Астана 2012
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының кітап сериялары
Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан

Майлыбаев Бағлан, кеңес төрағасы
Асқаров Әлібек, жауапты хатшы
Абдрахманов Сауытбек
Атабаев Қамбарбек

Аяған Бүркітбай
Әбжанов Хангелді
Әбусейітова Меруерт
Әжіғали Серік

Әлімбай Нұрсан
Байпақов Карл
Байтанаев Бауыржан
Балықбаев Тахир

Дүйсембаев Еркін
Есім Ғарифолла
Жақып Бауыржан
Жұмағалиев Асқар

Жұмағұлов Бақытжан
Қасқабасов Сейіт
Қозыбаев Ілияс
Құл-Мұхаммед Мұхтар

Құрманбайұлы Шерубай
Мұхамадиұлы Арыстанбек
Мыңбай Дархан
Нысанбаев Әбдімәлік

Салғараұлы Қойшығара
Самашев Зейнолла
Сұлтанов Қуаныш
Тұяқбаев Қанат

Шаймерденов Ербол
Шеңгелбаев Бақытжан
«Мәдени мұра» ұлттық стратегиялық жобасын
жүзеге асыру жөніндегі Қоғамдық кеңес

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты
мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарық
көретін «Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми

басылымын әзірлеуді одан әрі жалғастырады. Серияның
бұған дейін баспаға ұсынылған сексен бес томы ұлттық
фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді саласы болып
саналатын эпостық шығармаларға, қара өлең, ертегілер,

жұмбақтар мен мақал-мәтелдер т.б. шағын жанрларға ар-
налды. Дәлірек айтқанда, «Хикаялық дастандардың»—он
үш, «Діни дастандардың»—жеті, «Ғашықтық дастан­дар­
дың»—он бір, «Тарихи жырлардың»—он бір, «Батырлар

жы­рының»—жиырма, «Мақал-мәтелдердің»—бес, «Қа­ра
өлеңнің»—екі, «Шежірелік жыр-аңыздардың»—үш, «Ер­
тегілердің»—бес, «Жұмбақтардың», «Балалар фольк­ло­ры­
ның», «Қазақ мифтерінің», «Моңғолиядағы қа­зақ фольк­­

лорының», «Топонимдік аңыздардың», «Күй аңыз­дың»,
«Шежірелік аңыздардың», «Тарихи аңыз­дар­дың»—бір-
бір томы баспаға дайындалып, басылым көрді. Бұл жи­нақ­
тардың он екі томында Қытайдағы қазақтардың, бір томын-

да Моңғолиядағы қазақтардың фольклорлық мұралары
қамтылды.
«Бабалар сөзі» топтамасының кезекті 86-томына Жоң­
ғар шапқыншылығы кезеңінде Қазақ Ордасының мем­ле­

кеттілігін, халқының тәуелсіздігін сақтап қалуда ерекше
рөл атқарған Төле, Қазыбек, Әйтеке сияқты ел тұтқасы

құрастырушылардан
ның (Сабалақтың) жекпе-жекте алғаш көзге түсуі жөнін­­дегі
аңыздың бес нұсқасы, болмаса ханның өлімі туралы бір­не­
ше нұсқалар алынды. Бұлайша жүйелеудің өзіндік себеп­тері

бар. Біріншіден, нұсқалардың негізгі мазмұнында ұқ­сас­
тық, бір ізділік болғанмен, сюжет желісіндегі оқиғалар­да,
эпи­зодтарда, кейіпкерлердің есімдері мен өзіндік болмыс­
та­рында айырмашылықтар аз кездеспейді. Екіншіден, жи­

нақ­ты баспаға дайындау барысында ғылыми басылым­дар­­
ға қойылатын талаптар айырықша ескеріледі. Бұл топ­тама
жалпы оқырмандардан бөлек, қоғамдық ғылымдар­ды зерт­
теушілерге де арналған. Әсіресе тілтанушы, фольклорта-

нушы ғалымдарға нұсқаларымен берілген мәтіндер бірден-
бір дәйек көзі болып табылады. Алғашқы саланың маманы
белгілі бір туындыны тілдік қырынан—лексикография, лек-
сикология, грамматика жағынан қарастырса, фольк­лор­

танушы мәтіннің шығу тарихына, нұсқалардың мәтін­дік
ерекшеліктеріне ерекше мән береді. Сондықтан топта­ма­
да фольклорлық шығармалардың қолда бар нұсқалары­ның
толық қамтылуы ғылыми басылымдардың ұстаным­да­ры­на

толық жауап береді.
Халық прозасында бір-біріне мазмұндық жағынан өте
жақын жанрлар аз емес. Мысалы, осы томға ұсынылған та-
рихи аңыздардың мифтермен, ертегілермен, әпсаналармен,

хикаяттармен, ауызекі әңгімелермен, шешендік сөздермен
арақатынасын айқындау оңайға түспеді. Әсіресе әр ке­
зеңнің қоғам қайраткерлері болып саналатын билердің та-
рихи оқиғаларға араласпайтын кездері кемде-кем. Ал би-

лер жүрген ортада дау-дамай, талас-тартыс аз болмайтыны
белгілі. Сондықтан билер негізгі кейіпкер болған кейбір та­
рихи аңыздарда жеке тұлғалар мен руаралық, тіпті соғысу­
шы тараптардың арасындағы даулар шешіліп, бітімдер жа-

салып жатады. Бұл ретте шығарманың мазмұнына терең мән
беріліп, тарихи негізі бар аңыздар іріктеліп алынды.
Осы аталған ұстанымдарға сәйкес беріліп отырған мә­
тіндер ғылыми қосымшалармен қамтамасыз етіліп, реттік

тарихи  аңыздар
санмен нөмірленді. Томның ғылыми қосымшаларын: томға
енген мәтіндерді жазып алушылар мен жариялаушылар
және басылымдар туралы мәліметтер, томға енген мәтін­дер­

ге ғылыми түсініктеме, сөздік, жер-су атаулары, мәтіндер­де
кездесетін тарихи тұлғалар мен күйшілер туралы дерек­тер,
пайдаланылған әдебиеттер тізімі мен томның орыс, ағыл­
шын тілдерінде жазылған түйіндері құрайды.

Кіші жүздің Жарабай деген жуан тұқымы қыпшақтың
бір адамын өлтіріп, теңдік бермейді. Бір жолы қыпшақтың
талапкерлеріне ілесіп жас бала барады.
Сонда Жарасбайдың даугері:

нардың пұлын даулайтын, ердің арын, елдің намысын
қозғайтын үлгілі би, үнемі жүйрік түсетін жер емес пе?
Түйенің тайлағы баланың ойнағандай мыналарың кім?—
дейді.

лайды» деуші еді. Сен кәрінің шайтаны болсаң, мен жастың
жайсаңымын. Төріңнен көрің жуық қалғанда, дауға арала-
сатын сенің не жөнің бар?—дейді. Осындай билік айтқан
баланың аты—Төле екен. Кейін Төле би атаныпты.

Жаздың ел жайлауға шыққан күндерінің бірінде Ар­қа­
дағы құдаларына барып, қонақшылап келе жатқан Төле
би қайтар жолда бұрыс болса да, Қазыбек бидің ауылы-
на ат басын бұрады. Жанындағы жолдастарымен үлкен би

тарихи  аңыздар
Қазыбектің ордасына келіп, «сөйлес» қылғанда, ауылдас
ағайынның дауына билік айтып отырған Қазыбек «бі­реуің
шығып жолаушының жөнін біліңдер» дей қоймайды. Бұл өзі

ешнәрсе демеген соң күтуші жігіттер де қозғалмайды.
Сыныққа сылтау іздеп жүрген қыңыр би көп күтсін бе,
атының басын бұрып алып жөніне жүре беріпті. Сәлден соң
билік сөзін байлап болған Қазыбек қызметшілерінің біріне:

білші,—дейді. Бұл кезде Төле би атын жай бастырып,
ауыл­дан дауыс жетерлік жер ғана ұзап кеткен екен. Бидің
қызметшілерінің бірі белдеуге байлаулы тұрған аттардың
біріне міне салып, қуып жетіп, Төле биді таниды да, алдынан

тып барып жүре алмаймыз,—деп атын тебініп қалады да,
Төле жолдастарына: «ал, кеттік»,—деп жүре береді.
Қызметші ордаға қайтып келгенде Қазыбек жігітін сөй­
летпей-ақ:

Бергі ауылдардың біреуі ме деп, қапы қалғаным-ай! Ол екі
айтпайтын, айтқанынан қайтпайтын Төле ғой. Енді ол ме­нің
бұл қылығымды кез келген жерде бетіме басады-ау,—деп
шын қынжылып, өкініп қалады.

деді Қазыбек.
Әкесінің тізесіне басын сүйеп барлық әңгімені үнсіз тың­
дап жатқан сегіз жасар Жолжақсы бала үй ішіндегі­лер бір
сәт дағдарып қалғанда басын көтеріп алып:

ерттеп беріңдерші, мен ол қисық шалды алдыма салып, са­
тырлатып қуып келейін,—дейді.

өзім барсам да Төле қайырылмас деп отыр ғой,—дейді
үлкендердің бірі.

адам ғой,—деседі үй ішіндегілер. Бала барамын деп бол­
майды. Манадан бері еңсесі түсіп, екі иығы салбырап кет­кен
Қазыбек бала сөзіне селк етіп:

ұстап беріңдер,—дейді.
Ала тартқан ала тайдың басын Төле би кеткен жаққа
бағыттаған бала сай-сайды өрлеп, қырат-қырлардың таса-
сымен ала тайын құйғытып келіп, Төле би тобының қарсы

алдынан шыға келеді. Ұлы бидің алдына тақап келіп тізгін
тартқан бала сәлем берген соң:

қойған қақпандарымды қарап жүргенімде айырылып қал­
дым. Жол жөнекей көзіңізге қозы түскен жоқ па, ата?—
дейді.
Көрмей қалдым ба дегендей жан-жағына мойынын соза

кездесе қалсаңыз, сұрап алармын деп жүрген үш сұрағым
бар еді. Сұрасам жауап бересіз бе?—дейді бала.

Ағайын адамдар араздасып, бір-біріне ренжісіп жүреді.
Олар­дың өкпесі немен тарайды,—дейді.

тарихи  аңыздар
ауылыңда адамдардың пейілі кең, дастарқаны мол, саба-
сы қымызға иіндеп тұратын бір үй болады. Сол үйге қымыз
іше сен де барасың, мен де барамын. Сөйтіп жүріп тіл табы-

сып, татуласып кеткендерін адамдардың өздері де білмей
қалады,—дейді Төле.

да өмірдің өзі береді. Тақа білгің келіп бара жатса, айтай-
ын, ерлі-зайыптылардың араздығы бір жұмадан аспайды,
өкпелері төсекпен тарайды,—дейді би.

ата, аға мен іні біріне-бірі өкпелеп араздасып қалады ғой.
Солардың өкпесі немен тарқайды?—дейді бала астындағы
тайын тебініп, Төлеге жақындай түсіп.

іні—зордан болады. Бордың атасы—тас, анасы—құм. Тас
мүжіледі, құм үгіледі, іні кесірлі болса да, аға кешірімді бо-
луы керек,—дейді Төле би.

бе қақпаныма. Менің де естиін дегенім осы сөз еді. Жаңа ғана
ініңнен бір білместік болып еді, соны кешірмей жо­ның­ды
сыртқа салып кетіп бара жатырсың. Бұр атыңның ба­сын!—
деп, бала Төле бидің атының шылбырынан шап беріп ұс­тай

леп кетті деп сандарын соғып қалғанда, мен: «қазір ол шал-
ды алдыма салып сатырлатып қуып келейін» деген едім. Ал-
дыма түсіп шауып отырсаңыз, мен соңыңыздан түсіп қуып
отырайын,—дейді бала.

Қуып отыратын сен ғой. Атымды ұрсаң ұр, өзімді ұрма,—
дейді Төле.
Содан ала тайға мінген бала атағы алты алашқа белгілі
биді алдына салып:

деген соң, түс Қазыбек атамның ордасына,—деп айғай са­лып
келе жатады.
Мұны естіген үйдегілер қаз дауысты Қазыбек бидің өзі
бастап далаға шығып, Төле биге құшақтарын жайып аттан

түсіріп алыпты.
Қазыбек балаға риза болып:

Бір байдың үлкен тойында бәйгеден бір жүйрік озып
келеді. Әлгі жүйрікке екі рулы ел таласып, қамшы сілтес­
кен төбелеске айналады. Ақырында екі жағы да Ақбота биге
жүгінеді. Сонда Төле ағасына:

бердім. Әділеттігіне бас игейсіздер,—деп жар салады. Қалың
ел енді екі даугердің сөзін тыңдайды.
Жүйрігі бірінші келген, бәйгеден озған кісі қамшысын
ортаға:

Сөзіме куә тартқан қалың елді,
Сипаған аузын үрлеп малым еді.
Қолбала сегіз жаста, тісі бүтін,
Туғаннан бар мінезі мәлім еді.

тарихи  аңыздар
Бәйгеден жас кезінде-ақ озып жүрген,
Қуғанда киік артта қалып еді.
Кездері киік қуған тайында еді,

Қарынын үш киіктің жарып еді.
«Сауға» деп мына екеуі екеуін ап,
Қазанға қазы қосып салып еді.
Етті жеп, ауқаттанып отырғанда,

Мына төртеу біздерге барып еді,
Бәйгеден жеті жылдан келеді озып,
Халқыма жеті рулы мәлім еді,—
деп, ә дегенде екі адамды, қала берді үстеріне барған төрт

адамды куәлікке тартып, дес бермеуге айналды. Сонда «ат
менікі» деп отырған Төлебай сыншы қамшысын тастайды
да, өз дәлелін айтты.

де көрмеген малдың енесін көріп, төлін танимын. Төлін
көріп енесін дәл ажыратамын. Ал мынау жүйрік ат менің
боз биемнің құлыны екені даусыз. Бір кезде буаз кезінде боз
бием қолды болды да, көз жазып қалдым. Ұры ауылымды

торуылдап жүрген кезінде қолға түсіру үшін сойдауыттай
жігіттерді күндіз-түні жылқыға қарауылдаттым. Арада бір
жыл өткенде боз биемді мініп, жылқы ұрлауға келген ұры
қашып құтылды. Биемді тастап қашқан екен. Ауаға ұшқа­

ны, жерге сіңіп кеткені белгісіз, зым-зия құрыды.
Бием қолды болса да өзіме келді. Ал құлыны қайда деп
жүретін едім. Бүгін бәйгеден озып келген сұр қасқаның осы
боз биеден туған құлын екенін танып, «өзіме қайтар, бәйге­

ге сен-ақ ие бола ғой» десем, көнер емес. оның соңы төбе­лес­
ке айналғанын бәрің де көріп-білдің. Ал, бала би, атаң­ның
әруағы қолдасын, әділ төрелігіңді өзің айт!—дейді.
Төлебайдың сыншылығынан басқа дәлелдері жоқ еке­нін

халық: «Ойпыр-ай, бұл дауды қалай шешер екен бала би?
Аналар өліспей беріспейін деп отыр емес пе? Төлебай сын-
шы екенін, елге кеткен дабыра атын пайдаланып, біреудің

билер  туралы  аңыздар
жүйрік атына ауыз салып отыр демеске амал жоқ. Деген­
мен, шешуі қиын іс болды» деп өзара сыбырласып отырған­да
Төле саңқ ете түсті:

былай ету керек деп есептеймін. Екі жақтың да осы тұлпар­
дың енесі атанған биелерін әкелуді сұранамын,—деді. Билік
жасаушының сөзі екі болған жоқ. Түнделетіп екі жақтан да
биелер жеткізілді. Енді Төле:

күн дамыл бермей жорғалатып, шаршатып келсін,—деді.
Екеуіне де бала мінгізді де, қаумалаған қалың топтың
ішінен екі-үш адам бөлініп, биелерді жолға аттандырып,
бірге жөнелді.

Үшінші күні ел билік құрылған төбе басына жиналды.
Екі бала да ақ көбігі шығып, ентіге жетті. Анадай жерде бай-
лаулы тұрған тұлпарға Төлебайдың тарпаң биесі оқыранып,
желінінен сүт ағып иіскелеп тұра қалды. Тұлпар да енесін

Шын әділ, дана би сен екенсің, билігіңнен айналдық,—де­сіп
бата беріп жатқанда, даугер «Дат!» деп айқайлап жіберді.

рек ұрлайтынмын-ды. Осы Төлебай сыншының жүйрігінің
бірін қолға түсіремін деп көп әурелендім. Бір жолы айдала-
да жайылып жүрген тарпаң, боз биені көрдім де, желіндеп
қалғанын білдім. «Қалай ғана тұлпар тумас дейсің» деп іле

жөнелдім. Ауылыма келген соң еш адамға көрсетпей оңа­
ша бақтым. Үмітім алдамаған екен, көпке ұзамай аман-сау
құлындады. Сұр қасқа жануардың аузын үрлеп, қолбала етіп
2-139

тарихи  аңыздар
тәрбиеледім. Құлыннан-ақ жануардың жүйрік шығатыны
белгілі еді. Еліміздегі небір сыншылар көріп: «Бұл әлі
тайында-ақ алдына ат салмайтын арғымақ болады»,—деп

жағаларына түкірісті.
Мен оларға өз биемнен туғанын айттым. Неге десеңіз,
сол кезде құлындаған өз биемнің құлынын қасқыр жеп
кеткендіктен, сұр қасқаны өз биеме телігем-ді. Боз биені

күндердің күнінде біреу-міреу таныса, «биемен қоса жүйрік
құлынымнан да айырылып қалармын» деп қауіптендім.
Онымды Құдай қос көрмеді. Міне, ақырында малы иесін
тапты. Ал ақ боз биемен Төлебайдың ауылына екінші рет

келуімнің мәні—«биені жылқышылар таныса, тастап
қашармын, ал танымаса, осы тарпаңның тағы бір ұрпағын
қағып қайтырмын» деген ниет еді. Қанша дегенмен жылқы
баласы өз енесінен безе қашпайды, иісінен, түсінен сезіп

оқыранса, қолға тез түседі, жетекке аламын да кете барамын
деген ниеттен туындады. Бірақ бұл жолы қолға түсіп қала
жаздаған соң, «бастан құлақ садаға» дедім де, биеден түсе
қашып, бір қуыстың ішіне сүңгіп кеттім. Содан таң саз бере

ғана жылқышылардың қарасы өшкен соң, жаяу-жалпы жан
амандадым. Осы жолы «енді ұрлықты қояйын» деп өзіме-
өзім ант етіп, Құдай алдында уәде бердім.
Ал сұрқасқаны қаншама жылдар бойы бәйгеге қосқанда

жүлдені берген емеспін. Сол үшінде көңілім көтеріліп, ел
қатарына теңеліп жүруші едім. Өтірік айтуымның да, жа-
нымды сатуымның да мәнісі—осы. Ал, жамағат, өркенің
өскір мына Төле—«бала би» ақиқатына жетті. Құдай енді

мені өтірік айтқызып, қарабет ете көрмесін. Аллаһу Ак­
пар!—деп батасын беріп, жөніне кетіпті. Қалың ел Төленің
терең ақылына, әділ билігіне риза болып тарасады.
* * *

Төле би елді билеп тұрған заманында тағы да әділ билік
жасайтын оқиғаға кездеседі.

