МАЗМҰНЫ Кіріспе ............................................................... 4 Әлем халықтарының мифтері ............................... 6 Күн, Ай және Жұлдыздар туралы мифтер . . . . . . . . . . . . . . .6 Жердің жаралуы туралы мифтер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Жануарлар туралы мифтер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Өсімдіктер туралы мифтер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 Адамның шығу тегі туралы мифтер . . . . . . . . . . . . . . . . . .14 Қосөзен және Ежелгі Мысыр мифтері ....................16 Шумерлердің мифтері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 Гильгамеш туралы миф . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .18 Мысыр пантеоны . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 Осирис пен Исида туралы миф . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 О дүние . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 Қасиетті жануарлар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .26 Ежелгі Грекия мифтері ........................................28 Әлемнің пайда болуы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 Олимп құдайлары. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Құдайлар мен жай адамдар туралы мифтер. . . . . . . . . . . 32 Құбыжықтар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 Геракл туралы мифтер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 Троя соғысы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 «Одиссея» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .40 Әдет5ғұрыптар мен мейрамдар. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 Жер асты, о дүние. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .44 Ежелгі Рим мифтері ............................................46 Дін . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .46 Құдайлар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .48 Мереке5мейрамдар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 Жерлеу ғұрыптары. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52

Шығыс елдерінің мифтері .........................................54 Үндістан мифтері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .54 Қытай мифтері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .56 Жапон мифтері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 Африка мифтері ......................................................60 Жердің және барлық жан иелерінің пайда болуы . . . . . . . . . . 60 Құдайлар мен аруақтар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .62 Америка мифтері ....................................................64 Инктердің мифтері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .64 Майя үндістерінің мифтері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 Ацтектердің мифтері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 Орта ғасырдағы Еуропа мифтері ................................70 Скандинавия мифологиясы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .70 Викингтер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 Ирланд мифтері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 Тристан мен Изольда . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .76 Рыцарьлар туралы аңыздар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .78 Мифтік тіршілік иелері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 Славяндардың мифтері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 Шығысеуропалық құдайлардың шығу тегі . . . . . . . . . . . . . . . . .84 Славяндардың жоғары құдайлары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 Шығыс славяндардың құдай5әйелдері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .88 Славяндардың төменгі құдайлары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .90 Славян мерекелері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 Көрсеткіш ..............................................................94

Зевс құдай

Мифтердің ертегілерден айырмашылығы неде? Тыңдаушылар мифті шындық деп қабылдаған, ол ерте заманда құпия білім ретінде таратылған. Ертегілер көбінесе мифтерге сүйене жасалған, бірақ онда ойдан шығарылған нәрселер көп екенін тыңдаушы біліп отырған. баяндайды. Ондағы оқиғалар әсірелеп жеткізілуі де мүмкін. Аңыздарда көне мифтердің кейіпкерлері жиі кездеседі. Әртүрлі халықтардың мифологиясы адамзат тарихын білуге және түсінуге көмектеседі. Еуропа елдерінде XV ғ. ортасына – Ұлы географиялық ашылымдар кезеңі басталғанға дейін 5 Ежелгі Грекия мен Ежелгі Римнің мифтері, сондай5ақ Інжілден алынған аңыздар неғұрлым көбірек танымал болды. Бірақ бірте5бірте, алыстағы елдер мен құрлықтар игерілген сайын, Еуропада арабтардың, америкалық ү н д і с т е р д і ң , австралиялықтардың мифтеріне қызығу пай5 да болды. Мифтердегі қаһармандар мен құдайлар әлемдік мәдениеттен көрініс тапты. Грек құдайларының бейнелері Еуропа әдебиетінде жиі пайдаланылды, оларға суретшілер мен мүсіншілер де иек артты.

асты патшалығына жүзіп кетеді. Түн басталар сәтте өзінің орнына аспанға Тот деп аталатын ай құдайын жібереді. Ра түні бойы жер асты патшалығының суында жүзіп жүреді. Таңертең ол тағы да аспаннан бой көрсетіп, жер бетіне жарық түсіреді де, күндізгі уақыт басталады. Корейлерде күннің, айдың және жұлдыздардың жаратылуы тура5 лы аңыз бар. Көп жылдар бұрын Хэсун, Тальсун және Пельсун де5 ген апалы5сіңлілі үшеу өмір сүріпті. Бір күні, олар серуендеп жүрген кезде соңдарынан жолбарыс қуыпты. Жолбарыстан қашқан апалы5 сіңлілер арқанмен аспанға өрмелеп шығыпты. Хэсун 5 күнге, Таль5 сун – айға, Пельсун – жұлдыздарға айналып кетіпті. Австралиялық аборигендер өз балаларына ата5анасының тілін алмағандары үшін аспанға тап болып, жұлдыздарға айналып кеткен қыздар туралы әңгімелеген. Аборигендер – әлдебір жердің түпкілікті тұрғындары. Тарихта жаулап алушылардың аборигендерді қырып5 жойған кездері бар, сонда байырғы халықтардың мифологиясы да жиі жойылып кетіп отырған. Адамдар жұлдызды аспаннан өз аңыздарының кейіпкерлерін тапқан. Шайқас үстіндегі Геркулес және Геркулес шоқжұлдызы.

Әпсаналар Жердің жаралуы туралы мифтер Бізге белгілі мифтердің барлығында жерді әлдебір жаратушының жасағаны туралы айтылады. Кейбір елдерде жаратушы деп құдайды айтса, өзгелерінде қандайда бір жануарды жаратушы деп жариялаған. Көптеген азиялық халықтардың мифтерінде, мысалы үнді мифтерінде, аспаннан түскен тіршілік иесі келіп, жерді жаратады. Ол мұхиттағы суды темір найзамен (немесе басқа да заттармен) араластырған кезде, су бірте5бірте жерге айналып кетеді. Эвендер (Солтүстіктегі халықтардың бірі) мынадай мифті шығарған. Ағайынды екеу өмір сүріпті, олардың айналасында тек қана су бар екен. Бір күні інісі өте тереңге сүңгіп, су түбінен аздаған топырақты алып, судың бетіне қойыпты. Содан кейін сол топырақтың үстіне жатып, ұйықтап қалыпты. Ағасы сол кезде інісінің астындағы жерді тартқылап соза бергені соншалық, судың басым бөлігін жер жа5 уып қалыпты. Жердің жаралуы туралы осыған ұқсас миф америкалық үндістерде де бар. Олар жерді Әлемдік мұхиттың түбінен гагара деген құс (өте әдемі, ақ жолақ дақтары бар жылтыраған қара құс) аулап алған деп сенген. Үндістердің басқа бір тайпа5 сында құрлықтың пайда болуы туралы мынадай миф қалыптасқан: Әлемдік мұхиттың бетінде құндыз, ондатр, кәмшат және тасбақа өмір сүріпті. Бір күні ондатр су түбіне сүңгіп, бір уыс топырақты алып, тасбақаның сауытының үстіне қойыпты. Осы топырақ ұлғайып өсе беріпті де, жерге айналып5 ты. Қытай және скандинав мифтерінде жер Әлемдік мұхиттың жұмыртқасынан пайда Үнділер Брахманы – ғаламның жаратушысын ежелден құрмет тұтқан.

Әлем халықтарының мифтері болған дейді. Жұмыртқа жарылыпты да, оның бір жартысы жерге, ал екінші жартысы аспанға айналыпты. Қап тауының халықтары жер және оның үстіндегі барлық жан иелері орасан зор ақ құс ұшып келгеннен кейін пайда болды деп есептеген. Інжілде айтылғандай, Құдай бірінші күні жарықты қараңғыдан бөлген, екінші күні аспанды, үшінші күні – жерді жаратқан. «Содан соң Құдай: аспан астындағы су бір жерге жиналып, құрлық пайда болсын деген. Құдай құрлықты жер деп, ал жиналған суды теңіздер деп атаған. Содан соң Құдай: жердің бетін шалғын бассын, шөп, ағаш өссін деген. Айтқаны бола қалған». Армян мифологиясынан Арарат және Тавр тауларының қайдан пайда болғаны туралы аңызды табуға болады. Жер бетінде өте алып денелі ағайындылар өмір сүріпті. Ағайындылар күнде таңертең ояна салысымен, белбеулерін буынып, бір5бірімен амандасады екен. Олар өмір бойы осылай жасаған, бірақ жастары жетіп қартая келе әлсіреп қалған. Ерте тұру және белбеулерін буыну қиынға соғатын болған. Сон5 да олар бір5бірімен жай ғана амандасатын бо5 лып келіседі. Ал Құдай мұны көріп ашуланып, ағайындыларды тауларға, олардың белбеуле5 рін – жасыл алқаптарға, көз жастарын – таза мөлдір бұлақтарға айналдырып жіберіпті. Інжіл (библия – грекше «кітаптар») – біздің дәуірімізге дейінгі VІІІ – біздің дәуіріміздегі ІІ ғасырдағы шығармалар жинағы, онда әлемнің жаратылуы тура5 лы мифтер, тарихи хикаялар, этикалық жөн5жобалар жазылған. Солтүстіктің тұрғындары жерді мұхиттан қарға аулап алды деп әңгімелейді.

Әлем халықтарының мифтері лады. Бір күні Айяпух өзінің туыстарымен айқасқа түседі. Олардың біреуі мұның қол5аяғын кесіп алады. Айяпухтың түрі адамға ұқсамай қалады. Жүрейін десе жүре алмайды. Сөйтіп ол кәмшатқа айналып, адамдардан аулақтағы өзендер мен көлдерде өмір сүре бастайды. Кәмшаттың адамдардан зәресі ұша аулаққа қашып, ініне тығылатыны, міне, сондықтан екен, ал табандары сол күйі қып5қысқа бо5 лып қала беріпті. Үндістердің тупи деген тайпасы тасбақа туралы мифті тудырған. Бірде тасбақа аспанға кім бірінші барып, ізінше жерге түсе алады деп күшіген құспен бәстесіпті. Тасбақа күшігеннің тамағы салынған себет5 ке білдірмей кіріп алады. Күшіген аспанға ұшып жеткен кезде, тасбақа ақырын ғана себеттен шығып, оны әлдеқашан осында күтіп отырғанын айтады. Ал жерге тезірек оралу үшін, тасбақа аспанның шетінен төменге секіріп кетпекші болады. Секіруін секіргенімен, дұрыстап қона алмай, денесі жер5 ге қатты соғылғандықтан жалпайып қалыпты да, сауыты ұсақ5ұсақ бөліктерге шытынап кетіпті. Сондықтан да барлық тасбақалардың сауыттары шағын бөліктерден құралғандай болып көрінеді екен. Австралия аборигендерінің мифтерінде жер бетіндегі ең алғашқы аюдың құйрығы ұзын болғаны айтылады. Бірақ ол су ішу үшін еңкейген кезде, қасына кенгуру білдіртпей жақындап келіп, құйрығын кесіп алыпты. Аюлардың құйрығы содан бері қысқа екен. Үнді ғибадатханасындағы қасиетті бұқа Австралия аңыздарынан мынаны білуге бола5 ды: егер адамды ит, кенгуру немесе құс түрінде бейнелейтін болса, ол көп ұзамай міндетті түрде сол аңға айналып кетеді.

Өсімдіктер туралы мифтер Көптеген халықтардың мифтері бойынша, кейбір жануарлар тәрізді, өсімдіктердің де кейбіреулері адамнан пайда болған. Гректің өсімдіктер туралы ең танымал мифтерінің бірі – Нарцисс туралы миф. Нар5 цисс туған кезде, ата5анасы көріпкелге ба5 рып, оның тағдырын болжатады. Ұлдары өзінің түрін өзі көрмесе, қартайғанша өмір сүреді деген жауап алады. Нарцисс ғажайып сұлу жігіт болып өседі. Қыздар оған ғашық болып жүреді, бірақ ол ешкімге де назарын салмайды. Көп ұзамай одан қағажу көрген қыздар жазалау құдайы Немезидадан жігітті жазалауды өтінеді. Әйел құдай олардың дұғасын қабыл алады. Бір күні Нарцисс аң аулаудан қайтып келе жатып, шөлін қандыру үшін қайнар бұлаққа еңкейеді. Жас жігіт өзінің судағы бейнесін көріп, өз бет5жүзінің сұлулығына елітіп сала береді. Сәлден соң бойынан әл5дәрмені кетіп, өзінің бейнесінен көзін ала алмай тұра береді. Нарцисс өзіне5өзі ғашық болып құсадан өледі. Бірнеше күн өткен соң, су жағасындағы өлген адамның денесі жатқан орыннан та5 маша бір аппақ гүл табылыпты. Адамдар ол гүлді қаза болған жігіттің құрметіне нарцисс деп атапты. Америкада кактустар көп өседі. Әрине, ежелгі үндістер жер бетіндегі ең алғашқы кактустың пайда болуы туралы аңызды ойлап тапқан. Бір күні құдайлар жас жігітті жегісі келген құбыжықтардан қашып құтылсын деп, бұғыға айналдырып жібереді. Жігіт бұғының бейнесінде жылдам жүгіреді, бірақ ызаланған қуғыншылар да жылдамдығын арттыра береді. Судағы өз бейнесіне қарап тұрған Нарцисс. Әпсаналар

