақтың шетсіз- шексіз сүйіспеншілігіне ие болып еді. Ең бастысы, қазақ рухының атойлап оянуына өлшеусіз олжа салып еді! Көп- көп қазақ сол кітап арқылы өзінің кім екенін біліп, өзін енді танып еді. Ол кітаптағы небір астарлы ойлар мен адуынды ағысты иірімдер қаншама уақыт бойы бұғып, бүгежектеп келген халықты, орман үстінен дауыл өткендей дүр сілкіндіріп, жан дүниесін астаң- кестең еткендей болып еді.

Құдай- ау, бұл өлең сонау бір замандарда ұшы- қиыры жоқ алып кеңістікті емін- еркін жайлаған, енді бүгін азат асаулығынан да, жал- құйрығы желмен желбіреген тарпаңдығынан да айрылып қалған қайран қазақтың тағдыры ғой. Бұл өлеңнен санасында иненің жасуындай сәулесі бар қазақ алдымен өзін көреді ғой. Көреді де, сол сәтте мұқалып қалған намысы сол сәтте қайтадан қайралып, қайтадан жасындай жарқылдап, құм басып қалған жігері құйындай түтеп шыға келмей ме?! Өлең астарын аударып-төңкеріп оқи алатын жанның бәрі сондай күйге түсері сөзсіз. Қадыр Мырза Әли Көне заман көріністері арқылы мойнына отарлық қамытын киген кешегі кеңес тұсындағы қазақтың рухын осындай астарлы әдіс- тәсілдермен оятуға күш салып еді. Оның, тіпті “Бесік жырының” өзінде қаншама зіл- батпан мұңмен бірге, айласы таусылған амалсыздық пен шарасы таусылған шарасыздық жатыр десеңізші!

Бұл жолдарда көне заманның ғана емес, кешегі күннің де, бүгінгі күннің де сай- сүйекті сырқыратар қасіреті жатыр ғой. Өйткені бұл қазақ қай уақытта әділдіктің билік құрып, шындықтың үстемдік еткенін көріп еді? Қай уақытта? Қашан көрсең де кілең бір жат жұрттықтар, кілең бір көлденең көк аттылар қолындағысын қағып ап, аузындағысын жырып ап, онысымен қоймай, “көке”, “жәке” деп тұрсаң да ағаш атқа теріс мінгізіп, қит етсе болды қылтадан қиып жіберіп, отырса опақ, тұрса сопақ етіп келе жатқан жоқ па?! Тағы да ол жауыздықтың бәрін қазаққа қазақтың қолымен жасайды. Сөйтіп қиянат соңынан қиянат, қысастық соңынан қысастық кіреді. Сондықтан да мына өмір “біреулерге– кең дала, біреулерге—түрмедей”. Ұлттық рух дегеніңіз “мен, мен” деп кеудені дүңкілдетіп соға бергеннен гөрі ең бір жанды жеріңе, ең бір осал тұсыңа тиген кезде қурап, кеуіп қалған кеудеге от тигендей бұрқ ете түсетіні сөзсіз.

Қаперсіз, салғырт халқың үшін қаның қайнайды, жаның күйзеледі. Мойнын ішіне тыққан, сен тимесең, мен тимен бадырақ көз деген неткен марғаулық бұл. Бірде іштей егіліп, енді бірде шарт сынардай боп кіжініп, қынжыласың. Сол бір заманда (қазір де!) eлің мен далаңның қаншама зорлық пен зомбылықты, қаншама қорлық пен зобалаңды басынан өткізе тұра, қалың ұйқыдан оянбайтынына, қайрат көрсетпейтініне бір суып, бір ысисың. Солай бола тұра, осындай жан арпалысынан кейін, бәрі бір сенің тұла бойыңнан намысты рух оянып келе жатады. Ал жан күйзелісі мен жан арпалысына тамыр сап өскен рух, мақтан мен мадақтан өсіп шыққан рухтан гөрі әлдеқайда баянды, әлдеқайда қуатты. Әрине, ақын әлгі өлеңін

деп аяқтап, өзін де, жұртты да жұбатпақ болады. Енді қайтсін?! Бұдан басқа амалы бар ма?! Сөйте тұра ақын

деген кезінде сіздің күңгірт жаныңыз от жаққандай жарқырап қоя береді. Шатырлап сөгіліп кетердей шамырқанып тұрған намысыңыз бұрынғыдан да қайраттанып, бұрынғыдан да айбаттанып шыға келеді. “Ия, біз осындаймыз” деп салбыраған басың көтеріліп, басылған кеудең керіліп бара жатады... Шын ақын қай заманды жазса да, ең алдымен ол бүгінді жазады. Өткен күн арқылы бүгінді көрсетеді. Ал бүгіннің ақыны бола білген ақын, сөз жоқ, ертеңнің де ақыны. Қадыр Мырза Әлидің кеудесіне ұлттық рух о бастан- ақ ұя салған. Қаны да, жаны да ұлт деп сөйлеп тұратын нағыз ұлтшыл ақын. Оның қай кітабын ашып қалсаңыз да сол ұлттық рух, сол ұлттық болмыс тайға таңба басқандай боп алдыңыздан андыздап шыға келеді. Тағы да ол ұлттық болмысты жадағай, жалаң қарастырмайды. Топырағын танып, тамырын тауып сөйлейді. Бір кереметі, ол оны кез келген жерде кездестіре қояды. Ойы—ұшқыр, көзі—көреген.

Әдемі- ақ! Осылай екеніне ешқандай күмәніңіз қалмайды. Бұл сөздерден кейін- ақ сіз қандай бір болмасын көне заттарға өзгеше көзбен қарай бастайсыз. Олай етпеске тіпті де әддің жоқ. Қарап отырсам, Қадыр Мырза Әли өзі өскен, барынша өнімді жұмыс істеген, қазаққа кесірі мен кесапатын көп тигізген кеңес заманына деген ашынған ашу- ызасын, оның зұлым да сұрқия бейнесін тарихи тақырыптар арқылы қотара қопарып көрсетіпті. Қайтсін, басқа амалы жоқ қой. Дәл солай етуді мақсат етуді мақсат еткендіктен де сен сол өлеңдерден қиян алыста қалған өткен заманды, кешегі кеңес кезеңін ғана емес, бүгіннің кескін- келбетін де жазбай танисыз.

Құдай болсам дегендер бүлдіреді.

Бұл көне заман бейнесі ме, кешегі кеңес заманының бейнесі ме, жоқ әлде, бүгінгі заман бейнесі ме? Турасын айтсақ, бәрінің де бейнесі. Жинақталған образ. Біреу кеп түсіндірмей- ақ оны өзің танып, біліп, көріп тұрасың. Дәл осы жерде, бір айта кетер мәселе, бүкіл шығармашылық ғұмыры кеңес заманында өтсе де Қадыр Мырза Әли еш уақта да кеңес заманының, яғни Қазақ Совет әдебиетінің ақыны болған емес. Ол үлкен әріптермен ойып жазылатын Қазақ Ақыны болды. Қайталап айтамыз, ол қазақ ұлтының рухын оятып, оны көтеруге өлшеусіз үлес қосты. Ал рух табиғатын, оның болмыс- бітімін тұтастай танып- білу мүмкін емес. Ол керек десеңіз стихиялық құбылыс. ... Осы жерде менің ойыма жақында ғана телевидениеде болып өткен бір пікір талас түсіп отыр.Тақырыбы—қазақ ұлтының рухы оянды ма? Ондай пікір таласта, әдетте әркім өзінің шама- шарқы жеткенше, өзінің ой- өрісі деңгейінде, әңгіме айтады ғой. Біреу олай айтады, біреу былай айтады. Әрине, біреуін қабылдайсың, біреуін қабылдай алмайсың. Бірақ сайып келгенде бәрінің ниеті дұрыс. Әйтеуір болсын деген әңгіме айтады. Дей тұрғанмен мен бір жігіттің сөзіне қатты шамданып қалдым. Ол жігіт рухты ғылыми жүйеге түсіріп, сол арқылы танып- білуіміз керек деген сияқты қисынсыз сөз айтты. Апыр- ау, рухты қалай ғылыми жүйеге түсірмексіз. Елі мен жерін қорғап атқа қонған Қабанбай мен Бөгенбайлардың, Райымбек пен Наурызбайлардың, Кенесары мен Сырымдардың, Исатай мен Махамбеттердің ерлік рухтарын қалай түсіндіріп бермексің. Тарихын, ерлікке толы баяндарын айтып беруге болар. Ал рухын қандай анықтамаға сиғызбақсың. Рух—рух! Ол сенің бойыңа туған жердің топырағының қызуынан, аптабы мен аязынан, туған еліңнің мейірімі мен қайырымынан, тіпті қатал мінезінен, ана сүтінен, бесік жырынан, дәстүрі мен салтынан, тәрбиесі мен тәлімінен, тағы да басқа, бәрін қамту мүмкін емес, толып жатқан компоненттерден құралады. Мына жерде рух бар, мына женде рух жоқ деп қалай түсіндіріп бере алмақсың. Рухқа ешқандай дипломның да, ғылыми атақтың да қажеті жоқ. Нақтылы түсіндіріп беруі қиын абстракталы ұғым бола тұра, ол, сөз жоқ, ең алдымен, халық тағдырынан өсіп шығады. Халық тағдырының ащысын да,тұщысын да, қайғысын да, қуанышын да, қасиетін де, қасіретін де, ашу- ызасын да, мейірім- қайырымын да... бойына жинаған рух– әруақта асқақ, әруақта биік. Қадыр Мырза Әли туған халқының бойындағы осындай асыл қасиеттерді болмыс- бітіміне барынша молынан жинаған ақын. Ол қандай бір тақырыпты жазса да , сенің жаныңды күнде жеп, миыңды күнде шағатын, бірақ сен айта алмай жүрген сөзді тап басып, дәл төбеңнен түсіріп айтады.Айтқанда да,– айызыңды қандырып,– шегедей қағып, қазықтай қадап айтады. Мәселен, ақынның Мұхтар Әуезов қазасына арналған өлеңінен үзінді оқып көрейікші.

М. Әуезовты ақырғы сапарға шығарып салып тұрған ақын күйзелісімен бірге, бұл өлеңнің айтар ойының ауқымы өте кең, аса терең. Шынында байқап, бажайлап, өткен- кеткен мен айнала дүниеге ой жүгіртіп қарасаңыз кішкене жұрттың қайғысы қашанда үлкен ғой. Тіпті айнала дүниені былай қойып, зерде танымыңызбен, сана түйсігіңізбен, сана сәулесімен, ой көзіңізбен қатпар- қатпар боп жатқан өз тарихыңыздың ғана қыртыс- қыртысын ақтарып, арғы астарын аударып көріңізші. Халқыңның бұлтты түндей ауыр қайғысы мен қасіреті , сай- сүйегіңді сырқыратар тағдыры тізіліп тұра қалады. Ақын Мұхтар Әуезов қайғысы арқылы—қазақ басынан өткен сұрапыл кезеңдерді мегзеп отыр. Соны бүкіл тамыр-талшығыңмен, бүкіл болмыс- бітіміңмен сезінесің де, сен де түндей қабарып, бордай үгілесің... Қадыр Мырза Әли шеберлігінің дұрыс мағанасындағы әдіс- айласы да, амалы да көп қырлы, сан түрлі. Бірде басқа бір ой айтатындай боп келе жатып, кенет жалт етіп бұрылып кетіп, сен күтпеген мүлде басқа тұстан шыға келсе, енді бірде (тағы да күтпеген жерден) жарқ етіп алдыңнан шыға келеді. Осы бір жерде айтарын қадап тұрып, шегелеп- ақ айтыпты ғой, енді бұл тақырапқа қайта оралмайтын шығар десең, жоқ, дәл сол тақырыпты сен ойламаған тосын тұсынан өзгеше бір соқталы ой табады. Мұхтар Әуезов қазасына арналған өлеңде кішкене, аз халықтардың қайғысын айтса, ал Расул Ғамзатовқа арнаған өлеңінде сол халықтың перзенті қалай болуы керек деген? сұраққа тіліп түскендей етіп кесімді жауап береді.

Ұлы болмай болмайды!

Бұл сөздер ат төбеліндей ғана авар ұлтының өкілі Расул Ғамзатовқа ғана арналған өлең емес, сонымен бірге бізге де, әрбір қазаққа да арналған сөз. Ойланасың. Толғанасың. Өзіңді бұрынғыдан да әрі берік, әрі биік ұстағың келеді. Бейне бір мына тірлікте сен көтерер жауапкершілік жүгі бұдан былай әлдеқайда көбейіп кеткендей. Өз- өзінен тұлғаң зорайып, ойың ұлғайып бара жатады. Қадыр ақын бір өлеңіндегі ұтқыр ойды екінші, үшінші өлеңдерінде одан әрі ұштап, одан әрі дамытып, одан әрі таратып сөйлеуге қандай ұста! Масақ қалдырмайды- ау, масақ қалдырмайды. Мәселен, сен, М. Әуезов қазасы мен Р. Ғамзатовқа арнаған өлеңдерінен кейін әлгі кіші, аз халықтар тақырыбы осымен ақи- тақи бітті деп ойлайсың ғой. Жоқ, бітпепті. Ақын ол тақырыпты одан сайын індете түсіпті. Сенбесеңіз, тағы да өлең оқиық:

Қалай кіші боламыз, ей, жігіттер!

Бұл жолдарды оқығаннан кейін енді сенің жауапкершілігің бұрынғыдан да артып, міндетің бұрынғыдан да ауқымдалып кетті. Өз ұлтының қадір- қасиетін, болмыс- табиғатын танып білуде, қайғысы мен қасіретін тереңінен қопарып қазып көрсетуде, оның мерейі мен мәртебесін асқақтатуда Қадыр Мырза Әлимен шендесетін ақын, бар болса да, сирек. Әрине, мен бұл жерде, Абай, Махамбет, Мағжан секілді алыптарды айтып отырған жоқпын. Ешқандай бұлтақтатпай да, жалтақтатпай да шынын айту керек, өзіміз куә болған кездегі кеңес заманында да , бүгінгі таңда да жұрттың аузына ең көп ілінетін ақындар кімдер деген сұрағыңызға үш- төрт ақын аталса, солардың алдымен аталатыны да—Қадыр Мырза Әли. Бүгінде уақытымыз, мүмкіндігіміз жеткенше, шағын отырыстарда да, той-томалақтарда да, ас- садақаларда да, тіпті талас- тартысты жиындарда да , құдайға шүкір, бір кісідей қатысып жүреміз. Соның көбінде дерлік, сөйлеген адамдар Қадыр Мырза Әлидің өлеңдерінен үзінді оқып, мысал келтіріп жатады. Дәлірек айтсақ, ол көзінің тірісінде- ақ, аңызға, фальклорға айналған ақын. Өлеңдерін былай қойғанда, дастарқан басында, сапарларда, алқалы бас қосуларда, кафе- барларда оның айтқан мірдің оғындай өткір сөздері бүкіл Қазақстанды лезде- ақ кезіп кетеді. Көп жұрт оның ақ дегенін алғыстай, қара дегенін қарғыстай көреді. Тіпті оның сөздерін би өкіміндей қабылдайтындар да бар. Мен бұл сөздерді, мақтаудың жөні осы екен деп, қызыл сөздің жетегінде кетіп айтып отырғам жоқ. Шындығын айтып отырмын. Бұл сөзіме дәлел ретінде өз басымнан өткен мынадай бір оқиғаны айта кетейін. Маңғыстауда жүрген кезім. Қазақстан Жазушылар одағының сондағы кеңесшісімін. Әдебиеттегі атым да әп- әжептәуір шығып қалған кез. Баспасөз беттерінде біздің толқын туралы әңгіме айтылып, тізім тізіле қалса, әйтеуір сол тізімнің ішінен табылам. Алматыдан алыста жүрген адам үшін, ол да әжептәуір демеу... Бір күні “Қазақ әдебиеті” газетінің бетінде Қадыр ағамыздың “Көздің сәулесі мен сөздің әуресі” деп аталатын мен туралы жазылған сын мақаласы жарқ ете түсті. Қол жеткізген жетістігіме аз- кем тоқталыпты. Тіпті талантты, дарынды ақын депті... Ал кемшілік жағыма келгенде терімді іремей сыпырып сойып салыпты. Мені мұқият оқығандығы сонша, кітаптарымдағы терминдердің бірін қалдырмай теріп, тізіп шығыпты. Шынын айту керек, абайсызда қылмыс жасап алғандай, өзімді қоярға жер таппай кеттім. Менің хал- күйімді қойшы... ең қызығына енді келеміз. Көп ұзамай мені облыстық газеттің партия ұйымының хатшысы, журналистік жұмыстың нағыз еңбекторысы, өзім қатты сыйлайтын (қазір де сыйлаймын), ақжарқын жан Мұқтасын Суханбердиев шақырып жатыр деген хабар келді. Мен сол партия ұйымында есепте тұрам. Ол кезде хатшы шақырып жатыр дегенді елеусіз қалдыруға болмайды. Лезде- ақ жетіп бардым. Байқаймын, ағамның қабағы түнеріңкі. Бір кезде маған көзінің астымен сұстана қарап алды да “Сен осы, Темірхан, не істеп жүрсің?”деді. “Не істеуші ем, тиісті жұмысымды істеп жүрмін”. “Мен сенің ол жұмысыңды айтып отырғам жоқ. “Қазақ әдебиетінде” жарияланған Қадырдың сен туралы жазған мақаласын оқыдың ба?” “Оқыдым”. “Оқысаң,– деді Мұқтасын ағам одан сайын сұстана түсіп,– келесі партия жиналысында өзінің жұмысын жөндеп атқара алмай жүрген сенің мәселеңді қараймыз”. Мен не дерімді білмей отырдым да қалдым. Бірдеңе деп күмілжіген болып ем, мені бір тықсырып атына мініп алған Мұқаң, “жоқ, солай істейміз” деп кесіп тастады. Құдай оңдап, дәл сол кезде бөлмеге “Социалистік Қазақстан” газетінің Маңғыстаудағы тілшісі Саламат Хайдаров ағамыздың кіріп келмесі бар ма. Ол кісіге де Мұқаң келесі партия ұйымының жиналысында қандай мәселе қаралатынынын тәптіштеп айтып берді. Ал, бар болғыр Сәкең Мұқаңа шатынап бір қарады да шарт кетті. “Әй, Мұқтасын, сенің есің дұрыс пa? Не айтып отырғаныңды білемісің?! Әдебиетте айтыс- тартыс деген, сынау-мінеу деген бола береді. Атам заманнан бар үрдіс. Қадыр айтса, інісі туралы өз пікірін айтты. Ол Темірханды халық жауы деген жоқ қой. Егер ертең бәрімізді бүкіл республикаға күлкі етейін демесең, мұныңды доғар” деді. Енді Мұқтасын ағам көзі жыпылықтап, аңырайып отырып қалды. Ол кезде “Социалистік Қазақстанның” тілшісінен бәрі де аяғын тартады. Сөйтіп Қадыр ағамның сынынан әбден салым суға кетіп жүрген мен, жығылған үстіне жұдырық дегендей, сол мақаланың “арқасында” партиялық жаза да ала жаздағам. Мен бұл арқылы Қадыр Мырза Әли сөзінің халық арасында қаншалықты қадірлі, қаншалықты беделді екенін, оның ықпалы аса зор екенін көрсету үшін айтып отырмын. Әрине, Қадыр ағам айтқан сын – ескертпелердің кей тұстарын мақұлдай қоймаған мен, сол “Қазақ әдебиетінің” өзіне қарсы мақала жаздым. Сол кездерде газеттің сын бөлімінің меңгерушісі болып істейтін Сайлаубек Жұмабектің кейіннен маған айтқанындай, газет редакторы Шерхан Мұртаза ағам мақаламды оқып шығыпты да өзі шақар екен деп сөзге келмей қол қойып жіберіпті. Оған дейін мен бұрын сын мақала жазып көрмеп ем. Мақала жазам деген ойым да жоқ еді. Содан кейін- ақ мақала соңынан мақала жазыла бастады... Ақырында осы үш- төрт жылдың көлемінде “Сегіз қырлы, сексен сырлы әлем бұл” деген сын кітабым да шықты. Бір күні Қадыр ағама “сіздің сын мақалаңыздың арқасында мен сын жанрына қатысып, кітап шығардым” деп ем, Қадекеңнен сөз қалған ба, “намысты ақынды мақтағаннан гөрі даттаған дұрыс болады” дегені. Осымен өткен оқиға хикаясы тәмәм болған- ды. Қадыр Мырза Әли өзінің шығармашылық ұзақ жолында жиырмадан астам жыр кітабын дүниеге келтіріпті. Шынын айту керек олардың әр бірі жарық көрген сайын!– елеулі оқиғаға айналып отырды. Сондықтан да оның бірде- бір жинағы кітап сөресінде жатып қалған емес. Жұрт біткен, ол кітаптар дүкенге түскен бойда, көптен бері көзге түспей жүрген таңсық бір дүниесін кездестіргендей, сыпырып алып кетеді. Осыдан кейін- ақ оны шын мәніндегі халықтық, ұлттық ақын демеске ләжің жоқ. Өйткені оның өлеңдері , нені арқау етсе де, халық көкейіндегі мұң мен шерді, арман мен үмітті, тілек пен ниетті, бар мен жоқты айтады. Дәл табады, дөп басады. Тіпті ол бұл позициясынан қазақ топырағынан басқа тақырыптарды қаузаса да, қайтпайды. Қайта қазымырлана, өршелене түседі. Мәселен, оның сонау 1232 жылы Оpта Азияда болған халық көтерілісінің қаһарманы, тәжік перзенті “Махмуд Тарабидің елді ерлікке шақыруы” туралы өлеңінен үзінді оқып көрейік:

Әділдік те болмайды.

Әлімсақтан белгілі жайт, рухсыз ел—құлықсыз ел. Ақын ең алдымен соны айтып отыр. Қалай дегенмен де, не нәрсе де, халықтың өз қолында. Халық қаншалықты қажырлы, қайратты болса, қоғам да соншалықты қажырлы болмақ. Бұл—балталасаң бұзылмайтын аксиома. Айтар сөзін қасқайып айта алатын қажырлы, қайратты қоғам қандай бір болмасын жүгенсіздік пен арсыздыққа, алаяқтық пен кісәпірлікке, зорлық пен зомбылыққа,аярлық пен көзбояушылыққа, өтірік пен жалғандыққа жол бермейді. Ондай қоғамнан, кім болса да, кеудесіне нан піскен қандай бір астамыңыз да, аяғын тартып басып, аузын бағып сөйлейді. Өйткені ол қажыр мен қайрат—шамына тисе– бір сәтте- ақ шарт кетіп, кешірім бермейтін қаһарлы күшке айналып шыға келмек. Ездік, ынжықтық, можантопайлық ендеп алған елде мұның біреуі де болмайды. Қорлықтан көз ашпайды. Жетектегеннің жетегінде, иектегеннің иегінің астында кетеді. Өтірікпен өмір сүреді. Табанға тапталады. Көкпар боп тақымға түседі. Біреу кеп борбайын айырып, біреу кеп мойнын қайырып жатса да, мынауың не деп ыңқ демейді. Көрінгенге жем болады.Зорлықтың жуан дойырының, зомбылықтың темір тағалы тепкісінің астында өмір сүреді.Ондай елдің сөзін ешкім де сөз деп білмейді, мұңын мұң, қайғысын қайғы деп қабылдамайды. Қысқа күнде қырық иіліп, қырық бүгіліп имеңдеп тіршілік етіп, итшілеп өмір сүреді. Ынжықтық пен ездікті төзімділікпен тіпті де шатастырып алуға болмайды. Олар мүлде бір бірімен басы қосылмайтын басқа- басқа категориялар. Ездік пен ынжықтық әбден етінен өтіп, сүйегіне жеткен елде, әлгі өлеңде айтылғандай әділдік болмайды. Ал әділдігінен айырылып қалған ел мен қоғамда небір зымиян сұрқиялықлықтар , небір жексұрын сұмдықтар орын алады. Ақырында ол ел– бар байлығы мен бар құндылығы ұстағанның қолында, тістегеннің аузында кеткен байғүс, міскін елге айналады. Өз байлығына өзі ие бола алмаған ел, тапа- тал түсте талан- таражға түсіп тоналып қалған ел, ол ел– түптің-түбінде ел болып жарытпайды. Міне, бұл өлең бізді қилы- қилы қалтарыстары көп осындай- осындай ойларға жетелейді. Сондықтан біз күрессек– әлдекім, әлдебіреулермен емес, алдымен өзіміздің бойымыздағы ездік- ынжықтылықпен, салғырттық- немкеттілікпен күресуіміз керек. Ол үшін халықтың қажыр- қайраты қарсы келгенді опырып та жібере алатындай, жапырып та жібере алатындай қуатты болуы керек. Не нәрсені де тайсалмай , тайсақтамай қасқайып тұрып айта білу керек. Әрине, осынымнан опық жеймін- ау , біреулерге жақпай қалам- ау деген ішкі есеппен өмір сүрсең , онда ол өзіңе- өзің жасаған опасыздық болып шықпақ. Қадыр ақын “Садриддин Айни, немесе жетпіс бес дүре туралы хикая” өлеңінде бұл туралы да айтып кетіпті. Кезінде Айниге дүре соғылған ғой.

Құдай-ау, қай заманда да шындықты айтқан адам үлде мен бүлдеге оранып, алтын астаудан ас ішіп, керіліп жатып, кердең- кердең басыпты?! Шындықты айтқан адамның көзі жастан кеппеген, жон арқасынан шыпыртқы кетпеген. Шындықты айту—ауыр. Ең алдымен шындықты айтқан адамға – ауыр. Ол адам бәрінен шеттетіледі, жағары жаққа көз түрткі болады. Күнделікті сыбағасынан қағылады. Ең болмағанда нәпақасынан айрылып, жұмысынан қуылады.. Ал көлбеңдеп, көлгірсіп, жарамсақтанып өмір сүргендердің, қай уақытта көрсең де қағанағы қарқ, сағанағы сарқ, қарны тоқ, көйлегі көк. Шайқап төгіп, сапырып ішеді. Ондайлардың кірмейтін емен есігі, шықпайтын жұмсақ төрі жоқ. Әрине, олар да халықтың қамын айтқансып, ұлттың ертеңіне алаң болғансып, шешенсіп, көсемсіп бағады. Бірақ оның бәрі де әншейін бір ет пен терінің арасындағы алдамшы қызыл жел екенін көзі қарақты, құлағы түрік қалың қауым біліп, көріп отырады. Бірақ онымен олардың ісі жоқ. Білмейді деп ойлайды. Тағы бір айламды асырдым деп ойлайды. Өйткені ондай- ондай жандарға халық қамынан гөрі өзінің қарақан басының қамы әлдеқайда жақын. Айта берсең, көкірегіңе шемен боп қатқан , өзегіңді өртейтін ызалы сөздер де, ызбарлы сөздер де көп қой... Өздеріңіз байқап отырған шығарсыздар, мен көбіне көп Қадыр ақынның М. Әуезов, Р. Ғамзатов, М. Тараби, С. Айни туралы жазған жырларына көбірек жүгініп отырмын. Оның басты себебі—бұл тұлғалардың қай- қайсысы да өздерінің ойлары мен бойларына өз ұлтының рухын барынша молынан жинақтаған тұлғалар. Есімдерінің өзі- ақ рухыңа рух қосып жібереді. Содан болса керек, Қадыр ақын да оларды жазғанда қынаптан суырылған қылыштай боп жарқылдап кетеді. Мұндай кезде ақынның “Құрманғазы” өлеңін қалай оқымассың.

Міне, рух күші! Бірде құтыра құбылып, бірде қапыда қалып аһ ұрып, бірде дауылды күнгі теңіздей сапырылып, енді бірде ақтарыла тасып төгіліп жатқан алапат күй құдіретінен құлақ кесті құлдың өзін төрге ұмтылдырып, жаман- жәутік жасықтың өзін найзаға жармастырып жіберген жоқ па?! Ірі тұлғалардың болмыс- бітімі де, текті табиғи жаратылысы да, қайрат- қуаты да, қимыл-қарекеті де бір ғой. Олардың бәрі дерлік бұл жалған өмірде қоқан- лоққыны да, құқайда да аз көрмеген. Қуғын- сүргінде күн кешіп, айдауда жүрген. Атылған. Асылған. Біздің тарихымыздың беттерінің барлығы дерлік солардың қанымен жазылған. Қасіретті беттер... Қадыр Мырза Әли ондай қасіретті беттерді “Қызыл кітап” арқылы да қарастырады. Сирек кездесетін аңдардың неге азайып бара жатқанын олардың ірілігінен іздестіреді. “Құлжа” өлеңін оқиықшы.