билер  туралы  аңыздар
Қала маңында саяттап жүргенде Төле би түйе қуған кісіні
көреді. Лекілдеп, басын сәл ғана еңкейте, мойнын созып
жіберіп, тайраңдап барады, қайтару берер емес. Ашуы кел­

ген қуғыншы қолындағы таяғын лақтырып жібергенде үлек­
тің көзіне бата тиіп, бір көзі ағып түседі. Әлгі түйе қуған­ды
бақылап жатқан екінші бір қара сақалды орта жастағы адам
түйенің көзі шыққанын аңдып қалады да:

едім,—деп ұмтылады. Түйенің көзін шығарған кісі артынан
ақырып, қамшысын білеп келе жатқан кісіден сескеніп, тұра
қашады. Қуғыншы өкшелеп, біраз жерге дейін қуып барады
да, жүгірісі баяулай бастайды, бірақ қуудан бас тартар емес.

Төле би аң-таң қалады да, басын шайқап жөніне кете ба­
рады. Ал бұл кезде қуғыншы мен қашушының арасы ал­
шақтай, ұзай береді. Алдынан Шыршық өзенінің жа­ға­сын­да
тұрған қайықшыны көрген қашушы:

нің арғы бетіне жеткізіп тастай гөр. Құдай жолына кетіп
бара жатқан кісімін. Мекке-Мәдинеге тәуап жасау үшін
дайындалған кісі едім,—дейді.
Қайықшы қырсықтың бірі еді. «Жаналғыш» пен «жан­

бер­гіштің» мына секілді қысылтаяң кезін пайдаланып қал­
ғысы келеді де:

құтқарамын,—деп талап қояды. Қашушы анау жанкешті­
ден аман құтылу үшін «айтқаныңды істеймін» деп келісе
салады. Бірақ ол «қайықшы қалжыңдаған болар» деп ой-
лайды. Қайықшы қайығын асау толқыннан сыпылдатып,

ойнақшытып алып өтеді. Арғы бетке шыққанда, бергі бетке
жеткен қуғыншы қамшысын білеп:

көзіңді ағызбай қоймаймын,—деп қайықшыны қолын бұл­
ғап шақырып азаптанады. Қайықшы оның сөзін кәріне де
алмайды. Ал қуғыншы құрғақ бұталарды байланыстыра­ды
да, суға күмп береді. Онымен жұмысы шамалы қайықшы

тарихи  аңыздар
қонышынан жалаңдаған қанжарын суырып алады да, қаш­
қынға қарап:

алайын,—деп тап береді. Қашқын мына қаныпезердің өзін
қуып келе жатқан сұмнан да жауыз екенін біледі де, «тек
қашып құтылайын» деген оймен зыта береді. Бұл кезде қу­
ғыншы да үсті-басы малмаңдай болып, бергі жағаға шығып

үлгерген еді. Енді екеуі болып қашқынның соңынан өкше­
лей қуды. Қиқулап, «ұстай бер» деп айқайлайды. Кезек-
кезек: «иә, Құдай қолға түсіре гөр!»деп сарнап келеді екі
антұрған. Қашқын да: «Иә, Құдай, өзің жар бола гөр! Құ­дай

жолына бара жатқанда масқара ете көрме»,—деп зар еңі­
реп, безіп келеді. Кәрілердің айтуынша, «қашқын да Құдай
дейді, қуған да Құдай дейді» деген мәтел осыдан қалса керек.
Қашқын көз ұшында көрінген, бір жағы жәпірейіліп, жер-

ге шөгіп жатқан бір тамды көреді де, «тым болмаса қуысына
тығылайын» деп жетіп келеді. Жер тамның алдыңғы жағы
биіктеу екен. Тамға қарғып шығады. Екі қуғыншы да етек-
тен қармау үшін тамға өрмелей береді. Тамның үстінде ұстаса

шәрмендем шығар деп, екінші жағындғы биіктеу тұсынан
тәуекел дейді де қарғып кетеді. Ол қарғып түскенде аяқ асты-
нан былқ ете қалған адамның «ап» деген үнін естіп, жалт
қараса, сақалы белуарынан түскен, шалқасынан жатқан

адамның жантәсілім еткендегі соңғы үні. Бақса өлмелі, ке-
сел әкесінің аузына бір жігіт су тамызып отыр екен.
Жігіт шар етіп, әкесін құшақтай берді де, жаны жаһан­
нам­ға кеткенін біліп, секіріп түскен қашқынның алқымы­

нан ала түсті. Алақтаған, зәресі зәр түбіне кеткен қашқын
«енді шаруам бітті» деді де, «біреудің қанын жүктеп қаш­
қа­ным мұсылмандықтан садаға кетсін, маңдайыма жазыл­
ғанын көрейін»,—деген ниетпен қолға пенде болып түсті.

Енді үшеуі үш жағынан төнді. Таяқтады, есінен тандырды.
Қызыл ала қан етті. Қашқын есін жиғанда үш «әзірейілдің»
өзара дауласып отырғанын көрді. Соңғысы айтады:

өледі. Сонда мен әкемнің құнын кімнен даулаймын,—деп.
Біріншісі айтады: «Сен қоң етін кесіп алғанда қан көп
кетсе, бұл о дүниеге жөнеп кетеді. Сонда менің көзін шы­ғар­
ғаннан келер пайдам бар ма? Ал мен мұны құлақ кесті құлым

есебінде түйемді бақтыруым керек емес пе?»—деп.
Екіншісі айтады: «Маған қоң етін кесіп берем деген. Мен
екі сөйлемеймін. Міне қанжарым. Кесіп аламын да қайы­
ғыма кетемін. Бүгінгі табысымнан құр қалдым. Шал­тай-

балтайыңды білмеймін». Көзін ашқан қашқынның есіне
мана зытып, қуғыншы-түйе иесінен басын арашалап бара
жатқанда Төле биді көзі шалып қалғаны есіне түсті де,
төрелікті өзі айтты:

де мақсатыңа жете алмай: бірің әкеңнің құнын, бірің көзім­
ді шығарып, түйе бақтыра алмай қапы қаласың. Ал қоң
етімді алған соң мен сендерге жоқпын. Мына қайықшыға
көнбеңдер. Үшеулеріңнің де үлесіңді бір өндіріп берсе, Төле

би өндіреді. Сол әділ биге бәріміз жүгінейік. Әне, сонда
діттеген мақсаттарыңа жетесіңдер,—деп еді, кіл елірген не-
мелер сап басылып, келісе кетті.
Сонымен бұл төртеу Төле би саяттан қайтып үйіне келіп,

шайланып отырғанда бірін-бірі сүйрелеп жетті. Төле би
манағы қашқан мен қуғанды бір көргенде-ақ таниды. Бұл
үшеуінің дауын тыңдамақ болып халық көп жиналды. Би
алдында қашқын өзінің Мекке-Мәдинеге барамын, тағы да

тәуеп жасап қайтамын деген ниетте екенін, жолға асығыс
қам­да­нып отырғанда, мына қожасы «қашаған түйемді
қайтарып әкеліп бер» деп күштеген соң амалсыз айтқанын
істеймін деп жүріп, таяғы жазым тиіп, бір көзінің шығып

кеткенін, ал бұл ант атқан «түйемнің бір көзін шығардың,
сол үшін сенің де бір көзіңді шығарып, құнын өндіремін»
деген соң жанталаса қашқанын, сол қашу кезінде мына екі
пәлелі іске кездескенін айтып береді. Қалған екеуі өздерінің

шыққан көздің орнына мұның көзін шығармақ екенсің. Сен
мына көпшілік алдында расында айтшы, бұл үлекке тая­ғын
қанша жерден лақтырып еді?—деді.

қын сенен арқан бойы қашық жерде саған қасқайып қарап
тұрады. Сен таяғыңды көзін дәлдеп лақтыр да, бір көзін
шығар. Көзі шыққанына бұл риза, шығарғаныңа сен риза,—
деді Төле би.

Түйенің егесі ойланып қалды. Алыстан лақтырған тая­
ғының көзіне тиюі неғайбыл. «Елге—күлкі, дұшпанға таба»
болып, ақымақ, әңгүдік атанғанша, таяқ лақтырудан бас
тартайын» деген байламға келеді де:

деген болады. Қазақта «жазым болса, балшықтан тіс сына-
ды» деген мәтел босқа айтылған емес. Есіңді жи. Құдай­дан
қорық. Сен боссың,—дейді де қайықшыға бұрылады:

кесіп аламын» деген екенсің. Қолыңа пышақ ал. Егер не
артық, не кем болса, басың байлауда, малың айдауда. Күллі
халық қатысып өлшейміз. Осыныма келіс те, кәне, іске кі­
ріс,—деп қынынан жарқ еткізіп алмас кездігін шығарып,

қайықшының қолына береді.
Қайықшының басы салбырап, тұқырды да қалды. әлден
соң барып: «Бір ширек қоң етін дәл мөлшерде кесіп ала­мын

билер  туралы  аңыздар
деп айта алмаймын, Төле би»,—деп жан-жағындағыларға
алаңдайды.

бар. Сауап жасағаның үшін көрінгеннің қанын ағызсаң, он­да
күпір болғаның. Сен өз басыңды өзің арашалап тұрсың. Егер
қан шығаруға әрекет еткенде халық алдында дарға тарт­
қызар едім. Бар, жөнел! Кәлимаға тіліңді келтір де, дәрет

алып, бес уақыт намазыңды оқу парызың екенін ұмытпа!
Сен діннен безген кәпір екенсің. Егер бұл қашқын кездес­
пегенде, сен талайдың обалына қалар едің. Бес парызыңды,
онан туындайтын қырық парызыңды орындап жүргейсің.

Мұнан былай сені бақылауға аламын. Сен судан қайық­пен
өткізгенде ақысын сұрама, бар кісі өзі-ақ еңбегіңді еске­ре­ді.
Ақысын төлейді. Жоққа жүйрік жетпейді. Жоқ-жұтаң­ның
қанына құштарлығыңды тоқтат,—деп айдап салады.

ықшы аузын жыбырлатып, тәубесіне келген кісімсініп тай­
қи береді.
Төле би әкесі өлген жігітке қарады:

рып жатқан жерге мына қашқынды сұлатамыз. Сен тамың­
ның бергі жайпақ жағынан өрмелей шыққан күйі жүгірген
бойда тамның алдыңғы жағынан қарғисың. Мына қашқын­
ның дәл үстіне түсіп өлтіресің. Егер дәл үстіне секіре алма­

саң және аяғыңды сындырып па, мертіксең, өз обалың өзі­
ңе. Кәне, жамағат, мұныма не дейсіңдер?—деп халыққа
қарады.

ліп жатты.
Әкесі өлген де ақымақтан емес еді. Шынында да қашқын
асып-сасып, соңынан өкшелеп келе жатқандардан қайтсем
құтыламын деп биік үйден секіріп кетті емес пе? Ол секіріп

тарихи  аңыздар
түсетін жерінде оның әкесінің жатқанын білген де, көрген де
жоқ қой.

кен кісіні сандыққа сақтап қойсаң да, дүниеден дәл кезін­
де көшеді. Сасық кеудеден шыбын жаны шырқырап ұшып
жөнеледі. Сен де күпірлік жасағансың. «Ажал—Құдайдан,
себеп—адамнан» дегенді білмегенің—күнә. Бар, әкеңнің

иманы салауат, топырағы торқа болсын!—деді де, отыра
қалып, ұзақ Құран оқыды. Елдің бәрі де бидің ыңғайына
жығылып, беттерін сипасты.
Әкесі өлген жігіт те Төле бидің әділ үкіміне риза бо-

лып, қолын алып, кешірім сұрай-сұрай жөніне кетеді. Ол
ұзай бергенде манадан бері жанын шүберекке түйіп, «ажа-
лым үшеуінің қайсысынан келер екен, яки қайсысына құн
төлейтін болып өмір бақи борыштар құл есебінде, есігінің ал-

дында өксумен өмірім өтер екен»,—деп, қан-сөлсіз, сілейіп
тұрған «қашқын» жанының аман қалғанына, борышсыз
құтылғанына көзі жеткен соң, Төле бидің алдына етбетінен
жығылып, еңіреп жібереді. Төле оны орнынан тұрғызады.

ғанмын. Соның алтауының да сауабын мен әділ би Төле, сіз­
ге бағыштасам, бар малы-жанымды берсем, қарызымды ке­
шіресің бе?—деді еңкілдеп тұрып:

ғы сапарым жетінші. Алла Тағаланың рақымы мол, кенде
қалмаспын.
Төле би аң-таң қалды. Көз жасын тыйғызды да, былай деді:

Таймаушы ем әділдіктен жастан өзім.
Пәре, дүние, туысқа бұрғаным жоқ,
Төрелік тоғыз жастан айтқан едім.

билер  туралы  аңыздар
Келемін нашарларға рақым етіп,
Зорсынғанды жөндеймін—бір мінезім,
Қалмаңыз жолыңыздан, енді ұлықсат,

Бір ауыз бата берген керек сөзің,—дейді.
Қажы:

Еліңнің панасы бол!
Алла, періштелер қолдасын,
Қызыр, бақ болсын жолдасың.
Әруақтар пәле-жаладан

Көзден, тілден қорғасын.
Жолың әманда ақ,
Мінгенің тақ болсын.
Ұрпағың өсіп-өнсін,

Көсегең көгерсін!—
деп батасын беріп, қажылық жолына қарай жүре берген
екен.

Ел басына екі талай күн туып, ер сасқан, әйел етегін
басқан қысталаң кездерде Ұлы жүзді бастаған Төле би қо­
нысынан аумай елін, жерін бүліншіліктен сақтап қалған,
күші басым жауға қарсы шығып, қамсыз отырған халық

қанын мағынасыз төкпей айла-тәсіл қолданған. Осы ара-
да Төленің даналығын бейнелейтін бір халық аңызы бар.
Жоңғар шапқыншылығынан босып ел қаша көшкенде, Төле
үйін жықпай жұртта қалыпты-мыс. Қалмақтың әскер басы

бүкіл дүние жүзін топан суы басқанда Нұқ пайғамбардың
кемесін суға батудан сақтап қалған, жыланға адам баласы­

тарихи  аңыздар
ның жем болу қаупі туғанда, содан қорғаған жануар еді. Мен
өз болашағымды қорғап қалған жануардың ұясын бұзып, ба-
лапандарын қырып кете алмадым,—дейді.

Мұны естіген қалмақ қонтайшысы «бұл әулие» екен деп,
оның өзіне де тимепті-мыс.

Қоңқа бидің жасынан жауға бірге аттанып жылқы
алысқан, дауға бірге түсіп олжа табысқан Жыланкөз де-
ген досы болыпты. Екеуі екі ауылдың адамы болғанына
қарамастан, бір анадан туғандай тату өсіпті. Қоңқа қар­

бірге жүрген жолдасым еді ғой, амандық-есендік айтыса­
йын. Досым әлді болса, сауын бие, жүк артатын түйе сұрап
алайын,—деп жолға шығады. Жол үстінде бір бала кездеседі.
Жөн сұраса ол да Жыланкөздің ауылына бара жатыр екен.

Олар жүріп келе жатып сәске түс кезінде көп жылқыны
көреді. Жылқының көптігі соншалық—кіші бесінге дейін
шетіне шыға алмайды. Сонда жолсерік бала:

ген, өсіре берген, көбейте берген. Бұл нашарға, кедейге
қайырымы жоқ, ат майын бермейтін байдың малы.
Екеуі одан әрі жүріп келе жатады. Кенет жалпақ далада
жайқалып өсіп тұрған қалың егіннің үстінен түседі.

екен? Көз жауын алып жайқалып тұр ғой. Мынау бір бай­дың
егіні-ау!—дейді бала.

дап осынша жерді айдатты. Арзанға жұмыс істетіп, еңбегін
бір жеді. Енді егінді біреудің еңбегімен орып, қырманға са-
лады. Бастырып қамбаға құйды. Мұның бәрін өзі істемейді,
біреуге істеттірді. Сонан соң елде астық болмай қалған жылы

қымбатқа сатады. Өзі жан қинамай үйде май шайнап жата-
ды. Ендігі жылы тағы егеді. Енді екі есе адам жалдайды.
Жылдан-жылға осылай кете береді, одан жұртқа пайда жоқ.
Ел ашыққанда қымбатқа сатады. Мұның қайырсыз бола­тын

Екеуі келе жатса бір жерде көп адам жиналып, көр қа­зып
жатыр екен.

кімдер? Көзің жетік қой, қарашы?—дейді.
Бала қарайды:

ба екен, тірі адам ба екен, соны сұрағын.
Бала шапты да кетті. Барып көр қазып жатқандарға сә­
лем берді.

Бозбалалардың екі-үшеуі жабыла кетіп еді, бір қария­лау
кісі:

Қай­дан келе жатқан бала екен, білейік.
Бала жөн айтады.

ау! Қой, баланы ұрмаңдар, жігіттер. Мұнда бір мән бар. Сол
қарияны біреудің барып шақырып келіңдер.
Екі жігіт қуып жетіп, сәлем беріп:

қойып жатыр едік. Ілгерінің жолы, өлікке Құран оқып
аттаныңыз,—дейді. Қоңқа би:

қадірлі кісі көрінесіз. Бұл кісі де қадірлі адамымыздың бірі
еді. Мына баланы бізге жіберген екенсіз. Бала шауып келді
де бізден:

өлік пе?—деді. Соны көріп шыдай алмай осында тентек
боз­балаларымыз қол көтерді. Баладан мұның қалай деп
сұрадық, «өзің бе, жоқ, саған біреу үйретті ме» деп еді, «сол
кісі сұра деді» деп шынын айтты.

