Нртре Ж СІП
Алматы
Егемендік лебі
Ел мен Жер

Қазақстан Республикасының Мəдениет жəне ақпарат министрлігі
Ақпарат жəне мұрағат комитеті “Əдебиеттің əлеуметтік
маңызды түрлерін басып шығару” бағдарламасы бойынша
шығарылды.

Бұл кітапта Қазақстан Республикасы Президенті сыйлығының
лауреаты, Қазақстан Журналистер одағының Б.Бұлқышев атындағы
сыйлығының иегері, Қазақстанның Құрметті журналисі, «Құрмет»
орденінің иегері Нұртөре Жүсіптің ел мен жер туралы, егемен

мемлекетіміздің алдына уақыт тартып отырған өзекті мəселелер
мен оларды шешу жолдары жайында жазған публицистикалық
мақалалары, белгілі тұлғалармен сұхбаттары, сондай-ақ, шетелдік
сапарлардан жазылған жолжазбалары топтастырылған.

Н.Жүсіп.
Егемендік лебі... – Алматы: ҚАЗақпарат, 2012. – 384 бет.

Еңсесі
биік
Елордам
менің! Ата-бабамыз ежелден

аңсаған еркіндіктің бойтұмар
белгісіндей болған байрақты
шаһар – Астанам менің!
Бүгін – сенің туған күнің. Шын мəнінде елдікті сезінген

адамға нағыз қуаныш. Сары Арқаның сайын төсінен ойып
тұрып орын алған, көкке мойын созған зəулім үйлерімен
көрген жұртты тамсандырған елордам менің! Астана күні
деген ат алып, айдар тағылған бүгінгі той – сенің еншің,

сенің тойың қазақ баласы!
Бар жақсылық бір адамға телінген бүгінгі заманда жұрттың
бəрі бірдей елдік пен мемлекеттілік сезімінде жүр деп ешкім
де кесіп айта алмайды. Дəл Астана іргесіндегі елді мекен-

дерде айлығын шайлығына жеткізе алмай, алған несиесін
жаба алмай, істеуге жұмыс таба алмай, шаңырағының отын
жаға алмай; сеңдей соғылысып, үмітсіздікке бой алдырып,
қарадай қажыған, үйде отырып күйзелген, түзде жүріп

күңіренген қандастарымыз аз емес. «Екі қолға бір жұмыс»
деп елордаға ағылған, аңқылдап келіп маңдайы тасқа
соғылған, я үй таппай, я күй таппай, қарадай жүріп қорынған
қазақтардың бір қауқылдасып қалатын күні бұл.

Қалай болғанда да «көш жүре түзеледі» деген ғой атам
қазақ.
Қазақтың көші – жүрдек көш. Біз де тез оңалармыз.
Ақиық бүркіттей қанатымыз қатайып, қоңданармыз. Жон

арқамызды күжірейтіп жонданармыз. Не болса да бір Алла
оңғарсын!
Қазақ бұдан да жаман кезінде тойға барған.
Ендеше, Астана тойын өз мерекем, өз шаттығым, өз

Күндер өтер.
Жылдар жетер.
Астана күні де əдеттегідей күнге айналар.
Шаһарлардың шаһары – Парижыңыздың өзі туған күнін

дəл біздей тойламайды.
Біз де сондай күнге жетерміз. Міне, сонда шынайы
мемлекеттілік пен елдік орнықты деп білеміз. Астана күні
деп жыл сайын танауратпай, жұмсақ жымиып, ақырын ғана

жүрерміз...
Əр адам айтқан сөзінде
тұрса біздің қоғам басқаша
болар еді ғой. Осы күні

сылдыр сөзді кісі көп. Уəде
бергіштер
жетіп
артыла-

ды. Бірақ жеме-жемге келгенде соның көбісі ізім-ғайым.
Айтылған сөз, берген серт ұмыт қалып жатады. Жəне бұл
жол жағалап отырған кемпірлерден бір стакан шемішке са-
тып алғандай үйреншікті жағдайға айналып барады.

Адамның бір сөзді болғаны – жарасымды. Ал егер сая-
сатшы берген сертіне тұрғыш, айтқанын орындағыш болса,
халық алдында жүзі жарқын, абыройлы болады. Біздегі көп
саясаткерде сөзде тұру жоқтың қасы. Тайқып, тайсақтап,

лыпылдатып, зуылдатып, ысырып салып, беттен сүйіп,
соңғы сөзін айтып, жылпылдап өтірткті шындай, шынды
құдай ұрғандай етеді де жоқ болады. Ойпырай, дейсің, бұл
шіркіндердің тілінде тиек, ділінде таза ниет бола ма, болмай

ма?..
Нұрсұлтан Назарбаев Астана қаласының тұсаукесері
арқылы ғаламат мəні бар тарихи шешімді шегелеп қойды.
Мемлекеттің орталығы Қазақстаннын дəл ортасына орна-

ласты. Түгін тартса майы шығатын қазақтың шұрайлы жері
түбі бір ата қонысқа айналуы керек еді. Қазақтың уайымы
онсыз да аз емес-тұғын. Соның үлкені туырлықтай болса
да туған топырақтан айрылмаудың қамы болатын. Қайтсек

ана жақты жат қолына бермей сақтап қаламыз деген ой есі
дұрыс қазақтың екісінің бірін мазаласа да, нақты не істеу
қажеттігін ешкім білмейтін еді.
Нұрсұлтан Назарбаев оның жолын тапты.

Астананы ауыстыру оңайға түскен жоқ.
Президент тарихи таңдау алдында тұрды. Жеті рет өлшеп,
бір рет кесу үшін түн ұйқысын төрт бөліп, шашын ағартты.
Бірақ тəуекелі зор адам екен. Астана Арқаға көшеді деп айт-

ты. Айтты да айтқанын орындады.
Назарбаев астананы Ақмола жаққа қарай ауыстыру
қажет деген ойды айтқан кезде нақ солай бола қалады-ау
деп иланған адам аз. Қой, жəй сөз шығар. Айтылар да қалар.

Мынадай заманда көшу деген оңай ма? – деген адамдар көп
болды.
Ойға алған істі орындау екінің бірінің қолынан келе
бермейді. Жəне де онсыз да қиналып жатқан жағдайда

мемлекет орталығын негіздеу, көшу-қону, оның барлық
машақатын мойынға арту тəуекелге бел байлаған ердің
ерінің ғана қолынан келетұғын нəрсе. Атам қазақ айтқан жоқ
па: «Тəуекел түбі – желқайық, өтесің де кетесің» деп. Кеше

Ислам Каримов те мойындады.
«Мұндай іске тəуекел ету үшін адамға аттың кəлласындай
жүрек керек!»
Назарбаев құр сөз, құрғақ уəденің адамы болса айтылған

сөзі айтылған жерде қалар еді. Жоқ, ол ел үшін ештеңеден
аянбайтынын тағы да бір дəлелдеді. Айтқан сөз, берген
уəдесінде тұрды. Қазақстанның астанасын оңтүстіктен
солтүстікке көшіру арқылы геосаяси өзгерістер жасады.

Астана қаласының мəртебесін асқақтату арқылы бүкіл
дүние жүзіне қазақ халқының даңқын паш етті. Қалың
қазақтың, əсіресе солтүстіктің қыспағында отырған елдің
рухын көтерді. Елдіктің туын тікті. Саясаткердің бір сөзді

болғанының пайдасы осы емес пе?
Елді ер бастайды. Қойды серке бастайды. Астананы
көшіру барысында Қазақстан Президенті өзінің батыл да
жігерлі, қайратты да қажырлы екенін көрсетті . Басқаларға

саткер, саналы басшы екенін мойындатты. Мұндай бағаны
тойға келген талай елдің президенті берді. Олардың бəрін
мойындату оңай ма?
...Астана көшесінде қаптаған жас жігіт пен қыз. Бəрі де

өз бауырымыз. Əн салып, əзілдесіп, күліп-ойнап келешекке
қарай қадам басып барады.
Тұсаукесер тойдан кейінгі көз алдына келетін көрініс осы.
Біз жастардың жүзінен болашақтың келбетін көргендей

болдық. Астанаға санасы таза, бөлмейтін, бөлінбейтін жас-
тар жиналады. Құдай сəтін салса, ел дегенде жүрегінен ет
кесіп беруге даяр жас ұрпақ-жаңа ұрпақ дүниеге келеді. Со-
лар аман болсын!

Бір топ қазақ басылымда-
рының
редакторларымен
кездесуі кезінде Президент

Нұрсұлтан Назарбаев мы-
надай бір пікір айтты. Ол
бүгінгі қазақ билігі кешегі
Алаш идеяларын жүзеге асырушы буын деген пікір. Осыған

дейін «бізде бұрын мемлекеттілік болмаған, қазақ мемлекеті
бастауын тек 1991 жылдан ғана алады» дегендей сыңаржақ
пікір орныққан болатын. Елбасы осы бір пікірді тұтастай
жоққа шығарды.

айтқанмын, – деді Нұрсұлтан Əбішұлы жоғарыда аталған
кездесу үстінде. – Біз Қазақстанның еркіндігі мен тəуелсіздігі
үшін күрескен азаматтарды ерекше қадірлей білуіміз керек.
Астана Арқаға көшкеннен кейін əу дегенде Кенесарының

ескерткішін қойдырған себебім – ол осы Сарыарқада 10 жыл-
дан аттан түспей күрескен нағыз батыр. Ақмола қамалын екі
рет алған. Сырым Датұлының, Исатай мен Махамбеттің,
Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай бабаларымыздың да еңселі

ескерткіштері тұрғызылды.
Алашорданың мүшелері алғашқы Ақпан революция-
сына ілесе шыққан күрескерлер еді. Олар патша құлаған
соң еркіндік бола ма деп сенді. Алайда, большевиктер са-

ясаты бұл үмітті ақтамады. Алашордалықтар Еуропаның
либералдық бағытын да ұстанды. Октябрь революция-
сы кел-геннен кейін жаңа орталықтың заңы да, мінезі де
өзгерді, ешкімді ешқандай еркін сөз айтуға жібермеді. Сонда

да алашордалықтар алған беттен қайтпай, еркіндік ұранын
айта берді. Ақыры сол үшін құрбан болды. Біз сол кісілердің
ойлаған ойы, аңсаған арманы үшін де құрмет-теуіміз керек.
Əрекет ойдан басталады, сөзден басталады. Тəуелсіздік

ойын оятқан сол асыл ағаларымыз. Сол мұратқа қол жеткізу
бақыты біздің ұрпақтың маңдайына бұйырды.
“Алаштың” басты мақсаты қазақ қоғамын бірте-бірте
өзгертіп, заманға бейімдеу еді. Бұл біздің қазіргі жедел

жаңғыру, яғни модернизация бағытымызға да сай келеді.
“Алаштың” көшбасшылары “Саясат – мүмкін болатын
нəрсені іске асыру өнері” деген қағиданы ұстанғанының
өзі олардың уақыт шындығымен қандай санасқанын

көрсетеді. Дербес, тəуелсіз Қазақстан құруға сол кезеңнің
жағдайы ырық бермейтінін анық түсінгендіктен де “Алаш”
партиясының бағдарламасында автономиялардан тұратын
федеративтік, демократиялық Ресей туралы айтылған. Алаш

қозғалысының идеяларымен танысқан адам бұл партияның
ұлтшылдық бағыт ұстанбағанын анық көреді. Ол патриоттық
ұйым еді.
Алаш арыстары бізге мемлекеттілік идеясын ту етіп

көтеруді табыстап кетті. 1991 жылы құрылған Қазақстан Рес-
публикасы атты мемлекет – сол арыстардың асыл арманының
жүзеге асуы. Біз осы мемлекетті көздің қарашығындай
сақтауымыз керек. Біз өз мемлекетіміздің əлі жас екенін, бу-

ыны жаңа бекіп, бұғанасы жаңа қатып жатқан елге төнетін
қатер де кездесуі мүмкін екенін естен екі елі шығармауға
тиіспіз. Босаңсымауға тиіспіз. Байлыққа құныққандардың,
байлықтан басы айналғандардың байлықты қойып, билікке

ұмтылатынын, сол жолда ештеңеден де тайынбайтынын,
тіпті Отанына опасыздық жасауға да баратынын көріп отыр-
мыз. Мұндай жағдай баршамызға сабақ болуға тиіс. Заң
бұзғанға зауал бар.

