Home

Навал Алманағы

Name: Навал Алманағы
Author: Eric Jorgenson

Eric Jorgenson

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

Жазу өлшемі 20 px

Жол аралығы 1.85

Әріп аралығы 0.30 px

Абзац аралығы 0.95 em

Бұл кітапты ата-анама арнаймын.

Алдыңғы тарау

Бұл кітап туралы маңызды ескертпелер

Бұл кітап толығымен Навалдың бөліскен жазбаларына, твиттеріне және сұхбаттарына негізделген. Мен Навалдың түпнұсқа сөздері мен сөйлеу мәнерін сақтауға тырыстым, бірақ бірнеше мәселені атап өткен жөн:

Кітаптағы Навалдың пікірлерін ашық санамен қабылдаңыз, тым қатып қалмаңыз.

Бұл кітаптың мазмұны жинақталып, реттелген. Барлық үзінділердің өз контексті бар, адамдардың оларды түсінуі уақыт өте келе өзгеруі мүмкін. Сондықтан оқу және түсіну барысында түпнұсқа мағынамен шектеліп қалмаңыз. Навалдың негізгі ойы оқырманның әртүрлі уақытта, ортада, формада және жағдайда түсінгенінен өзгеше болуы мүмкін екенін ескеріңіз.

Кітапты жазу барысында қате түсіну немесе сөздердің орнын ауыстырып алу сияқты қателіктер кездесуі мүмкін. Уақыт, кеңістік және медианың әртүрлілігіне байланысты таралу барысында кейбір сөз тіркестері өзгеруі ықтимал. Мен Навалдың бастапқы ойын сақтауға барымды салсам да, қателіктердің болуы заңдылық.

Оқуға ыңғайлы болуы үшін Навалдың сұхбаттары бірнеше рет транскрипцияланып, өңделіп, қайта жазылды. Мен Навалдың түпнұсқа сөздері мен тілдік стилін сақтауға тырыстым.

Осы кітаптағы барлық керемет ойлар — Навалдікі, ал барлық қателіктер — тек менікі.

Твиттер және Твиттер легі (Tweetstorms)

Твиттерде ерекше дәйексөз пішімі қолданылған, бұл мақаладағы ойларды қорытындылау немесе ерекшелеу үшін қызмет ететін бірегей мазмұн.

Бұл пішім — твиттерден алынған дәйексөз.

Твиттер легі (tweetstorms) — бұл бірқатар твиттер тізбегі.

Бұл — твиттер легіндегі бірінші твит.

Бұл — екінші твит. Твиттер легі — тақырыбы бірыңғай, көлемі ұзағырақ, блог жазбасына ұқсас келетін твиттер сериясы.

Сұхбат сұрақтары қалың қаріппен берілген

Көптеген мазмұн Шейн Пэрриш, Сара Лейси, Джо Роган және Тим Феррис сияқты көрнекті авторлардың сұхбаттарынан алынған. Сұхбат сұрақтары қалың қаріппен ерекшеленген. Қарапайымдылық пен сабақтастықты қамтамасыз ету үшін әртүрлі сұхбаттар арасында бөлу жасалмаған.

Тараулардың дербестігі

Бұл кітапты басынан аяғына дейін ретімен оқу міндетті емес. Оқырман өз қалауы бойынша тарауларды таңдап оқи алады.

Дереккөздерді қарау

Егер таныс емес сөздер немесе ұғымдар кездессе, тиісті дереккөздерді қараңыз немесе оқуды жалғастырыңыз, мәтінмәні арқылы түсінуге тырысыңыз. Алдында айтылған кейбір ойлар кейінгі тарауларда толығырақ ашылады.

Дәйексөздер

Дәйексөздер (жоғарыдағыдай) үзіндінің аяқталғанын білдіреді. Оқудың бірқалыпты болуын қамтамасыз ету үшін мен дәйексөздерді негізгі мәтінге кірістіруге тырыстым. Дереккөздер қосымшада көрсетілген, оларды анықтама ретінде пайдалануға болады. Кейбір дереккөздер бірнеше рет кездесуі мүмкін және оларда белгілі бір реттілік жоқ.

Байлық пен бақытқа жол сілтеуші

Доктор Фан Дэннің алғысөзі

Бұл кітап өте жұқа, өйткені өмірдегі шын мәнінде маңызды ақиқаттар көп сөзді қажет етпейді. Навал менен екі жас үлкен, ол 9 жасында Үндістаннан АҚШ-қа көшіп барған. Бұл кітапты оқу — уақыт пен кеңістіктегі өзімнің басқа бір нұсқамның рухани өсу тарихын көргендей әсер қалдырады. Біз әртүрлі елдерде тұрсақ та, әртүрлі жұмыс істесек те, оқыған кітаптарымыздың қатты ұқсастығы бізге бірдей әдістеме мен құндылықтарды сыйлаған. Біз екеуміз де мына тұлғаларды жақсы көреміз:

Біз екеуміз де еркіндік пен бақыт сыртқы материалдық қанағаттанудан емес, өзіміз жасаған таңдаулардан келетініне сенеміз. "Менді" (Эго) төмендету — бақытқа жетудің ең тиімді жолы. Өз тәкаппарлығыңды неғұрлым көбірек қоректендірсең, өмірге және бүкіл әлемге деген наразылығың сені соғұрлым жұтып қояды... Сондықтан, осы кітапты оқу барысында мен іштей жиі: "Бұдан артық келісу мүмкін емес!" деп айтып отырдым. Әсіресе, байлыққа қалай қол жеткізуге болатыны туралы алғашқы бөлім менің "Тәуекелі төмен кәсіпкерлік" атты кітабымдағы негізгі кеңестерді толығымен қамтиды.

Кітап жазатын адамдардың бәрі өз кітабының "табысқа жету ілімі" (Success Science) деп аталуынан қорқады, ал бұл кітаптың қосалқы тақырыбы тікелей "Байлық пен бақытқа жол сілтеуші" деп аталады! Мен бір жағынан автордың ашықтығы мен өзіне деген сенімділігіне тәнті болсам, екінші жағынан табысқа жету ілімі туралы ойландым. Шын мәнінде, ешкім табысқа қарсы емес, егер сіз табысты "көзі қанталап, жанталасқан" күй деп анықтамасаңыз. Адамдардың көбі зайырлы мағынадағы табысқа жетуді, мансабының өсуін, дені сау, жаны тыныш, отбасы бақытты болуын қалайды.

Бірақ бұрынғы танымал "табысқа жету ілімі" дәл осыны бере алмайды, керісінше, адамның басын айналдырып, жөнсіз әрекеттерге итермелеп, қорқынышты әрі бақылаусыз құмарлыққа толтырады. Сізді шын мәнінде табысқа жеткізетін кітап — бұл әлемнің ақиқатын айтуға батылы жететін және оған қабілеті бар кітап.

Егер сіз осындай кітапты оқу арқылы маңызды шабыт алып, өзіңізді дамыту мен жаңартуды ертерек бастасаңыз, онда бұл — нағыз жақсы кітап. Ал белгілі бір кітапты оқысаңыз немесе белгілі бір курстан өтсеңіз, байлық пен әдіс-тәсілге ие боласыз деп уәде беретіндердің барлығы дерлік — "табыс ілімінің" алаяқтары.

Навал былай дейді: "Егер қоғам сені үйрете алса, онда қоғам сені алмастыратын басқа адамды да үйрете алады". Барлығы үйрене алатын нәрсе сені байыта алмайды. Жаппай оқытуға болатын дағдылардың бәрі — жалдамалы жұмысшының дағдылары. Тек өзің үйренген нәрсе ғана саған тиесілі бірегей қабілет болып табылады және тек сол ғана саған кәсіпкерлікте табыс әкелуі мүмкін. Осы екеуінің айырмашылығын мұқият ажыратып алыңыз.

Кітап оқуда да солай: біреулер кітап оларға қалай бастап, қалай аяқтау керектігін айтып береді деп күтеді, сондықтан үнемі көңілі қалады (немесе алданады). Ал біреулер кітаптан шабыт алып, өз бетінше ойланып, іс жүзінде қолданады, сөйтіп кітапқа риза болады. Бір сыныптан шыққан оқушылардың жер мен көктей айырмашылығы болуының себебі — біреулер "жасалуды" күтеді, ал біреулер өздері ізденеді.

Навал: "Егер қазір мені тақыр кедей қылып тастаса, мен бәрібір тез арада қайтадан байып кетемін", — дейді.

Мен олай айтуға батылым жетпес еді, бірақ егер байлық пен бақыттың кейбір негізгі заңдылықтарын білсек, кем дегенде қайтадан байып кету ықтималдығын арттыра аламыз және бұл процесте тым қатты мазасызданбаймыз.

Бұл кітаптың ең маңызды тұжырымы: Табысты үйрету мүмкін емес. Бұл — табыс туралы білуге тиіс ең маңызды нәрсе. Біз парадоксқа тап болдық, оны "Табыс ілімі парадоксы" деп атауға болады.

Сонымен қатар, Навалдың айтқандарының бәрі дұрыс болмауы да мүмкін. Өмірдің қызу ортасында жүрген адам кейде тым кесіп айтатын сөздерді қолдануы мүмкін. Мысалы, ол "ешқандай кітап клубына қосылмаңыз" дейді. Менің ойымша, ол мобильді интернет дәуірінде кітап клубтарының әртүрлі формада бола алатынын ойламаған сияқты. Мен бұл қажеттілікті көрдім және оны шешудің жолын таптым, сөйтіп қоғам маған осы "қарыз векселін" (ақшаны) берді. (Бұл да Навалдың теориясына сәйкес келеді).

Бұл мәтін — «Навал Равиканттың альманахы» (The Almanack of Naval Ravikant) кітабына жазылған екі алғысөздің (Фан Бин және Тим Феррис) жиынтығы. Төменде мәтін мағыналық блоктарға бөлініп, қайталаулардан тазартылып, қазақ тіліне аударылды.

Интуицияға қарсы келетін рухани йога

Фан Бин

2020 жылдың басындағы жаңа тәж (COVID-19) індеті сол кездегі менменсіген талай кәсіпкерді надандық сандығынан үмітсіздік тұңғиығына итеріп жіберді. Айналадағы жобалар бірінен соң бірі сәтсіздікке ұшырап, достарым үрей құшағында қалды. Бұл мені өсуді көздеген межелерімді тәуекелді бақылаудың қауіпсіздік деңгейіне дейін төмендетуге мәжбүр етті. Соның өзінде, мен өз қолыммен құрған компанияны жабуға тура келді.

Арада бірнеше ай ашу мен ызаға толы күндер өткен соң, мен кездейсоқ жақында ғана жарық көрген электронды кітапты оқып қалдым. Бұл кітап бір қарағанда қарапайым көрінгенімен, оның өткірлігін жасыру мүмкін емес еді; оның ықшамдылығында қазына жатқандай. Көлемі шағын болғанымен, әдетте көп оқитын менің өзім оған әдеттегіден бірнеше есе көп уақыт жұмсадым. Әр сөзін, әр сөйлемін қайта-қайта оқып, мағынасына үңілдім. Бұл кітап ой-сананы тазартатын құрал сияқты әсер етіп, маған өзіме сыни көзбен қарауға, ішкі кедергілерді бұзуға жол сілтеді. Ол маған жаңа іс-әрекет қағидалары мен ақпараттық жүйе құруға көмектесіп, біртіндеп "көкірек көзі ашылу" жолына түсірді.

Бұл кітап — «Навал Равиканттың альманахы» (The Almanack of Naval Ravikant).

Навал деген кім? Ол — Кремний алқабындағы табысты кәсіпкер, әйгілі AngelList краудфандинг платформасының негізін қалаушы және Twitter, Uber сияқты компанияларға қаржы салған жоғары деңгейлі инвестор.

1996 жылы Навал Дартмут колледжінде компьютер ғылымдары және экономика бойынша ғылыми дәреже алып, Кремний алқабына жұмысқа кірді. Бірнеше стартаптың сәтті болуына көмектесіп, венчурлық капитал компаниясында қысқа мерзім жұмыс істеген соң, ол өз сүйікті ісін тапты: инвесторлар мен кәсіпкерлерді байланыстыратын көпір болу.

Бастапқыда ол серіктесімен бірге Venture Hacks атты блог ашып, интернетте адамдарға стартап үшін қажетті қаражатты қалай жинау керектігін үйретті. Көптеген кәсіпкерлер осы мақалалар арқылы венчурлық инвесторларды табуды, келісімшарттар жүргізуді, компания құрылымын ұйымдастыруды және қаржыны басқаруды үйренді. Біраз уақыттан кейін оқырмандар Навалдың бұл істі өз қолына алуын сұрады, сөйтіп ол AngelList-ті құрды.

Бастапқыда AngelList күн сайын кәсіпкерлерден қаржыландыру туралы 5000 өтінім қабылдайтын жай ғана электрондық пошта тізімі болды. Кейін ол онлайн қаржыландыру, жұмысқа қабылдау және басқа да функциялары бар веб-сайтқа айналып, Кремний алқабындағы ең танымал стартаптардың бірі болды.

Twitter-дегі даналық

Бірақ оны шын мәнінде танымал еткен — оның күнделікті Twitter-дегі жазбалары болды. Навалдың ең танымал твиттер сериясы — "Сәттілікке сүйенбей қалай баюға болады" тақырыбы. Бұл Twitter тарихындағы ең көп бөлісілген жазбалардың бірі.

Оның негізгі идеясы: Сіз уақытты сату арқылы байи алмайсыз. Сізге активтер (компания, акциялар, жылжымайтын мүлік) немесе пассивті кіріс (код немесе медиа) қажет. Ол үшін жұмыс күші мен капиталдың иінтірегін (leverage) қолданып, көшіру құны нөлге тең өнімдер жасауыңыз керек. Түпкі мақсат — байлықты бақыт пен бостандық құқығына айырбастау.

Ашық бастапқы код (open source) рухын ұстана отырып, Навал Эрикке (кітап құрастырушысы) өз твиттерін электронды кітапқа жинақтап, веб-сайтта тегін жүктеуге рұқсат берді. Amazon дүкенінде жарияланғаннан кейін кітап тез арада жылдың қаржылық бестселлеріне айналды.

Навал ақша табу арқылы уақыт бостандығына қалай қол жеткізуге болатынын өз ісімен дәлелдеген зерек кәсіпкерге ұқсайды. Өмірінің ең еркін жылында ол тек қызығушылығына ерік беріп, бұрынғыдан да көп ақша тапты. Сонымен бірге, ол байлықтың ағыны, технологияның дамуы, ойдың секірісі және бақыттың тұрақтылығы туралы бірегей түсінігін жырлайтын философ сияқты. Ол ешқашан өз ойларын таратуға тырыспаса да, бүкіл әлем бойынша адал тыңдаушылар жинады.

Ол байлықты этикалық жолмен жасай отырып, оның құпияларын қарапайым тілмен бөліседі. Мысалы:

«Бизнес дағдылары» деген ұғым жоқ. Уақытыңызды бизнес журналдары мен курстарға құртпаңыз.

Ең маңыздысы — өмірлік шешімдерге көп уақыт бөлу. Өмірдің басында үш маңызды шешім бар: қайда тұру, кіммен бірге болу және қандай кәсіппен айналысу.

Математика, ғылым және философия саласындағы классикалық шығармаларды оқыңыз. Бестселлерлер мен жаңалықтарды оқымаңыз.

Ешқандай "кітап клубтарына" қосылмаңыз, кез келген қауымдастықтың мақұлдауын іздемеңіз. Шындықты қоғамдық пікірден жоғары қойыңыз.

Навалдың мәтіндерін оқу — рухани йогамен айналысқанмен бірдей. Оның ырғақты сөздерінің арасынан интуицияға қарсы келетін ойларды тауып, терең тыныс алғаннан кейін ойыңыз тұйықталып, тыныштала түседі.

Ол материалдық табыстары мен даналығын көп кітап оқуымен байланыстырады.

Кітапты сирек жағдайда басынан аяғына дейін оқиды; қызығушылығы жоғалса, басқа кітапқа ауысады.

Оқуды тамақтанумен салыстырады: "тамақты талғап жеу және қалдырып кету — жақсы нәрсе".

Ол кітап оқуды білім жарысы деп санамайды, керісінше бірнеше жақсы кітапты қайталап оқып, ойланып, бойға сіңіруді құптайды.

Ол Ричард Фейнманның жанкүйері және "Фейнман әдісін" (үйренгеніңді басқаларға үйрету арқылы бекіту) қолдайды.

Бұл маған да шабыт берді. "Жасым ұлғайды, айтарым азайды" немесе "Мен бестселлер жазғанмын" деген сылтаулармен көпшілік алдында сөйлеуді азайту — бұл дамуды тежейтін қатып қалған ментальды күй екенін түсіндім. Содан мен шаң басқан пошта тізімдерім мен жарияланымдарымды қайта қолға алып, күнделікті ойларымды ашық жариялай бастадым, тіпті видео және подкасттар жасауға кірістім.

Мен бұл кітапты қиын жағдайға тап болған достарыма жібердім және ол шын мәнінде аспирин сияқты ауырсынуды басатын әмбебап әсер берді:

Ірі компаниядан қуылған әріптесіме;

Дүкені жабылып, дағдарысқа ұшыраған студенттік досыма;

Жұмысы қызықсыз, өмірі екіге жарылған туысыма;

Болашағы бұлыңғыр жаңа түлектерге.

Ешкімнен жаман пікір естімедім. Мен өзім де бұл кітапты жылына бірнеше рет қайталап оқимын. Қазір мен әлеуметтік желілерде Навалдың жаңа қадамдарын бақылап отырмын. Ол қазір Web3.0 саласына, құпиялылыққа, орталықсыздандырылған желілерге және криптоплатформаларға назар аударып жүр.

Құрметті оқырман (Тим Феррис)

Осы сөздерді жазып отырып, біртүрлі сезімдемін, өйткені мен көп жыл бұрын басқалардың кітабына алғысөз жазбауға шешім қабылдаған едім. Бұл жолы ережені бұзуымның үш себебі бар:

Бұл кітаптың электронды нұсқасы әлем оқырмандарына тегін, ешқандай шартсыз ұсынылады.

Мен Навалды он жылдан астам уақыт танимын және осындай кітаптың жарық көргенін көптен бері қаладым.

Навалға алғысөз жазу арқылы, ол келесі баласының атын "Тим" деп қоюы мүмкін деген үмітім бар (Тимбо болса да қарсы емеспін).

Мен білетін адамдардың ішінде Навалдың даналығы мен батылдығы ерекше. Оның батылдығы "ойланбай алға ұмтылу" емес, "жеті рет өлшеп, бір рет кесу" қағидасына негізделген. Ол сирек жағдайда көпшілікке ереді; оның өмір ырғағы, отбасылық қарым-қатынасы және кәсіпкерлік жолы — бәрі де тәуелсіз. Оның жетістіктері — бірегей болуды саналы түрде таңдауының нәтижесі.

Навал тура сөйлейді, бұлтақтамайды. Кейде тым ашық айтуы мүмкін, бірақ дәл осы қасиеті үшін мен оны құрметтеймін: оның ойын жұмбақтап шешудің қажеті жоқ. Қазіргі екіжүзділік пен бұлыңғырлыққа толы әлемде Навалдың тік мінезі үлкен жеңілдік сыйлайды.

Біз жиі бірге тамақтанамыз, бизнес жасаймыз, саяхаттаймыз. Мен адам тани білемін деп ойлаймын, ал Навалды өте жақсы білемін. Ол — мен кеңес сұрау үшін жиі қоңырау шалатын адам. Иә, ол — AngelList компаниясының басшысы. Иә, ол — Venture Hacks, Vast.com, Epinions сияқты жобалардың негізін қалаушы. Иә, ол — Twitter, Uber, Yammer, OpenDNS сияқты жобаларға инвестиция салған "періште инвестор" (angel investor).

Бірақ мен оның пікірлері мен ойларын бизнестегі жетістігі үшін ғана бағаламаймын. Әлемде сырты бүтін, іші түтін "табысты адамдар" толып жүр. Олардың жеке өмірі быт-шыт, бақыттан жұрдай. Мұндай адамдардың жетістік жолын қайталаудан сақ болыңыз.

Ол барлық нәрсеге күмәнмен қарайды және "Бірінші принциптер" (First Principles) арқылы ойлайды.

Ол адамдар мен жағдайларды тиімді сынай біледі.

Ол өзін-өзі алдамайды және көзқарасын үнемі жаңартып отырады.

Ол жиі күледі, кең ауқымды ойлайды және ұзақ мерзімді көздейді.

Ол өзін тым маңызды санамайды.

Навалдың миындағы ойлар — түрлі-түсті коктейль сияқты, сіз осы кітап арқылы одан дәм тата аласыз. Дегенмен, мұқият оқыңыз, бірақ механикалық түрде еліктемеңіз. Оның кеңестерін қабылдаңыз, бірақ өз өміріңізде сынап көріңіз, "стресс-тесттен" өткізіңіз. Оның көзқарасымен келіспесеңіз, дәлелді түрде қарсы шығыңыз; Навал мұны құптайды.

Бұл кітапты мейірімді, бірақ өте мықты жаттықтырушы (спарринг-серіктес) ретінде қабылдасаңыз, ол сіздің өміріңізді өзгертуі мүмкін. Навалдың даналығын ашық жүрекпен қабыл алыңыз.

Тим Феррис, Остин қ., Техас штаты.

Алдыңғы тарау

Эриктің жазбалары (Осы кітап туралы)

Навал өзінің бүкіл мансабында даналығымен жомарттықпен бөлісіп келеді. Дүние жүзіндегі миллиондаған адам оның кеңестеріне құлақ асып, байлық жинап, бақытты өмір сүруде.

Кремний алқабында және жаһандық венчурлық қоғамдастықта Навал — ерекше тұлға. Ол бірінен соң бірі табысты компаниялар құрды (2000 жылы интернет көпіршігі жарылған кезде [Epinions] компаниясын, ал 2010 жылы [AngelList] компаниясын негіздеді). Навал сонымен қатар періште инвестор болып табылады; ол [Uber], [Twitter], [Postmates] сияқты жүздеген компанияларға құрылған сәтінде-ақ инвестиция салған.

Навал тек қаржылық табысқа жетіп қана қоймай, өзінің өмірлік философиясы мен бақытқа жету жолдарын бөлісу арқылы бүкіл әлемдегі оқырмандар мен тыңдармандарды баурап алды. Навалдың кеңінен танымал болуының себебі — оның мансаптағы табысы мен өмірдегі бақытты ұштастыра білуінде, ал бұл — өте сирек кездесетін үйлесім. Ол өмір бойы философияны, экономиканы және байлық жасау ілімін зерттеп, қолданып келеді, сондай-ақ өз қағидаларының әсерін іс жүзінде дәлелдеді.

Бүгінгі күнге дейін Навал венчурлық салада өзінің ерекше стильін сақтап, кәсіпкерлік пен инвестициялауға еркін, тіпті бейқам тәсілмен қарайды. Сонымен бірге оның денсаулығы мықты, жан дүниесі тыныш және бейбіт өмір сүруде. Бұл кітап оның бөліскен даналық үзінділерін жинақтап, оқырмандарға Навал сияқты жетістіктерге қалай жетуге болатынын көрсетеді.

Навал — өзін-өзі үнемі талдайтын негізін қалаушы, өз бетінше білім алған инвестор және инженер. Оның өмірлік тәжірибесі ғибратты әрі танымдық мәнге ие.

Навал мәселелерді әрқашан бірінші қағидалардан (First Principles) бастап ойлайды және өз ойын ашық айтудан тайынбайды. Оның идеялары көбінесе жаңашыл, бірегей және терең ойға жетелейді. Ол өмірдің сыртқы көрінісі арқылы оның түпкі мәнін көре біледі, және бұл қабілет менің де әлемге деген көзқарасымды өзгертті.

Мен Навалдан көп нәрсе үйрендім. Мен оның байлық пен бақыт туралы қағидаларын мәтіндер мен аудиожазбалар арқылы зерттеп, оларды өз өмірімде қолдандым. Нәтижесінде өмір жолымда тыныштық пен сенімділікке ие болдым және әр сәтті бағалауды үйрендім. Оның мансабын мұқият зерттей отырып, мен ұлы істерге табандылық пен төзімділік арқылы жетуге болатынын, сондай-ақ жеке тұлғаның да үлкен ықпал жасай алатынын түсіндім.

Мен оның көзқарастарын жиі зерделеймін және достарыма ұсынамын. Достарыммен болған әңгімелер маған шабыт берді, сөйтіп мен Навалды жақсы білетіндерге де, жаңа оқырмандарға да оның идеяларын үйренуге көмектесетін осы кітапты құрастыруды шештім.

Бұл кітап Навалдың соңғы 10 жыл ішінде Twitter, блогтар және подкасттар арқылы бөліскен даналығын жинақтайды және оның түпнұсқа сөздерін сақтайды. Кітаптың арқасында сіз өмір бойына азық болатын идеяларды бірнеше сағат ішінде үйрене аласыз.

Бұл кітапты жазудағы мақсатым — көпшілікке қызмет ету. Twitter, подкасттар және сұхбаттар жаңа ақпарат легімен тез көміліп қалады және уақыт өте ұмытылады. Ал Навалдың құнды идеялары неғұрлым тұрақты әрі қолжетімді форматта сақталуға лайық. Бұл — осы кітапты құрастырудағы менің миссиям.

Мен бұл кітап Навалдың идеяларына кіріспе болады деп үміттенемін. Мен оның ең күшті, ең пайдалы ойларын жинап, түпнұсқа сөзін сақтай отырып, оқырмандарға ыңғайлы болуы үшін логикалық реттілікпен тарауларға бөлдім.

Инвестиция жасар алдында мен әрқашан осы кітаптың инвестиция туралы бөлімін қайталап оқимын; көңіл-күйім түскенде бақыт туралы тарауларды оқимын. Бұл кітапты жасау процесі мені де өзгертті. Өмірімнің барлық саласында мен өзімді неғұрлым сергек, сенімді және байсалды сезіне бастадым. Бұл кітап сізге де осындай шабыт пен нәтиже береді деп сенемін.

Бұл кітап белгілі бір тақырыптар бойынша оқу және іздеу нұсқаулығын ұсынады, оқырмандар тақырыпты өздері таңдап, тиісті тарауларды оқи алады. Егер Навал электрондық хатыңызға жауап бермесе, осы кітап сізге пайдалы кеңестер беретін екінші таңдауыңыз болады деп үміттенемін.

Бұл кітап — Навал туралы кіріспе және ол терең зерттеген екі негізгі тақырыпты қамтиды: Байлық және Бақыт. Егер сіз Навалды және оның басқа идеяларын әрі қарай зерттегіңіз келсе, кітаптың соңындағы "Навал туралы көбірек білу" бөлімін қараңыз. Ол бөлімде мен соңғы нұсқадан алынып тасталған тарауларды және басқа да танымал ресурстарды бөлістім. Бар жақсылықты тілеймін. Эрик.

Навал Равиканттың өмірбаяны

1974 жыл: Үндістан, Дели қаласында дүниеге келді.

1983 жыл (9 жас): Үндістанның Нью-Делиінен АҚШ-тың Нью-Йорк штатындағы Квинс ауданына көшті.

1988 жыл (14 жас): Стайвесант (Stuyvesant) орта мектебіне оқуға түсті.

1995 жыл (21 жас): Дартмут колледжін бітірді (Компьютерлік ғылымдар және Экономика мамандығы).

1999 жыл (25 жас): [Epinions] компаниясының негізін қалаушы/Бас директор болды.

2001 жыл (27 жас): [August Capital] венчурлық қорының серіктесі болды.

2003 жыл (29 жас): [Vast.com] хабарландыру платформасының негізін қалады.

2005 жыл (31 жас): Кремний алқабында "радиоактивті батпақ" (беделіне нұқсан келу мағынасында) деп аталды.

2007 жыл (33 жас): [Hit Forge] шағын венчурлық қорын құрды (бастапқыда инкубатор ретінде жоспарланған).

2007 жыл (33 жас): [Venture Hacks] блогын бастады.

2010 жыл (36 жас): [AngelList] негізін қалады.

2010 жыл (36 жас): [Uber] компаниясына инвестиция салды.

2012 жыл (38 жас): Конгрессті "Жұмыс орындары туралы заңды" (JOBS Act) қабылдауға көндірді.

2018 жыл (44 жас): "Жылдың періште инвесторы" атағын алды.

Мен жалғызбасты отбасында өстім. Анам жұмыс істеді, оқыды және ағам екеумізді бақты. Біз кішкентай кезімізден үйдің кілтін мойнымызға іліп алып, өз-өзімізге қарауды үйрендік. Әрине, қиындықтар болды, бірақ қиындық әркімде болады. Қиындықтар маған көп жағынан өсуге көмектесті.

Біз кедей иммигранттар отбасы болдық. Үндістанда әкем фармацевт болған еді. АҚШ-қа келгеннен кейін оның дипломы мойындалмай, ол шаруашылық тауарлар дүкенінде жұмыс істеуге мәжбүр болды. Сондықтан менің өскен ортам жайлы болмады, жақсы білім алмадым. Кейінірек ата-анам ажырасып кетті.

Жағдай қиын болғанымен, анам бізге шексіз махаббатын берді, еш бүкпесіз, әрдайым және тұрақты түрде. Ештеңесі жоқ өмірдің өзінде, егер сізді кем дегенде бір адам шартсыз жақсы көрсе, сіздің өзін-өзі бағалау сезіміңіз қатты қорғалады.

Нью-Йорктегі біз тұратын аудан онша қауіпсіз емес еді. Кітапхана менің сыныптан тыс іс-шаралар орталығыма айналды. Сабақтан соң мен бірден кітапханаға барып, жабылғанша сонда отыратынмын, сосын үйге қайтатынмын. Бұл менің күнделікті өмірім еді.

АҚШ-қа жаңа көшіп келген кезде мен әлі кішкентай едім, достарым да жоқ болатын, сондықтан өзіме онша сенімді емес едім. Уақытымның көбін кітап оқумен өткіздім.

Менің жалғыз шынайы досым кітаптар болды. Кітаптар расымен де адамзаттың жақсы досы, өйткені соңғы бірнеше мыңжылдықтағы ең ұлы ойшылдар кітап арқылы өздерінің ғажайып даналығын сізбен бөліседі.

Менің алғашқы жұмысым заңсыз жұмыс істейтін қоғамдық тамақтандыру (кейтеринг) компаниясында болды. Ол кезде мен 15 жаста едім, жүк көлігінің артқы орындығында отырып, үнді тағамдарын таситынмын. Одан да кішкентай кезімде газет тараттым, мейрамханада ыдыс жудым.

Нью-Йоркте мен ешкімге белгісіз қарапайым бала едім, отбасымыздың да ықпалы жоқ болатын. Сол кездегі өмір үлгім "күн көруге тырысқан иммигрант" деңгейінде еді. Кейіннен мен Стайвесант орта мектебіне оқуға түстім, сол сәттен бастап өмірім өзгерді. Стайвесанттан аттестат алған соң, мен "Шырмауық лигасының" (Ivy League) университетіне түсіп, сол арқылы технология саласына келдім. Стайвесант мектебі дәл сол жерде ұтыс беретін "ақылды лотерея машинасы" сияқты болды: жұмысшы табынан "ақ жағалыларға" (зиялы қауымға) өту үшін бір қадам ғана қажет болды.

Мен Дартмут колледжінде экономика және компьютерлік ғылымдарды оқыдым, бір кездері экономика ғылымдарының докторы боламын деп ойлағанмын.

Қазіргі таңда мен инвестормын, екі жүзге жуық компанияға инвестиция салдым. Кейбір компанияларға кеңесшімін, кейбірінде директорлар кеңесінің мүшесімін. Сонымен қатар мен криптовалюта қорының кіші серіктесімін, себебі криптовалютаның әлеуетіне қатты сенемін. Мен үнемі жаңа идеяларды зерттеп, түрлі қосымша жобалармен айналысып жүремін. Әрине, бұдан бөлек, мен [AngelList] компаниясының негізін қалаушы және төрағасымын.

Мен кедей отбасынан шықтым, бір кездері дағдарыс пен шатасуды бастан кешірдім, ал қазір менің экономикалық жағдайым жақсы, рухани жағынан бақыттымын. Осы екі мақсатқа жету үшін мен көп еңбек еттім.

Мен кейбір тәжірибелер мен сабақтар алдым, қағидаларды қорытындыладым. Мен өз ойларымды жазбаша түрде жинақтауға тырыстым, бұл сізге шабыт береді деп үміттенемін. Өйткені, шын мәнінде, мен ештеңе үйрете алмаймын. Мен тек сізге аздап шабыт бере аламын немесе сіз қабылдай алатын бірнеше ой ұсына аламын.

2007 жыл, 18 мамыр

Алдыңғы тарау

Бірінші тарау: Байлық жинау

Ақша табу — қалаған кезде істей салатын нәрсе емес, бұл — үйренуді қажет ететін дағды.

Байлықтың қалай жасалатынын түсіну

Егер бір күні мен бизнесте сәтсіздікке ұшырап, көк тиынсыз қалсам және мені ағылшын тілінде сөйлейтін кез келген елдің кез келген көшесіне тастап кетсе, мен 5 немесе 10 жыл ішінде қайтадан байып кететініме сенімдімін. Себебі мен [TERM]ақша табу[/TERM] дағдысын меңгергенмін, ал бұл дағдыны кез келген адам үйрене алады. [78] Ақша табу жұмыстың ауырлығына байланысты емес. Аптасына 80 сағат тынбай жұмыс істесең де, байымауың мүмкін. Байлыққа қол жеткізу үшін сен не істеу керектігін[/B], кіммен істеу керектігін[/B] және [B]қашан істеу керектігін[/B] білуің қажет. Құр еңбектен гөрі түсіну мен ойлану маңыздырақ. Әрине, еңбек те өте маңызды, өз еңбегіңді бағаламауға болмайды, бірақ дұрыс жолды таңдау қажет.

Егер не істеу керектігін әлі білмесең, алдымен осы мәселені анықтап алуың керек. Оған дейін соқыр сеніммен күш жұмсама.

Он үш-он төрт жасымда мен өзіме бірқатар қағидалар тізімін жасадым (төмендегі Twitter-дегі жазбалар легін қараңыз). 30 жыл бойы мен осы қағидаларды жадымда сақтап, өмірім мен жұмысымда қолданып келемін. Уақыт өте келе мен кәсіпорындарды бақылауға, олардың ішінен байлық жасайтын ең тиімді [TERM]иінтірек[/TERM] (рычаг) нүктелерін табуға және сол байлықты ұстап қалуға машықтандым (бұл қабілет пе, әлде сәттілік пе, айту қиын).