артында өзіндей болатын бала-шағасы бар ма, ас-су беретін
мал-жаны бар ма дегенім. Ал өлі өлік пе дегенім—өзіндей
боп өсетін артында бала-шағасы жоқ болса, мұның аты шын
өлік, шырақтарым. Осының қайсысы екенін білгім келіп еді.

түздің адамымын,—дейді Қоңқа қарт. Жолда келе жатып
бала:

тің, халықтың адамымын дегенім. Бата берейін, сені түзде
кездестіріп, серік болдым. Мен секілді сенің де өмірің түзде
өтсін, түздің адамы бол, балам,—деп бетін сипайды қарт.
Төле есейген соң жол үстінде жолыққан Қоңқа қартты

Төле би: «Балама әйелді өзім таңдап алып беремін. Бай­
дың байлығына қызықпаймын, бидің билігіне қызықпай­
мын. «Асыл пышақ қап түбінде жатпайды» деген. Келінім
ақылды болса, балам дана болады. Ердің бақыты—әйел де-

ген. Ел сыйлайтын ерді ақылдылықпен адам етіп тәрбиелей­
тін—әйел, кең жайылған дастарханымен ердің атын шыға­
ра­тын да әйел. Малына, байлығына қызығып, ешкімге құда
болмаймын. Келінді асықпай ел арасынан өзім іздеймін.

Бұйрық болып, кездессе көрермін. Ырыс, бақыт та, қызыр
да әйелде. Әйел қызырлы болса, үйіңнен жақсы адам кетпей­
ді. Мысалы, берекелі үйге кім келмейді? Жақсы әйелдің
арқасында ердің елге даңқы кетеді. «Би бол, би болмасаң,

би түсетін үй бол» деген. Би түскендей үй болу—әйелден.
Ол әйелді халық та жақсы көреді, кембағал, қайыршы да
жақсы көреді. Жақсы кісіні жұрт жек көре ме? Әйелі жақсы
болмай, ер оңбайды. Ердің бақытын кетіретін де әйел, ерге

тарихи  аңыздар
Осындай ой құшағында жүрген Төле биге түрікмен елі­нен
елші келіп:

билік жасаңыз,—деп өтініш айтыпты. Жер шалғай болса да,
Төле би түрікмен еліне барып, дауласқан екі жақты татула-
стырып қайтады.
Аттары болдырып, шөлдеп-шөліркеп келе жатқан жолау­

шылардың алдынан бір топ атты қыз-келіншек кө­рінеді.
Ол топтың ішінде Данагүл дейтін кедейдің қызы да бар еді.
Жалғыз көк шолақ атына мініп, байдың қыздарымен тойдан
қайтқан беті еді деседі:

тыңыздар. Жоғары жақтан бірқатар аттылар келе жатыр,
алдынан кесе-көлденең өтіп кетпейік. Үлкендердің алды-
нан кесіп өту дұрыс болмайды. Олар—ел қорғайтұғын, жер
қорғайтұғын ерлер. Кім біліпті араларында ақылы асқан

ақылды, данышпан қариялары бар шығар, ашулы, арын-
ды батырлары бар шығар. «Ер сыйлаған есікте қалмас» де-
ген. Әлі-ақ бәріміз де бір-бір үйдің иесі боламыз. Шарапат,
жақсылығы тиер, үлкен кісілердің батасын алып, алғысына

бөленейік. Апалар, аттарыңыздың басын тартыңыздар, то-
сып тұралық. Атты ер кісілер алдымыздан кесіп өтсін! Со­нан
соң жүрсек те аулымызға жетерміз,—деді Данагүл.
Қызыл-жасыл киінген қыздар жол кеспей, иіріліп тұ­рып

қалды. Топ алдындағы Төле би мұны алыстан көріп, бай­қап
келе жатыр. Қызыл-жасыл киінген қыздардың деңгейіне
жетіп, алдарынан өтіп, ат ала кел дерліктей жерге ұзап кет-
кен соң, қасындағы жолдасының біреуіне:

қырып келші,—деді. Ол шауып барып, қыздарды шақы­­рып
келді. Жақындай бергенде Данагүл атынан түсіп, жаяулап:

барып сәлем берейік. Үлкен кісілерге атпен тасыраңдап
жетіп барып сәлем бергеніміз ұят. Бұл кісілер ешуақытта да
кездеспейтін кісілер. Жолымыз болады екен,—деді.

билер  туралы  аңыздар
Барлық қыздар аттан түсті. Жаяу жүріп келіп, бәрі басын
иіп сәлем берді. Төле би:

де­қа­шан өтіп кететін уақыттарың болып еді. Не себептен
тостыңдар, соны айтыңдар?
Қыздар жауап таба алмай Данагүлге қарады. Ол:

бен ағаларымыз шығар. Араларында ел бастаған баты-
ры бар шы­ғар, сол ерге ақыл айтқан ақсақалы бар шы­
ғар. Әкеміздей үлкен, қызырлы адамы бар шығар деп
алдарыңыздан өтпей тосып тұрдық. Үлкен кісілердің ба-

тасын алалық, жақсыны көрмек үшін, көрмеген аталары-
мыз, ағаларымыз болса, көрелік. Аты-жөнін білелік деп
тосып тұрдық,—деді.

леріңді берсін! Жарайды енді, аттарыңа мініңдер,—деп Төле
би батасын беріп, жүріп кетті.

дастарына. Сыйқым аулына жақындап келгенде, бір серігін
шаптырды.—Бар Алакөзге, ауқатты адам ба, нашар адам
ба екен? Қандай адам екен? Хал-жайын біліп, біз жеткенше
қайта орал!

барға ғана түсіп, кедейлерді есіме алмасам, онда әділет бола
ма? Байға жақ боп кедейдің ақысын жіберсем, онда мені жұрт
әділетті деп айтар ма еді? Мейірімім түсіп мына Ала­көз­дің
үйіне қонақ болғым келді. Ал енді бәрің бірдей ағайын­сың­

дар ғой, құрметтерің болса істей беріңдер.
Лездің ішінде-ақ киіз де келіп қалды, текемет те, жастық
та келіп қалды. Алакөздің үйінде жоқ болғанымен елде бар.
Мал сойылып, ауыл адамдарының бірсыпырасы жиналып,

әңгіме тыңдап, Төкеңмен бірге отырды.
Бір кезде Төле би сыртта жүрген Алакөзді шақырып
алды.

ды, Данагүлді шақырып кел! Үлкен кісілердің әңгімесін
есітіп отырсын. Бала ғой...
Данагүл көрші ауылда қыздармен отыр еді. «Әкең ша­
қырып жатыр» деп бір келіншек барып, шақырып келді.

генмін. Мені таниды,—деді Данагүл. Бір кезде тамақ пісті.
Төле бидің алдына бата сұрап бас келді.

Табаққа бата беріп болғаннан кейінгі жерде Төле би бас­ты
қасқалап пышақпен кесті де, бір ұртын алып өзі аузына сал-
ды. Бір құлағы мен таңдайын алып;
3-139

Құлақ бергенім—екімнің бірі бол! Таңдай бергенім—айт­
тырмай біліп, құпия, жұмбақ сырымды шешіп, өсиетімді
жұрт­қа жайып жүретін балам бол, міне,—деп ұсынды.
Данагүл келіп еңкейіп, қолына алып:

Жолаушылар қонақ болып жатты. Таң атты. Шай ішіп
отырғанда, жұртқа Төле би:

отыр. Данагүл балама мейірімім түсті. Бұйрық болса, бала
етіп алсам деп отырмын. Мен де кедей адаммын, Алакөз де
кедей адам. Қоралап айдап беретін малым жоқ. Сондық­тан
мұныкі—менікі, менікі—мұныкі. Екеуімізге екі бала ор­тақ.

Ниетім қалыс. Қабыл көрсең, Алакөз қарағым, тапқа­н­ы­
мыз екі баланікі,—деді. Алакөз әйелі екеуі орнынан ұшып
түрегеп, жылап қоя берді.

баламызға сіз секілді адамның мейірі түсіп, үйімізге келіп
құда болады, қызырға ие боламыз де­ген жоқ едік. Би аға,
өле-өлгенше баламыз сіздікі. Ерлі-байлы екеуміздің мал-
жанымыз да осы баланың жолында. Сіздің бізді елегені­ңіз­ге,

осынша мейірбаншылықпен бізге мейіріңіздің түскеніне ри-
замыз. «Рас па, өтірік пе» деп келініңіз екеуміз қуаныш­тан
жарылып кете жаздап тұрмыз.

тасы болсын. Әумин, қолыңды жай. Ақылды, абыройлы,
мейірлі, рақымды, кішіпейіл, киелі, айтқаны әділ, тілегі
қабыл, өмір жасы ұзақ, халқына қадірлі, жұртына сүйкім­ді,
әке-шеше, туыс-туғанына жағымды, арты үбір-шүбірлі, ал­

ды қоқырлы, нәсіпті болсын! Аллау әкпар!—деп бата берді.
Арада ай өтпей Төле би Данагүлді ауылына келін етіп
түсірді. Келіні өзінің ойынан шығып, күткендегідей болды.

болып жүре бер! Атаға көрінбей қашып кетуді қой. Ол—
ескірген әдет.

билер  туралы  аңыздар
Мен болсам, халық үшін жүрген адаммын. Көбінесе түз­
де жүремін. Үйдің, ауыл-абаннын, бәрінің ақылшысы өзің
бол, шырағым. Шаруаны да өзің басқар. Тізгін-шылбырды

қолыңа ал!—деп келінін баласындай көріп, титтей нәрсе бол-
са, ақылдасып отыратын болды. Бір жақтан жолаушы­лап
келсе, үлкен кісідей келініне көрген-білгенін айтып, сұрақ
қоя сынап, ауылдағы шаруаның жайын әнгімелетіп, үнсіз

тыңдап отырады екен.
Көп ұзамай-ақ келіні ел аузына ілікті.

алды. Шүкірлік, келіні ауыл-аймақ, ағайын-аба, туғанға
түгел ақыл беруге жарайды,—десті жұрт.
Төкең сыртта алты алашқа билік айтса, қара домалақ
келіні ауылдағы ағайын-туғанға билік етті.

Арбаның дөңгелегіндей өтіп жатқан уақыт қой. Бірде
Төле би алыстағы жекжатына барып, атқосшысы екеуі ғана
қайтады.

жүреді. Бір жол бар шөл жағалап кетеді. Ол—төте жол.
Қызылқұмды кесіп, ел жағалап он күн жүргенше, шөлмен
кетсек, ауылға төрт-бес күнде барамыз. Осының қайсысы­
мен жүреміз?—деді жолдасы.

лаушы жүрмей, ер қадірлі болмайды. Қиыншылық көріп,
қарның ашпай, ас қадірін білмейсің. Жаяушылық көрме­сең,
ат қадірін білмейсің. Ел жағалап жүріп жүрміз ғой. Салт
аттылымыз, сабау қамшылымыз. Төтелеп тартып, шөл­мен

жүріп көрелік. Азар болса, үш-төрт күн далаға түнерміз не-
месе малшыға түнерміз. Малшы кезікпесе, аңшыға түнерміз.
Тәуекел, Қызыр ғалайссалам шөлде жүреді деген. Олардан
әулиеміз бе, біз де көрелік сол қиыншылықты. Шөлмен төте

тарталық.
Екеуі шөлмен тартты. Елден шығып, екі қонып, үш қонып
келе жатты. Бұлар келе жатқан шөлді қырық қарақшы­ның
жайлап жүрген кезі еді. Олар—кезіккенді тонап, елден мал

тарихи  аңыздар
Үшінші күні Төле би жолдасы екеуі қырық қарақшыға
тап болды. Бас салып, сөз сөйлеуге де мұрша бермей, қолға
түсірді. Ақсақалды қарттың Төле би екенін олар білген жоқ.

Атын тартып алып, киімін тонап, екеуін шөлге тастайтын
болды.
Төкең өзінің кім екенін айтпады.

мал керек пе, жан керек пе? Жан керек болса, бір шал мен
бір жігітті өлтіріңдер де, ат-тонын алыңдар. Ал енді мал ке-
рек болатын болса, мен са­ған бір қора мал берейін. Екеумізді
босатыңдар.

Мал үшін жүрміз. Қара басың қалқиып малды қайтып бе­
ресің?—деді.

бар, жүз жылқым, қатын, бала-шағам бар. Жасым алпыс­
тан асты. Маған жанымнан мал артық па? Өлсем, артым-
да қалмай ма? Ауылға барып мал әкеліп беремін дегенге
сенбессіңдер. Оның ебін өзім айтайын. Ақылыңа сыйса,

тыңда! Мен ауылыма хат жазайын. Кенже ұлыма құда түсіп
біреудін қызын әпермек болдым. Соған қырық құнан, атан,
жиырма буыршын, сегіз ақбас атаным бар еді. Соны берсін.
Он босағамда көмген алтыным, сол босағамда күмісім бар еді.

Өзімнен басқа адам білмеуші еді,—деп Төле би қарақ­шы­ның
бастығына қарады.

ні жиғанда қайтемін, жанымнан—садаға. Біз екеумізді де
жібермей ұстап отырыңдар. Біреуің менің атыма мініңдер.
Аттың тілі жоқ қой. Атыма мініп, хатымды алып барсаң­дар,
осы малды айдатып жібереді,—деп, хат жазып, атын, ша-

екен. Екі-үш малшысы малды айдап келеді. Біз хабар айт­
қалы бұрын жеттік.
Қарақшылар қуанып, жаймашуақ болып, аттарын қоя
беріп, жайғаса жатты. Бәрінің басында «мал келе жатыр,

олжаға қарқ болдық» деген ой.
Күн батысымен қалың қол сау етіп, құдықтың басын-
да қаннен қаперсіз жатқан қарақшыларды тырп еткізбей
қоршап алды. Қырқын да матап байлады. Ауылына әкел­ген

рек пе, өмір керек пе? Кешегі күні тұтқынға мен түсіп едім,
бүгін сендер түстіңдер. «Дүние кезек» де­ген осы болады. Ма­
ған сендердің аттарыңның керегі жоқ. Бес-алты күн сендер-
мен жолдас болып қалып едім. Тілімді алсаңдар, әлі де бол-

са, ақылымды айтып, ара түсейін. Бәріңнің елге пайдаларың
жоқ, жарлының жалғызын тартып ап жылатасыңдар. Шөл­
деп, шөліркеп келе жатқандарды өлтіресіңдер. Айдалада
не қатының жоқ, не балаң жоқ, қаңғып өмір сүресіңдер.

«Зорлық, зорлық түбі—қорлық» деген. Жетім мен жесірге,
жалғыз-жарымға жасаған зорлықтарың бүгін мойындары­ңа
түсіп отыр. Жазықсыз өлген жандардың қаны үшін сендер­ді
қырып жіберсек, шамамыз жетеді. Оны біліп тұрсыңдар.

Менің атым—Төле би. Адамның баласына әділдік айтып,
таласқан, тартысқанын, жауласып айтысқанын анықтап,
өмірімше істеп келе жатқан кәсібім—жұртқа жақсылық
жасау, болысу. Біреуге біреу зорлық істесе, біреуге біреу

қиянат жасаса, оған әділ жаза кесемін, әділ үкім айта-
мын. Жәбір шеккен жанға болысып, оны ажалдан, азаптан
құтқаруға асығамын. Сендердін қарақшылық кәсіпке ден
қойғандарыңа қанша уақыт болды? Содан бері не малды, не

жанды болған жоқсыңдар. Бұларыңнан не пайда?
Әлде болса мен сендерге болысайын. Тілімді алсаңдар,
өлтіртпейін. Сендер бұл кәсіпті қойыңдар. Тәубаға келің­
дер. Мына менімен бірге жүріңдер. Қатының жоғыңа қатын,

билер  туралы  аңыздар
малың жоғыңа мал, үйің жоғыңа үй алып беремін. Халық­
пен бірге өмір сүріп, адал кәсіп істеңдер. «Салмай жортқан
ерден салмай құлындаған бие артық табады» деген. Таза,

адал еңбек істесеңдер, қарның тояды, біреуді жылатып, тар-
тып алғаннын берекесі болмайды. Менің айтар ақылым осы.
Осы екі жолдың қайсысын таңдайсыңдар?
Қарақшының бастығы:

қашқан, мұнан қашқан қырық руданбыз. Қанша уақыт
болды ел тонап, малды алдық. Керуенді де тонадық. Ішкен
тамағымыз болмаса, ешқайсысы жұққан жоқ. Жырымыз
жырланды. Төке, енді жырымызды айталық,—деді,—біз де

адамның баласымыз. Өзіңіз секілді әкеден тудық. Бірақ жаман
жолға түсіп, дүние қудық. Бұл әдетіміз мынадан болды. Осы
тұрған алдыңыздағы қырық жігіттің қырық түрлі сыры бар.
Біздің әкеміз қарақшы болған жоқ, шешеміз зұлым бол­

ған жоқ. Әрқайсымыз әр елден келген адамбыз. Біреу істеп
қойған күнәсін би кешірмей, басына өлім жазасын тудырған
соң, қашып шықты. Біреу мал жоқ болған сон, байдың ма­лын
ұрлады. Сол ұрлаған бай малын қалыңға жұмсап, тұрмыс

құрмақ болды. Бай өлім жазасын берген соң, қашып шығып,
қарақшылық жолға түсті. Енді біреу әкемізді құл, шешеміз­
ді күң етіп ұстаған соң, сол қорлыққа шыдамады. Біздің де
адамшылык, жігіттік арымыз бар. Әділетін айтатұғын жан

болмады. Қолынан кел­ген би мен мықтылар байдың сөзін
сөйлеп, бізге жаза берді. Сонан соң туған елді, жанды тас­
тап, қарақшыларға қосылдық. Қырқымыздың қырық түр­
лі сырымыз—осы. «Мың күнгі жаманшылықтан бір күнгі

тірлік артық» деген. Біз арымызды арлаймыз, кегімізді
жоқтаймыз деп жүріп, қарақшы болдық. Сөйтіп жүргенде
сізге жолықтық. Біздің де көретін жақсылығымыз бар
екен. Біз де адам болады екенбіз. Тіршілік етіп, өмір сүре­

тін болдық. Даңқыңызды естігенмен, қасыңызға бара ал­мау­
шы едік. Сізді Құдай айдап кез қылды. Мұң-мұқтажы­мыз­ды
көзіңізбен көрдіңіз.

