ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА МЕХАНИКАЛАНДЫРЫЛҒАН ЖҰМЫСТАРДЫҢ ҰЙЫМДАСТЫРЫЛУЫ ЖӘНЕ ТЕХНОЛОГИЯСЫ

Білім беруді дамытудың федералды институты » Федералды мемлекеттік автономиялық мекемесі ҒӨО бағдарламаларын іске асыратын білім беру

26 желтоқсан, 2012 жыл.

10-

басылым, стереотиптік

Мәскеу

«Академия» баспа орталығы, 2016 жыл.

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес «ТКББ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру бойынша қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы:

іnfo@dcg.kz

Өсімдік шаруашылығында механикаландырылған жұмыстарды О-64 ұйымдастыру        және технологиясы: орта  кәсіптік  білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқу құралы / [Н.И.Верещагин, А.Г.Левшин, А.Н.Скороходов және басқалар]. — 10-ыншы басылым, стер. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2016. — 416 б.

Машина-тракторлы агрегаттардың өсімдік шаруашылығында механикаландырылған жұмыстарын        пайдалану  негіздеріорындағанда берілді. Ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп-өндірудің ұйымдастырушылық және агротехникалық негіздері берілді. Механикаландырылған жұмыстарды орындау үшін  заманауи  машиналар мен  технологиялық  жабдықтар ұсынылады. Оқу құралы «Ауыл шаруашылық өндірісінің шебері» мамандығы бойынша (МДК.01.01) «Өсімдік шаруашылығында механикаландырылған жұмыстарды орындау» КМ.01 кәсіптік модулін меңгеруде пайдаланылуы мүмкін. Орта кәсіптік  білім  беру мекемелерінің студенттеріне арналған. Кең бейінді тракторшы-машинистерді даярлағанда, өндірісте және жұмыспен қамту орталығында жұмыскерлерді даярлағанда және қайта даярлағанда, орта білім беру мектептердің оқушыларына кәсіптік білім беруде пайдалы болуы мүмкін.

КБЖ 40.711я722

© Верещагин Н.И., Левшин А.Г., Скороходов А.Н., Киселев С.Н., Косырев В.П., Зубков В.В., Горшков

© «Академия» білім-баспаорталығы, 2016

© Безендіру. «Академия» баспа  орталығы, 2016

Ауылшаруашылық өндірісі халық шаруашылығының басты саласы, жер бетінде адамның бүкіл қызметінің бастамасы болып табылады. Адам барлық уақытта аз еңбек және қаражат шығынымен ауыл шаруашылығы өндірісінің (өсімдік шаруашылығы мен мал шаруашылығы) жоғары сапалы көп өнімін алуүшіналдына мақсат қояды. Адамның ғылыми, техникалық және өндірістік қызметі осы мақсатқа жетуге бағытталды. Ауылшаруашылық өнімді алудың аяқталған өндірістік циклі технологияларға негізделеді. Ауылшаруашылық өнімі өндірісінің технологиялары агрономия, химияландыру, механикаландыру, автоматтандыру, селекция, тұқым өсіру шаруашылығы, өндірістік процестерді ұйымдастыру, мелиорациялау саласындағы ғылым мен тәжірибенің жетістіктеріне шоғырландырылды. Ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп-өндіру технологияларын әзірлеген кезде, өсіріп-өндірілетін дақылдардың нақты топырақтық- климаттық және табиғи жағдайларына, егу (отырғызу) тәсіліне, жұмыстарды жүргізудің оңтайлы мерзімдеріне, тыңайтқыштар мен химикаттарды қолданудың тиімді сызбаларына,  жұмыстардың сапалы және жоғары өнімді орындалуын қамтамасыз ететін машиналардың кешенін таңдауға, талап етілетін егу, отырғызу, тыңайтқыштар мен химикаттарды салу, суару нормаларын қамтамасыз ету, жұмыстардың сапасын арттыруға және өнімнің шығындарын және бүлінуін төмендетуге бағытталған іс-шараларды орындау, өндірістік жұмыстарды ұйымдастырудың ең тиімді нысандарын таңдау және бүкіл жұмыстардың кешенін орындауға шығындарды есепке алу бойынша машина-тракторлық агрегаттарының режимдеріне және оңтайлы реттеуге қолданбалы өсіп-өндірілетін дақылдардың сұрыбын таңдау бойынша жеке міндеттерді   шешу  талап етіледі. Технология жүргізілетін жұмыстардың сапасын бақылаудың заманауи әдістерін қолдануды және талаптардың өзгеруіне байланысты  оларды  түзетуді көздейді. Бүгінгі таңда технологиялар үш топқа бөлінеді: жоғары, қарқынды, қалыпты. Жоғары технологиялар – нақты агроландшафттарда жоғары сапалы сұрыптардың, өсімдіктерді зиянкестерден, аурулар мен арамшөптерден кешенді қорғау, өнім бірлігіне минималды еңбек шығындарымен 80 %-дан артық  сұрыптың әлеуетін іске асыруды қамтамасыз ететін микро және  макро тыңайтқыштарды қолдану базасындағы жаңа білімдерді пайдаланып, энергетикалық, еңбек және  қаржы  шығындардың орнын толтыратын жоғары сапалы астықтың (тамыр-түйнек жемістердің) ең жоғары Өнімділігін алу жүйесі.

Қарқынды технологиялар – өсімдіктерді аса қауіпті аурулардан, зиянкестер мен арамшөптерден қорғау бойынша шаралармен, астықтың қоректік заттарды шығаруын өтеумен сұрыптың әлеуетін 60% -дан жоғары дамытуды қамтамасыз ететін жоғары сапалы астықты, тамыр-түйнекжемістерін  алу жүйесі. Қалыпты технологиялар — агроландшафтың биологиялық ресурстарын және сұрыптың әлеуетін пайдаланып, сұрыптың 40 % артық әлеуетінің іске асырылуын қамтамасыз ететін астықты алу жүйесі. Осы немесе өзге технологияның іске асырылуы көбінесе механизаторға – заманауи ауылшаруашылық өндірісіндегі негізгі тұлғаға тәуелді. Сол себепті механизатор ауылшаруашылық техниканың конструкциясын ғана  емес,  ауылшаруашылық өнімдерін өсіріп-өндірудің, жинаудың, жинаудан кейінгі жұмыстардың технологиясын, яғни басынан бастап аяғына дейін бүкіл технологиялық процесті, машина трактор паркін өндірістік пайдалану негіздерін және техниканы тиімді пайдаланудың ұйымдастырушылық  нысандарын  жетік білуі тиіс. Кітапта ғылыми-зерттеу, жобалау институттарының, КБ және зауыттардың материалдарын, білім беру мекемелерінің материалдарын және еліміздің, шетелдің өндірісшілерінің озық тәжірибелерін пайдаланып, ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп- өндіру  технологияларының негізгі  элементтері жазылды.

І-бөлім.

1-ТАРАУ. МЕХАНИКАЛАНДЫРЫЛҒАН ЖҰМЫСТАРДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ

Өсімдік шаруашылығының өнімдерін алудың ұйымдастырушылық- шаруашылық негіздері

Ресей Федерациясында ауылшаруашылық өндірісі саласында 210 млн.  га  ауылшаруашылығына  пайдаланылатын  жерге  жатады, оның 129 млн. га егістік жер алып жатыр, онда адамның қажеттіліктері, жануарларға жем беру және өндірісті шикізатпен қамтамасыз ету үшін негізгі ауылшаруашылық дақылдар өсіріліп- өндіріледі. Жүргізілген жер реформасының барысында колхоздар мен совхоздар қайта ұйымдастырылды. Мемлекеттік кәсіпорындар (тәжірибелі, тұқым өсіру шаруашылығы мен асыл тұқымды мал  өсіру шаруашылығы және учаскелік шаруашылықтар) жерінің үлесі азайып, ал жеке меншік ауыл шаруашылық кәсіпорындарының (акционерлік қоғамдардың) саны артып, 60% артық құрады. Жер пайдаланушылардың        арасында        қожалық        (фермерлік) шаруашылықтар пайда болды, оларға ауылшаруашылығына пайдаланылатын жердің 5% -ға жуығы тиесілі. Осы жылдары жеке меншік қосалқы шаруашылықтардың үлесі 2 есеге және бау- бақшалық  серіктестіктердің  үлесі 5 есеге көбейді. Реформалардың нәтижесінде ауыл шаруашылығы өнімдерінің жалпы өндірістік құрылымы өзгерді. Жалпы өнімді шамамен40 % қысқартқан кезде, ұжымдық шаруашылықтар өндіретін өнімдердің үлесі 74%-дан (1991 ж.) 53%-ға дейін (1997 ж.) азайды, ал халық шаруашылықтарында осы уақытта 26 %-дан 43,7%-ға дейін көбейді. Жердің 4,9% иелене отырып, фермерлік шаруашылықтар тек 2,4% ауылшаруашылық өнімдерін өндірді. Өндірістік ұжымдарда  жер  ресурстарын  тиімді  пайдалану  соңғы жылдардың ішінде 30 % артық төмендеп кетті.  Өнімділіктің 2/3 төмендеуі өндірістің қарқындылығы факторының төмендеуімен және 1/3 ғана – егу алаңдарының қысқаруыменбайланысты. Соңғы жылдардың ішінде  негізгі  дақылдардың  өнімділігі:  дәнді дақылдар

Ауылшаруашылық өндірісінің әлеуетті мүмкіндіктері туралы өндірістік ұжымдарда қолайлы ауа райы  жағдайында  жеке  өңірлерде алынған мол астық бойынша айтуға болады. Осылай, Краснодар өлкесі Усть-Лабинский ауданының «Кубань» колхозы 1990 ж. 76 ц/га дәнді дақылдар, осы өлкенің «Колос» ТӨШ — 89,5 ц/га  алды.  Алтай  өлкесінде  дәнді дақылдардың  рекордтық  астығы

Астық алу әлеуетінің мүмкіндігі мен нақты астықтың арасында айырмашылық - заманауи қарқынды технологияларының талаптарын сақтамаумен,

дала жұмыстарын орындау сапасын бұзумен, конструкциялардағы кемшіліктерімен және ауылшаруашылық техникасын пайдаланудағы қателермен және өсімдік шаруашылығында дала жұмыстарын механикаландырудың  әлі де төмен деңгейімен түсіндіріледі. Дәнді дақылдарды өсіріп-өндіру кезінде ауылшаруашылық процестерін механикаландыру деңгейі шамамен  65%,  картоп  — 52%, қант қызылшасы — 42%, ал ашық топырақтағы көкөністер — 39% болады. Әртүрлі өсіріп-өндіру кезеңдерінде технологиялардың бұзылуы салдарынан, дәнді дақылдардың астығын кем алудың негізгі себептері 1-суретте көрсетілді. Диаграммада: 1 – тұқымды тереңдігі бойынша біркелкі емес отырғызу; 2 - топырақты жеткіліксіз дайындау; 3 - органикалық тыңайтқыштарды теңдестірмей қолдану және сапасыз дайындау; 4 – минералды тыңайтқыштарды біркелкі салмау; 5 – ылғалмен қамтамасыз етудің тапшылығы; 6 – су және  жел эрозиясы; 7 – топырақтың жүріс жүйелерімен қайта қатайту; 8 – өсімдіктердің зиянкестердің, арамшөптер мен аурулардың әсерінен қорғалу тиімділігінің аздығы үшін, кем алудың негізгі факторларының арасалмағы ұсынылды. Ауылшаруашылық        дақылдардың        фермерлік шаруашылықтардағы өнімділігі ұжымдық шаруашылықтарға қарағанда біршама жоғары, бірақ олар әлі де тауар өнімінің өндірісінде шешуші роль атқармайды. Фермерлік шаруашылықтарда

жер ресурстарын тиімді пайдаланудың төмендігі ұжымдық шаруашылықтардағы сияқты, бірақ техникалық жарақтандырылуы төмен және егіс аудандары шағын болғандықтан жоғары өнімді техниканы пайдалану мүмкіндігі шектеулі. Жекеменшік шаруашылықтарда өнім өндірісін көбейту жер ресурстары, үлкен еңбек шығындарының болуы және мамандандырылған техниканың  болмауымен шектеледі. Өндірісті перспективалық технологиялық және машиналық қамтамасыз етудің бірінші кезектегі міндеті – жоғары өнімді сұрыптар мен гибридтердің нақты деңгейін ресурстарды кешендік тиімді пайдалану жолымен өсіріп-өндіру процесінде оның кем болуын жою, машиналық технологияларда селекцияның, тұқым  өсіру шаруашылығының, агрохимияның, өсімдік шаруашылығы мен егін шаруашылығының барлық жетістіктерін жинау және іске асыру есебі арқылы өнімді әлеуетті деңгейіне жақындату. Ауылшаруашылық өнімдерін өсіріп-өндірудің биоэнергетикалық процесін (2-сурет) білдіреді,  оның  негізін  күн  энергиясы  ағынының  әсерімен  биологиялық  массаны синтездеуші өсімдік

2-сурет. «Топырақ-өсімдік» жүйесіндегі энергетикалық Ағындардың сызбасы

құрайды, сол арқылы ол өседі. Бұл процесс жүруі үшін ауада көмірқышқыл газы, топырақта өсімдіктің қоректену элементтері, микроэлементтері мен ылғалдың болуы қажет. Өсімдіктің өсу процесін жақсарту үшін, адам топырақтың құрылымын өзгертуге, оның құрамында қорек элементтері мен ылғалдың болуына, арамшөптерді, зиянкестерді жоюға және аурулардың алдын алуға бағытталған белгілі бір әрекеттерді жүзеге асырады. Осы жағдайларда өсіріп-өндіру үшін  сұрыптарды  іріктеу  маңызды болып табылады. Әрекет ету үшін, әртүрлі ауылшаруашылық машиналар мен құралдар және қажетті тетіктердің  жиыны  жасалады. Ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп-өндіру бойынша жұмыстарды механикаландырудың құралдарын әзірлеуде жергілікті өндірістік және табиғи-климаттық жағдайларға машиналардың бейімделу міндеті ерекше орын алады. Осы мақсатта табиғи- климаттық және өндірістік факторларды жүйелендіру негізінде, 11 механикаландыру секторы белгіленді, олар үшін машиналардың кешендері, технологиялық адаптерлер мен жұмыс органдары әзірленеді. Ауыл шаруашылықта машиналық технологияларды кеңінен қолдану экологиялық мәселелерге: топырақтың шамадан тыс қатаюына;  олардың  құрылымының  бұзылуына;  мұнай  өнімдерімен, ауруларға және зиянкестерге қарсы күреске арналған химиялық препараттар мен минералды тыңайтқыштардың ыдырау өнімдерімен ластануға, биологиялық және экологиялық қоршаған ортаның бұзылуына әкеліп соқты. Осыған байланысты, заманауи технологияларға экологиялық қауіпсіздік талаптары да айрықша қойылады. Бұл ретте, топырақтың құнарлылығын ұдайы арттыру, қорек заттарының  жиналуын қамтамасыз ету керек. Ауылшаруашылық өнімдерін өндіру кезінде отын-энергетикалық және материалдық ресурстарды  үнемдеу  мәселесі  өзекті  болып  тұр. Қазіргі уақытта агроөнеркәсіптік кешен 13,0 млн. Т мұнай өнімдерін тұтынады. Ауылшаруашылық өндірісінде жалпы өнімнің 1%-ға өсуі үшін 3-4% артық энергия ресурстарын жұмсау қажет. Озық шаруашылықтар деңгейінде астықты және жануарлардың өнімділігін алу орташа көрсеткіштермен салыстырғанда ресурстардың барлық түрлерін 2-,25 есеге көбейтуді талап етеді. Ресурстардың созылмалы түрдегі жетіспеушілігі пайдаланылатын жердің қолда бар аудандары мен жұмыс күші, техника, отын, тыңайтқыштар және басқа да қажетті ресурстардың арасындағы сәйкессіздікке әкеліп соқты.

Өндірістік  процестердің сипаттамасы

Өсімдік шаруашылығында өнім алу адамның өндірістік процесті ұйымдастыруына және оның тиімділігін арттыру жолдарын іздеуге бағытталған белгілі бір әрекеттеріне байланысты.

Өндірістік процесті ұйымдастыру - белгілі бір технологиялық процестер барысында, биологиялық обьектілердің қасиеттерінінің немесе жай-күйлерінің өзгеру заңдылықтары туралы ережелерге негізделеді. Өндірістік процесс  орындалатын  (жұмыстың  басталуынан соңғы өнімді алуға дейінгі) уақыт кезеңін

өндірістік цикл деп атайды. Картопты немесе кез-келген басқа дақылды күтіп-баптау немесе жинау өндірістік процесс болып табылады. Өндірістік процесс  тиісті  технологиялар  түрінде  іске асады.

Технологиялық процесс — топырақты, өсімдіктерді немесе материалдарды олардың қасиеттерін немесе жай-күйін өзгерту мақсатында химиялық, механикалық немесе басқа да физикалық әсерлердің көмегімен өңдеу тәсілі немесе өңдеу тәсілдерінің жиынтығы. Технологиялық процесс техникалық құралдардың көмегімен немесе қолмен орындалатын өндірістік процестің аяқталған  сатысын  білдіреді.

Технологиялық процесті  іске  асыру  бір  немесе бірнеше

қарапайым әрекеттердің (операциялардың) жүйелі жүзеге асырылумен жеткізіледі. Мысалы, қант қызылшасын егудің технологиялық процесі жүйелі орындалатын төрт операциядан тұрады: соқамен аударып із  салу,  тұқымды  мөлшерлеп  салу, оларды отырғызу және түйреу. Технологиялық процестердің мысалдары: топырақты өңдеу (жырту, терең немесе үстіңгі бетінен қопсыту, соқамен аударылған із  салу,  жүйек  және  басқаларын салу), себу, отырғызу, тыңайтқыштарды салу, қатарлар арасын  өңдеу, ауыл шаруашылық дақылдарын  жинау  және т.б. Технологиялық процестерді орындау нәтижесінде биологиялық және микробиологиялық (табиғи) айналу процестері жүзеге асырылады, олар топырақта, тұқымында (түйнектерінде), сондай-ақ өсімдіктің тамырлары және басқа да бөліктерінде болады. Технологиялықты процестің осы немесе басқа тәсілдермен  нақты іске      асырылуын     -

Технологиялық операция өндірістік процесті орындау кезіндегі негізгі есеп бірлігі болып табылады және негізгі бір немесе бірнеше қосалқы операциялардың   жиынтығын білдіреді.

Негізгі технологиялық операция

Қосымша технологиялық процестер — бұл негізгі операцияларды орындауды қамтамасыз ететін жұмыстардың кешені. Оларға даярлық-қорытындылау жұмыстары (агрегатты даярлау, егістікті даярлау және басқалар) және ілеспелі жұмыстарды (технологиялық қызмет көрсету, қашада машинаны  реттеу, жұмыстың сапасын  бақылау мен  бағалау  және т.б.)жатады. Дәнді дақылдарды себу кезінде негізгі технологиялық операция себудің өзі,  ал  қосымша  операциялар:  тұқымды  тиеу  және егістікке тасымалдау және тұқымды тұқым сепкішке тиеу болады. Себу  - тұқымды  топыраққа  белгілі бір   тереңдікке   және   белгілі бір теңдікпен орналастыруды және тұқым ішіндегі процестердің басталуы үшін топырақ ылғалдылығымен тікелей  байланысуын  және өскіннің шығуын қамтамасыз етеді, ал қосалқы процестер тұқым сепкіш агрегаттың үздіксіз жұмыс істеуін және технологиялық процестің  сапалы  орындалуын  қамтамасыз етеді.

Көлік операциялары материалдардың орнын ауыстыруымен байланысты және

негізгі немесе қосымша операция болуы  мүмкін.  Мәселен,  егер көлік операциясының барысында астық кептіргіштен астық сақтау орнына тасымалданатын болса, онда дербес негізгі операция орындалады. Егер астық жинау комбайнынан тасылатын болса, онда ол орындаушыны технологиялық операцияның негізін қамтамасыз ететіндіктен, бұл  көлік операциясы қосымша болып саналады. Ауылшаруашылық дақылдарын механикаландырылған өндіріп- өсіру барысындағы технологиялық операция арнайы жасалған ауылшаруашылық машиналардың немесе ауыспалы жұмыс органдарының белгілі жинақ құралдардың көмегімен іске асырылады; операцияларды орындау тиімділігі пайдаланылатын техниканың техникалық параметрлеріне, оның жұмыс режимдеріне және нақты жұмыс жағдайларына қатысты тиісті технологиялық реттеу  мүмкіндіктеріне  тәуелді болады.