Төмендегі Twitter-дегі жазбалар легі (Tweetstorm) кеңінен таралды. Әрине, әрбір тармақтан бір сағаттық әңгіме өрбітуге болады. Бұл жазбалар легі — жақсы бастау нүктесі. Мен онда өзімнің барлық идеяларым мен қағидаларымды жазып қалдырдым, олардың мазмұнды, қысқа әрі нұсқа, ауқымды әсер ететін және уақыт сынынан өтетін болуына тырыстым. Егер сіз осы идеялар мен қағидаларды бойыңызға сіңіріп, оларды басшылыққа алып, 10 жыл еңбектенсеңіз, мақсатыңызға жететініңіз сөзсіз. [77]

Қалай баюға болады (сәттілікке сүйенбей):

Ақша немесе мәртебе емес, [TERM]байлық[/TERM] қуалаңыз. Байлық — бұл сіз ұйықтап жатқанда да сізге ақша табатын
активтер. Ақша — уақыт пен байлықты айырбастау құралы. Мәртебе — қоғамдық иерархиядағы сіздің орныңыз.
Байлық жасау мен этикалық нормаларды сақтауды қатар алып жүруге болады. Егер іштей байлықты жек көрсеңіз, байлық та
сізден қашады.
Қоғамдық мәртебені ғана қуалайтын адамдарды елемеңіз. Олардың мәртебеге жету құралы — байлық жасайтын адамдарға шабуыл
жасау.
Уақытты жалға беру арқылы баю мүмкін емес. Қаржылық еркіндікке жету үшін сізде [TERM]үлес[/TERM] (кәсіпорынның меншік
құқығының бір бөлігі) болуы керек.
Байлыққа жетудің бір жолы — қоғамға қажет, бірақ қалай алуды білмейтін нәрсені ұсыну және оны ауқымдандыру
(масштабтау).
Ұзақ мерзімді даму перспективасы бар саланы таңдап, ұзақ мерзімді серіктестік құра алатын адамдарды табыңыз.
Интернет кәсіби кеңістікті айтарлықтай кеңейтті, бірақ көпшілік мұны әлі толық түсінген жоқ.
Ұзақ мерзімді ойлауды қалыптастырыңыз. Өмірдегі барлық қайтарым — байлық болсын, қарым-қатынас болсын немесе білім
болсын — [TERM]күрделі пайыз[/TERM] (compound interest) арқылы келеді.
Ақылды әрі жігерлі серіктестерді таңдаңыз, бірақ ең бастысы — олар адал болуы керек.
Ызақор және пессимист адамдармен серіктес болмаңыз. Олардың сәтсіздік туралы болжамдары өз-өзін ақтайды.
Сатуды үйреніңіз, құруды (жасауды) үйреніңіз. Егер осы екі дағдыны меңгерсеңіз, сізді ешкім тоқтата алмайды.
Өзіңізді арнайы білім[/TERM], жауапкершілік және иінтірек[/TERM] (рычаг) әсерімен қаруландырыңыз.
Арнайы білім — бұл оқу курстары арқылы алуға болмайтын білім. Егер қоғам сізді оқыта алса, онда ол сізді алмастыратын
басқа адамды да оқыта алады.
Арнайы білімге ие болу үшін сән қуып емес, шынайы қызығушылық пен құмарлықты қуу керек.
Арнайы білім жинақтау процесі сіз үшін ойын сияқты, ал басқалар үшін ауыр жұмыс сияқты көрінеді.
Арнайы білім мектептегі білім беру арқылы емес, ұстаз бен шәкірт арасындағы тәжірибе алмасу арқылы беріледі.
Арнайы білім көбінесе жоғары техникалық немесе шығармашылық сипатқа ие, оны аутсорсингке беру немесе автоматтандыру
мүмкін емес.
Жауапкершілікті дамытыңыз, өз атыңыздан коммерциялық тәуекелге баруға батыл болыңыз. Қоғам сізді жауапкершілігіңіздің
деңгейіне, үлесіңізге және иінтірек әсеріне қарай марапаттайды.
"Маған жеткілікті ұзын иінтірек және тіреу нүктесін берсеңіз, мен Жерді орнынан қозғаймын". — Архимед.
Байлыққа жету үшін иінтірек әсерін толық пайдалану керек. Бизнестегі иінтіректер капиталдан, жұмыс күшінен және
көбейтудің шекті құны нөлге тең өнімдерден (код және медиа) келеді.
Капитал — бұл ақша. Қаржыландыру алу үшін арнайы біліміңіз бен жауапкершілігіңізді қолданып, дұрыс шешім қабылдай
алатыныңызды көрсетуіңіз керек.
Жұмыс күші иінтірегі — бұл басқалардың сіз үшін жұмыс істеуі. Бұл ең көне және ең көп талас тудыратын иінтірек түрі.
Жұмыс күші иінтірегіне ие болу ата-анаңызға сізді маңызды адам етіп көрсетуі мүмкін, бірақ оны шектен тыс қуаламаңыз.
Капитал мен жұмыс күші — рұқсат алуды талап ететін иінтіректер. Барлығы капиталды қуалайды, бірақ оны біреу беруі
керек. Барлығы басшы болғысы келеді, бірақ біреу оларға бағынуы керек.
Код және медиа — рұқсат сұрауды қажет етпейтін иінтіректер. Бұл екі иінтірек — жаңа байлар тобының артында тұрған күш.
Сіз бағдарламалық жасақтама мен медиа контент жасай аласыз, олар сіз ұйықтап жатқанда да сіз үшін жұмыс істейді.
Бізде тегін қолдануға болатын роботтардың үлкен армиясы бар. Жылу тиімділігін арттыру және орынды үнемдеу үшін бұл
роботтар деректер орталықтарына (дата-центрлерге) шоғырландырылған. Соларды пайдаланыңыз.
Егер код жаза алмасаңыз, кітап жазыңыз, блог жүргізіңіз, видео түсіріңіз, подкаст жазыңыз.
Иінтірек — пайымдау қабілетін еселеуші құрал.
Пайымдау қабілеті тәжірибеден келеді, бірақ негізгі дағдыларды үйрену арқылы оны тез қалыптастыруға болады.
"Бизнес дағдысы" деген ұғым жоқ. Уақытыңызды бизнес журналдары мен бизнес курстарына босқа кетірмеңіз.
Микроэкономика, ойындар теориясы, психология, сендіру өнері, этика, математика және компьютерлік ғылымдарды оқыңыз.
Оқу тыңдаудан жылдам, істеу көруден жылдам.
Сіздің әлеуметтік өмірге уақытыңыз болмауы керек, бірақ күн тәртібіңіз ретті болуы тиіс.
Өзіңіз үшін батыл сағаттық құн белгілеңіз және оны қатаң сақтаңыз. Егер мәселені шешу құны сағаттық құныңыздан төмен
болса, оны елемеңіз; егер тапсырманы аутсорсингке беру құны сағаттық құныңыздан төмен болса, оны басқаға тапсырыңыз.
Жұмыс істегенде бар күшіңізді салыңыз. Дегенмен, кіммен жұмыс істейтініңіз және не істейтініңіз қаншалықты қатты жұмыс
істейтініңізден маңыздырақ.
Өзіңіз таңдаған кәсіби салада әлемдік деңгейдегі үздік болыңыз. Арманыңыз шындыққа айналғанша өз ісіңізді қайта
анықтаудан жалықпаңыз.
Әлемде тез баюдың оқулығы жоқ. Егер болса, ол тек сол оқулықты сататын адамның баюына арналған.
Арнайы білімді қолданып, иінтірек әсерін пайдаланыңыз, сонда түбінде өзіңізге тиесіліні аласыз.
Ақыры байыған кезіңізде, бұл сіздің бастапқыда іздеген нәрсеңіз емес екенін түсінесіз. Бірақ бұл басқа әңгіме, әзірге
оны қоя тұрайық. [11]

Қорытынды: Өзіңді өнімге айналдыр.

"Өзіңді өнімге айналдыру" деген нені білдіреді? Бұл сөйлемде екі негізгі нүкте бар: бірі — "өзің", екіншісі — "өнімге айналдыру". "Өзің" бірегейлікке ие, ал "өнімге айналдыру" — иінтірек әсерін қолдану; "өзің" жауапкершілікке ие, "өнімге айналдыру" арнайы білімді қажет етеді. "Өзің" шын мәнінде арнайы білімге де ие. Сондықтан, осы екі түйін жоғарыда айтылған барлық идеяларды қамтиды.

Егер баюдың ұзақ мерзімді мақсатына жеткіңіз келсе, өзіңізден сұраңыз: "Бұл менің шын қалағаным ба? Менің жоспарлаған мақсатым — менің шын қалауым ба?". Оң жауап алғаннан кейін, тағы да сұраңыз: "Мен өнімге айналдым ба? Мен ауқымдалдым ба (масштабталдым ба)? Мен таңдаған ауқымдау әдісі — жұмыс күші ме, капитал ма, әлде код немесе медиа ма?". Көріп отырғаныңыздай, "өзіңді өнімге айналдыру" деген тұжырым қарапайым әрі есте сақтауға оңай. [78] "Өзіңді өнімге айналдыру" өте қиын. Сондықтан мен "өзіңді өнімге айналдыру үшін ондаған жылдар қажет" деп айтамын. Бұл ондаған жыл бойы орындауды емес, уақыттың көп бөлігін ойлануға жұмсауды білдіреді: Мен қандай бірегей құндылық ұсына аламын?

Ақша — біздің байлықты тасымалдау тәсіліміз. Ақша — қоғамдық сенім белгісі, ол басқалардың уақытын пайдалану қабілетіне ие.

Егер мен өз жұмысымды жақсы атқарып, қоғамға құндылық жасасам, қоғам маған: "Рақмет, өткенде жасаған жұмысың үшін біз саған болашақта бір нәрсе қарызбыз. Міне, қарыз қолхаты, біз мұны ақша деп атаймыз", — дейді. [78]

Сіздің шын қалайтыныңыз — байлық. Байлық — бұл сіз ұйықтап жатқанда да сізге ақша табатын активтер. Байлық — бұл өндіріс жасайтын зауыттар мен роботтар. Байлық — бұл клиенттерге тәулік бойы қызмет көрсететін компьютерлік бағдарлама. Байлық — бұл банктегі басқа активтерге немесе бизнеске инвестицияланған ақша.

Тіпті үй де байлық бола алады, өйткені оны жалға беріп, жалдау ақысын алуға болады. Бірақ коммерциялық қызметпен салыстырғанда, жерді пайдаланудың бұл түрінің өндірістік тиімділігі төмен. Сондықтан, менің байлыққа беретін анықтамам — ұйықтап жатқанда да табыс әкелетін кәсіпорындар мен активтер. [78]

Технология тұтынуды бұқаралық етті, сонымен қатар өндірісті шоғырландырды. Белгілі бір салада әлемдік деңгейдегі үздік болған адам қазір әлемдегі кез келген адамға өз өнімін немесе қызметін ұсына алады.

Қоғамда ақша табу үшін қоғамға қажет, бірақ қалай алуды білмейтін нәрсені ұсыну керек. Егер қоғам қажетті өнімдер мен қызметтерді жасап қойған болса, сіз қажет болмай қаласыз. Үйіңіздегі, жұмыс орныңыздағы және көшедегі барлық дерлік нәрсе бір кездері технологиялық өнім болған. Бір кездері мұнай сияқты технологиялық өнім Рокфеллерді байытты, автомобиль сияқты технологиялық өнім Генри Фордқа байлық жинауға мүмкіндік берді.

Сондықтан, Алан Кей айтқандай, технология — бұл әлі толық жұмыс істемейтін нәрселер жиынтығы (Түзету: мұны Дэнни Хилл айтқан). Бір нәрсе кеңінен қолданысқа енген соң, ол технология болудан қалады. Қоғам әрқашан жаңа нәрселерге мұқтаж. Егер байығыңыз келсе, қоғамға қажет, бірақ олар ала алмайтын қандай нәрсені ұсына алатыныңызды анықтауыңыз керек. Және бұл нәрселерді ұсыну сіз үшін табиғи әрі оңай, сіздің дағдыларыңыз бен қабілеттеріңіздің аясында болуы тиіс.

Келесі қадам — қалай ауқымдандыру (масштабтау) керектігін ойлану, өйткені бір ғана өнім немесе қызмет ұсыну жеткіліксіз. Мыңдаған, тіпті жүздеген мың, миллиондаған, миллиардтаған данасын ұсыну керек, дұрысы — әр адамға біреуден. Стив Джобс (және оның командасы) қоғамның смартфонға мұқтаж екенін түсінді. Олар қалтаға салып жүруге болатын, телефонның барлық функцияларына ие, тіпті телефоннан 100 есе қуатты әрі қолдануы өте қарапайым шағын компьютерді елестетті. Содан кейін олар осындай смартфонды қалай жасау керектігін ойлап тапты.

Талантыңды тап, арнайы білім жинақта

Сату дағдысы — бұл арнайы білімнің бір түрі. Кейбір адамдар "тума" сатушы болып келеді. Стартаптар мен венчурлық капитал саласында мұндай адамдар жиі кездеседі. Тума сату шеберлері адамды бірден баурап алады. Олар өз жұмысын өте жақсы біледі. Яғни, оларда осы салада арнайы білім бар.

Олардың сату дағдысы, әрине, үйрену арқылы келген, бірақ сынып бөлмесінде емес. Олар мектеп ауласында саудаласуды, ата-анасымен сөйлесу барысында келіссөз жүргізуді үйренген болуы мүмкін, немесе мұнда генетикалық фактор да бар шығар. Сату дағдысын дамытуға болады: Роберт Чалдинидің кітаптарын оқу, сату тренингтеріне қатысу, үйме-үй жүріп сату және т.б. Үйме-үй жүріп сату — психологиялық тұрғыдан үлкен сынақ, бірақ ол сату дағдысын тез арттырады.

Арнайы білімді оқыту мүмкін емес, бірақ оны үйренуге болады.

Өзіңізге сәйкес келетін арнайы білімді табу үшін балалық шағыңызды еске түсіріңіз: қандай істерді сіз еш қиналмастан жасайтын едіңіз? Тіпті өзіңіз оны дағды деп санамасаңыз да, айналаңыздағы адамдар байқайтын. Анаңыз немесе өскендегі ең жақын досыңыз сіздің ерекшелігіңізді біледі.

Гендер, өскен орта және жеке тұлғаның ортаға реакциясының бірлескен әсерінен әр адам өзінің бірегей арнайы білімін қалыптастырады. Арнайы білім — адамның тұлғасы мен болмысының органикалық бөлігі. Өзіңізге табиғи түрде ұнайтын және қолыңыздан келетін саланы тапқан соң, сол бағытта үздіксіз алға жылжи аласыз.

Өзің болу жағынан ешкім сенен асып түсе алмайды.

Шын мәнінде, өмірдің көп бөлігі ізденіспен өтеді: сізге ең мұқтаж адамдарды іздеу, сізге ең мұқтаж істерді іздеу.

Өзімді мысалға алсам, мен оқуды және технологияны жақсы көремін. Мен тез үйренемін, бірақ жаңа нәрсеге тез ауысып кетемін. Егер менің жұмысым бір мәселені 20 жыл зерттеу болса, мен оны жақсы істей алмас едім. Менің қазіргі кәсібім — венчурлық инвестиция. Венчурлық инвестор болу үшін жаңа технологиялардың даму қарқынына ілесу қажет (жаңа технологиялардың толассыз шығуына байланысты менің "жаңашылдыққа құмар" мінезім керісінше жақсы нәрсе), сондықтан венчурлық инвестиция менің арнайы білімім мен дағдыларыма өте сәйкес келеді. [10]

Мен бастапқыда ғалым болуды армандадым. Менің ішкі моральдық иерархиям да осыдан бастау алады. Менің ойымша, ғалымдар адамзаттың өндірістік тізбегінің шыңында тұр. Ғалымдар нақты серпілістер жасап, нақты нәтижелерге қол жеткізіп, адамзат қоғамына орасан зор үлес қосты. Ғалымдардың адамзат қоғамына қосқан үлесі басқа кез келген топтан асып түсуі керек. Бұл өнер, саясат, инженерия немесе бизнес маңызды емес деген сөз емес, бірақ ғылым болмаса, біз әлі де үңгірде өмір сүріп жатар едік.

Қоғам, бизнес және ақша — технологияның төменгі ағысындағы өнімдер, ал технологияның өзі — ғылымның төменгі ағысындағы өнім. Қолданбалы ғылым — адамзат қоғамының дамуын қозғаушы күш. Бұдан шығатын қорытынды: қолданбалы ғалымдар — әлемдегі ең беделді адамдар. Бұл алдағы жылдары айқынырақ көрінетін болады.

Бастапқыда менің бүкіл құндылықтар жүйем ғалымдардың айналасында құрылды, мен ұлы ғалым болуды армандадым. Бірақ менің бірегей артықшылығым не еді? Мен уақытымды не нәрсеге жұмсадым? Өткенге көз жүгіртсем, мен көбірек ақша табу, технологиямен жұмыс істеу, адамдармен араласу, өнім сату, идеяларды талқылау және тарату төңірегінде жүрген екенмін. Менде белгілі бір сату дағдысы бар, бұл — арнайы білім. Менде белгілі бір талдау дағдылары бар, ақшаны қалай табу керектігін зерттеймін. Мен деректерге құмармын, деректерді жинауға, әсіресе оларды талдауға шебермін. Мен сондай-ақ технологияны зерттегенді ұнатамын. Осының бәрі мен үшін ойын сияқты жеңіл әрі қызықты.

Кейбір адамдар сатуды қиын деп санайды және қалай шешен сөйлеп, жақсы сатушы болуға болатынын білгісі келеді. Шын мәнінде, егер сіз қазіргі кезеңде сатуға әлі де шебер болмасаңыз немесе сатуға шынымен қызығушылығыңыз болмаса, онда бұл сала сізге сәйкес келмеуі мүмкін, сіз өзіңіз шын ұнататын нәрсеге назар аударуыңыз керек.

Менің талантымды бірінші болып нақты көрсеткен адам — анам. Он бес-он алты жасымда достарыммен сөйлесіп отырып, астрофизик болғым келетінін айттым. Ас үйде жүрген анам мұны естіп қалып: "Жоқ, сен бизнеспен айналысасың", — деді. Мен іштей: "Не? Анам мені бизнес жасайды дей ме? Мен астрофизик боламын. Анам не айтып тұрғанын біле ме өзі?" — деп ойладым. Шын мәнінде, анам не айтып тұрғанын жақсы білген екен. [78]

Арнайы білімді жинақтау және дамыту үшін өз талантыңызды пайдаланып, өзіңіз шын қызығатын нәрселерді зерттеп, құмарлығыңызды қууыңыз керек. Қазіргі танымал мамандықты таңдап, оқу бітірген соң инвесторлар мақтаған "ыстық" салаға кірудің қажеті жоқ. Әдетте, арнайы білім білім саласының шеткі аймақтарында жатады. Кейбір салалар енді ғана пайда болып немесе дамып келе жатыр, кейбір салаларды зерттеу өте қиын — мұндай салаларда арнайы білім оңайырақ пайда болады. Егер сіз зерттеу кезінде жүз пайыз берілмесеңіз, жүз пайыз берілген басқа адамдар сізді басып озады. Олардың нәтижесі сіздікінен сәл ғана емес, әлдеқайда жақсы болады, өйткені біз шығармашылық саладағы бәсекелестік туралы айтып отырмыз. Шығармашылық салада күрделі пайыз әсері өте айқын, иінтірек әсері де өте айқын.

Интернет кәсіби кеңістікті айтарлықтай кеңейтті. Көпшілік мұны әлі толық түсінген жоқ. [78] Интернет арқылы әркім өз аудиториясын таба алады. Интернетте өзіңізді бірегей түрде көрсете алсаңыз, сізде қуаныш сыйлауға, байлық жинауға, өнім жасауға және кәсіпорын құруға мүмкіндік туады. [78] Интернеттің арқасында өз салаңызда ең үздік болсаңыз және ұсынатын ерекше мазмұнды ауқымдандыра алсаңыз, қызығушылығыңыз өте шағын (нишалық) болса да, дами аласыз. Қуаныштысы сол, әр адам бірегей, сондықтан әр адам белгілі бір салада ең үздік бола алады — "өзің болу" жағынан сенен жақсы ешкім жоқ.

Мен "Қалай баюға болады" деген жазбалар легіне қоспаған, бірақ оқуға тұрарлық бір твит бар. Оның мазмұны өте қарапайым: "Бәсекелестіктен қашудың жалғыз жолы — дара жолмен жүру". Түптеп келгенде, бәсекелестік — бұл еліктеу. Басқалармен бәсекелесуіңіздің себебі — сіз басқалармен бірдей нәрсені істеп жатырсыз. Бірақ әр адам бірегей, басқаларға еліктемеңіз. [78]

Егер сіз жасап жатқан және ұсынып жатқан мазмұн сіздің болмысыңыздың жалғасы болса, онда ешкім сізбен бәсекелесе алмайды. Джо Роганмен немесе Скотт Адамспен кім бәсекелесе алады? Бұл мүмкін емес. Скотт Адамстан артық "Дилберт" комиксін кім сала алады? Ешкім. Билл Уоттерсоннан артық "Кельвин және Хоббс" комиксін кім жасай алады? Ешкім. Себебі түпнұсқа туындылар бірегей және теңдессіз. [78]

Ең жақсы жұмыс тапсырмалармен немесе ғылыми дәрежемен байланысты емес. Ең жақсы жұмыс — бұл өмір бойы үйренушінің еркін нарықтағы шығармашылық көрінісі. Баю үшін ең маңызды дағды — өмір бойы үйренуші болу. Не үйренгіңіз келсе де, жолын және әдісін табуыңыз керек. Бұрынғы ақша табу моделі: 4 жыл университетте оқу, диплом алу және белгілі бір кәсіби салада 30 жыл жұмыс істеу. Қазір бәрі басқаша, заман күн сайын өзгеруде. Сіз 9 ай ішінде жаңа мамандықты меңгеруіңіз керек, ал ол мамандық 4 жылдан кейін ескіріп қалады. Бірақ мамандық бар болған сол 3 жыл ішінде сіз өте бай бола аласыз. Бүгінгі күні 9-12 ай ішінде мүлдем жаңа саланың сарапшысы болу, бұрынғы заманда дұрыс "мамандық" таңдаудан әлдеқайда маңызды.

Негізгі білімді жақсы меңгергенде ғана кез келген кітаптан қорықпайсыз. Егер кітапханада түсініксіз кітапқа тап болсаңыз, алдымен сол кітапты түсіну үшін қандай негізгі білім қажет екенін анықтап, іргетасты қалаған соң терең зерттеңіз. Іргетас өте маңызды. [74]

Өмірде қарапайым арифметикалық қабілет жоғары математикадан (интеграл, дифференциал) маңыздырақ. Сол сияқты, қарапайым ағылшын сөздерімен анық жеткізе білу өлең жазудан, бай сөздік қордан немесе 7 түрлі тілде сөйлеуден әлдеқайда маңызды. Сандық маркетинг сарапшысы немесе кликтерді оңтайландыру маманы болғаннан гөрі, сендіру қабілетін қалай күшейтуді білу маңыздырақ. Іргетасты дұрыс қалау өте маңызды. Негізгі білім деңгейінде 90 немесе 100 ұпай алу, соқыр түрде терең зерттеуден әлдеқайда артық. Әрине, кейбір нәрселерді терең зерттеу керек, әйтпесе сіз бәрінен хабардар, бірақ ешқайсысын жетік білмейтін адам болып қаласыз және өмірлік мақсаттарыңызға жете алмайсыз. Адам тек бір-екі нәрседе ғана шебер бола алады, және бұл бір-екі нәрсе әдетте сізді қатты қызықтыратын істер болады.

Сенімге ие болудың себебі — олар құрған қарым-қатынастар мен мансап [TERM]күрделі пайыз[/TERM] әсерін тудырды. Олар өте айқын және жауапты түрде әрекет етеді. Бедел (репутация) жағынан да күрделі пайыз әсері бар. Егер адамның беделі жақсы болса және ол ондаған жылдар бойы өз беделін үздіксіз құрып, жинақтаса, бұл адам сөзсіз назарға ілігіп, бағаланады. Ал егер адам дарынды болса, бірақ беделдің күрделі пайыз әсерін пайдаланбаса, оның құндылығы беделге мән беретін адамнан мыңдаған есе төмен болады.

Адамдармен жұмыс істеу де осыған ұқсас. Егер сіз біреумен 5 жыл, 10 жыл бірге жұмыс істеп, әлі де риза болсаңыз, онда сіз оған сенесіз деген сөз. Тіпті кішігірім кемшіліктері болса да, олар жақсы қасиеттерін бүркемелей алмайды. Бизнес қарым-қатынаста өзара сенім болғанда, барлық келіссөздер жеңілдейді, өйткені ынтымақтастықтың сәтті болатынын білесіз. Мысалы, Кремний алқабында Элад Гил есімді періште-инвестор бар. Мен онымен жұмыс істегенді ұнатамын. Себебі, мәміле барысында ол маған қосымша пайда әкелу үшін бар күшін салатынын білемін. Егер мәміленің басқа да пайдасы болса, ол міндетті түрде маған береді. Егер артық шығын шықса, ол маған айтпастан өз қалтасынан төлейді. Ол маған риясыз жақсылық жасайтындықтан, мен барлық дерлік мәмілелерде оны іздеймін, оны қатыстыруға тырысамын. Мен де оған шығынға қарамастан жақсылық жасаймын. Мұндай өзара сенім қарым-қатынасы күрделі пайыздың құндылығын толық көрсетеді. [10]

Бастапқы ниет маңызды емес, іс-әрекеттің өзі маңызды. Сондықтан этикалық нормаларды сақтау оңай емес.

Дұрыс істі және бірге жүретін адамдарды тапқан соң, бар ынтаңызбен кірісіңіз. Одан әрі ондаған жылдар бойы жетілдіріп отырсаңыз, қарым-қатынас пен экономикалық пайдадан орасан зор қайтарым аласыз. Сондықтан күрделі пайыз әсері өте маңызды. [10]

Күш-жігердің 99%-ы зая кетеді. Әрине, ешқандай еңбек толығымен зая кетпейді, өйткені біз еңбектену барысында әрқашан бірдеңе үйренеміз. Кез келген тәжірибе оқу мүмкіндігі бола алады. Мысалы, оқу жылдарын еске алсақ, сол кезде жазған эсселер, оқыған кітаптар, жасаған жаттығулардың 99%-ы шынайы өмірде қолданылмайды. География мен тарихтан алған кейбір білімдеріңіз ешқашан қажет болмады, үйренген шет тілін қолданбайсыз, кейбір математикалық білімдерді мүлдем ұмытып қалдыңыз. Әрине, мектептегі оқу тәжірибесі бізге бірдеңе үйретті. Мысалы, сіз еңбектің маңыздылығын түсіндіңіз, кейбір идеялар сіздің рухани күшіңізге айналды немесе қазіргі мамандығыңызды таңдауға белгілі бір дәрежеде түрткі болды. Дегенмен, мақсатқа бағытталған шынайы қоғам тұрғысынан қарағанда, мектепте жұмсаған күш-жігеріңіздің тек 1%-ы ғана қайтарым берді.

Кездесулерді (dating) мысалға алайық. Өмірлік серігіңізді кездестіргенге дейін сіз әртүрлі адамдармен кездесесіз. Мақсат тұрғысынан қарағанда, бұл кездесулер уақытты босқа өткізу болып табылады (жеке өсу мен тәжірибе алу тұрғысынан олай болмаса да). Мен мұны өміріңіздің 99% уақыты босқа кетті, тек 1% ғана дұрыс жерге жұмсалды деп ақылгөйсу үшін айтып тұрған жоқпын. Менің айтқым келгені: сіз көптеген нәрселерден (қарым-қатынас, жұмыс, оқу) бас тарту керектігін терең ойланып, саналы түрде түсінуіңіз керек. Кездесу барысында екі адамның некеге тұрмайтынын түсінсеңіз, онда бұл қарым-қатынасты ертерек аяқтап, келесі сапарды бастағаныңыз жөн. Оқу кезінде, мысалы география немесе тарихты оқығанда, алған біліміңізді ешқашан қолданбайтыныңызды түсінсеңіз, ол пәнді тастаңыз. Пайдасыз нәрсеге күш жұмсау — уақытты және ақыл-ойды ысырап ету. Мен сол 99% істі жасамаңыз деп тұрған жоқпын, өйткені қалған 1%-дың нақты не екенін анықтау қиын. Менің айтқым келгені: зая кетпейтін сол 1%-ды табуға тырысыңыз. Бұл 1% сіз үшін мағыналы және өміріңіздің қалған бөлігін арнауға тұрарлық. Оны тапқан соң, алаңдамай, бар күшіңізді салыңыз. [10]

Жауапкершілікті өз мойныңа ал

Өз атыңыздан коммерциялық тәуекелге баруға батыл болыңыз. Қоғам сізді жауапкершілік, үлес және иінтірек әсеріне қарай марапаттайды.

Байлыққа жету үшін иінтірек (рычаг) қажет. Иінтірек жұмыс күшінен, капиталдан, кодтан немесе медиадан келуі мүмкін. Жұмыс күші мен капитал сияқты көптеген иінтіректерді біреу беруі керек. Жұмыс күшін алу үшін біреу сізге еруі керек. Капитал алу үшін біреу сізге ақша беруі керек. Сондықтан, жұмыс күшіне немесе капиталға қол жеткізу үшін сенім орнату керек, мүмкіндігінше жеке беделіңізді кепілге қою керек, ал бұл тәуекелді білдіреді. Сондықтан жауапкершілік — екі жүзді семсер: іс сәтті болса, жауапты адам марапатталады; сәтсіз болса, жауапты адам бірінші болып соққы алады.

Жауапкершілікті нақты бөлу өте маңызды. Жауапкершілік болмаса, мотивация да болмайды. Жауапкершілік болмаса, сенімділік орнату мүмкін емес. Бірақ жауапкершілік тәуекелді де білдіреді: сәтсіздік тәуекелі, масқара болу тәуекелі, сәтсіздікті жеке беделімен өтеу тәуекелі. Бақытымызға орай, қазіргі қоғамда борышкерлер түрмесі жоқ. Адам басқалардың ақшасын жоғалтқаны үшін түрмеге қамалмайды немесе өлім жазасына кесілмейді. Бірақ әлеуметтік жануар ретінде біз әлі күнге дейін көпшілік алдында жеке сәтсіздікке ұшырауды қабылданбайтын нәрсе деп санаймыз. Шын мәнінде, көпшілік алдында жеке атымен сәтсіздік тәуекелін көтере алатын адамдар үлкен қозғаушы күшке ие болады.

Менің жеке тәжірибемді мысалға алайық. 2013-2014 жылдарға дейін менің қоғамдық бейнем толығымен кәсіпкерлік пен инвестиция төңірегінде болды. Тек 2014-2015 жылдары ғана мен философия, психология сияқты кеңірек тақырыптарды қозғай бастадым. Мен өз атымнан сөйлегендіктен, бұл өзгеріске аздап қобалжыдым. Венчурлық саладағы достарым маған жеке: "Сен не істеп жүрсің? Мансабың бітті! Бұл тым ақымақтық", — деді. Бірақ мен өз дегенімнен қайтпадым. Мен криптовалютаға бәс тіккендей тәуекелге бардым. Жеке атыңыздан ашық пікір білдіргенде, сіз белгілі бір көзқарастар мен әрекеттер үшін тәуекелді мойныңызға аласыз. Сонымен қатар, сіз сол үшін марапатталып, пайда көресіз. [78]

Бұрын капитанның міндеті кемемен бірге өмір сүру немесе бірге өлу болатын. Егер кеме батса, капитан кемеден ең соңғы болып түсетін. Мұндай жауапкершілік жүйесі шынымен де өмір мен өлім тәуекелін қамтитын, бірақ біз қазір бизнес саласын талқылап отырмыз. Бизнес тәуекелі капиталды ең соңғы болып қайтарып алу, уақыт өтемақысын ең соңғы болып алу және т.б. түрінде көрінуі мүмкін. Уақыт пен капитал салудың екеуі де тәуекелді. [78]

Қазіргі қоғамда сәтсіздік тәуекелі онша үлкен емес екенін түсіну керек. Жақсы экожүйеде жеке адам банкрот болса да, қарыздары кешірілуі мүмкін. Маған ең танысы — Кремний алқабының ортасы, бірақ жалпы алғанда, егер адам адал болса және шынымен күш салса, адамдар сіздің сәтсіздігіңізді кешіреді. Сәтсіздік шынымен де соншалықты қорқынышты емес, сондықтан біз бәріміз көбірек жауапкершілік алуға батыл болуымыз керек. [78]

Кәсіпорын құру немесе үлес сатып алу

Үлессіз қаржылық еркіндікке апаратын жол жоқ.

Неліктен кәсіпорын үлесіне ие болу баюдың кілті болып табылады? Біз үлестік табыс алу мен жалақы алудың айырмашылығын түсінуіміз керек. Егер сіз уақытты жалға беру арқылы ақы алсаңыз, тіпті заңгер немесе дәрігер сияқты жоғары жалақы алатын мамандық иесі болсаңыз да, алатын табысыңыз өте шектеулі, қаржылық еркіндікке жетуге жеткіліксіз. Ал егер кәсіпорын үлесіне ие болсаңыз, сіз пассивті табыс ала аласыз — сіз демалыста жүрсеңіз де, кәсіпорын сізге ақша тауып береді. [10]

Бұл қаржылық еркіндікке қатысты ең негізгі нүкте болуы керек. Адамдар жұмыс істеу арқылы байлық жасауға болады деп ойлайтын сияқты, бірақ шын мәнінде олай болмауы мүмкін. Оның себептері көп. Егер кәсіпорын үлесін ұстамасаңыз, жеке салым мен табыстың байланысы өте күшті болады. Айлық жалақы алатын барлық дерлік жұмыстар, тіпті заңгер немесе дәрігер сияқты жоғары жалақы алатын мамандықтар да тиісті табыс алу үшін уақыт жұмсауды талап етеді. Егер кәсіпорын үлесін ұстамасаңыз, ұйықтағанда табыс жоқ, зейнетке шыққанда табыс жоқ, демалыс кезінде де табыс жоқ. Қысқасы, табыс салыстырмалы түрде тұрақты, түбегейлі серпіліс жасау мүмкін емес.

Кейбір дәрігерлер шынымен қаржылық еркіндікке жеткен, бірақ бұл олардың өз компаниясын ашқандығынан. Олар жеке клиника ашып, бренд қалыптастырып, бренд арқылы клиенттерді тартады немесе кейбір дәрігерлер медициналық жабдықтар шығару, қандай да бір бағдарлама немесе процесс ойлап табу арқылы зияткерлік меншік табысына ие болады. Түптеп келгенде, жұмысқа бару — біреуге жалдану. Ал кәсіпорын иелері тәуекел мен жауапкершілікті өз мойнына алумен қатар, зияткерлік меншік пен бренд әсеріне ие болады. Сондықтан, олардың сізге төлейтін ақысы сіз жасаған құндылықтан міндетті түрде төмен болады. Сізді жұмыс істету үшін олар ең төменгі шектегі ақыны ұсынады. Бұл ең төменгі шектегі ақы жоғары болуы мүмкін, бірақ бұл әлі де нағыз байлық емес, өйткені зейнетке шыққаннан кейін бұл табыс жалғаспайды. [78]

Кәсіпорын үлесіне ие болу кәсіпорынның дамуынан түсетін пайданы алуды білдіреді. Компанияның облигацияларын ұстау да кепілдендірілген табыс көзі болып табылады, бірақ сонымен бірге компанияның нашар басқарылуынан туындайтын тәуекелді де жүктейді. Сондықтан, үлес ұстау керек, егер кәсіпорын үлесі болмаса, ақша табу мүмкіндігі өте бұлыңғыр болады. Сондықтан, кәсіпорын үлесіне ие болуға қауқарыңыз жеткенше тынбай еңбек етіңіз. Сіз кәсіпорынның акцияларын сатып алып, кіші акционер бола аласыз немесе өзіңізге тиесілі кәсіпорын құра аласыз. Қорыта айтқанда, бұл өте маңызды. [10]

Түбінде нағыз үлкен ақша табатын адамдардың барлығы өнім мен кәсіпорынның меншік құқығына немесе зияткерлік меншік құқығына ие. Егер технологиялық компанияда жұмыс істесеңіз, алдымен акция опциондарын ұстауға болады. Бұл жаман бастама емес. Бірақ әдетте, нағыз байлық компания құру немесе инвестициялау арқылы жасалады. Инвестициялық компания да кәсіпорынның үлесін сатып алу болып табылады. Бұлардың бәрі — байлыққа жету жолдары. Қысқасы, нағыз қаржылық еркіндік жай ғана көп уақыт жұмсау арқылы келмейді.

Иінтіректі тап

Қазіргі заманда иінтірек (рычаг) барлық жерде бар, шынайы білімқұмарлық әкелетін жоғары экономикалық қайтарым бұрын-соңды болмаған деңгейде. [11] Жақсы кәсіби іргетас қалау үшін қазіргі ақша табатын "ыстық" салаларға соқыр ілеспей, өзіңіздің шынайы білімқұмарлығыңыздың соңынан еріп, ізденуіңіз керек. [11]

Қызығы сол, бірегей құмарлық пен хоббидің жетегінде ғана біз өзіміз немесе адамдардың шағын тобы ғана білетін білімді меңгере аламыз. Егер білімқұмарлық пен қызығушылықты біріктіріп, ұштастыра алсақ, өз сүйікті ісімізді табу ықтималдығы артады. [1] Егер бір нәрсе басында сізді қатты қызықтырып, кейін зеріктірсе, онда ол тек уақытша назарыңызды аударған нәрсе, сіздің ақыл-ойыңыздың шынайы қызығушылығы емес. Іздеуді жалғастырыңыз.