Өлең бітті. Бірақ жаныңды кеміріп жейтін, миыңның ұңғыл- шұңғылына дейін кіретін ой арқалатып барып бітті.Елім деп еңіреп, халқым деп қамығып өткен арыстардың қай-қайсысы да,– қорлықты да, зорлықты да – өзінен әлдеқайда төмен жүргендерден көрген. Іріліктің алдына қақпан құратындар да, ор қазатындар да, солар—төмендегілер... Сондай- ақ ақынның кәрі қыран өлімі туралы жазған өлеңінің тәлімі мен тағлымы қандай десеңізші?! Қыран қартайды. Ол енді тышқан мен тасбақа құсап өле алмайды. Қыранша өлу керек. Шырқау биікке көтеріліп ап өзін- өзі көк тасқа соғуы керек!

Неткен ірілік! Неткен тектілік! Неткен асқақтық! Неткен ұлылық! Неткен рух! Төмендемей, төменшіктемей ірі өле білу де—бақыт. Бұл өлеңді оқыған адамның бәрі де бір серпіліп, бір сілкініп қалары сөзсіз. Ал ол серпілу мен сілкіну үлкен, табанды ірі істердің де басы болуы мүмкін ғой. Бірақ мына өмір деген бірде былай аударылып, бірде былай төңкеріліп тұрады емес пе?! Аумалы- төкпелі заман! Сол заманға сай аумалы- төкпелі тағдыр. Кейде іріліктің маңдайына да ірі өле білу жазыла бермейді. Бұған көз жеткізу үшін ақынның “Aрыстан” өлеңіне зер салайықшы:

Күші барда жалбақтаған қорқаулар!

Тағдыр- ай десеңізші! Менің тап қазір осы өлеңді шіреніп сөйлеп, шәниіп отырған біреулерге арнайы апарып оқытқым келеді- ау, оқытқым келеді... Өздеріңіз байқап отырғандарыңыздай мен бұл мақалада тек Қадыр Мырза Әлидің ұлттық бітім- болмысы туралы, ел мен жер туралы, жалпы азаматтық табиғаты туралы сөз етпек болдым. Бірақ, амал не, мен оны түгел қамтыдым деп айта алмаймын. Түгел қамту тіпті де мүмкін емес. Жеке бір кітап жазсаң да, оны ақи- тақи игере алмайсың. Таусылмайды. Алып қазына!

Менің ұққаным, Қадыр Мырза Әли– өлеңдегі ой орманы.

Ол әдебиетке Өлең арқылы келді. Ол оқырман қауымға, ең алдымен өлең арқылы танылды. Оның баспадан шыққан “Алтын шуақ” деп аталатын тұңғыш кітабы да– Өлең кітабы болатын. Яғни, ол әдебиет есігін Ақын боп ашты. ...Менің Әбіш Кекілбайұлы өлеңдерімен таныстығым, Алматыға келмей тұрғанымда, “Жұлдыз” журналында жарияланған “Қара талқан” , “Оппенгеймер” және де басқа жырларынан бастау алған еді. Таным- түсінігім әлі балаң,танып-білгенім әлі шектеулі бола тұра , бәрібір, ол өлеңдердегі тақырып сонылығы, қарымының кеңдігі, ауқымының молдығы бірден баурап алған-ды. Ол тұс, мүмкіндігімізше, республикалық баспасөздерде жарияланып жататын өлеңдердің бір де біреуін қалт жібермей қадағалап оқитын кезіміз ғой. Оның үстіне алпысыншы жылдар, – ең алдымен, Өлең дүниесінің көкжиегін кеңейтіп, көсегесін көгерткен, оны жаңа биік, жаңа өреге көтерген жылдар болатын. Шығармашылық бәсекелестіктің бас бермей әбден ширығып, қызып тұрған кезі еді. Бір төбенің шаңын бір төбеге қосатын ондай бәсекелестік ішінен тізгін үзді жүйріктердің бірі болып көзге түсе қою оңай емес- ті. Солай бола тұра Әбіш Кекілбайұлы өлеңдері бірден-ақ ауызға ілікті. Іліккенде де... – өткенді аңсайды деп сыналып ілікті. Бірақ белгілі идеялогияның сойылын соғатын ондай ұр да жық солақай сынға шын өлеңнің қадірі мен қасиетін біліп қалған қауым ылыға қоймады, қайта Әбіш Кекілбайұлы поэзиясына деген ынтазарлық пен ықыласты күшейте түсті... Көп ұзамай қойын қалтаға салып жүретіндей ғана шап- шағын “Алтын шуақ” жинағы қолымызға тиді. Күлшедей шап- шағын бола тұра сөзі салмақты, құшағы кең, шынында да шуағы мол кітап екен. Не нәрсеге де алдымен елең ете түсетін, не нәрсеге де сергектік танытатын студенттер қауымы ол кітапты бірімізден біріміз қақшып алып таласа- тармаса оқығанымыз әлі есімде. Бізге, әсіресе, балалық шағы соғыс жылдарында өткен, түсіне көкесі мен күрең қызыл бауырсақ қоса қабат енетін ақынның, сол бір ашқұрсақ ауыр кезеңге арналған өлеңдері қатты әсер еткен- ді. Мәселен, мен өз басым, қарапайым ғана жазыла тұра адам жанын алағай да бұлағай етіп жіберердей “Қарындасым Нұрайша” атты өлеңін күні бүгінге дейін, сол заман туралы жазылған шоқтықты өлеңдердің бірі деп білемін.

Жауқазындай желкілдеп өсіп келе жатқан қыз баланың, өзін емес, көкешімді көрем деп айнаға қарауы кім- кімнің де тамағына тас кептелтіп толқытпауы, кім- кімнің де көзіне жас үйрілтіп тебірентпеуі мүмкін емес. Осы жолдарда қаншама сағыныш, қаншама аңсар жатыр. Бұл өлең әкесіз өскен тұтас бір ұрпақтың трагедиялық портреті! Алайда, Әбіш сол жылдары өзінің арнасына симай тасып-төгілген арынды шығармашылық қуат-күшін тек поэзияға жұмсаған жоқ. Сын жанрында да білек сыбанып, белсене жұмыс істеді. Ол мақалалар әдебиетіміздің ең өзекті , ең көкейкесті мәселелерін қозғауымен, жан- жақты сараптамалық қарымдылығымен, көтерілген тақырыпқа мүлде тың, мүлде тосын көзқараспен қарауымен көзі қарақты жұртшылықты өзіне бірден аударып алып еді. Несін жасырамыз, сол мақалалардан сусындаған көбіміздің қасаң түсінігіміз басқаша байып, дүниетанымымыз кеңейіп, дәлірек айтқанда, әдебиетке деген көзқарасымыз өзгеше қалыптаса бастады. Одақтық әдебиеттің шын мәніндегі үздік үлгігеріне үңіліп, әлемдік әдебиеттің қиырларына көз сала бастадық. Бұл—шындық. Өйткені Әбіш Кекілбайұлы сол кезеңде , жап- жас бола тұра, өзінің төсегі де бөлек, өрісі де өзге, тосын мақалаларымен күн астында қалған терідей әбден қаудырлап, қатып- семіп қасаң тартып кеткен схемалар мен әбден суалып- семіп қалған стреотиптердің быт-шытын шығарған реформатор-сыншы деңгейіне көтерілді. Оның “Дәстүр мен дәуір”, “Гамлеттің монологы”, “Өлі жандарды” Пушкин неге жазбаған”, “Романдағы адам” және тағы да басқа интелектуалды мақалалары әлі күнге дейін өзінің құндылығы мен бәсін жойған жоқ десек тіпті де асырып айтқандық емес. Мәселен, “Дәстүр мен дәуір” мақаласындағы “Өнер тарихына, қоғам тарихына үңіліп алмай тұрып өнердегі соны құбылысты дәл танып, дәл бағалау еш мүмкін емес. Әйтпесе, құт мейманның өзін жүзтаныс еместігін желеу етіп, бекерден- бекер жауға жоруымыз мүмкін. Нені бағаласақ та , өнердің, әдебиеттің даму тенденциясынан келіп бағалайық. Өйтпесек, әдеби ойды, оқушыны, тіпті әдеби тіршілігімізді текке алжастырып, қиянат етуіміз де кәдік”. Бұл жолдар әдебиеттің де , қоғамның да даму тенденцияларынан бейхабар, ілім- білімі тайыз, дүниетанымы тар, арғы- бергіні салыстыра да, сабақтастыра да алмайтын, сәл нәрсеге қомпиып, сәл нәрсеге қампиып шыға келетін, өз бұтына өзі толып, дүниенің тірегіндей сезінетін желбуаз дүмшелерге айтылған сөз ғой бұл. Ал ондай желкенсіз желбуаздар бүгін де жетіп артылады. Сондықтан да Әбіштің, сол тұстың өзінде- ақ, мұндай астамшыл мінез-құлыққа, кеудесіне нан пісіп ісіп-кепкен эгоизмге “Романдағы адам” мақаласындағы “Әдебиеттегі жаңалық өзінен бұрынғыны біржолата мансұқтау, біржолата құрту жолымен емес, адамзаттың суреткер өнерін реальді болмыстың барша әрі мен нәрін жеткізе алатын соны түр, соны әдістермен байыту жолымен өрістейді” деген сөздері әдейі арнап айтылған ғой. Ал оның кезінде “Жұлдыз” журналында жарияланған “Өлең көкжиегі” деп аталатын, қазақ поэзиясының арғы-бергі өткелектері мен өріс- кеңістіктерін жан- жақты қамтып, олардың ажар- келбеттерін аша отырып, алпысыншы жылдар поэзиясының ең үздік, ең тегеурінді, ең жаңашыл ақындары, бүгінде классиктеріміз деп аталатын Қадыр Мырзалиев, Мұқағали Мақатаев, Жұмекен Нәжімеденов, Төлеген Айбергенов шығармаларын биік бағалаған, олардың қыры мен сырына үңіліп, дәнін аршып, мәйегін ашып көрсете білген көлемді мақаласы кезінде біз сияқты жастардың таным көкжиегін әлдеқайда кеңейтіп жіберген- ді. Ол мақала сол тұста өлеңнің ғана мәртебе- мерейін емес, сынның да мәртебе- мерейін асқақтатып еді. Ия, ол жылдар Әбіш Кекілбайұлының әдебиетке ет пен терінің арасындағы қызба қызыл желдің желігімен келіп, лап етіп жанып, жалп етіп сөне қалатын біреулер сияқты емес, болмысы бөлек, кең арналы, терең ағысты, тылсым құпиялы, тосын өрісті, шұрайлы алқапты, құнарлы топырақты, ең бастысы, әдебиетке үлкен дайындықпен келгенін, күні ертең-ақ оның қаламынан сүбелі- сүбелі шығармалар, сом- сом ойлар, кесек- кесек бейнелер дүниеге келетінін дәлелдеп берген жылдар еді. Оны жұрттың бәрі дерлік айрықша дарын, ерекше талант, әдеби құбылыс деп қабылдағанын айту ләзім. Сол тұстарда жиі- жиі болып тұратын әдеби айтыс- тартыстарда да ол оқщау көзге түсетін. Мол ілім- біліммен мұздай боп жарақтанып алған ол, шешіліп сөйлесе шешен, көсіліп сөйлесе көсем бола білді. Ол өзін ғұмыр бойы қоғам өмірінен тыс қойып көрген емес. Сол тұстарда алдымен “Қазақ әдебиетінде”, соңынан “Лениншіл жас” газетінде қызмет істеп жүрген кездерінде әдебиеттің мерейін, өнердің мәртебесін көтерер қыруар шараларды атқара жүріп, иненің жасуындай болып жылтырап көрінген қаншама бұлақ көздерін ашты. Сондай- ақ Қазақстан комсомолы Орталық Комитеті жанынан әдеби клуб ашып, қаншама таланттардың шығармаларын талқылауға мұрындық болды. Олардың шығармаларын Шерхан Мұртаза басқарып отырған “Лениншіл жаста” бет- бет етіп жариялатты. Әдебиетіміздің өсуіне, қанатын кеңге жайып өркендеуіне, жастардың пісіп- жетілуіне ұланасыр тер төкті. Біздің бұл сөзімізді сол бір әдеби жылдарға куә болған бірде- бір адам, анық бір пиғылы басқа біреу болмаса, жоққа шығара алмайды. Әттең, адам жадындағы сөз бен сурет сол сәтінде қара тақтаға жазылған бордай боп айқайлап тұрады да, көп ұзамай сүртіліп кететіні бар. Сол өкінішті. Олай дейтініміз, бүгінде Әбіш Кекілбайұлының сол кездің өзінде-ақ қыруар шаруаның басы-қасында болғанын біреулер айтады да, біреулер біле тұра айтпайды. Не болғанда да, ол өзінің білгір- білімдарлығымен, қай мәселенің де түп-тамырын қопара сөйлеуімен, әлемдік әдебиеттің үздік үлгілерін жан- жақты меңгеріп игеруімен қазақ әдебиетінің өсіп-өркендеуіне үлкен ықпал еткенін қадап айтқымыз келеді. Осы орайда сол жылдары Әбіш Кекілбайұлын бізден жақынырақ білетін, не нәрсеге де бұлтақтатпай, әділ баға, дәл жауап бере алатын Герольд Бельгердің “Кейбір өрекпіме тұрғыластарымыз өзгені тыңдаудан гөрі өзінің ішіне сыймай жүрген ойларын жариялауға асығып жар салып жатса, бұл ерекше байсалды мінезбен бұрын біз естіп білмеген кейбір кітаптар мен авторларды алдымызға көлденең тарта бастаушы еді, сонда біздің арамыздағы небір даукес- білгіштеріміз де бәсеңсіп қалатын” деген сөзін келтіре кеткенді жөн көрдік. Енді Әбіш Кекілбайұлының шығармашылық өміріндегі ең басты кезең, жазушылық кезеңі басталды. Мен өз басым Әбіштің прозасымен алғаш рет 1964 жылы “Жұлдыз” журналында жарияланған “Ажар” триптихы арқылы танысқан ем. Әдебиеттегі өзінің орнын әрі ақын, әрі сыншы ретінде белгілеп алған ағамыздың аяқ астынан жазушылыққа ауысып кеткенін көрген біз, алғашында абдырап қалғанымыз рас. Әсіресе, бұл өлең жазатын, жазғандарын сиясы кебер-кеппестен, екі күннің бірінде, алдына апарып қаратып жүрген мен сияқты бозөкпеге тіпті де тосын оқиға еді. Алғашқыда жақын ағам, ақын ағам деп жүрген адамым ойда жоқ жерден ірге көтеріп басқа жаққа көшіп кеткендей халде болғаным рас. Ол кезде мен Әбіш Кекілбайұлының өзінің ең құнарлы топырағына тамыр салғанын қайдан білейін. Шағын-шағын үш әңгімеден құралған “Ажарды” бас алмай оқып шықтым. Әрине, авторлық кіріспедегі “Бәрінің де басты каһарманы—Ажар, тіршілік ажары– әйел. Бомбадан бастап, бейбастақ қалжыңға дейін адамның адамға істейтін қиянатының қай-қайсысына да тәнімен, жанымен, бүкіл болмысымен күйзелетін тек әйел ғана” деген сөздерді шолып шықтық. Үш әңгімені оқып бітіргенде кіріспедегі осы бір шағын пікірдің растығына одан сайын көзің жете түседі. Әсіресе, маған триптихтағы алғашқы әңгіме “Көз жасы” қатты әсер етті. “Таң әлдеқашан атқан. Тор-тор керегенің көзінен ескен тау бойының шық-шыламды салқын лебі жылы көрпеден тұра берген Нұртайдың денесін дір еткізді,”– деп басталатын ол әңгімеден әп дегеннен әлде бір ызғар лебін сезініп, әрі қызыға, әрі құныға оқып шыққаным есімде. Бұл әңгіме—соғыс салған лаңның құрбаны болған әйел тағдыры, ана тағдыры туралы, сондай- ақ қаперсіз өсіп келе жатқан балауса балғынның сүйегіне ғұмыр бойы таңба боп түсер қасіреті жайлы әңгіме. Әңгіме кейіпкері Ажар Құдай қосқан қосағынан өлідей бір айрылып, аз күн болса да, жанына медеу болған жаннан тірідей екі айрылып, солардың күйініші мен өкінішінің орнын толтырғандай боп қылтиып өсіп келе жатқан көз қуанышы құйтақандай ұлының әлдеқандай оспадар біреудің сұрқия, сұмпайы сөзінен жәбір- жапа шеккенін көріп мүлде жасып, орнынан тұра алмастай болып омалып отырып қалады. Үміті қырқылып, жарығы сөнгендей болады. Ал бала тағдыры одан да ауыр. Жанқожаның баласымын деп жүрсе, тіпті де олай емес екен. Жанқожа опат болғаннан кейін туыпты. Оны ожар Сәбиттен есітті. Мына бір үзіндіге көз тоқтата кетейік. «Үн қата алмай сазарып қалған анасының Сәбиттен өшін қайтармайтынын Нартай түсінді.

Нұртай үнсіз.

Бала жалт бұрылып есікке зыта жөнелді. Мұғалім аң- таң. Нұртайдың столдың үстінде қалып қойған дәптерінің бетінде екі тамшы жас мөлдірейді”. Көз жасы! Бұл көз жасы, енді оның ғүмыр бойы жанын жегідей жеп, тамағына кептеліп өтетін құса жасына айналмақ. Қандай аянышты тағдыр! Әбіш Кекілбайұлы прозадағы өзінің тұңғыш туындылары осы “Ажар”триптихы мен Құрманғазының түрмеден құтылып еліне жол тартып келе жатқан көңіл- күйін суреттеген “Аш бөрі” арқылы- ақ қазақ әдебиетіне жаңа леп, соны серпін әкелген- ді. Көп ұзамай жаңа әңгімелер мен жаңа хикаяттар дүниеге келді. Ол шығармаларында сексен сеңгір, қырық қатпардан тұратын адам жанының ұңғыл-шұңғылына үңіліп, оны бүкіл болмыс-бітімімен әрі бояулы, әрі ажарлы көркемдікпен көрсете білген жас жазушыға деген ылтипат бұрынғыдан да арта түсті. Әсіресе, оның қыртысына түрен түспеген тың жердің құйқасы аударылған қара топырақтай құнарлы тілі кім- кімді де тәнті еткені сөзсіз. ... Дәл осы жерде шамалы аял етіп, аз ғана шегініс жасағанды жөн көріп отырмын. Өйткені жазушы деген өзінің шығармаларында тек заман мен уақыт бейнесін жасайтын, сол заман мен уақыт тынысын бойына сіңірген кейіпкерлер сомдайтын ұста ғана емес, сонымен бірге оның өзі де маңдайына жазылған мына тіршіліктің тауқыметін арқалап, қиындығын белшесінен кешіп, оның небір құйтырқы әрекеттері мен амалы көп айла- шарғыларын басынан өткізетін, талай-талай тар жол, тайғақ кешулерін, сан-сапат аласапыраңды кезеңдерін көретін Өмір деп аталатын ұлы шығарманың кейіпкері ғой. Яғни, Әбіш Кекілбайұлы онсыз да сіңір создырып, жұлын тоздыратын шығармашылықтың азапты бейнетінен басқа, Алла тағаланың пендесі, қоғамның азаматы ретінде мына өмірдің тәлкегін де, тәшпісін де аз көрген жоқ... Бір күні “Әбішті армияға алатын болыпты” деген сөз қара күзде теріскейден соққан суық желдей қала ішін сумаңдап аралап кетті. Аң- таңбыз. Бұл қалай болғаны? Жасы болса отызды иектеп қалды. Салт басты, сабау қамшылы адам емес, үйінде балапандай боп аузын ашып отырған шиеттей бала-шағасы, құдай қосқан қосағы, сонау жер түбі Маңғыстаудан ел- жұрттан айырғандай боп алып келген қарт анасы бар. Әп- әжептәір белді қызметте. Оның үстіне денсаулығы да анау айтқандай керемет емес. Жүрегінде кінарат бар. Содан да кейінгі кезде денесі толысып кеткен. Оның қара жұмысқа қолапайсыз, дене еңбегіне мүлде жоқ екенін, мылтық түгілі кетпен мен күpекті қалай ұстауды жөнді меңгермеген адам екенін жұрттың бәрі біледі. Әйтеуір қай жағынан алып қарасаң да, ертеден кешке дейін темір тағаның өзін тоздыратын сартылдаған жүріс пен тарсылдаған атысқа жарайтын жан емес. Ондай кісіге күні түсетіндей Кеңес Одағының басына не күн туды екен?! Тепсе темір үзетін, құрыштай берік, қылыштай өткір жігіттер жетерлік емес пе?! Біз бұл жерде таусылғандай болып сөйлемес те едік, егер жұрттың бәрін жаппай алып жатса... Бірақ олай емес қой. Сол жылдары Кеңес Одағы мен Қытай арасы әлденеден шиеленісіп, бір- біріне оқ атып, бір- біріне бомба лақтырып жатқан-ды. Ең сұмдығы , Әбішті сол қып- қызыл өрттің, яғни Жоңғар Алатауындағы Жалаңаш көлде болып жатқан қып- қызыл соғыстың ішіне алып кетпек. Енді ғана кемеліне келіп, пісіп- толысып келе жатқан, бергенінен берері мол, ел боп, жұрт боп ертеңінен үлкен үміт күтіп отырған , барған сайын жоталанып, тұлғаланып келе жатқан жасты көзапара өлімге айдағанмен бірдей ғой бұл. Сол бір күндері іші қан жылап тұрса да сыртына шығара бермейтін ділі қатты Жұмекен ағамның “Бұл– Әбіштің өскенін көре алмайтын іші тар біреулердің әдейі жасап отырған қысастығы. Әйтпесе , Әбіштен қандай солдат шығады. Көрмей, білмей отырған жоқ. Отқа, оққа әдейі айдап отыр” – деп, көзі жасаурап кіжініп, тістеніп сөйлегені әлі көз алдымда. Мұндай күдік-күмән бәріміздің де көкейімізде болған еді. Әсілі, не болғанда да, өзгелерден оқшау көрініп келе жатқан, кеудесі көмбе, талант-дарыны таудай азаматты не жасытып, не мерт етіп жіберудің амалы емес пе екен деген ой біздің ойымыздан әлі де сейіле қойған жоқ... Құдай жарылқап, Әбіш ағамыз оқ астынан аман-есен оралды. Қайраттанып, жалданып оралды. Келе сала бірден жұмысқа араласып кетті. Киностудияға бас редактор болып орналасты. Ол істе де абыройсыз болған жоқ... Бірақ ол, неге екенін білмейміз, әскерге неге алғаны туралы да , әскерде болған жылдары жайлы да ақтарылып көп айта бермейтін. Біз де сұрап, шұқшиған емеспіз. Бейне бір, ол әскерде өткерген екі жылында қолына қалам алмағандай, ештеңе жазбағандай болып көрінетін. Сөйтсек, тіпті олай емес екен. Оны біз тек 1999 жылы “Дүниеғапыл” деп аталатын өлеңдер жинағын оқығанда бірақ білдік. Оқығаннан –ақ ұққанымыз, сонау бір жылдары біздің көкейімізді жегідей жеп, құрттай кемірген күдік- күмән Әбіштің өзінде де болыпты.

деп күйіне отырып, оны әскерге алудың арғы астарында бір қара ниетті бәлеліктің, сұр жыландай сумаңдаған сұрқиялықтың жатқанынан хабар бергендей болады да, тағы бір өлеңінде

деп налиды. Аттың жалы, түйенің қомында жүргенде жазылғандықтан да орындалу жағы олпы-солпылау бұл өлеңді оқыған жан Әбіштің сол кезеңдегі шер- мұңын, зар күйін бүкіл тұла бой, жан- жүрегімен зерделеп сезінері сөзсіз. Оның қаншама аласұрып аласапранды күй кешкенін, қаншама азапты ауыртпалық арқалағанын бүгінгі қауым, әсіресе, жас ұрпақ, біле жүрсін деп бұл өлеңді тұтастай келтіріп отырмыз. Әрине, Әбіш кіл осылай, тіпті “Жыра мен жықпылы көп Жоңғар таудың, шұрқ-шұрқ тесік қып омырауын, жаппай қазып шығамыз түн атаулы, ал күн бойы төпейді қоңыр жауын” десе де мүлде сағы сынып, түңіле мұңайып, дүниеден баз кешкендей бір жола қаусап-қажып қалмайды. Ішін алай-дүлей етіп кернеген ашу- ызадан, намыс пен жігерден қайрат пен қуат алып