Адамның шығу тегі туралы мифтер Әртүрлі халықтардың мифтерінде адамның жануарлардан қалай пай5 да болғаны туралы баяндалады. Мысалы, Оңтүстік Американың үндіс тайпаларының кейбіреуінде мынадай аңыз болған: баяғы заманда аң5 адамдар өмір сүріпті, содан кейін олардан адамдар, аңдар мен құстар пайда болыпты. Америкада үндістердің әр алуан тайпалары көп болғандықтан, мифтердің түрлері де өте көп болды. Солардың біреуінде адамның жер бетінде пайда болуы туралы мынадай хикая айтылады. Есте жоқ ескі за5 манда жер бетін сақалды адамдар мекен етіпті, олар ақ адамдарға қатты ұқсайды екен. Ол кезде күн мен ай да ерлі5зайыпты болып, жер үстінде өмір сүрген деседі. Күн мен ай адамдардың соғыстарын көрген соң, аспанға кетіп қалады. Ал біраз уақыттан кейін жер бетіне Марс деп атала5 тын үлкен қызыл жұлдызды жібереді, ол алып дәудің кейпіне енеді. Марс барлық зұлым адамдардың көзін жойып, олардың орнына топырақтан жаңа еркек пен әйелді жасайды. Африкадағы мысырлықтар мен Азиядағы шумерлерде де құдайлар адамды өздеріне бас исін және шаршамай еңбек етсін деп топырақтан жаратқан деген аңыз нұсқасы болған. Солтүстіктің тұрғындарында адамдарды та5 стардан, сүйектерден және шөптерден жасаған қарға туралы аңыз бар. Сібір халықтарында және Солтүстік Америка тұрғындарында бәріміздің аюдан тарағанымыз жөніндегі мифтер сақталған. Ежелгі адамдар аюды «әке», «қарт» немесе «ана», «әже» деп атаған. Чукчалардың шығарған мифтері де қызық. Олар адамды шаңнан пайда болды деп сен5 ген. Ал тұңғыстар алғашқы адамдарды Папуастар адамдарды жануарлардан тарады деп сенген. Әпсаналар

таңғажайып үлкен қолғаптан шыққан деп санаған. Үндістанда мынадай миф бар, құдайлар патшасы Брахма Ғаламды жаратқан, содан кейін рух күші арқылы ұлдарын дүниеге әкелген. Олардың аттары: Маричи, Атри, Ангирас, Пула5 стья, Пулаха, Крату, Дакша және Бхригу. Олар құдайлар мен адамдардың арғы тегі болған. Брахма да адамзаттың негізін қалаушы болып5 ты. Қытайда адамзаттың арғы анасы Нюй5 ва құдай туралы аңыз сақталған. Нюйва – жартылай әйел, жартылай жылан немесе айдаһар. Көне миф бойынша, Нюйва адам5 дарды пішінсіз, біртұтас қоспа түрінде туып5 ты. Мифтік кейіпкерлер оның дене мүшелерін жасап, адамды жаратуына көмектескен: Шан5 пянь 5 көзі мен құлағын, Санлинь 5 қолдарын жасаған. Осы мифтің кейініректегі нұсқасында Нюйва адамдарды сазбалшықтан мүсіндейді. Ол қою балшыққа жіпті батырып, ізінше кері қарай тартқанда саздың кесектері қоса жабысып шығады. Жерге түсіп қалған кесектерден ұрпақтары кедей болған адамдар шығыпты. Атақты әрі бай адамдар Нюйваның өз қолымен жасаған мүсіндерінен тараған. Інжілде Құдай адамды әлемді жаратуға кіріскен алтыншы күнінде жасады деп айтылады. Адам Құдайдың бейнесімен, соған ұқсас болып жаралған. Құдай оған Адам деген ат қояды. Адам жалғызсырамасын деп, Құдай оның бір қабырғасын алады да, одан Адамның әйелін – Ха5 уаны жасайды. Адам мен Хауа адамзаттың арғы тегі болады. Үндістердің бір тайпасында алғашқы адамдар таңғажайып құстың тапқан жұмыртқасын жарып шыққаны туралы аңыз сақталыпты. Қауырсыннан жасалған киім киген үндіс. Әлем халықтарының мифтері

Әпсаналар Қосөзен және ежелгі мысыр мифтері Бастапқы өркениеттер ірі өзендердің жағалауындағы құнарлы өңірлерде пайда болған. Алғашқылардың бірі болып, «өзен аралығы» деген мағына беретін Месопатамияда өркениет пайда болды. Гректер Тигр мен Евфрат өзендерінің арасында орналасқан аймаққа осындай атау беріпті. Біздің дәуірімізден бұрынғы ІV мыңжылдықтың аяғынан ІІ мыңжылдықтың басына дейін бұл аймақтың оңтүстік бөлігінде – қазіргі Ирак жерінде орналасқан Шумерде өркениет барынша қарқынды дамыды. Шумерлердің мифтері Нинхурсаг ұлы құдай ана санатына жатқан. Ол әуе құбылыстарының құдайы Энлильдің әйелі болған. Энлиль барлық құдайлардың ішінде, сондай5 ақ шумерлердің әрбір ісінде жетекші рөл ойнаған. Энлильдің ұлы – Нанна (кейінірек аты Сина деп өзгертілген) ай құдайы болған. Наннаның ұлы – Уту (кейініректе – Шамаш) күн мен әділ сот құдайы. «Тұщы судың» құдайын, сондай5ақ қолөнердің, білімнің және сиқырдың жебеушісін Энки деп атаған. Оның қызы Инанна (кейінірек – Иштар) махаббат пен өнімділік құдайы болған. Бірақ ол бастапқыда соғыстар мен дау5жанжалдардың жебеушісі саналғандықтан, оны көбінесе арқасына жебелерді асынған күйінде бейнелеген. Құдайлар өзара билікті бөліскен кезде, Инаннаны ұмытып кетіпті. Ашуға булыққан құдай әйел барлық құдайлар жиналған тойға келіп, өзіне де билік берілуін талап еткен. Әкесі Энки оған бар қалғанын: шайқастар мен бүліншіліктерге билік етуді бөліп береді. Бірақ Инанна көп ұзамай өзіне Жазмыш кітабын беруге әкесін көндіреді. Осылайша ол барлық адамдардың Арфаның әшекейі. Шумер.

Шумерлер алуан түрлі жүздеген құдайлар мен құдай әйелдерге табынған. Олар құдайларға бағыну және сыйлық беру қажет деп сенген. Құдайлар қаһарына мінсе, су тасқынына немесе соғысқа душар етуі мүмкін. тағдырының билеушісі болып шыға келеді. Бір күні Инанна өлілер патшалығына түсіп, тақтан орын алғысы келеді. Бірақ ол жерде әпкесі Эрешкигаль билік құратын еді. Инанна әпкесі тақты бермейді, тақ үшін таласқа түсіп, ашу үстінде мұны өлтіріп тастайды деп қауіптенеді. Содан соң құдай әйел өзі үш күннің ішінде қайтып оралмаса, бәрін де Энкиге айтып беруді малайына тапсыра5 ды. Үш күн өтеді, Инанна болса жоқ. Малай барлық жағдайды оның әкесіне мәлімдейді. Энки тырнағының астындағы кірді жинап алып, одан Инаннаның ізіне түсетін екі ғажайып жан иесін жасап шығарады. Бұлар құдай әйелді тірілтеді. Бірақ өлілер патшалығынан сыртқа шығу өте қиын. Ол жерге өзінің орнына басқа біреуді қалдырып кетуі тиіс екенін Инанна білді. Өзі жоғалып кеткенде жоқтап жыламаған күйеуіне құдай әйел қатты өкпелі еді. Сондықтан да ол перілерге өзінің күйеуі Дзумудзиді өлілер патшалығына алып баруға әмір етеді. Дзумудзи еңіреп қоя береді. Бірақ оны қарындасы Геш< тинанна жұбатады. Ол ағасының орнында жарты жыл бола тұруға келіседі, сол уақытта ағасы жер бетіне шығатын болады. Біздің дәуірімізге дейінгі ІV мыңжылдықта Шумерде жазу пайда болды. Мифтер және құдайларға арналған гимндер қыш тақташаларға жазылды. Кейініректе шумердің суретті жазуы сына жазуға айналдырылды. Инанна – шумерлердің мифологиясындағы негізгі әйел бейнесі.

Әпсаналар Гильгамеш туралы миф Гильгамеш – біздің дәуірімізге дейінгі XXVІІ ғ. аяғы мен XXVІ ғ. ба5 сында өмір сүрген нақты тарихи тұлға. Ол Шумердегі Урук қаласын басқарған. Оны өлгеннен кейін ғана құдай деп санай бастаған. Үштен екісі құдай, үштен бірі ғана – адам деп есептелген Гильгамеш 126 жылға жуық уақыт билік құрған. Бастапқыда оның есімі басқаша аталған. Оның есімінің шумерлік нұсқасы, тарихшы ғалымдардың пікірінше, «батыр баба» деген мағына беретін «Бильга5мес» сөзіне келеді. Күшті, батыл, өткір мінезді Гильгамештің бойы да еңгезердей екен, өзі жауынгерлік өнерді жақсы көріпті. Урук тұрғындары құдайлардан тілеп, соғысқұмар Гильгамешті ақылға келтіруді өтінеді. Сол кезде құдайлар алыптың арынын басар деген үмітпен Энкиду деген жа5 байы адамды жаратады. Энкиду Гильгамешпен жекпе5жекке шығады, бірақ батырлар күштерінің тең екенін бірден байқайды. Олар доста5 сып, көптеген ерен ерліктерді бірге жасайды. Бір күні олар самырсын еліне аттанады. Алыстағы бұл елде бір таудың шыңында Ху< вава дейтін зұлым дәу тұрыпты. Ол адамдарға көп зардап шектіріпті. Батырлар дәуді жеңіп, басын кесіп алады. Бірақ құдайлар олардың бұл қылықтарына ашуланып, Инаннаның ақылымен Урукке құбыжық бұқаны жібереді. Инанна әрдайым көңіл білдіріп жүрсе де, назар аудар5 май қойған Гильгамешке бұрыннан ызалы еді. Алайда Гильгамеш Энкидумен бірге бұқаны өлтіріп тастайды да, бұл іс құдайларды одан әрмен күйіндіреді. Батырдан кек алу үшін, құдайлар оның досы Энкидуды өлтіреді. Гильгамеш

Қосөзен және Ежелгі Мысыр мифтері Гильгамеш үшін бұл ең сұмдық қасірет болды. Досының өлімінен кейін Гильга5 меш Ут<Напишти деген ажалсыз адамнан мәңгі өмірдің құпиясын білуге аттанады. Ол қонағына бүкіләлемдік су тасқынынан қалай тірі қалғанын айтып береді. Қиындықтарды жеңудегі дәл осы табандылығы үшін, құдайлар оған мәңгілік өмірді сыйлағанын баяндайды. Ажалсыз адам Гильгамешке ақыл беруді құдайлар қолдамайтынын білді. Бірақ, бақытсыз батырға көмектескісі келіп, оған мәңгі жастық гүлінің құпиясын ашты. Гильгамеш құпия гүлді тауып алады. Оны енді жұлып алайын дей берген сәтінде, гүлді жылан қақшып алып, дереу жап5жас жыланға айналып кетеді. Салы суға кеткен Гильгамеш Урук5 ке қайтып оралады. Бірақ қаланың жақсы бекінгендігі мен гүлденіп жатқандығы көңіліне медеу болады. Урук тұрғындары оның келгеніне қуанады. Гильгамеш туралы хикая адамның мәңгі өмірге ие болуға ұмтылуы бос әурешілік деген ойды аңғартады. Адамның игілікті істері мен ерліктері туралы жұртшылық балалары мен немерелеріне айтып отырғанда ғана, ол тек халықтың жадында мәңгі өмір сүре алмақ. Гильгамеш туралы эпос (грекше «сөз, хикая, әңгіме») біздің дәуірімізден жыл бұрын қыш тақташаларға жазылған. Гильгамештің жасаған ерліктері туралы баяндайтын бес эпостық жыр сақталып қалған. Гильгамеш туралы аңыз табиғаттың қаһарлы күштері кейпіндегі зұлым құдайлар жіберген барлық сындар5 дан өтіп, өз мақсатына ұмтылған батырдың ерлігін, өмірге құштарлығын жыр етеді. Сына жазу жазылған қыш тақташа.

Мысыр пантеоны Мысыр (Египет) – өте ежелгі өркениеттердің бірі. Мысырдың басты өзені – Ніл. Ежелгі мысырлықтардың өмірі көп ретте осы ұлы дарияға тәуелді болды. Олар Нілдің тасуы аспандағы жұлдыздардың ор5 наласуымен байланысты екенін байқады. Мысырлықтар жерде және аспан5 да құдайлар өмір сүреді, жер бетіндегі оқиғалар солардың ықпалында деп ойлады. Молалар мен храмдардағы жазулар мен су5 реттер, папирус жапырағындағы жазбалар арқылы мысыр мифологиясы бізге жеткен. Мысырлықтар құдайлардың және жердегі барлық жан иелерінің жаралуы туралы мынадай аңызды ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отырған. Бір күні судың түбінен жоталанып жер өсіп шығады, оның үстінде лотос гүлі пайда болады, ал гүлдің ішінен күн құдайы Ра шығады. Раның демінен ауаның, бос кеңістік пен жарықтың құдайы Шу мен ылғал құдайы Тефнут пайда болады. Шу мен Тефнуттан Геб пен Нут туады. Осыдан кейін Ра мысыр пантеонына кірген басқа да көптеген құдайларды жаратады. Геб жерге, ал Нут – аспанға айналады. Нут Гебтің қарындасы әрі әйелі болады. Кешке ол жұлдыздарды туады да, таңертең оларды жұтып қояды. Сонда оны Геб «өз торайларын жеген шошқа» деп атайды. Геб пен Нут дауласпасын деп, олардың әкелері, ауа мен жел құдайы Шу олардың құшақтарын ажыратып жібереді. Осылайша аспан жерден бөлініп, олардың арасында ауа кеңістігі пайда бола5 ды. Геб пен Нуттың төрт баласы болады: Осирис (табиғат құдайы), Исида (құнарлылық пен аналық құдайы), Сет (шөл мен найзағай құдайы) және Нефтида (о дүние құдайы). Бір күні Ра даналық құдайы Тотты шақырып алып, былай депті: Әйел құдай Нуттың денесінде жұлдыздар орналасқан, оның үстімен күн құдайының қайығы жылжып барады. Әпсаналар