Не істесем де, мен істің өзін мақсат тұтамын. Бұл өнер туындысын жасаудың да бір түрі. Мағынасы — істің өзіне назар аудару, процесті сезіну, сәттен ләззат алу. Ғажабы сол, істің өзіне назар аударғанда, сіз оны жақсырақ жасайсыз. Тіпті ақша табуда да сіз ең көп табатын адам бола аласыз. Мен өзім үшін ең көп байлық жасаған жыл, шын мәнінде, мен ақшаны мүлдем ойламаған жыл болды. Мен істеген нәрселердің көбі тек қызық үшін жасалды. Мен айналамдағыларға: "Мен зейнетке шықтым, енді жұмыс істемеймін", — деп жариялағандай болдым. Осылайша, мен уақытымды өзім ең құнды деп санаған жобаларға жұмсай алдым. Тек процеске мән бергендіктен, мен ең жақсы нәтижеге қол жеткіздім. [74]

Бір нәрсеге деген құмарлық неғұрлым аз болса, уайым да соғұрлым аз болады, жабысып қалу да азаяды, керісінше бәрі өз ағымымен, жүрек қалауымен болады. Сіз өзіңіз жақсы білетін тәсілмен, табандылықпен істей бересіз, жұмыс сапасы да соның арқасында артады. [1]

"Ыстық" нәрселерді қуаламаңыз, өзіңізді шын қызықтыратын нәрселерді қуыңыз. Егер қызығушылық пен білімқұмарлықты қуу барысында қоғамдық сұранысты қанағаттандырсаңыз, сіз қомақты экономикалық қайтарым аласыз. [3] Сонымен қатар, сіз қоғам әлі оқыту арқылы бере алмайтын дағдыны игеруіңіз ықтимал. Егер қоғам басқаларды оқыта алса, ол адамдар сізді алмастыра алады. Егер сізді оңай алмастыруға болса, қоғам сізге жоғары ақы төлеуге мұқтаж болмайды. Қоғамға қажетті бірегей дағдыны меңгеру — кәсіби шыңға шығудың жалғыз жолы екенін әрдайым есте сақтаңыз. [1] Егер қоғам сізді оқыта алса, күндердің күнінде қоғам код жазып, сізді компьютермен алмастыра алады. Экономикалық қайтарым алу үшін сіз қоғамға қажет, бірақ қалай алуды білмейтін нәрсені ұсынуыңыз керек.

Көптеген адамдар мектепте ақша табуды үйренуге болады деп ойлайды, шын мәнінде олай емес, мектеп "бизнес жүргізу" дағдысын үйретпейді. [1] Жақсылап ойланыңыз, қоғамда әлі қанағаттандырылмаған қандай қажеттіліктер бар және сіз қалай бірінші болып тиісті өнім немесе қызметті ұсынып, оны ауқымдандыра аласыз. Міне, ақша табудың нағыз қиындығы осында. Кілт — қоғамның қажеттілігін дәл түсіну және қанағаттандыру. Әр ұрпаққа қажетті өнімдер мен қызметтер әртүрлі, бірақ олардың басым көпшілігі технологиямен байланысты. Жаңа қажеттілік пайда болғанда және сіз тиісті дағдылар жиынтығына ие жалғыз адам болсаңыз, сіздің сәтіңіз туды деген сөз. Бұл кезеңде сіз Twitter, YouTube (видео сайт) арқылы өнім немесе қызметті тегін ұсынып, өз брендіңізді қалыптастыра аласыз. Бұл процесте сіз белгілі бір тәуекелдер мен шығындарға ұшырауыңыз мүмкін, бірақ сіз өзіңіз үшін жеке бренд жасап, бедел жинайсыз. Мүмкіндік келгенде, сіз иінтірек әсерін барынша пайдаланып, ұсынатын өнім немесе қызметіңіздің ауқымын кеңейте аласыз. [1]

Алдыңғы бет

Жалпы алғанда, иінтіректің (рычагтың) үш түрі бар.

Біріншісі — жұмыс күші иінтірегі, яғни басқа адамдардың сіз үшін жұмыс істеуі. Жұмыс күші иінтірегі — ең көне түрі, бірақ қазіргі қоғамда бұл иінтіректің түрі менің ойымша, ең артта қалғаны болып саналады. Себебі адамдарды басқару — күрделі әрі қиын жұмыс, ол жоғары көшбасшылық дағдыларды қажет етеді. Егер дұрыс басқармасаңыз, басшы ретінде жақындарыңыздан айырылып, қол астындағылардың «жемтігіне» айналуыңыз мүмкін.

Капитал — иінтіректің екінші, салыстырмалы түрде жақсырақ түрі. Капитал иінтірегі — бұл шешімдердің ықпалын кеңейту үшін ақшаны пайдалану. Капитал — иінтіректің заманауи түрі, оны пайдалану белгілі бір дағдыларды қажет етеді. 20-ғасырда адамдар капитал иінтірегін пайдаланып, орасан зор байлыққа кенелді. Капитал иінтірегі 20-ғасырдағы иінтіректің негізгі формасы болды.

Ең бай адамдарға көз жүгіртсеңіз, олардың банкирлер немесе жемқор елдердің саясаткерлері екенін байқайсыз. Олардың барлығы, түптеп келгенде, үлкен көлемдегі қаражатты басқара алатын адамдар. Ірі компаниялардың жоғары басшылығына қарасаңыз, технологиялық компанияларды қоспағанда, ескі ірі компаниялардың бас директорларының (CEO) көпшілігі шын мәнінде қаржылық жұмыспен айналысады.

Капитал иінтірегінің күшейткіш әсері өте айқын. Капиталды басқару адамдарды басқарудан гөрі оңайырақ, өйткені капитал өскен сайын оны басқару қиындығы үнемі кеңейіп отыратын команданы басқарудан әлдеқайда төмен болады.

Иінтіректің соңғы түрі — ең жаңасы және қарапайым адамдар үшін ең қолжетімдісі. Бұл иінтірек — «көшірмелеудің шектік құны нөлге тең өнімдер».

Басқалардың рұқсатынсыз қолдануға болатын барлық иінтіректердің ішінде код — ең қуаттысы деп айтуға болады. Ол үшін тек бір компьютер жеткілікті.

Адамдарды енді байлар мен кедейлер, ақ жағалылар мен көк жағалылар деп бөлуді доғарыңыз. Қазіргі адамдардың екіге бөлінуі: «иінтіректі пайдаланатындар» және «иінтіректі пайдаланбайтындар».

Көшірмелеудің шектік құны нөлге тең өнімдер — зерттеуге ең тұрарлық және ең маңызды иінтірек. Бұл — бар болғаны бірнеше жүз жыл бұрын пайда болған иінтіректің мүлдем жаңа түрі. Бұл иінтірек баспа станогынан басталды. Радио мен медиа оның дамуын тездетті, ал интернет пен бағдарламалаудың пайда болуы оның жарылыс тәрізді өсуіне әкелді. Басқалардың сіз үшін жұмыс істеуінің немесе инвестиция салуының қажеті жоқ, сіз еңбек нәтижелерін жүздеген, мыңдаған есе үлкейте аласыз.

Бұл кітаптың өзі — иінтіректің бір түрі. Бұрын мен өз идеяларыммен бөлісу үшін дәріс залында отырып, сабақ өтуім керек еді, онда ең көп дегенде бірнеше адамға ғана жететінмін.

Иінтіректің бұл ең жаңа түрі мүлдем жаңа байлықты жаратты, барлық жаңа миллиардерлерді дүниеге әкелді. Алдыңғы буын үшін байлық капитал арқылы жасалған еді, үлкен байлыққа Уоррен Баффет сияқты инвестициямен айналысатындар қол жеткізді.

Ал жаңа буын байларының дәулеті код немесе медиа арқылы жасалған. Джо Роганның подкасты оған жылына 50 миллионнан 100 миллион долларға дейін табыс әкеледі. Сондай-ақ желілік стример PewDiePie (Феликс) бар, оның нақты қанша тапқанын білмеймін, бірақ жаңалықтарда айтылғаннан көп екені анық. Әрине, Джефф Безос, Марк Цукерберг, Ларри Пейдж, Сергей Брин, Билл Гейтс және Стив Джобс сияқты тұлғалар бар. Олардың байлығы кодқа негізделген иінтіректен бастау алған.

Жаңа иінтіректің ең маңызды ерекшеліктерінің бірі — оларды пайдалану немесе табысқа жету үшін басқалардың рұқсаты қажет емес. Жұмыс күші иінтірегін пайдалану үшін біреу сіздің соңыңыздан еруге шешім қабылдауы керек. Капитал иінтірегін пайдалану үшін біреу сізге қаражат беріп, содан кейін сіз инвестиция жасауыңыз немесе өнім әзірлеуіңіз керек.

Ал бағдарламалау, кітап жазу, подкаст жазу, Twitter-де жазба жариялау, видео түсіру сияқты істер ешкімнің рұқсатын қажет етпейді. Осыдан көрініп тұрғандай, жаңа иінтірек теңестіргіш (эквалайзер) сияқты, ол адамдар арасындағы алшақтықты айтарлықтай қысқартып, қоғамды тең құқылы етеді.

Әзірлеушілерде қазір олар үшін жұмыс істейтін роботтардың үлкен тобы бар. Код жазылғаннан кейін, бұл роботтар жұмысқа кіріседі және әзірлеуші ұйықтап жатқанда да оған ақша табады.

Өз уақытыңызды жалға беру арқылы ешқашан байи алмайсыз.

Өмірдің қай кезеңінде болмасын, күш-жігердің мақсаты — қызметті немесе жалақыны өсіру емес, өз тәуелсіздігіңізді үнемі арттыру болуы керек. Тәуелсіздікке ие болу және жұмсалған уақыт үшін емес (жалдамалы жұмыс сияқты), өзіңіздің бірегей өнім нәтижелеріңіз үшін жауап беру — міне, ең идеалды жағдай осы.

Адамзат үнемі дамып отырады. Бір кездері адам қоғамында иінтірек болған жоқ. Егер мен саған отын жарып, су тасуға көмектессем, 8 сағаттық еңбектің нәтижесі тек 8 сағаттық өнім болып, салынған күш пен нәтиже тең болатын. Кейін адамдар иінтіректі ойлап тапты: капитал, ынтымақтастық, технология, өндіріс күштері және басқа құралдар пайда болып, адамзат қоғамы иінтірек дәуіріне қадам басты. Мұндай дәуірде жұмысшы ретінде иінтірек әсерін барынша пайдаланғанда ғана шектеулі уақыт пен күш-қуат арқылы орасан зор ықпал етуге болады.

Иінтіректі пайдаланбаған жұмысшымен салыстырғанда, иінтіректі пайдаланған жұмысшының өнімділігі мыңдаған есе артады. Иінтіректі қолданатын жұмысшы үшін пайымдау қабілетінің маңыздылығы жұмсалған уақыттың ұзақтығы мен жұмыстың ауырлығынан әлдеқайда жоғары.

Бағдарламалау тиімділігін 10 есе арттыру былай тұрсын, 1000 есе арттыру жағдайлары да шынайы өмірде бар, тек біз мұны толық түсінбейміз. Twitter-де назар аударуға тұрарлық Джон Кармак, Маркус Перссон (Notch), Сатоши Накамото сияқты адамдарға қарасаңыз, мұны түсінесіз.

Мысалы, білікті бағдарламалық жасақтама инженері дұрыс кодтың кішкене бөлігін жазып, дұрыс шағын бағдарлама құру арқылы компанияға 500 миллион доллар құндылық әкеле алады. Бірақ егер 10 инженер 10 есе көп уақыт пен күш жұмсаса да, қате модельді, қате өнімді, қате бағдарламалау әдісін немесе қате вирустық маркетинг моделін таңдауы себепті уақыттарын босқа өткізуі мүмкін. Салынған күш пен нәтиже арасында сәйкессіздік бар, әсіресе иінтірек әсерін пайдаланатын жұмысшылар үшін.

Өмірдің үлкен мақсаттарының бірі — өз уақытыңызды басқару болуы керек. Идеалды жұмыс — иінтірек әсерін пайдаланатын жұмыс. Мұндай жұмыс режимінде сіз өз уақытыңызды басқара аласыз және өз нәтижелеріңіз үшін жауап бере аласыз. Егер сіз керемет шешім ұсынып, кәсіпорынға ғажайып өзгеріс әкелсеңіз, онда сіз міндетті түрде ақшалай сыйақы аласыз. Әсіресе, егер басқалар мұны қалай жасағаныңызды мүлдем білмесе, олар сізге осы өнімді немесе қызметті ұсынуды жалғастыру үшін үнемі ақша төлеуге мәжбүр болады. Ал сіздің бұған қол жеткізуіңіздің себебі — сіздің құмарлығыңыз, дағдыңыз немесе талантыңыз.

Егер сізде арнайы білім, жауапкершілік сезімі болса және иінтірек әсерін қалай пайдалануды білсеңіз, қоғам сізге құндылығыңызға сәйкес келетін ақшалай қайтарым береді. Бұл кезде сіз көбірек уақыт үнемдеп, өте тиімді бола аласыз. Жиналыс үшін жиналыс өткізудің, өзіңізді көрсетуге тырысудың немесе есеп беру материалдары арқылы жұмыс көлемін көрсетудің қажеті жоқ — тек жұмыстың өзіне назар аударсаңыз болғаны.

Тек жұмыстың өзіне назар аударсаңыз, тиімділік өте жоғары болады. Сіз жұмысыңызды ұтымды реттей аласыз: күш-қуатыңыз тасып тұрғанда жұмыс істеп, жағдайыңыз болмаған кезде бос әурешілікпен айналыспайсыз. Осылайша сіз өз уақытыңызды ұтып аласыз.

Аптасына 40 сағат жұмыс істеу — индустриялық дәуірдің жемісі. Білім қызметкерлерінің уақыт кестесі спортшыларға ұқсас: жаттығу және спринт (жүгіру) уақыты бар, сондай-ақ демалу және қайта бағалау уақыты бар.

Сату — бұған бір мысал, әсіресе жоғары деңгейдегі сатылымдар. Жылжымайтын мүлік агенті болу идеалды мамандық болмауы мүмкін, өйткені бәсеке өте күшті. Бірақ, егер сіз өзін-өзі жарнамалау мен үй сату қабілетін бір бойына жинаған үздік жылжымайтын мүлік агенті бола алсаңыз, басқалар 100 мың долларлық пәтерді сату үшін жанталасып жүргенде, сіз уақыттың 1/10 бөлігін жұмсап, 5 миллион долларлық зәулім үйді сата аласыз. Жылжымайтын мүлік агентінің салған күші мен нәтижесі арасында сәйкессіздік бар.

Кез келген өнімді құру және сату осындай: салынған күш пен нәтиже арасында міндетті байланыс жоқ. Әлемдегі жұмыстар негізінен екіге бөлінеді: иінтірегі бар жұмыстар және иінтірегі жоқ жұмыстар. Сондықтан тұтынушыларға қызмет көрсету (support) сияқты қолдаушы жұмыстарды таңдамаңыз. Мұндай жұмыстарда салынған күш пен нәтиже арасындағы байланыс тығыз, нәтиже негізінен жұмсалған уақытқа байланысты.

Салынған күш пен нәтиженің алшақтауы құралдар мен иінтіректің болуына байланысты. Мамандықтың шығармашылық деңгейі неғұрлым жоғары болса, оның кірісі мен шығысының сәйкессіздігі соғұрлым жоғары болады. Ал кірісі мен шығысы тығыз байланысты мамандықтар байлық жаратуы қиын, мұндай мамандықпен айналысу адамға байлық әкелуі екіталай.

Ұлы технологиялық компанияға қосылғыңыз келсе, сату дағдысы мен құру дағдысының біреуі міндетті түрде болуы керек. Егер екеуі де болмаса, үйреніңіз. Сатуды үйреніңіз, құруды үйреніңіз. Осы екі дағдыны бірдей меңгерген адамға тосқауыл жоқ.

Сату және құру — өте кең ұғымдар. Өнімді құру қиын, өйткені ол көптеген айнымалыларды қамтиды: дизайн, әзірлеу, өндіріс, логистика, сатып алу, тіпті қызмет көрсету дизайны мен операциялық басқару. Сондықтан «құрудың» анықтамасы өте көп қырлы.

Әр саланың өз «құрушысы» бар. Біздің технологиялық салада «құрушы» — бұл бас техникалық директор (CTO), бағдарламашы, бағдарламалық жасақтама инженері және аппараттық құрал инженері. Тіпті кір жуу саласында да «құрушы» бар. Ол — кір жуу қызметін жобалайтын, процестің дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ететін, барлық киімдердің дұрыс уақытта дұрыс жерге жеткізілуін қадағалайтын адам және т.б.

Тағы бір ұғым — сату. Сатудың анықтамасы да өте кең. Сату міндетті түрде жеке тұтынушыға өнім сату емес, ол маркетинг, медиа коммуникация, қызметкерлерді жалдау, қаражат жинау, қызметкерлерді ынталандыру, қоғаммен байланыс (PR) сияқты кең ауқымды қамтуы мүмкін.

Уақытпен емес, ақылмен ақша тап.

Тағы да жылжымайтын мүлік саласын мысалға алайық. Жылжымайтын мүлік саласындағы ең төменгі деңгейдегі жұмыс — үй жөндеу. Жөндеу шебері бастықтың талабы бойынша таңғы 8-де клиенттің үйіне барып жұмыс істейді, сағатына 10-20 доллар табады. Мұнда ешқандай иінтірек әсері жоқ. Жөндеу шебері белгілі бір жауапкершілікті арқалайды, бірақ бұл нағыз жауапкершілік емес, өйткені ол тек бастығына жауап береді, клиентке жауап бермейді. Жөндеу шеберінде нағыз арнайы білім жоқ, өйткені оның істейтін жұмысын көп адам істей алады. Сондықтан үй жөндеумен көп ақша таба алмайсыз. Өз дағдыңызды сату, уақытыңызды жалға беру арқылы алатын ақыңыз ең төменгі жалақыдан сәл ғана жоғары болады.

Бір саты жоғарыда — үй иелері үшін үй салатын мердігерлер (подрядчиктер). Олардың жоба келісімшартының құны 50 мың доллар болуы мүмкін, жұмысшыларға сағатына 15 доллар төлейді, ал айырмашылықты өз қалтасына салады.

Мердігер болу жөндеуші болудан жақсы екені анық. Бірақ жақсы мен жаманды қалай өлшейміз? Айырмашылық неде? Мердігер болудың жақсырақ болу себебі — мердігер белгілі бір жауапкершілікті арқалауы керек. Мердігер нәтижеге жауап береді. Егер жоба сәтсіз болса, олар түн ұйқысынан айырылады. Мердігер жұмысшыларды жалдау арқылы жұмыс күші иінтірегіне ие болады. Оларда көбірек арнайы білім бар, мысалы, команданы қалай ұйымдастыру, тапсырманы уақытында орындауды қалай қамтамасыз ету және т.б.

Тағы бір саты жоғарыда — жылжымайтын мүлік салушы (девелопер). Девелопердің ісі — жылжымайтын мүлікті сатып алу, мердігерлерді жалдап, қайта құру арқылы құндылығын арттыру, содан кейін сату және пайда табу. Олар бастапқыда несие алу немесе инвесторлардан қаражат жинау арқылы жылжымайтын мүлікті сатып алуы мүмкін, содан кейін бұзып, қайта салып, сатады. Жұмысшы сағатына 15 доллар табады, мердігер бір жобадан 50 мың доллар табады, ал девелопердің табысы бұдан әлдеқайда көп. Олар арзанға сатып алып, қымбатқа сатады, құрылыс шығындарын алып тастағанда, 500 мың, тіпті 1 миллион доллар пайда таба алады. Бұл жерде назар аударыңыз: Девелопер не істеуі керек? Олардың істеуі керек нәрсесі — үлкен жауапкершілікті арқалау.

Девелопер көбірек тәуекел мен жауапкершілікті арқалайды, үлкен иінтірек әсеріне ие болумен қатар, оларға көбірек арнайы білім қажет. Олар қаржыландыру әдістерін, қала құрылысына қатысты заңдар мен ережелерді, жылжымайтын мүлік нарығының бағытын білуі керек, сондай-ақ тәуекелге баруға тұрарлық па, жоқ па, соны бағалай білуі керек. Олардың жұмысы мердігердікінен әлдеқайда қиын.

Тағы бір саты жоғарыда — жылжымайтын мүлік қорының менеджері. Қор менеджері орасан зор капитал иінтірегіне ие. Олар көптеген девелоперлермен жұмыс істейді және көптеген үйлерді жинақтайды.

Тағы бір саты жоғарыда мынадай адам болуы мүмкін: ол жылжымайтын мүлік нарығында максималды иінтірек әсерін пайдаланғысы келеді және ең көп арнайы білімге ие. Бұл адам былай дейді: «Мен жылжымайтын мүліктің барлық қыр-сырын білемін, негізгі үй құрылысынан бастап мүлікті басқару мен сатуға дейін, жылжымайтын мүлік нарығының жұмыс заңдылықтары мен өркендеу циклдерін білемін. Мен сондай-ақ технология саласын түсінемін, әзірлеушілерді қалай жалдауды, кодты қалай жазуды, жақсы өнімді қалай құруды білемін, сонымен қатар венчурлық капиталды қалай алуды, қайтарымды қалай алуды білемін, технология мен қаржының жұмыс істеу тәсілдерін бес саусағымдай білемін».

Бірақ бұл шындыққа жанаспайтыны анық, өйткені бір адамның соншалықты көп білімге ие болуы мүмкін емес. Мақсатқа жету үшін әртүрлі дағдылары бар таланттарды бір жерге жинап, команда құруға болады. Осылайша, команда мүшелері бірігіп, технология және жылжымайтын мүлік саласындағы арнайы білімге ие болады. Мұндай жоғары тәуекелді, жоғары қайтарымды тәсіл компанияның үлкен жауапкершілікті арқалайтынын білдіреді, сонымен бірге үлкен тәуекелді де қабылдайды, өйткені кәсіпкер барлық уақыты мен күшін соған салады. Компания көптеген әзірлеушілерді жалдайды, бұл — код иінтірегі. Тартылған инвестициялар мен кәсіпкердің бастапқы салған капиталы капитал иінтірегін құрайды. Компания сонымен қатар саланың үздік таланттарын, мысалы, үздік инженерлерді, дизайнерлерді және маркетинг сарапшыларын жалдайды, бұл — жұмыс күші иінтірегі.

Нәтижесінде Trulia сияқты жылжымайтын мүлік іздеу жүйесін, Redfin сияқты интернет жылжымайтын мүлік агенттігін немесе Zillow сияқты тегін жылжымайтын мүлікті бағалау сайтын құруы мүмкін. Байлық жарату әлеуеті жүздеген миллион, тіпті миллиардтаған доллар болуы мүмкін.

Деңгей жоғарылаған сайын иінтірек әсері айқындала түседі, жауапкершілік ауырлайды және қажетті арнайы білім де көбейеді. Жұмыс күші иінтірегінің негізінде капитал иінтірегін қосу, жұмыс күші және капитал иінтірегінің негізінде код иінтірегін қосу арқылы кәсіпкерлік ауқымы ұлғаяды және барлық өсу әлеуетіне ие болуға, құндылықтың шегіне жетуге жақындай түседі, бұл жай ғана жалақы алудан мүлдем бөлек.

Айлық жалақы алатын жұмысшы ретінде бастап, биік мақсат қойып, нысананы үнемі көтеріп, көбірек иінтірек әсеріне ие болуға, көбірек жауапкершілік алуға және көбірек арнайы білім үйренуге тырысыңыз. Осыларды біріктіріп, оған күрделі пайыздың сиқырлы әсерін қоссаңыз, уақыт өте келе сіз өте бай бола аласыз.

Болдырмау керек жалғыз нәрсе — абыройдан айырылу қаупі. Абыройдан айырылуды болдырмау дегеніміз — түрмеге түспеу. Сондықтан ешқандай заңсыз немесе тәртіп бұзатын істер жасамаңыз, ешбір іс өз бостандығыңыз бен беделіңізді қатерге тігуге тұрмайды. Толық күйреуге әкелетін апатты шығындардан аулақ болыңыз. Абыройдан айырылуды болдырмау сонымен қатар өз қауіпсіздігіңізге немесе денсаулығыңызға қауіп төндіретін істерді жасамауды білдіреді. Сіз өз денеңізді күтуіңіз керек.

Барлығынан айырылып қалуыңыз мүмкін істерді жасамаңыз. Бәрін бір картаға тігіп, тәуекелге бармаңыз.

Пайымдау қабілеті арқылы ақша табу

Көбірек бос уақытқа ие болу үшін таңдаған кәсіби салаңыз, жұмыс сипаты, мансап жолы және жұмыс берушімен жасалатын мәміле түрі туралы мұқият пайымдау жасауыңыз керек. Дұрыс шешім қабылдағаннан кейін, уақытты басқару мәселесі туралы алаңдамай-ақ қоюға болады. Мен үшін ең маңыздысы — ауыр еңбекпен емес, тек пайымдау қабілетім арқылы ақы алғым келеді. Мен нақты жұмысты роботтардың, капиталдың немесе компьютерлердің орындағанын қалаймын, ал мен тек пайымдау қабілетім арқылы ақша тапқым келеді.

Менің ойымша, әрбір адам белгілі бір саладағы арнайы білімді меңгеруге және сол арқылы экономикалық қайтарым алуға ұмтылуы керек. Егер нақты жұмыста иінтіректі (роботтар, компьютерлер немесе басқа адамдар мен технологиялар болсын) барынша пайдалана алсақ, онда біз өз уақытымыздың қожайыны бола аламыз. Өйткені ешкім біздің жұмысқа қанша уақыт жұмсағанымызды тексермейді, біз тек өз нәтижеміз үшін жауап береміз.

Елестетіп көріңізші, нарықтық құны 100 миллиард доллар болатын компания үшін, егер пайымдау дәлдігі 75% және 85% болатын екі адамның арасында таңдау жасау керек болса, компания шешім қабылдаушы ретінде дәлдігі жоғарырақ адамды жалдау үшін 50 миллион, 100 миллион, тіпті 200 миллион доллар төлеуге дайын болады. Себебі артық 10% пайымдау қабілеті кәсіпорынның бағытын айқындау үшін өте құнды. Бас директордың (CEO) жалақысының жоғары болу себебі — иінтірек әсері. Пайымдау қабілеті мен қабілеттегі титтей айырмашылықтың өзі жер мен көктей нәтиже береді.

Іс жүзінде керемет пайымдау қабілетін көрсету, сенімді және дәйекті пайымдауға ие болу — өте маңызды. Баффеттің «инвестиция құдайы» атануының себебі — оның сенімділік деңгейі өте жоғары. Ол өз бизнесіне өте жауапкершілікпен қарайды және көпшілік алдында қайта-қайта дұрыс шешімдер қабылдады. Ол өзінің жоғары адалдығымен танымал, қоғамның толық сеніміне ие болды, оған қоса оның пайымдау қабілеті керемет, сондықтан адамдар оған санап тауысқысыз қаражаттарын сеніп тапсырады. Ешкім одан қаншалықты тырысып жұмыс істейтінін сұрамайды, ешкім одан қашан тұрып, қашан жататынын сұрамайды. Барлығы: «Баффет, сен тек бизнесті жақсы жүргізсең болды», — дейді.

Керемет пайымдау қабілетіне ие болу — әсіресе іс жүзінде дәлелденген пайымдау қабілеті, сондай-ақ жоғары жауапкершілік сезімі мен үздік нәтижелер тарихы — бұл нәрселер өте маңызды.

Қарапайым адамдар уақытын қысқа мерзімді ойлауға, құндылығы жоқ ауыр жұмыстарға жұмсайды. Ал Баффет бір жыл бойы ойланып-толғанып, содан кейін бір күнде әрекет етеді. Оның бір күндік әрекеті алдағы ондаған жылдарға әсер етуі мүмкін.

Тек жақсы деңгейден сәл ғана жоғарылап, үздік деңгейге жетсеңіз (мысалы, 1/4 мильге жүгіру нәтижесін секундтың үлесіне жақсарту), экономикалық қайтарым еселеп артады. Ал иінтірек әсері экономикалық қайтарымдағы айырмашылықты одан әрі күшейтеді. Иінтірек дәуірінде өз салаңызда шеберлік шыңына жету өте маңызды.

Басты және қосалқы нәрселерді ажырату, назарды шоғырландыру

Осы жолда мен сәтсіздіктерге де ұшырадым. Тапқан алғашқы табысымды қор нарығында лезде жоғалтып алдым. Екінші табысым қолға тие сала, бизнес серіктесім алдап кетті. Үшінші рет, ақыры қолым жүрді.

Тіпті сол кезеңде де менің байлығымның жиналуы баяу болды, үнемі ерекше күш салуды талап етті. Мен ешқашан бірден үлкен ақша тапқан емеспін, бәрі аз-аздан жиналды, көбінесе бір соққымен емес, үздіксіз кәсіпорын құру, мүмкіндіктер жасау және инвестициялау арқылы байлық жараттым. Менің жеке байлығым да шешуші бір жылда тез жиналған жоқ, керісінше тамшыдан көл құралды: үнемі көбірек таңдау, көбірек бизнес, көбірек инвестиция жасап, өз қабілетім шегіндегі көбірек нәрселерді зерттедім.

Интернет шексіз мүмкіндіктер әкеледі. Шынымды айтсам, қазір менде ақша табудың тым көп жолы бар, тек уақыт жетпейді. Басымдағы ақша табу идеялары құлағымнан тасып төгілуде, тек оларды жүзеге асыруға уақыт жоқ. Байлық жаратудың, өнім жасаудың, кәсіпорын құрудың тым көп жолы бар, ал қоғамнан алатын экономикалық қайтарым — бұл әдістердің жанама өнімі ғана. Менде барлық идеяларды жүзеге асыруға уақыт пен күш-қуат жоқ.

Өз уақытыңызға баға белгілеңіз, уақыт құнын сағаттық жалақымен есептеңіз. Егер ақша жұмсау арқылы үнемделген уақыттың құны жоғары болса, онда ақша жұмсаңыз, сараңдық жасамаңыз. Шынымен ақша тапқыңыз келсе, алдымен өзіңіздің құнды екеніңізге сеніңіз.

Ешкім сізді өзіңізден артық бағаламайды. Сіз өзіңізге өте жоғары сағаттық ақы белгілеп, соны ұстануыңыз керек. Тіпті жас кезімде де мен өз уақытымды нарықтық бағадан қымбат деп санадым және үнемі осы ойды ұстандым.

Шешім қабылдағанда уақытты фактор ретінде қарастырыңыз. Бұл іс қанша уақытты алады? Мысалы, бір затты алу үшін бір сағат жол жүру керек болса, егер сіз өзіңіздің сағаттық ақыңызды 100 доллар деп белгілесеңіз, онда бұл сапар негізінен 100 доллар жұмсаумен тең. Сіз әлі де өзіңіз барғыңыз келе ме?

Қазіргі уақыттан болашақтағы қаржылық еркіндікке қол жеткізген күнге дейін алға жылжып, өзіңізге орташа сағаттық ақы таңдаңыз. Мені алсақ, сіз менің қазіргі сағаттық ақымды төлей алмас едіңіз, бірақ тіпті жас кезімде, 10 жыл бұрын, тіпті 20 жыл бұрын, ақшам жоқ кезде де сіз мені жалдай алмас едіңіз. Сол кезде мен өзіме қайта-қайта: «Менің сағаттық ақым 5 000 доллар», — деп айтатынмын. Бүгін еске түсірсем, сол кездегі нақты сағаттық ақым шамамен 1 000 доллар болған екен.

Әрине, мен де ақымақ істер жасадым, мысалы, электрикпен ұрысып, бұзылған динамикті қайтаруды талап ету сияқты. Мен уақытты босқа кетіретін мұндай істерді мүлдем жасамауым керек еді, дегенмен достарым уақытты менен де көп босқа кетіретін. Мен затты қайтарудың орнына лақтырып тастауым немесе қайырымдылыққа беруім керек еді; өзім жөндегенше, біреуді жалдап жөндетуім керек еді.

Бұрын қызбен жүрген кезімде де, қазір үйленген кезімде де мен жиі дауласамын: «Мен мұны істемеймін, бұл мәселені мен шешпеймін». Тіпті анам маған кішкентай шаруа тапсырса да, мен онымен дауласатынмын. Көп нәрсені мен өз қолыммен істемеймін. Мен оған біреуді жалдап беру үшін ақша төлегенді жөн көремін. Тіпті ақшам жоқ кезде де мен осылай істейтінмін.

Шешімді уақыт құны тұрғысынан қабылдаңыз: егер бір істі аутсорсингке (басқаға) беру құны сағаттық ақыңыздан төмен болса, онда аутсорсингке беріңіз; егер істемеудің шығыны сағаттық ақыдан төмен болса, онда істемеңіз; егер ақша төлеп біреуді жалдау құны сағаттық ақыдан төмен болса, онда ақша төлеп жалдаңыз. Тіпті тамақ пісіру де солай, сіз денсаулыққа пайдалы үй тамағын жегіңіз келуі мүмкін, бірақ егер оны аутсорсингке беруге болса, онда беріңіз.

Өзіңізге батыл түрде өте жоғары сағаттық ақы белгілеңіз және соны ұстаныңыз. Идеалды сағаттық ақы ақылға сыймайтындай жоғары болуы керек, егер олай болмаса, демек ол жеткілікті жоғары емес. Сіз қандай сағаттық ақы таңдасаңыз да, мен оны одан әрі көтеруді ұсынамын. Мен айтқандай, тіпті ақшам жоқ кезде де мен ұзақ уақыт бойы 5 000 долларды өзімнің сағаттық ақымның стандарты ретінде қабылдадым. Егер жылдық табысқа шақсақ, бұл жылына бірнеше миллион доллар деген сөз.

Қызығы сол, қазір менің сағаттық ақым іс жүзінде бұл межеден асып түсті деп ойлаймын. Мен негізі жалқаулаумын, ең қатты жұмыс істейтін адам емеспін, бірақ егер өзім қалаған іс кездессе, менің күш-қуатым тасып, бар ынтаммен кірісемін. Егер нақты жұмсалған уақытпен табысты есептесек, онда менің сағаттық ақым жоғарыдағы саннан әлдеқайда жоғары.

Сіз: «Егер сіз байлық жаратуды іштей жек көрсеңіз, байлық сізден аулақ жүреді», — дедіңіз. Осыны түсіндіріп бере аласыз ба?

Егер атаққұмар болып, бәрін салыстыра берсеңіз, өзіңізден жақсы адамды кездестіргенде оны жек көресіз, тіпті қызғанышпен қарайсыз. Басқалармен іскерлік ынтымақтастық жасағанда, егер сізде олар туралы жағымсыз ойлар немесе пікірлер болса, олар мұны сезеді. Адамдар басқалардың ішкі сезімдерін тумысынан сезе алады. Сондықтан адам болу үшін салыстыру мен бәсекелестік психологиясынан арылу керек.

Асыра сілтеусіз айтқанда, байларға деген өшпенділік сіздің баюыңызға кедергі келтіреді, өйткені сізде дұрыс көзқарас пен рухани күй жоқ, сондай-ақ адамдармен дұрыс деңгейде қарым-қатынас жасай алмайсыз. Оптимистік, позитивті болу — бұл ұстаным өте маңызды. Ұзақ мерзімді перспективада оптимистер жиі жақсырақ дамиды.

Бизнес әлемінде адамдардың көпшілігі нөлдік қосындылы ойын (zero-sum game) ойнайды, ал азшылығы оң қосындылы ойын (positive-sum game) ойнайды, олар тобыр ішінен пікірлестерін іздейді.

Бұл әлемдегі ойындар екі түрден аспайды. Біріншісі — ақша ойыны. Ақша барлық мәселені шеше алмайды, бірақ ақшаға қатысты барлық мәселені шеше алады. Мұны бәрі түсінеді, сондықтан әркім ақша тапқысы келеді.

Бірақ сонымен бірге, көптеген адамдар іштей өздерін ақша таба алмаймын деп ойлайды, сондықтан олар байлық жарату туралы әңгімелерді көргісі келмейді. Олар бүкіл коммерциялық жүйеге шабуыл жасап, ақша табу — зұлымдық, ақша таппау керек деп жариялайды.

Бірақ шын мәнінде олар екінші ойынды ойнап жатыр, бұл ойын — мәртебе ойыны (status game). Олардың «Маған ақша керек емес, мен ақша қаламаймын» деуінің себебі — олар жоғары орынды иеленіп, басқалардың өздеріне жоғары қарағанын қалайды. Мәртебе — бұл адамның қоғамдық иерархиядағы орны.

Адамзат эволюциясының тарихында байлық жарату — жақында ғана пайда болған қызмет, ол — оң қосындылы ойын. Ал мәртебе үшін күрес ежелден бар, ол — нөлдік қосындылы ойын. Байлық жаратуға шабуыл жасайтындар көбінесе тек мәртебеге ұмтылады.

Мәртебе ойыны — өте көне нөлдік қосындылы ойын. Маймылдар адам болып дамымай тұрып-ақ мәртебе ойынын ойнай бастаған. Мәртебе ойыны иерархияға негізделген. Кім бірінші? Кім екінші? Кім үшінші? Үшінші адам екінші болғысы келсе, екінші орын алдымен босауы керек. Сондықтан мәртебе ойыны — нөлдік қосындылы ойын.

Саяси ойын — мәртебе ойынының бір түрі. Спорттық жарыстар да мәртебе ойынының бір түрі, жеңімпаз болса, міндетті түрде жеңілуші болады. Түптеп келгенде, мен мәртебе ойынын ұнатпаймын. Мәртебе ойыны қоғамда маңызды рөл атқарады, өйткені біз кімнің билік ететінін білуіміз керек. Бірақ, мәні бойынша, адамдардың мәртебе ойынын ойнауының себебі — мәртебе ойыны қоғам дамуының қажетті зұлымдығы болып табылады.