Ракетамен атпаса құламастай, – деп өзіне-өзі анттай берік сөз береді. Әрине, ол Отан басына күн туып, оған жұрттың бәрі бір кісідей болып аттанып жатса бұлай тістеніп, бұлай апшып, ашынып сөйлемес еді. Әңгіме, қаламнан басқа қару ұстап көрмеген адамды біреулердің қасақана қысастықтың қысталаң жолына салып жібергенінде болып тұр ғой... Әлгінде айтып өткендей, ол әскерден қайраттанып, жоталанып келді. Біреулерден кек қайтарам, өшімді алам, кеткен есемнің орнын толтырам деп емес, әрине. Өзі айтқандай, “арзымсыздарға” сөзін қор қылмай, түкке алғысыздарға уақытын босқа сарп етпей, жылмаңдаған жылпостарға ойын да, бойын да алдырмай, бар күш-қуатын ел мен жер алдындағы парызы мен борышын өтеуге, шығармашылыққа сарқып жұмсау үшін. Белін буып, білегін сыбанып, бесті айғырдың қылынан ескен шылбырдай ширатыла ширығып келген ол көп ұзамай-ақ жаңа дүниелерін бере бастады. Сол шығармаларымен ол қазақ әдебиетінің жаңа ендік-бойлықтарын, бұрын- соңды түрен түспеген тың өрістерін, бізге белгісіз тосын параметрлерін ашты. Яғни, атақты “Дала балладалары” дүниеге келді. Біздің пайымдауымызша, Әбіш Кекілбайұлының прозасы, шартты түрде тақырыптап жіктесек, кесек-кесек үш кезеңнен тұрады. Олар: аңыз- әңгімелер, бүгінгі заман және нақты тарихи тақырыптар. Сөз жоқ, Әбіш Кекілбайұлын қазақ әдебиетіндегі бітім- болмысы ерек, тамыр салған топырағы өзгелерден бөлек жазушы етіп танытқан да, алдымен Кеңес Одағы оқырмандарының назарына, одан әрі әлемдік аренаға алып шыққан да аңыз-әңгімелер негізінде туындаған осы “Дала балладалары” дер едік. Қандай бір аңыздың болмасын өзегінде тіндей созылып лүпілдеп соғып тұрған шындық жататыны сөзсіз. Бір кездегі белгілі бір шын оқиғаның ауыздан ауызға, елден елге көшіп , ғасырдан ғасыр қуалап, сол ұзақ сапарда жол-жөнекей қырық құбылып, сексен сыланып тұрған талай қиял әлемінің алқасын тағынып, жасауына малынып шыға келгенде, оның туған жері көмескіленіп, шыққан тегі бұлдыр тартып кететіні, бара- бара аңызға айналатыны рас. Әбіш Кекілбайұлы, міне, осы аңыз-әңгімелердің өзегіндегі қан тамырдай лүпілдеп соғып тұрған тіндей шындықты ұстайды да, оны тұмшалап, тұмандандырып тұрған артық элементтерден ажыратып, аршып алады. Яғни, қиял әлемінің алқасын тағынып, жасауына малынып тұрған шындықты шешіндіріп, оның басына реализмнің тер сіңген, күн жеген малма тұмағын, иығына реализмнің шекпенін жабады. Яғни, оның өзегіндегі тіндей созылған шындықты қиялдың қанатты атынан түсіріп, өзінің тортөбеліне қайта отырғызады. Енді оның Әбіш қаламының құдіретімен қалыпты, қарапайым, бірақ көркем өмірі басталады. Мұның бәрі, әрине, айтуға ғана жеңіл болғанымен, үлкен талант қуаты мен табандылықты, мол зерде мен білімпаздықты талап ететін шығармашылық процесс. Әрине, Әбіш Кекілбайұлының жазушылық ерекшелігі қиял қанатына мініп аспандап кеткен шындықты қалыпты өмірге қайта түсіруінде ғана емес, оның жазушылық сипатының басты ерекшелігін, ең алдымен, өткен заманның әдет-ғұрпын, тіршілік-қарекетін, философиясын, психолгиясын, ой- санасын, болмыс-бітімін бүгінгі осы заманның ортақ моралі мен этикасы негізінде қарастырып бүкіл адамзат баласын толғандырып отырған ортақ мәселелер көтеруінен іздеген дұрыс. Оның шығармаларының өн бойындағы тайталас- тартысқа түсіп жатқан жамандық пен жақсылық, сүйіспеншілік пен зұлымдық ғасырлар қойнауындағы тарих сахнасында емес, бүгінгі күн сахнасында жүріп жатқандай әсер қалдырады. Әбіш Кекілбайұлының бұл кезеңдегі жұрттың бәрін өзіне жалт қаратқан туындысы алғаш рет “Жұлдыз” журналында жарияланған “Күй” хикаясы болды. Ол хикаяға қанаттас, қандас екі ел арасындағы өліспей беріспейтін өшпенділік арқау болған. Ол өшпенділіктің неден тұтанып, неден басталғанын ешкім де дәл атап, ешкім де дәл түстеп бере алмайды. Улы тамыры тереңге жайылып кеткен қатал да қаныпезер ондай өшпенділік құрсағынан кегім бар , есем кетті деп, шеңбелімен қан уыстап жауыздық қана тумақ. Сол өшпенділік уытын қанына сіңірген , өз елін қорғауды, ең алдымен, өзге елді қорлау деп ұғатын Жөнейт, Дүйімқаралар дүниедегі не нәрсені болсын қылыштың жүзі, найзаның ұшымен сөйлесетін Жауыздық қана шеше алады деп ойлайды. Олар өз елін ықтырып, өзгені бұқтырып тұратын күш тек Озбырлық пен Өктемдік деп біледі. Сөйтсе, жауыздық тек өзге елді қырып, тек өзге елдің шаңырағын ортасына түсіріп қоймайды екен. Ол сонымен бірге өз елін де обып, өз елін де жалмап, өз елінің де шаңырағын ортасына түсіретін аранды аждаһа екен. Мұны Жөнейт көрер көзге қораш қаршығадай ғана домбырашының бітім мен бірлікке шақырған күйін тыңдағанда барып сезінгендей болады. Сол тартылған күй көкірегін өшпенділік пен кек жайлаған Жөнейттің бүкіл ішкі әлемін астаң- кестең етті. Бірақ ол күй әсерінен пайда болған өз бойындағы ол құбылысты бірден елеп, екшей алмады. Кесім айтылды, үкім орындалды. Күйшіні айдалаға апарып басын ғана қылтитып тірідей көміп тастады.Бірақ Жөнейт күйшіден құтылғанмен күй рухынан құтыла алмады. Енді күй рухы Жөнейтпен жекпе- жек қалды. Ақыры сол күй рухы Жөнейтті опат етті де, оның ұрпағы Құрбанға қару емес, дутар ұстатты. Жалаңдаған Жауыздық пен өршіген Өшпенділік адам айтқысыз, жантүршігерлік қатыгездікті ғана тудырады. Дүйімқараның Көкбөріні опырылып құлаған көне көрге аяқ-қолын байлап тірідей лақтырып жіберуі, Жөнейттің күйшіні айдалаға басын ғана қылтитып көміп тастауы... Сондай- ақ қолға түскен тұтқындарды мәңгүртке айналдыру процесі кім-кімнің болсын төбе құйқасын шымырлатар, етін езіп, сүйегін сырқыратар ауыр эпизод. Енді ол мәңгүрттер шыққан тегін де, түп-тамырын да, туған жер,туған елін де білмейді. Естен, санадан, ақылынан айырылып мәңгіп қалған құр сұлбалар. Жалпы, бүгінгі таңда бүкіл әлемдік рухани айналысқа түсіп кеткен мәңгүртизмді ең алғаш дүниеге келтірген, сөз жоқ, Әбіш Кекілбайұлы. Оған ешкімнің де дауы болмаса керек. Кезінде “Күй” хикаясы қазақ әдебиетінде құбылыс ретінде танылды да, іле-шала әлемнің көптеген тілдеріне аударылды. Қадірлі деген әдеби орталарда үлкен резонанс тудырды. Мәселен, көрнекті сыншы Л. Теракопян былай деп жазды: “Өткен өмірдің көне беттерін аша отырып, тарихи шындықтан ауытқымаса да , Әбіш Кекілбаевтың бұл повесі бүгінгі күннің көкейтесті мәселелеріне жауап береді. Бұл шығарма адам бойындағы творчестволық бастау көзін, өзінше ойлау құқын әспеттейді” . десе, белгілі неміс сыншысы Герберт Кремпиен “Адайлар мен түркмендер арасында жүздеген жылдарға созылған алауздықтан хабардар ететін осы оқиғалар көшпенді халықтарда бұрын тарих болмады деген қауесетті жоққа шығарады, мұндай қауесет бұрын қазақтарға да таңылып келген еді... Сонымен қатар, Орта Азия даласында өткен кішігірім қақтығысты суреттеу арқылы үлкен қоғамдық мәні бар, гуманистік мәні бар хикая жазуға болатынын дәлелдейді. Қазақ жазушысы ертедегі ұлттық тарихқа үңілсе де, бүгінгі заманда, мысалы, Африка халықтары үшін айрықша мәні бар өте көкейтесті мәселелерді қозғайды”. Екі сыншы да осы сөздерімен-ақ “Күйді” әлемдік, адамзаттық деңгейдегі мәселелерді қозғаған қарымды шығарма екенін көрсетіп беріп отырған жоқ па?! Сондай- ақ көлемі жағынан шап- шағын, ал көтерер мәселесі қара нарды қайыстырардай “Шыңырау” хикаясындағы астарлы, ауқымды ой қандай! Жалпы, Ә. Кекілбайұлы шығармаларының қуаты мен күші астарында жатады. Сондықтан Әбіш туындыларындағы айтылар ой мен көтерілер мәселені астарынан іздеген дұрыс. Амал не, көбіміз-ақ Әбіш шығармаларының сыртқы мәтінін оқимыз да, оның астары мен тереңін оқи бермейміз. Содан барып өз тайыздығымызды көрмей “ауыр жазады” деп авторды орынсыз күстаналап жататынымыз бар. Ал, шынында, Әбіш шығармаларын оқу үшін, оны қорыту үшін біраз дайындық керек. Сонымен бірге оның шығармалары өз оқушыларынан үстірт қызығып оқуды емес, зерттеп үңіліп, таратып- танып оқуды талап етеді. Сонымен “Шыңыраудағы” бейнетқор құдықшы Еңсеп ес біліп, етек жиғалы бері жапан дала, шөлді аймақты мекен еткен елде жер қазып, су шығарып еңбек етті.Талғап жұтар бір тамшы суға зар болып, таңдайы кеуіп отырған елдің мейірін қандыратын талай- талай күмпілдеген шыңыраулар қазып берді. Сол аймақтағы теңдессіз құдықшы атанды. Бірақ оның азап пен бейнетке толы өмірі ескеріліп, еленіп, бағаланды ма? Жоқ. Қайта мазақ пен келекеге айналды. Аяққа басылды. Бірақ сонда да ол өз өмірін құрбан етіп, аса бір жанқияр жанкештілікпен сол өңірде жоқ, ғұмыры сарқылу дегенді білмейтін ең терең шыңырау қазып өз Өнерін асқақ етіп кетті.Сол үшін де аяй отырып, оны мақтан тұтасың! Өйткені оның өзі өлсе де, өнері өлген жоқ. Өнері ертеңге таусылмас қазына , мәңгілік мұра боп қалды. Ол көтерген бүгінгі күннің көкейкесті мәселелері сол біз айтып отырған астарлы ой мен сол астарлы қуаттан танылып, таралады. “Бәсеке” хикаясында асылын аяқ асты етіп тынған қызғаныш қарастырылса, “Ханша дария хикаясында” өзінің елі мен жерінің кеткен кегі үшін, намысы үшін қанқұйлы қаныпезердің алдында да иілуді білмейтін адам жанының асқақтығы жырланады... “Дала балладаларының” заңды жалғасы болып табылатын “Аңыздың ақыры” романы да өзінің тұтас кесектігімен, масштабтылығымен, әрі терең, әрі биіктігімен айрықша орын алады. Бұл роман аса күрделі, қатпар- қатпарлардан тұратын философиялық, психологиялық шығарма. Ол тартысты ішкі монологтармен,сана ағымы әдісімен жазылған. Адам жанының түкпір-түкпірінде болып жататын небір құпия құбылыстарын, ағысты иірімдерін жан- жақты ашып көрсетуге тиімді бұл тәсілді Әбіш өте сәтті пайдалана білген. Роман кейіпкері ұлы Әмірші де күні кеше ғана қатардағы қарапайым жан болған. Ол да мына өмірдегі жұмыр басты пенденің бәрі сияқты талай- талай кезең, талай- талай асулардан өткен. Қиналған, құқай көрген, қуғын- сүргінге түскен. Бірақ ол аса айлалы, аса ақылды еді. Содан да ол өзгелерден ақылын да, айласын да асыра білді. Аңдысқандардың бәрін торға да түсіре білді, орға да құлата білді. Бәрін жеңді. Ақыры жарты әлемді алдына жығып, аузына қаратқан Әміршіге айналды. Ақ дегені алғыс, қара дегені қарғыс болатын, аузын айға білеген шексіз биліктің делбесін қолына ұстады. Асты, тасыды. Бара-бара ол қол астындағы бүкіл елді өзінің құлақ кесті құлындай көретін болды. Қорқыныштың құшағында, үрейдің құрсауында ұстады. Әділдік деген менің жарлығым, менің үкімім деп білді. Жорықтан жорыққа барып, жеңістен-жеңіске жеткен сайын ол бұрынғыдан да айбарлана, бұрынғыдан да қаһарлана түсті. Қанағат дегенді де, шүкіршілік дегенді де мүлде естен шығарды. Араны барған сайын ашылып, құлқыны тойымсыз құрдымға айналды. Көкірегін менмендік пен такаппар астамшылық жайлады. Әрине, Әбіш өз кейіпкерін тек қана қанқұйлы қаныпезер етіп, оған қара бояуды баттастырып жаға бермейді. Оның да ет пен сүйектен жаралған жан екенін, оның да опық жеп опынып қалатын сәттері болып тұратынын, әрі нақты, әрі нанымды детальдармен сәтті көрсетіп отырады. Оның жаны аса күрделі. Оның кезекті қаһарлы қатыгездігі тағы да қандай азап пен сор әкелетінін білмей бір дал болсаңыз, оның зұлымдығы мен қулығының да сондай түпсіз тұңғиық екеніне, оған құрық та, сырық та бойламайтынын көріп тағы да таң қаласыз. Бұл дүниенің ұңғыл- шұңғылына әбден қанық, оның түкпір- түкпірін пайымымен адақтап шыққан ол, ненің не екенін біле тұра, мейірімді жан қалауын емес, өктем де қатал билік қалауын жасайды. «Кісіге ісің түскеннен артық қорлық бар ма? Өзі де сол дүниеде кіріптарлықтан асқан қорлық жоғын біліп, қаршадайынан билікке таласпап па еді? Сол үшін талай рет ажалдың алдына барып қайтпап па еді. Оның ешқайсысын осы кезге дейін ұмытқан жоқ. Әлі күнге дейін сол есіне түскенде шор боп біткен әлдебір ескі жарасы сыздап, сүйек-сүйегінің бәрі сырқырап қоя береді. Бірақ кіріптарлықтан, құлдық ұрғаннан өз басы аза бойы қаза бола тұра, алдына келген қайсы монтаны бастың мүддесін түсініп көрген еді, қайсысына шындап көңілі құлап еді”. Оның шын болмыс- бітімі осы жолдардан анық көрініп тұрған жоқ па?! Өзі кіріптарлық пен құлдық табиғатын терең түсіне тұрып, оның қорлық екенін ұға отырып, бірақ басқаларды құл- құтан, кіріптар етіп ұстауды жаны қалайды. Өйткені оның өзі өктем биліктің құлы. Енді Әміршінің шексіз билік құлдығынан құтылуға дәрмені де, пәрмені де жетпейді. Бұл—тағымнан айрылсам бағымнан да, барымнан да айрылым деп ойлайтын бүкіл билікқұмарлардың трагедиясы! Әмірші алыс жорыққа аттанған кезде жас ханым оның қайтар кезіне дейін көңіл мен көзді қатар арбайтын, аңсар сағыныштың куәсіндей, зеңгір көкке қол созып тұрған ғажайып сұлу мұнара салдырмақ болады да, іске кірісіп кетеді. Күндердің күнінде көк мұнараны қалап жатқан жас шебердің жас ханымға көзі түсіп, оған өлердей ғашық боп қалады. Мұның бұл сезімі аса қауіпті, қатерлі екенін, түптің түбінде басын жалмап, жұтып қоюы кәдік екенін біле тұра, ол өз сезімінен бас тарта алмайды. Қайта, күн өткен сайын желді күнгі өрттей өршіп, ерік- жігерін алып , бұрынғыдан да күшейе түседі. Жас ханым оны бұл оспадар қылығынан арылтпақ болып оған ең сұлу, ең ажарлы күңін сыйға тартпақ болады. Бірақ одан да ештеңе өнбейді. Енді оның қалап жатқан мұнарасы алыстан қол созып шақырып тұрған сағыныш мұнарасы емес, хас шебердің жас ханымға деген аңсар сезімінен өрілген Махаббат мұнарасына айналып бара жатады. Ақыры көгілжім аспанға тік өрлеп көтеріліп бара жатқан мұнара өруді тоқтатып, өзінің жүрек қалауын табандап талап етіп тұрып алған ұлы махаббат тегеурініне шыдай алмаған жас ханымның көкірегіне де құрт түседі. Ол құрт ақыр соңында Үлкен ханымның Әміршіге ишаралап көрсеткен алма ішіндегі, сонан кейін Әміршінің бүкіл ақыл-ойын, есі мен санасын күні-түні кемірген құртқа айналады. Жарты әлемді жатқызып- өргізіп, ашса алақанында, жұмса жұдырығында ұстап тұрған қаһарлы Әмірші ұстасаң үгітіліп кетердей үлбіреген гүлдей әлсіз, тисең үзіліп кетердей дірілдеген тіндей нәзік жас ханымның жүрегіне билігін жүргізе алмай, бір оң жақтан, бір сол жақтан ұйтқып соғатын желдей алағай да бұлағай күй кешеді. Енді ол үшін мына дүние “құлыпсыз түрме”, ал өзі сол дүниенің “кісенсіз тұтқыны”. Одан құтылар, одан шығар жол бар ма?.. Әмірші қаншама айлалы, қаншама ақылды , қаншама сұңғыла болғанымен жанын жегідей жеп, жебірдей кемірген дәл осы сұрақтарға жауап таба алмай ойы он саққа, санасы сан саққа жүгіріп сансыраған хал кешеді. Әр қимыл, әр сөзін бағып отырған анталаған көз бен сәл қияс басса қураған қауға тигендей лау еткелі тұрған сөздің алдын алу үшін бас сәулетшіні өзі салған зынданға (одан басқа оның өнер туындысы жоқ) тастап , жас шебердің көзін ойып, тілін қырқады. Санасын сарсылтып, жанын обырдай обып жатқан ойлардан құтылам деп ойлағандықтан осылай істейді. Бірақ құтыла алмайды. Өрмекшінің торындай шым-шытырық өз ойына өзі бұрынғыдан бетер шырматыла түседі. Әмірші өзінің күн өткен сайын іргесі қақырап, басынан бағы тайып бара жатқанын сезе тұра, махаббатқа ешқандай әмір жүрмейтінін, өнерді қандай бір қатыгездік те жеңе алмайтынын ұға алмады. Махаббат пен Өнерге қол көтерген жан түптің түбінде сол Махаббат пен Өнердің зауалын тартып, киесіне ұшырайтынын сезбеді. Өйткені Махаббат пен Өнерде халық рухы ұя салған. Ал халық рухын қандай бір қаһарлы, қандай бір қанқұйлы күш те құлатып, күйрете алмақ емес. Оларды күйретіп құрдымға жіберем дегендердің бәрі де, өздері күйреп, өздері құрдымға кетпек. Бұл жазылмаған заңдылық. Осы заңдылық тағы да үстемдік етті. Яғни, төрткүл дүниені табанының астына басқан Әміршінің қаһарынан Махаббат пен Өнердің рухты киесі , қаншама қорлықтың қанды шеңгеліне түсіп, зорлықтың табанына тапталса да, әлдеқайда зор, әлдеқайда қуатты болып шықты. Махаббат пен Өнерге , яғни халықтың рухына жасалынған ол қорлық пен зорлық, ақырында оны есінен шатастырып, ақылынан айырды... Бірде көзін ашып жан- жағына қараса “күллі дүниені “Барар жерің бәрібір жердің асты” деген шимай жазу қаптап кетіпті... Ол тағы көзін ашты. Төбесінен қарақоңыр күңгірт бірдеңе төніп тұрды. Бірақ Әмірші бұл жолы өзінің үйреншікті алтын, атлас шатырында жатқанын, әлде баяғыда өзі салдырған тас зынданда жатқанын анық ажырата алмады”. Қаһарлы өктем деспот пен қатыгез диктатордың өмірі осылай аяқталмақ. Қанқұйлы ісінің зауалын тартып, халық рухының киесіне ұшырамақ. Әбіш Кекілбайұлы өзінің айтар ой, көтерер мәселесіне материал етіп аңыз- әңгімелерді неге таңдап алды деген сұрау тууы әбден мүмкін. Біздің пайымдауымызша, автор аңыз-әпсаналарды есіліп те, көсіліп те жазуыңа көне беретін, бір жерін алып, екінші жеріне қосып сөйлесең де ешкім келіп барын барлап , жоғын жоқтап жатпайтын қызықты хикаялар деп емес, керісінше, ол аңыз- әпсаналарда халықтың арман-ойы, үміті тілегі ұялаған, халықтың тарихи тәжірибелері жинақталған, ең бастысы, оның өн бойында сол белгілі халықтың ғасырлар бойы қадірлеп, қастерлеп келген Рухы жатыр деп біледі. Сол “көне” Рух лебімен бүгінгі оқырман жанына мәңгі өлмес намыс пен жігер, парасат пен пайым шоғын үрлеп тұтандырғысы келеді. Сол арқылы уақыт байланысы мен ұрпақ сабақтастығын орнықтыруды қалайды. Әбіш Кекілбайұлының аңыз-әңгімелерге барудағы көп мақсатының бір мақсаты осында жатыр деп білеміз. Ешқандай асырып та, жасырып та сөйлемей шындығын айтар болсақ, Әбіш Кекілбайұлының тарихи тақырыпқа жазылған бұл шығармалары тек қазақ әдебиетінде ғана емес, кезіндегі Одақ көлемінде де, шетел әдебиеті деңгейінде де елеулі оқиға болды деп айта аламыз. Бұл ретте заманымыздың ұлы суреткері Шыңғыс Айтматовтың “Талантты қазақ прозаигі Әбіш Kекілбаев мифологиялық системалар мен структураларды игеру арқылы өткен мен бүгіннің маңызды мәселелерін қозғай білген. Бұл кітап ойшылдықтың жоғары сатысынан қарағанда да, аңыз- әңгімелер мен бүгінгі күннің, өткен мен бүгінгі күн тәжірибесінің қорытпасы, осы компоненттердің барлығы (әрине, мұның ішінде прозаиктің таланты да бар) қосыла келе, біздің пікірімізше, бұл шығармалардың мазмұнын ғана байытып қоймай оның көркемдік қасиетін де арттыра түскен” деген сөзін келтіре кеткенді жөн көрдік. Ал классик жазушымыз Әбдіжәміл Нүрпейісов осы “Дала балладалары” туралы ойын былай түйеді: “Ол өзінің шығармаларында атақты тұлғалар есімін саудаға салмайды. Ол халқының өткен тұрмысын әспеттеу, әйтпесе мансұқ ету секілді мінезден де аулақ. Адам өмірінің әлеуметтік сыр- сипаттарын философиялық, психологиялық тұрғыдан терең көрсетуі бұл повестердің шыншылдық қасиетін ерекше көтере түскен”. Осы дүниелерден кейін Ә. Кекілбайұлы арқауы бүгінгі күн тақырыптарынан өрілген, мүсінді де келісті бірқатар, негізінен, жеке адамдардың жан- дүниесіне бойлап, жан-жақты үңіле отырып, қоғамдық мән мен әлеуметтік сипатқа ие мәселелерді қозғауды мұрат еткен туындылар жазды. Ол шығармаларында Әбіш, ең алдымен, адам бойындағы игі жақсылық пен келеңсіз, кесірлі құбылыстардың тегін қарастырып, оны тудыратын қозғаушы кұбылыстардың түп-тамырын танып-табуға күш салған. Адамның қоғам, ел алдындағы, өзінің отбасы алдындағы, ары мен ожданы алдындағы жауапкершілігін барынша терең сезіну керектігін дәйекті көркем сүзгіден өткізген. Кім де кім өзінің жер үстіндегі адамдық миссиясын адал атқарса, әмәнда сол адамның мерейі үстем, мәртебесі биік, кім де кім өзінің қарапайым ғана қағидаларға құрылған адамдық миссиясын естен шығарып, адамдықтың адал жібін аттап кетті ме, онда ол ел, жер алдында, бүкіл тіршілік атаулының алдында кінәлі. Жазушының бұл топтама шығармалары да көп мәнді ашып, көп гәпті тарқатады. Ол топтаманы айтқанда, сөз жоқ, алдымен ауызға ілігері бірінен соң бірі дүниеге келген “Көлденең көк атты”, “Тасбақаның шөбі”, “Керек адам”, “Міне керемет”, “Ақырғы аялдама” әңгімелері мен “Бір шөкім бұлт”, “Бәйгеторы”, “Құс қанаты”, “Шеткері үй”, “Бір шоқ жиде” хикаялары дер едік. Бұл әңгіме-хикаялардағы кейіпкерлердің дені дерлік қарапайым, өзіміз өмірде күнде көріп жүрген қатардағы жандар. Әрине, олардың өскен әлеуметтік орталары да, мінез-құлықтары да, болмыс- бітімдері де, қоғаммен және адаммен қарым- қатынастары да әр қилы, әр түрлі. Міне, жазушы осындай сан қилы, сан түрлі тағдырлардың ішкі жан-дүниесіне зер сала үңіліп, оларды харекет үстінде, ісі мен күнделікті тіршілігінде болып жататын процесс арқылы адамдық бітімін, кісілік болмысын ашады. Мәселен “Тасбақаның шөбі” деп аталатын әңгімесін алайықшы. Әңгімедегі Қарабала мен Оңбай екеуі бір жерде кіндік қандары тамған, бір ауылда тай-құлындай тебісіп өскен, құрдас десең құрдас, ағайын десең ағайын. Бірақ, солай бола тұра, екеуі екі басқа. Мақсат-мұраттары да, өмірге деген көзқарастары да екі бөлек. Соғысқа барып бір аяғын беріп қайтқан, туғаннан екі иінін жұлып жеп, айқасқанмен айқасып, шайқасқанмен шайқасып, ел ісіне ерте араласып, соның арқасында билікке де тезірек қол жеткізіп, біршама уақыт тіпті абырой-беделге де ие боп, ал одан шеттеп қалғанда бәрінің апшысын қуырып, дүниеге өзі де симай, жұртты да сиғызбай, анамен бір тартысып, мынамен екі тартысып, тек өзі ғана аппақ, қалғанының бәрін қара көретін шәлкес мінезді жан. Оның бұл өңірде ұстаспаған, шатаспаған адамы жоқ. Оңбайдың, әсіресе, бастықтармен жаны қас. Өйткені ол өзінің жолының болмай қалғанын да, шегеріліп шеттеп қалғанын да солардан көреді. Ал Қарабала болса, кезінде сабақты да мандытып оқымаған, ғұмыр бойы Оңбайдың көлеңкесіндей болып қасына еріп, оны арқа тұтатын, оның айтқанының бәрі жөн, істегенінің бәрін дұрыс деп білетін, басқа жұртпен жұмысы жоқ, біреуге жақсылық жасаса да жақсылық жасадым-ау деп ойламайтын, еткен еңбегін ешуақытта бұлдап көрмеген, аудан орталығына да бір- ақ рет барған, жарамсыз боп соғысқа алынбаған, бар өмірі қара төс пен қара балғаның солқылы мен шыңылы астында өткен қарапайым жан. Күндердің күнінде Оңбайдың соғыстан алған ескі жарасы қозып төсек тартып жатып қалады да, Қарабалаға құрдастығын бір, ағайындығын екі салып жоғарыдағы бастықтарға барып, соғыс мүгедегі ретінде маған машина сұра деп қолқа салады. Әрине, ол машинаны өзі де талай- талай сұраған, бірақ ала алмаған. Ол жұмысқа Қарабаланы жегіп отырғаны, жоғарыда қандай кісәпір адамдардың жүргеніне оның да көзін жеткізіп масаттану, екіншіден, алдын ала біліп отырғанындай, жұмыс тындыра алмай келетін Қарабаланы кекетіп, мұқатып масайрау. Бірақ Оңбайдың жымысқы екі мақсаты да орындалмады. Қарабала өзінің бір кездегі ел адындағы бейнетқорлығы мен адамдарға жасаған қайырымдылығының арқасында бар шаруаны оп-оңай шешіп қайтты. Ол тіпті бұл шаруаның шаршатып- шалдықтырмай оп-оңай оңтайына келе қалғанын өзінің бір кездегі жасаған жақсылықтарының арқасы деп ойламайды да. Жолының болғанын ауданға бара жатқанда шалқасынан үйелеп жатқан тасбақаны аударып сап, аузындағы шөпті ырым етіп алғанынан көреді. Қайран, ырымшыл қазақы қарапайымдылық-ай! Бұл әңгімеде автор жасаған жақсылығы үшін титімдей де не алғыс, не қолпаш тілемейтін адам жанының жомарттығын паш етеді. “Көлденің көк атты” әңгімесі Самат деген жауынгердің өзінің командирі Ахаттың майданда қалай опат болғанын үйіне естірту үшін алыс жолға аттанғанынан басталады. Оның қандай тапсырманы да тапжылтпай орындайтын қатаң тәртіптің адамы екенін “Көлік күтіп бір күн жатыпты—кезікпепті, екі күн жатыпты—кезікпепті, үш күн жатыпты—кезікпепті. Төртінші күн –жаяулатып тартып кетіпті” деген сөздерден- ак байқауға болады. Командирінің қазасын естіртуге барған Самат сол үйде қалып қояды. Тұла бойы тәртіп пен тазалықтан тұратын ол бел шешіп, білек сыбанып жүріп жұмыс істейді. Бірақ кеше ғана қан майданда қайтпас қайсарлық көрсете білген, мейірімі мен қайырымы мол, кеше ғана жауды жеңіп қайтқан жан, енді бүгін ғұмырын ауырдың асты, жеңілдің үстімен өткізген Жаныс зымиянның айласы мен амалынан жеңіліс табады. Әбіш Кекілбайұлы келесі әңгімелерінің бір парасында қоғам мен адам бойын жайлап бара жатқан мерезді құбылыстар мен кеселді дерттерді арқау еткен. Ол әңгімелер, негізінен, әлеуметтік- психологиялық әңгімелер болып табылады. Мәселен, “Міне кереметті” қараңыз. Екі жақтан бір-біріне қарсы шыққан ұшқыр пойыз бір үлкен тораптық станцияға келіп түйіседі де, екі орынды жұмсақ вагонда келе жатқан екі азамат перронға шығады. Қасына ерткен жұбайлары. бала- шағаларымен қауын қарап келе жатып бір- бірімен ойда жоқта кездесе қалады да “Міне, керемет!,”– деп қуана құшақтарын ашып мәре-сәре болады. Шынында да, сырт қараған жанға бір-біріне деген ынта-ықыласы керемет- ақ. Солай болуға тиісті де! Өйткені жастық шағын, студент кездерін бірге өткізген, бірге тұрған. Содан да бір- біріне өліп- өшкен пейіл- ниеттерінде титімдей де кінарат жоқ. Жарасымды-ақ. Бірақ... Екеуі бала-шағаларымен өз вагондарына қайта жайғасып, бір- бірі туралы ойлағаннан- ақ әлгі ақ пейіл, ақ ниеттен жұрнақ та қалмайды. “Өзі олай боп еткен екен, бұлай боп кеткен екен, қалай өсіп кеткен, шамасы жоғарыда бір тірегі болды- ау деп, дүние- мүлік те жинап үлгеріпті, анаусы бар екен, мынаусы бар екен, аузының салымы бар екен, әйелді де соққан екен деп” бір- бірін іштей күстаналай бастайды. Екеуінің қызметтері екі бөлек, бір- бірімен ешқандай қарым- қатынастары да жоқ, солай бола тұра бір-бірін күндеп, қызғаныштың қызыл итіне таланып бара жатады. Сол баяғы бақастық, сол баяғы іштарлық, сол баяғы көре алмаушылық, сол баяғы бақталастық! Автор осы бір сұрқия, зымиян мінез-құлықтарды шағын ішкі монологтар арқылы шебер бере білген. Сондай-ақ “Керек адамда” ә дегенде аңқылдаған жайдары, жарқылдаған жайсаң жан болып көрінетін Ержановтың жағымпаздық пен жарамсақтықтың небір айла-тәсілдерін меңгерген, әрі құбылмалы, әрі жытқыр бола тұра “керек адамның” көңілін табам деп жүріп рухани құлдырап, өзінің адал төсегін де арамдатып, кісілік келбет пен адамдық болмыстан жұрдай болған жанның болмыс- бітімін ашып көрсетсе, “Ақырғы аялдамада” алған ілім- білімі де, қабілет- қарымы да, мүмкіндігі де көп адамнан ілгірі бола тұра , бірақ ол ілім- білімін, қабілет-қарымы мен мүмкіндігін ойына алған мақсат жолына пайдалана алмайтын, белді бекем буып нар тәуекел ете алмайтын жалтақ, үргелек, содан барып иненің көзінен өтіп кететін жылпос біреулерге жем боп, ғұмырын өзінен әлдеқайда төмен адамдарға қызмет көрсетумен өткізіп келе жатқан, тіпті махаббат үшін күресуге қажыр-қайраты жоқ дәрменсіз адам туралы сыр шертеді. Осы екі әңгімені оқып отырып бір-біріне қарама- қайшы, керағар, екі дай аяушылық сезімде қалатының анық. Біреуін мүсіркеп, екіншісін есіркеп аяйсың. Осы және басқа да әңгімелерін парақтап қарап отырып Әбіш Кекілбайұлының әрі қысқалықты, әрі нұсқалықты талап ететін әңгіме жанрының хас шебері екенін байқап, бағалауға әбден болады. Оның “Құс қанаты”, “Бір щоқ жиде”, “Шеткері үй” хикаялары да адам болмысының терең қатпарларына үңілуімен, олардың тағдыр- талайымының соншалықты күрделі, соншалықты күрмеулі екенін көрсете білуімен жұртшылық көңілін жаулап алған шығармалар деп білеміз. Бұл үш шығарманың үшеуінің кейіпкерлері де соғыстың өртіне шарпылып, ызғарына тоңған кейіпкерлер. Бұл жағынан ұқсас. Бірақ ол кейіпкерлердің тағдырлары бір- біріне мүлде ұқсамайтын үш тарапқа тартылған жолмен дамиды. “Шеткері үйдегі” ажарлы, көрікті қыз Зуһра ғұмыр бойы есеп-қисаппен өмір сүрген саудагердің үйінде дүниеге келген. Содан да олар тал шыбықтай таралып желкілдеп өсіп келе жатқан қызының да тағдырын есеп- қисаппен шешеміз деп ойлайды. Ешқандай, не құлқы, не ынтасы болмаса да олардың Зуһраны комсомол жиналыстарына қайта- қайта жіберулері, сол құрғыр құр есептен туған. Олар бірде келісіп,бірде керілдесіп қызылкеңірдек боп жататын бүгінгі комсомол жетекшілерінен күні ертең-ақ жұртты аузына қаратқар, жалғанды жалпағынан басар ортаң қолдай бір- бір лауазым иелері болып шыға келетінін жақсы біледі. Шынында да, бұл тұрғыдан келгенде, тіпті де жаңылысып тұрған жоқ: ертең- ақ мен деген дыңдай бір жігіттің етегінен ұстайды. Бірақ бұл қу тағдыр