Машина-тракторлық агрегаттарды пайдалану талаптары мен ерекшеліктері

Әртүрлі ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп-өндіру кезінде машина-тракторлық агрегаттары (МТА) түрлі топырақ, өндірістік және климаттық жағдайларда пайдаланылады  және  олардың бірқатар  өзіне  тән  ерекшеліктері болады.

Біріншіден, технологиялық                операцияларды      орындау ауылшаруашылық машиналардың жұмыс  органдарының  тірі  табиғат        объектілеріне:        өсімдіктерге,        тұқымдарға, микроорганизмдерге және топырақтағы өзге де биологиялық объектілерге белгілі бір әсерімен байланысты болады. Өзара әрекетінің нәтижесінде дақылды өсімдіктерге немесе өзге де биологиялық объектілерге зиян келуі  немесе  олардың  көзі  жойылуы мүмкін, бұл жағымсыз салдарға әкеледі. Дәндердегі ұсақ жарықшақтар тұқымдардың өнгіштігін азайтады, түйнекжемістерін, жемістерді немесе жеміс-жидектерін зақымдайды, жемістерді шірітеді және ауруларды жұқтыртады, дақыл өсімдіктерді қатарлар арасында кесу немесе көму – оларды өлтіреді және өсімдіктердің қалың өсуін азайтады, ал оның барлығы соңында астықтың аз болуына әкеледі. Топырақтың  шамадан  тыс  қатаюы  және  химиялық препараттарды қолдану топырақтағы биохимиялық процестердің  өтуінде  өзгерістер  тудырады,  ол   сөзсіз өсімдіктердің  өсуіне  және  дамуына әсерін тигізеді.

Екіншіден, ауылшаруашылық  дақылдарын   өсіріп-өндірудің ұзақ технологиялық циклі үлкен алаңдарда белгілі бір уақытта жүргізілетін әртүрлі технологиялық операцияларды орындаумен байланысты. Осылай, үлгілік технология бойынша күздік бидайды өсіріп-өндіру 43 технологиялық операцияның орындалуын  талап етсе, сұлыны өсіріп-өндіру – 36, көпжылдық шөптерді  1  жыл қолдану  алғашқы  жинауға   дейін – 13,  ал талшықты   зығырды алу

4-сурет. Күздік бидай (1), жүгері (2), қант қызылшасы (3) мен картоп өнімділігінің егу, отырғызу (1,б)  және жинау (в, г)

мерзімдеріне тәуелділігі Жұмыстарды орындау мерзімдерін  сақтамау  өнімді  кем  алуға әкеліп соғады. Ауылшаруашылық дақылдары өнімділігінің уақытқа тәуелділік сипаты 4-суретте көрсетілген. Жұмыстарды орындаудың оңтайлы ұзақтығы өнімнің ысырап құны  мен  берілген  мерзім  ішінде техниканы пайдалану санын  арттыруға  жұмсалатын  қосымша шығындарына тәуелді болады. Экономикалық тұрғыда негізделген

Әртүрлі табиғи-климаттық аймақтарға арналған дала жұмыстарын жүргізудің оңтайлы мерзімдері

Жабық ылғал

Қопсыту Егу:

жаздық масақты

жүгері

шөптер

күздік масақты

қант қызылшасы

зығыр -

көкөніс дақылдары

1-кесте жалғасы

Отырғызу:

картоп

Сирету:

қант қызылшасы

жүгері

Қатар  арасын қопсыту:

жүгері

қант қызылшасы

картоп

Пар жырту

Сүдігер жырту

Масақтыларды жинау:

дестелерге шауып алу

дестелерді іріктеу, бастыру

комбайнмен тіке жинау

сабанды жинау

жасыл бұршақ

сүрлемдік дақыл

шөптер

сүрлемге жүгері

шөп тұқымдарын

картоп

оңтайлы мерзімдер 1-кестеде берілген. Әртүрлі табиғи-климаттық аймақтарға оңтайлы мерзімдер біршама кең шегінде өзгеріп  отырады. Осылайша, Қара топырақсыз аймақтар үшін қызылшаны жинаудың оңтайлы  мерзімі 25-30, картопты 15,  шөп тұқымдарын –  5 күнді құрайды. Көктемде ылғалды жабуды 3 күн, картопты қатар арасынан өңдеуді – 5 күн, сүдігерлеп жырту ды – 15 күн ішінде жүргізу керек. Әртүрлі аймақтар үшін бірдей технологиялық операцияларды орындаудың оңтайлы айырмашылығы 1-2 күннен (себуге топырақты дайындаудан) 5-6 күнге дейін (сүргілеп жырту) құрайды.

ерекшелігі технологиялық процестің орындалу сапасына және ауылшаруашылық дақылдардың өнімділігіне түрлі табиғи-климаттық аймақтар, тіпті бір ауданның шегінде маңызды өзгешеленетін метеорологиялық жағдайлардың әсер етуінің жоғары деңгейі болып табылады (2-кесте). Бұдан басқа, климаттық факторлар климаттық циклдардың шеңберінде жылдар бойынша  біршама  өзгереді. Осылай, Ресей  аумағы үшін

Жылына булану,  мм 1. Солтүстік- Батыс

65...140

1600...2100

25.04...11.05

500...700

200...450 2. Орталық

Мәскеу

110...160

1775...2225

20.04...2.05

400...600

480...600 3. Еділ-Вятск

105...135

1775...2275

25.04...5.05

450...700

250...500 4. Орталық Қара

топырақ

140...165

2250...2725

10...15.04

450...500

480...600 5. Поволжск

Самара

140...170

1725...2625

20.04...21.05

180...500

6. Солтүстік- Кавказ дала аудандары

Тау етегі

180...200

3100...3550

21.03...11.04

200...250

700...800

7. Орал Пермь

540...875

8. Батыс-Сібір Түмен

90...120

900...2025

28.04...21.05

450...700

9. Шығыс-Сібір

Красноярск

60...108

200...1900

28.04...25.05

250...700

10. Қиыр шығыс

Хабаровск

74...110

1600...2500

10...20.04

400...700

11. Прибалтика

Калининград

135...180

1600...2150

25.04...11.05

500...700

пог

коэффициентінің мәні

0,8

0,9

0,7

0,78 0,7

0,5

0,6 0,9

0,8

Приморск Краснодар 0,6

0,88

0,9 0,9 аязсыз кезеңнің орташа ұзақтығы Солтүстік  аудандар  үшін  45 күннен бастап Қиыр Шығыс  пен  Еуропалық  бөлігінің  Оңтүстігі үшін 160-180 күнге дейін өзгереді. Метеожағдайлар бойынша күнтізбелік уақытты пайдалану коэффициенті бір  жыл  ішінде Мәскеу облысы үшін ғана сәуірде 0,29-0,48 бастап маусымда 0,92- 0,95 дейін өзгереді (3-кесте). Метеорологиялық жағдайлар дала жұмыстарын орындау сапасына маңызды әсер етеді. Осылай, нан салмағы ылғалдылығы дәрежесінің 30 % дейін көбеюі шығының шамамен 4 есеге дейін өсуіне (5-сурет) әкеліп  соғады  (5-сурет). Ресей  аумағы  үшін  жауын-шашынның  жалпы  ұзақтығы Заполярьеде 750-1000 сағаттан Еуропалық бөлігінің оңтүстік-шығыс аудандарында  50-100 сағатқа дейін өзгереді.

ерекшелігі  топырақтың   және өндірістік  жағдайлардың  әртүрлі  болуы болып табылады. Дала жұмыстарын үлкен жазық аймақтар мен еңіс жерлерде, жеңіл құмдасын және ауыр лайлы

топырақта, тасты топырақта жүргізеді (4-кесте). Егістік алқаптарының өлшемдері мен конфигурациясы күрделі  нысан мен шағын алаңдардан дұрыс тіктөртбұрыштар мен үлкен аудандарға дейін әртүрлі. Егістіктердің     кедергілері    болуы мүмкін: жыра, электр таратушы немесе байланыс желілері,  жеке өсіп тұрған ағаштар  немесе бұталар. Әртүрлі топырақ және өндірістік жағдайларда техниканы тиімді  пайдалану үшін

5-сурет. Ылғалдылығы әртүрлі болған кезде бидай дәнінің шығыны

24,0 2,8

5,0

Сұр  топырақ 2,5 -

ерекшелігі жұмыс машиналарының ауқымды егістікаудандарында жылжып қозғалуымен байланысты, бұл үлкен жүк айналымына және отын- энергетикалық ресурстарының көп жұмсалуына әкеліп соғады. Жұмыстар  мобильді  машина-тракторлық  агрегаттармен орындалады.  Осыған  байланысты,  жұмыстарды   ұйымдастыру МТК айрықша басқару әдістерін қажет етеді. Технологиялық циклінің ішінде мобильді энергия құралдары әртүрлі технологиялық операцияларды орындауда қолданылады, олар энергия сыйымдылығымен, технологиялық процестік күрделілігімен және агрегатты  жасаудың  түрлі  тәсілдерімен ажыратылады.

ерекшелігі - тиісті технологиялық әсер нәтижелерінің кідірумен байланысты, ол биологиялық объектілерде болатын биохимиялық процестері жылдамдығының аз болуымен түсіндіріледі. Дала жұмыстарын орындағаннан кейін, теріс нәтиженің шығуын (себу кезінде өткізу атжалы, зақымдалулар,ысыраптар және т.б.) технологиялық  циклінің   шеңберінде  түзету қиын. Ауылшаруашылық техникасы үнемі түрпілі қажақты ортада жұмыс істейді, ол жұмыс бөліктерінің  тез  тозуына себеп  болады.  Ірі габариті мен санының көптігіне байланысты ауылшаруашылық техникасы ашық аспан астында, немесе қатты  жабыны  бар алаңдарда сақталады, ал бұл лак  және  бояу  жабындыларының ескіру процесін тездетеді  және  машиналардың  тоттануын көбейтеді. Топырақ, климаттық және өндірістік жағдайлардың алуан түрлілігі, түрлі дақылдардың өсу факторларына қойылатын айырмашылықтар   және сұрыптардың  жеке-дара ерекшеліктері

ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп-өндіруде агротехникалық тәсілдерді таңдауда ғылымға негізделген тәсілді, түрлі жағдайларға бейімделе алатын және іске асыру тәсілдерін таңдаудың кең спектрін беретін  машиналар  жүйесін  құруды талап етеді.

Өсімдік шаруашылығының өнімдерін өндіру технологиясы

Ауылшаруашылық өнімдерін алудың өндірістік  процестері белгілі бір жағдайларда нақты дақылдарды өсіріп-өндіру технологияларында іске асырылады. Ауылшаруашылық өндірісінде ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп-өндіру технологиясын (ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп-өндіру және жинау технологиясы, ауыл  шаруашылығы  өнімдерін  өндіру технологиясы), ауыл шаруашылығы дақылдарын өндірудің индустриалдық және  операциялық  технологиясын ажыратады.

Ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп-өндіру технологиясын белгілі бір уақыт мезетінде қолданылатын технологиялық материалдардың немесе өсімдіктердің, оларды өсіру процесіндегі агротехникалық рұқсат талаптарын қатаң түрде сақтай отырып, топырақтың күйін немесе қасиеттерін өзгертудің, өңдеудің технологиялық  амал-тәсілдерінің  жиынтығы  деп атайды. Ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіріп-өндіру және жинау технологиясы  негізгі  (астық,  түйнекжемістер  және  т.б.)  және ілеспе (сабан, сабақ) өнімдерді жинау, сақтау орындарына тасымалдау, оны толтыру мен қоймалау сияқты қосымша жұмыстарды қамтиды. Ауыл шаруашылы өнімдерін өндіру технологиясы ауыл шаруашылығы  өнімдерін  жоспарланған  және   белгіленген (берілген)  сапада  алуға   қажетті   өсіріп-өндіру,   жинау, тасымалдау, алғашқы өңдеу, астық алу, қоймалау және сақтауға байланысты барлық технологиялық процестер мен операцияларды қамтиды. Мысалы, шөп дайындау технологиясы: ол жасыл шөпті шауып алуды, шала кептіруді, ірі габаритті теңге шөпті дестелеуді, теңдерді тиеу мен сақтау орнына жеткізуді, оларды сақтауға орналастыруды қамтиды. Технологиялар сипаттама түрінде  немесе  технологиялық карталар түрінде берілуі мүмкін. Технологияларды сипаттау келесі түрде беріледі: дақылдарды өсіріп-өндіру мен жинаудың өндірістік және климаттық жағдайлары, өзгеріп отыратын климаттық жағдайларға байланысты орындалатын жұмыстардың тізбесі, жеке машиналардың технологиялық жұмыс сызбалары мен қолданылатын құралдары және оларды реттеу, ұсынылатын жұмыс режимдері мен техника-экономикалық көрсеткіштері. Технологияларды дамыту біршама тиімді және үнемді өндірістік процестерді тәжірибеде қолдануда барысында жүзеге асады. Ауыл

шаруашылығыныңөнімдерін механикаландырылған тәсілмен өндірудің тиімділігін арттыру үшін технологиялық процестерді процестің өзін өзгерту, конструкцияларын жақсарту және машиналардың сенімділігін арттыру, кешенді және әмбебап агрегаттарды қолдану, ауыр машиналардың және т.б. өту санын азайту  есебінен жетілдіреді. Заманауи егін шаруашылығында жерді минималды өңдеу принциптері қарқынды әзірленіп жатыр, олардың мәні мынада: құрастырылған агрегаттарды  қолдану;  топырақты  өңдеу  сапасы мен тереңдігін қысқарту, жалпақ кескіштерді, түрлі үлгідегі қопсытқыштарды, топырақ қопсытушы, дискілі тырмаларды, жүздерді және басқаларды қолдану арқылы үстіңгі бетінен және үйінді жасаусыз өңдеуді ауыстыру; отамалы және басқа да дақылдарды өсіріп-өндіруде қатарларда және қатар арасындағы механикалық өңдеуден бас  тартуға  мүмкіндік  беретін зиянкестермен және арамшөптермен химиялық күресуге арналған тиімділігі жоғары гербицидтерді кеңінен  қолдану;  өңделетін беттерін азайту (жолақты егін шаруашылығы) және басқалары; өңделмеген жерге себу, әсіресе, борпылдақ қара  топырақты жерлерге,  тыңайтқыштар мен  гербицидтерді  бір уақытта салу. Ауыл шаруашылығы өндірісінің әрбір саласының қарқынды дамуының шешуші шарты - оны индустриалды базаға және озық технологияларға  ауыстыру.  Егер  осы  уақытқа  дейін  тек  жеке  озық әзірлемелер (жаңа машиналар, сұрыптар немесе будандар, тиімді технологиялық тәсілдер және т.б.) ауыл шаруашылығы өндірісіне енгізілген болса, онда заманауи кезеңнің  қазіргі  сатысында ғылымның, техника мен озық ойлы тәжірибелердің арқасында кешенді іс-шараларды – индустриалды технологияларды іске  асыру  мүмкін   болып отыр.

Ауылшаруашылық өнімдерін өндірудің индустриалдық технологиясы жоспарланған көлемде және берілген  сапада өнімдерді алуды қамтамасыз ететін және ауыр қол еңбегінің шығындарын болдырмайтын, ғылымғанегізделген технологияларға сәйкес оңтайлы машиналар құрамымен технологиялық операциялардың бүкіл кешенінрегламенттеп орындауды білдіреді. Индустриалдық технологияның тиімділігі ауылшаруашылық өнімдерін өндіруді қарқындату факторын қолдану есебінен қол жеткізіледі.

Қарқынды технология : өнімділігі жоғары машиналар кешенін пайдалануға; нақты топырақты-климаттық аймақтар үшін сұрыптар мен будандардың жатып қалуы мен құйылуына берік жаңа жоғары өнімдерді, олардың алдыңғыларынан үздіктерін іріктеуге; топырақтың оңтайлы қышқылдандырылуын, мұнда қоректік заттардың теңгерімділік күйінде болуын қамтамасыз етуге; өсу реттегіштерді және арамшөптерден,  зиянкестерден  және  аурулардан өсімдіктерді қорғауды  пайдалануғанегізделеді. Қарқынды технология тиімділігі жоғары

минералды тыңайтқыштарды әртүрлі даму фазаларына бөлшектеп енгізу мен топырақтың негізгі өңделуіне органикалық тыңайтқыштардың жоғары мөлшерлемесін бір уақытта енгізуді болжайды. Бұл ретте агротехникалық іс-шаралардың барлық кешенін уақтылы  және жоғары сапада  орындау көзделеді. Ауылшаруашылық дақылдарын индустриалдық технологиялар бойынша өсіріп-өндіру астық алуды біршама жоғарылатуға мүмкіндік берді. Осылайша, 1 млн. га артық алаңға жүгеріні өсіріп-өндіру тәжірибесі астықты 60-70 ц/га алуға мүмкіндік берді және 1т жұмсалатын еңбек шығындарын 4,0 адам/сағ дейін қысқартты. Жиналған өндірістік тәжірибе ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп-өндірудің индустриалдық технологиясының тиімділігі  жоғары  екендігін көрсетеді. Ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп-өндірудің технологиялық картасы және оны  құру әдістемесі

Ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп-өндіру технологиясы өндірістің нақты жағдайларында технологиялық карталар түрінде рәсімделеді.

Технологиялық карта

Технологиялық карталарды бірнеше жылдар бойындағы ғылыми зерттеулер мен талдап қорытылған озық тәжірибенің негізінде құрады. Технологиялық карталарды құру үшін шаруашылық мамандарына көмек ретінде әрбір дақыл бойынша аймақтық технологиялық карталардың үлгілері әзірленіп, шығарылған. Бұл карталарда әрбір жұмыс түрі бойынша берілген агрегаттар құрамының осы аймақ  үшін  ұтымды  әртүрлі  нұсқалары  мен оларды қолданудың техника-экономикалық көрсеткіштері берілген. Технологиялық карта жұмыс жағдайларының  өзіне  тән сипаттамасын және осы өндірістің техникалық  жарақталу талаптарын есепке алады және барлық механизаторлар мен кәсіпорын жұмыскерлері үшін орындалуы міндетті құжат болып табылады, және де жоспардағы есептерге қажетті негіз болып табылады. Технологиялық картанықұру нақты шешім қабылдаудың бірізділігінде байланысты болады. Астықты бағдарламалау әдістерінің негізінде лимитті факторлар бойынша астықтың мүмкін деген әлеуеттін анықтайды: күн энергиясымен,  ылғалмен  қамтамасыз етілуі және

жылу ресурстарымен қамтамасыз етілуі бойынша. Астық алуды аталған лимиттік факторлар үшін минималды мәніне тең деп алады. Қабылданған көлемде астық алу үшін  оған  қол  жеткізудің  өндірістік циклының негізгі және қосалқы технологиялық процестерінің  тізбесін  де айқындайды. Астықты белгіленген мөлшерде алуға қол жеткізудің шарттары - органикалық және минералды тыңайтқыштарды енгізу нормаларын, тәртібін және мерзімдерін негіздеу мен негізгі қорек элементтері (азот, фосфор, калий) бойынша олардың теңгерімділігін және де қажетті элементтерінің теңгерімділігін қамтиды. Себілетін материалдың сапасына қарай себудің немесе  сеуіп  бітірудің оңтайлы нормаларын анықтайды, ал  аурулардың  және  зиянкестердің  таралуына  қарай  химиялық  қорғаныс  құралдары  мен оларды жұмсау нормаларына деген қажеттілік анықталады. Ылғал   жетпеген   кезде  суару  нормасы анықталады. Өндірістік циклдың негізгі және қосалқы технологиялық процестерінің тізбесін өндіріс аймақтарында тәжірибелік түрде тексерілген зоналық технологияларды әзірлеу жөніндегі ұсыныстар негізінде қалыптастырады. Бұдан кейін әрбір жұмыс түрі үшін берілген сапада технологиялық процесті орындауға қабілетті машина-тракторлық агрегаттардың  құрамын анықтайды. Агрегатты таңдау - тракторды, жұмыс машиналары мен тіркемелерінің түрлерін және санын, жұмыс істеудің жылдамдық режимдерін таңдауды қамтиды. Бұл үшін қарапайым есептеу (жаңа машиналар үшін) жүргізеді немесе қолданыстағы тәжірибелік ұсыныстарды қолданады. Берілгенжұмыс жағдайлары үшін жылдамдық режимдерін таңдауды мүмкін болатын жұмыс жылдамдықтарын және процестің энергия сыйымдылығын есепке  ала отырып жүзеге асырады. Таңдап алынған агрегат үшін өнімділікті, энергия, еңбек және материалдық  құралдардың шығынын сипаттайтын жұмыс көрсеткіштерін анықтайды. Өнімділігін жұмыс істеудің үлгілік нормалары мен отынның жұмсалуына қарай анықтайды,  ал  жаңа  машиналар  үшін  6-  тарауда берілген формулалар бойынша есептейді. Әртүрлі үлгідегі агрегаттарды қолдану жөніндегі ұсыныстарды типтік технологиялық карталардан  табуға болады. Кәсіпорынның мүмкіндіктерін, агротехникалық құралдардың мүмкіндіктерін, ауарайы жағдайларын, тәулік ішіндегі жұмыстың ұзақтығы мен машиналардың сенімділігін есепке ала отырып агрегатты таңдағаннан кейін, олардың қажетті санын және механизаторлар мен қосалқы жұмыскерлердің қажетті санын анықтайды. Есептердің қорытындысына берілген дақылды өсіріп- өндіруге қажетті отын, еңбек және  материалдық  құралдардың  жалпы шығындары есептеледі. Үлгілік технологиялық картаның нысаны 5-кестеде берілген. Барлық дақылдар мен салалар бойынша құрылған технологиялық  карта  әрбір  шаруашылықта  тиісті  машиналар жүйесі мен индустриалдық технологияларды енгізу үшін перспективалық   жоспар  болуы мүмкін.