Мәселенің кілті мынада: мәртебе ойынында жеңіске жету үшін басқаларды жеңу керек. Сондықтан өмірде мәртебе ойынын ойнаудан аулақ болу керек, өйткені бұл айла-шарғылы, басқаға зиян тигізіп, өзіне пайда іздейтін ойын адамды тепе-теңдіктен айырып, ашушаң, жанжалқой етеді. Сіз үнемі қарсыласты кемсітуді, басқаларды жеңуді мақсат етіп, өзіңізді және жақындарыңызды жоғарылатқыңыз келеді.

Мәртебе ойыны әрқашан болады, одан қашып құтылу мүмкін емес. Сіз байлық жаратуға тырысқанда, басқалардың шабуылына ұшырауыңыз мүмкін. Бұл кезде сіз мынаны түсінуіңіз керек: көп жағдайда олар өз мәртебелерін көтеру үшін сізді құрбан етуге тырысуда. Олар басқа ойынды ойнап жатыр, бұл — жағымсыз ойын, өйткені ол оң қосындылы емес, нөлдік қосындылы ойын.

Ақымақ ойындарды ойнасаң, тек ақымақ жүлделерді ұтып аласың.

Жаңадан қадам басқан жастар үшін ең маңызды нәрсе не?

Ең маңыздысы — маңызды шешімдерге көбірек уақыт бөлу. Өмірдің бастапқы кезеңінде үш маңызды шешім бар: қайда тұру, кіммен бірге болу және қандай мамандықпен айналысу.

Жақын қарым-қатынасты бастамас бұрын, біз сирек терең ойланамыз. Біз жұмысқа көп уақыт жұмсаймыз, бірақ қандай жұмыспен айналысу керектігін ойлануға аз уақыт бөлеміз. Тұратын қала адамның өмір жолын толығымен дерлік анықтай алады, бірақ біз қай қаланың өмір сүруге қолайлы екенін ойлануға сирек уақыт бөлеміз.

Бір жас инженер Сан-Францискоға көшу туралы ойланып жүр еді, мен оған бұл туралы ойлануға кеңес бердім.

Егер сіз бір қалада он жыл тұратын болсаңыз, бір жұмысты бес жыл істейтін болсаңыз немесе бір адаммен он жыл бірге болатын болсаңыз, шешім қабылдамас бұрын бір-екі жыл мұқият ойлануыңыз керек. Бұлар — өте маңызды шешімдер, өмірдің үш негізгі шешімі.

Маңызды мәселелер үшін қолыңыздағы барлық шаруаны тастап, арнайы уақыт бөліп, мұқият ойлануыңыз керек. Ал жоғарыдағылар өмірдегі ең маңызды үш мәселе болуы мүмкін.

Табысты адамдармен дос болу үшін ең маңызды бір немесе екі нәрсе не деп ойлайсыз?

Өзіңіз жақсы білетін саланы табыңыз, содан кейін өз дағдыларыңызбен басқаларға көмектесіңіз: тегін өнім немесе қызмет ұсыныңыз, әлемге ізгілік таратуға бастамашы болыңыз. Жақсы адамның жақсылығы қайтады. Тек тұрақты болсаңыз, уақыт өте келе еңбегіңіз міндетті түрде тиісті қайтарымын алады. Бірақ қанша бергеніңізді санамаңыз — санауды бастасаңыз, шыдамыңыз таусылады.

Бірде бастығым маған былай деп ескерткен еді: «Сен ешқашан қатты байымайсың. Себебі сенің ақылдылығың айдан анық, көзге ұрып тұр, сондықтан саған үнемі "тастауға қимайтын" дәл келетін жұмыс мүмкіндіктерін ұсынып отырады».

Алғашқы кәсібіңізді ашу туралы шешімді қалай қабылдадыңыз?

Мен ол кезде «Үй желісі» (Home Network) атты технологиялық компанияда жұмыс істейтінмін. Мен бастығыма, әріптестеріме, достарыма, айналамдағылардың бәріне: «Кремний алқабындағы адамдардың бәрі кәсіп ашып жатыр, олар табысқа жететін сияқты. Мен де компания ашамын, мен мұнда уақытша ғана жұмыс істеп жүрмін, негізі мен кәсіпкермін», — деп айтатынмын.

Бұл менің қандай да бір стратегиям емес еді, мен байыпты жоспар да құрмаған едім. Мен жай ғана олармен ашық сөйлесіп, шынайы ойымды дауыстап айттым, бірақ іс жүзінде ешқандай әрекет жасамадым. Бұл 1996 жыл болатын, ол кезде кәсіп ашу өте қиын шаруа еді, үлкен батылдықты қажет ететін. Алайда кейін бәрі менен: «Сен неге әлі осында жұмыс істеп жүрсің? Компания ашамын деп едің ғой?», «Құдай-ау, сен әлі кетпедің бе?» — деп сұрай бастады. Мен қатты ұялдым, амалсыздан компаниядан кетіп, кәсіпкерлік жолына түстім.

Иә, мен кейбір адамдардың өз кәсібін ашуды ешқашан ойламағанын білемін. Қоғамдағы жалпы түсінік бойынша, біреуге жұмыс істеу — қалыпты жағдай, ақылға қонымды таңдау. Бірақ жақсылап ойланыңызшы, бұл ежелден келе жатқан көзқарас қалай пайда болды? Бұл ойдың өзінде айқын иерархиялық сипат бар.

Ойын сияқты жұмысты табу

Адамзат қоғамы қалыптаса бастаған кезде әркім өзі үшін жұмыс істеді. Зауыттардың пайда болуы қоғамның таптық бөлінуін қатты күшейтті, өйткені ешкім жалғыз өзі зауытқа ие бола алмайтын немесе құра алмайтын еді. Бірақ интернеттің пайда болуы мен дамуының арқасында қазіргі қоғам әркімнің өзі үшін еңбек ететін дәуіріне қайта оралуда. Мен кәсіпкер болғысы келмейтін адамды да, кәсіп ашуға ешқашан талпынып көрмеген адамды да болғым келмейді. Себебі, тіпті сәтсіз кәсіпкердің өзінде тәуелсіз күресу дағдылары бар.

Жер бетінде 7 миллиард адам бар. Мен бір күні 7 миллиард компания болады деп үміттенемін.

Мен ақша табуды үйрендім, өйткені ақша — өмірлік қажеттілік. Ақша табу қажеттілігі жойылғаннан кейін, мен ақша мәселесіне алаңдауды қойдым. Тым болмағанда мен үшін жұмыс — мақсатқа жетудің құралы. Әрине, ақша табу да мақсатқа жетудің құралы. Бірақ ақша табумен салыстырғанда, мені мәселелерді шешу көбірек қызықтырады.

Кез келген түпкі мақсат орындалғаннан кейін жаңа мақсат пайда болады, бұл жаңа мақсат келесі жаңа мақсатты әкеледі. Өмір — бірінен соң бірі келетін ойындардан тұрады. Адам үнемі өседі: кішкентайынан оқу ойынын, әлеуметтік ойынды, ақша табу ойынын, мәртебе ойынын ойнайды. Тым болмағанда мен үшін бұлардың бәрі белгілі бір мағынадағы ойындар, тек ойынның әсері тереңдей түседі. Ойынның мәнін түсінген соң, нәтиже онша маңызды болмай қалады. Ойынның түбіне жеткенде, ойыннан жалығасың. Мен ойыннан жалығу кезеңіне жеттім. Менің ойымша, ешқандай түпкі мақсат немесе меже жоқ. Мен тек ішкі сезімім мен ойларыма құлақ асып, әр күнімді жақсы өткіземін. Мен шынымен де осы сәтте өмір сүремін.

Мен шексіз рахат қууды қаламаймын. Шын мәнінде, өмірдегі ең қымбат нәрсе — бостандық.

Сіз енді ақша үшін алаңдағыңыз келмейді, солай ма?

Меніңше, бұл өте жақсы. Өмір сүру стандартын төмендету арқылы болсын, әлде жанталасып ақша табу арқылы болсын, ақша мәселесінен құтылған соң, зейнетке шығуға болады. Менің «зейнетке шығу» дегенім — 65 жасқа келіп, қарттар үйінде зейнетақы алу емес. Менде «зейнетке шығудың» басқаша анықтамасы бар.

Зейнетке шығу дегеніміз — қиялдағы ертеңгі күн үшін бүгінгі күнді құрбан етуді тоқтату. Осы сәтте өмір сүріп, әр күнді ішкі толымдылықпен өткізе алсаңыз, сіз зейнеткерлік күйге жеттіңіз.

Зейнеткерлік күйге қалай жетуге болады?

Бірінші әдіс — ақша жинау. Жинақ жеткілікті болса, пассивті кіріс (бір саусағыңызды қимылдатпай-ақ) шығындарыңызды жабады.

Екінші әдіс — шығындарды нөлге дейін азайту — тақуалыққа (монах болуға) көшу.

Үшінші әдіс — өзіңіз жақсы көретін іспен айналысу, одан толық ләззат алу, ақшаның бар-жоғы маңызды емес болуы.

Сондықтан зейнеткерлік күйге жетудің көптеген жолдары бар.

Бәсекелестік тұзағынан құтылудың жолы — бірегей өзіңіз болу, әлемде теңдесі жоқ істі табу. Ең жақсысын жасаңыз, тек сүйіспеншілікпен жасаңыз. Егер сіз бір нәрсені шынымен жақсы көрсеңіз, жүрегіңізді тыңдаңыз, оны қоғамның шынайы қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін пайдаланудың жолын табыңыз, иінтірек әсерін пайдаланып ауқымын кеңейтіңіз және жеке атыңызбен жауапкершілік алыңыз. Осылайша, тәуекелге барумен қатар, сіз тиісті қайтарымға ие боласыз, ұсынған өнім немесе қызметтің меншік құқығына немесе үлесіне ие боласыз, содан кейін үздіксіз жетілдіресіз.

Қаржылық еркіндікке жеткен соң, ақша табуға деген ынтаңыз төмендеді ме?

Төмендеді, әрі төмендемеді. «Төмендеді» дейтінім, ақша жоқтығынан туындайтын шарасыздық сезімі жоғалып, қысым азайды.

Бұл мәтін Навал Равиканттың (Naval Ravikant) ойлары мен философиясына негізделген үзінділерге ұқсайды. Төменде мәтін мағыналық блоктарға бөлініп, қазақ тіліне аударылды.

Алдыңғы бет. «Төмендеген жоқ» деп айтуымның себебі, қазіргі кезеңде кәсіпкерлік пен ақша табу маған «өнер» сияқты көрінеді, одан алатын ләззат та әлдеқайда мол.

Бизнес, ғылым немесе саясат саласы болсын, тарихта аты қалатындар — әрқашан суреткерлер (өнер иелері).

Өнер дегеніміз — жасампаздық (жарату). Өнердің мақсаты мен назары шығармашылықтың өзінде жатыр. Адам ұнатқандықтан, жақсы көргендіктен жаратады, өзін қуанту және ләззат алу үшін жасайды.

Ойлап көріңізші, өмірде өнер туындысын жасау сияқты, басқа мақсатсыз, тек процестің өзі үшін жасалатын қандай істер бар? Менің ойыма үш мысал келеді: риясыз сүю, еркін шығармашылықпен айналысу және алаңсыз ойнау.

Мен үшін кәсіпкерлік — бұл ойын. Мен кәсіп ашамын, өйткені кәсіпкерліктің өзі қызық, өйткені мен белгілі бір өнімді ұнатамын. Мен үш айдың ішінде жаңа компания құра аламын — қаражат жинау, команда жасақтау, бизнесті іске қосу — мұның бәрі маған ойын ойнағандай жеңіл әрі көңілді сезіледі. Жоқ жерден бір нәрсе жасап шығару мен үшін ерекше ләззат, ал ақша табу — бұл процестің жанама өнімі ғана.

Кәсіпкерлік атты бұл ойынға менің қолым әбден үйреніп алды. Осы барыста менің мотивациям да өзгерді. Бұрын кәсіпті белгілі бір мақсатқа жету үшін бастасам, қазір компанияны кемелдікке жеткізіп, оны әдемі өнер туындысына айналдыру үшін жасаймын. Қызығы сол, қазір мен бұрынғыдан әлдеқайда жақсы жұмыс істеймін деп ойлаймын.

Мен қандай да бір компанияға немесе жобаға ақша салуды шешсем, бұл ондағы қатысушыларды ұнатқанымнан болады. Олармен бірге болу маған қуаныш сыйлайды, олардан үнемі бірдеңе үйренемін және олардың өнімдерін қатты ұнатамын. Қазіргі таңда өнім қызықсыз болса, мен табыстылығы өте жоғары инвестициялық мүмкіндіктерден бас тарта аламын.

Ойын сияқты жұмысты табу — «бар немесе жоқ» деген қатаң таңдау емес. Біз жол жүре отырып ойланып, мақсатқа біртіндеп жақындай аламыз.

Жас кезімде ақша табуға деген құлшынысым шексіз еді. Ақша тапсам болды, кез келген нәрсені істеуге дайын болдым. Егер сол кезде біреу менен: «Лас суларды тасымалдау бизнесімен айналысқың келе ме?» деп сұраса, мен сөзсіз: «Иә, әрине, мен ақша тапқым келеді!» дер едім. Бақытыма орай, маған ешкім ондай мүмкіндік бермеді. Мен өзім шын ұнататын технология жолына түскеніме қатты қуанамын. Бұл маған кәсібім мен хоббиімді біріктіруге, яғни «бір оқпен екі қоян атуға» мүмкіндік берді.

Мен үнемі «жұмыстамын». Бірақ басқалардың көзімен жұмыс болып көрінетін нәрсе мен үшін ойын сияқты. Сол себепті, мен өз саламда маған тең келер ешкім жоқ екеніне сенімдімін. Өйткені мен үшін жұмыс — ойын, сондықтан мен күніне 16 сағат ойнай аламын. Егер біреу менімен бәсекелескісі келсе, олар сөзсіз жеңіледі, себебі олар аптасына 7 күн, күніне 16 сағат жұмыс істей алмайды.

Қанша ақша тапқанда өзіңді қауіпсіз сезінесің?

Ақша — барлық жамандықтың бастауы емес. Ақшаның өзінде күнә жоқ, нағыз зиянды нәрсе — ақшаға деген ашкөздік. Моральдық тұрғыдан алғанда, байлыққа ұмтылу жаман емес, оның адамгершілікке қатысы шамалы. Бірақ ашкөздік адамға зиян.

Ақшаға деген ашкөздіктің зиянды болу себебі — құмарлықтың түбі жоқ тұңғиық екендігінде. Ашкөздік санаңды жаулап алып, шырмауынан шығармай қояды. Ақшаны жақсы көру, оны табу — сөкеттік емес, бірақ мәселе мынада: қанша тапсаң да, ешқашан тоймайсың. Адамның ешқашан қанағаттанбауының себебі — құмарлық тетігі бір қосылса, ол белгілі бір сомаға жеткенде өздігінен тоқтамайды. Тәбеттің шегі жоқ. Сондықтан, белгілі бір соманы тапқан соң адам өздігінен қанағаттанып, тоқтайды деп ойламаңыз.

Әрине, ашкөздіктің жазасы да ақшамен қатар жүреді. Ақша тапқан адам тек көбірек алғысы келеді, олар сезімтал, күдікшіл, қырсық болып кетеді және қолда бардың бәрінен айырылып қалудан қорқады. Тегін түскі ас болмайды, әркім өз ашкөздігінің құнын төлейді.

Ақша табудың мақсаты — қаржылық мәселелерді шешу және материалдық қажеттіліктерді өтеу. Меніңше, ақшаға деген ашкөздіктен құтылудың ең жақсы жолы — ақша тапқаннан кейін өмір сүру салтыңды өзгертпеу (деңгейін көтермеу). Ақша тапқан адамдар әдетте өмір сүру деңгейін автоматты түрде көтереді. Егер сіз ай сайын жинап емес, бірден қомақты қаржы тапсаңыз және өмір салтыңызды өзгертпей тұрып үлгерсеңіз, ақшаңыз сіздің нақты қажеттіліктеріңіз бен қалауларыңыздан әлдеқайда асып түседі. Бұл сізді қаржылық еркіндік күйіне жеткізеді.

Маған тағы бір көмектескен нәрсе: Мен еркіндікті бәрінен жоғары қоямын. Мен айтып отырған еркіндік сан алуан: қалағаныңды істеу еркіндігі, қаламағаныңды істемеу еркіндігі, өз эмоцияларыңның немесе сыртқы әсерлердің ықпалында кетпеу еркіндігі және т.б. Еркіндік — мен үшін ең қымбат құндылық. Белгілі бір дәрежеде ақша еркіндікті сатып әпере алады, бұл әрине жақсы. Бірақ белгілі бір дәрежеде ақша менің еркіндігіме нұқсан келтіруі де мүмкін, ал бұл маған ұнамайды.

Кез келген ойынның жеңімпаздары — сол ойынға тәуелді болғандар. Тіпті жеңістің шекті пайдасы азайса да, олар ойнауды жалғастыра береді.

Табысқа жету үшін міндетті түрде компания құруым керек пе?

Кремний алқабындағы ең табысты адамдар екі санатқа бөлінеді.

Тәуекелдік (венчурлық) инвестициямен айналысатындар. Себебі олар өте әртараптандырылған және кезінде тапшы болған ресурстарды бақылайды.

Компанияның даму кезеңі мен болашағын тануға өте шебер адамдар. Бұл адамдар келесі «қазына сандығын» немесе Airbnb-ді дәл тауып, компанияның өнімі мен қызметі нарық сұранысымен енді ғана қабыса бастағанда қосылады. Олар компанияны кеңейтуге қажетті білім мен тәжірибеге ие және дұрыс ұсыныс берушілерді таба алады.

Бұл Google-да істеп жүріп, Facebook-те небәрі 100 қызметкер болғанда оған ауысқан немесе Stripe 100 адамға дейін өскенде Stripe-қа қосылған адамдар ма?

Марк Цукерберг компанияны кеңейтуді енді бастағанда не істерін білмей абдырап қалған. Ол Джим Брейерге (венчурлық инвестор және Accel Partners негізін қалаушы) телефон соғып: «Мен не істеу керектігін білмеймін», — дейді. Джим Брейер: «Мен өте мықты өнім жетекшісін білемін, саған сол адам керек», — деп жауап береді. Бұл мысал кәсіби білім мен ұсыныс берушінің маңыздылығын көрсетеді. Ұзақ мерзімді тәуекелдерді ескере отырып салыстырсақ, мұндай кәсіби мамандардың экономикалық қайтарымы көбінесе венчурлық инвесторлардан асып түседі.

Мен Кремний алқабында көрген ең табысты адамдар көбінесе мансабының басында серпіліс жасағандар. Мысалы, вице-президент, директор немесе бас директор лауазымына көтерілгендер. Кейбіреулері кәсіпкерлікке ауысып, тез арада жақсы дамуға қол жеткізді. Егер жас кезде лауазымдық өсу болмаса, мансаптың кейінгі кезеңінде қуып жету қиын. Сондықтан, шағын компания құрылған кезде қосылу — жақсы таңдау, өйткені бұл кезде мерзімінен бұрын жоғарылауға кедергі келтіретін қатаң шарттар аз болады.

Мансабын енді бастағандар үшін (тіпті сәл кешірек кезеңдегілер үшін де) ең маңызды ресурс — компанияның сізге беретін байланыс (нетворкинг) ресурсы. Қандай адамдармен жұмыс істейтініңізді және олардың болашақта қалай дамитынын ойлану керек.

Сәттілікке қалай қол жеткізуге болады?

Неліктен сіз «байып кету үшін сәттілікке сенбеу керек» дейсіз?

Егер 1000 параллель әлем болса, сіз соның 999-ында бай болғыңыз келеді. Кейбір әлемдерде жолыңыз болып байып, ал басқаларында жолыңыз болмай кедей болғыңыз келмейді. Сондықтан, байлыққа жету жолында «сәттілік» деген бақыланбайтын факторды алып тастау керек.

Бірақ сәттіліктің ақша табуға пайдасы бар ғой, солай емес пе?

Жақында мен және менің серіктесім Бабак Ниви Twitter-де сәттілік туралы талқыладық. Біз талқылаған сәттілік негізінен төрт түрге бөлінеді.

Кездейсоқ сәттілік: Адамның бақыты толығымен оның бақылауынан тыс, күтпеген жағдайлардан туындайды. Мысалы, кенеттен байлыққа кенелу, демеушіге жолығып қалу және т.б.

Қажырлы еңбектен туған сәттілік: Бұл табандылық, тынымсыз еңбек, сәтсіздіктерге қарамастан қайта тұру және үздіксіз талпыныс арқылы адамның өзі жасайтын мүмкіндіктер. Сіз көп энергия жұмсайсыз, бар күшіңізді саласыз, тау қопарасыз, алға ұмтыласыз. Бұл ғылыми тәжірибе жасаған сияқты: әртүрлі реактивтерді араластырып, нәтижесін күтесіз. Тынымсыз еңбектеніп, тоқтаусыз алға жылжып, энергия бөліп, күш жинағаныңыз үшін сәттілік сізді тауып алады.

Дайындықтан туған сәттілік: Егер сіз өз салаңызда өте шебер және тәжірибелі болсаңыз, сол салада күтпеген серпіліс болғанда, сіз оны бірінші болып байқайсыз. Ал бұл саланы білмейтін басқа адамдар бейқам қалады. Бұл — сәттілікке деген сезімталдықты арттыру. Сәттілік дайындығы бар ақыл-ойға келеді.

Мінезден туған сәттілік: Бұл ең ғажайып және сирек кездесетін түрі. Бұл — бірегей тұлға, бірегей бренд және бірегей менталитет қалыптастыру арқылы сәттіліктің сізді табуына жағдай жасау.

Мысалы, сіз әлемдегі ең үздік терең суға сүңгуірсіз делік. Жұрттың бәрі сіздің басқалар батылы бармайтын тереңдікке сүңги алатыныңызды біледі. Біреу кездейсоқ өзі жете алмайтын жағалау маңынан суға батқан қазыналы кемені тауып алды. Бұл жағдайда олардың сәттілігі сіздің де сәттілігіңізге айналады. Себебі олар қазынаны алу үшін сізді жалдауға мәжбүр болады, ал сіз сол үшін ақы аласыз.

Бұл мысал тым қарапайым болуы мүмкін, бірақ мәні бірдей. Біреу таза сәттіліктің арқасында қазына тапты. Олар сізді іздеп келіп, қазынаның жартысын бөліседі. Бұл енді толықтай сәттілік емес. Бұл — сіздің әлеуетіңіздің өз сәттілігіңізді жасауы. Басқалар өздеріне мүмкіндік жасамады, ал сіз өзіңізді сәттілікті пайдалана алатын немесе тарта алатын орынға қойдыңыз. Себеп бар жерде салдар болады. Сәттілікке сүйенбей байып кету үшін тағдырға сенудің орнына, нақты себеп-салдар байланысын табуыңыз керек.

Сәттілік кездейсоқ келеді деп үміттену.

Үлкен сәттілікке жолыққанша тынымсыз әрекет ету.

Психологиялық дайын болу, басқалар жіберіп алған мүмкіндіктерге сезімтал болу.

Істеген ісіңізді кемелдікке жеткізу. Атыңызға затыңыз сай болғанша жетілу. Мүмкіндік сізді өзі табатындай, сәттілік заңдылыққа айналатындай ету.

Себеп-салдар байланысы айқын болғандықтан, сәттілік енді сәттілік болудан қалады. Сәттілік дегеніміз — заңды нәтиже. Төртінші сәттілікті қорытындыласақ: өзіңіздің мінезіңізді белгілі бір жолмен қалыптастырасыз, содан кейін мінез тағдырды шешеді.

Меніңше, ақша табудың ең маңызды тұсы — танымалдылық пен бедел. Яғни, жұрт сізді білуі және сізге сенуі керек. Сонда адамдар сіз арқылы белгілі бір мәмілелерді жүзеге асырады. Жоғарыда сүңгуір мысалын келтірдік: сіздің сүңгу дағдыңыз керемет және танымалдылығыңыз жоғары болғандықтан, қазына іздеушілер сізді өздері іздеп келіп, дағдыңыздың өтемі ретінде қазынаның бір бөлігін береді.

Одан әрі тереңдетсек, егер сіз сенімді, ісіне тиянақты, адал және көреген болсаңыз, басқа адамдар бейтаныс жандармен жұмыс істегенде, қауіпсіздік үшін мәмілені сіз арқылы жасауды жөн көреді. Олар сізді өздері тауып, пайданың бір бөлігін бөліседі. Бұл тек сіздің сенімді бедел қалыптастырғаныңыз үшін болады.

Уоррен Баффетке компанияларды сатып алу, варранттар алу, банктерді құтқару туралы ұсыныстар үздіксіз түсіп тұрады. Оған басқалар істей алмайтын нәрселер ұсынылады, мұның бәрі оның беделінің арқасы. Әрине, оның жауапкершілігі мен қуатты бренді де бар.

Адамгершілік пен беделді адам өзі қалыптастыра алады. Адамгершілік пен бедел болған соң, сізде көптеген мүмкіндіктер пайда болады. Басқалар мұны сәттілік деп ойлайды, бірақ сіз оның сәттілік емес, адамгершілік (тұлғалық қасиет) екенін білесіз.

Менің серіктесім Ниви былай деген: «Ұзақ мерзімді ойында әркім бір-бірін байытып жатқандай көрінеді. Ал қысқа мерзімді ойында әркім тек өзін байытып жатқандай көрінеді».

Бұл өте дәл айтылған пікір. Ұзақ мерзімді ойын — бұл «оң қосындылы» (positive-sum) ойын, біз бірге торт пісіріп, оны үлкейте береміз. Ал қысқа мерзімді ойын — бар болғаны дайын тортты бөлісу ғана.

Әлеуметтік байланыс (Networking) қаншалықты маңызды?

Менің ойымша, іскерлік нетворкинг — уақытты босқа кетіру. Көптеген адамдардың «әлеуметтік желі» ұғымын ойлап тапқанын білемін, өйткені бұл олардың мүддесіне сай және бизнес модельдеріне қызмет етеді. Бірақ шын мәнінде, егер сіз құнды бірдеңе жасасаңыз, адамдар сізді танығысы келеді. Бизнес жүргізбес бұрын іскерлік байланыс орнатуға тырысу — уақытты босқа өлтіру.

Менің өмірлік философиям адамға жайлылық сыйлайды: «Адамдарға қажетті қызықты нәрселерді жасаушы бол. Өз дағдыларыңды көрсет, жаттықтыр, сонда түбінде лайықты адамдар сені өздері тауып алады».

Адамның сенімді екенін қалай анықтауға болады? Қандай белгілерге назар аударасыз?

Егер адам өзінің қаншалықты адал екенін айтып мақтана берсе, ол адал болмауы мүмкін. Бұл мен үйренген кішкентай ғана ескерту белгісі. Адам өз құндылықтарын үздіксіз жариялап немесе өзін-өзі мақтаса, бұл оның бірдеңені жасырып тұрғанын білдіреді.

Акула жақсы тамақтанады, бірақ айналасын басқа акулалар қоршаған өмір сүреді. Менің өмірімде өте табысты, өте тартымды (бәрі олармен дос болғысы келетін) және ақылды адамдар бар. Алайда, мен олардың басқаларға жағымсыз бір-екі іс жасағанын көрдім. Бірінші рет көргенде мен оларға: «Оған бұлай жасамауың керек еді. Мен мұны сен жазаланасың деп айтып тұрған жоқпын. Бұл жолы судан таза шығатыныңа сенімдімін, бірақ бұл іс түбінде өзіңе таяқ болып тиеді», — дедім.

Мен «әлемде тепе-теңдік бар» немесе «карма бар» дегенді айтқым келіп тұрған жоқ, бірақ біз іштей өзіміздің кім екенімізді білеміз. Сіз өзіңізді алдай алмайсыз. Сіздің моральдық құлдырауыңыз ақыл-ой үлгіңізге терең әсер етеді, өткен істеріңіз өзіңізге анық көрініп тұрады. Егер моральдық кемшіліктеріңіз тым көп болса, өзіңізді сыйламайтын боласыз. Бұл өмірдегі ең жаман нәтиже — өзін-өзі сыйламау. Егер өзіңізді өзіңіз жақсы көрмесеңіз, сізді басқа кім жақсы көреді?

Меніңше, абай болу керек, өзіңізді ұятқа қалдыратын істерді жасамаңыз, өйткені ол түбінде өзіңізге зиян тигізеді. Біреу осылай жасағанда, мен оларды бірінші рет ескертемін. Әрине, «ауру қалса да, әдет қалмайды». Олар табиғатынан жамандық жасамағандай кейіп танытады. Мен олардан аулақ жүремін. Оларды өмірімнен сызып тастаймын. Менің ойымда мынадай сөз бар: «Сенің маған жақындағың келгені сонша, құндылықтарың...»

Сабыр сақтау

Жас ұлғайып, тәжірибе артқан сайын түсінгенім: егер жеткілікті сабыр болса, мықты адамдар міндетті түрде үлкен жетістікке жетеді (кем дегенде Кремний алқабындағы технология саласында солай). 20 жыл бұрын менің мансабым енді басталған еді. Сол кезде мен бірнеше үздік жастарды кездестірдім, олардың ақыл-парасаты мен еңбекқорлығына тәнті болдым. Бұл адамдардың барлығы кейінгі даму барысында үлкен табысқа жетті. Жалпы, мықты адамдар уақыт өте келе жарқырап шығады. Бұл уақыт сіз ойлағаннан ұзағырақ болуы мүмкін немесе олардың өз күткеніне сай келмеуі мүмкін, бірақ алтын әрқашан жылтырайды.

Мамандығыңызды қолданып, оны «иінтірек» (левередж) әсерімен біріктірсеңіз, түбінде дарыныңыз бен еңбегіңіз тиісті қайтарымын береді. Табыс уақытты талап етеді. Тіпті бәрі дайын болса да — табысқа қажетті барлық элементтерді қоржынға салып қойсаңыз да, қажетті уақыт мөлшері белгісіз болады. Егер үнемі уақыт санап отырсаңыз, нағыз табыс келгенше сабырыңыз таусылып бітеді.

Бәрі бір түнде байып кеткісі келеді, бірақ әлем «саннан сапаға ауысу» заңына бағынады. Табиғат заңы — көктемде егіп, күзде ору, лезде бола қалатын нәрселер өте сирек. Уақыт салу — міндетті шарт. Сондықтан, менің ойымша, сізге керегі — арнайы білімге (мамандыққа) ие болу, жауапкершілікті алу, ықпалды болу, иінтірек әсерін пайдалану және бірегей дағдылар жиынтығын меңгеріп, өз салаңызда теңдессіз болу.

Өзіңіз сүйетін іспен тынымсыз, жалықпай айналысыңыз. Жұмсаған уақытыңыз бен күш-қуатыңызды есептемеңіз, өйткені есептей бастасаңыз, сабырыңыздан айырыласыз.

Ең көп айтылатын ақыл-кеңестердің ішіндегі ең сенімсізі: «Сен тым жассың» деген сөз. Ежелден батырлар жастан шыққан, тек олардың еңбегі өмірінің кейінгі кезеңінде ғана мойындалған. Шынайы білім алудың жалғыз жолы — жеке тәжірибе. Кішіпейілділікпен үйреніңіз, уақытты босқа өткізбеңіз, жастық шақтың қадірін біліңіз.

Ауру қалса да, әдет қалмайды. «Мінез тағдырды шешеді» деген сөз — адамның өз мінез-құлық үлгісін үнемі қайталауы, жақсы болсын, жаман болсын, артықшылық не кемшілік болсын, түбінде өз әрекетіне сай нәтиже алады дегенді білдіреді.

Әрқашан белсенді түрде беріңіз, үздіксіз үлес қосыңыз, ұсақ-түйекті есептемеңіз, пайда мен зиянды ойлап уайымдамаңыз. «Жақсылық жаса да, суға таста» (болашақты сұрама) деу оңай емес, тіпті өте қиын. «Тек беруді ойлау, қайтарым күтпеу» — өмірдегі ең қиын іс, бірақ ол адамға ең үлкен табыс әкеледі. Бала кезінен ішкені алдында, ішпегені артында болып, бос жүрген адамдарға өмірдің мәні мен құндылығын табу өте қиын.

Өмірдің шынайы түйіндемесі — шын мәнінде өмір бойы көрген қиындықтардың жиынтығы. Егер өлер алдында шынайы болмысыңызбен бетпе-бет келіп, өмірде қандай мағыналы істер жасағаныңызды еске түсірсеңіз, ойыңызға келетіні — сіз жасаған құрбандықтар мен қабылдаған қиындықтар болады.

Бұл әлемнен алған кез келген нәрсеңіз — сыртқы дүние, оны өзіңізбен бірге алып келмедіңіз және алып кете алмайсыз, ол сіз үшін маңызды емес. Адамның он екі мүшесінің саулығы, ақылды миы — ата-анадан берілген осы нәрселер ғана шын мәнінде сізге тиесілі. Қалай болғанда да, біз қиындықтарға қарсы тұрып, осы процесте өмірдің мәнін жасауымыз керек. Соның ішінде байлық жарату да өмірлік мақсаттардың бірі бола алады. Тынымсыз күресіңіз. Әрине, күресу оңай емес, тіпті өте қиын деуге болады, бірақ «талаптыға нұр жауар», күресіп жеңіске жеткендердің саны шексіз, біздің үлгі тұтар адамдарымыз бар.

Материалдық әлемде ақша адамға бақыт сыйлай алмайды, денсаулық мәселесін шеше алмайды, барлық отбасыны бақытты және тату ете алмайды, адамды бәле-жаладан құтқара алмайды. Ақша еркіндікті сатып әпере алады, көптеген сыртқы мәселелерді шеше алады. Сондықтан, ақша табу — қисынды күрес мақсаты.

Ақша табу адамның экономикалық жағдайын жақсартады, бақытқа кедергі келтіруі мүмкін бірқатар факторларды жояды, бірақ ақшаның өзі адамға бақыт әкелмейді. Менің білуімше, көптеген супер байлардың бақыт деңгейі өте төмен. Көбінесе ақша табу үшін олар үлкен физикалық және психологиялық қысымға шыдауға, тынымсыз жұмыс істеуге және бәсекеге қабілеттілігін сақтауға мәжбүр. Осылайша 20, 30, 40, 50 жыл шыдап, бір күні кенеттен қаржылық еркіндікке жетсе де, қысқа мерзімде көңіл-күйді реттеу мүмкін емес. Өйткені сіз өзіңізді шектен тыс мазасыз адам етіп тәрбиелеп тастадыңыз. Бай болғаннан кейін бақытты болуды қайтадан үйренуіңіз керек.

Прагматикалық көзқарас. Будда ханзада болған, бала кезінен молшылықта, уайым-қайғысыз өмір сүрген, кейін тақуалық жолға түскен. Бұрын жан тыныштығын табу үшін дүниеден баз кешіп, әйел-баладан, ақша мен атақтан бас тартып, тауға шығып кетуге болатын еді. Қазір жағдай басқаша, өйткені бізде «ақша» деген сиқырлы өнертабыс бар және оны банк шотында сақтауға болады. Адам тынбай еңбек етіп, қоғамның жаңа сұраныстарына шешім ұсынып, қоғамға елеулі үлес қосса, қоғам оған ақшалай қайтарым береді. Сіз ақшаны банкке сала аласыз немесе кірісіңізден сәл төмен деңгейде өмір сүре аласыз. Осылайша, зайырлы өмірде жүрсеңіз де, белгілі бір еркіндікке ие бола аласыз.

Меніңше, ақша сізге жан тыныштығы мен бақытты іздеуге уақыт пен күш-қуат бере алады. Әр адамды қуантудың жолы — олардың қалауын қанағаттандыру деп ойлаймын. Әр адам бай болсын. Әр адам дені сау болсын. Әр адам бақытты болсын. Көп адамдардың байлық пен даналықты шатастыратыны мені таңғалдырады.

Алдыңғы тарау

Екінші тарау: Пайымдау қабілетін арттыру

Шын мәнінде ақылды адамдар ешқашан төте жол іздемейді.

Пайымдау қабілеті

Адам өмірінде, егер мүмкіндігінше көп ақша тапқыңыз келсе, егер болжамды жолмен байығыңыз келсе, сіз әрқашан заманның алдыңғы қатарында жүруіңіз керек. Технологияны, дизайнды, өнерді үйреніп, өз салаңыздың көшбасшысы болыңыз.