Біздің осы күнге дейінгі қол жеткізген табыстарымыздың
бəрі ең алдымен жеріміздегі тыныштықтың, еліміздегі
келісімнің арқасы. Ұлттың ұятына айналған зиялы қауымның
ұстамдылығының, қай іске де салқын сабырмен қарай

Жағдай түзелген соң көшеміз деп жүре бергенде, бəлкім
бəрі басқаша болар ма еді..Мынандай дағдарыс килікпей
тұрып көшіп алғанымыз қандай оңды болған!
Сол тұста кейбір елдер «қазақтар өз алдына ел бола ал-

майды» дескен.
Қазақтар өз алдына ел болды. Ел болып қана қойған жоқ,
дүниежүзінде қиындықпен тайталасып жүріп өз астанасын
салды.

Астана ел рухын көтерді.
Астана құрылысымен бірге қалың жұрт қайраттанды.
Астана – жас қазақ елінің өршіл рухы мен айбаты.
Астана – əр қазақтың қайраты.

Астана – қазақ жерінің тұтастығының кепілі.
Астана – ел мен елді, ер мен ерді топтастырған ел ордасы.
Астана деп қалаға атау берген Елбасы.
Астананың архитекторы да Елбасы.

Кезең өтер, күндер жетер. Бүгінгі күннің бағасы сонда
берілер.
Бір нəрсенің басы ашық: Астана – ХХІ ғасырдың қаласы.
Қанша дəуір өтсе де, қандай уақыт жетсе де қазақ тари-

хында Астана деген асқаралы бір белес болып қала бермек.
Сол кезде АСТАНА АРХИТЕКТОРЫ бірден ауызға
түседі. Ер есімі елімен бірге жасайды.
Жаңарған, жаңғырған ел өз ордасымен мақтанады.

Қазір бар жаңалық пен бастама Астанадан тарайды.
Елдің бəрі Астанаға қарайды.
Уақыттың дəлдігін де Астана анықтайды.
Астана бұл күнде арман қаладан аңсар қалаға айналды.

Елордаға жұрт деген шаршап келмейді, аңсап келеді.
Астана – Алаштың асыл мұраты.
Астананың тойы – елдің тойы. Елдіктің тойы.

Біз əдетте көп нəрсеге
бас қатыра бермейміз де ой-
ланбаймыз. Ойсыз жүретін
кезіміз көп. Күнделікті газет-

терге көз жүгіртіп отырып, Егемендегі «Бір миөттің қадірін
білесіз бе?» деген шағын мақалаға көзім түсті. Авторы Арай
деген студент қыз екен. Ол өзіне «бір минутта не істеуге бо-
лады?» деген сұрақты қойған бір үлкен кісіге былайша жау-

ап береді:
“Бір минөттің ішінде жи ырма беттік газеттің тақырып-
тарын шолып шығуға болады. Ал егер компьютердің алдын-
да отырып əріп теретін болсақ, елуден аса сөз терер едім.

Сол бір минөтті жарнама көруді жақсы көретін адамға бер-
сек, бестен онға дейінгі жарнама көруге үлгереді. Спортшы
болса, сол уақыт ара лы ғында 400 метрге жүгіріп келуіне бо-
лады. Тағы айтарым, егер косметикалық зат тар шығаратын

ірі фабрикаға кірсеңіз, бір минөттің ішінде жаңа техно-
логияның көмегімен 20-дан астам кремді құтысына құйып,
сыртын орап, жəшіктерге салып қоюға толық мүмкіндік бар.
Ал тіпті футбол матчы болса, бір минөттің ішінде екі азулы

коман далар дың тағдырлары шешіледі. Денсаулық сақтау са-
ласында сол бір минөт ішінде бір науқастың өмірін құтқарып
қалуға болады. Тағысын тағы...”
Мақала авторы бейтаныс ақсақалмен тілдесіп отыр.

Өмірді көрген, көп нəрсені көкірегіне түйген қарт қызға бы-
лай дейді:
“Тағы бір мысал келтірейін. Дəл қазір саған жүз теңге
берсем не істер едің? Мүмкін оған бір ғана дана газет сатып

алуға болар немесе бір құмыра ішетін сусын да келіп қалар.
Бірақ, мəселе газеттің бір ғана санында емес, оның ішінде
жазылған рухани, мəдени дүние лер дің адам баласы үшін
қанша лықты пайдалы екендігінде. Ал бір құмыра сусын

қаланың дəл орта сында өмір сүріп жатқан біз үшін ештеңе
болмас, ал алыс елді ме кен дердегі ауыз су тапшылығын
көріп отырған халық үшін орны бөлек. Немесе ыстықта, ен
далада шөл деп келе жатқан, өлімнің сəл-сəл алдында ғана

сияқты, егер біз қолымыз дағы барлық жүз теңгелікті үнем-
демесек, қалай болса солай, ақшаның қадірін кетіріп, түкке
де тұрмайтын заттарға жұмсай берсек, онда оның қандай
бере ке сі қалады?! Керісінше, сол ақ шаны жинап, пайда-

лы нəрселерге жұмсасақ, бағана айтқанымыздай, көзге
көрінбейтін жүз теңгенің де бізге берері ұшан теңіз болмақ.
Уақыт пен ақша – қадірі жағы нан синоним ұғымдар. Бұл екі
нəрсені барлығымыз да жаны мызға жақын тартамыз, жақсы

көреміз. Бірақ, кейде бұл екеуі адам ға үрей мен қорқыныш
əке летін кез де болады. Уақыт пен ақшаны дұрыс иеле-
не білмесең, одан қауіпті нəрсе жоқ. Ал олар ды басқара
білгендік – нағыз ақылдының істейтін ісі. Сен əлі жассың,

бесігіңнен белің де шық паған сəби секілдісің. Алайда, осы
бастан-ақ неғұрлым бұл екі затты қадір тұтсаң, өмірдегі
жеңілі сің нен жеңісің анағұрлым басымдау, көбірек болады.
Уақытты өткізіп алсаң, оны шегіндіре алмайсың. Сондықтан

есің барда еліңді тап дегендей, қолыңдағы бар нəрсе нің, мейлі
ол уақыт болсын, не дүние болсын, бəрінің де қадірін біл.
Əйтпесе, міне, мен сияқты “Əй, əттеген-айдың” кейпін ке-
шуге тура келеді. Менің айтарым осы ғана. Айтылғандардың

бəрін өз түйсігіңмен, санаңмен сара лар сың!”
Осы сөздерді айтқаннан кейін ақсақал орнынан тұрып:
“Ал мен болсам, бір минөтті пайдаланып саған ой салдым
ғой деймін, ə, қызым. Осы бір минөттің ішіндегі айтыл ған

сөздер сенің бүкіл өміріңдегі ең елеулі бір оқиғалардың
себепкері болмауына кім кепіл!?” – деп сөзін аяқтайды.
Шағын ғана мақала. Жұп-жұмыр. Ең бастысы ой бар.
Маған да ой салды. Жұмыстағы бір жағдай есіме түсті.

«Мына құжатты əзірлеу үшін сізге қанша уақыт керек?»
дедім бір қызметкерге. Ол ойланбастан «5 минут жетеді»
деді. «Жақсылап ойланып айтыңыз, қанша уақытта бітіре
аласыз?» дедім. «15-20 минут жетеді» деді. «Ендеше,

уақытты есептеймін, сағатқа қарап отырамын, тура 25 ми-
нутта жасап əкелсеңіз, болды». Көлемі 4-5 сөйлемнен ғана
тұратын əлгі хатты жазуға қызметкер 3 сағат, 11 минут
жұмсады. Мен жағамды ұстадым. 3 сағатта Алматыдан

арасына ұшақтың ұшып барып, қайтатын уақыты. 3 сағатта
Алматыдан шыққан пойыз 160 шықырым жол жүреді. 3
сағатта жеңіл көлікпен Алматыдан Талдықорғанға жетуге
болады. Алматыдан Мəскеуге қатынайтын ұшақ 3 сағатта

Қазақстанның Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда,
Ақтөбе, Атырау сияқты бес облысының үстінен өтіп, Ре-
сей астанасына қалған бір сағатта жетеді. Айта берсек, 3
сағаттың ішінде атқарылатын іс көп. Алайда, осы дерек сіз

бен бізді ойландыруы керек.
Сонда біздің əрқайсымыз алақандай қағаз дайындауға
осындай уақыттан жібере берсек, қазақтың жұмысын
атқаруға құдайдың берген уақыты жете ме? Түрлі

мемлекеттік құзырлы органдар осындай құнтсыздықтың
салдарынан қаншама құнды уақытты жоғалтады? Егер əр
адамның еңбекақысынан босқа жіберген уақыты ұсталып
қалатын болса, қаншама адам айлықсыз қалған болар еді-

ау,ə!..
Бас қатырмайтынымыз жаман. Уақыт біздікі емес
сияқты. Басқаның уақыты. Босқа кеткен уақыт. Қазақ өзге
халықтардан артта қалса, оның себебін осы қамсыздық пен

құнтсыздықтан іздеу керек. Құдайдың берген уақытын ысы-
рап қылу – рухани қылмыс. Ал біздің ешқайсымыз өзімізді
«қылмыскерміз» деп есептемейміз. Өйткені, құдайдың тегін
уақыты бəрімізге жететін тəрізді. Бірақ асау уақыт адамға

жалынан сипата бермейді ғой!
Уақыт уыста тұрмайтыны рас. Зырылдап өтіп жатқан
есіл уақыт. Бір минут емес, мыңдаған минуттарды ұрлап жа-
тырмыз. Бостан босқа, керексіз іске, терең ұйқыға, сандал-

бай жүріске кетіп жатқан уақыт-ай! Сөйте тұра, «уақыт жоқ»
деп сырғыта жөнелетініміз тағы бар.
Шынында ойланыңызшы: бір минутта сіз не тындырар
едіңіз? Ал 3 сағатта ше?

Бəрімізде құлақ бар. Сол
құлақ күнде көп нəрсе естиді.
«Талай нəрсені естіп жүрміз
ғой» деріңіз анық.

