– Шарлығымды неге орындамайсын? Жанашыр сөзімді неге қабылдамайсын? Қартайған әкенді қашанғы бағып-қағып жүресің? Масыл қылып, мойныңа мінгізіп, соған кетер бар тапқан үлесің. Сондықтан оның көзін құртқын, енді асырамағын. ОӚмірімді тағы екі етсен, сенің басыңды аламын, – деді. Бала үйіне келгесін, қатты қиналды. Бірақ бір амал тауып, әкесін сандықта жасырып сақтауды ұйғарды.

– Уа, жарандар, жарандар! Бәрің бері қараңдар! Айна көлден алтын көрдім. Алтын шашқан жарқыл көрдім. Кімде кім алып берсе, не сұраса да қолын қақпаймын. Арман тілегіне жеткіземін, жолын жаппаймын, – деді.

– Әке, ханнан тағы бір жарлық келген екен. Ол көлдің түбінен бір алтын көрген екен. Алтынды кім алып берсе, соның өтінішін орындаймын дейді. Сұрағанын беремін, тарылмаймын дейді. Менің де бақ сынағым келеді. Алтынды тауып, сізге сауға сұрағым келеді, – деді.

– Ендеше былай істе, балам! Алдымен, аулада жатқан темір сүйменді қолыңа ал! Одан жақсылап төрт қырлы қазық жонып ал! Содан кейін қазықты алтын жатқан жердің тұсына барып қақ! Алтынның жарқылы қазықтың қай қырынан шыққанын қарап ал, анықтап. Сол жерді белгіле де, үйге қайт! Сосын жауабын маған айт! – деді. Жігіттің көңілі үмітке толды. Алдымен, төрт қырлы қазық жонды. Сосын алтын жатқан жерге апарып қақты. Қазықтың батыс жағы сәулемен құбылып, жарқыл шашты. Бала дереу үйіне қайтып келді. Көргенін қаз-қалпында әкесіне айтып берді.

– Олай болса, алтын көлдің астында емес. Батыс жақтағы таудың ұшар қиясында. Шыңырау деген құстың ұясында. Сонда жатыр ат басындай алтыны. Көлге түсер көз шыдатпас жарқылы. Сезбес оны еш талапкер. Сен барып, сол ұядан қарап көр! – деді.

– Ой, бәрекелді, ұланым! Қияны кезген қыраным! Екенсің шын қайратты ер. Қалауынды айта бер! Бірақ сен алтынды қалай таптың? Небір мықты жігіттер, сүңгуірлер көл түбін түгел шарлады. Сонда да ешқайсысы алтынға қол жеткізе алмады. Су астын кезіп, иненің жасуындай жер қалдырмай сүзді. «Алтын түгіл, тас та жоқ екен» деп түңіліп, үміттерін үзді. Сенің айла-амалыңа шынымен де қайран қалдым. Шыныңды айт, бұл ақылды қайдан алдың? – деді.

– Болсын! – деді хан.

– «Әкеме адал болу – өмірлік сертім!» деген ем. Сондықтан оны әлі де өлтірмеген ем. Жарлықтан жалтарудың жолын таптым. Әкемді сандықта жасырып бақтым. Алтынның көлде емес, батыс бетіндегі тау үстінде екенін сол кісі айтты. Алтын күнге шағылысып, көлге сәулесін шашыпты. Оның ақылымен көлге төрт қырлы қазық қақтым. Күн шұғыласы қай жағынан түсер екен деп кірпік қақпай бақтым. Алтынның жарқылын қазықтың батыс тұсынан көрдім. Қияға өрмелеп, ұядан алып, сізге әкеп бердім, – деп ағынан жарылды.

– Алпыстан асқаннан ақыл сұраңдар! Оларды бағып-қағып, тауқыметіне шыдандар. Қарттар тірі болсын! Олардың ақылы өмірлеріне береке боп қонсын! Қарияларды өлгенше мәпелеңдер! Қызметіне жарап, әлпештеп жетелеңдер! Қариясы бардың қазынасы бар, – депті.