Уақытты ақша үнемдеуге жұмсау арқылы байымайсыз. Уақытты ақша табуға жұмсау — міне, дұрыс бағыт.

Қажырлы еңбектің рөлі тым асыра бағаланған. Заманауи экономикада жұмыстың қаншалықты ауыр екендігі онша маңызды емес.

Ендеше, не нәрсе бағаланбай қалып жатыр? Пайымдау қабілеті. Пайымдау қабілетінің маңызы жете бағаланбайды.

Пайымдау қабілетіне анықтама бере аласыз ба? Менің даналыққа беретін анықтамам — "жеке іс-әрекеттердің ұзақ мерзімді салдарын білу". Сыртқы мәселелерді шешуге қолданылатын даналық — бұл пайымдау қабілеті. Басқаша айтқанда, даналық пен пайымдау қабілеті өзара тығыз байланысты: дана және пайымдау қабілеті жоғары адам алдымен өз әрекеттерінің ұзақ мерзімді салдарын біледі, содан кейін дұрыс шешім қабылдап, іске кіріседі.

Иінтірек (рычаг) заманында бір дұрыс шешім сізге бәрін жеңіп алуға көмектеседі. Еңбек етпейінше, пайымдау қабілетін дамыта алмайсыз және ешқандай иінтірекке ие бола алмайсыз.

Уақыт бөлу қажет, бірақ пайымдау қабілеті одан да маңызды. Алға жылжу барысында бағыт жылдамдықтан маңыздырақ, әсіресе иінтіректі қолданған кезде. Әрбір жол айрығында дұрыс бағытты таңдаудың маңыздылығы алға қарай жұмсалған күш-жігерден әлдеқайда жоғары. Өмір — бұл дұрыс бағытты таңдау және сол бағытта бар күшпен алға ұмтылу.

Қалай анық ойлауға болады?

"Ақылдылықпен" салыстырғанда, "ойдың анықтығы" — әлдеқайда жақсы мақтау. Шынайы білім ішкі байланысқа ие, ол негізгі деңгейден қолданбалы деңгейге дейін созылатын шынжыр тәрізді.

Егер біреу тым әсіреленген сөздерді қолданып, үлкен және күрделі ұғымдар туралы көп сөйлесе, олар өздері айтып тұрған нәрсені түсінбеуі әбден мүмкін. Менің ойымша, ең ақылды адам — күрделі нәрсені балаға түсінікті етіп, қарапайым тілмен түсіндіре алатын адам. Әйтпесе, оның өзі де оны толық түсінбеген. Бұл бәрімізге таныс пікір және ол шынымен де дұрыс.

Ричард Фейнманның оқыту әдісі көпке мәлім. Ол өзінің алғашқы "Фейнманның физика дәрістері" сериясында күрделі ұғымдарды өте қарапайым және түсінікті тілмен жеткізді. Ол небәрі 3 бетте математиканың мәнін түсіндіріп берді. Ол сандардан бастап, есептеуге, содан кейін дифференциалдық есептеуге (микроинтеграл) көшті, мұндағы логикалық тізбек бір-бірімен тығыз байланысты және біртіндеп күрделенеді. Ол математиканы түсіндіру үшін ешқандай анықтамаларды қолданбады.

Шын мәнінде ақылды адамдар — ойы анық ойшылдар. Олар негізгі білімді және іргелі деңгейді өте терең түсінеді. Күрделі ұғымдарды жаттап алғаннан гөрі, мен негізгі білімді толық меңгергенді жөн көремін. Құр жаттап алған ұғымдарды бір-бірімен органикалық түрде біріктіру мүмкін емес және олар негізгі білімнен ажырап қалады. Егер кейбір ұғымдарды қолдану қажет болғанда, оларды негізгі білім арқылы қорытып шығара алмасаңыз, сіз бар білімнің лабиринтінде адасып, жай ғана жаттау машинасына айналасыз.

Бір саладағы ең жаңа ұғымдар көбінесе толық тексеруден өтпеген болады. Бұл ұғымдарды қолдану бізді білгір етіп көрсетуі мүмкін. Кәсіби білімді білу маңызды, бірақ негізгі білімді мықтап игеру одан да маңызды.

Ойы анық ойшылдар өз беделін қалыптастыра алады.

Шынайылыққа тура қарау

Тиімді шешім қабылдау көптеген аспектілерден көрінеді, соның бірі — нақты мәселелерді шешу. Шешім қабылдағанда, нақты мәселеге тікелей қарап тұрғаныңызға қалай көз жеткізесіз?

Шындыққа тура қарау үшін "Менді" (Эго) шетке ысырып, өзіндік сананы жойып, өзіндік пайымдауды ұмытып, эмоцияларды тыныштандыру керек. Адам жоғары сатыдағы тіршілік иесі болғанымен, эмоционалды өзіндік сананың болуы "күйіс қайыратын" (қайталана беретін) ойлау жүйесін тудырады. Бұл кейбір қалаулардың көзімізді тұмандатып, шындықты анық көруге кедергі келтіреді, сөйтіп біз әлемнің қандай болуы "керектігі" туралы асығыс пайымдаулар жасаймыз. Бұл жағдай жиі орын алады, әсіресе саяси талаптар мен бизнес мәселелері араласқан кезде.

Шындықты анық көруге кедергі келтіретін ең үлкен фактор — біздің шындықтың "қандай болуы керектігі" туралы алдын ала қалыптасқан пікіріміз.

Азапты сәттің бір анықтамасы мынадай: Нәрселердің шынайы бейнесі сіз қалағандай емес екенін көргенде, сіз азап шегесіз.

Мысалы, сіз ұзақ уақыт бойы бизнесіңіз жақсы жүріп жатыр деп сендіңіз, бірақ іс жүзінде бұл бизнестің нашарлау белгілерін елемеуден туындаған елес еді. Нәтижесінде бизнес сәтсіздікке ұшырап, сіз қатты қиналасыз. Мұның себебі — сіз шындыққа уақытында қарамадыңыз, өзіңізді және өзгені алдаумен болдыңыз.

Бірақ азапты сәт — бұл шындық ашылатын сәт. Тек азап шеккенде ғана сіз шындықты қабылдауға мәжбүр боласыз, ал шындықты қабылдағанда ғана мағыналы өзгерістер жасап, мағыналы прогреске қол жеткізе аласыз. Демек, тек нақтылыққа жүгіну арқылы ғана үздіксіз жетіліп, алға жылжуға болады.

Қиындық — шындықты көруде. Шындықты көру үшін "Меннен" (Эго) құтылу керек, өйткені Эго шындықпен бетпе-бет келгісі келмейді. Эго неғұрлым әлсіз болса, өзіңіздің реакцияңызға шектеу соғұрлым аз болады және өзіңіз қалаған нәтижеге деген тәуелділік төмендейді, сәйкесінше шындықты көру оңайырақ болады.

Керемет шындыққа деген құштарлық шынайы әлемді тануды тұмандатады. Азап дегеніміз — фактілерді бұдан әрі елемеудің мүмкін еместігі.

Досыңыздың қиын жағдайға тап болғанын елестетіңіз: айырылысу, жұмыстан шығу, бизнестің сәтсіздігі немесе денсаулық мәселесі. Сіз оны жұбатқыңыз келеді. Сіз не айту керектігін нақты білесіз, тіпті ойланбастан: "Ол қызды ұмыт. Ол саған бәрібір лайық емес еді. Айырылысқан соң бақыттырақ боласың. Маған сен, болашақта жақсырағын табасың", — дейсіз.

Сіз дұрыс жауапты білесіз, бірақ досыңыз оны көрмейді, өйткені ол азап шегіп, қиналып жүр. Ол әлі де шындық басқаша болады деп үміттенеді. Алайда мәселе шындықта емес. Мәселе қалау мен шындықтың бір-біріне қайшы келуінде. Адамдар қалауларының кесірінен шындықты анық көре алмайды, сондықтан басқалардың ақылы пайдасыз болып қалады. Мен өзім шешім қабылдағанда да осындай жағдайға тап боламын.

Мен жақсы білемін: мәселені белгілі бір жолмен шешуді неғұрлым қатты қаласам, фактілерді анық көру мүмкіндігім соғұрлым аз болады. Сондықтан, әсіресе компания істеріне қатысты, егер бір нәрсе дұрыс жүрмесе, мен бар мәселені ашық мойындауға тырысамын, серіктестеріммен, достарыммен және әріптестеріммен ашық сөйлесемін. Осылайша, мен ешкімнен ештеңе жасырмаймын. Егер басқалардан жасырмасам, өзімді алдаудың қажеті жоқ, жанымдағы кісендер мен бұғаулардан босап, шындықты анық көре аламын.

Сезім мен факт — екі бөлек нәрсе. Сезім — бұл "Меннің" (Эгоның) фактіні ішінара бағалауы ғана.

Шын мәнінде, бос уақыт қалдыру өте маңызды. Егер әр күн түрлі жиналыстарға толы болып, үнемі қарбалас жүрсеңіз, ойлана алмайсыз. Ойланбасаңыз, сізде керемет бизнес идеялар болмайды және дұрыс шешім қабылдау мүмкін емес. Мен барлығына аптасына кемінде бір күнді ойлануға арнауға кеңес беремін (ең дұрысы екі күн, өйткені екі күн бөлсеңіз де, соңында ол бір күнге айналуы мүмкін).

Асықпайтын ми ғана ұлы идеяларды тудырады. Қысым көрген, шаршаған, әр жаққа жүгірген, басы қатқан адам ойлана алмайды. Сондықтан, ойлануға міндетті түрде уақыт бөліңіз.

Өте ақылды адамдар көбінесе дарашыл келеді, олар тәуелсіз ойлауды ұстанады және істің мән-жайын анықтау үшін өздері кіріседі. Қарсы бағыттағы инвесторлар (Contrarian) әрқашан бәріне қарсы шыға бермейді, шын мәнінде, бәріне қарсы шығу — ережеге бағынудың басқа бір түрі. Қарсы бағыттағы инвесторлар нақты жағдайға сүйене отырып тәуелсіз ойлайды және соқыр еліктеу қысымына төтеп бере алады.

Кекетіп-мұқату оңай, ағыспен жүзу де оңай. Қарсы бағыттағы оптимист болу — ең қиыны.

Менмендік (Эго) бұғауынан босап, әлемнің ақиқатын тану

Біздің "Меніміз" өсу барысында біртіндеп қалыптасады. "Менді" қалыптастыратын факторларға өскен орта, ата-ана және т.б. жатады. Кейін біз өмір бойы бақытқа ұмтыламыз, "Меніміздің" қалауы орындалғанын қалаймыз. Кез келген жаңа өзгеріс пайда болғанда, біздің "Меніміз": "Сыртқы әлемді менің қалауыма және үмітіме сәйкес келетіндей етіп қалай өзгертуім керек?" деп сұрайды.

Будда айтқан: "Талап ету — азап, талап етпеу — бақыт".

Күнделікті өмірде әдетке негізделген мінез-құлық үлгілері барлық жерде кездеседі. Өмірде түрлі мәселелер кездеседі, біз кездескен әрбір мәселені жеке қарастыра алмаймыз. Өсу барысында біз көптеген әдеттерді қалыптастырдық. Біз бұл әдеттерді өзіндік таныммен, өзіндік сәйкестікпен және өзіндік санамен тығыз байланыстырып, әдеттерге қатты тәуелді боламыз. "Мен Навалмын, мен осылай істеуге дағдыланғанмын". Әрине, әдеттердің жақсысы да, жаманы да бар.

Үздіксіз өсу үшін маңызды нәрсе — қалыптасқан шартты рефлекстерді бұзуды және жаман әдеттерден арылуды үйрену. Өзіңізді талдауға, әрбір әдеттің қалай қалыптасқанын реттеуге шебер болу керек. Мысалы: "Бұл әдет мен тәй-тәй басып жүргенде ата-анамның назарын аудару үшін қалыптасқан болуы мүмкін. Мен өсу барысында бұл әдетті күшейттім, қазір ол менің бір бөлігіме айналды. Бұл әдет қазіргі кезеңде маған көмектесе ме? Ол мені бақыттырақ ете ме? Дені сау болуыма көмектесе ме? Жоспарларымды орындап, мақсаттарыма жетуге септігін тигізе ме?"

Көптеген адамдармен салыстырғанда, менің әдетке тәуелділігім онша күшті емес. Мен күнделікті өмірді жоспарлауды ұнатпаймын. Менде де кейбір әдеттер бар, бірақ олар өсу барысында байқаусызда қалыптасқан емес, мен әдейі дамытқан әдеттер.

Кез келген деңгейде өзіндік сәйкестікті (идентификацияны) жүзеге асыру көптеген "тұрақты сенімдерді" қалыптастырады. Маған бұл ұнамайды, өйткені ол менің тәуелсіз ойлауыма кедергі келтіреді.

Кез келген жапсырма, мысалы, "бұрынғы демократ", "католик", "америкалық" — бұл сенімдер, идеялар және сәйкестіктер жиынтығы. Біз күмәнмен қарап, негізгі принциптерден бастап, оларды қайта бағалауымыз керек. Мен алдын ала болжамдардың кедергісінен аулақ болуға тырысамын. Менің ойымша, кез келген лагерьге бөліну және жапсырма жабыстыру әрекеті адамды шектеп, шындықты көруге мүмкіндік бермейді. Шынайы болу үшін пікір білдіргенде өз сәйкестігіңізді (статусыңызды) шетке ысыру керек.

Кейін мен байқадым: менің шын мәнінде ойланбаған ұстанымдарымды қорғауымның себебі — бұл ұстанымдар либерализм догмаларының бір бөлігі болғандықтан екен. Тек ұстаным бар, бірақ дұрыс-бұрыс жоқ — бұл дұрыс емес. Егер сіздің барлық сенімдеріңіз белгілі бір "измге" немесе ой мектебіне ұқыпты түрде жинақталған болса, сіз өз сенімдеріңізге қатты күмәнмен қарауыңыз керек.

Біздің әрқайсымызда қоғам қабылдамайтын кейбір "жолдан тайған" сенімдер бар. Бірақ біздің сәйкестігіміз бен біз жататын топ мұндай сенімді неғұрлым қатты жоққа шығарса, оның шындыққа сәйкес келу ықтималдығы соғұрлым жоғары болады.

Ұзақ мерзімді перспективада азап шегу де өмірдің міндетті сабағы, ол екі үлкен пайда әкеледі: біріншіден, азап адамға әлемнің шынайы бейнесін қабылдауға мүмкіндік береді; екіншіден, азап адамның "Менін" (Эгосын) қатты өзгерте алады, дегенмен бұл процесс өте ауыр.

Мысалы, егер спортшы ауыр жарақат алса (мысалы, Брюс Ли), ол әрине қатты қиналады, бірақ ол шындықты қабылдауы керек, спорт оның өмірінің бәрі емес екенін және спортшы болу оның сәйкестігінің бәрі емес екенін түсінуі керек. Жарақат алған ол философияны зерттеп, өзіне философ деген жаңа сәйкестік алуы мүмкін.

Facebook үнемі қайта дизайн жасайды, Twitter де үнемі қайта дизайн жасайды. Динамикалық жүйеде біржола шешілетін шешім жоқ. Талап ету — азап, талап етпеу — бақыт.

Шешім қабылдау дағдыларын үйрену. Дәстүрлі ізгіліктер біздің шешім қабылдауымызға үлкен шабыт береді: тек қазіргі пайда мен зиянды ойламай, ұзақ мерзімді перспективада бізге ең көп пайда әкелетін әрекетті таңдау керек.

Жетістікті өзіңізге телігенде, абай болыңыз, өйткені когнитивті ауытқулар болуы мүмкін. Алдағы бірнеше жылда менің маңызды мақсатым — бұрынғы үйренген реакциялар мен әдеттегі реакциялардан арылу. Осылайша мен жадыны немесе қалыптасқан таным мен пайымдауды шетке ысырып, тез шешім қабылдап, анағұрлым анық шешімдер жасай аламын.

Барлық дерлік предрассудоктар (алдын ала пікірлер) адамдарға толық емес ақпарат жағдайында тез шешім қабылдауға көмектесу үшін арналған. Маңызды шешімдер үшін жады мен сәйкестікті шетке ысырып, назар аудару керек...

"Шын мәнінде олай емес". — Ричард Фейнман

Шынайы адам болу мен үшін өте маңызды. Мен әдейі арсыз, төмен істер жасамаймын. Адам болу үшін өте шынайы болудан бөлек, Уоррен Баффеттің көп уақыт бұрын айтқан кеңесіне жүгінуге болады:

Нақты мақтаңыз, жалпылама сынаңыз.

Мен осы кеңесті ұстануға тырысамын, әрқашан қолымнан келе бермесе де, ол менің өміріме оң өзгерістер әкелді. Егер сын айту керек болса, жеке адамды сынамаңыз, жұмыс әдісін немесе белгілі бір мінез-құлық түрін сынауға болады. Егер мақтау керек болса, үлгі тұтарлық адамды тауып, сол нақты адамды мақтаңыз. Бұл айналаңыздағы адамдардың өзін-өзі құрметтеуін және сәйкестік сезімін сақтауға, олардың қолдауына ие болуға және олардың сізге қарсы емес, сіз үшін жұмыс істеуіне көмектеседі.

Шынайы көзқарасты және тік мінезді инстинктке айналдыру туралы қандай кеңес бересіз? Өз ойыңызды барлық адамға ашық айтыңыз. Мұны дәл қазір бастаңыз. Айту тәсілі міндетті түрде тік болуы шарт емес. Адам бір уақытта жоғары сенімділік пен қамқорлық күшін көрсеткенде, одан тұлғалық харизма тарайды. Адамдарға шынайы болу, позитивті болу — мұны біз кез келген уақытта дерлік жасай аламыз.

AngelList инвесторы және бас директоры ретінде сіздің жұмысыңыз — басқалар қателескенде дұрыс шешім қабылдау. Сіздің шешім қабылдау процесіңіз қандай? Иә. Шешім қабылдау — бұл бәрі. Шын мәнінде, шешім қабылдау дәлдігі 80% болатын адамның нарықтағы құны мен алатын табысы дәлдігі 70% болатын адамнан жүздеген есе жоғары.

Мысал келтірейін: егер мен 1 миллиард доллар активті басқарсам және менің шешім қабылдау дәлдігім басқалардан 10%-ға жоғары болса, мен бір пайымдау, бір шешім арқылы 100 миллион доллар құндылық жасай аламын. Бұл — шешім қабылдаудың иінтірек (рычаг) әсері.

Заманауи технологияның дамуымен, жұмыс күші ауқымының кеңеюімен және капиталдың үздіксіз жинақталуымен шешім қабылдау да барған сайын үлкен иінтірек әсерін тигізеді. Егер дұрысырақ, ұтымдырақ шешім қабылдай алсаңыз, алатын қайтарымыңыз сызықтық емес (еселеп өседі) болады. Маған Farnam Street блогы ұнайды, өйткені ол оқырмандарға шешім қабылдау дәлдігін арттыруға, жан-жақты жақсы шешім қабылдаушы болуға көмектеседі. Есіңізде болсын: Шешім қабылдау — бұл бәрі.

Жақсы ментальды модельдерді табу

Өзіңді бәрін білемін деп санаған сайын, тәуекелдерді болдырмау және басқару әдістеріңіз азаяды. Шешім қабылдау процесінде ми — өткен естеліктерге сүйене отырып болжам жасайтын машина. Естеліктерге сүйеніп болжам жасау барысында индуктивті логика ең сенімсіз болып табылады: "Бұл оқиға бұрын болды, сондықтан болашақта да болады". Мұндай пайымдау нақты ортаға тым тәуелді және эмпиризм (тәжірибешілдік) сипатына ие. Шын мәнінде, шешім қабылдауда нақты мәселені нақты талдау керек, тиімді шешім қабылдау үшін принциптер мен ментальды модельдер қажет.

Қазіргі уақытта мен тапқан ең жақсы ментальды модельдер Эволюция теориясынан, Ойындар теориясынан және Чарли Мангерден алынған. Мангер — Уоррен Баффеттің серіктесі, өте көрнекті инвестиция шебері. Оның мыңдаған керемет ментальды модельдері бар. Сонымен қатар, мен Нассим Талеб, Бенджамин Франклин және т.б. білемін, олардың да керемет ментальды модельдері бар. Мен де өз миымды түрлі ментальды модельдермен толтырамын.

Мен өз твиттерімді және басқалардың твиттерін нақыл сөз ретінде қолданамын. Твит жазу маған үйренген білімімнің мәнін сүзіп алуға көмектеседі, сондай-ақ ескіні қайталап, жаңаны білуге септігін тигізеді. Мидың кеңістігі шектеулі, өйткені адамның нейрондар саны шектеулі, сондықтан твиттерді тереңірек принциптерді есте сақтауға көмектесетін көрсеткіштер, мекенжайлар немесе мнемотехника ретінде қарастыруға болады. Бұл принциптерді өткен жеке тәжірибеңізбен байланыстырғанда ғана түсіну мен есте сақтауды тереңдете аласыз.

Егер жеке тәжірибемен байланыстырылмаса, твиттер "тауық сорпасы" (пайдасыз мотивация) жинағы сияқты оқылады, мазмұны керемет, бір сәтке шабыттандырады. Сіз тіпті оларды өзіңізді ынталандыру үшін плакат қылып іліп қоюыңыз мүмкін. Бірақ біраз уақыттан кейін ұмытып, әдеттегі өміріңізді жалғастырасыз. Ментальды модельдер дегеніміз — үйренген біліміңізді еске түсіруге көмектесетін қарапайым әдістер.

Эволюция теориясы

Менің ойымша, қазіргі қоғамдағы көптеген құбылыстарды эволюция теориясымен түсіндіруге болады. Өркениет шағылысу (ұрпақ жалғастыру) құқығын бөлу мәселесін шешу үшін бар деген теория бар. Таза жыныстық таңдау тұрғысынан қарағанда, адам қоғамында сперматозоидтар жеткілікті, ал жұмыртқа жасушалары сирек, сондықтан бөлу мәселесі туындайды. Түптеп келгенде, адамзаттың барлық өнертабыстары мен жетістіктері шағылысу құқығын бөлу мәселесін шешуге бағытталған. Өмірдегі көптеген мәселелерді эволюция теориясы, термодинамика, ақпарат теориясы және күрделілік теориясы арқылы түсіндіруге және болжауға болады.

Кері ойлау әдісі (Inversion)

Мен өзімді "дұрыс әдісті" табуға қабілеттімін деп санамаймын. Керісінше, мен нәтиже бермейтін әдістерді алып тастауға тырысамын. Менің ойымша, жетістік — қателік жасамау. Жетістіктің кілті дұрыс шешім қабылдауда емес, қате шешім қабылдаудан аулақ болуда.

Күрделілік теориясы

Зерттеулер тереңдеген сайын, мен адам білімі мен болжау қабілетінің шектеулі екенін түсіне бастадым. Күрделілік теориясы маған өте маңызды әсер етті. Бұл теория маған ақпараттың соқыр дақтары бар жағдайда да қалыпты жұмыс істейтін жүйе құруға көмектесті. Мен адамзаттың түпкі мәнінде надан екеніне және болашақты болжауға мүлдем қабілетсіз екеніне сенемін.

Микроэкономика және Ойындар теориясы

Микроэкономика мен Ойындар теориясы — іргелі пәндер. Егер сұраныс пен ұсынысты, еңбек қатынастарын, ойындар теориясын және т.б. терең түсінбесеңіз, бизнесте табысқа жете алмайсыз, тіпті қазіргі қоғамға жақсы бейімделе алмайсыз. Басқа дауыстарды елемеңіз. Нарық шешім қабылдайды.

Тапсырыс беруші және агент мәселесі (Principal-Agent Problem)

Менің ойымша, тапсырыс беруші және агент мәселесі — микроэкономикадағы ең негізгі мәселе. Егер тапсырыс беру (делегирование) деген не, агенттік деген не екенін түсінбесеңіз, бұл әлемде еркін әрекет ете алмайсыз. Егер табысты кәсіпкер болғыңыз келсе, табысты мәмілелер жасағыңыз келсе, осы мәселені міндетті түрде зерттеуіңіз керек.

Тапсырыс беруші және агент мәселесін түсіну өте оңай. Юлий Цезарьдің әйгілі сөзі бар: "Егер бір істі бітіргің келсе, өзің бар. Егер бітіргің келмесе, біреуді жібер". Оның айтқысы келгені: егер істі жақсы атқарғыңыз келсе, оны өзіңіз істеуіңіз керек. Егер сіз тапсырыс беруші (иесі) болсаңыз, сізде қожайындық жауапкершілік сезімі болады, нәтижесі сізді алаңдататындықтан, сіз оны жақсы жасайсыз. Ал егер сіз агент болсаңыз, сіз басқа біреу үшін жұмыс істеп жатырсыз, сіз оны нашар жасауыңыз мүмкін, өйткені сізге бәрібір. Сіз тапсырыс берушінің активтерін оңтайландыруды емес, өз пайдаңызды барынша арттыруды көздейсіз.

Компания кішірейген сайын, әрбір адам өзін тапсырыс беруші, қожайын ретінде сезінеді. Өзін агент ретінде сезінбеген сайын, жұмыс соғұрлым жақсы атқарылады. Алатын сыйақы мен жасалған құндылық арасындағы байланысты арттыру қызметкерлердің танымын өзгертіп, олардың өздерін жай ғана агент емес, тапсырыс беруші ретінде сезінуіне ықпал етеді.

Менің ойымша, біз мұны іштей білеміз. Бізді және қазіргі қоғамды БАҚ үнемі "милайды": қоғамға агенттер қажет, агенттер қоғамда таптырмас рөл атқарады, агенттер білімді және т.б. Осылайша, көптеген адамдар шын жүректен еңбекқор агент болуға дайын болады.

Күрделі пайыз әсері (Compound Interest)

Күрделі пайыз туралы айтқанда, көпшілік мұның қаржылық термин екенін біледі. Егер күрделі пайыздың не екенін түсінбесеңіз, микроэкономика оқулығын өз бетіңізше оқып шығыңыз. Басынан аяғына дейін мұқият оқыңыз.

Күрделі пайыздың не екенін түсіндіру үшін қаржылық мысал келтірейін. Егер жыл сайын 1 доллардан 10% табыс тапсаңыз, бірінші жылы 10% табыс тауып, соңында 1.10 доллар аласыз, екінші жылы 1.21 доллар, үшінші жылы 1.33 доллар аласыз. Табыс сомасы үздіксіз өседі. Егер жыл сайын 30% күрделі пайызбен есептесеңіз, 30 жыл бойы үздіксіз жалғастырсаңыз, соңында негізгі капиталдан 10 немесе 20 есе емес, мыңдаған есе көп аласыз.

Зияткерлік нәтижелер саласында да күрделі пайыз әсері қолданылады. Бір компанияның қазір 100 қолданушысы бар делік, егер қолданушылар саны айына 20% күрделі жылдамдықпен өссе, компания қысқа уақыт ішінде миллиондаған қолданушы жинайды. Кейде тіпті компанияның негізін қалаушының өзі бизнестің орасан зор ауқымына таң қалады.

Негізгі математика

Менің ойымша, негізгі математиканың маңыздылығы шынымен де бағаланбайды. Егер ақша тапқыңыз немесе инвестиция салғыңыз келсе, негізгі математиканы жақсы меңгеруіңіз керек. Кәсіп бастау және бизнес жүргізу үшін геометрияны, тригонометрияны, дифференциалдық есептеуді немесе басқа да күрделі математикалық курстарды оқудың қажеті жоқ, бірақ арифметиканы, ықтималдықтар теориясын және статистиканы үйрену қажет, бұл салалар өте маңызды. Негізгі математиканы терең түсініп, қосу, алу, көбейту, бөлу, күрделі пайызды есептеу, ықтималдықтар теориясы мен статистиканы шынайы меңгеру керек.

"Қара аққу" (Black Swan)

Ықтималдықтар статистикасының жаңа бір тармағы бар, ол "құйрықты оқиғалар" (tail events) туралы. "Қара аққу" оқиғалары — бұл ықтималдығы өте төмен (экстремалды) оқиғалар. Мұнда мен Нассим Талебті тағы да атап өткім келеді, мен оны біздің заманымыздың ең ұлы философтары мен ғалымдарының бірі деп санаймын. Ол "Қара аққу" оқиғаларын зерттеуде көптеген жаңашыл жұмыстар жасады.

Математикалық анализ (Calculus)

Біз математикалық анализ (микроинтеграл) арқылы өзгеру жылдамдығын және табиғаттың жұмыс істеу тәсілін түсініп, біле аламыз, бірақ одан да маңыздысы — оның принципін түсіну. Математикалық анализ кішігірім дискретті немесе үздіксіз оқиғалар арқылы өзгерісті өлшейді. Интегралдық есептеулер жүргізу немесе қажет болған жағдайда қорытынды шығару маңызды емес, өйткені бизнес әлемінде сізге бұлай істеудің қажеті жоқ.

Жалғанға шығару мүмкіндігі (Falsifiability)

"Ғылым" өз жағында деп мәлімдейтін адамдар үшін ең аз түсінілген принцип — бұл жалғанға шығару мүмкіндігі (фальсификациялану). Егер болжамды жалғанға шығару мүмкін болмаса, онда ол ғылым емес. Адамдарды белгілі бір теорияның ақиқат екеніне сендіру үшін, бұл теорияның болжау қабілеті болуы керек және ол міндетті түрде жалғанға шығарылуы мүмкін болуы тиіс.

Мен макроэкономикаға сенбеймін, өйткені макроэкономистердің болжамдарын жалғанға шығару мүмкін емес, ал жалғанға шығару мүмкіндігі — ғылымның белгісі. Шындық біреу ғана, сондықтан экономиканы зерттегенде қарсы мысалдар ешқашан пайда болмайды, сіз ешқашан бақыланатын экономикалық эксперимент жүргізе алмайсыз.

Егер таңдау қиын болса, жауап — "жоқ"

Мен бұл адамға үйленуім керек пе?

Мен бұл жұмысты қабылдауым керек пе?

Мен бұл үйді сатып алуым керек пе?

Мен бұл қалаға көшуім керек пе?

Мен бұл адаммен бизнес жасауым керек пе?

Егер сіз таңдау жасай алмай қиналсаңыз, жауап — теріс (жоқ). Себебі, қазіргі қоғам таңдауға толы, мыңдаған таңдау бар. Біз 7 миллиард халқы бар планетада өмір сүріп жатырмыз, интернет арқылы әрбір адаммен байланыстамыз, әлемде біз таңдай алатын мыңдаған мамандық бар. Әлем кең, халық көп, таңдау ешқашан таусылмайды.

Ежелден бері физиологиялық шектеулер адамның қаншалықты көп таңдауы бар екенін сезінуіне мүмкіндік бермеген. Ежелгі тайпаларда 150 адам — жұмыс істеу мен ынтымақтастықтың шегі болған. Біреу сіздің өміріңізде пайда болғанда, ол сіздің жалғыз серік таңдауыңыз болуы мүмкін еді.

Маңызды шешім болашақ ондаған жылдарға, тіпті бірнеше онжылдыққа созылатын өмір жолына әсер етуі мүмкін. Кәсіп бастау 10 жыл уақытты алуы мүмкін. Махаббат қатынасы 5 жылға немесе одан да ұзаққа созылуы мүмкін. Бір қалаға көшу 10 жыл, 20 жыл тұруды білдіруі мүмкін. Бұл шешімдер терең әсер етеді. Адам абсолютті сенімді бола алмайды, бірақ біз міндетті түрде өте сенімді болған жағдайда ғана шешім қабылдауымыз керек.

Кейде біз шынымен таңдау жасай алмай қиналамыз, тіпті тізім жасап, әртүрлі нұсқалардың артықшылықтары мен кемшіліктерін салыстырып, таразылаймыз. Бас тартыңыз, егер таңдау қиын болса, жауап — жоқ.

Қиындыққа қарсы тұру

Қарапайым өмірлік тәжірибе: Егер қиын шешім бойынша пікірлер екіге жарылса, сіз қысқа мерзімде азабы көбірек жолды таңдауыңыз керек.

Егер екі таңдау тұрса және олардың пайдасы мен зияны 50/50 болса, сіз қысқа мерзімде қиынырақ, азабы көбірек жолды таңдауыңыз керек. Түптеп келгенде, екі жолдың бірі қысқа мерзімді азап әкеледі, ал екіншісі болашақта ұзаққа созылатын азап тудырады. Қайшылықтан қашу үшін ми инстинктивті түрде қысқа мерзімді азаптан құтылуды таңдайды.

Алғышарт мынадай: екі таңдаудың пайдасы мен зияны тең, бірақ егер бір жол қысқа мерзімді азап әкелсе, ол ұзақ мерзімді пайда да әкеледі. Ал күрделі пайыз әсеріне сәйкес, ұзақ мерзімді пайда — сіздің қалағаныңыз.

Ми қысқа мерзімді рахатты тым жоғары бағалайды және қысқа мерзімді азаптан қашуға тырысады. Сондықтан, сіз өзіңізді жаттықтырып, қысқа мерзімді азапты белсенді түрде қарсы алуыңыз керек және азаптан қашу бейімділігін басуыңыз керек (бұл бейсаналық бейімділік өте күшті). Өзіңіз білетіндей, өміріміздегі жетістіктердің көбі қысқа мерзімді азапқа төзіп, ұзақ мерзімді қайтарым алудан келеді.

Спортты мысалға алайық. Спорт мен үшін қуанышты іс емес, өйткені мен қысқа мерзімде қиналемын. Бірақ ұзақ мерзімді перспективада мен жақсарамын, өйткені бұлшықеттерім дамып, денем сау болады.

Спортпен шұғылданғанда бұлшықеттер ауырады немесе шаршайды. Кітап оқу да солай, қиын кітаптарды оқу миға ауырлық түсіреді, қысқа уақыт ішінде шаршатады. Бірақ ұзақ мерзімді перспективада кітап оқу мені ақылдырақ етеді, өйткені мен мидың ақпаратты өңдеу шегін үнемі сынап, мидың жұмыс қабілетін арттырып, жаңа ұғымдарды үздіксіз қабылдаймын.

Сондықтан, жалпы алғанда, ұзақ мерзімді пайда алу үшін қысқа мерзімді азапты таңдау керек.

Жаңа ментальды модельдерді құрудың ең тиімді жолы қандай? Көп оқу, неғұрлым көп болса, соғұрлым жақсы.

Күн сайын бір сағат ғылыми, математикалық және философиялық кітаптарды оқыңыз, 7 жыл ішінде сіз аз ғана табысты адамдардың қатарына қосылуыңыз мүмкін.

Оқуды жақсы көруді үйреніңіз

(Нақты кітаптар мен блог ұсыныстарын "Навалдың ұсынылған оқулары" бөлімінен қараңыз.)

Шын жүректен оқуды жақсы көріңіз, оған қоса кейінгі бағыт-бағдар мен тәрбие қосылса, сіздің қабілетіңіз шексіз болады. Біз Александрия дәуірінде өмір сүріп жатырмыз, саусақ ұшын қимылдатсақ болғаны, кез келген кітап пен білім қолжетімді. Бізде оқу құралдары алуан түрлі, бізге жетіспейтіні — білімге деген құштарлық.

Оқу — менің алғашқы махаббатым. Ата-әжемнің Үндістандағы үйі есімде. Атамның үйінде тек "Reader's Digest" (Оқырман дайджесті) бар еді. Бала кезімде мен еденге жатып алып, оның үйіндегі барлық "Reader's Digest"-ті бірінен соң бірін оқып шығатынмын. Қазір кез келген нәрсені кез келген уақытта оқуға болады. Бірақ мен бала кезімде оқу мүмкіндігі әлдеқайда шектеулі еді. Мен комикстерді, ертегі кітаптарды оқитынмын, не тапсам, соны оқитынмын.

Мен әрқашан оқуды жақсы көрдім, ойлап қарасам, оның басты себебі — мен өте тұйық, адамдармен араласуға жоқ едім, үйде отырып кітап оқығанды ұнататынмын. Кішкентай кезімнен бастап мен тіл мен ой әлеміне еніп кеттім. Оқуды жақсы көруімнің тағы бір себебі — балалық шағымдағы орта өте еркін болды, ешкім мені белгілі бір кітаптарды оқуға мәжбүрлемеді. Ата-аналар мен мұғалімдер көбінесе балаларды белгілі бір кітаптарды оқуға немесе кейбірінен аулақ болуға бағыттайды. Менің бала кезімде оқыған көптеген кітаптарым қазіргі стандартпен қарағанда "рухани қоқыс" болып саналады.

Өзіңізге ұнайтын тақырыптарды оқыңыз, сонда оқуға деген махаббатыңыз оянады.