Технологиялық  картаның үлгісі Бастамашы  ............................................................................................................ Негізгі өнімнің өнімділігі...............................................................................т/га Жанама өнімнің өнімділігі...........................................................................т/га

Минералды тыңайтқыштар: азоттық  .......................................................................................................... кг/га фосфорлы  .......................................................................................................кг/га калийлі  ............................................................................................................кг/га

5-кесте

№ р/б

Жұмыс- тың атауы және сапалық көрсеткіш тері

Жұмыс көлемі

Жұмыстардың мерзімі

Агрегат- тың құрамы

Қызмет көрсетуші тұлға (разряды)

Агрегат өндірімі, га (т, ткм)

Норма ауысы м саны

Агре- гаттар саны

Еңбек шығын- дары, чел/сағ

Отын шығысы, кг

Авто- мобиль- бензині, л

Элементтер бойынша

т,га т. км

Ауысымды Сағ Күн

Жалақы

Амортизация және жөндеу

Отын

Барлығы

б

Механикаландырылған жұмыстарды орындаудың операциялық  технологиясы Ауылшаруашылық өнімдерін өндірудің технологияларын іске асыру өнеркәсіптік негізде агротхеникалық, инженерлік, экономикалық        және       ұйымдастыру        ұсыныстары   мен қағидаларының нақты болуын талап етеді. Аталған талаптардан тұратын технологиялық құжаттың біршама қонымды түрі операциялық   технология  болып табылады.

Ауылшаруашылық жұмысын орындаудың операциялық технологиясы

Операциялық  технология  былай  әзірленеді:   бастапқы ақпаратты жинау, жобаны негіздеу және әзірлеу, өндірістік жағдайларда тәжірибе жүзінде тексеру. Операциялық технологияны әзірлеу келесі мәселелердің шешім табуына мүмкіндік береді: агротехникалық нормативтерді және технологиялық рұқсаттарды белгілеу; жұмыстардың орындалу технологиясының оңтайлы нұсқасын таңдау; агрегат құрамын негіздеу; агрегатты жұмысқа даярлау; егістіктерді жұмысқа даярлаудың ұтымды әдістері; машиналардың  қозғалыс  тәртібін  және  еңбекті  ұйымдастыру  түрін таңдау; технологиялық және техникалық қызмет көрсетуді ұйымдастыру; дифференциалды жұмыс істеу нормаларын белгілеу; жұмыстардың сапасын  бақылау  және  бағалау  мен  қабылдау; жұмыс  сапасын  материалды  түрде  ынталандыру   мен   еңбек төлем; қауіпсіздік техникасының талаптары және өртке қарсы іс- шаралар. Карталарды  құру  үшін  механикаландырылған жұмыстарды  орындаудың  үлгілік  және  аймақтық  қағидалары,  озық механизаторлардың тәжірибесі мен техникалық құралдарды пайдалану  жөніндегі  ұсыныстар  қолданылады.

тұрақтылықты, агрегаттың берілген жұмыс режимін сақтауды және орындалатын операцияның сапасын сақтауды белгілейді. Бұл ретте өнімнің максималды  көлемін  алу  және  топырақтың   құнарлылығын арттыру айқындаушы фактор болады. Жекеаймақтардың және өндірістің өзгеріп отыратын жағдайларына қатысты: жұмыс мерзімдері мен олардың ұзақтығы; ауыл шаруашылығы операцияларының сапасын сипаттайтын технологиялық параметрлері; материалдардың (тұқым, отын, тыңайтқыштар және т.б.) және өнімнің мүмкін ысырабын (бидайды диірменнен өткізу дәрежесі, толық елемеу және басқалары) айқындайтын көрсеткіштер белгіленеді. Операциялық технологиялар берілген сыртқы жағдайларда агротехникалық талаптарды орындалуынжоғары деңгейде қамтамасыз ететін пайдалану режимдері мен машиналардың реттелу режимдерін қарастыру  керек. Соңғыларын нақты

жағдайларға машиналар мен жұмыстардың технологиясының жетілдірілуіне  байланысты  анықтауға болады.

Агрегаттарды жасау және даярлау.

Агрегаттарды шаруашылықтарбармашиналардан        құрайды.Агрегаттардың құрамын және олардың жұмыс режимдерін есептеп анықтайды немесе  анықтамалық  материалдардан  таңдап алады. Агрегатты жұмысқа даярлау мыналарды қамтиды: тракторды, тіркемені және машинаны даярлау; олардың техникалық күйін тексеру; тиісті түрдегі машинаның жұмыс органдарын орнату және оларды орналастыру схемасы мен алдын-ала баптап реттеу; агрегатты құру және қажет болған жағдайда оны қосымша құрылғылармен (маркерлермен, із көрсетушілермен, көру айла бұйымдарымен және басқаларымен) жарақтау; агрегатты бос жүрісінде және  жұмыс  барысында  байқап көру. Тракторды даярлау мыналарды қамтиды: аспа жүйесін баптау, шиналарын таңдап салу, доңғалақтарын орнату және шиналардағы қысымын тексеру, қосымша жүкті және салмаққа қарсы бекіту. Агрегатты жинаған кезде трактордың доңғалақтарының жұмыс органдарының орналасуын дұрыс үйлестіру керек және машинаның трактордың  тоқтауына  қатысты  күйін дұрыс  үйлестіру керек. Жұмыс өнімді болу үшін агрегаттың қозғалыс жылдамдығын қозғалтқыштың қуаты бойынша шектеуді, агрегаттың өткізгіштік қабілетін, агротехникалық және өзге  де  талаптары  бойынша оңтайлы жылдамдығын таңдап алады.

Егіс алқабын даярлау.

Егіс алқабын даярлау кезінде агрегаттың жұмыс істеуі үшін қолайсыз жағдайлар болмас үшін оның жұмыс істеу сапасына кедергі келтіруі мүмкін себептерді қарап шығып, оларды жояды; қозғалу тәсілі мен бағытын таңдайды; айдаудың орналасуы мен енін белгілейді; бұрылыс жолақтарын салады  да айдау тәсілінде егіс алқабын айдауларға бөледі (бұрылыс жолақтарында шалғы жолын салады немесе айдау  бұрышында  жинау кезінде, агрегаттың бірінші өткен сызығын  өлшейді  және т.б.). Тексеріп қарап шығу кезінде егістікті сабан, сабақ, ірі арамшөп қалдықтарынан, тастардан және т.б. қалдықтардан тазарту жөніндегі іс-шараларды белгілейді. Жойылмайтын кедергілер, жыра, аңғар, батпақ орындар, бұталар мен үлкен домалақ тастар апат салдары болып, машиналардың сынуына себеп болуы мүмкін,  оларды қоршап,  ескерту   белгілерін  маңайына  орнату керек. Агрегаттың қозғалу  бағытын  алдыңғы  өңдеу  бағытын,  егістіктің конфигурациясын және қолданылатын  агрегатты есепке ала отырып таңдайды, сондай-ақ су тотығуынан өңделетін учаскелерді  ескерту  жөніндегі   шаралар   да   есепке алынады. Бұрылыс жолақтары агрегаттың негізгі қозғалысы бағытын таңдағаннан кейін салынады. Егер операцияны орындау процесінде егістіктен шығып кету мүмкіндігі болса, бұрылыс жолақтарын салмайды.

Қозғалу тәсілін агротехниканың талаптарын, өнімділігі жоғары білікті, және ең жоғарғы көрсеткіштерін  есепке ала отырып

таңдайды. Бұл ретте агрегатқа техникалық және технологиялық қызмет көрсетудің қолайлылығына ұмтылады, қосымша өңдеуді қажет ететін бұрылыс жолақтарының өлшемдерін және өзге де көрсеткіштерді есепке алады. Еңбекті ұйымдастыру түрін (жеке, топтық, кешендік және басқаларын)  экономикалық  алғышарттар  мен озық шаруашылықтардың тәжірибесін есепке ала отырып, анықтайды.

Айдаудағы агрегаттардың жұмысы.

Операциялық технологиядаагрегаттың айдауда орындалатын реттеуі (бірінші және келесі өткенде); оның жұмыс тәртібі, оның ішінде бұрылыс жолақтарын өңдеген кезде; қолданылатын режимдер, қозғалыс тәсілдері  және  басқалары көрсетіледі. Агрегаттың айдауда жұмыс істеу тәртібі: бірінші өткен сызыққа шығу, көлік күйінен жұмыс күйіне ауысуы, бірінші өту, жұмыс күйінен көлік күйіне ауысуы, бұрылысты орындау және кезекті жұмыс барысының сызығына шығу,  жұмыс  күйіне  өту  және  кезекті  өтуді орындау. Параллель жақтары бар учаскелерді тік  бұрышты  пішіндегі егістік  ретінде  өңдейді, ал  қалғандары  қисық   сызықты алаңдар мен  қиылыстарды  жеке  өңдейді. Агрегаттың нақты жұмыс істеу шарттарына байланысты берілістермен қозғалыстары жүргізіледі, қозғалтқыштың жылдамдықпен  жұмыс істеу режимі  өзгереді  және т.б. Жұмыс сапасы нашарлағанда, бұзылу  байқалғанда  немесе  сынған кезде, сондай-ақ қауіпсіздік техникасының талаптары бұзылған жағдайда агрегатты  бұзылуды  жөндеу  үшін  тоқтату керек.

Жұмыс сапасын бақылау.

Бұл  операцияны  тракторшы- машинист пен қабылдаушы технологиялық операцияны орындау кезінде және ол аяқталғанда өткізеді. Жұмыстардың  сапасын бақылау үшін арнайы құралдар мен айлабұйымдарды қолданады. Бағалау нәтижесін орындаушының есеп парағына жазып алады. Жұмыс тиісті  сапада  орындалмаған  жағдайда  оны  ақау  деп  танып,   қайта істейді. Жұмыс сапасын ауысым ішінде бақылаудың орны зор, әсіресе ауысым  басында,  себебі  реттеудің  бастапқыда   дұрыс   болмауы тек жұмыс сапасын  нашарлатып  ғана  қоймай,  сондай-ақ машинаның  сынуына  немесе апатқа себеп болуы мүмкін. Агрегаттың өнімділігін бақылаудың негізі ауысым ішіндегі жұмыс болуы керек, оны түрлі тәсілдермен анықтауға болады. Оң нәтижелерді жұмыс  істеу  нормасына  сәйкес  белгі  береді.  Бұл  үшін егістікке ерекше белгілерді орнатады, олар белгілі ауысым бөлігінде орындалуы керек жұмыс көлемін көрсетеді. Бұл тәсіл тракторшыға және тексерушіге орындалған норма туралы айтуға мүмкіндік береді.

Еңбекті қорғау.

Операциялық  технологиялардың  бұл тарауында берілген агрегатта  қауіпсіз  жұмыс істеу  қағидалары

бойынша нақты ұсыныстар берілген және өртке қарсы қауіпсіздік талаптарын сақтау жөніндегі қажетті іс-шаралар көрсетілген. Тракторлардың және ауылшаруашылық машиналарының техникалық  күйі   персоналдың   қауіпсіз   жұмыс   істеуін қамтамасыз етіп, қолданыстағы «Колхоздар, совхоздарда машина- трактор   пакрін   пайдалану   қағидаларына» жауап   беруі  тиіс.

Механикаландырылған  жұмыстарды  орындау сапасы

Астықты мол алу үшін дақылды өсімдіктердің әрқайсысына бірдей, олардың өсуіне оңтайлы жағдайлар жасау керек.  Бұл проблема  дала  жұмыстарын  механикаландырылып  орындау кезінде айрықша өзектілікке ие болады. Осы мақсатта ғылыми зерттеулер тәжірибелік анықтау негізінде технологиялық операциялардың оңтайлы орындалу

сапасының көрсеткіштері мүмкін ауытқулар үшін сандық мәндерібелгіленеді. Осы мүмкіндіктердің негізінде  белгілі  бір  технологиялық  операцияларды        орындауға

агротехникалық        талаптар қалыптасады. Агротехникалық талаптарды сақтамау өсімдіктердің өсу және көбею шарттарының нашарлауына, астықтың азаюына, материалдық  және еңбек   шығындарының ұлғаюына  әкеледі. Механикаландырылған жұмыстарды  орындау  сапасына  әсер  ету сипаты бойынша топтастырылған біршама факторлар ықпал  етеді (6-сурет).

Алдыңғы операциялардың орындалу сапасы адамдар жасаған машина-тракторлық агрегаттың жұмысына арналған жағдайлардан тұрады. Олар өңделетін материалдардың біртекті  қасиеттерін;  микро және макротеңсіздік сипатын; қатарлардың  тік сызықтылығын; тыңайтқыштарды, тұқымдар мен химиялық препараттарды, қатардың, шұңқырдың тереңдігі мен салу еніне  қарай  бөлудің  бірдейлігін анықтайды.

Топырақ-климаттық факторлар адамға байланысты емес агрегаттың сыртқы жұмыс жағдайларын анықтайды. Оларға топырақтың түрлері; олардың механикалық құрамы және физика- механикалық қасиеттері (ылғалдылық, тығыздық, қаттылық, борпылдақтық, ауа өткізгіштілік, сүзгілеу және басқалары); топырақтың өзгеріп отыратын қасиеті мен табиғи жағдайлардың ықпалымен өңделетін өзге де материалдардың өзгеріп отыратын қасиеті; жауын-шашынның көлемі, ұзақтығы мен қарқындылығы және жауу мерзімдері; ауа температурасы және топырақ пен оның өзгеруі; жылына ашық күндердің саны және күн сәулесі энергиясының қарқындылығы; желдіңбасым  бағыты  мен  күші  және басқаларыжатады.

Адам факторлары механизатордың күйін сипаттайды және жұмыс процесіне басқарушы әрекеттердің жылдам,  дәл  және  қатесіз болуын анықтайды. Бұл факторлар тобына механизатордың кәсіби даярлық  деңгейін,  дербес  ерекшеліктерін,  еңбек  режимі  мен ,

6-сурет. Механикаландырылған жұмыстардың сапасына негізгі факторлардың әсері

шарттарын, жұмыстың үнемі өзгеріп отыруына психилогиялық процестердің күрделілігіне, жұмыс түрлерінің әртүрлі болуына негізделген проблемаларды, механизатордың шаршаңқы болуын және көптеген  басқа себептерді  жатқызады.

Биологиялық факторлар генетикалық деңгейде қаланады және көптеген жағдайда тұқымдар мен өсімдіктердегі биологиялық процестердің өтуін алдын ала анықтайды. Бұл факторлар тобына тұқымның себілу сапасы (көктеу температурасы, өнгіштігі, өсу энергиясы); сұрыптың ерекшеліктері (ауруларға төзімділігі тамыр жүйесінің өсу сипаты және жерүсті бөлігі, жапырылып қалуға бейімділігі,     төгілуі          дәне        басқалары)    технологиялық операциялардың орындалу мерзімдерін айқындайтын  өсімдіктің түрлі өсу кезеңдерінің ұзақтығы және т.б. жатады. Биологиялық факторлардың белсенділігіне тұқымдарға электр-магнитті сәулелендіру, домалақтау, топырақтың тығыз болуын, химиялық заттар мен биологиялық өсіру стимуляторлары арқылы әсер етудікелтіреді.

Машина-тракторлық агрегаттың пайдалану қасиеттері машиналардың конструкциялық  ерекшеліктерімен  және пайдаланылу тәртібімен  айқындалады.  Пайдалану  режимдерін  бұзу, нақты жұмыс жағдайлары үшін технологиялық реттеу жөніндегі негізделген ұсыныстардың болмауы немесе талап етілген реттеуді

жасай алмау жұмыс сапасын біршама нашарлатып,  астық алуға  теріс ықпалын  тигізеді  және  өнімнің  өзіндік  құнын  түсіреді.  Әрбір жаңа машинаның осы үлгідегі баламаларына қарағанда өз ерекшеліктері бар, ол жиналатын тетіктері мен  құрамдас бірліктерінің техникалық әртектілігімен, жиналу дәлдігі мен тура келуіне, сондай-ақ пайдалану материалдарының қасиеттеріне негізделген. Сол  себепті,  техникалық  факторлар  конструктивті және   пайдалану факторлары  болып бөлінеді.

Конструктивтік факторлар машинаның конструкциясымен айқындалады және пайдалану процесі кезінде өзгермейді деуге болады. Бұл  факторлар  тобына  жатқызылатындар:  база,  із, ауырлық орталығының орналасуы, салмақтың тіреулерге бөлінуі, жетекші доңғалақтардың немесе жұлдызшалардың диаметрлері, конструкциялық қарпу, жұмыс органдарының реттелу диапазоны, көлік жәнеагротехникалық жарық беру, материалдың сапасы, оның тот  басуға   беріктілігі  және т.б.

Пайдаланушылық факторлары басқару механизмінің техникалық күйімен, жұмыс органдары мен реттеуге арналған құрылғылармен анықталады. Олар бастапқы және ағымдағы реттеу дәлдіктеріне, қозғалыстың  беріктілігіне,  агрегаттың  кинематикасына  және белгілі бір машина түрлеріне жататын  өзге  де  көрсеткіштерге ықпал етеді. Агробиологиялық ғылым даму шамасына қарай нақтыланып, технологиялық процестердің орындалу сапасына қойылатын талаптарды қатаңдату қалыптасты, бұл өз кезегінде ауыл шаруашылығы техникасының конструкциясын үнемі жетілдіріп отыруды  тудырды. Әртүрлі дақылдарды өсіріп-өндіру және жинау механизмі мәселелерімен айналысатын инженерлік  ғылымдар биологиялық және өзге  де  ауыл  шаруашылығы  ғылымдарына  өсімдіктердің  жаңа сұрыптарын шығару және өндірістік процестерді механикаландыру сұраныстарына үздік  жауап  беретін  өсіріп-  өндіру   тәсілдерін   әзірлеу  талаптарын  қойды. Механикаландырылған жұмыстарды орындау сапасы көрсеткіштерінің деңгейі мен тұрақтылығы белгілі бір дәрежеде бақылау жүйесі мен әдістерінің дәрежесіне, бақылаумен  айналысатын мамандардың мүддесі мен біліктілік деңгейлеріне байланысты. Технологиялық процеске, бақылаудың еңбек сыйымдылығына, пайдалану шарттарына, мамандардың болуына және аспаптардың болуына байланысты  сапаны  бақылаудың  әртүрлі түрлерін қолданады (7-сурет). Барлық  жағдайларда объективті және анық нәтижелер беретін бақылау түрі мен тәсілін таңдап алу керек. Бақылау мақсатына байланысты ескерту, ағымдағы  және қабылдап бақылауы ажыратылады.