тарихи  аңыздар
Біз секілді қарақшыны кім ұнатсын. Құдықтың сасық
суын ішіп, құм даланы кезіп жүруші едік. Біз сіздей ақыл­
ды, қамқоршыны қайдан табамыз? Айтқан сөзіңізге мың бір

рет құлдық. Айтқаныңызды істелік. Бір туысыңыздай бола­
лық, биеке. Сыртыңыздан естуші едік, Біздің де адам бола­
тын күніміз бар екен. Көрген пенде шошушы еді. Ешкімге
жо­лай алмаушы едік.

Біздің әкеміз де, бабамыз да сіз екенсіз, айтқаныңызды
істелік.
Бастықтарының сөзін қоштап бәрі шу ете қалды. Төле би
толқи сөйледі:

жатыр едім. Он күндік жолмен жүргенше, бес күндік шөл­
мен жүрейік деп сендерге кездестім.
Халық үшін туған адам едім, менің де сендерге
ша­ра­патым тиді. Мен бір жетім емес, қырық жетімді ажал­

дан құтқарып, адам қатарына қосып отырмын. Осы әді­лет­
ші­лігіме ризамын.
Төле би қырқын да ауылына алып келді. Біреуі қой бақ­
ты, біреуі түйе бақты. Әркім қолдан келген ісін істеді. Бәрі­не

әйел алып берді, ешкімге тигізген жоқ.
Қырқы да өсіп-өнді. Жұрт оларға «қырық ағайынды» де-
ген ат қойды. Бастарына мал да бітті, жан да бітті.

Бүкіл исі қазаққа кемеңгерлігімен үлгі-өнеге болған
Төле би тоқсан үш жасында дүниеден өтті. Төленің өз өсиеті
бойынша көп жыл билік құрған Ташкент қаласына, әйгілі
Бабырдың нағашы атасы Жүніс ханның жанына апарып

жерлемекке халық жинала бастады.
Төле би мекен еткен қасиетті Қазығұрт топырағынан
Ташкентке дейін қаншама қашық жер екені белгілі. Мәйіт­
ті жеткізудің өзі оңай соқпайды. Көпшілік сол қиындықты

билер  туралы  аңыздар
ойға да алар емес. Қазақтың дана ұлын қолдан түсірмей
жеткізбек. Биді соңғы сапарға шығаруға дайындық жа-
салып жатқан кез. Жұрт абыр-сабырмен жүрген сәтте

Төленің қырғыз әйелі жоқтау айтылып жатқан қаралы
үйден сытылып, сыртқа шықты. Ері көз жұмғалы жылау­
дан көз ашпа­ған оның көзі қызарып, қабағы ісіп, жағы
суалып кетіпті.

Қаралы топқа қызмет көрсеткен ауыл адамдары әрі-
бері жүгіріп жүр. Қолдарына таяқ ұстап «ой, бауырым-
дап» жылап, Өтебай мен Әлібайдан тараған ағайындар ара-
сында Төленің өз ұлдары да тұр. Солардың арасындағы өз

ұлы Қожамжарға көз тоқтатып қараған еді, бірақ ол ана-
сын байқаған жоқ. Өзіне шақырып алудың сәті түсер емес,
жанына өте берген балаң жігітке ұлының өзіне жолығып
кетуін тапсырды. «Анаң шақырады» деген сөзді есіткен соң

Қожамжар да шетке шыға бергенде, анасы «бері жүр» дегенді
ыммен ұқтырып, бұрыла берді. Ұлы жайымен соңынан ілесіп
келеді.
Шеткері шыққан соң ұлы «не айтасыз, апа?» деген сауал-

анадан жалғызсың. Қазақтың «күндестің күлі де күндес» де-
ген сөз бар. Әкең барда ол білінбейтін. Енді су бетіне қалқып
шыққандай, сүйелдей көрінетін боласың. Сондай сәттерде
әйелдер ғана емес, балалар арасында да кикілжің болуы

мүмкін. Сол кезде жалғызсырайсың-ау, балам,—деп ауыр
күрсінді.

Қожамжар.
Ұлынан мұндай сөз есіткен ана оған жанарын қадай
қарады да:

лейді. Оны аман болсақ, көре жатармыз. Қазіргі айтарым
мынау: жылқыдан ту бие алдыртып, тез арада сойдыр, мен
дастархан қамын жасайын. Қос түйеге екі киіз үйді арт-

тарихи  аңыздар
тыр! Отын, су мен қазан-ошақты өзім қамдаймын. Әкеңді
жер қойнына тапсырған соң сүйекшілер қайтар жолда біз
қос киіз үйді тігіп, күтіп тұрайық. Жол ұзақ шаршайтын-

дар бар, сусайтындар бар. Үйімізден бірінші болып дәм
татырайық,—деді.
Сүйекшілер халықтың бір асыл ұлын жер құшағына
тапсырып, қайтып келеді. Ыстық күн таңдайын құрға­

тып, қабырғасы қайғыдан жаншылған көп халық ауылға
қайтып келе жатты. Ұзақ жол жүріп, шұбырған аттылы-
жаяу адамдардың еріндері де шөлден кезеріп кетті. Аз ғана
аялдағылары келгенмен, олай етуге болмайды. Көпшілік

қарсы алдында тігілген қос үйді, будақтаған түтінді көздері
шалады. Осы сәтте топ ортасынан Төленің ұлы Қожамжар
суырылып шығып, алда келе жатқан Қазығұрт өңірінің пірі
болған ишанның атының шылауына келіп жармасты.

күйзелмейді. Алланың әміріне қалай қарсы боламыз. Тағ­дыр
ісі, тумақ бар да өлмек бар. Көнбеске лажымыз жоқ. Әке­ме
көрсетер құрметімнің бірі болсын. Мынау тігулі тұрған қос
киіз үй менің шаңырағым. Аттан түсіп, Құран оқып, дәм-тұз

татып кетіңіздер,—деп қиыла сұрады.
Өксігін баса алмай тұрған жігітке бір сәт үнсіз қарап
қалған ишан атының басын үйге қарай бұра берді. Қаралы
киім киген Төленің қырғыздан алған әйелі дауыс сала жы-

лап, сүйекшілермен көрісуге шықты. Қаралы топ осылай
ерік­сіз кідірді. Ақсақалдар киіз үйге жайғасып, жастар жағы
сыртқа төселген көрпеге отырды. Құран оқылып болған соң
дастарқан жайылып, ас пен сусын әкелінді.

Сол кезде Төленің көзі тірісінде ұстаған ілмек белгісі бар,
желегін қара қыжыммен көмкерген туы оң босағаға қойыл­
ған еді. Қожамжардың анасы сол туды алды да, әбдіреге са-
лып қойды. Құран оқылып, бата қайырылып, жұрт орны­нан

тұра бастады. Қожабек пен Жолан туды алайын десе, орнын-
да жоқ. Жұрт сасқалақтап, басқа балалары түс көргендей
таңдана қарап қалды.

тиген некелі әйелімін, балаларым. Мен сендердің анала­рың
болсам, осы үй де Төленің өз шаңырағы. Ту осында бүгін
тігілді, қашан жылы берілгенше осы шаңырақта сақтала­тын
болады,—деді.

«Тудан айырылу—биліктен айрылу деген сөз. Бұл қалай
болғаны? Қолмен ұстап келіп, айырылғанымыз ба, жоқ,
олай етуге болмайды. Алда күтіп отырған ел бар. Туды алып
кетіп, үлкен үйге тігуіміз керек»,—деп ойлаған өзге балала-

ры дау айта бастады. Тіпті айқай шығып, дау туды. Өйткені
бұл үй де Төленің бір үйі, Қожамжар да Төленің өз ұлы,
анасы некелі әйелі екені де рас, жаназаға жиналған халық
та осы үйде алғаш Құран оқып, дәм татып отыр. Негізінен

Қожамжардың анасынікі де дұрыс. Бірақ бәйбішенің үйі
сүйекшілерді күтіп, қам жасап отырғанын да жұртшылық
біледі. Қай жағына шығу керек? «Әрі тартсаң, арба сына-
ды, бері тарса өгіз өледі» дегеннің кері осы. Көпшілік ел

жанжалдасудың жөні жоқ,—деп бата беріп, орнынан тұра
берді. Бұл шешімді көпшілік те мақұлдап, орнынан тұрды.
Осылайша Төле бидің туы Қожамжар балаларының ен­
шісіне тиген екен.

Асыра сілтеу кезеңінде Төле би тұтынған заттар мен ат-
әбзелдері шолақ белсенділердің қолында кететін болған соң,
оны сақтап қалу мақсатында жер қазып, жасырып көмген
екен. Сол осы заттарды тығып қойған қарттардың өзі де о

(І нұсқа)
Абылай хан қазаққа хан болып тұрған күнде Қалдан
Шерінге елші жіберген екен. Сонда Қалдан Шерін ханымы
Қарабас ханымға айтқан екен:

алуға жарарлық кісісі бар ма екен. Тұрарлық кісісі бар бол-
са, сынап алып кел,—деді,—бітім алып қайтарлық кісісі
жоқ болса, мені көрсетпей, қайырып жіберіңдер! Түзу сөз
білерлік біреуін жіберсін,—деп деген соң, Қарабас ханым

аралап, таңдап, төрт кісіні алып, Қалдан Шеріннің алдына
келді дейді.
Біреуі—қаз дауысты Қазыбек, біреуі—Айдабол баласы
Тайкелтір би, бірі—Балтакерей Тұрсынбай, бірі—Шақ­шақ­

ұлы Жәнібек.
Сонда Қалдан Шерін ханымынан сұрапты:

екі қолын екі жаққа, екі аяғын екі [жаққа] жіберіп, кер-
ген төстіктей жатады екен. Оның мәнісі: «дүниенің [төрт]
бұрышын қарап туған ұлмын» дегені. Қара бақайына шейін
құт екен,—дейді,—өлгенде арулаған жерін басып өткен ел

шұнақ, құйрығы жоқ шолақ екен. Ерлігінен де міні жоқ,
еңбегінде кінә, тілегінде міні жоқ. Жалғыз-ақ айыбы—жауы
желкесінде екен, онан басқа қорқар нәрсесі болмаса керек,—
дейді.

билер  туралы  аңыздар
ыңыршағыңды отқа жағып, бақайшағыңның майын ша­ға­
тұғын осы екен,—дейді.
Сонда Қалдан Шерін:

екен деп. Ханымы айтты: «Қазақ, қалмақтың тыйышлы­
ғы болсын деп елші жіберсін» десіп. «Келген елшіні өлтір­
сек қайтеді?» дейсің. Сонау тұрған төртеуі дүниенің төрт
тіреуіндей кісілер емес пе?! «Атса мылтық, шапса қылыш

өтпейтұғын, отқа салса күймейтін, суға салса батпайтын»
деп осындай жандарды айтады депті,—дейді.
Қалдан Шерін сонда бұл төртеуіне, ер басына тоқсан
жесірді [долгсыз] берген екен дейді. Бұрын қазақ, қалмақ

арасында атыс-шабындылықта түскендерді мал беріп, са-
тып алады екен. Бұл жолы бұлар сатусыз алып қайтты дейді.
Сонда бір келіншек қатын:

(ІІ нұсқа)
Кентазы деген қалмақ ханы болыпты. Орта жүздің Абы­лай
деген ханы болыпты. Сол Кентазы сол тұста қазақ жеріне екі
рет шабуыл жасапты. Елін, малын айдап кетіпті. Енді үшін­

ші рет шабады дегенді естіп: «Бұған не жасаймыз, жаула­су­ға
күшіміз жетпейді. Елші жіберіп, теңдік сұрайық»,—де­ген
тоқтамға келіпті. Ханның сөз білетін он уәзірі бар екен. Әр
уәзір өзін қосқанда он-оннан жүз кісі жинап, жүз кісі елші

жібермек болады.
Сол күндері Келдібек деген байдың жылқышысы айтады
екен:

бір сүтті биенің құлынын өзің бауыздап же де, соған телі,—
дейді.
Келдібек бір күні үйіне келсе, баласы ойында болады. Ба-
ласын шақырып алып:

тоғыз кісі болды, бір кісі жетпей тұр. Соған баруға қа­лай­
сың?—деп сұрайды.

еді. Дегенмен, үлкендердің қасына еріп, жол жүріп, жөн
білейін,—деп баласы келісім береді.
Тел емген құлын бұл күнде Телқоңыр тай аталыпты. Ба-
ласы тайды мініп ханға келеді. Хан елшілерін шығарып келе

жатқанда баланың астындағы тай ақ көбік шашып ойнайды.
Хан баланы шақырып алып:

ласың ба?—дейді.
Бала:

бала деп алмай, тастап кетіп жүрмеңдер,—деп тапсырады.
Жүз кісі Кентазы еліне келеді. Ханның еліне келген соң,
хабар беру керек болады. Сонда бала тұрып:

дейді.
Бала:

бағамын, аттарыма бір жерден орын бер,—дейді. Аттарға бір
сарай беріледі.
Хан:

қылғаны ма? Адамдарын өлтіріп, аттарын жылқыға қосып
жіберсе қайтеді,—дейді.

билер  туралы  аңыздар
Сонда ханым:

масын. Хандығыңды сақта,—дейді.
Сыншы тоқсан тоғыз кісіні сынап, ештеңе таба алмайды.
«Енді аттарын сынап көрейінші» деп сарайға келеді. Сарайға
келсе, бала шалқасынан ұйықтап жатыр екен. Екі қолы, екі

аяғы екі жақта. Демалғанда аузынан бір сарыбас жылан бір
кіріп, бір шығып жатыр екен. Сыншы шошып кетіп, көрген-
білгенің ханға баяндайды:

қолым барғанша сермеймін, аяғым барғанша жүремін» деп
жатыр,—дейді. Хан бұған мән бермейді.
Хан бір күні елшілерін жинап, қызметін сұрайды. Елші­
лер абдырып қорқып, жауап бере алмайды. Сонда бала

Ханнан ханның несі артық,
Қарсы болғандығы артық.
Елден елдің несі артық,
Еркіндігі артық,—дейді.

қай бала?—дейді.
Бала сонда тұрып:

Әкем аты—Келдібек.
Руым—қаракесек.
Абылай ханның елшісімін.
Бір шаптың, екі шаптың,

Енді теңдік сұрай келдім.
Берсең қолыңнан,
Бермесең жолыңнан ала келдім,—дейді.

тарихи  аңыздар
Сол кезде хан дірілдеп қоя береді. Баланың қолтығынан
ұстап:

Бұлардың бас-басына сыйлық беремін. Бұрынғы жаулап ал­
ғанымның тірісін тірідей, малын малдай беремін,—дейді.

мұнша
қорыққаның
не?—деп
сұраған

дейді. Балаға қаз дауысты Қазыбек деген атақ беремін, дау-
сы қаздың даусыңдай сұңқылдап шығады екен,—дейді.
Хан елшілерді шығарып салып келе жатқанда, амандасар
жерге келгенде, шабыннан келген бір жігіт ханға келіп:

Атымды, киімімді тартып алғанымен қоймай отыз тісімді
сындырды,—депті.
Хан:

бір тоқтының терісі ғой. Бас жарылса бөрік ішінде, қол сын-
са жең ішінде,—дейді.
Сонда Қазыбек тұрып:

пе, тон—адамның киімі емес пе, бер мынаның теңдігін!—дейді.
Хан астындағы атын, үстіндегі тонын, қолындағы семсе­
рін беріпті.

(ІІІ нұсқа)
Бұрынғы қазақ пен қалмақ жауынгер кезде, Абылай
хан бірнеше батырларды ертіп Сырдария жақтағы халқын

билер  туралы  аңыздар
аралап кеткенде, Шынбай деген дұшпан астыртын келіп,
Абылайдың елін шабуға қолайлы екенін, қалмақтың белгілі
көсемі, шешен Қонташы ханға келіп айтқан. Сонан кейін

Қонташы хан екі жүз жортушы жіберіп, Абылайдың елін
шапқан. Абылай хан еліне қайтып келіп, қол астындағы
халқын жинап, кеңес қылады.
Кеңесте Абылай көпке қарап:

мен арбасуға, қайымдасу, қарсыласуға кімде-кім «мен» деп
көп ішінде батыршылық етіп, қол көтерсе, сол барсын,—
дейді.
Бірақ та бұл сөзге ешкім белсене шыға қоймайды. «Мен

дейді.
Сол уақытта Айдабол бидің баласы Тайкелтір мен Малай-
сары батыр:

сын!—дейді.
Ат-тұрман, қару-жарақтарын даярлап, жақсы-жақсы ба-
тырларын жүз елу кісі қосып, жөнелткелі жатқанын жет­піс
бестегі қаракесек Келдібек би естіп, он алты жастағы асық

деп едім,—дейді.
4-139

тарихи  аңыздар
Келдібек би баласына көңілі толып, азық-түлік, ат-
тұрманын даярлатып, елу ақбоз атқа мінгізіп, елу жор­
туылшымен баласына:

басын бұрмастан бар,—дейді.
Қазыбек атының басын бұрмастан Абылайға барады. Хан
Абылай танымай:

жүрген Келдібек бидың ұлымын,—дейді.
Хан Абылай баланың жауабына сүйсініп:

бетін сипайды.
Бастығы Тайкелтір болып үш жүз адам, осының ішінде
бұғанасы қатпаған он алты жастағы жас Қазыбек болып үш
жүз жортуылшы Қонташы ханның ордасына келіп, сыр­

тынан сөз алады. Қонташы хан екі-үш күннен соң өзінің ор-
дасына алғызып:

Өзімізді төменге байладық.
Ақ қылсаң да, қара қылсаң да, ерік өзіңде,
Өзіңізге қарадық, ұнамаса тарадық,—дейді.
Бұл сөзге қарсылық болмаған соң Қонташы хан:

хабар жауап болмаса, бастарың аманында елдеріңді тап!—
дейді.
Сол уақытта аяқ жақта отырған жас Қазыбек:

билер  туралы  аңыздар
Қазыбек:

Сен—темір,
Еріткелі келгенмін.
Екі елдің арасын
Теліткелі келгенмін.