сенің сартылдатып салған есеп- шотыңа көнсін бе?! Оның өз есебі, өз жолы бар... Көп ұзамай енді ғана көзге түсіп, ауызға іліге бастаған күйеуі бауырына бір бала құшақтатып соғысқа кетеді. Ол бала әке- шешесінің қолында қалады да, ал өзі олардан бөлек, шеткері бір үйде сыбай-салтаң өмір сүреді. Бара- бара ол көзі түскен жанның көзін қарықтырар сыланып- таранған тоты құстай келіншекке айналады. Енді (тағы да!) шешесінің есеп-қисапқа толы ақылымен бағы озық еркек іздеп, аяғына оралғы болмас үшін жалғыз баласын қиыр алыстағы әскери оқуға жібереді. Сол- сол- ақ екен енді ол тағат та таппайды, тоят та таппайды. Бір қызықтан соң бір қызық, бір еркектен соң бір еркек. Мұны еркек ермек қылса, бұл еркекті ермек етеді. Енді бұған алыста жүрген жар дегенде жалғыз баласынан гөрі үй күзететін ит жақын. Ол тек өзінің көркі мен ажарын ғана қызықтайды. Көрік-ажарыммен кез келген еркекті ерттеп мініп, құрдай жорғалатып қоям деп ойлайды. Көбіне, солай болады да! Мақсатсыз, мәнсіз, мағанасыз өмір! Бірақ ол, ең өкініштісі, ғұмырының соңына дейін өзінің мақсатсыз, мәнсіз, мағанасыз өмір сүріп жүргенін білмей өтеді... Сонымен мына жер үстіне жел қуалаған бір ебелек келді де, бір ебелек кетті... Адамның өзін-өзі осыншалықты тәлкек етіп,өзін- өзі осыншалықты ойыншыққа айналдырып, өзін-өзі осыншалықты талан-таражға салғанына әрі күйінесің, әрі налисың. Ал “Құс қанатындағы”, бүгінде үлкен кейуанаға айналған қара кемпірдің бүкіл өмір жолы, бүкіл болмыс- бітімі Зуһраға мүлде қарама- қайшы. Ол да күйеуін соғысқа аттандырған. Ол да еркек кіндіктен жалғыз тұяқ– ұлмен қалған. Бірақ ол сол ұлды қашан жеткізем деп,қайтсем қалқитып адам қатарына қосам деп отқа да түседі, суға да түседі. Қаншама қиындықтың қиямет көпірінен, қанашама азаптың тозақты жолынан өтеді. Бірақ ол бірде бір рет арына да , жанына да дақ та, тозаң да түсірмейді. Мұқалмас жігер, қайтппас қайсарлық танытады. Арпалысады. Күреседі. Ақыры баласы оқу бітіріп, ел сыйлар азамат боп, анасын астанаға ап келеді. Әрине, есігіне құлып түгіл, жіп байлап көрмеген ауылдан келіп, қай уақта да есік- терезелерін тастай ғып жауып, мұнтаздай болып қымтанып отыратын қалаға үйрене қою оңай емес. Тіпті бір кезде абсын- ажындары айтқан, “асты тақтай, үсті тақтай, ортасы шылдырмақтай” ақ пәтерде отырса да! Жалғыз бала үшін не көрмеген қара кемпір бұл! Бұған да көнеді, бұған да көндігеді. Сол баланың жолында жадау тұрмыс, жүдеу тіршілік кешсе де, ғұмыры мақсатты, мәнді, мағаналы . Тамырын тереңнен тартқан бәйтерек ғұмыр. Мақсатына жету үшін оның күреспен өткен ғұмырына қарап отырып әрі тәнті боласың, әрі қайраттанасың! Өмірдің мәні мен мағынасына бұрыннан да тереңдеп бойлай түсесің! Сондай- ақ бұл шығарма– Әбіштің өз анасы Айсәуле бейнесін сомдап соққан ескерткіш-шығарма. “Бір шоқ жиде” хикаясында құла түздегі ата-баба қонысын тастамай, жападан- жалғыз отырған Тілеу қарт пен Зейнеп кемпірдің тағдыры баян етіледі. Олар да соғыс зұлматтың зорлығын көріп, зомбылығын тартқан жандар. Жаратқаннан жалбарынып сұрап алған жалғыз перзентінен айрылып қалған мұңлық пен зарлықтар. О бастан-ақ бұл әулет құрама әулет еді. Баласының бәрінен айрылып тұл боп қалған кесірлі, кесапатты кезеңдерде, жақын бір ағайынның немесе жекжат- жұрағаттың нәрестелерін бауырларына басып, соларды алданыш етіп, әйтеуір Өтеу әулетінің отын сөндірмей, шаңырағын құлатпай тіктеліп кететін. Бұл бір арғы аталары Өтеудің өзінен басталған қайырсыз үрдіс. Бірақ ол үрдістен де өткен үрдіс бар: қара шаңырақ қалай да құламау керек! Бірақ оған тап қазір не амал, не қайрат бар?! Екеуінің отырысы мынау... Енді олар осылай қу тізелерін құшақтап, Өтеу атасынан қалған “Бебеу күйді” ғана мирас етіп қалатындай күй кешіп отыр. Бірақ жалғыздарынан айрылып жер жастанып қалған екеуінің де құдайы бар екен. Күндердің күнінде алыс бір қиян шеттегі Зейнептің жеңгесі Жаңыл кебежеге қырқынан әлі шықпыған баласын салып, салдыртып жетіп келеді. Бұл Құдайдың көктен сұрағанын, жерден бергенін қарашы... “Отыз күн омырауымды сорғызып ем, ол бұған да, сендерге де салық емес”—деп тырсиған қос емшегінің сүтін ошақтарына сауып, баласын екеулерінің бауырларына салады. Керегесі қақырап, уығы саудырап, шаңырағы шайқалып тұрған үйдің іргесі сол бір құйтақандай шаранадан қайтадан қатайып кеткендей болады. Құрдымға кеттік пе деп баз кешкендей боп отырған олар, сол бір бала үшін дүр сілкініп, қайта түлеп шыға келеді. Оны белінен үзіліп, құрсағынан шыққан баладан кем етпей аялап өсіріп, жұрт қатарына қосады. Енді олардың төрт құбыласы түгел: о дүниелік боп өмірден озғанда бастарына кеп аят оқитын, ең бастысы, әулеттің қара щаңырағын ұстап қалатын тұяқтары бар. Адам баласының бұл тірлікте бұдан өткен мақсат- мүраты бар ма екен, сірә?! “Автомобиль” хикаясында алыс бір түкпірге жаңа өркениеттің келгенін, оны ауыл адамдарының қалай қабылдағанын түрлі жағдаят, түрлі оқиғалар арқылы сипатталады. Заман да өзгерді, заманмен бірге ауыл да өзгерді. Ауыл өзгерген соң адам психологиясы да өзгерді. Адам мен адам арасындағы қарым-қатынастар да өзгерді. Сол өзгерістердің бәрін автор нақты да, көркем суреттермен сәтті көрсете білген. Әбіш Кекілбайұлының аударма саласындағы еңбегінің өзі жеке бір үлкен әңгімеге жүк боларлық. Оның қаламынан қыруар аудармалар дүниеге келді. Ол сонау студент кезінде-ақ Г, Мопассанның “Өмір”, “Пъер мен Жан” романдарын, сонан кейін іле- шала Л. Толстойдың “Соғыс және бейбітшілік” романының тарауларын аударуға қатысты. Әсіресе, оның аудармадағы нағыз шеберлігі У. Шекспирдің “Ромео мен Джульетта”, “Kориолан”, “Король Лир”, К. Гоццидің “Туранбике ханшайым”, А. Чеховтың “Ваня ағай”, В. Буероның “Бүгін мейрам, бүгін той”, Г. Ибсеннің “Үрей”, Л. Дарионың “Сүйіктім менің Электра”, М. Фриштің “Ғылым қуған Дон Жуан” пьесаларын тәржімалаған кезде жарқырап көрінді. Ә. Кекілбайұлы қаламының қуаты арқасында шұрайлы да құнарлы қазақ тілі әлемді мойындатқан бұл қаламгерлердің шығармаларын ешқандай тосырқамай, кібіртіктеп-қыбыжықтамай, бейне бір өз жері, өз өрісінде жүргендей еркін құйылып, еркін көсіледі. Бұл жерде біз көріктен шыққан көркем дүниедей жазылған, таным мен тағылымнан , үлгі мен өнегеден тұратын қаншама сапарнамаларына тоқтала кетуге ешқандай мүмкіндік таппай отырмыз. Ә. Кекілбайұлы “Дала балладаларын” тәмәмдап, бүгінгі күн тақырыбын бірқатар жылдар бойы зерттеп- зерделегеннен кейін, масштабтылығы жағынан да, көтерер жүгі мен айтар ойы жағынан да аса ауқымды нақты тарихи тақырыпқа жазылған романдарға ауысты. Біз қазақ халқы тарихының, жалпы қазақ халқының ауыр да азапты, тартыс пен таласқа толы, тар жол,тайғақ кешулі ерек те айрықша кезеңдерінің бірін арқау еткен “Үркер” мен “Елең- алаң” романдарындағы тарихи фактінің игерілуі мен оның көркем көрініс табуы оқырман тарапынан болсын, сыншылар тарапынан болсын бірқыдыру лайықты бағасын алды деп ойлаймыз. Ол романдар, сөз жоқ, тұтас бір халықтың тарихи, саяси, әлеуметтік кескін келбетін, сол факторлардан туындайтын психологиясы мен моралін жан-жақты қарастырып, көркем мүсіндеп бере білген үлкен панорамалы шығармалар. Оған сол шығармалар өзегінде жатқан қорғасындай ауыр бүгінгі күннің ең көкейкесті проблемаларын қосыңыз. Онда ол шығармалар салмағы бұрынғыдан да ауырлап, ол проблемалар шоқтығы бұрынғыдан да айдарлана түсетіні сөзсіз. Әлем әдебиетінің ең гуманистік, ең текті үлгілерінен үйрене отырып, халқымыздың аса бай рухани қазыналарын шығарма қанына барынша сіңіріп, тарихи фактіні көркем қорыта білген жазушының олжалы табысы шынында орасан зор. Бұл романдардағы бір мәтіннен үш мәтін (кеше, бүгін, ертең) қатар оқылатынын кезінде айтқан болатынбыз. Соны бүгін де қайталап айтамыз. Оған біздің қосарымыз, жазушының тағы бір ерекшелігі—тарихи факт арқылы белгілі бір кезеңнің әлеуметтік болмыс-бітімін, саяси жағдайын, психологиясы мен моралін, трагедиясы мен драмасын жан-жақты көрсетумен бірге, сол белгілі фактінің философиясын ашатындығы, біздің ойымызша, бұл ілуде біреудің ғана қолынан келетін іс. Сондықтан да бұл шығармаларға пайдаланылған тарихи материалдар—мұрағаттық, кеңселік іс қағаздары, басқа да әртүрлі құжаттар Әбіш қаламы арқылы қанымызға сіңіп, рухани құжаттарымызға айналып кетеді. Шынын айту керек, бір қуаныштысы қазақ әдебиетінде тарихи тақырыпқа бару, оны жан-жақты игеру қанатын кең жайып келеді. Бірақ белгілі бір тарихи тұлғаны немесе бір тарихи кезеңді көркем шығармаға айналдыруда жұрттың бәрі діттеген жеріне жетіп, жұрттың бәрі біз күткен деңгейден көрініп жүр деп айта алмаймыз. Әрине, олардың ішінде талантты авторлар да жоқ емес. Сонымен бірге, авторлардың өз тақырыбын зерттеуіне де күман келтіре алмайсың. Ол шығармалар авторлары, бәрі болмаса да , сол белгілі тарихи кезең материалдарын, мүмкіндігінше, дұрыс меңгерген болып шығады. Олардың, тіпті, кейбіреулерінің көркем орындалуы да тап- тұйнақтай, шып-ширақ. Бірақ ол шығармаларды—талантты деген шығармалардың өзін де—белгілі кезеңге ғана қамалып, тынысың тарылып, тұншығып оқисың. Салқарлық, кеңістік жетіспейді. Мұны,ең алдымен, автор дүниетанымының шектеулігінен, яғни тарихтың бір қуыс мекенін ғана игеріп, оның басқа дәуір, басқа кезеңдерін жете білмеуінен, біле қалған жағдайда да, ол кезеңдер мен дәуірлердің тәжірибе мен дәрістерін сол өзі зерттеген кезеңмен жанды түрде сабақтастыра , салаластыра алмауынан деп білген жөн. Жалпы, біздің ойымызша, белгілі бір халықтың, белгілі бір кезеңнің, тіпті оның бір шағын алқабын жазу үшін де бүкіл адамзат тарихынан хабардар болу шарт. Яғни сол тарихи алқапты бүкіл адамзат тарихының фонында қарастыра білген жөн. Және сол бүкіл адамзат тарихын , мәдениетін, эстетикасын, философиясын, олардың даму, құлдырау, шарықтау кезеңдерін терең түсіне білетін интелектуалдық қуатқа ие болу қажет. Сонда ғана автор өзі зерттеген сол тарихи кезеңнің саяси- әлеуметтік ахуалына, моралі мен психологиясына дәл баға беріп, оларды көркем де терең сараптамалық талдаулардан өткізбек. Сонда ғана ол шығарма бүгін мен ертеңге рухани қызмет көрсету хұқына ие бола алмақ. Бұл тұрғыдан алғанда Әбіш Кекілбайұлының “Үркер”, “Елең- алаң” шығармаларынан пішімі мол талант, үлкен жауапкершілікпен бірге, өрелі интеллектуалдық қуаттың тайға таңба басқандай болып көрініп тұратынын баса айтуымыз керек. Сондықтан да шығарма тынысы өте кең, қарымы өте ауқымды. Романдарда қазақ халқының белгілі бір тарихи кезеңі көршілес отырған басқа халықтардың тарихымен бірге өріліп, жанды байланыста қарастырылады. Және ол белгілі бір тарихи кезең қабатында ғана емес арғы- бергі кезең қабаттарымен де салаласып, сабақтасып жатыр... Біздің пайымдауымызша, көркем әдебиеттегі Тарих деген ұғымның өзі екі мәнге ие. Біріншісі– факт-тарих, екіншісі—рух-тарих. Факт-тарих—құрғақ деректер мен нақты құжаттар. Онда жан мен қан, леп пен дем бола бермейді. Ал рух—сол факт-тарихтан тамыр ала тұра, адам жанын жаңғыртып, жаңарта алар, еліне, жеріне деген сүйіспеншілік рухын егіп, адам жанының түкпір- түкпірінде сілкіністер мен соқтығыстар тудыра алатын аса зор қуатқа ие. Шынын айту керек, көптеген жазушылар тек факт-тарихпен жұмыс істеп жүр. Олар тек фактының сыртын ғана бояп, оған әртүрлі қызылды- жасылды әлеміш өрнектер салып, оқырман қауымды алдарқатпақ болады. Ал рух- тарих, әдетте, факт-тарихтың ішінде, өзегінде жатады. Оны өндіріп алу оңай шаруа емес. Өйткені факт-тарих орасан зор қарсылыққа ие. Оны қақыратып, қақ жарып өндіріп алу үшін автор таланты шығармашылық қарулармен мұздай қаруланған, халықтың рухани күш-қуатын бойына молынан сіңіріп алған болуы керек. Әбіш Кекілбайұлының романдары, сөз жоқ, сол факт-тарихтың өзегінен өндіріліп алынған рух-тарих тілімен сөйлейтін шығармалар. Бұл романдардағы тағы бір байқалар ерекшелік—ондағы қандай бір кейіпкерді алсаңыз да, белгілі бір дәрежеде қоғамдық ой, белгілі бір дәрежеде әлеуметтік жүк арқалап тұр. Әйтеуір қызық үшін, әйтеуір таңсық үшін жасалынған бірде-бір бейне жоқ. Кейіпкерлерінің бәрі дерлік өз заманының омырауын еміп, өз уақытының топырағына тамыр сап өскендер. Олардың қимыл-қарекеті, моралі мен психологисы, ең алдымен, сол заманның қимыл мен қарекеті, сол заманның моралі мен психологиясы. Мәселен, Әбілқайыр бойындағы қайшылықтар—уақыт пен заман бойындағы қайшылықтар ғой. Ол халық қамын ойлаған тұста қайраткер деңгейіне көтеріледі де, өзінің жеке басының қамын күйттеп кеткен тұстарда жәй пенде болып қалады. Батыр, Барақ секілді сұлтандар бейнелерінде сол кездегі қазақ көш басшыларының әрі тартқанды бері тартып отырған—тек тарихи ғана емес!—типтік бейнелері де, ал Тевкелев, Кириллов бейнелерінде патшалық самодержавияның ашқарақ, тойымсыз көзқарасы мен қорқау, обыр психологиясы қатар өрілген емес пе?! Сондықтан болса керек, жазушы кейіпкер болмысында жүріп жатқан сана ағымын замана ағымымен өзектес етіп, біртұтас өріп жіберген. Бұл романдарды талдап- талқылап, оның композициялық құрылымы мен архитектоникалық түзілімін, образдар галереясын, фактілерді тірілтуін, олардан алар тағылым мен тәлімді жіктеп, саралап, терең сараптамалық зерттеулерден өткізу үшін арнайы көлемді мақала, мақала емес- ау, тұтас бір еңбек жазуға тура келеді. Сондықтан біз бұл жерде оның рухты тұстарын ғана тезистеп беруге ұмтылдық. Бұл жерде тағы да қадала, қадап айтарымыз, бұл романдар, біреулер айтып жүргендей, тек Әбілқайыр туралы ғана романдар емес. Бұл романдар, ең алдымен, аса күрмеулі, күрделі кезеңдегі халық тағдыры туралы романдар. Дей тұрғанмен, сөз жоқ, басты кейіпкер– Әбілқайыр хан. Ал Әбілқайыр—тарихи тұлға. Ол туралы айтылып жүрген дәйексіз сөздердің бәрі, ең алдымен, тарихқа қиянат. Агрессияның ең үлкені—тарихқа жасалынатын агрессия. Өйткені тарихың құрыса—болашағың да құриды. Бой көтеріп келе жатқандарды отап, омыртқа түзеп келе жатқандарды омырып жіберетін отаршыл жүйенің қанқұйлы машинасы осы мақсатта жұмыс істеген. Енді, міне, өз алдымызға елміз. Бойымыз тіктеле бастады. Осы кезде біздің қай жағымызға болсын, әсіресе, тарихымызға сабыр-салиқалықпен үңіліп, сарабдалдық танытуымыз керек- ақ еді. Кеңес өкіметі тұсындағы бойымызға сіңген науқаншылдық пен бір жақтан екінші жаққа құлай жығылушылыққа өзіміздің өңеші ұзын шамшылдығымыз қосылып тағы да тарихқа тас лақтыра бастадық. Оның кей тұстарын қорс қып қопарып, кей жерлерін көмуге кірістік. Біздің бұл пікіріміз Әбіш Кекілбайұлының бас кейіпкері Әбілқайыр ханға да тікелей қатынасты болғандықтан әдейі тоқталып отырмыз. Біреулер оны тарихтан мүлде шығарып тастағысы кеп жанталасып жүр. Олай демеске амалың жоқ. Өйткені ол қатысқан қазақ халқы үшін теңдесі жоқ тарихи оқиғаларда оның аты бірде аталса, бірде аталмайтын болды. Аталса да жағымсыз ретте. Бейне бір біреулер тарих доңғалағын кері айналдырып, сол тарихи оқиғаларды өзінің қалауымен мүлдем қайта жасап, қайта тудырғандай. Біз 1729 жылы Балқаш көлінің оңтүстігіндегі Итжеместе қазақтардың жоңғарларды ту-талақай етіп жеңгенін жақсы білеміз. Аңрақай деген атқа ие болған бұл жеңіс—қазақ халқы үшін—тарихи жеңіс! Ол жеңісті қандай бір тарихшыңыз да айналып өте алмайды. Сол жеңіске қол жеткізген қазақ сарбаздарының Бас сардары, басқа емес, Әбілқайыр ғой. Оны Бас сардар етіп әйтеуір пәленше-түгеншелер емес, сол кездегі ағаш шаңырақты, киіз туырлықты қазақтың игі- жақсылары тағайындаған жоқ па?! Қазақ халқының басына түскен ең қысталаң, ең қатерлі шақта оқшау жота Ордабасыда Төле би мен Қаз дауысты Қазыбек би бастап (Әйтеке би ол кезде дүние салған) басқаны емес Әбілқайырды Бас сардар етіп еді ғой. Өйткені сол кезде ол өзінің алымдылығымен де, алғырлылығымен де ерекше көзге түскен болатын. Бұл фактіні тарихтың шойындай ауыр есігін айқара ашып кіре алатындарды былай қойғанда, оның саңлауынан сығалап қарай алатындарға дейін жақсы біледі. Мейлі, сіз қалаңыз, мейлі, сіз қаламаңыз, Қаракерей Қабанбай да, Қанжығалы Бөгенбай да, қазақтың басқа қалқандары мен семсерлері де сол Бас сардар Әбілқайырдың қол астында соғысты. Сол соғыстың бүкіл тізгіні Әбілқайырдың қолында болды. Бұл—тарихи факт! Ал, біз біле тұра, осы бір ақиқатты неге айналып кете береміз?! Сөйтсек, Әбілқайыр хан Ресейге бодан боламыз деп ант берген, содан да оған деген таудай ренішіміз бар боп шықты. Бұл, әрине, тарихи балаңдық! Біріншіден, бодан болам деген сөз, мен саған бүкіл еркімді бердім, енді сен кел де мені отарлай бер деген сөз емес. Отарлау саясаты көп жылдан кейін басталды. Екіншіден, сол кез үшін қазақ елінің Ресейге бодан болам деуі соншалықты күнә ма еді? Ол кез—күні кеше Жоңғар шапқыншылығынан босып кеткен ақтабан қазақтың ойылып қалған өкшесінің жарасы әлі бітпеген, маңдайынан сорғалаған сордың әлі кеппеген кезі емес пе еді?! Бір жағында қылышын жалаңдатып Жоңғар, бір жағында дар ағашын даярлап Хиуа мен Қоқан, тағы бір жағында зеңбірегін гүрсілдетіп орыс,тағы да басқа анталаған қалың жау тұрған жоқ па еді?! Ол кез—Ұлы Даланың бойынан дәрмен , қанынан қуаты кетіп қансырап жатқан кезі еді ғой. Осы жағдайды біле тұра, Ресейге қосылмасақ, бізге ешкім де тимейтін еді, өз бетімізше-ақ іргелі ел болып кете алатын ек деп, қане, кім кепілдік бере алар екен?! Ресейге бодандыққа, ең алдымен, сол кездегі қазақ даласындағы аумалы- төкпелі, қым-қуыт заманның өзі толғатып туған тарихи процесс итермеледі. Сондықтан пісіп-жетіліп тұрған тарихи процесті есепке алмауға болмайды. Оны есептен алып тастаймын деу, барып тұрған тайыздық болады. Тағы бір айта кететін тарихи факті, Ресейге бодан болу процесі Әбілқайыр кезеңінен бұрын, сонау он алтыншы ғасырда Тәуекел ханның тұсында- ақ басталған. Тәуекел хан Ресеймен тіл табысу үшін үлкен әрекеттерге барған жоқ па?! Соның нәтижесінде 1594 жылдың қаңтарында патша өкіметі Тәуекелге әскери көмек көрсеткен еді ғой. Тәуекел, өз кезегінде, Мәскеуге өзінің ұлы Хұсайынды аманатқа беруге келіскені қайда? Патша өкіметі осының қарымтасы ретінде Тәуекелдің немере інісі Ораз Мұхаммедті қайтармақшы болғанын қайда қоямыз? Ресейге бодан болам деген саяси әрекет Әбілқайырдан кейін де тоқтап қалған жоқ. Ұлы Абылай хан екі рет 1740 және 1771 жылдары патшаға бодан боламыз деп ант берген. Өйткені Абылай да Әбілқайыр сияқты сол кездегі тарихи жағдайды жіті пайымдап, зерек сезіне білді. Сондай- ақ тек Ұлы жүзді ғана емес, бар қазақты аузына қаратып отырған Төле би 1734 жылы Ресей патшасы Анна Ивановнаға, ал 1749 жылы Орынбор губернаторы И. Неплюевке жиені Айтбай бастаған елшілік жіберіп бодандықты қабылдауға ризашылдығын танытып еді ғой. Әрине, Әбілқайыр Абылай деңгейіне көтеріле алмады. (Өкінішке орай Абылайға да “шабуыл” жасаушылар бір толастар емес). Абылай үш жүздің басын қосты. Ал Әбілқайыр өмірінің соңғы жылдарында тышқаншылап кетті. Сол бір күрмеуі қатты күрделі заманды тарихи фактілерден қыл елі ауытқымай барынша көркем шындықпен көрсете білген Әбіш Кекілбайұлы “Қазақ әдебиеті” газетінде берген сұхбатында Әбілқайыр ханды “трагедиялық тұлға’’ деді. Ал үлкен тарихшы , академик Манаш Қозыбаев “Халық кеңесі” газетінде жарияланған “Сырым батыр және Хан Кене” мақаласында былай дейді.”Кейбір ғалымдар Әбілқайыр хан Ресейге өз бетімен бодан болды дегенді бетке басады. Шын мәнінде бұл іс қанды Жармақ (Ермак) жорығынан бастап бағдарланды. Ерте ме, кеш пе,– қазақ елі Ресейге қосылуы ақиқат болатын”. Осы сөз– сөз ғой! Біз бұл мәселеге, сөз реті келіп тұрған соң арнайы тоқтала кеткенді жөн көрдік. Тарихты әркім өз қалауымен қақпақыл етуге болмайтынын тағы бір еске салғымыз келді... ... Жалпы алғанда, Әбіш Кекілбайұлы дегенде біздің көз алдымызға етек- жеңі мол пішілген сахаралық кеңдік, арғы мен бергіні, өткен мен бүгінді қатар қамтып жатқан парасаттылық, ең бір түпсіз шыңырау- шүңеттерден сөйлеп тұратын тереңдік, күрделі өмірдің күрмеулі тұстарына көрегендік жасай алатын пайымдылық, далалық дарқан болмыс, ірі философиялық бітім, әлемдік деңгейдегі үлкен білімпаз- білгірлік, тарихи сарабдал саналылық пен құлашты ойлылық, кең дүниетаным, келісті кісілік пен көрнекті қайраткерлік келіп тұра қалатыны сөзсіз. Мен бұл жерде әйтеуір айтып қалу үшін марапатшыл әсіреқызылдыққа, қолпашшыл асыра сілтеушілікке салынып отырғам жоқ. Бұл сөздерді Әбіш Кекілбайұлының қадірін білетін, қасиетін ұғатын, оның тұлғасын көз алдына елестете алатын эамандастарымыздың бірқатары айтып қана қоймай, оны біздің тілімізге ілінбеген, аузымызға түспеген басқа қырларымен де толықтыра түсетініне, мен өз басым титтей де кұмәнданбаймын. Талай- талай белестерден өткен Әбіш Кекілбайұлының шығармашылық пен қоғамдық өмірдегі тыныс-тіршілігін бөліп , әрқайсысын жеке-жеке қарастыру мүмкін емес. Ол тұтас жаратылыс, тұтас болмыс. Сондықтан Ә. Кекілбайұлының шығармашылық жолын айтқанда оның рухани бастау көздеріне, ал қайраткерлігін айтқанда оның қозғаушы қуатына тоқталмау мүмкін емес. Рухани өміріміздің табалдырығын әп деп аттағаннан-ақ Әбіш Кекілбайұлы қоғам мен адам арасындағы қарама-қайшылықты, қоғамның адам санасы мен психологиясына әсер-ықпалын, адамның қоғамда алатын орнын, болмысы мен табиғатын, драмасы мен трагедиясын барынша қазып көрсетіп, қазымырлана сөйлеп келді. Оның ішкі ағымдары мен қат-қат боп жатқан терең қабаттарына үңілді. Әбіш Кекілбайұлы—шығармашылық ісінде болсын, қоғамдық- қайраткерлік жұмыстарында болсын халықтық мән-маңызы бар үлкен қағидалар мен мұраттарға қызмет етіп келе жатқан ұлы тұлға. Ол қандай үлкен қағидалар, ол қандай үлкен мұраттар? Ол халық халық боп қатарға қосылу үшін, ұлт ұлт болып рухтану үшін, ең алдымен, оның тарихи жадын оятып, тарихи санасын жаңғырту керек деп ұқты. Халық үшін де, ұлт үшін де тарихи жад пен тарихи санаға жасалынған қастандықтан өткен жауыздық жоқ деп білді. Өйткені тарихи жад өшіріліп, тарихи сана жойылған тұста шыққан тек оталып, тартылған тамыр қырқылмақ. Өткен– құрдымға кетіп, ал ертең—беймәлім болып қалмақ. Ондай кезде ұлт ұлт болудан қалып, жетектегеннің жетегінде, иектегеннің иегінің астында кетпек. Міне, осыны бар жан-жүрегімен, бар болмыс-бітімімен терең сезіне білген Әбіш Кекілбайұлы, тағы да қайталап айтамыз, әлемдік әдебиеттің контексінде тұңғыш рет—түйенің жас терісін басына қаптап, адамдарды естерінен адастырып, туған жері мен шыққан тегін ұмыттырып жіберген—мәңгүрттік метафорасын дүниеге алып келді. Яғни сол бір жазған- сызғанына бір шоқытып екі қаратып қойған Кеңес өкіметі тұсындағы қиын да қысталаң тұста- ақ ұлт пен ұлыстың тарихи жады мен тарихи санасына жасалынып жатқан жауыздықтарға қарсы осы мәңгүрттік метафорасы арқылы күрес ашты. Бұл метафора бүгінде, несін жасырамыз, бұрынғыдан да тағылымды, бұрынғыдан да көкейкесті. Өйткені бүгінгі таңда біздің рухани тұтастығымызға аса қатерлі қауіп төнуде. Киіз туырлықты, ағаш уықты шаңырақ астынан өрген бір қазақтың баласы—бірі шығысқа, бірі батысқа қарап тұр. Бірі өз тілінде, бірі бөгде тілде сөйлеп барады. Біздің кешегі кесапат идеологиядан есін жия алмай тұрған әлі де жас тарихи жадымыз бен балаң санамызға қазір шприц-телемүнаралар бұзақы идеологияның уын егіп , алақанат сауысқан сияқты сұқақтаған газет-журналдар жанымыздың жарасын шоқып қан- жоса етуде. .. Мұндай әрекеттер тәуелсіздігіміздің алғашқы жылдарында тіпті бел алып, қазіргі таңда сәл бәсеңсігенімен бүтіндей толастай қойған жоқ. Міне, осындай тұста Әбіш Кекілбайұлы тәуелсіздік хакында, оның алдындағы мемелекеттің, қоғамның, әр адамның міндеттері мен жауапкершілігі хакында байламы берік, қайрауы жетік көптеген мақалалар жариялады. Сөз жоқ, бүгінгі таңда тіл мәселесі ең өзекті мәселелердің бірі боп тұрғаны белгілі. Бұл ретте, осыдан бірер жыл бұрын “Егемен Қазақстан” газетінің бетінде жарияланған “Тіл және Tәуелсіздік” деп аталатын терең зерттеулерден туып, үлкен тебіреніспен жазылған сараптамалық мақаласын айрықша атауға болады. Өз тілдерінен айрылып қалған Латын Америкасы мен Африка елдерінің басынан өткен ауыр халді алға тарта отырып, тілін жоғалтқан елдің бәрін де жоғалатынын нақты дәлелдер мен дәйектемелер арқылы ескерту жасайды. Кейде сол мақаланы, шіркін, қоғамның әр мүшесі, басшысы да, қосшысы да тағы бір зерделеп оқып, парасат- пайымынан өткізіп алса ғой деп ойлаймын. Әбіш Кекілбайұлының Махамбет, Абай, Құрманғазы, Ахмет Байтұрсынұлы, Мұхтар Әуезов, Ахмет Жұбанов, Нұрғиса Тілендиев секілді және тағы да басқа халқымыздың алып тұлғалары туралы толқыған теңіздей толғаныстары мен желді күнгі шалқыған сар даладай тебіреністері, сондай- ақ, өз замандастары, өзінен кейінгі буындар жайында жазылған мақалалары мен пікірлері қаншама! Тағы да ол сол еңбектерінің бәрінде де сөз болып отырған объектінің тамырын тап басып, мәні мен мәйегін ашып айтады, көсіліп айтады, шешіліп айтады, бағасы мен бәсін дәл қойып, жеріне жеткізіп айтады. Бірде бір жылтыр сөз, бірде бір сылдыр сөз көрмейсің. Ол эсселер мен мақалалардан автордың қанының қызуын, жанының жылуын бүкіл тұла бой болмысыңмен сезініп отырасың. Соларды парақтап қарап отырып оның өз әдебиеті мен өнерінің көсегесінің көгеруі үшін, өрісінің кеңеюі үшін ешкімнен де ақ ниет, ақ тілеуін аямайтын жүрегінің кеңдігіне, жанының жомарттығына таң қаласың. Мұндай рухани атымтай жомарттық қазақ әдебиеті мен өнерінде бұрын- соңды болды ма екен, сірә! Сөз орайы кеп тұрғанда айта кетер мәселе, Әбіш Кекілбайұлының қызметке қандай өкпесі болмаса, қызметтің де Әбіш Кекілбайұлына сондай өкпесі жоқ. Бәрін тізбей-ақ , оның Қазақ Республикасы Жоғарғы Кеңесінің төрағасы, Мемлекеттік хатшы болғанын айтсақ та жеткілікті. Әбіш Кекілбайұлы зорлық тек зорлық, жауыздық тек жауыздық, өшпенділік тек өшпенділік тудыратынын терең біледі. Яғни, кімде кім жауыздық жасаса, жауыздықтың қолынан опат болмақ. Егер ол дер кезінде жазасын алмаса, бәрібір түптің-түбінде зауалын тартпақ. Өзі тартпаса ұрпақтары тартады. Бұл– қолға ұстауға келмейтін, көзге көрінбейтін, Құдіреттің өзі жұмыр басты пендесін жаратқаннан бері үйретіп келе жатқан дәрісі. Құдайлық заңдылық. Оның шығармаларынан тарайтын тағылымдар да, қайраткерлік тірлігіндегі өсиет- пікірлер де осыған саяды. Бұл ретте ол бүкіл адамзат баласы басынан өткізген тарихи тауқыметтерді, тарихи азап пен сорды алға тартады. Әбіш Кекілбайұлы егер ел ішінде алауыздықтың ала құйыны, ашкөздік пен дүниеқоңыздықтың ақ түтегі кірсе, онда ол үлкен қауіп пен қатердің астында қалатынын барынша қазып, барынша қадап айтумен келеді. Іргені тек ынтымақ бекітіп, шаңырақты тек бірлік үстап қалады деп ұғады. Сондықтан да ол адам мен адам арасында жарасым, ұлт пен ұлт арасында үйлесім, мемлекет пен мемлекет арасында ықпалдастық орнатуға бар күш- жігерін, ілім- білімін, парасат-пайымын арнап жүр деп айтсақ артық емес. Әрине, Ә. Кекілбайұлы ол жарасым мен үйлесім, ол бірлік пен ынтымақ күні кеше зорлық пен зомбылықты, жәбір мен жапаны көп көрген белгілі бір ұлттың, яғии, қазақтардың есебінен жасалынуына жан-тәнімен қарсы. Сондықтан Әбіш ол үйлесім мен жарасымға, ол ынтымақ пен бірлікке жұрттың бәрі тең тұрғыда, заңдық аяда мүдделі болуға тиіс деп біледі. Ол бұл мәселеге әр адамның аса сақ, аса сергек, аса ыждаһатты болуын қалайды. Ол қазір де енді ғана қабырғасы қатып, енді ғана буыны бекіп келе жатқан тәуелсіз мемлекетіміздің өміріндегі бүкіл дерлік саяси, әлеуметтік шаруаларының басы- қасында жүр. Жалпы, қорыта айтқанда, Әбіш Кекілбайұлы еліміздің рухани тіршілігінде болсын, саяси-әлеуметтік өмірінде болсын қайталанбас құбылыс. Ол—феномен. Ол—тұтас әлем. Ол тұтас әлемді қамтып сөйлеуге бір мақала түгілі, үлкен бір кітаптың қауқары жетпейді. Ол әлем айтқан сайын биіктеп, қадалған сайын тереңдей түсетін әлем. Ол әлемнен әлі талай ұрпақ сусындап, талай ұрпақ қуаттанары сөзсіз. Қазірдің өзінде-ақ оның туындылары мен қайраткерлік ой-толғамдары ұлттық құндылықтарға айналды.