Ағымдағы статистикалық бақылау деп агротехникалық және технологиялық шарттардың бұзылуын ерте анықтау мақсатында жұмыс  сапасын  кезең-  кезеңмен     таңдап     бақылау  әдісін   атайды.  Ағымдағы бақылауды

деп айдауға бірінші екі рет кірген кезде барлық көрсеткіштер бойынша жұмыс сапасын анықтауды  атайды.  Ескерту  бақылауының  барысында  нақты жұмыс жағдайларына қатысты технологиялық реттеуді анықтап алады.

Қабылдап бақылау деп қабылдап алу барысында агротехникалық талаптарға сай орындалған жұмыстардың  сапасының  сәйкестігін   тексеруді айтады. Бақылаудың толықтығына байланысты бақылау таңдаулы немесе тұтастай болуы мүмкін. Негізінде тек таңдаулы  бақылауды  жүргізеді, бірақ қажетті  өлшеу  санын  негіздеумен  берілген дәлдікке қол жеткізу үшін көрсеткіштерді анықтайды. Тұтастай бақылаудың мақсатқа сәйкестігі экономикалық мақсатқа сәйкестігімен негізделеді. Бақылау объектілері болып жеке операциялар, жұмыс түрлері немесе жеке объектілер (агрегаттар, орындаушылар, агрегаттың  жеке жүйелері  және т.б.) табылады. Жұмыс сапасының көрсеткіштері өңдеу объектісіне әсерінің нәтижелерін бағалайды. Барлық немесе көптеген объектілерге тән

арнайы сипаттағы көрсеткіштерді ажыратады.        Жалпы        агротехникалық        көрсеткіштерге агротехникалық мерзімдер, қозғалыстың тік сызықтылығы мен беріктілігі, өңделетін материалдың ылғалдылығы және атжалдың болмауы жатады. Технологиялық процестердің арнайы сипатты топтары ретінде: топырақты өңдеу, себу мен сеуіп бітіру, егуді күту және тыңайтқыштарды салу, астық жинау, жинаудан кейінгі өңдеу мен суаруды бөліп көрсетеді. Әрбір процесс түрлері үшін орындалатын жұмыстың

негізгі     технологиялық     мақсатын        сипаттайтын        жұмыс көрсеткіштерін анықтайды. Топырақты өңдеуші машиналар үшін өңдеу тереңдігі мен оның біркелкілігі, қопсытылуы, уатылғыштық, жалды, қабатының айналымы, өсімдік қалдықтарын отырғызуға үстіңгі беттің тегістелуін қосымша анықтайды. Себу  мен  отырғызуды себілу мен отырғызудың  түзулігімен,  берілген тереңдікті сақтаумен, себу нормаларын сақтаумен,  тұқымдардың және себілетін материалдың зақымдалу дәрежесімен, өткізудің болмауымен бағалайды. Себуді күту кезінде қосымша қопсытылу тереңдігінің бірдей болуын, арамшөптің кесілу дәрежесін, дәнді дақылдардың зақымдалуын, тыңайтқыштар  мен  улы  химикаттардың бөлінуінің бірдей болуын анықтайды. Жинау барысында ысыраптың шамасы мен сипатын, астықтың бітелуін, зақымдалуын, кесу биіктігін, дестелеу өлшемдерінің параметрлері мен беріктігін де  анықтайды.  Жинаудан  кейінгі  өңдеуді  ысыраптың шамасымен, жиналып қалуымен, зақымдалуымен, сұрыпталуымен,    бұзылуымен    және                қоректік    заттарының сақталуымен (құрамындағы қант, ақуыз, каротин, дәрумендер) бағалайды. Суару кезінде тамшылардың бірдей түсуі, көлемі және нормасын анықтап алу маңызды. Әрбір жұмыс түрі үшін сапа көрсеткіштері бойынша нақты тізбесі, анықтау тәртібі мен рұқсат етілетін мәндері осы оқулықтың екінші тарауында толығырақ қарастырылатын  болады. Машина-тракторлық  агрегаттардың  (МТА)  жұмыс  сапасы жөніндегі талаптар жылдамдықты, қармау енін шектейді және көбінесе қозғалыс тәсілін таңдауды анықтайды. Бұл параметрлер негізінен агрегаттың өнімділігін, еңбек шығындары мен тура шығындарды анықтайды. Өнімділік өз кезегінде МТА санын анықтайды. Егер агрегаттар жеткілікті болмаса, жұмыстарды орындау мерзімдері де ұлғаяды, ал бұл астық жинауға  әсерін  тигізеді; ал олардың саны артық болған жағдайда техника тиімді қолданылмайды, қосымша капитал салымдары қажет болады, механизаторларға деген сұраныс артады, олардың маусымдық жұмыспен қамтылу дәрежесі азаяды - соңында мұның барлығы өнімнің  өзіндік  құнына  әсер етеді.

Нарықтық қарым-қатынастар жағдайларында өндірістік ұжымдарды  ұйымдастыру

Ауылшаруашылық өнімдерін өндіру өндірістің негізгі факторларына - жер, техника және адамның өзара  қарым-  қатынасын ұйымдастырумен байланысты. Оңтайлы ұйымдастыру түрін іздеу кәсіпкерлік бастамамен анықталады. Меншік түріне, адамның өндірісті басқаруға қатысу көлемі мен дәрежесіне байланысты    ауыл       шаруашылығы   өнімдерін        өндірушілер мемлекеттік, ұжымдық және жеке меншік  кәсіпорындар  деп бөлінеді. Мемлекеттік кәсіпорындарға (жекешелендіруге  жатпайтын) тұқым  өсіру  және  асылдандыру  шаруашылықтары, білім беру және

ғылыми  мекемелердің  және  машина  сынау  станцияларының оқу  және  тәжірибелік   шаруашылықтары жатады. Ал, колхоздар мен акционерленген ауыл шаруашылығының кәсіпорындары ұжымдық болып табылады. Бұл кәсіпорындардың заңды негізін өндіріс қаражатына ұжымдық немесе ұжымдық- үлестік меншік ету құрайды. Ұжымдық        жәнемемлекеттік        шаруашылықтардың ұйымдастырушылық негізін басым цех құрылымы құрайды, ал шаруашылықтың аумағы көлеміне қарай бөлімшелерге бөлінген. Техника орталық машина алаңында немесе бөлімшелердің арнайы алаңдарында базаланады. Механизаторлар жұмыстарды жеке тапсырмалар бойынша орындайды.  Техниканы  пайдалану тиімділігін арттыру үшін жеке жұмыс түрлерін орындауғанемесе ауыспалы егін айналысының ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіріп-өндіругеарнайы мамандандырылған  жеке  жұмыскерлер тобын қалыптастырады. Арнайы мамандандырылған отрядтар жұмыстарды агрохимиялық қызмет көрсету, топырақты көктемгі жырту, себу және астықты жинау бойынша жұмыстарды орындау үшін   құрады.  Бұл  топтар  уақытша  бірлестіктер  түрінде болады. Механизаторларды біріктірудің өзге түрі белгілі бір егін айналысының шеңберінде барлық жұмыс кешендерін орындайтын алғашқы жалдаушы ұжымдар болып табылады.  Мұндай ұжымдардың түрлі топырақты-климаттық аймақтардағы жұмыс тәжірибесі еңбек өнімділігін жеке дербестілігі, қарқынды технологияларды меңгеру, ресурстарды үнемдеу техникасын пайдалану, ұтымды ұйымдастыру-экономикалық және әлеуметтік шараларды  қолдану,  адами  факторлардың   белсенділігін қамтамасыз ететін шаралардың есебінен 2 есеге артық арттыруға мүмкіндік береді. Еңбек өнімділігі жоғары ұжымдарды қалыптастырудың ғылыми негіздемесін        ғалымдар      РАСХН     академигі     Краснощеков Н.В.жетекшілігімен әзірлеген. Бастапқы өндірісте қайта құру – бұл ең алдымен, адамның қабілеттерін, білімін, дағдысы мен  тәжірибесін  максималды қолдану. Жұмыскердің жоғары өнімділікпен еңбек етуге деген талпынысы еңбектің психологиялық құрамдас бөлшегіне  және  еңбек беделінің құрамдас бөлшектеріне негізделеді (8-сурет). Бұл блоктардың әрқайсысы жұмыскердің еңбегін белсенді етуде түрлі жүктемеге ие, ол әрбір адамның жеке қасиеттеріне байланысты болады. Негізгі психологиялық құрамдас бөлшектерге келісілген шектеулер шеңберінде әрекеттердің жеке даралығы; сабырлы ұжымда жұмыс істеу ниеті; ұжымның  тұрақтылығына  сенімділік  пен       еңбекті        рухани        және  материалды       ынталандыру кепілдіктеріжатады.

Дербестілік өндірістің   негізгі  қаражатын (жерді  және техниканы)

8-сурет.  Жалдау  ұжымында еңбекті белсендіру факторлары жалдау құқығынан туындайды және жұмыскерлерді соңғы  өнімді алу үшін қажетті өзге де ресурстармен қамтамасыз етілуінен туындайды. Дербестілік технологияларды түзету, соңғы өнімді таңдау, ұжымның жұмыс уақытын пайдалану, техникалық құралдарды жаңғырту және т.б. бойынша шешімдер қабылдау құқығын  болжайды. Ұжымдағы микроклимат жұмыскерлердің жеке  ерекшеліктері мен  олардың  санына  байланысты  болады.  Жалданған ұжымдардың жұмыс  тәжірибесі  ең  оңтайлысы  3-5  адамнан тұратын ұжымдар екендігін көрсетті. Адам  саны  аз  болғанда ойлары бір  жерден  шығатын  ұжымды  қалыптастыру  жеңіл болады. Туысқандық қарым-қатынасы  бар  ұжымдар  мықты  болады. Жалдау ұжымдарының тиімді жұмыс істеуі үшін ұзақ уақытқа арналған жоспарын көру маңызды. Болашақта өз құқықтарының сақталуына деген сенімділік ұжымды мықты етеді және   оларды ынталандырады,  өз  ісіне қамқорлықты тудырады.

Ауыл шаруашылығындағы еңбектің беделін анықтайтын  маңызды факторлардың бірі -материалдық және  рухани ынталандыру жүйесі, әлеуметтік-тұрмыстық және өндірістік жайлылық деңгейі. Бұл жұмыскердің еңбектің жоғары өнімділігіне деген қызығушылығын арттырады. Алғашқы ұжым төмен топырақты-климаттық факторлар жағдайында жұмыс істейді. Ресейде айдалған жердің 70%-  данартығы тәуекелі көп егін  шаруашылығының  аймағында  екендігін атап өткен жөн. Бұл өндірісті қарқынды  ету жағдайларында бөлінген ресурстарды тиімді пайдаланумен, ғылыми-техникалық прогресс жетістіктеріне деген сұраныстың артуымен, озық тәжірибелерді және жиналған білім ресурстарын меңгерумен байланысты. Жалдаушы ұжымдарға жаңа техниканы беру мен кәсіпорын мамандарының тарапынан  уақытылы  кеңес  беру оларды ынталандырады. Жеке меншікфермерлікшаруашылықтар өндірістеотбасы мүшелерініңжұмыспен қамтылуын есепке ала отырып ұйымдастыру- психологиялық факторларыжағынанжалдаушы ұжымдармен ұқсас, бірақ бірқатар ерекшеліктеріне  ие.  Дербестілік  пен  болашаққа деген сенімділік оларға жерге жеке меншік иелік ету мен толық экономикалық тәуелсіздігімен кепілдендіріледі. Алайда, бұл ретте жоғары өнімділігі бар техникамен, өндірістік ресурстармен және ғылыми-техникалық қамсыздандыруға кепілдіктері жоқ, ал материалдық  ресурстары оларды  сатып алу  жағынан  шектеледі.  Бұл жағдайдан шығудың амалы фермерлердің жоғары өнімділікті техниканы бірлесе сатып алуға және фермерлерді ұжымдасуы есебінен табылуы мүмкін, не болмаса жасалатын машина- технологиялық станциялармен (МТС) шарттық қарым-қатынас негізінде  қызмет  көрсету  есебінен   шешімін  табуы мүмкін. Машина-тракторлық      парктің     санын     едәуір        қысқарту жағдайларында Ресейде машина-технологиялықлық стансаларының ролі де артады. МТС негізгі функцияларына: механикаландырылған жұмыстар өндірісінде ауыл  тауар  өндірушілерінің  сұраныстары  мен қажеттіліктерін зерделеу,  техникаға  деген  сұраныс, машиналарға техникалық қызмет көрсету мен жөндеуді ұйымдастыру; механикаландырылған жұмыстарды (мердігерлік жұмыстарды) жүргізудегі қызметтер, ауылшаруашылық өнімдерін қайта өңдеу, техниканы жалдау, уақытша ақы алу мен сервис, материалды-техникалық жабдықтау мен кеңес беру  өткізу  және ауыл  шаруашылығы  өндірушілерін оқытужатады. Үкіметтің шешімі бойынша құрылатын  машина- технологиялық станциялар ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіріп- өндіру, жинау және қайта өңдеудің жоғары тиімділігі бар технологияларын енгізуге және дала жұмыстарын жүргізуде ауыл шаруашылығы  тауарларын   өндірушілеріне   нақты   көмек көрсетуге  ықпал ететін  болады.

Бақылау сұрақтары

5.Ауылшаруашылық өнімдерін өсіріп-өндіру технологиясы өндіру технологиясынан немен өзгешеленеді?

6.Қарқынды  технология  неге негізделеді? 7.Ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп-өндірудің технологиялық картасында  қандай деректер көрсетіледі? 8.Операциялық технология қандай элементтерден тұрады? 9.Механикаландырылған жұмыстардың сапасына қандай факторлар әсер етеді? 10. Жұмыс сапасын бағалау үшін қандай бақылау түрлері қолданылады?

11.Жалдау ұжымында еңбекті белсендірудің негізгі факторларын атаңыз.

2-ТАРАУ. ЭНЕРГЕТИКАЛЫҚ ҚҰРАЛДАР ЖӘНЕМАШИНА- ТРАКТОРЛЫҚ АГРЕГАТТАРДЫҢ ТҮРЛЕРІ

Ауылшаруашылық өндірісіне арналған мобильді   энергетикалық құралдар

Энергетикалық құралдарды жіктеу.

Ауыл шаруашылығын механикаландыруға     арналған        машиналар        жүйесінде энергетикалық құралдар маңызды орын алады. Бұл құралдармен жеткілікті түрде жарақталу мен әрбір шаруашылықтағы ұтымды қатынасы көбінесе барлық жұмыстарды  механикаландыру  мүмкіндігі  мен  тиімділігін анықтайды. Ауылшаруашылық өндірісінің энергетикалық құралдары жылжымалы   және тұрақты  болып ажыратылады. Жылжымалы құралдар — тракторлар, өзі жүретін шасси, өзі жүретін  моторландырылған машиналар, автокөліктер. Бұдан басқа, ауыл шаруашылығында авиация да кеңінен қолданылуда, ол ауылшаруашылық дақылдарының зиянкестерімен, ауруларымен және арамшөптермен күрес үшін күзгі дақылдарды көктемнен  салу мен  басқа  жұмыстар   үшін қолданылады. Тұрақты құралдар - электрлік және жылу қондырғылары мен қозғалтқыштар,  жел  және  гидравликалық қозғалтқыштар. Ауылшаруашылық        дақылдарынөсіріп-өндіружөніндегі технологиялық операцияларын орындау кезіндегі энергетика негіздерін - тракторлар мен өзі жүретін машиналар құрайды, ал тасымалдау жұмыстарын орындаған кезде - автокөліктер мен тракторлар құрайды. Трактор паркінің үлесіне 40%-дан артық энергетикалық қуат келеді, олар біздің еліміздің ауыл шаруашылығына тиесілі. Ауыл  шаруашылықтың  энергетикалық   құралдармен жарақталуы  соңғы  жылдары   баяу  қарқынмен  өсіп келе жатыр. Заманауи тракторлар мен автокөліктер өздерінің тағайындалу мақсаты мен пайдаланылу сипаттарына қарай тиісті кластар мен түрлерге (тарту күші  бойынша,  жүк  көтергіштігі,  жүріс бөліктерінің түрі  және  басқаларына)  бөлінеді.

Тракторлардың түрлері ғылыми негізде ауыл шаруашылығы өндірісін механикаландыру үшін машиналар жүйесінің аймақтық ерекшеліктерін тиімді қолдануын есепке ала отырып белгіленеді. Тракторлардың түрлерінің  және  олардың  үлгі  түрлерінің  саны ауыл шаруашылығының  әртүрлі  талаптарын  қанағаттандыруы керек, бірақ көп болмауы керек, себебі керісінше жағдайда оларға техникалық қызмет көрсету мен жөндеу де қиындап, машина- жабдықтардың саны мен номенклатурасы да артады, бұл өндірісті механикаландырудың   экономикалық  тиімділігін  азайтуға әкеледі. Тракторлар өсімдік шаруашылығының негізгі энергетикалық құралы ретінде басқа құралдармен салыстырғанда бірқатар артықшылықтарына ие: олар маневрлі, тарту қасиеттерінің тұрақтылығы салыстырмалы түрде  жоғары, пайдалануда  жеткілікті

түрде   сенімді  және үнемді.

Тракторларды қолдану және құрастыру негіздерінің өзіндік ережелері бар: әрбір табиғи-өндірістік жағдайларда жұмыс түрлері үшін белгілі бір трактор түрін қолдану, ол машина-жарақтармен  бірге ең жоғары техника-экономикалық әсерін береді, жоғары өнімділікті, жұмыстардыңжоғары сапасын, аз еңбек шығындары мен өнім бірлігіне қаражаттың аз болуын қамтамасыз етеді. Бұл ереже әмбебап және жеңілдетілген тракторларды енгізу есебінен, сондай-ақ өзге машиналар мен жұмыс органдарын енгізу есебінен азайту талаптарына  қарама-қарсы келмеуі тиіс. Заманауи ауыл шаруашылығы тракторлары әмбебап жыртатын, бау-бақшаға арналған жалпы мақсаттағы машиналар, және арнайы мақсаттағы машиналар деп бөлінеді. Машиналар жүйесі тракторлар мен өзі жүретін шасси 10 тарту класын біріктіреді – 0,2 бастап 8 дейін. Ауылшаруашылық тракторларының түрлері туралы негізгі деректер  6-кестеде берілген.