Кітап оқудың жалғыз себебі — ұнату болуы керек, басқа ешқандай себеп қажет емес. Кітап оқуды тапсырма ретінде қабылдамаңыз, оқу — бұл ләззат алу. Мен қазір көптеген кітаптарды қайта оқи бастағанымды байқадым, тіпті жаңа кітап оқудан гөрі ескіні қайталауға көбірек уақыт бөлемін.

@illacertus-тің бір твитінде былай делінген: "Мен кез келген кітапты оқи бергім келмейді, мен тек 100 жақсы кітапты қайта-қайта оқығым келеді". Меніңше, бұл ойдың жаны бар. Ең бастысы — өзіңізге сәйкес келетін жақсы кітаптарды табу, өйткені әр адамның оқу талғамы мен қажеттілігі әртүрлі. Осылай істесеңіз, көп пайда көресіз.

Кім тез оқиды деп жарыспаңыз. Кітап неғұрлым жақсы болса, соғұрлым асықпай оқып, асықпай сіңіру керек. Басқалардың жағдайын білмеймін, бірақ менің зейінім өте нашар. Мен шолып оқимын, жылдам оқимын, аттап оқимын, кітаптағы нақты абзацтарды немесе мазмұнды есте сақтамаймын. Бірақ бұлар маңызды емес, маңыздысы — тереңірек деңгейде мен кітаптың мәнін бойыма сіңірдім, бұл кітаптар менің жанымның бір бөлігіне айналды.

Сізде де осындай сезім болғанына сенімдімін: кітапты қолыңызға алып оқи бастағанда: "Бұл кітап шынымен қызық екен, мазмұны жақсы екен", — дейсіз. Оқи келе, сізде "бұл таныс сияқты" деген сезім пайда болады. Жартысына келгенде кенеттен: "Мен бұл кітапты оқыған екенмін ғой!" — деп түсінесіз. Бірақ мұның еш зияны жоқ, егер ұмытып қалсаңыз, бұл сіз оны қайта оқуға дайын екеніңізді білдіреді.

Мен мұқият оқыған кітаптар шын мәнінде көп емес. Мен көптеген кітаптарды шолып шығамын, бірақ мұқият оқығандарым санаулы ғана және сол кітаптар менің білімімнің негізін құрайды. Шын мәнінде, менің оқу көлемім сіз ойлағандай көп емес. Мен күніне бір-екі сағат оқуым мүмкін, бірақ бұл мені әлемдегі оқу уақыты бойынша алдыңғы 0.00001% қатарына қосуға жеткілікті. Оқу — менің өмірімдегі барлық материалдық және рухани жетістіктерімнің қайнар көзі.

Адамдардың көпшілігі күніне бір сағат кітап оқымайды. Қарапайым адам күніне бір минут қана оқуы мүмкін, тіпті одан да аз. Кітап оқуды әдетке айналдыру — ең маңызды іс. Оқудың тақырыбы мен мазмұны маңызды емес. Түбінде сіз өз қызығушылығыңызды қуып, көп оқитын боласыз. Өміріңіз де осының арқасында айтарлықтай жақсарады. Бұл ең жақсы жаттығу түрі — өзіңіз қызығатын және күнделікті жасай алатын жаттығу екені сияқты. Сол сияқты, кітаптар, блогтар, Twitter немесе кез келген ойлы, ақпаратты, үйренетін нәрсе болсын, ең жақсы оқу — бұл өзіңіз қызығатын және қолыңыздан тастағыңыз келмейтін оқу.

"Қолыңда кітап болса, уақыт босқа кеткендей сезілмейді". — Чарли Мангер

Әр адамның миының жұмыс істеу тәсілі әртүрлі. Кейбіреулер жазба жазғанды ұнатады, ал менің жазба кітапшам — Twitter. Мен үздіксіз, көп оқимын, егер көзімді ашатын, санама сәуле түсіретін, таңдай қақтыратын пікір немесе ұғым кездестірсем, мен оны Twitter-де бөлісемін. Бірақ твиттің сөз санын шектеу талабын орындау үшін мен мәтінді қысқартуым керек. Соңында мен нақыл сөз шығаруға тырысып, оны Twitter-ге саламын.

Бірақ әрқашан түрлі адамдар ашулы түрде маған шабуыл жасап, твиттерімнің мазмұнын бұрмалап, үзіп алып, негізсіз айыптайды. Сонда мен: "Мен неге тағы твит жаздым, еш сабақ алмайды екенмін", — деп ойлаймын.

Басқалардың пікіріндегі айқын ауытқуларды көрсету — не сіз шабуыл жасап отырған адам ақылды емес, не сіздің өзіңіз ақылды емессіз дегенді білдіреді.

Адамдар менен: "Сіз бұл кітапты оқыдыңыз ба?" деп сұрайды. Мен әрқашан оқыдым деп айтамын, шын мәнінде мен тек екі тарауын оқыған болуым мүмкін, бірақ кітаптың негізгі идеясын түсіндім.

Сіз қалай оқисыз? Басынан бастап оқисыз ба, әлде шолып шығып, қызықты жерін табасыз ба, әлде кез келген бетін ашып оқи бересіз бе? Мен басынан бастап оқимын, бірақ өте тез оқимын. Егер кітаптың мазмұны қызық болмаса, мен аттап оқимын немесе соңғы жағын шамалап қарап шығамын. Егер кітаптың бірінші тарауында ешқандай мазмұнды немесе шабыттандыратын нәрсе болмаса, назарымды аудармаса, мен кітапты қойып, әрі қарай оқымаймын немесе бірнеше тарауды тастап, ортасынан бастап оқимын. Мен кітап оқығанда "кейінге қалдырылған ләззатқа" сенбеймін, оқуға келмейтін кітапты оқудың өзі азап, одан қандай ләззат болсын?

Әлемде кітап тым көп, жақсы кітаптар жетерлік, сондықтан ұнамағанын ойланбастан тастап, келесісіне көшіңіз. Оқылған кітап санын санау — мақтаншақтықты қанағаттандыру үшін ғана. Білім көкжиегі неғұрлым кең болса, ой соғұрлым тәуелсіз болады, оқылмаған кітаптар соғұрлым көп болады. Қанша кітап оқығаныңызды қуаламаңыз, керісінше болашақ трендтерді болжай алатын жаңа ұғымдарға назар аударыңыз.

Жалпы алғанда, мен шолып және аттап оқимын, назарымды аударатын тарауларды іздеймін. Көптеген кітаптардың бір ғана дәлелдемесі болады (мен көркем әдебиет емес, нон-фикшн туралы айтып отырмын), автор бір дәлелдеме ұсынады, өз көзқарасын дәлелдеу үшін көптеген мысалдар келтіреді, содан кейін өз көзқарасымен әлемдегі түрлі құбылыстарды түсіндіреді. Осы дәлелдемені түсіндім деп санаған сәтте, мен әрі қарай оқымаймын. Мұндай кітаптар тым көп, мен оларды "жалған ғылыми бестселлерлер" деп атаймын.

Егер кітап тек ақша табу үшін жазылған болса, оны оқымаңыз.

Оқудан алған ақпаратты қалай қорытып, бойыңызға сіңіресіз және өзара байланыстырасыз?

Алдыңғы бет

Үйренгеніңді басқаларға түсіндір. Оқыту арқылы оқу (ұстаз бен шәкірт бірге дамиды).

Адамдардың бір-бірінен айырмашылығы — білімді немесе білімсіз болуында емес, кітап оқуды ұнатуы мен ұнатпауында.

Егер неғұрлым сергек әрі тәуелсіз ойлайтын адам болғым келсе, алдағы 60 күнде не істей аламын?

Математика, ғылым және философия саласындағы классикалық еңбектерді оқыңыз. Бестселлерлерді оқымаңыз, жаңалықтарды қарамаңыз. Ешқандай «кітап клубына» қосылмаңыз, қауымдастықтың мақұлдауына ұмтылмаңыз. Ақиқатты қауымдастық пікірінен жоғары қойыңыз. [11]

Логика мен математиканы үйреніңіз. Логика мен математиканы меңгерген соң, қандай кітап оқысаңыз да қорықпайтын боласыз.

Кітапханадағы ешбір кітап сізді үркітпеуі тиіс, мейлі ол математика, физика, электротехника, әлеуметтану немесе экономика болсын. Сіз кітап сөресіндегі ешбір кітаптан қорықпауыңыз керек. Олардың кейбіреуі сіз үшін сәл қиын болуы мүмкін, бірақ ештеңе етпейді, бәрібір оқи беріңіз, мүмкіндік болған сайын қайталап оқыңыз.

Кітап оқу кезіндегі түсінбеушілік — спортпен шұғылданғандағы бұлшықеттің ауырсынуы сияқты. Кітап оқу — ақыл-ой бұлшықетін жаттықтыру болса, спорт — дене бұлшықетін жаттықтыру. Кітапты қалай оқу керектігін үйрену қажет.

«Көп ойланбай, оқи бер» деген сөздің мәселесі мынада: қазір қоқыс мазмұн тым көбейіп кетті. Авторлардың деңгейі әртүрлі, көптеген адамдар қоқыс шығармаларды жаза береді.

Мен көп оқыған, білімді болып көрінетін, бірақ іс жүзінде даналығы жоқ көптеген адамдарды кездестірдім. Себебі олар көп кітап оқыса да, қате ретпен, қате нәрселерді оқыған. Оқу сапарын бастағанда, олар ешқандай нақты мазмұны жоқ, ақиқаты жоқ нәрселерді оқыды және бұл мазмұн олардың дүниетанымының негізін құрады. Кейін жаңа нәрселер пайда болғанда, олар жаңа идеяларды қалыптасқан негіздеріне сүйеніп бағалайды, сондықтан олардың пайымдауларында тереңдік болмайды. Сол себепті, оқудың іргетасын дұрыс қалау өте маңызды.

Көп адамдарда математикаға деген табиғи қорқыныш бар, олар деректерге тәуелсіз баға бере алмайды. Сондықтан математикалық әдістерге немесе жалған ғылымға негізделген пікірлерге тап болғанда, олар бұл пікірлердің құндылығын асыра бағалауға бейім келеді.

Сапалы оқу іргетасын қалау өте маңызды, тек сонда ғана биікке көтеріліп, алысқа баруға, ақиқат пен жалғанды, жақсы мен жаманды жақсырақ ажыратуға болады.

(Бұл жауап ұнамауы мүмкін). Жалпы алғанда, дау тудырмайтын ақиқаттар саусақпен санарлық, соның бірі — математика. Математикада дау сирек кездеседі, [2+2=4] екенімен келіспейтін адам жоқ шығар, солай емес пе? Математика — өте қатаң пән, ол оқу үшін берік іргетас қалай алады.

Сол сияқты, жаратылыстану ғылымдары мен микроэкономика да оқу үшін берік іргетас қалай алады. Осы берік негіздерден алшақтасаңыз, қиындықтар басталады, өйткені ақиқат пен жалғанды ажырату қиынға соғады. Мен өз оқуым үшін барынша берік іргетас қалауға тырысамын.

Арифметика мен геометрияны жақсы білу жоғары математиканы терең зерттегеннен гөрі пайдалырақ. Сондықтан мен микроэкономиканы оқуға көбірек уақыт бөлуді ұсынамын — микроэкономиканың кіріспе курсынан бастаңыз.

Тағы бір әдіс — түпнұсқалар мен классиканы оқу. Егер эволюция қызықтырса, Дарвинді оқыңыз, Ричард Докинзден бастамаңыз (ол керемет болса да). Алдымен Дарвинді, содан кейін Докинзді оқыңыз.

Егер макроэкономиканы оқығыңыз келсе, Адам Смит, фон Мизес немесе Хайектен бастаңыз, ең алғашқы экономист-философтарды оқыңыз. Егер коммунизм немесе социализм идеяларын ұнатсаңыз, Карл Маркстің еңбектерінен бастаңыз. Түсіндірме немесе сыни мазмұнды оқымаңыз, олар тек сізге не істеу керектігін және әлемнің қалай жұмыс істеуі керектігін айтатын басқа адамдардың пікірі ғана.

Түпнұсқалар мен классикаға сүйене отырып, сіз жеткілікті деңгейде толыққанды қабілетке ие боласыз және ешқандай кітаптан қорықпайтын боласыз. Сіз оқу сапарыңызды сәтті бастай аласыз. Егер сіз «мәңгілік білім алу машинасына» айнала алсаңыз, ешқашан мүмкіндіктен тарықпайсыз. Сіз қоғамдық құбылыстардың мәнін көре білу қабілетіне ие боласыз, нағыз құндылық пен қажеттілікті табасыз, содан кейін оқу арқылы заман ағымынан қалмайсыз. [74]

Ойдың анық болуы үшін негізгі білімді түсіну керек. Егер күрделі ұғымдарды жай ғана жаттап алып, бірақ оларды өзара байланыстырып, іс жүзінде қолдана алмасаңыз, онда қанша жаттасаңыз да, бұл түкке тұрғысыз әрі пайдасыз.

Біз қазір Twitter және Facebook заманында өмір сүріп жатырмыз, алатынымыз — үзік-үзік даналық жауһарлары, оларды сіңіру өте қиын. Қазіргі адамдар үшін кітап оқу өте қиынға соғуда, өйткені біздің миымыз белгілі бір режимге жаттыққан және ми бір мезгілде екі қарама-қайшы жаттығуды қабылдаған.

Бір жағынан, назарымызды шоғырландыру уақыты қысқарып барады, өйткені үнемі ақпараттар тасқыны келіп түсуде. Біз жылдам шолып шығуды, негізгі ойды түйіндеуді және бірден тақырыпқа көшуді қалаймыз.

Twitter менің оқу қабілетімді төмендетті, бірақ жазу қабілетімді айтарлықтай арттырды.

Екінші жағынан, бізді бала кезден «кітапты соңына дейін оқып бітіру керек, содан кейін ғана келесісін бастау керек» деп үйретті. Уақыт өте келе біз қалай оқу керектігін ұмыттық. Мен танитын әрбір адам белгілі бір кітапта тұрып қалған, келесісін бастау оларға қиын.

Сіз қазір белгілі бір кітаптың бір бетінде тұрып қалып, оқи алмай жатқаныңызға, бірақ сонымен бірге бұл кітапты бітіру керек деп ойлайтыныңызға сенімдімін. Мұндай кезде не істейсіз? Сіз мүлдем кітап оқымай қоюыңыз мүмкін.

Мен үшін оқудан бас тарту — трагедия. Мен кітап оқып өстім, есейген соң блог жүргізе бастадым, кейін Twitter және Facebook-пен әуестендім. Кейін мен Интернеттен ештеңе үйренбегенімді түсіндім. Желіде отырған әр күнім дофамин жеңіл тамағын (снек) жеумен өтті, әрбір «снек» — 140 таңбадан тұратын еді. Менің әр жолы істейтінім — твит жазу, сосын менің твитімді кім бөліскенін қарау болды. Бұл өте керемет әрі қызықты, бірақ бұл жай ғана ойын.

Осы кезде мен оқуға қайта оралуым керектігін түсіндім. [6]

Оқуға қайта оралу өте қиын екенін білемін, өйткені менің миым тек Facebook, Twitter және басқа да үзік-үзік мазмұнға уақыт жұмсау режиміне жаттығып қалған.

Сөйтіп, мен бір әдіс ойлап таптым: кітапты блог жазбаларының жинағы немесе твиттер жиынтығы ретінде қабылдау, осылайша мен бұл кітапты міндетті түрде бітіруім керек емес. Егер біреу маған бір кітап туралы айтса, мен ол кітапты сатып аламын. Қазір мен бір уақытта 10, 20 кітапты қатар оқимын, бәрін де жылдам, шолып оқимын.

Егер кітаптың мазмұны сәл іш пыстырарлық болса, ол бөлікті өткізіп жіберемін. Кейде мен кітапты ортасынан бастап оқимын, өйткені кейбір абзацтар менің назарымды аударады. Содан кейін қалағанымша оқимын және басынан аяғына дейін оқуым керек деп санамаймын. Кенеттен кітаптар менің «оқу қазынама» қайта оралды. Бұл өте керемет, өйткені кітаптарда ежелгі даналық сақталған. [6]

Мәселелерді шешуде: мәселе неғұрлым ескі болса, шешімнің өмір сүру уақыты соғұрлым ұзақ болады.

Егер көлік жүргізуді немесе ұшақ басқаруды үйренгіңіз келсе, заманауи нұсқаулықтарды оқуыңыз керек, өйткені бұл мәселе қазіргі қоғамда туындаған және қазіргі қоғам жақсы шешімдер ұсына алады.

Ал егер бұл ежелгі мәселе болса, мысалы, денсаулықты қалай сақтау керек, қалай сабырлы және бейбіт болу керек, қандай құндылықтар жүйесі жақсы, отбасын қалай жақсы басқару керек деген сияқты мәселелер үшін ежелгі шешімдер жақсырақ болуы мүмкін.

Екі мың жыл бойы сақталған кез келген кітап көптеген ұрпақтың сүзгісінен және іріктеуінен өткен, ондағы жалпы қағидалардың дұрыс болу ықтималдығы жоғары. Мен осындай кітаптарды қайтадан оқи бастағым келеді. [6]

Миыңызда кейде бір әннің әуені қайталана бере ме, ол еш кетпей қоя ма? Бұл — жады ізі. Шын мәнінде, барлық ойлардың қалыптасуы — із қалдыру әсерінің нәтижесі. Сондықтан оқу мазмұнын мұқият таңдау керек.

Тыныш ақыл, сау дене, сүйіспеншілікке толы үй. Бұл нәрселерді ақшаға сатып ала алмайсыз, оларға тек еңбекпен ғана қол жеткізуге болады.

Бұл мәтін Навал Равиканттың (Naval Ravikant) бақыт, жан тыныштығы және өмірлік ұстанымдар туралы ой-толғауларына негізделген үзіндіге ұқсайды. Төменде мәтіннің мағыналық блоктарға бөлінген, арнайы тегтермен белгіленген қазақ тіліндегі аудармасы берілген.

Алдыңғы тарау. Үшінші тарау: Бақытты үйрену

Өзіңді тым маңызды санама. Сен бар болғаны жоспар құра алатын маймылсың.

10 жыл бұрын менен "Бақыттысың ба?" деп сұрасаң, мен бұл тақырыптан қашар едім, өйткені бақыт туралы сөйлескім келмейтін. Егер бақыт деңгейін 10 балдық жүйемен бағалау керек болса, ол кездегі менің бақытым 2 немесе 3 балл шамасында еді. Ең жақсы күндері 4-ке жететін шығар. Бірақ ол кезде бақыт сезімі мен үшін маңызды емес болатын.

Ал қазір менің бақыт деңгейім — 9 балл. Ақшаның бақыт деңгейін көтеретіні рас, бірақ ақшаның рөлі өте аз болды. Бақыттың артуының негізгі себебі — уақыт өте келе мен өз бақытымды ең маңызды нәрсе деп таныдым және оны дамыту үшін көптеген әдіс-тәсілдерді қолдандым.

Бақыттың генге қатысы жоқ, тіпті таңдауға да қатысы жоқ деуге болады. Бұл — дене жаттығулары арқылы денсаулықты нығайту немесе тамақтану арқылы нәр алу сияқты, жеке тұлғаға тығыз байланысты, кейіннен үйренуге болатын [DAĞDY] (skill).

Менің ойымша, бақыт та басқа ауқымды тақырыптар сияқты, уақыт пен кеңістіктің өзгеруіне қарай мағынасын өзгертіп отырады. Бала кезіңде анаңнан: "Адам өлген соң не болады? Аяз ата шынымен бар ма? Құдай бар ма? Мен қуанышты болуым керек пе? Кімге үйленуім керек?" деп сұрайсың. Мұндай сұрақтардың барлығына ортақ дұрыс жауап жоқ, өйткені бір жауап бәріне жарамайды. Әрине, бұл сұрақтардың жауабы табылады, бірақ ол жауап тек жеке адамның өзіне ғана жарамды.

Біреу үшін ақиқат болған нәрсе, екіншісі үшін сандырақ болуы мүмкін (және керісінше). Менің түсінігімдегі бақыт пен сенің түсінігіңдегі бақыт мүлдем басқа болуы ғажап емес. Сондықтан бақыттың өзің үшін не екенін анықтап алу өте маңызды.

Мен танитын кейбір адамдар бақытты "ағын" (flow) күйі деп санаса, басқалары оны қалаулардың орындалуы деп, ал енді біреулері қанағатшылдық деп түсінеді. Менің де бақытқа деген анықтамам үнемі өзгеріп отырады; бір жыл бұрынғы жауабым қазіргіден мүлдем өзгеше.

Қазір мен бақытты "белсенді әрекетті қажет етпейтін күй" деп санаймын. Өмірден "жетіспеушілік сезімін" алып тастағанда, бақыт сезімі өздігінен пайда болады. Бұл — ешқандай кемшілігі жоқ толықтық күйі. Өміріңде ешнәрсе жетіспейтінін сезбеген кезде, ми тыныштық күйіне енеді: өткенді еске алмайды, болашақты болжамайды, өкініш те, үміт те болмайды.

Жетіспеушілік сезімі жоқ сол қысқа сәттерде ішкі дүниең тыныштыққа бөленеді. Жан тыныштығы орнағанда, сен қанағат табасың, қуанышты боласың. Әрине, менің пікіріммен келіспеуіңе болады. Тағы да қайталаймын: әр адамның жағдайы әртүрлі, бақытты түсінуі де әртүрлі.

Адамдар көбінесе позитивті, оптимистік ойлар мен әрекеттерді бақытпен шатастырады. Оқыған кітаптарым, білімім және өмірлік тәжірибем артқан сайын (тәжірибе өте маңызды, өйткені ақиқат тәжірибеден туады), мен әрбір позитивті ойдың ішінде негативті ойдың дәні бар екенін түсіндім. Позитив пен негатив — бір-бірімен тығыз байланысты салыстырмалы ұғымдар.

«Дао Дэ Цзин» кітабында бұл туралы терең айтылған. Менің талдауым онымен теңесе алмас, бірақ түптеп келгенде, барлық нәрсенің екі жақтылығы (дуализм) бар. Егер мен "қазір өте қуаныштымын" десем, бұл басқа бір сәтте "өте көңілсіз" болғанымды білдіреді. Егер біреуді "тартымды" десем, басқа біреудің тартымсыз екенін меңзеймін. Әрбір позитивті ойдың ішінде негативті ойдың ұрығы жатыр, және керісінше. Сондықтан өмірдің ұлылығы көбінесе қиындықтардан бастау алады. Адам позитивті жақты бағалау үшін алдымен негативті жақты көруі керек.

Мен үшін бақыт — позитивті көңіл-күй емес, сондай-ақ негативті ойлардың жоқтығы да емес. Бақыт — бұл қалаусыздық күйі, әсіресе сыртқы нәрселерге деген қалаудың болмауы. Қалау неғұрлым аз болса, нәрселердің қазіргі күйін қабылдау соғұрлым жеңіл, ал сана соғұрлым тыныш болады.

"Барлық қайғы-қасірет жүректің қозғалысынан туындайды".

Бұл дегеніміз — мидың тоқтаусыз болашақты жоспарлауы немесе өткенді еске алуы. Мен осы сәтте (қазіргі шақта) неғұрлым көбірек өмір сүрсем, соғұрлым қуаныш пен қанағатты көбірек сезінемін. Ал егер осы сәттегі қуанышты ұстап қалуға тырыссам, оны мәңгілік еткім келсе, қуаныш ұзаққа созылмайды. Өйткені бұл кезде менің жүрегім қозғалыста, нәпсім ояу, үмітім сыртқы нәрсеге байланған болады. Мен үшін бақыттың мәні — азаптың жоқтығы, қалаудың жоқтығы, болашақ немесе өткен туралы ойларға батпау, осы сәтті, қазіргі жағдайды және шынайылықты толығымен құшақ жая қарсы алу.

Егер ішкі тыныштыққа қол жеткізгің келсе, жақсы мен жаман деп бағалаудан арылуың керек. Табиғатта бақыт немесе бақытсыздық деген ұғым жоқ. Үлкен жарылыстан бері табиғаттың дамуы математикалық заңдар мен себеп-салдар байланысына негізделген. Табиғатта бәрі мінсіз. Бақыт немесе бақытсыздық тек біздің миымызда ғана бар, өйткені біздің қалауларымыз бар, сондықтан біз нәрселерге "мінсіз" немесе "мінсіз емес" деген жапсырма жабыстырамыз.

Әлем — бұл сенің жеке сезімдеріңді көрсететін айна ғана. Шынайылық — бейтарап (нейтралды). Шынайылық ешқандай баға бермейді. Сен әлемнен түрлі сезімдер мен әсерлер аласың: құлақ естігенін дыбыс дейді, көз көргенін түс дейді. Ал қабылдаған нәрсеңді қалай ойлау, қалай бағалау және оған қалай қарау — толығымен сенің шешімің. Таңдау құқығы сенің қолыңда.

Менің "Бақыт — бұл таңдау" дегенім осыны білдіреді. Егер сен бақыттың таңдау екеніне сенсең, онда осы таңдауды жасауға кірісе аласың.

Эмоциялар сыртқы күштердің нәтижесі сияқты көрінгенімен, шын мәнінде олай емес. Уақыт өте келе мен жеке тұлғаның тым кішкентай екеніне, мұхиттағы тамшыдай елеусіз екеніне сене бастадым. Мұндай түсінік маған бақытты сезінуге көп көмектесті. Егер сен өзіңді ғаламдағы ең маңызды адаммын деп санасаң, бүкіл ғалам сенің еркіңе бағынуы керек деп ойлайсың. Егер сен ең маңызды болсаң, ғалам қалайша сенің қалауыңа сай болмауы мүмкін? Егер ғалам сенің еркіңмен жүрмесе, саған бірдеңе дұрыс емес сияқты көрінеді.

Бірақ егер сен өзіңді бактерия немесе амеба деп санасаң, ал өмір бойғы еңбегіңді суға жазылған жазу немесе құмнан салынған қамал деп қабылдасаң, өмірден "осындай болуы керек" деп үміттенбейсің. Өмір — осындай, шындық — осы. Мұны қабылдаған соң, бақытты немесе бақытсыз болудың маңызы қалмайды. "Бақыт" объективті шындық емес, ол — субъективті сезім.

Бақыт — бұл жетіспеушілік сезімі жойылғаннан кейінгі күй. "Бақытты" және "бақытсыз" күйлерді алып тастасақ, қалғаны — бейтарап күй. Бірақ бейтарап күй зеріктірерлік дегенді білдірмейді. Көп адамдар бейтарап күйді дәмсіз, құмарлықсыз деп ойлайды. Шын мәнінде олай емес, бейтарап күй — балаларда болатын күй. Біз балалардың көбіне қуанышты екенін байқаймыз, өйткені олар қоршаған ортаға, осы сәтке шын мәнінде ене алады, олар ортаның өз қалауына сай болуын күтпейді. Меніңше, бейтарап күй — мінсіз күй. Өз ойларыңа тұтқын болмасаң, өз қалауларыңа жабыспасаң, қуанышқа бөленесің.

Өмір қас-қағым сәтте өте шығады, түндегі жарқырауық қоңыздай. Өмір сүру — әр минутты толық пайдалану деген сөз. "Толық пайдалану" ақымақ қалауларды қуу үшін бар уақытты сарпу емес, керісінше, осы планетадағы әрбір минутың мен секундының қымбат екенін түсіну. Адам болып туған соң, өз бақытыңды қамтамасыз етуге және барлық нәрсені ең жақсы жолмен түсіндіруге жауаптысың.

Біз "адам өзгермейді" деп ойлаймыз, бірақ шын мәнінде біз иілгішпіз (өзгере аламыз), ал әлем негізінен тұрақты.

Медитация жаттығуы шындықты қабылдауға көмектесе ме? Иә, бірақ оның әсері өте аз болуы мүмкін. (Күлді). Тіпті ұзақ уақыт медитация жасасаң да, біреу саған ауыр сөз айтып, тиісіп кетсе, тыныштық күйің лезде бұзылып, қайтадан "Мен" (Эго) басқаратын күйге түсуің мүмкін. Бұл сен 1 фунттық гантель көтеріп жатқанда, біреу кенеттен үлкен штанга қосып, басыңа тәрелке қойғанмен бірдей — әрине, төтеп беру қиын. Медитация, әрине, ештеңе істемегеннен жақсы. Бірақ нағыз рухани немесе эмоционалдық ауырсыну келгенде, медитациямен де оған төтеп беру қиын болуы мүмкін. Сондықтан нағыз бақыт — ішкі тыныштықтың жанама өнімі, ол сыртқы ортаны өзгертуден емес, шындықты қабылдаудан туындайды.

Мен өзімнің "кім екенім" (статус/идентичность) туралы сезімді төмендетемін.

Миымдағы шу мен артық ойларды бұғаттаймын.

Маңызды емес нәрселерге алаңдамаймын.

Саясатқа араласпаймын.

Көңілсіз адамдардан аулақ жүремін.

Уақытты бағалаймын.

Философиялық еңбектерді оқимын.

Медитация жасаймын.

Қуанышты, қанағатшыл адамдармен араласамын.

Бұл әдістер өте тиімді. Дене шынықтыру сияқты, бақыт деңгейін де жүйелі түрде, біртіндеп көтеруге болады.

Бақыт — бұл таңдау

Бақыт, махаббат, құмарлық... бұлар біз іздеп табатын нәрселер емес, бұлар — біз жасайтын таңдаулар. Бақыт — бұл таңдау және дамытуға болатын дағды. Ми да дене сияқты иілгіш. Біз сыртқы әлемді, басқаларды, өз денемізді өзгертуге көп уақыт пен күш жұмсаймыз, бірақ өз ойлау жүйемізді өзгертуді ойламаймыз. Біз миымыздағы дауысқа сөзсіз бағынамыз, оны барлық шындықтың қайнар көзі деп санаймыз. Алайда ми да өзгере алады, әр күн — жаңа мүмкіндік. Естеліктер мен "кім екеніміз" туралы ойлар — өткеннің жүгі ғана, олар бізге осы сәтте еркін, алаңсыз өмір сүруге кедергі келтіреді.

Бақыт осы сәтте өмір сүруді талап етеді

Кез келген уақытта (мысалы, жүріп бара жатқанда) мидың өте аз бөлігі ғана осы сәтке назар аударады. Ми негізгі күшін болашақты жоспарлауға немесе өткенге өкінуге жұмсайды. Бұл адамға керемет сәттерді сезінуге, айналадағы сұлулықты бағалауға, қазіргі жағдайға ризашылық білдіруге мүмкіндік бермейді. Егер күн сайын болашақты жоспарлау мен қиялдауға батсаң, өз бақытыңды өз қолыңмен тұншықтырғаның.

Біз осы сәтті сезіндіретін тәжірибелерді аңсаймыз, бірақ сол аңсаудың өзі бізді осы сәттен алыстатады. Меніңше, өткен іс өтті-кетті: естелік те, өкініш те, жібере алмайтын адам да, ұмытылмас саяхат та жоқ. Өткенге байланба. Адамның азап шегуінің көбі — өткенді қазіргімен салыстырудан туындайды.

Өткендегі орындалмаған қалаулар қазіргі сәтте жетіспеушілік сезімін тудырады, ал біз сол кемшілікті толтыру үмітін болашаққа артамыз. Жетіспеушілік сезімін жою адамға осы сәтте өмір сүруді жеңілдетеді.

"Ағарту" (Enlightenment) туралы мен жақсы бір анықтама оқыдым: "Ойлардың арасындағы бос кеңістік — ағарту болып табылады". Бұл дегеніміз, ағарту үшін тау басында 30 жыл отырудың қажеті жоқ, бұл — кез келген сәтте қол жеткізуге болатын күй. Сен күн сайын өз ағарту деңгейіңді көтере аласың.

Сен қазіргі өмірің Құдайдың саған уәде еткен жұмағы болуы мүмкін екенін, ал сен оны бағаламай, босқа шашып жатқаныңды ойлап көрдің бе?

Бақыт жан тыныштығын қажет етеді

Бақыт пен мақсаттылық өзара байланысты ма? Адамдар "бақыт" сөзіне тым көп мағына жүктейді, мен тіпті бұл сөздің нақты мағынасын білмей қалдым. Қазіргі мен үшін бақыттың мәні қуаныштан гөрі [ТЫНЫШТЫҚҚА] (peace) жақын. Меніңше, тыныштық пен мақсат бірге өмір сүре алмайды. Егер сен ішкі мақсатыңды қуып, өзің қалаған істі жасасаң, бақытты боласың. Бірақ егер мақсат сырттан таңылған болса, "Мен үйдің үлкенімін, сондықтан осылай істеуім керек", "Мен қартайдым, жүк ауыр, тырысуым керек" десең, бақытты болмайсың.

Көп адамда үнемі жүретін жеңіл мазасыздық (тревога) бар. Кейде қарбалас кезінде өзіңді жайсыз сезінесің. Сол кезде тоқтап, өзіңе үңілсең, миыңның тоқтаусыз сөйлеп жатқанын байқайсың. Мүмкін, сен жай ғана тыныш отыра алмайтын шығарсың. Денең отырса да, миың "келесі не істеу керек?" деп ойлап отырады. Істер бірінен соң бірі келеді, бітпейтін шаруалар мазасыздықты тудырады. Егер бір жерге отырып, ештеңе істемеуге тырыссаң (кітап оқымау, музыка тыңдамау, жай ғана отыру), мазасыздық қатты білінеді. Ол сені "тұр, бірдеңе істе" деп түрткілейді.

Сені бақытсыз ететін нәрсе — осы мазасыздық екенін түсіну маңызды. Ал мазасыздық толассыз ойлардан туындайды. Мен мазасыздықпен күреспеймін, тек оның ойлардан туындағанын мойындаймын. Сосын өзімнен сұраймын: "Мен осы ойларға жабысып қалғым келе ме, әлде ішкі тыныштықты қайтарғым келе ме?". Егер миымда түрлі ойлар қаптап жүрсе, мен тыныштық таба алмаймын. Жауап айқын. Мен айтып отырған "бақыт" — ішкі тыныштық. Көп адам бақытты қуаныш деп түсінеді, ал мен үшін бақыт — жан тыныштығы.

Бақытты адам — үнемі қуанып жүретін адам емес. Бақытты адам — оқиғаларды белгілі бір жолмен түсіндіріп, ішкі тыныштығын сақтай алатын адам.

"Қалау — бұл өзің қалаған нәрсеге қол жеткізбейінше бақытсыз боламын деп өзіңмен жасасқан келісім."

Мәселе — менің сыртқы нәрселерге деген "қалауымда". Сыртқы нәрселер маған бақыт әкеледі деген сенім — шын мәнінде адасу. Өзіңнен тыс нәрседен бақыт іздеу — ағаштан балық іздегенмен бірдей. Әрине, материалдық әлем маңызды емес деп тұрған жоқпын. Адам әлеуметтік жаратылыс болғандықтан, белгілі бір міндеттерді атқаруы керек. Бірақ сыртқы әлемді өзгерту арқылы ішкі тыныштыққа, мәңгілік қуанышқа жетемін деу — бос қиял.

Біздің түбегейлі қателігіміз: "Бір нәрсе мені мәңгілікке қанағаттандырады және қуантады" деп ойлау. Қалау — бұл өзіңмен жасасқан келісім: "Қалағанымды алмайынша, бақытты болмаймын". Көп адам қалаудың мәні осы екенін түсінбейді. Біз күн сайын қалаулардың жетегінде жүреміз де, неге бақытсызбыз деп таңғаламыз. Мен қалаудың азаптың қайнар көзі екенін түсіндім. Сондықтан мен қалауларымды мұқият таңдаймын. Менің мақсатым — кез келген жағдайда бір уақытта бір ғана қалауым болуына тырысу.

Жақында мен бір шындықты түсіндім: Өзің 100% қаламайтын істі істегеннен гөрі, қалауларыңды реттеуге күш салу маңыздырақ.

Адам жас әрі күшті кезінде көп нәрсе істей алады. Көп істеген сайын, қалау да көбейеді. Сен бұл үлгінің бақытыңды құртып жатқанын байқамайсың. Мен байқадым: адам неғұрлым жас және дені сау болса, бақыт индексі соғұрлым төмен болады. Жасы ұлғайған сайын денсаулық сыр береді, бірақ бақыт индексі өседі. Жас кезде уақыт пен денсаулық бар, бірақ ақша жоқ. Орта жаста ақша мен денсаулық бар, бірақ уақыт жоқ. Қартайғанда ақша мен уақыт бар, бірақ денсаулық жоқ. Өмірдің нағыз жеңімпазы — уақытқа, денсаулыққа және ақшаға бірдей ие болған адам.

Табыс пен бақыт бірге жүрмейді. Бақыт — қазіргі жағдайға қанағаттану. Ал табыс — қазіргі жағдайға қанағаттанбаудан, оны өзгертуге ұмтылудан туады. Екеуінің біреуін ғана таңдауға тура келеді.