Ол—рухани ұлы тұлға.

Біз әдетте бәріне уақыт төреші, бәрін де уақыт көрсетеді деген сөздерді жиі қолданамыз.Бұл сөздерді біз өзіміз құрмет тұтатын құндылықтардың көзден таса,көңілден тыс қалып есесі кетіп бара жатқандай сәтті сезінгенде,өзімізді жұбатқандай боп айтатынымыз бар.Әрине несін жасырамыз,көбіне-көп солай екені де рас. Бірақ тереңірек үңіліп, әрірек бажайлап қарасаң,өмірде кілең солай бола бермейтініне де көзің жетеді.Өйткені қара қылды қақ жарар әділ деп ойлайтын уақыт дегеніңіздің өзі кейде опасыз. Оның кейде бадырайып тұрған бар нәрсенің өзін көзапара көмескілендіріп,бұлдырландырып, алыстатып жіберетіні бар.Тіпті мүлде өшіріп жіберуі де кәдік. Менің мұны айтып отырған себебім,арғы замандарға бармай- ақ, күні кеше ғана азаматтығын да,шығармашылығын да өзіміз ерекше қадірлеп,құрмет тұтқан ағаларымыз бен замандастарымыздың есімдері бүгінгі таңда мүлде айтылмай, айтылса да сирек айтылатынын көріп, біліп отырғандықтан. Мәселен, аңсар, іңкар сезімнің ақыны, төгіліп тұрған мөп-мөлдір кәусар талант, қайталанбайтын ғажап лирик Сағи Жиенбаев, өлеңдерінің өн бойынан туған жер топырағының демі есіп қоя беретін Құдаш Мұқашев, өлең өрісін кеңейтемін деп басын тауға да тасқа да соғып, жанталасып өткен Жүсіп Қыдыров,қызғыш құстай шарқ ұрып ұшатын шымыр жырлар әкелген Меңдекеш Сатыбалдиев,сөздері от бүркіп,шоқ түкіріп жататын Өмірзақ Қожамұратов, өзі де, сөзі де Оқжетпестей асқақ боп өткен Еркеш Ибраһим және де басқа қаншама ақындарымыздың есімдері тек мерейтойларда болмаса, айтылудан қалып бара жатқаны бәріміз білетін шындық қой. Олардың шығармалары күнделікті рухани айналыстан шығып барады. Өкінішті-ақ!.. Сол ақындардың ішінде, сөз жоқ, Сабырхан Асановтың да есімі бар. Ал Сабырхан Асанов, біз жақсы білеміз, алпысыншы жылдары әдебиетке келген толқынның кеудежарды таланттарының бірі болатын. Сабырхан Асанов әдебиетке, ең алдымен, айнала тіршіліктен үйлесім мен жарасымдылық, әсемдік пен сұлулық іздеп келген ақын. Сондықтан да ол өз өлеңдеріне, көбіне-көп, ізгілік пен инабаттылықты, қуаныш пен шаттықты арқау етті. Ол қайғы мен қасіретті,мұң мен наланы қаузағанннан гөрі, жалт ете қалған үміт пен жалт ете қалған арманды қалт жібермей қаз-қалпында сөз- суретке түсіргенді қалады.

Бұл – оның сол жылдардағы басты кредосы.

Ол тек сүлулыққа, әсемдікке ұмтылады. Оның “бақытымды сезінемін, достарым; гүл ұстаған саусағымның ұшынан” дейтіні де содан болса керек. Сондықтан да ол табиғат әлеміндегі ғажап, сұлу құбылыстарды сөздің суретіне түсірудің хас шеберлерінің біріне айналды. Сенбесеңіз, қараңыз:

Сөзбен салынған тұнып тұрған табиғат пейзаждары. Тағы да бәрі де жанды тербелісте, қимыл-әрекетте. Оқисың да,тұтас бір табиғат пейзаждарына арналған галереяны аралап шыққандай боласың. Сұлулықтың тұнығынан су ішіп, сұлулықтың сәулесіне шомылып шыққандай ләззат аласың. Жаның жаңбырдан кейінгі даладай жадырап, көңілің тауға шыққандай марқаяды. Сабырхан Асанов табиғат көріністерін фотоға түсіргендей сөзге түсіріп қана қоймайды, кейде оларды адам жанындағы мың сан құбылыстармен астастыра қарастырады. “Қобалжыған көңілдей боп қозғалып,қою бұлттар қопарылып көшеді”. Бұл– тек сәтті теңеу ғана емес. Бұл—салмағы ауыр, айтары мол метафора. Оның өн бойын толтырып кернеп бaра жататын өлең табиғатын осы топырақтан іздеген жөн

Сезім станцияларына тіркелген.

Сергек сезім станциялары ғұмыр бойы толассыз жұмыс істеп өткен ақынның,сөз, махаббат тақырыбына жазылған өлеңдері аз болмаса керек. Иә, дәл солай. Өз қолымен баспаға дайындап кеткен таңдамалысының атын жан-жары Шолпанның есімімен атауының өзі тектен-тек емес. Ол өзінің өлеңдерінде көктемге қалай қайта-қайта орала берсе,махаббат тақырыбына да дәл солай айналып соға береді, тағы да ол өлеңдерінің бәрі дерлік кенересіне келіп, шүпілдеп толып тұрған сезім. Алатаудың баурына қонған ақша бұлттай үлпілдеп тұрған аңсар арман. Сабырхан Асанов махаббатты белгілі бір кезеңнің, яғни жастық шақтың ғана тақырыбы деп қарамайды. Ақын үшін ол—мәңгілік тақырып. Құдайдан қалап алған, құлай жығылған тақырыбы. Жырлаған сайын шөлі бір қанбай, кенезесі кезерген үстіне кезеріп откен тақырыбы. Тіпті оны махаббатқа табынып өткен ақын деуге болады. Оны бейне бір махаббат қана билеп-төстеп, оған тек махаббат қана әмірін жүргізгендей.

Махаббатты ғана билеушісі мен әміршісі деп көретін ақын, әрине, оның алдында пұтқа табынғандай тізесін бүгіп, басын иіп, көз жасын пора-пора ағызып,езіліп, егіліп отырмайды. Оны жанының шұғыла-шуағына орап, лүпілдеп соғып тұрған жүрегінің үстіне салып бәйек боп тербетеді. Содан күш алады, алапат қуатқа ие болады. Ұлғайып, іріленіп, “айналасына от таратып жататын сөнбеген планетаға” айналып бара жатады. Сол бір сөнбеген планета қызуына сенің де жаныңның өртенбеуі, сенің де жүрегіңнің қарылып, қақталмауы мүмкін емес. Сен де сол махаббат деген ғажайып сұлу әлемнің ішіне еніп, оның ажары мен базарына сұғыңды қадап,сұқтанып, арбалып бара жатасың.

Егер бар болса, махаббат гимініңіздің өзі дәл осындай-ақ болар-ау! Сабырхан Асанов өлеңдерінің тағы бір өлең өрісі—қазақ даласы, туған ел мен туған жер. Ол бұл өлеңдерінде де кең байтақ даласы хақында,елі мен жері туралы үзіліп кетердей үздіге сөйлеп, оларға деген аңсар сағынышы мен кәусар сүйінішін қотара төгіп, қопарыла ақтарады. “Төсіңдегі түйе боп түрегелер менің сен деп боздаған сағынышым” деп емірене тебренеді.

Бір қарағанда қарапайым ғана жолдар, қатардағы ғана шумақтар. Алып бара жатқан ештеңесі де жоқ сияқты. Солай бола тұра, өн бойына бір тылсым қуат жинаған бұл шумақтар жады өте нашар адамның өзінің есіне жатталып қалады. Неге? Оның себебі, бұл хал—қаладан ауылы мен даласын аңсап барған бүкіл қазақ баласының басынан өткен хал. Бәріміздің басымыздан өткен далаға деген сағыныш. Сабырханның туған ел мен туған жер туралы жүрекжарды жырларының өзін тұтас бір үлкен мақалаға арқау етуге болады. Ол жырлардың бәрі дерлік оңтүстіктің аптапты керімсалындай аптапты ыстық. Алатаудың ақар-шақар биіктігіндей асқақ, Сарыарқаның даласындай кең жазира. Бұл жерде біз ақынның қатал дертке шалдығып, төсек тартып өткенін ойша шолып, қамыға құныққан сәттеріне аз да болса тоқталмай өтсек, ең алдымен, өзімізге сын болар еді.

Дертті ақынның жан-жүрегінен алғаусыз ақтарып салған осы бір шер мен мұңға толы өлеңін оқып отырып, сен де бір аса қимас сезіммен, іштей бордай үгітіліп, күн шуағы түскен тоңдай езіліп бара жатасың. Бар өмірі бір-ақ тамшыға айналған ақын тағдыры қандай ауыр. Кірпігін қағып қалса, өмір мөлт етіп үзіліп түспек. Сондықтан ол кірпігін қағуға қорқады. Сенің де көзіңе мөлт- мөлт жас тығылып, мына өмірдің соншалықты баянсыз, соншалықты тұрлаусыз екенін бұрынғыдан да жіті сезініп, бұрынғыдан құмбыл ұғына түсесің. Құдай-ау, бәріміздің де ғұмырымыз қас пен көздің арасында мөлтілдеп ілініп тұрған бір-ақ тамшы жас екен ғой. Егер кірпік бар болғаны жалғыз-ақ рет қағылып кетсе... бітті! Арғы жағы тұңғиық. Бір-ақ тамшы өмір!.. Өзінің осы бір дертті ауыр халін бар жан-тәнімен сезінген ақын, бәрібір өзінің о бастағы болмыс-бітімінен, Алла-тағала берген табиғатынан танбайды.Пәни өмірден бақилыққа кететініне анық көзі жеткен ақынның соңғы өсиеттей мына бір екі шумағын оқыңызшы. Ғұмыр бойы қыз бен көктемді сүйіп өткен сабырхандық мінез бен сабырхандық болмысты аумай танисыз.

Міне, ақын өсиеті.Тірлігінде қалай өмір сүрсе, өліміне де соны тілепті. Гүл мен күнге оранған Сабырхан Асанов өлеңдері біздерді әлі талай рет қызуымен де, қызығымен де өзіне құштар ете берері сөзсіз!