Сөз бермейтін шешенді
Кеміткелі келгенмін.
Қуатты сары жалынмын
Жабысқалы келгенмін.

Жаңа үйреткен жас тұлпар,
Шабысқалы келгенмін.
Танымайтын жаттарға
Танысқалы келгенмін.

Танысуға келмесең,
Сен тұратын жеріңді айт.
Сен—қабылан, мен—арыстан,
Алысуға келгенмін,—дейді.

Сол уақытта Қонташы хан отырған орнынан түрегеліп,
қол құсырып:

Атың—қаз дауысты Қазыбек болсын,—дейді.
Сүйтіп, Қазыбек жауға түскен малдары мен адамдарын
алып қайтып, осы сапардан қаз дауысты Қазыбек атанып
қайтқан екен.

(ІVнұсқа)
Абылай XVІІІ ғасырдағы атағы жер жарған хан болыпты.
1700 жылдар шамасында дүниеге келіп, кейін Түркістанда
Әбілмәмбет төреге қызмет істеп, оған тағы қорланып, Төле

бидің түйесін бағады. Мұнда да тұрақтай алмай, Сарыарқаға
келіп, атығай Дәулеткелді байдың жылқысын бағады. Кейін
қазақ-қалмақтар арасындағы қатты ұрыстарда ерекше көзге
түсіп, Сабалақ атынан құтылып, Атығай қарауылдан алты

қатын алады. Кейін әйелінің саны он жетіге жетіп, отыз
ұлды болады. Көкшетауда тұрып, қазақ халқына қырық
сегіз жыл хан болып, алпыс жеті жасында қайтыс болыпты.
Сүйегі Түркістанға қойылыпты.

Абылай хан жауынгер батырларымен Сыр бойындағы
елді аралап жүргенде қалмақтың атышулы, әрі шешені,
әрі батыры Шырын: «Абылай елін шабуға қолайлы уақыт
осы» деп Қоңтажы ханға айтқан соң, Қоңтажы Абылайдың

еліне екі жүздей жортуыл қалмақ жіберіп, қазақ елін шап-
тырады. Абылай Сырдан қайтып келіп, мұны естіген соң,
шапқыншылыққа ұшыраған халқын көріп, бөгелместен
жұрттың басшы-билерін, жауынгер батырларын жиып алып

ды қайтарып алуымыз керек, ол үшін қалмақтан сөз алуы-
мыз керек,—дейді.
Сол кезде қалмақтың ханы Қоңтажы сөйлесе, сөз бер­
мейтін, егессе, жол бермейтін батыр, көсем, қайратты, қа­

мын. Бірақ Қоңтажымен айтысуға, арбасуға жараймын деп,
бойыңа сенгендерің өздерің айтыңдар,—депті.
Сонда «мен барамын» деп ешкім жауап бере алмапты.
Көптің қайғырып, қамалып отырғанын біліп Абылай:

тарихи  аңыздар
рұқсат сұрайды. Қалмақтың ханы бұларды қабыл алып,
ауылдың сырт жағындағы, жарты шақырымдай жердегі
тігілген үйлерге түсіреді. Келушілер екі-үш күн нақты

Алдыңа келдік,
Айтқаныңа көндік,
Өгізді өрге байладық,
Ерлікті төменге байладық.

Аузыңа қарадық,
Ұнамаса тарадық.
Ақ десең де,
Қара десең де,

Ерік өзіңде,—деген екен.
Бұл сөзде пәлендей қарсылық-қажырлылық бол[ма]ған
соң, хан:

жауап қайырмасам, бас аман, хан бейбітте елдеріңді та­бың­
дар!—депті. Бұған қазақтың басты би, батырлары еш­нәр­се
айта алмапты.
Сонда босағада отырған бала Қазыбек ұшып тұра келіп:

Еріткелі келгенмін.
Екі еліктің баласын
Теліткелі келгенмін.
Сөз бермейтін шешенді

тарихи  аңыздар
Бұған елшілер ештеңе айта алмай аңтарып тұрып қала­ды.
Қоңтажы былай дейді:

дегені тоқтының терісі шығар. Оның несі сөз бопты, қол сын­
са, жең ішінде, тіс сынса, ауыз ішіңде, бітіскеннен кейін
кете бермес пе!—депті. Елшілерге ханның сөзі дұрыс сы­қыл­
данып, ешбір сөз айта алмапты.

Сонда Қазыбек астындағы атын тебініп, ілгерілеп келіп
былай депті:

кете бермек? Біз жаманымызды жасырмайтын елміз, жақ­
сымызды асырмайтын елміз.
Астыңдағы мінген
Қанат емей немене?

Тоқтышықтың терісі
Жанат емей немене?
Аузындағы отыз тіс
Болат емей немене?

Қанатынан айырылу,
Болатынан айырылу,
Жанатынан айырылу,
Оғат емей немене?!

Ол жалаңаш, жаяу жүретін сенің құлың емес, қазақтың
ерікті ұлы көрікті болуға тиіс,—депті.
Сонда Қоңтажы хан сөзге жығылып, «жанатыңа жана-
тым» деп үстіндегі жанат ішігін, «қанатыңа қанатым» деп

астындағы қара қасқа тұлпарын, «болатыңа болатым» деп
беліндегі семсерін шешіп беріпті.
Сүйтіп, Қазыбек шешеннің қазақ халқының намысымен
шыңдалған жігерлі сөзі қылышынан қан тамған қалмақтың

(V нұсқа)
Қоңтожы деген қалмақтың ханы қазақтардың малын
тонап кетеді. Бірер жыл арада өткен соң, қазақтар бас қо­
сып, небір шешен, билерді сыннан өткізіп, іріктеп жіберіп

Қоңтожылардан малды дауламақ болады. Мұны естіп он үш
жасар Қазыбек деген бала әкесіне келіп сынға түсуге рұқсат
сұрайды.

кесек, әкем—Келдібек, өзім—Қазыбек» деймін. «Жол бол-
сын!» дегенде, «құнан бәйгесінен озып жүрмін, ат бәй­ге­сіне
қосылайын деп едім» деймін, әке,—деді баласы.

сың—Қыдыр ата болсын! Бірақ жалғыз барма, қасыңа жол­
дастарыңды ертіп, өзің олардың алдында, жарыққа шық­
қан адамдарша екпіндетіп жүріп отыр. Қастарынан өте
берген­де, сыншылар «бұлар неғып жүрген адамдар екен»

деп шақы­рып алып сұрастырар, айтарыңды іркілмей айт!—
деді әкесі.
Бұл солай болды. Сыншылар мен билердің біразы:

жоқ қой. Онда-мұнда жұмсауға да бір адам керек емес пе?—
десті кейбіреулері.
Сонымен Қазыбек те іріктеліп шыққан билермен бірге
кете барды. Бұлар Қоңтожының төңірегіне жақындап ке­ліп,

бір биді таңдап елшілікке жібереді де, өздері қос тігіп жата
береді.

тарихи  аңыздар
Ал Қоңтожы:

өзімнен болады,—деп қайтарады биді. Қоңтожыдан хабар
кешікті, билер іріктеліп, бірінен соң бірі бара берді. Жа­
уап—сол.

өзімнен болады. Неге мазалап келе бересіңдер?—деп Қоң­
тожы бұл биді де қайтарады. Билер абыржыды, «біткен іс
жоқ, енді қайтеміз, не істейміз?» десіп отырғанда, Қазыбек
рұқсат сұрайды.

жалғыз бармаймын. Менің Қоңтожыға айтқан сөзімді, оның
не дегенін мүдірмей жеткізетін бір адам қосыңдар!—дейді
Қазыбек. Тілек орындалды.

Қоңтожы орнынан қозғалып кетсе керек. Әдетте ол былқ
етпей, ешкімнен де айылын жыймайды екен. Баланың,
сірә, пысы басты ма, Қоңтожы сәлем алуды ұмытып
кетіп:

Еріткелі келіппін.
Екі елдің арасын
Теліткелі келіппін.
Айтысатын жау болсаң,

билер  туралы  аңыздар
Жарысатын жау болсаң,
Жарысқалы келіппін,
Атысатын, шабысатын жау болсаң,

Атысқалы, шабысқалы келіппін,—
деп шұбыртып ала жөнеледі. Бала тоқтағаннан кейін
Қоңтожы оның руын, аты-жөнін сұрайды.
Бала:

Себебі қаздың үніңдей әсем созылып, қалықтап шығады
екен,—депті.
Қоңтожы жедел уәзірлерін шақырып алып:

не шабысып қиратады деп отырғаным жоқ, қорықпай­
мын да. Әйтсе де бағыты, бақыты қайтпасын. Өте жас
екен, бағыты дұрыс. Не сұраса да беріп, шаруасын бітірің­
дер!—деп бұйырады,—Бұдан бұрын бірнеше билер келді.

Мен оларды би емес, надан, бейшаралар дер едім. Олар-
ды мазақтап, келемеждеп жібердім. Оны олардың бірі
де түсінбеді. Өздері дау даулайды, менің алдыма келіп,
бүгіжектеп, менен қайырым сұрап жалтақтайды. Дау дау­

лаған екенсің, қолыңнан келсін, келмесін қырқыса сөй­
лесу керек,—депті.
Қазыбек малды алдына салып айдап келеді. Болған
әңгіме түгел жеткізіледі. Билер Қазыбекті күндейді, тіпті

кейбіреулері оны жоғалтуды да ойлайды. Билер «мал-
ды өзіміз алдық» деуге, тіс жарып басқа әңгіме айтпауға
келіседі.
Дегенмен Қазыбек елге аман-есен келеді. Ел құлағы

елу, отыз тістен шыққан сөз отыз рулы елге жайылады.
Ақы­ры шындық жатпайды, «қаз дауысты Қазыбек» ата-
нады.

( VІ нұсқа)
Абылай ханның заманында калмақтың Қоңтажы деген
ханы қалың қолмен келіп, бейбіт жатқан қазақ елінің бір
шетін шауып алып кетіпті. Қоралы қой, үйірлі, қосты жылқы,

«кұл» қылам деп ұл, «күң» қылам деп қыз әкетеді. Сол
уақытта қазақ жиылып, Абылай ханға келіп ақылдасыпты.
Абылай хан айтты:

нан өтейік. Бітімге келсе, оны көрейік. Ант өзіне ауар. «Ант
аумай, ат жүгірмейді» деген, еліміздің ісі әділ екеніне басқа
халықтардың көзі жетсін. Ісі әділ елдің туы жығылып, сағы
сынбайды. Жолы өлсе де, сөз бермейтін шешенімізбен, жол

бермейтін көсемімізбен «қол бастаған батырмын, мың кісіге
татырмын» деген, айтқаныма көнбегенді, күшпен жөнге са-
лып жатырмын» деп кеудесін қағатын Қоңтажы емес пе?!
Ол Қоңтажымен жауласқан елдің адамдары алдына бар-

са, теп-тегіс өлтіреді де, аттарын жылқысына қостыра сала-
ды екен. Сол Қоңтажыға «мен барамын!» деген адамдардан
білегі жуан батырлар мен сөз білетін шешендерден бір жүз
кісі елші жиналып барғалы жатады екен.

Ол кезде Қазыбек тайға мініп жүретін он бес жасар
бала екен. Тайын «тай бәйгесіне қосып болдым ғой, енді ат
бәйгесіне де бір қосып көрейін деп едім,—деп,—Абылайға
айтайын,—деп, тайына мініп келген екен. Сонда Қазыбек

енді ат бәйгесіне де бір қосылып, көргім келіп тұр,—деп,—
осы елшілермен бірге мен де [ба-райыншы!]—депті.
Абылай хан балаға назарын салып, біраз қарап, тоқтап
тұрды да:

билер  туралы  аңыздар
Бозқырау түскен күзгі мезгіл екен. Сонау Тарбағатай
тауының таң жағы да, Алтай тауының оң жағы қоңтажы­ның
еліне қазақтан тайға мінген елші болып баруға бала да жүз

кісінің бірі болып жүріп кетіп барады. Көп аттың дүбіріне де
делебесі қозған Телқоңыр тай ортекедей ойнап, әлсін-әлсін
дамылсыз аспанға қарғып шаптығады. Абылай хан көңіл
көзін аударып, балаға қарап, тайға мінген баланы қызық

көрді ме, әлде баланың шалымын байқайын деді ме, Абылай
хан баланы өз қатарына шақырып алып:

ламын? Атшы болсам да, жарайды ғой!—деп, қысқартып
тоқтады.
Сонда Абылай хан күліп:

атшылықтан басталсын!—деген екен.
Бір күндік жерге дейін елшілерді шығарып салып,
бір дөңнің басына келгенде, Абылай хан жұрттың бәрін
тоқтатып, аттан түсіп отырып былай депті:

тыр болып қол бастау, көсем болып ел бастау оңай жұмыс
емес. Осының бәрінен ел тағдырын шешетін сөз қиынырақ.
«Жауластырмақ жаушыдан, елдестірмек елшіден» деген.
«Ел тағдырын қылыштың жүзімен де, шешеннің сөзімен

де шешетін кез болады» деген. «Айтылған сөз атылған
оқпен тең» деген. Оны қайтып ала алмайтын уақыттар бо-
лады, байқап сөйлеңдер,—деп айтып,—Жауды өлтіруге
де болады. Қоңтажыға құлақ кесті құл емес екенімізді

естен де шығармаңдар. Жау алдында жасық елдің адамы-
на ұқсамаңдар. «Таудағы түлкіні табындағы тазы алар,
тозғындаған аққуды шалғындаған қаз алар». Бірліктерің
берік болсын, үлкендеріңді сыйлаңдар, орынды жерде

кішінің де сөзін тындаңдар. Басшыларың Тайкелтір би
болсын, атшыларың мына тайлы бала бол­сын!—депті.—

тарихи  аңыздар
Атшыдан бастап басшыңа дейін ел намысы есте болсын. На-
мыс үшін бара жатқан елші екендіктерің естеріңде болсын.
Қоңтажы икемге келетін болса, асықпаңдар. Егер де икемге

келмесе, қар суы кеппей, келетін болындар. Ал, жолдарың
болсын, барыңдар!—деп Абылай хан дөң басында тұрып
қалыпты.
Елшілер «Қоңтажының елі, қайдасың?» деп жүріп кете

барды. Жолаушылар бірнеше күн жол жүріп, боранды күн­
дерді бастарынан өткізіп, аязды күндерде аттарына қар
тепкізіп, асу белдерден, суы ащы көлдерден өтіп, бір күн­
дерде қалмақтың елінің шетіне де жетті. «Сұрай-сұрай Мек­

ке­ге барады» дегендей қалмақтың [еліне] келіпті.
Келген елшілерді қонақ үйіне түсірмей, қойшыларының
үйлеріне бөліп-бөліп қондыра салады. Тайлы бала тайынан
түспей, аттарды күзетіп, далада қонады. Оны ханның ха-

нымы көріп тұрыпты. Қоңтажы хан түнде өзінің уәзірлерін
жиып алып ақылдасады:

ма­зақ еткені ғой!—деп,—Осылармен көп сөйлеспей, әуре
бол­ған­ша, түгел қырып тастап, тыйыш отырсам қайтеді?—
депті.
Уәзірлері:

сұңқар болып жүрмесін! Қазақ деген қабырғалы, қалың ел,
жүз кісіні өлтіріп, жайлана алмассыз, жүз атты жылқыға
пайдалана алмассыз. Алдыңызға бір елдің елшісі келіп
отырғанда, хандық қалпыңызды сақтаңыз. Елшіні бұрын­

ғы-соңғы заманнан өлтіруге жол жоқ,—деген.
Хан біраз ойланып:

үйректей жүзіп, теңіздей көлдерді, ұзын, ұзақ өзенді, көк
майса көкорай шалғында, сахара салқынында ел жайлап,
шалқып жатқан елміз. Елімізден қашпасын деп, жерімізді
жау шаппасын деп найзамызға үкі таққан елміз. Жау аяғы­

на басылмаған ел боламыз. Досымызды сақтай білген, дәм-
тұзын ақтай білген ел боламыз. Ұл туса, атадан құл болам деп
тумайды. Анадан қыз туса, күң болам деп тумайды. Ұл менен
қыз сенің тұтқыныңда отырса, оларды азат етпей тынбайды.

Қатты болсаң, темір шығарсың.
Сен темір болсаң, мен—көмір,
Еріткелі келгенмін.
Екі елдің арасын

Теліткелі келгенмін!
Сен көктегі құс болсаң,
Мен іліп тастар сұңқармын.
Сен жердегі аңның жүйрігі құлан болсаң,

Мен қуып жетіп соғар тұлпармын!
Бала сөйлеген сайын ханның көзі бажырайып, қарай
береді.

Алысқалы келгенмін!
«Жау тілегенге жасыл туса еді» деген,
Ел болып шабысқалы келгенмін!
Елімнің шетіне ойран салған өзің,

Бітім беретін болсаң,
Айыбыңды мойындап, бітім бер!
Болмаса, тұрысатын жеріңді айт,
Шабысқалы келгенмін!—депті.

Хан бажырайған бойымен отырыпты да қалыпты. Ба­ла­
ның сөзі біткеннен есін жиғандай болып, тамсанып:

ген елдің дауысы қаз дауысты екен,—деп,—сенің атың «қаз
дауысты Қазыбек» болсын, менің қасыма келіп отыршы,—
деп хан қағыла түсіп, орын беріпті.
Сонда Қазыбек:

төрде отырса, менікінің уақасы жоқ!—деп жалт бұрылып,
орнына қайта келіп отырыпты.
Әбжыланмен арбасып отырғандай, елшілердің көңілі бір
сонда ғана көтеріліп, дұшпан алдында мерейі үстем бола

беріпті. Әлгіде ғана айбат шегіп отырған ызбарлы хан қал­баң
қағып, орнынан ұшып тұрыпты да, уәзірлеріне:

ріп, ат соғып, шаршап келді ғой, тынықсын!—депті.
Сөйтіп ісі әділ елдің елшілерінің қадірлі сөздері қы­лы­
шынан қан тамған ханды қалбаң қақтырыпты. Қоңтажы
хан қанша бойлауық, керауыз болғанмен, лажсыз көніпті.

Тұтқындағыларды босатып, тартып әкеткен мал-мүліктерін
айып-анжысымен қайтармақ болып, жегенін қайта құсып,
ханға оңай болып па, шауып алып кеткен мал-мүліктер­
ді түгелдеп, жиып болғанша, көктем де келіп қалыпты.