«Пантеон» сөзі «бәрі» және «құдай» деген грек сөздерінен құралған, яғни «барлық құдайлар» деген мағына береді. Пантеонға (құдайлар тізіміне) қандайда бір халықтың мифологиясындағы барлық құдайларды енгізеді. Бұл сөздің тағы бір мағынасы – барлық құдайлардың храмы. «Мен жер асты әлемінде жүрген кезімде, аспанда менің орным5 да бола тұр». Аспанда ай осылай пайда болыпты. Тот құдай да Ра сияқты құрметтелген. Ежелгі мысырлықтарда құдайлар көп болған. Алғашқыда мысырлықтар құдайларды жануарлар түрінде бейнелеген. Неғұрлым қастерлі жануарларға бұқа, сиыр, қой, жылан, қолтырауын, мысық, арыстан, шибөрі және сұңқар мен тырнақұтан құстары жататын. Бірақ бірте5бірте құдайларға адамдардың бейнесі де беріле баста5 ды. Мысалы, қуаныш пен махаббат құдайы Баст әйел тұлғалы, ал басы мысықтыкі болды. Тақта отырған Исиданың бейнесі. Қосөзен және Ежелгі Мысыр мифтері

Осирис пен Исида туралы миф Мысырлықтар басты құдайларының ішінен ерлі5зайыпты Осирис пен Исидаға ерек5 ше мән берген. Осиристі мысырлықтарға әртүрлі кәсіптерді, дәрігерлікті үйреткені, қалалар мен үйлерді қалай салуды, астық пен жүзім өсіруді көрсеткені үшін құрметтеген. Исида өнімділік құдайы болды. Әйелдер бала туған кезде содан көмек сұрап жалбарынған. Ежелгі мысырлықтар Осирис пен Исиданың бағзы бір заманда Мысырды билегеніне сенген. Олар қайырымды әрі қамқор билеушілер еді, бірақ олардың бауыры Сет қызғаншақ әрі күншіл болды. Бір күні ол Осиристі мерекеге шақырады. Сет өте әдемі табыт (саркофаг) жасап, оны кімге үлкен де, кіші де болмай, дәл келсе, соған сыйлайтынын хабарлайды. Бұл табыт Осиристің дене тұрқына лайықталып жасырын жасалған еді, сондықтан оған дәл келеді. Бауыры табыттың ішіне орналасқаны сол5ақ екен, зұлым Сет оның қақпағын сарт еткізіп жауып, табыт5 ты Нілдің суына лақтырып жібереді. Өзен ағысы Осиристі Жерор5 та теңізіне, одан әрі Библу қаласына алып кетеді. Сол жерде толқын табытты жағаға шығарып тастайды, үстіне үлкен ағаш өсіп шығады. Көп қиындықты бастан кешкен Исида Осиристің денесін тауып алып, Шөлдің, дауыл мен қолайсыз ауа райының құдайы Сет әрдайым өзінің бауыры Осиристі күндеп, жердегі билікті тартып алу үшін оның көзін жойғысы келеді. Мысырлықтардың көптеген мифтерінде жауыз Сеттің Осириске жасаған қастандықтары баяндалады. Гор, Осирис және Исида Әпсаналар

Мысырға қайтадан әкеледі. Ол мүрдені жасырып қояды, бірақ Сет оны тауып алып, 14 бөлікке бөліп, бүкіл Мысыр жеріне шашып тастайды. Алайда Исида мен оның өгей баласы Анубис тағы да іздеу жұмысына кіріседі. Иси5 да дене мүшелерін тауып алған жерлерге Осиристің құрметіне ғибадатханаларды тұрғызады. Кейін сол 14 ғибадатхана Мысырдың қасиетті орталықтарына айналады. Мифте айтылғандай, құдай әйел жұбайының дене мүшелерін біріктіріп, қайта тірілтіп алыпты. Сет Осирис пен Исиданың мұрагері Горды өлтірмек болады. Гор онымен айқасқа түсіп, жеңіліске ұшырайды. Айқас үстінде Гор көзден айырылады. Көздің орнына құдайлар оған Уджат – көріпкелдік жа5 нарын береді. Ол Уджаттың көмегімен жеңіске жетеді. Гор Мысырдың патшасы, ал Осирис – өлілер патшалығының иесі болады. Исида көне мифтерде зұлым сиқыршы ретінде көрінеді. Ол улы жыланды жасап, күн құдайына жібереді. Күн құдайы жансауға сұрап жалынады, бірақ Ра өзінің шын есімін айтып берген кезде ғана Исида жыланды кері қайтарып алады. Бұл есімді біліп алған сиқыршы құдайлар патша5 сы – ұлы күн құдайы Раның үстінен сиқырлы билігін жүргізе алатын болады. Ең көне мифтерден бізге өзінің ұлы Гор5 ды емес, ағасы Сетті жақтайтын Исиданың бейнесі жеткен. Күйеуі мен ұлын қорғаған сүйікті әйел әрі қамқор ана ретіндегі Исиданың бейнесі – кейінірек қалыптасқан. Исидаға табыну Мысырға ғана емес, көптеген елдерге таралған. Гор құдай (сұңқар басты) мен перғауын. Олар қатар отыр, бұл перғауындар билігінің құдайлармен байланыстылығын білдіреді. Қосөзен және Ежелгі Мысыр мифтері

О дүние Ежелгі Мысырда әрбір адамның бірнеше жаны болады деп саналған. Мифтің нұсқаларының бірінде олар үшеу – ка, ба және ах. Олардың бәрі мәңгі өлмеуі үшін, мысырлықтар өлгендердің денелерін сақтап қоюға тырысқан. Мүрдені сақтаудың әртүрлі тәсілдері болған. Жоғарғы Мысырда мүрдені таяз шұңқырларға жер5 леген, ыстық құмда тез кеуіп кеткен мүрделер шірімеген. Кейінірек, Ерте патшалық кезеңінің бас кезінде бальзамдау әдісі ойлап табылды, оны билеуші5перғауындарға бальзамдауға қолданған. Ежелгі мысырлықтар өлгеннен кейінгі өмірге сеніп, оны о дүние деп атаған. Олар өлген соң Иалу өлкесі, яғни «Қамысты өлке» деп аталған бақытты елге тап боламыз деп үміттенген. Ол өлкеге тап болу мүмкіндігі адамның жер бетінде қаншалықты адал өмір сүргеніне байланысты болған. Өлген адамды о дүниеге өлілер құдайы Анубис алып барған. Оның басын шибөрінікіндей, денесін адам қалпында бейнелеген. Өлген адам бірқатар сынақтардан өткізілген. Ең алдымен ол өзін өлілер Өзені арқылы өткізіп салатын тасымалдаушы қарттың көңілін табуы керек. Содан кейін – күзетшілер қарауылдаған Он екі қақпадан өтуі тиіс. Өлген адамға ерек5 ше бойтұмарлар мен «Өлілер кітабын» берген. Кітапта оған әртүрлі қауіп5қатерден құтылуға көмектесетін мағлұматтар болған. Ол көптеген Саркофаг. Өлген перғауынның денесін бальзамдап, саркофагке салып қойған. Әпсаналар

Қасиетті жануарлар Мысырлықтар жануарларға қандайда бір құдыретті күштің символы ретінде табынған. Кейбір жануарлар бір өңірде барынша қастерленсе де, көршілес өңірдегілер оны өлтіре салуы мүмкін еді, осыдан келіп өңірлер арасында алауыздық туады. Қасиетті жануар өлсе, оны бальзам5 дап, саркофагке салған және ғұрыптарын қатаң сақтай отырып храмның жанына жер5 леген. Бұқа өсіп5өнудің ежелгі символы болған. Ақ таңдақтары бар қара бұқа ерекше қадірленген, оны өсіп5өну құдайы Апистің жанды кейпі деп есептеген. Мысырлықтар Апистің ғұрыптық жүгіру қимылдары егінді көктетеді деп сенген. Сиырды бүкіл Мысырда қасиет тұтқан. Құдыретті аспан сиырының бейнесінде мысырлықтар аспан құдайы Хаторды елестеткен. Кейде Хаторды аспан құдайы Нутпен, сондай5ақ өсіп5өну құдайы Исидамен шендестірген. Хаторды, Исида мен Нутты сиыр бейнесінде немесе сиыр құлақты, мүйізді әйел түрінде бейнелеген. Қи қоңызын қастерлеу күнге табынуға, құдайлар патшасы – Ра құдайға табынуға байланысты. Қи қоңызын әдетте дөңгелек күнді алға қарай домалатып бара жатқан күйінде бейнелеген. Мысық күн құдайы Раның қызы – махаббат пен өсіп5өну құдайы Басттың символы болған. Бұл жануар адамдарды ауру5сырқау мен жын5перілерден қорғайды деп санаған. Баст құдайды мысық бейнесінде немесе мысық басты әйел бейнесінде көрсеткен. Әйел құдайдың негізгі храмы Бубастис қаласында орналасқан. Мысырдың көптеген аймақтарында мысықты өлтіргендерді өлім жазасына ке5 скен. Павиан (маймыл) даналық құдайы Тоттың қасиетті жануары саналған. Мысырлықтар о дүниедегі сотта Тот өлгендердің жүрегін Қи қоңызы Әпсаналар

ды. Зевсті араның балымен, бұлақтың суымен және ғажайып ешкі Амалфеяның сүтімен асырайды. Зевс Критте өте жылдам өседі. Ержеткен соң ба5 уырлары мен әпкелерін Кроностың құрсағынан азат етуге аттанады. Зевс немере әпкесі Метиданың ақылымен Кроносты сиқырлы ішімдікке тойдырып, жұтып алған балаларын құсып тастауға мәжбүр етеді. Зевстің азат еткен бауырлары өздерінің құтқарушысына күн күркірі мен жай отын басқару билігін береді. Ағайындылар Кроноспен және өзге титандармен он жыл ойы айқасады. Титандар Офрий тауына, ал Кронос пен Реядан туған құдайлар Олимп тауына бекінеді (олардың Олимп құдайлары атануы осы5 дан). Зевске Гея мен Ураннан туған жүз қолды құбыжықтар көмекке келгенге дейін айқас жалғаса берді. Уран оларды жек көріп, жер қойнауына жібере салған. Құбыжықтар үшеу еді – Котт, Бриарей және Гиес. Олардың әрқайсысында елу бас және жүздеген қол бар. Геяның ақылымен Зевс жүзқолдыларды жер бетіне алып шықты. Солардың арқасында титандарды жеңіп шықты. Котт, Бриарей және Гиес – ежелгі сұрапыл күштердің символдары. Жеңілген титандар Тартарға тасталады. Тартар өлілер патшалығы Аидтан әлдеқайда төменде жатыр деп саналған. Тартарда жер мен теңіздің тамырлары, барлық нәрсенің басы мен соңы жатады. Онда титандарды Зевстің сенімді күзетшілері – жүзқолдылар күзетеді. Енді үш ағайынды – Зевс, Посейдон мен Аид – билікті өзара бөліп алатын болды. Зевс аспан мен жерге, Посейдон 5 теңізге, Аид – жердің асты5 на, өлілер патшалығына билік құрды. Жер құдайы Гея мен аспан құдайы Уранның алты титан5ұлдары және алты титанида5қыздары болады. Олар бір5біріне үйленіп, құдайлардың жаңа ұрпағын дүниеге әкеледі. Зевс

Әпсаналар Олимп құдайлары Зевс Олимп тауында өмір сүрді. Бұл жерде ол салтанатты ал5 тын сарайларда өзге құдайлар мен құдай әйелдердің ортасында амброзияның (құдайлар тағамы) дәмін татып, нектар ішіп, (құдайлар сусыны) той тойлады. Зевстің алғашқы жұбайы даналық құдайы Метида болды. Гея Ме5 тидадан Афина деген қыз туады, содан кейін Зевсті биліктен айыра5 тын ұл туады деген болжамын айтады Зевске. Сонда Зевс қыз бала5 сын дүниеге әкелгелі жүрген әйелін жұтып қояды. Афина сауыт5сай5 ман, қару5жарағымен бірге Зевстің басынан тікелей жарық дүниеге шығады. Қызы оның әлемді жөнге келтірудегі жанашыр көмекшісіне айналады. Афина Зевс сияқты мықты, Метида сияқты данышпан бо5 лады. Ол Афины қаласына жебеушілік жасайды. Зевстің екінші әйелі Фемида құдай – Уран мен Геяның қызы. Оның есімі грек тілінен аударғанда «тәртіп, әділ сот» деген мағына береді. Зевстің үшінші әйелі 5 қарындасы Гера. Зевс пен Герадан көп бала туады. Соғыс құдайы Арес анасының елірме әрі басасау мінезін бойына дарытады. Қызы Илифия 5 босанатын әйелдердің жебеушісі. Оттың және ұсталық өнердің құдайы Ге< фест те солардың ұлы еді. Ата5анасы оны ұнатпағандықтан, Олимптен жер бетіне екі рет лақтырып жібереді, сол себепті ол екі аяғынан ақсап қалады. Гефест махаббат пен сұлулық құдайы Афродитаға үйленеді. Бірақ Афродита күйеуін емес, Аресті жақсы көреді. Афродита ғажайып әдемілігінің құпиясы жасырылған керемет белдік тағынып жүрген. Зевс сонымен қатар әйел құдай Летодан туған егіздер – Аполлон мен Артемиданың Жауынгер Афина

Ежелгі Грекия мифтері да әкесі болған. Күннің, жарық пен шындықтың құдайы Аполлон музыкаға, поэзияға, ғылым мен дәрігерлікке ықпал етті. Аңшылық құдайы Артемида садақ атқанда мүлт кетпеген. Оның атқан күміс жебелері әрқашанда нысанаға дөп тиген. Сонымен қатар ол жабайы аңдардың жебеушісі болған. Артемида емдей білген, ерлі5 зайыптыларды қорғаған, екіқабат әйелдерге сыйлық әкелген. Олипиялық Гермес – Зевстің және тау нимфасы Майяның ұлы– қанатты сандал киген құдайлар хабаршысы әрі өлілердің жанын тасымалдаушы. Ол жолаушыларды желеп5жебеген, сондай5ақ адамдардың түсінде құдайлар әмірін түсінуіне көмектескен. Оның теңдессіз сиқырлы күші алтын таяғында жатыр, сол таяғымен адам5 дарды ұйықтатып немесе оятып отырған. Дионис 5 Зевс пен Фивы патшасының қызы Семеланың ұлы – жердің құнарлылық күштерінің, жүзім өсірушілік пен шарап ашытудың құдайы. Деметра, Кронос пен Реяның қызы – өсіп5 өну мен егіншілік құдайы. Дәстүр бойынша олимптік құдайлар са5 натына 12 құдай кірген. Бірақ олардың тізімі көбінесе сәйкес келе бермейді. Мысалы, олимптік құдайларға жатқызылғандар: Зевс, Посейдон, Аид (кейде ғана) Гера, Гестия, Де5 метра, Аполлон, Арес (кейде ғана) Артемида, Афина, Афродита, Гефест (кейде ғана) Гер5 мес, Персефона (кейде ғана) Дионис (кейде ғана). Гестия – Кронос пен Реяның қызы. Ол отбасы, ошақ қасының құдайы болды. Гректердің әрбір үйінде оған арналған алтарь тұратын. Аполлон