Бұлтық- бұрылыстары да, кедір-бүдыры да, асу-белі де көп мына өмірдің біршама кезеңін бірге өткізген Сәкеңнің, Сайымжан ағамның ең жиі қолданатын мәтелдерінің бірі “Жақтырмасаң—қойыңды бақтырма” еді. Ол бұл сөздерді шамырқанып шарт кеткенде айтатын. Ал оның шамырқанып шарт кететін тұстары жиі боп тұратын Міне, дәл осы мәтелде оның бүкіл мінезі, бүкіл болмысы, тіпті бүкіл өмірлік принципі жататын деуге болады. Ол біреуге жағыну дегенді, біреудің көңілінен шыға қою дегенді, біреудің қас-қабағына қарай қояйын дегенді, біреудің көзіне түсе қояйын дегенді білмей өтті. Кіммен болса да—мейлі ол өзінен кіші болсын, мейлі ол өзінен үлкен болсын—лауызымына да, атақ—даңқына да қарамай терезесін тең ұстап сөйлесетін. Ешкімнің алдында да бұғып аласарып, ешкімге де жылтырап мәймөңкелемейтін. Ешкімнің де мұрнын шүйіріп, тұмсығын көтеріп сөйлескенін көтере алмайтын. Біреудің өтірік әрекетін көріп, жалған сөзін естісе—өзіне мүлде қатысы жоқ болса да—бейне бір шындықтың жалғыз өкілі сияқты отқа түсіп күйіп кететін. Ондайда қақ бөлініп, “тарс” атылатын. Мен оның сондай-сондай сәттерінде “ой, менің қызыл мылтық Сәкем-ай”, дейтінмін. Шынында да ол қызыл мылтық еді. Мылтық болғанда да шүріппесі үнемі қайырулы тұратын мылтық еді... Мен Сәкеңмен, Сайымжан Еркебаев ағаммен сонау өткен ғасырдың алпыс жетінші жылында танысып едім. Сол кездесу, суретке түсіріп алғандай, әлі көз алдымда. Жазушылар одағына жиі барып тұратын кезіміз ғой. Атақты бір ақынның ықыласты алақаны мен белді бір жазушының пейілді бір сөзіне марқайып қаламыз. Әйтеуір сол маңды төңіректеп жүретінбіз... Бір күні сол қасиетті ғимараттың басқышымен көтеріліп бара жатқан мені, төмен түсіп келе жатқан қып-қызыл кісі қолымнан ұстап тоқтатты. Мен алдында ішіп келе жатқан кісі шығар деп, тез сытылып кетпек боп бұрыла беріп ем, қолымды жібере қоймады. “Сен Темірхансың ба?”—қызара бөртіп тұрған жүзі ішіп алған адамның жүзі болғанмен, сөзі сау адамның сөзі. Нық, таза. “Иә, Темірханмын...” Не керек, сұрақтан жауап, жауаптан жөн сұрасу басталып, сөйлестік те кеттік.Менің, соның алдында ғана Қазақ телевидениесіне орналасқан кезім. Ал ол Қазақ радиосына жұмысқа жаңа ғана қабылданыпты. Содан бастап ол кісі дүниеден қайтқанша, біздің арамыз ажырап, жұбымыз жазылмады деуге болады. Жас алшақтығымыз он жыл бола тұра тең- құрбыдай қатар жүрдік. Көп ұзамай ол кісіні өзіммен бірге істейтін, менен лауазымы бір саты жоғары, сақа ақын болып қалған Дүйсекеңмен, Дүйсенбек Қанатбаевпен таныстырдым. Сол-сол екен қалт еткен бос уақытымызда үшеуміз бір жерден табыла кететін болдық. “Бір жеріміз”, көбіне-көп, телевидениенің жоғарғы жағындағы, көлеңкелі саялы ағаштар өскен алаңқайдағы доңғалықты цистернадан сатылатын сырахана. Кейіннен ол сырахана “Сайымжанның сары сиыры” атанып кетті. Сондағы бір байқағаным, Сәкеңнің өте көп білетіндігі, өте көп оқитындығы еді. Батыс пен шығыс классиктерінің шығармаларын бірінен соң бірін айтып, ауызымызды аштырып, көзімізді жұмдырып қоятын. Әр есік, әр босағаны паналап, пәтер жалдап жүрген оның сол кезде-ақ кітапханасы болатын. Қай жерге көшсе де сол кітапханасын, бір кітабын да тастамастан, буып-түйіп машинаға тиеп ап таситын да жүретін. Мен сол кітапхананың талай рет тұрақты жүкшісі болдым дей аламын. Сонымен бірге ол кітапхананың тұрақты жүкшісі ғана емес, тұрақты оқушысы да болып алдым. Айрықша айта кетер бір нәрсе, менің кітапқа деген құштарлығымды бұрынғыдан да күшейтіп жіберген осы Сәкең еді. Алматыдағы шет тілдер институтының неміс тілі факультетін бітірген соң Сәкең Атырау облысы Доссор кентіндегі мектеп интернатта, кейін Батыс Қазақстан облысы Тайпақ (қазіргі Ақжайық) ауданындағы Талап мектебінде неміс тілінен дәріс берген. Сол жылдары көп ізденген , көп оқыған, көп жазған. Өзінің болашақ кейіпкерлерінің арасында жүрген. Солармен талас-тартысқа түскен. Біліскен, күрескен, шыңдалып шыныққан. Ол Алматыға көптеген әңгімелер, бірқатар хикаяттар, яғни бірнеше кітаптың қолжазбаларын арқалап жеткен ғой. Бірақ солардың ішінен тек “Алғашқы адымы” ғана жарық көрді. “Алғашқы адым” хикаяты өмір есігін алғашқы ашқан жас жігіттің алғашқы қателігін, алғашқы күрсінісі мен алғашқы сүйіспеншілігін, алғашқы қиындығы мен сол қиындыққа қарсы күресін көрсететін шығарма. Сайымжан Еркебаев мойып жасуды білмейтін оптимист қана емес, нағыз барып тұрған романтик те еді. Бұл туралы Әбекең, Әбіш Кекілбаев жақсы айтқан: “Иә, Сайымжанды білем. Өзі де,өнері де желге қарап шапшитын қиқар жігіт. Бірақ , нағыз талант. Романтик. Дүниедегінің бәрін өз қолымен ұстап, өз тұмсығымен иіскеп, өз тісіне салып шайнап, өз тілін тигізіп талмап көргісі келеді”. Оның барып тұрған сол романтиктігі ғой қырыққа жақындағанында Маңғыстауға тартып кеткендігі... Ол кезде Сәкеңнің жағдайы тіпті де жаман емес еді. Жұмысы да бар, айлығы да, қаламақысы да жақсы. Жалғызілікті. Не кием, не ішем демейді. Солай бола тұра, бір күні ол біздің үйге нілдей бұзылып келді. “Мен Маңғыстауға кетем” дегені. “Неге?” деймін ғой мен. “Бұл жердегі сұрқай тірлік, сүреңсіз өмір мені жалықтырып жіберді. Маңғыстауға баруым керек. Өмірді қақ ортасынан қайта бастаймын”. “Кеш емес пе?” “Жоқ кеш емес, қайта дер кезі. Жүрем десең, менімен бірге жүр. Көлшіктен балық ұстап, балық қорыған тіршілік бола ма?” дейді ол. Өзімнің де мұңайып жүрген кезім. Не керек, әрі ойлап, бері ойлап, ақырында мен де баратын боп келістім. Сәкең Рахмет Өтесінов деген жақын жездесінің кең сарайдай екі қабатты үйінде жатады екен. Ал Рахмет Өтесінов ағамыздың Маңғыстаудағы ең беделді, ең абыройлы адам екенін кейіннен білдім. Ол кісі Өзен аймағындағы мұнай көздерін ашып, оны игеруге де, Жаңа Өзен қаласының ірге тасының қаланып, шаңырақ көтеруіне де өлшеусіз үлес қосқан адам. Тек біз барардан бірер жыл бұрын ғана жол апатына ұшырап, екі аяғы сал боп жатып қалған екен. Бірақ нағыз қайтпас қайсар жан екен. Мұнайшылар өмірінен қаншама кітаптар жазып шықты. Міне, сол кісі Сәкең екеумізге қаланың қақ ортасынан бір бөлмелі үй алып берді. Жасадық та қалдық. Мен бұл жерде Сайымжан Еркебаевтың Маңғыстауда жазылған сүйекті екі шығармасына – “Жолдар мен шақырымдар” және “Жел өті” романдарына аздап болсын тоқтала кеткенді жөн көріп отырмын. “Жолдар мен шақырымдар” атының өзі айтып отырғандай, өмір жолын енді бастаған, әлі балапан мұрты да алынып үлгермеген бозбала жігіттің мына қым-қуыт тіршіліктен, аспан асты, жер үстінен өз орнын табу үшін алыс сапарға аттанғанын, сол сапар үстінде көрген қиындықтары мен ауыртпалықтарын, жаман мен жақсының арасы қандай алыс болса, кейде сондай жақын екенін, сондай-ақ аралас- құралас жүретін жаны да бірде шуақ төгіп тұрса, енді бірде ызғар шашып тұратынын суреттейтін шығарма. Бұл кітаптағы оқиғалар қандай шапшаң дамып, қандай шұғыл әрекеттерден тұрса, оның жазылу стилі де сондай шапшаң, сондай шұғыл. Айналаның бәрі дамылсыз қозғалыс, тіршіліктің бәрі дегбірсіз қимыл. Сол қозғалыстар мен қимылдар бейнебір шығарма сөйлемдерін ширатып шиыршық аттырып жібергендей әсер аласың. Сайымжан Еркебаев Хэмингуэйдің диалогтарына аса бір қызығушылық танытып отырушы еді. Сөйтсем, жай ғана қызығып қоймаған екен. Ол оны өзіне мектеп етіп алған екен. Ол диалогтарды адам образын ашатын құрал, әдіс етіп ала біліпті. Мірдің оғындай ұшқыр, түскен тастай нық. “Жел өті” романы менің жаныма соншалықты жақын, менің көзіме соншалықты ыстық көрінетін шығарма. Өйткені Сайымжан көрген ортаны мен де көргем. Сол бір қиын да күрделі ортаның ыстық-суығын өз басымнан өткізгем. Маңғыстау—тек қызған еңбек майданы емес, шайқасып жатқан, шарпысып жатқан адамдар тағдырының да майданы болды. Маңғыстауды, бәрі болмаса да , көп жұрт қалта толтыратын қойма, шетінен қарпып асайтын майшелпек көрді. Олардың арасында, әрине бұрынғы жүрген жерінде қарау жолға түсіп, енді адамшылық жолға түсейін дегендер де, барар бағытынан адасып, панасыз қалып, енді осы Маңғыстаудан пана табайыншы дегендер де, оннан-мұннан қашқан алаяқтар да, адал еңбегімен ел қатарына қосылайын дегендер де болды. Бәрі, бәрі болды! Шынын айту керек, талантты жазушы Сайымжан Еркебаевтың шығармалары кезінде өз деңгейінде дұрыс бағаланбады. Көбіне- көп уәлі сөздерден де, дуалы ауыздардан да тыс қалып келді. Ал оның шығармалары талдап-талқылауға да, сараптап салиқалы сөз айтуға да тұратын салмақты шығармалар еді. Бірақ ештен кеш жақсы дейміз де. Олай дейтініміз, міне, оның үш томдық жинағы жақында жарық көрмек.

Жиырмасыншы ғасырдағы әдебиетіміздің алтын өзегіндей болған қайран алпысыншы жылдар- ай... қаншама жылдар бойы қатал да қатігез қыспақта қусырылып тұрған бұла күш бұлқынып шыққан вулкандай лап етіп аспанға атылып шығып еді- ау... Әдебиеттің қай жанрында да қайта түлеу мен қайта жаңғырулар процестері соншалықты шапшаңдықпен шұғыл жүріп жатты. Әсіресе,кенезесі кеуіп, шөлдеп, өзегі талып сусырап жатқан өлең өлкесі ағыл- тегіл, толассыз жауған нөсер жауыннан кейінгі түздей ду көтеріліп құлпырып шыға келген- ді. Поэзия атырабына Қадыр Мырзалиев ойлы орманын алып келсе, Жұмекен Нәжімеденов тылсым тереңнен шыңырау көзін ашып, ал Мұқағали Мақатаев оның кеңістік көкжиегін бұрынғыдан да кеңейтіп жіберді.Әрине, әдебиетке олардан сәл ертерек келген Тұманбай Молдағалиев пен Сағи Жиенбаевтар көшкен тұманнан қалған шықтай мөлдір жырларымен жұрттың мейірін мейлінше қандыра бастаған- ды. Ол жылдары тіпті ақбурыл , көк бурыл тартқан ақындарымыз да бұрынғы тұяқкешті өрістерін тастап, әдеттегі таптауырын жолдарынан жерініп жаңа атырапқа түрен сап, жаңа соқпаққа түсуге әрекет ете бастаған- ды. Яғни , олардың да шығырмашылық әлемдерінде түлеу мен жаңғырулар толассыз жүріп жатты. Шынында да, сол жылдары поэзия жамырасқан жаңалық пен жадырасқан жаңғырықтарға толып кетіп еді. Жарықтық өлең сол тұста даланың еркін желіндей есіп те, қаншама уақыт бойы күрмеліп жатқан түйінді шешіп те, шешілмегендерін алдаспандай жарқылдап кесіп те сөйлеп жатты. Сол бір жылдары поэзияның тың өлкесі түгелімен дерлік жаңа қонысқа айналып, түгелімен дерлік біржола игеріліп біткендей еді.Енді ешкімге де қоныс та, игерілетін атырап та қалмағандай көрінетін. Ендігі өлең сөйлейтіндердің солардың тасасында қалып, солардың көлеңкесінде жүретіндей еді. Бірақ өлең кеңістігі дегеніміз географияның кеңістігі емес екен. Күш- қайратың, талант- табиғатың, ерік- жігерің жетсе өлең деген әлемнің көкжиегі кеңіген сайын кеңи түсетін сиқырлы қасиетке ие болып шықты. Алпысыншы жылдардың екінші жартысында- ақ, бес- алты жыл өтпей- ақ поэзияға жаңа леп әкелген жаңа лек келіп үлгерді. Солардың ішінде сонау қиянда жатқан Атырау өңірінен қызғыш құстың даусындай естілген Меңдекеш Сатыбалдиевтың сергек те шымыр үніне де құлағымызды тіге қалғанбыз. Ол үннің тілегі де, ниеті де сәуірдің ақша бұлтындай қылаусыз аппақ болып шықты.

Үлестірем дүниенің барлығына.

Ақын жанының жомарттығына, ақын жүрегінің кеңдігіне, ақын мейірімінің көл- көсір молдығына тәнті болғанбыз. Жалпы, өлең деген алып атыраптың рельефі де алып жердің рельефі сияқты сан түрге, сан құбылысқа түсіп отыратын құбылмалы ғой. Оның да жер бедері сияқты, бір тұсын сортаң мен тұз басып жатса, енді бір жері көкорай шалғынды, жасыл жайлаулы мамық, ал басқа бір өңірі орман- тоғайлы көркем, одан әрірек көзді де көңілді де аңылжытар құлазыған дала, онан кейін сулы да нулы алқап, сонан кейін... осылай жалғаса береді. Осынау сан құбылып, сан түр мен сан түске ауысып тұрған өлеңнің әр алқап, әр өңірінің өз климаты, өз температурасы, өз демі мен лебі бар, яғни өз табиғатына сай өзінің өмірі мен тағдыры бар. Оған ол өңір мен өрістерде еңбек етіп жатқан ақындардың болмыс- бітімі мен мінезін қосыңыз. Шын талантты ақын ғана сол болмыс- бітімі мен мінезіне сай өлеңдерді дүниеге келтірмек. Яғни, шын ақын о баста құдірет құйып жіберген талант қуаты арқылы өз болмыс- бітімі мен мінезін көрсетсе керек. Сондықтан олардың біреуінің ақ бұрқақ ашулы, біреуінің қақпанға түскен қасқырдай ызалы, енді біреуінің тарыдай нәрседен таудай ой іздеп отыратын пәлсапашылдығы, үшінші біреуінің қара қылды қақ жаратын турашылдығы, сонан кейінгі біреуінің мамық мақта үстінде отырғандай мамыражайлығы, әйтеуір, осылай да осылай жалғаса беретін мінезге, сол мінез тудыратын сан түрлі харекетке ие болмақ. Егер осы талап тұрғысынан келіп қарастырсақ, онда біз Меңдекеш Сатыбалдиевті мейірім мен қайырымның ақыны дер едік. Ал мейірім мен қайырымның ақыны өмірге тек жақсылық қана тілейді. Сондай ақын ғана атар таңға қарап:

Меңдекеш Сатыбалдиев сондай адам болатын. Қашан көрсең де оның тұла бойынан мейірімнің шуағы құйылып, қайырымның сәулесі төгіліп тұратын. ... Мен Меңдекеш ағаны сол айтулы алпысыншы жылдардың соңына таман көрдім. Ол кезде мен көп жұрт сияқты “Горный Гигант” дейтін жерде пәтер жалдап тұратынмын. Ол жерде менен басқа, бүгінгі таңда есімдері барша оқырман қауымға кеңінен танымал Әнес Сараев пен Дүйсенбек Қанатбаевтар да тұрып жатты. Екеуінің отбасы бір ауладағы бір үйдің екі қапталын қоныс еткен. Мен оларға жиі барып тұратынмын. Сол жылдары ол үйлерге, құдай- ау, кімдер келіп кімдер кетпейтін десеңізші?! Әбіш Кекілбаев, Асқар Сүлейменов, Төлен Әбдіков, Сайымжан Еркебаев, Қажығали Мұхамбетқалиев, Есенжол Домбаев, Ахат Жақсыбаев, Төлен Қаупынбаев, Шәміл Әбілтаев тағы басқа толып жатқан азаматтар үйме- жүйме болып топырласатын да жататын. Есік алдында қапталдасып қатар тұрып, дастархан басында қауқылдасып әңгіме соғушы еді. Бүгінде қарап отырсақ, көңілімізден де, көзімізден де бұл- бұл ұшқан ол да бір заман екен-ау?! Бір күні Дүйсекеңнен Меңдекеш Сатыбалдиев көшіп келіпті дегенді естідім. Көп ұзамай Әнекең мен Дүйсекеңнің үйінде ол кісімен кездестім де. Жалдап тұратын пәтері Әнекең мен Дүйсекеңдердің үйлерінен алыс емес екен. Меңдекеш аға шыбықтай талдырмаш,, рең- ажары қағаздай жұп- жұқа, аққұба, толқынды қара шашты, сөйлегенде ернін шүйіріңкіреп сөйлейтін, күлгенде балаша мәз болып күлетін, ақжарқын әдемі кісі екен. Сыртымнан мені де жақсы білетін болып шықты.Бірден шүйіркелесіп сөйлесіп кеттік. Көп ұзамай жұмысқа кірді. Мен ол кезде телевидениеден кетіп, бала- шағамды асырау үшін кездескен қара жұмысқа жегіліп жүргем- ді. Ақыры Маңғыстауға кетіп тындым да, Мәкеңмен байланысымыз шорт үзілді. Маңғыстау облысы ашылғаннан кейін барлау экспедициясынан босап, облыстық газетке ауыстым да келесі демалысымда Алматыға соқтым. Ойда жоқ жерден көшеде Мәкеңмен кездесе қалғаным. Туған бауырын көргендей құшағына тартып, жік-жапар болып жағдайымды сұрап жатыр. Мен жағдайымның жаман емес екенін , тек бір тұрмыстық тұсаудың ғана бар екенін айттым. “Ол қандай тұсау” деді Меңдекеш аға. Қолымдағы екі баланы балабақшаға орналастыра алмай жүргенімді, сонан әйелімнің үйде отырып қалғанын қысылып- қымтырыла жеткіздім. “Ойбай- ау , оны шешейік те”—деді Меңдекеш аға. – “Сендердегі обдыстық атқару комитетінің төрағасының орынбасары Есентаев деген кісі емес пе, мен ол кісіні жақсы білем, өзі бір жаны жайсаң жан. Сол кісіге хат жазып жіберем. Көмектесетін шығар” деді. Мен хат жаза қояр ма екен деген екіұштылау ойда болсам да , ақ адал ниетіне риза боп, рахметімді айтып қоштасып жүріп кеттім.Демалыстан оралып жұмысқа кірісіп кеткем, бір күні газет редакторы “Сені Есентаев іздеп жатыр, тез жет” дегені. Бардым. Төртбақ толық денелі, бірақ жүріс- тұрысы шұғыл Есентаев мені емен- жарқын қарсы алып, Меңдекеш Сатыбалдиевтен хат алғанын, ол хатты алған бойда тиісті орындарға тапсырма бергенін, сол тапсырмасының жаңа ғана орындалғанын, енді балаларымды ертеңнен бастап орналастыру керек екенін айтты.Жаным жадырап сала берді. Жаным жадырамай қайтсын ол кезде екі бала түгілі, бір баланың өзін балабақшаға орналастыру деген қиямет-қайым іс болатын. Сөйтіп, Мәкеңнің бір хатының арқасында арқам кеңіп, алдым даңғайыр болып еді. ... Бүкіл болмыс –бітімі мейірім мен қайырымнан тұратын жаны жайсаң ақын әмәнда сергек, әмәнда бәйек. Ондай ақын ешуқытта да өмір мен тірлік алдындағы, заман мен қоғам алдындағы міндеті мен жауапкершілігін ұмытпақ емес.

Ақын енді қандай бір дүлей күшке де қарсы тұруға, қандай бір ауырлыққа да иығын тосуға әзір. Белі буулы, білегі түрулі. Жарты өкпесі мен алты қабырғасын алдырып тастаса да! Бәрі бір даяр! Ал ондай жан қашанда ірі сөйлейді, ірі турайды. Қан құйлы жауыздыққа да, қатыгез жамандыққа да шыдамақ емес. Өлсе де жағаласып өлмек. Ондай ақынның поэтикалық кредосы, азаматтық принципі ешуақта да өзгермейді.Ондай ақын туған жер, туған ел туралы толғағанда

деп сөйлесе керек. Уайымсыз күнде де туған жер мен туған елін іздеп, жоқтап отыратын ақыннан кім-кім де айналып кетпес пе?!

Ақынның тұтас бір әлемге айналуы кез келген талант­тың, тіпті, кейде тегеурінді таланттың да маңдайына біте бермейтін құбылыс. Әрине, ақын тұтас бір творчестволық әлемге бағы жанып, жолы болып кеткендіктен немесе әлдеқандай желеп-жебеушілердің қолынан тартып, қолтығынан демегендігінен айналмайды. Өйткені ақын ол творчестволық әлемді өзінің талант, зейін, зерде, ілім-білім, маңдай тер қуатымен дүниеге келтіреді. Шынында ол творчестволық әлемнің тұтас бір табиғатын, ауа райын, көлі мен шөлін, қысы мен жазын, қысымы мен қызуын түзіп,жаратылысқа айналдыру оңай шаруа емес. Ондай жанды жаратылысты ғұмыр бойы толастамайтын қуатты творчестволық толғақ қана дүниеге келтіре алмақ. Арғы-бергі қазақ өлеңіндегі ат төбеліндей жұлдызды шоғырдың ішінде Фариза Оңғарсынова атты тұтас бір творчестволық әлемнің де бар екені айдай ақиқат. Ол әлем, әрине, жылыға орап, жұмсағын алдына тартып, сені бойкүйез, бей-жай күйге түсіретін, бір сәтке болсын өткеніңді ұмыттырып, ертеңіңді естен шығаратын көгілжің аспан астында көз бен көңілді қатар арбап көсіліп жатқан көкорай шалғынды әлем емес. Ол әлем – дауыл тұрғызып, дабыл қақтырып тұрған әлем. Ол әлем – шарпылыстар мен тартылыстардан, қақтығыстар мен соқтығыстардан, бұлқыныстар мен сілкіністерден тұратын әлем. Яғни ол творчестволық әлемнің климаты – төбеңнен себезгілеп сәуле төгіп, әлсін-әлсін аспаннан жаңбыр бүркіп, табаныңа шүйгін шалғынның ұлпа мамығын төсеп, жаныңды жадыратып, рахатқа бөлер субтропикалық жібектей жұмсақ климат емес, ол творчестволық әлемнің климаты – аңқаңды кептірер аптап пен аңызақтан, құтыңды қашырар құбылған боран мен сақылдаған сары аяздан тұратын субконтинентальді қатал климат. Сондықтан да оның поэзиясы – өз оқырманының көңілін аулап, кішкентай кірбің-ренішін жуып-шаям деп сылап-сипап, бәйек бола қалатын елгезек поэзия емес, қайта қалғып кеткен оқырман көңілін алай-дүлей етіп, астан-кестеңін шығаратын, кірбің-ренішін күл етіп ұшырып, оның жан жүрегіндегі жараны қандауырмен қанын сорғалатып тұрып сылып тастайтын адуынды поэзия.

жарылуға жақындап келем.

Ақын жаны құйындай үйірілген құбылыстарға толы. Ол қасқағым сәтте қыршын жастың көз жұмғанына қайғырып, өткінші сезімнің өртіне шарпылып, опасыздыққа опынып үлгерді. Енді ол өлең боп құйылмақ... Біз бұл мақаламызда сол Фариза Оңғарсынова атты өлең – әлемнің бойында жүріп жатқан жанды құбылыстардың кейбір сәттеріне көз жібермекпіз. Фариза Оңғарсынова да жұрттың бәрі секілді әдебиет табалдырығын ел мен жер, әке мен ана, табиғат пен тіршілік, ерлік пен еңбек, өмір мен тағдыр, достық пен махаббат сияқты ақындар қанша жырласа да тозып тот баспайтын, көнеріп, көмескі тартпайтын атамзаманнан бері келе жатқан ежелгі тақырыптарды жырлап аттады. Тағы да, ол тақырыптар дәстүрлі канонда – серт пен сенім, аңсау мен сағыныш, мақтаныш пен сүйсіну негізінде жырланды.Бірақ осы таптаурын нұсқаудың тар көйлегін киіп алған сол алғашқы өлеңдердің өзінде бір бұлқынған күш, арнасынан асып төгілгелі тұрған ағыс, қажырлы қайрат, адуын мінез сезілетін. Ақынның талант табиғатынан сес беріп қалатын осы бір қасиеттер әсіресе махаббат тақырыбына арналған өлеңдерінде ерекше көзге түсті. Шынын айту керек, Фариза Оңғарсыноваға дейін қыз-келіншектеріміздің де махаббат тақырыбына арналған өлеңдері, негізінен, бір қалыптан шыққандай бір-бірінен аумай жататын. сондықтан да ол өлеңдер адам жанының табиғи сезіміне емес, заводтың өніміне көбірек ұқсаушы еді. Жасандылық. Штамп. Ол кездердегі өлеңдерде екі жас қалай да толысқан ай астында қол ұстасып, жымыңдаған жұлдыздардың сәулесі түскен көл үстінде қайықпен қыдырып, құйып тұрған жаңбыр астында құшақтасып, сылдыраған бұлақ басында кездесіп, сыбдырлаған жапырақ астында сүйісіп тұратын. Өзгеріс болған жағдайда да, тек олардың орны ауысатын да, сөзі мен ісі сол қалпында қалушы еді. Сонымен бірге, қыздарымыз ол өлеңдерде тым именшек, тым бұйығы боп келетін. тағы да ол именшектік пен ол бұйығылықты ибалық пен ізетке теліп әспеттеп бағушы ек. Содан барып махаббат тақырыбына арнаған өлеңдерімізде лакке малып алғандай жылтыр сөз, майлап қойғандай күлімдеген көз қаптап кетті. Осы бірінің аузынан бірі түскендей «джентельмендер» мен «бикештер» образдары біз үшін үйреншікті образдарға айнала бастаған-ды. Тіпті, ол өлеңдердегі махаббат драмалары да (айрылысу, режісу) бірер жаттанды арзан сценалармен басталып, аяқталып жататын. Осы сіреу-сіреу қардай сіресіп жатқан штампты алғаш бұзғандардың саны екеу болса, біреуі – Фариза, біреу болса – өзі. Фариза Оңғарсынова алғашқы өлеңдерінің бірінде-ақ «сыйласудан тағдырдай шын махаббат тумайтынын» кесіп айтты. Өйткені махаббатқа ай астында серуендеп қайту емес, тағдыр деп қарады. Сондықтан да ол:

Осы бір қарындасың, – деп әбден мезі қып бара жатқан әлігіндей шарттылыққа қарсылық көрсетті. Бұл «сіз», «біз» деп сызылып, қылымсып тұрған жасанды сөз, жаттанды сөз,жаттанды қылыққа қарсылық болатын. Ақынның махаббат тақырыбы өлеңдеріндегі лирикалық кейіпкер оқырман көңіліне асау мінез, шалт қимылдың адамы болып енді. Оның әдемі сөздерге жаны қас, оның «сүйері – ащы шындық». Сондықтан да оның жаны «жүректің жалынымен сүйгізе алатын жігітті» қалайды. Міне, ол лирикалық кейіпкер де өмірдің сан тарау тармағынан, тар жол, тайғақ кешулерінен өтті. Есейді. Ол махаббаттың қызығынан гөрі, азабын көбірек тартты. Бірақ мойып, жасыған жоқ. Дей тұрғанмен...

Өмірде ең болмаса «икс пен игректі» қосатын алгебрамен де емес, екі мен екіні қосатын арифметикамен өлшеп үйреніп қалған бейшара педант пен адам жанының иірім-қалтарыстарындағы сезім құйылыстары мен құбылыстарынан бейхабар, тоңазытқыштан шыққандай қара мұздай сұп-суық, сезім атаулыдан жұрдай моралист үшін бұл өлеңдегі лирикалық кейіпкердің мінезі – қауіпті мінез. Бірақ ол қайдағы бір бейшара педанттар мен қайдағы бір темір-ми, темір-жүрек моралистерден қорқып, жан-сырын жасырып, бүкіл болмысын бүгіп қала алмақ емес. Оның жан-сырын жасырып, болмысын бүгіп қап, өлең алдына күнаға батар жайы жоқ. Өйткені ол үшін өлең – ар мен ождан сөзі. Ал ар мен ождан алдында сырын жасырып, болмысын бүгіп қалса, онда оның кім болғаны?! Онда оның ақиқат, шындық алдында қиянат жасағаны да. Ал ақиқат пен шындық ылғи да көзбен көріп, қолмен ұстайтындай қасаң фактіден тұрмайды. Кейде ол осындай көзбен көріп, қолмен ұстауға болмайтын ішкі алай-дүлей арпалысқан сезім фактілерінен де тұрады. Бірақ бұл өлеңге қарап Фаризаның лирикалық кейіпкері екіұдай сезімінің ортасында өртеніп жүрген жан екен деп ойлап қалуға болмайды. Ол сол бір қиын, құбылмалы сәттен тез арылған. Енді ол бұрынғысынан да батыл, бұрынғысынан да жігерлі:

Лирикалық кейіпкер өз сезімін айтқанда неге соншалықты батыл, ал жігіт сезіміне келгенде неге үргелек? Бұл да өмір. Бұл да тағдыр... Жалпы, Фариза Оңғарсынова махаббатты бәз біреулердей татқан сайын тата бергісі келетін қызықты тәтті дәурен, жүрген сайын жүре бергісі келетін сауық-сайран кезеңі деп қарастырмайды. Тіпті ол оны белгілі бір кезең мен дәуренге бөлмейді де. Өйткені ол махаббатты бүкіл адам өмірінің ғұмырлық жан серігі деп ұғады. Бұл жерде әңгіме сенің сүйгеніңе қосылған, қосылмағаныңда емес. Бұл жерде әңгіме сенің махаббатсыз өмір сүре алмауыңда. Яғни ақын сен сүйгеніңе қосылсаң, махаббат бар да, ал тағдыр-талайыңның қалауымен сүйгеніңе қосыла алмасаң, сенің бойыңнан да махаббат құриды деген тоғышар, эгоистік пікірге бар болмыс-бітімімен қарсы. Фариза Оңғарсынованың творчествосында айтпай кетуге болмайтын тағы бір кезеңді сала бар. Ол – тарихи тұлғалар мен өз көкірегінде қорытқан тағдырлар арқылы дүниеге келтірген қазақ әйелдерінің рухани портреттері. Ол портреттер бақ пен сордың, мұң мен қуаныштың, үміт пен күдіктің, нала мен шаттықтың, у мен балдың, көз жасы мен күлкінің, ашу мен сабырдың, көлеңке мен күншуақтың, кек пен кешірімнің контрасты бояуларымен салынған. Біз бұл жерде Ақбөбек, Майра, Саралардың рухани портреттерін аз-кем жинақтап қарастырып көрейікші. Ол тарихи тұлғалардың қай-қайсысы да өз басынан өткен ауыр хал, тартқан тауқыметтерін саусағын бүгіп санап, оларды саған белгілі қашықтықта тұрып баяндап жатпайды. Олар сенімен аралықтағы қашықтық – дистанцияны тас-талқан етіп, сол әлеуметтік теңсіздіктер мен алысып-арпалысқан, налып-күйінген, бұлқынып-бұрқанған қалпында сенің ішкі дүниеңе еніп кетеді. Өлеңді одан әрі оқи берсең, өзің де Ақбөбек, Сара, Майра боп сөйлеп кеткеніңді әрі-беріден кейін аңдамай қаласың. Сен енді бірте-бірте өмірге, заманға сол Ақбөбек, Сара, Майралардың көзімен қарай бастайсың. Бұдан да дәлірек айтсақ, олар сен арқылы сөйлеп, сен олар арқылы өлең оқып тұрғандайсың.