Елшілерді еліне қайтарысуға ыңғайланады. Елшілерді құр­
меттеп аттандырып салуға көп халық жиналады. Екі елдің
адамдары қош айтысып, айрылайын деп тұрғанда, қазақтың
тұтқынға [түскен] бір жас жігіті келіп, көпке арыз айтады:

німде Қоңтажының қолы келіп, басып алды да, мені тұт­қын
етіп алып кетті. Осында келген соң бір уәзірі үстімдегі то­ным­
ды тартып алды. Еркіммен бермеп едім, ұрып тісімді сын­
дырды. Жаныма балаған атымды тартып алды. Мына қай­­

тып бара жатқан жылқының ішінде көрінбейді. Күрек тісім
сынып, көңілім бұзылды. Киімнен айрылып, көркім бұзыл­
ды. Атымнан айрылып, ұйқым бұзылды. Мінеки, жиыл­ған
хан, қара, көпшілік, осыған не айтасыздар?—дегенде, хан

мен елшілер бетпе-бет қарсы тұр екен.
5-139

тарихи  аңыздар
«Бұған не айтар екен?» деп жиылған көп халық қорша­
ды. Ойда жоқта айтылған сөз хан мен елшілерді таразыға
тағы бір тартыпты. Сонда Қоңтажы хан алтын сапты болат

сем­серін беліне байлап, жанат ішігін үстіне киіп, қара қасқа
тұл­парын мінгелі тұр екен. Хан айтады:

дегенің бір қойдың терісі шығар. Оны несін сөз қылып ай-
тып тұрсың? [Іс] біткеннен кейін «қол сынса, жең ішінде,
тіс сынса, ауыз ішінде» кете бермек. Қайта сөз қозғаудың не
орны бар?—деп хан теріс айналыпты.

бір тұйыққа тірелгенде[й] болып, аңырая қалыпты. Сон-
да тайына мініп тұрған Қазыбек бала тайын тебініп, ілгері
шығып айтыпты:

ішінде» кете бермек? Біз жаманымызды жасырмайтын,
жақсымызды асырмайтын елміз! Астындағы мінген аты
қанат емей немене, қой терісі күн өтпейтін жанат емей
неме­не, ауыздағы отыз тіс болат емей немене? Қанатынан

қайрылуы, болатынан майрылуы, жанатынан айрылуы
оңай емес. Хан, табысқаның рас болса, еліміздің адамын
қанатынан қайырмай табыс, болатынан майырмай табыс,
жанатынан айырмай табыс! Жаяу, жалаңаш жүре беретін ол

сенің құлың емес. Еліміздің ерікті ұлы көрікті болуға тиіс!—
дегенде, олақ ойлы, шолақ тілді хан көп алдында Қазыбек­
тен оңбастай болып тағы да бір жығылды.
Хан енді:

шеді де тастайды,—қанатыңа қанатым,—деп мінейін деп
тұр­ған қара тұлпарын жігіттің алдына көлденең тартады,—
болатыңа болатым,—деп беліндегі семсерін береді.
Жабырқап [қалған] жігіт жанатын үстіне киіп, болатын

билер  туралы  аңыздар
Сөйтіп, Қазыбектің халық намысымен, қадірлі сөздері­
мен қылышынан қан тамған Қоңтажы ханды дегеніне көн­
ді­ріпті. «Сөз тапқанға қолқа жоқ» деген, «қадірлі сөз қамал

Абылай ханның заманында қалмақтың Қоңтажы деген
ханы қалың қолмен келіп, қазақтың бейбіт жатқан елін бір
шетінен шауып кетеді. Қоралы қой, үйірлі жылқы әкетеді.
Құл етемін деп ұл әкетеді. Күң етемін деп қыз әкетеді. Елдің

ақсақалдары, игілікті азаматтары: «бұл қорлық-зор­лық­қа
қалай шыдаймыз» деп Абылай ханға келеді. Абылай хан кең
пішіп, терең ойлайтын адам екен.

екеніне бүкіл халқымыздың көзі жетіп отыр ғой,—депті.
Сол Қонтажы ханның еліне қазақ ішінен көп кісі жина-
лып, жүргелі жатады. Елшілерді шығарып салу үшін көп
халық жиналды. Елшілердің басшысы болып Тайкелтір би

де жүргелі жатады.
Ол кезде Қазыбек тайға мініп жүрген бала екен. «Ағалар­
ға еріп, атшы болып мен де барайын» деп бала Қазыбек хан
Абылайға арыз етеді.

да көп аттардың дүбірінен делебесі қозған Қазыбектің өзі
мінген Телқоңыр тайды ортекедей ойнатып, шап-шап ас­
панға шапшытқаны Абылайдың назарын балаға тағы бір ау­
дарғандай болады. Тайға мінген баламен сөйлесуді қызық

көрді ме, әлде баланың шалымын тағы бір байқайын деп
ұйғарды ма, Абылай оны өз қатарына шақырып алып:

лайын. Атшы болсам да жарайды,—депті.
Абылай қарқ-қарқ күліп:

лықпен басталсын,—деген екен. Көз көрім жерге дейін
елшілерді шығарып бір дөңнің басына келгенде Абылай ат-
танып бара жатқандардың бәрін тоқтатып тұрып, былай
депті:

сем болып ел бастау, шешен болып сөз бастау, бәрінен де
тағдырын шешетін сөз бастау оңай емес,—дейді. Абылай хан
елшілерді шығарып салып тұрып:

елдестірмек—елші­
ден» де­ген ел тағдырын қылыштың жүзімен де, шешеннің
ті­лі­­­мен де шешетін кез болады. Қайткенде де Қонтажыға құ­
лақ кесті құл емес екендеріңді естен шығармаңдар! «Тауын­

да­­ғы түлкіні бабындағы тазы алар, тозғындаған аққуды
топ­­­тан­ған қарға алар» деген, үлкендеріңді кішілерің сый­
лаң­дар. Орынды жерде кішілеріңді де тыңдаңдар. Бас­шы­
ларың Тай­кел­тір би болсын. Атшыларың мына тайлы бала

болсын. Ат­шы­дан бастап басшыға дейін ел намысы үшін
бара жатқанда­рың­ды еш уақытта естен шығармаңдар.
Қоңтажы икемге ке­ле­тін болса, асықпаңдар. Егер икемге
келмесе, қар суы кет­пей келетін болыңдар. Ал, жолдарың

болсын, барыңдар!
Елшілер «Қоңтажының елі, қайдасың?» деп жүріп кетіп­
ті. Жолаушылар күні-түні жол жүріп, боранды күндер­ді
бастан өткізіп, аязды күндерді аттарына қар тепкізіп, асу-

лы белдерден, айдынды көлдерден өтіп, бір күндері қалмақ
елінің шетіне жетіпті. Сұрай-сұрай ханның ордасына келіпті.
Қоңтажы ақпанның сақылдаған сары аязында келіп жеткен
елшілерді қонақ үйге түсірмей, қоңсыларының үйіне бөліп-

бөліп түсіре салады. Ал тайлы бала тайынан түспей, аттар-
ды күзетіп тұрып қалыпты. Оны ханның ханымы көріп тұ­
рыпты. Қоңтажы өзінің уәзірлерін жиып алып ақылдасады.

Осылармен сөйлесіп әуре болғанша түп-түгел қырып тас­тап,
тыныш болсам қайтеді,—депті. Мұны уәзірлері де ма­құл
көріпті. Сонда ханның ханымы айтқан екен:

Бала дегенің—сұңқар болмасын!
Қазақ дегеніңіз қабырғалы ел,
Жүз жігітті өлтіріп, жай таба алмассың,
Жүз атты жылқыға қосып, бай бола алмассың!

Алдыңызға бір елден елші келіп отырғанда, хандық қал­
пыңызды сақтаңыз. Елшіні өлтіру бір елді қорлау болады,—
дейді. Хан аз ойланып отырып:

сай адам болса, сөйлесермін. Болмаса, аман-сау еліне қай­
тарармын. Ертең елшілерді ордама келтіріңдер! Бет-аузын
көрейін, көріп тұрып сыбағасын берейін,—депті.
Ертеңінде елшілер ханның ордасына келеді. Олар оты­

рар-отырмастан-ақ буғарланған хан көлбеп жатқан аяғын
жи­мастан:

Тайкелтір би шамалап сөйлейтін, жіптің артын баға­тын
адам екен. Ә дегенше ақтарылмай, ханның көкейін бай­
қайын деген оймен:

отырмыз,—деп сөзді ханға тастапты. Тайкелтір бидің кі­
шірейе сөйлегені ханның мерейін өсіре, сабасына түсуіне жол
ашады. Өзіне өзгені оп-оңай аузынан қағып, иііуіне көнді­ріп
жаман үйренген тәкаппар хан:

нында елдеріңе қайта беріңдер!—деп қолын есікке қарай
сілтейді де, сөзді келтесінен бір-ақ қайырады. Кесімді сөзді
не жалғай алмай, Тайкелтір би аз-кем кідіріп қалғандай бола-
ды. Сол кезде босағада отырған бала орнынан ұшып тұрып:

Атым—Қазыбек,—деп суырылып жауап береді.—Елде жүр­
генде балалардың басшысы едім, қазір ағалардың атшысы­
мын. Тай бәйгесіне бірінші рет қосылып тұрмын.
«Айта түс» дегендей хан балаға өзінің алдын нұсқап­

ты. Бала адымдай басып, ханның алдына барыпты да, оның
көзінен айырмастан қарап тұрып, мынаны айтқан екен:

Елімізден құт қашпасын деп
Найзамызға үкі таққан елміз.
Басымыздан намыс асырмаған елміз,
Атаның өсиетін балаға

Баланың айтатыны анаға.
Ерлердің анты осындай,
Арымнан жаным садаға!
Досымызды сақтай білген елміз,

Дәм-тұзымызды ақтай білген елміз.
Еңкейді деп, тақсыр хан, шалқая берме,
Асқақтаған хандардың
Ордасын таптай білген елміз.

Анадан ұл туса, құл боламын деп тумайды,
Енеден қыз туса, күң боламын деп тумайды.
Ұл мен қыз сенің тұтқыныңда отырса,
Оларды азат етпей еліміз тынбайды.

Сен қатты болсаң, темір шығарсың,
Мен көмір еріткелі келгенмін.
Сен қанатты ұшқан құс болсаң,
Мен қуып жетер сұңқармын.

Сен қабылан болсаң,
Мен—жолбарыспын,
Алысқалы келгенмін.

тарихи  аңыздар
көркім бұзылды. Атымнан айырылып, ұйқым бұзылды.
Халық, осыған не айтасыңдар?
Әлгі жігіт ханмен бетпе-бет тұр екен. «Хан енді қайтер

екен, не айтар екен?» дегендей халық оларды қаумалай қор­
шап, ентелей түседі. Ойда жоқта айтылған арыз хан мен ел­
шілерді тағы бір тығырыққа тірегендей еді. Алтын семсерін
беліне байлап, жанат ішігі үстінде, қара қасқа арғымаққа

дегенің—тоқтышақтың терісі шығар. Оны несіне сөз етіп
тұрсың? Бітіскеннен кейін қол сынса, жең ішінде, тіс сын-
са, ауыз ішінде кете бермес пе еді? Қайта сөз қозғаудың не
орны бар?—деп теріс айналыпты. Ханның сөзі жөн сияқты.

Елшілер тағы да ойланысып, аңырап қалысты. Сонда тайға
мініп тұрған Қазыбек тебініп ілгері шығып:

кете бермек?
Астындағы мінген ат—қанат емей немене,
Тоқтышақтың терісі—жанат емей немене,
Ауыздағы отыз тіс тіс—болат емей немене.

Қанатынан қайрылу, болатынан мойрылу,
Жанатынан айрылу оңай емес қой.
Табысқаның рас болса, еліміздің адамын қанатынан
қайырмай табыс, болатымен мойырмай табыс, жаяу-жа­ла­

ңаш жүре беретін ол сенің құлақ кесті құлың емес. Еліміз­дің
ерікті ұлы көрікті болуға тиіс,—деген екен.
Хан көп алдында Қазыбектен оңбастай болып осылай-
ша тағы бір сүрінді. «Жанатыңа жанатым» деп ол үстінде­

гі жанатын шешеді. «Қанатыңа қанатым» деп тұлпарын
жігіт алдына көлденең тартады. «Болатыңа болатым» деп
беліндегі семсерін шешіп береді. Жәбір көрген жігіт ханның
бергендерін қабыл алып, қара қасқа тұлпарға қарғып мінеді.

билер  туралы  аңыздар
мен қаһарлы сөзі қылышынан қан тамған қаһарлы ханды да
дегеніне көндіріпті.

Қоңыр күздің жаймашуақ күндерінің бірінде ауыл
ақсақалдары Келдібек биді ортаға алып, төбе басында оты-
рады. Алыстан арнайы келген бес-алты жолаушы ат басын
бидің алты қанат ақ үйіне тіреді де, көп кідірмей мәжіліс

төбеге қарай қайта бұрылды. Жапырласа аттан түсіп Кел­ді­
бек биге, алқақотан отырған ақсақалдарға сәлем беріп, аман­
дық-саулық сұрасып болған соң, жолаушылардың ішіндегі
жасы алпыстар шамасындағы ажарлы адам сөз бастады.

Ныспым—Қадырбай,—деп өздерін қысқаша таныстырып
өтті де, алыстан ат арытып, әдейілеп келген шаруалары-
на ойысты,—малым көп емес, екі айғыр үйір жылқым бар.
Оны жазы-қысы атан жілікті екі жігіт бағады. Бір күні

жаяу борандатып, жайлауда жатқан жылқыма келдім.
Жаураған жылқышыларды қос басына жіберіп, өзім сон-
да қалдым. Сол күні керіала байтал тұмса құлындады.
Менің қатты таңғалғаным: жаңа туған жас құлын атып

тұрып, шаранасын сілкініп-сілкініп жіберді де, жылқыны
айнала шаба жөнелді. Қайта айналып келіп, енесін емген
соң әлгі әрекетін қайталады. «Мына құлын бәйгенің ал-
дын бермейтін тұлпар болғалы тұр екен» деген қуанышпен

үйге қайттым. Жылқышылар да тамақтанып болып, атқа
қонғалы жатыр екен. Оларға көргенімді айтып, жас құлынға
сақ болуларын қатты тапсырдым. Амал не, қызыл іңірде
жылқышыларымның бірі келіп, құлынның ұшты-күйлі

жоғалғанын хабарлады. Қасқыр жеді, қолды болды дейін де-
сек, ешбір белгі жоқ.
Туған күні жоғалған сол құлынды бесті ат болғанда танып
отырмын. Уақ Өгізбай деген кісінің асында кербесті бірінші,

тарихи  аңыздар
менің атым екінші болып келді. «Кері ат—менікі, қайтар»
десем, мына кісі: «Өзімнің көк биемнен туған құлын. Сен­бе­
сең, жанымдағы куәгерлерден сұра»,—деп маңайлатпай­ды.

Куә түгіл жанын берсе де сенбеймін, ат—менікі. Сізді әділ би
деп естуші едім, төрелігін өзіңіз айтыңыз.
Келдібек би ұзақ ойланып, отырып-отырып:

сің,—деп баласына зекіп тастап, үнсіз отырған жо­лау­шы­
ларға қарады,—мұның билігін шеше алмаймын де­дім ғой.
Босқа уақыт өткізбеңдер. Қонамын десеңдер, үй—мінеки!

түскен екі жақ та келісімін береді. Билік өзіне тиген бала
даугерлердің алдына түсіп, өрістегі саулық қойларға алып
келеді.

дарына белбеулеріңізді байлап жіберіңіздер. Сонан соң
ауылдағы көгеннен осылардың қозысын танып әке­лі­ңіз­
дер!
Қадырбай ақсақал көгеннен бір қозыны ағытып алып,

алдына өңгеріп, ауылдан шыға бере: «мен белбеу байлаған
қойдың егіз қозысы болуы керек» деген ойға келіп, кері
бұрылады да, тағы да бір төлді алады. Ол екеуін бағанағы
қойға апарғанда енесі мен қозылары маңырасып табыса­ды.

Ал қарсы жақ апарған қозы белбеу тағылған қойға жола­май,
өз бетімен кетеді. Сонда Қазыбек тұрып:

жақ әділ билікке бітіскеннен кейін, жиналған халық мәні­
сін айтып беруін сұрайды. Сонда кербестіні құлын кезінде
ұрлаған жігіт:

күнінде алып кетіп едім. Аякөз маңында тұратын нағашыма
барып, қайтып келе жатсам, үстіндегі шаранасы әлі түгел
кеуіп үлгермеген құла құлын жылқыны айнала шауып жүр
екен. Менің бәйге көк биемнің барлық кемшілігі—туа са-

лысымен құлынын тарпып өлтіріп тастайтын. Өлген құлы­
нын іздеп арқырап тұрған биеге құла құлынды жібергенім­
де мекіреніп, емізе бастады. Сөйтіп, құлынды иемденіп
кеттім.

айғыр үйір жылқымның ішінен бір бәйге ат кеткен емес,—
деді Қадірбек ақсақал сөз кезегі келгенде.—Менің кер атым
ылғи бәйгенің алдын бермейтін, бұл жолы бірінші болып
кербесті келді. Анық зер салып қарасаңыздар, кер ат пен

кербестінің бір биеден туғанын білесіздер, өйткені екеуінің
түр-түсінде еш айырмашылық жоқ.
Жиналған халық Қазыбектің қазылығына риза болып та-
расады.

Қазыбектің он бір, он екі жастардағы кезі болса керек.
Жас та болса оның жүріс-тұрысынан, сөйлеген сөзінен сол
кездегі ел жақсылары үміткер бола бастапты. Сондықтан
олар сапарға керуен шықса, «ел көріп есейіп, жер көріп

көзі қанықсын» деген есеппен Қазыбекті сапарға бірге алып
жүруге бәтуа байласыпты.
Күндерде Қазыбек сондай бір сапарға шығады. Ауыл-
дан 3-4 қонаға ұзап шыққанда керуен соңындағы түйеге

артылған қазан ошақтың арқаны үзіліп, қазан тақыр жер-
ге ұшып түседі де, қақ айырылады. Сөйтіп, қос қазансыз
қалады. Елсіз-күнсіз дегендей, сары дала. Тағы да екі-үші
күн өтіп кетеді. Жолаушылар ыстық іше алмай әбден абыр-

тарихи  аңыздар
Сөйтіп келе жатып тағы да бір жерге қонақтайды. Ер­
теңіне таң еркін атқан мезгілде көшбасшы қария қосынды
оятып:

боз үй көрдім. Сонан барып қазан сұрап алмасақ, жағдайы­
мыз мұнан да қиындағалы тұр. Кәне, соған кім барып келе
қояды?—дейді.

беруші ме еді?—деп жігіттер қария сөзін ұнатпай, теріс ай-
нала береді. Сол кезде ағаларының сыңайын таныған Қазы­
бек қарияға келіп:

қария,—бар!
Сөйтіп, «қазанды Қазыбек сұрайды, сендер көтеріп әке­
ліңдер» деп Қазыбектің қасына екі жігіт қосып, оларды
қария әлгі үйге жібереді:

генде, күміс сақалы кеудесін жапқан бір қария жайнамаз
үстінде тұр екен. Ол намазын аяқтай бере:

Ошағымыз бар да, қазанымыз жоқ.
Ақмешіт артымызда қалды,
Түркістан алдымызда.
Сатып ала қояйық десек,

Базарымыз жоқ,—
дейді даусы шырылдап. Ақ сақалды қария бала сөзіне кеңк-
кеңк күліп алып:

билер  туралы  аңыздар
Жалғызды Құдай алады,
Ал, одан басқаға бермек жоқ,—
дейді. Қария сөзін аяқтар-аяқтамастан Қазыбек тағы да:

Қазаныңды берерсің, барлық қылсаң,
Бермей алып қаларсың, тарлық қылсаң.
Өз жұртыңның отырсың ортасында,
Олар әкеп бермей ме жарлық қылсаң,—дейді.

оң жақта ұйықтап жатқан баласын оятып,—мына балаға ана
қазанды шығарып бер!
Қазыбек алғысын айтып, сыртқа шыға жөнеледі. Сол кез-
де қария баласы арқылы Қазыбекті қайта шақырып, аты-

лап тұр екен. Түбінде қаз дауысты Қазыбек шешен сен бо­
ларсың,—деп бата берген екен. Осы бата болашақ шешеннің
тұсаукесері болса керек.

Ертеде Қазыбек би нөкерлерін ертіп Әнет бабаның үйіне
келіп түседі. Қарт бұрынғыдан ежептәуір қартайып қалса
да, сыр білдірмейді. Қазыбектің жора-жолдастарын, өзін
жақсы қарсы алып, мал сойғызып, қазан көтереді. Сол ауыл

маңындағы қариялар, жайсаңдар жиналып әңгіме-дүкен
құрады.
Қазыбек Әнет бабаға бір ауыз өсиет айтып беруін өтініпті.
Бірақ Әнет баба:

тайған, басынан мал тайған адамнан не кеңес, не өсиет сұ­
райсың?—деп ештеңе айтқысы келмепті. Бірақ бірбеткей
Қазыбек шешен Әнет бабаның бір ауыз ақылын тыңдамай
еш жаққа кетпейтінін білдіріпті. Сонда Әнет баба Қазыбек

деген сөзді жадыңда сақта,—дейді. Қазыбек Әнет бабаға ри­
зашылығын білдіріп, жора-жолдасымен еліне қайтыпты.
Ол жол-жөнекей өзімен бірге келе жатқан нөкерлерінен:

ма?—дейді. Бірақ бұл сұрағына ешкім үндемейді. Сонда қаз
дауысты Қазыбек Әнет бабаның айтқан өсиетін былай деп
шешіпті:

шіл бол, «і» дегені—ілтипатты бол, «м» дегені—менмен бол-
ма, мейір­ман бол дегені,—депті.
Әнет бабаның сол өсиеті ел арасына кең тарап, ұрпаққа
үлгі болып қалған екен.

* * *
Қазыбектің әкесі Келдібек би қыз таңдап, үйленбей
жүрсе керек. Ойламаған жерден бір қиырдан бір аяғы ақсақ,
бір көзі қыли жас қызға көңілі ауып, құда түсіп, айттырып

алады. Әке-шешесі баласының айтқанына келіскенімен, аса
қолдай қоймайды.
Әкесі:

ласқан бұрынғы құдалардың бетіне қалай қараймыз,—дейді.
Әкесіне Келдібек былай дейді:

Аяғы ақсақ болғанмен, ақылы артық.
Қыли көз сөзі менен ісі түзу,
Сөйлескеннен өн бойым кетер балқып,—

билер  туралы  аңыздар
деп жауап қайырады. Келдібектің замандастары әзілдес­
кен­де осыны алдына тартып, қағытып жүріпті. Бірде олар
Келдібектің өз үйінде отырып соқтыға берген екен. Сонда

Келдекеңмен сондай тату, жақсы-ақпын.
Татулықтың белгісіндей тамаша,
Төрт божаңды билейтін ұл таппақпын,—
деген екен. Айтқанындай қаз дауысты Қазыбек дүниеге

Атақты Мөңке бидің қартайған кезі екен. Жанында екі
атқосшысы бар, жасы он алтыдан жаңа асқан тұрымдай
мүсінді, қырғи тілді қара бала үйге рұқсатпен кіріпті.

Тапқыр да, аңғарғыш Мөңке жасөспірім Қазыбекке аса
бір ілтипатпен қарап, ақбураның шұғасындай салалы сақал-
мұртын тұтамдап ұстапты да, сөзді өзі бастапты.

шешең Тоқмейіл түгіл, ұлы атаң Шаншар абызды білуші
едім. Шешең сылтима болса да, күн батысымен екі иығында
шырақ маздап тұратындықтан «Ақсақ бике» атанып еді.
Шырағым, атадан үш түрлі бала туады. Бір бала әкесінен

асып туатын, бір бала әке өкшесін басып туатын, енді бір
бала бар, ол әкеден кері қашып туатын. Сен соның қайсысы
боласың?

тарихи  аңыздар
ғой. Ал кері қашып тудым деу өзіңе де, өзгеге де өкініш,
реніш болар еді. Әзірше өз ойым өкшесін басып тудым ба
деймін.

Қаршадайынан ойын қумай, ой қуып өскен құймақұлақ
Қазыбек бұған қайдан сүрінсін:

деп оң қолының төрт саусағымен көз бен құлақтың аралы­
ғын баса қойыпты.
Мөңке би іштей тәнті болып, тағы бір қырына алады:

баспа еді. Жиен екенсің. Ақыл кімнен шығады, асыл неден
шығады, қанат неден шығады, жанат неден шығады, санат
неден шығады, ағат неден шығады, оны білдің бе?—дейді
қырандай шүйіліп.

Тату болса ағайын бірі—құйрық, бірі—жал-қанат содан
шығады. Қой терісін қорлама, жанат содан шығады. Халқы
үшін қарттар қам жесе, санат содан шығады. Өнерсіз болса
бозбала, ағат содан шығады,—дейді.

Осы тұста Мөңке бидің ақбоз үйіне ауыл ақсақалдары­на
келіп, бәйбіше қымыз құяды. Әңгіме қызбай тұрып Қазы­бек
енді Мөңкенің өзің дөңгелетеді. Қымыз үстінде әуелі:

үй тігіп, қымыз сапырып отырғаным—соның арқасы,—
дейді қуанышты үнмен.
Қазыбек Мөңке бидікінен түстік жеп, бата алып аттана-
ды. Былай шыққан соң екі жолдасы: «Би екеуіңнің жаңағы

жұмбақтап сөйлескеніңе біз түсінбедік. Шешуін айтшы,
ұғып алайық»,—деп қиыла өтініпті.
Сонда оның мәні былай дейді Қазыбек: «Екеуің қалай
дегенім—«екі аяғың қалай, өздігіңізден жүре аласыз

ба?» дегенім еді. Мөкең: «екі аяққа бір таяқ қосылып
үшеу болды» деді. «Алысыңызбен қалайсыз» дегенім—
«алыстағыны көре аласыз ба» дегенім еді. Қария: «алыс­
ты көрмейтін болдым» деді. «Жақыныңызбен қалайсыз»

дегенім—«тамақ ішіп-жеуіңіз қалай» дегенім еді. Қария:
«әр жерде қадау-қадау ғана тісім қалды, сонымен арпа-
лысып күнелтем» деді. «Менің тәттіңізбен қалайсыз»
дегенім—«ұйқыңыз қалай дегенім» еді. Қария: «ұйқым

азайды» деп жауап берді. «Несиең тие ме» дегенім—
«балаларың күте ме, жасында сіз оларды бағып-қағып
өсіріпсіз, енді олар сол еңбегіңізді өтеді ме?» дегенім еді.
Қария: «дұрыс тәрбиелеп, жақсы өсірген бала адамға

қартайғанда бақыт екен. Балаларымның қызығын көріп
отырмын» деді қуанып.
Қазыбектің екі жолдасы бұл сөздерге қайран қалып:

мей, ата сақал аузыңа бітпей жатып, тақтағы хан, таптағы
биді аузына қаратқан Мөңке биден қалай шешендік асыр­
дың?—десе керек.
Қазыбек миығынан күліп:

атам Шаншар абыз көп жасады ғой,—деген екен.
6-139

(І нұсқа)
Со бір заманда ұлы жүзде дүйім ел бас қосқан бір байдың
асы болыпты. Қазықұрт тауын мекендейтін үйсін Төле
бидің басқаруымен екі ай бұрын сауын айтылған осы асқа

Арқадағы арғындардың да небір игі жақсылары күндей
күркіреп, артынып, тартынып, зор салтанатпен барған екен.
Думан тойдан аты шауып, балуаны жығып, жамбысы аты-
лып, асы ішіліп, енді тартқар кезде ақбоз үйлер сыртында

шартпа-шұрт қырғын төбелес болып қалады.
Оқиға былай: Үйсіннің сиқым, жаныс дейтін екі руының
беделді бір мырзасы асқа келген арғын жігітінің жаппай
ақкүміс ер-тұрманына қызығып, көптің көзінше аттан ауда-

рып, тартып алады. «Жаптым бәле, жақтым күйе» деп дау
сауған іргелі ел сөз тыңдар, теңдік берер емес.
Ерге таласып жанжалдасқан екі елдің даугерлері ақы­
рында Төле биге жүгініске келеді. Би қағыстырып сұ­ра­ған­да

ұрланып еді. Міне, ұрыны айғақты затпен ұстадым,—деп
сүйреңдейді.

зыққан соң жала ғып тұр,—деп безектейді арғын жігіті.
Төле би екі жақтың сөзін тыңдап болған соң, даугер мыр-
засына:

еріңді өзің ал,—деп билік айтады. Арғын жігіт ойда жоқта
ұры атанып, ерден айрылуға айналған осы қысалаң мезет-
те Төленің әділетсіз билігіне наразы болып тұрған көптің
ішінен жасөспірім Қазыбек суырылып шығып:

Қалмамбет қосқан бір ерсің.
Сиқым-жаныс екі тап,
Бір ерге қалай мінерсің.
Ұлы жүзге ие Төле би,

Бұған қайтып тиерсің?
Өзің Үйсін Төлесің,
Әділдікті қайда көмесің?
Жорта жала жаппасаң,

Арғыннан қалай көресің?
Барғаның бүкір би болып,
Бермесе, қисық төресің.
Мынау арам пиғылмен,

Түбінде сен өлесің!
Қапталы қайың, қасы тал,
Қалмамбет қосқан ер екен,
Қайтсеңде иесіне бересің!—

деп бидің параға ауытқып, қулық жасап тұрғанын батыл
ашып салады. Төле бидің сасқаны сонша—маңдайынан ащы
тер білініп, ерді арғын жігітке қайтартыпты.

(ІІ нұсқа)
Ұлы жүз үйсіннің бір адамы Төле биге келіп:

Мен олар ерге сонша қызыққаныммен, ер иесінің байлы­ғы­
мен мырзалығы менен кем емес, дүние пұлға қызықпай­ды.
Сұрағаныма бермейді. Сіздің тіршілігіңіз де осы ерді алып
атқа бір ерттетіп мінсем деген ойым бар, биеке,—депті.

тарихи  аңыздар
қалар. Соңда ретін тап та жүгініске түсер, қамыңды қарас­
тыр! Оған билікті мен айтпайған да кім айтар дейсің,—
депті.

Үш жүздің баласы асқа бас қосқанда ерге құмартқан бай
үш-төрт жылпың жігіттерін дайындап алып өзі білетін ерді
іздетіпті. Асқа ер иесі де келген екен, атынан түсіп байлап
қойғанда әлгі жылпың жігіттер:

тұрмыз, бұл ер жесірге бергісіз атымызбен бірге жоғалған
еді,—деп айт-ұйт жоқ атты ерімен алып кетіпті.
Мұндай нақақ қорлыққа жаны күйген ат иесі Төле биге
келіп жайын айтса, ол өзінің Ұлы жүзінің адамдарына

елдің арасыңда бір тай әрі де, бері де жүрмей ме? Жоғал­
ған атыңды қумай-ақ қой!—депті. Бұған өте ызаланған
Кіші жүз төбелес шығарайын десе, ас, өзінің елі бүлінеді,
шығармаймын десе, көрінеу жасалған қиянат күйдіріп ба­

екен?—деп Қазыбекке кісі жіберіпті. Қазыбек тарауға бет
алған елді тоқтатып, ұлы жүз бен кіші жүзді екі жаққа
отырғызып, ерді ортаға қойғызыпты. Содан кейін екі жақ­
тың ешкіміне ештеме деместен, ерге келіп сабаумен нұқып

Қалмамбет шапқан бір ерсің.
Ұлы жүз бен Кіші жүз
Бір ерге қайтып мінерсің.
Бүйте берсең, әй, Төле,

Сендер бір күн өлерсің.
Теріс билік айтсаңыз,
Тәңір алдыңда не дерсің?
Осы ер орнына қайтады,

билер  туралы  аңыздар
Осы ер орнына қайтпаса,
Қалменіңнен күйерсің,—
депті. Ұлы жүз жағы ол тұспалға жөнді түсінбей:

айтса, сол айтысқаннан қайтпайды. Орта жүз бен Кіші
жүз жабылып кетсе, бізден не қалады, ерді орнына апарып
тастаңдар,—депті.

Тарихта «құба қалмақ заманы» деп атанған шақта қалмақ
пен қазақтың ел шабысқан дәулерін бітістіруде Қазыбек үш
рет билік айтқан екен.
Оның бірі—он төрт жастағы Қазыбек Телқоңыр дейтін

тайға мініп, өзге билерге атқосшы боп барғанда айтқан билі­
гі. Бұл билік жалпыға белгілі.
Екінші билігінің тарихи мынадай: Қазыбек аты әйгілі
би боп тұрған шағында өзіне қараған елін қалмақтың

тіке шабуылынан аулағырақ қонысқа ірге тептіру үшін
Сарыарқаның жерін шолып қайтуға кетеді. Соны сырт-
тан естіген қалмақтың Қоңтәжі дейтін ханы дереу қалың
қол аттандырып Қазыбекке қараған елді шаптырып алады.

Ханның қолы малмен қоса жүзге тарта ер балаларды да бай-
лап әкетеді. Оның ішінде Қазыбектің өз баласы Қазымбет те
кетеді. Өйткені Қазыбектің тұқымынан біреуді қайтсе бай-
лап әкету жөнінде ханның тікелей тапсырмасы болған деседі.

Сарыарқаны қоныстыққа ұнатып, елге қайтқан Қазыбек өзі
басшы болып қалмаққа екінші рет жол тартыпты.
Он төрт жасар бала күннің өзінде нелер тапқыр сөздер
айтып бетін қайтарып тастаған Қазыбектен жасқанып, Қоң­

тарихи  аңыздар
өзіне керегін алып қалу мақсатымен әртүрлі қулыққа са-
лады. Сонда ханның көздегені Қазымбетті қайтармау екен.
«Тірі емес» балаларға құн төлеу ниетін білдіреді.

аяқты айдынды бөзімнің көзі үшін құн алмаймын. Өлсе, мен
бөзімнің көзі жоқ болса, екі есе қып төлеуіңе келісемін. Тал
түсте тапап аламын,—дегенде, Қоңтәжі:

ніңді жөн делік. Ал «бөзіңнің төлеуін екі есе қып аламын!»
дегеніңе жол болсын,—депті.
Сонда Қазыбек:

шыға келген қалың топтың ішінде оның жарқ еткен ай­дыны
Қоңтәжідей ханды да сескендіреді). Төлеуі толық бол­са—
ендігіәрі есте жүреді,—дейді.
Сонымен Қазыбек бұл жолда шапқыншылыққа түскен

балалармен қоса малдың көзі барының көзін, көзі жоғы­
ның толық төлеуін алып қайтады. Сол шабыншылыққа тү­
сіп, қайта келген Қазымбеттің ұрпағына Шаншардан өрбіген
өзге рулардың адамдары:

қай­мығып айыпқа берген,—деп қалжындайды. Ал Қазым­
бет­тің ұрпағы атасының шабыншылыққа түсіп кетіп, қайта
келгенін өздері де растайды.

Осы бітімнен қайтып келе сала Қазыбек елін Сарыарқаға
көшіріп бұл жерді атамекендік қоныс етеді. Бірақ әлі де ол
қонысқа көшіп болмаған елдің соңғы бөлегін, соңдай-ақ
Қазыбекке ниеттес Кіші жүздің бір бөлегін Қоңтәжі тағы

шаптырып алады. Қазыбекке шабылған елден хабаршы
келеді. Сонымен Қазыбек тағы да қалмаққа тартады. Би

тарихи  аңыздар
тыға есептедім. Ал мал мен қатынға ғана ие болатын үшеуін
есепке алып жүргенім жоқ,—деп Қоңтәжіге қарапты.
Қоңтәжі өз қызын Бекболатқа қосуды өтініпті. Сонымен

шабыншылық тоқтамаған екен деседі. Қазыбек осы сапа-
рында хан ордасына бара жатқан [да] жолыққан жас қызды
ала келіп: «осыны тәрбиеле» деп оны да Бекболаттың қолы­
на тапсырыпты.