Құдайлар мен жай адамдар туралы мифтер Дафнис пен Хлоя туралы миф. Афро5 дита ғашықтарға көмектескен, бірақ махаб5 бат пен адалдық антын бұзғандарды жазалап отырған. Афродита бақташылық әндерінің шығарушысы саналатын бақташы Дафнисті қатал жазаға тартқан. Дафнис өзінің ғашығы Хлояға берген сертін бұзған екен. Құдай әйел сол үшін оны соқыр етіп тастайды. Мифтің басқа бір нұсқасында Афродита оны жартасқа айналдырады. Европаның ұрлануы. Грек мифі бойынша, Зевс Финикия патшасының Европа атты сұлу қызына ғашық болады. Ол бұқаға айналып, қызды ұрлап алады да, Европаны арқасына отырғызып Крит аралына жүзіп келеді. Европадан үш ұл туады: Ми5 нос, Сарпедон және Радамант. Минос Криттің патшасы болады, оның сарайы Кносста орналасқан. Қарғысқа ұшыраған Тантал. Зевстің ұлы Тантал олимптік құдайлардың жиналыстары мен той5думандарына қатысу құқына ие болған. Ол құдайлардың тамағын ұрлап, құпия шешімдерін жариялап қойып, құдайларды ашуландырып алады. Құдайлар бәрін білетіні рас па екен деген оймен, ол өзінің ұлы Пелопсты өлтіріп, денесінен тамақ пісіреді де, жеуге береді. Аңыз бойынша, Афродита Уранның қан тамшылары5 нан туған. Қан теңізге тамып, Кипр аралының жанын5 да теңіз көбігіне айналған, сондықтан да Афродита5 ны Киприда деп те атайды. Құдай әйел сол көбіктен пайда болыпты. Орман құдайы Пан мен Афродита Әпсаналар

Құбыжықтар Грек мифтерінде құбыжықтар өте көп кездеседі. Олардың кейбіреуімен шайқасқан Геракл – Зевс пен кәдімгі әйелдің перзенті. Мысалы, ол денесі ит тәрізді, басы жыландыкіндей Лерней ги< драсын жеңген. Тоғыз басын түгел шауып алған. Геракл нимфа Геспериданың бағындағы сиқырлы алмаларды күзетуші Ладон айдаһарының көзін жойған. Ұлы найзағай ойнатушы Зевс те айдаһармен айқасқан. Тифон атты бұл айдаһардың 100 басы болыпты. Зевс оның үстіне Этна тауын құлатып жіберген, содан бері Этна от шашатын жанартауға айналған. Айдаһар Тифон мен жылан5әйел Ехиднаның қызы – демінен от шашқан Химера және ұлы – үш басты төбет Цербер болған. Ежелгі грек ақыны Гомердің айтуынша, Химераның басы арыстандыкі, денесі ешкінікі, құйрығы айдаһардыкі. Химера тауда, Аид патшалығына кіретін тұсқа жақын жерде өмір сүрген. Цербердің бастары иттікі, ал құйрығының орнында – улы жылан. Ол өлілер патшалығының қақпасын күзеткен. Цербер өлілер патшалығының қақпасын күзеткен Әпсаналар

Аңыз бойынша, өлгендердің жанда5 ры Аид патшалығына кіру үшін оған бал қосылған пірәндік берген. Бірақ ол жақтан кері қайту мүмкін емес. Ежелгі Грекия мифтерінде кездесетін ең қорқынышты мақұлықтардың бірі ва5 силиск болған. Оның түрі мынадай: әтеш басты, құрбақа денелі, арқасында қанаты бар. Василиск әтештің 400 жылда бір рет табатын жұмыртқасынан шығады деп саналған. Жұмыртқаны жылан немесе құрбақа басып отырады. Гректер васи< лиск адамды қараған көзімен5ақ өлтіреді деп сенген. Бірақ адам да оған айна5 ны көрсету арқылы өлтіре алады. Васи5 лиск айнадағы бейнесіне қарап, өзінің көзқарсынан өзі өліп қалады. Кентаврлардың денесі жартылай адам, жартылай жылқы болған. Әдетте, кентаврлар сабырлы әрі ақылды. Бірақ өздерін мазақ еткендерді байқаса болды, олар әп5 сәтте ашуға мініп, қаһарын төгіп шыға келеді. Олардың арасында бір данышпан әрі момын кентавр Хирон – Зевстің бауыры болған. Хирон науқастарды емдеген, болашақты болжаған. «Ехидна» деп зұлым, жауыз, келеке еткіш адам5 ды айтады. Бұл сөз грек құбыжығының аты5 нан шыққан. Жылан5әйел Ехидна жердің терең түбінде өмір сүрген. Ол адамдарды да, құдайларды да жек көрген. Аңға шыққан Кентавр Ежелгі Грекия мифтері

Геракл туралы мифтер Геракл Зевс құдай мен кәдімгі әйел Алкменаның ұлы болған. Зевстің әйелі Гера болса, Гераклдың өмірге келгенін жақтырмайды. Бір күні ол Гераклдың бесігіне екі құбыжық жыланды жібереді, бірақ ерекше туған сәби оларды тұншықтырып өлтіреді. Геракл күшті де епті болып өседі, бірақ бірбеткей мінезімен көзге түседі. Қызба мінезді бозбаланы жуасыту үшін, оны Кифе5 рон тауындағы бақташыларға жібереді. Онда ол қала маңына күн көрсетпеген киферон арыстанын өлтіріп, даңқы шығады. Бірде Геракл сәуегейге өзінің тағдырын болжатады. Сәуегей егер Геракл Эврисфей патшаға он екі жыл бойы бағыныштылықпен қызмет етіп, патшаның талабы бойынша он ерлік жасаса, мәңгі өмір сүре алатынын айтады. Гераклге берілген бірінші тапсырма Немей арыстанын өлтіру бола5 ды. Геракл оны буындырып тастап, патшаға алып келеді. Эврисфей патша қорқақ болғаны сондай, батырды әрқашанда қола ыдыстың ішінде отырып қарсы алған. Геракл арыстанның мықты терісі қорған болсын деп, одан жамылғы жасайды. Содан соң батыр өзінің немере туысы Иолайдың көмегімен Лерн қаласының тұрғындарын тоғыз басты гидрадан азат етеді. Бірақ Гераклге Иолай көмектескендіктен, патша бұл ерлікті ондықтың қатарына енгізуден бас тартады. Геракл Немей арыстанымен айқасуда Әпсаналар

Иолай батырдың туысы (ағасының баласы) ғана емес, арба5 сын айдаған жақын досы да болған. Геракл досымен бірге көп ерлік жасаған. Бұдан кейін Геракл патшаға арнап алтын мүйізді сиқырлы кербұғыны ұстап әкеледі; эриманф қабанын аулайды; Авгий патшаның орасан үлкен мал қорасын тазалайды; адамдарды жейтін темір қауырсынды стимфал құстарын жояды, басқа да ерліктерді жасайды. Гераклдың соңғы он екінші ерлігі жер астындағы өлілер патшалығына сапары болды. Эврисфей өзіне құбыжық төбет Церберді алып келуін талап етеді. Егер Геракл қару қолданбастан үш басты төбетті жеңіп шыға алса, тозақ әміршісі Аид Церберді беруге келіседі. Батыл ер Церберді жеңіп, Эврисфейге алып келеді. Ал патша қорқынышты иттен зәресі ұшып, Гераклге төбетті қайтадан апарып тастауды бұйырады. Батырдың көп сынақты бастан кешуіне тура келеді, бірақ ол өз мақсатына ұмтыла жүріп, өзгелердің шеккен азабына да немқұрайды қарай алмай, әрқашанда көмектесуге асығады. Мысалы, ол Қап тау5 ында Прометейді – Зевстің немере бауырын бостандыққа шығарады. Гераклдің өте көп ерлік жасауына тура кел5 ген, бірақ Эврисфей патшаның қызметінде жүріп жасаған он екі ерлігі барынша танымал болады. Гераклдың ұрпақтары гректің қала5 мемлекеттерінде патшалық етеді. Лерней гидрасы жылан-әйел Ехиднаның қызы болған Ежелгі Грекия мифтері

Қыз бейнелі құстардың елжіретер тәтті әнін естіген Одиссей теңізге күмп беріп, аралдағы сиреналарға жүзіп кетуге деген шексіз құштарлық сезімін бастан кешеді, бірақ мықты арқандар жібермей қалады. Одиссейдің кемесі теңізде біріне5бірі соғыла жүзіп жүрген жартастардың арасынан аман5сау өтеді. Сондай5ақ ол Сцилла мен Харибда атты құбыжықтардың арасындағы тар бұғаздан да жүзіп өтіп кетеді. Алты ба5 сты қанқүйлы Сцилла жағадағы үңгірде өмір сүрген. Ол кемеден Одиссейдің алты жолда5 сын ұстап алып үлгереді. Харибда – қорқынышты су иірімі түріндегі құбыжық, бұғаздың қара суын күніне үш рет жұтып алып, үш рет қайта шашады екен. Одиссей феактар тұратын Схерия аралына жетеді. Батыр феакия патшасының сарайына келіп, өз есімін айтады. Феактар оны жедел жүзетін кемемен отанына жеткізіп салады. Одиссей үйінде жиырма жыл болған жоқ. Ол ақырында Итакаға қайтып оралғанда, үйіне байқатпай кіріп кетсін деп, әйел құдай Афи5 на оны қайыршыға айналдырады. Бұл кезде әйелі оның ескі садағын атудан сайыс ұйымдастырып жатқан. Афинаның ықпалымен Пе5 нелопа жеңімпазға күйеуге шығуға уәде береді. Одиссей сайысқа қатысады да, жеңіп шығады. Содан соң Афинаның көмегімен барлық күйеусымақтардың сазайын береді. Зевс кемеге найзағай отын тастайды, жалғыз Одис5 сей ғана аман қалады. Ол нимфа Калипсоның аралы5 на жүзіп жетеді. Калипсо Одиссейді босату жөнінде құдайлардан бұйрық келгенше, батырды өз аралын5 да жеті жыл бойы ұстайды. Ежелгі грек вазасы Ежелгі Грекия мифтері

Әдет<ғұрыптар мен мейрамдар Ежелгі гректер құдайлардың жер бетіндегі өз тұрақтары болсын деп, храмдарды тұрғызған. Храмның қасында тас алтарь – құрбандық шалуға немесе дұға жасауға арналған қасиетті орын болған. Кім құдайларға құрбандық арнаса, олар соны ықыласпен тыңдайды деп санаған. Кейде жануарларды құрбандыққа шалған. Кейбір құдайларға қан, басқаларына – шелпек, шарап, сүт керек болған. Алтарьлар әрбір үйдің ауласында болған. Адамдар құдайларға әртүрлі сыйынған. Олимп құдайларын алақандарын аспанға қаратып, қолдарын көтеріп шақырған. Жер асты әлемінің құдайына сыйынған кезде алақандарын жерге қаратқан. Теңіз құдайын шақырғанда беттерін теңізге бұрған. Гректер өз құдайларының құрметіне көптеген мерекелерді ұйымдастырған. Құдайларға арнап спорт жарыстарын, театрландырылған көріністерді, ақындар жарысын өткізген. Афинадағы негізгі мереке Ұлы Панафинея болатын. Оны әйел құдай Афинаның құрметіне өткізген. Ұлы Панафинеялар әр төрт жыл сайын өтіп, бірнеше күнге созылған. Эфес қаласындағы Артемиданың мәрмәр храмы. Храмның ішінде жүзім бұтасының сүрегінен жасалған, алтынмен және күміспен қапталған Артемиданың алып мүсіні тұрған. Әпсаналар

Жер асты, о дүние Ежелгі гректердің нанымы бойынша, адамдар өлгеннен кейін жан5 дары о дүниеге – Аид құдай басқаратын жер асты патшалығына ау5 ысады. Гректер жердегі көптеген үңгірлер мен жарықтар – өлілер патшалығына кіретін қақпалар деп ойлаған. Осындай қақпалардың бірінен Гермес құдай адамдардың жандарын Стикс өзенінің жағасына апарады. Бұл өзен – тірілер әлемі мен өлілер патшалығының арасындағы шекара. Гректер өлген адамның аузына тиын салған, Харон өзін Стикс өзенінен өткізгені үшін марқұм сол тиынмен ақы төлейді. Ақша берілмеген жандар жағаны бойлап мәңгіріп, бақытсыз күйде қаңғып қалған. Өзеннің арғы жағасында адамның жаны үш басты төбет Цербердің қасынан өтеді. Цербер өлілер патшалығын тірі адамдардан қорғаған әрі іштен ешкімді шығармаған. Жанның келесі кездестіретіндері – Зевстің Минос, Радамант және Эак деген ұлдары. Олар жаңа кел5 ген жанды жер бетіндегі бүкіл өмірінде өзін қалай ұстап, қалай өмір кешкеніне қарай сотқа тартады. Зұлым әрі қатал адамдардың жандарын Тартарға (тозақ) жіберген, онда оларды мәңгі жаза күтіп тұрған. Тақуалықпен өмір сүрген әрі қандайда бір дін жолын ұстанған адамдардың жандарын Ели5 сей алаңына – күннің алтын сәулесіне шомылған бақытты мекенге жолдаған. Тақуалардың жандары қайтадан өмірге келуге сұрана ала5 тын болған. Егер діндар адамдардың жандары тақуалық өмірінің арқасында Елисей алаңына үш мәрте қайтып оралса, олар Шаттық аралдарына бара алады. Бұл мәңгілік қуаныш мекені, оны Тартар5 дан шыққан Кронос басқарады. Әпсаналар