1. Т-170.03 жалпы мақсаттағы шынжыр   табанды трактор

13,6

0,7-2,9 2. К-701 М  жалпы мақсаттағы

доңғалақты трактор

13,6

1,1—4,7 3. К-701 жалпы мақсаттағы

доңғалақты трактор

12,4

0,8 — 3,9 4. К-700А  жалпы мақсаттағы

доңғалақты трактор

11,9

0,8 — 3,3 5.  Т-250  жалпы мақсаттағы

шынжыр   табанды трактор

12,0

1,4—2,8 6.  Т-4А  жалпы мақсаттағы шынжыр

табанды трактор

8,0

0,6-2,6 7.  Т-4.02  жалпы мақсаттағы

шынжыр   табанды трактор

8,3

0,7—3,3 8.  Т-150  жалпы мақсаттағы

шынжыр   табанды трактор

7,5

0,8-4,2 9.  ДТ-175МС  жалпы мақсаттағы

шынжыр   табанды трактор

8,4

0,9—3,3 10. ДТ-175МС  қызылша өсіруге

арналған  шынжыр табанды тр-р

6,5

1,7—3,2 11. ВТ-100Д жалпы мақсаттағы шынжыр   табанды трактор

107/88

7,1

1,3 — 3,2

6-кесте жалғасы

12.    Егіндік-отамалы        шынжыр табанды трактор

6,7

1,3 — 3,2 13.        ДТ-75Т        жалпы   мақсаттағы

шынжыр   табанды трактор

5,9

1,4—2,5 14.        Т-70СМ        қызылша        өсіруге

арналған  шынжыр табанды тр-р

4,2

0,4-2,5 15.    ЛТЗ-155    доңғалақты,   әмбебап

интегралды трактор

5,1

0,6 — 3,6 16.        МТЗ-100/102        доңғалақты

әмбебап-егін  тракторы

1,4

3,8

0,5-4,2 17.  МТЗ-80/82    доңғалақты әмбебап-

егін  тракторы

1,4

3,2

0,5-4,2 18. ЮМЗ-6АК        доңғалақты әмбебап

трактор

1,4

3,4

1,1—2,5 19.   ЛТЗ-60        доңғалақты   әмбебап

трактор

1,4

3,4

0,6 — 3,1 20. ЛТЗ-60АВдоңғалақты, әмбебап – егін        жыртатын,  өтімділігі   жоғары

трактор

1,4

3,1

1,9—3,1 21.  ЛТЗ-55/55А   доңғалақты әмбебап

трактор

0,9

2,7

1,9—3,1 22.  Т-30/30А        доңғалақты  әмбебап

трактор

0,6

2,3

0,3 — 3,3 23.    Т-25А        доңғалақты    әмбебап

трактор

0,6

1,8

0,4-3,3 24. СШ-28/28А доңғалақты әмбебап өзі жүретін шасси

0,6

2,0

0,2-3,3 25. СШ-25 доңғалақты әмбебап өзі жүретін шасси

0,6

0,4-2,8

Жалпы мақсаттағы тракторлардың максималды тартуы 8-класпен шектелген. Бұл кластың тракторлары Ресейдің далалы өңірлерінде кең қамтитын машиналар кешені көп қолданылады.  6-тарту  класында екі үлгі түрі бар - жалпы мақсаттағы және батпақпен жүретін. Олар өте ауыр дала  жұмыстарын,  жер  құнарлығын қалпына келтіру  жұмыстарын  орындауға  арналған.  Тартуы5- класты тракторлары К-701, К-701М, К-700А тракторлары түрінде берілген.  Т-4А  тракторының  орнын  алмастыратын  Т-250 үлгісіндегі шынжыр табанды енгізу болжанады. 5-кластың шынжыр табанды тракторы суармалы және тәлімді егін шаруашылығында кеңінен  қолданылады. 3-тарту        класыныңтракторларымашиналаржүйесіндеүш топтастыруымен берілген. Олардың бірі жылдамдықты шынжыр табанды   трактордың  базасында Т-150  базалық  трактордан басқа,

оның доңғалақты үлгілері - Т-150К тракторы мен суармалы дақылдарды өсіріп-өндіру мен жинау бойынша жұмыстардың орындалуын қамтамасыз ететін құрылғысы бар доңғалақты тракторды қамтиды. Бұл топтағытракторлардыңбазасында мобильді энергетикалық құрал (МЭҚҰ)  147кВт  қуатпен  жасалады,  ол жоғары өнімділікпен жалпы мақсаттағы көптеген жұмыстарды әртүрлі топырақ-климаттық жағдайларында орындауға мүмкіндік береді. Екінші тобы ДТ-175С базалық тракторы мен оның әртүрлі үлгітүрлерінен тұрады, оның ішінде суарылмалы дақылдарды өсіріп- өндіруге  арналған  тазалағыштары бар үлгілерінен тұрады. 3-тарту класының тракторларының үшінші тобы ДТ-75 базалық тракторынан және оның үлгітүрлерінен тұрады. Бұл үлгілердегі базалық трактор ДТ-175С болатындығы болжанып отыр. 2-тарту класы тракторлардың көптеген үлгі түрлерін қамтиды және екі топтарды - шынжыр табандылар мен доңғалақтыларды біріктіреді. Шынжыр  табанды  тракторлардың  тобына  қызылша   өсіретін, жүзім  және  порталды   тракторлар кіреді. Доңғалақты тракторлар — егістіктің жерінайдайтын, базалық үлгілері МТЗ-142 мен ЛТЗ-155 және олардыңүлгітүрлері. Осы ауырлық класының негізінде тарту-жетекті концепциялы модулді энергетикалық құрал (МЭҚ)жасалады.Негізгіжерайдайтын әмбебап трактор МТЗ-80 тракторы мен оның өтімділігі жоғары — трактор МТЗ-82 болып табылады. 1,4 тарту класы МТЗ-100 және МТЗ-102 тракторларымен жарақталған. Бұл класқа ЮМЗ-6АК, ЛТЗ-60АВ тракторлары  мен   олардың үлгітүрлерін жатқызады.

0,9 -тарту класы ЛТЗ-55А  тракторымен берілген.

Тракторлардың номенклатурасы бойынша көп түрі 0,6-тарту класы болып табылады. Базалық моделі Т-30 тракторы болып табылады, бұдан басқа жүйеге Т-30А жоғары өткіш тракторы, көшеттерге, жидек ағаштарына, тұқымды көкөніс дақылдарының тракторы Т-30К, Т-30Т жылу тракторы, Т-16М және СШ-28 өзі жүретін шасси, жабық  топыраққа,  темекі  және  тал плантацияларына  арналған  тракторлар кіреді. Ұсақ контурлы егіндерде және үй жанындағы учаскелерде жұмыстарды механикаландыру үшін 0,2-класты тарту тракторлары қарастырылған, қуаттылығы 7,4-8,8 кВт, үлгісі мен мотоблоктар  жаяу  жүргінші-жүру  типі  бойынша  трактордың  қуаты  3,7—5,2 кВт. Қиыр Сібірдің өзіне тән жағдайларында жұмыс істеу үшін  машиналар жүйесін солтүстікке арналып жасалған тракторлармен жиынтықтау керек. Кәсіпорындардың машиналар жүйесін құрған кезде немесе жаңғырту барысында төмендегі жағдайларды  сақтаған  кезде біршама  тиімділікке қол жеткізуге болады: климаттық жағдайларды есепке ала отырып, болжанған жұмыс түрлерін орындаған кезде өзіне тән талаптарына біршама  толық жауап беретін  тракторларды қолдану;

жүру жүйелері арқылытопырақтың тығыздалуы мен шаңдануын азайту;

агротехника бойынша барынша жоғары жұмыс жылдамдықтарын қолдану, кең қамтитын және құрастырылған агрегаттарды қолдану, сондай-ақ белсенді жұмыс органдары бар машиналарды қолдану есебінен еңбек  өнімділігін арттыру;

механизаторлардың еңбегінің санитариялық-гигиеналық жағдайларының  жоғары  деңгейін   қамтамасыз ету. Өндіріс жағдайларында МТП өнімділігін арттыру практегі энергиямен қанықтырылған тракторлардың санын және оларға қажетті машина шлейфтерін жиынтықтау есебінен қамтамасыз етіледі. Жалпы мақсаттағы тракторлар жырту, тырмалау,тұтастай қопсыту, себу, жинау, сыдыра жырту кезінде қолданады. Бұл, негізінен, қуатты шынжыр табанды (Т-250, ДТ-175М, Т-4А, Т-150), сондай-ақ  доңғалақты (Т-150К, К-700А, К-701) машиналар. Жақтауы жоғары орналасқан,орта және шағын қуатты әмбебап егін салу тракторлары егістік дақылдарын қатарлардың арасынан өңдеуге арналған. Олар егін шаруашылығындағы жалпы  жұмыстарды орындау үшін де қолданылуы мүмкін, әсіресе, ауданы шағын егістіктерде, сондай-ақ тасымалдау жұмыстарында қолданылуы мүмкін. Бұл типкедоңғалақты тракторлар ЛТЗ-150, МТЗ-100, МТЗ-80, ЮМЗ-62, ЛТЗ-60АВ және басқалары, шынжыр табанды Т-70СМ, сондай-ақ Т-30А, Т-25А, СШ-25, СШ-28А тракторлары жатады. Т-30, СШ-25, Т-25 тракторлары төрт қатарлы сызба бойынша отырғызылған көкөністерді қатарлап  себуде  (отырғызуда)және  қатар  арасында  өңдеуде  қолданылады;улы   химикаттармен  себілген жерді бүркіп шашып өңдегенде; үй алдындағы тиеу және көлік жұмыстарын орындауда; сондай-ақ мал шаруашылығымен айналысатын  фермалардың  жұмыстарында қолданылады. ЛТЗ-60АВ, ЮМЗ-62 доңғалақты тракторларыегінніңшағын учаскелеріне дақылдарды себу алдында өңдеуге және себуге (отырғызуға), суарылмалы  дақылдарды  қатарлар  арасында  өңдеуге, төрт және алтықатарлы сызба бойынша себілген  дақылдарды өңдеуге, шөпті  шауып алу,  шөп  жинау  жұмыстары  мен  суарылмалы  егін   шаруашылығындағы  жұмыстарға арналған. МТЗ-80, МТЗ-100, ЛТЗ-150 үлгісіндегі доңғалақты тракторлар алты, сегіз және он екі қатарлы сызба бойынша себілген отамалы дақылдарды қатар арасынан өңдеуге, себуалдындағы жұмыстарға және егістіктердің шағын учаскелерін жыртуға, дәнді дақылдармен түйнек жемістерді жинауға, көлік-тасымалдау және жер қазатын жұмыстарғақолданылады. Арнайы мақсаттағы тракторларды, негізінен, шынжыр табанды үлкен қуаттытракторларды құрылыс, мелиорациялау және өзіндік сипатты жұмыстарда қолданады.Бұл топқа Т-130М, Т-130БМ батпақты машиналар, орман шаруашылығы мен  жебелікмашиналарды жатқызады.

Трактор  түрлерін  таңдап  алу  мен  олардың  ірі,  орта  және шағын шаруашылықтардағы сандық арақатынасы — механикаландырудың  барлық  құралдарын  тиімді   пайдалана  білудің маңызды шарттарының бірі. Көптеген шаруашылықтарда тракторлардың 3-4 түрін пайдаланса жеткілікті.

Тасымалдау  және  тиеу құралдары

Ауыл шаруашылығында жүктер автокөлік жәнетрактор көліктерімен тасымалданады. Мұнда трактордың үлесі 30% болады. Машиналар жүйесінде жүк көтергіштігі 14т дейінгі жүкті өзі  түсіретін автокөлік және трактор пойыздарын қолдану көзделген. Жүк автокөліктері жүк көтергіштігі,  шанақ  типі  мен  жүру құралы бойынша (7-сурет) бөлінеді.

Автокөліктің атауы мен маркасы

Доңғалақты формула

Қозғалтқыштың қуаты, кВт

Жүк көтергіштігі, т 1. КАМАЗ-5513 тиеу-түсіру құрылғысы бар автокөлігі 6к4

8-9 2.     КАМАЗ-55102   екі    жақты        жүк аударғышы  бар автокөлік 6к4

7,5 3.  ЗИЛ-ММЗ-4506  үш        жағынан        жүк түсіретін автокөлік 4к2

5,5 4.  ГАЗ-САЗ-4509  үш        жағынан        жүк

түсіретін автокөлік 4к2

4,0 5.   ГАЗ-САЗ-3507   үш        жағынан   жүк түсіретін автокөлік 4к2

4,0 6. ГАЗ-САЗ-3506 платформасын  алдын ала   көтеретін   және жүкті артқа түсіретін

автокөлік 4к2

3,8 7.   УРАЛ-5557        өткіштігі        жоғары автокөлік 4к4

7,0 Өндіруші зауыт белгілеген номиналды жүк көтергіштігі барынша пайдалы жүкпен анықталады. Мұны жүк автокөлігін қабаты қатты, сапалы жолдарға пайдаланған кезде байқауға болады. Жол жағдайлары нашар болғанда жүк көтергіштігі 20-30%-ға азаяды. Номиналды жүк көтергіштігі жағынан жүк автокөліктері келесі топтарға бөлінеді: 0,75 т дейін — ұсақ құрамды жүктер үшін; 0,75 бастап 2,5  т  дейін  —  шаруашылық  ішіндегі  тасымалдау  үшін және машина-трактор  паркіне  техникалық  қызмет  көрсету  үшін; 2,5 бастап 5 және 10 т  дейін — жаппай  жүк  тасымалдау үшін;

жүк көтергіштігі үлкен автокөліктер – жоғары класты жолдармен тұрақты ірі жүк тасымалдау үшін (ауыл шаруашылығында олар аз қолданылады). Автокөліктер шанағына байланысты жүкті тығыздығы мен басқа да қасиеттеріне қарай тиісінше таңдайды. Бұл ретте тиеу-түсіру операцияларына жұмсалатын уақыт шығынын азайту, жолда жүктің сақталуы мен жүк көтергіштігін толық пайдалану мүмкіндіктері ескеріледі. Автокөліктер шанақ түріне  қарай  келесі  түрлерге  бөлінеді:  ағаш немесе металл шанақтары бар (платформалары) жалпы мақсаттағы автокөліктер және әмбебап немесе ауыстырылып салынатын  жоғары борты  бар автокөліктер;

сұйық, құйылатын жүктерге (сұйық отын, улы химикаттар, тыңайтқыштар) және кейбір сусымалы материалдарға арналған автоцистерналар; сусымалы және жартылай сұйық  жүктерді  тасымалдауға арналған  жүк аударғыш автокөліктер; механикалық немесе гидравликалық жетегі бар (тиеуге және түсіруге  арналған) автотиегіштер. Жүріс құралдарының түріне  қарай  автокөліктер  бір, екі  және  үш жетекші осьтері бар  машиналарға  немесе  қалыпты  және  жоғары  өткіш   машиналарға бөлінеді. Ауыл шаруашылығындағы жүк автокөліктерінің паркі көбінесе ГАЗ-53, ЗИЛ-130 үлгісіндегі бортты машиналардан тұрады. Кеңінен қолданылатыны көбінесе ГАЗ-САЗ-3507 және ЗИЛ-4506 үлгісіндегі жүк аударғыш машиналар,  үш  жақтан  аударатын  шанағы  бар  және КАМАЗ-55102 екі жағынан аударатын, сондай-ақ автоцистерналар  мен  арнайы  мақсаттағы  өзге  де автокөліктер. Төменгі класты жолдарда тығыздығы шағын жүктерді қысқа қашықтыққа тасымалдауға арналған арнайы ауыл шаруашылығы автокөліктері жасалып, енгізіліп жатыр. Құрғақ минералды тыңайтқыштарды тасымалдау үшін КАМАЗ-5410 тартқысының құрамы және жартылай тіркеме - жабық түрдегі шанағы бар автопоезд,  сондай-ақ  химиялық  қорғаныспен  жасалған  шанағы  бар  ЗИЛ-4506  тартқыш  автопоездар қарастырылған. Ауыл шаруашылығының мақсаттарына  арналған  автокөліктер мен тіркемелердің ұнтақталған өсімдік  массаларын  тасымалдау  үшін алынып-салынатын   жабдықтары болады. Арнайы мамандандырылған автокөліктердің арасында КАМАЗ- 5513 тиеу-түсіру құрылғысымен  сусымалы  және  жекелеген жүктерді  шанақ-жинағыштарға  өзі  салуды жүзеге асырады,

сондай-ақ, ГАЗ-САЗ-3506 жүк аударғыш автокөлігі шанақты алдын ала көтере алады. Жылдам бүлінетін  жүктерді  тасымалдау  үшін  жүк  көтергіштігі 0,8т бастап 4т дейінгі автокөлік-фургондар қарастырылған, оның ішінде автокөлік-рефрижераторлар мен изотермиялық   шанағы  бар  автокөліктер бар. Шаруашылық ішіндегі тасымалдаударды орындау үшін машиналар жүйесіне  ауыл  шаруашылығының  жинаушы  техникасымен егістікте синхронды қозғалатын өткізгіштігі жоғары Урал-5557 автокөліктері қосылған. Бұл автокөліктің шиналарында қысымды реттейтін, синхронды және  тәуелсіз  қуатты іріктеу  біліктері  бар, бұл оның ауыспалы технологиялық шанақтарымен жұмыс істеуге мүмкіндік береді.

Салмағы, т

1. СЗАП-855 екі жақ бүйірінен түсіретін  екі осьті тіркеме

7,0

1,45

7,7/9,3

4,5 2. МОД-9572 екі жақ бүйірінен түсіретін   өзі  аударатын   екі осьті

тіркеме

5,9

1,34

6,4/12,8

3,5 3. МОД-9572 артынан тіркелетін жабық   шанағы   бар        жартылай

тіркеме

1,5

17,5

5,1 4.        70-ПЛН-13        техниканы

жиналған түрінде тасымалдауға арналған  жартылай тіркеме

0,4— 1,0

8,5 5.  70-ПЛН-13  энергия    қаныққан

техниканы тасымалдауға арналған жартылай тіркеме

0,8

6,0 6. ОЗТП- 8576 жартылай аспалы үш осьті тіркеме-өзі аударғыш.3 және 5  трактормен агрегатталады.

15,5

2,6

5,5 7. ОЗТП-8775, А-5 үш осьті тіркеме-өзі аударғыш

14,5

2,6

5,0 8. ОЗТП- 9557, А-1,4 жартылай тіркеме-өзі аударғыш

2,4 3,5

8-кесте жалғасы

9. Сормат 85261, А-1,4 тіркеме-өзі аударғыш

2,3

3,1 10.        ГКБ-887Б        тіркеме-өзі

аударғыш сыйымдылығы 45 м

жабдықпен

2,2

1,8 11.   ПСЕ-   12,5Б,   А-14   тіркеме-

сыйымдылық 3,5 2,8

2,3 12.  ОЗТП-8526,  А-0,9    жартылай

тіркеме-өзі аударғыш 4,5 2,2

1,8 13. ГКБ- 95011, А-0,6 жартылай тіркеме-өзі аударғыш 2,0 1,8 0,8 Автопоездарды қолдану отынның жұмсалу шығынын 30-35% азайтады да, жалғыз автокөліктермен салыстырғанда өнімділікті 40-45% арттырады. Сол себепті  автокөлікті  ұтымды  пайдалану  үшін әрбір автокөлікке тіркеме (жартылай тіркеме) қарастырылуы керек, оның ішінде жүк  көтергіштігі 4  бастап 7 т  дейінгі  тіркеме- өзі аударғыштар (8-кесте). Шаруашылық ішіндегі тасымалдауларда жүк көлемінің 50 % дейіні тракторлық тіркемелердің көмегімен тасымалданады. Машиналар жүйесіне жүк көтергіштігі 2т бастап 21 т дейінгі тіркемелер қосылған. Барлық тракторлық тіркемелер арнайы жасалған, олардың ішінде жем-шөп тасымалдауға арналған сыйымдылығы 15 бастап 120 м

дейінгі тіркемелер үлкен топты құрайды.

Жем-шөп жинау машиналарына көліктік қызмет көрсету үшін артық ылғалды аймақтарда төмен қысымды шиналарымен өту қабілеті   жоғары 2  тіркеме-сыйымдылықтар  қарастырылған. Әрбір доңғалақты трактор  үшін  қозғалтқыштың  толық жүктемесі есепке алынатын штатты тіркеме анықталған. Барлық штаттық тіркемелердің жүк көтергіштігі бұрынғыға қарағанда жоғары. Осылайша, тіркеменің жүк көтергіштігі  МТЗ-80 тракторымен агрегатталғанда 3 т артты, Т-150К тракторымен - 4,5 т артты, ал К-701  тракторымен 7 т артты. Машиналар жүйесіне тиегіштер де қосылған (9-кесте). Ең  тиімдісі үздіксіз жұмыс істейтін тиегіштер болып табылады. Олар тыңайтқыштарды, бидайды, түйнек жемістерді және өзге де сусымалы төгілетін жүктерді тиеуге арналған. Тиеу процесінің үздіксіздігі технологиялық желіге қызмет  көрсететін  тұлғаның еңбек өнімділігі мен көлік-тасымалдау құралдарының өнімділігін арттырады. Фронталды  үлгідегі  тиегіштердің  тобы  жүк көтергіштігі 1,5 т тиегіш-маялауышпен толықтырылған. Сабанды тиегенде, мысалы, маялағыштың  камерасына  бір  жаңа  маялағыш екі ПФ-0,5

т

Салмағ ы, кг

үздіксіз  жұмыс істейтін тиегіш

200-300

3,2

6КЛ/6КМ тиегіш-экскаватор

2,2

автономды  тиегіш экскаватор

120-150

2,5

4.   МПУ-05,   А-9   және  1,4

жылдам        түсірілетін        тиегіш манипулятор

3,0

0,5

5. ЗСВУ-3,  А  ұшақтарды, тік ұшақтарды және әмбебап себушілерді тиеуші — ГАЗ-53А және        ГАЗ-3307       автокөлік

шассиінде  монтаждалады,  N= 2

3,0/3 5

6. ЗС-4, А сепкіштерін тиеуші — ГАЗ-53-12 және ГАЗ- 3307     автокөлік         шассиінде

монтаждалады, N= 2 адам.

