TELEGEI
Home

Поэмалар

Мағжан Жұмабаев

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

20 px
1.85
0.30 px
0.95 em

Поэмалар

Алаштың сыршыл ақыны Мағжан Жұмабаевтың әлемдік деңгейдегі кесек туындылары: «Батыр Баян», «Қорқыт», «Жүсіп хан» және басқа да классикалық поэмалары.

ЕРТЕГІ

поэма
Бүгін жаным өртке оранған жанға ұқсап,

Бүгін жаным тым аңсады от құшақ.

Жынды жүрек тығылады аузыма,

Тілім-тілім тілсе келіп у пышақ...

Бүгін жүрек отты қарақ іздейді,

Бүгін жүрек күшті арақ іздейді.

Құшар едім... ішер едім... жылар ем... «Сен» деуші жоқ, Бәрі де шет: «Сіз» дейді...

Аласұрад, жынданады жас жүрек,
Қарақ керек. Арақ керек! He керек!
Бәрі де жоқ, жалғыз жолдас - қиялым,

Жұбатады айтып маған тәтгі ертек...

Ертек, ертек, ертек, ертек - ерте екен,

Ерте күнде ешкі жүні бөрте екен...

Хан Абылай немересі Кене хан

Аспанға өрлеп заулап жанған өрт екен.

Ертедегі адамдардың бәрі де ер,

Түн жағында ел бар екен орыс дер.

Орыс елі Арқаға қол салған соң,

Жас Кененің жүрегінде қалың шер.

Елім дейді, жерім дейді, жанады,
Жеткіншегі Ер Наурызбай баланы
Ертіп алып, қорғамақ боп қазағын,

Абылайдың ала туын алады.

Ту алады, орыс елін шабады,

Ер талмайды, аста тұлпар талады.

Ел-жұрт іздеп Алатауға барғанда

Өз бауыры қырғыздан қаза табады...

Ертек, ертек, ертек, ертек - ерте екен,

Есіл Кене заулап жанған өрт екен.

Жас бөріден, сол ерінен айрылып,

Алты алаштың жүрегінде дерт екен.

Ертек, ертек, ертек, ертек - ерте екен,

Хан Кене өлді, Науан да өлді ақбөкен.

Тұлпар өлсе, қалмай ма оның тұяғы,
Тартып туған артында ұлы жоқ па екен?!
Кене артында жас арыстан Сыздық бар,

Төс үстінде желкілдеген қара жал.

Ерден туған ердің жолын қуады:

Ер иманы - ел, айнымайтын елім - жар.

Жап-жас Сыздық қорғамақ боп қазағын,

Ту көтеріп, қарға ілді садағын.

Балаусасың қанды майдан көрмеген,
Құтты қадам болғай еді, қарағым!
Сыздық батыр тұлпар атын ерттеген,

«Алты алашым, енді маған ер!»- деген.

Көп соққы жеп, сүле болған сорлы алаш,

Алты алаштан алты адам да ермеген.

Алты алаштан алты адам да ермеген...

Алаш сорлы келешегін көрмеген.

Орыс алды, қимылдаған қазақ жоқ,

Қайран Сыздық құса болды шерменен.

Қайран Сыздық елден үміт үзеді,

Жап-жас Сыздық елден, үйден безеді.

Жатып өлмей, жортып жүріп өлем деп,

Түркістанның бетпақ шөлін кезеді...

Ертек, ертек, ертек, ертек - ерте екен,

Сыздық ердің жүрегі шер, дерт екен...

Арып-ашып бір қопаның бойына

Келген кезде - қас қарайған, ымырт екен.

Қараңғы түн жерге кебін төседі,

Қонайын деп Сыздық аттан түседі.

Қоректенбек болып жатар алдында,

Қанжығадан қос қоржынын шешеді.

Қоржын іші бөлек-бөлек қалта бар,

Қалта толған мейіздейін малта бар.

«Шөл далада жалғыз отыр ер балаң,
Жел-ау, жел-ау, алты алашқа айта бар!»
Мойынға алса, адам көнбек қиынға,
Жалғыз өзі қалың қопа бойында
Шақпақ шағып, от тұтатып Сыздық ер

Отыр еді, ешнәрсе жоқ ойында.

Түкті қабақ жауып түскен көзіне,

Ұшқын шашып, от ойнап тұр көзінде.

Қырлы мұрын, қырмызы ерін, қап-қара

Тікенектей түк шығып тұр жүзіне.

Қол - иекте, басы төмен иілген,

Тегі, ойда ғой батыр жаны күйінген...

Бір мезгілде... сылдыр-сылдыр... қамыстар,

Жел ме әлде қамысты құшып иірген...

Жел білінбейд, сылдыр... сылдыр... көп қамыс.

Сылдыр... сылдыр... жақындады жат дыбыс.

Дыбыс тынды. Бұ не болды? He екен?
Әлде ерге шапқалы тұр жолбарыс?
Сол мезетте қамыс ақырын ашылды,

Әлдекімге тәжім қылып, бас ұрды.

Ай мен күндей бір келіншек сыланған

Шыға келді, балқып нұры шашылды.

Сыздық отыр ой ұшына шыға алмай,

Кім екенін, не болғанын ұға алмай.

Сылаңдаған сұлу келіншек келді де,

Амандасты қолын жеңнен шығармай.

Жеңін беріп сұлу келіншек сылаңдап,
Тал шыбықтай жүзге иіліп бұраңдап,
Сызылып қана жанған оттың басына

Отырды ақырын жұлдыздайын жымыңдап.

Сыздық сонда кәрмен қабақ түйеді,

Сұлу келіншек босатпады жүйені.

Көзінен от, қабағынан қар жауды,

Бір көз салып, кім екенін түйеді.

Хас батыр ғой, қысылмады, саспады,

Сынамаққа бір малта алып тастады.

Сұлу келіншек былқ-сылқ етіп қылмыңдап,

Малтаны алды, жеңін тағы ашпады.

Көңіл түйген нәрсе енді болды анық,
Сыздық батыр қабағынан қар жауып,
Келіншекке қаһарменен: «Кет!»- деді,

Беліндегі садағын шешіп қолға алып.

Сұлу келіншек «хи-хи-хи» деп күлгендей,
Дыбысы шықпай, ішегі қатып өлгендей,
Былқ-сылқ етіп түрегелді судырап,

Судыр-судыр жансыз жібек жүргендей.

Сылдыр-сылдыр сыбырласты көп қамыс,

Тек тұрмайтын, жыбырлайтын желауыз.

Сылаң-сылаң сұлу келіншек жоқ болды,

Сыбыр тынды. Жыбыр қалды. Жоқ дыбыс...

Отқа қарап отыр Сыздық, көзі - от,

Қарасады, арбасады от пен от.

Айнала өлім. Құм жамылған үнсіз шөл,

Күбірлейтін, жыбырлайтын жел де жоқ.

Құм астында демі біткен бетпақ шөл,

Сұлу келіншек - жезтырнақ қой қанішер.

«Тырнағымды көрсе, біліп қалад»,- деп,

Жеңнен қолын шығармаған мәні сол.

Жезтырнақтың тырнағы бар өткір жез,

Алып, күшті, жүгіріп кетсе, желден тез.

Пері менен диюдың ойнас баласы...

Бола алады аң да, құс та, шал да, қыз.

Бүгін келіншек болып кепті Сыздыққа,

Алдап-арбап батпақшы ғой қызыққа.

Жемекші ғой өлтірген соң қытықтап,

Ер жүрегін малып-малып тұздыққа.

Қырмызы ерні қыбырлады батырдың:
«Heгe әлі мен «Кет!» деп соған ақырдым?
Күлген болып, көнген болып, әурелеп,

Ойынын көру керек еді пақырдың.

Сөз жоқ, енді ол намыстанып, арланып,

Кетті ыза боп: «Қап, бәлем!..»- деп қарғанып.

Біраздан соң, түн ортасы кезінде
Келмес пе екен дауылданып, кәрленіп»,-
Деді-дағы ер қараңды жан-жаққа,
Маң-маң басып жүріп біраз ар жақта,
Тауып алды дөңбектей бір қара тас,
Ер қолына дөңбек тасың қаңбақ та!
Дем шығарма, салса да тас салмағын,

Қары түгіл, ауыртады бармағын.

От басына тастады да, дөңбекке

Сыздық батыр жапты қара қапталын.

Атын алып кетті өзі анадай,

Сескеніп бір жан-жағына қарамай.

Тұсаулы аттың тасасында отырды,

Бұғып қана қонған қойшы баладай.

Ашыққан ат үзіп жатыр күріс-күріс,

Ол үзгені тырбық-тырбық баялыш.

Айнала - өлім, жыбырлаған жел де жоқ,

Естіледі жалғыз ғана дем алыс.

Естімейді құлақ ешбір тықырды,
Әлде пері әпсүн оқып түкірді?
Бетпақ шөлдің көгі де бір сұр кебік,

Айы нұрсыз, жұлдызы үнсіз сықылды.

Тым болмаса, сылдырласа қамыстар!..

«Әлдеқайда, Қырда, Сырда алаш бар...»
Шулаған аң, шұбырған мал, шалқар көл,

Мұнарлы тау, балдай бұлақ, ағаш бар.

Сыздық мынау елден безген ел үшін...

Сыздық мынау шөлге көмген жас күшін...

Бетпақ шөлде Сыздық өлер, құм көшер...

Жүректе у... жарып қарар кім ішін...

Өлер батыр... тастар оны құм көміп...

Қарға-құзғын үстінде жүрер үңіліп...

Сыздық өлер... алаш құрыр... есіл ер...

Бір мезгілде кетті ме көзі ілініп.

Бір мезгілде жындай ойнап жел шықты.

«Фию-фию» деді. Тілін кім ұқты?
Сыбырлады, жыбырлады жорғалап,

Шөл шулатып, құм аузына құм тықты. «Фию-фию, фию-фию» есті жел.

Бұғып жатқан баялышты құшты жел.

«Жынды неме, мұның не?»- деп, мырсылдап,

Селк-селк күліп, селкілдеді сексеуіл.

Сылдыр-сылдыр қамыс басты сылдырға,

Жел сүйсе оны, жан кіреді құрғырға.

Жел - жас жігіт, қамыс - қыз ғой көңілшек,

Еркі қалып, салған «қойшы, кұрғырға».

Уледі жел, дауылға ол айналды,

Көкке қою қара бұлттар байланды.

Қыбырлады тұншығып жатқан құмшықтар,

Серпілді де, ер садағын қолға алды.

Әр дыбысқа енді құлақ түрулі,

Көз тігілді, қолда садақ құруы.

Жезтырнақ қой келе жатқан кәрленіп,

Дию ашулы, пері жүріс, жын шулы.

Сол секундта жаншып жап-жас қамысты,
Жындай, түндей қап-қара бір албасты
Жымып қана келді дөңбек жанына,

Сол секундта батыр көзін қан басты.

Тартайын деп оңтайланды садағын,
Сонда албасты: «Ә-ә, Сыздық қарағым,
Жатырмысың ұйықтап қаннен-қаперсіз?!
Мына маған қалай кәрмен қарадың?!
Келдім. Кеттім. Орныңнан да тұрмадың!

Кім ұмытар сенің тұқымың қылғанын.

Кене - әкемді, Абылай ағамды өлтірді,
Балам, сенің құрытайын ұрпағың!»-
Деді де ол, көзі оттай жайнады,

Жез тырнағын өз тісіне қайрады.

Қайрады да көмді тасқа тырнағын...

Ессіз шіркін қайдан білсін айланы.

Сол арада «талдау жердің тұсы» деп,
Сол арада «дәл жүректің басы» деп,
Көзі қан боп, қарт бурадай қалшылдап,

Дәлдеп тұрып тартып қалды ер Сыздық.

Тырнақ тіліп тас шыңғырып - «шақ!» деді,

Сол секундта тартылды садақ -«тақ!» деді.

Тәлтіректеп, аузынан кесек қан атып,

Жезтырнағым «аһ» деді де, «қап!» деді.

«Сыздық сұм-ай, орарыңды біліп ем,

Ордың да сен тындың. Болды тілегің.

Бір сұрауым: тағы да атар ер болсаң,

Бір оғыңмен азаптанып өлемін».

Сөз орнына Сыздық сақ-сақ күледі,
Екі атса ғой Тырнаққа Құдай береді!
Біраз тұрып, тәлтіректеп жезтырнақ,

Сүйретіліп қопаға қарай жөнелді.

Жол берді оған, қамыс тағы ашылды,

Намысы жоқ қамыс тағы бас ұрды.

Біраз сыбыр. Біраз жыбыр. Дыбыс жоқ.

Көк айықты, жел де енді басылды.

Ешбір үн жоқ. Үнсіз өлік - бетпақ шөл,

Жыбыр-жыбыр. Жанын берді, өлді жел.

Тұншыққан құм. Мәңгі бұққан баялыш,

Қатып қалған, селкілдемейд сексеуіл.

Айнала өлім, шеті-шексіз шөл де шөл...

Шөл мен өлім арасында бір-ақ жол.

Ер Сыздықты тағы ойлар биледі,

Иекте тұр жаңа садақ тартқан қол.

Әлдеқайда, Қырда, Сырда алаш бар...

Мұнарлы тау, балдай бұлақ, ағаш бар...

Есіл елді, есіл жерді жат алды...

Ойлы ұлына бұл кең дүние болды тар.

Ойлар басты, жүйрік жанға ой батты...

Ұзамады, ағарып ақырын таң атты.

Ұры ойлар жанды жеді, қанатты,

Тарам-тарам алма беттен жас ақты...

Күні кеше айбынды Абылай бабасы,
Ақылы кең, алты алаштың ағасы,
Шын хан еді-ау, қорғаны еді-ау қазақтың,

Өлді Абылай, солды қазақ даласы.

Өз әкесі Кенесары кім еді?

Заулаған өрт, ойнаған от, Күн еді.

Алаш деп - у, қазағым деп қан жұтып,

Қаза тапты, қазағым, күнің түн еді!..

Сыздық мынау қайғы қуып, шөл безген,

Кім біледі, көмер оны құм кезген.

Бүйткенше ол, неге жүріп кетпейді
Кене, Науан салып кеткен қанды ізбен?
Өлім іздеп адам белін бусын да,

Ерден туған ердің жолын қусын да.

Жолбарыс ер жалғыз өлсін майданда,

Жаспен емес, қанмен бетін жусын да!..

Осы ойлармен ерттеді атын мінгелі,
Шөлден безіп, қанды жолға кіргелі,
Алаш елі, сары сайран жері үшін,

Жапанда емес, жау қолында өлгелі.

Осы ойлармен Сыздық атын ерттеген,

Тап сол кезде ер жүрегі өрт екен...

Заман озды, адам тозды, ерлер жоқ...

Заман озды, ер заманы ерте екен...

Ертек, ертек, ерте, ертек - ерте екен,

Ерте күнде ерлер екпінді өрт екен.

Хандарынан, ерлерінен айрылған
Алты алаштың жүрегінде дерт екен!
Ертек, ертек, ертек, ертек - ерте екен,

Хан заманы, ер заманы ерте екен.

Ерте заман, алаш аман - айбынды ел...

Ерте күнде ешкі жүні бөрте екен...

Ертек, ертек, ертек, ертек - ерте екен,

Ерте күнде ешкі жүні бөрте екен.

Күңіреніп күрсін де, алаш, тыңдай бер,

Ертегі айтад дертті балаң Жөжекең.

Бітті ертегі. Аласұрад жас жүрек,
Қарақ па әлде? Арақ па әлде? He керек?
Арағы да, қарағы да құрысын!

Қиялтайым, айтшы тағы, тағы ертек!..

ЖҮСІП ХАН

Бар екен де, жоқ екен,
Аш екен де, тоқ екен,
Ертек, ертек, ертекте:
Ала қарға - азаншы,
Қара қарға - қазаншы,

Шымшық терген шөпшекті.

Қарлығашы қалбаңдап,
Жапалағы жалбаңдап,

Көрсетіпті көмегін.

Құс атаулы, әйтеуір,
Болыпты бәрі әбігер,
Мен білем бе себебін?!
Сөз бұл емес, сөз кейін,
Бұл сөздерім әншейін

Кеуде кернеп дем алыс.

Бұл - бұлаңы түлкінің,
Бұл - бастапқы бүлкілім,

Болғаннан соң жол алыс.

Тағы да айтам: бұл жерде
Жазбақ емен сендерге

Құстардың не қылғанын.

Бұл әшейін қомданып,
Даярланып домбыра алып,

Тамағымды қырғаным.

Ал тамақты қыралық,
Бөрікті жерге ұралық,

Кіріселік кеңеске.

Кеңес мынау ұнаса:
Жер жүзінде тамаша
Талай жер бар емес пе?
Оңтүстікте алыста,
Үндістанға барыста

Иран дейтін бір жер бар.

Жер болғанда, ерке жер,
Жердің құты - серке жер,

He керегің табылар.

Күні жерге үңілген,
Жері гүлге көмілген,

Бір гүл сайын бір бұлбұл.

Асты бір гүл жайнаған,
Үсті бұлбұл сайраған,

Мейлің жыла, мейлің күл.

Бал бұлақтың тауы бар,
Бұйра-бұйра бауы бар,

Бауы толған жеміске.

Бір жемісі жақұттай,
Бір жемісі ақықтай,
Бір жемісі күміс пе?!
Бір жақ беті қандай боп,
Бір жақ беті таңдай боп,

Үйіліп жатқан алмасы.

Бәрінен де бұл әжеп,
Саусағыңды бірге жеп

Қоятындай алуасы.

Қойтұяқтай - түймедей,
Елі жейтін үймелей

Әсіресе шапталы.

Тағы елінде жібек көп,
Талайының жібек дейд

Еру киген қапталы.

Иран жері, не керек,-
Жеміс, бұлбұл, гүл, жібек,

Төрт түлегі сай бопты.

Сай болғанмен, мәлім ғой,
Елінің дені қу кедей,

Бір уыс-ақ бай бопты.

Қашанда надан көп кедей,
Бір уыс байға беттемей,
Құл боп қызмет қылмай ма?
Желіккен байлар құл айдап,
Еріккен байлар хан сайлап,
Әңгіме-Дүкен құрмай ма?
Иранда сонау құт қонған,
Байға ғана құт болған
Бопты дейді Аббас хан -
Жасын тақта жасаған,
Күшігенге ұқсаған,

Құлқы бұзық қақпас хан.

Елін бақпай, тақ баққан,
Бар жұмысы - тек жатқан

Алтын сарай ішінде.

Әйел жиған үйірлеп,
«Әйел!» деген күбірлеп

Өңінде де түсінде.

Шараптан ылғи шала мас,
Тажындағы тізген тас

Гауһар, күннің көзіндей...

Арамтамақ Аббас хан,
Өз құлқына тап басқан,

Уәзір жиған өзіндей.

Сұм-сұрқия уәзірлер
Хан керегін әзірлер

Шауып, шаншып, ел талап.

Бұқара қасқа бүгжеңдер,
Табанда ылғи тепкі жер,

Құл боп құрдай жорғалап.

Күндер өткен осылай,
Тістесіп құйрық ай мен ай,
Жылдың ізін жыл басып,
Күндерде бір күн хан Аббас,
Шарап ішіп шала мас,
Өзімен өзі сырласып
Отыр екен сарайда,

Тірі жан жоқ маңайда.

Кіріп кепті бас уәзір.

Қос шиқандай томпақ ұрт,
Дорба сақал, құйрық мұрт,
Депті уәзір: «Иә, тақсыр!
Ұзақ болсын жасыңыз,

Сізге құрбан басымыз.

Келгенімнің мәні бұл:
Бас балшысы түскірі
Балына не түскенін

Сізге айтқалы келіп тұр».

«Кірсін!»- депті сонда хан,
Сонда оқтай зырлаған

Балшы ұшып кіріпті.

Кіріп құрдай жорғалап,
Құлдық ұрып үш қабат,

Тұрып сөйлей беріпті.

Сырласқаны көк аспан,
Жұлдыз қарап, бал ашқан

Тәуіп екені тағы бар.

Депті: «Алдияр ханымыз!
Сізге құрбан жанымыз!

Келдім алып сұм хабар.

Жұлдыз маған не деді?
Жұлдыз жақсы демеді,

Қатер айтты ханыма.

Қатері сол, қысқа сөз:
Ханға қаза қатасыз

Оныншы күн таңында».

«He? He?» - деді, хан құп-қу,
«He? He?»- деді, қысты ашу,

Қалшылдады, кақалды.

Ықылық атты, қиық деді,
«И-и-и-и-еет!»- деді,

Сапсаңдатты сақалды.

«А, құтырған бадырақ құл!
Бұл былшылың қай былшыл! ?
Кет! Көрінбе! Шық! Жоғал!
Мен тіліңді қырқайын!
Тұқымыңды құртайын!

Жендет! Жендет! Басын ал!».

Желден ұшқыр жын ба еді -
Жетіп келіп жендеті,
Жалаңдатып қылышын,
Апыл-ғұпыл, әп-сәтте

Тап береді шаппаққа.

Құрысын балы! Құрысын!
Балшыда үрей қала ма,
Көзі сыймай шараға,
Кемсең қағып, жандәрмен:
«Ханым! Ханым! Сұлтаным!
Бір қасықтай қи қаным!

Аллаға аян, сөзім шын.

Балға түскен күн толар,
Жұлдыз сөзі сөз болар,

He пайда өліп мен төбет?..

Бірақ, ханым, ойлаймын,
Ақылдассақ, айламен
Жұлдызды алдап ұрмас па ек?»
Хан бетіне қан жүрді,
Қисын қалай өмірді,
Арағы бар, қарағы!
Көзі сәуле шалғандай,
Дереу жұлып алғандай

Жендетіне қарады.

«Тоқтай тұр» деп ым қақты,

Жаны біраз жай тапты.

Алдамаққа жұлдызды,
Машайығын, молдасын,
Уәзір, қазы, қолбасын,

Бірін қоймай жиғызды.

Жаранына жиылған
Аббас былай бұйырған:
«Тез ақылға салыңдар!
Жұлдызды алдау жөні не?
Сөйтіп, тірі, өлі ме,-
Қалап, затымды алыңдар!»
Бәрі жерге үңілді,
Бәрі ойға көмілді,

Сақалдары салбырап.

Машайығы сүмиіп,
Молдалары мөлиіп,

Бере алмады бір жауап.

Хан бетінен қан қашты.

Жұрт та жым-жырт. Хан састы.

Алақ-жұлақ екі көз.

Сонда, анау балшыдан
Құлдық ұрып, бас ұрған

«Ханым!» деген шықты сөз.

«Ханым!-деді,- Алдияр!
Қайғырмаңыз, үміт бар,

Ойдан айла табылар.

Арыстаным, тірегім,
Қасық қаным тілегім,

Мен дәметпен дүние-мал».

Үміті құрғыр жылт етіп:
«Сөйле!-деді хан зекіп,-
Сөйле! Күнәң кешілер!»
Балшы сонда тоқтап аз:
«О, сұлтаным, шахыбаз,
Жұмбақ былай шешілер:
Оныншы күн таңында
Иран елі ханына

Қаза жетпек қатасыз.

Айла мынау сізге, хан,
Тап қазіргі сағаттан

Тақты тастап кетесіз.

Сіз кетіңіз, падиша,
Он күн біреу уақытша

Хандық құрсын тағыңда.

Жұлдыз сөзі дөп келер:
Тақта отырған хан өлер

Оныншы күн таңында».

Хан қуанып қопаңдап,
Қоразданып қоқаңдап,
Жалт қарады уәзірге:
«Қанатым сен, құйрығым,
Жұрт билеуге жүйрігім,

Сен хандық құр әзірге.

Айта қалса, хан қайтпас!
Қарсы келсең, мынау бас
Осы жерде кесілер!»
Уәзір сонда сабазың,
Қулық-сұмдық, сабағын
Судай ішкен есіл ер,
Жүзіне қуаң әр кіріп,

Көзді тоқсан төңкеріп.

Қолды жайып жіберіп,
Бейне маймыл маймаңдап,
Біресе бейне жайнаңдап,
Біресе бейне түнеріп:
«Сүбхан Алла! Сұлтаным,

Сізге құрбан жан-тәнім.

Күнім туды оңынан!
Бірақ... Алла, ханым-ай,
Мендей сордың ойы сай,
Келмес хандық қолынан!
Сондықтан таққа қария,
Оқымысты-дария
Қазы лайық болар-ау!..»
Енді қазың қақалды,
Салалады сақалды,
Желпілдетіп қос танау:

«Астапыралда... әзірмін.

Сөзінде бірақ уәзірдің
Бір қата бар болмашы:
Аюға ақыл қонар ма?
Келтексіз тентек оңар ма?
Лайық болар қолбасы!»
Екі беті шиқандай,
Дәл қораздай қойқаңдай,
Басып, жаншып, қиратып
Ілгері шығып ентігіп,
Қызарып, ісіп, бір тынып,
Едірей мұртын ширатып,

Барқылдады қолбасы.

He керек, сөздің қысқасы,

Басқаға о да сілтеді.

Ақырда хандық кеңесі
Жүзі қара немесі -

Жендетке барып жетеді.

Болғанмен қанша шала есті,
Оған да дереу ой түсті:
Хан болсын қалай жан қиып
Өзі кетті ырбиып,
Ерні кетті дүрдиіп,
Қолы қалды тырбиып:
«Е! Құрмалдық мен бе екем?
Он күн деген күн бе екен?

Адыра қалсын бұл хандық!..

Сөз тоқталды. Жұрт жым-жырт.

«А, Құдайым! Құтқар!»-деп,

Айтысты іштен кұрмалдық.

Сонда балшы сөйледі,
Сөйлегенде бүй деді:

«Бұған да амал табылар.

Ұнатсаңыз, халайық,
Бұл он күнге лайық

Жүсіп деген бір сұм бар.

Базарда ылғи ер істер,
Өзі шебер мініскер,

Нағыз найсап, шаян тіл.

Осы отырған бәріңді,
Жазаласа ханымды,
Ұры-қары дейтін ол!
«Хан, ханшасы, қолбасы,
Уәзір, қазы, молдасы,-

Өңшең ұры обырлар.

Бұқара елді еңіреткен,
Кедей қылып күңіренткен
Солар»,-дейтін ол мұңдар!
Мен ойлаймын, падишам,
Тап сол Жүсіп уақытша

Хандық құрсын тағында.

Жұлдыз сөзі іске асар:
Жүсіп жанмен қоштасар

Оныншы күн таңында».

Жұрттың аузы шешілді:
«Мұндай итті, кесірді
Жермен-жексен қылмас па?!
Дұрыс, дұрыс! Сол сұмнан
Өз қанына сусаған,
Таққа лайық кім басқа?!»-

Десті осылай, сөз тынды.

Біз де ақырын сөзді енді

Жөнелтелік Жүсіпке.

Жүкең қайда шаян тіл?
Қайда болушы ед? Базарда ол

Қақталып, қасқа, ыстыққа.

Шаңқай түс. Шым-шым шағыл күн.

Базар ызың, ың да жың.

Жабыр-дабыр сансыз жұрт.

Саудагер сұм жаны - мал,
Шиқан бетті, жүн сақал,

Сатқан, алған шартпа-шұрт.

Сәлде, шапан шүп-шұбар,

Ардаңдаған арбалар.

Есек, молда мөңіреген.

Дәруіш, балшы, ойыншы,
Ақсақ-тоқсақ, қайыршы,

Жетім бала еңіреген.

Қап-қара бет, сұр дене,

Доп-домалақ бірдеңе.

Бұл - әйелі Иранның.

Сол базарда бар Жүсіп,
Отырды Жүсіп шай ішіп

Жолдасы біраз адаммен.

Отыр екен деп Жүсіп:
«Біз көреміз, не керек,

Хан, қазы, әкім, байлардан.

Кедейге күн жоқ таң атар,
Кедей сорлы жұбанар

Осы деп бізге жазған заң.

Ойласаңшы, о жазған,
Сол заңды өзі кім жазған?
Хан емес пе қазымен?..»-
Дей бергенде осылай,
Әскер көрінді анадай,

Сырнай-керней сазымен.

Су ете түсті жүрегі,
Сұп-сұр болды реңі:

Кімге жаққан тура айтқан.

«Болмаса игі ед бір сұмдық!»-
Деп күбірлеп, жым болып,

Жүсіп көзін қаша атқан.

Қарай қалды қол жаққа,

Қол келеді бұл жаққа.

Дүріл-күріл, ызы-шу

Самсаған қол. Сары дала.

Қызыл-жасыл, ақ-ала.

Арғымақ, Сырнай. Дабыл. Ту.

Сәлде. Сақал. Дулыға.

Құлдар қолдың жолына
Кілем төсеп қайқаңдап,
Уәзір, қари, молдасы,
Қоразданған қолбасы

Қол алдында қойқаңдап.

Базар халқы қым-қиқу,

Енді жым-жырт... жығылу.

Бәрінің тілі байланып...

Жұртпен бірге Жүсіп те
Демін алмай, мысықтай
Болып, басы айналып,
Көзін жұмып, енді ашса,
Бұл не деген тамаша!
Уәзір оған бүйдеп тұр:
«О, сұңқарым, сұлтаным,
Саған құрбан жан-тәнім,
Тұр тезірек, таққа жүр!
Ханға құр су ұнай ма!
Саған даяр сарайда
Шербет, шарап, не тамақ...»
Сонда Жүсіп: «Тақсыр-ай,
Бізге арам ғой ол сарай,
Қылмаңызшы ақымақ!»
Сумаңдады уәзір сұм:
«Тәңірі куә сөзім шын,

Иран ханы енді сіз.

Аббас тақтан түсті өзі,

Сен хандық құр, іш те же.

Біз-ақ елді билерміз!»
Түсі ме, бұл өңі ме?
Күдік кіріп көңіліне,

Жүкең ұртын шымшиды.

Жоқ, оп-ояу, ұйқы жоқ,

Зырлап кетті ойы - оқ...

Қонды атқа, құнтиды.

«Олай болса, дұрыс, жүр!

Мен енді - хан, сендер - құл.

Шу! Сарайға тартыңдар!»
Кетті. Ызғытты арғымақ,

Жетті. Жауһар асты тақ.

Ершің енді - алдияр!
Үлде-бүлде киінді,

Сімірді, жеді, тойынды.

Үйренді тақтың тәртібін.

Көні кепкен сұр кедей,
Біраз күн сөйтіп ләм демей,
Басқаннан соң қарқынын,
Бастады Жүкең бір істі:
Ел билеуге кірісті

Жақтап жарлы, жалшыны.

Сыпырғандай тезекті
Өңшең залым-кезептен

Еңбекші елді аршыды.

Жарлықты Жүкең жаудырды,

Уәзірді жер аудырды.

Қазының басын алдырды.

Машайығын, молдасын,
Қойқаңдаған қолбасын

Абақтыға салдырды.

Мұнапық талай мұндардың,
Елді сорған сұмдардың

Қырықтырды басын түймедей.

Байларды айдап жиғызды,

Тұмылдырық кигізді. «Уһ!» деді көп кедей.

Осылай өтті біраз күн,

Бай мен бекті соқты жын.

Алдында бар не сұмдық!
Оны Жүкең не қылсын?
Оның ойы: ел көрсін

Бір күн де болса әділдік.

He керек, солай хан Жүсіп
Залымның қанын жосылтып,

Сорлының сорын ашқандай.

Мырза, молда, бай бәсең,
Бәрі жуас, бәрі әсем,

Аяқты байқап басқандай.

Кезептерді қылды жым,
Бұқара байтақ халықтың

Болды Жүсіп қалқаны.

Қуанған байтақ балаша:
«Мың жаса, Жүсіп, мың жаса!»-

Деп шуылдап алқады.

Күн артынан күн өтті,
Тірі қалған төбеттер

Есін жия бастады.

Тоғызыншы күн түнінде
Кірісті олар күбірге:
«Мынау Жүсіп шошқаны
Қойғанымыз ба осылай,
Қорлық көріп осындай?
Қара табан, тексіз ит
He бекзатты боздатты,
Байды, бекті, боздақты

Байлап қойды жіпсіз, ит.

Күшікті басқа секіртті,
Кедей итті көкітті,

Құтырған мынау мұндар құл.

Шейіт кетті-ау не серке...

Бізге де кезек күні ертең

Келмесіне кім кепіл?..

Шіркін, Аббас ат еді-ау!
Заттың ісі жат еді-ау:
Жұмысы жоқ бір істе,
Жатушы еді сарайда,

Арақ, қарақ, маңайда...

He тілесең, соны істе...

Қой! Қорлықты көрерміз,

Бауыздалып өлерміз.

Жер бастырмас Жүсіп сұм.

Тап ертеңгі түн бар ма?-
Құтырған ол мұңдарға
Жалғыз қанжар жалынсын!..»
Кеңес тынды, таң атты,

Күн де батты, ел жатты.

Жүсіп жалғыз тағында
Отыр еді қатерсіз,
Балға түскен қатесіз

Оныншы күн таңында.

Көп төбеттен бір төбет
Кіріп, басып біртелеп,

Қадап қалды қанжарды.

Жүсіп үнсіз сылқ етті,
Хан кілемі бүлк етті,

Ханды жұтты, олжа алды.

Болды бектер кеңесі,
Жүсіп сордың денесі

Кескіленді, көмілді.

Абыр-сабыр басылды,
Жұртқа жарлық шашылды:

«Қаза жетті, хан өлді».

Жұрт жыласты, жиылды,
Бектер бұлай күйінді:
«Алда, дүние-ай! Күн қараң!
Біз қалдық-ау сорменен!
Барса, келмес жолменен
Кетті-ау сұңқар Жүсіп хан!
Татып ажал шербетін,
Өлді Жүсіп. Ел - жетім!
Байтаққа кім болар бас?

Жәрдем берсін бір Құдай...

Уа, жамағат! Алақай!
Аббас келді! Хан Аббас!»
Сол арада бұрыштан
Құжырайған, құрысқан
Хан Аббасың бүкеңдеп
Шыға келді, о, қасқа!
Жүрген екен тау-таста,

Қашып-зытып Жүкеңнен.

Мырза, шора шуласты,
Көтерісіп Аббасты,

Тағына алып барады.

Жұрт түнеріп тұрды да,
«Қап!»- деп санын ұрды да,

Үн-түні жоқ тарады.

Аббас таққа шоңқиды,
Қол тоқпағы қоңқиды:
«Шүкір, шүкір, Алла!-деп.-
Енді тілден тыймайын,
Қалағанын сыйлайын,

Балшым қайда, бар ма?»- деп...

Сөйтіп, Иран тағына
Өңшең сұмның бағына,
Тағы отырды Аббас хан -
Жасын тақта жасаған,
Күшігенге ұсаған,

Құлқы бұзық қақпас хан.

Ел бақпады, тақ бақты,
Бар жұмысы - тек жатты

Алтын сарай ішінде.

Әйел жиды үйірлеп,
«Әйел!»деді күбірлеп

Өңінде де түсінде.

Шараптан ылғи шала мас.

Тажындағы тізген тас

Гауһар Күннің көзіндей.

Арамтамақ Аббас хан
Өз құлқына тап басқан

Уәзір жиды өзіндей.

Сұм-сұрқия уәзірлер
Хан керегін әзірлеп,

Шапты, шанышты, ел талап.

Бұқара сорлы бүкжеңдеп,
Табанда ылғи тепкі жеп,

Жүрді жасы сорғалап.

ОҚЖЕТПЕСТІҢ ҚИЯСЫНДА

Арқада Бурабайға жер жетпейді,

Басқа жер ойды ондай тербетпейді.

Бурабайдың көлі мен Көкшетауды

Көрмесең, көкіректен шер кетпейді.

Қиясымен бұлт құшқан Оқжетпестей

Басқа тау ойды аспанға өрлетпейді.

Арқада Бурабайға жер жетпесе,

Алашта Кенекеме ер жетпейді.

Көкшеде күңіренген Кенем қайда?!

Дариға, жүрегімді дерт өртейді.

Көкшені күндіз-түні мұнар басқан,

Қап-қара бұлттармен құшақтасқан.

Алдында бұйра жалды бөлек тау тұр,

Көкшеге қосылмаққа қойнын ашқан.

Мөп-мөлдір, дөп-дөңгелек көл ортада,

Жел ойнап, ақ бетіне меруерт шашқан.

Сол көлдің жағасында Оқжетпес бар,

Жасаған мұнарадай құйып тастан.

Найзадай Оқжетпестің қиясына

Жалғыз-ақ Кенекем ғой қадам басқан.

Алашта талай-талай ерлер өткен,
Ерлерде Кенекеме кім бар жеткен?
Сүйремей елін ерге, көрге сүйреп,

Ер емес, «ершіктер» ол елді еңіреткен.

Жалғыз-ақ Кенекем ғой қайрат қылған,

Қазақты құтқарам деп қалың өрттен...

Бір кезде Кенекемді ойлар билеп,
Бір өзі Бурабайды кезіп кеткен,
Артында Оқжетпестің үңгір тау бар,

Сол тауда бірнеше күн мекен еткен.

Бір түні тым құтырып жел ойнайды,

Жынды жел қатты сақ-сақ күле ойнайды.

Бетінен жел кеп сүйіп алғаннан соң,

Көбіктеніп күлегеш көл ойнайды.

Сол түні сонау үңгір тау ішінде

Қабағын қарс жауып Кене ойлайды.

Қамалған қазағына жол таппаққа,

Жүрегін тілім-тілім тіле ойлайды.

«Қазағым, ханың да мен, қараң да мен,

Сен үшін жаным құрбан»,- деп ойлайды.

Кенекем құлаштаған ой теңізін,

Бұлдыртқан бұлдыр заман қыран көзін.

Бір кезде серпіледі, шығарған соң

Ойлардың «уһ» деген у лебізін.

Келеді маң-маң басып Оқжетпеске,

Құмдарға жолбарыстай тастап ізін.

Көзін жұмып, қияға шықсам-ау деп,

Ойлайды жоғарыға жөндеп жүзін.

Сол минут Оқжетпестің қиясында,

Жіберсе көзін ашып, көреді өзін.

Кенекем көзін ашып, таң боп қатты,

Қараңғы, көз көрмейді ешбір затты...

Нажағай маңайында жарқ-жұрқ етіп,

Қарағай, сыпсың біткен шулап жатты.

Төменде, Оқжетпестің етегінде

Толқындар тасты сабап, тулап жатты.

Кішкене сескенгендей болғаннан соң,

Кенекем аузына алды аруақты.

«Аруақ» деп алғанша аузын жиып,

Көреді қарсы алдында әппақ қартты.

Қарт сонда қозғағандай болды басын,

Қолыменен көтерді түкті қасын.

Ойнаған ақ бұлттай денесі әппақ,

Жасаған бұлт ішінде барлық жасын.

Күңіренген көлдердің көбігімен

Жуғандай әппақ қылып сақал-шашын.

Ізгі қарт «а» деп аузын қозғағанда,

Төменде судың шуы болды басым.

Қарт сонда күңіреніп: «Аманбысың,
Кенежан, елдің ері жолбарысым!
Кенежан, берірек кел, сырттан балам,

Ел үшін елсіз жерде жортқан балам.

Сақтайтын қолдан тілден сендей ерді

Ата пір қасиетті мен қарт бабаң.

Өз қолыммен төменнен тартып алдым.

Қияда күтіп сені сансыз заман.

Ел үшін еңіреп туған жолбарысым,

Білемін, жүрегіңде бар бір жараң.

Сені улаған қазақтың қайғысы ғой,

Дариға, қазағыңның күні қараң.

Алаштың алдын қара тұман жапқан,

Мынау орыс обыр ол еміп жатқан.

Заман азған шағында адам азбақ,

Көп ерлер жаумен бірге елін шапқан.

Кешегі Абылайдан азып туған

Уәли анау қарт қатынмен басы қатқан.

Шормаңдай шолтаңдаған шолақ билер

Орыстың шекпеніне елін сатқан.

Кенежан, елің қалды жау қолында,

Алып кет алашыңды осы жақтан.

Тайсалма, тәуекел қыл, батыр балам,

Арсыға дұға асырар мен қарт бабаң.

Еңіреген ерге серік жолдас болар,

Балауса жас жолбарыс - інің Науан.

Жау қалың: азғантай ел, азғантай шақ,

Болғай ед аруақ жар, Құдай панаң.

Мерт болсаң мақсұтыңа жетпей егер,

Сол сағат мен осы жерде тасқа айналам.

Алашта тағы сендей ер тууын

Төбеде тас боп шөгіп күтіп қалам».

Осы сөздерді айтып қарт ғайып болды,

Таудың үсті тамаша нұрға толды.

Тербеліп, күңіреніп қара бұлттар,

Жер мен көк қасиетті жырға толды.

Бұлтты айдап, сылдыратып сумен ойнап,

Ерке жел тасты құшып сақ-сақ күлді.

Аллалап ну қарағай шулай-шулай,

Төменде тулай-тулай толқын өлді.

Тамашадан тас болып біраз тұрып,

Көзін ашып, Кене өзін жерде көрді.

Сол кеткеннен Кенекем кете барды,

Жанына жас жолбарыс Науанды алды.

Алашты алып шығып ел қылмаққа,

Орысқа аш бөрідей ойран салды.

Үйсін, дулат, қырғызбен қол ұстасып,

Қытаймен қатынаспаққа ой ойланды.

Біле алмай надандықпен ердің ойын,

Сорлы қырғыз мерт қылды арыстанды.

Арыстан Алатауда мерт болғанда,

Оқжетпесте тұрған қарт тасқа айналды.

Содан бері бірталай заман өтті,

Алашты улай-улай жаман өтті.

Тұлпар - тулақ, ер арып аруақ боп,

Сарыарқа сайран жердің сәні кетті.

Жолбарыстар жортатын cap далада

Қорсылдаған доңыздар мекен етті.

Жалғыз-ақ Оқжетпестің қиясында
Шөккен қарт күншығысқа түзеп бетті,
Көп заман талмай-тозбай тау басында,

Алаштан Кенекемдей бір ер күтті.

Арқада Бурабайдай жер болмайды,

Алашта Кенекемдей ер болмайды.

Кене Арыстан мезгілсіз мерт болды ғой,

Алашқа бұдан да зор шер болмайды.

Ел азды, арқа тозды, қайғы басты,

Күңіреніп біздей бейбақ жыр толғайды.

Құдай-ау, мәңгілікке қарғамасаң,
Кенедей енді неге ер тумайды?!
Кене жоқ, ізін басар іні де жоқ,

Дариға, жүрегімді дерт улайды.

ӨТІРІК ЕРТЕК

Бұл Ширазым - сол Шираз,
Гүл, бұлбұлға мол Шираз,

Гүлі қызыл лағылдай.

Гүлге қонған бұлбұлы,
Бұлбұлының бал үні

Жазғы сұлу сағымдай.

Осынау Шираз еркеде,
Ертегідей ертеде

Болған талай ақындар.

Үні бұлбұл үніндей,
Сөзі Шираз гүліндей,
Қайда олардай ақын бар?
Жырлап кетсе жорғадай,
Сөз төгілсе сорғалай,

Төгілгені - шекер, бал.

Жырына адам мас болар,
Көзіне ыстық жас толар,

Бойың балқып, шымырлар.

Бұл Ширазым - сол Шираз,
Тамашасы мол Шираз,

Баулары бар бұйра бұлт.

Бұл бір бауда тізілген,
Адам үзбей үзілген

Қандай-қандай жеміс жоқ!..

Шираз қала - дәу қала,
Айналасы бау қала,

Бауы жеміс сыңсыған.

Үзімі еріп білінбей,
Тәтті дәмі тіліңді

Шымырлатып шымшыған.

Өзім көрдім көзіммен,
Шираз елі үзімді

Бауырсақтай асайды.

Асауды місе қылмайды,
Көп құрмай олар тұрмайды,

Үзімнен арақ жасайды.

Шираз елі - молда елі,
Молдалары сәлделі

Арақты шарап деседі.

Таңырқай мұртты көп тақсыр,
«Шарап - шипа»- деп тақсыр,

Кеу-кеулесіп ішеді.

Сонымен, Шираз елінде,
Екі-үш күннің бірінде
Құмыршаға құюлы
Шарап тұрад быжылдап,
Құмыршасы тым сәнді-ақ,

Әшекейлі,оюлы.

Сөз - бұл емес, сөз кейін,
Тақсырларға тимейін,

Кезек келер бір күні.

Тыңдаушы неге демесін,
Мысық-тышқан кеңесін

Айтпақшымын бұл жолы.

Күндерде бір күн бір тышқан,
Сықси көзді сұр тышқан

Кіріп келді бір үйге.

Үй болғанда, оңаша,
Тізілген қаздай құмырша,

Таң болды тышқан бұл күйге.

Мойнын тығып мықшиып,
Жылти көзі сықсиып,

Жалт-жұлт етті, қараңды.

Қараңды да таранды,
Тамсанды да жаланды,

Тыя алмады араңды.

Сілекейі сорғалап,
Шықты жылжып жорғалап,

Болар-болмас жалады.

Тағы татып қарады,
Тәтті у бойға тарады,

Бойы балқып барады.

Татқан сайын тәтті су,
Тәтті суы - тәтті у,

Жылти көзі жайнады.

Күш қосылды күшіне,
Мысық түсті есіне,

Тышқан тілді шайнады.

Қолды сермеп жіберді,
Үйдің іші түнерді,

Күңгірт тартты көз алды.

Ықылық атты, «ық» деді,
«Тоқта, тоқта, тоқ!»- деді,
Өзінен өзі сөз алды:
«Ай, дүние жалған-ай,
Іште кетті-ау арман-ай,
He көрмедік мысықтан?!
Қанымызды ішті ғой,
Баста қайғы күшті ғой,

Өтті-ау өмір құсып қан!..

Аңдып тұрып тап беред,
Тап бергенде шап беред,

Талайға ол сұм салды ауыз.

He қылмады қанды ауыз?!
He қылмады жалмауыз?!
He қылмады ол жауыз?!
Әттең, дүние-ай, не керек,
Көп жаманға кез болып,

Десіп жүр ғой ол жаман!..

Бір көрінсе көзіме,
Көрсетер ем өзіне,
Қалмас еді ол да аман!
Мынау батыр жүрекпен,
Мынау балуан білекпен
Алып ұрып, байлар ем!
Танытар ем әкесін!
Шағар едім шекесін!
Қос құлағын шайнар ем!»
Тышқан солай көпірді,
Көпірді де кекірді,

Ықылық атты, «ық» деді.

Тап сол жерде мысық сұм
Тыңдап тұрған болып жым:

«Тоқта, тоқта, тоқ!»- деді.

«Тоқ!»- деді де, тап берді,
Тап бергенде, шап берді,

Тап сауырдан салды ауыз.

Сауыр ауызға ілікпей,
Құйрығынан сүліктей

Тістеп қатып қалды ауыз.

«Танимысың әкеңді?
Шағатұғын шекемді

Сен екенсің, көрейін!..

Жаман мұндар, есіріп,

Мұнша сөйлеп кесірді...

Сазайыңды берейін!»
«Алди, алди, алдияр!
Бір-ақ ауыз сөзім бар,

Тыңдап, басым кесіңіз.

Айтқызады ғой жастық ит,
Жастық емес, мастық ит,
Қасық қаным кешіңіз!
Айық болсам, сізге мен

Тіл тигізіп, жынды емен...

Патшасына әлемнің.

Маған анау су қылды,
Су емес-ау, у қылды,
Түк жазықсыз өлем мен...»
Сөйдеп тышқан зарлап тұр,
Көзінен жасы парлап тұр,

Жерге мөлт-мөлт тамады.

Шиқылдады шашалып,
Қиқылдады қақалып,

Бүйірі бүлкіл қағады.

Бұлтыңдады, бұлқынды,
Жан ұшырды, жұлқынды,

Күлді мысық мұртынан.

Үш босатты, бас салды,

Бес босатты, бас салды.

Сілекей шұбырды ұртынан.

Тікен мұрты тікиді,
Шегір көзі шікиді,

Бір «ап» деді, жеп қойды.

Сілекей шұбырды ұртынан,
Бір мырс етті мұртынан,

«Құтырған құл!..»- деп қойды.

Сөйтіп, мысық қылғыды,
Қылғыды да қалғыды,

Пысылдады, кекірді.

Қалғып кетті қорылдап,
Баспалатты мырылдап

«Шүкір, шүкір, шүкір-ді».

Солай ұйықтап түн өтті,
Түн де өтті, күн де өтті,

Тышқан бойға тарады.

Тамақ керек тағы да,

He кез келер бағына?..

Мысық жалт-жұлт қарады.

Мұртты тілмен жалап қап,
Алақтады, жалақтап,

Татарға түк көрінбей.

Сілекейін жұтыпты,
Тышқан заты жытыпты,

Ешбір тықыр білінбей.

Жердің бетін түн басты,

Мысық оймен мұңдасты...

Күлді, ойланды күбірлеп:
«Қой, бүлісті тастайын,
Мен бір істі бастайын,

Тек таң атсын сібірлеп».

Сібірледі күміс таң,
Жетті мысық жалма-жан,

Тартты тура мешітке.

Кірді жымып үндемей,
Мінді ақырын мінбеге,

Кірісті бір кәсіпке.

Мырылдады азандай,
Сәлде салды қазандай,

Тасбиық алды қолына.

Тап сопыдай сумиді,
Тап молдадай мүлиді,

Кірді тәубе жолына.

Кіргені оның қалайша?
Кіргені оның былайша:

Қазан сәлде қаңқиды.

Таңырай мұрты таңқиды,
Қос құлағы салпиды,

Бір момын боп маңқиды.

Бір күрсінді, бүйдейді:
«Күй, күй, жаным, күй!-дейді,-

Асты бастан күнәйім.

Қалай сабыр қылайын?!
Мейірімі мол Құдайым,

Бір өзіңе жылайын!..

He қылғаным, Жасаған,
Талай тышқанды асағам,
Сенен қалай жасырам?!
Мейіріміңді түсір деп,
Күнәйімді кешір деп,

Дәрғаһыңа бас ұрам.

Мейірімі мол Тәңірі ие,
Мынау мешіт үйінде
Ант ішемін атыңмен:
Тіпті арамдық етпен деп,
Тұмсығына шертпен деп
Енді тышқан затының!
Сүттей аппақ ниетпен
Бір өзіңе ант берем:
Енді өмірімде ет жемен!
Ұшыраса аш тышқан,
Тәжірибесіз жас тышқан,

Етімнен кесіп ет берем».

Осылайша сұм мысық
Көзді қойып бір қысып,

Күңірентті үйді сөзімен.

Бар көңілі бағанда,
Қарап қояд бағанға

Құйрығымен көзінің.

Қарамайды-ау бағанға,
Қарап отыр тағамға,
Тағамымыз - бір тышқан:
Құжырайып, құнтиып,
Тыңдап отыр жылтиып

Сүлік құйрық сұр тышқан.

Көріп мысық сәлдесін,
Естіп антын-тәубесін,
Ұйып мысық - молдаға,
Қос құлағы ербиіп,
Қос танауы делдиіп,

Тартты тышқан ордаға.

Келді де айтты: «Осылай,

Осылай да осылай.

«Тәңірі, күнәм!» ауыр деп
Мысық зарлап жас төкті,
Бізге тимеске ант етті,-

Тышқан маған бауыр деп».

Орда тышқан үрпиді,
Бәрінің көзі жыртиды,

Ә дегенде таң болды.

Ұзамады, мәз-мәйрам,
Бастады у-шу той, мейрам,

Үйдің іші даң болды.

Отағасы, балақай -
Бәрі де айғай, алақай,

Бәрі ордаға ағылды.

Шәрбат, шарап, бал, сыра,
Сырнай, керней, домбыра,

Дабыл даң-дұң қағылды.

Гүжілдеді қобызы,
Безілдеді сыбызғы,

Бұрқылдады қорқоры.

Үзім, алма алқызыл,
Өрік, анар қан қызыл,

Шаптал, інжір, алқоры.

Соныменен, сөз қысқа,
Опыр-опыр топ тышқан

Ию-қию тойда отыр.

Жалғыз-ақ бір қария,
Өзінше ойы дария,

Тойда отырып ойда отыр.

Қария айтты: «Әлеумет,
Құтты болсын қаниет!»

(Күңгірт көзін көтерді). «Соныкі сұмдық болмасын!..

Сол сұм алдап ұрмасын!..

Малданбалық бекерді».

Арақ ішкен өңшең мас,
Есі шала өңшең жас,
Дүрсе қоя берісті:
«Көр көрінед көзіңе,
Өз ақылың - өзіңе!

Сен бүйдеме игі істі.

Кері тартпа кәрісің,
Етек басу - бар ісің,
Қой сөзіңді, оттамай!
Қүй шарапты көпіртіп!
Бас сырнайды, лепіртіп!
Тарт, күрілдет, тоқтама!»
Ойшыл қария жүдеді,
Шиқыл-қиқыл үдеді,

Ию-қию бар халық.

«Мысық күнәсі ауыр ғой,
Бүгін бізге бауыр ғой,
Оған тарту тарталық!»-
Деді еліріп бір тышқан,

Сүлік құйрық сұр тышқан.

Қабылды қалың жұрт.

«Пәле!»-десті, елірді,
Сағым ішіп семірді

Сыры ежелден мәлім жұрт.

Соныменен сөз бітіп,
Сөз біткенде, тез бітіп,

Кеңес тынды, тарады.

Енді елшілер кешікпей,
Тартты тура мешітке

Алып тарту-таралғы.

Кірді елшілер мешітке,
Сұмдық болар десіп пе?!

Ентелесті молдаға.

Көзді жұмып сұр мысық,
Оң жақ көзін бір қысып,

Басты «Алла! Аллаға».

Топ-топ болып тұр елші,
Сөз бастады бір елші:

«Тақсыр, мұнда келіпсіз.

«Еткен күнәм ауыр,- деп,-
Тышқан маған бауыр»,- деп,

Антпен уәде беріпсіз.

Қуанып соған, қылдық той,
Өзіңізге мәлім ғой

Бейбақ біздің халіміз.

Сізге әкелген тарту бар,
Асымызды, алдияр,

Көптей көріп алыңыз.

Оныңыз рас: күнә ауыр,

Енді бізбен сіз бауыр.

Тарту - достық белгісі.

Міне алма алқызыл,
Үзім, анар қан қызыл»,-

Келді мысық күлкісі.

Бір мырс етті мұртынан,
Сілекей шұбырды ұртынан,

Көзін қызыл қан жапты.

Бір «ап» деді, тап берді,
Тап бергенде, шап берді,

Топыр қылды жан-жақты.

Алла қалды адыра,
Сәлде қалды адыра,

Ұшты тәубе тәсбімен.

Көмді тырнақ мырылдап,
Қанды жұтты қырылдап,

Toп тышқанды қылды жем.

Елші түгел тұтылды,
Екі-ақ тышқан құтылды,

Зытты екеуі жорғалап.

Тек шықпаған жанымен,
Ордасына ханының

Жетті жасы сорғалап.

Өкпе ауызға тығылды,
Жетті екеуі, жығылды:

«Осылай да осылай».

Тақта отырған хан, уәзір -
Қабақ қарын екі дүр
Десті: «Апырм-ай, бұл қалай?!»
Хан бүйірді таянды:

«Осылай болу аян-ды...

Мысық бола ма, әйтпесе?!
Ойла жылдам, әй, уәзір!
Осыған ақыл тап қазір,
Басыңды алам, әйтпесе!»
Ханның басы қақиды,
Уәзір көзі ақиды,

Беті күлдей болды қу.

Құп-қу болды, бозарды,
Терлеп кетті, қызарды,

Айтты: «Амал - соғысу.

Тышқан деген қалың ел,
Ерлігімен мәлім ел,

Алты әлемге даңқы бар.

Айбынды, айбарлы арыстан,
Ойы - дария, данышпан

Сіздей дана ханы бар.

Аттаналық қол болып,
Қол болғанда, мол болып,

Жауға соғыс ашалық.

Қанды судай шашалық,
Мысық жынын басалық,
Ұстап, дарға асалық!»
Хан бүйірді таянды:

«Осылай болу аян-ды...

Мысық бола ма өйтпесе?!
Жауға аттансын ел тегіс!
Қанын төксін көл-теңіз,
Басын алам, әйтпесе!»
Соныменен күн батты,
Түн түнерді, таң атты,

Қол қозғалды, ағылды.

Жер қайысты дірілдеп,
Сырнай, керней гүрілдеп,

Дабыл даң-дұң қағылды.

Қара ағаштай көп найза,
Күнде ойнады көк найза,

Алдаспандар жарқылдап.

Желкілдеді жалаулар,
Желпілдеді танаулар,

Хан қақалды қарқылдап.

Ордасында хан қалды,
Ханмен біраз жан қалды:
Ақсүйектер, төрелер -
Қалың елді құл қылып,
Бұзықтығын пұл қылып,

Жатып ішер немелер.

Кетті сөйтіп қалың қол,

Қалың қолы - қалың ел.

Көбі - ойлы, азы - мәз.

Талайы барад тұнжырап,
Талайы барад қанжылап,

Көбі - жаяу, аттысы - аз.

Соныменен, қол кетті,

Қол кеткенде, мол кетті.

Барды, кірді соғысқа.

Мұны өтірік демеңдер,
Күңіренді көк пен жер,
Өзге соғыс соғыс па?!
Будақ-будақ бу шықты,
Бу ішінен ту шықты,

Шыпқылдаған шықты шу.

Шұрқ-шұрқ болды көбелер,
Дал-дұл болды денелер,

Айқай-ұйқай, ызы-шу.

Соныменен, сөз қысқа,
Шәйіт болды көп тышқан,

Мысықты ұстап ,байлады.

«А, қанішер неме!»-деп,
Басқа, көзге төпелеп,

Ханға, ордаға айдады.

Хан бүйірді таянды:

«Осылай болу аян-ды...

Көрсетпе итті көзіме!
Жап зынданға қараңғы!
Қатыр аштан арамды,
Қыл бұрау сал өзіне!
Ертең әпкел ордаға,
Сот құрармыз ордада,

Бүгін пәлен демелік.

Бүгін өңшең майталман -
Қаза тапқан майданда
Шәйіттерді көмелік!»
Айтты да хан тоқтады,
Жұрт хан сөзін құптады,

Шақырылды елге азан.

Молда келді мөлиіп,
Сопы келді сүмиіп

Сәлделері бір қазан.

Қылмың қақты, қуанды,
Білектерін сыбанды,

Аруланды өліктер.

Өлік көрсе молдалар,
Сілекейі сорғалар,

Өтірік десең, өліп көр.

Табытқа өлік салынды,
Қара тулар алынды,

Көшті молда бастады.

Қолына алып құранды,
Бір әннен соң бір әнді

Түйдек-түйдек тастады.

«Тәбәрікті» тұқыртып,
«Жасыңды» ашып сыпыртып,

Суылдатып келеді.

Аузында - Алла, ойында:

«Қанша түсер қойынға?..

Жуырда кім өледі?»
Жетті табыт бейітке,
Түсіріліп шейіттер,

Көрге дереу көмілді.

Көрге көлгір молданың,
Жұртты алдағыш жорғаның

Өтірік жасы төгілді.

Соныменен күн батты,
Дамылдады, ел жатты,

Хан түн бойы қылды той.

Талай халық қаралы,
Талай халық жаралы,

Хан үйі - той, елде - ой...

Тоймен, оймен өтті түн,

Таң білінді, дүние - тын.

Ұлы сәске ел тұрды!
Зындандағы мысықты
Қарғылап ап күшіктей,

Жендет ордаға ап жүрді.

Ханның көзі жыртиып,
Қабақ қарны бұлтиып,

Тақта жатыр жантайып.

Қасында отыр уәзірі,
Тақсырлауға әзір-ді

Қос құлағы қалқайып.

Хан қорқорын тартады,
Алдында айбалталы

Жендеттер тұр қақиып.

Хан қарады мысыққа,
Қарады оған мысық та

Ашулы көзі ақиып.

Хан уәзірмен кеңесті,
Кеңескенде не десті:
«Тұқымын мұның құрталық!
Жалпы жұртқа жар қылып,
Майданға анау дар құрып,
Дереу дарға тарталық!»
Дереу жарлық берілді,
Майданға дар құрылды,

Мысықта алып барылды.

Хан да келді қолымен,
Ырс-ырс етіп, қолымен

Сипап қабақ қарынды.

Хан таяққа таянды:

«Осылай болу аян-ды...

Сал арқанды! Сал!-деді.-
Жендет, енді жақында!
Көм қылышты батырға!

Ал! Ал басын! Ал!»-деді.

Сонда мысық бұлқынды,
Жан ұшырды, жұлқынды,

Көзі шоқтай жайнады.

Тұсауды үзіп күшімен,
Қыл арқанды тісімен

Бытыр-бытыр шайнады.

Босанды да тап берді,
Тап бергенде, шап берді,

Бірді белден тістеді.

Тышқан тырым-тырақай...

Әттең ғана дүние-ай,

Хан ауызға түспеді.

Мысық кәрмен қарғыды,
Ерсіл-қарсыл орғыды,

Шиқылдатты талайды.

Дар майданнан жын ойнақ
Қылды мысық әп сәтте-ақ

Жып-жылмағай маңайды.

Сөйтіп, мысық топыр қып,

Демін алып отырды.

Сөз сөйледі бұлайша:
«Жүрсейші иттер тек босып,
Олар - тышқан, мен - мысық,
Жеңеді олар қалайша?!
Өңшең шірік, пасықтар!
Ажалына асықтар,

Көрді көрмей қазулы!..

Олар - менің азығым,
Бұл - Құдайдың жазуы,
Өзгертпек пе жазуды?!
«Анау көрім қазылған,
Бұл әзелде жазылған»,-
Де де, үндемей жүре бер!
А, құтырған құлдар-ай!
Иесін қапқан мұндар-ай!
Ал, ендеше, өле бер!»-
Деді мысық, демікті,
Демін алды, тынықты,

Тұрды, кетті жайына.

Есін жиды көп тышқан,
Таққа тағы мінді хан,

Хан кірісті тойына.

Шәрбет, шарап алдырды,
Шарапқа сусын қандырды,

Сырнай-керней ойнатты.

Деді жұртқа: «Иттүге!»
Ханның осынау иттігі

Елді ауыр ойлатты...

Ел ел болсын дегендер,
Елдің қамын жегендер

Біріне бірі сөз салды.

Аулақ үйге жиылды,
Ортаға үстел қойылды,

Дереу мәжіліс басталды.

Отырысты көп аға,
Қоңырау қақты топ аға,

Бүйірі бүлкіл қақты кеп.

Құжырайды, құнтиды,
Жырти көзі жылтиды,

Сөз аузынан ақты кеп...

«Ау, әлеумет, сөз мынау:
Мысық - бізге ата жау,

Бұл туралы қысқа сөз.

Ендігі сөз, хал мынау:
Арақ ішкен хан мынау,

Осыны ойлар келді кез.

Мысықты ата жау деуші ек,
Ханды асқар тау деуші ек,
Кімге пана болды хан?!
Даналығы осы ма?!
Паналығы осы ма?!

Елді жалмап, сорды қан.

Елдің көзі ылғи жас,
Хан тағында ылғи мас,

Бар білгені - бас алад.

Еңіреп жерді күңірентіп,
Бұқара қасқа қан жұтып,

Өз қанына шашалад.

Елді ұрысқа айдады,
Қарқылдады, қайрады,

Өзі қалды ордада.

Ел қазалы, көзі жас,
Хан тағында тағы мас,
Баққа ма осы? Сорға ма?
Күні кеше мысықты
Ұстасымен, кешікпей,

Керек еді дарға асу.

Зынданға оны жапқызды,
Тынықтырып,жатқызды!

Ақымақ ханда жоқ сасу...

Хан қырағы данам деп,
Ханның тілін алам деп,
Қырылды ғой ел бейбақ!
Ау, әлеумет, ойлаңдар!
Ойлап қана қоймаңдар!
Қырыламыз ба хан деп-ақ?!
Қой, хан деуді қоялық!
Ханның көзін жоялық!

Мысық та жау, хан да жау.

Біреуі оның тыстан жау,

Біреуі оның іштен жау.

Жаудың ісі - ел талау...»
Кеңесті осылай көсемдер,
Шерді ағытты шешендер,

Сөз бір жерге құйылды.

Жеті түнде қараңғы
Бүгежеңдеп, қараңдап,

Жұрт майданға жиылды.

Жұрт жиылды, кеңесті,
Кеңескенде не десті:
«Ханды қазір байлалық?!
Онсын ұстап мысықты ап,
Хан, мысықты қосақтап,
Қаңғырталық, айдалық!»-
Десті осылай дүркіреп,
Көшкен бұлттай жөңкіліп,

Жұрт жөнелді ордаға.

Арақ ішіп, қылжаңдап,
Өзінен өзі ыржыңдап,

Хан отыр ед ордада.

Ел қазалы, азалы,
Азалы ел - ызалы,

Қылды орданы күл-талқан.

Ықылық атып қақалып,
Қол-аяғы маталып,

Домаланып қалды хан.

Жұрт жөнелді жөңкіліп,
Жалаулары желкілдеп,

Аттан салып қиқулап.

Будақ-будақ бу шықты,
Бу ішінен ту шықты,

Шуылдады шиқылдап.

JІaп қойысты мысыққа,
Атып тұрып мысық та

Тап-тап берді маңайға.

Талай жүндер жұлынды,
Талай жері тілінді,

Ажал жетті талайға.

Көзді оттай ойнатты,
Ә дегенде тым қатты

Сұм мысықтың карқыны.

Соғыса алмай көсіліп,
Қалың тышқан қырылып,

Қара қанға қалқыды.

Соныменен, сөз қысқа,
Айдап ап кеп ордаға,

Мысықты ұстап, байлады.

Шеп те болса көп тышқан,
Ханды қосып, ордадан

Екі сұмды айдады.

Қол ұстасып хан, мысық,
Екеуі де қан құсып,

Түннен бетер түнерді.

Қираң басып жөнелді,
Алақайлап ел енді,

Қуанышқа кенелді.

Едірейіп, қалқиып,
Тырбық бұты талтиып,
Сөз сөйледі қаптесер:
«Бірің сенің - тыстан жау,
Бірің сенің - іштен жау,
Кет, қанішер! Баскесер!
Кет, екі жау! Қаңғып өл!
Еркін қалдың, қалың ел!
Еңіреме енді, жасың тый!
Енді сені талау жоқ!
Енді құл ғып қанау жоқ!
Өзіңе өзің болдың би!»
Соныменен, хан, мысық
Кетті қаңғып қан құсып,

Қуанышта қалың жұрт.

Деп: «Бұғаудан бостандық!»
«Жасасын,- деп,- бостандық!»

Қол соғылды шарт та шұрт.

Біреу тұрды, биледі,
Біреу керней күйледі,

Дабыл даң-дұң қағылды.

Бітті осымен кеңесім,
Тыңдаушы енді демесін:
«Онсын тышқан не қылды?..»
Енді ертегім байыды,
Ертегімнің айыбы:

Кемі - өтірік, көбі шын.

Жоламас ем азға да,
Керек болды аз ғана

Өтірік қосу көп үшін.

Бұл аздың да, оқушым,

Қайта оқышы, бәрі шын.

Шыны мынау - бұл мысал.

Ертегімнің басында
Бала біткенге ашына

Жұмбағымды есіңе ал.

Бір дегенім - білеу ғой,
Екі десем - егеу ғой,

Үш дегенім - үскі ғой.

Мысық - талаушы екені,
Ханның - қанаушы екені

Енді есіңе түсті ғой.

Екі жауын осынау
Қылған кейін ханталау

Қалың тышқан - қалың ел.

Төртімді енді төсек деп,
Бесімді енді бесік деп,

Өзің енді тарта бер.

Тоғызымды - торқа де,
Сегізімді - серке де,

Жетімді - енді желке де.

Ерте, ерте, ертеде,
Ешкі жүні бөртеде,
Құйрығы оның келте де!
Бір дегенім - білеу ғой,
Екі десем - егеу ғой,
Үш дегенім - үскі ғой,
Төрт дегенім - төсек қой,
Бес дегенім - бесік қой,

Алтыны - асық десіп қой.

Жетім - желке емес пе,
Сегізім - серке емес пе,
Тоғызым - торқа болмай ма?
Он дегенім - оймақ қой,

Он бір қара жұмбақ қой.

Жұмбағым, балалар, ұнай ма?
Иә, жұмбақты тасталық,

Басқа кеңес басталық.

Үй артында дөңеске
Алқа-қотан отырып,
Шуды қойып, жым болып,

Кіріселік кеңеске.

Ерте, ерте, ерте екен,

Ешкі жүні бөрте екен.

Сөз бастайын ертеден.

Сөйтіп кеңес қозғайын,
Бірақ сөзді созбайын,

Қайырайын келтеден.

Арқаның оң бетінде,
Құба қырдың шетінде

Талай бетпақ дала бар.

Сол шөлдерден көп ары,
Таулы жерде жоғары,

Шираз дейтін қала бар.

Бұл Ширазым - сол Шираз,
Тамашасы мол Шираз:

Көгіне алтын себілген.

Көміп сәуле селіне,
Күні күліп жеріне,

Жерге жауһар төгілген.

БАТЫР БАЯН

БІРІНШІ ТАРАУ

Жүрегім, мен зарлымын жаралыға,

Сұм өмір абақты ғой саналыға.

Қызыл тіл, қолым емес, кісендеулі,

Сондықтан жаным күйіп жанады да.

Қу өмір қызығы жоқ қажытқан соң,

Толғанып қарауым сол баяғыға.

Түйіннің тоқсан түрлі шешуі бар

Әдемі ертегідей баяғыда.

Әдемі еткенді ойлап айнымасам,
Сұм өмір күшті уын аяды ма?
Ертегі уатпай ма баланы да,
Сөз сиқыр той, жазбай ма жараны да?
Ақын да бір бала той айға ұмтылған,

Еркімен өзі ақ отқа барады да.

Жай тақтақ жабайыдан жол қалғанда,

Қанды ор боп ақын жолы қалады да.

Ойлайды, күңіренеді, толғайды ақын,

Күрсініп көзіне жас алады да.

Ақында адамзаттан дос болмайды,

Жалғыз-ақ сырын сөйлер қаламына.

Мен де ойды ағытамын қаламыма,
Арқаның көз жіберсем алабына:
Сарыарқа - сары дария, қиыры жоқ,

Көз болсын қандай қыран, талады да.

Ішінде сары дария көз тоқтатар

Көкшетау - Сарыарқаның аралы да.

Көкшеде күні кеше қойдай өрген

Түрлі аң: бөрі, бұғы, маралы да.

Айрылып асау, ерке аңдарынан,
Көкшенің тас жүрегі жаралы да!
Арқада жер жетпейді Бурабайға,

Бөленген бұйра сыпсың қарағайға.

Бұлт құшқан мәңгі мең-зең Көкшетауға

Бөлектеу: «Ой, бауырым!»- дер анадайда.

Оқжетпес найза қия — қыранға ұя,
Қарасаң, жанның шері тарамай ма?
Солардың ортасында Бурабай көл

Мөп-мөлдір, дөп-дөңгелек ұқсайды Айға.

Бурабай — Арқа аралы, жер еркесі,

Ертеде қоныс болған Абылайға.

Бауырында Бурабайдың қалың ағаш,

Көкшенің жалыменен біткен жалғас.

Арудың ақпен өрген тұлымындай

Қарағай, қызыл қайың, тал аралас.

Ертеде жел өтпейтін қызыл ағаш,
Дариға, бұл күндерде жап-жалаңаш!
Қабірінен әулиенің алашқа артық,

Ертеде Абылайға орда болған ағаш.

Ордасын сол ағаштағы Абылайдың

Меккедей тәуеп қылған тамам алаш.

Қиын күн туған алаш баласына,
Шұбырып жапанның сар даласында,
Кез болған, жаудан үркіп, «Ақтабанға»,

Дұшпанның қалғандай боп табасына.

Арқаға аяқ салып, түскен барып

Екі оттың — орыс, қытай арасына.

Күндерде сонау қара, тапсырған ел

Тағдырын Абылайдай данасына.

Сол күнде ел қорғаған Абылайдың

Қылсаң да аз қанша тәуеп моласына.

Алыстан орыс, қытай — ауыр салмақ,

Жақыннан тыншытпайды қалың қалмақ.

Артында — ор, алдында – көр, жан-жағы жау,
Дағдарған алаш енді қайда бармақ?
Сол кезде елге қорған болған Абылай,

Көп жаудың бірін шауып, бірін арбап.

Күндердің бір күнінде хан Абылай

Қалмаққа (ойына алды) ойран салмақ.

Ханынан «Аттан!» деген сөз шыққан соң,

Ордаға батыр, билер келді андап.

Жиылды өңшең ноян ығай-сығай,
Байжігіт, Тасболат пен би Толыбай,
Ту баста Абылайды хан көтерген
Қамқоры Қарауылдың шешен Қанай,
Ашуы жауған қардай, шөккен нардай
Қарт қыран Қанжығалы қарт Бөгенбай,
Бөкеннің жас жолбарыс жеткіншегі
Аузынан жалын шашқан жас Жанатай,
Найзасын нажағайдай ойнататын

Жас барыс бәсентиін Сарымалай.

Балталы, екпінді оттан Оразымбет,
Сырғалы, шапшаң оқтан ер Елшібек,
Өзіне тірі жанды тең көрмейтін
Тәкаппар Қошқар ұлы ер Жәнібек,
Қалданға ханмен бірге тұтқын болған
Жолдасы Абылайдың батыр Жібек,
Майданда от шашқандай оқ шашатын
Сырттаны Бәсентиін ер Сырымбет —
Осындай өңшең көкжал жиылысты

Күңіреніп жолбарыстай: «Жау қайда?»- деп.

Әрі ақын, әрі батыр Қарабұжыр,

Айтатын өрлеп барып аспанға сыр.

Бұқар мен Тәттіқара жырлағанда,

Толқынды тұңғиық боп төгілер жыр.

Осылай думанменен күндер өтіп,

Батырлар ерікті енді жатқанға құр.

Аттан деп әлі айтпаған Абылайға
Көкжалдар дей бастады:«Жүр енді, жүр!»
Алайда Абылайдан сөз болмады,

Сондықтан бұғып, бықсып туды күбір.

Жиналған өңшең бөрі Бурабайға,

Алаштың, Кебесіндей ізгі жайға.

Батырлар бұғаудағы арыстандай,

Абылай тұңғиық бір терең ойда.

Бәрі де ел қорғаны — батыр, билер,
Аттанбай тек жатудан таппай пайда:
«Жүрелік, жау басынар!» деген сөзбен

Салады Қанай биді Абылайға.

Би Қанай: «Бұ қалай?»— деп бастағанда,
Абылай сұрайды одан: «Баян қайда?
«Қанайым, ойың удай, тілің шаян,

Амал не, келген жоқ қой батыр Баян.

Көп жаудын албастысы, ел еркесі

Баянның батырлығы алашқа аян.

Баянның аруақты құр атынан
Көп қалмақ болмаушы ма ед қорқақ қоян?
Наркескен, өрттей ескен, қайтпас болат
Баянсыз қанатымды қалай жаям?!
Би Қанай! Аттанбайды хан Абылай,
Келмесе қандыбалақ батыр Баян!»—
Деген соң ойы теңіз хан Абылай,

Аяңдап батырларға қайтты Қанай.

Байлаулы бөрілерді аза қылмай,

Кестелеп, сөзбен сипап айтты Қанай.

Күңдеу ме, көтеру ме, кім біліпті,
Батырлар десті жалғыз: «Баян бала-ай!»
Көкшенің бауырында өңшең көкжал

Күңіреніп күтіп жатты күндер талай.

«Жау!» десе, жатпайтұғын батыр Баян,
Апырм-ай, келмеуінің мәні қалай?
Жас Баян жауды талай көрмеп пе еді,
Сорғалап сұңқардайын төнбеп пе еді,
Майданда жолбарыстай жалғыз ойнап,
Сан қолға аш бөрідей көрмеп пе еді?!
Жебесі көбе бұзып, жүректі үзбей,
Найзасын, сірә, шалғай сермеп пе еді?
Бірін айт, бәрін айт та, басқа батыр
Баяндай «алашым!» деп еңіреп пе еді?
Бұл жолы кешігуі жай емес қой,
Тұлпарым кез болды ғой орға, тегі!
Арқада бір өзенді дер Обаған,

Сол жерде аз ғана Уақ қоныс қылған.

Уақтың ерте күнде өжет-қайсар

Ер Көкше, Ер Қосайдай ері болған.

Сол ері ерте күннің — Ер Көкшенің

Нәсілінен қайтпас алмас Баян туған.

Баянның ер ағасы батыр Сары,

Қос қыран тізе қосып жауын қуған.

Айналып оны айт, мұны айт, Баянды айт,

Ер Баян алашының бетін жуған.

Ол күндер аз қазақ пен қалың қалмақ

Қыран мен қара құстай алысқан шақ.

Баласы алты алаштың Абылайдың

Астында ақ туының табысқан шақ.

Қазақтың батырлары бәрі қыран,

Сонда да бір батыр жоқ Баяндай тап.

Жауының бір жорықта бір сұлуын

Ер Баян алып қайтқан артына сап.

Баянның алып қайтқан сол сұлуы –

Балдырған бөбек дерлік, он төрт жаста-ақ.

Сол сұлу сұлу екен атқан таңдай,

Бір соған бар сұлулық жиылғандай.

Торғын ет, шапақтай бет, тісі меруерт,

Сөздері — су сылдырлап құйылғандай.

Бір улап көз қарасы, бір айнытқан,

Жұлдыздай еркелеген сөнбей-жанбай.

Лебізі - жібек лебі, жұмақ желі,

Кәусардай татқан адам қалар қанбай.

Шын ер ғой батыр Баян алып қайтқан

Еліне сол сұлуды, естен танбай.

Ер Баян жас сұлуды алып келген,

Сұңқардай бабындағы сұқсыр көрген.

Қан жауып екі көзін, қанды балақ

Ілмекке қоңыр қазды көңіл бөлген.

Марал бар оққа ұшпайтын, тым сақ бірақ

Кезеңде кез келсе де қандай мерген.

Болмасын жас сұлудың білгеннен соң,

Ер Баян қарындас қып, ерік берген.

Алайда ар алысқан жүрегімен

Теңізде алысқандай күшті сеңмен.

Қалмақтың қайсар қызы қайрылмаған,

Болаттай жасу білмей, майрылмаған.

Жап-жас қыз сұмдығы мол, сыр бермейді,

Жандай-ақ ойдан аулақ қайғырмаған.

Алаштың аруы боп кетсе-дағы,

Жанымен өз жұртынан айрылмаған.

Сұм сұлу анадайдан «ағатайлап»,

Баянда жан қоймаған жандырмаған.

Сонда да сыр шығармай батыр Баян,

Жастық қып жанын естен тандырмаған.

Осылай іштен күйген батыр Баян,

Баянның, батырлары алашқа аян.

Баянның інісі бар он бес жаста –

Бөрінің бөлтірігі — бала Ноян.

Ноянның бар ақылы білегінде,

Билеген асау жүрек, қайнаған қан.

Келгенде-ақ сұлудың бір қарауынан

Ноянның жүрегінде ұшқын туған.

Сол ұшқын өртке айналып, жап-жас Ноян

Алысып жүрегімен, аласұрған.

Жастықта жалынданып сүйген қандай!
Баладай өксіп жылап, күйген қандай!
Көрмесең жан-жарыңды өлгендей боп,
Қайғырып күлден кебін киген қандай!
Кеудеңе жан кірмей ме, көзің шалса,

Өмірін жаңа ағарып атқан таңдай.

Кеудеңді қасиетті сәуле кернеп,

Жүрегің сол минутте жарылғандай.

Не дерсің салпаң құлақ есектерге,
Өгіздей өмір сүрген сүймей-жанбай!
Ноян да сол сұлуға — тәтті балдай,

Мөлдіреп қараушы еді көзі талмай.

Мас болып, дене түгіл, жаны елжіреп,

Жұтқандай сол сәулені демін алмай.

Алайда бұзық ойдан аулақ еді,

Сұлуға Тәңірі көріп табынғандай.

Жанса да жап-жас Ноян, сұм сұлу қыз

Көп заман жүрді бірақ көз де салмай.

Сонда да кейбір кезде ақ бетіне

Бір нәрсе жүгіруші ед ыстық қандай.

Айға алтын Күн нұрынан сәуле бермек,

Шалқыған махаббат-от аспанға өрлеп.

Жүрегін өзі сүйген отты жүрек

Оятпақ тас болса да, зарлап тербеп.

Басында сыр бермеген сұм сұлуға,

Біраздан бола бастар күлкі кермек.

Нояннан о да көзін алмас болды,

Күйдіріп жас жүрегін жалын кернеп.

Шешілді екі жастың жұмбақтары,

Екеуі бір іңірде сайда кез кеп...

Сиқырлы гүлге оранған жібек майда,
Сылдырлап сылқ-сылқ күлген терең сайда
Ерке өзен жанын өртеп, жармен ойнап,

Сүйгізген ақ бетінен күміс Айға.

Сондай бір жібек кеште жаны өртеніп,

Екеуі «әй!» дескендей барған сайға.

Аулақта сүйіскен жан ұшырасса,
Еріксіз тамырларға у тарамай ма?!
Анттасып, айрылмасқа сөз байласып,
Бастық деп Арсыға адым санамай ма?
Жас Ноян қызды көріп от боп кетті,
Көздері қызыл жалын шоқ боп кетті,
Жер мен көк, ай, жұлдызды тұман басып,

Бір қыздан басқа нәрсе жоқ боп кетті.

Келді де қызға жалын сөздерімен

Шығарды жан ұшырып іштегі өртті.

Бір күйіп, бір суынып, бір елжіреп,

Біресе жас баладай жасын төкті.

Өртемей отты жүрек қоймақ па екен,

Тақады сұлу қыз да бетке бетті.

Қыз сонда: «Ноян бауырым - Кебем!- деді,-
Мен сенің сүйгеніңе сенем,— деді —
Сүйемін мен де сені, Тәңірі куә,
Тән түгіл, жаным саған берем!—деді.—
Нояным, бірақ сенен қалауым бар»,—

Деді де, сұлу ойға тереңдеді.

Сұлудың сырға толы торғын беті -ай,

Бетінде ешбір толқын көрінбеді.

Біраздан көздеріне жас мөлдіреп,

Жас сұлу жылап тұрып күлімдеді.

Қыз сонда: «Қалауым бар, Ноян батыр,

Адасқан аққу құстай мен бір пақыр.

Арқаның аруы боп жүрсем-дағы,

Алыста туған, өскен жерім жатыр.

Өткізген балаусадай бөбек күнім,

Барқыттай белес-белес белім жатыр.

Айбынды арыстандай құмда кезген,

Күңіреніп қалың қалмақ елім жатыр.

Барқыт бел, қашқан қалмақ қалсын адыра,

Ата-анам - айым менен күнім жатыр.

Ер Баян біздің елге барған еді,

Көп қойға көкжал ойран салған еді.

Бөбегін шырылдатып ап кеткенде

Ата-анам жылап-зарлап қалған еді.

Сорлы анам көкірегін көкке сауып,

Қан жылап менен бір ант алған еді.

Ол анты: «Елдің шетін, анаң бетін

Бір көрмей, қозым, ерге барма!»— деді.

Анама сөзім — анау, өзім — мынау,

Жас Ноян, жүгінемін ер деп сені.

Көр болсақ көрді көрмей, Тәңірі оңдай ма,
Ер Баян неге батқан терең ойға?
Мен сорды көргеннен-ақ сүйген Баян,
Қосылсақ, Баянға ауыр дерт болмай ма?
Биікке кетпей киік, ойда ойнаса,
Ашулы арыстанға мерт болмай ма?
Екеуміз Сарыарқадан сапар қылсақ,
Қатерсіз қосылуымыз берік болмай ма?
Қаны бір ел еді ғой қазақ, қалмақ,
О да бір саған туған жұрт болмай ма?!» —
Деп сұлу сыбырлады сиқыр сөзін,
Толтырып меруерттей жасқа көзін,
«Шыдашы, кәне күймей!»-дегендей-ақ,

Ноянға тақап тұрып жалын жүзін.

Жас Ноян жас қанына тұншыққан соң,
Ұмытпай тұрсын қалай өзі өзін!
«Жарайды, даярмын!»- деп айтып салды,

Ойланып бір минут та қылмай төзім.

Сол сайда уәделерін бекітісіп,

Екеуі аймаласты ыстық жүзін.

Сол уақыт мезгіл екен дәл таң алды,
Төзім қып албырт Ноян күтпей таңды,
Жүгіріп жан ұшырып жаяу барып,

Жылқыдан екі жүйрік таңдап алды.

Азырақ азық алып, қару-жарақ,

Жүйрікке әсем әбзел тұрман салды.

Сөйтті де Сарыарқамен есендесіп,

Екеуі ескен желдей кетіп қалды.

Кетті олар. Сәске болды, ауыл тұрды,

Алдымен Ер Баянға хабар барды.

Боз үйде жатыр екен Баян жалғыз —

Керілген күнге еркелеп жас жолбарыс.

Ауылдың ақсақалы сөзді әкелген
Деп бастап: «Баян-айым, бір масқара іс
Өткен түн болып қапты...»,— деп шұбыртып,

Жаудырды екі жасқа нәлет-қарғыс.

Алайда жас Ноянды ақтай сөйлеп,
Дей берді: «Қылды-ау бізге қалмақ қар қыз!»
Ер Баян сұп-сұр болып, деді бірақ:

«Жарайды... Бар, ақсақал. Ойланармыз».

Боз үйде жалғыз қалып Баян енді,

Жаралы жолбарыстай күңіренді.

Қорғасын миын, ойын төмен басып,
Ақылға алғыр құстай ашу төнді
Бір көк сұр түс енгізіп бар денеге,

Сұм жүрек қанды өзіне жинай берді.

Ақыры ашу ерді билеп кетіп,

Жалп етіп сөнген шамдай ақыл өлді.

Өлді ақыл. Атып тұрып батыр Баян,

Боз үйден оқ жыландай шыға келді.

Ер Баян сол кеткеннен кете барды,

Мініп ап белдеудегі көк тұлпарды.

Дулыға, қалқан, көбе қалған ұмыт,

Белінде жалғыз-ақ бір садақ бар-ды.

Бауырынан Обағанның, орғып өтіп,

Арыстан айдалада дүбір салды.

Дауылдай талмай есіп, желдей ұшып,

Түс ауа Жолдыөзекке жетіп қалды.

Кермиық Жолдыөзектің даласында

Алыстан екі қараны көзі шалды.

Атығай қоныс салған Жолдыөзекке,

Құнарсыз, ащы татыр сорлы өзекке.

Жолдыөзек - жолсыз өзек, құтсыз, отсыз,

Алдымен жау да салған қолды өзекке.

Айрылып байлығынан, көп соққы жеп,

Көз жасы Атығайдың, толды өзекке.

Алаштың Асан Қайғы данышпаны

Кетпеген «Қанды өзек» деп тіпті текке.

Ежелден құт дарымай, қағынған жер,

Қайғылы бір іс болды сол өзекте.

Алыстан екі қара көрді Баян,

Кілегей қара бұлттай төнді Баян.

Ой жоқ боп, жүрек шоқ боп, құр екпін боп,

Сұңқардай сорғалаған келді Баян.

Қыз түгіл, қаны бірге өз бауырын

Танымай қалғандай да болды Баян.

Байланған белде сала садағына

Қалшылдап қалды салып қолды Баян.

Ашуын арыстанның байқаған соң,

Майысып тұра қалды жап-жас Ноян.

Жас Ноян жүйрігінің мойнын бұрды,

Жас Ноян Ер Баянға қарсы жүрді.

Жақындап келіп қалып ағасына,

Түсінен шошыды да, тоқтап тұрды.

Жапанда аға-іні: Баян, Ноян, —

Алып кел көз алдыңа Ай мен Күнді.

Дұрысы — күміс күлген күндіз бенен

Түнерген қара бұлттай қара түнді.

Алайда ерке бұлан Ноянұлан

Ашулы ағасына қарап күлді.

Бір күлді балдырғандай Ноян бала,
Ашылған шешек жарып гүлдей жаңа,
Еріксіз сотқарлығын кешіретін

Еркелеп ерке ұландай күліп қана.

Көрсе де дауыл гүлді — басылмады
Ер Баян арыстандай жаны жара,
Қалшылдап, көзі қан боп, қолын алмай

Байланған садағынан белде сала.

Жас Ноян: «Жан көке!»—деп сөз қатқанша,
Сұлу да жетіп келіп: «Баян аға!»-
Дегенше, қалды тартып батыр Баян,

Баянның батырлығы алашқа аян.

Оқ тиіп жүрегінен, құлап түсті

Атынан бүктетіліп бөбек Ноян.

Жын шуы басқандай боп, естімеді

«Жан көке, аға!» деген сөзді Баян.

Садағын сол секундте тартты тағы

Бір ашып, бір жұмбай да көзді Баян.

Үстіне інісінің денесінің

Түсірді тағы ұшырып қызды Баян.

Екі жас аттарынан ұшып түсті,

Түскенде бірін бірі құшып түсті.

Жүректен атып ыршып шыққан қанмен

Жалғыз-ақ, «Аһ» десті де, «Жаным!» десті.

Қомағай қара топырақ бүлкіл қағып,

Асығып екі жастың қанын ішті.

Күлдей қу, тұнжыраған түндей болып,
Жия алмай, құр теңселіп, ақыл-есті,
Тұрды да, біраздан соң батыр Баян

Атынан есі ауғандай құлап түсті.

Бірталай талғандай боп жансыз жатып,
Тұңғиық көмескі көп ойға батып,
Ер Баян есін жиып, екі жасқа

Бір қарап, қара тастай қалды қатып.

Сол кезде сар дала да күңгірт тартты,

Еңкейіп бара жатты күн де батып.

Құшақтап ақ селеуді жылады жел

Өзінің қасірет жырын қоңырлатып.

Құшақтап екі жасты күңіренді ер

Көзінен ыстық жасты сорғалатып.

Қайғыдан жарылғандай қайран жүрек,

«Уһ-уһ!» деп үзілгендей есіл өзек.

Қасіреті қара түндей Ер Баянның

Алдында бүлдіргендей екі бөбек.

Аузынан уыз шыққан екі жасты

Ер Баян сүйді құшып кезек-кезек.

Жапанда жапа-жалғыз еңіретті ерді

Әлгіде ойды улаған ашу кезеп.

Ашудан бұрып қалған қорқақ ақыл

Күбірлей бастады енді: «Мұның не?»— деп.

Зарланып күңіренді батыр Баян,
Мезгілде күңгірт тартқан кешке таман:
«Кең ақыл, отты қайрат, сырттаным» деп

Ер едім еркелеткен алаш тамам.

Сындырдым аз ғана Уақ елім белін,
Елімнен кетіп, елді қайдан табам?
Жейтұғын өз күшігін болдым бөрі,
Ісімді мынау ағат немен жабам?
Қарабет болдым алаш баласына,
Ер дер ме енді мені Абылай данам?!
Жорыққа қу қалмаққа жүрдім неге?
Тобына көк бөрідей кірдім неге?
Тәтті бал, балауса тал жас сұлуды
Көр болғыр екі көзім, көрдің неге?
Садақпен жүрегінен тартып кетпей,
Жыландай бауырыма сап келдім неге?
Әйелдей баса алмайтын жүрек жынын,
Есалаң жүрекке ерік бердім неге?
Буынып сол боз уйден шықпай өлмей,
Атылып оқ жыландай тұрдым неге?!
Ойламай, белді бекем будым неге?
Қозымды қас дұшпандай қудым неге?
Майысып Ноян қалқам, ерке марқам,
Қасқиып қарсы алдымда тұрдың неге?
Бауырыма тас жүрегім жібімеді-ау,
Бір ата, бір анадан тудым неге?
Салдырап шіріп қалғыр саусақтарым,
Қанымен өз қозымның жудым неге?
Күнәсіз екі жасты өлтіргенше,
Өлмедім ішіп уын удың неге?!
Сұлу-ай, қалмай маған ердің неге,
Жыландай бауырыма кірдің неге?
Қадалды оқ-кірпігің жүрегіме,
Жүрегім тілім-тілім тілдің неге?
Жұлдыздай аспанда алыс жымыңдаған
Алыстан «ағатайлап» күлдің неге?
Секіріп суда ойнаған шабағымды,
Сұм сұлу, қармағына ілдің неге?
Тірлікте бетіңнен бір сүйе алмадым,
Тіл тартып, ерке тотым, өлдің неге?!
Күй, жүрек! Көл бол, жасым! Өртен, ішім!

Алдымда айнам жатыр бөбек пішін.

Сұм садақ кетсе де үзіп жас жүрегін,

Жойған жоқ құлыншағым ерке түсін.

Сорлы ағаң атып жығып өз інісін,

Иіскейді енді зарлап аппақ төсін.

Тартқанда сынбадың ау, сұм садағым!
Қайтейін, арымадың, арда күшім!
Жоқ, әлде, жоқ, жоқ... Әлде... өлтірдім бе
Інімді алты алаштың намысы үшін?!
Арқамдай жер жүзінде жер бола ма?
Айбынды алашымдай ел бола ма?
Алашта ертеде өткен екі арыстан:
Ер Көкше, Ер Қосайдай ер бола ма?
Солардың нәсілінен Сары, Баян,

Барыстай ойын салған сар далада.

Інісі Ер Баянның, жасық Ноян
Атадан азып туған дер болар ма?
Құл болса бір қыз үшін балдырғаны
Алашқа бұдан да ауыр шер бола ма?!
Дариға, жұбанамын жел ойменен,

Тартпадым сұм садақты бұл ойменен.

Тандырған мені есімнен ғашықтық қой,

Бір тынбай сұр жыландай жаным жеген.

Өз бауыры, өз сүйгенін өзі өлтірген
Болар ма, сірә, сорлы адам менен?!
Алдымда «Көкежан!» деп күліп тұрған

Садаға кетпедім ғой, қозым, сенен.

Ел беті енді маған болсын арам,
Алашым, аттанамын, жауында өлем!»—
Деп зарлап, күңіренді жаралы ер,

Айрылған екі жаннан қаралы ер.

Зарланып көзінен қан тамшылатты

Тұңғиық жанды жеген қап-қара шер.

Жүрег тас болса да шыдай алмай,

Қамығып, қайғы басып, күрсінді жер.

Молайтып минут сайын қасірет жырын,

Жанында өксіп-өксіп жылады жел.

Бозарып бел артынан таң атқанда,

Соққыдан сенделгендей тұрады ер.

Күміс таң жерге күміс сәуле шашты,

Сәуле мен қараңғылық араласты.

Алыспас адал, арам бекерге ұзақ,
Жеңіліп қараңғылық жылжып қашты!
Сол кезде жаны жара батыр Баян

Үңгір ғып қара жердің бетін ашты.

Жапанда қазған суық тар үңгірге

Көтеріп көмді әкеліп екі жасты.

Топырақ екі жанын жасырған соң,

Ер Баян тағы көл ғып төкті жасты.

Ер Баян көмді екеуін дөң басына,

Түсірмей бір топырақ ортасына.

Ап шыққан қаруларын сүйеп-сүйеп,

Ноянның көмді бәрін өз қасына.

Отырды топыраққа ұзақ басын қойып,

Шомылып қанды ыстық көз жасына.

Аздан сон мінді атына батыр Баян

Сыйынып бір жаратқан Алласына.

Жолбарыс жортып кетті бетін түзеп,

Шаңдатып Абылайдың ордасына.

Жас Баян жауды талай көрген еді,

Сорғалап сұңқардайын төнген еді.

Майданда жолбарыстай жалғыз ойнап,

Сан қолға аш бөрідей кірген еді.

Жебесі көбе бұзып, жүректі үзіп,

Найзасын ылғи дәлдеп сермеп еді.

Бірін айт, бәрін айтта, Батыр Баян

Туғаннан «Алашым!» деп еңіреп еді.

Көкжалдың осы жолы кешіккені,

Осындай тұлпар орға кез кеп еді.

ЕКІНШІ ТАРАУ

Өткен күн таң-тамаша ертегі ғой,

Ерлері ертегінің өрт еді ғой.

Айрылып от екпінді ерлерінен,

Алаштың жанында ауыр дерт еді ғой.

Сонау дерт түгелімен ауып маған,
Дариға, жүрегімді ертегі ғой!
Ер көрмей көрден басқа сұр өмірде,

Шерлі жан шерлі кеңес шертеді ғой.

Жадырап жаным, шерім тарқар еді,

Кеңесім тыңдаушыға сала алса ой.

Күңіреніп ойлағанда алаш жайын,
Жанымды орай берсе улы уайым,
Кеудеме күннің нұры толғандай боп,

Жырлаймын алты алаштың Абылайын.

Арсыға асқандаймын, тауап қылсам

Кебедей Абылайдың Бурабайын.

Күңіренген жырымменен мен разымын

Алаштың жоқтай білсем Баян-айын.

Жырлаймын, күңіренемін өткенді ойлап,

Кеудеме улы уайым толған сайын.

Кірейін кеңесіме күңіренткен,

Ер Баян жөнелді енді Жолдыөзектен.

Қамшыны көміп-көміп алды батыр

Ашуын алатындай тұлпар көктен.

Мұңайып мәңгі мұңды белдер қалды,

Жынды жел сақ-сақ күліп сүйіп беттен.

Жан-жақта жас қайыңдар қала берді

Иіліп әдеппенен сәлем еткен.

Ер жортты. Сәске болды, көзі көрді

Көкшені бал алысқан аспан-көкпен.

Көкшеде өңшең көкжал аяңдаған,
Қырандар қанаттарын жая алмаған,
Ханына Абылайдай: «Болады!»— деп,

Бір берген сөзден елдер тая алмаған.

Ерігіп, әңгіме қып өткен күнді,

Қанішер Болат жайын баяндаған.

Қайратқа құса болған сол қырандар

Алыста қара көрді аяңдаған.

Жақындап қара ордаға келген шақта,
Шықты айқай топтан шулап «Баяндаған!»
Аяңдап топқа тура келді Баян,
Келді де көпке сәлем берді Баян,
Құдай боп құс төресі топ төрінде

Отырған Абылайды көрді Баян.

Басқаға мойын бұрып бір сөз қатпай,

Абылайға балпаң басып жүрді Баян.

Бәйтерек тұңғиыққа төнгеніндей,

Алдында қол қусырып тұрды Баян.

Тұрды да, деді: «Алдияр, сөзім қысқа,

Екенім менің Баян алашқа аян.

Алдияр, ел ағасы, ханым дана,

Алашқа ауыр күнде болған пана.

Кешігіп, күнәлі боп, енді алдыңа

Келді ерің іші жалын, жаны жара.

Тұңғиық кез болды ғой кешуі жоқ,
Болмаса шыққанда «Аттан!» ер тұра ма?
Талқыға жан жарасын сала алмаймын,

Мәнімді мен айтпайын, сен сұрама.

Тілегім — енді жауға аттаналық,
Қан көрсе, қас қыранда шер тұра ма?!»
Абылай ерін күткен көптен зарығып,

Қолынан Баян-айын алды тартып.

Алдына отырғызып, күміс кернеу

Керсеннен көкжалына берді сарқыт.

Берді де, бүгіп басын, ойға кетті

Асқардай ой билеген мәңгі қалғып.

Аздан соң көтеріліп, жан-жағына

Қарады жер-жиһанның, бәрін тар ғып.

Қарады, қыран сөзі қысқа болды:

«Таң ата жүреміз!»- деп берді жарлық.

Ежелден Абылайда екі сөз жоқ,

Сөз шықты: «Болады!»— деп, тарады топ.

Топ тарап, ат-тұрманын даярлады,

Біраздан дамылдады ел, мезгіл түн боп.

Жібектей жұмсақ жылы жаздың түні

Бұлтымен құшақтады Көкшені көк.

Керілді ерке Көкше күміс Айға:

«Сәулеңді, сәулем, көбірек төкші-төк!»— деп.

Бетінде Бурабайдың ерке толқын

Бір тынбай, күліп жарды сүйді шөп-шөп.

Түн өтті. Жер шетінде алтын таңды

Жорғалап, жүз бұралып, жел қарсы алды.

Сарғайып сары белден таң атқан соң

Абылай қолға: «Аттан!»— деп хабар салды.

Бәрі де болат тұяқ бедеу мініп,

Батырлар қатар түзеп келіп қалды.

Жөңкіліп күзді күнгі көшкен бұлттай,

Қап-қара, ортасы ой боп, қол қозғалды.

Асырып ертегіше айтқан жанға

Қара нар қайыспайтын — жер шайқалды.

Жөңкіліп көшкен бұлттай барады қол,

Кейде қол түнерген тау қайғысы мол.

Кей кезде тентек толқын екпінімен

Шу қойып, шабуылдап алады қол.

Шаңы — бұлт, бұлты - шаңға айналған соң,

Атаған ерлер жолын деп «Шаңды жол».

Тартты қол. Қалды өрлер. Қалды белдер.

Бастаған Бұғыбай басшы қол көрмес шөл.

Бірнеше тәулік бойы тынбай тартып,

Қол енді жүрді бойлап бір айдын көл.

Балқаш қой бұл айдыны сылдыр қаққан,

Балқаштың бетін мәңгі меруерт жапқан.

Қаратал, Аягөзбен — екі көзі,

Еркесі — Іле өзені ұзын аққан.

Басы егіз ерке Іленің: Кеңес, Текес,

Тәңірінің! тентек Текес дәмін татқан.

Бойында сол Іленің қалың қалмақ

Абайлап Абылайды күтіп жатқан.

«Қайда,—деп,— қазақ!» бұрын желіккен жау

Көрген соң көп қазақты ойға батқан.

Қазақтың қалың қолы ерлер кілең,

Батырды көп қалмақты ойға терең.

Қазақтан құлықпенен құтылмаққа

Кеңесті қос қоңтайшы: Ұса, Серен.

Жіберді, кеңесті де, жеті қалмақ,
Сөздері: «Абылайдан бар да тілен!

Ағаттық бізде болды, кешсін Абылай.

Ақ отау, айдаған мал — бәрін берем.

Тағы да ер басына бір ару мен

Қара нар — айыбымыз, қалы кілем».

Жеті елші осы сөзбен келген ханға,
Қаратып өз жауабын ертең тайға,
Салады мынау сөзді хан Абылай

Би-батыр, қасындағы көп қыранға.

Салса да, алдыменен өзі айтады:
«Түспеспіз, тірі болсақ, алдағанға!
Күні ертең не бергенін жолдан алып,

Қалғанын алсақ қолдан арғы таңда.

Ерлерім, ойым осы!— деді Абылай, —
Бұл ойды теріс дейтін адам бар ма?»
Абылай айта қалса істің жайын,

Би-батыр теріс дей ме Абылайын.

Қалың топ тым-тырыс боп тұрған шақта
Дегендей: «Ерік иеде, біздер дайын!» -
Ерлігі алашқа аян батыр Баян
Тұрды да, деді: «Алдияр Абылайым,
Мергеннің мылтығына қарсы жүрмес,

Қырдағы адам түгіл, құандайын.

Сөзімді не кектерсің, не жұптарсың,
Ойыңды теріс дейді Баян-айың!
Талқыға салмай шындық табылмайды,

Құл ғана қожаны ылғи қабылдайды.

Қу қалмақ күні кеше алдамап па ед,
Шоңқитып Ой қытай мен Өр қытайды?
Қытайды күні бүгін жалғаспаса,
Қытайға қалмақ неге қанат жайды?
Абылай артық туған неге ұмытсын,

Қазаққа қалмақ сыры аяндай-ды.

Қалмақтың қарты түгіл, қалшасы1 да
Алдатпас, алдап кетер Абылайды!»—
Тоқтады Баян. Абылай тағы өз сөзін

Қайта айтты, біраз шытып қарлы жүзін.

Хан да екі, Баян да екі қайырысты,

Алмастан бір-біріне тіккен көзін.

Жиналып көздеріне қызыл жалын

Қалса да, сыр беріспей, қылды төзім.

Қалың топ хан ашуын байқаған соң,

Ағытты «әрине» деп сөздің бөзін.

Шешілді сөз, қол енді күтіп қалды

Елшінің ертеңінде келер кезін.

Алты алаш Абылайдай арғымағын

Алаштың аруағына пар қылатын.

Бетіне Абылайдай ардагердің

Келуді алты алашқа ар қылатын.

«Бетіне келген жанды соғар кие!» —

Деп жырау, жауырыншылар жар қылатын.

Баянның сөзін естіп кәриялар,
Ішінен ерін аяп: «А шырағым! —
Десті де күрсінісіп, кесіп қойды:
Қайтад,- деп,- осы жолы, Баян, бағың!»
Серпілді соныменен кедңс енді,

Қол күтіп жатып қалды келер күнді.

Жібектей жылжып өтіп жаздың түні,

Таң құлан күн шығыста иектенді.

Алтын Күн алыстағы арайынан

Жарқырап шығып жерге сәлем берді.

Қол тұрды, ауқаттанды, хабар күтті,

Ерлердің еріккені аңға жүрді.

Қол күтті, уақыт өтті, ерікті ерлер,

Ауыр ой биледі Абылай кемеңгерді.

Қол күтті, уақыт өтті. Күн батар шақ,

Жерде еді қой көшіндей қалың қалмақ.

Кең ойлы Абылайдай данышпанды
Қу қалмақ кеткені ме шын-ақ алдап?!
Күн кірді арайына, шапақ батты

Қап-қара толқындарға толды жан-жақ.

Қол тынған бір толқынсыз тұңғиықтай,

Мүшкіл боп, Абылайға бір сөз салмақ.

Іңірдің соңын ала хан Абылай

Серпіліп, ерлеріне қылды жарлық.

1. Тәңірі – Хантәңірі тауы

(М. Жұмабаевтың ескертпесі).

Ерлерін жиып Абылай — ел ағасы,
Сұрайды: «Мынау істің не шарасы?»
Қырандар әрі-бері толқысқан соң,
Қанайы Қарауылдың - топтың басы
Саңқылдап суырылып сөйлей берді:

«Қытайдың қол ұсыным шекарасы.

Қалмақты Қытай кірген зерттер болсақ,
Қазақтың бірі қалмай мерт боласы!..»
Тұнжырай қалса-дағы хан Абылай:

«Қайту» — деп сөздің болды бітуанасы.

Таң ата қол қозғалмақ кейін қарай,

Ұрылған көңілі қаяу хан Абылай.

Қол жатқан, жым-жырт басқан, Тәңірі таяу,
Жалғыз-ақ жатқан ояу Баян бала-ай:
«Апрым-ай, алаш арын жоқтамастан,
Жөңкіліп бұл қайтудың мәні қалай?» -
Деді де, атып тұрып топ ішінен,
Ерлерден от екпінді, жолбарыстай
Жүз жасты жолдас қылып, тарта берді
Таң ата: «Қайдасың, - деп, - қалың Қытай!»
Қол қалды. Жүз жолбарыс майданды ойлап,

Тартады шабуылмен Іле бойлап.

Алдында ақ сұңқардай батыр Баян,
Екпіні қауға тиген өрттей ойнап,
Бедеулер болат тұяқ желден ұшқыр

Алысып, ауыздықты қарш-қарш шайнап.

Сәскеде сағымменен көрді Баян

Көп қалмақ Іле бойын жатқан жайлап.

Жүз бөрі аз дамылдап алысты да,

Ат қойды қалың жауға «Абылайлап».

Жүз қыран мың сан қолға араласты,

Орғыған асқар таудан судай тасты.

Шыдамай жүз екпінге, шулай беріп,

Қалмақты ә дегенде қара басты.

Аздан соң есін жиып бөріккен ел,

Қару ап, қара құрттай құжынасты.

Аз болса, бір қазаққа жүз қалмақ кеп,

Ат қойып, қиқу салып, қамаласты.

Тер саулап тебінгіден, қылыштан қан,

Шаң, түтін будақ-будақ аспанға асты.

Аз қазақ көп қалмаққа салды тойды,

Көк аспан қара түтін шаңға тойды.

Алдаспан ажалменен бәсеке боп,

Қанішер қайқы қара қанға тойды.

Жып-жылы адам қаны бүлкіл қағып,

Қуалап жылжи берді ойдан-ойды.

Көк көбе шүберектей шұрқ-шұрқ болып,

Жыртқызды ерлер дал-дұл тұла бойды.

Анадай дөң басында Ұса, Серен

Қуыршақ құдайына қасқа сойды.

Шаңқай түс. Қызыл-жалын бір жел ескен,

Зәндем от, әуе айналып жерге түскен.

От түбі тоқтап қалған, жылжымайды,

Аспанда жоқ бір жапырақ бұлт та көшкен.

Сол кезде қара бұлттай қалың қалмақ

Қажытты жүз қыранды жаннан кешкен.

Қазақтың көбін аттан түсірген соң,

Қалмақтың қуаныш пен қиқуы өскен.

Сол кезде қалың топтың ортасында

Шықты шу: «Мұнда Баян! Баян!»—дескен.

Қалың қол ортасында батыр Баян,

Баянның, батырлығы алашқа аян.

Екі көз екі қызыл шоқ боп кеткен,

Аузынан көбік болып бұрқырап қан.

Оң-солға алдаспанды сілтегенде,

Бұлақтай қалмақ қанын бұрқыратқан.

Жанында жалғыз жолдас — жас Жанатай

Қансырап, зорға ғана кірпік қаққан.

Түзеліп отыруға халі қалмай,

Қисайып бара жатты құлап аттан.

Жолдас дер ердің ері-ақ қан майданда,
Жан беріп жолдасы үшін алдаспанға,
Еңкейіп сүйемек боп батыр Баян
Жолдасы Жанатайға айналғанда,
Бір қалмақ еңгезердей көк найзамен, —
Білмеген, сірә, тою қызыл қанға, —
Қапыда қайран ердің сүбесіне
Бойлатып сұғып тұрып бұлғағанда,
Ер Баян Жанатайды алдына алып:
«Қыларың, қатын қалмақ, тағы бар ма?» —
Деді де, суырып ап жау найзасын;
«Алаштың әруағы, - деп,— қайдасың?!» —
Жыландай жарқ еткізіп алдаспанды,

Түсірді топ еткізіп қалмақ басын.

Бұлақтай аспанға атып қан шапшыған
Жараға тығып тұрып бармақ басын,
Қасқиып қан майданда тұрып қалды
Қайран ер, қайсар Баян жолбарысым!
Алайда уақыт өтті, құлап түсті

Құшақтап Жанатайдай жан жолдасын.

Жер мен көк шыр айналып араласты,

Көз алдын қара түтін тұман басты.

Тәтті бір жазғы таңда қалғығандай,

Ер көзін оқтың-оқтың жұмып ашты.

...Көргендей болды ашулы Абылайды,

Қалың қол: «Әне, Абылай!»— деп шуласты.

Тағы ашты жұмған көзін, тағы көрді

Алдында жас ұлан мен Толқыншашты.

Екеуі құшақтасып жап-жақын тұр,

Басымен ишара етіп амандасты.

Сұлудың сексен сырлы жұмбақ жаны-ай,

Ерніне әлде болса күлкі алғандай.

Жоқ... Күлкі жоқ... бетінде тамшы қан жоқ,

«Ағалап» жан ұшырып жалбарғандай.

Жоқ... өзі Жолдыөзекте жортады-мыс,

Алыста екі қара көз шалғандай...

Ұмтылды оқ жыландай... садақ пен қан,
Кезерген ердің ерні қозғалғандай:
«Көзімнен неге ақпайды қан боп жасым,

Жан беріп, жазғаным ғой жан жарасын.

Кетсе де жаннан жара, қан кетпек пе?
Дариға, жазамнан да күнәм басым!
Күнәмді Тәңірі кешпес, кешер бірақ
Жауыңда жан берген соң алты алашым!» -
Қайран ер аласұрып, жанұшырып,
Көтеріп, көз жұмулы, алып басын,
Жан бауыры жас Ноянға ым қағып ед,

Жас Ноян құша түсті Толқыншашын.

Екі жас қайғысы мол құп-қу жүзді,

Екеуі құр қарап тұр алмай көзді.

Көкесі жан бергенде, бөбек Ноян
Тұрғаны мәні қалай құшып қызды?
Дариға, беті қара сорлы Баян
Шығарған өз қолымен екі көзді:
«Іс өтті. Ажал жетті. Енді не бар?
Қоштасып, айтысалық соңғы сөзді!
«Келіңдер, қарақтарым, кешіріңдер!»- деп,

Ер Баян әлсіз ғана қолын созды.

Көз алды енді мәңгі тұман болды,

Жабырлап жан-жағына қалмақ толды.

Баянды балағаттап, ісіп-кеуіп,

Бір қалмақ қалды теуіп созған қолды.

Сылқ етіп, созылған қол жерге түсіп,

Жүзінің бірте-бірте нұры солды.

Баянның басын бірі кесіп алып,

Бұлғады найзаға іліп оңды-солды.

Қуанып қос қоңтайшы - Ұса, Серен,

Алғысқа көмді елірген қалың қолды.

Көңілінен Ұса, Серен кеткен қауіп,

Қуанып, сырнай-керней қылды сауық.

Алайда Абылайдан сескенген соң,

Жөнелді ертеңіне Қытайға ауып.

Алаштың ардагері батыр Баян

Бір қырда қала берді топырақ қауып.

Жаудан да мейірімді боп жылады жел,

Күңіреніп ер денесін құммен жауып.

Іленің толқындары әлі күнге

Айтады ерге жырау ауық-ауық...

Ерлерді ұмытса да ел, сел ұмытпас,

Ерлерді ұмытса да ел, жел ұмытпас.

Ел үшін жаннан кешіп, жауды қуған

Ерлерді ұмытса да ел, шел ұмытпас.

Ел жауын зерттеп, өрт боп тынбай жортқан

Ерлерді ұмытса да ел, бел ұмытпас.

Ел үшін төккен ерлер қанын жұтқан

Ерлерді ұмытса да ел, жер ұмытпас.

Арқаның селі, желі, шелі, белі
Ерлерді ұмытпаса, ел де ұмытпас!

ҚОРҚЫТ

Алтайға жер жүзінде тау жоқ жеткен,

Алтайға бетегедей алтын біткен.

Бейіштей алтын Алтай етегінде

Ертеде алаш елі мекен еткен.

Ол күндер көз жетпейтін ерте күн ғой,

Ерте күн — ертегідей ерке күн ғой.

Өткен күн — ұстатпайтын сұлу сағым,

Жалғыз-ақ желден жүйрік жетеді ой.

Өткен күн ертегімен таласқандай,
Уа, дүние, ол күндерде алаш қандай?!
Ой-қырдан орғып-қарғып еріккенде,

Алтайда ойнақ салып жүрген аңдай.

Сол күнде бір ер бопты алты алашта,

Қаны бір қалың елмен, жаны - басқа.

Елікпей ес білгелі еш нәрсеге,

Өзіндей үйірілмеген албырт жасқа.

Қорқыт деп қойған екен ердің атын,

Оңған ел ер деп атар азаматын.

Талайлар таңданыпты күнде көріп

Қорқыттың мінезінің тым-ақ жатын.

Қорқытқа ес білгелі бір ой түскен,

Айнымас сол ойымен күнде у ішкен.

Ой билеп, үйден, елден безіп кетіп,

Жұрт оны әуезі ғып жынды дескен.

Ежелден белгілі ғой көптің сыры,

Боласың, көптей болсаң, көптің ері.

Көпке егер ісің, ойың үйлеспесе,

Күмән жоқ, кім болсаң да соғар «пері».

Қорқыт та ерте атанды «пері соққан»,

Қорқыттың жан болмады жайын ұққан.

Ой екен қандай ғана Қорқытты улап,
Айырған дос, туыстан, елден, жұрттан?
Қорқыттың мынау ой ед есін алған,
Жанына ерте күннен жара салған:
«Топырақ боп ертең шіріп қалмақшымыз,
Өміріміз неге шолақ тәтті балдан?
Әншейін өмір деген ермек үшін,

Күні ертең соғар жүрек сенбек үшін.

Ойланып, қалай ғана уланбассың,
Берілсе адамға өмір өлмек үшін?
Бір кезде көл тасады құрымақ үшін,

Күні ертең гүл гүлденед солмақ үшін.

Біраз күн адам тұрады, өмір сүреді,

Құртқа жем, шіріп, сасып болмақ үшін.

Сары суға қан берілген айналмаққа,
Ой менен тіл берілген байланбаққа,
Әлпештеп, ардақтаған денең шіріп,

Желменен топырақ боп айдалмаққа.

Көз ашып жұмғандай - ақ өмір шолақ,

Алдынды көз ашсаң-ақ ажал қамап.

Өмірде мынау шолақ неге керек
От-үміт, ойын-күлкі, таудай талап?
Әлдекім адам деген ермек үшін,

Жүректе от ойнайды сенбек үшін.

Ойланып, қалай ғана уланбассың,

Берілсе адамға өмір өлмек үшін».

Қорқыттың жүйрік жаның жай тасындай
Жанышқан осы ойлар ед қорғасындай,
Паршалап тілім-тілім, ерте өртеп,

Кіршіксіз жас жүрегін көз жасындай.

Ой билеп, жап-жас Қорқыт елден безді,

Түгел ол ойын-күлкі, қойды сөзді.

Елікпей, үйірілмей еш нәрсеге,

Алтайдың алаптарын жалғыз көзді.

Алтайдың Қорқыт кезді алаптарын,
Ешкімге ұқтыра алмай жанның зарын,
Ата-ана, дос-туысқан бәрін тастап,

Талақ қып қара көзді қарақтарын.

От-адам отпен ойнап сынар бағын,

Жүйрік жан қажу білмес, қуар сағым.

Тағы боп, күңіреніп кезіп кетті,

Қорқыт та шешпек болды жан жұмбағын.

Аяңдап алдыменен тауға келді,

Асқарға: «Өмір не?» деп сұрау берді.

Жаны — тас, жүрегі — тас тау не десін,

Өзінен: «Өмір не?»-деп сұрады енді.

Бұрылып таудан ақырын орман барды,

Оған да: «Өмір не?»- деп сұрау салды.

Ежелден ой білмеген меңіреу орман

Қақиып қарағайы аң-таң қалды.

Сұраса суға келіп: «Не, — деп, — өмір?»,

Беті құр соғылғаннан жыбыр-жыбыр.

Желге айтып еді, ол не деуші еді,

Басы жоқ, аяғы жоқ сыбыр-сыбыр.

Күн анау ешбір үнсіз алас ұрған,

Ай да бір - егіз де бір аузын буған.

Қылмыңдап қар қатындай көзін қысқан
Жұлдыздар тазарта ма жүректі удан?!
Не керек, Қорқыт кезді тынып жатпай,

Ешбір зат тастамады зарын шақпай.

Көл мылқау, жері мылқау — бәрі мылқау,

Өртенді ер жұмбағына жауап таппай.

Түнерді бұрынғыдан Қорқыт бетер,

Есалаң ескен желдей өмір өтер.

Күмәнсіз өлеріңді біле тұрып,

Дүниеде талаптану, тұру бекер.

Көз ашып, өмір шолақ жұмумен тең,

Тағы да өз өмірің соққандай сең.

Арандап қарсы алдында аузын ашқан
Жоқ па екен шыныменен ажалға ем?
Кім білед, өлмейтұғын ел бар шығар,

Кім білед, ажалға да ем бар шығар.

От-суы, топырағы қасиетті,

Кім білед, өлтірмейтін жер бар шығар.

Әуесі уланбаған өлімменен
Сөз де жоқ, өлу түгіл, «өлем» деген,
Адамзат таппаса егер ажалға айла,
Не қылмақ пайдасы жоқ білімменен?!—
Деп ойлап, қайырылмай ешбір затқа,
Ажалдан қашып шығып құтылмаққа,
Айрылып Алтайынан кетті Қорқыт,

Өлімнен аман-есен жер таппаққа.

Түзеді күншығысқа Қорқыт бетін,

Адамға жаяу, жалғыз жол тым шетін.

Арыды, ұшырасты сансыз жаумен,

Сонда да ол үзбеді еш үмітін.

Талса да тоқтамады, Қорқыт жүрді,
Бетпақ шөл өтті талай қырды, өрді
Қажыған, қаны кепкен мезгілінде

Алыстан мұнарланған қара көрді.

Жапанда бір буалдыр қараңдаған,

Жасаған Қорқыт жанын тындырмаған...

Қараға жылдам басып жетіп келді,

Қорқытты қайғы басты түннен жаман.

Көзінен сорғалады жас бұлақтай,

Жапанда қағулы бір қара тақтай.

Тақтайдың түбінде бір қазулы көр,

Тастаған үңірейтіп, бетін жаппай.

Әлдекім жапан түзде бір көр қазған,
Басына тақтай қойып, сөздер жазған:
«Өлімнен құтылмайсың қашқанменен,
Мынау көр — сенің көрің, Қорқыт жазған!»
Мына сөзді оқып ол түн боп кетті,

Басқандай жүрегіне болды шоқты.

Қол болып көздің жасы төгілгенмен,
Заулаған баса ала ма ол жандағы өртті?!
Ой өсті, қалың өрттей уын шашты,

Ауыр ой қорғасындай жанды жанышты.

Қарсыдан қазылған көр шыққаннан соң,

Бұрылып Қорқыт кейін қадам басты.

Түзеді енді бетті батыс жаққа,
Қайғылы, қажу бар ма, ол бейбаққа?!
Жапанда жалғыз өзі күбірлейді,

Сөздерді тақтайдағы алған жатқа.

Апырм-ай, табылмас па ажалға айла,
Өмірден, табылмаса, қандай пайда?!
Жүрістен дене түгіл, жан шаршады,
Өлімнен аман ел мен жері қайда?

Бір жан жоқ қыбырлаған, дала, дала...

Келеді Қорқыт сорлы жаны жара.

Ай-жыл өтіп, ер әбден арыған шақ,

Алыстан бұлдырлайды тағы қара.

Қорқыттың ынтасы өлген, көңілі қаяу,
Қараға баяу басып келді таяу:
Тағы көр, тағы тақтай, тағы жазу,
Тәңір ие-ау, тегі, сенде бар ма аяу?!
Терең ғып тағы біреу бір көр қазған,
Басына тақтай қағып, жазу жазған:
«Өлімнен құтылмайсың қашқанменен,
Мынау көр - сенің көрің, Қорқыт жазған!»
Қорқыттың қайғысы енді болды басым,
Жаздың не, жазбадың не жан жарасын?!
Есі ауып байтақ уақыт жатқаннан соң,

Көтеріп бір мезгілде алды басын.

Ойменен пара болған жан жыртылып,
Мерт болған ессіз жүрек айға ұмтылып:
Кеудеде құр әншейін шықпа ғана жан,

Тұрды да кетті Қорқыт сүйретіліп.

Алыста сөнген оттай үміт өлді,

Сұм тағдыр қатты қақты созған қолды.

Сонда да қажу білмес ойлы Қорқыт

Дүниенің төрт бұрышын кезбек болды.

Қалмады жер жүзінде бармаған жер,

Қорқыттың қанды жасы тамбаған жер.

Басса да қайда қадам сорлы Қорқыт,

Алдынан қарсы шығады қазылған көр.

Қазылған , оңға барса, оңда да көр,

Қазылған, солға барса, солда да көр.

Шоңқиып көрге қонған күшігендей

Көресің, қара тақтай қағулы тұр.

Алдынан кез келеді бір көр қазған,
Басына тақтай қағып, жазу жазған:
«Өлімнен құтылмайсың қашқанменен,
Мынау көр — сенің көрің, Қорқыт жазған !»
Дариға, табылмақ па ажалға айла?!
Жерде бір өлік көрмес болу қайда?!
Алдыңнан, қайда барса, көр шығады,
Өлімге, сорлы Қорқыт, белін байла!
Не пайда шомылғанмен қанды жасқа?!
Не пайда басты ұрғанмен тау мен тасқа?!
Дүниеде ажалдан еш күшті болмас,

Көрмеспін кезгенінде көрден басқа.

Шықпаған кеудесінде шыбын жаны,
Қасықтай кеуіп, бітіп қалған қаны:
Аяңдап, аруақ боп Алтайына

Күңірентіп қайтты Қорқыт жерді зары.

Қайтса Алтай, баяғы Алтай күңіренген,

Асқарға аспан төніп еміренген.

Керіліп бұлтпенен бал алысқан
Еркенің не ісі бар ой-шерменен?!
Мелшиген баяғыдай меңіреу орман,

Ойнаған асау бұлақ шапшып ордан.

Жел анау көрінгенді бір сүйсе де,

Жар таппай жаны бірге «мәңгі» оң ұрған.

Ел мынау баяғыдан малын баққан,
Малындай алдындағы жусап жатқан:

Қайғысы, қуанышы бәрі де ойсыз...

Сиырдай бәрі өкіріп, бәрі шапқан.

Қайтты да айналғандай есалаңға,
Ләм-мим деп бір сөз қатпай тірі жанға,
Күңіреніп жер бауырлап жатып алып

Ұйқысыз қосты Қорқыт таңды таңға.

Бір күні шошып тұрып көргендй түс,

Кесіп ап қарағайдан қылды қобыз.

Қыл тағып қобызына сөйлетіп ед,

Алтайды күңірентіп шықты лебіз.

Қобыздан мұңды дыбыс сорғалады,
Майпаңдап ә дегенде жорғалады;
Біресе асау тайдай ойнақ салды,

Біресе сары нардай ырғалады.

Дуылдап қырдан жерге түйілгендей,
Долданып дауыл құмды үйіргендей,
Басылып біраздан соң сылқ-сылқ күлед,

Дұшпанын мұқатқанға сүйінгендей.

Біресе жүйрік желдей кетеді есіп,

Асқарды аттап өтті, дария кешіп.

Біресе әлдекімге тіл қатқандай,

Желменен жапырақтай күбірлесіп.

Біресе от сықылды аспанға асқан,
Жоқ әлде ор қоян ба орғып қашқан?!
Біресе күрсінгендей, күңіренгендей,

Жандай-ақ қап-қараңғы қайғы басқан.

Қобыздың сарнағаны зарлағандай,

Қан шашып әлдекімді қарғағандай.

Жүрегі мың жара боп паршаланып,

Күйініп көзінен жас парлағандай.

Күңіренді, жылады зарлап қобыз,

Жанды өртеді толқынды, мұңды лебіз.

Жасын төкті көл қылып шерлі Қорқыт,
Жан жыласа, жыламай қала ма көз?!
Қобыздан осылайша шықты сарын,

Бірде мұз, бірде дауыл, бірде жалын...

Қарағай мен қыл сырнай не деуші еді,

Шығарды сарынменен Қорқыт зарын.

Таба алмай жерді кезіп ажалға айла,
Дариға, ажалға айла болу қайда?!
Азырақ улы ойларын бөлмес үшін,

Жабысты шерлі Қорқыт қарағайға.

Қызарып ашуменен күн батқанда,
Ерініп, еркеленіп таң атқанда,
Қарны тоқ, қайғысы жоқ, жаны тыныш

Малдай-ақ қор-қор ұйықтап ел жатқанда.

Байлары малмаң-малмаң мал баққанда,
Батырлар балпаң-балпаң ел шапқанда,
Ішкені — мас, жегені — тоқ, бәрі де мәз,

Кедейлер көк есектей зыр қаққанда...

Қорқыттан серпілмейді қалың уайым,

Қолынан тастамайды қарағайын.

Қобыздың лебізінде мұң молайды,

Зымырап өмір шіркін озған сайын.

Өмірде жүрген жерін қанды ор ғып,
Шеше алмай жан жұмбағын шерлі Қорқыт,
Жұбанды қолындағы қобызымен,

Көрге де қобызымен кірді Қорқыт.

Өткен күн ертегі ғой , тамаша таң,

Ойласаң өткен күнді, жұбанар жан.

Байкасаң, адамзатта болған ба ақын
Қорқыттай атасынан бата алмаған?
Ақын — жел, есер, гулер жүйрік желдей,

Ақын - от, лаулап жанар аспанға өрлей.

Қиялы, жан-жүрегі - ойнаған от,

Ақынды аласұртар тыныштық бермей.

Жай адам қияға ондай қол сермей ме?!
Ақынға аз нәрсе ауыр ой бермей ме?!
Қиялмен арманға ұшқан, сағым құшқан
Жүйрік жан алдында ылғи көр көрмей ме?!
Жел жүрсе, терең теңіз тебіренбей ме?!
Көрсе көр, ақын жаны күңіренбей ме?!
Көргенін кеңес қылып күңіренсе ақын,
Тыңдаған тірі жанға шер бермей ме?!
Құшақтап қарағайын сарнаса ақын,
Толғанып, жасы төгіп, зарланса ақын,
Шеткерек тұрып біраз тыңдағайсың,

Баспалап, төніп, жаншып келме жақын.

Жақындық қажет емес жүйрік ойға,
Шер-сиқыр, алыстан-ақ тарамай ма?
Ақынды алыс тыңда, көп тілейтін
Қағылып кете көрме қарағайға!
Ақынның қарағайы - жары да сол,

Ата-ана, малы-мүлкі, жаны да сол.

Сезімпаз қарағайдың нәзік қылы

Ақынның жүрегіне жалғанған ол.

Сорғалап сиқырлы үн шығар ішектен,

Шықпақшы ішектен емес, үн жүректен.

Үзілсе ішек, үзілмес нәзік жүрек,

Сондықтан, сұрағаным, тыңда шеттен.

Серпілмес терең жанда қалың уайым...

Түсірмес қолдан ақын қарағайын.

Үнінде қарағайдың мұң молаяр

Зымырап өмір шіркін өткен сайын.

Атасы ақындардың — ақын Қорқыт

Өмірде жүрген жерін қанды ор қып...

Шомылып көз жасына сарнай, зарлай,

Кұшақтап қарағайын жатыр Қорқыт.

* * *
Ол күндер көз жетпейтін ерте күн ғой,

Ерте күн — ертегідей ерке күн ғой ...

Өткен күн — ұстатпайтын сұлу сағым,

Жалғыз-ақ желден жүйрік жетеді ой...

Өткен күн ойды әлдилеп тербеткендей,

Ойыңды Алтай бойына өрлеткендей.

Тыңдасаң, құлағың сап сар даланы,

Қорқыттың сарыны, әні күңіренткендей...

Тыңдасаң, есітесің жаныңменен,

Сар дала күңіренеді сарынменен.

Ерте естіп сол сарынды, ерте улап,

Мен сорлы көптен әуре зарыңменен.

Ес білдім — аласұрдым сағым қуып,

Жете алмай, бетті талай жаспен жуып.

Артымда — ор, алдымда — көр, өтеді өмір.

Дариға, бесігімнен көрім жуық.

Көп заман жетеледі жынды жүрек,
Ойладым: «Жүрек жетер, ой не керек?!»
Тәтті у еді, сол удан неге айныдым?

Дариға, үміті өлмек, жүрек сөнбек...

Бір күнде жолдас болдым ойынменен,
Өмірді алмақ болдым ойынменен,
Ойын тынды, жолдасым жоқ боп кетті,

Бұл күнде уланамын ойымменен.

Енді менің жолдасым - жалғыз қобыз,
Сарна, қобыз, мұң-зарлы шығар лебіз!
Сен жыласаң, жылармын мен де бірге,
Жан жыласа, жыламай қала ма көз?!
Өмірде арманым жоқ - Қорқытқа ерсем,

Қорқыттай жанды жаспен жуа білсем.

Жас төгіп сұм өмірде зарлап-сарнап,

Құшақтап қобызымды көрге кірсем!..

ҚОЙЛЫБАЙДЫҢ ҚОБЫЗЫ

Ертеде ел бар екен калын Найман,

Қытайға қалың Найман қанат жайған.

Қалың Найман ішінде Бағаналы,

Қазақта бақсы асқан жоқ Қойлыбайдан.

Қойлыбай жын жүгендеп, пері мінген,

Алдында жорғалаған шашты шайтан.

Қойлыбай қобыз алса-ақ қалбалаңдап,
Қақаман жалғыз көзді жынның ері,

Ерегіссе тау-тасқа салған ойран.

Дарқанның Нәдір пері - аға жыны,

Ардақтап оған Шолақ деп ат қойған.

Көйлекеңнің үшінші жан жолдасы —

Шайтанның шу асауы батыр Шайлан.

Қойлыбай бақсы болған қазақ асқан,

Жынменен жолдас болған бала жастан.

Азырақ әңгіме үшін сөз қозғайын

Қалың Найман жиылған бір зор астан.

Бір асқа жиылыпты Найман тамам,

Бай, биі, батырлары балпаң басқан.

Ішінде сол жиынның Барақ та бар

Аузынан арыстандай жалын шашқан.

Бәйгеге екі жүздей ат жіберіп,

Күрес сап жиылған жұрт ұрандасқан.

Ерігіп аңғал батыр, маңғаз байлар:

«Бәйгеге қобызың қос», — деп сұрасқан.

Қалқасы қалың Найман қалаған соң,

Қойлыбайың бәйгеге қобыз қосқан.

Найманның ұлы дүбір сол асында,

Әлеумет алқа-қотан дөң басында.

Айнала ығай-сығай, жақсы-жайсаң,

Қойлыбай қобызымен ортасында.

Бас болып батыр Барақ қалаған соң,
Бәйгеге бақсы қобыз қоспасын ба?!
Қойлыбай сонда айтады шақырып ап
Ыңғайлы бір бозбаланы өз қасына:
«Ат шабатын жерде бір сексеуіл бар

Жарып өскен жапанның жартасына.

Қобызды сексеуілге байлап таста,

Мен сенем жын Қақаман жолдасыма».

Қалың Найман бәйгеге қобыз қосып,

Шуласып отырысты дөң басында.

Бір кезде ат келетін мезгіл жетті,

Бозбала ат алдынан шауып кетті.

Сол уакыт жай отырған Қойлыбайды

Аруақ қалшылдатып, дірілдетті.

Аузынан қанды көбік бұрқ-бұрқ етіп,

Жап-жалаңаш қылышты қобыз етті.

Көздері қып-қызыл боп қанға толып,

Сарыны сар даланы күңірентті.

Бір мезгіл екпіндетіп, долдандырып,

Бір мезгіл жыны буып күбірлетті.

Қалың құмды қап-қара бұлтқа қосып,

Қызыл жел құйындатып дүрілдетті.

Жан-жақты ың-жың, у-шу дауыс қаптап,

Шапқылап жын-перілер дүбірлетті.

Осылай ойнап, сарнап бақсы жатты,

Қалжырады, қап-қара терге батты.

Сол кезде ат келетін құба жонды

Түгіндей будақ-будақ бір шаң жапты.

Сол шаңның ортасында бір сексеуіл

Ербеңдеп ойнақ салып келе жатты.

Екі басы жерді ұрып кезек-кезек,

Сабалап қырды жол ғып жаралапты.

Байланған сексеуілге қобыз берік

Көз ашқанша жиынға келіп қапты.

Сексеуілдің қопарып алып келіп,

Қақаман жұбатады ерке қартты.

Қобыз келді, Қойлыбай көзін ашты,

Қалың ел тамашадан тас боп қатты...

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.
An error has occurred. This application may no longer respond until reloaded. Reload 🗙