Бірақ көптеген адамдар жер бетіндегі өмірінде тым жақсы да, тым жаман да болмаған, сондықтан олардың жандарын Асфодель шалғынына жіберген. Бұл бір сұрқай, көңілсіз жер, өлгендердің жан5 дары сондағы қараңғылықта мақсатсыз қаңғып, аз да болса рухын көтере қуанып қалу үшін жер бетіндегі тірі адамдардан сый5сыяпат күтеді. Тағы бір жол Эребке, Аид пен Персефонаның сарайына бастай5 ды. Аид құнарлылық құдайы Деметраның қызы Персефона сұлуға ғашық болып, оны өзінің өлілер патшалығына алып кетеді. Олардың сарайының жанынан Жад суы мен Лета суы ағып жатыр. Тақуа жандар Жад суынан ішкен. Сондықтан олар ешнәрсені ұмытпаған. Ал Лета су5 ынан қарапайым жандар ішіп, өткенді ұмытып қалған. Аид Персефонаны өзінің өлілер патшалығына әкетіп барады Ежелгі Грекия мифтері

Әпсаналар Ежелгі рим мифтері Римнің пайда болу мерзімін әдетте біздің дәуірімізге дейінгі 753 жылға жатқызады. Бір аңыз бойынша, қаланың негізін салған троялық қаһарман Энейдің немерелері – Ро< мул мен Рем деген егіздер. Саяси шиеленістердің салдарынан егіздерді әміршінің бұйрығымен Тибр өзенінің жағасына өлсін деп тастап кетеді. Бірақ оларды ұрғашы қасқыр тауып алып, емізіп асырайды. Қаланың шекара< сын белгілеу кезінде ағайындылар дауласып қалып, дауды бастаған Рем шайқаста қаза табады. Ромул қаланың тұңғыш билеушісі болып, 38 жыл басқарады. Дін Рим өркениеті осыдан 3 мың жылдай бұрын пайда болса да, ежелгі римдіктердің наным5сенімдері жөнінде бізде жан5жақты мағлұматтар бар. Бұл мағлұматтардың басым бөлігін біз жазба ескерткіштерді, ғибадатханаларды, қалалардың қирандыларын – бүгінгі заманға дейін сақталғандардың барлығын зерттеп, зерделеу арқылы алдық. Римдіктерде құдайлар мен құдай5әйелдер көп болған. Олар негізгі екі топқа бөлінеді: мереке кездерінде ғибадатханаларға барып табы5 натын жалпы мемлекеттік құдайлар мен құдай5әйелдер және рухтар – әрбір үйде қастерленетін отбасының қорғаушылары. Әрбір үйдің өзінде ларларға арналған, ларий деп аталатын құрбан шалатын орын болған. Отбасының барлық мүшелері соның қасында күн сайын дұға жасаған. Ларларға ас әкеліп қойған. Екі жүзді құдай Янус

Әпсаналар Құдайлар Римдіктердің табынған құдайларының саны орасан көп, оларға дұға жасап, құрбандық шалып отырған. Жалпы мемлекеттік құдайлардың құрметіне сәулетті храмдар салынған. Құдайға құлшылық ету мен құрбандық шалу рәсімдері әдетте храмнан тыс жерде жасалған, бірақ сыйынушыларға кейде храмның ішіне кіріп, құдайдан тілек тілеуге рұқсат етілген. Құдайлары негізінен, гректердікінен алынған, бірақ оларға көбінесе басқа ат қойған. Құдайлардың арғы тегі Уран мен Гея болған. Юпитер (гректің Зевсіне сәйкес келеді) – құдайлар патшасы, күннің күркірі мен найзағай құдайы. Юнона (Гера) – әйелдердің және аналықтың жебеушісі. Вулкан (Гефест) – ұсталар мен қолөнершілердің құдайы. Марс (Арес) – соғыс құдайы. Ве< ста (Гестия) – отбасының жебеушісі, қалалық қауымның қасиетті ошағының құдай5анасы. Нептун (Посейдон) – теңіз құдайы, Дит (Аид) – жер асты патшалығының құдайы, Цецера (Деметра) – егіншілік құдайы. Юпитердің балалары: Диана (Артеми5 да) – айдың және аңшылықтың құдайы, Аполлон– күннің, музыканың құдайы, емшілер мен көріпкелдердің жебеушісі, Минерва (Афина) – жауынгер құдай5әйел, қолөнердің жебеушісі, Меркурий (Гер5 мес) – сауда құдайы, өнер мен қолөнердің жебеушісі, Юпитердің хабаршысы, Вакх (Дионис) – шарап ашыту құдайы. Сұлулық пен махаббат құдайы Вене< ра (Афродита) Уран мен Геяның қызы болған. Әйгілі рим қолбасшысы әрі мем5 лекет қайраткері Гай Юлий Цезарь (б.д.д. 100544 ж.ж.) Венераны өзі шыққан Юлийлер әулетінің арғы анасы деп білген. Юпитер

Ежелгі Рим мифтері Бастапқыда құдай5әйел Веста отбасының жебеушісі саналған. Форумда (базар алаңы) оның құрметіне ғибадатхана салынып, ішінде әрдайым қасиетті от жанып тұрған. Оған текті тұқымнан шыққан алты әйел қызмет еткен, оларды «весташы бикештер» деп атаған. Весташы болу аса құрметті іс, бірақ ол құдай5әйелге тұтастай 30 жыл қызмет еткен! Осы уақыт ішінде отбасын құруға, күйеуге шығуға құқығы болмаған. Рим пантеонында дәрежесі төменірек құдайлар өте көп болған. Олардың кейбіреулері, Флора, Фавн, Помо< на мен Сильван сияқтылары, өсіп5 өнуге жебеушілік жасады. Соғыстың жебеушілері қатарына бірнеше құдай мен құдай5әйелдер жатқызылған, соның ішінде Квирин мен Беллона бар. Купидон мен Амур махаббат құдайлары болып, гректің махаббат құдайы Эротқа сәйкес келген. Құдай5әйел Рома Римнің жебеушісі саналған. Оның басқа есімдері – Мәңгі, Жеңілмес, Бақытты. Алғаш рет оның бейнесі біздің дәуірімізге дейінгі 204 жылы тиын ақшада пайда болған. Ең маңызды үш құдайдың санатына Юпитерді, Юнонаны және Минерваны жатқызған. Оларға Капито5 лий храмында сыйынған. Бұл храм Рим қаласы орналасқан жоталардың бірі 5 Капитолийде тұрған. Храмның алдындағы алтарьда әлдебір құдайға арнап, жануарларды құрбандыққа шалған. Бұл күрделі рәсімді абыздар ғана атқара алған. Марс Меркурий

Мереке<мейрамдар Римдіктердің әр алуан мерекелері көп болған. Жалпы мемлекеттік мерекелер жиі ұйымдастырылған, бірақ олардың ең бір салтанат5 ты түрлерінде ғана жұмыс істеуге, тіпті бір іспен шұғылдануға тыйым салынған. Император Август басқарған тұста римдіктердің жылына 115 мерекелік және демалыс күндері болған. Қаңтар айының басында Компиталии атап өтілген. Ауылдарда әрбір дихан өз жерінің шекарасына шағын алтарь онатқан. Алтарьдің үстіне ол өзінің соқасын және отбасы мүшелерінің символы ретінде ағаш қуыршақтарды қойған. Келесі күн мереке деп саналған. Бұл күні үй5жайы мен шаруашылығын бүкіл алдағы жылға жамандық ата5 улыдан аластау үшін, құдайларға ерекше құрбандықтарды шалған. Ал қалаларда бұл күні әрбір көше қиылысына орнатылған ерекше алтарьлардың үстінде тауықты құрбандыққа шалған. Осыдан кейін үш күндік мереке ұйымдастырылған. 12<13 ақпанда римдіктер ата5бабаларын еске алған. Қала сыртындағы бабаларының зиратына барып, бастарына гүл қойып, ата5 аналарының қабірін сүтпен және шараппен суарған. Сонда марқұмдардың қарны аш5 пайды және ашу үстінде тірілерге оба ауру5 ын жібермейді деп білген. наурызда құдай5әйел Вестаның храмында мәңгілік отты жаңарту ғұрпы жасалған. Осы күннен салилердің (ерекше абыздардың) билері басталған. Мәртебелі отбасынан шыққан он екі жас адам қолдарына киелі қалқандарды ұстап, бүкіл Римді айнала би билеген. Бұл би 19 күнге созылған. Cатурн Әпсаналар

Ежелгі Рим мифтері

Атақты азаматтардың мүрдесін қоштасуға қолайлы орынға бірнеше күнге, императордың денесін – бір аптаға шығарып қойған. Осы уақыт ішінде марқұмға тағзым еткісі келгендердің барлығы келіп, мүрдесіне гүлдер мен гүлтәждерді қояды. Жерлеу күнінде сегіз ер адам мүрде салынған зембілді қаралы шерумен бірге форумға алып жүреді. Шеруді марқұмның туыс5туғандары бастайды. Олар бет5 перделер мен қаралы киімдерді киіп алады. Шеруге музыканттар, кәсіби әнші5жоқтаушылар және шырақ ұстаушылар ереді. Шеру форумға келіп тоқтап, сол жерде марқұмның құрметіне салтанатты сөз сөйленеді. Мүрдені қабірге түсіреді; заң бойынша мола қаланың сыр5 тында болуы тиіс. Көптеген Рим жолдарының бойында сәулетті құлпытастар бой көтерген. Мүрде мәрмәрдан немесе басқа бір берік әрі әдемі тастан жасалған арнайы табытта – саркофагта жатқан. Римдіктер кейде мүрдені жерлеудің орнына шұңқырдағы отқа өртеп жіберген. Өлген адамның туыстары отқа киім мен тамақ тастаған, осының бәрі марқұмға о дүниеде қажет болады деп сен5 ген. Жанып біте бастаған алаудағы өліктің күліне топырақ сепкен. Жерлеу отының жалыны сөне бастаған кезде, қалғанын шараппен сөндірген. Күлді урна деген арнайы ыдысқа жинап салған. Өлген адамның қабірінің үстіне туысқандары мола немесе құлпытас тұрғызған, болма5 са топырақ үйген. Кейде қабірлердің үстіне бағандарды, тіпті биік мұнараларды да тұрғызған. Римдік саркофагтің бедері Ежелгі Рим мифтері

Әпсаналар Шығыс елдерінің мифтері Шығыс мифологиясы ең ежелгілерінің қатарынан саналады. Шығыс елдері мәдениетінің Еуропамен салыстырғанда қайталанбас ерекшеліктері көп. Шығыс елдерінің мәдени мұрасы зор, алуан түрлі әрі өте қызық. Үндістан мифтері Үндістанда барлық құдайларды адам5 дарға ұқсас етіп елестеткен. Олардың көбінің беті, қолы, аяқтары бірнешеуден болған. Кейде бастары жануардың басын5 дай болуы мүмкін. Аңыз бойынша, ұлы құдай Брахманың бет5жүзі біреу болыпты, бірақ ол әдемі құдай5әйел Гаятриге ғашық бо5 лып қалады. Оны үнемі көріп тұру үшін, өзіне тағы да төрт бет жасап алыпты. Құдай5әйел ашуланып, аспанға көтеріліп кетіпті. Сонда айлакер Брахма төбесінен бесінші бетті жа5 сап алады. Үнділерде негізгі құдай үшеу – Брахма, Вишну және Шива. Брахма әлемді жаратушы ретінде құрметтеледі, Вишну табиғат күштеріне жауап беруі тиіс, ал Шива – бүлдіруші, со5 нымен қатар жаратушы құдай да болған. Ол қасиетті биін билеген кезде – әлемде тәртіп орнайды. Ал егер шаршап қалса, әлем тепе5 теңдігінен айырылады. Аңыз бойынша, Брахма алтын жұмыртқадан пайда болған. Ол ойдың күшімен жұмыртқаны екіге бөледі: біреуінен жерді, екіншісі5 нен – аспанды жасап, арасына ауаны жібереді. Осыдан кейін адам5 дар және басқалар пайда болады. Брахма бүкіл әлемді басқарады, ал ғаламның өзі Вишну құдайдың ішінде орналасқан. Билеп тұрған Шива

Шығыс елдерінің мифтері Янь5дидің көмекшісі Чжумин, ол жазғы ауа райына басшылық етеді. Янь<ван құдай о дүниені билейді. Қытай мифтерінде «аса данышпан әміршінің» үлгісі бар. Яо деген әміршіні осылай атаған, ол осыдан 4 мың жыл бұрын билік құрған деп есептеледі. Яоның патшалық етуі көне заманның алтын ғасыры атанған. Яоның көздерінде үш қарашық бар, бұл көрегендіктің белгісі. Яо патшалық еткен тұста ауладағы шөп те астыққа айналған. Әмірші қарапайым болған: қыста бұғының терісін жамылған, жазда– кендірден киім киген, қыш ыдыстан ас ішкен. Яо өз еліндегі барлық тұрғындардың қамын ойлаған. Қытайда әрбір жыл 12 жануардың біреуіне арналған. Олар: тышқан, бұқа, жолбарыс, қоян, айдаһар, жылан, жылқы, қой, мешін, қораз, ит, доңыз. Аңыз былай дейді: бір күні осы аталған аңдар жи5 налып алып, кім басшы деген мәселені талқылай бастайды. Оларға құдыретті құдайлардың бірі көмекке келеді. Құдай олардың әрқайсысы бір5бір жылдан басқаратын болады деп жариялайды. Қытайлар қай жануардың жылы болса, сол «жыл иесінің» қалауын ескеру керек деп есептейді. Тышқан жылында келешекке қор жинау, бұқа жылында – қол қусырмай еңбек ету, қоян жылы мен қой жылында – өнермен шұғылдану керек, тағысын тағылар. Адамдардың түп атасы Фуси деген батыр деседі. Ол адамдарға аңшылық пен балық аулауды үйреткен, гусли аспабын ойлап тапқан, ет пісіруді үйреткен, үйлену ережелерін қалыптастырған деп саналады. Көне қола тиындардан жасалған, семсер түріндегі бойтұмар

Жапония мифтері Ежелгі жапондықтар табиғаттың жаны бар деп сенген. Әлем та5 старды, ағаштарды, тауларды, көлдерді, құдықтарды – барлық жерді мекен ететін көптеген құдайларға толы деп сенген, сондай5ақ олар ба5 баларына құдай деп табынған. Бұл дін синтоизм деп аталады. Жапон аңыздарында ең әуелі жыныссыз жеті құдайдың қалай пайда болғаны, содан кейін құдайлардың жұбымен пайда бола бастағандары туралы баяндалады. Жұп құдайлардың төрт ұрпағы өткен соң, Идза< наки (алғашқы еркек) мен Идзанами (алғашқы әйел) пайда болыпты. Олар өзге құдайларды туғыза алатын алғашқы құдырет иелері болған. Аспан мен жер ажыратылған кезде бірінші пайда болған жоғарғы аспан құдайлары Идзанаки мен Идзанамиге су ағысының ортасынан жер жасауды тапсырады. Бірінші арал қоюланып қатып қалған теңіз тұзынан жасалыпты. Содан кейін ерлі5зайыпты Идзанаки мен Ид5 занами тағы да бірнеше аралды – Жапония елін жасап шығады. Осы екі құдайдың некесінен көптеген рухтар – жердің, желдің, теңіздің құдайлары және басқалар жарық дүниеге келіпті. От құдайы Кагуцути дүниеге келгенде, Идзанами өлімші болып күйіп қалады да, өлілер еліне кетеді. Идзанаки оның артынан бара5 ды, бірақ қайтарып ала алмайды, себебі оның әйелі өлілер тамағынан ауыз тиіп үлгеріпті. Қайғыға батқан Идзанаки тірілер әлеміне оралады. Ол өзенге шомылып өзін5өзі тазартады, жуынып жатқан кезінде күн құдайы Аматэрасуды, ай құдайы Цукуёмиді және дауыл құдайы Су< Ежелгі жапондықтар адамды рухтардан жаралған, олардың ең ықпалы күштісі күн құдайы деп санаған. Күн құдайы жерге өзінің ұлы Нинигиді жіберген. Нинигидің ұрпағы Дзимму император5 лар әулетінің негізін салған. Әпсаналар

Шығыс елдерінің мифтері

Сол үшін Олорун оған қопсыған топыраққа толы ұлу қабыршағын, кептерді және бес бақайлы тауықты береді. Ориша Нла торды бойлай батпаққа түсіп, бір уыс топырақты тастайды да, үстіне құстарды отырғызады. Құстар топырақты батпақтың бетіне шаша бастайды да, батпақ құрғаққа айналады. Үстем құдай бұл іске риза болады. Ориша Нла құдай жерді және оның бетіндегінің бәрін төрт күнде жаратты, ал бесінші күні демалу үшін аспанға қайтты. Ал5 тыншы күні құдай тағы да жерге түсіп, ондағы табиғатты жаратуын жалғастыра берді. Ол пальманы отырғызып, суарып еді, көп ұзамай қалың орман өсіп шықты. Содан кейін үстем құдай Олорун жер бетіне адамдарды қоныстандырғысы келді. Ориша Нлаға топырақтан адамдарды мүсіндеп жаса деп еді, құдай айтқанын істеді. Бірақ оларға Олорун ғана жан бітіре алды. Осы күнге дейін африкалықтар адам баласы анадан туады, бірақ құдыретті құдай ғана сәбиге жанды үрлеп енгізе алады деп сенеді. Өте ерте заманнан алғашқы адамдардың пайда болуы туралы хикаяның басқа бір нұсқасы да жеткен. Құдай Джуок адамдарды сазбалшықтан мүсіндеген. Ол адамға жүгірсін деп аяқты, жер жыртып егін ексін деп қолды, шыққан өнімін көрсін деп көзді беріпті. Джуок адамға өзі өсірген тарысын жесін деп ауызды, сөйлесін әрі тыңдасын деп тіл мен құлақты беріпті. Содан соң құдай оған жан бітіріпті. Африкалықтар құдай жақсы, қайырымды адамдарды жақсы топырақтан жасайды, ал егер жаман адамды жасағысы келсе, жаман топырақты алады деп сенеді. Ғұрыптық бетперде

Әпсаналар Құдайлар мен аруақтар Африканың әрбір тайпасы өз құдайларына сенеді, дегенмен құдайлар әлемі туралы ортақ түсініктері де бар. Мысалы, барлық африкалықтар күнді, айды, жұлдыздарды, табиғат құбылыстарын құдайға балайды. Африканың оңтүстігінде Құс Жолы тура5 лы аңыз таралған. Ерте заманда бір құдай5 қыз өмір сүріпті. Бір күні ол ауырып қалып, лашығында жалғыз жатады. Түн ішінде қорқынышты болмасын деп, бір уыс күлді аспанға шашып жібереді. Күл шоқтары жұлдыздарға айналып кетеді. Қыздың көз ал5 дында Құс Жолы пайда болады. Адамдар шөл далада құбылнама тәрізді Құс Жолы арқылы адаспай жол тапқан. Әр тайпаның өз қорғаушы аңы – тотемі бар. Мұндай қорғаушы піл, қабылан, тіпті жәндік те болуы мүмкін. Африкалықтар мұндай аңға тиіспесе, өлтірмесе, тайпа5 ларына еш жамандық болмайды деп сенеді. Аңдар ғана емес, ағаш та, тас та, тау да тотем болуы мүмкін. Сондай5ақ африкалықтардың барлығы зұлым және қайырымды аруақтарға сенеді. Ұлан5ғайыр Сахара шөлін мекен ететін аруақтар туралы әңгімелейтін ырым5нанымдар өте көп. Аруақтар жер астын5 да дөңбекшіген кезде түйелер сүрініп кетіп, үстіне мінген адамды құлатып жіберуі де мүмкін. Африканың ганду тайпасында Кинту патша туралы аңыз бар. Ол аспан құдайының қызы Намбиге үйленбек болады. Қыздың әкесі Гулу өз қызынан айырылғысы келмегендіктен, ғашық патшаға көп Дуагердің кеудеге таққан әшекейі мен бетпердесі

Африка мифтері сынақтарды ойлап табады. Сынақ ретінде ол Кинтуге тауды балта5 мен талқандауды, бір құмыра шық жинауды және жүз адамға арналған тамақты тауысу5 ды тапсырады. Бірақ ержүрек патша барлық сынаққа төзеді. Кинту мен Намби үйленіп, жер бетіне түседі. Алайда Гулу олардың аспанға қайтып оралмауын, өйткені өлім құдайы Валумбе де олармен бірге жерге түскісі келетінін ескертеді. Жас жұбайлар адамдарға мал алып келіп, жемістерді беріп, киім тігуді үйретеді. Бірақ олар тауыққа жем әкелу үшін аспанға қайта баруға мәжбүр болады. Жер5 ге қайтадан түскен кездерінде олармен Ва5 лумбе де еріп келеді. Содан бері жер бетінде тамақ, киім ғана емес, ажал да бар екен. Африкалықтар мынадай бір мифті ұрпақтан ұрпаққа жеткізуде. Бұл дүниеде құдыретті дәу – өте ежелгі құдай өмір сүріпті. Ол қолын көтерсе, қолтығының астынан күн пай5 да болып, жерге жарығын төгіпті. Ал енді ұйқыға бас қойғанда қолын түсіреді екен, сонда күн оның қолтығына тығылып, қараңғылық баса5 ды. Барлық тайпалар өздерінің бақ5берекелері өлгендердің аруақтарына, бірінші кезекте – ата5бабаларының аруақтарына бай5 ланысты екеніне сенген. Дуагерлер әртүрлі аруақтарға табынудың күрделі ережелерін жасаған. Африкалықтар өз тайпаларының дәстүрлі әшекейлері бойтұмардың қызметін атқарады деп сенеді. Зұлым күштерден сақтану үшін адам өз үстіне бірнеше кило5 грамм әшекейді тағынып алуы мүмкін. Африканың әшекейтұмарлары

Ацтектердің мифтері Ацтектер астанасы қазіргі замандағы Мехико қаласының орнында тұрды. XІV – XV ғасырларда бұл империя құрлықтың ең құдыреттісі саналған. Ацтектердің мифологиясы бай болды, олар көптеген құдайларға табынды. Әлемді дүниенің төрт жағына сәйкес келетін төрт Тецкат< липока басқарады деп сенген. Бастысы – Қара түсті, ол адамдардың тууы мен өлуіне билік еткен. Ол әрбір адам туралы бәрін білетіндіктен, адамдар одан қорыққан. Ол сондай5ақ түнгі аспан мен желдің де құдайы болған. Кецалькоатль Әпсаналар

Оның символы – қасиетті жануар ягуар. Оған қарсы тұратын Ақ түсті Тецкатлипо5 ка – Кецалькоатль, ол жартылай Кецаль құс, жартылай жылан болған. Кецалько< атль жарықтың қайырымды құдайы ретінде құрметтелген. Қызыл Тецкатлипока көктем құдайы болған. Ал көгілдірін барынша құрметтеген әрі қорыққан, себебі ол зұлым күн құдайы, соғыс құдайы болған. Тонатиу – күн құдайы, сондай5ақ жауынгерлердің құдайы. Ацтектер оны беті қызыл, шаштары жалындап жанған, арқасында дөңгелек күні бар жас жігіт түрінде елестеткен. Аңыздың айтуынша, ол әр түн сайын жер асты патшалығын бойлай жүзіп өтеді. Түнде жер асты әлемінде өліп қалмау үшін, оған күн сайын жаңа қан керек, қанды ол шайқаста өлген жауынгерлерден алады. Уицилопочтли «Оңтүстік колибриі» деп аударылады. Бұл күн құдайы Тонтиумен бірдей, ашық аспанның, аңылық пен соғыстың, құнарлылықтың құдайы. Ацтектер жылына екі рет Уицилопочтлидің құрметіне мереке ұйымдастырып, бал қосылған қамырдан құдайдың бейнесін жасап пісірген. Ғұрыптар аяқталған соң, бұл бейнені бөліп5 бөліп алып жеп қойған. Уицилопочтлиді кейде колибри түрінде, кей5 де колибридің тұмсығы пішіндес алтын дулыға киген ер адам түрінде бейнелеген. Бұл құдайға адамдарды құрбандыққа шалған. Үндістер Кецалькоатльдің күнтізбені ойлап тапқанына, сондай5ақ құмырсқаға айналып, жер астындағы қордан жүгері дәнін ұрлап әкеліп, адамдарға бергеніне сенген. Уицилопочтли Америка мифтері

Әпсаналар Орта ғасырдағы еуропа мифтері Орта ғасырдағы Батыс Еуропаның мифологиясы бізге христиан дәуіріне дейінгі кезеңде жасалып, мұқият сақталған әдеби ескерткіштердің арқасында жетті. Шығыс Еуропаның мифтері аңыздардан, ертегілерден, бірақ басым бөлігі – әдет<ғұрыптар мен халықтық мере< келерден көрініс тапқан. Скандинавия мифологиясы Ежелгі скандинавтар, яғни исландиялықтардың, шведтердің, даниялықтар мен норвегтердің ата5 бабалары, ғаламды, құдайлар мен адамдарды екі негіздің: ер мен әйел бастауларының қосылуынан шықты деп санаған. Олардың өзара әрекетінен Имир деген дәу мен әлемдік сиыр Аудумла пай5 да болыпты. Сиыр тұзды тастарды жалайды да, олардан бірінші құдай – Бури шығады. Бұдан аспан құдайларының – астардың әулеті тарайды, олардың ең бастысы күн құдайы Один болған. Сондай5ақ күн күркірі мен найзағай құдайы Тор, от құдайы Локи, соғыс құдайы Тюр, тағдырдың соқыр құдайы Хед, қолөнерші –кебісшілердің құдайы Видар пайда болады. Один астармен бірге дәу Имирге шабуыл жасап, өлтіреді, ал оның денесінен жерді жасайды. Дәудің сүйектерінен таулар, тамырлары5 нан – өзендер шығады, құрсағы 5 теңізге, бас сүйегі аспанға айнала5 ды, шаштарынан орман, миынан бұлттар пайда болады. Содан кейін құдайлар адамдарды: талдан – Эбла деген әйелді, ал шаған ағашынан – Аск деген ер адамды жаратады. Құдайлар алғашқы адамдарды жын5перілерден қорғау үшін Мидгард қаласын салып береді. Адамдарға көп нәрсені: ауды қалай тоқуды, қару жаса5 уды, санау мен жазуды үйретеді. Күн құдайы Один

Мифтерде әлемдік қасқыр Фенрируге ерекше маңыз берілген. Көріпкел әйелдер құдайлардың бәрін бір күні қасқыр жұтып алады деп болжам айтыпты. Тор құдай қасқырды байлау үшін мықты шынжыр соғады да, құдайлар соны алып, мықтылығын сынап көреміз деген желеумен Фенрируге келеді. Бірақ қасқыр күшті болып шығады: шынжырды оп5оңай үзіп тастайды. Сол кезде Фригг, Одиннің әйелі, жер бетіндегі барлық нәрседен: жөке ағашынан, сіңірлерден, қылдан, тағы басқалардан арқан еседі. Сөйтіп құдайлар қасқырды ма5 тап алады. Бірақ кейін Фенриру босап шығады да, Видардан басқа құдайлардың бәрін жұтып алады. Видар өзінің мықты кебісімен қасқырдың жақ сүйегін басып тұрады, сонда құдайлардың бәрі кері қарай жерге оралады. Күн күркіреуі мен найзағай құдайы Торды құдайлар мен адамдардың қорғаушысы деп есеп5 теген. Ол жауыз дәуді де, зұлым құбыжықты да жеңе алған. Тор – жирен сақалды батыр, Мьёлль5 нир деген темір балғамен қаруланған. Кейбір мифтерде Тордың жойқын балтасы туралы айты5 лады. Аңыз бойынша, Трюм деген дәу Тордың балғасын ұрлап әкетеді де, найзағай әміршісі жоғалған қаруын іздеп жолға шығады. Алыптар елінде ол әйелдің көйлегін киіп алып, Трюмнің қалыңдығының кейпіне енеді. Неке қию рәсімін дәріптеу үшін Тордың балғасын алып келген кез5 де, батыр оны шап беріп ұстай алады. Дәулермен шайқасқа түсіп, жеңімпаз болып шығады. Скандинавтар шайқастан кейін қаза тапқан батырлар5 ды валькирия5бикештер іздеп тауып, оларды Одиннің сарайына алып барады деп сенген. Ол жақта бұл ай5 бынды ерлер той тойлап, жарыс өткізетін болады. Тор

Әпсаналар Викингтер Викингтер – норвегтердің, даттар мен шведтердің бабалары. «Викинг» сөзі тура мағынасында «қойнаудан шыққан адам» деп ау5 дарылады. Қойнаулар мен шығанақтарда жасырынып жүретін теңіз қарақшыларын осылай атаған. Викингтердің сүйікті істері екеу еді – соғысу және той тойлау. Олар кемемен саяхатқа шығып, жағалаудағы өңірлерге шабуыл жасайтын болған. Жаңа жерлерді басып алып, тұрғындарын өздеріне бағынышты етіп, олардан тұрақты түрде алым5салық алып тұрған. Викингтердің мифтерінде алғашқыда шексіз кеңістік қана болған уақыт бастауы туралы әңгімеленеді. Содан кейін ғаламның ортасынан алып ағаш – Иггдрасиль, әлемнің негізі, өмір мен тағдыр ағашы өсіп шығыпты. Әлем ағашы бүкіл тоғыз әлемді біріктіреді, ал оның тамырлары үш патшалыққа тарайды деп білген. Бір патшалықтың ыстық болғаны соншалық, онда ешкім өмір сүре алмаған. Оны отты семсермен қаруланған дәу қорғап тұрады. Солтүстіктегі тамырының астын5 да суық пен мұз патшалығы орналасқан. Ал соңғы, үшіншісі – құдайлардың жарқын патшалығы. Әлемдік ағаштың тамырларын жауыз айдаһар Нидхёгг жалықпай кеміре берген. Көне аңыздар мынаны ескерткен: айдаһар ағашты түгел кеміріп бітірген кезде, ақырзаман болады. Иггдрасиль ағашы адамдар әлемін құдайлар патшалығымен кемпірқосақ арқылы біріктірген. Әлемдер арасындағы осы Әлем ағашы Иггдрасиль

Орта ғасырдағы Еуропа мифтері көпірмен адамдар кейде құдайларға да бара алатын болған. Викингтердің жоғарғы құдайы – Один. Ол шайқастардың және өлілер патшалығының құдайы болған, сондай5ақ сиқыршылыққа жебеушілік еткен. Оны қолына балта мен найза ұстаған қатал жауын5 гер кейпінде бейнелеген. Один жалғыз көзді болған, себебі бір көзін сиқырлы бал қайнарынан бір жұтым даналық алу үшін беріпті. Бастапқыда Один даналық құдайы саналған. Оның аспандағы жоғары құдайға айналуы әскери одақтардың нығаюымен байла5 нысты. Ол әскери жасақтардың жебеушісі болды, ал мұндай міндет уақыт өте келе неғұрлым маңызды деп санала берді. Сонымен қатар, адамдардың о дүние туралы түсініктері өзгерді. Құдайдың бір бөлігі аспанда деп шешті олар. Өлілердің бұл құрметті патшалығы шайқаста қаза тапқан ержүрек жауынгерлерге арналған. Викингтер қан төгіп құрбандық шалатын болған. Көбінесе құрбандыққа жануарларды шалған. Абыздар кейде мұндай ұлы құрбандыққа құдайлар разы болмақ деп корольді де өлтіреді екен. Викингтердің кемелері

әдіспен тыныштандырады. Кухулин ерлікті көп жасаған. Ольстерді жауыз ханшайым Медбтен қорғаған шайқаста ол ішінен өлімші жарақат алады. Оны тіпті, әкесі Луг те емдей алмайды. Ержүрек жауынгер берілмеу үшін, өзін киелі тасқа байлап қояды. Сол сәтте соғыс пен өлім құдай5 әйелі Морриган, оның махаббатынан Кухулин бас тартқан болатын, қарғаның кейпінде Кухулиннің иығына қонады. Жаулары Кухулиннің басы мен оң қолын шауып алады, ал денесі тазқараларға жем болады. Батырдың қазасын бүкіл қала болып аза тұтады. Күн құдайы Луг ирландтықтардың кейінгі құдайларының біріне жатады. Ол Ирландияға солтүстіктегі жұмбақ аралдар5 дан келген Дану тайпасы құдайларының одақтасы ретінде белгілі. Дану – құдайлардың арғы анасы. Оның тайпалары фо5 морлармен – жын5пері іспетті жан иелерімен шайқасқан. Дану тайпалары әлемнің жарқын күштерін, ал фоморлар – зұлым күштерін білдіреді деп саналған. Бірақ алғашқыда фоморлар құнарлылықпен және сиқыр өнерімен байланысы бар жергілікті құдайлар болатын. Дану тайпалары фоморларды ығыстырып, Лугтың көмегімен оларды біржола жеңіп шығады. Луг құдай қолөнер мен өнер түрлерін жебеуші болғаны белгілі. Ирландия5 да жыл сайын 1 тамызда өткізілген мереке соған арналған. Ирланд мифологиясында махаббат құдайын Аонгус деп атаған (грек мифтерінде оған Эрот сәйкес келеді). Аонгус құдайдың басында сүйісуді білдіретін төрт кішкентай құс үнемі ұшып5қонып жүрген. Кухулин Орта ғасырдағы Еуропа мифтері

Орта ғасырдағы Еуропа мифтері

Рыцарьлар туралы аңыздар Орта ғасырларда Батыс Еуропа христиандықты ұстанғанымен, оның аңыздары бұрынғыдай пұтқа табынушылық заманның мифтерімен байланысты болды. Аңыздардан бізге нақты тарихи оқиғалар туралы деректер жетті, бірақ ол оқиғалар өзгертілген немесе бояуы қалыңдатылған. Аңыздың негізінде кейде миф жатады, бірақ көбінесе ол өзіне мифтік элементтерді қосып алады. Ең әйгілі аңыздардың біреуі король Артур (Артур – кельт тілінде «аю» деген сөз) жайында әңгімелейді. Аңыз бойынша, король Артур үйінен алыс жерде, ұлы сиқыршы Мерлиннің тәрбиесінде болған. Артурдың әкесі өлген кезде Мерлин сиқырлы семсерді тастан кім суырып алса, сол мұрагер болады деп жария етеді. Семсерді суырып алғысы келгендер көп, бірақ ол әрекеттерінен түк те шықпайды. Бірнеше жыл өткен соң Артур рыцарьлар сайысын көру үшін Лондонға келеді. Артурдың қасына ерген рыцарь жарысқа қатысуы тиіс еді, бірақ қаруы жоқ екенін дер кезінде байқайды. Сонда ол Артурдан семсер тауып беруін өтінеді. Тастың және оған қадалып тұрған семсердің мәні неде екенін білмейтін Артур оны суырып алады да, жеңілген рыцарьға ұсынады. Өлген корольдің заңды мұрагері кім екені жұртқа осылай белгілі болады. Артур Камелот деп аталатын қамалды мекендейді. Мерлиннің сызбалары арқылы жасалған бұл қамалды ешкім ала алмайды екен. Ондағы дөңгелек үстел басында адалдық заңдарымен өмір сүретін ержүрек рыцарьлар – Дөңгелек үстел рыцарьлары бас қосып, думандатады. Бір күні Камелотты корольдің немере інісі Мордред басып алады, ол билікке және корольдің зайыбы Гиневраға ие болуды көздейді. Король Артур Әпсаналар

Мифтік тіршілік иелері Мифтік су перілері бәрімізге де таныс. Олар қолаң шашты, әсем үнді сұлу қыздар түрінде болады, адасқан жолаушыларды сол үндерімен көлдер мен өзендерге ал5 дап шақырады. Бірақ олардың аяғының орнында балықтың құйрығы бар. Олар5 ды шығыс славяндар русалка, купал< ка, водяница, лоскотухалар деп те атаған. Оңтүстік славяндар оларды вилдар десе, батысеуропалық халықтар– ундиналар деп атайды. Ундиналар адамға күйеуге шығып, бала тууды армандаған, сонда олар өздері де адамға ай5 налады. Бірақ сүйкімді ундиналарға сену қауіпті. Олар жақсы көрген бозбаланы суға ертіп әкетіп, батырып жіберуі немесе ойнаймын деп қытықтап өлтіруі де мүмкін. Қанаты бар кішкентай эльфтер герман аңыздарында кездеседі. Олар дала мен ормандарда өмір сүреді, гүлдердің арасына және ағаштардың басына жасырынады. Эльфтер көңілді әрі ақ пейіл бо5 лады. Адамдарға жақсы қарайды, бірақ олардың көзіне түспеуге ты5 рысады. Эльфтер би билегенді және айдың жарығында қол ұстасып ән айтқанды ұнатады. Гномдар – таудағы үңгірлер мен жердің астын мекендейтін құйтақандай ергежейлі адамдар. Батыс Еуропа елдерінің аңыздарында бұл кішкене халық жайында сақталған әңгімелер көп. Гномдар жер астына тығылған қазыналар мен қоймаларды күзетеді. Өздері өте еңбексүйгіш. Әдетте олар кендер мен асыл тастар5 ды қазып алады. Есепсіз байлықты алып кету үшін өздерінің жер астындағы иеліктеріне жиі басып кіретін адамдарды жек көреді. Ағылшын мифтерінде сырттай қарағанда гномдарға ұқсайтын құбыжықтар – гоблиндер өте жиі кездеседі. Гоблиндер гномдар5 Эльф Әпсаналар

дан жалқаулығымен және жауыз мінездерімен ерккшеленеді. Бұлар әуел бастан табиғаттың төменгі рухтары, көне заманнан белгілі. Тролльдер – герман5скандинав мифологиясындағы түксиген дәулер, көбінесе кісі жегіштер, таудағы үңгірлерде тұрады. Тролльдердің барлығынан мүңкіген иіс шығады. Алайда олар адам5 дарды еліктіріп әкете алады. Адам өзін тамаша сарайға әкеле жатыр деп ойлайды, ал шындығында ол қараңғы үңгір. Егер ұрғашы тролль адамды өзіне үйлендіргісі келсе, оның көзіне сұлу қыз сияқты көріне алады. Адамға жиіркенішті сусын берсе, жас жігіт оны көбіктенген сыра деп ойлайды, ал батпақтың балдырлы суын дәмді көже екен деп қалады. Саламандралар, ежелгі түсінік бой5 ынша, от ішінде күймей жүре беретін жа5 нуарлар. Сондай5ақ олар жалындаған отты өз денесінің әдеттен тыс суығымен сөндіре алады5мыс. Орта ғасырларда са5 ламандра от рухы саналған. Аласапы5 ран оқиғалар ортасында жан тыныштығын сақтай алатын адамның символы болған. Саламандраның бар екеніне сенетін адам5 дар бұл сиқырлы мақұлықты бірнеше ай5 намен күн сәулелерінің арасынан алдап шығарып, ұстап алуға әрекеттенген. Сала5 мандра өздерінің тілектерін орындайды деп ойлаған олар. Германияда адамдардың арасында түн ішінде қасқырға айналу қабылеті бар құбылмалылар болады деген на5 ным бар. Оларды вервольф деп атаған. Вервольф қатыгездігі жағынан кәдімгі қасқырдан әлдеқайда асып түседі. Тролль Орта ғасырдағы Еуропа мифтері

Сондай5ақ славян мифологиясы туралы кейбір мағлұматтар славян авторлары (шіркеу қызметшілері, монахтар) жасаған жылнамалардан және ортағасырлық саяхатшылардың (сырттан бақылаушылардың) латын немесе неміс тілдерінде жазылған шолуларынан алынған. Славян мифологиясының жекелеген үзіктері ортағасырлық араб және византиялық жазушылардың шығармаларында берілген. ІХ ғ. Русь христиандықты қабылдады. Пұтқа табынушылық нанымдарға тыйым салынды, сондықтан славян мифтерінің жазбалары Русьте аяусыз жойылды. Православие шіркеуі жергілікті ортаға бейімделіп, пұт құдайларға табыну мерекелерін христиан әулиелеріне сыйынумен астастырып жіберді. Жазғы күн тоқырауының кейіпкері Купаланың мейрамы Иоанн Крестительдің күнімен, найзағай құдайы Перундікі – Илья пайғамбардың күнімен алмастырылды. Пұтқа табынушылықтың православиеге ауысуының баяу үдерісі осылай жүре берді. Кейбір адамдар славян пантеонының төмен деңгейдегі құдайларына 5 үй иелері мен орман перілеріне әлі де сенеді. Бұл күштер туралы естеліктер халық әдет5ғұрыптары мен ертегілерінде сақталып қалған. Бірақ біздің заманымызға дейін жеткен ертегілердің ендігі басты қаһармандары 5 христиан5батырлар, дегенмен олардың кейбіреуі ежелгі пұтқа табынушылық есімдерге ие, мысалы, Добрыня Никитич. Христиандықты қабылдаған соң, славяндардың үстем құдайларын бейнелейтін ағаш пұттар барлық жерде жойылды. Кладенецсемсер Орта ғасырдағы Еуропа мифтері

Біздің планетамыз осы заңдармен өмір сүреді, ал адамдар табиғат пен өмірдің осы алма5кезектігін бақылай отырып, үміт үзбеуді, өзінде барды жақсы көріп, қадірлеуді үйренген. Велесті аңшылар құрмет тұтқан, себебі ол жабайы аңдар мен табиғаттың қожасы болған. Адасқан жолаушылар да соған жалбары5 нып, көмек сұраған. Саудагерлер оған сый5сыяпат әкеліп, істерінің алға басуын тілеген. Велесті адамға тірі кезінде сынақ жіберіп, ал өлгеннен кейін атқарған істеріне қарай үкімін шығаратын дана қарт, сәттілік құдайы, сиқыршы деп білген. Көне заманды зерттеушілердің кейбіреуі славяндарда ІХ ғасырға дейінгі славяндар мен басқа халықтардың тарихын баяндайтын «Ве5 лес кітабы» болған дейді. Сондай5ақ ол кітапта дұғалар мен дуалар да болған. Ол біздің заманымызға дейін жетпеген. Бірақ тарихшылардың басым көпшілігі «Велес кітабының» болғанына күмән келтіреді. Құнарлылық пен байлық құдайы Велес Орта ғасырдағы Еуропа мифтері

Славяндардың жоғарғы құдайлары Славян мифологиясында жоғарғы және төменгі құдайлар бар. Жоғарғылары табиғат құбылыстары мен тылсым күштерді басқарған. Оларды құрмет тұтып, қорыққан, құрбандық шалу мен жалбарыну арқылы риза етуге тырысқан. Русьте бір5біріне ұқсайтын үш күн құдайы болған – Даждьбог, Хорс және Ярило. Олардың айырмашылықтары қандай? Даждь< бог күндізгі жарықтың құдайы, кез келген ауа райында біздің әлемге жарық береді. Ол Түнекке қарсы тұрады. Славяндардың Даждьбогке жалбарынғанда айтатын дұғаларының бізге жеткен ең қысқаларының бірі: «Дай, Боже!». Даждьбогты ары5 стан басты етіп бейнелеген. Хорс – күн дөңгелегінің құдайы. «Хороший», «хоровод» сөздері соның есімінен туындаған. Оған диқандар табынған. Ярило көктемгі жарық пен жылудың, өмірдің жаңаруының құдайы болған. Оның мерекесі сәуірде атап өтілген. Бұл күні жирен шашты жас жігітке ақ киім кигізіп, оған даланың алғашқы гүлдерінен гүлтәж тоқып берген. Ол ақбоз атқа мініп шауып, өзіне қалыңдықты – Ярили5 ханы таңдайды. Содан кейін қызға да аппақ киімдерді кигізіп, басына гүлтәж жасап, оны айнала қол ұстаса жүріп ән шырқаған. Перун құдай – жауынгерлердің жебеушісі. Князь5 дер жасағы бейбіт бітім жасаған кезде қаруымен және қаһарлы Перунмен серт берген. Ярило Әпсаналар

Стрибог – жел құдайы. Ол Родтың демінен туған. Бұл құдай жел иесі болған, дауылды шақыра да, тоқтата да алады. Славяндарда найзағай құдайы Перун ерекше құрметтелген. Перунды арбаға не5 месе атқа мініп жүрген күйінде елестет5 кен, қолында балға (балта) және тас же5 белер болған. Айналасында гарцуктер – жыртқыш құстар бейнесіндегі мифтік тіршілік иелері жүрген. Қасында жыртқыш аңдар болған. Перунның басты ерлігі – малды, суды немесе әйелдерді ұрлап әкететін айдаһармен, жыланмен шайқасуы. Перун күн күркіретіп, найзағай ойнатып, жыланды өлтіреді. Перун әскери жасақтың және оның басшысы – князьдің жебеушісі саналған. Киевте Перунның ағаш пұты биік жерге орналастырыл5 ды, оның ерекше үстемдігі осылай аңғартылды. Велестің пұты Подольде, қаланың төменгі бөлігінде тұрды, бұл оның халыққа жақындығын білдіреді. Велес те жоғарғы құдайларға жатқызылған. Миф бойынша, оны мен Перунның арасында дау5дамай жиі болып тұрған. Қақтығысуларының себебі – найзағай әміршісінің малын, адамдарын және әйелін Велестің ұрлап алуы. Қуғынға түскен Ве5 лес ағаштың тастың түбіне тығылып, адамға, атқа, сиырға айналып отырады. Бірақ Перун ағашты жаңқалап, тасты балқытып жіберіп, жебелерін атады. Найзағай құдайының жеңісі құнарлылық әкелетін жаңбырмен аяқталады. Перун Киев мемлекеті құрылғаннан кейін ерекше танымал бола түсті. Князь Влади5 мир Перунды ең басты құдай деп жари5 ялады. Осылайша князь өзін құдыретті, қорқынышты найзағай құдайымен теңестірді. Бірақ Владимир христиандықты қабылдаған кезінде, перунның барлық бейнелерін жойып жіберді. Стрибог Перун Орта ғасырдағы Еуропа мифтері

Әпсаналар

Көкек адамның жер бетінде қанша өмірі қалғанын айта алады, қыздар күйеуге шыққанда бақытты болар5болмасын біліп алады. Бұл ғұрып күні бүгінге дейін сақталған. Адамдар орманға келгенде көкектен міндетті түрде: «Көке, көкек, менің қанша өмірім қалды?» деп сұрайды да, оның неше рет шақыратынын санайды. Көкекке көптеген халықтар назар аударған (грек5 тер, римдіктер, үнділер және басқалар). Бұл құс абыздардың сұрақтарына жауап беруші құдайдың дауысы деп білген. Берегиня Родпен тең дәрежеде құрметтелген. Ол адамдар5 ды қорғаштаған. Славяндар берегиняларды өте көп, олар орманда өмір сүреді деп сенген. Иван Купала күнінде (күннің тоқырау күні) жұртшылық берегиняларды шығарып салу рәсімін жасаған. Қол ұстаса би билеп, ән айтқан, жанып жатқан алаудан секірген. Береги5 нялар бұл күні о дүниеге оралу үшін жер бетінен кетеді деп санаған. Тағдыр құдайы славяндарда Макошь болған. Ол тағдыр жібін иірген, мысалы, гректердегі Мойралар тәрізді. Оған бұл қиын жұмыста бақыт құдайы Доля және жамандық құдайы Недоля көмектескен. Құдай5әйел Макошьтің құрметіне жылына 12 рет мере5 ке ұйымдастырылған. Лада – сұлулықтың, махаббат пен некенің құдайы. Құдай5әйел Лада туралы шығыс славяндарда көптеген мифтер айтылады. Ладаның белгісі ретіндегі құс – аққу болған. Оның есімі славяндардың көктемгі, жазғы және үйлену тойындағы әндерінде жиі кездеседі. Әйелдер қолөнеріне – тоқымашылыққа, жіп иіруге, іс тігуге – құдай5әйел Макошь жебеушілік жасаған. Макошь Орта ғасырдағы Еуропа мифтері

Оның орманда өмір сүретінін бәрі біледі, бірақ адамдар бұрын бұған ерекше мән берген. Олар тірілер әлемі мен өлілер әлемінің ше5 карасы дәл сол ну орман арқылы өтетініне күмәнданбаған. Ең көңілсіз де жауыз рухтардың бірі водяной (су иесі) болатын. Ол су қоймаларында өмір сүрген әрі түрі де қорқынышты болған. Оны өзен балдырына оранған, басында мүйіздері бар жүндес ер адам түрінде сипаттайды. Водянойлар суға батқан қыздарды және су перілерін әйелдікке алған. Кейде ол өзеннен шығып, адамдарға келген. Бірақ оны танып қою оңай: бір жерге отырса, отырған жерінде міндетті түрде дымқыл із қалдырады. Леший – орман иесі. Орман перілері мейірімсіз қалжың мен сотқарлықты ұнатады. Бірақ оларға бәліш пісіріп берсе, тіл табысуға болады. Жалмауыз кемпір мен орман перісі Орта ғасырдағы Еуропа мифтері

Славян мерекелері Русьте мереке5мейрамдар көп өткізілген. Барлығы да жыл мезгіліне және түскен өнімге байланысты болған. Мысалы, үйлену тойлары астық жиналып, науқандар аяқталған күз мезгілінде тойланған. Сол кезде ұзын үстелдерге дастархан жайылып, аста5төк тағамнан белдері қайысып тұрған. Христиандықты қабылдағаннан кейін Русьте мерекелер ораза (пост) күндеріне тәуелді болып, солардан кейін ұйымдастырылған. Бізге ең белгілі құдайлардың бірі Коляда болатын, ол қыстың орталағанын білдіреді. Әлі күнге дейін кейде балалар мен ересектер Сочельник мерекесінде коляда жырларын айтады. Олар үй5үйді аралап, Христы мадақтаған әндерді – колядкаларды шырқайды, ал жұрт оларға тәтті тағамдарды ұсынады. Пұтқа табынушылықтан қалған қысты шығарып салу мерекесі – Масленица біздің заманымызға дейін жеткен. Қыс айлары суық, қараңғы, қиын мезгіл болған, оның аяқталуын бәрі асыға күткен. Коляда жырлаушылар жануарлардың терісі мен бетперделерін киіп алған Әпсаналар

Әпсаналар А Аид 29 Айдаһар Ладон 34 Айдаһар Нидхегг 72 Айдаһар Тифон 34 Аматэрасу 59 Анубис 24 Анчуткалар 90 Аонгус 70 Аполлон 30 Арес 30 Артемида 31 Артур 78 Асклепий 33 Афина 30 Афродита 30 Б Баба5яга 90 Банник 90 Баст 26 Берегиня 89 Библия 9 Брахма 54 В Валькирия 71 Валумбе 63 Василиск 35 Вакх 48 Велес 84 Венера 48 Вервольф 81 Веста 48 Видар 70 Виракоча 64 Вишну 54 Водяной 91 Вулкан 48 Г Ганеша 55 Геб 20 Гера 30 Геродот 27 Гестия 31 Геракл 36 Гермес 31 Гефес 30 Гештинанна 17 Гея 28 Гильгамеш 18 Гномдар 80 Гоблиндер 80 Гомер 28 Гулу 62 Д Даждьбог 86 Деметрия 45 Джуок 61 Дзимму 58 Дзумудзу 17 Диана 48 Дит 48 Домовой 90 Е Европа 32 Ехидна 35 Ж Жива 88 З Зевс 28 И Иггдрасиль 72 Идзанаки 58 Идзанами 58 Изольда 76 Илифия 30 Инанна 16 Инти 65 Исида 20 Ицамна 67 Иш5Чель 67 К Кагуцути 58 Квирин 49 Кентавр 35 Кецалькоатль 68 Кинту 62 Коляда 92 Кронос 28 Купидон 49 Кухулин 74 Л Лада 89 Леший 91 Локки 70 Луг 74 М Макошь 89 Мама Окльо 65 Манко Капак 65 Марс 48 Көрсеткіш

Меркурий 48 Мерлин 78 Метида 30 Маниок 13 Минерва 48 Н Навь 84 Намби 62 Нанна 16 Нарцисс 12 Нептун 48 Нефтида 21 Ниниги 58 Нинхурсаг 16 Нут 20 О Один 70 Одиссей 38, 40 Олорун 60 Ориша Нла 60 Осирис 20 П Пан 32 Парвати 55 Пенелопа 40 Персефона 45 Перун 84, 87 Помона 49 Посейдон 29 Правь 84 Р Ра 20 Рея 28 Род 84 Рома 49 Русалка 80 С Сварог 84 Седна 10 Сейба 66 Сет 20 Стрибог 87 Сусаноо 59 Т Тантал 32 Тас ғасыры 4 Тефнут 20 Тонатиу 69 Тор 70 Тот 20 Тотем 62 Тристан 76 Тролль 81 Троя соғысы 38 Тюр 70 У Уицлипочтли 69 Ундина 80 Уран 28 Ут5Напишти 19 Уту 16 Ф Фемида 30 Фенрир 71 Фригг 71 Фудзияма 59 Фруси 57 Х Хед 70 Химера 34 Хорс 86 Хуан5ди 56 Хувава 18 Ц Цербер 34 Церера 48 Цукуёми 59 Ч Чжумин 57 Ш Шива 54 Шу 20 Э Эврисфей 36 Эльфтер 80 Энки 16 Энкиду 18 Энлиль 16 Эрешкигаль 17 Ю Юнона 48 Юпитер 48 Я Явь 84 Янус 47 Янь5ван 57 Янь5ди 56 Яо 57 Ярило 86

Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитетінің «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды Составитель Е. С. Иванова Художники: К. Р. Борисов, В. П. Бухарев, Н. В. Данильченко, М. О. Дмитриев, О. В. Жидков, И. В. Максимова, М. Ю. Матросов, Л. Х. Насыров, О. К. Пархаев, А. Н. Позиненко, Е. А. Савельев, А. В. Свербута, А. Н. Сичкарь, Н. В. Сучкова, Д. А. Чалтыкьян, В. Г. Челак, И.В. Шарикова, В. В. Юдин Ответственный редактор Е. А. Кондратьева Художественный редактор О. В. Куликова БАСТАУЫШ МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНА АРНАЛҒАН «Балалар энциклопедиясы РОСМЭН» cериясы ӘПСАНАЛАР Кітап жас оқырманды түрлі халықтардың әпсаналарымен таны5 стырады. Ежелгі Египет, көне Грекия, орта ғасырлық шығыс Еуропа елдерінің аңызға айналған тарихынан сыр шертіледі. Ежелгі құдайлар, әруақтар мен ертегі кейіпкерлері жалмауыз кемпір мен Одиссей, Геракл жайындағы аңыздар қызықты баяндалады. Редакторы: Мақпал Мыса Қазақ тіліне аударған: Қайырбек Шағыр Корректоры: Майра Кенжебекова Беттеген: Арман Мақсұтов Басуға 01.09.12. қол қойылды. Пішімі 70 90 1/16. Қағазы офсеттік. Офсеттік басылыс. Гарнитура «Прагматика». Шартты баспа табағы 7,02. Таралымы: 1000 дана. + 2 000 дана. Тапсырыс № . ІSBN 97855535350604551 УДК 087.5 ББК 92 «Книжник» ЖШС Қазақстан Республикасы, Алматы қаласы, Қонаев көшесі 1 Тел.: +7 (727) 273559506, 273559507 (сату бөлімі) © Перевод на казахский язык. ТОО «Книжник», 2012г. © Текст, оформление, иллюстрации. ЗАО «РОСМЭН5ПРЕСС», 2012 х