2,9

4,0

7. БЗУ-5 тиеуші, тез ағытылатын құрылғы,  А  — ЗИЛ- ММЗ-554 автокөлігіне монтаждалады, N= 2 адам

3,0

5,2

маялағыштың  орнын басады.

Сепкіштерді тұқыммен және минералды тыңайтқыштармен толтыру үшін жүк көтергіштігі 3,5т және 7т автотиегіштер ұсынылады, сондай-ақ ЗИЛ-ММЗ-554 жүк аударғыш автокөлігіне иірмек түріндегі тез ағытылатын транспортер айлабұйымы ұсынылады.

Егін шаруашылығында өңделген ауданның және өнімнің бір бірлігіне жұмсалатын еңбек шығындары  мен  қаражаттарды азайтудың негізі ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп-өндіру мен астықты мол алу процестерін кешенді механикаландыру болып табылады. Кешенді механикаландыру деп агротехникалық және зоотехникалық  талаптарға  сәйкес  ауылшаруашылық дақылдарын

өсіріп-өндіру мен жинаудың негізгі және қосалқы өндірістік процестерін толық механикаландыруды атайды. Жұмыскерлердің еңбегін  жеңілдететін,  олардың  өнімділігін  арттыратын,  астықтың мол шығуына ықпал  ететін  және  өнімнің  өзіндік  құнын  төмендететін механикаландыру қажет. Кешенді механикаландырудың материалды-техникалық базасы машиналар   жүйесі  болып табылады. Машиналар жүйесі - бұл бүкіл тұтас өндірістік циклдың барлық өндірістік процестерін (қандай да бір өнімнің,  қандай  да  бір жұмыстың және т.б.) толық механикаландыруды қамтамасыз ететін бір-бірімен өзара байланысқан технологиялық процестер мен өнімділіктің,      механизмдердің,        айлабұйымдардың,        көлік құралдарының, түрлі  текті машина-жарақтардың кешені. Тағайындалу мақсатына қарай машиналар жүйесі былай ажыратылады: аймақтық; салалық; осы не басқа аймаққа тән болып табылмайтын және өзіне тән ерекшеліктері бар жеке ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының; ауыл шаруашылығының жеке дақылдарын, мысалы, бидай, масақты дақылдар, картоп, жүгері, қант қызылшасы, зығыр, қоза  және  басқаларды  өсіріп-өндіруге арналған. Аймақтық машиналар жүйесі осы шаруашылық аймағына тән өндірістік   процестерді кешенді механикаландыруға арналған.

Ресей  аумағы        өндірістік   процестерді механикаландыру бойынша 11 аймаққа бөлінеді, олар өзара топырақ-климаттық және өндірістік жағдайлары  бойынша ажыратылады. Салалық  машиналар  жүйесі   ауыл   шаруашылығы   өндірісінің жеке салаларына арналған. Негізгі салалары  өсімдік  шаруашылығы мен мал шаруашылығы болып табылады. Өз кезегінде негізгі салалар бірқатар жеке салалардан тұрады. Мысалы, өсімдік шаруашылығы келесі салалардан тұрады: егін шаруашылығы, бидай, техникалық жем-шөп       дақылдарын        өсіріп-өндіруді       қамтиды;   шалғын шаруашылығы; қорғалған және ашық топырақтағы көкөніс өсіру шаруашылығы; жеміс  өсіру  шаруашылығы;  орман  шаруашылығы; гүл   өсіру  шаруашылығы  және басқалары. Өз кезегінде мал шаруашылығы да келесі салаларды қамтиды: ет және сүтті мал шаруашылығы; шошқа шаруашылығы; қой шаруашылығы; жылқы шаруашылығы; құс шаруашылығы; бал шаруашылығы және басқалары. Машиналар жүйесі энергетикалық құралдар жүйесінен, жалпы мақсаттағы машиналар жүйесінен, арнайы  машиналар  жүйесінен  және көлік құралдары жүйесі мен тиеу-түсіру  құрылғыларынан  тұрады. Машиналар жүйесінің  құрамдас  элементтері  жеке  машиналар, ауыл шаруашылығы агрегаттары, машина-тракторлық агрегаттар мен технологиялық  кешендер   болып табылады. Энергетикалық  құралдар        жүйесі   тракторларды,  өзі жүретін шасси, стационарлы  қозғалтқыштар  және т.б. қамтиды. Энергетикалық  құралдар  ауыл  шаруашылығының   барлық салаларына қызмет көрсетеді, сол себепті оларды таңдап алғанда шаруашылықтың   барлық   салаларына     қойылатын   талаптар   ескерілуі

тиіс.

Жалпы мақсаттағы  машиналар  жүйесі  ауыл  шаруашылығы өндірісінің негізгі салалары - өсімдік шаруашылығы мен мал шаруашылығы үшін олардың талаптарын ескере отырып,  жеке белгіленеді. Әрбір сала үшін жалпы мақсаттағы өз машиналары бар. Осылай, мысалы, өсімдік шаруашылығы үшін соқа, тырма, қопсытқыш, сыдыра жыртқыш, тыңайтқышты шашқыштар және т.б., ал мал шаруашылығы үшін - уатқыштар, сабан кескіштер, жем құюшы агрегат және т.б.   керек болады. Ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп-өндіру кезінде тек арнайы дақылдарға арналған арнайы машиналармен бірқатар процестерді орындауға тура келеді. Осы сияқты, мал шаруашылығына да қатысты, мұнда мүйізді малға өзінің арнайы машиналары, ал жылқы шаруашылығына өз машиналары керек. Сондықтан арнайы машиналар жүйесін өсімдік шаруашылығында ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп-өндіру және жинау талаптарына сай, ал мал шаруашылығында – жеке мал  шаруашылығының   талаптарын  ескере отырып белгілейді. Тасымалдау құралдары мен тиеу-түсіру құрылғылары ауыл шаруашылығы өндірісінің барлық салаларында  қызмет  көрсетуге арналған, сол себепті олардың санын ауыл шаруашылығы өндірісінің талаптарына  сүйене  отырып есептейді. Машиналар жүйесін ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптің тиісті салаларының даму болашағын  есепке  ала  отырып  жасау  біршама күрделі ғылыми-техникалық  проблема  болып  табылады.  Яғни, машиналар жүйесінің перспективалық  жобасы  жаңа  техникалық шешімдер мен ғылыми әзірлемелердің пайда болу  шамасына  қарай үздіксіз  жетілдіріліп отырады. Механикаландыру құралдары мен машиналар жүйесін жетілдірудегі негізгі  бағыттарға келесілерді  жатқызуға болады: мысалы, жер жыртқан  уақытта  бетін  тегістеу,  үстіңгі  қабатты қопсыту және топырақтың үстіңгі қабатын қопсыта өту; сепкенде минералды   тыңайтқыштарды  сала кету  және т.б.; 10) агрегаттарды және технологиялық процестерді жүргізуді автоматтандыру. Автоматтандырудың  тәжірибелік  мәні  зор,  ол қызмет көрсетуші тұлғаның еңбек жағдайларын жақсартуға; жұмыс сапасын арттыруға; қызмет  көрсетуші  тұлғалар  санын  азайтуға;  еңбек өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді, бұл ең  алдымен жұмысты қысқа мерзімде және аз шығынмен орындауға мүмкіндік береді. Машиналар жүйесі келесі талаптарға жауап беруі тиіс: топырақ-климаттық   және  өндірістік  жағдайларға  сәйкес келу; ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп-өндіру мен жинаудың перспективалық технологияларына, ұйымдастырылуына және мал шаруашылығын   дамытуға  сәйкес келу; еңбек өнімділігін артуына және ауылшаруашылық өнімдерінің өзіндік  құнын  азайтуға  ықпал ету; тракторлардың, комбайндардың және ауылшаруашылық машиналарының түрлерінің және маркаларының саны барлық жұмыс көлемін  орындауға жеткілікті, тиімділігі  жоғары  болуы керек; жүйенің әрбір машинасы агротехникалық және зоотехникалық талаптарға сәйкес жұмыстың жоғары сапасын қамтамасыз етуі тиіс және келесі машиналардың жұмыс істеуі үшін жақсылап дайындауы керек; егін шаруашылығының дақылдарын өсіріп-өндіруге арналған жүйенің машиналары өңделетін қатарларды қамту ені, саны мен ені жағынан   өзара  келісілген  болуы керек; ағынды тәсілмен жұмыс істейтін кешендегі жүйе машиналары технологиялық процестері мен өнімділігі жағынан өзара келісілген болуы керек; машиналар жүйесі жоғары техника-экономикалық көрсеткіштерді қамтамасыз етуі керек. Ауылшаруашылық дақылдарының жеке түрлерін өсіріп-өндіру технологиясын,     машиналар        жүйесін,     машина-тракторлық агрегаттардың құрамы мен олардың жұмыс көрсеткіштерін беретін негізгі құжат технологиялық карта болып табылады. Ауыл шаруашылығының жеке дақылдары бойынша технологиялық карталарды қажетті тракторлар  мен  ауыл  шаруашылығы машиналарын таңдағаннан кейін әзірлейді. Машиналар жүйесін таңдаған кезде тракторлардың түрлері мен маркаларын анықтап алу қажет. Шаруашылықтың өндірістік бөлімшелерінде екі-үш маркалы тракторлар болатындығын тәжірибе көрсетіп отыр. Тракторлардың түрлері  мен   маркаларын  олардың   тағайындалу   мақсатына,   жұмыс

істейтін жағдайлары мен  ауылшаруашылық  дақылдарын  өсіріп- өндіру технологиясына қойылатын талаптарын ескере отырып, таңдайды. Машина-трактор пакрін арнайы ғылыми мекемелер мен ұйымдардың        қызметкерлері     мен         мамандары    әзірлеген, Ауылшаруашылық  өнімдерін  өндіру   министрлігі   ұсынған машиналар   жүйесі  негізінде  жиынтықтаған дұрыс.

Машина-тракторлық агрегаттардың жұмыс істеу жағдайлары және оларды жіктеу

Ауылшаруашылық өндірісінде машиналардың жұмыс істеу жағдайлары  келесі  ерекшеліктермен сипатталады: машиналар егістіктерде үлкен алаңдарда жүреді де,  өңделетін  ортаға (топыраққа, өсімдіктерге) келеді, ол жұмыстардың  технологиясы мен  ұйымдастырылуын  анықтайды; машиналар осы не басқа жұмыс түрлерін кез-келген уақыт аралығында емес, агротехникалық  айқындалған  мерзімдерде  орындауы тиіс; машиналар жұмыс процесінде тірі ортамен (өсімдіктермен, микроорганизмдермен) өзара байланыста болады, олар әрдайым биологиялық процестердің және топырақ-климаттық жағдайлардың ықпалында өзгеріп отырады, сондықтан да олар өсімдіктердің өсуіне және  жетілуіне  кедергі келтірмей,   қолайлы  жағдай  тудыруы керек; ауыл шаруашылығының агрегаттары түрлі табиғат жағдайларында: жазық далада, шағын ауданы бар учаскелерде, жер бедерінің ойлы- қырлы учаскелерінде, тасты топырақта, шөлді аймақтарда, ылғалдылығы артық аймақтарда, Солтүстік жағдайларында және т.б. жұмыс істейді. Осылайша, ауыл шаруашылықта машиналардың жұмыс істеу жағдайлары өнеркәсіпте қолданылатын машиналардың жұмыс істеу жағдайларынан ерекшеленеді. Ауылшаруашылық өндірісінің егін шаруашылығындағы негізгі құралы машина-тракторлық агрегаты болып табылады. Машина- тракторлық агрегат беріліс механизмдері мен жұмыс машина- жарақтарының энергетикалық бөліктерінің (трактор,  өзі  жүретін шасси)  үйлесімін береді. Қолданылатын машина-трактор агрегаттары былай ажыратылады: жұмысты жүргізу тәсілі бойынша - жылжымалы,  тұрақты; орындалатын  жұмыстардың  атаулары   бойынша  -   жыртатын, себетін,  жинайтын  және т.б. машиналардың құрамы - бір машиналы, трактордан (өзі жүретін шасси) мен бір ауыл шаруашылығы машинасынан тұратын, көп машиналы - трактордан, тіркеме мен бірнеше бір үлгідегі  машиналардан тұратын,  құрастырылған  –  трактордан,  бірнеше үлгідегі   машиналардан,     бір   уақытта     неше     түрлі    жұмыстарды

орындайтын (қажет   болғанда)  тіркемеден тұрады; энергетикалық бөлігі, берілік механизмі мен машина-жарақтарының үйлесімі бойынша — тіркемелі; аспалы тұрақтандыру үшін, тірек ролик-аунақтары  бар;  жартылай  аспалы;  өзі жүретін; энергия  қолдану  тәсілі  бойынша — тартқы,  тартқы-жетекті; жұмыс машиналарында агрегаттың және энергетикалық бөлігінің салыстырмалы түрде орналасуы бойынша — симметриялы агрегаттар, оларда  тарту  кедергісі машина-жарақтарда  трактордың  бойлық осімен   сай келеді  және асимметриялы агрегаттар; агрегаттың жұмыс машиналарына энергияның берілу тәсілі  бойынша — энергияның бірізді берілісі, мысалы, трактор мен екі тіркеме дестелегіш; энергияның параллель берілісі, мысалы, трактор, бір аспа мен бір тіркеме дестелегіш; энергияның аралас  берілісі; бірінші екі  түрдің үйлесімі; қолданылатын энергия көздерінің саны бойынша  —  біртұтас көздері бар агрегаттар, екі және одан артық энергия көздері бар агрегаттар. Агрегаттарды тиімдірек қолдану үшін тракторлардың, қозғалтқыштардың пайдалану көрсеткіштерін, ауыл шаруашылығы машина-жарақтарының және тіркемелерінің, сондай-ақ олардың жиынтықтамасының  пайдалану көрсеткіштерін  білу қажет.

Машина-тракторлық агрегаттарға қойылатын  талаптар

Өндірістік операциялар мен процестердің механикаландырылу тиімділігі машиналарды техникалық жетілдіруге ғана емес, сондай-ақ топырақ және өзге де технологиялық жұмыс жағдайларын ескере отырып, олардың берілген мақсатқа сай таңдалып алынғандығына байланысты болады. Ұтымды агрегаттарды құрастыру мүмкіндігі шаруашылықта бар техниканың саны  мен  құрылымына негізделеді. Дұрыс жасалған машина-тракторлық агрегат келесі негізгі талаптарды қанағаттандыруы тиіс: агротехникалық және зоотехникалық талаптарға сәйкес жұмыс сапасының жоғары болуын қамтамасыз ету – қорғаныс аймағы жеткілікті болатындай қатарлар арасында  сыйып кету,  сағағы   биік   өсетін   өсімдіктердің   арасына тез өту, оларды сындырмай өтуді қамтамасыз ету, шамадан тыс тығыздамау  және  жыртылатын  қабатының  құрылымын  бұзбау; өндірістік жұмыс жағдайларына сәйкес келу  (өңделетін учаскелердің көлеміне, жұмыс көлеміне, өңделетін  материалдың  күйіне  және т.б.); жиналған өнімге немесе өңделген ауданға жұмсалатын еңбек шығындарын,  қаражаттар  мен  энергияның  аз   жұмсалуын қамтамасыз ету; біршама пайдалы әрекет коэффициентінің болу мүмкіндігін (өздігінен     қозғалуға   және   тұрып   қалуға     қуаттың   аз   шығыны);

қызмет көрсетуде   жеткілікті  икемді  және  ыңғайлы болу; агрегатта жұмыс істейтін механизаторлар мен жұмыскерлердің қалыпты  жұмыс  жағдайларын   қамтамасыз ету; агрегат үшін іріктеліп алынатын машиналарэнергетикалық көрсеткіштері бойынша өзара байланысқан болуы керек, олар қозғалтқыштың оңтайлы немесе жақын жүктелуін қамтамасыз ету арқылы агрегаттың жоғары  өнімділігін  қамтамасыз етеді.  Бұдан  басқа, агрегат өндірістік процестің орындалуын ұйымдастыру талаптарына жауап беруі тиіс,  алдыңғы  немесе  келесі  операциялардың      технологиялық        жалғасу        талаптарын қанағаттандыруы тиіс; келесі машина-тракторлық агрегаттардың қалыпты жұмыс істеуі үшін  алғышарттар құру; берілген берілісте тракторлардың қалыпты тарту күші рауалы шектерде қолданылуы тиіс; агрегатқа кіретін машинаның пайдаланылу сенімділігі  жоғары болуы керек.   Оларда  жұмыс істеу  ыңғайлы  болу керек.

Тракторлардың және ауылшаруашылық машиналардың пайдалану көрсеткіштері

Тракторлар мен ауылшаруашылық машиналарының тұтыну қасиеттері ең алдымен, олардың пайдалану көрсеткіштерін анықтайды. Бұл - трактор мен жұмыс машинасы ең алдымен функционалдық тағайындалу мақсатын жақсы орындап, ал содан кейін ыңғайлы болып,  өзге  де  жақсы тұтынушылық  қасиеттеріне  ие   болуына байланысты. Осы көрсеткіштерінен МТА пайдалану қасиеттерін бағалауды қозғалтқышының сипаттамаларын зерделеуден бастаймыз,  ол  барлық икемді энергетикалық құралдардың энергия көзі болып табылады. Қозғалтқыштың энергетикалық мүмкіндіктерін оның қуатымен бағалайды, ал ол құрылымдық көрсеткіштеріне, техникалық күйіне және пайдалану режиміне байланысты болады. Қозғалтқыштың  үнемділігі  отынды  және  пайдалану  материалдарын   тұтынуымен бағаланады. Қозғалтқыштан  жұмыс  органдарына  энергия   беруді қамтамасыз ететін трактордың пайдалану қасиеттері оның тарту- тіркеу қасиеттерімен, жұмыс жылдамдықтарының диапазонымен, технологиялық сыйымдылықтарды немесе жұмыс модульдерін трактор негізінде  орналастыру  мүмкіндіктері  мен  түрлі құрамдаушы сызбаларының агрегаттарын құру мүмкіндіктерімен бағаланады. Өңдеу объектісіне тікелей әсер ететін ауыл шаруашылығы машиналарының пайдалану қасиеттері оның қасиеттерін, күйін немесе орнын өзгерту  мақсатында  технологиялық  процесті орындау сапасының көрсеткіштері мен оны орындауға жұмсалатын энергия   шығындарымен бағаланады.

Қозғалтқыштың  пайдалану сипаттамалары

Тракторлық қозғалтқыштардың пайдалану қасиеттерін: тиімді, номинал және пайдалану қуатын; отынның сағат сайын және салыстырмалы шығынын; пайдалы әсердің механикалық коэффициентін; айналу сәтінің қор коэффициенті және қуаты жағынан   қозғалтқыштың  жүктелу  коэффициентін бағалайды.

e

деп аталады. Ол айналу сәтінің қозғалтқыш білігіне М

шамасы  мен  оның   бұрыш   жылдамдығына ϖ  байланысты болады:

онда ϖ —  қозғалтқыш  білігінің  бұрыш  жылдамдығы (секундына бір радиан); n — қозғалтқыш білігінің айналу жиілігі (бір секунд  ішіндегі  айналым  саны - с -1 ).

Егер айналдыру сәтін метрге килоньютонда бағаласа (кНм), ал айналу жиілігін — бір секунд ішіндегі айналым сандарымен (1/с немесе с -1

), онда  қуатты  киловатта (кВт) аламыз.