Өкініштің өрті, ыза мен наланың үні, уақыт пен заманның рухы сіңген бұл жолдарда сенің де торығып, жабыққан жан-жүрегіңнің назы, бұлқынып аққан қан тамырларыңның сазы бар екені сөзсіз. Асылы, нағыз ақынның кеудесінде ел мен жердің рухы ұя салатын болса керек. Ақын жүрегін жарып шыққан жырдан сен өз жүрегіңнің лүпілі мен өз қан тамырларыңның ағысты сарынын естисің, бәлкім, сондықтан. Фариза Оңғарсынова да – дәл сондай кеудесінде ел мен жердің жүрегі соғып, жанына ел мен жердің рухы ұя салған ақын. Ақын әлгіндей тарихи тұлғаларға айналып кеткен Ақбөбек, Сара, Майралардың рухани портреттерін салып қоймайды, сонымен бірге солардың көзімен сол бір заман мен уақыттың кескін-келбетін, дәлірек айтсақ, образын да сомдайды. Фариза, сондай-ақ, есімдері «қос ішектен шығатын» бір үнге айналып кеткен, «алау көңілдері бозбаланың деміне емес, соғыстың жалынына шарпылған» аяулы Әлия мен Мәншүктер жайында «табысына анасындай қуанып» отыратын Мәриям Хакімжанова мен «әлемді әнмен арбап тастай алатын» құдіретке ие Бибігүл Төлегеновалар туралы, даласының «тағдырын, тауқыметін көтеріп бара жатқан» Кәмшат пен анасымен сырласып отырған ақын әйел хақында жазған өлеңдерінде осы бір кредоны Темірқазық етіп ұстанады. Бұл жерде тағы бір айта кететін нәрсе, Фариза Оңғарсынова қазақ өлеңінің түр-үлгілерін барынша кең қолданған ақын. Жалпы, Фариза жырларының о баста кіндік қаны дәстүр топырағына тамып, сол дәстүр топырағының қызуы мен құнарын бойына молынан сіңіріп ержеткеніне бүгінде көз жеткізу қиын емес. Қасиетті жеріміздің қара топырағында армансыз аунап-қунап өскен тұла бойы қазақы қажыр мен қайраттан тұратын ол күнсінді қызу өлеңдер бүгінде өзінің ел алдында әлеуметтік, мәдени, рухани міндеттерін атқаруда. Қазір де Фариза Оңғарсынова – дәстүрлі поэзиямызды одан әрі жалғастырушы іргелі ақындарымыздың бірі. Бұл жерде орайы келіп тұрғанда бір мәселенің басын ашып алғанымыз дұрыс. Біреулер дәстүр жалғастырушы деген сөзді тым ұшқары түсінеді. Олардың түсінігінше дәстүр жалғастырушы ақын – өлеңді белгілі бір дәстүрлерде, ұлттық колоритпен жазатын ақын деп біледі. Бұл – тым саяз түсінік. Біздің түсінігімізде дәстүрлі ақын – дәстүрді жаңа мазмұнмен, тың образ, терең философиямен, тосын теңеу, жаңа саз оралымдарымен байытушы ақын. Олай болмады ма, онда ол – дайын асқа тік қасық! Онда ол – дәстүр топырағының бар құнарын бойына құныға сорып, обып жатқан, бірақ өзінің берері жоқ, барып тұрған асыранды жатыпішер. Ал мұндайлар, сақ болмаса, құнарлы дәстүр топырағын аздырып-тоздырып, тұяқкешті етіп, ақшаңдаққа айналдырып жіберері сөзсіз. шынын айту керек, қазір қазақ поэзиясында жұртты елең еткізерліктей алып келген бір образ, бір теңеуі жоқ, бірақ дәстүрдің ең құнарлы шүйгін жерлеріне қосын тігіп ап шалқақтаған асыранды жатыпішерлер көбейіп кетті. Жә, мұны тағы бірде кең көсіліп отырып сөз етерміз. Біз негізгі әңгімемізге оралайық... Жетпісінші жылдардың соңы мен сексенінші жылдардың басында Фариза Оңғарсынова творчествосы жаңа бір кезеңге көтерілді дей аламыз. Ал шын ақын көтерілген жаңа кезең – қай уақта да, қай жағдайда да – әдебиеттің де айтулы сәті боп саналыр хақ. Олай болса, ол кезеңді айналып өту, көре тұра көрмегенсу тек ақын алдында ғана емес, әдебиет алдында да күнә болар еді. Дәл осы кезеңде ақын да өзінің бойындағы сол дүлей қуатты, тың күшті сезіп, өмірге, тіршілікке басқаша қарай бастады.

бәрін, бәрін қайтадан бастау керек.

Осы тұстағы Фариза Оңғарсынованың өлеңдері жарқ етіп тұтанып кетуге, лап етіп өртенуге, бұрқ етіп қопарылуға дайын тұрған қасиеттерге ие. Бейнебір ақын сөздерді ішкі дүниесіне салып қорытқанда, оларға тез тұтанғыш, тез қопарылғыш бір элементтерді қосып жіберетіндей. Содан ба екен, Фариза Оңғарсынованың әрбір өлең жолы қопарылыстар мен жарылыстар тудыратын бикфорт шнурларын еске түсіреді. Бұл жерде заңды сұрақ тууы мүмкін. Ақын сонда күйретуші, қиратушы күшке ие болғаны ма? Дәл солай. Бірақ оның қирату, күйрету күші адам жанының түпкір- түпкіріне, жықпыл-қуыстарына ендеп кіріп, оны рухани жағынан ірітіп-шіріте бастаған әлеуметтік дерттерге – менмендікке, опасыздыққа, немқұрайдылыққа, немкеттілікке, әзәзілдікке, жағымпаздыққа, жарамсақтыққа қарсы бағытталған, дәлірек айтсақ, ақын сөзі – әлгіндей әлеуметтік дерттердің адам жанының жықпыл-қуыстарындағы ұялар мен күркелерін өртеп. қопарардай құдіретті қуатқа ие. Тағы да, ақын ол өрт пен қопырылысты өзгеден емес, өзінен бастайды.

Міне, ақын өз бойындағы құрсау-бекіністерін талқандап. оларды өртке беріп отыр. Біз кейінгі кезде азаматтық деген сөздің де құнын түсіріп, қуатын әлсіретіп алып жүргендейміз. Біз қөбіне-көп азаматтық деген сөзді мінбеге шығып алып жұрттың бәрін жақсы болуға үгіттеп, дұрыс жүріп-тұруға шақырып, жапырып жұмыс істеуге үндейтіндерге қолданамыз. Сөйтіп, біз азаматтық деген ұғымға тым жеңіл міндет жүктеп қойғандаймыз. Қазір біздің әлеуметтік өмірімізде «әркім өзінен бастау керек» деген сөз жиі атылады. Үлкен мағынаға ие сөз. Бірақ өзінен бастап жүрген адамды көріп жүрміз бе? Олар көп пе, аз ба? «Өзінен бастау» деген сөз тек жұмыс істеу ғана ма? Мүмкін, солайда шығар. Бірақ мен өз басым «әркім өзінен бастау керек» деген сөзді, ең алдымен, әрбір адам өзінің бойындағы кемшіліктермен, өзінің бойындағы әлеуметтік дерттермен аяусыз күресе білу деп білем. Ал біз өз бойымыздағы кемшіліктермен, келеңсіз құбылыстармен күресіп жүрміз бе? Өз бойымыздағы сол кемшіліктер мен келеңсіз құбылыстардың атын атап, түсін түстеп, айдай әлемге жария етуге біздің батылымыз жете ме? Жетсе, сен нағыз азаматсың! Өйткені біреудің бойындағы кемшілікті, тіпті, заман мен қоғам бойындағы келеңсіз құбылыстарды айту бүгінгі таңда соншалықты қиын емес. мықты болсаң, сен өз бойыңдағы кемшілікті айтып көр. Сонда ғана сен нағыз батылсың, сонда ғана сен нағыз азаматсың.

менмендігін баса алсам – сол жеңісім!

Шынын айту керек, өзін өзі жұрт алдына шығарып дәл осылай айытпау кезінде көбіміздің қолымыздан келген жоқ, әлі де келе қоюы екіталай. Өйткені біз ұзақ жылдар бойы табиғи мінез құбылыстарын емес, әлеуметтік дертті құбылыстарды ақтау үшін қолданылып келген «кемшілік кімде жоқ дейсің» деген тоғышар принциптің тасасына тығылып, соны паналап үйреніп алғанбыз... Яғни осы бір шірік принцип арқылы өзіміздің бойымыздағы кемшілікпен келісімге келіп, ол кемшілікті сырт көзден бүркеп жасырып, тіпті, керек кезінде оны қызметке жегіп қоятын дәрежеге жеттік. Ал өз бойындағы кемшілік, келеңсіз құбылыстармен келісімге келген, оларды тұмшалап, жасырып баққан жан басқа адам мен заман бойындағы кемшіліктерге де келеңсіз құбылыстарға да көз жұмып қарайды. Міне ақынның алмастай өткір ақиқатты айтқан өлеңінен алар тәлім біз үшін осы. Өзін көпшіліктің алдына шығарып, шындықтиың аптабына күйдіріп, аязына тоңдырып шыңдап, шынықтырып алған ақын енді адам мен заманның тұла бойын жайлап бара жатқан әлеуметтік келеңсіздіктермен анық күреске шықты:

Әділіне жүгінсек, әр сөзден сезіктеніп, әр үтірден күдіктеніп, әр бір әріпті ежіктеп оқыған тосқауылы көп кешегі тоқырау заманында Фариза Оңғарсынова сынды ақиқатты айқайлап, шындықты шырылдап айтқан ақын кемде-кем. Бұл ретте ол таймас табандылық көрсетті. Бұл жолдан ол:

деп күйінсе де қайтқан жоқ. Қайта, бұрынғыдан да ширығып, бұрынғыдан да өжеттене түсті. Солай бола тұра, ақынның аузын ашқызбаған үнсіздік кезеңге деген, бұрын айтылмай келген ойларына деген өкініші қандай демеңізші! Ақын қасіретіне қабырғаң қайысады:

Қанша ойы мен сөзін жерге беріп, «жер бетінен жай таппай шарқ ұрған» ананы, рухани ананы көз алдыңызға елестетіңізші. Сөзі мен ойын сәбиіндей көретін ақынды рухани ана демей, не дерсің! Олай болса, оның қасіретін бар жан-тәніңмен егіліп, езіліп сезінбеу мүмкін бе? Жалпы Фариза Оңғарсынова жырларында қайғы-қасіреттің суық лебі сезіліп тұрады. Айдың күннің аманында ақынды алып бара жатқан ол не қасірет дейсіз ғой. Ол – манадан бері айтып отырған адам мен заман бойынан мерез боп жабысқан әлеуметтік дерттер. Әзір ол дерттер бар боп тұрғанда ақын өзін қайғысызбен, қасіретсізбен деп айта алмақ емес. тіпті, ол өзінің бақытына да осындай қайғы-қасірет арқалап жүріп қол жеткізген. Енді ол өз бақытын қайғы-қасіреттен бөліп ала алмас халде.

Менің бақыттылығым сол жалғанда – қасіреттен тұрады бақытым да! Халықтың, адамның, заманның рухани тазалығы үшін бітіспес күреске шыққан нағыз азамат ақын ғана осылай сөйлей алса керек.

Әдетте, қай-қай әдебиетте болмасын өз заманы мен өз уақытының құрсағында бітіп, дүниеге келген, соңсоң сол заман мен сол уақыттың үніне айналған, болмысына үңілсе, ел мен жер деп сүйегі сырқырап, табиғатына ден қойсаң, адам деп жаны шырқырап қоя беретін шығармалар болады. Әрине, ондай шығармаларға уақыт пен заманның аяғы күнде ауырлап, күнде бақанға асылып толғатып жатпайды. Ондай шығармалар ілуде ғана дүниеге келсе керек. Егер біз бүгінгі үлкен кеңістік пен уақыттың өзіндей қазақ әдебиеті деп аталатын үлкен ұғымның қабырғасы қалың, іргесі берік, ортадан ойып тұрып шаңырақ көтерген Дулат Исабеков шығармаларын заман мен уақыт құрсағында пайда болған шығармалар десек, онда біздің бұл сөзімізге ешкім дауласа алмас еді. Олай болса, біз де оқырман ретінде Дулат Исабеков шығармалары жайында аз-кем пікір білдіргенді жөн көрдік. О баста-ақ тоқсан торапты, қырық шиырлы адам мінезі мен құлқы, оның пейілі мен пиғылы арқылы әлеуметтік өмірдің қатпар-қатпар астарларына үңіліп келе жатқан жазушы бұл «Ай-Петри ақиқаты» кғітабында да сол шығармашылық концепсиясынан бір елі таймапты. Қайта, оны бұрынғыдан да ширықтырып, бұрынғыдан да ширатып жіберіпті. Адам жаны мен әлеуметтік қатпар астарларынан бұрынғыдан да өрісті, бұрынғыдан терең мән мен гәп тауыпты. Тағы да, жазушы ол терең мән мен гәпті шым-шытырық оқиға, алыс-жұлыс арпалыстан емес, күнделікті қарапайым өмірден, тіпті, керек десеңіз, қарабайыр тіршіліктің өзінен іздейді. Күрделі ой айту үшін күрделі композиция да, тіпті, күрделі сөйлем де құрап жатпайды. Кейбір жазушылардай оқырманын шана сүйреткендей азапқа салып қоймайды. Не бір астарлы ауыр ойлардың өзін сізге соншалықты оңай ұғындырып, жеңіл қабылдатқызады. Кітап есігін ашқан бойда көзге түсетін «Өкпек жолаушы» деп аталатын шығармасымен аз-кем сұхбаттасып, оның айтар ойына үңіліп көрейікші. Өмірдің өзіндей қарапайым осы бір шығармада бірде бір артық қимыл, бірде бір жасанды әрекет жоқ. Шығарманың тігілген киімі де, тұрғызылған құрылымы да күнделікті тіршіліктен көшіріліп алғандай табиғи. Асылы, шын жазушы жұрт айта бермейтін ойды, жұрт көрсете алмайтын әрекетті ешкім мән беріп, ешкім ден қоймайтын сәттерден таба алса керек. Өйткені жұрттың бәрін жалт қаратқан оқиғадан жұрттың бәріне белгілі ойды айту түк емес. Мықты болсаң, жұрттың бәрі мән бермейтін тұстан, жұрттың бәрі ден қоя бермейтін сәттен гәп ізде. Өмірдің тылсым қатпарларына үңілу деген, міне, сол болса керек. «Өкпек жолаушы»... Үлкен қаланың ежелгі аудандарының біріндегі көне үйдің екі бөлмелі пәтерінде енді ғана зейнет демалысына шыққан Зейнеп атты жесір әйел өмір сүріп жатты.Бүкіл ғұмырын өмірдің ызғарлы өтінде өткізіп келе жатқан бұл әйелдің маңдайының соры бес елі, бейнетінің қалыңдығы бес батпан. Күйеуінен айрылып, бауырынан өрген төрт баланы адам қатарына қосам деп, оның көрмеген қорлығы, көтермеген жүгі жоқ. Өмір сүруді ол тіпті рахат деп, бақыт деп ұқпаған. Өмір сүруды ол ғұмыр бойы күрес, тірнектеп жүріп нәсіп теру деп ұққан. Қайырымы жоқ бұл тіршіліктің қаңтардай қатал қабағының астында жүріп, шиеттей төрт баланы аяғынан тұрғызып, қатарға қосу өмірлік мұратым, пенделік парызым деп білген. Сол үшін ол бойындағы бар қуатын сарп етіп, қанындағы бар қызуды сарқып берген. Онсыз да өмірі өксікпен өткен, ақырында төрт баласы төрт жаққа кетіп, соқа басы ғана қалғансомадай әйелдің күнін көрер ғана там-тұм ырыздағы болғанмен, көрер қызығы бәрі бір болмай шықты. Жаратқан құдай, ең болмаса, төрт балаға не береке, не бәтуа бермей қойды. Енді, міне, солардың күйігіне өртеніп, тағдырдың табасына шыжғырылып отырысы мынау. Күнделікті өмірі күйік пен күйзелістен тұратын осы әйелдің үйіне күндердің күнінде аяқ астынан сонау Қырымнан Сақа еліне ұшып бара жатқан өкпек /транзитті/ жолаушы Айтөре сап ете қалсын. Ол Алматы аэропортынан ұшар алдындағы үш сағатты пайдаланып, өз өмірінің ең қызықты да, қасіретті шағы өткен, бұдан жиырма жыл бұрынғы шаңырағының босағасына бір сығалап кетпек болды. Ол пәтер Зейнеп тұрған пәтер болып шығады. Айтөре мінезі ашық, жаны кең Зейнеппен сөйлесе келе тез тіл табысады. ауа райының қорлайсыздығына байланысты ұшағының ұшуы кейінге қалдырылған Айтөре Зейнеппен ұзақ әңгімелесіп, шер тарқатады. Бұрынғы пәтеріндегі бұл отырыс жиырма жыл бұрынғы ауыр азапты кезеңдерді оның есіне еріксіз салады. Айтөре Зейнепке билік десе, адамдық пен имандылықты аттап, ар-ожданды аяқ асты етіп кете беретін, қолына бақан алып, бас жарар бақастыққа ғана емес, қарсыласын қасіретке ұрындырар әрекетке баруға жүзі жанбайтын қорқау хайуандықты жаны езіле отырып әңгімелеп береді. Сол билікке талас жолындағы қорқау хайуандық ақырында оның жалғыз баласын мерт етеді. Тағы да ол қорқау хайуандық баласын хайуандықпен өлтірген болып шығады. Осы жерде жазушының өмірлік үлкен философиясына ден қоймау мүмкін емес. Тағдыр қатыгездігінің құрбаны болған Зейнеп бәрі бір өзінің туған жер, туған елінен кетпей қалған. Табан аудармаған. Ал адам қатыгездігі тағдыр қатыгездігінен әлдеқайда қатерлі, әлдеқайда қанқұйлы екен. Сол адам қатыгездігінің тепкіні Айтөрені жердің шеті – түу Якутиядан бір-ақ шығарады да, әйелін жындандырып, ақырында оны, артында мола да қалдырмай, адастырып өлтіреді. Адам қатыгездігінің қаншалықты сойқанды құбылыс екенін осыдан-ақ біле беріңіз. Осы тағдыр мен адам қатыгездігімен қатар өрілетін Зейнеп балаларының бойынан көрінетін, жалғыз қалған анасына деген мейірімі жоқ қатыгездік бар. Бұл – аса қатерлі қатыгездік. Өйткені ол ұрпақ бойындағы, ертеңнің бойындағы қатыгездік қой. Ұрпақ бойындағы ол қатыгездік қайдан, неден пайда болған?! Қалай пайда болған? Апыр-ау, Зейнеп балаларына ана сүтімен бірге бүкіл жанының қуатын, жүрегінің жылуын берген жоқ па еді?! Оларды көз алдынан бір сәтке де қағыс қалдырмай өткізген жоқ па?! Солар үшін отқа да, суға да түскені қайда?! Сонда ол қайдан шыққан қатыгездік? Сөйтсек, ол қатыгездіктің түп тамыры, өскен топырағы әріде, яғни ұрпақты халықтық дәстүрден тыс, ұлттық ғұрыптан бөлек өмір сүргізуде екен. Бағамдап қарасақ, дәстүр мен ғұрып дегеніміз әр адам сақтауға тиісті әдеп жинақтары ғана емес, халықтық мейірім мен қайырымның қасиеті сіңген қастерлі ұғымдар болып шықты. Бір сөзбен айтқанда,халықтық мейірім аналық мейірім қосылғанда ғана толыққанды ұрпақ өсіп шықпақ. Онсыз өскен ұрпақ бәрі бір рухани мүгедек, рухани жартыкеш болып қалмақ. Бірақ мұны Зейнеп тым кеш ұққан. Ол бүгінде бір кездегі әжесінің екіқабат әйелдерді жолға шығармайтын әдетін, «үйде тумаған әйелдің баласы мейірімсіз болады» деген қатал ұстанар қағидасын қайта-қайта еске алып қана қоймай, оның үлкен философиялық мәні мен мағынасын енді ғана сезгендей. Дәстүрдің жөргегінде өспеген, ғұрыптың бесігінде тербелмеген бала өз ұлтына ғана емес, анасында да жат, бөгде боп өседі. Міне, Дулат Исабеков шығармаларының терең тағылымы! Дулаттың келесі «Тыныштық күзетшісі» атты шығармасы – да әдебиет деп аталатын қасиетті ғимараттың босағасын именбей еркін аттаған, оған өз үн, өз тіршілігімен өзіндік бояу нақышымен, өзіндік тосын әлемімен кірген шығарма. Бұл шығарма да адам қолымен жасалынатын қатыгездіктің бүкіл сұмпайы бейнесін бүкпесіз ашып көрсетеді. Сонда «Тыныштық күзетшісі» деген қастерлі ұғымға қызмет етіп, ұлы әрекетке барып жүрген кім? Ол – Демесін, кәдімгі жынды Демесін. Ол да «Өкпек жел» кейіпкерлеріндей қатыгездіктің құрбаны. Бала кезінде басына ауыр соққы тиіп, делқұлы болып қалған жан. Содан бері оның бойына табиғат құдіреті мен бүкіл жауыздық пен қатыгездік атаулыға қарсылық, жеккөрініш сезімі ұя салған. Ол тіпті балалармен соғыс ойыны кезінде де шын беріліп, делебесі қозып, оның ойын екенін ұмытып кетіп, Мүтанды таяққа жығып салады. Бойындағы қатыгездікке қарсы тұрпайы дүлей күш оны кез келген уақытта дөрекі, тіпті қатал әрекеттерге дейін барғызады. Бірақ сол қатыгездікке қарсы тұрпайы дүлей күштің өзі оқырман жүрегінде әрі аяушылық, әрі құрмет сезімін оятары сөзсіз. Өйткені қатыгездіктің сойылынан жарымес болып қалған ол жан барша адамзатты, барша тіршілік атаулыны соғыс зұлматынан, жауыздық пен қатыгездіктен қорғап жүрмін деп ойлайды. Оған өзі қатты сенеді. Шанаға ат жегіп, түні бойы ауылды айналып жүреді де қояды. Оның қолына мылтық алып, күзетке шыққан мұндай әрекетінен үркіп қалған жұрт соңынан тыныш ұйықтайтын болады. Өйткені ол суық қолды ұры-қарыларды да ауылға беттетпей қояды. Ақырында ол қанқұйлы қатыгездіктің қолынан опат болады. Тыныштық күзетшісі деген ұлы ұғымға қызмет етіп, соның жолында жанын пида етеді. Делқұлы, әумесер жанның осыншалықты ірі әрекеті кім кімді болсын бей-жай қалдырмасы сөзсіз. Менің ұғымымша, Дулат Исабеков – қазіргі қазақ әдебиетіндегі ең үздік әңгімешілердің бірі. Олай дейтініміз, оның шағын әңгімелерінің өзі үлкен қабырғалы шығармалар көтеруге тиіс жүктерді кңтеріп тұрады. Мәселен, «Ескі үйдегі жаңа қонысты» оқып шығыңыз. Совхоз орталығынан бөлімшеге моторист болып келген Есіркеп, бір күннің ішінде-ақ бұтына толып, талтаңдап жүре алмай қалады. Бүкіл бір ауылдың жарығы қолына қарап қалған соң оңа ма?.. Көкірегі ісіп, айналасының бәріне аспандап қарап, көпсіп сөйлейтін болып алады. Әлі келмейтін жерде де тыраштық көрсетіп, күлкіге қалады... Бірақ ол күлкіні де «маған жасалынған қысастық» деп ұғып, болып жатқан тойдың қызығын бұзып, жарық беріп тұрған двигательді өшіріп тастады. Өзінің тыраш шамшылдығының тоятын табам деп, біреудің қызығын қараңғыда қалдырды. Міне, Дулат Исабеков осындай берекесіз жанды оқырманын күлдіре отырып әшкере етеді. Ал оның «Ескерткіш» әңгімесі үлкен әлеуметтік жүк арқалап тұр. Ол бұл әңгімесі арқылы жалғандық пен өтірік топырағында өсіп-өнген, тіршілігі азып-тоза бастаған қоғамның бар болмыс-бітімін ашып көрсетеді. Қарапайым тіршілік иесін асқақтатып, мерейін өсіретін қоғамның, шынтуайтына келгенде, оны жәбірлейтін озбыр қоғам екенін бір деталь арқылы жеріне жеткізе суреттеп береді. Қарапайым еңбек адамын асқақтатамыз деген идеология бар болғаны көбік ауыз догма екенін, оның бүкіл болмысы, түптің түбінде қарапайым еңбек адамын, яғни адамды қорлау екенін ұқтырады. Жазушының, сондай-ақ, «Конфронтация», «Қараспан процесі» және басқа әңгімелері де – адам мен қоғам бойын жайлап бара жатқан бойкүйездік пен салғырттыққа, шамшылдық пен жалған намысқойлыққа қарсы сөйлеп тұрған шығармалар. Сол бір келеңсіз қасиеттерді ол ұтымды деталь, сәтті ситуациялар арқылы әжуалап көрсете біледі. Ол шығармаларды оқыған оқырман күле отырып – тіксінері, тіксіне отырып – тағлым алары сөзсіз. Дулат Исабековтың «Талахан-186», «Ай-Петри ақиқаты» шығармаларын классикалық деңгейдегі шығармалар десек, түкте қателеспейміз. Мен өз басым, осы уақытқа дейін, адамдар бойын жайлап алған күйкі ұсақтықтың табиғатын дәл осы «Талахан-186» шығармасындай көрсетіп берген шығарманы білмеймін. Күндердің бір күнінде ауыл адамдарының бірі апанда өсіп тұрған помидорды көре қалады ғой. Бүкіл жан дүниесін, рухани болмысын, ел мен жерге деген биік махаббатын тонатып алған кілең бір күйкі адамдар сол бір апандағы помидордың қалай пайда болғанына, оның қалай өскеніне, қандай сортқа жататынына бастарын ауыртып, жүйкесін тоздырып, әлекке түседі. Енді олар үшін түзге отырған біреудің тезегінен өсіп шыққан помидордың сортын анықтаудан өткен үлкен мәселе, ұлағатты шаруа болмай қалады. Ең сұмдығы сол, тағы да бұл ұсақ күйкілік дертіне бірер адам ғана емес, бүкіл ауыл шалдыққан. Міне, қасіреттің үлкені қайда жатыр?! Адам жанының қуыс-қуысына түгел ұя салған бұл ұсақ күйкілік ел қамын, жер уайымын қылғытып, бүгін мен ертеңнің қамын қамдастырар парасатты отап тастаған. Ондай күйкі бейшаралық орын алған жерде даланың тозаңын шығарып жатқан Семейдегі жарылыс та, Иран мен Ирак арасындағы көнтөгіс те түк емес. Бұндай кезде Пікән сияқты сорлылар «Әй, оттамай, аузыңды жапшы-әй! Не істерге білмей жұрттың басы қатып тұрса, қайдағыны айтып қақсай беретіні несі?» Бұл – помидордың сортын анықтай алмай тұрған Пікән байғұстың Бектұрдың ядролық жарылыс пен қантөгіс туралы айтқан хабарына жауабы. Асылы, адам жанының азып-тозуы осындай күйкі ұғым мен ұсақ мүддеден басталса керек. Кезінде баспасөз беттерінде өзінің тиісті бағасын алған «Ай-Петри ақиқаты» әңгімесі де адам басына қонар бақтың қаншалықты баянсыздығы мен оған келер сордың соншалықты оңай екенін көрсетер көркем дүние.