"Адамның екі өмірі бар. Екіншісі өмірдің тек біреу ғана екенін түсінген сәтте басталады."

Мен көп уақытымды материалдық табыс пен қоғамның мойындауына қол жеткізу үшін күресумен өткіздім. Оған қол жеткізген соң (немесе олар маңызды болмай қалғанда), мен өзім сияқты табысты адамдардың соншалықты бақытты емес екенін байқадым. Менің жеке тәжірибем "гедоникалық бейімделу" (hedonic adaptation) теориясына сәйкес келді: ең жақсы нәрсеге де тез үйреніп кетемін, олар маған бұрынғыдай қуаныш сыйламайды. Сөйтіп, мен мынадай қорытындыға келдім: Бақыт — бұл ішкі сезім. Бұл жаттанды сөз сияқты естілуі мүмкін, бірақ осы қорытындының арқасында мен өзіммен диалог құрып, өзімді жетілдіру сапарын бастадым. Нағыз табыстың бәрі ішкі дүниеде екенін, сыртқы ортаға қатысы аз екенін түсіндім.

Тіршілік ету және көбею инстинкті адамдарды еңбек етуге итермелейді, ал гедоникалық бейімделу бізді тоқтаусыз жүруге мәжбүрлейді. Бақыттың құпиясы — қашан тоқтау керектігін біліп, жүрегің қалаған нәрсемен ойнай бастауда.

Сенің ойыңша, табысты адам кім? Көп адам табысты адам деп "ойында жеңген" адамды айтады. Егер спортшы болсаң, сен үшін табысты адам — үздік спортшы. Егер бизнесмен болсаң — Илон Маск. Бірнеше жыл бұрын мен Стив Джобсты айтар едім. Марк Андриссенді, Сатоши Накамотоны (Биткойн жаратушысы) немесе Илон Маскты айтар едім. Бірақ қазір мен үшін нағыз жеңімпаз — ойыннан толығымен шыққан немесе мүлдем ойнамайтын, ойыннан жоғары тұрған адамдар. Олардың ішкі дүниесі өте күшті, өзін-өзі басқара алады, ешкімнен ештеңе күтпейді. Мысалы, Ежи Грегорек. Оған ешкімнің ештеңесі керек емес. Оның жаны тыныш, дені сау, ақшасының аз-көптігі оның көңіл-күйіне әсер етпейді. Тарихта Будда мен Кришнамуртиді табысты деп санаймын. Олар ойыннан толық шыққан, жеңу немесе жеңілу олар үшін маңызды емес.

Блез Паскаль айтқан: "Адамның барлық қайғы-қасіреті оның бөлмеде жалғыз тыныш отыра алмауынан туындайды".

Егер сен 30 минут бойы жалғыз, бақытты күйде отыра алсаң, сен табыстысың. Бұл — өте сирек кездесетін, жоғары деңгей. Меніңше, бақыттың табиғи сипаты — тыныштық. Егер жаның мен тәнің тыныш болса, сен бақыттысың. Бірақ тыныштыққа жету қиын. Шынайы өмірде ішкі тыныштық біржола орнамайды. Психологиялық күй үнемі өзгеріп отырады. Көп жағдайда шындықты қабылдау және оған бейімделу — бақытқа жетудің негізгі дағдысы.

Тыныштық — бұл статикалық бақыт, ал бақыт — бұл динамикалық тыныштық. Қаласаң, тыныштықты белсендіріп, бақытқа айналдыра аласың. Бірақ көбіне саған керегі — тыныштық. Егер ішкі дүниең тыныш болса, не істесең де бақытты сезінесің.

Ішкі тыныштыққа жетудің жалғыз жолы — "мәселе" (проблема) деген ұғымнан бас тарту.

Қызғаныш — бақыттың жауы

Өмір онша қиын емес, біз оны өзіміз қиындатамыз. Мен өмірімнен "керек/тиіс" (should) деген сөзді алып тастауға тырысамын. "Істеуім керек" деген сөздің артында кінә сезімі немесе қоғамдық қысым тұрады. Егер бір нәрсені "керек" болғандықтан істесең, бұл сенің қалауыңа қайшы келеді және азап әкеледі. Ішкі тыныштықтың жауы — қоғам мен басқалардың саған артқан үміті. Қоғам: "Спортпен шұғылдан, сәнден, ақша тап, үй ал" дейді. Бұл — сыртқы бәсеке. Ал бақытты болуға жаттығу — толығымен ішкі процесс, ол сыртқы бағалауды қажет етпейді. Сен өзіңмен жарысасың, бұл — [ЖЕКЕ ОЙЫН] (single-player game).

Сен туылғанда жалғыз болдың, өлеріңде де жалғыз кетесің. Сенің естеліктерің тек саған тиесілі. Өмір — бұл жеке ойын. Йога мен медитацияның қиын болу себебі — олар тек ішкі әлемге қатысты, сыртқы құндылығы жоқ, таза жеке ойын. Уоррен Баффет сұраған: "Сен әлемнің көзінде ең нашар, бірақ өз ішіңде ең жақсы ғашық болғың келе ме, әлде әлемнің көзінде ең жақсы, бірақ өз ішіңде ең нашар ғашық болғың келе ме?". Бұл сұрақ ішкі және сыртқы бағалау жүйесін көрсетеді. Барлық шынайы бағалау — ішкі.

Қызғаныш — жеңу қиын эмоция. Мен жас кезімде қызғаншақ едім. Бірақ бір күні түсіндім: мен біреуді қызғанғанда, оның тек бір қырын (байлығын, түрін) ғана қызғанамын. Бірақ мен тек сол нәрсені ғана ала алмаймын. Егер онымен өмір алмастырсам, оның барлық өмірін (реакциясын, қалауын, отбасын, бақыт деңгейін) 100% қабылдауым керек. Сен бұған дайынсың ба? Егер дайын болмасаң, қызғаныштың мағынасы жоқ. Осыны түсінгенде қызғаныш жоғалды, өйткені мен басқа ешкім болғым келмейді. Мен өзім болғаныма қуаныштымын.

Бақыт жақсы әдеттерден туындайды

Соңғы 5 жылдағы ең үлкен жаңалығым: тыныштық пен бақыт — бұл туа біткен қасиет емес, үйренуге болатын дағды. Гендер мен орта әсер етеді, бірақ адам өзін қайта құра алады. Бақытқа жету — тамақтануды, жаттығуды, ақша табуды немесе қарым-қатынас құруды үйрену сияқты дағды.

Бақыт дағдысын қалай меңгеруге болады? Түрлі әдістерді байқап көр: отырып медитация жасау, йога, серфинг, жарыс немесе тамақ пісіру. Қай іс сені тыныштық күйіне түсіретінін тап. Мысалы, Экхарт Толлдың "Осы сәттің күші" (The Power of Now) кітабын оқыдым. Онда дене энергиясын сезіну жаттығуы бар. Бұрын болса "сандырақ" дер едім, бірақ қазір "шын ниетпен жасаса болады" деп ойлап, байқап көрдім және керемет әсер алдым.

Бақыт дағдысын жақсы әдеттер арқылы қалыптастыруға болады. Ішімдік ішпеу, қант жемеу, әлеуметтік желілерден (Facebook, Twitter) аулақ болу көңіл-күйді тұрақтандырады. Видео ойындар қысқа мерзімді қуаныш бергенмен, ұзақ мерзімді бақытты құртады. Кофе ішу де ұзақ мерзімді денсаулықты қысқа мерзімді сергектікке айырбастау болып табылады.

Бес шимпанзе теориясы: Егер сен бір шимпанзенің ең көп уақыт өткізетін 5 шимпанзесін бақыласаң, сол шимпанзенің мінез-құлқын дәл болжай аласың. Бұл адамдарға да қатысты. Сен ең көп уақыт өткізетін адамдарыңның орташа жиынтығысың. Сондықтан достарды ақылмен таңдау керек. Ең бақытты және оптимист адамдар дұрыс "бес шимпанзені" таңдайды.

Менің Бейхзад есімді ирандық досым бар. Ол өмірді сүйеді, бақытсыз адамдарға уақыт бөлмейді. Одан бақыттың сырын сұрасаң, ол аспанға қарап: "Сұрақты қой да, тамашалауды баста. Әлем ғажап, ал адамдар бұған мән бермейді. Қазір біз жылы үйде отырмыз, киіміміз бүтін, қарнымыз тоқ. Егер заманауи өркениет болмаса, біз джунглиде отырған маймыл болар едік. Біз барлық нәрсеге риза болуымыз керек" дейді.

Егер ашкөз болсақ, алған нәрсемізді әлем бізге қарыз деп ойлаймыз. Ал егер осы сәтте өмір сүріп, ризашылық білдірсек, біз шексіз байлықтың ортасында екенімізді сезінеміз.

Бақытқа жетудің ең маңызды кілті — оның жаттықтыруға болатын дағды және сен жасай алатын таңдау екенін түсіну. Яғни, адам бақытты таңдап, сол үшін күресе алады. Бұл бұлшықет өсіру немесе мамандық игеруден еш айырмашылығы жоқ. "Бақыт мен үшін маңызды" деп шешім қабылдаған сәтте, сен оны өміріңнің төріне шығарып, бақыт туралы іздене бастайсың.

Бақыт әдеттері

Менде қазіргі сәтте өмір сүруге және бақыт деңгейін арттыруға көмектесетін бірқатар әдістер бар. Бұл әдістер сырт көзге аңғал, игеруі қиын және зейінді шоғырландыруды қажет ететіндей көрінуі мүмкін. Бірақ қазір олардың көбі менің екінші болмысыма айналды. Мен осы әдістерді қолдана отырып, өз бақыт индексімді сәтті түрде арттырдым. Мен оларды шын ниетіммен орындаймын.

Тиімді әдістер мен дағдылар

Ең айқын нәтиже беретін әдіс — инсайт-медитация (ішкі пайымдау). Медитация кезінде менің нақты мақсатым бар: өз ойлау жүйемнің қалай жұмыс істейтінін түсіну.

• Күн сәулесі: Мен теріме күн сәулесінің көбірек түсуіне тырысамын. Көңілім ашық, басымды көтеріп, күлімсіреп жүремін.

• Қалауды бақылау: Қандай да бір нәрсеге деген құмарлықты сезінгенде, өзімнен сұраймын: «Бұл нәрсе мен үшін шынымен маңызды ма? Осы затқа бола бақытсыз болуым керек пе?» Көп жағдайда бұл нәрсенің шын мәнінде маңызды емес екенін түсінесің.

Кофеиннен бас тарту: Кофеинді қойған соң бақыт деңгейім артты деп ойлаймын, өйткені көңіл-күйім тұрақты бола бастады.

• Спорт: Күнделікті жаттығу мені бақыттырақ етті деп санаймын. Тән саулығы — жан тыныштығының кепілі.

Айналаны неғұрлым көп сынасаңыз, Эго (менмендік) соғұрлым ісінеді. Бір сәтте сіз өзіңізді керемет сезінесіз, өйткені өзіңізді басқалардан жоғары қоясыз. Бірақ сәлден соң сізді жалғыздық сезімі жаулап алады, көз алдыңыздың бәрі проблемаға толы болып көрінеді. Әлем — бұл айна, ол сіздің сезімдеріңізді өзіңізге қайтарады.

Достарыңызға өзіңіздің бақытты адам екеніңізді айтыңыз. Осылайша сіз бақытты адамның кейпін ұстануға мәжбүр боласыз. Бұл жерде [сәйкестік ауытқуы] (consistency bias) іске қосылады: айтқан сөзіңізге сай болу үшін, сипаттамаңызға сәйкес өмір сүруге тура келеді. Достарыңыз да сізден бақытты адам болуды күтетін болады.

Бақыт индексінің жеке өлшемі — бір күнде қызығушылықтарыңызды қууға емес, міндеттерді орындауға қанша уақыт жұмсағаныңыз.

Жаңалықтардың мақсаты — адамды мазасыз және ашулы ету. Бірақ жаңалықтардың артындағы ғылым, экономика, білім және конфликт тенденцияларының оң мағынасы бар. Жақсы көңіл-күй мен оптимистік ұстанымды сақтау қажет.

Саясат, академиялық орта және әлеуметтік мәртебе — бұл [нөлдік қосынды ойындары]. Тек [оң қосынды ойындары] ғана адамды дамуға жетелейді.

Күн сәулесі, спорт, оң ойлау және триптофан — бұлар дәрі емес, бірақ мидағы серотонинді арттырып, адамды үнемі сау, сергек, позитивті және оптимист болуға көмектеседі.

Әдетті қалай өзгертуге болады?

Бір істі таңдап, тілек айтыңыз және оны көз алдыңызға елестетіңіз.

Тұрақты орындалатын жол картасын сызыңыз.

Қажеттіліктерді, түрткі болатын жағдайларды (триггер) және алмастырғыштарды анықтаңыз.

Өз жоспарыңызды достарыңызға айтыңыз.

Мұқият әрі тұрақты түрде алға жылжыңыз.

Өзі-өзіңді ұстау (тәртіп) — жаңа "Мен" бейнесіне апаратын көпір. Жаңа бейнеңізді толық қабылдаңыз, бұл — қазіргі сіз.

Әдетті өзгерту қадамдары осы: Біріншіден, не істеу керектігін білу; екіншіден, қалай істеу керектігін білу; үшіншіден, жоспарды достарға айтып, сәйкестік ауытқуын іске қосу; соңғысы — қатаң тәртіп, сөз бен істің бірлігі және ескі әдет толық жойылып, жаңа тұлғаға айналғанша өзіңді қайта құру.

Қабылдау арқылы бақыт табу

Қазіргі жағдайды өзгертуге тырысу — бұл бір қалау (арзу). Жағдайды сәтті өзгерткенге дейін, бұл қалау адамға азап әкеледі. Сондықтан үнемі сыртқы ортаны өзгертуді ойлай бермеңіз. Кез келген уақыт аралығында ең құнды бір қалауды ғана таңдап, оны күрес мақсаты мен қуат көзіне айналдырыңыз.

Неге бір уақытта екі қалауды таңдауға болмайды? Өйткені бұл адамның назарын шашыратады. Тіпті бір қалаудың соңынан түсудің өзі қиын. Жан тыныштығы мидың артық ойлардан арылуынан туындайды. Ал артық ойлардан арылу көбіне "осы сәтте өмір сүруге" байланысты. Егер сіз үнемі «Мен былай істеуім керек, маған анау керек, мына жағдай өзгеруі тиіс» деп ойлай берсеңіз, жан тыныштығын сақтау қиынға соғады.

Қандай жағдай болмасын, сізде үш таңдау бар: Жағдайды өзгерту, Жағдайды қабылдау немесе Жағдайдан қашу (кету).

Көп адамдар қиындыққа тап болғанда бір орында тапжылмай, бос қиялға беріледі: өзгерткісі келеді, бірақ бел буып кіріспейді; кеткісі келеді, бірақ біржола үзіп кете алмайды; сонымен бірге жағдайды сабырмен қабылдай да алмайды. Осы екіұдай күй мен жалтару — өмірдегі азаптың негізгі көзі. Менің іштей өзіме ең жиі айтатын сөзім: Қабылдау.

«Қабылдау» деген не? Қабылдау — нәтиже қандай болса да, сабыр сақтау; тепе-теңдікті ұстап, зейінді шоғырландыру; бір қадам артқа шегініп, кеңінен қарау; ұзақ мерзімді ойлау. Өмірдегі істің оннан сегізі біз ойлағандай бола бермейді. Бірақ келетін нәрсе келмей қоймайды, кейде болып жатқан нәрсе — ең қайырлысы болуы мүмкін. Шындықты неғұрлым ерте қабылдасақ, соғұрлым тез бейімделеміз.

«Қабылдау» күйіне жету қиын. Мен бірнеше кішігірім әдісті байқап көрдім (бәрі 100% жұмыс істейді деп айта алмаймын): Бір әдіс — артқа шегініп, өткен қиындықтарды еске түсіру. Мен ол азаптарды жазып та қоямын: өткендегі айырылысу, бизнестегі сәтсіздік, денсаулық мәселесі. Кейін не болды? Осылайша мен кейінгі жылдары сол сәтсіздіктердің менің өміріме қалай әсер еткенін көре аламын.

Сәтсіздікке төтеп берудің тағы бір жолы — мәселеге басқа қырынан қарау. Қиындыққа тап болғанда, менің бір бөлігім бірден негативті реакция береді. Бірақ қазір мен өзімнен сұрауды үйрендім: «Бұл жағдайдың қандай да бір оң мағынасы бар ма?»

Мысалы, жиналысқа кешігіп жатырмын. Мұның маған қандай пайдасы бар? Пайдасы — мен сәл тынығып, бұлттарға, құстарға қарай аламын. Оның үстіне, зеріктіретін жиналыста аз уақыт отырамын. Кез келген істің оң жағы бар. Егер оң мағына таппасаңыз да, былай ойлауға болады: «Ғалам маған сабақ беріп жатыр, мен мұқият тыңдап, жақсылап үйренуім керек».

Қарапайым мысал: Мен бір іс-шараға қатыстым, кейін ұйымдастырушылар поштама үйіп-төгіп суреттер жіберіпті. Бірінші реакциям: «Бұл не сұмдық? Маған дұрыс деген бірнешеуін ғана таңдап жібере алмады ма? Кім біреудің поштасына 100-ден астам сурет жібереді?» Бірақ мен бірден өзімнен сұрадым: «Мұның жақсы жағы бар ма?» Жақсы жағы — мен өзіме ұнайтын 5 суретті өзім таңдай аламын, өз талғамыма сүйенемін.

Өткен жылы тынымсыз жаттығудың арқасында мен реакция уақытымды қысқарттым. Басында жағымды жағын табу үшін бірнеше секунд керек болса, қазір миым лезде жауап береді. Бұл — жаттықтыруға болатын әдет.

Өзгертуге келмейтін нәрсені қалай қабылдауға болады? Түптеп келгенде, бұл — өлімге тура қарауды үйрену. Өлім — адам өміріндегі ең маңызды оқиға. Адамның өлетіні хақ, сондықтан өлімнен қашпай, оны мойындау және қабылдау өмірге зор мағына береді.

Біз өміріміздің көп бөлігін өлімнен қашуға арнаймыз. Біздің көптеген күресіміз бен мақсатымыз мәңгілік өмірге ұмтылуға келіп тіреледі.

Егер діни сеніміңіз болса және о дүниеге сенсеңіз, сіз қамқорлықта болатыныңызға сенесіз.

Егер дінге сенбесеңіз, бала сүйіп, геніңізді қалдырғыңыз келеді.

Егер суретші болсаңыз, артыңызға өнер туындысын қалдырғыңыз келеді.

Егер кәсіпкер болсаңыз, бизнес-мұра қалдыруды ойлайсыз.

Бірақ ескерте кетейін: шын мәнінде бізде ешқандай мұра жоқ, артымызға қалдыратын ештеңе жоқ және ешнәрсе мәңгілік емес. Біз бұл әлемнен кетеміз, балаларымыз да кетеді; жетістіктеріміз шаңға айналады. Олай болса, сол бақытсыз сәттердің, өмірден ләззат алмаған кездердің кімге пайдасы бар? Әлемнің бақыт қоры тұрақты емес, сіз бақытсыз болдыңыз екен деп, басқа біреу бақыттырақ болып кетпейді.

Жер бетіндегі уақытыңыз қас-қағым сәт, өте қымбат, оны бағалай біліңіз. Өлімге тіке қарауды және мойындауды бірінші орынға қойыңыз. Өмірде өлімді жоққа шығармау және одан қашпау өте маңызды, өйткені бұл — өзгертуге келмейтін нәрсені қабылдаудың және осы сәтте өмір сүрудің негізі. Ішкі күреске түскен сайын, мен осыны есіме аламын.

Бұл мәтін Навал Равиканттың (Naval Ravikant) ойлары мен сұхбаттарынан алынған үзінділерге ұқсайды. Мәтіндегі қайталаулар мен OCR қателерін тазартып, мағыналық құрылымға келтірдім.

Әдеттер, Жүйелер және Еркіндік туралы

Есейе келе біз мыңдаған әдеттер жинақтаймыз. "Әдет — екінші болмыс" демекші, бұл әдеттер біздің түйсігімізде (подсознание) үздіксіз жұмыс істейді, ал ми қыртысы жаңа мәселелерді шешуге аз ғана ойлау қуатын қалдырады. Түбінде біз өз әдеттеріміздің жиынтығына айналамыз.

Мен мұны жаттығу жасау барысында түсіндім. Бұрын мен күнделікті жаттығуды ешқашан тұрақты жасай алмайтынмын. Кейін жаттығушы бапкерім маған күнделікті жаттығу жоспарын жасап берді. Оның мазмұны қиын емес еді, денеге тым көп салмақ салмайтын, бірақ мен оны күн сайын орындауға міндетті болдым. Уақыт өте келе, менің тән және жан жағдайымда керемет өзгерістер болғанын байқадым.

Жан тыныштығына ие болу үшін, алдымен тән тыныштығына қол жеткізу керек.

Жаттығуды тұрақты орындау маған әдеттің күшін көрсетті. Мен барлығы әдетке байланысты екенін түсіне бастадым. Күнделікті өмірдің әр сәтінде біз не жаңа жақсы әдет қалыптастырамыз, не ескі жаман әдеттен арыламыз. Ал әдетті қалыптастыру мен одан арылу уақытты талап етеді.

Біреулер: "Мен сымбатты әрі сау болғым келеді. Қазір тым толықпын, пішінім бұзылған", — дейді. Мүсінді қалыпқа келтіру жаттығуды қажет етеді. Егер сіз тек үш ай ғана шыдасаңыз, әдет қалыптаспайды және жаттығудың нәтижесі сақталмайды. Әдет қалыптастырып, сымбатты сақтау үшін кемінде он жыл уақыт керек. Қалыпты жағдайда біз әр алты ай сайын кейбір жаман әдеттерден арылып, жаңа жақсы әдеттерді қалыптастыруымыз керек. Әрине, нақты кезең адамның өзгеру жылдамдығына байланысты.

Өзгеріс және Әрекет ету

Үнді философы Кришнамурти былай дейді: "Барлық тіршілік иелері үнемі ішкі өзгеріс жағдайында болады". Адам түбегейлі өзгерістерді қабылдауға әрқашан дайын болуы керек.

Біз "Мен жаңа нәрсені байқап көрмекшімін" немесе "Мен жаңа әдет қалыптастырмақшымын" деген сайын, шын мәнінде шегініп жатамыз. Біз іс жүзінде: "Мен өзіме көбірек уақыт ұтқым келеді", — деп айтып тұрмыз.

Біз ішкі қалауымызға еруіміз керек. Егер сіз сұлу қызбен танысқыңыз келсе — барып танысыңыз. Егер сусын ішкіңіз келсе — барып ішіңіз. Егер бір нәрсені шынымен жасағыңыз келсе — жасаңыз. "Жоспарлап жүрмін" деу — бұл кейінге қалдыру (прокрастинация), бұл жай ғана сылтау іздеу.

Егер ойыңызды іске асырмасаңыз да, тым болмаса өз сезімдеріңізге адал болыңыз: "Мен бұл істі істегім келеді деп айтсам да, шын мәнінде қаламай тұрмын. Егер шынымен қаласам, баяғыда жасар едім".

Егер бір нәрсені шынымен жасағыңыз келсе, оның бір жолы — көпшілікке жариялау. Мысалы, темекіні тастағыңыз келсе, танитын адамның бәріне: "Мен темекіні тастадым. Мен мұны орындадым. Уәде беремін", — деп айтыңыз. Ойыңыз болса, бірден әрекетке көшіңіз, бұл өте қарапайым.

Бірақ адамдардың көбі "әлі дайын емеспін" деп, достарына жарияламайды. Ондай жағдайда өзіңізге адал болып, былай мойындаңыз: "Мен темекіні тастауға әлі дайын емеспін. Маған темекі шеккен ұнайды, оны тастау тым қиын".

Ал егер шынымен тастағыңыз келсе, былай ойлауға болады: "Мен өзіме қолайлы мақсат қоямын, алдымен мөлшерін азайтамын. Жақындарым маған бақылау жасайды. Мен алдымен 3-6 ай шыдаймын. Осы мақсатқа жеткен соң, келесісін қоямын". Өз-өзіңізді кінәлай бермей, қолыңыздан келетін нақты әрекеттерге көшіңіз.

Жылдам әрекет етіңіз, бірақ нәтижесіне сабырмен қараңыз. Істеу керек пе — істеңіз, не күтіп тұрсыз? Өмір өзені тоқтаусыз ағады, жастық шақ қайтып келмейді. Уақытты күтумен, екіұдай болумен өткізбеңіз. Әр адамның өз миссиясы бар, өз миссияңызға жатпайтын істерге уақыт құртпаңыз. Шешім қабылдадыңыз ба — бірден әрекет етіңіз, бар зейініңізді салып, бар күшіңізді жұмсаңыз.

Нәтижеге сабырлы болыңыз, өйткені сіз тек өзіңізді ғана басқара аласыз. Басқа адамдар мен сыртқы орта күрделі әрі құбылмалы. Нарықтың өнімді қабылдауына ұзақ уақыт керек. Бизнестегі серіктестік, жұмыстағы үйлесімділік уақытты талап етеді. Керемет өнім жасау үшін оны қайта-қайта өңдеу қажет. Әрекетті тез жасаңыз, бірақ нәтижені сабырмен күтіңіз.

Жүйелер және Мақсаттар

Сұрақ: Меніңше, нақты мақсаттар қою ғылыми тұрғыдан дұрыс емес сияқты.

Жауап: Скотт Адамстың мынадай сөзі бар: "Мақсат қоймаңыз, жүйе құрыңыз".

Өзіңіздің өсіп-өркендеуіңізге қандай орта қолайлы екенін анықтау үшін пайымыңызды қолданыңыз, содан кейін айналаңызда сондай ортаны қалыптастырыңыз. Бұл сәттілік ықтималдығын арттырады. Қазіргі орта миыңызды қалыптастырады, бірақ ақылды ми болашақ ортаны таңдап, қалыптастыра алады.

Мен әлемдегі ең табысты адам болғым келмейді және болмаймын да. Мен тек ең тиімді жолмен "ең табысты өзім" болғым келеді. Мен қалайтын өмір мынадай: егер 1000 рет өмір сүре алсам, соның 999-ында табысты өмір сүрер едім. Мен миллиардер болмауым мүмкін, бірақ әр өмірім жаман болмас еді. Мен өмірімнің барлық тұсын көңілдегідей ете алмаймын, бірақ мен көңілден шықпайтын жағдайлар саусақпен санарлықтай болатын жүйе құрдым.

Есіңізде ме? Мен бастапқыда Үндістаннан келген кедей бала едім. Егер мен табысқа жете алсам, кез келген адам жете алады. Әрине, менің он екі мүшем сау, ақылым дұрыс, білім алғанмын. Табысқа жету үшін кейбір алғышарттар қажет. Бірақ егер сіз осы кітапты оқып отырсаңыз, сізде қажетті шарттар бар деген сөз: қалыпты жұмыс істейтін дене және дұрыс қызмет ететін ми.

Егер болашақта істегіңіз келетін іс болса, оны қазір жасаңыз. Өмірде "кейін" деген ұғым жоқ.

Оқу және Білім

Сұрақ: Сіз жаңа пәндерді қалай үйренесіз?

Көп жағдайда мен тек негіздерін үйренемін. Физика немесе ғылымды оқығанда да солай. Мен күрделі ұғымдарды оқимын, бірақ көбіне қызық үшін. Маған интегралдан гөрі арифметика ұнайды. Мен бұл өмірде мықты физик бола алмаймын. Мүмкін келесі өмірде немесе менің балаларым болар, бірақ мен үшін кеш. Мен тек өзіме ұнайтын іспен айналыса аламын.

Мен үшін ғылым — ақиқатты зерттеу. ғылым — жалғыз шынайы пән, өйткені оның болжамдарын жоққа шығаруға (falsifiable) болады. Ғылымның әлемді өзгертетін күші бар. Қолданбалы ғылым технологияға айналады, ал технология бізді жануарлардан ерекшелеп, ұялы телефон, үй, көлік, жылу және электр қуатына ие қылады.

Қысқасы, мен үшін ғылым — ақиқатты зерттеу, ал математика — ғылым мен табиғаттың тілі. Менің діни сенімім жоқ, бірақ рухани сенімім бар. Мен үшін ғалам заңдылықтарын зерттеу — ең тақуалық іс. Діндар адамдар Меккеге қажылыққа барады, ал мен ғылымды оқығанда өзімнің қаншалықты кішкентай екенімді терең сезінемін. Бұл сезім ешнәрсемен салыстыруға келмейді.

Сұрақ: "Егер басқалар оқығанды оқысаң, басқалар сияқты ойлайсың" дегенмен келісесіз бе?

Меніңше, қазір адамдар не оқыса да, көбіне қоғамдық мақұлдау (social approval) алу үшін оқиды. Кейбіреулер эволюция туралы жүздеген кітап оқығанымен, Дарвиннің түпнұсқасын оқымаған. Макроэкономистер көп, бірақ олардың көбі Адам Смиттің еңбектерін оқымаған.

Бұл — басқа "маймылдарға" қосылу, тобырға сіңісу әрекеті. Бірақ өмірден қайтарым алу үшін сіз көпшілікпен бірге емес, көпшіліктен оқшауланып, ерекшеленуіңіз керек. Қоғамдық мақұлдау топ ішінде жүреді. Ал топтан озып шығу үшін теріс ойлау (contrarian thinking) және бүлікшіл рух керек.

Сұрақ: Егер балаларыңызға бір-екі өмірлік қағида үйретсеңіз, олар қандай болар еді?

Оқу: Көп және ауқымды оқы. Тек қоғам мақұлдаған немесе мен ұсынған кітаптармен шектелме. Оқу үшін оқы, оқуға деген махаббатты оят. Тіпті "қоқыс" саналатын кітаптарды оқысаң да, оқи бер. Уақыт өте келе өзіңе керегін табасың.

Математика және Сендіру өнері: Бұл екі дағды шынайы өмірде еркін жүруге көмектеседі. Сендіру өнері маңызды, өйткені адамдарға әсер ете алсаң, көп нәрсеге қол жеткізесің. Ал математика өмірдегі күрделі мәселелерді шешуге көмектеседі. Табиғатты түсіну үшін бізге қарапайым статистика мен арифметика жеткілікті.

Еркіндік және Бақыт

Сұрақ: Құндылықтарыңыз қалай өзгерді?

Жас кезімде мен еркіндікті қатты бағаладым. Қазір де солай. Бірақ еркіндікті түсінуім өзгерді. Бұрын мен үшін еркіндік "қалағаныңды істеу" еді. Қазір мен ішкі еркіндікті іздеймін: "уайымсыз болу — еркіндік". Ашудан, өкпеден, реакция білдіруден, мәжбүрлі істерден азат болу. Бұрын "қалағанымды істеу" еркіндігін қусам, қазір "қаламағанымды істемеу" еркіндігін қуамын.

Жас кезімдегі өзіме кеңес: "Ең шынайы өзің бол". Жасандылық — өзіңді жылдар бойы жағымсыз қарым-қатынас пен жұмыста ұстау деген сөз.

Күту сезімінен (expectations) арылу: Мен өзімнің тиімділігімді бағаламаймын. Өзін-өзі бағалау — бұл өзін шектеу және жазалау. Егер біреулер сізден бірдеңе күтіп, ренжісе — бұл олардың мәселесі. Олардың үмітін неғұрлым ерте үзсеңіз, соғұрлым жақсы.

Батылдық — оқ астында жүгіру емес, басқалардың ойына мән бермеу. Менің екі мінезім бар: шыдамсызбын және қырсықпын. Мен күткенді жек көремін. Егер жиын немесе кеш уақытымды босқа алатынын түсінсем, әдептілікке қарамай бірден кетемін.

Уақытыңызды бағалаңыз. Сіздің жалғыз меншігіңіз — уақыт. Уақыт ақшадан да, достан да маңызды. Уақытты басқаларды қуанту үшін жұмсамаңыз. Сіз бақытты болсаңыз, басқалар да бақытты болады.

Ашудан арылу: Ашу — бұл жағдайды бақылаудан шығарып алғандағы көрініс. Ашу — бұл өзіңмен жасалған келісім-шарт: шындық өзгергенше өзіңді физикалық және эмоционалдық хаосқа түсіруге келісу. [WARNING] Ашу — бұл жаза. Ашулы адам сізді суға батырғысы келеді, бірақ ол кезде өзі де суға тұншығып жатады.[WARNING]

Бақылаусыз ойлаудан арылу: Мен "санадағы маймылды" (monkey mind) тоқтатуға тырысамын. Бала кезде біз осы сәтпен өмір сүреміз. Жасөспірім шақта қалаулар пайда болып, ұзақ мерзімді жоспарлау, ойлау басталады. Көшедегі мың адамның бәрі іштей өз-өзімен сөйлесіп барады. Олар өткенді ойлайды, болашақты қиялдайды, бірақ дәл қазіргі сәтті назардан тыс қалдырады. Бұл аман қалу үшін керек шығар, бірақ бақыт үшін зиянды. Ми — қожайын емес, құрал болуы керек.

Қазіргі күрес: Жалғыз адам өзінің ерік-жігерін жинап, ашығу, медитация, жаттығу арқылы — ғалымдар мен статистика мамандары жасаған қоқыс тағамдарға, айқайлаған жаңалықтарға, шексіз ойындар мен порнографияға, есірткіге қарсы тұруда. Меніңше, адамдардың көбі өздерінің бәсекеге түскен тышқан (rat race) екенін ғана түсінеді, басқа ештеңе емес.

5-тарау. Философия

Алдыңғы тарау.

Ақиқат жиі күпірлік ретінде қабылданып, ашық талқылауға келмейді. Ақиқат тек ізденіс арқылы ашылады, сыбыр арқылы тарайды, мүмкін оқу үшін жазбаша түрде құрастырылуы мүмкін.

Өмірдің мәні

Мен қойғым келетін бұл сұрақтың мазмұны мен ауқымы өте кең: Өмірдің мәні мен мақсаты не?

Шынымен де өте ауқымды. Бұл үлкен сұрақ, сондықтан мен саған үш жауап беремін.

Бірінші жауап: Өмірдің мәні — жеке мәселе. Әр адам өз өмірінің мәнін өзі табуы керек. Басқалардың (мейлі ол Будда болсын, мейлі мен болайын) саған айтқан кез келген даналығы сандырақ сияқты естіледі. Түптеп келгенде, әркім жауапты өзі іздеуі тиіс, сондықтан маңыздысы жауап емес, сұрақтың өзі. Сен отырып, терең ойланып, осы сұрақты зерттеуге күш салуың керек. Өмірдің мәнін іздеу бірнеше жылға, тіпті ондаған жылдарға созылуы мүмкін. Өзіңді қанағаттандыратын жауапты тапқан кезде, бұл жауап сенің өміріңнің іргетасына айналады.

Сенің істеген кез келген ісің түтіндей сейіліп кетеді, бар болғаныңның барлық ізі жоғалады. Адамзат ақыр соңында жойылады, Жер де жоқ болады. Тіпті Марсқа қоныс аударған топтар да жоғалады. Сен суретші, ақын, жаулаушы, кедей немесе басқа кез келген адам болсаң да, бірнеше ұрпақтан кейін сені ешкім есіне алмайды. Қысқасы, өмірдің ешқандай мәні жоқ.

Түптеп келгенде, адам өз өмірінің мәнін өзі жасауы керек. Сен мынаны анықтап алуың қажет: "Өмір — жай ғана ойын, ал мен жай ғана көрерменмін бе?" "Менің істеп жүрген істерім өзін-өзі жүзеге асыру үшін бе?" "Менің бір нәрсеге құштарлығым оның өзі үшін бе?" Осының бәрі — сенің ойлап тапқан мағыналарың.

Ғалам үшін ешқандай негізгі ішкі мақсат немесе мағына жоқ. Егер болса, ол мағынаны білгеннен кейін сен: "Неге өмірдің мәні осы?" — деп сұрар едің. Физик Ричард Фейнман айтқандай: "Бұл бір нәрсені тасбақа арқалап тұрған сияқты, ал ол тасбақаның астында үлкенірек тасбақа, оның астында тағы да тасбақалар бар дегенге ұқсайды. Бір сұрақ әрқашан екінші сұрақты тудырады, 'неге' деген сұрақтар жинақтала береді. Кез келген жауап басқа бір 'неге' деген сұрақты туындатады".

Мен "мәңгілік о дүние" сияқты жауаптарға сенбеймін. Осы планетада 70 жыл өмір сүргенің үшін ғана мәңгілік о дүниеге ие боласың деген тұжырым маған негізсіз әрі өте қисынсыз көрінеді. Меніңше, "о дүние" "өткен өмірге" ұқсас. Сен өзіңнің "өткен өміріңді" есіңе түсіре аласың ба? Есіңде жоқ шығар. "О дүние" де дәл солай.