Алматының іргесіндегі Абай ауылында Райымбек,
Тəуелсіздік деп аталатын көшелер бар. Бəрі кейін түскен. Үй
салған, үйлі болған, қала маңына көшіп келіп, қоныс тепкен
отбасылар көптеп тұрады. Арасында пəтерде тұратындар да

жетерлік.
Сол көшенің бірінде баласын қыдыртып бір келіншек
келе жатады. Қарсы алдынан бір əйел ұшырасады. Көшеде
кетіп бара жатып əлгі əйелдің құлағы бір жыламсыраған

баланың дауысын естігендей болады. Балалы келіншекті
тоқтатып: -«Естимісің, бір баланың даусы шығатын тəрізді»
дейді.
Шынында жақын жерден бір баланың талықсыған үні

естіледі. Дауыс шыққан жерді іздестірсе, қоқыс пен қалдық
жиналатын апан шұңқырға екі бала түсіп кеткен екен.
Септиктің беті қаңылтыр темірмен жабылған, кейін оны
топырақ басып, асты шіріп кеткен көрінеді. Балалар шие

жейміз деп шұңқырға түсіп кеткен екен. Бірі – 4, екіншісі – 3
жасар бала.
Дереу айналадағы адамдарға хабар айтып, біраз адам
жиналып үлгереді. Құтқаруға əрекет жасайды. Бір баланы

шығарып алады. Екінші бала шиенің тамырына ілініп əзер
тұрса керек, əлі бітіп қоқсыққа батып кетеді. Жиналғандар
ішінен тəуекел етіп ешкім түсе алмайды. Асып-сасып бəрі
қарап тұра береді. Сол кезде көрші үйдің бірінде қонақта

отырған жас жігіт осындай оқиғаның орын алғанын естіген
бетте «апанға» қарғып түсіп, қалың нəжісті қолымен олай-
былай сүзіп отырып, баланы алып шығады. Дереу дəрігер
шақырып, аудан орталығығына бала жеткізіледі. Дəрігерлер

қазір баланың өмірін аман алып қалу қамында.
Əлгі азаматтың кім екенін білмеймін, көзсіз ерлігі
қалай да мақтан етуге тұрарлық. Оған бір адамның өмірін
құтқарып қалғаны үшін Алла разы болсын! Бар ғой өмірде

Ал енді осы жігіт болмаса, не болар еді?..
Өз баласы болса, сол жерде тұрған кез келген адам секіріп
түсер еді септикке..
Адамның баласы – балаң емес пе?!. «Адамзаттың бəрін

сүй бауырым деп!» деп аманат етпеп пе еді ұлы Абай?!.
Ең бастысы – шырылдаған баланың дауысын естіген
əлгі екі əйелге Алланың нұры жаусын! Ал біз «естиміз»
дейміз!..Бəріміз...Қоғамның жа най қайына, əлсіздің үніне,

шарасыздың шыры лына,дəрменсіздің даусына құлақ түріп
жүрміз бе?..
Сіз естимісіз өзі?!.
Мəдениет министрлігінің

Тіл комитеті ұйымдастырып
отырған «Қазақ ономасти-
касы:
басым

бағыттар
мен үлгілі үрдістер» атты
бұл конференция өте маңызды деп білемін. Қазір біз өз
егемендігіміздің 20 жылдығын атап өтудің қамына кірістік.

Еліміз еңсе тіктеді. Бəрін түгендейтін, олқылық кетсе орнын
толтыратын, ақау кетсе айтатын, кемшілікті қолға алатын кез
келді.
Қазақстан халқы Ассамблеясының ХХІ сессиясында сөз

сөйлеп едім. Сонда Елбасының алдында 90-шы жылдар мен
қазіргі кезеңдегі ел жағдайын айттым.
90-шы жылдары Қазақстандағы жағдай мүлдем басқа,
өте күрделі еді. Дəл бүгінгідей жағдай тіпті түсімізге де

кірмейтін.
Өмір тез өзгерді. Өзгергенін көзі көрді. Қазақ намысқа
тырысып, əлем халықтарымен бəсекеге түсіп отыр.
Елбасы 2008 жылы бізге – бір топ қазақ бас редакторына

арнайы сұхбат берді. Сонда «Біз үйренетін ұлттан үйрететін
ұлтқа айналуымыз керек» деген болатын. Сол сұхбатта
«Тəуелсіздікті күн сайын қорғау керек, ай сайын қорғау ке-

рек, жыл сайын қорғау керек, нығайту керек, өркендету ке-
рек» деп шегелеп айтты.
Мемлекетіміздің басшысы Тəуелсіздікті күн сайын бекіте
түсетін тегеурінді тетік бар екенін де атап көрсетті. «Қазақ

тілі – Қазақстан халқының басын біріктіруші бірден-бір фак-
тор» деген сөзі соның айқын дəлелі.
Бір ел, бір ту, бір тіл, бір діл қағидатын ұстану – жас
ұрпақты елдікке, ерлікке жұмылдырады. Елдің бірлігі мен

достығына жаңа мазмұн, жаңа серпін береді.
Қазақстан Тəуелсіздік алғанға дейін ел оқушыларының
22 пайызы ғана қазақ мектептерінде оқыған болса, қазір
мемлекеттік тілде білім алатын оқушылар саны 77 пайызға

жетті. Соңғы 19 жыл ішінде жаңадан 1000-ға тарта қазақ
мектебі ашылды. Қазіргі таңда отыз мыңға жуық басқа ұлт
өкілдерінің балалары қазақ мектебінде оқып жатыр. Бұл –
шын мəнінде үлкен жетістік.

Соңғы Халық санағында «мемлекеттік тілді білемін»
деген адамдардың саны 75 пайыз болды. Соның 57 пай-
ызы «қазақша оқи аламын» деген екен. Діні бір, ділі бір
өзбек, ұйғыр, түрік, əзірбайжан, татар, қырғыз, башқұрт

халықтарын қоса алсақ, олардың қатары арта түседі. Яғни, бұл
азаматтардың көпшілігі мемлекеттік тілді біледі, түсінеді де-
ген сөз. Мемлекеттік тілде сөйлемейтін кімдер? Мемлекеттік
қызметшілер. Мəселе шешетін де солар. Мемлекеттік тілде

мəселе қоятын азаматтар қатары алдағы уақытта көбеймесе,
азаймайды. Сондықтан қазақ тілін меңгеру ісінде біздін
мемлекеттік қызметшілер Президентімізден үлгі алуы тиіс.
«Майын тамызып сөйлемесе де, қазақ тілінде түсінісу үшін

тілді үйренулеріне болады ғой» деп Елбасы Ассамблея сес-
сиясында айтты да.
Тіл мəселесі кезең-кезеңімен жүйелі шешіліп келеді.
Тілге қатысты көп сөзден гөрі айкын да нақты істер керек.

Қазақстанда тілді дамыту үшін барлык жағдай жасалған.
Ендігінің бəрі өзімізге байланысты. Ал қазақ тілінің
болашағына күманмен, күдікпен қарайтын пессимистер-
ге айтарым: осыған дейін жойылмаған қазақ тілі өз елі, өз

Күн тəртібіндегі мəселе қазақ ономастикасына қатысты
болғандықтан, осы жəйтке тоқтала кетейін.
Қате қазақ бола ма? Болғанда қандай! Қаптап жүр. Қате
қазақтардың қайда тұратынын іздеудің қажеті жоқ: елдің ең

басты ресми екі газетінде жарияланған Мемлекеттік білім
гранты иелерінің ресми тізіміне көз салсаңыз болды. Көресіз.
Көресіз де, көзіңізден тас төбеңізге қалай шыққанын білмей
қаласыз. Кім біледі, сөйтіп отырған шағыңызда салыңыз

суға кетуі де ғажап емес. Өйткені бұл мəселе жөнінде қанша
күйзеліп, қанша қынжылса да ештеңе жасай алмай, дымы
құрып отырғандар да табылады. Солардың көбісі елдің са-
уатын ашатын мұғалімдер. Қатені түзететін, түзетуге тиісті

ұстаздар санаты дəл осы мəселеге келгенде дым да істей ал-
май отыр.
Грант иелерінің аты-жөндеріне қараңызшы: Енлик,
Асель, Жулдыз, Айгерим, Анель, Гульназ, Жасулан, Назгуль,

Айнур, Гульнара, АЙсауле, ГУльден, Гульжайна, Асем, Нур-
гуль, Бауржан, Гульшат, Бақытгуль, Мирамгаль...
Осы да жетер. Тоқтайық. Ойланайық.
Осы есімдерде қате бар ма, жоқ па? Қате жоқ десеңіз, ары

қарай оқымай-ақ қойыңыз.
Осындай аты-жөндері қате толтырылған балалар жыл-
да мектеп бітіреді. Аттестат алады. Төлқұжат алады. Оқуға
түседі. Студент болады. Ертең диплом алады. Адам болады.

Балалы-шағалы болады...
Бір кеткен қате осылай өріп кете береді.
Қате неден?
Метірке деген бар. Адамға туғанда берілетін түпқұжат.

Аты-жөндері қате-қате толтырылғанға жоғарыда аты
аталған, сондай-ақ аты аталмаған талай баланың түк те
кінəсі жоқ! Түпқұжатқа қалай жазылды, сол заң. Оны ешкім
түзете алмайды.

Газетті алып қарағандар қате аты-жөндерді көргенде ре-
дакторлар, корректорлар қайда қарап отыр деуі мүмкін.
Қарапайым ата-ана, мектеп мұғалімдері ай қарай ма деп
аң-таң болуы да ғажап емес.

керек! Ағылшын тіліндегі нұсқасы қатар болса, жақын жəне
жырақ шет елдерге шығуда қиындық тумайды.
Сонда жоғарыдағыдай қателерге тосқауыл қойылады.
Қате қазақтар азаяды.

Қате деген Қазақстан азаматтарына қаншалықты зиян
екенін ойлап қараңызшы: Бір əріп басқа – адам басқа. Хат-
хабар алмасу, ақша аударымдарын жасау, төлемақы, өтемақы,
жəрдемақы, зейнетақы, жалақы, қаламақы алу сияқты талай

мəселеде қате алдан шығады. Өзіңді-өзің құжат жүзінде
дəлелдеумен дал болып жүргенің. Анықтама алу керек. Анда
бару керек, мында бару керек. Студенттердің жеке есеп кар-
точкасын ашуы, стипендия алуы, мүгедектердің жəрдемақы

алуы, зейнеткерлердің зейнетақы алуы оңайға түспейді.
Əр құжаты əр түрлі толтырылған азаматтар да бар. Мүлік
мəселесінде, нотариат жұмыстарында – өтініш, сенімхат,
аманат мəселелерінде бір қате əріп əр түрлі дауға жол ашуы

да мүмкін. Бір əріптің қате жазылуының кесірінен күні ертең
талай азамат өзіне тиесілі зейнетақыдан қағылмасына кім
кепіл?
Қате қайдан шығады?

Компьютерлердің көбінде қазақ қаріптері жоқ. Бары
ашылмайды. Соның салдарынан құжаттарды орысша толты-
ра салу жиілеп отыр. Бұл бір.
Екіншіден, əр қазақ өз құжатын сауатты толтыру ісіне

жауапкершілікпен қарап отырған жоқ. Түпқұжат жəне
төлқұжат толтырғанда оның мемлекеттік тілде рəсімделуін
екінің бірі талап ете бермейді. Бұл ұлттық мəселе. Ұлт
ретінде өзімізді өзіміз сыйламасақ, бізді кім сыйлайды? Аты-

жөні қате толтырылған басқа ұлт өкілін кездестірдіңіз бе?
16 жасқа толғанда берілетін төлқұжат 25-те бір, 45-те бір
қайта ауыстырылады. Кеткен қателерді сонда түзетуге болар
деп көңіл жұбатуға тағы болмайды. Өйткені, бір құжатты

түзету үшін қанша жерге сандалу керек. Қанша есікті ашу,
қанша табалдырықты тоздыру керек. Қаншама анықтама жи-
нау қажет. Осының бəрі азаматтардың ығырын шығаратын
болғасын, олар бəріне қолын бір-ақ сілтейді.

Сондықтан бірінші кезекте Үкімет, оның Əділет
министрлігі бұл мəселеге назар аударуы, сөйтіп орын алып
отырған олқылықты жоюдың нақты шарасын қолға алуы
қажет деп білеміз.