– Әй, көршім. Құдай, екеумізді қоңсы еткен екен. Бірақ саған берекені мол төккен екен. Мал дегенде бес-алты ғана ешкі айдайсың. Сауып ішерге екеуін ғана байлайсың. Шиеттей бала-шағаң бар. Конторғай ғана шамаң бар. Бірақ қарның тоқ, қайғың жоқ. Басқаларға тигізер қайырың көп. Ал мен жалғыз тұрамын. Саудамен жүріп, дүние құрадым. Түйе, сиыр, жылқым да болды. Жинаған жиһаз мүлкім де болды. Бәрінің де баяны болмады. Тапқан малымнан жаярым қалмады. Мұның сыры неде? Осыны маған түсіндірші, – деді. Көршісі:

– Иә, көршім. Сенің жайынды білемін. Мен де мұны байқап жүремін. Бірақ мұның сырын саған айта алмаймын. Сонда да талабыңды қайтармайын. Қаратаудың басында мың жасаған данышпан бар. Қазына теріп, даналықпен табысқан бар. Ақылы – дария, бейне бір кен. Содан кеңес сұрағаның жөн, – деді. Бегайдар ертесіне жолға шықты.

– Балам, талабың оң болсын! Табарың мол болсын! Құдайдың бергенін қанағат еткін. Мен де саған бір өтінішімді аманат еттім. Қызым бойжетті, міне көргің! Оны кімге ұзатқаным жөнӘ – деді. Бегайдар:

– Жарайды, ақсақал! Данышпанға сөзіңізді жеткізем. Еш қапа болмаңыз. Тек тілегімді тілеп, бата жолдаңыз! – деді. Ақсақал ақ батасын төкті. Бегайдар алғысын айтып, аттанып кетті. Ұзақ жол жүріп, бір бәйтеректің түбіне келіп демалды. Ол жиған соң, орнынан тұрып, кетуге жи-

– Ой, Бегайдар, жақсы жігіт ар таңдар. Жаман жігіт мал таңдар. Өзіңдей жомарт, дархан бар. Саған да бір қолқам бар! Айтсам егер – мол қайғым. Тамырымды тереңге жайдым. Судың асылын таттым, құнарлы топыраққа баттым. Бірақ бедеу дінімнен ештене өнбейді. Бұтақтарым жеміс бермейді. Мұның қандай жұмбағы бар? Өшті ме әлде шын бағым, ал? – деді. Бегайдар «Құп» деді. Оның да аманатын мойнына жүктеді. Сөйтіп, арып-ашып әрең дегенде данышпанға келді. Данаға жетісімен, алдымен, сәлем берді. Данышпан жөн сұрасып:

– Иә, балам, өзің бір мақсатың бар жандайсың. Талабыңа жетуден бір танбайсың. «Құсты қанаты ұшырады, жігітті талабы ұшырады». Қадамынды Құдай қолдапты. Ғайып Ерен- Қырық Шілтен сапарынды оңдапты. Ал ендеше, айта отыр! Қандай мұратпен келдің? Жолда кіммен жолықтың, кімді көрдің? – деді.

– Ай, балам-ай, балам-ай, бас екеу болмай, мал төртеу болмайды. Ақ жаулықсыз шаңырағына бақ пенен құт қонбайды. Әділетсіз болса, би оңбас. Әйелсіз болса, үй оңбас. Құдай үйдің берекесін әйелдің алақанына жасырған. Жақсы әйел жаман үйдің де мерейін асырған. Көршіңнің ақылды әйелі отбасын ырысқа бөледі.

– Дүниедегі жамандық кедейлік пен аштықтан болады. Асқазандағы бостықтан болады. Қарның шұрылдап, ішегін аш қасқырдай ұлыған кезде оң мен терісті ажыратудан қаласың. Сөйтіп бек адасып, басыңа сан бәле табасың. Жер бетін топан су басқанда Нұх пайғамбар маған сенім артып, «ЙЗайлы жер тауып кел!» деп жіберіп еді. Қу құлқын шыдатпай, өлексеге ауыз салдым. Жей беріппін тойына, уәдем қалды жайына. Ол заманда сұлулығым тауыстан, өңім аққудан әппақ құс едім. Бір мезетте даусым зорайып, қауырсыным қарайып ұсқынсыз мақұлыққа айналып шыға келдім, – деді.

– Әй, қарға мен сенімен келіспеймін. Бұл сөзінді орынсыз деп терістеймін. Жамандық аштықтан болмайды. Оның түбірі сүЙіспеншілікте жатыр. Махаббат соқыр сезім тудырады. Содан барып әр бәлеге ұрынады. Озалда Адам ата мен Хауа ананың жалғыз ұлы болыпты. Екеуі сол бір ұлдың құлы болыпты. Сәбиін жақсы көргендері сонша, екеуі «бала менікі, мен ұстаймын» деп таласып қалатын. Қызғанышы күйдіріп ұрысып алатын. Сөйтіп махаббатына селкеу түсті, сезімдеріне бүркеу түсті. Үйде мәнсіз жанжал көбейді. Бір күні Гәңірсі оларға ренжіп, балаларын көгершінге айналдырып жіберді, – деді.

– Әу, көгершін, сен не білесің? Қайдағы мен жайдағыны айтып, болмашыға егілесің. Жерге түспей, жел қуалап ұшасың. Жердегі тіршіліктің мәнін қайдан ұғасың?! Мен сияқты аң біткеннің аяғының астында ирелеңдеп өмір сүрсен көрер едің. Жамандық ашу мен ыза, кектен туады. Озалда басымда бағым, астымда тағым болды. Ақ дегенім алғыс, қара дегенім қарғыс еді. Пейіште шалқып жүр едім. Бір күні Ібіліс келіп азғырды.

– Әй, жылан! Мен ызақор да, кекшіл де емеспін. Аштан қатып өлсем де, қарғаға ұқсап арам ас пен өлексені жемеспін.

– Біз адам баласы жамандықты да, жақсылықты да көп істейміз. Бәрің дұрыс айттындар! Жамандықтың себебін дұрыс көрсетіп, байламын қате түйдіңдер! Қарға, сен бәленің бәрін кедейлік пен аштықтан көресің. Бірақ ол бәленің өзі емес, керісінше жақсылықтың таразысы болатын. Жоқтық пен аштық – кімнің кім екенін, ниетінің шын екенін көрсететін сын сағат. Тоқ кезінде бәрі жомарт, мырзалықты кедейлікте көрсетеді. Нұх пайғамбар саған сенім артып, шаруа жүктеді. Бірақ сен жауапкершілік арқалай алмадың. Оған аштық емес, нәпсінді тежей алмаған өзің кінәлісің. Бойында мінезің мен жігердің болмауы, ақылың тұралап, ойыңның толмауы осыған алып келді. Көгершін, егер сүйіспеншілік таза болса, махаббат пенделіктен ада болса, ол жамандық әкелмейді. Керісінше, махаббаттан жасампаздық туады. Адам ата мен Хауа ана балаға таласқанда пенделік сезім танытты. Ондай құштарлықтан қызғаныш туады. Құдай оларды сәбиін жақсы көргені үшін емес, қызғаныш тудырып, жанжал сөз қудырып, берекелерін қашырғаны үшін жазалады. Сәбилері көгершінге айналған соң олар өз ісіне өкініп, кешірім сұрап, татуласқан еді. Содан бастап жанжалдасқан ерлі-зайыпты көгершінге қарап тәлім алсын деген тәмсіл қалды. Сол сияқты ашу мен ыза, қорқақтық пен жалтақтық жамандықтың өзі емес, ол – жүректің кірлеуінен, надандықтың сүрлеуінен, ойсыздық үстемдік құрып, арзан сөздің бүрлеуінен туатын салдары ғана, – деді.

– Шерді сатып алғаныммен, алтынға ақы төлемеп едім. Басыбайлы сініріп кетуге ұятым жібермеді. Бұл, негізі сіздің үлесіңіз еді. Сондықтан алтынды алыңыз, қажетіңізге жаратыңыз, – деді.

– Ниетің түзу болғанымен, сөздерің теріс! – деді. – Сауданың адал заңын бұлжытпай сақтадым. Мен саған жерді басы бүтін сатқамын.

– Уа, патшам! Бұл істің айтсам билігін.

– Ей, ұятсыз! Мен саған әділ шешім айтар деп сеніп едім. Сол үшін де билік айтуды еркіңе беріп едім. Біреудің несібесін қалай тегін малда-насын? Ақ адал олжасын алып, қалайша жан бағасың? Әділет – Хақтың адамға бұйыртқан көркі еді. Сенің зымиян пиғылың өзегімді өртеді, – деп күйінді.

– Бала-шағаларың бар ма еді Перзент қой – дүние дәрмені. Ең болмаса, соларға тисін жәрдемі. Болса егер, алтынды бөліп бер! – деді. Жерді сатқан дихан:

– Тақсыр, менің ержеткен ұлым бар! – деді. Сатып алған дихан:

– Тақсыр, менің бойжеткен қызым бар! – деді. Патша қуанып:

– Ендеше бұл дау шешілді. Айтайын соңғы кесімді! Ұл мен қызың отау құрып үйленсін! Тойын тойлап, шат-шадыман күйге енсін! Екеуің де перзенттеріннің қызығын көріндер! Алтынды жастардың еншісіне беріндер! – деді.

– Уа, әзизім, бір датым бар! Көкейде жүрген ақыл бар! Мақұл көрсен, айтайын. Сенің де ойынды байқайын, – деді.

– Айта ғой, – деді Арсылан. Сонда Айшешек:

– Бұл пәниде қанша күн ғұмыр барын кім білер?!

– Ей, асылым, менің де қалауымды дөп бастың! Сендей жарды жер-жаһаннан таппаспын. Дереу барып патшаға білдірейік. Алтынды шын мұқтаж адам алсын деп тілейік, – деді.

– Тақсыр патшам! Асыл – тастан, ақыл – жастан. Екеуі де алтынды қаламапты. Меніңше, бұл істері жарамапты. Олай болса, алтындары қазынаға құйылсын! Салтанатыныз артып, дос сүйініп, дұшпан күйінсін! – деді.

– Сен тағы да бұрынғы сарыныңа бастың. Сыннан тайып, әділдіктің жөнінен адастың. Біреудің қақысын жеуден ұялмайсың баӘ Әлде бұл алтынды игілікті іске жұмсауға қия алмайсың ба? – деді. Уәзірі жым болды. Патша сосын екеуіне:

– Ендеше, қарақтарым, бұл алтынды сатайық. Түскен пұлына жеміс-жидек көшетін алайық. Баршаға ортақ бау-бақша егейік. Миуалы дарақтарды баптап, тер төгейік. Жемісін бүкіл ел жесін, қызығына кенелсін! – деді.

– Осы істің өзің атқар! Орындасаң, басыңа қонар бақ бар. Өзекті жанға – бір өлім. Мәлім емес өмір-сүргенің. Тәңірі алдында таза бол, арамдықтан ада бол! Әділдік пен адалдық қос қанатың болсын! Ақылың мен қайратынды ар-ұятың басқаратын болсын! Қанаты қайрылған құс алысқа ұша алушы ма еді?! Көңілін кір басқан пенденің ісі онушы ма еді?.. Ақшаны ал да, көшет сатып әкел! Әділ болсаң, бақшан гүлденіп, көркейіп кетер, – деп жұмсады.

– Тақсыр, жаман ырым бастамаңыз, кейінгі жұртқа теріс үлгі тастамаңыз! Бұл жеміс бақшасы, әуелден, жетім-жесір мен кедей-міскіннің несібесі үшін егіліп еді. Бұларды баптау үшін отыз бағбанның тері төгіліп еді. Сіз қазір бір түйірін жесеңіз, қырық нөкерініз жүзімді арбалап тасиды. Содан кейін бұл бауға жолай алмай, міскін-пақырдың кеуілі жасиды. Дұрысы, ақысын төлеп алыңыз! – деді. Патша уәзіріне қарап:

– Ақысыз жеу ойымда жоқ. Сені тағы бір сынаған едім. Сынақтан сүрінбей өттің, ерім! Ділің ағарған екен, көңілің тазарған екен. Бәрекелді, жарайсың! – деді. Сөйтті де пұлын төлеп, жүзімнен дәм татты. Нөкерлері де жапырласып, жемістерді сатып алып жатты.

– Есіңде ме, үш жыл бұрын сенен бір кенес сұрадым. Бірақ ол кезде сыннан өте алмай құладың. «Алтын қазынаға құйылсын, сарайдың игілігіне бұйырсын!» дедің. Ол орданың олжасы болғанда, мұндай бау-бақша болмас еді. ? Вер бетінде бірде-бір әділ патша қалмас еді. Пайдасыз байлық малдың тезегіне ұқсайды. Үйіп тастасаң шіріп кетеді. Топыраққа шашсаң, өсімдікке азық болып, тәтті жеміс береді. Осыны ұқпай жаза бастың. Екінші рет сынағанда тағы адастың. Өйткені онда адал еңбек, маңдай тер дегенді білмейтінсің. Біреудің дәулеті мен сәулетін күндейтінсін. Көңіліңде қара перде бар-тұғын. Күншілдік қысқан кеудең де тар-тұғын. Сені қуып жібергенмен, орныңды өзіндей біреу басар еді. Ақырында сарайымнан кие кетіп, құты қашар еді. Саған сенім артып, міндет жүктедім. Сен де адал қызмет етіп, мақтау күтпедің. Көңліңдегі қара перде жыртылды. Көкірегін кеңіп, жарық сәулеге ұмтылды. Әділеттің нұры діліңе дарыды. Енді сенің бағынды барша жұрт таныды. Әлі де еселі еңбек ет, бізге сендей ер керек! – деп, арқасынан қағыпты.