Жантай деген бір бай малшымен төбелесіп, сол төбелес­те
бір күрек тісі сынады.
Жалшы:

ақысын бермейді. Екеуі Қазыбек келеді.
Жантай тұрып:

тісімді сындырды. Бұның құнын сұрасам, бермейді. Жалға
жүрген ақымды бер деп жүр,—дейді.
Сонда жалшы тұрып:

Бір тай алмақ болып алты айға.
Бұл асына жарытпады,
Мен күшіме жарытпадым,
Содан барып төбелес туды,

Жазым болып күрек тісі сынды.
Байдың аты бай емес пе?
Ақымды бермейді, үйінен қуады. Би ата, әділдігіңізге
жүгінгелі келдім,—деп сөзін аяқтапты. Бұл дауға Қазыбек

соң, жалшыға күш қайдан дарысын. «Аш кісі—ұрысқақ»
деген, төбелестің шығуына өзің себепті болғансың. Сон­дық­
тан мынаның ақысын бер. Күрек тісің—құнсыз, еркектің
ет жейтін азуы аман болса, бір күрек тістен келер кемшілік

жоқ. Ал әйелдің күрек тісі—әрі көркі, әрі жіп қиятын қа­
руы,—депті.

Қазыбек бері ел биі болған кезде бір балаға дауласып екі
әйел Қазыбекке жүгінеді.
Әйелдердің бірі:

ғалт­тым. Соны мынау әйел тауып алды ма, әлде ұрлап алды
ма оны білмеймін. Әйтеуір асырап алыпты. Бүгін танып
сұрасам, «жоқ өз балам» деп бермейді,—дейді.
Екінші әйел:

тұр,—дейді.
Қазыбек екі әйелдің сөздерін тыңдап болып, біраз ойла-
нып отырып қалады. Содан кейін:

ныңды растап шығарлық мұнда басқа куә жоқ. Сондықтан
мынадай билік еткім келеді,—дейді де, баланың екі қолынан
екі әйелге ұстатып қойып, қара балтаны ұстап көтеріп
тұрып:

көрмеңіздер!—деп безек қағады.
Содан барып Қазыбек:

тірлігін тілеп тұр, баласын өзіне бер,—деп билік айтады.
Көпшілік мұндай данышпандық билікке өте разы болады.

Бұлбұлдың екі қатыны болыпты. Үлкен бәйбішесі—
Қаракемпір. Қаракемпірден бес бала. Екінші қатыны—
Құбакемпір. Құбакемпірден бес бала, үлкені—Күшік, Ал­
дияр, Шаншар, Үсен Құдайберлі, екеуінің балалары күндес

бо­лыпты. Қаракемпірдің балалары марқа туып, Құбакем­
пірдің балаларына күн көрсетпепті. Сонда Қаракемпір
бәйбіше балаларын шақырып алып:

қасиетті болады.
«Тоқалдан туған баланы қасиетті болады» деп айтты деп,
онан сайын ұра береді. Сонда бір күні өз балаларын жинап
алып:

жанып тұр, ғаделеттің бейнесін үш жүздің баласы танып
тұр. «Абыз» деген атағы өз бойына қонып тұр,—деді. Сонда

билер  туралы  аңыздар
«тоқалдан туған Шаншарды бізден артық болады деп» айт­­
тың деп, онан сайын ұра береді. Сонан кейін Шаншарды оңа­
ша шығарып алып ұратын болыпты. Сонан кейін Қаракем­

жүр!
Сонда Қаракемпір бәйбіше Құбакемпірдің балаларына
күн көрсетпейді.

дым. Шаншардың түбінде Абыз атағын алатынын өзіңіз де
білерсіз. Сонда күйеуі:
Бұлбұлдың айтқаны:

атқан оқ қайтып келмей қояр. Өзіңнен туған ұлға өзің де
барарсың. Мен ұлықсат берейін. Сонда Қаракемпір бәйбіше
ұлдарын жинап алып:

дың жамауыңда кетсін!—депті. Осы Шаншар үш қатын
алып­ты. Бірінші әйелі—Қыздамбике, екінші әйелі—Ай­
бике, үшін­ші әйелі—Нұрбике.
Бірінші Қыздамбикеден—Алысай, екінші Айбикеден

төрт ұл туған: Келдібек, Тыныбек, Жәнібек, Есіркеп туып-
ты. Үшінші Нұрбикеден: Төлеу, Бертіс, Нұрлыбек туыпты.
Осының ішіндегі Айбике бәйбішенің төрт бегі болып атан­
ған ең үлкен Келдібегі отыз жасқа келгенше қатын алып,

бала сүймепті. Басқалары қатын алып, бала сүйіп, бет-беті­
мен ауыл болып кетіпті. Келдібектің бұл уақытқа шейін әйел
алмау себебі—үшінші атасы болыпты деген кісі Келдібектің
түсіне аян беріпті. Сонда былай депті: «Сен қатын алмайсың,

ешбір әйелге көзіңді салмайсың. Алатын әйелің мынадай
болады: ұзын бойлы сары қыз, оң жақ аяғының азырақ
ақсағы болады. Оң жақ бетінің құлағының түбінде танадай
меңі болады, екі емшектің арасында алақандай қалы бола-

тарихи  аңыздар
ды. «Ә» деп көзіңе түскенде самалдан жел соққандай көзің
мен көңілің үйіріле түседі. Осы кездескенше шаһуатыңды
ешқайда шанышпайсың!» Сонымен Келдібек бір талай жүріп

калады.
Бір күні қазақтың көшпелі заманыңда Шаншардың көші
келе жатса, бір шағын көш келіп, көшке қосылып, арала-
сып кетіпті. Сол кезде Келдібек көштің алдына шығып, ал-

дын басқарып, көштің артына қарай серпіліп келе жатса,
бір шағын көш жеті-сегіз түйесі бар, сол түйенің жаныңда
бір қыз келе жатыр. Ұшып бара жатып сол қызға көзі түсіп,
көзі үйірілгендей болады. Қыз да бұған қарап, көз тастап,

тесірейіп қарай қалады. Қарсы келе жатқан, тілге келе ал-
май, сөйлесуге сылтау таба алмай, өтіп кетіпті. Кетіп бара
жатып артына қараса, қыз да қарап бара жатыр екен. Бы-
лай шығып ойына түсті. Көштің соңына бармай, ойға түсті.

Қызды қайта көруге, тілге қайта келуге, көш келіп бір
өзеннен өтуге кездесті. Сол кезде сол қыздың түйесі оралып,
жүгі ауды, қыз аттан қарғып түсіп, түйенің жүгін басып
түзетіп, атына қайта барып еді. Бақылап тұрған Келдібек

қыздың сілтей басқан аяғына көзі түсті. Көш жөнеле берген-
де, жанасып келіп қызға амандыққа келді:

жоқ қой.
Қыз айтты:

Шын атын мен атай алмай келе жатырмын. Ауыл басшыла-
ры білу керек.
Сол бес-алты ауыз сөздің ішінде көзін айырмай бей­
не­сі­не қарап, бетіңдегі танадай меңге көзі түсті. «Тағы

билер  туралы  аңыздар
да бір бел­гі­сі табылды» дегендей, көңілі жүйткіп, қуана
түсті. Қыздың да қас-қабағы жабыса түсіп, жауап берген-
дей болды. Көш сол өзеннен ұзамай келіп, жағалай қона

қалды. Қыздың ауы­лы ұзамай қатарласып қона қалды.
Келдібектің бағанағы қызының сөзі есінен кетпей, қалған
белгісін іздемек болды. Соған сылтау іздеп бір қойды әкеп
сойдырып етін пісіртіп, бір қыз, бір келіншекті шақыр­тып

алып, сол ауылға ерулік беріп жібермек болды. Қызға мы-
надай тапсырма берді:

аяғының ақсағы бар. Оң жақ құлағының алдында танадай
меңі бар. Көрнекті белгісі—сол. Қыздың сен қойнына жат,
екі емшектің арасында нендей белгі бар екен,—деп қызға
қатты тапсырма берді. Сонымен кешке жақын қыз бен

келіншек ерулік алып жетіп барды. Соныменен сол күні сол
ауылға қонып, қыз бала сол қыздың қойнына жатты. Қыз
баланың екі көзі төсінде болып, жас баланың алақанындай
қалды байқады. Ертеңінде қыз бен келіншек тазадан екі

көйлек киіп үйге қайтты. Барған қызды оңаша шығарып
алып сұрай бастады. Келдібекке қыз екі емшегіңнің арасын-
да жас баланың алақанындай қалы бар екенін айтты. Сон-
да Келдібек көңілі жүйткіп, бірталай өмір қырағын өткізіп

алған Келдібек қанша шыдамды болса да, асығыс түрде
әкесіне кісі салыпты. Атам Бұлбұлдың түсімде айтқан арнау-
лы белгілері табылды. Осы көршілес келген орта жүздің ауы­
лында бір қыз айнымай ұсап болды. Ал енді соған сөйлесуге

болады. Содан Шаншар Абыз қонаққа шақырып, ерулігін
бере бастады. Жөн сұрап, жұмыстарын біле бастайды.
Сонда келген ауылдың сөздері:

зорлық-зомбылық көрген соң, «Шаншар Абыз» деген кісі
бар деп, бауырында қоныс бар деп, қай жағынан соқса да
көмегі бар деп, Орал таудың аймағындай көлемі бар деп
іздеп, біржолата көшіп келдік. Бізді іздейтін еліміз жоқ, мал

тарихи  аңыздар
Шаншар айтқан:

өзімен, «Елден ел кетсе—жұт» деген. «Елге ел қосылса—
құт» деген, дарияны ешкім жалап арам қылмайды, Тәңір
жақ­қан шырағыңды ешкім үрлеп өшірмейді. Бұл айтқан
сөздерің дұрыс, қарсы отырып қабыл алдық. Төскейде мал

қосылған, төсекте басымыз қосылса қайтеді,—деді. Сонда
қыз әкесі Сүлейменнің берген жауабы:

айта бер, ауырмайтын жерден кесе бер, өзің ұнатып шеше
бер,—деді. Сонымен, сол қызды алып беріпті, Қыздың
аты Тоқмейіл екен. Келдібек алып болып, жайғасқан соң
қызға:

ерте қашқан он екі қой туып, егіз болыпты. Сонда шешеміз
айтыпты: «Соғым сойып жатқан тоқшылықта туды, он екі
қой егіз болды, Иншалла, бұның арты сегіз болар,—деп,
Тоқмейіл қойыпты. Сонда қыз тұрып:

бересіңдер деп Келдібек қойған.
Сүйтіп біраз әзілдескен осы Тоқмейіл деген анадан алты
ұл туыпты, мұны халық «Ақсақтың алтауы» дейді екен.
Қазыбек туғанда анасы айтыпты:

сүйретпедей үлкен екен, шаруашылықты істегенде, емшек­ті
иығынан асырып тастайды екен. Бала арт жағынан еміп, өзі
алдыңғы жағынан жұмыс істеп отырады екен.
Қазыбекті алдына алып құшқаңда, шешесі былай дейді

Ақ сүтімді беріп кешірсем,
Адалдан болар нәсібің,

билер  туралы  аңыздар
Тіліңнен болар кәсібің,
Әлди, әлди-ай,—
дейді екен. Екінші ұлы Сәдімбек туғанда, айтыпты:

«Осы шіркін ызақор болар, бір емшегімді еміп отырып,
көңіліне бір нәрсе ұнамаса, екінші емшегімді тырнап
тастайды»,—деп. Осы айтқаны айнымай келіп, кейінде
қуандық, қаракесек болып Нұраның өзеніне таласыпты.

Сонда Қуандық еді Нұраға «жолатпайым» деп қара ке­сек­
ті лақтырған. Омбыдан жандарал келіпті. Сонда дау «бейі­
тіне бар» деп дауға сүйеп, сол бейітті жандарал келіп көр­
мек болады.

Сонда Садыбектің бір ауылы сол бейіттің басында қонып
отыр екен. Сол ауыл сол бейітті бұзып, кірпішін бір сайға та-
сып тастап, орнын тегістеп, қой түнетіп жіберіпті. Сондық­
тан Нұраның суына ортақ қылып, өзенді бөлек қылып, жан­

дарал қайтып кетіпті. Кейінгіде ұрпақтарын «мола бұзған
Садыбек» деп күлкіге айналдырды. Ел адамдары: «Анасы­
ның айтқаны айнымай келді» деп жүреді.
Үшінші баласы Асан туғанда: «Осы шіркін даңғой бола-

ды. Олай-бұлай жүгіріп отқа да түседі, суға да түседі» депті.
Асан деген ел болды. Бір күні түсте қымыз ішіп отырғанда
Татырау жерден бір құйын келіпті. Сонда «қымыз ішіп,
қызып отырған жігіттері Асан ауылының аттан салып жау

қаптап кетті» деп жабыла шауып, қырылып қала жаздап­ты.
Кейінде мұның ұрпақтарын ел «құйынға шапқан Асан» деп,
«Анасының айтқаны айнымай келді» деп күлкіге айналды-
рып жүреді.

Төртінші баласы—Балапан. «Осы шіркін шешен бола-
ды» дейді екен. Жылағанда тандайынан мөр көрінеді екен.
Шешендікпен он сегіз жаста би болыпты. Мұның да анасы­
ның айтқаны келіпті.

Бесінші баласы—Үсен. «Осы шіркін кербез болар» депті.
Қолына күйе жұқса, қолын шошайтып денесіне жуытпай
кешке шейін жылайды. Мұның кейінгі ұрпақтары кірпігіне

тарихи  аңыздар
кір жуытпайтын шытырайған сәнқой болды. Бұған да
анасының айтқанындай келді деседі.
Алтыншы баласы—Бөдене. Бұған қойған сыны: «Осы

шіркін батыр болар, білем» дейді. Емшегімді сорғанда
сүйек-сүйегімді солқылдатады, қолбау шыдамай, бір жастан
асқан соң өңірдің жүн терісінен істеген кеудешесін бұлқы­
нып жылағанда созып-созып тастайды»,—депті. Кейінде

Қажыбек жан шақ келтірмейтін батыр болыпты. Тарлықта
қалғандай талай ерлік істепті.

Қалмақ ханы Қоңтажыға барып, теңдік алып қайтқан­
нан кейін Қазыбектің абыройы хан Бертістен артып кетеді.
Қаракесек ішінде бұрын хан Бертістің алдына келетін ел енді
Қазыбектің алдынан тарайтын болады. Сондықтан Бертіс

Қазыбекпен өштесе бастайды. Бертіс Қоңтажының алдында
айтқан Қазыбектің:

Ептестірген сөзі артық.
Малдан малдың несі артық—
Бір-ақ адым жері артық.
Міндетіне алған сөзден шегінген жігіттен

Аштан өлген адамның өзі артық!—
деген сөзін де көңіліне кек алып жүреді екен. Сондықтан
Бертіс: «Қазыбектің көзін жоймай маған ел де, билік те жоқ
екен, қалайда оны құртайын»,—деп ойлайды.

Сөйтіп, айналасындағы адамдарды Қазыбекке қарсы
ұйым­дастырады. Бертісті жақтаушылардың басында Бер­
тіс­тің інісі Тілеукенің баласы Жарылғап батыр бар екен.
Жарылғап бастаған топ алдын ала өлтіруге сөз байласып,

билер  туралы  аңыздар
інісі Бөдене мал қарап кеткен екен. Қазыбектің ақылды
қызы Маңқан мен Бөдененің қызы Нәуетек Қазыбекке:

Қазыбек қыздарының айтқанына көнбей, шақырған жерге
бармақшы болады.
Сонда қыздары:

ішінен сауыт кигізіп жібереді.
Шақырған үйге келген соң Қазыбек елді әдетінше аузына
қаратып, үйіріп әкетеді. Қазыбекті өлтіруге уәде байласқан
адамдардың өздері де Қазыбектің сөздерін ұйып тыңдап,

өлімге қимай ірік-жарма болады. Көп уақыт өтеді. Сол
уақыттарда Қаракемпір Қосымжорға дейтін кісі:

деп қибыжықтай береді. Сол уақытта Жарылғап бастаған
бір топ қамсыз отырған Қазыбекті бас салып пышақтай бас­
тайды, бірақ ішінен қалың сауыт киген Қазыбектің дене­сі­не
пы­шақ дари қоймайды.

Бұл кезде мал қарап кеткен Бөдене батыр үйіне келеді.
Келісімен алдынан екі қыз жүгіріп шығып:

ма­ңыз!» деп едік көнбеді, жазым ғып жүрмесін. Тезірек жете
көр!—дейді.
Қылышы қолында, айғыры астында Бөдене батыр ат­
тан түспестен жұрт жиналған жерге жетіп келсе, Жарыл­

ғап бастаған бір топ адам Қазыбекке жабылып жатыр екен.
Біреуі есіктен, біреуі тесіктен тым-тырақай қаша-қаша
жөнеледі.
Солардың ішінде Жарылғап батыр да сыртта дайын тұр­

лар ма?—деп, тысқа шығып, қашқандардың артынан қа­ра­
са, Бөдене Жарылғапты атуға садағын кезей қалған екен.
7-139

атып ашуыңды бассаң, жетер. О шіркіннің арты зүриятты
болса керек еді. Тұқымы құрып кетеді ғой!—дейді.
Бөдене садақты тартып қалғанда, Жарылғаптың ас­
тын­дағы Ақбоз аты қалпақтай ұшады, өзі жаяу қашып

құ­ты­лады. Қашып келе жатып, түйе қайырып келе жат­
қан Қазыбектің әкесі Келдібекке кездесіп қалады да, ас­
тындағы атын аударып мініп кетеді. Және атқа таласқан
қарттың бір аяғын мертіктіріп кетеді, сонда Бөдене ашу-

қаға суырмаспын!—деп серт қып қылышын қынабына са­
лады.
Осыны естіп Жарылғап елден қашып кетеді. Бұл кезде ел
Сырдың бойында екен. Жарылғап өзі секілді Кіші жүзден

қашып жүрген бір батырмен жолдас болып, Қаратауды па­
налайды. Елден мал ұрлап, тамақ асырайды.
Сол төңіректегі бір байдың ту биесі жоғалады, жерге
алғашқы қар түскен кез екен. Бай айнала із кезсе, жылқы

жатқан жерге келіп қайтқан бір жаяудың ізін көреді. Ізге
түсіп келсе бір сайда жылқы сойып, қара бақырға ет асып
жатқан екі батырға кез болады. Екі батыр байдың алдынан
шығып, құрметтеп қарсы алады.

майды. Бүгін жылқы аралай шығып едім, ішінен бір ту
бием жоқ екен. Айнала із кезсем, бір жаяудың ізін көрдім.
Сол ізге түсіп сендерге келдім. Осының мәнісін айтшы!—
дейді.