Тиімді қуат механикалық шығынсыз есептелетін қозғалтқыш қуатын  сипаттайды.  Жұмыс  жүрісі   барысында   отын   жанған кезде жасалатын қуатқа тиімді қуаттың арақатынасы

пайдалы әрекеттің механикалық коэффициентін береді. Оның мәні жасалу және жиналу сапасынан, үйкелетін тетіктерінің майлануы мен майлаушы материалдардың сапасына, айналу жиілігіне,  жүктеме  мен басқа да конструкциялық және пайдалану факторларына байланысты болады. Пайдалы әрекет коэффициентінің сандық мәні авто-тракторлық дизельді қозғалтқыштар үшін  0,70—0,82 шамасында болады. Қосымша жабдықсыз, өндіруші зауыт белгілейтін иінді біліктің      номинал    айналу  жиілігінде  п н ,  стандартты    атмосфера жағдайларында және отын тығыздығында қозғалтқыштың тиімді қуатын

номинал қуат

ен деп атайды. Нақты трактор қозғалтқышының тежеу сынақтарының нәтижелері бойынша алған аталған жағдайлардағы тиімді қуатты

пайдалану қуаты

еэк

k

бағалайды,   ол   номинал   мәнге   N қозғалтқыш       қуатының       тиімді   қуатының   N e

өрнегі       ретінде анықталады: k

e

en .

k

бағалайды, ол номиналды М крн

өрнегі ретінде беріледі. Бұл коэффициенттің мәні ауыл шаруашылығы тракторларының қозғалтқыштары үшін мына мәндерге тең болады: Д-240 - 0,193; СМД-62 - 0,201; ЯМЗ-240Б - 0,186; СМД-60 - 0,243.

Қозғалтқыштың үнемділігі отынның бір сағат жұмыс істегенде жұмсаған отыны G сағ (кг/сағ) мен отынның үлесі салмағымен g бағаланады, ол бір сағаттың ішіндегі жұмсалған отын шығының G сағ

Тиімді    қуатқа  N

өрнегі  ретінде  анықталады,  яғни  g е

сағ

е . Дизельді қозғалтқыштың ең жақсы жұмыс режимі болып отын шығынының үлес шығыны минималды болатын режим саналады. Дизельді қозғалтқыштарда отынның үлес шығыны 260 г/(кВт/сағ) аспайды. Тракторлық қозғалтқыштардың негізгі техника- экономикалық  сипаттамалары 10-кестеде берілген. Қозғалтқыштың тиімді қуаттылығы көптеген пайдалану факторларына байланысты болады: цилиндрлі-піспекті топтың күйіне, отынның және ауаның көлемі  мен  қозғалтқыш цилиндрлеріне бірдей берілуіне, бүркіп шашу сәті мен отынның  жану сапасына, клапандардың ершікке тығыз келуіне, отын саңылаулары ауа температурасы мен атмосфералық қысымға байланысты болады.

Қозғалтқыштың маркасы

Бос жүрісте

Номинал қуатта

Номинал қуаты, кВт

n

макс

-1

Gх, г/с n

-1

Mkp, Н.м

мак

,г/с

1,19

36,8

4,12

58,3

2,78

8,45

13,5

7,5

115,5

1,7

31,8

8,22

Пайдалану        жағдайларында        тиімді        қуаттың        номинал  мәнге қарағанда 5%-дан артық  болмайтын түсу көріністері болады. Қозғалтқыштың жұмыс көрсеткіштерін отын максималды берілгенде арнайы сынау қабырғаларында алынатын тежеу сипаттамалары бойынша анықталады. Сынау барысында бірізділікпен  қозғалтқышқа  жүктемені  ұлғайтады   да,   иінді біліктің  айналу  жиілігін  өлшеп, айналу  сәті мен отынның   бір  сағат ішінде жұмсалу мөлшерін бағалайды. 9-суретте МТЗ-80 тракторының  Д-240   қозғалтқышының  реттеу  сипаттамасы бар.

9-сурет. Д-240  қозғалтқышының реттеу сипаттамасы

Кей жағдайларда қозғалтқышты отын толық берілмегенде пайдалану жиі кездеседі. Қозғалтқыштың мұндай жұмыс режимін

аралық деп атайды. Оны қозғалтқыш аз жүктелген кезде энергия сыйымдылығы аз дала жұмыстарында, тоқтағанда және бұрылыстарда агрегаттың  бос  жүрісінде қолданады. Машина-тракторлық агрегаттың құрамындағы қозғалтқыштың жұмысын сынақ қабырғасымен салыстырғандағы қағидатты ерекшеліктері сыртқы жүктеменің үнемі өзгеріп отыруында. Бұл отынның жұмсалуын көбейтеді  де  қозғалтқыштың  қуатын  азайтады. Қозғалтқыштың сыртқы жүктеменің өзгеріп отыратын кезінде үнемді жұмыс істеуіне қол жеткізу үшін қозғалтқыштың тиімді қуаты энергия сыйымды жұмыстарда (жырту, тереңнен қопсыту) номинал мәндердің 72-75% құрайтындай, ал энергия сыйымдылығы орташа жұмыстарда (қопсыту, себу, қатарлар арасынан өңдеу) 81-83%, ал жеңіл жұмыстарда – 90-92% құрайтындай жұмыс режимін таңдау керек. Жұмыс кезінде қозғалтқыштың жүктелуін сыртқы белгілері  (түтіннің  түсі)  бойынша немесе отынның берілісін есепке алғанда қозғалтқыш білігінің  айналымдары  бойынша бағалайды. Отынды аз жұмсап, жоғары өнімділікке қол жеткізу үшін қозғалтқыштың техникалық күйін үнемі бақылап, оның жүйесінің жұмысын бақылап отыру керек, сонда да қозғалтқыштың энергетикалық мүмкіндіктерін   сауатты  түрде  қолдану керек.

Трактордың  тарту-тіркеу  қасиеттері

Технологиялық процесті  орындау  барысында  қозғалтқыш қуатын жұмсауды ауыл шаруашылығы машиналарының кедергісін трактормен басу немесе қуат алу білігіне (ҚАБ) кедергі сәтінің есебінен  жүзеге асырылады. Қозғалтқыға тарту күшін игеру үшін тірек бетіне (топыраққа) басылатын  трактордың  тіркеу  салмағымен  G c

,  трансмиссия арқылы қозғалтқыштан айналу сәті М к келеді. Өзара байланысы нәтижесінде доңғалақтың жерге тиген кезінде  тию  реакциясы Р к

, тең әсер ететін итеруші күшті немесе  қозғаушы  күшті  Р дв

тудырады.

Қозғалтқыштың айналу сәтінен туындайтын тию күші мына формула  бойынша есептеледі:

онда η тр

і Tp

r

n

Шынжыр табанды тракторлар үшін тербеліс радиусы жетекші жұлдызшаның бастапқы айналу шеңберіне тең, ал доңғалақты тракторды  мына  теңдіктен  анықтайды r к = r

+ β y h ,

онда r o

h

Трансмиссияның пайдалы әрекет коэффициенті  үйкеліске қуаттың жоғалуын сипаттайды және тетіктердің дұрыс және дәл жиналуына,    майлану    сапасына       және       оның       жұмыс  істеу

жағдайларына        байланысты.  Есептерде η тр

мәні    шынжыр    табанды тракторлар   үшін  0,86—0,88 тең,  ал        доңғалақты тракторлар  үшін 0,90—0,92 тең. Трансмиссияның  беріліс  қатынастарының  мәні мен

Көрсеткіші

о , м

0,483

0,483

0,305

0,332

0,358

0,262

0,305

0,395

0,523

Салмағы m

, кг

Беріліс үшін і гp

беріліс сандары

68,7

142,0

55,4

1р2—71,7

39,8

32,1

18,1

Шр3—44,5

Шр4—18,2

трактор        қозғалтқыларының        негізгі        сипаттамалары  11-кестеде берілген. Қозғаушы күштің  ықтимал  максималды  мәндері  бір  жағынан, қозғалтқыштың қуатына, екінші жағынан - қозғалтқы ілініспесінің топырақпен тіркеуінебайланысты. Тіркеудің максималды күші трактордың тіркеу салмағына G c

және қозғалтқы ілініспесінің μ

топырақпен  тіркеу  коэффииентіне  байланысты болады

Онда  m

(g

= 9,8 м/с

); λ

λ

=  1,4К2 доңғалақты  үшін λ

μ қалыпты ылғалдылық кезінде  12-кестеде  берілген.  Топырақтың ылғалдылығы жоғары  болғанда  топырақтың ілініспе  коэффициенті μ

азаяды.

μ

f

f

1,0

1,0

0,08-0,11 0,9

0,16-0,20

0,5-0,7

0,09-0,12

0,6-0,7

Қозғаушы   күштің   нақты мәні Р

және Р с

арасындағы қатынасқа байланысты болады. Егер тіркеу күші Р с

тию күшінен артық болса Р к

<P

), онда   трактор   жеткілікті   тіркеу   жағдайларында   жұмыс істейді, максималды қозғаушы күш Р к тең және қозғалтқыштың қуатымен  шектеулі (10-сурет).  Егер  тіркеу  күші  Р с тию күшінен кем болса, жеткілікті емес тіркеу жағдайларында жұмыс істейді, максималды қозғаушы күші ілініспе күшіне тең Р с және тіркеумен шектеледі.Қозғаушы күші тракторға түседі де кедергі күшін басуға бағытталады:      сыртқы      жүктемеден      ілмекке   Р

;   топырақтың пішінінің өзгеруі трактордың тербелуі кезінде  Р f

.  (тербелуге  кедергі; көтерілуді игеру

α

инерциясы (от алғанда

«+» немесе тежегенде «—»); ауа кедергісі Р ауа

(11-сурет)Р қоз

к

кр

f

α

ауа

11-сурет. Көтерілу үшін қозғалғанда тракторға түсетін күштердің сызбасы Бұл өрнекті бірдей емес қозғалыс кезінде машина-тракторлық агрегаттың                тарту теңгерімінің        теңдігі

j

=0). Ауа кедергісінің күші Р в практикалық есептерде жылдамдығының аз  болуына  байланысты.  Онда  тең  қозғалған кезде

қоз

к

кр

f

α

Тербелуге кедергіні P f

трактор салмағының G т тербеліс кедергісінің коэффициентіне f туынды ретінде, ал көтерілуді жеңу кедергісі Р α

трактор салмағының ылди бұрышының синусына sіn α .

f

f co        P α

sіn а .

Тербеліс кедергісінің коэффииенті мәні f қозғалтқы түріне және топырақ жағдайларына байланысты болады (12-кесте). Көтерілу кедергісін жеңу  үшін  «+»  таңбасын  трактор  қозғалғанда көтерілуге, ал «-» белгісін – ылдиға алады. Трактор жұмысының көрсеткіштерінің сыртқы жүктемені алу кезінде  өзгеруі  көрнекілікте  тарту  сипаттамасымен   беріледі. Тарту сипаттамасын құру үшін трактордың тарту сынақтарын көлденең учаскеде қалыпты ылғалдылықта екі ұқсас топырақ аумағында өткізеді:  себуге  дайындалған  егістік, масақты  және ұқсас жол жағдайларында орылған жерде: доңғалақты тракторлар үшін асфальтта  және  батпақты  тапталған  жерде  -  шынжыр табанды үшін. Сынақты  отын  жоғары  берілісте  бос  жүріске  жұмыс  берілісінің  негізгі  диапазоны  үшін   және  сатылы өзгергенде тартқы жүктемесінде. Тәжірибе нәтижелері бойынша өрнек мынадай құрылады: қозғалтқыштың айналу жиілігі n, жылдамдығы V, ілмектегі қуаты N кр

кр

kp

, х V p

), отынның сағаттық шығыны G ч

және бос тұру δ

ілмектегі кедергіге Р кр

(12- сурет).

Тарту күшін жеңу  үшін  тракторды  қолданудың  ең жақсы режимі  жылдамдыққа  сәйкес, мұнда максималды ілмек қуаты N

kr max

12-сурет. МТЗ-82 тракторының орылған егістіктегі тарту сипаттамасы

жетеді. Бұл күйге отандық тракторлардың тарту класы бойынша және  тракторлардың  түрлері  жіктелген.  Максималды  ілмекті қуатқа сай келетін  жылдамдық

Отандық трактор жасауда үш  буынның  тракторларын ажыратады, олар түрлі жылдамдық диапазондарына есептелген. Бірінші буыны 1,4 м/с дейінгі жылдамдықта (ДТ-54, С-80, КДП-35, ХТЗ-7, МТЗ-2) жұмыс істеген. Тракторлардың екінші буыны 1,4—2,5 м/с жұмыс жылдамдығының диапазонында (Т-74, ДТ-75М, Т-4, К- 700, МТЗ-50, Т-40) жұмыс істеуге есептелген. Үшінші  буыны  2,5- 4,2 м/с жылдамдықтарында (Т-150, ДТ-175С, Т-150К, К-701, МТЗ-80, МТЗ-100) жұмыс істеуге арналған.

η т бағалайды, ол қозғалтқыштың пайдалану қуатына  ілу  қуатының  қатынасын  береді

Тракторлардың п.ә.к.тарту мәндерінің  мысалы 13-кестеде берілген.

δ доп шектеледі. Тоқтап тұрудың ықтимал шамасы агротехникалық талаптарымен шектеледі. Тоқтап тұрудың артуы ықтимал шегінен үлкен болғанда ол топырақ құрылымын бұзады. Барлық жетекші доңғалақтары бар (4К4) доңғалақты тракторлары үшін ықтимал.Бос айналу 15 %, екі жетекші доңғалағы бар доңғалақты  тракторлар  үшін (4К2) — 18 %, ал шынжыр табанды тракторлар үшін — 7 % ДТ-75М  және 5 % Т-150 үшін. Бос айналу технологиялық процесті орындау кезінде машина- тракторлық  агрегаттың  өтетін  жолының  жоғалуын  бағалайды.  Сол себепті агрегаттың

жұмыс жылдамдығы v p

v

кіші. Теориялық жылдамдық v

айналу жиілігіне n,  трансмиссияның беріліс санынан және тербеліс радиусына байланысты және мына формула  бойынша анықталады:

Бос айналудың есебімен жұмыс жылдамдығы мына формула бойынша есептеледі

(1 -δ) Тәжірибелік есептеу үшін тоқтап қалу мәнін тәжірибелік деректердің математикалық өрнегі негізінде  алған  формула бойынша анықтайды

Онда а

және b — эмпирикалық коэффициенттері; φ кр -

трактор салмағының пайдалану коэффициенті.

арналған

Бос        айналуды        анықтауға        эмпирикалық коэффициенттердің мәндері 14-кестеде берілген.

Трактордың түрі

Орылған егістік

Себуге  дайындалған егістік

а b а b

номиналды ілу күшін анықтайды. Тракторлардың тарту-ілу сипаттамаларының  мәндері 15-кестеде берілген.

15-кесте Орылған егістікте және себуге дайындалған егістікте трактордың максималды ілу күші  кезіндегі  жұмыс көрсеткіштері

Беріліс

кр ,

max’ кВт

Ркн н, кН

Vp, м/с

Gr, кг/сағ

δ, %

25,0 (18,0)

16,0 (15,0)

10,0 (11,0)

8,8 (10,0)

25,0 (23,0)

25,0 (23,0)

18,0 (17,0)

14,0 (14,5)

11,0 -

15-кесте жалғасы

23,5 (19,0)

16,0 (13,2)

11,6 (13,0)

5,6 (8,0)

2,2 (8,2)

1,4 (7,0)

1,2 (4,8)

1,0 (4,0)

0,9 (3,0)

0,9 (2,4)

3 (4,5)

1,3 (4,0)

0,7 (3,4)

0,6 (3,0)

0,5 (2,7)

Тракторлардың  тарту-ілу қасиеттерін   жақсарту тәсілдері Тарту-ілу қасиеттері трактордың қуатына, қозғалтқышының түріне, салмағына және топырақтың жағдайына  байланысты  болады. Осыған байланысты берілген топырақ жағдайлары үшін тракторлың  ілгіштік  қасиеттерін  жақсартудың  барлық  әдістерін  екі топқа бөледі.

Бірінші топқа трактордың жетекші доңғалақтарын механикалық құрылғылармен  немесе  трактордың  гидрожүйесі  арқылы  қосымша  жүктеу мен балластау есебінен

ілу салмағын арттыруға негізделген тәсілдерді жатқызады. Балластау үшін шойын жүктерді қолданады, олар жетекші доңғалақтарға салынатын дискілер немесе балласты сұйықтық (ерітінді: кальций хлоридінің 1 бөлігі мен судың 3 бөлігі; қату температурасы— 30 о С). Балластаудың теріс жақтары бар екендігін есте ұстау қажет. Ілу салмағының артуымен тербелуге қуаттың жұмсалуы да артады,  шина  біршама  қатты,іздің  тереңдігі  мен   топырақтың тығыздалуы артады. Трактордың ілу салмағын артудың жетілдірілген тәсілі ЮМЗ-6, Т-40 тракторларында (13-сурет, а) қолданылатын жетекші доңғалақтардың механикалық үстеме жүктеушісі және МТЗ-80 тракторындағы (13-сурет, б) қолданылатын  жетекші доңғалақтардың гидравликалық үстеме жүктеушісі  (ДВК)  болып табылады. ДВК жұмыс істеу принципі агрегатталатын машинаның салмағын трактордың жетекші доңғалақтарына түсіру және кедергінің қосынды векторын құрайтын  тік құрамын арттыру.

13-сурет.

Ілу салмағын гидроұлғайтатын (а) және трактордың жетекші доңғалақтарының механикалық әрекеті (б) гидрожүйесінің  жұмыс сызбасы 1 —

4 — таратушы; 5 — сорғы; 6 — бак; 7 — саңылауы бар кронштейн; 8 — центрлі күш; 9 — машинаның тірек доңғалағы ; І — «Жабық»; ІІ — «Сөндірілген»; ІІІ — «Қосылған»; ІV — «Қысымды түсіру».

Бұған шина түрлерін және оларда қысымды ұтымды келтіру есебінен, қозғалтқыш пен доңғалақтарды екеуден қою есебінен қол жеткізеді. Біртекті емес қасиеттері бар топырақта жұмыс істегенде трактордың  жетекші  доңғалақтарын  автоматты режимде  немесе еріксіз  қосқанда қолданады. Шиналарды іріктеуде орындалатын жұмыс түрлері мен өткізгіштігі бойынша агротехникалық талаптарды, топырақ жағдайларын есепке ала отырып, жүзеге асырады. Ылғалдылығы жоғары егістіктерде жұмыс істегенде тракторға  ұлғайтылған  көлемдегі   доңғалақтарды  орнатады (14-сурет).

11,2-42

1. Ені, мм

11,00 мПа 4. Жұмыс түрлеріне арналған қысым (мПа):

0,265

0,15 -

0.27

0,16 -

0,16 -

0,20 -

0,17

Әмбебап-жыртқыш тракторларда қолданылатын шиналар мен олардың пайдалану сипаттамалары 16-кестеде берілген. Доңғалақты тракторлардың ілу қасиеттерін жақсартудың маңызды факторы шиналарда оңтайлы қысымды орнату болып табылады. Қысымды азайту  доңғалақтың  топырақпен  түйісуінің  тірек   дағын арттырады, ол тіркеуді жақсартуға және топыраққа трактордың нығыздаушы әсерін азайтуға  ықпал  етеді,  бірақ  бұл  ретте  шинаның  жұмыс  ресурсы  азаяды.  Шиналардағы  қысымды таңдаған кезде 16 және 17-кестелерде келтірілген ұсыныстарды қолдануға болады. Трактордың тіркеу қасиеттерін біраз жақсарту жартылай шынжыр табанды жүріс үшін арнайы құрылғыны қолдануға мүмкіндік береді (15- сурет).

17-сурет Жалпы мақсаттағы доңғалақты тракторлардың шиналарындағы қысымның  ұсынылатын  мәндері (МПа)

Жұмыс түрі

1. Көлік жұмыстары

0,14

0,18

0,125

0,125 2. Жартылай тіркеме-

машиналармен жұмыс

0,16

0,12

3. Жер жырту және жалпы мақсаттағы жұмыстар

0,12

0,12

0,11

0,11 4. Ерте көктемгі жұмыстар

Бұл шынжыр табандылардың тоқтап қалуын азайтуға және топыраққа түсетін үлес қысымын азайтуға мүмкіндік береді, бірақ бұл ретте  агрегаттың маневрі де азаяды. Трактордың қозғалғышына  орнатылатын  өзге қосымша құрылғылар  ретінде  доңғалақтарды  кеңейткіш  немесе  күріш атызында  немесе  жолсыз  жерлерде  жұмыс  істеуге  арналған арнайы   топырақ  ілгіштер  қолданылады. Доңғалақтарды қосарландыру (16-сурет) максималды тарту күшін арттырып, үлкен тарту күші бар және аз жылдамдықты аймақтарда бос айналуды 1,2-1,5 есеге азайтуға мүмкіндік береді. Әмбебап-жырту тракторлары үшін  қосарланған  доңғалақтарды  көршілес  қатарлар бойынша доңғалақтардың қозғалуын қамтамасыз ететін төлкелер арқылы орнатады (17-сурет). Қосарланған доңғалақтар өтуді арттырып, іздің тереңдігін азайтады, бұл дала жұмыстарын ерте  агротехникалық мерзімдерде бастауға мүмкіндік береді. Алайда, тарту күші аз болғанда  және үлкен жылдамдықта қосарланған доңғалақтарда бір доңғалақтарға қарағанда тарту  күші  тербеліс  кедергісінің  ұлғаюы  салдарынан  аз болады. Шынжыр табанды тракторлардың қозғалғышын жетілдіру резеңке тоспаларды (18-сурет) немесе пневмотаспаларды (19-сурет) қолданумен байланысты.