Мен, соңғы кезде, әлде кездейсоқтық па, әлде орайы мен реті солай келіп тұр ма, әйтеуір жұрттың ұғымы бойынша, өмірде қолайсыз адамдар болып саналатын ақындар туралы сөз айтатын болып алдым. Жақында ғана қатар жүргенде өте қолайсыз адам, бірақ үлкен ақын Сәкен Иманасовтың творчествосы туралы сөз айтқам. Бүгін, міне, тағы да сондай табысып, шүйіркелесіп кетуге өте қиын, тонның ішкі бауындай боп жақындасып дос болу мүмкін емес, түсінігі де, түйсігі де бөлек, тіпті кейбір адамдар үшін жат боп көрінетін Өтежен Нұрғалиевтің өлеңдері туралы, өз мүмкіндігімше әңгіме қозғауға тиіс боп тұрмын. Әрине, қолайсыздықтың табиғаты да әртүрлі болады. Сәкен Иманасовтың қолайсыздығы бетің бар, жүзің бар демей түйеден түскендей дүңк еткізіп қойып қап, осымен әңгіме бітті деп жөніне кететін қолайсыздық болса, Өтежан Нұрғалиевтің қолайсыздығы – тек турасын айтып қоймай, арты дау-дамайға соғып, тіпті жағаласуға ұштасып кететін, нағыз қызылкөз қолайсыздық. Жығылып жатса да, тілін тартпайды, айтқанынан қайтпайды. Бұл жерде айта кететін мәселе, Өтежан Нұрғалиевтің бұл өмірде жеңген тұсы болса, ол оны тік тұрып жеңіп алған емес, ол оны жығылып жатып жеңіп алған. Ол әлі күнге дейін жығылып жатып тағдырмен де, өмірмен де, адаммен де алысудан, жағаласудан танған емес. Бірақ Өтежан Нұрғалиев жығылып жатса да, екі аяғымен нық тұрған, дүниеге кеудесін керіп қарайтын көп адаммен биік екенін, өзге емес ең алдымен, өзі жақсы біледі. Енді адам Өтежан Нұрғалиевтан ақын Өтежан Нұрғалиевке қарай ойыссақ. Менің ұғымымда, Өтежан Нұрғалиев шығармашылық өмірге екі кезең боп екі рет келген сияқты. Тағы да екеуінде де құбылыс болып келген. Біріншісі – сонау алпысыншы жылдардың басында басталып, жетпісінші жылдардың ортасына таман келіп аяқталатын Өтежан Нұрғалиев те, екіншісі – сол жетпісінші жылдары мүлде басқаша боп түлеп, мүлде басқаша басталатын Өтежан Нұрғалиев. Шынын айту керек, әдебиетке алпысыншы жылдары «Менің махаббатыммен» келген ақын Өтежан Нұрғалиев өлеңдерінде жаңа бояу, тың үн, тосын мінез болса да, қолайсыз мінез жоқ болатын. Қайта ол қабағынан қар жаудырып, қанатымен ызғар соқтырып тұрған мезгілге күні күркіреп, найзағайы жарқылдаған, жаңбыры төгіліп, шуағы құйылған, кеудесі толы күмбірлеген күй, жаны мен жүрегі толы махаббат, тұла бойы тұнып тұрған жарасым мен үйлесімнен жаралған көктем болып кірген-ді.

Өтежан Нұрғалиевтің алғашқы өлеңдерінің бірінен саналатын бұл өлеңдегі табиғат құбылысы ақын табиғатына да тікелей тән дер едім. Ол да, Ақынның өзі де әдебиетке кемпірқосақтарын керіп, оған көгенделіп қосақталып тұрған жырларын найзағайлармен босатып, жаңбыр болып құйып, нөсер болып төгіліп келген-ді. Әдебиетке жаңа леп, жаңа тыныс қосылды. Оның жуас ағып, момын соғып тұрған тамырына бұла қуатты жас қан құйылды. Қасаң идеология қағазының тозаңын жұтып, семіп бара жатқан әдебиет өкпесі топырақ пен жусан исін жұтты. Сіре боп қатып, сіресіп жатып алған схемадан әбден мезі болған оқушы жанына сондай жақын, жүрегіне сондай ыстық құбылыстармен Өтежан өлеңдері арқылы қауышып, масайрап қалды. Енді оқырман қауым жалаң сөз, жадағай ұраннан қашып, Өтежан ауылдан арқалап алып келген «әнші жел, биші талдың» аралына кететін болды. Ақын да талғаусыз ақтарылып өлеңдеріне құлай жығылған оқырмандарының «түнде оттап, күндіз жусап жатқан таулардың» арасында қыдырып, өзінің ай астында кездескен алғашқы махаббатымен таныстырды. Тың теңеу, жаңа образ, тосын тіркестер дүниеге келді. Ол кезде жердің кіндігі – партия, аспанның тіреуі – Ленин мен Сталин деп қана жырланатын үрдісті бұзды.

деді ол қарапайым ғана қазақтың қызына. Әрине мұндай оқыс, сол кездің көзімен қарағанда тіпті оғаш бұл метафоралардан жаман түс көргендей шошып кеткендер де, шоқ басқандай шоршып түскендер де аз болған жоқ. Әдебиетке жаңбыры да көп, шуағы да мол жаңа лепті, тың тынысты Өлең алып келгенін ақынның өзі де сезгендей, оған оның өз кітаптарының аттарын «Ақ нөсер», «Нөсерден кейін», «Кемпірқосақ», «Айшуақ» деп қоюы куә. Бұл тұстардағы Өтежан өлеңдері өзінің ерек образдылығымен есте қалады. Ол образдар мен метафоралар сондай табиғи, сондай қарапайым. Бірақ соншалықты масштабты, соншалықты ірі.

дейді ақын. Бұл момын қойлы ауыл түтінінің көрінісі. Ол суреттің астарына үңілсеңіз талай-талай гәп жатыр.Енді бұлаққа қараңыз:

Айтты да тастады. Қиналған да жоқ, күшенген де жоқ. Күнде көріп жүрген сурет, күндегі көз алдымыздағы болмыс. Тағы да бұ образ-метафоралар – қай әдебиеттің де ажарын арттырып, шырайын кіргізетін образ-метафоралар. Ақын қайраттанып, қуаттанып келе жатты. Ақын қайраттанса, тас жарып, тау қопармайды. Ақын қайраттанса әрірек қарайды, тереңірек үңіледі.

Өз өлеңінің тайфундардай ысқырып шақырып тұрған ақын қуаты алапат болса керек. Шынында солай болып шықты. Енді ол «Қазандай менің түндерім төңкеріп тастап ішетін» деп алшаң басып, асқақ сөйлейтін болды. Оның құрылысшылары аспанның бір қиырына шығып ап «кірпіштерін найзағайдың қып-қызыл жотасына қалай­тынды» шығарды. Берірек келе ақын тақырыбы кеңейді. Космосты, планетаны, космодромдарды жылады. Егер Өтежан Нұр­ғалиев ақынның бір сәтсіз тұсы болса, оның осы тақырыпты кеңейіткен тұстары. Тақырыбы кеңейген бойда оның күш-қуатының арнасы тартылып сала береді. Болмысы жүдеп, бояуы солғын тартты. Күшенгеннен дауысы қарлығып, асығыс болғанмен жайдақ боп қалды. Яғни жерден өкпесі көтерілмей кеткен Антей сияқты қауқарсыз халге түсті. Өтежан Нұрғалиев өлеңдерінің топырағы да, тақырыбы да өз елі, өз жері, тіпті керек десеңіз өз ауылы. Бір қызығы, оның космос, бүкіл әлем туралы жазған өлеңдері, өзгені былай қойғанда, өз ауылының да көңілінен шықпаған болса, ал өз ауылының жырға түскен тағдыры мен талайы, қасіреті мен қайғысы, егер дұрыс аудартып оқытса, әлемнің көңілін толқытатын деңгейге көтерілген дер едік. Өтежан Нұрғалиевтің «Соғыстың соңғы жазы» кітабы біздің бұл сөзімізге толық жауап бере алады. Біздің манағы айтқан, тағы бір құбылыс болып оралған екінші Өтежан Нұрғалиев та осы кітаптан басталады. Ал екінші Өтежан Нұрғалиев бірінші Өтежан Нұрғалиевті, ол қанша күшті болса да, он орап алатын қуатқа ие. Оның «Соғыстың соңғы жазы» кітабы, шынын айту керек, қазақ поэзиясында қай жағынан болсын – орындалу жағынан да, батылдығы жағынан да, философиялық тереңдігі жағынан да, образды ойлау жағынан да, – сирек кездесетін кітап.

деп басталады бұл кітап.

Өтежан Нұрғалиевтің бұл кітабы – сонау соғыс жылдарында жалаңаяқ, жалаң бас өсіп келе жатқан бозөкпе баланың аянышты тағдыры туралы ғана кітап емес, жәбір мен жапа, зорлық пен зомбылық, қаталдық пен қатыгездік туралы кітап. Ал ол қаталдық пен қатігездікке, ол зорлық пен зомбылыққа бала көңілмен қарау – қандай ауыр, қандай қиын. Көлемі бір-ақ тұтам бұл кітаптың ішіндегі әр өлеңнің әр қайсысы үлкен-үлкен бір кітаптың салмағын көтеріп тұр десем тіпті де өтірік айтпаған болар едім. Ақынның «Бота баққан ақын» деп аталатын өлеңіне көз жүгіртіңіз. Енесіне жамыратпай бота бағып жүрген бала ақын бір күні өлең жазып қағаз шимайлап жатады. Өлең жазған адамда ес бола ма, ол басқа әлемге кіріп кетпей ме, міне, сол кезде бала ақынның құлағына «бота кетті» деген дауыс естіледі. Бала орнынан тұра сап, ботаның соңынан жөнеледі. Қалай да ол ботаны енесіне жамыратпау керек, өйткені бастықтың әйелі шұбатты өлердей жақсы көреді. Ботаны қуып ұшып келе жатқан баланың табынына тікен емес, тіпті шөңге емес, сояу кіріп кетеді. Ұшып түскен бала, домаланады да қалады. Сол сояуды атауызбен зорға суырып алады... Шынында да сол сояу суырып алынып па?! Жоқ суырылмапты. Табанынан кірген ол сояу «маңдайынан шор болып» шығыпты. Сол сояу арқылы ақын басқа бір арнаға түсіп, басқа бір пәлсапаны қаузап «Жүрегімде жатыр менің, Өмірдің, Талай-талай суырусыз шөңгесі» деп өз тағдырына қамыға үңіліп, оған өзгені де үңілдіріп кетеді. Тіпті ол сояу кіріп үңірейіп кеткен табанындағы тесік арқылы Өткен Күніне үңіледі. Меніңше, бұл образға түсініктеме беріп жатудың тіпті де қажеті жоқ. Тек айтарымыз, оның – кім-кімді болсын селт еткізетін тосындығы. Табанына кірген сояудан қалған Тесік арқылы Өткен Күніне үңіліп отырған ақынды көз алдыңызға елестетіңізші. Құйқаң шымырлайды. Өтежан Нұрғалиевтің бұл кітабындағы қай өлеңдері де жарасы үңірейіп, қаны сорғалар тұрған өлеңдер. Ол өлеңдерді оқып отырғанда ол жаралы өлеңдердің денесінен сорғалап тұрған қан сенің жүрегіңнің үстіне сорғалап тұрғандай болады.

деп басталады ақынның «Бақыт деген не?» деген өлеңі. Мүмкін «бақыт» деген ұлы биік ұғымға жексұрын мақұлық Көк Есектің не қатысы бар деп ойларсыз. Тікелей қатысы бар! Өйткені көк Есектің үстінде екі қапшық ұн бар. Яғни, Көк Есектің үстінде Екі Қапшық Бақыт бар.

деп сол бала жан-жүрегімен, бүкіл тұла бойымен бақыттың шуағына шомылып, бақыттың нұрына бөленіп келеді. Есектің үстіне тиелген неткен ұлы бақыт! Бәлкім, өмірді боямасыз көрсету дегеніміз осы шығар. Әлгінде айттым, бұл кітап туралы, ұзақ сөйлеуге болады. Өйткені бұл кітап – тағдырлы кітап. Адам қайғысы мен қасіретін арқалаған кітап. Бұл кітап – әлі күнге өзінің тиісті бағасын алмаған кітап. Бірақ «баға алу» деген не өзі? Орден бе, медаль ме? Немесе жақсы жасалынған баяндама ма? Қайсысы? Егер сұрақ төтесінен қойылса Өтежан Нұрғалиев те, мен де, сөз түсінетін ағайын, Сіздер де қай-қайсымыз да жауап бере алмас едік. Ол үшін алдымен «алтын артқан кемелерге» бергісіз Көк Есекке артқан екі қапшық ұнның бағасын беру керек шығар.

Әдебиетімізді түлетіп-жаңғыртқан, өрісін кеңейткен, өркешін биіктеткен алтын кезеңдердің бірі – алпысыншы жылдар екенін, бүгінде ешкім де жоққа шығара алмайды. Ол жылдары тау суындай екпінді, даланың желіндей тегеурінді әдебиетке келген қуатты жаңа толқын ғана емес, солармен бірге олардың алдыңғы аға ұрпақ өкілдері де дүр сілкініп түлеп, қоғам мен адамның бұрын айтылмай, ашылмай келген терең қабаттарын қопарып, әлеуметтік өміріміздің тоң боп сіресіп жатқан қыртыстарын үңгіп, мүлде жаңа ізденістер мен үрдістер алып келгені баршаға аян. Рухани өміріміз болмыс-бітімі ерен, мүмкіндік қарымы кең, таланттары зор, ілім-білімі бар ірі тұлғалармен толықты. Осыншалықты айбарлы, ауызын айға білген қуатты әдеби күш жинақталған тұста жас ақын мен жазушының дауысы жұртты елең еткізуі қиынның қиыны болатын. Ол үшін әдебиетке жаңа сөз, жаңа тыныс алып келе алатындай талант иесі болу керек еді. Құдайға шүкір, ондай талант иелері, аз да болса, бар боп шықты. Солардың бірі, сөз жоқ, Дүйсенбек Қанатбаев дер едік. Ол ақын әйгілі «Адыраспанымен» жұрттың бәрін жалт қаратты:

Екі ел ажыраспайды.., – деп аяқталатын жолдар, шын мәнінде, барша оқырманды тәнті қалдырғаны рас. Өйткені қарапайым ғана орындалған бұл өлеңнің өзегінде үлкен мән мен мағына жатыр. Ол мән мен мағына туған жерге деген, далаға деген махаббат пен ұлы сүйіспеншілік. «Жарбайы ғана жұлып, торғайы ғана қонатын» тұла бойы өттей ащы адыраспан екеш адыраспанның өскен жерінен екі ел ажыраспайтын қайсар мінезі, сөз жоқ, көп адамды ойландырып толғандырары сөзсіз. Осы өлеңнен кейін-ақ Дүйсенбей Қанатбаевтың поэзиядағы жұлдызы жанып жүре берді. Дүниеге «Ақ пышақ бірін шауып, бірін үзіп жатқан» «Адай» мен бұрын-соңды бізге беймәлім, тың әуен мен тосын сазға толы «Дүтар саздары» келді. Бұл жырлар да өлең сүйер қауымның есіне тасқа қашағандай болып сіңіп қалған жырлар.

Қараңғы түнге ай болған!

Осы бір шумақтың өзінен-ақ түркмен жұртының қайтпас қайсар өр мінезі мен асқақ рухын тануға болады. Көз алдыңа ауыздығын қарш-қарш шайнап тыпыршып бір орнында тұра алмайтын кілең бір ақалтеке мінген, елі мен жерінің намысы үшін “жанымен үнсіз қоштасуға” даяр ақберен атпал азаматтар тізіліп тұра қалады. Олардың қолындағы жарқылдаған алмас қылыштар қараңғы түнге ай болғандай. Тұла бойың жел кернегендей дуылдап, өз- өзіңнен қуаттанып, қайраттанып бара жатасың. Дүйсенбек Түркменстанда дүниеге келген. Түркмендермен ең бір сүйектес, тілектес ағайын-туыстай боп қоян-қолтық алғаусыз араласқан. Ол елдің мінез-құлқын да,салт-дәстүрін де, әдебиеті мен мәдениетін де, тарихы мен аңыз әңгімелерін де бойына жас кезінен молынан сіңіріп өскен. Содан болса керек ол түркмен халқының ұлы классик ақыны Мақтымқұлыны жеріне жеткізе аударып шықты. Ол енді бөлек әңгіме. Дутар сазын тағы бір тыңдап көрейікші. Не дер екен.

Бұл өлең ту даласын тулақ етіп, тауын төбе, көлшігін қайраң қылған, ойран соңынан ойран салған лағнет атқыр отаршыларға қарсы айтылған өлең. Ерлікке, өрлікке үндеу. Бірақ өлең өкінішпен , наламен аяқталады. Қайран ерлер қаптаған қалың жаудан жеңіліп тынады. Сол кезде дутар да сұңғағын созып жіберіп сыңарынан айрылған аққудай сұңқылдап қоя береді: “еркек болып жаудан қорғай алмадың, енді әйел боп туған жерге төк жасты.” Неткен қатал үкім, неткен аяусыз жазғыру! Нағыз түркмендік рух! Мен балаң, жас кезімде Дүйсенбек Қанатбаевтың қасында ең көп жүрген, бірге болған адамдардың бірімін. Оның тұрмыстық тіршіліктегі басынан өткізген тауқіметтері мен қуаныштарын да, өмірге деген, өнерге деген көзқарастарын да бір кісідей жақсы білем. Қаламынан туған бүкіл шығармаларымен түгелдей жете таныспын. Бірден айтайын, насихатының аздығына қарамай, мен оны қазақтың бүгінгі таңдағы үлкен ақындарының бірі деп бар даусыммен айта алам. Олай болса, маған Дүйсенбек Қанатбаевтың негізгі тақырыбы – қандай тақырып, ұстанар ұстанымы не, тамыр салған топырағы қайда жатыр, оның өнердегі концепсиясын не деп білесің деген сауалдар қойылып жатса, мен оларды заңды сауалдар дер едім. Менің ойымша, Дүйсенбек Қанатбаевтың ең негізгі тақырыбы да, шығармашылық тағдыры да – сахара кеңістік, ұлы Дала. Ол ондаған жылдар бойы бүкіл саналы өмірін қалада өткізіп келе жатса да, өзінің адыраспаны сияқты даласынан екі елі ажырасып көрген емес. Оның жырларындағы қайғы мен қасірет те, дүрмек пен дүбір де, сор мен зобалаң да, мейірім мен қайырым да сол ұлан ғайыр кеңістік үстінде, ұлы дала төсінде өтеді. Ол тіпті асқар Алатауға мақтаныш сезіммен қараса да кеңістікте тұрып мақтанады. Бірақ ол ешуақта да сол асқар таулардың иығына шығып ап өзінің байтақ даласына биіктеп қараған емес. Құдайға шүкір, қазақ поэзиясында шексіз кеңістік – Дала бейнесі аз жасалынған жоқ. Даланың шөлі мен көлін, қыстауы мен жайлауын, жолы мен жотасын, сортаңы мен майсасын, тағдыры мен тауқіметін, жаны мен малын, құсы мен аңын көрсететін поэтикалық полотнолар дүниеге келді. Яғни, әлемдік поэзияда болып көрмеген өлең тілімен жырлаптұрған тұтас галерея жасақталды. Мен бұл жерде «Әлемдік поэзияда болып көрмеген» деген сөзді бостан бос айтып отырғам жоқ. Асырып та айтып отыр деп ойламаңыздар. Шыны солай. Ал енді бұл сөзіме күмән келтірсеңіздер, қане, айтыңыздаршы, қай ел, қай ұлттың поэзиясынан, қазақ ақындарындай Дала образын жасаған, Дала бейнесін асқақтатқан жырларды табар екенсіз. Таба алмайсыз. Тек біз өзіміз таныта алмай жатырмыз. Міне, осы алып галереядан Дүйсенбек Қанатбаевтың дала туралы шығармалары да ортадан ойып тұрып орын алғанына ешкім де шәк келтірмесе керек. Ол өз шығармалары арқылы Дала образын тың теңеу, ажарлы бояу, тосын суреттермен толықтырды. Дала төсінде болып жатқан сан түрлі, сан қилы құбылыстарды мүлде жаңаша, мүлде бөлек, ешкімге ұқсамайтын қалыпта қағазға түсіре білді. Өзінше көре алды, және өзінше көрсетті. «Киіз үй» өлеңіне көз жүгіртіңізші. дала өзгеріп, жаңғырып жатыр. Оның төсіне басқа қарекет келіп, өзге тіршілік орнығуда. Әрине, ғасырлар бойы қанға сіңген салт-дәстүрлерден, қастерлі қасиеттерден арыла қою, олардан қол үзіп мүлде енші алып кете қою оңай емес. Бірақ өмір өз дегенін істемей қоймайды. Күні өткеннің көкірегінен итереді, күші қайтқанның төбесінен басады. Әрине, мұндай кезде ақын да ауытқымалы аласапыран күй кешеді. Ол өзінің осы бір аумалы-төкпелі көңіл күйін бір кезде кеңістікті ақ жұмыртқадай боп мекендеп тұрған киіз үй тағдыры арқылы береді. Жаңа өмірдің екпінін бойына сіңірген «өзі шайқап өсірген түлектері» киіз үй – ақ жұмыртқаны келмеске жіберді. Ақын қамығулы. Ақын қимас сезімнің құшағында. Бірақ ол дәл осы жерде күрт өзгереді. Өйткені ақын салт-дәстүрді қорғаушы ғана емес, сонымен бірге жаңа өмірді қолдаушы да:

Бұл тек жұбату емес, әрине. Бұл жолдардың астарында талай-талай сыр, талай-талай гәп жатыр. Меніңше, Дүйсенбек даланы өзі көтеріп, өзі арқалап жүрген сияқты. Олай демеске амалым жоқ. Өйткені ол:

Оның дала төсінен тапқан теңеулерін, образдарын, метафорасын, штрихтары мен детальдарын айтып тауыса алмайсыз. Айтпай тағы тұра алмайсыз.

Тұтас бір дала драмасы. Ойланасың, толғанасың. Бағзы бір замандармен еріксіз сырласып, еріксіз мұңданасың. Дүйсенбек суретті әйтеуір бір сурет үшін салмайды. Ол суреттер, сөз жоқ, тағдыр-талайымды болып келеді.

Бұған енді не дерсін. Бедірейген балбал тасқа да жан бітіп кетті. Оның үстіне, ол балбал таста, шын мәніндегі, кең етек, кең құрсақ далалықтың мінезі жатқан жоқ па? Ал киіз үйдің орнын айтса –

Көрдің бе, көшіп кеткен иесіз үйдің дөп-дөңгелек жұрты да, қоп-қоңыр пластинкаға айналып ән салып кетті. Дүйсенбек ақын үшін «торғайлар – қанатты қоңыраулар», «сартікен – алтын ине», «жетіқарақшы – жеті күлше», «күзгі киіз үйлер малақайын басына баса киіп алған шаруа», «сортаңы – сорғыш қағаз», «жылт-жылт етіп іннен інге сүңгіген тышқандар жанды сынаптар» асығып жүгіріп бара жатқан «бұлақтар – жерді тепшіп тігіп бара жатқан инелер», «зу атылған оқ жылан – электроспираль», т.т. Әрине, Дала образын жасауға бар талант қуатын, бар мүмкіндік қажыр-қайратын сарқа жұмсап келе жатқан Дүйсенбек Қанатбаев оның тек жоғарыдағыдай деталь-суреттерін ғана салып қойса көп нәрсенің орыны толмай орта тартып қалғандай болар еді. Өйткені, Дала, ең алдымен, тағдыр, өмір. Адам тіршілігі. Заман мен Уақыт кеңістігі. Ал ол кеңістік қаншама қан жұтып, қайғы ішкен. Қаншама қасірет көріп, мұң арқалаған. Сондықтан да «қайғылы күймен тек қана, оянады әлі сол ауыл». Ол кеңістікті мекендеген елді де адамзат, ұлт басынан өткен таукіметті оқиғалар айналып өткен емес. Ұлы кеңістік үстіндегі талас пен тартысты келісім мен кетісуді, кісілік пен кісәпірлікті, имандылық пен имансыздықты, мәрттік пен нәмәрттікті шынашақтай кезінен көріп, танып өскен ақын, сол кеңістіктей кең философиялық ой айтады.

Құдайыңа адал болу – сол қиын, – дейді. Шынында да құдай алдында адал болудан өткен қиын, одан өткен азапты жол бар ма?! Адал болу – кісінің кісісінің, адамның адамынының қолынан келмек. Ол үшін сен қаншама қорлыққа төзіп, қаншама зорлықты көріп, қаншама зомбылықты басыңнан өткізуің керек. Ол жолда сен қаншама мехнат шегіп, қаншама бейнет арқалайсың. Тағы да сен мехнат пен бейнеттің зейнетін ешуақытта көрмеуің мүмкін. Міне, ақынның бір жол өлеңі ғана қаншама жүк арқалап тұр. Өзінің кеңістігіндегі шыңыраудай терең мұндай жолдар Дүйсенбек Қанатбаев шығармаларында аз емес. Оларды ондап, жүздеп келтіре беруге болады. Бірақ оның бәрін тізіп шығу мүмкін емес. Сан түсті, сан бояулы ол жолдарды бір-бірімен жымдастырып, бір-бірімен үйлестіріп тұтас бір мозаика, ақынның өз тілімен айтқанда «құрау көрпе» жасауға болар еді де, сонан кейін:

Дүйсенбектің өзінің даласына деген мейірім мен қайырымның орасан молдығы соншалықты, ол қозының көгенделіп, ботасының ноқталанғанына да күйінеді.

Ақын енді ұлы даласының кеңістігіне азулы ажал, аузы қан жыртқышты кіргізбек емес. Жыртқыштықтың алдында қақпан боп жатып алмақ.

Біз бүгін Дүйсенбекке, шырқауына, жете алмасаң да, қыран боп самғап, шыңыраудан, сарқа алмасаң да, мейір қандырар жырлар алып шыға бер демекпіз.

Жарасқан, жел үп етсе кебірі мен сорын кебектей суырып шыға келетін, аптабы мен аңызағы қандай ыстық болса, аязы мен бораны сондай ызғарлы Сырдарияның Аралға құятын көп саласының бір сағасында туыпты. Қандай бір ұлы өзен болса да, өзі құятын теңіздің орасан қарсылығына ұшырайды. Ағып келген ағысымен теңізге кіре алмайды. Дәл кірер тұста тарқатылған арқанның ұшындай, немесе, бәйтеректің тамырындай болып тарам-тарам, атырау-атырауға бөлініп, жан-жақтан сыналап сұғынып кіреді. Сөйтіп қана теңіз қарсылығын жеңеді. Сол өзен мен теңіздің ұстасып тұтасатын саласы әдетте, буырқанып, бұрқырап жататын, ең бір қауіпті, ең бір қатерлі тұсы. Ол жер тек өзен мен теңіздің ғана арпалысып-арбасып жатқан тұсы емес. Тұщы мен Ащының да, яғни тұщы Сырдария мен ащы Аралдың да арпалысып, арбасар жері. Құмы бір суырып, күні бір қыздырып, борасыны бетіңді темірдей қарып, аязы сүйегіңді шағып жіберетін, Ащы мен Тұщы арпалысып жатқан сол өңірдің мінезі қандай болса, Жарасқанның мінезі де дәл сондай еді.

Сондықтан да ол, өмірде де, өлеңде де қалқып сөйлемей, қарпып сөйледі. Тіпті ол сілтенген қылыштай кесіп те сөйлеген жоқ, өңменге тіке қадалатын кездіктей тесіп сөйледі.

Мен осы жерде кезінде көп адамның құлағына жетпей, көп адамның көзіне ілінбей қалған Жарасқанға арнаған өлеңімді келтіре кеткенді жөн көріп тұрмын.