Сен туылғанға дейін бұл әлемде "сен" жоқ едің, сен ештеңеге және ешкімге, соның ішінде сүйікті адамдарыңа, өзіңе, адамзатқа, адамдардың Марсқа көшетініне немесе Жерде қалатынына, жасанды интеллекттің бар-жоғына және т.б. мән бермедің. Сен өлгеннен кейін де бұл әлемдегі "сен" жоғаласың және бұлардың ешқайсысы сені мазаламайтын болады.

Ашығын айтқанда, физикада уақыт жебесі энтропиядан туындайды. Термодинамиканың екінші заңына сәйкес, уақыт өте келе энтропия тек артады, азаймайды. Бұл ғаламдағы тәртіпсіздік күйі тек артып, шоғырланған бос энергия тек азаятынын білдіреді.

Егер адамды, өсімдікті немесе кез келген тіршілік иесін немесе адамзат өркениетін жүйе ретінде қарастырсақ, бұл жүйелерде жергілікті энтропия азаяды. Адамдарда жергілікті энтропия азаяды, өйткені бізде әрекет ету қабілеті бар.

Адамдарда жергілікті энтропия азайғанымен, бүкіл Жер шарында жалпы энтропия артады, бұл ғалам жылулық өлімге ұшырағанға дейін жалғасады. Ғаламның жылулық өлімі теориясы аясында сен өте қызықты түсіндірмелер ұсына аласың, мен де оларды қуана қабылдар едім. Жылулық өлім күйінде энергия бұдан былай шоғырланбайды, барлық нәрсе бірдей энергия деңгейінде болады. Бұл кезде барлық нәрсе бір бүтінге айналады, ешқандай айырмашылық болмайды.

Тіршілік жүйесі ретінде біздің барлық іс-әрекетіміз ғаламның жылулық өлімге жетуін тездетуге бағытталған. Өнер туындыларын жасау, математиканы зерттеу, отбасын құру, компьютер ойлап табу, өркениет құру және т.б. — осы күрделі жүйелердің барлығы ғаламның жылулық өлімге жетуін тездетеді. Сен бізді "Барлығы бір бүтін" болатын түпкі шекке қарай итермелеп жатырсың.

Өз құндылықтарыңа сай өмір сүру

Сенің негізгі құндылықтарың қандай?

Мен ешқашан өз құндылықтарымды толық қорытындылаған емеспін, бірақ мұнда бірнешеуін тізіп бере аламын.

Басқаларға өтірік айтпас бұрын, алдымен өзіңе өтірік айтуың керек.

Жоғарыда айтылғандар құндылықтардың жалпы анықтамасына сәйкес келе ме, білмеймін, бірақ бұлар — мен ымыраға келмейтін нәрселер, менің бүкіл өмірім осыларға негізделген және бағдарланған.

Меніңше, әр адамның өз құндылықтары бар. Жақсы қарым-қатынасқа, жақсы әріптеске, жақсы ғашыққа, жақсы әйелге немесе жақсы күйеуге ие болу үшін өз құндылықтарыңа сай келетін адамды табу керек. Ойы бірдің — жолы бір. Мен адамдардың қандай да бір нәрсе үшін тоқтаусыз дауласып, тіпті төбелесуге дейін барғанын көрсем, әдетте бұл құндылықтардың сәйкес келмеуінен екенін байқаймын. Егер құндылықтар сәйкес келсе, адамдар ұсақ-түйек нәрселерге бола дауласпайды.

Менің әйеліммен қосылуым үлкен сынақтан өтті. Мен онымен бірге болуды қатты қаладым, бірақ ол басында сенімді болмады. Ақырында біз қосылдық, өйткені ол менің құндылықтарымды көрді. Сол кезде осы құндылықтар жүйесіне ие болғаныма қатты қуанамын, әйтпесе мен оған қол жеткізе алмас едім, өйткені мен оған лайық болмас едім. Инвестиция шебері Чарли Мангер айтқандай: "Керемет жар табу үшін, алдымен өзің керемет жар болуың керек".

Менің әйелім — өте сүйкімді адам. Ол отбасын бағалайды, мен де солай. Бұл — бізді байланыстыратын негізгі құндылықтардың бірі.

Балалы болу адамды өзгертеді. Балалы болған сәтте өмірдің мәні, өмірдің мақсаты сияқты сұрақтардың жауабы кенеттен табылады, бұл өте сиқырлы сезім. Кенеттен ғаламдағы ең маңызды нәрсе сенің бойыңнан баланың бойына ауысады. Сен осыған байланысты өзгересің, сенің құндылықтарың түпкілікті түрде өзімшілдіктен арылады.

Рационалды буддизм

Мәселе неғұрлым көне болса, жауабы соғұрлым ұзақ сақталады.

Сен өз өмірлік философияңды "Рационалды буддизм" деп атайсың. Рационалды буддизмнің дәстүрлі буддизмнен қандай айырмашылығы бар? Сен қандай ізденістерден өттің?

Рационалды бөлігі менің ғылым мен эволюция теориясын қабылдауым керек екенін, өзім тексере алмайтын барлық идеялардан бас тартуым керектігін білдіреді. Мысалы, медитацияның пайдасы бар ма? Иә. Ойды тазарту жақсы нәрсе ме? Иә. "Маймыл сананың" астында негізгі сана қабаты бар ма? Иә. Мұның бәрін мен өзім тексеріп көрдім.

Сонымен қатар, мен буддизмнің кейбір тұжырымдарына сенемін және оларды ұстанамын. Себебі, мен бұл тұжырымдарды тексердім немесе ой эксперименттері арқылы дәлелдедім. Мен "өткен өмірдің кармасы осы өмірде өтеледі" деген сияқты тұжырымдарды қабылдай алмаймын. Мен өткен өмірді көрген жоқпын, ешқандай өткен өмірді есіме түсіре алмаймын, сондықтан сенуге ешқандай негіз жоқ. Сондай-ақ "үшінші чакраның ашылуы" және т.б. сияқты нәрселер маған тым мистикалық көрінеді. Мен оны растай алмаймын, тексере де алмаймын.

Кейбір нәрселер шын болуы мүмкін, жалған болуы да мүмкін, бірақ егер мен оны растай алмасам немесе ғылыми түрде дәлелдей алмасам, онда шын немесе жалған болсын, бұл нәрсе жоққа шығарылмайтын (unfalsifiable) нәрсе. Жоққа шығарылмайтын нәрсені негізгі ақиқат деп санауға болмайды.

Екінші жағынан, мен эволюция теориясының шын екеніне сенімдімін. Эволюция адамзатқа тіршілік ету және көбею машинасы болу миссиясын жүктеді. Адамда өзіндік сана пайда болды, сөйтіп ол тік жүрді, құралдар жасады, әрекет етті.

Мен үшін рационалды буддизм — буддизм насихаттайтын ішкі тәжірибені түсіну, сол арқылы өзіңді бақыттырақ, байырақ, осы сәтте өмір сүре алатын, өз эмоцияларын басқара алатын адамға — жақсырақ адамға айналдыру дегенді білдіреді. Мен кітапта жазылған терең ұғым болғаны үшін ғана оны дұрыс деп қабылдамаймын. Мен ауада қалықтай аламын деп ойламаймын және медитация маған қандай да бір супер күш береді деп санамаймын.

Батыл түрде байқап көру, жеке тексеру, әрқашан күмәнмен қарау, құм ішінен алтын іздеу және оны өз кәдеңе жарату керек.

Сондықтан менің өмірлік философиям осы екі аспектіні қамтиды: Бір жағынан — эволюция теориясы, ол шектеуші принцип, өйткені ол адамзатқа қатысты көптеген мәселелерді түсіндіреді; екінші жағынан — буддизм, ол әрқайсымыздың ішкі жағдайымыз туралы рухани философия, ең көне және уақыт сынынан өткен философия. Меніңше, бұл екеуі бір-біріне қайшы келмейді, керісінше бірін-бірі толықтырады. Шын мәнінде, мен буддизмнің ілімдерін, әсіресе тексеруге болатын ілімдерін виртуалды шындыққа қалай тікелей проекциялауға болатыны туралы блог жазғым келеді.

Адам тумысынан ізгі, кейіннен ластанады және бұзылады. Даналық — білімге ұмтылу арқылы жалғаннан арылып, шындықты сақтау, зұлымдықты тастап, ізгілікке қайту.

Сен даналықты қалай анықтайсың?

Даналық — бұл жеке іс-әрекеттердің ұзақ мерзімді салдарын білуге қабілетті ойлау жүйесі.

Егер даналықты тек сөзбен үйрету мүмкін болса, бізге бүгін күш салудың қажеті болмас еді. Бізде бар жалғыз нәрсе — осы сәт. Осы сәттен басқаның бәрі жоқ. Ешкім өткенге орала алмайды және ешкім болашақты мағыналы түрде сәтті болжай алмайды. Бар болғаны — осы жер және осы сәт, дәл қазір сенің бар болып тұрған сәтің және ғарыш кеңістігіндегі орның. Барлық ұлы және терең ақиқаттар сияқты, бұлар да — парадокс. Кез келген екі нүкте шексіз ерекшеленеді. Әрбір сәт қайталанбас. Әр сәт қас-қағым сәтте өтіп кетеді, уақытты ұстап тұру мүмкін емес.

Сен әр сәт сайын өліп, қайта туыласың. Ұмыту немесе есте сақтау — өз еркіңде.

Тағдырдан қашып құтылу мүмкін болмағандықтан, барлық нәрсе одан сайын сұлу көрінеді. Сен ешқашан дәл осы сәттегіден сұлу болмайсың және біз ешқашан бұл жерге қайта оралмаймыз. — Гомер, "Илиада"

Мен тіпті екі минут бұрын не айтқанымды есіме түсіре алмаймын. Өткен шақ — ең жақсы жағдайда менің санамдағы елес естелік үзінділері ғана. Менің ойымша, менің өткенім әлдеқашан өлген, жоғалған. Өлімнің бірден-бір шынайы мағынасы — болашақ болмайтын сәт.

Шабыт өткінші, әрекет өз уақытында болуы керек.

Бұл мәтін — Навал Равиканттың «Навал Равикант альманахы» (The Almanack of Naval Ravikant) кітабынан алынған оқуға ұсыныстар тізімі. Төменде мәтіннің құрылымдалған, тазартылған және қазақ тіліне аударылған нұсқасы берілген.

Навалдың ұсынатын кітаптары

Мен өзімді дамыту үшін емес, қызығушылығым мен әуестігім үшін оқимын. Ең жақсы кітап — оқуды тоқтата алмайтын, қолыңнан тастағың келмейтін кітап.

(Бұл бөлімде көптеген сілтемелер бар, сондықтан электронды нұсқасы ыңғайлырақ болуы мүмкін. Сілтемелерге өту үшін navalmanack.com сайтынан осы тараудың электронды нұсқасын жүктеп алыңыз.)

Көп оқу оқырмандық талғамды қалыптастырады, содан кейін сіз табиғи түрде көбірек теориялық, тұжырымдамалық және деректі (non-fiction) шығармаларды оқи бастайсыз.

Нон-фикшн (Деректі әдебиет)

«Sapiens: Адамзаттың қысқаша тарихы», Юваль Ной Харари. Бұл кітап адамзат тарихын баяндайды. Кітаптағы бақылаулар, құрылымдар мен ментальді модельдер тарих пен адамзатқа басқаша қарауға мүмкіндік береді. Бұл — соңғы 10 жылда мен оқыған ең жақсы кітаптардың бірі. Автор оны жазуға ондаған жылдарын арнаған, кітап керемет идеяларға толы және әр беті — ой маржаны.

«Рационалды оптимист: Тауар айырбасы және тіршілік эволюциясы» (The Rational Optimist), Мэтт Ридли. Бұл — соңғы бірнеше жылда мен оқыған ең керемет әрі шабыттандыратын кітаптардың бірі. Мен ұсынатын үздік 20 кітаптың төртеуі Мэтттің қаламынан туған. Мен Мэтт Ридлидің барлық шығармаларын ұсынамын. Мэтт — ғалым, оптимист және көреген ойшыл. Ол — менің сүйікті жазушыларымның бірі. Мен оның барлық кітаптарын оқып шықтым және әрқайсысын бірнеше рет қайталап оқыдым. • «Геном: Түрдің 23 тараудан тұратын өмірбаяны» (Genome) • «Қызыл патшайым: Жыныс және адам табиғатының эволюциясы» (The Red Queen) • «Ізгілік бастауы» (The Origins of Virtue) • «Төменнен жоғары қарай: Барлық нәрсенің эволюциясы» (The Evolution of Everything)

«Тәуекел терісі» (Skin in the Game), Нассим Талеб. Бұл — менің 2018 жылы оқыған ең жақсы кітабым, қатты ұсынамын. Кітапта көптеген қызықты идеялар, озық ментальді модельдер және сыни көзқарастар бар. Автордың өзімшілдігіне мән бермеңіз (бұл оның тым кереметтігінен), тек кітаптағы тұжырымдамаларды үйреніңіз. Бұл — мен оқыған ең жақсы бизнес кітаптарының бірі. Бақытымызға орай, ол бизнес кітабы ретінде қапталмаған.

«Прокруст төсегі: Философиялық және практикалық афоризмдер» (The Bed of Procrustes), Нассим Талеб. Нассим бұл кітапта ежелгі даналықтар топтамасын ұсынады. Оның «Қара аққу» (The Black Swan), «Антинәзіктік» (Antifragile), «Кездейсоқтыққа алданғандар» (Fooled by Randomness) сияқты басқа да еңбектері оқуға тұрарлық.

«Фейнманның физика бойынша дәрістері: Кіріспе» (Six Easy Pieces), Ричард Фейнман. Мен бұл кітапты және «Салыстырмалылық теориясы» (Six Not-So-Easy Pieces) кітабын балаларыма сыйлар едім. Ричард Фейнман — әйгілі физик. Маған оның өмір сүру стилі мен физиканы түсіну тәсілі қатты ұнайды. Мен қазір «Фейнман жазбаларын» (The Feynman Lectures on Physics) оқып жатырмын. Оның «Данышпан: Ричард Фейнманның өмірі мен ғылымы» (Genius) атты өмірбаянын да бірнеше рет оқыдым.

«Түсіндіргіш: Күрделі нәрселердің қарапайым түсіндірмесі» (Thing Explainer), Рэндалл Манро. Рэндалл Манро — xkcd ғылыми комикстер сайтының негізін қалаушы. Оның бұл кітабы өте керемет. Ол кітапта ағылшын тіліндегі ең жиі қолданылатын 1000 сөзді ғана пайдаланып, сүңгуір қайықтар, климаттың өзгеруі, физикалық жүйелер сияқты өте күрделі ұғымдарды түсіндіреді. Мысалы, ол Сатурн-5 зымыранын «US Rower Five» (Жоғары көтерілуші бес) деп атайды, өйткені «зымыран» немесе «ғарыш кемесі» деген сөздер тым күрделі. Ал «жоғары көтерілуші» деген сөзді балалар бірден түсінеді.

«Физика туралы ойлану» (Thinking Physics), Льюис Кэрролл Эпштейн. Бұл кітап өте жақсы, мен оны бос уақытымда ашып оқимын. Кітаптың мұқабасында маған ұнайтын мынадай сөз бар: «Бастауыш сынып оқушысы мен аспирант қатар қолдана алатын әлемдегі жалғыз оқулық». Бұл сөз өте дұрыс айтылған. Кітапта қарапайым физикалық жұмбақтар берілген, оны 12 жасар бала да түсіне алады, 25 жастағы физика аспиранты да терең ойлана алады. Мұндағы сұрақтар қиын болғанымен, кез келген адам таза логикалық пайымдау арқылы жауабын таба алады.

«Тарих сабақтары» (The Lessons of History), Уилл және Ариэль Дюрант. Бұл кітап өте керемет, маған қатты ұнайды. Ол тарихи тақырыптарды қысқаша әрі нұсқа түрде қорытындылайды. Көптеген тарихи кітаптардан айырмашылығы, бұл кітаптың көлемі шағын болғанымен, ауқымды мазмұнды қамтиды.

«Егемен тұлға: Ақпараттық дәуірге өтуді меңгеру» (The Sovereign Individual), Джеймс Дэйл Дэвидсон және Уильям Рис-Могг. Бұл — «Sapiens»-тен кейін мен оқыған ең жақсы кітап (бірақ ол «Sapiens» сияқты бестселлер болған жоқ).

«Бейшара Чарлидің альманахы» (Poor Charlie's Almanack), Чарли Мангер және Питер Кауфман (құрастырушы). Бұл кітап сырттай бизнес кітабына ұқсағанымен, іс жүзінде Berkshire Hathaway компаниясының вице-төрағасы Чарли Мангердің өмірлік кеңестері жинақталған. Ол өзіңді қалай жетілдіру және табысты әрі адал өмір сүру туралы баяндайды.

«Шынайылық көрінгендей емес: Кванттық гравитацияға саяхат» (Reality Is Not What It Seems), Карло Ровелли. Бұл — менің 2019 жылы оқыған ең жақсы кітабым. Тілі көркем, қарапайым әрі түсінікті, физика, поэзия, философия және тарихты қамтиды. Сондай-ақ оның «Физикадан жеті қысқа сабақ» (Seven Brief Lessons on Physics) кітабы да бар.

Ойын теориясы бойынша: Егер ойын теориясын түсінгіңіз келсе, стратегиялық ойындар ойнаудан бөлек, Дж.Д. Уильямстың «Кемел стратег» (The Compleat Strategyst) және Роберт Аксельродтың «Ынтымақтастық эволюциясы» (The Evolution of Cooperation) кітаптарын оқыңыз.

Джед МакКеннаның (Jed McKenna) барлық шығармалары. Джед кітаптарында ақиқатты бүкпесіз, ашық жазады. Оның стилі бәріне ұнамауы мүмкін, бірақ оның шындыққа деген адалдығы теңдессіз. • «Барлық нәрсенің теориясы (Ағартушылық көзқарас)» — Арман трилогиясы. • «Джед МакКеннаның жазба дәптері» • «Джедтің дәрістері #1 және #2»

Капил Гуптаның (Kapil Gupta) барлық шығармалары. Капил жақында менің жеке кеңесшім және коучім болды, ал мен бұрын «коучинг» дегенге мүлдем сенбейтінмін. • «Шебердің құпия сыбырлары» (A Master's Secret Whispers) • «Тікелей шындық» (Direct Truth)

«Өмір кітабы» (The Book of Life), Джидду Кришнамурти. Кришнамурти онша танымал емес. Ол 19 ғасырдың аяғында туып, 20 ғасырда өмір сүрген үнді философы, маған қатты әсер етті. Ол табанды әрі тік мінезді. Оның негізгі идеясы — өз ойларыңды үнемі бақылау. Мен одан қатты әсер алдым. Оның ең жақсы кітабы — «Өмір кітабы», бұл оның түрлі дәрістері мен кітаптарынан алынған үзінділер жинағы. Мен бұл кітапты балаларыма сыйлап, оны есейгенде оқуды тапсырар едім, өйткені жас кезде оның терең мағынасын түсіну қиын.

«Толық бостандық» (Total Freedom), Джидду Кришнамурти. Бұл — рационалистерге арналған кітап, ізденімпаз жандарға ұсынамын. Автор адам ойының қауіпті тұстарын көрсетеді. Бұл — мен жиі қайталап оқитын рухани кітап.

«Сиддхартха» (Siddhartha), Герман Гессе. Маған философия туралы бұл классикалық шығарма қатты ұнайды. Жаңадан бастаушылар үшін бұл өте жақсы кіріспе және мен басқаларға ең жиі сыйлайтын кітап.

Мен Кришнамурти және басқа да сүйікті философтарымның еңбектерін қайталап оқимын. (Жаңарту: Қазір мен оқу тізіміме Джед МакКенна, Капил Гупта, Васиштха йогасы және Шопенгауэрді қостым.)

«Махаббат жолы» (The Way to Love), Энтони де Мелло. «Саналы өмір сүру» (The Untethered Soul), Майкл Сингер.

«Толғаныстар» (Meditations), Марк Аврелий. Марк Аврелий менің өміріме үлкен әсер етті. Ол Рим императоры болған, ал бұл кітап — оның жеке күнделігі. Кітаптағы жазбаларды ол тек өзі үшін жазған, ешқашан жарияланады деп ойламаған. Ол сол кездегі әлемдегі ең құдіретті адам болған шығар. Алайда, кітапты ашсаңыз, оның да біз сияқты проблемалары мен рухани күресі болғанын көресіз; ол үнемі жақсы адам болуға тырысқан. Бұл кітапты оқыған соң, табыс пен билік адамның ішкі жан дүниесін жақсарта алмайтынын түсінесіз — ол үшін әлі де еңбектену керек.

«Өзіңді өмірің соған тәуелді болғандай сүй» (Love Yourself Like Your Life Depends On It), Камал Равикант. Бұл кітапты менің ағам жазған, тілі өте ықшам (бұл жерде жарнама бар екені анық). Ол — біздің отбасымыздың философы, ал мен жай ғана әуесқоймын. Кітапта мынадай керемет сөз бар:

«Мен бірде тақуадан ішкі тыныштықты қалай тапқанын сұрадым. Ол: "Не болса да, мен бәріне 'жарайды' деймін", — деп жауап берді.»

«Сенека жолы: Стоик шебердің практикалық хаттары» (The Tao of Seneca). Бұл — мен тыңдаған ең сүйікті және ең маңызды аудиокітаптардың бірі.

«Санаңды қалай өзгертуге болады» (How to Change Your Mind), Майкл Поллан. Бұл кітап өте жақсы жазылған, меніңше, оны әркім оқуы керек. Кітапта психоделиктер туралы айтылады. Психоделиктер өзін-өзі бақылауда «читерлік код» сияқты. Мен ешкімге есірткі ұсынбаймын, өйткені таза медитация арқылы да өзін-өзі бақылауға болады, дәрілер тек процесті тездетеді.

«Ойлар: Брюс Лидің өмірлік даналығы» (Striking Thoughts), Брюс Ли. Көпшілік үшін күтпеген жағдай болуы мүмкін, бірақ Брюс Ли де керемет философиялық мақалалар жазған. Бұл кітап оның философиялық ойларын жақсы қорытындылайды.

«Пайғамбар» (The Prophet), Халил Джебран. Бұл кітап заманауи діни поэзия жинағы сияқты оқылады, онда «Бхагавад-гита», «Дао Дэ Цзин», «Інжіл» және «Құран» сарындары бар. Джебранның жазу стилінде діни сезім бар, бірақ нақты бір ағымға жатпайды, ол шындықты баяндайды. Тілі көркем әрі жатық. Маған бұл кітап қатты ұнайды. Джебранның жазу қабілеті зор, оның жазғандары поэзияға толы: балалар қандай болады, ғашықтар қандай болады, неке қандай болуы керек, дұшпандар мен достарға қалай қарау керек, ақшамен қалай қарым-қатынас жасау керек, тіпті ет жеу үшін жануарды өлтіргенде не ойлау керек — бәрі қамтылған. Бұл кітап ұлы діни еңбектер сияқты өмірдің басты мәселелеріне терең, философиялық және шынайы жауап береді. Сіз діндар болсаңыз да, болмасаңыз да, христиан, индуист, еврей немесе атеист болсаңыз да, мен сізге «Пайғамбар» кітабын оқуды ұсынамын. Бұл — оқуға тұрарлық керемет кітап.

Ғылыми фантастика

Мен бастапқыда комикстер мен ғылыми фантастика оқыдым, кейін тарих пен жаңалықтарға көштім, соңында психология, ғылыми-көпшілік және техникалық әдебиетті ұнаттым.

«Қиялдар» (Ficciones), Хорхе Луис Борхес. Маған аргентиналық жазушы Хорхе Луис Борхес ұнайды, оның «Қиялдар» атты қысқа әңгімелер жинағы керемет жазылған. Борхес — мен оқыған ең ықпалды жазушылардың бірі шығар. Ол философияны тікелей жазбайды, өз идеяларын ғылыми фантастика түрінде жеткізеді.

«Сенің және басқалардың өмірі» (Stories of Your Life and Others), Тед Чан. Тед Чанның «Түсіну» (Understand) әңгімесі — қазіргі таңдағы менің ең сүйікті ғылыми-фантастикалық қысқа шығармам. Бұл әңгіме осы жинаққа енген. Жинақтағы «Сенің өміріңнің тарихы» атты әңгімесінің желісімен «Келу» (Arrival) фильмі түсірілген.

«Дем» (Exhalation), Тед Чан. Бұл — біздің заманымыздың ең үздік ғылыми-фантастикалық жазушысының термодинамикалық ғажайыптар туралы ой-толғауы.

«Бағдарламалық объектілердің өмірлік циклі» (The Lifecycle of Software Objects), Тед Чан. Бұл да — Тед Чанның ғылыми-фантастикалық шедеврі.

«Қар көшкіні» (Snow Crash), Нил Стивенсон. «Қар көшкіні» — таңғажайып кітап, оны бірегей әрі теңдессіз деуге болады. Стивенсон сондай-ақ «Гауһар ғасыр» (The Diamond Age) кітабын жазған.

«Соңғы сұрақ» (The Last Question), Айзек Азимов. Бұл — қысқа әңгіме. Мен «Соңғы сұрақтағы» оқиғаны жиі мысалға келтіремін. Бала кезімде бұл шығарманы қатты жақсы көретінмін.

Қазір не оқып жатырсыз?

Сұрақ: Сіз жақында қандай кітапты қайталап оқыдыңыз? Бұл жақсы сұрақ, қазір Kindle-ды ашып қарайын. Мен әдетте кейбір ғылыми еңбектерді қайталап оқимын.

Қазір мен Рене Жирардың миметикалық теориясы туралы кітап оқып жатырмын. Дәлірек айтсам, бұл — Жирар теориясына шолу және түсіндірме, өйткені оның түпнұсқа еңбектерін түсіну маған қиын. Сондай-ақ Тим Феррисстің «Титандардың құралдары» (Tools of Titans) кітабын оқып жатырмын, онда ол сұхбат алған көптеген көрнекті тұлғалардан үйренгендерін жазған.

Тағы бір кітап — «Термоинфокүрделілік» (Thermoinfocomplexity). Мұны менің досым Бехзад Мохит жазған. Мен жақында Роберт Чалдинидің «Ықпал ету психологиясы» (Pre-Suasion) кітабын оқып бітірдім. Мен оны жай ғана шолып шықтым, мұқият оқымадым. Себебі кітаптың негізгі идеясын түсіну үшін оны бастан-аяқ оқудың қажеті жоқ деп ойлаймын, бірақ көз жүгіртіп шығу пайдалы. Бұл — жақсы тарихи кітап. Сонымен қатар Уилл Дюранттың «Философия тарихы» (The Story of Philosophy) кітабын оқып жатырмын.

Қазір кішкентай балам бар, сондықтан бала тәрбиесіне қатысты көптеген кітаптарды қараймын және ақпарат іздеймін. Жақында Эмерсон мен Честерфилдтің кейбір шығармаларын оқыдым. Мұнда Лев Толстойдың да бір кітабы бар.

Алан Уотс пен Скотт Адамстың кітаптары да бар. Жақында «Құдайдың сынықтары» (God's Debris) кітабын қайталап оқыдым. Сонымен қатар «Дао Дэ Цзин» кітабын қайталап жатырмын, өйткені бір досым оны оқып жатыр екен.

Кітаптар өте көп, тізімді жалғастыра беруге болады. Мұнда Ницшенің кітаптары, Тим Харфордтың «Жасырын экономист» (The Undercover Economist), Ричард Бахтың «Иллюзиялар» (Illusions) және Джед МакКеннаның бірнеше кітабы бар.

Сондай-ақ Дейл Карнегидің еңбектері, Лю Цысиннің «Үш дене мәселесі», Виктор Франклдың «Өмірдің мәнін іздеу» (Man's Search for Meaning), Кристофер Райанның «Таңсәрідегі секс» (Sex at Dawn) және т.б. бар.

Айтпақшы, мен кітаптар тізімімен бөліскенде, оқыған кітаптарымның шамамен 2/3 бөлігін айтпаймын. Себебі ұяламын, бұл кітаптар «жақсы» кітаптарға ұқсамайды, тақырыптары болмашы немесе ақымақ болып көрінуі мүмкін. Адамдар естісе: «Сен мұны не үшін оқыдың?» — деуі мүмкін. Сондықтан мен оқыған барлық кітабымды бөлісе бермеймін. Мен бәрін оқимын, соның ішінде басқалар «қоқыс» деп санайтын немесе сөгіске лайық деп есептейтін кітаптарды да. Мен ой-өрісімді кеңейту үшін өз көзқарасыма мүлдем қайшы келетін кітаптарды да оқимын.

Кітап сатып алуға келгенде мен ешқашан ақша үнемдемеймін және екіленбеймін. Мен кітап сатып алуды шығын емес, инвестиция деп санаймын.

Блогтар

Өзін-өзі дамыту және табыс туралы:

«Жазушылық шеберлігің артқан күн» (The Day You Became a Better Writer), Скотт Адамс. Мен бала кезімнен көп жазамын және жазуға икемім бар, бірақ маңызды мақала жазар алдында мен әлі күнге дейін осы блогты ашып, үлгі ретінде қараймын. Бұл мақала өте керемет, мен оны жақсы мәтін жазудың негізгі шаблоны деп санаймын. Мақаланың тақырыбы өте тартымды. Осы қысқа блогта Скотт Адамс тосынсыйдың, тақырыптың, қысқалықтың және тікелей тақырыпқа көшудің маңыздылығын түсіндіреді. Ол сондай-ақ кейбір сын есімдер мен үстеулерді қолданбауға, ырықсыз етістің орнына ырықты етісті қолдануға кеңес береді. Егер сіз байсалдылықпен, мұқият оқысаңыз, бұл мақала сіздің жазу стиліңізді мәңгілікке өзгерте алады.

10 минут ішінде ақылдырақ болғыңыз келе ме? Онда Кевин Симлердің «Crony Beliefs» (Тамыр-таныстық сенімдер) атты блог жазбасын оқыңыз.

• (Кремний алқабы мен технология саласындағы) «Мансап таңдау» туралы мен оқыған ең жақсы мақалалар eladgil блогында. • Юваль Ной Хараридің «Sapiens» бойынша YouTube-тегі дәрістері немесе курстары. • Әрбір бизнес мектебі «Агрегация теориясы» (Aggregation Theory) бойынша курс ашуы керек немесе технология саласындағы ең үздік талдаушы Бен Томпсоннан (@benthompson) үйренуі керек. • Элиезер Юдковскийдің «Шынайылық сияқты ойлау» (Thinking Like Reality) мақаласы өте керемет. Оның негізгі идеясы: «Кванттық физика оғаш емес, сіз оғашсыз». • Міндетті түрде оқылуы тиіс блог: Lazy Leadership (Жалқау көшбасшылық), Twitter: @Awilkinson. • Эд Латимордың (Ed Latimore) сайтындағы барлық мазмұн жоғары жетістікке жеткісі келетін кез келген адам үшін оқуға тұрарлық: edlatimore.com. Блогер өз даналығымен ашық бөліседі. Өз күшімен көтерілген адам ретінде айтарым, егер сіз жаңалықтарда айтылатын жолмен тамақтанып, инвестиция жасап, ойлансаңыз, түбінде денсаулығыңыздан айырылып, кедейленіп, моральдық жағынан азғындайсыз.

Басқа ұсыныстар

Twitter аккаунттары: • @AmuseChimp (Менің сүйікті Twitter аккаунтым) • @mmay3r • @nntaleb • Art De Vany (Facebook)

«Талант жер бетінде бар, тек біркелкі таралмаған.»

Міндетті түрде оқыңыз: @zaoyang блогерінің «Зияткерлік күрделі пайыз» (Compound Interest of Intelligence) туралы твиттері.

Комикстер мен графикалық романдар: Егер сіз комикс элементтерін қабылдай алсаңыз, мен Уоррен Эллистің «Трансметрополитен» (Transmetropolitan) және «Планеталық» (Planetary), Гарт Эннистің «Жігіттер» (The Boys), Нил Гейманның «Құм адамы» (The Sandman) комикстерін ұсынамын. Менің ойымша, «Құм адамы» — біздің заманымыздың ең үздік өнер туындыларының бірі. Мен комикс оқып өстім, сондықтан оларға бүйрегім бұрып тұрады.

«Рик және Морти» (Телешоу + Комикс) «Рик және Морти» — ең жақсы телешоу (бұл менің жеке пікірім). Бір бөлімін көрсеңіз, оның қаншалықты керемет екенін түсінесіз. Бұл — «Болашаққа оралу» (Back to the Future) және «Галактика бойынша автостоппен» (Hitchhiker's Guide to the Galaxy) сияқты екі классикалық ғылыми-фантастикалық туындының қосындысы. Зак Горман жазған «Рик және Морти» комикстер сериясы да мультфильм сияқты қызықты.

«Сіз және сіздің зерттеуіңіз» (You and Your Research), Ричард Хэмминг. Бұл мақала өте керемет, мен бәріне оқуды қатты ұсынамын. Сырттай қарағанда, бұл мақала ғылыми зерттеумен айналысатын адамдарға арналған сияқты, бірақ мен оны барлық адамға қатысты деп санаймын. Мақаланың негізгі тақырыбы — жұмысты қалай керемет деңгейде атқару керек, онда тәжірибелі адамның кеңестері берілген. Бұл мақала маған Ричард Фейнманның бұрынғы ойларын еске түсіреді, бірақ менің ойымша, Хэммингтің жеткізу тәсілі анағұрлым сенімдірек.

Навал туралы тереңірек білу

Егер сізге бұл кітап ұнаса, Навал туралы көбірек білудің көптеген жолдары бар. Мен [LINK Navalmanack.com]Navalmanack.com[LINK] сайтында «Навал альманахы» (Navalmanack) атты қысқаша топтамаларды жариялап жатырмын.

Ондағы тараулар осы кітаптың түпнұсқа қолжазбасынан (ол өте қалың болған) іріктеліп алынған. Мен Навалдың нақты тақырыптар бойынша ойларын білгісі келетін оқырмандар үшін қысқартылған бөлімдерді желіге жарияладым:

Навал өзінің бірегей ойларымен келесі платформаларда бөлісуді жалғастырады:

Ең танымал контент

Бұл кітап құрастырылып жатқан кезде, Навалдың ең көп сұранысқа ие материалдары мыналар болды:

Readwise.io осы кітаптан үзінділер жинағын жомарттықпен жасап шығарды. Оқырмандар оны [LINK Readwise.io/naval]Readwise.io/naval[LINK] сайтынан таба алады. Жазылғаннан кейін сізге апта сайын кітаптың маңызды үзінділері бар электрондық хат келіп тұрады. Осылайша, кітапты оқып бітіргеннен кейін көп уақыт өтсе де, Навалдың идеяларын жадыңызға тоқи аласыз.

Егер сізге Джек Батчердің (Jack Butcher) иллюстрациялары ұнаса, оның «Навал альманахына» арналған басқа да суреттерін [LINK Navalmanack.com]Navalmanack.com[LINK] сайтынан, ал басқа туындыларын [LINK VisualizeValue.com]VisualizeValue.com[LINK] сайтынан таба аласыз.

Навалдың жазбалары

Өмір формуласы (2008 жыл)

Бұл — менің өзіме арнап жазған жазбаларым. Егер санақ жүйесі өзгерсе, есептеу әдісі де өзгереді. Бұл анықтамалар емес, бұл — сәттілік алгоритмдері. Оқырмандар өз пікірлерін ұсына алады.

Навалдың жеке қағидалары (2016 жыл)

Ашулану — біреуге лақтыру үшін қолыңа шоқ ұстап тұрғанмен тең, күйетін адам — өзіңсің. (Будда)

Егер адаммен өмір бойы жұмыс істегіңіз келмесе, онымен бір күн де жұмыс істемеңіз.

Оқу (үйрену) — кез келген басқа нәрсеге айырбастауға болатын түпкілікті мета-дағды.

Нақты мақта, жалпылама сына. (Уоррен Баффет)

Шындық — бұл болжау қабілеті бар теория.

Әрбір ойыңды бақыла. (Өзіңнен сұра: «Неге менде бұл ой пайда болды?»)

Өмірдің ұлылығы көбінесе қиындықтардан бастау алады. Махаббат — бұл алу емес, беру.

Ойлардың арасындағы бос кеңістік — ағарту (просветление) сәті. (Экхарт Толле)

Математика — табиғаттың тілі.

Әрбір сәт өз алдына толық және өзіндік мағынаға ие.

Денсаулық, Махаббат және Миссия — осы ретпен. Басқалары маңызды емес.

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.