16-сурет. Т-150К  тракторына  қосарланған  доңғалақтарды орнату

Аталған мысалдарды тракторларда қолдану шынжыр табанды қозғалтқыштың артықшылығын сақтайды да, оларға жақсы жол қабатында жылжуға мүмкіндік береді. Тірек катоктарының саны артса  (20-сурет)  шынжыр  табанның  тірек  бетінен  жүктемені жақсы  бөледі  де,  топырақтың  тығыздалып  қалуын азайтады.

18-сурет. Шынжыр табанды тоспасы бар шынжыр табанды трактор

Ауылшаруашылық машиналарының кедергісі Ауыл шаруашылығы машиналарының технологиялық процестерді орындауы  олардың  егістікте  жылжуымен  байланысты.  Қозғалу барысында жұмыс бөліктерінің өңделетін материалға әсері болады. Бұл ретте технологиялық процесті орындау сапасы көбінесе жылдамдыққа байланысты болады. Осыған байланысты жұмыс жылдамдығы ұғымы енгізіледі. Ауыл  шаруашылығы машинасының

19-сурет. Пневмотоспасы бар  шынжыр  табанды таспа

20-сурет. Көп домалауышты тіректері бар 2-тарту класты шынжыр табанды трактор

жұмыс жылдамдығы , бұл жылдамдықта технологиялық процесс берілген сапада орындалады. Қозғалу жылдамдығы ең үлкен  және  ең кіші мәндермен шектеледі.  Ауыл  шаруашылығы  машиналарының жұмыс  жылдамдықтарының  диапазоны трактордың  жұмыс  жылдамдығы  диапазонымен  байланысты  болуы керек. Жұмыс жылдамдығының диапазондары 21-суреттегі диаграммада көрсетілген.

ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЖЫЛДАМДЫҚТАР ЕНГІЗІЛГЕН ЖЫЛДАМДЫҚТАР ҰСЫНЫЛАТЫН ЖЫЛДАМДЫҚТАР 21-сурет. Әртүрлі ауылшаруашылық операцияларындағы жұмыс жылдамдықтарының диаграммасы Ауыл шаруашылығы машиналарының  технологиялық процестерді орындау үшін орын ауыстыруы өңделетін материал жағынан кедергі тудырады. Бұл кедергіні

тартым кедергісі R деп атайды. Сандық жағынан ол ілу күшіне тең, ол трактор жағынан немесе ауыл шаруашылығы машинасына икемді энергия құралы жағынан  оның  орнын  ауыстыру  үшін   қажет болады. Жалпы тартым кедергісі  машинаның  егістікте  орын алмасуынан,  өңделетін  материалдың   деформациясынан   және орын ауыстыруынан туындайды.

Олар өңделетін материалдың физика-химиялық қасиеттеріне (ылғалдылық, тығыздық, қаттылық және басқалары), жұмыс бөліктерінің геометриялық өлшемдеріне және жалпы машинаның конструкциясына, қармау еніне, өңдеу тереңдігіне, жұмыс жылдамдығы мен машинаның техникалық күйіне байланысты болады. Материалдың сипаттамаларының біртекті болмауынан, егістік бедерінің өзгеруінен және қозғалыс жылдамдығынан тартым кедергісі   үнемі өзгеріп  отыратын   шамада болады (22-сурет). Бір мақсаттағы, бірақ түрлі конструкциядағы және қармау еніндегі машина кедергілерін салыстыру үшін

к

қармау еніне b

(шағын   энергия  сыйымды машиналар үшін),

кН/м) немесе өңделетін жер қатпарының қиылыс ауданына F тең өрнекпен алады, ол  қармау  ені b

өңдеу  тереңдігіне a

тең (соқа мен түренді сыдыра   жыртқыш   үшін тең, кН/м

).Нақты машинаның салыстырмалы кедергісі өңделетін материалдың түрі мен жағдайына, жұмыс  бөліктерініңқұрылымы мен жұмыс жылдамдығына v байланысты. Практикалық есептеу үшін тегіс учаскелер үшін салыстырмалы кедергіні мына формула бойынша есептейді

онда А к

к

o

= 1,4 м/с жылдамдықта салыстырмалы кедергісі (соқалар үшін к

0пл а м ).

Δк

және к

Қара топырақты

Орылған егістік

Көп жылдық шөптер

Жатып  қалған

Көп жылдық шөптер

Орылған егістік

Жатып қалған

22-сурет. Агрегаттың тартым кедергісінің  өзгеру сипаттамасы

Агрегат көтерілгенде немесе ылдиға түскенде кедергі әртүрлі болады. Ең үлкен кедергі агрегат көтерілгенде болады, себебі қосымша ауырлық күшін жеңу керек болады. Тәжірибелік есептеулерде егістік ылдимен а

машинаның тартым кедергісін жеңілдетілген формула  бойынша есептейді

= k v b

sіnα ,

онда

Ілмектер мен көлік машиналарының кедергісін  машинаның толық салмағын тербеліс кедергісінің коэффициентіне f м .  α көтерілуді жеңу кедергісімен туынды ретінде анықтайды, формула мына түрінде болады

cц = т м • g • (f

т м

Машинаның тартым кедергісін жеңуге келетін күш N

кедергі күшінің R (кН)  жылдамдығына v р

тең ( м/с)

Тарту-жетекті агрегаттар үшін кедергіден басқа энергия шығындарды бағалау үшін энергия шығынын іріктеу білігі арқылы

өтетін   қуатпен      анықтайды.      Бұл      қуатты   мына формуламен  есептеуге болады.

онда a m

п

вом

вом

= 0,95).

Материалдың берілісі q п

материалды енгізу нормасынан немесе шығымынан,  қармау ені b m

мен жылдамдыққа V p

байланысты

Онда u

енгізу нормасы, шығымы және т.б. (кг/м

). Технологиялық процесті орындауға салыстырмалы қуаты мына формула  бойынша есептеледі

Ауыл шаруашылығы машинасы k o

, кН/м Δk (%)

4—5 5—8

Жылдамдық 2—4 4—5

3—4

2—5 4—5

Тұтас кесіп өңдеу

2—3 3—4

1,5—3 3—4

3—4

3—5

1,5—3 4—6

1—2 2—4

3—6

3—6

Жұмыс

Қолайлы

Қолайсыз

Себуге  дайындалған егістік

f

Салыстырмалы қуаттың сандық мәндеріа м (кВт/(кг/с) әртүрлі машиналарға тең: картоп отырғызатын - 2,95 ; картоп жинайтын комбайн — 4,0 ; сүрленген шөпті жинайтын комбайн — 2,11; шқп машинасы үшін  — 2,07. Тіркемелер үшін ең маызды сипаттама машиналардың жалғануының шеткі нүктелері арасындағы  арақашықтықты білдіретін

тіркеу аясы

сц

болып табылады. Тіркеу аясының мәніне қарай машиналардың мүмкін санын n м

Ауыл шаруашылығы машиналарының тарту кедергісі көптеген факторларға байланысты болады, оларды үш топқа ажыратуға болады: контсрукциялық, топырақ-климаттық  және пайдалану.

факторлар — бұл машиналарды, материалдарды және басқаларды жасауда қолданылатын жұмыс бөліктерінің геометриялық пішіндері, машиналардың салмағы мен габариттері. Бұл ретте тартым кедергісі көбінесе геометриялық пішініне біршама әсер етеді, олар жұмыс бөліктерінің өңделетін материалмен өзара әрекет сипатын анықтайды. Түрлі пішіндегі корпустардың салыстырмалы кедергі  тәуелділігі  23-суретте берілген.

Топырақ-климаттық факторлар метеорологиялық жағдайларға, егістік бедеріне, өңделетін материалдардың физика-химиялық қасиеттері – ылғалдылық, қаттылық, тығыздық және басқаларымен сипатталады. Топырақ өңдейтін машиналар үшін маңызды мәні бұл топырақтың тығыздығы мен қаттылығы, олар тартым кедергісін арттырады. Топырақтың ылғалдылығының (20-22%) оңтайлы мәнге дейін  артуы машиналардың  тартым кедергісін  азайтады да,

23-сурет. Соқаның салыстырмалы тартым кедергісінің корпус түрлері  үшін   жылдамдыққа тәуелділігі

Пайдалану факторларына

Өзге факторлардың әсер ету дәрежесі машинаның құрылымдық ерекшеліктері мен орындалатын жұмыс түрлеріне байланысты болады, мысалы, соқамен жұмыс істегенде соқаның түрендері өтпей қалғанда тартым кедергісі 20-30% артып, жұмыс сапасын біруақытта  нашарлатуы мүмкін. Қарастырылып отырған факторлардың көбі  өзара  байланысты, және олардың теріс бағытқа өзгеруі машинаның тартым кедергісін арттырады,  мұны   машиналарды  пайдаланғанда ескерген жөн.

МТЗ-80 тракторының күзгі бидайық орылған егістікте VІ беріліспен жұмыс істегенде  тарту күшін анықтаңыз.

Бастапқы деректер

e

= 58,3 кВт; n н

= 36,8 с -1

(10-кесте); η тр

= 0,9; і тр

= 49; r

= 0,483 м; h = 0,305 м (11-кесте); β у

МТЗ-80 тракторының орылған егістікте қозғалу кезінде VІ берілісте  қозғаушы  күшін анықтаңыз.

Бастапқы деректер: т т

= 3296 кг (11-кесте); P k = 15,62 кН (1- есеп) ц = 0,75 (12-кесте); X = 0,75 (МТЗ-80 — доңғалақты сызба4к2).

Шешімі

т = m т

• g = 3296 • 9,8 = 32300 Н = 32,3 кН

с

= μ • G т

. МТЗ-80 тракторы орылған егістікте VІ берілісінде жұмыс істегенде, 2  градус ылдимен қандай кедергі күшін жеке алады.

Бастапқы деректер:

Р д в

= 15,62 кН; G

4-есеп.

МТЗ-80 тракторының 3-есептегі жағдайлары үшін қозғалу кезіндегі  жұмыс  жағдайын анықтаймыз.

Бастапқы мәліметтер :

-1

; і  = 49;

н        тp r к

Агрегаттың теориялық жылдамдығын анықтаймыз

Трактор        салмағын        пайдалану        коэффициентін анықтаймыз

Тоқтап  қалуды анықтаймыз

5-есеп.

ПЛН-3-35 соқасының шымды сортаң топырақты 2,5 м/c жылдамдықта 25 см тереңдікке егістікпен көтеріліп, 2 градус ылди бұрышымен  қозғалу  кезіндегі  кедергісін анықтаймыз.

Бастапқы деректері: k

(18-кесте); Δк = 4% (19-кесте); m пл

Агрегаттарды  жиынтықтау тәртібі

Машина-тракторлық агрегаттарға белгілі  бір  дәрежеде  бір- біріне қарама-қайшы келуі  мүмкін  әртүрлі  талаптар  қойылады. Дала жұмыстарының көптеген түрлерінің технологиялық процесін орындаудың жоғары сапасына аз жылдамдықтарда қол  жеткізіледі, ал аз ғана өнімділікке жету үшін үлкен жылдамдықта қармаудың берілген енінде жұмыс істеу керек. Агрегаттың максималды өнімділігіне минималды пайдалану және берілген шығындардың көрсеткіші негізінде қол жетеді. Екінші  жағынан,  өнімділіктің  артуы трактордың қуатын арттыруға байланысты  болады,  яғни  оның салмағын арттыру, ал ол топырақты қатты нығыздайды. Жылдамдықты арттыру өнімділіктің артуына әкеледі, бірақ  бұл  ретте механизатордың жұмыс орнында діріл де  ұлғаяды.  Бұдан басқа, жылдамдықтың артуымен басқару әрекеттерінің жиілігі механизатордың тарапынан  артады,  ал  бұл  шаршатады. Маневрлілік пен өнімділік талаптарында, жылдамдық пен энергетикалық шығындар арасында қарама-қайшылық бар. Осыған байланысты, МТА жиынтықтау кезінде саналы тәсілдерді (келісімдерді)  табуға болады. Агрегатты жиынтықтау кезінде шешім қабылдау топырақ қасиеттерінің бір текті болмауынан және өңделетін материалдың әртүрлі        болуынан,        табиғи-климаттық        жағдайлардың өзгергіштігінен,  өсіріп-өндірілетін   дақылдардың   жеке даралығымен және басқарылмайтын факторлардың себебінен қиындайды. Технологиялық операциялардың орындалу тиімділігі көбінесе агрегатты жиынтықтауға, оның жұмыс істеу режиміне және өндірістік процесті  орындауды  ұйымдастыруға  байланысты болады. Берілген жұмысты орындау үшін МТА жиынтықтау бірқатар мәселелердің бірізді шешілуін  көздейді:  энергетикалық құралдардың, ауыл шаруашылығының жұмыс машиналары мен тіркемелерін, жұмыс режимі негіздемесін, агрегатты заттай жасау мен технологиялық реттеуді орындауды берілген жағдайларда  жұмыс істеу үшін таңдау. Берілген жұмысты орындауға агрегатты қорытынды  баптау  егістікте  алғашқы  өтуде   жүргізіледі  де, жұмыс ауысымы  кезінде  жағдайға  байланысты түзетіліп отырады.

Тракторлар мен  ауылшаруашылық машиналарын таңдау

Агрегат құрамын таңдауды берілген жұмысты орындауға және нақты пайдалану  жағдайларына  ең  қолайлы  энергетикалық құралды таңдаудан бастайды. Әрбір технологиялық операцияны орындау  үшін берілген  жағдайларға  байланысты белгілі қуат

Cn, W 25-сурет. Трактор қуаттылығын арттырғанда берілген шығындардың  Спр  және  өнімділіктің W  өзгеру сипаты

тракторы керек болады, ол келтірілген  шығындарды минималды етеді (25-сурет). Агрегаттың өнімділігі қуатты арттырған сайын ұлғаяды және қуаттың ең үлкен мәнінде максималды мәндеріне жетеді. Минималды берілген  шығындар  аймағында  өнімділіктің  өсу қарқыны да шығындардың  өзгеру  қарқынына  қарағанда жоғары, бұл шығындарды үнемдеу  есебінен  (5%) өнімділікті  30- 40% арттыруға мүмкіндік береді. Осылайша, дала жұмыстарын орындауға арналған трактордың ұсынылған қуаты N бастап N

дейінгі диапазонда болады. Түрлі жұмыс түрлерін орындау үшін және айдау ұзындығы әртүрлі болғанда трактордың қуатының ұсынылатын диапазон мәндері 21-кестеде берілген. Берілген аралықтардағы қуаттың алғашқы мәндері минималды берілген шығындарға жатады, ал екінші  мән  келісім  талаптарына  сай  келеді. Талап етілетін қуат диапазонын есепке ала отырып, трактор маркасын таңдағанда егістіктің күйін, жұмыстарды жүргізудің агротехникалық талаптары мен орындалатын жұмыстардың сипаттамасын ескеру керек. Көктем кезеңінде ылғалды топырақта шынжыр табанды тракторлар жақсы өткізгіштікке ие, топырақты аз нығыздайды да, дала жұмыстарын осы қуаттылықтағы доңғалақты тракторларға қарағанда 2-3 күн бұрын бастай алады. Сонда да доңғалақты тракторлар біршама икемді және тиісінше бос бұрылыстар мен өтулерге  ауысым  уақытын  аз кетіреді. Шынжыр табанды трактордың  тарту-ілінісу  қасиеттері  жақсы,  сол  себепті  ол  үлкен  тартымды  кедергілермен  байланысты энергия сыйымды жұмыстарды орындауда тиімдірек болады. Доңғалақты       тракторды       таңдағанда       жеке        жағдайларда агротехникалық жеңілдіктерді және қатарлар арасында іздің енін өзгерту мүмкіндігін ескерген маңызды. Қуаттылығы жоғары тракторлардың  тиісінше  салмағы  да  жоғары   болады,   бұл шиналар мен  жұмыс  қысымын  таңдауда ескерілуі қажет.

21-кесте

Трактор қозғалтқышының қуатының ұсынылған диапазондары, кВт

48-73 -

Сүрленген дақылдарды жинау -

98-150 -

Шөп ору -

35-60 -

Ауыл шаруашылығының жұмыс машинасын таңдағанда ең алдымен осы маркалы трактормен технологиялық операцияны орындау  және жұмыс істеу мүмкіндігін  ескеру қажет. Арнайы мамандандырылған машиналар белгілі бір тарту класының тракторларымен жұмыс істеуге арналған машиналардың технологиялық кешендерінің құрамдас элементтері ретінде жасалады. Сол себепті, трактор маркасын таңдағанда, әрине арнайы мамандандырылған машинаны таңдау да ескеріледі. Бұл жағдайда жиынтықтау кезінде тек агрегаттың жұмыс режимін негіздеуде қажеттілік туындайды. Жалпы мақсаттағы ауыл шаруашылығы машиналары жеке технологиялық бірліктер ретінде немесе үлгілік өлшем қатары түрінде жасалады. Агрегатты мұндай үлгідегі машиналармен жиынтықтау машиналардың қажетті санын, оларды  жалғау тәсілдерін және трактормен бір агрегатқа біріктіру мен жұмыс режимін негіздеуді талап етеді. Агрегаттағы машиналар санын анықтау үшін қарапайым есептеуді жүргізу керек.

Машина-тракторлық агрегаттың құрамын есептеу

Агрегаттың құрамында есептеу жүргізу қажеттілігі, егер де берілген   жұмысты   орындау        үшін жеке машиналардың        немесе технологиялық  модульдердің   әртүрлі   санын   қолдануды        таңдап алынған  трактор   базасында  жасау қажет  болғанда туындайды. Берілген  топырақ  жағдайлары  және  трактордың   нақты маркасы үшін әрине ілмекке тарту күшінен әрбір беріліске жылдамдықтың тәуелділігі анықталады (26-сурет). Басқа жағынан алғанда машинаның кедергі тәуелділігі белгілі қамту енінен Bj, В

және В

топырақ жағдайлары үшін жылдамдыққа байланысты. Трактор мен ауыл шаруашылығы  машиналарының  үйлескен жұмысы кезінде берілген сипаттамалардың «үйлесімі» болады. Үйлескен жұмыс режимдері аталған тәуелсіздіктердің қиылысу нүктелеріне сәйкес. Агрегаттың  ықтимал  жұмыс  істеу нұсқаларының түрлі нәтижесі болады. Ең жақсы нұсқасы жылдамдықтың V және қармау енінің В к

мәні максималды болатын нүктеге  сәйкес келеді.

Әртүрлі машиналарға, тракторларға және көптеген трактор жағдайлары үшін берілген кестелерде агрегаттау мәселесі графикалық қарапайым түрде шешіледі. Тәжірибеде бұл  әдіс көптеген топырақ жағдайлары үшін анықтамалық деректер болмағандықтан қолданылмайды. Агрегаттау бойынша тәжірибелік есептерді үлгілік аяда түсірілген тарту сипаттамалары мен әртүрлі топырақтарда машиналардың салыстырмалы кедергісі бойынша анықтама деректерін қолдана отырып жүргізеді. Агрегат құрамын анықтау  жөніндегі  есептер келесі  бірізділікпен орындалады.

26-сурет. Трактордың тарту сипаттамасы мен машинаның жылдамдыққа байланысты кедергісін үйлестіру

Трактордың таңдап алынған берілісте көтеретін ілмектің максималды күші және ауыл шаруашылығы машинасына кедергіні беру үшін қысқа уақытқа жүктемені арттырумен және көтеруді жеңумен  мына  формула  бойынша есептейді

онда k ит

Осы коэффициенттің ұсынылатын мәндері орындалатын   жұмыс  түріне байланысты: