Ардагер

Әңгімелер, киноповестер

Көкшетау 2016

КБЖ 84 (5Қаз)-5

Әлімжанов Б.

КБЖ 84 (5Қаз)-5

Ұя Кіріп келгеніңде күту залында әдеттегідей адам толып отыр: жаңадан келген бұған, жол үстіндегі жолаушының дағдысымен, біртіндеп көз тігіскен. Әншейін шолу емес. Жанарларына жұмбақ сауал ұялай қалыпты, жап-жас жігіттің қақаған қыста жападанжалғыз бала көтеріп жүргенін сан-саққа жүгіртіп үлгергендей. Масат іштей бір ыңғайсыздық сезінді, тасалау жер іздегенімен, даңғарадай, аңғал-саңғал кең зал жасырынбақ ойнауға арналмаған, қолайсызданғанын сырт көзге байқатпауға тырысып, кішкентай Құндызға бірдеңе деп ұрысқансыды да, бос орындардың біріне молынан жайғасты. Тонының түймесін ағытып, аспай-саспай Құндыздың мойнын, аузы-мұрнын ораған бөкебайды шешті. Жол бойы тұмшаланып, қозғалуға мұршасы келмеген бала енді жеңілденіп, жан-жағына бұрылып қарай бастады, үлкен қара көздерінде түсінбеушілік пен таңдану. Масат сөмкесін ашып, ішінен бөтелкеге құйылған сүт, жұмсақ нан шығарды. Төгіп-шашпауға тырысып, шай кесеге орталап құйды. Тәтті нанды кішкентай, өткір тістерімен кертіп жеп, сүт ішіп, қарны тойған сәби Масатқа жәудірей қарады. «Әй, ақымақ, әкеңе алғыс айт», – деп күлді бұл. Өзіне әлдебір жылы сөз айтылғанын аңғарған Құндыз мәз бола күліп, Масаттың тонының өңіріне тығылып, кішкентай қолдарымен құшақтай алды. Бір сәтке төңірегін

ұмытқан Масат оны емірене иіскеп, бетінен сүйді, құшақтаған күйі өзгелерге беймәлім, өздеріне ғана түсінікті шағын әлемдерінде ұзағырақ бөгеліп қалды. Артынша, қайда отырғаны есіне түсіп, ұялыңқырап, Құндызды жерге түсірді. Ағаш орындық үстіне нан үгіліп, сүт тамған, сөмкесін ақтарып, қобыраған газет алды да, сүрте бастады. Тап-тұйнақтай жинақы жүре алмай, төгіліп-шашылып келе жатқанына назаланып кеткен. Айналасына көз тастап еді, залдағылардың бірі қалғып, біреулері өзді-өзі әңгімелесіп отыр. Бірақ, бірен-сарандары «енді не істер екен?» дегендей, бұған тамашалай қарап қалыпты. Кейбірі бейкүнә әуестікпен үңілсе, қартаңдаулары жанашыр тілеулестікпен, тіпті құрметпен көз тігеді. Әріректе отырған қыз бен жігіт кекесін күлкімен шаншиды. Масат қитығып, іштей ерегісе қалды. Әдейі асықпай, бейнебір содан рақат тауып жатқан кейіппен қағазын қытырлатып, орындықты мұқият сүртті. Тазалап болып, қоқыс жәшігіне тастап келгені сол еді, селтиіп тұрған Құндыз: «Пәп-пә, іш-ш, іш-ш» деп қыңқылдады. Ел көзінен, әсіресе ана бір қыз бен жігіттің тәкаппар қарасынан қысылыңқыраған Масат сәл бөгелген. Құндыз жанын қояр емес, «Пәп-пә, іш-ш, іш-ш» деп, кішкентай алақанымен бұның иығынан қаққылап, тықақтайды. Енді кідірсе, одан да сорақысын көретінін сезген бұл: «Қазір, қазір іш боламыз», – деп алдаусыратып, қолына алды, қайда тосарын білмей дағдарған. Әрі бүкіл жұрттың көзінше... Неге де болса мойынсұнып, бел буып аттанғанмен, дәл осынысынан қысылды. Дәретханаға баруға болмайды, далада қақаған аяз, залға тосу тағы ыңғайсыз. Ол түк білмегенсіп, баланы көтерген күйі, залды аралап, тасалау жер іздеді. Ақыры, екінші қабатқа көтерілетін басқыштың сыртын қолайлы көрген. Қайта оралғанында, жұрттың бұнымен ісі болған жоқ. Құндызды жерге қоя берді де әлгіндегі орнына жайғасты. Жан-жағына қуыстана көз жүгірткенінде, бағанағы қыз бен жігіттің өзіне қарап, әлдене деп күлісіп отырғанын көрді. Ол ұялыңқырап, көзін аударып әкетті. Осы бір именшектікті Масат үйден шықпай тұрып-ақ сезінген еді. Әйеліне қанша айтты: «Сопайып жападан жалғыз барғаным кемпір-шалдан ұят-тағы. Жарайды, тіпті ол кісілерге айтып түсіндірерміз. Жолдағы елді қайтесің? Тамашаламай ма бәрі? Е, бейша-

сына беруді тілеген. Тілі қазақша шығып, ана тілінде табиғи сөй-

лесе екен дегені еді. Бірақ ондай санаулы ғана бақшаның мүмкіндігі де шамалы. Ауылға тарта жөнелуге бір жағы әке-шешесін аяды, екінші жағынан тәп-тәтті Құндызға бауыр басып қалғандықтан, қимады. Әу бастан өздері тәрбиелегілері келген. Бұған біреулер күлетін: «Жап-жас боп, бала не керек? Қаланың жағдайын білесіңдер...» – деп жұмбақтар еді. «Өсіп-өнбе дейсің бе?» – деп Масаттың көзі қанталап шыға келетін. Енді біреулер: «Кім болса о болсын, бағамын десе, ойланбастан апарыңдар да тастаңдар. Несіне азаптанасыңдар?» – деп ақыл айтатын. «Жоқ, – деп кіжінетін Масат. – Мен баламды кім болса сол тәрбиелегенін қаламаймын!» Соңғы сөзін нығыздап, баса айтады. Ақыры, айына қырық сом төлеп, көрші әйелдердің біріне бақтырды. Екі ай сонда болды. Көздерінше Құндызды айналыптолғанып-ақ жатады, бірақ, баланың бұл үйге аяқ басқысы жоқ. «Е-е, – дейтін Масат ішінен. – Менің қызымды емес, қырық сомды айналып-толғанасың да!». Күн өткен сайын баланың әлгі үйге баруға қарсылығы күшейе берді. Сәбидің көз жасына жүректері ауырса да, күндері үшін төзіп-ақ бақты. Сөйтіп жүргендерінде әлгі әйелдің өзі «қолым тимейді, баға алмаймын» деп бас тартты. Содан кейін бұлар асығыс ауылмен сөйлесіп, ата-анасымен келіскеннен кейін, осы шешімге келген. «Қысқы жолдың қиындығы әзір біліне қойған жоқ. Ауыл іргесіне де кеп қалдық», – деп ойлады ол... Масат ойға шомып отырған кезде Құндыз томпаңдап залды аралап жүрген. Бейтаныс, беймәлім әлеммен бетпе-бет келіп, өзінше танысып жатыр. Қалғып отырған жолаушылардың әрқайсысына үңіле қарайды. Қарсы орындықта шалқалай қисайған орта жастардағы кісіге тіпті таяп келді де, шуылдаған танауын қызықтап, қолымен нұсқап көрсетіп, Масатқа бұрылды. «І-і» деп, таңданып тұрды да, өзі де көзін жұмып, танауын көкке көтере пышылдата жөнелді. Бұл кезде іштері пысып отырған жолаушылардың біразы Құндыздың қылықтарын тамашалай бастаған. Біреулер күліп жатыр. Кенеттен өзіне қадала қалған көздерден қымсынған Құндыз жалма-жан кері бұрылып, әкесіне қарай қаша жөнелгенде, сүрініп кетіп, жығылып қалды. Құрақ ұшып, Масат жеткенше таяу отырған мосқалдау еркек оны көтеріп алды да, күлімсіреп, маңдайынан сипады. Масаттың оған іші жылып, біртүрлі жақсы көріп

қалды. Күлімсіреп, ішкі ризашылығын үнсіз білдірді де, баласын орнынан алып келді. Бірақ, Алматыдан шыққалы қолдан түспеген сәби қазір аздап жүгіріп, ойнауды тілеп, бұлқына бергесін, тағы да жіберген. Қабат-қабат қалың киімнің ауырлығына қарамастан, Құндыз томпаңдап жүгіріп жүр. Кең залды емін-еркін аралап, әркімнің жүзіне үңіледі. Оған бәрі қызық, бәрі таңсық. Сәби санасына дүниенің жаңа бөлшектері сіңіп жатыр – өмірдің бір ғана сәті. Енді қайтып осынау адамдармен осылай кездеспейтіндігі де аян, бәлкім бұлардың ешқайсысын қайтып көрмейтін де шығар, келешекте кездейсоқ, кездесе қалғанда да бала оларды танымайды ғой. Иә, бұл сәт қайталанбас қас-қағым ғана. Дүниенің бәрін қалтқысыз қабылдайтын бала түйсігіне ол жекелеген сурет, ұғым ретінде емес, буалдыр, белгісіз жұмбақ тұтастық болып қонатын шығар. Тіпті осының бәрі ұмытылатыны анық, бірақ ешкімге белгісіз құпия із – әлгі бір көрініс атаулының жинақталған күйіндегі әсері бала жанында қалса керек. Әлгіндегі бейтаныс ағайдың аялы алақаны Құндыздың есінде қалмайды, бірақ сол алақан табы жүрегіне жылылық сіңіретіні сөзсіз. Ойға кеткен Масат әлгі бір мейірлі кісіге ризашылықпен тағы бір қарады да, іле-шала Құндызға көз тоқтатқан. Біраз жерді шарлап үлгерген бала бағанағы қыз бен жігітке таяп барған еді. Олар оған назар аударған жоқ. Әлде үйлеріне әрдайым осындай жас адамдар келіп жүргендіктен бе, кім білсін, әйтеуір Құндыз оларға қарап ұзақ тұрды. Содан кейін кәнігі еркелігіне басып, үйренген дағдысымен қыздың алақанын саусағымен қытықтап, «тікіл, тікіл» деп мәз болды. Қыз қолын жиып алды, жігіт баланы құлатып алмауға тырысып, абайлап, салқын сыпайылықпен кері итерді. Құндыз аң-таң, алақанын қытықтағанға тәтенің неге күлмегенін түсіне алмай жаутаңдап тұр. Бағанадан бері бәрін бағып отырған Масаттың зығырданы қайнады. Ұшып тұрып, Құндызды алып келді. «Ши барқыт шалбар киген ши бұт неме», – деп кіжінді ішінен. Содан кейін әлі де ойнағысы келіп, қикаңдаған Құңдызды алдаусыратып: «Ұқы, ұқы боламыз» деп, алдына алып отырды. Бағанадан бері жап-жас басымен бала көтеріп жүргеніне қысылғандай еді. Әсіресе, әлгі екеуінің алдында өзін тұсаулы аттай сезінген. Енді одан арылған, ерегіс пайда болыпты. Бүкіл әрекетімен: «Ал, мен баламды жақсы көремін. Сендер үшін ол ұят көрінетін де шығар, ал мен үшін...» дегенді дәлелдегісі келеді. «Бәлкім,

сезінумен жүрді. Басқаша сырды осы жолы ғана аңғарды...

ЯК-40 шыңылтыр аязды жара ышқынып, аспанға шаншыла атылғанда, Масат қорқып, жылайды-ау деп Құндыздың жүзіне үңілді. Үлкен, қаймағы бұзылмаған қара көздеріне үнсіз үрей тұна қалған сәби бұрын-соңды басынан кешіп көрмеген құбылысты түсінбей, түсіне алмай, жаутаңдап, әкесіне қараған күйі қата қалыпты. Көзіне қиналысқа толы сауал тұнған. «Ішің біртүрлі болып кетті-ау, құлыным», – деп, Масат оны бауырына басты. Әке құшағының таныс иісі бала көңілін тыныштандырды. Кенет санасында бір ой жарқ ете қалды. Мынау сәби өзінше қуанатын, күлетін, жылайтын, үрейленетін, бұдан бөлек өмір сүретін, өзгеше жан екендігін өзі де бұлдыр сезініп, әкесіне де ұғындырғандай... Ол қуанды да, қорықты да. Қуанғаны – өсіп-өнер, өз жолы бар өмір иесіне тіршілік бастауын беріпті. Қорыққаны – бөлінудің басы бұл. Ол терең күрсінді... Бір кезде өзі де дәл осындай қара домалақ еді. Үйдегі үлкендер күңгірт бұрышқа тығылып: «Мені тауып алыңдаршы», – деп мәз болған бұның қылығын қызықтап: «Қайдан таптық? Мәкөш қайда? Ал іздеңдер», – деп, жорта абыр-сабыр болып, аяғында зорға тапқанситын. «Бұрыш та қапқара, Мәкөш те қап-қара!» – деп күлетін бәрі. Бұл соған мәз. Үзікүзік есте қалған көріністер мұнарға айналған өткен күндердің ең қымбат, өшпес белгісіндей, қалдырған ізіндей. Қыстыгүні әкесі мал жайлауға шығып кеткенде, бұл да бірге барамын деп талпынушы еді. Қақаған боранда шешесі шығармай қойғасын, өзінше өкпелеп, жылайтын, сол кезде сырттан әкесі кіреді де: «Әлгі қайда?» деп, лас пимасымен ішке енуге именіп, босағада бөгеледі. Шаруа істеп жүргенде, кенеттен ойына құлыны түсіп кетіп, сағынып келген әкесіне бүл арсалаңдай ұмтылады. Ол көтеріп алып, мұз қырау мұртымен бұның бетін қытықтай, құшырлана иіскейді, әке бойынан аяз бен шөптің, мал мен көңнің иісі аңқиды. Масат оған жабыса түседі... Сол кезде өзі ғажайып дүние құшағында болатын. Тіршілік тартпасын, талқы-таласты білмейтін уағы: айналаның барлығын бір үлкен, таза сезім ретінде қабылдаған ерке шақ. Әлі есінде, құлынды қара биені әкесі үй маңынан ұзатпай, төбе баурайына қосақтап жіберетін. Шешесі екеуі бие саууға шыққанда, бұл да қалмайды. Қарға адым жердегі қырға шығу – үлкен бір саяхат. Көктем. Жасарып, жаңа күш ала бастаған дала. Күн ыстық. Айнала жап-жасыл. Дала үнге, әуенге толы. Аулақта пысқырынып қойып,

жайылып жүрген құлынды бие. Түсініксіз бірдеңе бұның кеудесін кернеп, төңірегіне ұзақ-ұзақ үңіледі. Әлденеге қуанып, әлденені ұға алмай, күлімсіреп, күрсінеді... Әкесі құлынды ағытып, бие иігесін кері тартады, шешесі бір тізерлеп, саууға кіріседі. Бұл құлынды төңіректеп әуре. Танауын, көзін, құлағын қызықтайды, жып-жылы, жұмсақ тұмсығына бетін тақайды, Әкесі көтеріп, құлынға мінгізеді, қолға үйренген жуас құлын жетекке ереді. Бұл мәз, бұл бақытты. Үйге қайтарда әкесінің мойнына мінеді, «шу-шулейді». Дүние, дала, ата-ана, құлын – бәрібәрі Масатты әлдилеп, тербейтіндей. Бәрі-бәрі бұнымен біртұтас секілді... Оралмас балалық шақтың бастауы көзіне осылай елестейді. Кейін тіршілікке араласа бастады: қатқылды да, қақтығысты да, балалар төбелесінен бастап, еркектер егесін де көрді. Алайда оның бәрі кейінгі қоспалар. Ал сол бір мөлдір дүние... Ата-ана, табиғат махаббатының жемісі – өзі, өз жүрегі. Әлі күнге сол балғын еркелігі қабат-қабат ой, ақыл, білім қыртыстары арасынан қылаңдап көрініп, жарыққа ұмтылатын кездері де болады. Ондайда әкешешесіне далаңдай еркелеп, аңқылдап, үлкен қызы Елікпен кемпір-шалға таласатыны да бар. Вокзалдың қатты ағаш орындығында отырып та, поезда да Масат осы бір ойлардан құтыла алмады. Құндыз да азамат-ақ – бір тәулік бойы ішкиімін бүлдірмей таза келе жатыр. Ауыстырам деп алып шыққан бір буда киімнің қажеті де болған жоқ. Бұны естісе, «Көкжалский тәрбие» деп күлер еді достары. Бір сәт осынау құйтақандай ғана жан иесін осынша шаршапшалдығып, жүдеп-жадаса да, аялап, айналып-толғанудан танбай келе жатқан жүрек сырына үңіледі. Не үшін? Ненің қарымы? Өтеуі алда, болашақта дейтін қарыз ба? Жо-жоқ... Адам болғалы қай ұл, қай қыз ата-ананың еңбегін толық ақтапты? Ақтаған емес, ақтай да алмайды. Өйткені ол өлшеусіз... Өзі ше? Дүниеге әкелді, бағып-қақты, өсірді, оқытты... Әлі күнге қабырғалы қалың елдей қолдап, сүйеп келе жатқан әкешешесіне қай еңбегі сіңді? «Құлыным, өсірдік, өндірдік. Енді міне, балаңды бағып отырмыз. Бірін де бұлдамаймыз. Өсіп, өнгенің керек. Артымызда сендер қалсаңдар – тілегіміз сол ғана», – деп еді шешесі бір жабыққан кезінде. Баласы азамат болып, ұрпағын жалғастырса, ата-ана бақыты сол. Қандай қалтқысыз, қарызсыз, дү-

ниеде теңдесі жоқ махаббат! Тірлігінде, келешекте қолы жетіп, әке-шешесіне қандай жақсылық жасамасын, ұлаң-ғайыр махаббат пен еңбектің қай үлесін қайырар дейсің. Бір ғана сәтіне, сол бір аялы алақан, мейірлі иістің өзіне құн, баға жетер ме? Соның бәрі азамат болса, солардың немересіне әке болып, өз кезегінде мейірім шуағын төге алса, өсірсе, сөйтіп ұрпағын жалғастырса ғана ақталады. Әр ата-ана өз ұрпағының үзілмеуін тілейді, оған өзін, өзінің рухын, келбетін сіңіріп, келешекке жалғастыруын мұрат тұтады. Осылай өтеусіз жалғаса беретін мәңгілік махаббат парызы. Бұл соны ұғыныпты. Ал осы бір түн қатқан беймаза жүрісті кейін Құндыз ұғар ма екен?! Түнімен жол жүріп жеткен облыс орталығынан таңғы автобусқа отырды да, бес сағатта аулының іргесінен түсті. Күн суық, боран. Түйіншектерін топтап бір қолына ұстаған күйі, Құндызды тонының өңірімен қымтап, жүгіре басып келеді... Әке-шешесі есік алдындағы құдық басында бір топ ауылдастарымен бірге мал суарып жатыр екен. Саңқ етіп сәлем берді, бәрі жалт қарасты. Шешесіне Құндызды ұстата салды, ол құшырлана иіскеді де, шалына: «Әй, мә, ұстай тұршы, әуелі өз баламды сүйіп алайын», – деп бұны құшағына қысты. «Дардай жігітіміз әлі бала екен ғой», – деп, ауылдас ағайын күліп жатыр.. Қаңтардың қақаған аязы мен жол қиындығын әуелден сезініп, тас-түйін болып аттанған Масат қажығанын жылы үйге келіп, бел шешкеннен кейін бір-ақ білді. Жолда ұйықтап, алаңсыз келген Құндыз шапқылап, ойынға кірісті. Әлгі бір әзірде келінінің келмегеніне ренжіңкіреген шешесі де енді жадырап, кең отыр. Тілі жаңадан шыға бастаған Құндыз бір кезде саусағын шошайтып, кемпір-шалды кезек нұсқады да, тәптәтті ғып «әт-тә, әп-пә» деді. «Тіліңнен-ау, тіліңнен сол» деп, қариялар құрақ ұшты. Төрт жасар Елік көз алдында атасы мен апасының басқа бір баланы айналып-толғанып жатканына төзбей, жанжал шығаруға айналды. Әуелде, «мама, бөпемді әкеп берші, мен оны ойнатып, бөлеймін», – дейді екен. Әдеттегі көп қуыршағының бірі, қалай домалатсам да көне береді деп ойласа керек. Сөйткен бөпесінің оңдайға көне қоятын сыңайы байқалмайды, домаланып, жүгіріп жүрген беймаза біреу. Келе салып Еліктің шексіз еркелігінен енші бөлісіп жатыр. Жалғыз өзі билеп-төстеуден айрылып бара жатқа-

нын сезген Елік атасы мен апасын қызғанып, қудалағысы келді. Оған көнер Құндыз жоқ, жағадан ала кетіп, тістеп, тырнап, төбелесуге айналды. Елік үлкендік жасап, күштеуге кірісіп еді, шешесі Құндызға болысып, қорғаштап қалды. Бұны өзіне опасыздық жасағандай көрген Елік жылап, мазаны кетірді. – Құлыным-ау, енді қайт дейсің бұған? – деді апасы Елікті жұбатып жатып. – Сен үлкенсің, ақылың көп, бұл болса кішкентай. Біз жыламасын деп жақсы көргенсіп, алдап жатырмыз. Сен де жақсы көр. Сен қуып жіберсең, бұл қайда барады? Бәріңнің де ұяң ғой бұл үй, бәріңе де жетеміз біз. Табиғат білдіре ме, әйтеуір қаудырлаған бейтаныс қарияларды жатырқамаған Құндыз да бауырларына кіріп барады. Осында қаларын сезсе керек, үйдің опыр-топырын шығарып, әп-сәтте сіңісіп жүре берді. Шешесі қолына алып, бетіне қарап сөйлеп қояды. – Әркімге бір жаутаңдап қайтіп жүрдің? Ботам-ай сол, алдыгүні түсіме кіріпті. Монтиып, босағадан сығалап тұр. Кірейін бе, кірмейін бе деп қаймығатын секілді. Келеді дедім, келе ғой дедім. Әлгі біреулерге бақтырдық дегенді естігенде жүрегім ауырды. Қайтіп жүр екен деп жылап аламын. Келдің, міне, келдің, құлыным, ұяңа! Мәре-сәре, мәз-мәйрам күйде олар түннің бір уағына дейін отырды... Қатты шаршағанына қарамастан Масат көпке дейін ұйықтай алмады. Ауыз үйде кемпір-шал күйбеңдеп жүр: мол, кең төсекке жаңадан келген кішкентайды орналастырумен әуре. Оның бағанадан бергісі аздай, енді төсегінен орын алғанына Елік көнбей, қиқандап: «Ан жаққа жатсын» деп, бүлік шығара бастаған. Қариялар күбір-күбір сөйлеп, алдап-сулап, бұл кезде ұйықтап қалған Құндызды жайлап орналастырды. Сәлден кейін ауызүйден тағы да тықыр естілді. Әкесі екен. – Папа, о не? – деп, дауыстады Масат. – Ә, жай, түнде сүт ішетін Еліктің әдеті... – Ойбай, мынау да оянды, – деген шешесінің даусы естілді. Ояна қойған Құндыз Еліктің сүтіне жармасты. – Мынаның сүт ішіп жатқанын қайдан біле қойды? Құр қалдым деп қызғанып, таласып жатыр. Ал, шал, енді жүр түнімен, екеуіне кезек-мезек сүт тасып, – деп күлді шешесі. Үнінен үй база-

Бақыттың бір үлесі Ағам Мейрамбайдың рухына Түсіне тағы да доп кірді. Үлкен стадионда, кәдімгі алаңда қызыл-жасыл киінген футболшылармен бірге жүр. Бір үлкен жарыс екен дейді. Қаптаған жұрттың шуынан құлақ тұнады. Мыңдаған дауыс бір-біріне ұласып, тұтаса келгенде құдірет үніндей естіледі. Мұнда қайдан келді, бұл ойынға кім қосты – бұлыңғыр жұмбақ. Әйтеуір, екі өкпесін қолына алып, ерсілі-қарсылы жүйткиді. Доп қай тұсқа домаласа, бұл да сол маңнан табылады. Бірақ, қуаныш, шаттықтың шыңына шыққандай көргенімен, жүрегін тарқамаған құштарлық сыздататын сияқты. Бір мезет алаң тарылып кеткендей. Жан-жағының бәрі қақпа. Ышқынып, тебейін десе, аяғы қозғалар емес. Буын-буынын әлдене буып тастағандай. Енді бір сәт қасында ешкім қалмапты. Доппен оңаша екен. Айызын қандыра бір тепкенінде, доп ғайып болып кетті. Аяғы ағашқа тиді, жаны көзіне көріне құлады... Әлгілер қайтадан пайда болды. Бұнымен ешкімнің шаруасы жоқ. Ойын қызығына құмартып, жанталаса шапқылайды. Сүйретіліп, алаңнан шығып кете барды...

қояды.

ешкім де болмаймын», – деп кесіп салды. Шешесі бетін шымшып, қатты күйзелген. Осы кезде Алматыда оқып жүрген ағасы каникулға келген-ді. Футбол дауы соның алдына да тартылды. Ағасы күліп: – Ой, мама-ай, оған несіне ренжисіз? Боламын десе, болсын. Пеле де осындай қара сирақтардан шыққан! – деді. Одан әрі футболдың да адамды бақытты ете алатындығы әңгімеленді. Астанада оқып жүрген ұлын бірдеңенің парқын түсінеді деп есептейтін ана иліккендей сыңай танытса да, «қайдам», – деп күмілжіген. Дегенмен, футболға деген құштарлығы ана қарсылығын жеңіп, белең ала бастаған кез еді. Сол жылы, жетінші класс бітіргеннен кейін, балалар спорт мектебіне жазылды. Айтқанды тез ұғатын зеректігімен жаттықтырушының көзіне бірден түсті. Ойыны да ұшталып, мазасыз жұмыр допты бақайының басында билете бастаған. Дәл осы жылы ауданның құрама командасы облыстық жарысқа баратын болды. Команда құрамына бұл да іліккен. Үлкен жолға шығудың басы екенін іштей сезініп, кәдімгідей марқайып қалды. Шешесі әуелде үзілді-кесілді карсы шықты. Ақыры, әупірімдеп келісімін алып еді. – Қайтейін, – деген ол қамығып... – Алған бетіңнен қайтар түрің жоқ... Барып кел. Бір нәрсе тартып тұр ғой. Бағың ба, сорың ба, Алла біледі. Әй, допта қайбір бақ болушы еді?! Анасының ризашылығын бергеніне қуанса да, (жібермесе қашып кетемін деген) осынша жүдеп, таусыла сөйлегенінен тіксініп еді сонда. Жүрегін аяныш кернеп, «бармай-ақ қойсам қайтеді» деп бір оқталды, бірақ құлағына доптың дүбірі келгенде бәрін де ұмытты. Ертеңіне шешесі көрші үйлердің біріне киіз басуға кетті де, бұл сандықтан «Туу туралы куәлігін» алып, далаға шықты, Стадионға сағат үште баруы керек, қазір әлі он екі болған жоқ. Уақыт қалай баяу өтеді, әлі үш сағат сарыла күтуі керек. Босқа өтетін, қызық-қуанышы, добы жоқ үш сағат. Бұған сол кезде өмірдің бәрі доппен, доп ойнаған уақытпен өлшенетіндей болып көрінетін, футболсыз сәттердің барлығы екі тайм арасындағы үзіліс тәрізді. Ол қарсы көшеге шығып, балалар жиі жиналатын Тілеубай ақсақал үйінің көлеңкесіне, үйілген бөренелердің үстіне жайғасты. Кенет дүр етіп шарбақ ішіне иірілген қойлар үрікті. Елең етіп,

ұлын сақтап қалуды көздейді. Бірақ футбол ажал емес қой! Сонша неге қадалды? Сөз салмағын аңдап отыр – не футбол, не анасының жаралы жүрегіне шипа болу. Қайтпас, қасарысқан қас шешім бола қоймас деп, дал болып бөгеліп қалды. – Ботам, неге үндемейсің? Сен маған адам боламын, ботболшік болмаймын деген антыңды бер. Құлыным, осы қазір айт! Неге үндемейсің? Бір тілегімді бермейін деп отырсың ба, ойбай! Анасы аңырап қоя берді. Ол өзін-өзі ұстай алмай, шешесін құшақтай еңіреді. «Мама, қойшы! Болмаймын, болмаймын!..». «Футболшы» деген сөзді айта алмаған ол ышқынған дауысымен бірге жүрегінде әлдененің үзіліп кеткенін сезді... Далаға шыққанында күн шайдай ашық екен. Бірақ, бұл үшін бәрі бос, бәрі түнек. Бүкіл дүниені жылап-сықтау қаптап кеткен сияқты – барлық нәрсе мәнінен айрылған. Мең-зең күйде есік алдында ұзақ отырды. Көз алдынан ағасы кетер емес. Оның кеудесін шалқақ ұстап, еркін жүретіндігі, кесек сөйлейтін ірілігі қысқа тіршіліктің сан тарау жолдарында сайрап жатқандай. Кеңкілдеген күлкісі құлағына келеді, кітапханадан алып келген қызық кітапты таласып оқығаны елестейді. Кешкілік кинодан келген соң, бұған майын тамызып әңгімелейтіні де есінде. Бар дүние дәл қазір ағасына тіреліп қалғандай, басқаның бәрі әлдеқайда жоғалып, тек қана аға бейнесі жеке-дара көкейде тұр. Оның өзі де айқын емес: барша қасиеті бас біріктіріп, тірі тұлғаға айналмай, бір-ақ сәтте таласа, сығылыса лықсып келіп, кезек-кезек қылаң етіп, жоқ болатын бұлыңғырлау бейне. Жол-жол бұлшық еттерін иіріп тастап, штанга көтергені көзіне елестегенде, соншалықты асыл, күшті адамның қайтіп қаза болуы мүмкін деген ой жанын жегідей жейді. Дүлей түнекке кетерде ең соңғы сәтте не ойлады екен? Соңғы сөзін бұған арнағысы келген шығар, әлде көмекке шақырды ма? Бұл болса мында, доптың соңында алаңсыз мәз болып, шапқылап жүріпті... Екі қолымен бетін басып еңіреп жылады. «Өлмеші, ағатай! Тірі болшы, тірі болшы! Мені қайтіп қиып кеттің, ағажан!» Өксігі басылғанда, басын көтеріп, жан-жағына қараса, өзімен бірге ойнайтын жолдасы жүгіріп келе жатыр екен. – Сені шақырып жатыр, тез, – деді аптығып. Бұл селт етпеді. – Қазір бара алмасаң, метіркеңді беріп жібер. Бүгіннен қалса бітті, – деді анау бастырмалатып.

Ол стадион жаққа қанша қарамауға тырысса да, еркінен тыс соқыр күш сол жаққа тартатын да тұратын. Ақыры бір күні, көзге түспей тайып отырды. Стадионда балалар асыр салып доп қуалап жүр. Бұны көріп қуанып қалған жаттықтырушы, жағдайды естіген екен, әңгімені көп созбай, ойынға қосты. Үстіне қызыл футболка, ақ труси киіп, жасыл алаңға шыға келгенде, әнеугіден бері жүрегін езген қайғысы жеңілдеп кеткендей сезінді. Ойын басталып та кетті. Өз қимылының сылбыр екенін әуелде байқаған жоқ. Бірнеше рет ұрымтал жерден ұрған добы мүлт кетті. Аяғына жем түскен аттай бұрынғы екпінінен айырылған. Қалай жүгірсе де әлдене жауырынына мұздай қадалып, тежей беретін секілді. Бір уақытта жалт бұрылып, артына қараған. Көзіне бірден түскені – төбе басындағы зират болды. Қалың зират жер астынан шыға келгендей, биік төбе басында андыздап тұр. Төбенің жоғарғы жағындағы жас қабір көзіне оттай басылды. Төңірегінде қым-қуыт ойын жүріп жатыр, зуылдаған доп алаңның екі шетіне кезек ауысады. Зымыраған балалар, құшырлана шыққан үндер... Күн нұры да шақырайған өткір емес, мейірімін төгіп, елжірей қалған. Жасыл алаң жалт-жұлт етеді. Шөбі қурай бастаған оқшау төбе басында молалар мүлгиді... Молалар үнсіз... Көп сырды бойына жасырып жатыр. Көне қабірлердің күмбездері құлап, құлпытасы қисайған, ал анау ең жаңа аға қабірі әлдебір құпия сырға бөгіп, бір сәтке үнсіз кідіргені болмаса, қазір жылжып жүре беретін тәрізді... Жүрегінің соғуы тоқтап қалғандай қалшиып тұрған ол қалшылдап кетті. Күнге қураған сары төбе басындағы қалың зират қабағын түйіп, мұңайып, бұған, мына доп қуалаған алаңсыз жандарға қызыға, қызғана қарайтындай. Ол жүрегінің қысып бара жатқанын сезді. Сол жерде өлім дегеннің не екенін ұқты. Өлім – меңіреу төбе басында қу мола болып меңіреу халде қалу екен. Ағасы қазір ештеңені көрмейді, сезінбейді, білмейді. Бағанағы көңілін түйнеген түйінді ол осы арада шешкендей болды. Ал егер бұның доп қуалап жүргенін біліп жатса ше?

Денесі түршігіп, суық тер бұрқ етті. Дәл осы мезетте аяғына доп тиді. Сілкініп, іле алға тартты. Бірақ, аяғы ырқына көнбей, шалынып құлағанда, доп алыстап кетті. Орнынан тұрғанда да желкесінен әлдекімнің көзі қадалды да тұрды. Көпке дейін бұрылып қарауға дәті шыдамады. Бұрылып қарағанында баяғы меңіреу молалар мүлгіген қалыптарынан жазбапты. Өз-өзінен түңілді. Оған мына у-шу, шаттық, стадион ішінде салтанат құрған тіршілік қуанышы өлгендердің алдында кердең қағып, табалағандай болып көрінді. Өлілер дәрменсіз... Ағасы да бұған баяғыдай балға жұдырығын білей алмайды. Қара жерге симай, қабірін қаусатқысы келіп жатыр ма? Әлде, бірге туған бауыры доп қуалап, мәз болып жүргеніне назаланып, бір аунап түсті ме? Анасына берген, өзінің аруағының үстінде берген антын бұзған бұған нәлет жаудыра ма? Қайтеді? Жараланып, жұқарған жүйкесі санасынан тыс ойларға бастай береді. Көзінен парлап аққан жасы жасыл алаңға ұшып түсті, тері сіңген жерге көз жасы да тамды. Жан ұшырып, жынданған адамша жүйткіп жүр. Ал өзі сол сәтте желкесімен, жүрегімен, бар болмысымен ағасының өзіне қарап тұрғанын сезді. Баяғы тірі кезіндегі қалпы, қабіріне орнатылған күмбезіне шығып, қарап отыр. Көзіне он тоғызда қыршын кеткен жас арманның қасірет, мұңы тұнған. Ол жанарын бейбіт өмірге, бір кезде өзі доп қуалаған алаңға, бұған тігіп, қабағын түйе ойға шомған тұнжыр қалпында мәңгілік қатып қалған сияқты... Үзіліске бұлар ұтылып шықты. Жаттықтырушы ренжіп жүр. Әркімге кеңесін айтып келді де, бұған: – Нашар ойнадың... Нашар. Күткен жоқ едім, – деді. Бұл үнтүнсіз шешінді де, өз киімдерін киіп, кете берді. Содан қайтып стадионға оралған жоқ... ... Төсектен тұрмай ұзақ жатты. Таңғы тыныштық жандүниесіне тұңғиық тазалық құятындай. Бірақ, көкіректе тыншу жоқ, байсалды ғана бұлқыныс бар. Алыста қалған балалық шақтың өшпес суреттері тұтасып келіп, көз алдынан кетер емес. Асыл аға тұлғасы жүрегінде. Бала кезде беріле ойнаған доп қызығы жүрегінде. Ол тағы да күрсінді. Жоқ, өзін ешқашан да бақытсыз сорлы сезінген емес. Алайда қаза болған қимас адамымен бірге бақытының бір үлесі мәңгіге жоғалыпты...

Біреудіңшаруасы Есепші жігіт Есенжол бүгін көңілді, аяңдап келе жатып, ыңылдап қояды. Жиреннің тізгінін бос тастап, тік отыр. Екі көзі толқып жатқан егінде. Бір сәт қиыр шетке, көкжиекке қадалады. Өз өміріне анда-санда бір көз жіберіп, ой таразысына тартатын әдеті бар еді. Өткен күнде белгі жоқ дейді ғой, неге болмасын. Көзбен көріп, қолмен ұстауға келмейтін, бірақ сана мен жүректе сайрап жатқан кешегі күндер әсері беймәлім дерексіздік емес, адам ғұмырының тарихы, қазіргі тіршілігінің бастау, негізі де сонда. Бұралаң бұрылысына үңіле қараған сайын бүгінгі бағыт, бағдарын тексергендей болады. Есенжол көңілінің жай тауып, мынау сыбдырлай толқыған егін тәрізді бейбіт күй кешу сәті осындай таразыдан таза шыққанда ғана туатын. Бүгін де сондай, ұсақ-түйек қателіктерін, андасанда жолдастарымен қосылып, жұмыстан кейін «жұтып» қойып, үйіне кештеу оралатынын, әлденеге наразы болса, қызбалыққа салынатынын қоспағанда, басқа жағына көңілі толады. Басынан сөз асырып көрмепті, ешкімді басынған да емес, қулық, аярлығы тағы жоқ. Рас, оқи алмай қалды, жағдайға байланысты әзірге ауыр жұмыс істеуге болмайды, әйтпесе, қазір бір комбайнды арқыратып жүрер еді ғой. Бірақ, аманшылық болса, оны келешекте ауыздықтамақ. Совхоз есепшілікті бұған сеніп тапсырып отыр. Кім қанша еңбек сіңірді, кімге қанша тиесілі – бұны есептеу оңай емес. Әңгіме тек есепшоттың тасына ғана тірелсе бір сәрі-ақ, бұл арада кейкейде ағайыншылық, жолдастық қарым-қатынастардың да қосылып кететіні бар. Есенжол табиғатынан есептескенді жек көретін, елдің бәрі өз міндетін адал атқарып, өзіне тиесілі ақыны қомсынбауға тиіс деп ойлайтын. Бақса, олай болмай тұр. Сондықтан да, бұл істе жіті көз, таза ар керек. Есенжолды жұрт, жалпы, жақсы көреді; ұнатыңқырамай да қалатыны бар. Ұнатыңқырамай қалатыны – жайшылықта ақкөңіл, салдырлаған жігіт есепке келгенде есепшоттың тасына айналады, өмірі біреуге титімдей артық жазып, «жақсылық» жасап көрген емес. Жоспарың күйіп бара ма, ақшаң азая ма, шаруасы жоқ. Алайда, кейде екі, үш, төрт жоспар орындадың ба, ақшаны маялап аласың ба, тағы сол; тырсылдатып тұп-тура есептейді де, қарап отырады. Сондықтан, бәсекелестердің

де жаны тыныш, қарсыласының еңбегін өсіріп жазбайтынына көздері жетеді. Өзін-өзі осылай бағалап, риза көңілмен әндетіп келе жатқан Есенжол қосқа қалай жеткенін де байқамай қалды. Бұл өзі ұзынша келген, бірнеше бөлмелі шым үй болатын, қос деп қазақыландырып атайды. Бір жағы асхана, бір жағы қызыл бұрыш, ортада жатын орын. Қос басында еш қара көрінбейді, қаңтарулы комбайндардың да қасында жан жоқ. Атын байлай салып, жатын бөлмеге кірді. Бөлмеде комбайншы Қабиболла жападан-жалғыз отыр екен. Көңілсіз. – Иә, хал қалай? – деді еркін сөйлейтін Есенжол екпіндеп. – Бас терің салбырап кетіпті ғой. Қабиболла амандаспады. Ұнжырғасы түскен күйі бұған біртүрлі селсоқ қарады. Бұрын қалжыңдаса кететін жолдасының бұл кейпіне Есенжол таңырқап қалса да, пәлендей мән берген жоқ. «Кеше кешкілік көп ішіп қойғансың ғой» деп түйді ішінен. – Ішің пысқан ғой, жолдас комбайншы. Білем, білем, жұмыс қиын. Бірақ, уақытша ғой, өзің де білесің. Орақ біткен соң бір ұйқыны сойып, гөләйтті соғарсың. Ал қазір... Күн ұзақ, салбырап отырғанша, ана комбайныңды бітірмейсің бе? Әлде, қыз-келіншек пен салқын сыра жетіспей тұр ма? – Әй, кетші... – деп күңк етті Қабиболла. – Кісі ақшасын жоғалтып, күйіп отырса... – Е-е, аздап іш десе болмайсыңдар... Ең болмаса, бір бөтелкең де бұйырмай кетті-ау, – деп, өкінген болды Есенжол, бұлардың ақша алғанын есіне түсіріп. – Кепкен бөшке құсап, құрсауың босап, қаңсып отырсың ғой, ә? Ол шын жаны ашыған кейіппен Қабиболланың қасына отырып, иығынан қағып қойды. – Саспа, Қабеке, құлағыңды қимылдатсаң болды, кешке бас жазарың дайын. – Сен-ақ осы... Қабиболла түнере түсті. – Адам өлейін деп отырса... Ойнағың келіп, ұшып-қонып тұрады екенсің... – Күлмегенде, жылаймыз ба? Ақша жоғалтып, топсасы босап, қаусап тұрған мен емес қой! Есенжол жолдасының жынына тигеніне риза. – Ештеңе етпейді, Қабеке, қам жеме. Көп болса, бір-екі жүз шығар. Ертең үй басы бір сомнан помыш жинасақ, бас жазуға да артылып қалады. – Әй, саған дауа болмас! – деп Қабиболла шын күйініп, түңілген пішінмен теріс қарады.

Тағы бірдеңені мыжуға оқтала берген Есенжолдың көзі Қабиболлаға түсіп кетті де, өзгеріп сала берді. – Оу, шынымен-ақ мәнісің кетіп қалыпты ғой. Не болды? Айтсаңшы... Есенжолдың бетіне барлай қарап, оның шын ниетімен айтқанына көзі жетті ме, әлде жападан-жалғыз іш құса болып отырғандықтан, мұңын шаққысы келді ме, әйтеуір Қабиболла ара-тұра кіжініп қойып, болған оқиғаны баяндап берді. Бағана түс ауа совхоздан кассир келген. Асығыс шаруалары бар екен, «сен кеңсеге келгенше күтер жайым жоқ, кейін жуарсың» деп, айлығын беріп кетіпті. Қабиболла қалтасына салып алып, қала берген. Содан қос басында тұрған комбайнын шұқылады, әрі-бері жүрді, сол уақыттың бәрінде де ақша салынған жан қалтасын сипалаудан бір танған емес. Анда-санда суырып алып, қарап та қояды. Бір ауық қосқа кіріп демалады, кітап оқып жатып қалғып кеткен, бірақ, ұйқылы-ояу күйінде де қалтасына қолын қайта-қайта жүгіртіп, қармалана берген тәрізді. Бір кезде оянып кетеді, оянып кеткенде ең алдымен есіне ақша түседі, жалма-жан қалтасын караса... жоқ! Көңілі секем алса да, онша саса қоймаған ол екінші калтасын қарайды – ол да бос. Барлық қалталарын ақтарады, таппайды. Зәресі ұшып, жүрегі аузына тығылады. Осыны айтқан кезде Қабиболланың өңі бір қызарып, бір сұрланды. – Ұзын-сөздің қысқасы, қарамаған жерім қалмады. Ақша жоқ! Қабиболланың сөзін тұнжырай тыңдаған Есенжолдың оған шынымен жаны ашыды. – Ау, сен дұрыстап ойланып, есіңе түсірші. Төсекке жатқаныңда бар еді ғой. Ұйқылы-ояу бір жерге тыға салған жоқпысың? – Бәрін қарадым... Қайда кетуші еді? Есенжол енді оған назар аудармастан, орнынан ұшып тұрды да, жалма-жан төсекті ақтармалап, қарай бастады. Тауып алып тәлкек етпек те ойы бар. Әбден күдерін үзген Қабиболла орнынан қозғалған жоқ. Май-май, зілдей қалың костюмін тоңған адамша қаусырына береді. Есенжол алғашқы қарқынмен көрші төсектерді де қопарып тастады, өзінің тез-ақ тауып аларына сенімі сейілген соң ғана сабасына түсті. – Тапа-тал түсте... Ол басын шайқады. – Осы ауылда туыпөстік, біреудің бір сабақ жібі жоғалғанын естіген де емеспіз. Енді қайттік?

на маза бермей тұр. Ал, ол болса бағанадан бері бейтарап халде селсоқ отырған. – Ау, сендер сәпсім кислыйсындар ғой?! – деді, бұлардың тоңторыс қабағын енді байқаған Бәйкен. Қабиболла үндеген жоқ, жаңадан келгендердің бәрі аңырайып бұған қарады. Есенжол аптығып, болған оқиғаны баяндап берді. Бәрі бір мезет үнсіз іркілді. Ашылған бөтелке, мөп-мөлдір стақан ескерусіз қалғандай. Бәрі де осы бір қолайсыздықтың үстінен шыққандарына, аңқылдап келгендегі құштарлықтарының тарқамай қалатынына өкінгендей. Әр жерде состиып-состиып, үркіңкіреп тұр. – Мәссаған! – деді Бәйкен біраздан соң. – Енді не істейміз? – деді Марат. Үнінен біреу күйініп отырғанда, өзінің қуанып жүргеніне қуыстанғандық байқалады. Бір жағы әлгіндегі шалқыған күйден әлі арыла қоймаған оның бұл сұрағы «ішеміз бе, қайтеміз?» дегендей естілді. Есенжол кекете мырс етті. – Дұрыстап іздедіңдер ме өзі? – деп сұрады Бәйкен. – Иә, айтпақшы, сен ақша алғанда қос басында біреулер бар ма еді? Бағанадан бері Есенжолдың есіне де келмеген сұрау тауып қойылған еді. Енді бәрі бірдей Қабиболлаға жалт қарасты. Ол күмілжіді, жауап салмағының қайда түсерін іштей аңғарып отыр. Қазір біреудің атын атаса, содан күдіктенетіндей көрінері аян, шындығына келгенде, көңілін күдік әлдеқашан шырмап алған болатын. Тап басып, табан тіремей тұрып, майысқақтауды жөн көрмей, бағана Есенжолға да ештеңе деген жоқ. Күдік құрты жанын жегідей жеп, маза бермей бара жатса да шыдап бақты. Бірақ, өзімен бірге қос басында комбайнын жөндеп жүрген Мақан көз алдынан кетер емес. Оның балпаңдаған жүрісі, көзі, сөзі – бәрі де ұрлық айғағы секілденіп, сүйкімсіз елестейді. «Әй, сенен келді-ау!» – деп қояды ішінен, алайда дәйексіз күдік қолға ұстатпай суси береді. – Бағана осында Мақан болған, – деді ол, мейлінше бей-жай көрінуге тырысып. – Е, ол қайда? – деп шу ете қалды жігіттер. – Мен дем алып жатқанда «ауданға, үйге кеттім» деп дауыстаған тәрізді еді... Жігіттер сілтідей тынды. Бәрінің көз алдына қалтаға ақшаны басып алып, зытып бара жатқан Мақан елестеді.

жоғалтса, екіншісі аяқ астынан ауданшыл бола қалыпты. Жоққа сенбейміз, ендеше жын-сайтаннан келмегені анық. Түгел ақтардық, ұшты-күйлі... Сол, тек қана сол! Содан келді. Тұра тұр, бәлем!». Алға қарай еміне түседі, қарсы алдынан соққан жел ашу-ыза шоғын үрлей түскендей. Құйындатқан жирен әне-міне дегенше тас жолға жақындап та қалды. Жол жиегінде отырған Мақанды ол енді қапысыз таныған. Дәл қазір оған не айтарын анық білмейді, сөзді неден бастап, немен түйерін де есептеген емес. Бір сәттік жүрек бұлқынысы бүкіл санасын билеп, ақылдан тыс албырттыққа бастағанын Есенжол осы мезетте ғана көмескі сезінген. Ескі танысы болса да мәймөңкелеу ойында жоқ, әділет үшін (ал ісінің әділ екендігіне ол еш күмәнданған жоқ) бет жыртысудан тайсақтау қаперіне де кірмеді. Өн бойын түсініксіз, дүлей ашу буған. Мақан орнынан асықпай тұрып, бұған қарсы жүрді. Әдетінше, балпаң-балпаң басады. Ауыздығымен алысқан жиреннен қарғып түскен Есенжолмен самарқау амандасты. Қайнап келген Есенжол Мақанның бей-жай, бейбіт түрін көргенде, өрекпіген көңілін зорға басып, мейлінше сабырлы болуға тырысты. – Иә, жол болсын... – Ауданға. – Жайшылық па? – Е, бір жұмыстар болып... Мақанның олпы-солпы кейпіне де, әр сөзін санағандай сараң сөйлейтініне де көз, құлағы баяғыда үйренгенмен, қазір бәрі басқаша көрінді. Бәрін де әдейі істеп тұрғандай... Әлдебір құпия перде сияқты. Сабасына түспесе де, өзін-өзі тежеп тұрған Есенжол әзер шыдады. – Қостан қашан шықтың? – деді ол қарлығыңқы үнмен. – Е, бағана... – Қабиболла екеуіңнен басқа ешкім жоқ па еді? – деп, Мақанның көзіне қадала қарайды. Ол мыңқ етер емес. – Иә. Мен кеткенде ол ұйықтап жатқан. Мақанның сағыздай созғаны жынына тиді. «Қарашы-ей, тіпті! Түк білмегенсіп!». – Сен менімен бірге қосқа қайтасың... Әр сөзін шегелеп, нығыз айтты. Мақан аң-таң. – Е, не боп қалды? Бастықтар шақыра ма?

Есенжол шарт кетті.

жолдың сұсты жүзінен секем алғандай.

бригадирім емессің. Сосын өрекпімей, жөніңді айт!

сың? Мақан лезде от басқандай шоршып, жып-жинақы бола қалды.

Есенжол дегенге есіріп...

тарта жөнелді.

ладан көз алмайды.

белгісіз. Бәрі де аң-таң.

жаман тиді. Жігіттер қыпылықтап, сасуға айналды.

рықтан шошынып, жан-жаққа безген тұз тағылары кылаң етеді.

Шофер жігіт сергек отыр. Күнге күйіп, жел қаққан шымыр жүзінен, рульді ұршықша үйіріп шыныққан қолдарынан сенімділік байқалады. Бір сәт терезеден соққан түнгі салқынға бетін төсеп, енді бір ауықта темекі тұтатқаны болмаса, екі көзін шам жарығы тілген кеңістіктен алар емес. «Енді аз ғана қалды, – деп рақаттана ойлады ол, – қазір асфальтқа шығамын, содан жүздетіп кеп жіберсем, бас-аяғы бір сағатта Жәкеңе жетіп барамын». Жәкең есіне түсуі мұң екен, өз-өзінен жымиып күлді. Көңілі еріп, тәтті қиялға беріліп жүре берді. Шіркін, Жәкең мықты ғой! Ой, өзі де азамат екен! Қалаған кезінде отыра қалады да, телефонды бұрап-бұрап жібереді. Бұрап-бұрап жібергенде, неге екені белгісіз, үнемі орыңдарында болмайтын бастықтар табыла қалады. Табыла қалады да, беттеріне қан жүгіріп, ыржалақтап күледі, не қандары қашып кетеді. Қалайда, бір қозғалыс пайда болып, тіршілікке өзгеріс енеді. Міне, түн қатып, сол Жәкеңе өзі де асығыс бара жатыр ғой. Ол темекісін рақаттана сорып, түтінге көміле тағы да күлді. Жәкеңе деген құрмет пе, әйтеуір бір ыстық сезім жүрегін тербеп, әлдилейтіндей. «Қазір дүрілдетіп жетіп барамын. Ол кісі, әрине, ұйықтамастан мені күтіп отыр. «А-а, батыр, түнгі жортуылдан ат-көлік аман келдің бе?» – дейтін шығар кеңк-кеңк күліп. Иә, сөйтеді ғой. Әлде, барымташы дер ме екен? Е-е, мейлі... Әйтеуір арқамнан қағып: «Ал, үйге жүр. Салқын суға жуынып ал, шаршадың ғой. Еңбек сенікі!» дейді ғой. Содан, шайға отырамыз. Әрине, қонақ деп мені төрге оздырады. «Қане, жүз грамнан алып жіберейік». Әттең, рульдемін, әйтпесе Жәкеңмен бірге ішу... «Рақмет, аға, ішпеуші едім». «Жә, жә, білемін. Рульді сылтау қылма, түн жарымда сені қайта жібермеймін. Бәрібір таңертең кетесің». Содан, басыпбасып аламыз. Тоқта, тос берсе не деуім керек? Әй, өзімнің де сондай сыйлы жерлерде ыржалаңдап күліп, дәмді ештеңе айта алмайтыным бар-ау. Ана Алматыдағы құрдастың сөзінің жүзден бірін берсе ғой маған. Ой, ол ит енді...». Осы жерге келгенде бірге өскен құрдасының сөздері есіне түсіп, сылқылдап күліп алды. Бұның қалқан құлағын он жыл бойы мазақтап келе жатса да, бірдебір теңеуін екі қайталаған емес. Бір құлаққа сонша сөз шығаратын не деген бәле? Соған қарағанда өзінің құлағы да осал болмады. «Егер сен миыңмен емес, құлағыңмен ойласаң, данышпан болар едің», – дейтін еді ғой ит. Өткен жылы құрдасының үйіне әйелімен

бірге барған. Екі семья қыдырып жүргенде, өзіне обал жоқ, бұл былай деп сұрады: «Әй, осы көше мен проспектінің айырмасы неде?» Анау ойланбастан сарт еткізді: «Көше деген жай құлақ, проспект деген қалқан құлақ!». Осы ойына түскенде, ыржалақтап, құлағын сипап-сипап қойды. Оңашада өстіп мақтанып, құлағын әлпештеп қою әдеті. Баяғыда, бала кезінде «қалқан» деп мазақтаған балалармен төбелескен ақымақшылығына күлді. Бір күні әлгі құрдасы көптің алдында өзінің кіп-кішкентай құлағын қимылдатып көрсетіп, бұған тиісті. «Әй, сен құлағыңды өстіп көрші». Бұл әрібері тырысып еді, мол жатқан дүние қозғала қоймады. «Әні айттым ғой. Ол қозғалмайды. Енді ше, сонша алқапқа дұрыстап қан барушы ма еді?» Әбден күйген бұл бірер апта әуреленіп жүріп, ақыры құлағын қозғалысқа келтірді. Сонысын көрсетсе, анау: «Міне, нағыз есекке жаңа ұқсап қалдың» десін. Содан бұл оған мұңын шаққан: «Осыдан бәлеге қалып біттім әбден, қайшымен қиып тастасам ба екен? Әлде, қалың шаш өсірсем, жауып жібермей ме?» Құрдасы әбден күліп болғасын: «Ит-ау, андағыңды бірер мая болмаса, шақша басыңның жидіген шашы қайтіп жабады? Бәрібір қалқиып, мен мұндалап тұрады. Қиып тастасаң, одан да жаман, шұнақтан гөрі қалқаның жақсы!» деген. Жыларман болған бұны аяды ма, әйтеуір, біраздан соң жұбатты: «Құдайдың берген құлағына қайран бар ма? Сен намыстануды қой. Қайта: «Сенің екі құлағың түгіл, өзіңді де бір-ақ құлағыммен орап аламын деп мақтан», – деген. Содан кейін бұның жаны жай тауып, көкірегіне мақтаныш ұялаған болатын. Өткен жылы алыстағы құдалары келгенде, біреуінің құлағы бір қарыс екенін көріп, жылап жібере жаздаған. Бір керемет қымбатынан айырылғандай құлазып жүрді, жүрді де, бір күні төзімі таусылып, әлгімен ішіп отырғанда құлақ салыстырды ғой. Абырой болғанда, бұныкі бір шынақ асып түсіп, жоғалған бақытын қайта тапқандай қуанған! Осының бәрі ойына түскенде мәз болып, ыржалаңдаған жігіттің басына керемет бір ой сап ете түсті. «Әлде, Жәкең әңгіме сұраса, осы қызықтарды айтып берсем бе екен? Ол кісі де бала болды ғой, түсініп, шегі қатқанша күлмей ме? Е, иә, үлкен кісілер кең, қарапайым болады деуші еді ғой. Тіл табысатын шығармыз». Орындықта ырғалып-ырғалып қойып, ыңылдап ән салды. «Содан, не керек, Жәкең екеуміз қызып қаламыз. Құшақтасып өлең айтамыз. Ішкенде кісі үлкендікті де, қызметті де ұмытып кетеді ғой.

Шіркін, сол кезде мені біздің бастық көрсе ғой»... «Әй қатын», – дейді Жәкең сосын. Ә, тоқта, қатын демейді ғой әрине. Өйтіп құнын кетіретін бұның құрдасы емес қой ол. Досы болса әйеліне «қатын» деп алады да, анау дау айтса: «Мен батыр болғанда, сен қатын болсаң несі бар? Баяғы заманда қатын деген құрметті атақ болған. Ол тек ел билеушілердің әйелдеріне ғана берілген. Қазір бәрі әйел, жалғыз сен ғана қатынсың», – деп күлетін. Ал Жәкең ондай емес. Бұның досы неше мықты болса да, Жәкеңдей қайдан болсын. Жәкеңнің аты Жәкең ғой. Ол: «Бәленшеке, бала шаршап келді ғой, төсек сала қойшы, таңертең ерте жүреді», – дейді. Содан аппақ төсекте ұйықтап, таңертең шайға қанып алып, зулайды дейсің... Жәкең шығарып салады. Құшақтасып қоштасу үлкен кісіге ұят қой, дегенмен қолын қысатыны анық. Сосын... сосын... Жәкеңнің бір ауыз сөзі... Сосын..., анау... Әлжуаз қулығынан өзі ұялып кетті. Досы айтатын: «Сенің ұсақ қулығың құлағыңнан көрініп тұрады!». Қазір де құлағының дуылдап бара жатқанын сезіп, қолымен ұстап қойды. «Құлағы құрсын», – деді дауыстап. «Иә, құлақ дегенді қайдан шығарды? Ұят-ай, үлкен кісінің алдында құлақ туралы қыртып отырмақ болғанына не жорық? Қас қылғанда, онын да құлағы тебінгідей болып шықса...» Жәкең, бұл білсе, әңгімені басқадан қозғайды. «Иә, жұмыс қалай?» дейді ол. Ой, бір кетеді бұл! Жоспардан тыс бір-екі рейс жасайтындығын, нормадан асатынын, мектеп бітіргелі шофер болып келе жатқанын айтады. Сосын еңбегі жанбай, елеусіз жүргенін, бастықтардың өзіне назар аудармайтынын жүрдім-бардымдау сіңіріп жіберсе... Бір емес, бірнеше машинаны да басқару қолынан келетінін айтса... Сөз жоқ, үлкен кісі, бұның Жәкесі түсіне қояды. Түсіне қояды да... Қалғаны оп-оңай... Ол газды қалай қатты басып-басып жібергенін байқамай қалды. Көкқасқа атыла жөнелгенде барып тізгін тартты. Кенет Жәкеңді танымақ түгілі, өмірінде бірде-бір рет көрмегені есіне түсіп, құлағы дуылдады. Жә, онда тұрған не бар! Көрмесе, көреді, танымаса, танысады. Жігіттер бөсіп жүреді ғой осы. «Пәленшекеңнің үйінде болдым. Бірге арақ іштік. Түгеншекеңе қой апарып бергем. Қазір мені көрсе арқамнан қағады», – деп шырт-шырт түкіреді. Мен олардан кеммін бе? Былай айтсаң, қонақпын, олай айтсаң, шаруасын тындырып келемін. Несі бар, жақындасып-ақ кетермін. Шапағаты тиеді әлі. Ал жақсы көретінім рас.

Бұнысы да шындық еді. Әлі көрмеген, білмейтін үлкен кісіні бұл расында да жан-тәнімен жақсы көріп келе жатқан. Мінезі осындай болғасын қайтсін: қашан да әлдекімді, әсіресе Жәкең сияқтыларды сыртынан-ақ ұнатып қалады. Тіпті, сол кісі менің қалтқысыз көңілімді сезбейді-ау деп өкінетін. «Шіркін, сол кісіге өз махаббатымды айтып жеткізе алмаймын-ау, айтқанмен, бәрібір сенбейді ғой. Іспен дәлелдейтін сәт туса» деп ойлайтын. Сол-ақ екен, қиялы қалықтай жөнеледі. «Ғашығына» қараңғы түнде, қапыда үш-төрт адам жабыла кетіп, томпылдатып сабай жөнелсе. Сол кезде бұл қонақтан шығып келе жатса. Аздап қызулау болса. Әлгі дүлейлерді жан-жаққа лақтырып, «аяулысын» құтқарып алса. Бұдан кейін үлкен кісі баяғының батырларынша бұнымен төс қағыстырып: «Ғұмыр бойы саған қарыздармын!» десе... Өмір деген рақат болып кетер еді ғой. Осы ойын бірде досына айтып еді, ол бұның көзіне қарап тұрып: «Сен ақкөңілсің», – деді. Сосын құлағына қадалды. «Қусыңау, ә? Жүрегіңді жылытатыны жақсы көрушілік емес, жағымпаздық қой!». Бұл ыржалақтап құтылды, бірақ құлағының ұшы ұзақ дуылдаған. Қазір қараптан-қарап досына ренжіді. «Адамның көңілінің ойран-ботқасын шығармай, тыныш жүрсе қайтеді екен? Әй, қойшы соны... Бәрібір, Жәкеңе жақсы көретінімді білдіремін! Жәкеңе жетейін осыдан, сосын...» Солқ етіп руль соқты. Қапелімде солға қарай жалт берген машинаны қиялға беріліп келе жатып, ырқынан шығарып ала жаздады. Әйтеуір, қолдың дағдысы сақтағаны. Сол жақ дөңгелек жарылғанын сезе қойған ол: «Жеттің Жәкеңе!» – деп тістенді де, қайқайтып тұрып бір боқтады. Иленіп жатқан алдыңғы сол жақ дөңгелекті былқ еткізіп бір теуіп, «нешауа, қазір-ақ» деді. Қырсыққанда, артық дөңгелектің де жарамсыз екендігі, оны ауыстыруды ұмытып кеткендігі жаңа есіне түсті. Амал жоқ, артқы дөңгелектің бірін сыпырып алу керек. Өзіне-өзі сүйсінді. «Бір ғана қой болғаны қандай жақсы!» Заматта домкратты қойып жіберіп, пысылдап жүріп, артқы дөңгелекті шығарды. Терін де баспай, жанталасып, алдына ұмтылған. Қараңғыда абайламай, көлденең жатқан тасқа сүрініп-ақ кеткені. Бір домалап тұрғанда сол қолының қанқақсап қоя бергеніай! Жығылғанда астында қалды ма, әлде домкрат түсіп кетті ме, әйтеуір жанын көзіне бір көрсетті. Әрі-бері қозғап көріп еді, сын-

ғаннан аман сияқты. «Сірә, бір-екі саусақ шығып кеткен болар. Қап!» Темекі тұтатып, алынған дөңгелектің үстіне отырды. Бағана баласының бақырып жылап қалғаны ойына түсіп: «Соның көз жасы ғой мына бейнет», – деді ішінен. Бүгін түнде жолға шығу ойында жоқ-тын. Опыраплайыш қой болмаған. Жұмыстан шаршап келді де, бірер шелек суды үстіне құйып жіберіп, есік алдында темекі тартып отырған. Әйелі бұның ертерек келгеніне жымыңдап, шәй әзірлеуге кірісті, ал екі баласы екі тізесіне қонақтап мәз. Әсіресе кішкентайы асыр салып, құлағынан ұстап, арқасына да шығып кетті. «Шу-шулеп» біраз далақтады да, ол қызықтан тез айнып, «машинаға мінгіз» деп әлек салды. Балаларына мейірі түсіп, кабинаға отырғызғаны сол еді, алқынып бір бала келді. «Аға, опырап ағам шақырып жатыр, тез келсін дейді». Тегін емес екенін, әрине, бұл біле қояды ғой. Бір жерге жұмсардағы әдеті осы бастықтың. Бұрынғысы жақсы еді қайта. Ол байғұс көлденең шаруаға киліктірерде үйге өзі келетін. Асықпай шай ішіп отырып, осы ауылдағы шайы қою, наны тәтті келін деп бұның әйеліне көпшік тастайды. Сосын, әріден қозғап, аталастығын көлденең тартады. Бақса, бұлардың аталары туыстығына қоса, керемет ынтымақты кісілер болған екен. Жарықтықтардың бір-біріне жасаған жақсылықтарын жіпке тізіп, ең соңында біз де сол кісілердей болайық деп ұранға шығады. Бітті, бұдан кейін қандай шаруадан болса да бас тартып көр! Әншейінде тыртыса қалатын әйелі де кең жайылып жүре береді. Ал енді мынау бір безбүйрек. Өйтіп алдапсулап, көңіл аулап жатпастан, тізеге сап тырп еткізбейді. Ол темекісін ызалана лақтырып жіберді де, сау қолымен домкратты сүйрелеп, ақырындап шаруаға кірісті. Сол қолының саусақтары ештеңе тигізер емес, оны-мұныны ептеп қана білегімен демеп, ілдалдалап жатыр. Шофер атаулының қиындыққа ұшырағандағы әдетімен әуелі темір атаулыны сықпыртып шықты да, одан тағдырға ауыз салды. Опырапты да оңдырған жоқ. Бағанағы безерген бет кез алдында... Опырап бұны әдеттегідей ызбарлана қарсы алды. «Бір сағат ерте келуің керек еді ғой, қайда жүрсің?» Бұл қипақтады. Өйткені, үйге келе жатып, қайын жұртына соға салған еді. Бастық оны сезіп қойған ғой, шамасы. «Өзімдікі дегенде өгіз қара күштерің бар, ә? Өзгені ойлауды білмейсіңдер...», Жеке шаруасына жегердегі әдеті.

Өстіп зекіп, тұқыртпай-ақ өтіне салса, ең болмаса, өтінген бола салса, түгі кетпес, бірақ өйтіп кішірею қайда! Тағынан түсіп қалардай бедірейеді. «Жарайды, өз жұмыстарыңды бітірсең...» деді де, өзіне бағынышты қылып алғаннан кейін ғана түнделетіп бездіріп жіберді. «Бір бас керек болып тұр, бала. Қазір отарға бар да, ең семізін таңдап, салып ал. Запискам міне». Барып кел, шауып кел, біреуді анда апар, біреуді мұнда әкелден басқа мұндай шаруаға араласып көрмеген бұл қитығып, қабағын кіржитті. Опырапопырып жіберді. «Қиқаңдамай тез аттан, болашағың бар баласың ғой, жылдам Жәкеңе жеткізуің керек, бағана ызбандаған. Адрес мынау. Бітті!» «Қиқаңдама» дегенде-ақ құлағын ұстауға екі ойлылау оқтала берген-ді. Бірақ әңгімеге болашақ пен Жәкең сияқты екі дәу араласқасын, ыржалаңдап жүре берді. «Үлкен кісінің үйіне қой апару үлкен бір оқиға ғой, ол дегенің өміріндегі бетбұрыс болуы да ғажап емес. Танысып, білісудің басы, ал ар жағы...». Қиялы қозып, үйіне ұшып жетті. Әйелі түнделетіп кетіп бара жатқанына ренжи бастады да, бұның ыржалаңдап, оң құлағын ұстап тұрғанын көріп, күрсініп, бір тостақ айран құйды. Құлағын ұстаған соң-ақ бітті, атып жіберсең де өз айтқанынан қайтпайтынын ол жақсы білетін... Сыңар қолымен дөңгелекті ала алмай, мықшыңдап жатып, соншама несіне желкілдеп, лепіргеніне күйінді. Ақылы болса, ойланудың сәті түскен. Екпіндетіп қырдағы отарға жетті де, асығыс амандықтан соң, опыраптың бір жапырақ қағазын бұлдана ұсынған. Бірақ қойшы бүл күткендей елпілдей қоймады, әуелі асықпай насыбайын атып, шырт-шырт түкірді, содан «ым-м» деп, иіріліп жатқан отарға, ұясына қонған күннің қызғылт арайына ұзақ қадалды. Әлгі қағазды төрт бүктеп, күмәжнегіне тықты да, «қайтеміз?» – деп иығын қиқаң еткізді. «Ақсақал, асығыспын, қазір аттану керек. Ең семізін ұстап бере қойыңыз», – деп дігерледі бұл меншікті малына келгендей. «Бұл кімге?» деп сұрады қойшы. «Жәкеңе!». «Е, бағанадан сүйдемейсің бе?» Әп-сәтте нән біреуін сүйретіп алып келсін. «Бұлар маза бермес», – деп ызалана күңк етті қойшының әйелі. «Жеңгей, мынаны байлайтын жібіңіз жоқ па?» – деді бұл тек тұрмай. «Әй, шырағым, буынып өлуге жіп таба алмай отырмыз!» Жеңгей шақ-шақ етті. Күйеуі елпеңдеп, жіп тауып әкеліп, қойды машинаға көтеріп салысты. «Қатын болған соң қыртпай отыра алмайды ғой. Көңіліңе алма, ішіңде қалсын», – деп, арқасы-

аулаға кіргізген соң, құлағы қалқиып, жымыңдап амандасты.

бұл. «Иттің ғана рәзеңкесі, жарылатын кезді тапқан екен!»

оқталып, батылы жетпеді, состиып тұрғанда:

Жеңешесі бұл кезде үйге кіріп кеткен еді...

өзі бұның қасына отырды. Әрі-бері жөн сұрасқанша-ақ жетіп келді.

Аттанарда қария машинаға дейін шығарып салып тұрып: «Мынаны келінге, балаларға ала баршы, тойдың сарқыты. Дәм ғой», – деп, қояр да қоймай түйіншек ұстатты. Көңілдегі түйін былай шыға шешіліп жүре берді. «Елдің бәрін ұры деп ойлайсың ба?» Ызалана күлді. «Ал шынында мен кіммін? Ұры емеспін, бірақ... Бірақ...» Көз алдынан опырап, қойшы, Жәкеңнің әйелі, ақ шашты ана кезек-кезек өтті. Бір көруді армандаған Жәкеңе жеткенде, сол қолы қан қақсап қоя берді. «Апырай, бағана тайып кетіп, мертігіп қалсам, я о дүниеге жөнеп кетсем...». Денесі түршігіп, қаны басына шапты. «Ау, сонда не үшін өлген болар едім, ә?» Еңсесін тіктеп отырды. Нығыздалып-нығыздалып қойды. «Дұрыс, өз орнымда нық отырмын ғой, ә?! Денім сау, машинам аман болсын. Сосынғысын көрерміз. Біргәдір де болмай-ақ қойдым. Бітті! Енді ешкімнің қолбаласы болар жайым жоқ. Неғылады маған, ә?». Оң құлағын ұстап қойды. Екі көзі шам жарығы қақ айырған кеңістікте. Алысқа, алдыңғы жаққа қадала қарайды. Өткір жарық ұзап барып сейіліп жатыр.

шілік қалады. Морально қиналатындай да түк емес, ағаңды сыйлап, бірінші орынды жолына қидың, онда тұрған не бар? – Жо-жоқ, аға, ол жағын өзім де білемін ғой, – деді Сержан аптығып. – Е, бәсе! Сөйтетініңді өзім де білгемін. Ақылды жігіттерді танимын ғой мен. Әншейін, балалық қылып, желігіп кетпесін деп ескертіп жатқаным ғой. «Иә, шешуші күн, – деп күбірледі Сержан оңаша қалған соң. – Шешуші күн!». Ол ойын нәтижесі туралы ойланып, бас қатырған жоқ. Стол теннисінен бірінші разряды бар екенін бұл коллективте ешкімге білдірмеген. Қаласа, екі айналымға келтірмей, шалдың тасталқанын шығаратындығы өзіне аян. Спортты жанындай сүйетін Сержан адал ойынды пір тұтатын. Бірақ мына жарыстың жөні бөлектеу болып қинап тұр. Қас қылғанда, шалдың ешкімнен ұтылмағанын қарашы, ұтатын жігіттер бар еді, бірақ бірінің қалағы тайып тиді, бірінің шары қисық ұшты, қысқасы, соңғы ойынға шал да, Сержан да жұрттың бәрін жеңіп, бірдей ұпаймен келген. Бағана орынбасар ши жүгірткенде-ақ бұл шынын айтқан, өйткені Сержан ақылды жігіт. Шалдың мінезін жақсы білгендіктен де сол шешімге келген, оған иіл, сыйла, жеңіл – бәрібір, тек қана бәрін де шын көңілден жасауың керек, сәл ғана шикілік байқалса, шалқасынан түсетін қызық адам. Соған қарағанда, осы мекемедегі нөмір бірінші адам өзі болғандықтан, қарамағындағылардан барлық жағынан да биікпін деп есептеп, шотын қағып қойғанға ұқсайды. Шалдың өтіріктің өзін шындыққа айналдырып, содан шынайы ләззат табатынына қайран. Бүгін Сержан ұтылуға тиіс, ұтылады да, өйткені шын таласта шын жеңілсе, көңілі шыныдай шытынайтын шал теннис столындағы есесін басқа столдан қайтаратыны бес саусақтай. Соңғы кезде Сержанды жақсы көріп жүр, бұлардың бөлім меңгерушілері пенсияға шыққалы да көп болған жоқ, демек... Орынбасар дұрыс айтады, дауыл мен желге ұшатын қайдағы бір жарыс үшін өрге домалайын деп тұрған тасын құлдилатып жіберу – ақымақтық. Ендеше, майы тамған өтірікті шыңылтыр шындыққа айналдырып бағады. Оған да қиналмас, шын ойнаған болып қара терге түссе, әр партияны тыртысып барып, шалдың жанын алқымына тығып тұрып, бірер ұпаймен ғана ұтыла салса, қадалып отырып қызмет істеуден жалығып, қимылдың аздығынан бозамық тартқанда құтқа-

лесуге ұйғарды Сержан.

ұғымдары зерек зердеден қорытылып шыққан салмақты тұжырымдар-тұғын. Бірде қазіргі жігіттер мен қыздардың қарымқатынасы жөнінде қызу әңгіме болып қалды. – Мен жасанды, жағынып сүйкімді көрінетін жігіттерді жек көремін. Гүлнәзия пышақ кесті үкімін ірікпеді. – Әлем-жәлем киініп, өздерін нағыз модерн санайтын, ажарлы қыз көрсе, соның алдында сері, жомарт, жайсаң жанның рөлін ойнайтын жалған жігіттер бар. Үңіле қарасаң, не баста, не жүректе ештеңе жоқ, қуыскеуде үрме сорлылар. Соларға кейбір қыздар сенеді де. Мен қашан да қыз болсын, жігіт болсын, бір мінезді, өз келбеті бар және еш уақытта да перде кимейтін адамдарды ұнатамын. Тіпті, олардың бадырайған кемшілігінің өзі әлгіндей көлгірсуден мың есе артық, өйткені шынайы мінез. Сержан дау айтпай, күлген де қойған, бірақ ішінде бір нәзік қыл қатты шертіліп кетіп еді. Қазір де, неге екені белгісіз, Гүлнәзияның осы сөздері алабөтен ойына оралып, өз-өзінен қуыстанғаны. Сержан оған әлі сырын алдырған емес, рас, кім екені жөнінде Гүлнәзияның пікірі жақсы, әрине. Екеуі қазір бір-бірін сағына іздейтін. Араларында екеуіне де аян, бірақ әрқайсысы ішіне бүгіп, асыл армандай аялаған бір нәзік сезім оянғаны хақ. Сержан өз көңіл ауанын таразылай келіп, Гүлнәзияны ұнатамын деп түйді. Болашақ жары да басқа ешкім емес, Гүлнәзия болу керек. Қазіргі кейбір тарпаңдығы, шектен тыс адалдығы тіршілік қалыбына құйылған соң, мынау деген келіншек шықпай ма? Өз ырқына, өз қағидасына біртіндеп көндіреді бұл. – Ау, Сержан, не ғып тұрсың? Уақыт боп қалды, дайындал, – деген көңілді дауыс селт еткізді, – Дабай, жақсылап бір майдан берші. Жігіттердің көбі іштей сен жағында. Осы мекемеде талайдан бері қызмет істеп келе жатқан жігіт ағасы бұның қолын жақсылап тұрып қысып қойды. Енді байқады, жұрт абыр-сабыр, жұмысты аяқтап, әрлі-берлі сенделуге көшіпті. Бәрі де сыртта жүр, гу-гу әңгіме. Бұның да делебесі қозды. Ширақ басып, бөлмесіне кірді де, күні бұрын дайындаған ықшам киімдерін киді. Меншікті қалағын алып, билей басып шыға келгенінде жұрттың бәрі өзіне қызыға қарап тұрғандай сезінді. Енді ше, шалдың өзінің абыройы қазір бұның қолында, онымен қалай сөйлесудің кілті қалтасында. Әрі-

бері жұлқынып, жігіттермен жұптасып, шар қуалап, қан қыздырады. Қазір бәрін де ұмытқан, есіл-дерті ойында... Қошемет гуілі естілгенде барып өзіне-өзі келді. Топты қақ жарып, шал келе жатыр екен. Ол да жеңіл, ықшам киінген, жанжағына чемпионша қарайды. – Қалай?! – деп Сержанды қалағымен иықтан әзілдей қағып қойды. Күлімсірей бір қарады, одан соң айналасындағыларға жылдам көз жүгірткен – кім бар, кім жоғын түгендегені. Ол да жұпқа тұрып, дене қыздыруға кіріскенде, жұртшылық столды кең қоршауға алып, дөңгелене иірілді. Сәлден соң жарыстың бас төрешісі гуілдеген жұртты да, ойыншыларды да тыныштыққа шақыра қолын көтерді де, салтанатты мақаммен: «Ал, ағайын, бүгін өз коллективіміздің стол теннисінен өткізілген жарысы аяқталмақшы. Бүгінгі ойында бас жүлде сарапқа салынады. Өздеріңіз білесіздер, ойыншылардың екеуі де бұған лайық», – деп бір қайырды да, жарыстың барысы жөнінде, бүгінгі ойыншылардың ғажайып адамгершілік һәм шеберлік қасиеттері хақында кеңінен толғады. Оның бір сөзін естіп, бір сөзін естімей елегізіп тұрған Сержан топ ішінен Гүлнәзияны іздеген. Бір топ қыз-келіншектің арасында елеусіз ғана тұр екен. Аппақ көйлек киген. Екі көзі Сержанда. Көздері түйісіп қалғанда Гүлнәзияның екі беті ду ете қалды, қуаныш пен толқынысын жасыра алмай, іштегі өртін аңғартып алды. Сержан да жымиып күлген болды, бірақ ішін қалтыратқан мұз лебі шықты сыртқа. Гүлнәзия оны өзінше жорып, қолындағы алқызыл гүлдерін жоғары көтерді – дем бергені. Сержан басын самарқау изеген... Бұл кезде бас төреші ойын аяқталған соң жарысқа қатысқан азаматтардың тарқамауын, өзінен белгі күтуін өтінді де, бастауға ишара жасады. «Пусть победит сильнейший!» – деп қосып қойған орынбасар Сержанға көзін қысты. Алақандай столдың үсті ала құйын болды да кетті. Көптен бері талай құлақтың құрышын, ашылған ауыздың айызын қандырып, алақандай коллективте сан түрлі сыпсың тудырған алапат айқас басталды. Екеуінің де алғашқы қимылдары ширақ, әрі батыл, әрі сақ. Кеу-кеулеген жұрт әрбір сәтті соққыға, әрбір шалт, оңтайлы қимылға сүйсіне дауыстап, екеуін кезек марапаттап қояды. Мықтының аты мықты: бір бусанғанша Сержан төрт ұпай алға шығып үлгерген. Қызбабас жастар жеңісті Сержанға беріп те қойса керек, ду-ду етеді, көпті көргендер немесе өздерін көпті көрген санай-

қуып жете бастаған. Ақыры есеп жиырма да жиырма болды, бірбіріне шар бермей тағы тіресті, кезек-кезек ұпай алысты. Не керек, әупірімдеп жиырма төрт те жиырма екі есебімен бірінші кезекті шал жеңіп шықты. Жиналғандар ду қол шапалақтап, жеңімпазға қошемет көрсетуді ұмытқан жоқ. Үлкен жарыстарда кездесе бермейтін тартысқа айыздары қанғанын жеңіл ауыздар асығыс айтып жатыр. Сержан бұның біріне құлақ аспай, үнсіз ғана орын алмастырды. Орынбасар басқа жаққа қарағансығанымен, көз қиығымен құптағанын білдіріп, жұмсақ жымиды. Осы бір туысқанын дәл осы мезетте Сержан жек көріп қалды. «Оңбағансың» деді өзін де аямай. Бірақ бұл сәттік сезім еді, келесі толқында-ақ сағымға айналып жоғалған. «Ағам екеуміз білеміз тіршілікті» деп қайтадан ағасын да, өзін де іштей ақтап, жақсы көріп, тас-түйін бекініп алды. Абайсызда Гүлнәзияға көзі түскен, қыздың жанарында үрей мен үміт, сенім мен күдік тайталасып, жүзі томсарып тұр екен. Сержан саспа дегендей сенімді түрде басын изеді. Ол әлі де біраз ойнауға бекінген. «Бұл кезек менікі» деп түйді ішінен. Теннистің қалыптасқан ережелерімен бұлардың жарыс шарты қабыса қоймайтын. Кімде-кім екі рет жеңсе, жеңіс сонікі деп келісілген. «Екі де нөл ғып ұтуыңыз, ақсақал, ұяттау болар». Осы түйінге табан тіреген Сержан бұл жолы шалды әдейі алға шығарды. Төрт, бес, алты ұпай оздырып барып, бетіне қараған. Шал мәз-мейрам, төрт құбыласы түгенделгендей, мына дүниеге келгеніне әбден риза. Көзі мейірлі, жүзі жайдары. «Апырмай, бұл кісінікі не осы? Үлкен құштарлық, көзсіз құмарлық па? Әлде шектен тыс менмендік, өзімшілдік пе? Өзінен төмен қызметкерлердің әлде бір қасиеті өзінен асқанын көре алмағанда қай мұратына жетпек? Қой, көке, Сержанның кім екені есіңізден шығып, есіріп барасыз-ау, ә? Көрсетейін, көке». Тағы да ойқастап, ойран салып, селдетіп, нөсерлетіп кеп берді. Тықыл-тықыл-тық, тықыл-тықылтық... Қалыптасқан әдемі ырғақпен, тал шыбықтай майыса серпіліп, екі қағуға келтірмей, шалды булықтырды да қойды. Сол қарқынынан танбай, жиырма бір де он сегіз қылып ұтты. Тағы да қол шапалақтау, көтерме сөздер. Сержан шалға қарап еді, ол: «Көрерміз... Алда ойын бар ғой», – деп, еркектік танытты. Бірақ көрермізді Сержан көп мағыналы деп ұқты. Орынбасар туыс-

қарсыластарына қатты құлайтын әдеті. Ешкімге байқатпай, іштей масаттанды. «Мен ұттым, шал, мен ұттым!». Сол күйі, құшақтан босай бере басын көтерген... Дәл қарсы алдында бұған қадала қарап Гүлнәзия тұр екен. Өңі қашып кеткен, көзінде мөлдіреген жас, қолындағы гүлдің де ұйпа-тұйпасы шығыпты, өңменінен өткізе қарап, бұның бүкіл ішкі толғанысын, ой түйінін оқып тұрған сияқты. Сержан серпілді. «Фу, сентиментальщина!» Осы қарқынмен қызға бас сап ұрсып, сауатын ашпақшы болған. Іле-шала оған хақысы жоқтығын, үнсіз ұғысқандарымен, әлі сөз де айтпағаны есіне түсіп, қайтерін білмей, сасқалақтады да қалды. Бас төреші ойыншылар жуынып-шайынғанша он-он бес минут мұрсат беретінін, сосын жүлделерді тапсыру рәсімі болатынын хабарлады. Ар жағына бүккен тағы бірдеңесі барын кісінің жымын ымынан танитын көргенділер әп-сәтте түсініп, көңілдене темекі тартып, әңгімеге кіріскен. Бұл сыртқа беттеген Гүлнәзияның соңынан ілесе шықты. Қыз қайырылмай, тіке тартып барады екен, ұзатпай қуып жетті. Жетті де, алқынып: – Иә, халың қалай? Мені неғып «күміс медаліммен» құттықтамайсың? Әлде сый-сияпат тек жеңімпаздарға ғана көрсетіле ме? – деген ойынды-шынды, кекесінді-күмәнді үнмен. Пендешілік күйден арылып, енді өзін таза сезім әлеміндемін деп есептеген, әлгі бір әлсіздігі үшін өзін сөккен түрі, жалпы, әр жағдайға байланысты әртүрлі мақаммен сөйлеу әдеті болатын. Гүлнәзия тіл қатпастан Сержанға тесіле қарады. Сауал мен жұмбақты, тіксіну мен түңілуді таныған жігіт жұқалаң жасқануын жасырып, тағы да ақталған. – Әбден шаршап кеттім. Жүйкем шыдамады, әсіресе соңғы шарды қызбалықпен соғып жібермей, шиырып тастай салғанымда... Гүлнәзия тағы да үндеген жоқ. Сержанның көзіне көзін қадап тұрды да қойды. – Оу, саған не болды соншама? Адамның жанын жемей бірдеңе десеңші. Жігіт қыздың бедірейіп тұрып алғанына ызалана бастаған. – Қандай тамаша артист едің, Сержан, – деді Гүлнәзия даусы дірілдей. Кенет қатайды. – Көлгірсудің көкесін көрсеттің ғой. Бәрі

Гүл Әйелдер мерекесінің қарсаңында Асан әдеттегідей ыңғайлы сыйлық қарастыра бастады. Пәлендей қинала қойған жоқ, он бес жыл отасқан зайыбының көңіл аударып, қызығары қайсы, өзі не сыйлауы керек, бәрі де белгілі. Тек қана әйеліне қажет заттар тым көп еді. Үйленгеннен бері соның біразын сыйлап үлгірсе де, азаяр емес. «Тірінің қажеті сарқылмағаны жақсы» деп түйді Асан. Сол қыруар дүниені сауырынан басып көріп, бойға жарасып, көңілге қонатын біреуін мереке күні жарқыратып ұсынса, үлкен бір істің бітім тапқаны. Асанның таңдауы осы белгілі жобаға сүйенетін. Сезімтал Тананың бірінші кезектегі қалауының үстінен түссе, осыдан алты жыл бұрын сыйға алтын сағат тартқандағыдай қуанады, ал егер мүлт кетсе, бірінші майда қысқы етік әкелген жолғыдай бұртиып қалады. Көңілі әр нәрсеге ауып, модаға, жағдайға байланысты керек нәрселердің қажеттілік дәрежесін ұдайы өзгертіп отыратын әйелінің құбылмалы тілегіне бұл үнемі ілесе бермейтін. Сондықтан, сыралғы болып, сіңісіп кеткен екеуі кейде, тіпті, сыйлықты ақылдасып барып алушы еді. Бұны ұятқа санау да қиын, семья болғасын белгілі ғой, бір оқпен екі қоянды кімнің атып түсіргісі келмейді? Иә, иә, солай... Асанның әлі есінде, үстіндегі су жаңа костюмді әйелі Қызыл Армия мерекесі құрметіне сыйға тартқан. Алдында бұған костюм керек-ақ болып жүрді, бір күні Тана ой салды: «Бәрібір керек қой, мен саған тамаша костюм сыйлайын». Сөйтіп, магазинге екеуі бірге барып, таңдап жүріп сатып алған. Рас, бір жұмадай ертерек еді, бірақ бұл секілді ұсақ-түйек келісім шартына, әсіресе, ерлі-зайыптының ойы бір жерден шығып жатса, нұқсан келтіре алмайды. Бұның өзі де талай рет әйеліне ақша беріп: «Осыған қалағаныңды сатып алшы, мерекедегі сыйлығым болсын. Мен таңдай алмаймын», – дейтін. Немесе: «Ал, туған күніңе не әперейін? Қалағаныңды айта ғой», – деп қарап отырады. Тіпті: «Маған ананы (немесе мынаны) сыйлашы», – деп, әйелі еркелей қиылатын кездері де бар. Өздері бұған әбден риза. Сюрприз, қуаныш тосындығы дегенді ескере қоймайтын, өйткені, сюрприздің өзі әрқашан көңілден шыға бермейді ғой. Бұл жолы да мереке келіп қалыпты-ау деп әбігерлене қоймаған Асан ең соңғы сәтте ғана қозғалған. Жолы болғанда, қымбат, әрі

апарғанда не қызық? Одан да гүл алайық.

дың амалы. Осынау жарасымды жақсы дәстүр біртіндеп доғалдау

дағдыға айналды. Екеуі де «осы әдетіміз қалай?» деп ойланбастан, көңілдерін күдікке шалдырмай, қоң жиғаннан кейін қымбат заттарды бір-біріне тарту қыла бастады. Неге екенін өздері де білмейді, өмірі гүл сыйлау естеріне келмепті. «Ертең қурап қалатын нәрсенің қажеті не?» деген ойдан да құралақан емес-ті. Енді ойлап қараса, бір-біріне сый тартуды міндет деп қана санап, бір-бірінің сыйлығына бағалы мүлік ретінде ғана қарап, соған ие болғандарына қуанумен келген екен. Асан кідіріп, жан-жағына тағы да көз жүгіртті. Гүлге толы көктем ерекше сыр ұқтырғандай. «Ұмыттық, көп нәрсені ұмыттық біз» деп күрсінді. Қалтасынан қорапшаны алып, ашып қарады. Зергер соққан алтын жүзік жарқ-жұрқ етеді. «Адам қолының шеберін-ай!» деп сүйсінді бір сәт. Бұның да қажет екенін ол жақсы біледі. Бірақ, келесі сәтте жастық жаңғырығы өз ыңғайына бұрды. Алтын жүзіктің жарқылы жылуы жоқ, тас жарқыл еді. Асан гүлден ұялды. Қорапшаны асығыс қалтасына тыға салды, оған осы бір құмарға айналған қымбат заттан гөрі бейтаныс жігіттердің үш тал жанды гүлі анағұрлым ыстық көрінді. Кенет басына керемет бір ой сап ете қалды. «Оу, бірақ, әлі де кеш емес қой»... Соның бәрін дәл бүгін жоққа шығарып, Танаға гүл сыйласа қайтеді?! Бұның көңіл құбылысын нәзік жанды Тана сезімге толы гүл шоғынан қалтқысыз түсіне қоятыны күмәнсіз. Ол дереу бұрылып, шапшаң әлгі жерге жетті де, бір шоқ гүл сатып алды. Қып-қызыл, иісі аңқыған гүлдер жанын қуанышқа толтырды: семіп бара жатқан жүрегіне қайтадан гүл өскендей. Ол осынау сыйлығының үйін ұмытылған қуанышқа толтыратынына сенді. Серпіліс қуаты оны қалықтатып әкетті. Есіктен кірген бойда Тананы өзгеше құштарлықпен құшақтап, ұзақ сүйді де, ерекше бір алау сезіммен, сол алғашқы мөлдір, тұңғиық сезіммен гүлді ұсынды. Тана қуаныштан қып-қызыл болып кетті; Асанға оның да жүрегінде алау сезім оянып, өзінің көңілін түсінгендей көрінді. Алайда, осы бір аңсаулы сәт қас қағымға ғана созылды. Іле Тана Асанға үлкен көзін төңкере қарады; жанарында жауыр болған жүдеу сауал... «Осы-ақ па? Бар сыйлығың осы ғана ма?» Денесі дір ете қалған Асан әлденеден алданғандай жабырқау күйге енді; артынша бойын жиып ала қойып, сабырлы, салқын қа-

еді сонда...

Әйтеуір, қара телефонға қайда жүрсе де, құлақ түре жүретін әдеті. Залдың ана бір басында, терезенің түбінде жігіттермен темекі тартып, әзілдесіп тұрса да, әлдеқалай фойеде біреулермен маңызды шаруа жайында әңгімелесіп отырса да, мейлі, телефон шарр етті, бітті, асығыс кешірім сұрай салып, орғи жөнеледі. Алқынып жеткенінде, дені дұрыс шаруалар болып жатса, бір сәрі-ау, кейде бұның мінезін білетін құрдастары телефон соғып, бұл «да-далап» асып-сасып жатқанда, өздері үндемей миықтарынан күлер еді. Немесе көп досының бірі: «Ойбай, әкетіп барады, қазір басымды жазып бермесең, ертең мені көру-көрмеуің екіталай!» дейтінін қайтерсің. Мұса миығынан күліп, ақыл айтып алатын да («Ондай ауырғыш бастарды алып тастау керек қой»), ем-домын жасап беретін. Ол ол ма: «Ойбай, Мұсеке, құрып қалдым. Кеше аздап ішіп едім, милиция ұстағаны... Содан... енді өзің білесің ғой... айыбын төлейтін теңге болмай... қысқасы жібермей жатыр. Талай достарға звондап-звондап ала алмадым. Бірі орнында жоқ, бірі жауап бермейді... Енді... бар сенгенім өзің, қысқасы», – деп, айналдырыпайналдырып келіп, жүктің ауырын бұның иығына арта салатындары да бар. Содан, әлгі досын: «Әй, сен сол бірер жұма жата тұрсаң қайтеді? Ақылың кіріп, адам болып қалар едің...», – деп, бір ауыз сөзбен қағытып алып, артынша салып ұрып жететін. Күнәһардың кесімді он бес сомын төлеп, сыра ішкізіп, үйіне адам қалпына енгізіп барып жіберер еді. Сондай мінезі үшін бір құрдасы бұны: «Мұса айықтырғыштың айлықсыз бастығы, түсіп қалсаңдар, соған хабарласыңдар, суырып алады», – деп, лақап таратып жіберіпті. Бірақ, осы елгезектігінің арқасында асығыс аттанғалы тұрған талайдың зәру шаруасын тындырғаны да шын... Әлгінде ғана аттандай беріп, жуаси қалған қара телефонға қарап отырып, осы жәйттер есіне түскен Мұса жымиып күлді. Есіне бір құрдасының: «Әй, ата сақалың аузыңа шыққанша далбаңдап телефонға шапқаныңа жол болсын, сірә, ылғи бір аяулы звонокты күтіп жүресің-ау?» дегені түсті. Қазір іштей сонымен айтысып отыр. «Иә, күтіп жүрмін. Телефонға тірелген, қарап қалған дүние жоқ, бірақ оның артында адам бар ғой...» Шар-р ете қалған телефон ойын бөліп жіберді. – Алло, алло, бұл кім екен? – деді бір жуан дауыс, Мұсаның «да-да»-сын езіп-жаншып.

жоқ, бар болғаны «сәлем сөздің анасына» жығылғандық.

Бейтаныс тракторша тапап бара жатқасын, бұл да қитықты.

енді бірдеңе ғып көмектесіп жіберсеңіз...

Ассалаумағалейку-у-ум, ағасы!

алмай мысы құрыған Мұса тағы да айлаға көшті.

ларсың, сірә.

білемін ғой. Апырай, енді қонақүйдің де қызығын көрейін десем, оны да қимайсың ба маған? Мұса мырс етті. – Ә, кәрі сайтан! Бәсе, сөйтіп жөніңе көшпейсің бе? – Ау, Мұсеке, екеуміз екі жағада тұрғандай, трубкаға тұмсық тыға, кеңірдек жыртып не көрінді? Телефон тамақ бола ма? Ойбайау, тезірек кездесейік те! Біркісілік бөлмеде жападан-жалғыз жанымды қоярға жер таппай отырмын. Жетсеңші маған, досым-ау! – Ал, жақсы. Қазір жетемін! Мұса асығыс жиналып, бастығына өмірінде айтпаған өтірігін айтып, сытылып шыға берді. Ол шынымен-ақ асығып еді. Бірақ, асыққанда шаруаның орайы үнемі келе бермейді ғой, такси ұстай алмай, көшеде әжептәуір бөгелгені. Әр машинаға бір қол көтеріп, әрлі-берлі жүгіріп жүргенде, өрекпіген көңілі басылуға айналды. Әупірімдеп машинаға отырғанда, Мұсаның қалыпты сабыры ұясына қайта қонған еді. Енді ол әлгінде соншалықты елпілдеп кеткеніне қайран. «Осы менікі не желік?» деп ойлады, таксидің артқы орындығында жападан-жалғыз шалқайған күйі, қаланың беймаза тіршілігіне зер сала қадалып. – «Жұрттың бәрі әлдененің қамымен әрекет қылып жүргенде, жұмысты тастай салып, жын қуған адамша тартып кеткеніме жол болсын?» Оң-солын танып, азамат атанып, атқа мінгелі талай уақыт өтсе де, анда-санда өстіп бүлініп тұратын әдеті барды. «Бүлінген емей немене?» дер еді, бүкіл тірлігін темір тәртіпке бағындырып, тас-түйін қатырып тастаған ағайын. «Айдың, күннің аманында... Жұмысқа жексұрын болып... Ау, біреу алыстан келеді екен де, қонақүйдің мамық төсегінде шалжиып жатып, еріккеннен телефон соғады екен. Соған бола мишығы істейтін кісі далақтап шауып жүре бере ме? Керек болса, өзі келсін. Шаруасы болса, айтсын. Ал шаруасы жоқ болса, телефонмен сөйлесті, аман-саулық сұрасты, басқа не керек? Елдің де, өзінің де уақытын алмай, жайына тыныш жүрмей ме?» Бірақ, басқан ізінің бәрінен пайда іздейтін, ақша болып қалтаға түспейтін, я бір шаруасының кәдесіне аспайтын әрекеттің бәрін әумесерлік санайтын ағайындардың бұндай доғал шекарасын Мұса бұзып-жарып, шағын ақылдарға сиыңқырамайтын қимылдарға барушы еді. Жүріс-тұрыстың бәрін бір ғана пайдалылыққа бағындырып, бұғып күнелтетіндерге біресе жыны келсе, біресе «өмірдің сырын, сұлулығын, адамдармен ара-

ласу қуанышын сезінбей өтеді-ау» деп қатты аяйтын. «Әркім өз өміріне қожа» деп кейде қолын бір-ақ сілтегенімен, ондай пайдакүнем принциптің адам бойындағы ізгі сезімнің, бауырмалдықтың, адамгершіліктің түбіне жететіндігін ойға алғанда жан-тәнімен қарсы шығатын. Жан рақатын адал еңбектен, адамдармен қалтқысыз араласудан іздейтін Мұса әр адымын жоспарға бағындырып, санап басатындардан безінуші еді. Он жылға жуық көріспеген досы хабарласқанда, шынымен қуанған ол алды-артын ойлап, есепке жүгінбеген. Қазір, міне, таксиде келе жатып, әр нәрсені есіне алуының себебі бар-тұғын. Әйеліне бүгін ерте келетіндігін, балабақшадан төрт жасар баласын өзі алатындығын таңертең аузынан қағынып, өзі айтқан. Бағана Қинаят хабарласқанда, бұл жәйтті ұмытқан жоқ-ты, әрине. Бірақ, сылтауға жүгініп, қашқалақтағандай болмайыншы деген оймен үндемеген. Қанша айтқанмен, сонша жыл бойы көріспеген досы келіп тұрғанда, тұрмыстың ұсақ-түйегін алға салуды өз бойына ар санағаны рас. Кіндіктен төмен ұрмау – Мұсаның бұлжымас қатал заңы. Қас қылғанда үйінде де, әйелінің жұмыс орнында да телефон жоқ. Жұрттың бәрі балаларын уақытында алып, бұның баласы жалғыз өзі жаутаңдап қалатыны көзіне елестегенде іші-бауыры елжіреп қоя берді. Іле қатайды. «Жә, бір жөні болар. Қашанғы мені күтпек, өзі де бірдеңені сезіп, жүгіріп бара қоятын шығар, ә?» – деп әйелін еске алды. «Күйеуінің кешігетінін алдын ала сезбеген әйел әйел ме? Әйтпесе... Көкірегін бір мақтаныш кернеп өтті. – Менің балам өзі-ақ тауып барады үйді. Қинаят күнде келіп жатқан жоқ қой. Естіп тұрып, көрмей отыра беруге қайтіп шыдайсың?!» Өз байлауын нығарлап, бекіткісі келгендей, орындықта ырғалып-ырғалып қойды. Ойы Қинаятқа ойысқан. Екеуі облыстардың біріндегі пединститутта бірге оқыған. Дүрілдеген студенттік шақты бірге өткізгендердің өзі бір-бірін бауыр санап, басқаларға қарағанда бір табан жақын болады ғой. Ал Мұса мен Қинаят тек бірге оқып, бірге жүрумен ғана шектеліп қалмай, тым жақын болған-ды. Физик Мұсаның бөлмесіне филолог Қиянат әуелде амалсыз, орын жетіспегендіктен кірме болған. Бірақ, келекеле сіңісіп кетті. Албырт кездегі алып-ұшқан көңіл ырқымен бірге сайран салды, асқақ ойларын бір-бірінен жасырмады, бірде бар, бірде жоқ кездерде қолдағыны бөліп жеді. Елден ерекше тіл табы-

суларының себебі – екеуі де нәзік жанды, сезімтал еді, дүниедегі пәктік пен сұлулыққа табынатын. Талай таңды өмірдің мұраты, өнер мен әдебиет, адамгершілік, әділет, ел, жер тағдыры, соғыс және бейбітшілік, галактика, жұлдыздар жайлы қызу айтыстартыспен атырғандары да рас. Пікір алысқан адамдар ұсақ болып, мәмілеге келе алмай, әркім өз түсінігін көлденең тартып, қарыса қалса, әдетте ондай айтыстардың аяғы жауласуға болмағанымен, жаттасуға ұрындырады, көңілге сызат түсіреді. Көңілдері таза болғандықтан ба, әлде, кейде қайшы келгендерімен, негізінен пікірлері бір арнаға тоғысқандықтан ба, әйтеуір, екеуі жүз шайыспақ түгілі, іштей ренжісіп те көрмеген секілді. Екеуі де поэзияны құлай сүйетін, екеуі де өлең жазатын. Қинаяттың ақылға сыймайтын қылықтары да қызық еді. Жатақхана жағдайы белгілі: студенттер ретретімен кезекші болады. Қинаят кезекші болғанда жолдастары оған еден жуғыза алмай әлекке түсетін. «Ау, ақын-екесі, кеш болып кетті ғой, ыбырсытпай, жинап тастамайсың ба, мынаны?» деп, тықыршып, мазасын алушы еді. Ондайда Қинаят: «Шабыт жоқ» деп, сөлбірейіп шығып жүре береді. Содан, түннің бір уағында есіктен аласұра кіріп келеді де, көйлегін құлаштай лақтырып жіберіп, еден жууға кіріседі. «А-а-аһ, – деп, алақандарымен кеудесін ұрып, көзін жұмып біраз тұрады. – Жігіттер, шабыт кеп қалды!». Әп-сәтте тар бөлменің опыр-топырын шығарып, сырлы еденді айнадай жалтырағанша ысқылайды келіп. «О-о-оһ, еден жуу деген рақат екен ғой! Шіркін, өмірім еден жуумен өтсе ғой!» Жігіттер қыран-топан күліп алып: «Ау, ақын-екесі, сол шабытыңды қолдан жасап тұрған жоқсың да?» десетін. «Жоқтан гөрі жасанды болса да, шабыттың бары жақсы!» – деп, Қинаят қарқ-қарқ күлетін... Әлдеқалай біреу-міреу туған күнге баратын болып, қолайлы бірдеңе алуға калтасы көтермей, амалсыз жасанды гүлге жүгінетін де кездер болды. Ондайда Қинаят гүл кейпіндегі кептірілген бояма қағазды құшырлана ұзақ-ұзақ иіскейтін. Көзін жұмып, құлашын керіп, әлдеқайда қалықтап бара жатқан кісі құсап біразға дейін есі ауып тұратын. «О-о-оһ, дүние-ай! Шіркін, гүл-ай! Гүл... көктем... өмір... Тимеші гүлге... Үзбеші гүлді...» дейтін, сөзін буын-буынға бөліп, әндете мақамдап. Жігіттер бұнысын тәлкек қылса: «Ой, сендер де... Дым қақпайды екенсіңдер... Ақынның мінезі осындай болуы керек қой», – деп ренжіп, теріс қарап жатып қалушы еді. Мұса да оның бұндай мінездеріне пәлендей мән бермей, елмен бірге зіл-

сіз күлетін де қоятын... Қинаят соңғы курсқа жетпей-ақ өлеңді қойып кетті де, Мұса болса бертінге дейін жасырын жазып жүрді. Былай қарағанда, бойында бәрі де бар сияқты, дүниенің нәзік сырларын, адам жанының дірілін, сұлулықты – бәрін де сезінеді, ондай жасампаз сәттерде жүрегі лүпілдей соғып, өзгеше бір сиқырлы әлемге енгендей болатын. Сондай кездерде төгілген жырларын кейін оқыса, өзіне ұнамайды, тіпті өлең деп айтуға ұялады. Сонда да болса сенімінен ажырамай, тырбанып-ақ көрді. Ақыры, бір топ өлеңдерін баспаға жіберген. Бір лепіріс үстінде жасаған осы әрекетін жан-жақты таразылай келіп, ақыры өзінен мықты ақын шықпасына көзі жетті. Содан, жоспарға еніп тұрған өлеңдерін қайтарып алған. «Орташа ақын болып кітап шығарғанша, поэзияны іштей сүйіп, жаныммен ақын болғаным мың есе артық!» деп, кескекті шешімге келген. «Сенің мінезіңде ақындық басым, өлең жаз», – деп, жолдастары талай қиылғанда, мұртынан күлген де қойған... Институтты бітіргеннен кейін, Қинаят туған ауылына мұғалім болып орналасты, Мұса өзін-өзі шартараптан іздеп, ақыры Алматыға тоқтады. «Қинаят қандай болды екен?» деп ойлады Мұса. Қоштасарда жартылай қалыптасқан, жартылай шикі жас жігіттер қиыса алмай ұзақ сырласқан. Ел алдыңдағы азаматтық парызды ақтау мұраты жөнінде айта келіп: «Өзім жетпеген биіктерге шәкірттерім шықса, қазақтың тіл мен әдебиетінің байлығын, сұлулығын солардың жүректеріне сіңіре алсам, ел үшін еңбек ететін жақсы азамат етіп тәрбиелесем арманым жоқ», – деген еді Қинаят. «Тек шәкірттерің ғана емес, өзің де алға ұмтылуың керек. Өмір жаңа басталды ғой», – деп, жігерлендірген бұл, Қинаяттың әлден үміт пен жүкті басқаларға артқанынан секемденіп... «Иә-иә, – деген Қинаят аптығып. – Біздің қазығымыз берік қой». Қонақүйге жеткенде Мұсаның жүрегі тағы да лүпілдей соғыпсоғып кетті. Аптыққан күйі Қинаяттың бөлмесіне жүгіре басып кірген... Екі дос шаттана дауыстап, айқұш-ұйқыш құшақтаса кетті. Бірін-бірі иықтан, арқадан қағып, даурыға мәз болып, біразға дейін жарытымды сөзге келген жоқ. Алғашқы арындары басылғаннан кейін ғана жөн сұрасуға көшкен. Амандық-саулық, хал-жағдай білісе отырып, бір-біріне зер сала қараумен болды.

ау! – деп, Мұса қуақылана күрсінді.

тастады.

дей...

қандай? Ару астананың айшықты төрінен орын алып, азамат сана-

ні Мұсаға таң көрінді.

ліктің бүлкілдей соққан қан тамыры нені аңсайтынын, адамдардың

ау, әйтеуір!

тіңмен айтсаң жарар еді» – деп ойлаған ішінен. Қинаяттың көзіне

атамыз қазақ бекер айтпаған ғой.

Қып-қызыл пайда!

үнсіз қалғанмен, тершіп алған анау тоқтар емес.

тай отырып, жөндеп жібергісі келді.

Қайдан шөп, жем аламын деп, түн ұйқың төртке бөлінеді. Әйтеуір, қазір мұғалімдердің сыйы артты ғой, соның арқасында халіміз жаман емес. – Мұғалімдерді сыйлайтындары жақсы екен, – деді, әлі де досынан күдер үзе қоймаған Мұса Қинаяттың түнеріңкі толғауына ажар беруге мейлінше тырысып. – Е-е, сыйлағанда сүйгендіктен, саналылықтан сыйлайды дейсің бе? «Күнім үшін әлди» де баяғы. Қазір, өзің білесің, аттестаттағы баға дегенің аспандағы айдан да қымбат қой. Жұрттың бәрі баласының жақсы оқығанын тілейді, әрине. Бірақ, ол қулардың бәріне бірдей оқу қона бере ме? Сосын қайтсін, баласының басына құйып беретін ештеңелері жоқ болғасын, құрығанда қағазын дұрыстап бергісі келеді. Айналып келгенде, амалсыз маған жалынады. Біз де күн көруді білеміз ғой... Енді, ар жағын өзің де байқап қалған шығарсың. Бетінің майы жылтырай күлген Қинаят Мұсаның арқасынан қақты. Оның емеурінін қапысыз танып, көңілі мұздай бастаған Мұса не де болса ескі досының ішкі есебін өзіне шығартқысы келіп, өп-өтірік аңқаусыды. – Түсінбей қалдым... Аттестаттағы бағаның жем-шөпке қатысы қанша? – Ойбай-ай, өзің өмірден мақрұм қалған екенсің ғой! Қинаят күйіп кетті. – Қатысы болғанда қандай! Аттестат бір күнде жасалмайды, ол үшін пәлен жыл оқу керек, яғни, анықтап айтсам, пәлен жыл бойы жақсы бағалар алып жүру керек. Өзі нашар оқитын бала болса, оған төрт пен бес қайдан, қалай келеді? Бір пәннен үш болсыншы, аттестатының орта бағасы оңқисын да қалсын! Енді ұқтың ба дегендей, Қинаят бұған үміттене қарап еді, Мұса иығын қиқаң еткізіп, безерді де қалды. Шарасы таусылған Қинаят қолқ ете түсті. – Содан әлгі милаудың, әлгі көк милардың семіз-семіз әкелері зуылдап маған жетеді, «Ойпырмай, енді... баламның қиналып жүргені... Тоқетерін айтсам, кішкене қолдап, бағасын көтеру керек!» Мен де қырсығамын. «Әй, сендердің балаларыңды адам қыламын деп жүріп, өз бала-шағама қараудан қалдым. Мен де балаларымды асырауым керек қой. Әне, мал тұр қорада, аштан-аш қаңтарылып!». Топ ете түседі. «Ойбай-ау, о жағын баяғыдан айтпай неғып

жүрсіз? Оған алаң болмаңыз!» деп домаланып кетеді. Әне, сөйтіп, шөп те менікі, жем де менікі. – Аузыңа жем-шөптен басқа ештеңе түспейтін болыпты ғой, – деді Мұса, ар жақтан ақырындап көтеріліп келе жатқан қуатты ашуды мейлінше тежеуге тырысып. – Совхоз өз адамдарына шөп беретін сияқты еді. – Беруін береді ғой... – Сен пара алады екенсің ғой... Сотталып кетуден қорықпайсың ба? – деді Мұса, мұртының мұрнын қытықтай бастағанын сезгеннен кейін, сабырын сарқа бейбіт сөйлеп. – Онда тұрған не бар? Алсам – еңбегіме аламын. Және оны пара деп ешкім де айта алмайды. Жөн-жоба деген кең нәрсе ғой, шіркін. Бірі сыбағаң дейді, бірі көрімдік, бірі байғазы дейді, бірі балаңның бәсіресі дейді. Қалай айтса да сияды ғой. – Сен өзің барып тұрған ит екенсің ғой! Мұса ақырып жібергенде, Қинаят тұтықты да қалды. Ескі досының екпіні шынымен жаман екенін аңдағаннан кейін, қаны қашып, сұрланып жүре берді. Кәрі сүйек көне досының аяқ астынан неменеге құтырынып шыға келгенін шынымен аңғармай қызулыққа жорып, артын күткен. – Мына тіршілігің заң жолымен келсең де, адамгершілік жолымен келсең де – барып тұрған қылмыс! Ызадан сөзі шашырай шығып, ойын жинақтай алмаған Мұса орнынан тұрып, әрлі-берлі сенделуге көшті. – Қанша өңін айналдырсаң да, сен оқушыларыңды саудаға салғансың. Жарайды, ағайынгершілік, базына деп, сенен сот кінә таппас, бірақ одан сенің күнәң жеңілдей ме? Ар сотын қайда қоясың?! Мал, мал, мал деп жүріп, өзің де мал боп кеткенсің! Қинаят лезде өзіне-өзі келді. Бетіне қан жүгіріп, кеңк-кеңк күлсін. – Ой, сен де қайдағыны айтып... Шынымен бірдеңені бүлдіріп алған екенмін деп зәрем зәр түбіне кетсе... Несіне шала бүлінесің? Мал асырамасын деген заң жоқ. Қалада тұрып, қалам-қағаздан басқа ештеңе көрмей, ақсаусақ боп сорлап қалғансың да. Оқу да өтіп кетіп, қияли болайын дегенсің-ау, білем. Әйтпесе, мал өсірме деп есі түзу кісі айтар ма? Ойбай-ау, аузыңды ақ майға толтырып отырған, тіршілігіңнің тірегі мал емес пе? – Кім саған мал асырама деп отыр? Асыра, адал еңбегіңнің игілігін көр. Бірақ, сол малға құнығып, көзіңнің еті өспесін, көрсоқыр

ған Қинаят пысықайланды.

келіншек табалдырықтың ар жағынан тіл қатты.

Өкініш лебі жүзіне тепкен Қинаят божырай сұрады.

Таңға отырған екеуі де тала бастаған. – Ал, жақсы, мен қайтамын, – деді Мұса. Бағанадан бергі айтысқа да, іштей егеске де қолды бір-ақ сілтеп, ескі досымен ерегіспей қоштаспақ момақан ниеті бар еді. Әлгінде ғана аласапыран болған көңілі енді басылып, бейбіт күй тілеген. – Да, уақыт қалай тез өтеді! – Қинаят өкінген сыңай танытты. – Бағанадан бері қайдағы-жайдағыны айтып, басты босқа қатырыппыз ғой. Айтушы едім ғой мен саған баяғыда, екеумізге бірге ішуге болмайды деп. Ішсек, әбизателні ерегісеміз. Екеуміз де жындымыз ғой, ә? Қинаяттың ымыраға шақыра сөйлегеніне бірден құлап түсе қоймағанымен, Мұсаның іші аздап болса да жылуға айналды. – Ой, құрысыншы, – деп күлді. – Иә, құрысыншы бәрі де. Жөндеп әңгімелесіп, мәдениетті отырудың орнына... Баяғының жыны ғой. Өстіп, анда-санда жастық шақты еске алғанда, құйындай соғып тұрады. Ол өзі заңды нәрсе... Ал енді сен қайтпай-ақ қойсаңшы. Менің қасымда бол, – деп Қинаят бастырмалата жөнелді. – Жоқ, қайтамын. Жұмысқа дейін екі-үш сағат ұйықтап алмасам болмайды. Одан да сен жүр біздікіне. – Ой, рақмет! Қол тимейді. Ертең баратын жерлер бар. Кел, одан да... Аман-сау кездесіп тұруымыз үшін. Екеуі де қағып салды. Түндегі қызулары тарқап, шаршап, қажуға айналған достар қайтадан ширады. – Ау, досым, біз бір адам сияқты тірлік жасайық. Құр сөз, қыңыраю қарын тойғыза ма? Байқаймын, осы қой саған бұйырып тұр, – деп, күш алып есе сөйледі Қинаят. – Қалада тұрасың дегендей... Тіпті, маған айтқызбай-ақ, өзің бас салып, алып жүре беретін жолың ғой. «Ақыры далада қалатын болғасын қайтсін» деп ойлады Мұса. «Базарға шығарып сат» деуге бір оқталды да, уақ сөзді бойына ар санады. Үйінде ет жоқ екені, кеше бала-шағасымен колбаса қуырып жегені есіне түсті. Семіз қойды тұтасымен алып барса, әйелі де айра-жайра қуанып, бұның беделі біразға дейін батпаңдап өлшенетіні хақ. «Алып жүре берсейші, бір қойдың еті деген әжептәуір дүние ғой» деген бір ашқарақ ой әлдеқайдан ақылынан тыс сумаң ете қалды да, іле-шала ізім-ғайым жоғалды.

тың төбесі көкке жеткендей болды.

Аң-таң болған апай сәлден кейін ғана тілге келді.

Апай әлі де қобалжып, шарасыздықтан үндей алмады.

сомдықты байыппен Мұсаға ұсынды.

елеусіз қала берді.

Бақ ішіндегі бадминтон Біздің үйдің қасында үлкен бақ бар. Кезінде күзетшісі болған, күзде алма жинауға арнайы кісілер келетін. Қазір оған ешкім қарамайды, ұлан-ғайыр бақты бір шетінен бастап қиратып, тазарған жерлерге еңселі үйлер салынуда. Құрылыс қарқыны жедел болғанымен, біздің үйдің маңына әлі жете қойған жоқ. Трактор, машиналардың гүрілі алыстан естіледі, ағаштардың төбесінен қараған, тәкаппар алып кранның болашақты еске салып, атшаптырым жерден қарауытқаны болмаса, бұл жерде еш өзгеріс байқалмайды. Өзінің қайғылы сәтін күтіп, томсарған баққа қашан кірсең де еркің. Қатар-қатар орналасқан биік үйдің тұрғындары жеке-жеке де, топтоп болып та соның ішінде сейіл құрады. Бүгін шулы тірліктен әбден шаршаған соң, тыныштықта оңаша серпіліп келейік деп, мен де баққа бардым. Кірер есігінің қай жақта екенін кім білсін, әйтеуір бетон қоршауды біреулер бірнеше жерден опырайтып тесіп қойған, солардан кіреміз, солардан шығамыз. Кіреберісте бір топ волейбол ойнап жатыр, әр жер, әр жерде балаларын көтерген ерлі-зайыптылар, қолтықтасқан жастар кетіп барады. Кең бақтың ішіндегі соқпақ жолдар сан тарау, кірген бетте ен тоғайға енгендей әсерде қаласың... Ілгері жүрген сайын адамдар сирей берді. Жалғыз өзім тыныштық бесігінде тербеліп келе жатырмын. Қаны толысып, ажары кірген ағаштар, шөптер – бәрі жап-жасыл, жап-жас. Құстар әні бесік жырындай естіледі. Мен ұзақ жүрдім. Ешқандай ой жоқ, ойланғым да келмейді. Жүрегімде әлдебір түсініксіз, жұмбақ сезімдер оянады. Қаулап өскен қалың шөп аяғыма жұмсақ, жайлы тиеді, жерде емес, қою бұлттың үстінде келе жатқандайсың. Ағаш арасында ашық алаңқайлар бар екен, ортасына тұра қалып, жан-жағыңа көз жіберсең, тұтас жасыл әлемді көресің. Алғаш толқыған сезім жүрегіңді кернеп, селт етуге мұршаң келмей, қал-

Бой жазуға шығып едім, ешкім кездеспегені...

жауап берді.

дата сермей көрсетіп.

Ол қуанып кетті.

болып күлеміз. Салқын әдеп сақтамай, бір-бірімізден қысылмай, жақсы ұрсақ, сүйсінгенімізді, мүлт кетсек, «аһылағанымызды» жасырған жоқпыз. Тұп-тұнық ауада қалықтап волан келе жатады да, сенің қалақшаңа соғылады, сол кезде қалақша да дір ете қалады, жүрегің де дір ете қалады. Әлдебір ыстық сәлем алғандай боласың, бір-біріміздің жүрек лүпілімізді дірілдеген аппақ волан екіншімізге жеткізіп тұрғандай... Екеуміз қас қарайып, волан ағараң-ағараң елеске айналғанша ойнадық. Бір-бірімізге жымия қарап, алғыс айттық, мықтап қол алыстық та, жайлап басып, жөнімізге кеттік... Қараңғылық қоюланып келеді. Көзі ілініп бара жатқан бақты үйге қайтуға жиналғандардың көңілді дауыстары оқта-текте үркітіп қояды. Көкірегімді қуаныш кернейді. Бір сәттік тіршілік қуанышы... Автордан: Бұл әңгімелер 1980–1985 жылдары республикалық басылымдарда, 1985 ж. Алматы қаласынан, «Жазушы» баспасынан шыққан «Ұя» атты кітапта жарияланған.

Көлеңкеңе қара! Көшеде ысқырып келе жатыр едім, кенет көлеңкеме көзім түсіп кеткені... Ішім ұлып қоя берді. Осындай да көлеңке болады екен? Ілініп-салынған бірдеңе. Қой, бұл менің көлеңкем емес шығар? Мен дейтін жалғанның жартысын алып жатқан нағыз дәудің өзімін. Ал мынау болса, итиген сүмелек біреу. Маған тиесілінің бәрі керемет деп әбден сеніп қалған көкірегіме қатты тиді. Амал не, қашып құтыла алмайтын, қуып кетіре алмайтын бейшара көлеңкеме байландым да қалдым. Апырмай, ит-ай десеңші... Ең аяғы найзағай белін үзген, әлдеқашан қурап қалған мына бір жаман терек кұрлы жоқпын ба, ей?! Тұр ғой, әне, көлеңкесін бес-алты месқарын пана тұтып. Ал менің көлеңкем шидей, онда да түзу болса екен, әлдекім ішінен бір тепкендей, екі бүктеліпті де қалыпты. Әншейінде екі иығыма екі кісі емес, жеті кісі жайғасып отырып шай ішетіндей көріп жүрсем, мынаған жеті жасар баланың бір саны да сиятын түрі жоқ. Алқаш көршімнің иығы құсап, қушиыпты да қалыпты. Балғадай жұдырықтарым бес тиындық бақырдай ғана, шықшыт түгілі шыбынға да шамасы келмейтін сияқты. «Бураның санындай» деп атаққа ілінген білектерім әлгі бақырларды әрең іліндіріп тұрған жіп – тура кадр бөлімі бастығының қолы. Аяғымның арасына кір жаюға болады, атақты қамытаяқ құрдасымның аяғы бұның қасында оқтаудай. Бәрінен де басымды аяп кеттім. Дүниедегі ақылдың бәрі сыйған, ойламайтын пәлесі жоқ алып басымнан із-тоз жоқ, әтешсіз жаратылған жұмыртқадай бірдеңе қылдай мойынға әрең ілініп тұр. Айқасқа маңдай, аумақты төбеден белгі қалмапты. Құлағым қо-

екенбіз дағы!

тер едің?

адамшылық қарым-қатынастан да пәле іздеудің оңбағандық екен-

Біздің ауылдың аруы Ауылдық советтің төрағасы туған күніне тұрғыластарын түгел шақырды. Тұрғыластары болғанда, бірге өскен, бірге оқыған құрбықұрдастары емес, терезесін тең санайтын қызметтестері, қарапайым тілмен айтқанда активтер еді. «Тең-теңімен» – бұлардың темірдей тәртібі, оны бұзуға бірде-бірінің ерлігі жетпейтін. Бір ғажабы – елу сегіздегі бас экономист пен жиырма сегіздегі бас инженер әлгі тәртіп бойынша тең саналып, директор бір жаққа кеткенде орнында қалатын бас инженер, сонысына бұлдана ма, әйтеуір, дастарқанда бас экономистен жоғары отырып қалса, ешкім ерсі көрмейтін. Үйреніскен, қалыпты топтың арасына облыс, ауданнан келген дүмділер болмаса, ауылдан бөтен біреу еніп көрген емес. Баяғыда активтердің біреуі осы топқа екі-үш кісіні қоса шақырып, оны алдын ала біліп қойған аналар сылтау тауып, келмей қойып, әлгі байғұс екі

шабылған. Бұлжымайтын зандары қайта құру басталғалы былқсылқ етіп, өзгеруге де бейімделіп еді. «Қазір демократия, халықтан бөлінбеңдер деп жатыр ғой, ептеп араласып тұрайық» деп келіскен бір күні. Содан бас зоотехник үш-төрт кісіні қоспай ма? Үш-төрт алған соң, бір тракторшы құрдасы: «Осы сен мектеп бітіретін жылы біреудің қозысын ұрлап едің ғой, сол кімдікі еді?» – деп қарап отыр. «Ой, сен де соғасың-ау!» Бас зоотехник қызарып-ақ кетті. «Сен өйтіп танба. Жиналысқа сап едік қой. Аттестат ала алмай қала жаздап, әйтеуір әкең деректірге жалынып жүріп әпермеп пе еді? Бірдеңе берген шығар», – деп құрдасы күшейе түскен. Жұрт ду күліп, іштерінен «шоқ-шоқ» деп әзілдегенсіп, зоотехникті қажаған. «Қой жеуді бала кезінен білген екен ғой» дескен. «Қайта ол кезде періштеге жақын екен ғой», – деп үстемелеп, әлгінің аусарлығын аударыстырып қараған... Енді түзеле бергенде сөз алған бір үлкендеу ағайыны: «Ее, айналайын, сыйлап шақырғаныңа рахмет. Баяғыда, мұрныңнан боғың ағып жүрген қарасирақ кезіңде мектепке талай рет атпен апарып едім, соны бір ақтадың. Сені де кісі болып, бізді шақыруға жарайды деп кім ойлаған?!» – деп қарап отыр. Активтердің біреуі күйіп кетіп: «Шақыруға жарағаның дейді ғой... Білдей бастықтармен бірге отырғаныңа шүкіршілік қылмайсың ба қайта?» – деп жіберді. «Бірге отырғанға шүкіршілік қылатындай сендер немене, көктен түсіп пе едіндер? Әрбірдесін рахмет айтатын да дәнеңе жоқ. Бұрын шақырса, қайда қалыпты? Демократия дегенді шығарғандарға рахмет, бізді шақырттырып қойған. Бізден қорқады бұлар, ертең құлатып жібереді деп. Алдаған түрлері ғой, не де болса ішіп-жеп қалыңдар!» Зоотехниктің құрдасы қызбаланғанда, қарапайымдардың қалғаны соған ілесті. «Иә, десеңші...», «Шіркін-ай!», «Істемегендерің жоқ қой сендердің, бірігіп алып, бөрідей тиіп...», «Үстеріңнен жазып жіберейік пе, осы?» десіп, әңгімені қып-қызыл шатаққа тіреген. Әйтеуір, әупірімдеп зорға құтылған активтер әрі-бері ақылдасып, газет ақтарып, ақыры «қонаққа кімді шақырып, кімді шақырмау туралы нұсқау жоқ екен, сондықтан өз үйірімізбен бұрынғыша жүре берейік» деп шешкен. Үйреніскен әдеттері бойынша етке дейін қарт соғып, дәм үстіңде еркек-әйелі таласа-тармаса атақты бір әншінің махаббат хикаяларын тамашалап, кінәлағансып отырып қызыға тамсанып барып-барып, зорға тоқтап, «бұл да бір тамаша вечер болды» десіп, рахаттана шайға кіріскенде, той иесі тағы бір тамашаны бастап кеп жіберді. Арақтың құны артқалы еттің

тағанда ғана тілге келді-ау әйтеуір.

Жұрт сілтідей тына қалды.

бастама ғой!

не? Әлде басқа біреуің бар ма еді?

өршітпей басып тастады.

Төраға топқа тағы да сауал тастады.

дар, күйеулеріміз бізді қалай бағалайтынын көрейік бір», – десіп, сыңғырлай күлгендерімен, бәрінің де іштеріңде бір-бір құйын көтеріле бастаған еді. Сабын бөліскеннің өзіңде сабындай бұзыла салатын нәзік жандар бастары бәйгеге тігілгенде қайтсін енді! Сыртқа шыққан сарапшылардың да халі қарашада қырқылған сарық қойдың о жақ бұ жағында болатын. Айдың, күннің аманында әйелдерін конкурсқа салып қойған сабаздардың есіне «ойыннан от шығады» деген аталарының сөзі енді түсті. Сыр бермей, әр нәрсенің басын бір шалып, бұрынғыдай жеңіл-желпі күлгендерімен, көңілдері қобалжып-ақ қалған. Қуырдақтың көкесі алда екенін, әр әйелдің ішінде бір-бір түйе сойылып жатқанын сезбейтіндей бала емес қой. – Ал, әйелсалыстырғыштар! Прораб белден бір-ақ басты. – Басқаңды білмеймін, біздікі бірінші орын алмаса, менің сәбізім бітті дей беріңдер! Осы жерде бөтен кісі жоқ, өзіміз ғой жігіттер, бірдеңе қылыңдар енді. «Ер мойнында қыл арқан шірімейді» деген... Мінезін білесіңдер ғой... Көріп жүрсіңдер ғой... Жаңа көйлекті жұрттан бұрын кимесе, жынданып кете жаздайды, мынадан қалса – капут! – Иә, енді... оның өзі нелеуі нелеу... Қолға түсіп тұрғанда қыжыртпаса құрбы бола ма, қатарлары қажауға айналғанда: – Әй, қойыңдар, келін оңды-ақ. Өзімізді сыйлайды, одан артық не керек! Басқаңды пісіріп жесе де мейлі! – десіп, үлкендеулері киіп кетті. – Онда осыған берейік бірінші орынды. Өкіртіп жуады ғой бұл... Әйтпесе айрылысып кетіп, масқара қылар..., – деді аңқау көңілшектеніп. – Неге бұған береміз? Бірінші орынның иесі бар емес пе? Жеңгей тұрғанда... – десіп, шын берілген екі-үш жағымпаз директор жаққа жымиды. Анаған жаңа ғана жан кірді. – Жарайды, жеңгелеріңді әуре ғып қайтесіңдер... онсыз да... – Екіұштылау, екі дай ғып барып, «ерлігімді біліңдер» дегендей, кесіп айтты. – Е-е, иә... келіндердің көңілін қалдырмайық, жігіттер! «Е-е, немене, конкурсқа қатыспайтын сенің әйелің әулие ме? Ару деген атаққа алдымен таласпағанда, сенің директорлығыңды күзетіп отыра ма? Қане, қатыстырмашы, көрейік мықтылығыңды?» – десті ішінен кейбіреулер.

реулері.

жағдаймен санасып...

жауап беруші әйел жалтарып көріп еді, сұраушы қадала түсті.

ша...

отырмыз ғой.

араласып жүрген жолдастарың дейік. Сонда қайтесің?

Түнде ұйқысырап жүрсе...

емес пе?

аты – бала, қайдан білсін?

Арудың ашуы келе бастағанда, көлденеңнен күйеуі килікті.

беру ойыңа да келмейді ғой өзі!

құрдастары қузай түсті.

ға келген кісіге кет әрі еместігің көрініп тұр.

Сонда қайтеміз?

барлық әйелдер үшін жауап берді. Барлығы «уһ» десіп еді:

Өзіңіз біреуге ғашық боп қалсаңыз, қайтер едіңіз?» – деді. «Бұндай сұрақты өзіңнің әйеліңе неге қоймайсың?» – деп, әлгі әйелдің күйеуі шылым тартуға шығып кетті. «Ерлі-байлы адамдарға басқа біреуге ғашық болуға болмайды. Үйді, балаларды ойлау керек алдымен. Мұндай сұрақтарың заңға томпақ», – деп, әйелдер томпиғасын жігіттер монтиып құтылды. Сөз аяғы сұйылуға айналған соң төраға-парторг үзіліс жариялады. Тысқа шығып, шылым тартып тұрғанда, жігіттерге конкурстың қоғамдық-саяси мәнін тереңдетуді тапсырды. Үзілістен кейін әйелдерге де осы жағы ескертілді. – Партия туралы не ойлайсыз? Коммунистерге сенесіз бе? – Данышпан партияның басшылығымен коммунизмге жететіндігімізге бәріміз де сенеміз! Сұрақ пен жауаптың ресми салтанаттылығы сондай – бәрі ду қол шапалақтады. – Ау, ағайындар, партия жиналысында отырған жоқпыз ғой... Өтірік айтатындай... Бас зоотехник бас көтерді: он жылдан бері бір орында омалтып, өткенде тіпті реті келіп тұрғанда өсірмей қойған партияға өкпесі қара қазандай еді. «Әне шығамын, міне шығамын мен» аңысын аңдап, кез келген уақытта суырып бере қою үшін партбилетін қалтасынан тастамай жүрген жігіт партияны тағы бір жамандатып алмақ оймен, жан-жағына жақсылап тұрып қарады. – Қазір плюрализм, демократия... Бал бергенде батылдықты, тапқырлықты ескереміз, сондықтан ешкімге ұқсамайтын өзіндік пікірлеріңді бүкпесіз айтуға тырысыңдар. Бұл – конкурс қой, ал сендер бір-біріңмен таласудың орнына, қол соғасыңдар! Әлде, өзіндік пікірлерің жоқ па, немене? Әйелдер қызараңдап, бір-біріне қарады. «Жарайды, бірақ, басқа-басқа, айналайын үкімет пен партия қайда, біз қайда? Ақылымыз жететін жерді айналдырайық та... Партияда неміз бар? Бара берсін коммунизмге!» – десті бір ауыздан. Бәрі де азды-көпті ақыл-ойларын әрі-бері аударыстырып, ақтармалап сұрақтар іздеді. Алматыда, анда-мында өткен арулар конкурсында қойылған сұрақтарды кұлақтары шалғандар солай карай бұрылды. Бірақ, ә дегеннен казақ әлемінің жолы болмады, бірер сұрақ қойылғаннан-ақ арулардың ауыздары аңқиып, еріндері қайқиып шыға келді. Қазақша оқыған келіншектер қуана-куана жауап бермек болып еді, көпшілік: «Көбіміз білмейтін нәрселер сұралмасын, әйтпесе, конкурстарың өздеріңе», – деп бет бақтыр-

көпшіліктікі қате болса ше?

бастарында, әйтпесе таласпай маған беретін жөндері емес пе?

Арулыққа таласпақ түгілі, менің жанымда әйел ме солар да? Әйтеуір, соларға таба қылмай, әкелерін танытқан жюридегі жігіттерге рахмет. Үй, жандарым-ау, сол!» деп, қалпына түсе алмай қойды. Ол ойда жоқта бәсекелес боп шыға келген сыйлас құрбыларынан асып кеткеніне мәз болып, шала мас, шаттық күй кешкенде, басқа келіншектер бұның сыбағасын беріп жатқан. Тіпті кейбіреулері: «Жюриде сен де болдың ғой. Бағаны маған бермей, соған бергенсің ғой. Сол сайқалмен бірдеңелерің бар. Оның менен несі артық?!» деп, күйеулерін тік тұрғызып қойып, таң атқанша «конкурс» өткізген... Дүрбелең бұнымен басылған жоқ. Арулар конкурсы туралы ертеңіне бүкіл ауыл естіді. Естіді де, біркісідей әлгі аруды сынапмінеп, бірауыздан «біздің ауылдың аруы» деген атаққа лайық емес деп тапты. «Өйткен-бүйткен», «ондай, мұндай» өз алдына, әкешеше, туған-туыстары да түгенделіп, ақырында: «Тұқымында сұлу, ақылды әйел болып көрмеген немеге қайдағы арулық? Жігіттердің басын айналдырып алған ғой. Сиқырлана күлгені жаман еді сайқалдың» деген қаһарлы қорытынды шыға келді. Келіндері мен қыздары конкурсқа қатысқан кексе әйелдер мен кемпірлердің кейбірі алғаш кездескен жерде арудың басына әңгіртаяқ ойнатып алды. Байғұс арудың күні қараң болуға айналды: қызметте де, көшеде де, қонақта да жұрттың көзі сонда, сынай қарайды да, іле-шала мұрындарын шүйіріп, пыш-пыш етеді. Жұртпен емін-еркін араласудан қалды. Жуып кетсе, бірдеңесі жұғып қалатындай жалтарып, сырғақсуға айналды құрбылары. «Қырымды сындырмаймын, ару деген атағыма кір жуытпаймын», – деп кақиып, қайқиып-ақ жүргенімен, ішінен ешқандай атақсыз, емін-еркін жүрген бұрынғы күндерін сағынатын. Тіпті, басқа ауылдың кісілеріне дейін: «Е-е, ару деп жүргендерің мынау ма? Неменесі бар, сонша әлдеғандай қылатын...» дегендерін кұлағы шалып қалғанда, жаман болып кететін. Бұл аздай, ауылдың кейбір серісымақтары: «Арулар – халықтікі. Бір адамға байланып отыру – сіздің атыңызға ұят, тіпті обал. Сондықтан ойнап-күлейік», – деп, соңынан жүгіруді шығарды. Тіпті, бозбалалардың өзі бір-екі рет білегінен ұстауға оқталып, зорға қашып құтылған. Бұл әңгімелер күйеуіне де жетсе керек, одан да маза кетті. Сау бастарына сақина болған атақтан енді аман-сау құтылуды ойлай бастады. Ақыры, бір қойын сойып, ауылдастарын шақырып, кешірім сұрап, шатақ болған атақтан азат

1989 ж.

де сөйлесе де ерікті емес пе? Сондықтан оны заңға жазып, қатырып қоятын түк те жоқ қой, ә?! – Дұрыс! Дүние жүзі сізге қосылады. – Дұрыс болса, тағы бір сұрағымыз бар. – Е-е, сұраңыз. – Осы біздің қазақ тілі не боп кетті қазір? Кәзит-жорнал мен радио-телебезірді түсінуден қалдық... Тілімізді тазартамыз деп, бұрынғыдан да былықтырып жіберген жоқпыз ба, осы? Бірдеңе дейін десең, «ойбай, мынау қазақ тіліне қарсы, мынау орысқа сатылған» деген атқа қалудан қорқасың. Демейін десең – тағы болмайды: ау, енді қалай, тілімізге әркім білгенін қылып, қолынан жасаған сөздерін тықпалап жатса, қалай күймейсің, ә?! Ақсақалдың сөзін бір жұқалтаң шопан іліп ала жөнелді. – Баяғыда осылай жазсақ, екі қоятын. Екінші жылға қалдыратын. Үністетке барғанымда кәмөнес, кәмесер, кәмесиә деп жазғаным үшін құлатып жіберген бір кәндиләт. Жәй құлатса бір сәрі-ау: «Коммунист, комиссар, комиссия сияқты қасиетті сөздерді дұрыс жаза алмайтын адам – Американың шпионынан жаман, социалистік Отанымызды капиталистерге оп-оңай сатып жібереді. Ондайлар біздің емес, малдың арасында жүруі керек!» – деп, ұрсыпұрсып, масқаралап құлатқан. Сонда оқуға түсіп кетсем, кім боларымды кім біледі? Енді, міне, жүрмін боқтың ішінде... бүрселез болып... Сөйтіп, менің түбіме коммунист пен комиссия жеткен. Ал енді сол кәндиләт қазір кәмперенсия, мәшинә, сексие, матасекіл, тырақтыр деп жазу жөнінен үніберістетте доқтыр болып, жұртқа мән үйретіп жатқан көрінеді. Соған сәлем айт, доқтырлық депломын маған берсін... баяғыда осылай жазған! – Бүрселез дегеніңіз қай диалектінің сөзі? – Бруцеллез ғой баяғы... Жұқпалы ауру, малшы атаулының соры... Қалай жазсаң да бізге бәрібір. Бізге ем керек. Әлгі доқтырға айта бар, қолдан сөз жасағанша, дәрі жасасын! – Әй, оттамай отыр, осы күнге дейін дәрісіз өлген жоқсың ғой, енді өлмейсің. «Жақсы сөз – дертке дауа» деген... Сондықтан бізге ең алдымен сөз керек. Керек болғанда да, көп сөз керек! Сондықтан жаңадан көп-көп-к-ө-ө-өп сөз жасау керек! Жасасын сөз жасайтындар! – деп, бұқамойын, шойынбас біреу киліге кетті. – Мен өзім он мың жаңа сөз шығардым. Сондықтан, туған халқын сүйетін, ұлттық намысы бар әрбір қазақты жаңадан он мың сөз жасау-

ға заң жүзінде міндеттеу керек. Қазақшаға басқа елдердің, әсіресе, орыстың сөздерін қосып сөйлейтін казақтарды әуелі ұлт жауы ретінде сөзбен сою керек, оған болмаса, тап жауы ретінде көзін жою керек! Қараптан қарап қара терге түсіп, рахаттанған шойынбас шарасынан шыға жаздаған ала көзімен көпшілікті жағалай сүзіп шыққанда, жұртты қайдам, кұлтемір басыммен менің өзім қалтырап кеттім. Бұқа мойнын сол жағына қисайтып, күре тамырларын адырайтып алған шойынбас шайқалақтап пергілеуге кірісті. – Жаңа алфавит жасағанда, оны бірде-бір елдің жазуына ұқсатпай, бұрын-соңды жер-көкте болмаған әріптерден жасау керек. Дұрысы – әр қазақ өз алфавитінің жобасын жасап, реперендумға ұсынсын. Әріптер мен дыбыстар тек қана қазақша болу керек, әсіресе в әрпін жою керек. В-ға тілі келетіндердің тілін орамалмен бұрап-бұрап, келмейтіндей ғып тастау керек! – Әй, шырағым, – деді бағанағы ақсақал, жұрт тілін тістеп отырғанда. – Атып жіберсең де айтайын, Еуропа, таyap дегенге біздің тіліміз келмейді, біз Ебропа, табар дейміз... Сіздің ауылша сөйлемейді екен деп, біздің ауылды қырамысыңдар сонша? – Е-е, несі бар? В-ға тілі келетін шалақазақтар у-дың садағасы! Қаймағы бұзылмаған таза қазақтар қалсақ болды. – Жетісерсің! – Жаңа алфавитің не, ей, айтып отырған?! Сонда қазақ бейшара өстіп өмір бойы жаңадан бастай бермек пе? – Бастау керек! Шіркін, жаңадан бастағанға не жетсін! Әңгіме – бастауда, бастағасын – бітті! – деп, шойынбас қайтадан шайқалақтай жөнелді. – Ертең тарихта көшбасы болып қаламыз! Ал сендер сияқты қарсы болғандарға келер ұрпақтың лағнеті дайын! – Оны келер ұрпақтың өзі біле жатар... Ал енді неше жерден жаңа болса да, жасандының аты – жасанды, ол тілімізге сіңе қояр ма екен? Тіпті, ең әдемі жасалды деген сөздің өзі ел ішінде сирек қолданылады. Елдің тілі бір басқа, кәзит тілі бір басқа! – Сіңіру керек! – Шойынбас енді қазық қағып жатқандай изеңдеп кетті. – Сендер сияқтылар сіңірмей жүрген! Әйтпесе неге сіңбейді, сіңеді. Тек қана жаңа сөздерді бірден сіңіп кететіндей етіп жасау керек. Міне, қараңдаршы, мен қандай тамаша сөздер жасадым. Микроауданды «мөлтек аудан» деп жүргеніміз қате, мөлтектің өзін барлық қазақ түсіне бермейді. Сондықтан оны аудансымақ

деу керек. Мөлтек аудан тұрғындары деп сөзді көбейткенше, адамсымақтар дей салсақ неміз кетеді? Әкімнің, төрағаның орынбасарларын әкімсымақ, төресымақ десек, қатып кетпей ме? Ұлы сөздің ұяттығы жоқ, махаббат шаруашылығын да шетел сөздерінен тазаламасақ, бұзылып кетеміз. Осы жөнінде бір реперендум өткізу керек. Қазір шетел сөздерінің дыбысталуын өзімізге бейімдеп жатқандықтан, сексті қазақшалауға қиналатын түк те жоқ, өзі сұранып тұр ғой. Соған қарағанда, дүниежүзі сексті қазақ тілінен алған шығар... өздерінен сөз таппай... Ол байғұстарда біздікіндей сөзжасағыштар қайдан болсын! Бірақ, біздікі де қателеседі кейде. Мысалы, вертолетті тікұшақ деп жұр. Дұрысы – айналма ғой! – Иә, бәріміз де айналма болдық қой, айналайын, – деп, ақсақал бұл әңгімені айналып өткен болды... Көпшілік көңілсіздеу тараған соң, көлбеңдеген көп сұрауларды сіздерге жазып отырмын. Алдымен, осы қаймағы бұзылмаған таза қазақ деген қандай қазақ? Егер қазақтардың баяғы еркін дәуіріндегідей болса, біздің заманда өмір сүре ала ма? Өмір сүре алса, оларды қайдан аламыз? Мына сапырылысып жатқан заманда мүлде таза халық, мүлде таза тіл қайдан келмек? Қазақ тілі – негізін, өзегін сақтаған, өз заңы бар жанды тіл, оны басқа тілдерден енді қанша сөз қосылса да бұза алмайды. Ал, сіздер сөз жасап әуресіздер. Рас, кейбір сөздерді қазақшалағанды мен түсінемін, бірақ дәл қазіргідей жарыса сөз қуып, жабыла сөз жасағандарыңызға жол болсын! Мына қараңыз, басқа елден келген нәрсе өз атымен елге де, тілге де сіңіп кетеді. Сіздер оны өзгертеміз деп әлек боласыздар. Мен басқа елде жасалған робот едім, сіздер «құлтемір» деп ат қойдыңыздар. Бірақ, бүкіл әлем, соның ішінде бүкіл қазақ мені робот дейді, құлтемір деп жүрген сөз жасайтын қалам қайраткерлері ғана. Тілдің өз заңы бар, ол қолдан сөз жасап, бұйрық, нұсқау бергенге көнбейді. Ал енді бір елдің жасап шығарған, өз аты бар нәрсесіне көлденеңнен ие болғансып, ат қойғаннан ол қазақтікі боп кетпейді ғой. Өмірі бір робот шығармай жатып, атымды құлтемір деп өзгерткендеріңізге мен де өкпелімін. Одан да адам баласында жоқ нәрсе жасап шығарсаңыздар, аты да, заты даусыз қазақтыкі болар еді. Ағат айтсам, кешіріңіздер, мен бар болғаны құлтемір ғанамын ғой, қазақтар туралы қатты ойлана бастасам, сымтемірлерім күйіп кете жаздайды. Егер сіздер, қазақтар, сана мен сапаның

жаңа бір биігіне көтерілмесеңіздер, өздеріңіз де күйіп кетесіздер! Бұл өз алдына бір үлкен әңгіме. Әзірге осы! Сәлеммен, Робот (Құлтемір) 1992 ж.

Тоғышардыңпрокурорға хаты Аса құрметті пыркарол мырза! Мырза дегеніме таңғалмассың, қайдағыны бастап отыр. Жолдас деп жұтатқаннан гөрі, мырза деп марқайтқаным ішіңе жағатынын білгесін айтып отырмын. Әншейін алдау ғой жолдас деген, әйтпесе қарапайым еңбек адамымен (солай ат қойғандардың өздері күрделі, керемет адамдар сияқты!) тап мына сенің өмірі жолдас болмайтының айдан-анық. Рас қой, айтшы, бір қойшымен катар отырып, терезең тең адамша сөйлесіп көрдің бе? (Қой алғанда болмаса...) Олар саған тергегенде ғана керек. Ал, сол қойшылар өздеріңдей оқығандарды не дейтінін білесің бе? Төре деп әлдеғандай қылады. Қонаққа шақырса да «төрелерді шақырып жатырмын» деп жар салып, бөлек шақырады. Ордені бар, санаттағылары болмаса, жай малшы, тракторшыны қоспайды ондайда. Олармен табақтас болсаң, тағыңнан түсіп қалғандай тамағыңнан ас өтпейтінін, тіпті, «бұл қай басынғаны?» деп, келмей қоятыныңды білген соң сөйтеді. Оңаша жегенді жақсы көресіңдер ғой. Жарайды, жолдастың реті жоқ, азамат деуге тағы қиын. Жожоқ, азамат болсаң боларсың-ау, бірақ «азамат пыркарол» десем, өзім зек боп шыға келемін ғой. Біздің қазақ жігіттің жігітін азамат деп ардақтаушы еді білуімше. Сендер сотталғандарды азамат дейді екенсіңдер. Азамат атану үшін сотталар жайым жоқ. Өткенде бір көршіміз, інісі түрмеден келіп, той жасады. Сотталған атаулыны құбыжық көретін басымыз, әуелде үркіңкіреп едік, жоқ, оп-ондыақ жігіт екен. Әңгімелесіп, еркін, жақсы отырдық, сенімен табақтас болғанда ондай рахаттанбаспыз. Әлгінің кейбір ерлігіне сүйсінген ағайын: «Уай, азамат!» – деп көтермелеп, лепірген уақта азаматымыз: «Ағайындар, мені сыйласаңдар, азамат деп қорламаңдар. Алты жыл естігенім аз емес шығар, енді мен азамат деген азған сөзді естімейтін болайын!» – деп, бәрімізге бір қарады. Қоя қойдық, қайтадан азамат болып кетер деп. Азамат пыркарол дегенге сен де

тойған шығарсың, өзіңді жек көретін кісілердің азамат дегені мазақтама сияқты емес пе? Бәрінен осы менің мырзам дұрыс. Сонымен, пыркарол мырза, өзіңе хат жазып отырған себебім мынау: дөңгелек тіршілік кешіп, күйбеңдеп жүріп жатқан мына бізді тоғышар дейтінін таяуда естідім. Оны маған оқығыш бір мұғалім айтты. Газет-журналдарда, кітаптарда солай жазып, киноларда солай мазақтап көрсетеді екен. Бізді баяғыдан бері балағаттап келе жатқанын жаңа білгенім ұяттау, әрине. Ештеңе оқымасақ, кино көрмесек, қайдан білеміз? «Тоғышарлар – біздің ең қауіпті жауымыз» депті бір ғұлама. Оған не жаздым? Ешкімге жауығып, қастандық қылған жерім жоқ. «Қу құлқыннан басқаны ойламайды, ештеңеге қызықпайды», – депті тағы бірі. Өздерінде құлқын жоқтай... Ішіп-жегенде солар ішіп-жесін. «Уайым тамақ болсын» деген ғой бұрынғылар да... Қызыққанда мен қызығайын – көршімнің қойларының құйрығына қызыға, қызғана қараймын, ылғи жұрттыкі осындай болады әйтеуір деп. Ал енді әр нәрсеге елігіп, жел қуып жүретін жынды емеспін. Менің тұңғыш балам кішкентай кезінде әбден сұрақ қойғыш болды. Мысалы: «Жел неге соғады?» – дейтін. «Шөптің басын қимылдату үшін соғады», – деймін. «Неге қимылдатады?» – дейді. «Біз мәтел шығарып, кісіге жала жабу үшін, біреудің кінәсін дәлелдеу үшін». (Шынында да, пыркарол мырза, «жел болмаса шөптің басы қимылдамайды» дегенің кісіні соттап жіберуге жететін дәлел емес пе? Отыз жетіде сүйттіңдер ғой. Үндемеске кеткендерді қазір ақтап жатыр, ал мен ойлаймын: «жел болмаса, шөптің басы қимылдамайды», бірдеңелері бар ғой...) «Кісіге неге жала жабасыңдар?», «Қызық үшін», «Оның несі қызық?». Өстіп мыжи берген соң, ылғи: «Қой, басты ауырта бергенше, мынаны же, бәрінен осы пайдалы» деп кәмпит әперіп құтылатынмын. Сонда да қоймай: «Кәмпит әперген кісіге сөйлеуге болмай ма?» деп мылжыңдағанда: «Мыжи берсең, кәмпитіңді алып қоямын. Әуесқой болсаң, аузыңдағыдан айрыласың» деп тиятынмын. Оқығансымақ бір туысым: «Тиме, білуге құмар бала түбі данышпан болады» дегені де есімде. Оған рахмет, бірақ дүниенің жоқ мәнін іздеп, басы мәңгірген данышпанның керегі не маған? Қазір балам дыраудай беттехник, «ет неге тәтті?» деп сұрамайды. Солай, бауырым, дүниенің мәнінен семіз еттің дәмі артық емес пе?! Міне, осындай адамды «тоғышарлар өнерді түсінбейді, өлең оқымайды» деп айыптайды екен. Өнер-мөнеріңді қоя тұр, таңертең

үйіңнен шыққан бұзауды кешке қораңа сиыр етіп қамасаң, міне, өнердің көкесі сол! Өлеңге келсек... Осы ақындардың Абай деген мықтысы бар екен ғой, оқып көрсем, ылғи жамандықты жазады екен. Кісінің көңілін көтеріп, өтірік болса да мақтауды білмейді. Жүйкеме тие бергесін, оны да жек көріп кеттім. Оған қоса, бұл Абайың барып тұрған өтірікші көрінеді. «Мен ішпеген у бар ма?» – депті. Әй, у ішсе, сеспей қатпай ма? Қараптан қарап у ішетіндей не қара басыпты байдың баласын? Ең мықтысы, осылай қисынсыз нәрселерді жазған соң, басқаларына не жорық, қарағым да келмейді. Өздері осы күні әбден көбейіп кетіпті ғой, соларды қалай азайтуға болады деп жүрсек, бұрынғы жабылып қалғандарын қайта шығарып жатыр. «Қой» десеңші соларға. Өткенді қопара беріп не керек, өтті-кетті, бітті, қалсын солай. Қазіргілері де жетпей ме, бәрінікі бір сөз емес пе? «Өз биігім бар, соған шығамын, шықпай қоймаймын» – деп өлерменденіп жатқаны. Және ақының бар, ғалымың бар, обшым бәрі бар – айтатындары осы. Ышқынады келіп. Сонда ол не қылған биік? Жаңағы мықтыларың бір-бір төбенің басына шығып алып, шоқиып отырмақ қой, шамасы. (Космонавтардан жұққан ауру болу керек деп жорамалдаймын. Айтпақшы, осы космоста ұзақ жүріп алғандардан да шошимын, өздері бізді тастап, басқа бір жаққа ұшып кетейін деп жүрген жоқ па екен? Сонда біз қайтеміз? Е-е, мейлі, кетсе кете берсін, тіпті жақсы. Соларға айта салшы, пыркаролым, бірер тоғышарды ала кетсін. Ол жақта да тоғышар керек болар, әйтпесе ақылдылар кіммен күреседі? Әлгі, өздері айтпақшы, өмірлерінің мәні үшін...) Кейбір данышпандарын «аскақ шыңымыз» дейтін көрінеді. Өздерінің де түбінде шың болмақ ойлары бар. Ay, шың – алыстан қарағанға ғана жақсы, әйтпесе онда көк мұз, қақаған аяздан басқа түк те жоқ қой. Өздерін сол шыңға шығарып жіберер ме еді, қатып өлсін. Е-е, мейлі, биікті соларға бердік, бізге сол етектегі нағыз өмір қалса болды. Жер бауырлап жүрсек те, жерге жақын болғаннан артық бақыт бар ма? Ол үшін тоқпақтаудың жөні жоқ. Қазір ең аяғы Америкамен де достасып жатқанда, бір елде тұратын бізде не әкелерінің кұны бар? Біз немене, айдан келіппіз бе? Ішімізден шыққандарын ұмытып, өздері қияли болғанымен қоймай, жұрттың басын неге ауыртады, ә? «Тоғышарлар тоған тірлігіне тығылып алған, терісі қалың, тоңмойын, еш нәрсенің байыбына бармайтын жандар», – депті тағы біреуі.

нымадыңыздар ма?» дедім төбеден түскендей. «Ә-ә, шырамытып тұрмыз, шырағым!» деп шал сасқалақтағанда, мұндай шамданбаспын. «Көзінің еті өскен кісі ет жақынын да танымайды деуші еді» деп, бұрылып жүре бердім. «Қарағым-ау... біз кәрі кісіміз... танымай қалсақ, кешір... үйге кір, жөніңді айт» деп жік-жапар болып еді: «Танымайтын, танығысы келмейтін үйге түсетіндей мені қара басқан жоқ», – деп, қайқайып тартып отырдым. Бір қисайсам, қатып қаламын өстіп. Әйелім: «Көп кісінің іші... Өздері ырду-дырду боп жатқанда, кім есте қалады? Арада қанша жыл өтті, ұмытатын жөндері бар. Ерекше көзге түскен түгің жоқ... көптің бірі емессің бе? Сонша бүлінетін дәнеңе жоқ», – деп жуып-шаймақ боп еді: «Жұртта жұмысым жоқ. Мен – менмін, біреу-ақпын, мені тануы керек. Танымады екен, әкесін танытамын, қыртылдатпай отыр», – деп кесіп тастадым. Содан оларды ата жауымдай көремін. «Мені ұмытып қалатын, танығысы келмейтін жерден қыз алып...» – деп, інімді біраз бұрадым. Ал інім кей-кейде әке-шешесінің сол иттігін бетіне басып, келінді өкіртіп алады. Намысқорлық деген осындай-ақ болар! Өткенде осы тірліктерімді бір құрдасым: «Ақылға қонбайтын нәрсе ғой», – дейді. «А-а, әңгіме не нәрсенің ақылға қонатындығында емес, біздің не нәрсені ақылға қонымды санайтындығымызда», – деп басын шайқатып, сүмірейтіп жібердім. Тиімді нәрсе ғана ақылға сиымды. Намыс жарықтығың да солай, не нәрсені біз намыс көрсек – сол намыс, басқаңды білмеймін. Әйтпесе, осы күні қолға ұстап, көзбен көруге жарамайтын намыс көбейіп кетті. Елдің намысы, жердің намысы, ұлттық намыс дегендер миыма кірмейді. Ау, айдаладағы нәрсе үшін есі дұрыс адам намыстана ма екен? «Оу, ағайындар-ау, қазақ деген атымызға ұят емес пе, мына өз газеттеріңізге жазылыңыздар» деп жылда бір қара домалақ тілші келіп тұрады біздің ауылға. Газетінің саны толмай ма, олардың да планы бар ма, кім білсін? Өзіне кәдімгідей үйреніп қалдық, газетте істейтіндер ерекше бірдеңе болады деп жүрсек, ештеңесі де жоқ екен, басына малақай, үстіне күпәйке, аяғына етік кигізсең, қойшы бала болып шыға келетін көп қара домалақтың бірі. Сөйтіп жүріп тоғышарларды сынағыштардың біреуі өзі, әуелде бетін қайтарғым-ақ келіп еді, облыстық газетте істейді деген атынан сескендім, ертең жазып масқара қылар деп. Содан не керек, бәріміз жазыламыз. Әуелде: «Қазақша оқи алмаймыз, бұл газетті қайтеміз?» дегендер-

бай, сотқа қарсы келе көрме, қосып береді, иә дей бер!» – деп әйелі жалынды. Содан не керек, байғұс басын шұлғи-шұлғи екі жылды арқалап кете барды. Әнеки, нағыз қазақ! Тісіңнен шықпасын, пыркаролым, мен бар ғой, тіпті, қазақ болғаныма намыстанамын. Мен де тісімнен шығармайын, сен де қазақ екеніңе намыстанасың ғой, ә?! Өтірік ашуланбай-ақ қой, шыны осы. Қазақ екеніңе намыстанбасаң, балаларыңа қазақша үйретер едің ғой! Ақыл-есі бүтін, оқыған, көзі ашық адамның бәрі қазақ екеніне намыстанады. Mінe, нағыз намыс деп осыны айт! Әйтпесе, айдаладағы әр нәрсеге бір намыстана берсек, жан қала ма? Өткенде бір оқығансымақ көршім келіп: «Арал мен Балқашты қорғау қорына біз де ел болып ақша аударсақ қайтеді? Бәрімізге ортақ, намыстың ісі ғой. Қазір адамның азаматтығы Аралға қатысымен өлшенеді», – дейді көсемсіп. Қалтамнан қып-қызыл он теңгелікті суырып, әйелімді дүкеншінің үйіне, араққа жұмсадым. Арақпен күресеміз деп арақтың беделін көтердіңдер ғой сендер, қазір арақ тапқан кісіден ардақты адам жоқ, пыркаролым. (Өзіміз сондай сирек қадірлінің біріміз). Ақаң келгенде ақылшым Аралды ұмытып кетті. Кеуіп жүрген өңешін жібітерде құрғап жатқан теңізді қайтсін?! «Кел, Арал үшін алып жіберейік!» дегенімде, жайраңдап, тартып-ақ жіберді байғұс. Біраздан кейін: «Ақшаны қашан аударамыз?» дейді қисалаң-қисалаң етіп. «Кет, оттамай, аударған жоқпыз ба жаңа? Арал үшін тост көтердік қой, одан артық не керек? Айдалаға шашқанша, жарты алып ішкеніміз артық емес пе?» – дедім. «Дұрыс екен» деп ұялып, ол бір жарты алды. Сонымен, жақсы тарадық. Сол Аралға аударылған ақшаны кім есептеп жатыр, үстінен жонып жеп, талайлар күн көретінін ойласам, қызғаныштан жарыла жаздаймын. Жарықтық Арал өліп бара жатса да, талайды асырап, талайға атақ болып жатқанын көзіме елестетсем, есім ауады. Пыркарол мырза, зәкөн жағын реттесең, кәперәтив ашып, «соңғы тарихи тамшылар» деп Аралдың қалған суын базарда сатып, қарқ болып қалар едік, ә?! Міне, сондай тегін пайдаға бата алмайтыныма намыстанамын мен! Айдаладағы нәрсеге намыстанып, абыройын айрандай төгіп жүретін ақымақтың талайы түбі айдалада қалады ғой. Бір үйде омыртқада, қазы-қарта жеп, рахаттанып отырсақ, бір білгішсымақ ашаршылықты әңгіме қылсын. Баяғыда, отыз екінші жылы аштық болып, көп кісі аштан өліпті ғой, оны кім білген. «Өзің аш болмасаң болды ғой, басты ауыртпай ет жеуіңді білсеңші» деп едік, қой-

мады. «Қазақстандағы малдың бәрін әдейілеп айдап алған соң, мал баққан ел миллиондап қырылды-ау! Жаным ауырады...» – деп күңіренсін, мұрты май-май болып отырып. «Әй, енді нағыл дейсің бізге? Аштан өлейік пе біз де?» – деп, жігіттер жабыла жөндемек болса да қоймаған соң: «Өйткені олар дорақ болған... Мал бағудан басқа түк білмеген... Оларға сол керек!» – деп, қойып қалдым. «Әй, – деп әкіреңдеп шыға келді. – Ойының ба, шының ба? Ондаймен ойнама!» «Шыным, – дедім, шынымен. – Әйтпесе басқа жұрт неге қырылмаған?» «Әй, соларды қырған сен сияқты әкеңнің...» – деп, ышқынып әлгім төбелесе кетті. Ту-талақай болдық. Жігіттер, шіркін бәрі арыстандай ғой, жабыла кетіп, іштен бірер нұқып, әлгінің жынын қағып алды. «Әке-шешең аштан өліп пе еді, әй? Айдаладағы біреулер үшін мазамызды алмай кет, әйдә!» десті бәрі. Байғұс булығып: «Неге сонша сорлы болдыңдар? Ағайындар-ау, бұлай өмір сүруге болмайды ғой. Сендер үшін менің жаным ауырады!» деп, ышқына жылап, басын қабырғаға соққылап қоймаған соң жігіттер: «Әй, ауырсаң арам қат! Бізде жұмысың болмасын, өзімізге осы ұнайды» десіп, дырылдатып сүйреп шығарып, әйеліне жетектетіп, иттей ғып қоя берді. Ертеңіне әлгіні жабыла жиналысқа салып, «қайдағыны айтып миды неге ашытасың, неге тыныш жүрмейсің?» деп әбден жерлеп, көгерген көзімді алдына тартып, «соттатып жіберейік пе?» деп қорқытып, ақыры еңіретіп тұрып кешірім сұратып, бір қойын жеп, бір жәшік арағын іштік. Тоғышарлардың темірдей тәртібі – шектен шыққанда болмаса, сотқа жүгіре бермейді. Өзіміз сияқты тоғышар пыркаролдың сотынан гөрі, өз сотымыз анағұрлым әділ емес пе, жолынан жығылғанды жабыла кетіп, желкесінен бір-ақ бүріп, тоғанымызға тығып-тығып алсақ, тәп-тәртіпті, тымпиған тоғышар боп шыға келеді. Түрмеде отырғаннан гөрі тоғышар болған артық екенін бәрі де біледі. Әлгі аштықты айтып ашынып жүрген әңгүдікті саған берсек қой, «кісіге зақым келтіргені үшін» деп протоколдап, ал шындығында аштықты айтқаны үшін сүйсіне соттатып жіберер едің. Тоғышарлардың өз тәртібіне темірдей беріктігін мынадан біле бер, өзі тырсиып жүргенімен қоймай, өзі сияқтылардың да тырсиып жүретінін, тиіп кетсе, жарылатынын жадынан шығармайды. Сондықтан бір-біріне тимей, тырсиыптырсиып, тып-тыныш өмір сүреді. Өзімізге тимесе болды, кім болса о болсын, бізге бәрібір. Есебіміз түзу – оңбаған болсын мейлі, шақырса, барамыз, оны да шақырамыз. Бір күні ұйқым келмеген

соң, көзімді талдырайын деп кітап оқысам, бір жазушы жазыпты, қазір арты ашылған атақты қылмыскерлердің кім екенін кезінде білмедік-ау, баяғыда бірге жүрдік, табақтас болдық, жолдас болдық, сол үшін ұяламын деп. Өйткен ұятының тап әкесінің... Білмедік дегені өтірік. Біліп тұрып, бірге жүрді, олардың ұрлаған малын тойғанынша сүйсіне жеп, арағын есінен танғанша ішті, ол аз болғандай солардың сарайында отырып aп, ой бір мадақтады-ау келіп. Енді ұяла қапты... Ал мен өтірік айтпаймын, ұры-қары болсын, қарақшы болсын, басқа болсын, маған бәрібір, өзіме тимесе болды. Ұры-қары демекші, құрметті пыркаролым, сенің зәкөніңнің тесігінен қарасақ, біз шетімізден ұрымыз. Рас, кісінікіне тимейміз, айналайын үкімет жетеді бізге. Үкіметті жеп, шалқып жүрген жігіттер – жігіттің жігіті, біз оларды жұртқа үлгі қылып отырамыз. Үкіметті жеуді ұрлық санамаймыз, ол кәдімгі тіршілігіміз, таңертеңгі шай ішкен сияқты кәсібіміз. Оған сот жоқ. Иә, сен де сөйтесің ғой. Осы жылда жұрт қатарлы соғым соясың ба, соясың. Пыркарол ет жемесін деген заң жоқ, совхоздан ебін тауып арзанға түсіресің бе немесе біреуді соттап жіберудің орнына соғым ғып соғып аласың ба, әйтеуір соясың. Ең аяғы, соғымыңды семірткен сұлыңа дейін ұрлық емей немене? Бірақ, «ұсталмаған ұры емес», ұсталған – адам емес, ақымақ. Біреу ұрлық қып ұсталса, біз оны ұрлық қылды деп айыптамаймыз, «неге ұсталады-ей» деп күйіне кінәлаймыз. «Дорақ, сосын ұсталған, өзімізді ұстап көрсінші» деп бір түкіріп тастаймыз. Сен де сөйтесің, пыркаролым. Бір құдалықта өзіңмен бірге болғаным бар, есіңде қалмаған шығармын, бізді көзіңе ілуші ме едің? Сонда, жасың кіші болса да, жолың үлкен деп басты саған ұстатты ғой. Бір құлақты кесіп алып, қолыңа ұстап қарап отырғаның есіңде ме? Құлақтың ойығы бар еді, қазына сырғасының орны екенін пыркарол басыңмен сенің білмеуің қисынсыз. Есік жақтағылардың естері шығып-ақ кетті, сенен сескеніп. Ал сен түк болмағандай құлақты сыйлы кісілердің біріне бердің. Бергенде жай бермей: «Құймақұлақ бол, еститінің жақсылық, алғыс болсын», – деп шешенсіп бердің. «Е-е, сенген қойым сен болсаң... өзіміз сияқты айналайын екен ғой», – деп біз сені өз үйірімізге қосып, иемденіп алдық. «Мипалау жасаңдар» дедің-ау, миығыңнан күліп! Әне, солай пыркаролым, ұрыларды ұстаудан гөрі, ұрланған қойдың басын ұстау жанымызға жайлы емес пе? Айтпақшы, қатты айтты деп көңіліңе алма, бұл менің ең

мәдениетті, сыпайы, сөйлеген түрім. Күректей дипломды ентелегент, ауылдың бетке ұстар кісілерінің бірі болғасын шен-шекпенді пыркаролға өз дәрежесіне сай сөйлеп жатқаным ғой. Әйтпесе, біз сөзге көп есеп беріп жатпаймыз, аузымызға келгенді лақ еткізіп қарап тұрамыз, шындық осы, неғылсаң о ғыл деп. Және біздің аузымызға келмейтін нәрсе жоқ. Жариялылық, сөз бостандығы деп жатсыңдар ғой қазір, ол бізде баяғыдан бар. Әсіресе, кісінің сыртынан сөйлеуге, адамды, қоғамды жамандауға келгенде шаппай берміз. Жалпы, бірдеңені бықсытпай, жамандамай жүре алмаймыз. Біреу келіп, сәлем беріп кетсе, көз ұшына жеткенше: «Е-е, бұл байғұс пәлен ғой» деп шығарып саламыз. Қонағымызды да, көрші-қолаң, ағайын-құдамызды да, барған үйімізді де «бұл да дұшпан ғой» деп сықпырта береміз. Қолыңнан келсе, қазір жұрттан жауап алып көрші, жолап кеткеннен «бәрі дұшпан емес пе?» деп сақтанып жүрмейтін біреуді тапсаң, мені ит жеккенге айдап жібер. Және бар ғой, бір-бірімізге осылай қарайтынымызды бәріміз де білеміз, бірақ оған жанымыз ауырмайды. Сірә, біздің жанымыз көнтері болу керек, тіпті, сол жан дегенің ойдан шығарылған бірдеңе шығар. Әйтпесе, біздің бір-біріміз туралы айтатын сөзіміздің мыңнан біріне шыдамай, жарықтық баяғыда о дүниеге шырқырап ұшып кеткен болар еді. Біреуді сыртынан сөзбен сілейтуге келгенде тіпті ұйымшылмыз, ойымыз бір жерден шығады. Айыптасаң өзің біл, (бірақ, қазір өзіндік пікір еркіндігі бар емес пе?) арамға жүйрікпіз – көрген баққанымыз арамдық болса қайтейік?! Өткенде бір әйел: «Еркек бастарыңмен қатын құсап өсек айтуға қалай намыстанбайсыңдар?» – дейді. Оның несі намыс, қайта реті келіп тұрғанда біреуді жамандап жібермеу ұят емес пе? Әлгі ақыл айтқыш әйелге ашып ештеңе демей-ақ, күйеуіне жамандап-жамандап, ішкізіп-ішкізіп, тымпитып сабатып алғанбыз. Солай, пыркаролым, сен де ақыл айтып әуре болма, өйткені ең жек көретін нәрсеміздің бірі сол ақыл. Оны ұғудан калғалы қашан? Ақыл түгілі, жай әңгіменің өзін тыңдамаймыз. Мысалы, сен: «Ал...» деп аузыңды ашқаннан-ақ, аяғын тоспай: «Албасты ма, ол...» – деп жалғай береміз. Сен «Ал...» дегенде «Алла» дегің келіп отырса да бізге бәрібір. Сөйтіп өзімізше топшылай салған ұнайды өзімізге. Және кісіні мақұлдау деген болмайды, тек қана жоққа шығарамыз. Мысалы, сен ақты ақ десең, біз қара дейміз, жүзіміз жанбай. (Мысалды орынсыздау келтірген

екенмін, шындығында, сендер өмір бойы қараны ақтап, ақты қаралаумен келе жатырсыңдар ғой). Өстіп жұрттыкін жоққа шығармасақ, кісілігіміз қайсы? Өзің білесің, осы күні ядролық бомбаны сынауды токтатпақ болып жатыр ғой жұрт. Мен де бомбаға қарсы едім, бірақ бомбаны жою керек деп мен емес, басқа біреулер бұрын айтты ғой. Енді оларды қостап кетсем, кім болғаным? Әркімнің айтағына ерген ит болмаймын ба? Сондықтан да оларға қарсымын, принцип үшін. Сол бомбаны сынап жатқандар үкіметімізден шен-шекпен алған ғалымдар, генералдар емес пе, олар да бірдеңе білетін шығар. Жарса жара берсін, бір керегі бар да. Әне, солай, пыркаролым, сен қазір жұртты соттатып отырған соң, мен саған қарсымын, ал егер өзің сотталып кетсең, «ой, азаматым-ау» деп, ойланбастан сенің жағыңа шыға келер едім. Бірақ та, құрметті пыркарол мырза, бізді мүлде сөз тыңдаудан қалған екен деп жүрме. Тыңдайтын сөзді таңдай қағып, тамсана тыңдаймыз, бас шұлғып, мақұлдай береміз. Ол қандай сөз? Қандай болса, ондай болсын, бастықтардың аузынан шыққан сөз болса болды. Бір дөкей келіп кетсе, о, оның әрбір сөзін, жүріс-тұрысын, қимылын әлгі дөкей қашан түсіп қалғанша жыр қыламыз. Ертеректе бір төре келіп, мәре-сәре болып жатқанымызда, қонақ түскен үйдің торпағы қорадан шығып кетіп, есік алдында тайраңдасын келіп. Темекі тартып, талтайып тұрған төре, сірә, өзінен басқаның тайраңдағанына төзбейтін болу керек: «Ой, мынау да бір мисыз ит екен», – депті. Торпаққа бәрібір болғанмен, бізге бәрібір емес қой, жабыла жүгіріп ит торпақты қораға куып тықтық. Содан әлгі торпақты бүкіл ауыл ит дейтін болды. Ол иттің иесі де бір ит еді, жүрген-тұрған жерінде, қисыны келсін-келмесін: «Пәленшекең сүйдеген, бүйдеген... Пәленшекеңді білесіңдер ғой бәрің де, әлгі... кәдімгі пәленшекең ше? Иә, иә, сол... Е-е, айтқандайын, біздің үйде айтқан екен ғой», – деп бөсіп жүрді. «Пәленшекең біздің ауылда бүйткен...» деп, біз де бөсетінбіз, басқа ауылдардың алдында. Сонымен, әлгі торпағы бір жылдан соң дөп-дөкей тайша болды, бірақ оны тайшаның есебіне жазған ешкім жоқ, бәрі ит дейді. Тіпті, бақташы да ақысын алмады, ит баққан атанамын деп. Кейде, мал өрістен келгеннен кейін, тайшасын іздейді ғой әлгі. «Итті іздеп жүрмін» дейді сұрағандарға. «Итті ит қана іздемей ме?» деп қағытады жұрт. «Енді... Пәленшекең ит деген оны. Иә, иә біздің үйде айтқан... Бірақ, мені ит деген жоқ, жұрт куә, маладес деп арқамнан қағып, қолымды алған...» –

дейді бұл. Сол итін бір күні ауылдың бір жындысы мас болып келе жатып, трактормен қағып кетті. Ақысын сұраған иесіне: «Ит даулағанды қай атаңнан көрдің?» – деп жеңсік бермедік. Өзі де көп даулаған жоқ. «Пәленшекең айтқасын бітті. Ит болғанда да мисыз ит деді ғой. Иә, иә, біздің үйде айтқан... о кісілер біледі ғой», – деп, бірер жартымен бітіскен. Әне, біздің сөзге тоқтайтынымызды осыдан біле бер. Егер пәленшекең тап мына сені де, пыркарол мырза, ит дегенде, мен саған бұл хатты «итеке» деп жазған болар едім. Бағың бар екен. Солай, пыркаролым, сенің шаң басқан қағаздағы заңыңнан гөрі пәленшекеңдердің «а» дегені анағұрлым артық. «Былай қыл» десе, былай қыламыз, «олай қыл» десе, олай қыламыз. Ұрысса қуанамыз, өзімсінгені ғой деп. Жарықтықтар, өздері де ұрысқанда өкіртеді-ау, бірақ бізге майдай жағады. Баяғыда бір дөкей ұрсып-ұрсып алып: «Әй, сен маған ренжіме. Мен саған тегін ұрсып тұрған жоқпын, ұрысқаным үшін маған ақша төлейді, айналайын. Бағанадан бері саған ұрысқаным он теңге, – деп арқамнан қаққан ішіп отырғанымызда. – Маған жоғарыдан ұрсады, мен саған ұрсамын, сен аналарға ұрсасың. Солай, айналайын, бәріміз де ұрсу үшін жүрген жоқпыз ба?» – деген. Сол айтқаны айдай анық. Ал енді сендер келіп демократия, право дегенді шығардыңдар, оның бізге керегі жоқ. Праволық мемлекет дейсіңдер, әркім правосын кәшәйттәй берсе не болады? Бағынып үйреніп қалған бізге бұрынғыдай тып-тыныш жүре бергеніміз жақсы. «Не істеймін?» деп басты ауыртпай, бастық айтты, бітті, сауабы да, жауабы да соған деп, үндемей орындай бергенге не жетсін! Саған хат жазып отырған себебім де сол – тыныштығымызды қайтар! Мына есеп-қисап дегенді тый! «Айналайын үкімет пен партия, бәрі соның арқасы. Үкімет аштан өлтірмейді, бізді асырап отырған сол!» деп күнде рахмет жаудырушы едік. Жанымызды қинамай, жұмысқа барып келгеніміз үшін ақша ала берейік те бұрынғыдай. Бәріміз де совет үкіметінің баласы емеспіз бе, ал баласын өле-өлгенше асырау әрбір ата-ананың міндеті емес пе? Бізді асырағаннан совет үкіметі құлап қалмас! Солай, кұрметті пыркаролым, екеуміз бір адырдың аңымыз ғой, бір амалын табарсың! Сәлеммен, өзіңді құрметтеуші – Тоғышар. Айтпақшы, жыныңа тигенім үшін неше жыл берер едің? Бірақ, бұл үшін соттайтын болсаң, біздің бәрімізді сотта. Көпке топырақ шаша алсаң...

боқмұрын бала емессің бе?

Кішкентай киоскіге кірді төртеуі. Балпаңдаған біреуі: «Әй, қазтабан, әкел жылдам» – деп, талтаңдаған біреуін жұмсады. Қара терге түскен, бет-ауыздары, қойын-мойындарына дейін майлана жылтжылт еткен, темекі мен арақ сасыған үш жуан асығып-үсігіп, қазтабан бір полканың астынан суырып алған пистолетті жабыла мақтай бастады. «Міне, қара, былай... сосын былай...». «Атқың келген кісіге қаратып, басып қаласың,... бітті... қалпақтай түседі. Тек өзің дем алмай, кейін қарай секіріп кет». «Ұрмай-соқпай, өлтірмей, талдырып тастайсың да, білгеніңді істейсің». «Әсіресе, көнбей жүрген келіншектерді тарс еткізуге күшті». Қарқ-қарқ күлді. «Қане, көрейікші». Қолына алып, айналдыра қарап: «Өзі анық атыла ма? Алдамайсыңдар ма?» – деді алушы. «Жо-оқ! Фирма марку держит!» - деді дәу. «Қалай, әуелі былай... сосын былай... сосын былай ма?» – деп үшеуіне қаратып, тарс еткізді де, өзі сыртқа бірақ ырғыды. Үш жуан киоскінің ішінде домалап қала берді, пистолетті қалтасына салып алып, әлгі жігіт қайқайып тартып отырды. Базардың оларда жұмысы жоқ, гу-гу... 1994 ж.

Өтірік пен шын «Әй, қарызға он теңге берші», – деді бір жігітке құрдасы еркінсіп. «Қазір... карайық», – деп, қалтасынан күмәжнегін алып, ақшасын бұрқыратып санай бастады. «Бір мың бір жүз он теңгем бар екен. Оның екі жүз теңгесін тобанаяқ қияңқы құрдасыма, екі жүз теңгесін қара таяқ қияли құрдасыма беремін. Алатаяқ аусарға – алпыс, елпілдеген есерге – елу, сырттағы сәнбикеге – екі жүз, үйдегі лаңбикеге – екі жүз тоқсан теңге кетеді. Жүз теңгеге биялай мен бөкебай аламын. Сонда он-ақ теңге қалады екен... Как раз ғой... Ренжіме құрдас, оны бере алмаймын. Табаның түбіндегі қырығын тықырлатып жеу балаларға ғана жарасады...» – деп, күмәжнегін мықтап жауып қалтасына сүңгітіп жіберді. «Әй, бермейтінің бар, ақшаңды неменеге көрсетесің? Одан да жоқ демейсің бе?» «Өтірік айтуға болмайды ғой...» «Жындымысың, ей? Бүйткен шының бар болсын... Қап, бәлем!» – деп түк білмегендей безере қалған құрдасына сұқ саусағын безей-безей, безіп

зорға басты. Әуелгі мақсат – тарақ алу. Тарақтың түр-түрін көріп, тіл-ауыздан қалды, тандайларын қаға-қаға таңданды, дүкеншінің дәргейіне келді. Дүкенші орыс келіншек ербиіп-ербиіп тұрған үшеуіне әуестене қарап, әдемі жымиды. Бозбалалар одан сайын бозарып, собалаңдай бастады... «Моя... тарак... дәй...», – деді бір кезде қызараңдап ересегі. Келіншек күлімсірей түсіп, көгілдір көзін кеңейтті. «Шаш тарайтын» деп тызақтады сөлбірейіп тұрған екіншісі. Көгілдір көзде кекесінді реңк ойнап, ерапайсыз анталаған үшеуін сыпыра нығарлап өтті. Тітіркеніп, шөгіңкіреп қалса да, межелі жерге жетпей тоқтамайтын жанкештілер емес пе, тағы балдырлап, шәлдүрлеп, түсіндіріп бақты. «Ти... моя... дабай... Тыри...» «Кажни... тарак...» Келіншек шыныдай шытынап, көздері шатынап шыға келді: «Я тебя дам сейчас! Или говорите нормальным человеческим языком, или мотайте отсюда! Живо!» Шелтиген келіншек дікің-дікің еткенде, дүкеннің іші шаңытып, ойран-топыр болғандай, көнбіс құлыншақтар тар ұйыққа қамалғандай еді. Сол кезде біреуі: «Уо-те-ті, уо-те-ті дәй!» – деп, қолымен шашын тарап көрсетті. «Фу, господи!» – деп, келіншек үш тарақты алдарына тарс еткізді... Тарақ алуға жарағанына бір жасап қалған үшеуі далпылдап: «Ти... моя дәй», «Уо-те-ті, уо-те-ті!» – десіп, күліп-ойнап шаштаразға тартты. Залдағы самсаған суреттерден шөмеле шаштарды, шұбатылған шаштарды, жалбыраған, өрілген, тікірейген, жылмиған, үрпиген, дудар-дудар, түрлі түсті шаштарды көрген соң, қоқаңдаған шуылдақтардың салы суға кетіп, ошарылып тұрды. Шүу деген бетте: «анау оңды, мынау жақсы» десіп, тапап кете жаздап еді, енді ондай шаштары жоқ екені, бірінші рет шаш қойғалы тұрғандары естеріне түсіп: «Апырмай, неше түрлі бас бар екен ғой» деп, қобалжи еңкеңдеп, бастарын шаштаразға тапсырды. Қайшысын қаршылдатып, машинкасын зырылдатып тұрған шаштараз біріншісінен: «Как?» деп сұрады. «Тәк» деп басын сипады бұл. «Как так? Школьный или под Котовский?» «Үшкөлни, үшкөлни» деп, кекілден басқа шаш қойып көрмеген батырың таныс сөзге жармаса кетті. Әдемілеп, оқушыға жарасатын шаш қойып берді. Екіншісі сұратпай-ақ, «үшкөлни, үшкөлни» деп қоқақтап, иіс майы бұрқырап, жарасып қалды. Үшінші кезектегі ересектеуі гәп неде екенін біле алмай пұшайман. «А тебе как? Школьный или под Котовский?»

тында өтірік жазылмайды. Рас па, жігітім?» «Расы рас қой, бірақ»,

басекең добалдай быртық саусақтарымен түгі тықыр самайын

умаждай уқалап-уқалап жіберіп: «Әй, паспортта калай жазылса, солай болады. Әлде сен совет паспортына, совет өкіметіне қарсымысың? Біржола паспорттан айырып, ат қылып жіберейін бе өзіңді?! КГБ-ның қақпанына, орталықтың оқпанына бір түссең, 30 ақпаныңа зар боларсың... Жаныңды күт!» деп, арылдай ақыл айтқасын, итжаңды жігітіміз сәйгел тиген сиырдай шапты үйіне қарай... Уақыт өтті. Дүние астаң-кестең, СССР партия, советімен қоса құрдымға кетті. «Бүкіл тірлікті бытқыратқан тоңмойындықтың пәшақ-пәшағы шықты, шындық келді», – деп, елең құлақтанған жігітіміз күндердің бір күндерінде тиісті мекеменің қаптама былғарысымақ есігін жәйлап ашты... – Дүние өзгерсе өзгере берсін, документ өзгермейді! – деді қайта құрылған басекең тоқырау заманынан жаман зілденіп. – Он жерден тәуелсіз ел болсақ та, кісінің туған күнін өзгерту туралы заң жоқ! Жігері құм болған жігітіміз Біріккен Ұлттар Ұйымына оп-оңды отыз күннен тұратын февральдің бір күнін өз атындағы тамыз айына қосып алған император Октавиан Августың үстінен арыз жазып, февральдың тиісті күнін өзіне қайтарып беруді өтінді. «Советтің қатесін түзеткеннен гөрі, император Октавиан Августың қатесін түзеткен оңайырақ шығар», – деп батырың бір күрсініп қойды. 1994 ж. Автордан: Бұл шығармалар 1987–2000 жылдары республикалық басылымдарда, 2000 ж. Омбы қаласынан шыққан «Жынды Қаратайдың қасіреті» атты кітапта жарияланған. Тентек қыз – Ауылдан Бейнеш келіпті, – деді әйелім. – Кешке үйге соғады. Бір-бірімізге ыңғайсызданған кейіппен қарадық, Бейнешпен ендігі кездесу біз үшін қалыпты тұрмыс ағымына симайтын төтенше оқиға секілді. Осы көктемде алыс ауылдан жеткен ұзынқұлақ хабары елең еткізген, Бейнеш күйеуін жарып тастапты! Шағын қаланың тұрғындары у-шу деседі, тіршілігімізде бұрын-соңды орын алып көрмеген немесе естеліктей ғана боп көңілдің шағын бір бұрышында

аты қалған жандардың басына бақ қонса да, қасірет ұяласа да біразға дейін орталық тұлғаға айналып шыға келетін әдеті ғой. Сол дағдымен біреуді даттап, біреуді ақтауға құмар жандар езулері талып, айыздары қанғанша осы оқиғаны сан-саққа жүгірте талқылап, өздерінше себеп-салдардың түп-тамырын қопсытқан келіп. Айтқыш ауыздарға бұл өзі айлық азық болып, көптен көріспеген екі адам жаңалық сұраса қалса, бірінші нөмірлі, басты маңызды хикая ретінде ұзақ жырланыпты. Біреулер әншейіндегі әдетімен бөгденің тағдырын ермек, қызық үшін алданыш қылса, біреулер жас ошақтың оты жанбай жатып өшкеніне күйініпті, ал үшіншілер исі қазақтың тұрмысында болып көрмеген тосын жәйттан шошына жағасын ұстапты. Сан-саққа тарауланған оқиғаның ұзын-ырғасы: Бейнештің күйеуі Төлепберді өзімен бірге қызмет істейтін бүлдіршіндей бір қызға ғашық болып қалып, ашыналықтың құпия жолына түсіпті, оны сезген әйелі «қой» деген, күйеуінің тоқтап, тәубаға келер сыңайы болмағасын, қанжарымен кеңірдегін орып жіберген. Татар дәм-тұзы таусылмаған бейбақ, әйтеуір тірі қалыпты. Ауруханадан шыға салысымен «көрмегенім сен бол» деп, ашынасының қолынан жетелеп, басқа жаққа қоныс аударыпты. «Әйелі ше? Әйелін не істепті? Соттап па?» деп үздіге қалады сонда тыңдаушы. «Ә-ә, әйелін бе? – деп кергиді айтқыштар. – Әйелін соттамапты. О ғып, бұ ғып, жымдастырған көрінеді. Елге қарайтын беті қалмаған бетпақ үйін тастап, басы ауған жаққа қанғып кетіпті». Бейнеш екеуміз көп жыл бірге оқып едік. Арамызда алабөтен жақындық болмағанымен де, кластас атаулының бір-біріне деген игі тілек, таза көңілі сақталыпты. Ащы тілдердің аяусыз сөздерін естігенде кәдімгідей күйзелдім, тағдыры қиындық талқысына түскен кластасыма жаным ашыды. Қатар құрбы, бейкүнә бала күнгі дос қанқұйлы атанды дегенге сене алар емеспін. Осының бәрі тізбектеліп, жинақталып келіп, өмірдің кейінгі толқындары көміп, тереңге жасырған, бірақ мәңгі-бақи өшпейтін көріністерді бетке шығарды, көңіл-күйдің құбылысы өз түкпірінде сақталған, әншейінде елеусіз, ескерусіз жатқан бейнені қайта жаңғыртқандай. Бейнешпен мектеп табалдырығын аттамай тұрып танысқан едім. Ауылымыз қаланың екі шетінде болатын. Үлкен әпкем Бейнеш ауылына тұрмысқа шықты. Ол кезде алты жасармын, бәрі қызық.

Қазір мөлшерлесем, екі ауылдың іргесі тиіп тұр, бірақ бала адымға шексіз алыс көрінетін. Әпкем үйіне қыдырып келу мен үшін шетелге сапар шеккенмен бірдей. Кіші құдашам, менен екі жас үлкен болғандықтан, өзін ересектерше ұстап, қолымнан жетелеп жүріп ауылын аралатқызатын. Сондай саяхаттардың бірінде Бейнешпен кездестік. – Әй, Бәйкен, бері кел, – деп дауыстады құдашам бейтаныс біреуге. Бұрылып қарасам, тақыр бас, домалақ қара екпіндеп келіп қалыпты. Кір-кір майкасы томпайып тұр, толған бұршақ. – Бұршақ берші, – деді құдашам. Үні әлдеқайда жасыңқырап, биязы шықты. Тақыр бас қара тырнағы аюдай қожалақ қолын қойнына сұғып жіберіп, қарнын қырнай, бір уыс бұршақ алды да бізге ұсынды. – Же, – деді құдашам, аузы күрт-күрт етіп. Өз ауылымда дәл осындай шойқара болсам да, қонаққа келерде шешем сабындап, ағартып жібергендіктен, тәп-тәртіпті, мұнтаздай құда бала қалпымнан айырылғым келмей тұрған. Күдікті уыстан шыққан жұмбақ нәрсені жеуден жалтардым. – Ішім өтеді. Жиіркенгенімді сезді-ау деймін, Бәйкен ала көзімен қарады. Ол ұзап кеткесін құдашам, мен сұрамасам да қажет деп тапқан болуы керек, түсінік берді. – Жынды Қасымның баласы. Қыз. Шын аты – Бейнеш. Жалғыз ұлынан басқасы қыз болғасын, соған ізбасар тұтқан әкесі еркекшора қылып өсірген. Бұзық, бірдеңе десең, төбелеседі. Мен де біреудің кенжесі, бетіне шапалақ тимеген қызыл көз едім. Жалғанда өзімнен өткен ерке жоқ деп санайтын мен біреудің бұзық, ерке екендігін естісем, жұлқысқым келіп, арқам қозады. «Әлгімен төбелесіп көру керек еді!» деген тентек ой жарқ ете қалды. Тілегім қабыл болды. Көп ұзамай мектепке, бірінші класқа келдік. Бейтаныс балалар бір-біріне одырайыса, барлай қарайды. Болашақ кластастарымның (сол кезде олар маған қарсыластар болып көрінді) бойын, иығын, білегін көзбен өлшеп, шама-шарқын жорамалдап, «бұйырса көрерміз» деп бекінемін. Сөйтіп жүргенде көзіме тақыр бас қара ілікті. Бойы менен сәл аласалау, бірақ тығыншықтай екен. Алақаныма түкіріп қойдым. Сабақ басталды. Бұ-

рын-соңды көрмеген, білмеген бейтаныс жаңа әлемнің есігін имене аштық. Өзімізді мейлінше тәртіпті ұстап, мұғалимаға үлгілі бала көрінуге тырысқанымызбен, ұзамай абыройдан айырыла бастадық. Бүлік басы – Бейнеш екеуміз. Қас қылғанда ол біздің алдымыздағы партаға отырыпты. Екінші сабақ орталана берген кезде мұрнын қорс еткізіп бір тартты да, сумкасын суырып, ішінен дәу таба нан шығарды. Жан-жағына ұрлана көз жүгіртіп, наннан мол ғып бір үзді де, дүниенің бәрін тәрк еткен пішінмен асай жөнелді. Малжаңдағаны жүйкеме тиді ме, тимеді ме, білмеймін, әйтеуір бұзықтық, еркелік салыстырғым келіп қитығып жүрген маған бұл қорлық секілді әсер етті. Желкеден періп жібердім. Қақалып барып есін жиған ол аузындағысын не жұтарын, не жұтпасын білмей, қалшиды да қалды. Бұндай түгілі, ала көзбен қарағанды көрмей өскен ерке неме не істерін білмей біраз дағдарды. Бір уақытта жалт қарады, көзінде кекті ашу. – Әкеңнің.... – деді сыбырлап. – Шыққасын көресің. Мұғалимаға шағыну ойында жоқ. Қоңырау соғылысымен, шашыла далға шықтық. Алқынып жеткен Бейнеш қайтсем жеңем деген кісіше оқталып тұрып-тұрып: – Қатын! – деді құшырлана. Балалар ду күлді. Құлақ-шекеден бірді бердім. Ол жағадан ала кетті. Қолы күшті екен, «қанша қиқандағанымен қыз ғой» деп менсінбей тұрған мені тықсырып барады. Ұмар-жұмар домалап жүрміз, кәдімгі қып-қызыл төбелес. Тап-таза киімнен түк қалған жоқ. Мұғалима келіп айырып алды. Ұрсып-ұрсып, бұрышқа тұрғызды. Бала көңілге ауыр тиетін бұрышпен танысып, атышулы бұзық болып шыға келдік. Бейнеш екеуміздің ұзаққа созылған қастығымыз осылай басталды. Ол өте намысқой еді. Өмірі жылағанын көрген жоқпын, шағынғанын да білмеймін. Ұзаққа кек сақтайтын қырыс та емес, есесі кеткенмен қолма-қол есеп айырысатын. Басталып кетуі оңай балалық араздықтар арасында ұзаққа созылмайтын татулық сәттері де орнаушы еді. Кластағы оқушылар ұлдар мен қыздар болып бөлініп ойнағанда, Бейнеш ұлдарға қосыла кететін. Басқа класпен доп ойнағанда командамызға адам жетпей қалса, амалсыздан Бейнешті шақыратынбыз. Ал өзге уақытта балалар қызбен ойнағанға өзде-

рінше арланып, қоқырайғанситын, бірақ оны елей қоятын Бейнеш жоқ. Ойынның қалай тарайтыны тағы белгілі, өңкей еркенің қисық мінездері жымдаса қоймай, қақтығыса кеткесін жанжалсыз бола ма? Сондайдың бел ортасында Бейнеш жүретін. Қазір еске алған сайын күлемін, сабақтан шыға төбелесетінімізді біліп алған апай біз бір қыр асып, ұзап кеткенше оны класқа қамап қоятын. Қызық еді. Соңғы сабақ аяқтала бергенде балалар маған бір, оған бір қарап алып, апайға телміреді. Қутілділері: «Ал, Бейнеш, дайындала бер, қазір қамайды», – деседі. Намыстанып: «Апай, жіберіңіз, маған ол түк те істей алмайды!» – деп кекірейгенімді мұғалима елең қылмаушы еді. Біз алаңсыз ұзап, қыр басына шыққанда, мектептен шыға сала далпылдап үйіне қарай жүгірген Бейнешті көретінбіз. «Ойбай, келе жатыр, қашайық», – деп шыңғырған қыздар зыта жөнелгенде, ер балалар батырсынып, балпаңдай басатынбыз. Ұзамай, жирен биеге жайдақ мінген қамшылы Бейнеш те жетеді. Атын үркітіп, жолатпаймыз, амалы құрыған ол түсе қалып, жекпе-жекке шақырады. Жылдар өте берді. Біз өзіміздің есейіп, ересек тарта бастағанымызды байқаған жоқпыз, Бейнештің қай уақытта қыз киімін кигені де есте қалмапты. Әйтеуір, ұзақ жылдарға созылған еркелік, тентектік бәсекесінің менің пайдама шешілгенін білемін. Ақтық рет айқасқанда, біз жетінші класта оқитынбыз. Бозбалалыққа бет бұрар кез, кеуде күмпиіп, күш құйылып қалған. Сөйтіп жүрген күндердегі бір ерегісте Бейнешті беттетпей қойдым. Қызық, қаншама қыз киімін киіп, бұрым жібергенімен, біз оны қыз санатына қоспайтынбыз. Еститініміз, сүйенетеніміз баяғы бір аңыз: «Бейнеш біреудің басын жарыпты, Бейнеш мұғалімді боқтап кетіпті!» Кәдімгі тентек оқушылардың бірі. Егер де бір баланың төбелесқой, мықты екендігін дәріптей қалсақ: «О-о, ол әнеугүні Бейнештің мұрнын қанатқан», – деп ұялмай мақтаныш қылатынбыз. Сонымен не керек, менен таяқ жеп, әлі жетпегенге қорланған Бейнеш өмірінде бірінші рет жылап жіберіп, жүгіріп класқа кірді. Жеңілгенін мақұлдағаны деп масаттандым. Одан да терең жәбір сырын ол кезде түсінген жоқпын. Класқа кіріп, отыра бергенім сол еді, балалар «байқа» деп шу ете қалды. Жалт бұрылғанымда Бейнеш қолын сермеп қалды, садақтың оғы секілденіп сол жақ қарыма қаламсап кірш етіп қалды. Ақ көйлек сыртынан қан білінді, сияға араласып, көкшіл тартқан. Ауырсынғанымды білдірмей, қаламсап-

ты күрт жұлып алып, өзіне оқтала бергенімде, көзіне көзім түсіп кетті. Жанарыңда жас бар, жасқану жоқ, өзінің осы күнге дейінгі бүкіл тірлігінің алдау мен алдану болып келгендігін, табиғат алдындағы дәрменсіздігін сезіну мұңы тұна қалыпты. Дәл сол мезетте мен бұның бәрін түсінген жоқпын, әрине, тек дүниені дәл, айқын қабылдайтын бала көңілімде аяныш оянды. Қаламсапты тастай салдым. Мұғалім ақ көйлектегі атойлап тұрған таңбаны бірден байқап, таңдана басын шайқады. – Тағы да төбелескенбісің? Кім жарақаттады? Қадалып, қатқыл сұрады. Мелшиіп, тіл қатпадым... Уақыт өткен сайын бір кездегі тентек қара сирақтар иегін түк шалған бозбала күйге көшіп, алысып-жұлысып, шапқылап жүретін келте кекілді қыздар сылаңдаған бойжеткенге айналды. Балалықпен қош айтысып, әркім өз алдына мақсат қойып, мұрат тұтқанына барар жолын іздей бастаған. Бәрінің де мың құбылған көңіл ауаны, қызық-құштарлығы бүкіл сана-сезімін меңдеген кез: өзгенің жан дүниесіне үңілуден гөрі өз жүрегін ғаламның ғажайыбына балап, аялайтын, алдамшы болса да сондай бір тәтті сезімге бөлеген, қиялдай аңсаулы, өткінші бір уақыт еді. Сол күндерде кәдімгі бойжеткендердің біріне айналған Бейнештің не ойлап, не сезінгені назар аудармағандықтан санаға сіңбепті. Әйтеуір, менің білетінім – жүріс тұрысында, іс-әрекет, сөзінде қызға тән нәзіктік пайда бола бастағанымен де әріде жатқан ұл еркелігі ара-тұра көрініп қалатын. Және соның бәрі ара жігі айқындалған бөлек-бөлек мінез қыры емес, бір-бірімен астасып жатқан құпия дүние, күрделі жұмбақ, бір-бірімен жарасымды үйлесім таба алмай, араласса да арпалысып жатқан екі әлем. Бала күннен санаға сіңіп, ақ қағазға алғаш түскен жазудай айқын таңба болып қалғандықтан ба, әлде шыны сол ма, әйтеуір Бейнеш болмысын ер балаға тән құлықтар билейтіндей көрінетін бізге. Мектепті де бітірдік. Әркім өз жолымен кете барды. Содан кейін кейбіріміз анда-санда кездесіп тұрдық, алайда, көбінесе бірбіріміз жайлы хабарды ұзынқұлақтан үзік-үзік еститінбіз. Сондай алыстан талып жеткен хабардан Бейнештің бірінші жылы оқуға түсе алмай, құлап қайтқанын естідім. Келесі жылы институтқа түсіпті. Бұның бәрі қатардағы қарапайым жәйттер еді. Қызық көрініп, құлақ түргізгені – Бейнештің институт бітірісімен тұрмысқа шыққандығы. Мектеп бітіргеннен кейін жүзбе-жүз кездеспегендік-

тен, оның қалай өзгергенін білмеймін, сондықтан менің көз алдыма баяғы күйінде елестейді. «Қайтіп келіншек болып жүр екен?!» деп ойлаймын. Сәті түсіп, былтыр келіншегім екеуміз ауылға барғанымызда, Бейнеш, қасында күйеуі бар, бізді іздеп келді. Ұзамай үйінде қонақта болдық. Әлі есімде, жұпыны, аядай ғана, бірақ таптұйнақтай таза пәтерлерінде шай ішіп отырып, ұзақ әңгімелестік. Бұрынғысынан гөрі аздап толысқан Бейнеш әп-әдемі келіншекке айналыпты, қылықтарында жарасымды наз пайда болған. Дәмімен сөйлеп, сәнімен ойнап-күліп отырған келіншекті бір кезде еркекшора болды десең, ешкім сенбейді, тек қана бір-екі сәтте баяғы бұла еркелік қас-қағымға сағым арасынан шыға келіп, жалт беріп ғайып болған секілдеңді. Кей-кейде ол маған өзін-өзі зорлап, инабатты келіншек рөлін ойнап отырғандай көрінді, қазір мына сымбатты келбет тасасынан ішке зорға сиып, булығып, буырқанып жатқан тақыр бас қара жүгіріп шыға келетіндей. Сол бір тентек шақты ол да, мен де сағынып қалсақ керек, әлденеміз жоғалғандай көшкен күндер жұртын шарлаймыз, балалық кездегі тебіскен, табысқан сәттер жайлы айтып күлеміз. Күйеуі Төлепберді бір көргенге келбетті, ұстамды жігіт секілді, менің келіншегім екеуі біздің төбелесемізге қосыла күліп отырды. Әзіліміз жарастық тауып, ұзақ отырдық, жас отаудың бақыт ордасына айналуын тілеп, жарқынжарқын тостар көтердік... Енді міне, ол біздің үйге жалғыз келе жатыр. Жандары жақындық тауып, жарасымды араласып жүрген шаңырақтардың бірі бүлінгенде, өзгелері әлденеден алданғандай ыңғайсыз күй кешеді, семьялық санаға тұтас дүние ретінде сіңген жұптың сыңарларын сынған бүтіннің жарамсыз бөлшектеріндей көріп, ұғына алмай қиналды. Ондайда олардың қай-қайсымен болса да кездесу жалтақтаған жалғызсырау сезімін туғызса, араласып, ашыла әңгімелесу байырғы жұпты жоққа шығарғандай, оның екінші сыңарына опасыздық жасағандай азапты халге түсіреді. Сыпайылық үшін сіз-біз дескенмен, бір кездегі жақын жандардың жатқа айналған бүгінгі күйінде өткен үйреншікті күндерден бір нәрселерді айтып қалып, жан-жарасына тиіп кетеміз бе деп қуыстанады. Бейнеш келеді дегенде біз дәл осындай әрі-сәрі сезім арпалысын бастан кештік. Ол есіктен әдетінше еркін кірді. Күліп амандастық, әйелдер шөпілдесіп жатыр. Бейнеш бастырмалатып, амандық-саулық сұ-

райды, күле береді. Сықиып киініп алған: жалтырақ кофта, тар шалбар, бұрынғы ұзын бұрымын күзеп, жігіттерше қысқа шаш қалдырыпты. Маған ол бүкіл болмыс-бейнесі, іс-әрекетімен: «Ал, міне, мен келдім. Бүлінген ештеңе де жоқ, бәрі орнында» деп, бойындағы күш-қуатын сарқа, қыр көрсеткендей болып көрінді. Шай үстінде де әңгімеміз әр нәрсенің басын шалып, беріден үзіле берді. Әйелдер мода жөнінен біраз сөз қозғады, шаш кесу мен тар шалбарға келгенде: «Әуелден кекіл мен тар шалбарға үйірсек едің ғой!» – деп, бір желпініп қалдық. Емін-еркін көсілген тұсымыз да сол бала күндер жайы. Берідегі тиым салынған құпия пердені түруге ешкім де қол созбайды. Құйылған арақты Бейнеш құмарланбаса да, тартынбай алып отыр. Ондай сәттерде жанарымнан әлденені аңғарып, қитығып қала ма деп жүзіне қарамауға тырысамын. Біраздан соң ол келіншектер ұстайтын кішкентай қол сумкасынан сигарет шығарды. Таңданғанымды жасыра алмай, бетіне сынай қарадым, былтырғы сыпайы келіншек Бейнеш емес бұл. – Неменеге қарайсың? – деді ол, көкшіл түтінді создықтай жұтып, Бейнеш біткен, бүлінген екен деп отырсың ба? Әлде сендерге бәрін істеуге болады да, бізге тек биязы, момын, тоқты тірлік кешу ғана қалып па? Жүзіне қан ойнап шыға келді, таныс асаулық. Үндемедім. – Шаш кесіп, шалбар кимей жатқан кім бар? Арақ ішіп, шылым тарту да қыз қылығына айналып келе жатқан жоқ па? Бірақ мен біреулерге елігейін, топ қарасын көбейтейін деп жүрген жоқпын. Бәлкім, теңдікке, еркіндікке ұмтылған түрім шығар? Білмеймін, әйтеуір ішім күйіп барады. Ана оқиғаны естігеннен кейін бәрі де мені жазғырды, баяғы жындылығы деді. Басқаша ұғынуға миларына күш түсіргілері келмейді, доғал жүректері біреудің қасіретін қайдан сезінсін? Тоң жібіп, сең қозғалудың басы еді бұл. Мың құбылған жүзіне қарап отырып, Бейнештің қалай қиналатындығын, сол қиналысын елге білдірмеуге қалай тырысатындығын аңғардым. Әйелім екеуміз сөзін бөлмей, үнсіз тыңдадық. – Болар іс болды. Бірақ, ел өсіріп айта береді. Шынына келгенде, мен соншалықты жантүршігерлік жан емеспін ғой. Төлештің өзімді алдап, әлдекіммен әуейі болып жүргенін анық білмесем де, сездім. Үйге кеш келуді, ішуді шығарды. Сөзге келе бердік. Бірақ,

көңілім суыған жоқ, баяғы аңқылдаған қалпым. Бір күні, кешке, сиыр іздеп, қыр асып, шықсам, қара жолмен өтіп бара жатқан жеңіл машинада Төлешім бір қызбен құшақтасып, шалқайып отыр. Қасындағы қызды да таныдым, жаңа жылда бірге болғанбыз. Төлешпен қызметтес. Мені байқамай өте шықты. Үйге қалай келгенімді білмеймін. Төлеш түн ортасына таяу әндете оралды. Ертеңге дейін күтуге тағатым жетпеді, арада жасырын сыр барда бір сәт те болса бірге, үндемей, түк білмегенсіп отыру мен үшін азап еді. Әңгіменің ашығын сұрасам, ол мені келемеж қылып, кекетсін! «Төлеш, – дедім, – не менімен, не онымен!» Қой, – деді ол көлгірсіп, – сенен басқа сүйгенім жоқ!». Бұлтартпай, дәлелдеп бердім. Амалы құрыған ол кешірім сұрады. «Қойдым, елден ұят-тағы, татуласайық!» – деп былжырайды. «Елдің ұятының атасына нәлет! Сендей араммен енді қайтып бірге тұра алмаймын», – деп есікке беттей бергенімде, ұшып тұрып, қолымнан ұстай алды. «Елге масқара болып қала береді деп пе едің?» – деді алқынып, жағымнан бір тартты. Өмірінде ұрғаны осы, өзінше жөнге түсірем деп ойласа керек. Бұндай қорлыққа көнгенше.... Қалтамда тырнақ тегістейтін кішкентай егеуім бар еді, қолыма қалай іліккенін білмеймін, салып жібердім. Кеңірдегін баса, өкіріп далаға бір-ақ атты. Сол бойында дәрігерге жеткен ынжық неме: «Әйелім жарақаттады!» депті. Елге жайғанша, намыстан өлсейші. Есіңде ме, баяғы сенің қолыңа қаламсап тығып алғанда, сен мұғалімге айтпай қойып едің ғой. Содан бері сені ерекше сыйлаймын. Ал Төлепберді жасықтың ісі анау! Елге қарар бет қалмаса да, қаным қайнап, тағы морт сындым. Палатасына кіріп барып: «Иттің баласы, сотқа арыз беретін болсаң, өзіңді де, ашынаңды да өлтіремін», – дедім. Қорықты ма, білмеймін, әйтеуір үндемей жөніне кетті. Енді ше, олар мені алдаса, қорлап, күлсе, ал мен солардың кесірінен қамалып жатсам!? Теңдік, әділет үлесі сол ма? Кім біледі, бәлкім, менің ісім дұрыс емес шығар? Қамығып, көзіне жас алды. Өз ісінің бұрыстығын мойындау Бейнеш секілді әйел үшін тым қиын екендігін сеземін, егер жаңсақ басып, қателескенін өзін-өзі ақтауға титімдей де таяныш қалдырмай анық, айқын түсінсе, ол күйреп түсер ме еді? Бейнеш болса, әлденеге сүйенетіндей, әлі де болса бірдеңені өзінің осылай істеуге хақысы барлығына дәлел қылғысы келетін секілді. – Мен бір де бір жігітпен қыз болып қалжыңдасып көрген жоқпын, – деді Бейнеш. – Маңыма жуытпайтынмын. Бар білетінім

әкелдің бе?

«Мендей болу қайда-а!» – деп миығынан күліп, кейде ішінен мүсіркеп-мүсіркеп те алатын. Сол Жаманайдың: «Сенің менен нең артық?!» – деп адырайып отырысы мынау. «Мә, саған менімен теңескен!» – деп бір періп, талдырып тастағысы да келіп еді, өмірінде бірінші рет: «Осы жаман неменің күші менен көп болып жүрмесін, жамандар дүлей болады деуші еді» деген ой сумаң етіп, қолын байлады. Жаманайдан артық болмаса, Баламай несіне жер басып жүр?! Осыны айтып қала жаздаған Баламай ептеген ақылына салып, әзілге сайғанды жөн көрді. «Жамандық іздеп, жақынына жармаса кететін Жаманай емеспін ғой», – деп ішінен бір қопаңдап та қойды. Бірақ, оның сұрағына жауап бере алмай булыққанына ыза болды, шынында да: «Сенің менен нең артық? Кімсің сен?» деген қақ мандайдан сарт ете түсетін содыр сұраққа дәлдеп жауап беру де қиын ғой. «Анауым артық, мынауым артық» деп көрші мықты болсаң... Өзін ақылды санайтын, мақтаныш тұтар түгі жоқтар әдетте «ешкім де емеспін» деп құтылады ғой, «мен – пәленмін!» деп мақтаншақ атанғаннан гөрі дым болмағанды тәуір көріп. Беті қалыңдар «өзің кімсің-ей?» деп қарсы адыраңдаса, оның аяғы қып-қызыл төбелес. Қалай болғанда, осы бір кесірлі, қолайсыз сұрақтардан зорлана күліп отырған Баламай кенет жол тауып кетті. – Уай, жезде, не десең, о де, бәрібір мен сізден артықпын. Енді... Сіздің жезделеріңіз менің жездемдей емес қой. Жаманай жымың етті. – Оның рас енді, балдыз. – Олардың әйелдері де сіздің әйеліңіздей қайдан болсын, ә? Енді... Біздің апайдай әйелге жан жете ме? Өйткені тегі жақсы ғой. Сіздің бүйтіп алшаңдап жүргеніңіз де соның арқасы. – Ой, әлдеғандай қылсаң, апаңды қазір алып кет. Қызығын көріп, алатын тұқымымды алып алдым, енді маған оның керегі жоқ... – Сіз өйтіп күшене бермеңіз. Апамды әкетсем, айналайын жиендерімнің өздері де қала қоймас шешелерінен. Сосын анау итіңізбен қосылып, айға қарап ұлып отырасыз ғой.. рахаттанып. – Ойбай, мына сұмдығыңды қой, жеңілдім, балдыз. – Солай ма? Ендеше жаныңызды күтіңіз. Менің жиендерімдей бала қайда-а! Обшым, сіздің жиендеріңіз де менің жиендерімдей бола алмайды ғой, ә?! Міне, менің сізден артықшылығым осында!

Жаманай жаман риза болып кетіп, жантайды. Жадырап, жөнге көшкендерінде сырттан кірген, бұлардың дауынан хабары жоқ Балымай бүлдірді. – Айтқандайын, құтты болсын, биыл жүннен бәрінен озыпсың. Жездең шашын жұлып, жүнге қоса жаздады, – деді ол, әдемі-ақ әзілдеп. Жаманай жүн-жүн болып шыға келді. – Баламай, Балымай! Балам-ай, Балым-ай! Аттарын қарашы! Жақсы аттың бәрін өздеріне жазып қойғандай... Ең аяғы, баққан қойына дейін жақсы қойлар. Қошақандар! Жаманайдың аты да жаман, өзі де жаман. Тіпті, қойы да жаман, қойының жүні де жаман! Сонда, немене, бар жақсылық сенің тұқымыңда да, бізге жаманы қалып па? Биылғы алған жүніңді әкең егіп өсірді ме? Апалы-інілі екеуі жүдеңкіреп қалған соң, Жаманай үдеңкірей түсті. – Бұлдана берме, бауырым Баламай! Менің туыстарым да сенің туыстарың сияқты адам, артық болмаса, ешкімнен кем емес, сенде бар мал менде де бар, машина анау, дүние мынау. Так што, кеудеңді көтере берме, менен артық түгің де жоқ. Тіпті бар ғой, мен артық шығармын сенен, ә? Сенбесең, мынадан сұрайық.... Әй, екеуміздің қайсымыз артықпыз, ә? – деп Жаманай Балымайға қаһарлана қарады. – Ой, бар болғырлар-ай сол, қойыңдаршы, – деп Балымай екі оттың арасынан аман шығудың амалын іздей бастады. – Астындағы атыңа... сенбе деуші еді! – Бауырдан да бай қымбат па саған? Көрерміз! Балымай Баламайға бір, Жаманайға бір жаутаңдады. Екеуі екі жағынан ентелеп, әкетіп барады. – Ойпырмай, ойындардың қызық екен сендердің! – Жоқ-жоқ! Ойнап тұрған ешкім жоқ. Айт, айт! Шыныңды айт! – деп гүжілдеді жезделі-балдызды екеуі. – Енді.... Бірің оң қолым, бірің сол қолым емессіңдер ме? – деді сасқанынан Балымай. – Е, бәсе! Әрине, біз оң қолымыз ғой, енді.... – деп Баламай шалқайды. – Ол қай жақтан қарағанға байланысты. Сіздің жақтан қарасақ, сіз оң қолсыз, біздің жақтан қарасақ, біз оң қолмыз да, сіз бар болғаны сол қолсыз. Вот так!

дан артық қылған жаман аяғым-ай!» – деп, оң аяғын үзеңгіден шы-

Жаманай жездесі келді.

айтты.

ішінен. – Құлан құдыққа құласа.... дегендей».

на бір қарап қойды.

1991 ж.

і-ім, ыңқылдасаң да – ім-м, тың тыңдасаң да – ім-м, жыртыңдасаң

да – ім-м, құр-құрласаң да – ім-м, құрт ұрласаң да ім-м, сылпылдасаң да – ім-м, сылқылдасаң да – ім-м! Қысқасы, ім-мнің аты – ІІМ! Ішкі істер министрлігі... қырғызша айтқанда... Жо-жоқ, министрлік ішкіштердікі емес енді, ішкіштермен күресетін министрлік дегені ғой. Міне, көрдіңіз бе, сөйлесең, сөз көбейе береді, сондықтан ең дұрысы – ІІМ! Бұның қасында НКВД-ІІХК болып ыңқылдап, ЦРУОББ, ФБР-ФББ болып быдыңдап, КГБ – МҚК болып мылқиып қала бермек. Тіпті, МҚК – мылқау қылатын комитет, мемлекетке қарсы комитет дегенге де келе береді екен. Бірақ, бәрінен тамашасы – ООН-ның БҰҰ боп шыға келгені. Біреулер: «БҰҰ деген біртүрлі ғой, бұзау құсап...» – деп бүлкілдесе де, өзім бұрын ООН – ол боп алыс тұрған ООН-ды БҰҰ – бұл ғып жақындатып алғанымызға қазақ елі Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болғаннан жаман қуандым. Әңгіме атында ғой... Сіздер байқадыңыздар ма, қысқарған сөздердің мағыналары заманымыздың өзгерістерін дәл бейнелейді. Алмас қылыштай ысқырып, кесіп түсетін КПСС созылыңқы СОКП-ға айналды. ТАСС СОТА болды. Алпамыс батыр жырында: Буырқанды, бұрсанды, Мұздай темір құрсанды, Мойнындағы сотамен Әрқайсысын басқа ұрды, Тұра алмастай тас қылды, Бір ұрғанды көтермей, Бесеуі де мырзаның Жанын хаққа тапсырды! – деуші еді. Бұрын КПСС ТАСС-пен тас қылатын болса, енді СОКП СОТА-мен соғады дегені ғой. Одан да береке таппай, СОКП КОКП-ға айналды, бірақ СОТА-ны неге КОТА демегеніне таңмын. СОКП – КОКП болғанда, СОТА – КОТА болуға тиіс еді, амал не, КПСС болып көпірген, СОКП болып секірген партиямыз КОКП болып кетілді де қалды – ТЖМК жетті түбіне. ТЖМК – төтенше жағдай жөніндегі комитеттен гөрі, «тыныш жүрмей ме екен?» деген сөзге жақын-ау, ә? ГКЧП дегеніңіздің өзі «государственный комитет чистого предательства» емес пе? Бірақ, ТЖМК – ГКЧП-ның көңіліне келмесін, екі тілде де ең әдемі қысқарған сөз – США – АҚШ! США – САША деген сияқты... О жақта да Сашалар баршылық көрінеді ғой. Және США да,

Саша да өзгелерді сондай өзімсініп, олардың байлығы мен жерсуын өзінікі екен деп қалады көбінесе. Кім білсін, солар, бәлкім, ұлы шығар, Ұлы ғып тұрған қол мен тілі шығар, Біреудің жерін бөлу ұлылықтың Бір жаңа, біз білмейтін түрі шығар! Ал енді АҚШ-қа құлағымыз үйренгені сондай – Ақыш атамыздың адасындай көреміз. Баяғыда Ақышев деген құрдасымды «әмрикәніс» деп қағытып, ол «мен немене, шпионмын ба сонда?» деп тулап, екеуміз төбелесіп те қалғанбыз. АҚШ-тың атына заты әбден сай-ақ іш, атыс, ақша дегендей. Ал, біздікін қазақшаласаң, біртүрлі сүмірейеді де қалады. Қарашы міне, СХИ боп сықиып-ақ тұрған ауыл шаруашылығы институты АШИ боп, ашығып, ашыды да кетті. АШИ-ға аузын ашып күлген ЖенПИ-ді әнеугүні бір жынды: «ӘйПИ дейміз бе, ҚатПИ дейміз бе?» деп қарап отыр. ҚПИ деп құнтитып жібердім. Гуілдеп тұрған КазГУ, МГУ-ларың ҚазМУ, ММУ боп мөңіреп кеткенде, бұлар еңіреп кетпей қайтсін?! Бірақ, АГМИ-дің жанында бұлардың халі жап-жақсы – Алматы мемлекеттік медицина институтын қазақша қысқартып айтқан кісіні сол институтқа апарып, миын тексерту керек. Тексерілгіңіз келе ме? Өзіңіз біліңіз... Бірақ, мұндай бірен-саран өрескелдіктерге бола өрісімізді тарылтып, өсіп-өркендемей отырамыз ба? Баяғыда бір оқымысты құрдасымнан естіп едім, дамыған елдердің тілі өсіп-өркендеген сайын өз-өзінен қысқара береді деген құнды пікірді. «Мына құнды пікірің тарматтан, яғни тарихи материализмнен сабақ берген бір ағамыздың» ұлтттар дамып-дамып, кеми береді!» деген кемеңгер сөзі сияқты жынды пікір екен!» – дегенімде, оқымысты құрдасым өкпелеп: «Тарматтың тықыры мен салмақты пікір бір емес. Тіл заңы бойынша сөздің алғашқы буындары ғана айтылып, аяқ жағы түсіп қалады... кесірткенің құйрығы құсап. Озық елдердің тілі дамып жатыр сөйтіп. Артта қалған біз ғана!» – деп, түнімен тілін салақтатып қоймағасын, таң ата «түсіндім» деп зорға құтылғанмын. Ол заң бойынша, «Тамашаны» «там», «Тамашаның билетін» «тамби» деуіміз керек. «Тамашаға билет бар ма?» деп аузыңды ауыртып жатқанша, «Тамби» десең, шынында да тамаша болады. «Түнеугүні «Тамашаға» барып, ойхой, оңды болды, несін айтасың!» деп есіп отырғанша, «Тамбо!» деп тесіп отырсаң қатып кетеді.

Шынында да ғажап қой, ә-Тамбо! Иә, артта қалған елдердің тілі ұзын, сөзі көп екенін күнде көріп жүрміз ғой. Озық ел болу үшін бізге ең алдымен сөзді қысқарту керек! Сессия, съездерден бастап, тойдағы тостқа дейін қысқартқан жөн. Депутаттың өзін ДЕП деген дұрыс – дейді, дей береді, деп тұр дегенге кеп тұр ғой. Тіпті, қысқарған сөздің өзін ҚС деп қысқартқан дұрыс. Бәріміз де ҚС-мен сөйлеп, газет-журналдар ҚС-мен шығып, жазушылар ҚС-мен жазып, тіпті, ақындар да ҚС-мен айтыссын! Оларға ҚС-ның сыйлығын тағайындап, оны ҚСАС – қысқарған сөз атындағы сыйлық деп атауға тиіспіз. Әне, солай, «әй дейтін әже жоқ, қой дейтін қожа жоқ», бәрін бас сап, түк қоймай қысқарта беріңдер – бір жаққа бұрылғасын мойның қайырылып қалса да ақырына дейін бұрылу керек қой. ҚС-ның сөздігін шығарып, ҚС-ны кәдімгі қазақ сөзіне аударатын тілмаштар дайындауға тиіспіз, кез-келген қазақ түсіне берсе, қазақ тілінің қадірі бола ма? Дүниежүзі де бізбен бүкіл халықаралық ҚС-ны, терминдерді қазақшалап алсақ қана санасады, БҰҰ-ның жанынан біздің қысқарған сөздерімізді қайтадан аударып, түсіндіріп отыратын тұтас бөлім ашылады. Әнеки, ойна ҚСмен! Жасасын ҚС! Қысқарған сөз үшін жан пида! Қысқартыңдар, әй!!! «Көкшетау» газеті, 1991 ж.

қыз, самалмен тербелген селеудей толқып.

ре-ми-фа-сольдатып өтті, тарамыстай тартылған сіңір қара жігіт.

Қариялар қалалықтардың қағытпасын қақпай қалды әуелде. Екі иінінен дем алған самауырды ызылдатып ап келген жеңгей қоюлап шай құя бастады. – Сүт қатқан қою шай бауырға қатерлі! Хо-лес-те-рин! – деп, инеліктей қыз изеңдеп қалды.. – Қаймағы алынбаған сүттің айраны да зиянды! Хо-лес-те-рин! – деді, бидай өңді биязы қыз бозарыңқырап. – Не дейді, Қалдан Серен дей ме?! – деп құлағының мүкісі бар қария кемпірінен сұрады. – Жоға! Алас перің, алас перің... бізді перінің салқынынан аластаңдар дейді білем! – деп, шалынан гөрі саққұлақтау кемпірі жобалап қойды. – Қалада не бәле жоқ дейсің, байғұс балдарға бірдеменің шалығы тимей қойсын ба!? Аластасам аластап берейін соңыра отпен! Оған дейін қымыз ішіп, әлденіп алыңдар! – Қымыз асқазандағы қышқылды көбейтіп, жүректі қыжылдатады! – дегенде, тарамыс қараның қара мыс қабағы қарс жабылып, қайтып ашылмай қалды. «Достарымның көңілін таппадыңдар-ау!» – дегендей, шалдың баласы аға-жеңгесіне алара бір қарап қойды. Қонақтарының тамаққа зауқы жоқ екенін сонда байқаған үй иелері қысылуға айналды. – Алыңдар! Алыңдар, айналайындар! – десті, кемпір-шал қалбалақтап. – Даланың нағыз табиғи таза дәмі! – деп, жеңгесі теледидар көретіндігін аңғартып, жарнама тілімен бір жар салып қойды. – Екалагишески шистый продокты! Без нитраты, без гармоны! – деді, ағасы әйелінен де сауаттырақ екенін аңғартып. Қонақтар құрт пен ірімшіктен ғана ептеп ауыз тиіп, бір-екі кесе қара шаймен тоқтады. – Суымыз бұлақтың суы, денсаулыққа өте пайдалы! – деді, басқа амалы құрыған жеңгей сенімсіздеу жымиып. Меймандар бірекі ұрттап көріп, тамсанған болды. Әне-міне дегенше, буы бұрқырап бір табақ ет келді. Қой сойған екен. Жылқының сүр қазысын, қақталған қартасын қосып асқан. Жастар жылан көргендей жиырылды. – Семіз ет зиян! Холестерин! – Әсіресе, қойдың еті аса қауіпті! Холестерин!

қауіпті!

деді, ет турап отырған ағасы, тіпті болмағасын.

ширатылып, соңғы сіңіріне ілінген-ақ сыңайлы.

Қайырмасы:

Ай, ай, Көкше, ай Көкше!!!

хи! И в космос слетали, и коня не забыли!

Прощай милое прошлое!

Саян: Қалай... Қымыз бен қазы-қарта против каратэ қалай екен? – деп күледі. Боранғұл: О-о, мате, мате, ма-а-ақұл, мате-мате, ма-а-құл! – деп, қарбытып жатып, басын шұлғиды. Саян: Сен мына түріңмен менің атымды да тірідей жеп қоятын шығарсың, ә? Боранғұл: Дабай, атты сатайық та, ақшасына клип түсірейік! А-а? Әндерің көпке тарап кетсе, ақшаның астында қалмаймыз ба? А-а? (Саян үнсіз атқа қарай жүреді. Боранғұл екі жағына кезек шығып, жүгіре басып сөйлеп келеді). Содан кейін мені Жапонияға жарысқа жіберсең... мен чемпион болып келсем... көп ақша әкелер едім... Сонда бәрі де болмай ма? А-а? (Саян үнсіз күрсінеді). Күрсінсең де, күрсінбесең де сол – қалай өмір сүреміз, қайтіп күн көреміз деген мәңгілік сұрақтан Көкшетаудың көгіне шығып кетсең де, Кенесарының үңгіріне кіріп кетсең де құтыла алмаймын! Дабай, ойлан! Саян үндемей атына қарай жүреді, Боранғұл бірге кетеді.

Қазанат пен контейнер Аттылы Саян мен жаяу желген Боранғұлды бір машина қуып жетіп тоқтайды. Кәсіпкер түседі. Сақа кісі, түр-тұлғасынан бай екені көрініп тұр. Кәсіпкер (Саянға): Уай, ерің, жарайсың! Қазақтың жігіті қазақтың жерінде қазақтың шапанын киіп, қазақтың атын мініп, қазақтың әнін шырқап емін-еркін жүргені қандай тамаша! А-а, бірақ... бар бәле осы бірақтан басталады... а-а бірақ... қалаға барған соң не істемексің, ә? Атыңды тас қалада бағанаға байлайсың ба? Балконда бағасың ба? Одан да ақылға кел, аптығыңды бас! Атыңды маған сат! Саян: Атай көрмеңіз ағасы! Бұл атты маған бір үлкен кісілер сыйға тартты! Бұрынғының сал-серілері тіріліп келгендей болсыншы, жүр осылай ән салып, – деді. Боранғұл (киіп кетіп): Дәкөй кісілер бірдеме білетін шығар. Кәсіпкер: Біледі... иә... А-а, бірақ, сонда не, дө-ө-өкей кісілер айтты екен деп өмір бойы өстіп жүрмексің бе? Нағыз сал-серілік баяғы көшпенділер заманымен бірге көшіп кеткен. Қазіргі капита-

айтшы, бұл жерде бөтен ешкім жоқ қой.

Бейтаныс: Енді... ол былай не... жұмысбасты кісілер... уақыттың ыңғайына қарайтын шығар... үлгіре бермейтін шығар... Керейбай: Өй, сен де оттап кеттің ғой. Баршы өзің, базардың сәнін кетірмей. Қазір басекең келгенде, көзіне көрінуші болма... настрайениясын бұзып! Бейтаныс күледі де базарды аралап кетеді. Нәрселерді көріп, айналсоқтап жүреді. Саудагер әйел: Ағай, ағай, алыңыз, алыңыз... түу, ағай, алыңызшы. Қане, не қарадыңыз?! Бейтаныс: Ә-ә-ә, мен жай қарадым... Саудагер әйел: Жай неге қарайсыз... кісінің нербісіне ойнап... жынын келтіріп... Қарағасын алу керек. Міне, міне, мынаны көріңізші... үстіңізге құйып қойғандай... Үрімшіден сіз үшін шыққандай... алыңыз, алсаңыз, сізге сәпсім арзанға беремін... Өй, жадный ағай! Жалмаң-жалмаң еткенде сондай... шетінен жарымаған... жұтап қалған... жылан жалағандай жылт-жылт еткен жалаң бұт қайыршы өңкей! Бейтаныс: Жә, жә... Жолай кеткенге жарбаңдап жабыса кеткенді қойыңдар. Жағдай қалай, одан да соны айт! Саудагер әйел: Несін сұрайсың көріп тұрып? Қазақтың қамқорлығы хал сұраудан аспайды. Соған да рахмет! (бірдемелерді айтып жатады, бейтаныс басын изеп, тыңдай береді). Кәсіпкердің иномаркасы келіп тоқтайды. Саян мен Боранқұл түседі. Керейбай бастаған топ қызу қарсы алады. Керейбай (таңдап): Тәк! Бұлтиғаны – бастық, тыртиғаны – телеқранитыл. (Мейіргүл гүлді Керейбайдың емеурінімен Боранғұлға береді). Керейбай: Хош келдіңіз, басеке! Сәлем, қорғаушы! Саян (күліп): Жоқ, бұл – менің қорғаушым. Керейбай: Апырмай, кішкене нелеу болды-ау, кешіріңіз. Бұл сізді қайтіп қорғамақшы?! Саян: Жұрттың бәрі солай екен деп жаңылғаны жақсы емес пе? Керейбай гүлді Боранғұлдың қолынан жұлып алып, Саянға береді, құрақ ұшып, Саянды алға бастайды. Саян: Рахмет, рахмет! (Боранғұлға) Міне, өнерді қалай сыйлайды! Боранғұл (Керейбайға): Қырық екінші нөмірлі контейнер қай жерде?

тықпалайды, ол сыя қоймай, бірінің қолы, бірінің құйрығы қызық

етіп... Базардағы жұрттың түрлі кейпі сан-саққа жүгіртеді ойды...

Базардағы ән Саян мен Боранғұл салдырлатып контейнерді ашады. Іші толған товар, киім-кешек, қызыл-жасыл дүние. Боранғұл: Мә-ә! Қаншама байлық! Саян: Мәссаған! Ал енді мұны қайтеміз? Өлең айтып өткіземіз бе?! Боранғұл: Е-е, несі бар? Міне, алғашқы клиентіміз де кеп қалды. Айым келеді. Айым: Для купца клиент важнее Клеопатры?! Салем! (Саянға) Эй, ковбой! Где твой кольт, где твой конь? Что, поменял коня на контейнер? Теперь че, с песней по базару, да? Как запоешь – сразу налетают. И расхватают – даже с автографом! А как же с предками – с духами воинственных кочевников? (Саян үндемей, мұңайып, ойланып қалады, Керейбай мен Мейіргүл келеді, көрші контейнерде тұрады. Айым Мейіргүлмен құшақтасып амандасады). Здравствуйте, теть Меиргуль. Салем, Керейбай агашка! Мейіргүл: Здірәс, здірәс, Айым! (Керейбай түсініксіз ернін жыбырлатады). Айым: О-о, Саян, вольный певец, потомок великих батыров древней степи! Грустно, да? Спой-ка нам лучше... одухвотвори так сказать, торговый мир! Саян (Боранғұл әперген домбыраны шертіп, әндетеді): Өзіңмен қалсам кезігіп, Ғажайып бір күй туатын. Екеуміз ғана сезініп, Екеуміз ғана ұғатын.

Айтқызбай білсең болмай ма?!

Мейіргүл: Ай, ладны, ысылуш-шай... Карочы, он тебе еті... кәк еті... палажел еті... Айым: Что? Что положил? Мейіргүл: Еті, кәк еті... әй, Керейбай, көзі түсті деген қалай еді мыналардың тілінде? Керейбай: Палажил... қалай еді... оши шорные... иә, иә, оши палажел, обшым. Мейіргүл: Нен-ннен-нет... клаза палажел тебе. Обшым, любит с перуай разы. Гауарит, зашем балтайт... не мушай минә... дабай, гауарит, сразым. Айым: Ну и шуточки, ну и словечки. А казалось мелодия такой хорошей! (кетеді). Мейіргүл: Әй, әй, Айым, не абижайса, песнә кароши, парин кароши, еті про настояшши любов... Слобы тәкөй ду-ду душыдушистый. Төлкө төтіңкі шөтіңкі не тәк тәлкәбайт, или тбой кәллә не тәк кәлкәбәйт. Ей, ей, Айым, ти сәпсім не тәк панимайт... песні кароши, парин кароши... зашем балтайт? Айымның соңынан сөйлеп кете береді. Ару мен арба Керейбай (Саян мен Боранғұлға): Оп-пырмай! Төтіңкі-төтіңкі, мөтіңкі-мөтіңкі, тәтешкі-мәтешкі, ағашкі-мағашкі... неше түрліні естиді екен ғой кісі! Не қазақ емес, не орыс емес, шалапотный бірдеңе. Боранғұл: Нешауа... Әншінің тілінен бір сүйсе, бітті, бірден қазақша сайрап кетеді. Көр де тұр, әлі қосылып ән салады. Керейбай: Қайдам?! Осы күнгі қыздардың көбінің есіл-дерті шүлдір-шүлдір секекбай, шетелге кетсем деген көкекбай. Ер азаматты сыйлайтын, лайықты жар болатын қыз қалмай ма деп қорқамын бара-бара. Боранғұл: Байға тиген соң басылады бәрі де... Керейбай: Әй, білмеймін-ау, білмеймін, қайда кетіп барамыз?.. Саян ойлана алысқа қарап отыр. Керейбай мен Боранғұл да солай қарайды. Базардың ортасында ала сөмке артқан арбаны сүйреп, Мейіргүл келе жатыр. Керейбай: Е-е, дүние-ай, қайтейін енді! Созалаңдап барып арбаны тартады.

Боранғұл: Жо-жоқ, о не дегеніңіз... өзім-ақ.

Мейіргүл: Жалғыз өзің өлшеген қызық болмайды... екеулегенге не жетсін? Боранғұл: Жо-жоқ, рахмет, өзім-ақ... Мейіргүл: Апырмай, не болды екен, ә? Анау ма? Әлде мынау ма? Боранғұл: Сонша тергемей, беретін болсаң, тез-з-тез-з берсейші без-з-без-з-беніңді! Мейіргүл: Ә-ә, таптым. Анаша өлшейін деп тұрсың сен. Боранғұл: Т-с-с, ойбай. Қайдан біліп қойдың? Мейіргүл: Құпияның қызығы қатынмен! Ал, айта бер... Қанша? Боранғұл: Жарты қап! Мейіргүл: Жарты Көкшетаудың байлығы! Килісі қаншадан? Боранғұл: Тс-с. Тісіңнен шықпасын. Мейіргүл: Жоға, жоға. Тісімнен шықпауын шықпайды, бірақ, ішім жарылып кетуі мүмкін. (Керейбай кеп қалады). Мынау жарты қап наркотик тауып алыпты. Керейбай: А-а?! Ал дабай... доляға кіреміз... әйтпесе органда істейтін құдама айта қойсам, ызғып кетерсің... Боранғұл: Жоқ. Дүрлігетін дәнеңе де жоқ. Жеңгейге әзілдегенім ғой әншейін! Бұрылып, контейнерінің алдына келіп, медитация жасап, малдас құрып отырып алады.

Тұңғиық толқынды мөлдір кез.

Кірпік қақпай қарасыншы қара түн.

Керейбай: Ә, ми ма, миды бірдеме қылармыз... бас аман болсын! Әй, Боранғұл... Боранғұл: Боронаго, Боронаго... Керейбай: Әкеңнің басы, Борона... Боранғұл. Әй, тасқұдай құсап қақиып отыра бергенше бірдеме көрсетпейсің бе? Боранғұл: Жәрәйді. Боранғұл терең-терең тыныс алып, қол-аяғын тарбитып, арыстандай ақырады, жолбарыстай жапырады. Бәрі аң-таң. Қол-аяғын зуылдата сермейді. Боранғұл: Міне, мынау-ои дзюцу, гияку дзюцу, мынау – иоко гери кеаге, мынау – иоко гери кекоми-каратэден. Мынау – силаттан, мынау – күң-фудан, мынау – таэквондодан – ап чаги, сосын иоп-чаги... – Ол аяғын көтере тебе бергенде, Мейіргүл әуестене ұмытылып кеп қалып, Боранғұлдың табаны мұрнына тиер-тимес тақала тоқтайды. Мейіргүл (саспай, Боранғұлдың аяғын бұрыңқырап ұстап алып): Мынау қазақша күрестен – иоп-чагиге кетчәри! Мейіргүл оны итере-митере құлатып тастайды. Боранғұл қызарақтап, «а-а», «о-о, ки-а» деп, Мейіргүлге әрлі-берлі секіре бергенде, Мейіргүл Керейбайдың қолтығына сүңгіп кетіп, артына тығылады. Тілін шығарады, мазақтайды. Керейбай: Өй, менің әйелімде әкеңнің құны бар ма еді? Ол тақыр басынан шеңгелдеп ұстап алып, итеріп қалғанда, Боранғұл ұшып кетеді. Қайта келіп, ұрғалы тұрған Керейбайға жалынады. Боранғұл: Тұра тұршы, маған мұрсат бере тұршы, медитация жасап, приемдарымды есіме түсіріп алайыншы! Керейбай: Е-е, жарайды... бердім мұрсатты. Сәл ойланып алған Боранғұл Керейбайға жақындайды. Боранғұл: Міне... Керейбай екенің шын болса, былай тұр қозғалмай... міне... Ол алдаусыратып тұрып, таудай Керейбайдың басына ала сөмкені кигізе қояды да, шықшытынан бір нұқиды. Керейбай ыңқ етіп, екі бүктеліп барып отыра қалады. Мейіргүл ойбайлап, ара түсе бергенде, Боранғұл алақандарымен ауаны осып-осып жіберіп, ақырын ғана саусағымен тигізбей нұқып қалғанда, тимей жатып Мейіргүл «ох!» деп бұрала майысып, Керейбайды құшақтап, ал-

Жалынады.

алып, кенет атып тұрып, қаша жөнеледі.

Ай сәулелі әніммен аялайын!

Қайырмасы:

лаңдап, есі кіргенше...

Үшеуі күліп, кете береді.

ральный ущерб платить... Брось ты!

Полицей: Иногда полезно посидеть... подумать (қамайды).

Құтқару тобы Есі шыққан Айым жанұшырып Мейіргүлдің үйіне келеді. Аптығып, болған оқиғаны айтып береді. Мейіргүл (Айымға): Әй, ысылушшай, Айым. Мен баланы тауып, байды бағып, базарды қағып жүрген айғыр қатынмын. Күнкөріс үшін... қайтейін... кейде клиенттерді алдап-сулап жіберетінім де бар шығар... Ақшаға да қызығатыным рас. Бірақ, мен қазақтың қызымын! Ешқашан да қанымды сатпаймын! А-а, сен ше? Сен ғой баланың басын айналдырып, нәр-р-р-котаға ұрындырып жүрген. Корр-риер Нәрркөтишески! Айым: Ой, тетенька... зачем вы так? Мен білмейді наркотик туралы... Мейіргүл: Айтақ! Білгенде, сен білесің бар бәлені. Бізді ақымақ қылып, әп-әдемі әншімізді қаматып тастап, ақшаны қалтаңа басып алып, тайып тұрмақсың ғой! За рубеж хочеш, да? Они хароши-ми псе плақой знәшет. Пашему ты не любиш сбой народ? Не знәйіш радной язик? Ігіде тбой нацианальный гордыст?! Кәму ти тәкөй нөжнәй там, ә? Айым: Я же его люблю! Мейіргүл (Жұмбақ күліп, түрі өзгеріп): А-а! Солай ма? Любов де. Знашет, бай керек саған да? Айым: Да! Мейіргүл: Эті менәйіт делі! Жүр, кеттік! Айым: Қайда?! Мейіргүл: Байға! Мен қазақтың әнін нахақтан нахақ қаматып қойып, қарап отыра алмаймын! Әй, Керейбай! Керейбай келеді. Мейіргүл оған болған жәйтті түсіндіріп айтады. Айқасқа дайындық Керейбай ала «Москвичпен» Боранғұлдың пәтеріне келеді. Боранғұл (Керейбайға): Бітті. Капут. Сендердің кесірлерің бәрі де... Керейбай: Қап! Тап мына сенің қырсығыңның айналып келіп әнші балаға тигенін қарашы. Жә... сабыр... енді не істейміз? Боранғұл: Құтқару керек Саянды!

Керейбай: Қайтіп? Боранғұл: Кәдімгідей... барамыз да абақтыны бұзып-жарып алып шығамыз баланы. Боранғұл қару-жарақтарын – балта, пышақ, егеу, арасын қойны-қонышына тығып, дайындай бастайды. Керейбай: Әй, Борона, салдырлатпа темір-терсегіңді. Құрдымға кетесің. Одан да былай... дыбыссыз ғана... мен төбеден бір қойып, кеңірдегінен қылқындырып тастай берейін, қылқындырып тастай берейін, сен дыхалкіден... дыхалкіден бір теуіп домалата бер! Екеуі келісіп, қару-жарақсыз, салдырлаған ескі «Москвичпен» аттанады. Әйелдің айласы Мейіргүл күзет бөліміне келеді. Старшина мен полицей оған таңдана қарайды. Наркотик салынған қап бұрышта тұр. Мейіргүл: Мен әншіге тамақ әкеліп едім... өзегі талған шығар! (Сөмкесінен иісін бұрқыратып қазы-қарта алып шығып, үстелге қояды. Үлкендеу пакетті қоя беріп) Мынау әншіге... (Кішірек пакетті шығарып) Ал, мынау сіздерге... ауыз тиіңіздер! Полицей: А-а, жақсы! Қатырамыз! Алаң болмаңыз! Мейіргүл: Жақсы! Жақсы! (Шығып кетеді). Полицей пакетті ашып жіберіп, иісі бұрқыраған етке бас сала бергенде, старшина оны тоқтатады. Старшина: Әй, тоқта! Бір бәле қосып әкеп жүрмесін! Полицей: Бізді ақымақ санайды-ау деймін осы жұрт! Онда былай! Өзіне дегені – бізге, бізге дегені – өзіне! Пакеттерді ауыстыра қояды. Екеуі мәз болып, етті жей бастайды. Сәлден кейін есінеп, ұйықтап кетеді. Мейіргүл есіктен сығалап қарап алып, дыбыссыз басып, ішке кіреді. Мейіргүл: Өстетіндеріңді өзім де біліп едім! (Екеуін тез-тез тінтіп, сержанттың қалтасынан бір буда кілтті алады. Сол кезде телефон шар-шар ете қалады. Шошып кеткен Мейіргүл сасқанынан телефонды көтереді). Әлө! Жоқ, бұл базар! (телефонды орнына қоя бергенде, есіктен капитан мен сержант кіріп келеді). Сержант: Иә, бұл не қылған базар көшіп жүрген? Мейіргүл: Иісмай базары!

Сөмкесінен әтір алып шығып, сыртынан төніп тұрған екеуіне қаратып, сеуіп-сеуіп жібереді. Сержант (бетін басып, күліп): Қойыңыз, жеңеше! Үйдегі келініңіз бұл неғылған бөтен әйелдің иісі деп, кіргізбей қойып жүрер! Мейіргүл: А-а, мен нетіп, қайындарым, жаңылып... Қазір сендерге еркекшесін көрсетейін! Мейіргүл сөмкесінен газ баллончик алып шығып, өз мұрнын бір қолымен баса қояды да, екеуінің бетіне сеуіп-сеуіп жібереді. Екеуі құлап түседі. Сол кезде есік сарт етіп ашылып, Керейбай мен Боранғұл кіріп келеді. Жайрап жатқан төрт жігітті көріп, сасқалақтап тұрғанда, Мейіргүл Керейбайға бір буда кілтті ұстата қояды да, қолымен «анда» дегендей даланы нұсқайды. Ол екеуі тұра тартқанда, баллонды сөмкесіне салып, жарты қап наркотикті арқалап алып, шығып жүре береді. Арылу Керейбай мен Боранғұл күзет бөлмесінен шығып, үлкен қойманың темір есігін салдырлатып ашып, ішке кіреді. «Саян! Саян!» деп дауыстап, кең, қаракөлеңке қойманы аралап, іздеп жүргенде, ұйқысынан оянған манағы капитан мен сержант кеп қалады. Капитан (пистолетін бұлғап-бұлғап): Иә, кімді іздеп жүрсіңдер? Керейбай: Ана әнші бала Саянды босатып қоя беріңдер! Капитан: Жоқ! Ол қылмыскер! Бітті! Керейбай: Көкелер-ау! Ағайыншылықпен келісейік те былай... Қазақ емеспіз бе?! Капитан: Жарты қап кокаин тұрғанда, қайдағы көкем-ау! Керейбай: Атам қазақтың жолымен, кешірім жасап, босатып қоя беруге болмай ма? Капитан: Заң ешқандай атаң қазақты білмейді! Заңда ұлт жоқ! Керейбай: Неге? Болу керек! Әр мемлекеттің заңы алдымен өз ұлтының мүддесін көздеуі керек! Капитан: Сен мұндай заржақ болсаң, парламентке бар! Керейбай: Қап, бәлем, сені ме! Керейбай мен Боранғұл айласын тауып, айқаспақ болады. Капитан пистолетін кезеніп, айбат шегеді. Аңдысып тұрғанда, стар-

Полицей: Бір конкурент болса да азая берсін! Капитан: Жоқ! Қазір барады да айтып қояды! Ешқайсың осы жерден шықпайсың! Ойын бітті! Бәрі сақ-сақ еткізіп, қаруларын кезеніп, аңдыса бастайды. Ортада қап. Сол кезде сырттан сызылтып Айым ән бастайды. Саян қосылады – дуэт. Ән мен анаша, қару мен өнер! Бәрі үнсіз тыңдайды. Бір қайырғаннан кейін капитан пистолетін беліне қыстырып, қапты ашады. Татып көреді, аузы көпіреді... Капитан: Әй, мынаны наркотик деп жүрген қай данышпан? Мынау жай кір жуатын порошок емес пе? (Жұрт ортаға жинала бастайды) Көріңдер, міне... Кәсіпкер: Өй, әкеңнің... Старшина: Өкінбе, әй! Мен әу басында-ақ айтқам, осының барынан жоғы жақсы деп. Бәлесінен аулақ! Құда: Ойбай-ай... оп-оңды ағайын едік... апиынға бола қырылысып қала жаздадық қой! Бір-екі будадан бөлісіп алады. Керейбай: Бұған да шүкір! Бір тазарып қалатын болдық! Барлығы есікке беттеп, күліп-ойнап далаға шыға береді. Далада, сұлу Көкше табиғаты аясында Саян мен Айым жарасып, қол ұстасып әндетіп бара жатады. Барлығы екеуіне қолдарын бұлғайды. Соңы. 2006 ж.

Аран І Нартайдың үйі. Есік алдында әйелі Манар, балалары мен немерелері мәре-сәре. Нартай ұлымен теріс қарап шахмат ойнап отыр. Қызы Нартайға, әйелі баласына жақтасып: «Ананы жүр! Мынаны жүр!» десіп, бақ-шақ болады. Баласы бір жүріс жасап: «Ал, мә! Енді мат боласың!» – дейді. Нартай қипақтап, ойланады. Өздерімен-өздері ойнап отырған екі немересін шақырады еркелетіп. Олар жүгіріп келіп, шахматты шашып жібереді. Баласы ашуланады. Бәрі мәз-мәйрам. Телефон шырылдайды. Нартай сотканы алады. «Иә! Иә! А-а? Аа? Қазір!» дейді түсі бұзылып. Үндемей ойланып сыртқа шығады. ІІ Аулада. Ескі қора-қопсы. Ескі жүк машинасы. Нартай елеңдеп тұрады. Әлденеге өте өкініп, ызаланып, машинаның доңғалағын, бортын сарт-сұрт ұрады жұдырығымен. Капоты, кузовқа іліп қойған «қолжуғыш» баклашкалар дірілдейді. Кешқұрым. Көлеңкелер ербеңдейтін сияқты. Қора-қопсының аңғал-саңғал қалпы қорқыныш сезімін қоюлата түседі. Елес: Әлдене күрсінгендей болады. Нартай есіктен ақырын қараса, қораның түкпірінде, алакөлеңкеде собалаңдап біреу тұр. Баяғы жоңғар, қытай жауынгері сияқты. Сауыт-сайманды, қару-жарақты. Нартай шошыңқырап, үңіле қарайды, ештеңе жоқ. Төбеде біреу жүргендей болады. Нартай балтаны алады. Аңдиды. Бұрыштан шыға келгенде, балтаны жіберіп қалады. Әлгі ғайып боп кетеді, балта кірш етіп бөренеге қадалады. Өзінен-өзі үрейқуықтанып тұрғанда машинамен қара папкалы, шляпалы, қара көз әйнекті дәу келеді. «Елес пе, кісі ме?» деп, есі шығып тұрған Нартаймен амандасады. Екеуі Тұрғынбектің машинасына отырып кетеді. ІІІ Тас-төбенің басында жеке шыққан шоқ ағаш. Мал өрістен келіп, жұрт әрлі-берлі айдап барады.

леп...

ІV Үй сыртында, кішкентай огородта Нартай әйелімен күңкілдесіп жүр. Балалар алаңсыз ойнап жүр. Кейде бұлардың қасына кеп, еркелеп кетеді. Доптарын лақтырады. Балдарға күлген болады. Бірақ, жыларман халде. Әйелі сәбіз, помидор, картопқа қаптаған арамшөптерді борт-борт ызаланып жұлып лақтырады. Манар: Мұның не? Өзі әрең-әрең күн көріп жүргенде... Бұл не сұмдық?! Көзінің жасын әрең іркіп, сыбырлай сөйлейді. Нартай: Әйел үндемегенде әдемі! Сен сабыр ет, сыр берме ешкімге. Ақылдасайық... ақша іздейік. Манар: Ақылдасқанда... іздегенде... Қайда барасың? Кімнің шекесі қызып тұр дейсің қазір. Тіпті, бар болса да бермейді. Не деп береді саған? Өзің былықтырдың ба, өзің құтыл дейді. Берген күнде де ертең қалай қайтармақсың? Нартай: Жә, доғар енді зарлай бермей! Бір жөні болар! Кетеді. Балдар мәз боп ойнап жүр. Манар көз жасын әрең тежеп, үйге кіріп, телефон соғады: «Тәте! Құрыдық! Нартайды соттағалы жатыр!» – дейді жылап.... Апайы: «А-а!» – деп үрейленеді. Апайы үлкен әжесін, күйеуін, балдарын бір жаққа шығарып салып жүр. Машинамен кетеді. Оларға білдірмейді. Оңаша қалғанда ойға батады. V Дөң басындағы үй. Үй сыртында, шарбақтың ішінде Нартайдың ағайыны Жаскен бір дударбаспен ағаш кесіп жатыр. Нартай келеді. Қауқылдасады. Дударбас балтаға кетеді. Нартай Жаскенге жағдайын айтады. Жаскен: Солай деңіз, Нараға! Қап, әй, ә?! Біздің халімізді өзіңіз де білесіз... Ауылда жұмыс жоқ... бізде қайдан ақша болсын? Он мың доллар! О-о! Кем дегенде, он бес жылқының немесе отыз сиырдың құны! Жынды ма, әй, өздері? Кісінің шамасына қарамай ма? Ерегіскенде, өзін неге ұстатып жібермейсіз? Нартай: Қайтіп? Қалай? Жаскен: Е-е, КНБ-ға айтпайсыз ба? Нартай: Болмайды ол, болмайды! Жаскен: Неге болмайды?

Нартай: Өзім бірге кетейін деп байланып тұрмын ғой. Және дәлел де жоқ! Жаскен: Дәлелді табу керек. Бұлар ма, бұлар... Қарсы шабу керек бұларға! Әттең, дүние-ай! Ауғанстанда жолыққанда көрер едім! Ол кіжінеді. Нартай ойланып қалады. Дударбас балта алып келеді. Ағаш жарады кезек-кезек. Елес: Қара киімді, қара папкалы қыр астында Нартайды тосып тұрады. VІ Нартай жиеніне келеді. Жиені ауласында бокс қолғабын киіп, қапты ұрып жүр екен. Мән-жайға қаныққан соң, қылжақтайды. Жиен: Жұрттың нағашысы (қапты ұрып-ұрып қояды) жиендеріне беруші еді, менің нағашым өзімнен дәметеді. (Қапты ұрып, секіріп-секіріп қояды. Нартай боксшы жиеннің Тұрғынбекпен бокс ойнап, сабағанын елестетеді. Басын шайқайды). Нағашы, ә, нағашы! Елді әуре қылмай, тып-тыныш түрмеге тарта бермейсіз бе? Салулы төсек, салқын үй, тегін тамақ... Алаңсыз жатып іше бересіз, а?! (Қапты құшақтап, ыржиып, мазақтап тұрады). Қолмен істегенді мойынмен көтер деген... Нартай: Әй, не оттап тұрсың?! Мен алғам жоқ! Жиен: Хе-хе-хе! Мұныңызға кім сенеді? Нартай қапты жұдырықпен бір ұрғанда, қораның төбесі солқ ете түседі. Жиен есеңгіреп, басы айналып қалады. Нартай қайқайып кете береді. Жиен (артынан айғайлап): Мүйізді қара қошқарымды берейін! Нартай: Бүйткен қошқарыңның мүйізін мұрыныңа тық! VІІ Нартай сол бетінде үлкен апасының үйіне келеді. Апасы құрақ ұшып қарсы алады. Нартай дөңгелек үстел басына, оюлы текемет, құрақ көрпенің үстіне отырады. Күміс қаптырмалы барқыт қамзол, қазақы көйлек киген, күміс білезік, сырға, жүзік таққан апасы ескіліктің ыстық елесіндей. Апасы ағаш аяқпен айран береді. Қаймақ, бауырсақ әкеліп, есі шығып жүр. Бір жағынан бауыры келгенге қуанып, екінші жағынан істі боп кете ме деп қорқады.

Ескі, зерлі әбдірәні ақтарып, тозыңқы, кестелі орамалға түйілген ақшасын алып келеді. Нартайдың алдына қояды, екі жүз доллар. Сырға, сақина, білезіктерін шеше бергенде, Нартай қолымен «тоқта» деп белгі береді. Толқып, ауыр ойға батады. Апасы көзіне жас алады. Ата-аналардың, бала кездің суреттері қабырғада ілулі тұр. Сағыныш. Шыныаяқпен шай ішеді, баяғының шалдары құсап, табағына құйып, үрлеп, сораптап, рахаттана ішеді. Кенет жарық сөніп қалады. Апасы кәрәсін шам жағады. Қажыған Нартайдың көзіне көлеңкелер қап-қара, үрейлі болып көрінеді. Елес түрмеде қалайы кружкамен шай ішіп отырады. VІІІ Түн. Апасының үйіне машинамен Тұрғынбек келеді. Сигнал береді. Үйдегілер үрпиіп, шошынады. Нартай ақырын ымдайды. Апасы қорқа басып шығады. Фардың жарығы көзін қарықтырды. Тұрғынбек тұр түнеріп. Қайтып келеді. Апасы (үрейлене сыбырлап): Саған келіп тұр! (Нартай шығуға ыңғайлана бергенде) Ой қорқамын, бармашы! Байқашы! Мен де бірге барайыншы! Нартай оны арқасынан қағып, үнсіз ұғындырып, сыртқа шығады. Тұрғынбек Нартайды машинасына отырғызып, ескі ғимараттың орнына, қираған үйінділерге алып келеді. Түсерде Тұрғынбек соткасын машинада қалдырып, Нартайға тесірейе қарайды. Нартай да соткасын қабымен қалдырады. Сыртқа шығып, керіліпсозылады. Қараңғыда, машина жарығында ербең-ербең етеді көлеңкесі. Нартайдың көзіне қап-қара бәлелер елестейді. Тұрғынбек: Ақша таптың ба? Нартай: Жоқ! Тұрғынбек: Қашан табасың? Нартай: Білмеймін... Мүлде табылмайтын сияқты... Тұрғынбек: Неге? Нартай: Жоқ! Бармаған жерім жоқ! Сұрамаған кісім жоқ! Бәрінде де ақша жоқ, бітті! Тұрғынбек: Осы «жоқ, жоқ!» деп зарлағанды қашан қоясыңдар, ә?!

Нартай: Сен түсінсеңші, он мың долларыңды мен он жыл жұмыс істесем де тауып бере алмаймын ғой! Тұрғынбек: Мейлің! Онда оңбайсың... сотталасың! Нартай: Басекең хабарласқан жоқ па? Бәрін өзім реттеймін деп еді. Тұрғынбек: Хабарласты. Орынбасарынан сәлем айтыпты. Менің айтуыммен бергені рас, бұл істі шулатпай жауып тастасын депті. Нартай: Онда не бар созатын? Бастық айтты, бітті емес пе? Тұрғынбек: Ой, шіркін-ай... Оп-оңай біте салатын немене... ол саған, құдалық па? Мен де басекеңе сәлем айттым... Тапсырма бергенін растап, бар жауапкершілікті мойнына аламын деп жазып берсін дедім... Нартай: Ал? Тұрғынбек: Жауап жоқ әлі! Әрине, ондайды жазбайды. Бәрібір, соры қайнайтын сенсің! Сондықтан, солқылдай бермей, бір жағына шығатын бол! Екі күн саған! Нартай: Басекеңді тыңдамайтын сен кімсің сонша?! Тұрғынбек: О-о! Мен бе? Мен – мистер икс, игрек, зет-пін! Нартай: О, сұмдық-ай! Әй, бауырым, маған бір жақсылық жаса! Бір қазақтың баласымыз ғой... Анауыңды азайт. Тым болмаса жартысына келісейік! Тұрғынбек: Он теңге де қысқартар жайым жоқ! Тапсаң, таптың, таппасаң, батпаққа баттың! Екеуі тоң-торыс, алагөз боп тарайды. Апайының үйінің алдынан түсіп қалған Нартай елегізиді. Елес: Нартай есікті ашпақ бола береді. Аулада біреулер жүрген сияқты. Мұны аңдып, қуалайды. Фонарик жағады көзіне. Қораның бұрышында бас салып, шүберек белбеумен буындырады. Нартай көзі аларып, талықсып кетеді. ІХ Нартай апайының үйінде түнімен ұйықтай алмай, дөңбекшіп шығады. Елес: Масқара болып, түрмеде отырғаны елестейді. Таң біліне тұрады. Қораға кіріп, есігін бекітіп алады. Арқаннан тұзақ істеп, асықпай сырғауылға іледі. Қолымен асылып, солқылдатып көреді. Басын тұзаққа тақап, тесігінен ойлана, қинала қарайды.

Елес: Қара киімді біреу кенет пайда болады. Қолымен «асыл!» деп нұсқайды. Нартай үнсіз көніп, асыла бермек болғанда, көзіне балдары елестейді. Қаны қайнап кетіп, босағада ілулі тұрған ескі қамшыны ала салып, қара киімдіні сабайды келіп. «Жоғал! Жоғал, малғұн! Мен асылып өлмеймін! Мен сендерді асып өлтіремін!» Анау ғайып боп кетеді. Нартай қолымен тұзақты қысып тұрып: «Ал, қайтесің? Ерегіскенде... асылып өлмеймін!» дейді тістене сыбырлап. Осы кезде есік алдында самауыр қойып жүрген апасы әлденеден секем алып, қораға келеді. Екеуі құшақтасып, аулаға шығады. Елес: Жаскен екеуі Тұрғынбекті аңдиды. Х Нартай өз үйінде жалғыз. Біржан салдың «Теміртасын» айтып отыр. Қара су есік ылайланды, Бай болмақ, кедей болмақ құдайдан-ды, Қамзолдай, келте пішкен дөңгелетіп, Дүние өтерінде шыр айналды!

Жаскен келеді. Түсі суық. Тұрғынбектің суреттерін, үйін көрсетеді. Екеуі ой үстінде... ХІ Нартай мен Жаскен машинамен қалаға келеді. Он екі қабат биік үйдің қасына тоқтайды. Домбыраның шабадан сияқты қабын қолына ұстап, Нартай үйге кіреді. Жаскен машинада қалады. Қа-

ракөлеңке басқыштармен ақырын көтеріліп, бір қуыстардан өтіп, үйдің төбесіне шығады. Төбеден қарағанда, қала алақандағыдай. Төменде, коттедж ауласында Тұрғынбек балдарымен доп ойнап жүр. Нартай қапты ашады. Домбыраның орнында – қосауыз мылтық! Тұрғынбекті көздеп, енді атпақ болғанда, оны кішкентай баласы жүгіріп кеп, құшақтай алады. Нартай ата алмай қиналады... Тұрғынбекке балалары еркелеп, бәрі мәз болады. Нартай басын шайқап, мылтығына сүйеніп, оларға төбелерінен ойлана қарап тұрады... Оғын алып, Тұрғынбекке лақтырады. Тұрғынбек патронды көріп, шошынып қалады. Қолына алып, айналдыра қарайды. Түсі бұзылады. ХІІ Нартай өз үйінің алдында жаттығып жүр. Жалаңаш қолымен қалың-қалың қарағай тақтайларды ұрып сындырады. Жаскен келеді. – Нараға, ана жемқорды осылай бір-ақ ұрып, қақ бөліп тастамайсыз ба?! – дейді күліп. – Е-е, Жаскенжан, онымен шешілетін түйін болса ғой! – деп күрсінеді Нартай. Сол кезде Тұрғынбек Нартайға телефон соғады. Нартай онымен кездесуге кетеді. Жаскенге байқарсың деп ескертіп қояды. Тұрғынбек Нартайды машинасына мінгізіп алып, орман шетіне кеп тоқтайды. Тұрғынбек соткасын машинада қалдырады. Нартайға қарайды бақырайып, ол оның көзін ала беріп, тек сыртқы қабын ғана тастайды. Байқатпай диктофонын қосып қояды. Былайырақ барып, бір ағаштың түбінде сөз бастайды. Осы кезде жеңіл машинаға телешке тіркеген Жаскен алыстағы күре жолмен ақырын өте береді. Тұрғынбек: Ақша қайда? Нартай: Жинастырып жатырмын... Айтпақшы, өзі қанша еді сұрағаның? Тұрғынбек: Он! Он мың доллар дедік қой! Нартай: Он мың доллар! Ондай ақшаны өмірі қолыма ұстап көрмеппін. Тіпті, елден ұят екен... Біреуге он мың доллар пара бе-

фашист-солдат боп елестеп, садақпен, автоматпен атқылайды.

Тұрғынбектің оғы бітеді. Оны білдірмей, тас арасында аңдысып жүреді. Екеуі екі тастың түбінде алқынып отырып, сөйлеседі. Тұрғынбек: Оу, Нартай көке, өмір бойы қашсаң да құтылмайсың... Заң мен жағында... Нартай: Жоқ, Тұрғынбекжан, енді мен жағында. (Соткасын қосып, Тұрғынның пара талап еткен даусын тыңдатады). Мынадай айғақпен өзің кетесің құрдымға! Тұрғынбек: Бәрібір маған түк те қыла алмайсың! (Алдаусыратып, тас-тастың арасымен жақындай береді). Одан да екеуіміз жақсылап келісейік! Сөзге алдандырып келіп, Нартайды ту сыртынан бас салады. Алыса кеткенде, аш белден қапсыра құшақтап көтеріп, жерге алып соғады. Алқымынан езіп, тұншықтыруға тырысады. Нартай жандәрмен бір қиыршық тасты алып, Тұрғынбектің қыр арқасына батырғанда, ойбайлап домалап түседі. Атып тұрып, екеуі аңдысып, төбелеседі. Айдала. Тас орман. Арпалысқан екеу. Тұрғынбектің төбелесі кәдімгі қара төбелес. Құлаштап ұрады, тебеді. Нартай тигізбей жалтарады. Бірақ, өзі ұрмай жүреді біраз. Бір кезде Тұрғынбек ақырып, қолын тарбитып ұрады. Нартай оның қарынан бір ұрып, қолын салдырайтып тастайды. Іштен бір періп, құлатады. Шалқасынан түскен Тұрғынбектің үстіне мініп алып, кеудесінен, қарнынан барабан ұрғандай төмпештейді. Елес: қамшымен құйрықтан, қарнынан сабайды... Нартай: Құдайдан қорықпайсыңдар ма? Халықтан ұялмайсыңдар ма? А-а? Тұрғынбек: Мен ондайды білмеймін! Білгім де келмейді! Менің жақсы өмір сүргім келеді. Дүниені шайқап жүргім келеді! Нартай бұлқынған Тұрғынбекті сүйрелеп, тасқа сүйеп отырғызып қояды. Нартай: Жүре бер! Бірақ, араныңды ашып, жан-жағыңды жалмай берме! Жұртты жылатпа. Тұрғынбек: Ондай адалдығыңды атаңа апарып бер! Менің білетінім – қолым жеткенді жұлып алып, жей беру, жей беру, жей беру... Тұрғынбектің сазарған бетіне қарап, Нартайдың қаны қайнап кетеді. Нартай: Мақұлық! Тұрғынбекті бір періп талдырып тастайды.

Бұрылып кете береді.

Тұрғынбек: Нартай аға! Нартай аға! Тоқтай тұр! Мені дәрігерге жеткізсеңіз, шаруаңызды жеті жарым мыңмен реттеп беремін! Нартай: Аһа! Тапқан екенсің ақымақты! Арзандау біреуді жалдап аларсың! Тұрғынбек (Тастың тасасынан еңбектеп шығып): Әй, жарайды, жеті мыңға көндім-м! Жақсылықпен келіссек, екеумізге де пайдалы! Ерегіссек, екеуміз де құримыз! Нартай: Мейлі, әкеңнің. Бүйтіп қор болып жүргенше, біржолата өзім де құриын, сені де құртып тынайын! Тұрғынбек: Ма-ма-мақұл, алтау, алты-ақ мың болсын! (Талықсып жатып қалады). Нартай үндемей бір қарап, бұрылып кетеді. ХІІІ Будақтаған түтінге қарай ағаш арасымен жүріп отырып, орманшының үйіне тап келеді. Монша жағып, самауырға шай қойып жатыр екен. Шаршап, арып-ашқан, сақал-мұрты үрпиген Нартай бір-екі кесе шай ішіп, жан шақырады. Орманшы екеуі ат-арбамен Тұрғынбекке келеді. Екеулеп көтеріп, арбаға салып, жолға шығады. XІV Үшеуі ат-арбамен аяңдап, Тұрғынбектің машинасына келеді. Жаскен де сонда тұр екен. Жаскен: Әй, амансыңдар ма, әйтеуір... Құдай сақтасын... қазір неше түрлі сұмдық қаптап кеткен жоқ па? Әне, айтып жатыр, шулап жатыр... Бір жемқордың үйін, дүние-мүлкін, бала-шағасын түгелімен өртеп жіберіпті! Тұрғынбек: А-а! Не дейді? Қашан? Жаскен: Кеше! Тұрғынбек машинасына міне салып, бір-ақ тартады. Бұлар аңтаң болып қала береді. XV Асығып, үрейленіп келе жатқан Тұрғынбек жанталасып, соткамен звондауға тырысады. Жүрегі қысады. Алқынып, алақтап, ағаш-ағаштың арасындағы бұралаң жолдан шығып кетеді. Тормоз беріп үлгереді. Ағашқа тіреле тоқтайды. Басы айналып, қысылып,

Нартай: Әлгі Тұрғынбектің үйін айтамын да!

Соңы. 2010 жыл.

Айхан

Капитан: Мен сізді бірден таныдым, аға! Мен де бокспен айналысқам! Бала күнімізде сізді үлгі қылып, еліктеп өстік қой! Сіздей атақты адаммен кездесу мен үшін үлкен қуаныш! Айхан: Әсіресе, қолына кісен салып, айдап әкелген қандай рахат! Капитан: Қызмет солай, амал не! Келіңіз, аға, естелік болсын, суретке түсейік! Айхан (суретке түсіп болған соң): Арағың бар ма өзі? Капитан (жымың етіп, сержантқа): Әлгі вещдокты... алып кел! Сержант әлгі үшеуінің үстелінен айғаққа алған жарты бөтелке арақты алып келеді. Айханға береді. Айхан қолына алып, екеуіне ұсынады. Капитан «жұмыс» деп, ішпейтіндерін білдіреді. Айхан бөтелкені қылқылдатып бір-ақ жұтып, лақтырып тастайды. Жұдырығын иіскеп, «уһ» дейді. Полицейлер таңданып, бастарын шайқайды. Айхан: Рахмет, айналайындар! Ағамыздың бұл жүрісі қай жүріс демеңдер... Қайбір жетіскеннен жүр дейсіңдер! Екеуін арқаларынан қағып, бұрылып кете береді. Шыға беріп, бетон қабырғаны сарт еткізіп бір ұрады. Қабырға дүңк етіп, солқ ете түскенде, цемент сылағы саудырап түсіп қалады. Айхан екеуіне: «Ұқтыңдар ма?» дегендей, бір бұрылып қарайды да, сол күйі шығып кетеді. Екі полицей бастарын шайқап, ойға батып қала береді. Капитан: Сен білесің бе бұл кісінің кім екенін? (Сержант оған аузын ашып қарайды) Бұл кісі бір кезде даңқты боксшы болған. СССР чемпионы болып, олимпиадаға барайын деп тұрған жерінен бұл кісіні тізімнен сызып тастап, орнына басқа біреуді жіберді ғой! Сержант: Кім? Капитан: Жоғарыдағылар! Содан күйініп, спортты тастап, ішіңкіреп кетті! Әйтпесе, мұндай боксшы бүкіл әлемде сирек! Әттең, амал қанша! Сержант капитанға таңдана қарайды. Екеуі күрсініп, есікке беттейді. Үйде Айхан подъезде. Басқышпен әрең көтеріліп, пәтеріне келеді. Есігін қағады. «Наз-зия!» Қарсы есік тықырлайды, көрші әйел гла-

зоктан сығалап, аңдып тұрады. Айхан қисалаңдап, шегіншектеп келіп, темір есікті жұдырықпен сарт еткізеді. Көрші әйел шошып, шоршып түседі. Айхан өз есігін де бір періп: «На-зиа-а!» – дейді. Айханның әйелі есік ашады. Мас күйеуін күлімсіреп, жылы жүзбен қарсы алады. Айхан қисалаңдап келіп, оны құшақтап, арқасынан дүңк-дүңк қағады. «А, қатыным, қатыным... (Қабырғаны жұдырығымен сарт-сарт ұрады) Ұға ма мұны ақылың!?» – дейді. Қабырға солқылдағандай болады. Нәзия бұртиған болып, жымияды. Бір жағы жақсы көріп, бір жағы қорқыңқырап жүр. Ол шай қоюға кеткенде, Айхан еденге шалқасынан жата кетеді. Сол күйі ұйықтап қалады. Нәзия оны шешіндіріп, аппақ төсекке көтеріп жатқызады. Ұйқыдағы ерінің жүзіне жақсы көріп, аяп, мұңая қарап, мейірлене иіскейді. Бас жазу Таңертең аппақ төсекте оянған Айхан есін жия алмай біраз жатады. Нәзия шалап дайындап, бас жағына қойып кетіпті. Ішеді. Звондайды. Тұрып, жуынады. Орал балконның түбіне келеді. Қолында – пакет. Арқанмен іліп, тартып алады. Жалғыз өзі айнаға қарап, арақ ішеді. Өз түріне өзі тесіле қарайды. Күйзеліп, мұңаяды. «Осы біткенің біткен шығар», – дейді күбірлеп. Бөтелкені алып, айналдыра қарайды. Құйып ішеді. Айнаға, өзіне қарап тұрып, өлең оқиды. Өзгеден емес, Өзімнен қорқам, сезем мен, Көзімнен қорқам, Ернімнен қорқам кезерген, Мінерге көлік, Ұшарға қанат жоқ менде, Дариға шіркін, Қалдырып бәрін безер ме ем?!

Неге сезбесін,