Бізге қуатты, күшті, бəсекеге қабілетті мемлекеттік тіл
қажет. Бізге сауатты ұрпақ қажет. Осы ретте Қазақстан
халқы Ассамблеясының мəртебелі мінберін пайдаланып,
бірнеше ұсыныс жасаған едім, соны тағы айтқым келеді:

өз үйін, өз қаласын, қажетті координаттарды, басқа да
деректерді интернет арқылы алуға аса қолайлы GPS /global
posіtіon system/ жүйесін іске қосу қажет.

қолданысқа қосылған жоқ. Соны Қазақстандағы əрбір ком-
пьютерге кіргізу керек. Орфографиялық көмекшілер, мыса-
лы MSWord мəтіндік редакторы қателерді автоматты түрде
жөндейтін болады. Қате деген толып жатыр. Көше атаула-

ры, кісі есімдері, бильбордттар мен жарнамаларда өрескел
қателерге дейін толып жүр. Одан құтылудың бірден бір жолы
осы орфографиялық көмекшілерді компьютерге енгізу. Сон-
да тілді толық меңгермеген адам болса да, қате жазбайды.

Компьютердің өзі ондай қателердің кетуіне жол бермейді.
Қазір жастарымыздың қолынан «сотка» түспейді.
Осының да бізде бірнеше атауы бар. «Ұялы », омарталы»,
«мобильді», «қалталы» «қалтафон» деп атайды. Осыны да

бір ізге келтіру керек. Сосын қазақ тіліндегі sms-ақпараттар,
электронды пошта хабарлары біреудің телефонында не
компьютерде ашылса, енді бірінде ашылмайды. Мəжіліс де-
путаты Тəңірберген Алдоңғаров та осы мəселені жақында

Парламентте көтерді. Ол еліміздегі мобильді телефон опе-
раторларына қазақ тілін енгізуді ұсынды. Мұндай жүйе
бүгінде тек «Samsung» телефондарында ғана бар. Басқа опе-
раторларда осы бағытта қам жасай бастады. Егер осындай

жүйені жаппай енгізетін болсақ, онда жер шарының кез
келген түкпіріне хат - хабар жіберуге, шете елдерде оқып
жатқан Қазақстан балаларымен тікелей байланыс орнатуға
мүмкіндік туады.

/эй-би-си нет/ негізіндегі қазақ əліпбиін ІT-технологиялар
саласына тездетіп енгізген дұрыс. Ол электрондық кар-
та, электрондық банкинг, электрондық коммерция, e-maіl,
SMS жазбаларды реттеп, дауыс тану, роботтық технологи-

ялар мен жасанды интеллект мəселелерін жедел шешуге
мүмкіндік береді. Осындай əліпби мемлекеттік тілде білім
беретін мектептердің беделін көтеріп, өзге ұлт өкілдерінің
балаларына қазақша оқуға кең жол ашады. Бұл ұлтаралық

қатынасты, іргесі берік достықты бекітудің осы заманғы
бірден-бір озық əдісі болмақ.
Қорыта келгенде айтарым: Қазақ елінің Тəуелсіздігін
қате қазақсыз қарсы алайық. Ел боламыз десек, ең əуелі

өзімізді өзіміз сыйлайық. Ол үшін аты-жөнімізді дұрыстап
жазуды қолға алайық. Бұл кез келген азаматтың намысына
сын нəрсе. Өз намысымызды өзіміз қолдан бермейік!
Осы күні тіл туралы сөз

бола қалса, екінің бірі бір-
бірін кінəлайды; немесе бар
жүк пен жауапкершілікті
билікке артып қояды, бол-

маса, күйініштен қолын бір
сілтеп, халыққа жаба салады. Билік те біртекті емес: əрқилы
буындарында осы елге, туған тілге, қазақ мемлекетіне жан
жүрегімен болысқысы келетін, жаны ашитын азаматтар то-

лып жатыр. Халық та қарап жатқан жоқ: жылма жыл баласын
мемлекеттік тілде білім беретін мектептерге беріп, тілдің тез
дамуының тетігін іздеп құлшыныс танытып келеді.
Тіл – ортақ. Ел – ортақ. Жер – ортақ. Мемлекет – ортақ.

Осы төрттаған тұтас тұрғанда бізді алатын жау жоқ.
Сəл шегініс жасасақ. 1987-1991 жылдар аралығында қазақ
тіліне мемлекеттік тіл мəртебесін беру үшін Қазақстанның
түкпір-түкпірінде тіл үшін жанталасқан азаматтар көп бол-

лып, ойдан-қырдан төпеп жүріп, тіліміздің мəртебесін бір
көтеріп алдық. Одан кейін егемендік туы қолға тиді де бəріміз
тіл төңірігіндегі күреске «мəртебе алынды, іс бітті» деген-
дей бей-жай қарай бастадық. Кейін келе-келе тек салақұлаш

хат жазу, қол жинау, үндеу қабылдау деген сияқты айғайы
көп, аяны жоқ баянсыз жолға түсіп кеттік. Тайлы-таяғымыз
қалмай тіл үшін күресуден шеттедік. Баяғы белсенділік тек
естелік түрінде қалды...

Айтқалы отырған мəселеме келейін. Менің Шəмші деген
досым бар. Алматы мен Астананың кез келген асханасына:
мейлі ол үлкен мейрамхана болсын, шағын кафе болсын,
бəрібір, кіріп келеді де бірінші кезекте ас мəзірін сұрайды.

Қазақ тілінде жазылмағанын көрсе, дереу иесін шақырып
алып, екінші келгенде мемлекеттік тілде болуын талап етеді.
Санап шыққан жоқпын, бірақ осы əрекеттің арқасында та-
лай дəмхананың ас мəзірі туған тіліміздің пайдасына қарай

өзгерді.
Азат деген тағы бір досым жүрген жерінде тек мемлекеттік
тілде сөйлейді, сұрайды, талап етеді. МАИ қызметкері орыс-
ша «тоқта» десе, тоқтамайды. Салық қызметкері орысша

«толтыр» десе, орысша құжат толтырмайды, қазақ тілінде
толтырады. Заман талабындағы нəрсенің бəрін Ата Заңға
сəйкес орындайды.
«Маған ғана қарап қалды ма? Мен не бітірем?» дейтін жа-

ман түсінік бар.
Шона Смаханұлы деген ағамыз болды. Жалғыз өзі шы-
рылдап жүріп, Алматыда қанша қазақ мектебін ашқызды.
«Жалғыздың үні шығатынын, жяудың шаңы шығатынын»

іспен дəлелдеп кетті.
Орыстілді қауымды бас-көз жоқ кінəлай бермей,
əрқайсымыз күнде істейтін нақты іс бар. Ол не? Ол –
қазақтың тілдік ортасын кеңейту. Егер сізден біреу жөн

сұраса, қазақша жауап қату. Орысша амандасса, қазақша
амандасу. Банкоматтан ақша алғыңыз келсе, банк ұсынып
отырған үш тілдің ішінде ең бірінші тұрған қазақ тілін
таңдау. Көшеде, кафеде, көлікте кездескен кез келген адам-

қазақ тілінде хат-хабар алмасуы. Кеңсеге кіретін, шығатын
хаттарды тек мемлекеттік тілде толтыру. МАИ қызметкері
тоқтатса, айыппұл шағымдарын қазақ тілінде рəсімдеу.
Салық мекемесіне барғанда, құжаттың қазақ тіліндегі

үлгісіне басымдық беру...Айта берсе, толып жатыр. Осының
бəріне күнбе-күн күрес керек. Табандап тұрып тіресу керек.
Егер əр қазақ осы талапты қаперден шығармай, күнбе-
күн, сағат сайын басшылыққа алар болса, нəтижесін көп

күткізбейді.
«Тəуелсіздіктің 20 жылдығы болғалы жатыр, ал тіл тура-
лы мəселеде тұрған орнымызда тұрмыз, еш өзгеріс жоқ» деп
құр даурыққанша, осындай бір талпыныс жасап көрсек.

«Бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып» үйренген ел
едік қой.
Енді бір жағадан шыққан бастан бір тіл шығарсақ. Бəріміз
тек бір тілде сөйлеуді қасарысып тұрып жүзеге асырсақ. Бой-

ында бір қасық болса да қазақтың қаны бар азаматтардың ел
тəуелсіздігін бекемдемдеуге қосқан нақты үлесі сол болар
еді!
Түрк дүниясы бəрімізге

ортақ.
Біздің
тарихы-
мыз да, тағдырымыз да

бір. Кешегіміз бір болған
соң – келешегіміз де бір.
Бүгінгі үлкен Құрылтайға
жиналған барлық бауырларға армысыздар, қош келдіңіздер

дегім келеді. 1997 жылы Режеп Тайып Ердоған Стамбұл
қаласының əкімі болып тұрғанда көпшілік жиында мынан-
дай бір өлең оқыған еді.
Мешіттер – қорғанымыз,

Күмбездер – дулығамыз.
Мұнаралар – найзамыз,
Муминдер – əскеріміз.

Сол кездегі үкімет басындағы солшылдарға, Б.Ежевиттің
премьер-министр кезі болса керек, мұндай өлең ұнамайды.
Режеп Ердоған 1998 жылы он ай түрмеде отырып шығады.
Бұл өлең Зия Көкалыптыкыі ме, жоқ Ердоғанның өзінікі

ме, мен білмеймін. Бірақ, осы өлеңдегі сөздер түркітілдес
бауырлардың бəріне де ортақ, бəріне де түсінікті деп білемін.
Біздің түріктілдес туыстар дін мен тіл бірлігін еш уақыт
естен шығармауымыз керек. Дініміз – ислам, түбіміз де

тіліміз де – түрік. «Түркітектес түгел бол!» – деген бабалар
аманаты қайда жүрсек те қаперде болуы тиіс.
Өкінішке орай, біздер қазір бір-бірімізбен тілмаш арқылы
сөйлесетін жағдайға жеттік. ХХ ғасырдың басында біздің

Мұстафа Шоқай мен татардың Ғабдолла Тоқайы, түрік –
Инан мен Зəки Велибей Тоған, Əзірбайжан – Мехмет Əмин
мен Расул Заде, өзбек – Абдурау Фисрат пен Шолпан, кешегі
Сəйфи Кудаш пен Мұхтар Əуезов, Сəбит Мұқановтар бір-

бірімен тілмашсыз сөйлесетін.
ХХІ ғасырда осындай тұтастық бола ма? Біздің Құранымыз

түгел бол!». Басқа ұран жоқ.
Биыл Түркия Республикасы өзінің 87 жылдығын тойла-
ды. Қазақстан болса тəуелсіздігінің 19 жылдығын атап өтті.
Түркия Республикасы құрылған күнінен бастап осы күнге

əлемде жəне əсіресе төңірегінде бейбітшіліктің орнауы
мен сақталуына жəне тұрақтылық пен дамуды арттыруға
бағытталған, жан-жақты, мақсатты, сындарлы, саналы жəне
гуманистік саясат жүргізуде. Түркия трансатлантикалық

байланыстарға үлкен мəн береді жəне мүшесі болып та-
былатын НАТО одағының халықаралық бейбітшілік пен
тұрақтылықты сақтауға бағытталған іс-шараларына белсенді
түрде үлес қосуда, көршілес елдермен қарым-қатынастарын

нығайтуды жалғастыруда, Еуропалық Одақ мүшелігіне
қарай табандылықпен ілгерілеуде. Қазақстан да Еуропаға
қарай жол тартып келеді.

2009-2010 жылдары Біріккен ұлттар ұйымы Қауіпсіздік
кеңесінің уақытша мүшесі болған жəне қазіргі күні Азиядағы
өзара ықпалдастық жəне сенім шаралары жөніндегі кеңестің
төрағасы болып отырған Түркия, өз аймағында бейбітшілік

пен тұрақтылықтың сақталып нығаюы жəне ынтымақтастық
арқылы əл-ауқатты арттыру мақсатында жұмсалған ынта-
жігерлерінен жинақталған тəжірибесін жаһандық деңгейде
бейбітшілікке үлес қосу, қазіргі жəне болуы мүмкін пробле-

маларды шешуге көмектесу жəне өмірді барша адамзат үшін
бейбіт ету үшін ең тиімді түрде пайдалануда.
Түркия жəне Қазақстан халықтарын ортақ тіл, тарих жəне
мəдениет байланыстырады.

Қазақстанның Тəуелсіздігін алғаш болып мойындаған
Түркия болатын. Осыдан 11 жыл бұрын, 1999 жылы
Стамбұлда өткен Саммиттен кейін желтоқсанның 1-2 -інде
Қазақстан ЕҚЫҰ саммитін жоғары деңгейде өткізді.

2009 жылы Президент Назарбаевтың Түркияға жасаған
сапары барысында қол қойылған Стратегиялық əріптестікке
сəйкес жаңа бағдар алған Қазақстан мен Түркия арасындағы
қарым-қатынас саяси, сауда-экономикалық, мəдени жəне

басқа да салаларда жоғары деңгейде тұр. Бүгінде түрік
кəсіпкерлерінің
Қазақстанға
құйған

инвестициясының
жалпы көлемі 2 миллиард долларға жетіп, түрік құрылыс
компаниялары алған жобалардың жалпы құны 10 милли-
ард доллардан асып түсті. Астана қаласы – түрік-қазақ

ынтымақтастығының символына айналды.
Біздің бауырлас елдер арасында білім жəне мəдениет
саласындағы

өңірінде бейбітшілік пен тұрақтылықты орнату жолында
ынтымақтасып, осы үшін үлкен ынта-жігер танытуда. Пре-
зидент Назарбаевтың бастамасымен құрылған Түркітілдес
мемлекеттердің Ынтымақтастық кеңесі 2010 жылғы 15-16

қыркүйекте өткен Стамбұлдағы Саммит кезінде өз қызметін
бастады. Ынтымақтастық кеңесінің алғашқы саммиті 2011
жылы Астана қаласында өтеді.
Мұның бəрі саяси саладағы бірлік пен ынтымақтастық.

Бізді түбі бір түркінің ортақ мүддесі біріктіруі тиіс. Осы
ретте əзірбайжан халқының ұлы перзенті Гейдар Əлиевтің
Маргарет Тэтчермен арада болған əңгімесі еске түседі. Тэт-
чер ханым армяндарға бүйрегі бұрып, «Таулы Қарабақты

соларға басыбайлы бере салмайсыздар ма?» депті. Сон-
да Гейдар Əлиев: – Сіздер 100 жылға жуық уақыт бойы
Ирландияның заңды бөлігі – Солтүстік Ирландияны уыстан
шығармай отырсыздар. Сондағы католик ирландықтарды

қудалап жатқандарыңыз да белгілі. Ендеше сіздер неге
Солтүстік Ирландияны заңды иелеріне қайтармайсыздар? –
дегенде Тэтчер тілін тістеген екен.
Түркі халықтарының табаны тиген жерде тұратын бауыр-

мəселелерінде түркітілдес бауырлардың ешқайсысы ауыз
толтырып мақтана алмайды. Түркі мемлекеттерінің өзара
тығыз байланысында осы мəселеге келгенде белгілі бір те-
жеу бар екендігі шындық. Мəдени құндылықтарды насихат-

тап, өшкенді жандырып, өткенді қайта қалпына келтіру үшін
құрылған ТҮРКСОЙ ұйымы жұмыс жасап жатыр. Түркі
өркениеті қазіргі еуропалық өркениеттен еш кем емес.
Араб елдерінің саны – 22. Ал түркітілдес дербес мемле-

кеттер саны – 6 ғана. Араб елдері өзара ынтымақтасып, араб
елдерінің лигасын құра алды. Түркітілдес мемлекеттер бас
біріктіре ала ма? Қазіргі таңда біз Қазақстан Президенті Н.
Назарбаевтың «Түрік бастамасы» – түркі тілдес елдердің

білеміз. Бір-бірімізді жақындататын басқа қандай қадам
бар?
Меніңше, ең алдымен түркітілдес халықтарды бір-біріне
жақындата түсудің ең оңтайлы жолы – ортақ телеарнаның

болуы. Ғарыштық спутниктердің мүмкіндігін осы мақсатқа
пайдалану керек. Ортақ арна ашылса – қазақ та, түрік те,
өзбек те, қырғыз да, татар да, саха да, қарашай мен құмық та
тіл бірлігін, рухани тұтастықты толық сезінеді. 40-қа жуық

түркітілдес халықтардың өнері мен мəдениеті, тарихы мен
салт-дəстүрі сақталады, дамиды.
Орталық Азия мемлекеттерінің өзара бірлігі туралы
көп айтылады. Алайда, сөз көп те, іс аз. Орталық Азия

мемлекеттерін большевиктендіру Қазақстаннан басталды.
Орыс большевиктері алдымен Қазақстанды алды. Сосын
Қырғызды өзіне қаратты. Өзбек пен əзірбайжанды əзер де-
генде иліктірді.

Ендігі таңда түркітілдестердің тұтасу, яғни бірлесу саяса-
ты да Қазақстаннан бері қарай жүруі тиіс. Түркия мемлекеті
бұл тарапта бірқатар жақсы қадамдар жасады. Ортақ оқу
орындарын құрудан өзге, «Қазақстан-Заман» сияқты газет-

тер ашып, екі елдің ішкі байланысын жақындата түсті. Қазір
«Қазақстан-Заман» газеті Қазақстанда кеңінен таралады,
оның оқырмандарының қатары жыл өткен сайын көбейіп
келеді.

Өзбекстан «ТV Markaz» деген жастарған арналған теле-
арна ашты. Қазір Оңтүстік Қазақстан өңірінің тұрғындары
осы арнаны көбірек көреді. Кейбір азаматтар жергілікті
халық өзбектеніп кете ме деп қауіптенеді. Орыстанып, не

қытайланып кеткеннен өзбектену, немесе түркілену қауіпті
емес!
Қазақстанда түрік телесериалдары кеңінен танымал.
Қазақстан телеарналары түрік сериалдарын қазақшаға ау-

дарып көрсетеді. Суб-титрда киноның түрікше мəтіні қоса
беріліп отыратын болса, түрік тілін меңгерушілер қатары
арта түсер еді.
Қазіргі таңда Қазақстанда үш тұғырлы тіл саясаты-

Алясканың
Анкоридже
қаласында 89 жастағы бір
кемпір қайтыс болды.

Ол жəй кемпір емес еді.
Эяк дейтін үндіс тайпасының
ең соңғы тұяғы болатын.
Бұл тайпа бір кезде мұрты көкке шаншылып, жалғанды

жалпағынан басқан ұлт болды.
Не керек, енді міне тұқымы тұздай құрыды.
Бір ұлттың жаққан шырағы өшті.
Жер бетінен эяк халқы жоғалды.

Мэри Смит – Джонс дейтін мына кемпір эяк тілін жетік
білетін жер бетіндегі жалғыз адам еді. Ол өмірінің соңғы он
жылында эяк халқының салт-дəстүрі мен мəдениетін сақтау
үшін жанталасып-ақ бағыпты. Біріккен Ұлттар Ұйымында

екі рет баяндама жасапты..
Қайтсін енді?!.
Оның Орегон штатынан шыққан күйеуі, құрсағынан
шыққан тоғыз баласы эяк тілінен таза мақұрым...

ООН-ға барып дабыл қаққанша, үйдегі он адамға өз тілін
үйретсе эяк тілін білетін 10 адам қалған болар еді ғой.
Сарапшылар Аляскадағы тағы жиырма шақты жергілікті
халықтың тілі жойылуға жақын деп отыр.

Тіл ана сүтімен тарайды.
Тіл ана сүтімен бойға сіңеді.
Біздегі бала тапқан аналар қай тілді бесік жыры етіп
отыр?.

Қала қазақтарының бəрі жылаған баласын орысша
жұбатады..
Бір ұлттың тамырын қиып отырған жоқпыз ба?.

Саясаттанушы
Əзімбай
Ғалиевтің «Қазақ əдебиеті»
газетінің соңғы нөміріндегі

«Бөтен екенімді түсіндім»
деген пікірін оқып отырып
маған бір ой келді. Ол ойдың сұлбасын Əзімбайдың өзі ай-
тып өтіпті. «Қазіргі уақытта қазақ тілінің орыс тілін жеңуі –

орыстілді қазақ білімділерінің қазақ тілінің лагеріне қайтып
оралымен байланысты. Осылайша, орыстілді қазақтар
тіл майданында қазақ тілі үшін күресіп жүріп, қазақ тілін
де үйреніп алды. Ал кейбіреулері сол орыстілді алаңнан

қозғалмады. Алайда ұяты барлардың бəрі ана тіліне қайтып
келді. Біз əділдік іздедік. Əділдікті өз ана тілімізден таптық».
Əз-ағаң қазақ қоғамының қотыр жерін тап басып, айтып
отыр.

Қазақтан шыққан мықты көп. Кеңес одағы тұсында қазақ
əдебиеті мен мəдениетіне, ғылым мен өнеріне айрықша үлес
қосқан небір мықты қазақтың балалары орысша білім алды.
Орысша өсті. Орысша тəрбиеленді. Қазақ елі Тəуелсіздік

алған уақытта билік баспалдақтары мен бизнес бишігі кілең
орыстілді қазақтардың қолына тиді. Солардың көбісі қазір
де Қазақ елін ұршықша үйіріп отыр.
«Орыстілді қазақ білімділері» деп Əзімбай мырза

негізінен ойлы қазақтарды меңзеп отырса керек. Олардың
көшін
кезінде
Əнуар

Əлімжанов
бастаса,
еліміздің
Тəуелсіздік алуымен бұл қатарға Болатхан Тайжан, Мұрат

тілін мандытып білмейтін-ді. Қазіргі таңда Қасым – Жомарт
Кемелұлы қазақ тілінде оқып қана қоймай, жаза білетін жəне
өзгелердің жазғандарын түзете білетін халге жетті...
Қазір «Түрксойдың» басшысы болып отырған, кезінде ҚР

Мəдениет минситрі болған Дүйсен Қасейінов қазақты былай
қойғанда түрікті сөзден жаңылдырады.
Орыстілді болса да қазақ ұлтының намысын жыртып
жүрген біраз азаматты жақсы білемін. Солардың ішінде

кездегі Білім министрі Жансейіт Түймебаевқа «Қазақстанда
жаңадан ашылып жатқан бала-бақша мен мектептердің
бəрін мемлекеттік тілде білім беретін ету керек» деп
шырылдағанын өз құлағыммен естідім. Қазақстан Журнали-

стер Одағының төрағасы Сейітқазы Матаев қазір қазақтілді
журналистер құқығын қызғыштай қорғауға келгенде алды-
на жан салмайды. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік
хатшысы аппаратында қызмет істеп жүрген Аяған Санды-

бай бүгінде қазақша сөйлеп бергенде кез келген қазақты
жаңылдырады. Сол тəрізді Бигелді Ғабдуллин, Əділхан
Нүсіповтер қазақ тілінің майын тамызады. Ерлан Əбенов,
Жанай Омаров, Жəнібек Сүлеевтер қазақ тілінде қымсынбай

сөйлесе, Ерлан Байжанов, Қайсар Жанаханов, Арман Шо-
раев, Мұхтар Тайжандар ұлт намысын жібермеуге ұмтылып
жүр.
Əзімбай айтқан қазақтарды «қайтқан қазақтар» деуге

болғандай. Əзімбай мырза «ұяты барлардың бəрі ана тіліне
қайтып келді» депті. Ал ұятты да, аятты ұмытқандар шы-
нымен сол орыстілді алаңда тұрған күйі тұр. Оларды «шала
қазақ» атандырып, ат қойып, айдар тағып жүргендер де бар...

Олар бүйткен сайын қазақтан одан сайын безінбесе, жуыр
маңда жақындайтын түрі байқалмайды...
Біз үшін «ана қазақ», «мына қазақ» деп бөлінудің еш
қажеті жоқ. Бар қазақ – бір қазақ! Мəселе əр қазақтың Қазақ

Мемлекеттілігін нығайтуға қалай үлес қосуында болып
отыр. Сондықтан, ендігі таңда қазақ тілі мен мəдениетінің
жанашырлары қатарына орыстілді кез келген қазақтың
қосылуына қуанбасақ, қарсылық танытпауымыз керек.

Осыған дейін ойланбай жүрген орыстілді қазақтар
Тəуелсіздіктің 20 жылдығы құрметіне «Қазақ тіліне
қайтайық» деген акцияны бастап жіберсе, еліміздің мерейлі
мерекесіне ең айтулы тарту жасаған болар еді...

Қазір қала қазағы бол-
сын, дала қазағы болсын
көркем
сөйлеуден

қалып
барады. Қазақтың бай да
құнарлы
тілі

күнделікті
қолданыста қалай болса, солай қолданылып та жүр. Мəселен,
тіл тазалығы үшін ең бірінші шырылдап, күресуге тиісті
кейбір тележурналистер «осындай оқиға нəтижесінде» деп

келеңсіз жағдайдан хабар береді. Қазақ мұндайда «салдары-
нан» деп қолданушы еді. Немесе, қайсыбір газет тілшісінің
«жақсылыққа душар болды» деп жазғанын да оқығанбыз.
Мұның бəрі неден шығады? Бірінше кезекте – тілге деген

немқұрайдылықтың салдары. Содан соң, біздің 100 томдық
ауыз əдебиетіміз бар. Қаншама байлық! Осы байлық түрен
салынбаған тың секілді игерусіз жатыр. Бүгінде кез келген
бала «беті табақтай екен» деген теңеуді бірден ұғына алмай-

ды. Ал «беті компьютердің мониторындай екен» десең, тез
ұғады. Бұдан шығатын қорытынды не? Қазақ халқының ауыз
əдебиетінде төрт түлік малға қатысты сөздер өте көп. Қазіргі
қазақ малдан ажыраған халық. Урбанизация үдерісінен

төртінші буыны өтіп жатқан халықтың кешегі аса бай ауыз
əдебиетінен, сол заманғы тұрмыстан ажырап кеткені көрініп
тұр. Соның салдарынан жас ұрпақ қазақтың байырғы
сөздерін былай қойғанда, фразеологиялық тіркестерді тез

жəне терең ұға алмайтын жағдайға жетті. Қазақ тілінің
мемлекеттік тіл ретінде тез қолданысқа енбей жатуына да
осындай жағдай басты себепкер. Көркем сөйлеу, көркем жазу
күнделікті қолданыстан шығып барады. Мұның арты тілдің

өзіндік бояуын жоғалтуға, тілдік нормалардың бұзылуына,
айналып келгенде, қазақ тілінің толықтай құнарсыздануына
əкеліп соғады.
Тіл тазалығы үшін күрес тоқтамауы тиіс. Бірінші кезек-

те, мектеп мұғалімдері тілдің тазалығы үшін күресуге тиіс
болса, одан кейін теле, радио журналистері күнделікті абай
болуға керек. Əр қазақ өз тілінің тазалығы үшін күресуі тиіс.
Мəселен, Францияда француз тілінің тазалығын қамтамасыз

ету үшін тиісті заңнамалар қабылданған. Бəлкім, бізге де
осындай құқықтық қорғаныс тəсілдері қажет болар.
Қазақ тілі жайында сөз еткенде, бір нəрсені естен шығара
береміз. Қазақ тілі – қазір тек қазақтың тілі емес. Ол бірінші

кезекте – Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тілі!
Мемлекеттік тіл 16 миллион халықтың қолданыс тілі бо-
луы тиіс. Тіл – ұғыстыратын да, табыстыратын да, дұрыс
болмаған жағдайда ұрыстыратын да фактор... Сондықтан,

Мемлекеттік тіл ретінде қазақ тілінің тез айналысқа түскенін
бəріміз де қалаймыз. Бүгінгі күннің ащы шындығы сол –
мемлекеттік тілдің кеңінен қолданылуына басқа басқа емес,
өзіміздің ұлт өкілдері қарсы болып отыр. Еліміз нарықтық

жəне демократиялық даму жолын таңдаған Тəуелсіздіктің
алғашқы жылдарынан бастап, күні бүгінге дейін билік саты-
ларына əке-шешесі қазақ тілі деп шырылдағанымен, бала-
сы қазақша бір ауыз сөз қақпайтын будан буын келіп отыр-

ды. Олар үшін қазақ тілі – қайғы. Тіл білмеген соң, рухани
кембағал болып өскен буын өздерінің жеке бас мүдделері
үшін мемлекеттік тілдің мүддесін де қиып жіберіп отыр.
Соның салдарынан Тəуелсіздік алғанымызға 20 жыл толса

да, мемлекеттік тілді жөнді меңгермеген толқын азаймай
отыр. Мəселен, Тəуелсіздікпен түйдей құрдас 20 жастағы
жасөспірімдердің қазақша білмеуін немен жəне қалай
түсіндіруге болады?!.

Менің ойымша, тілді Тəуелсіздіктің тұғырлы бір тетігі
ету үшін, Қазақстанда тілдік реформа жасалуы тиіс. Оның
бір тарабы латын қарпіне көшуді қамтитын болса, екінші та-
рабы қазақ тілін істің, жұмыстың, күнделікті қолданыстың

ширақ тілі ретінде орнықтыруға келіп тіреледі. Түркиядағы
Ататүрік реформасы түрік тілін барынша оңтайландырды.
Бізге де өз кезегінде əбден ойластырылған тілдік реформа
қажеттігі байқалады. Бір ғана Алматы қаласында «микрорай-

он» деген сөз «ықшамаудан», «шағынаудан», «мөлтекаудан»
болып үш түрлі жазылады. Ал қазақ тілін үйренгісі келетін
өзге ұлт өкілдері осының қай нұсқасын қабыл алуы тиіс?
Мұның бəрі бір ізге келтірілуі қажет. Күнделікті қолданыс

тиген қазақ – орден алғаннан да бетер бақытты сезінер еді
өзін...
Колбин де қайбір қазақты жарылқап тастайын деді
дейсіз?!. «Тұрғын үй – 91-ді» қолға алғанда, біріншіден,

қазақтың Желтоқсанда төгілген қаны мен көз жасынан
қорықты. Қыршын жастардың өтеуіне берген көмегі тəрізді...
Екіншіден, қазақтың қанша уақыттан бергі арманы мен зары
баспана мəселесі екенін не біреулер құлағына сыбырлады,

не осылай əрекет ету арқылы қазаққа жақсы көрінгісі, тіпті
жағынғысы келді.
Одақ тарқап, ойды уайым торлаған тұста Қазақстан
нарықтық даму мен демократия жолын таңдады. Нарық –

қазаққа одақтас болып шықты. Қазақтың қолы тимей жүрген
нəрселердің бəріне осы кезеңде қол жете бастады. Соның бірі

бизнесті, кəсіпкерлікті өрістеткендер үлкен қалалардан –
Алматы мен Астананың төрінен ойып тұрып үй сатып ала
бастады. Бұрынғыдай 5 жыл тіркеуде, 50 жыл кезекте тұру
дегеннің ауылы көзден бұлбұл ұшты. Қаржысы бар қазақ

қалаған жерінен үй сатып алатын жағдайға жетті.
Тапқан табысты тіркеместен тұғын үй салуға рұхсат бер-
ген қазақ үкіметі ТМД елдері үкіметтерінің ішінде тағы да
тапқырлық танытты. Соның арқасында көркі көз тартар кот-

тедждер қаптап тұрғызылды. Соның көбісінің иесі өзіміздің
ағайын.
Ел Ордасының Астанаға көшуі, Астана құрылысының
басталуы – қазақ тарихындағы елеулі бетбұрыстың баста-

уы. Астананың құрылысы нақ осыншалық қарқын алады
деп көп адам ойлаған жоқ. Кезекті саяси науқан есебінде
қабылданған осы бір тарихи шешімнің туралығы мен
дұрыстығына жəне дер кезінде жасалғанына кезінде күмəн

келтірушілердің ешқайсысы дəл қазір дау айта алмайды.
Астана – алып құрылыс алаңы.
Астана – Алты Алашқа бас қала.
Астана – бастама жəне баспана.

Астанаға қарап Қазақстанның барлық қалалары бой түзей
бастады. Ажары қашқан Арқалыққа дейін қазір өзгерген:
қайда қарасаңыз да құрылыс; үйлер салынып жатыр, жай-
лы да жарық пəтерлер Қазақстан азаматтарының көз

қуанышына айналды. Тұрғын үйді ипотекаға алу алыстағы
арманды біртабан жақындатты.
Түрғын үй тауқыметін тартқан қазақтардың баспаналы
болғаны – тойдың тойы. Соңғы бірер жылда қоныстойы

басқа тойлардың алдына түсіп кетті.
Тұрғын үй салып жатқан да – қазақ.
Тұрғын үй алып жатқан да – қазақ.
Өз қолы өз аузына жетті деген міне, осы.

Тəуелсіз елі болмаса, тұрғылықты жері болмаса, табанды
ері болмаса осының бəрі болар ма еді?!.
Баспаналы болу – бір бақыт. Сол баспананың ішін жанға
толтыру – екі бақыт. Мемлекеттің тиімді тұрғын үй саясаты

бір оқпен екі қоян алуға мүмкіндік беретіндей. Күндердің
күнінде ұзақ жылғы ипотека қарыздары баяғы колхоз-
совхоздардың қарызы жабылғандай, бірер жылда жабы-
лып та кетуі мүмкін... Сондықтан, қазақ баласы өз елінде

тұрғанда ештеңеден қорықпауы керек. «Тəуекел – ердің жол-
дасы» деген.
Күн өткен сайын өмір жақсы жағына қарай өзгеріп
келеді. Жақсылықты көрмеу – жарыместің ісі. Жақсылықтан

жамандық іздеу – жаныашымастың ісі.
Жетпіс жылда жетпеген жақсылыққа жеті жылда кене-
ле қалу мүмкін емес, əрине. Əйтсе де, «Адамның қандай
екендігі істі бастағанынан білінеді, аяқтағанынан емес» деп

данышпан қара шалдың айтқаны айдай келіп тұрған жоқ
па?!.
Тұма бұлақтың бастауынан сіміріп су ішкен қандай?!.
Тəуелсіздіктің тұма бұлағына сен де бас қой, замандас!

...Осыдан 70 жыл бұрын
25 ақпан күні Сəкен Сейфул-
линге бас-аяғы 20 минутта
үкім шықты. «Атылсын!».

Үкім табанда орындалған
көрінеді...Ертесіне
Ильяс
Жансүгіров пен Бейімбет Майлин бастаған қазақтың жақсы

менен жайсаңы жер жастанды...
Екі күннің ішінде 40 адам атылса, 13 наурызға дейін 631
адам қыршынынан қиылды.
Бұлар ұлттың ұяты мен аяты іспеттес асыл жандар бо-

латын. Əр қайсысы бір-бір үкіметтің тізгінін ұстайтын ұлт
көсемдері мен қайраткерлері еді.
631 адамның орын осы күнге дейін ойсырап тұр.
37-38-дің қасіреті қазақтың тарихында қанды жолақ із

қалдырды. Небір асыл азамат «халық жауы» деген жалаға
ілініп, жаза тартты, жапа шекті.
Қазақтың қаймақтары сыпырылды.
Орнында көк сүт қана қалды...

Бүгежек буын содан кейін пайда болды.
37-38-дің қасіреті сонда: Алаш рухының қайсар тамы-
ры қырқылды. Сауатты қазақ оқығандары сабағынан үзілді.
Ұлт келешегі көктей солды!..Мұндай зардапты қазақ ұлты

бұрынды-соңды көрген емес.
Осы бір зұлматты жылдарды біз «тарих ақтаңдақтары»
деп жылы жауып қоя салдық.
Қазақ ұлтының басын алғанмен бірдей қасіретті біз

тоталитарлық заманның кенет соққан өкпек желіне жаптық.
Ұлттық арылу, ұрпақ алдында тазару болмады. Соның сал-
дары əлі күнге сүйретіліп келеді. Жақсы кім? Жасық кім?
Таразыға тартылған жоқ. Атқан кім? Атқызған кім? Ақиқат

сотына тартылмады.
37-38-дің сойқаны ойсыратқан орынды енді ешкім
ешқашан толтыра алмайды. Мұндай нақақ құрбандық
қазақтың кемел ұлт болу мүмкіндігін мəңгілікке қиып та-

стады ма екен деген де қорқынышты ой келеді. Өйткені, біз
əлі ұлт ретінде еңсе тіктей алмай жатсақ, бар пəленің баста-

уы осы жылдарда жатыр. Бассыз ұлт, ессіз жұрт болуымыз
оңай екен. Арғы-бергі қазақ тарихын қараңыз: дəл осындай
қасірет бар ма екен?!. Жетпіс жыл бойына біз солай қанды
қасірет шегіп келеміз. Есіл ұлдардың орнын ессіз құлдар ба-

сты...Ес жия алмай жатсақ, содан-ды...
Жиырмасыншы ғасырдың басында алты Алашқа ұран
тастап, елдік туын көтерген азаматтардың бəрі бір сөзбен
айтқанда, «қазақ оқығандары» деп аталатын еді. Шетінен са-

уатты, іскер, белсенді...ел-жұрттың қамын жеген ерлер еді!
Соның бəрін қырып тастады.
Ақпанда атылған оқтың жаңғырығы осы күнге дейін
оқтын-оқтын естіліп тұр...

Ұлт өседі. Ұрпақ ауысады. Жетпіс жыл бұрын жер
жастанған жайсаңдардың орнын енді толтыра аламаыз ба?
Желкілдеген құрақтай боп өсіп келе жатқан жастар сол
асылдардың тырнағына тати ма?!.

Біз қаншалықты құнттымыз?
Жылда 31 мамыр – саяси қуғын-
сүргін құрбандарын еске алу күні
келеді. Бір-екі болымсыз шара

өткізіледі. Сонымен іс біттіге са-
налады. Бұрын бұған ашаршылық
құрбандарын еске алу қосылушы еді, неге екені белгісіз,
кейін ашаршылық деген мүлдем ығыстырылып, бұл тақырып

тіптен ұмыт қалды...
Айтайын дегеніміз, Қазақстандағы аштық туралы емес,
Ленинградтағы аштық туралы. Кешегі қанды соғыста
Ленинградтың блокадаға түскенін бəріміз білеміз. Сол кезде

13 жасар бір орыс қызы соғыста ата-анасы, туыс-туғандары
түгел қырғынға ұшырап, аштан бұралып жүреді екен. Біздің
Жамбыл атамыздың «Ленинградтық өрендерім» деген
өлеңінің шыққан кезі. Өзі аш,өзі жалаңаш дəрменсіз қызға

Жамбыл ақынның өлеңдері сондай қуат берсе керек. Қала
көшелерінде Жамбыл Жабаевтың суреті басылған плакаттар

Қазақтың
Қажымұқаны!
ХХ ғасырда Қазақ елінің тари-
хы мен тағдыр-талайы сөз бола

қалса, ешкім Қажымұқанды
айналып өте алмас еді. Кеше –
қазақ өзіміне өзі томаға тұйық
халде жатқанда – шет мемлекеттерге шығып, қазақтың

атын əлемге паш еткен тарихи тұлғалардың алдыңғы са-
пынан Қажымұқан Мұңайтпасұлының есімін көрер едік.
Осы тұрғыда Қажекеңе əлі күнге дейін дұрыс баға берілмей
келеді. Қазақ спортының халықаралық аренада қанат жаюы

түкпір-түкпірін аралап, бірнеше дүркін əлем чемпионы
атағын алған қазақ болған емес.
Біз бүгінгі күні Тəуелсіз еліміздің айбынын асқақтатып,
беделін биіктеткен өз замандастарымыз туралы жақсы

білеміз. Бекзат Саттархан, Ермахан Ыбырайым, Дəулет
Тұрлыхан секілді жігіттердің есімдерін мектеп оқушыларына
дейін жаттап өсіп келеді. Ал солар өздігінен шыға қалды ма?
Алдында еліктейтін ерлер болған жоқ па? Сондай бір елдің

бəрі зор құрмет тұтқан адам – Қажымұқан Мұңайтпасұлы
емес пе?!.
Өкінішке қарай, Қажымұқан есімі өзінің тірі уағында
ерекше дəріптелді де, мына Тəуелсіздік заманында назардан

қағыс қалды. Соның бір дəлелі – Оңтүстік Қазақстандағы
Темірлан елдімекеніндегі палуанның мұражай үйінен өзге
Қажекеңнің еңбегі мен ерлігін əйгілейтін орын шамалы.
Астанада Спорт мұражайы болуы тиіс. Сонда негізгі бір

бөлік Қажымұқан атамызға арналуы керек.
Астанада күрестен Қажымұқан атындағы турнирлерді
өткізу үрдіске енгені абзал. Иван Поддубныйдың, Ярыгиннің
турнирлерін орыстар жүйелі түрде өткізеді.

Астана қаласында Қажымұқан ескерткіші тұрса – қандай
жарасымды! Біз өз батырларымыз бен ерлерімізді құрметтей
білудің өнегесін тап осы Астана қаласынан бастауымыз
қажет. Осы тарапта даңқты палуанның ескерткіші арнайы

ғана тас тұғырға көтерілуі тиіс. Əйтпесе, күні ертең «олай
боп қалды, былай боп қалды» деп, кезіндегі Жəнібек пен
Керей хандардың ескерткіші секілді артық əңгімеге қалып
жүрмеу керек.

Елдің
елдігі
немен
өлшенеді? Қыздың қабағына

мұң, кірпігіне жас үйірілмесе..
Аналардың жүрегі қарс айы-
рылып күрсінбесе... Тілегіне
қарғыс қосылмаса... Тірлігіне

налымаса...
Аналарды ардақтап келе жатқан елміз. Мемлекет жыл
сайын ана мен балаға қамқорлық жасап та келеді. Оны-
сына алғыстан басқа айтар бар ма?!. Ал, осы күнгі қазақ

қыздарына қандай қамқорлық жасалуда?
Еріксіз
ерін
тістейсіз.

тұсындағы
Қазақстанда бір ғана АХБК қалаған келген қаншама қазақ
қызына пана болды. Оқуға түсе алмай, ауылға баруға
арсынған қазақ қыздары сол АХБК-ның жатақхансынан

орын алды. Жұмысқа тұрды. Кəсіп игерді.. Қатарға қосылды.
Тұрмысқа шықты. Ана болды. Қазақтың санын көбейтті.
Қазір қалаға келген қыз не істейді? Қайда барады?
Жатақхана табу бір мəселе. Жұмыс табу екі мəселе. Жан

бағу үш мəселе. Екінің біріне жұмыс қайда? Үйренер кəсіп
қайда?..
Сосын «қыздың жіңішке жолы» одан сайын жіңішкереді.
Жеңіл жүріске салынады. Жағалап түнгі көшеге шығады..

Оның арты қандай залалға əкеп соқтыратынын елдің бəрі
біледі.
Бізде шағын жəне орта кəсіпкерлікті дамыту туралы көп
сөз айтылады. Биік мінберлерден жалынды ұрандар естіледі.

Соның бəрінен қазақ қызына қандай пайда бар?..Кəсібіне
кəсіп, нəсібіне нəсіп қосылмаса не пайда?.. Мынау іргедегі
қырғыз екеш қырғыздың өзінде қазір шағын жəне орта

9-шы орын алады. Екіншіден, сіз айтқан киноны мен көрген
жоқпын. Өйткені ол таза топастарға арналған фильм. Ондай
киноны сіз сияқты ақылды, оқымысты кісілер көрмейтін де
шығар деп ойлаймын, – дейді біздің қыз қасқайып.

Сөзден ұтылған профессор қып-қызыл боп кетіпті.
Ақботаның жанындағы грузин жігіт біздің қызға басын иіп,
қолын қысады.
Арада аз уақыт өткенде студенттер асханасында бір араб

басқаларға күлкі болмайық та, – деп біздің қыз сыпайы түрде
ескертеді. Анау бір тəлпіш екен. Танауы желпілдеп:

Біздің қыз сол жерде қолындағы тамақ толы табақты
тəлпіш қыздың басына төңкере салады. Шу шығады.
Оқытушылар келеді. Бəрін көріп, естіп тұрған студенттер
біздің қызды жақтайды.

Қаршадай қазақ қызы Қазақстанның намысын осылай
қорғады. Жат жерде. Шет елде. Жалғыз өзі.
Бармақтай ғана баланың бұл ерлігі мен үшін Халық
Қахармандарының ерлігінен бір мысқал кем емес! Болсаң –

осындай бол!
Ал біз өз жерімізде тұрып, жүріп...кейде намысты қолдан
береміз. Рас. Қазақтың намысын қорғау үшін міндетті түрде
балаларды шетел асыруымыз керек пе?!.Əр азамат осы

қыздай қайрат танытса біреу қолымыздан қағып па? Елге де,
жерге де қорған боламыз десе жігіттерге біреу қой деп отыр
ма?..
Біз намыссыз ел емеспіз!

Бізді біздің қыздар да қорғай алады.
Ал сіз қазақтың намысын кім қорғайды дейсіз!?.

«АҚШ клиникаларының
бірінде Қазақстан азаматша-
сы Айнұр Ахметова ес-түссіз
жатыр.

Оның
тағдырын
дəрігерлер консилиумы мен
ата-анасы шешеді». Міне осындай суық хабарды елор-

дада өткен брифинг барысында ҚР СІМ Консулдық қызмет
департаментінің директоры Рысқали Дəуренбек мəлім
етті. Қазір анықталғанындай, А. Ахметова Массачусетс
штатының Хаянис қаласындағы клиникада жатыр екен.

«Work & Travel» бағдарламасы бойынша АҚШ-та жұмыс
істеп жүрген павлодарлық Айнұр Ахметова Массачусетс
штатындағы госпитальдердің бірінде ес-түссіз жатыр.
Р.Дəуренбектің айтуынша, ол түнде өзі жұмыс істеп жүрген

қонақүйдің бассейіне шомылып, белгісіз жағдайда суға
батқан. Қонақүй қызметкерлері қызды судан шығарып, поли-
ция мен жедел жəрдем шақырған. Американдық полицейлер
оқиғаны 4 тамыз күні еліміздің АҚШ-тағы Бас консулдығына

хабарлаған. Медицина қызметкрелерінің атап өтуінше, ол
қазіргі уақытта аппараттың көмегімен тыныс алып жатыр.
ҚР Сыртқы істер министрлігі Айнұрдың апайының шұғыл
арада АҚШ-қа ұшып баруы үшін американдық виза алуға

жəрдем берді. Қазіргі уақытта ол Америкада, қасында аудар-
машы бар.
«Ертең, шамамен сағат 12-лерде дəрігерлердің консилиу-
мы өтеді, оған зардап шегушінің апайы қатысады. Дəрігерлер

мен қыздың ата-анасы Айнұрдың өмірін жасанды түрде
ұстап тұрған аппаратты өшіру, өшірмеу мəселесін шешеді.
Əзірше Айнұрдың тыныс алып жатқандығын айтқымыз
келеді, біз қолымыздан келген көмекті жасаймыз. Қажет

Сондай-ақ
дипломаттың
атап
өтуінше,

полиция
қызметкерлері бұл жайтты оқыс оқиға деп бағалауда. «Оны
судан шығарғанда денесінде ешқандай соққы іздері болған
жоқ. Сонымен қатар қастандық жасау, тонау мəселесі де

қыздың туыстары оның органдарын трансплантация үшін
пайдалануға рұқсат бермеді. «Клиника дəрігерлері қазір жа-
санды тыныс алу аппаратын өшіруді талап етуде. Сондай-ақ,
қазір АҚШ-та клиникада жатқан қарындасымыздың орган-

дарын донорлық трансплантациялауға пайдалануға келісім
беруімізді сұрады. Біз оған келіспедік, біз оны құтқарамыз
деп үміт етеміз», – деді Айнұр Ахметованың ағасы Дəулет
Ахметов.

«Біз америкадағы консулдық өкіліне өтініш жасап, оның
Айнұрды тыныс алу аппаратынан ағытпай Қазақстанға
жеткізуге көмек көрсетуін сұрадық. Астанадағы нейрохирур-
гия орталығының дəрігерлері оны құтқаруға тырысып көруі

үшін. Консул мүмкіндігінің шектеулі екендігін жеткізді. Ол
бұл мəселенің мемлекет деңгейінде шешілуі тиістігін айта-
ды. Сондықтан біз еліміздің премьер-министрінің блогына,
көмек көрсетуін сұрап өтініш жаздық», – деді Дəулет Ахме-

тов.
Еске салсақ, Павлодар мемлекеттік университетінің
(ПМУ) студент қыз баласы биыл жазда АҚШ-қа «Work&
Travel» бағдарламасымен кеткен. Ол өткен аптаның соңғы

күндері бір отельдің бассейнінде ессіз күйде табылды. Оған
медициналық көмек көрсетілді, кейін дəрігерлер Айнұрдың
комаға түскенін хабарлаған.
«Work& Travel» өкілдері əзірге Айгүлге ешқандай көмек

көрсеткен жоқ», – деді Дəулет Ахметова.
ПМУ өкілдері «Аударма ісі» факультетінің үшін курсының
дарынды студенті «Work& Travel» бағдарламасына қатысуға
өз бетінше өтініш бергенін жеткізді. «Бұл бағдарлама білім

беретін бағдарлама емес, жəне біз оны қадағаламаймыз. Сту-
денттер саяхаттап, жұмыс істеп жүреді. Бізге Айнұр дүкенде
сатушы болып жұмыс істегені белгілі», – деді ПМУ прорек-
торы Роза Қадысова.

Өте өкінішті жағдай, əрине.
Əйтсе де осы оқиғадан қандай ой түюге болады? Біздің
қазақ қыздары əлемнің түкпір-түкпірінде жүр. Біреулері
білім іздесе, енді біреулері жеңіл табыс табудың жолына

қазақ қыздары неше түрлі теперішке тап болып жатса, баяғы
қырық үйден тыйым кеткені де...
Білім іздеген жас қыздар қабырғасы қатып, бұғанасы
бекімей жатып-ақ өмірдің нешеме қулық-сұмдығын көреді.

Толайым тəрбие алып көрмеген жастар өзге елдің қаңсығын
таңсық көріп, тез бұзылып та жатыр...
Қыз бұзылса, қылығы құриды.
Ұл бұзылса, ата-анасы ұлиды.

«Қанаттығы
қақтырмай,
тұмсықтыға
шоқтырмай»

өсіретін еді, бізден бұрынғы қазақ баласын. Бүгінде «оқысын,
қатарынан қалмасын, ел көрсін» деп əлпештеп отырып-ақ,
өз қыздарымызды қанатты мен тұмсықтыға байлап беріп
отырған жоқпыз ба?!. Осыны неге ойламаймыз?

Көп ретте біздің жас қыздар мен ұлдар шетке шығып, ел
көріп, білім игергенімен өмірдің бір шетіне шығып қалып
та жатыр. Іздеушісі, сұраушысы жоқ жандардың тағдыры
не болып жатқанын бір Алла біледі. Кейбіреулерді қасқана

«ауыртып», артынан ішкі ағзаларын сойып алып, «донор»
ретінде пайдаланып жатыр екен» деген де суықсөз ел ішін
кезіп жүр...
Абзалы, қыз баланы қиян шетке жібермеген дұрыс-ау...Ер

бала өзін қорғай алады. Қызға қиын ғой. Халқымыз «қыздың
жолы – жіңішке» деп, мұны ерте заманда-ақ есте ұстауға ден
қойды емес пе...Ал біз?..
«Қайда барасың, қазақ қызы?!.» деп жанайқай салғың

келеді осындайда. Еститін құлақ болса? Қызға тыйым сала-
тын құлық болса? Қанеки...

Əсмəлде көктем шығады.
Диқандар жер өңдеу жорығын
бастайды.
Қазақстанның

базарларына
Өзбекстан,
Қырғызстан, Пəкстан сияқты елдерден көкөніс үздіксіз
келіп жатыр. Қазақстанға 5 Франция сыйып кетеді деп

қалпағымызды аспанға атып мақтанғанда алдымызға жан
салмаймыз. Ал сол жерді қалай өңдеп, қалай пайдаланып
отырмыз?
Қаңтар айында Түркияда, Анталия аймағында болдық.

Бос жер жоқ. Бəрінде қаптаған жылыжай. Жылыжай
салынбаған аудан жоқ есебі. Жылдың төрт мезгілінде сол
жылыжай тұрақты өнім беріп тұр. Соның арқасында Түркия
бір түйір шемішкені сырттан сатып алмайды. Экономика-

сы жағынан əлемнің озық оншақты мемлекетінің қатарына
ілікті.
Қазақстанда жылыжай шаруашылығын дамыту тура-
лы Елбасы 1992 жылдан бері айтып келеді. Бірқатар жоба-

лар жасалып, жұмыс істеген жылыжайлар жоқ емес, бар.
Бірақ, жаппай дамып жатқан жоқ. Əр өңірде жақсы жұмыс
істеп тұрған бір жылыжай болса, оған да қанағат дер едік.
Өкінішке қарай, бұл тарапта ауыз толтырып айтар жетістік

шамалы.
«ҚазАгроҚаржы» деген құрылым бар. Осы мекеме жал-
пы сомасы 8,9 млрд.тенге болатын 10 жобаны мақұлдапты.
Олардың пайдалануға 4-еуі тапсырыған, 3 нысан құрылысы

аяқталуға жақын көрінеді. Биыл жылына 5,6 мың тонна
өнім беретін 3 жобаны іске қосуды жоспарлап отыр. Олар

тонналық Алматы облысындағы 4 га жылыжайы. «Аделя»
ШҚ – жобалық қуаты жылына 2400 тонна өнім өндіретін
Оңтүстік Қазақстандағы 5 га жылыжайы. «Астана Эко
Стандарт» ЖШС – жобалық қуаты 1900 тонналық 3 га-лық

Астанадағы жылыжай.
Ниет дұрыс. Бағыт белгілі. Бірақ біздегі жылыжай
жобаларының бəрі сұмдық қымбат. Қымбат қаржыға
салынғасын оның өнімі де қымбат болады.

Туысқанына тартпаса, туысып керегі не? Қарына тартпаса,
қиысып кеоегі не?!.
Так штө, бəрі де ойдағыдай боп шықты. Əкіміміз кере-
мет кісі екен. Ақылды. Ойлы. Парасатты. Пысық. Пысық

болмаса, əкім бола ма?. Шешен. Шешен болғанда, Əйтеке,
Төлебилеріңіз жайына қала ма дедім ғой... Өткенде есеп
бергенде тілі тіліне жұқпай суылдады. Өзінде жақ жоқ
па деп қалдым. Жағы талмады ғой..Біздің сөйлегіш деп

жүрген Атабайымыздың өзі аузы ашылып, екі езуін жия
алмай, аңқиыпты да қапты...Ойпырмай, адамға құдай бере
саламын десе, бере салады екен ғой..Өмірі алдын көрмеген
кісіміз еді еді...Осы есеп беру жиналысында зал толы жұрт

Кашпировскийдің сеансында отырғаннан бетер, егіліп
отырды ғой..Сұмдық керемет толғандық. Біз өзімізді өзіміз
білмей жүр екенбіз..Біз өзімізді өзіміз танымай жүр екенбіз..
Əкім біздің əкемізді тан..,жоқ, ойбай, əкемізді тірілтіп

жібергендей болды..Жиын соңында үлкен-кішінің бəрі
көзін сүртіп, егіліп отыр екен..Көзі бұлау-бұлау боп шықты
талайдың..Сонша тебіренгеніміз-ай!..
Жалпы біз адам танымайды екенбіз ғой. Танысақ, осы

əкімнен ашық күнде айрылар ма едік?!. Неге жолында жатып
алмадық? Неге анау «Алтын орда» базарының алдындағы
үлкен жолды жауып тастамадық?..Неге анау Ақордаға арыз-
ды бұрқыратпадық? Осындай əкім бізге керек деп неге

аштық жарияламадық?!..
Əкіміміз сұмдық іскер екен! Іскер болғанда сұмдық!
Мұндай əкімнен айрылу..,əй əтесіне нəлет, еркек тоқты
құрбандық, біреуіміз өзімізге өзіміз өртеп жібергенде бар

ғой.., орнында қалатын еді...
Əкімімізден айрылып отырмыз енді.. осылай..Қандай
адам еді десеңізші! Қалай ғана «қолда бар алтынның қадірін
білмедік?!.» Уай, не істерсің жаным, не істерсің?!.

Қойшы, біздің əкіміміз ауылдың жолын түп-түгел
жаңадан салған екен. Анау есік-терезесін қай жылы
жекешелендіру басталар тұста əкімнің өзі үйіне тасып
əкеткен Мəдениет сарайы бар еді ғой.., сол тамаша күйінде

қалған екен.. Қашан қиратып жүргенін жүгермектердің?!.
Үйден де көп шыға бермейміз. Сосын көрмейміз де ғой.
Сол сарайдың қирағанын өз басым байқамаппын. Иə, соның
орнына ине-жіптен өткендей мүлдем жаңа Мəдениет Үйі

тұрғызылыпты..Бюджеттен соған 69 миллион теңге кеткен
дей ме?!. Кетсе кетсін..Қайда кетпей жатқан бюджет?.. Анау
өзенге салған көпірге 54 миллион кетіпті..Ауылдың жолына
77 миллион, бала-бақшаға 45 миллион, ауыз суға 82 мил-

лион, телефондауға 49 миллион.. Айтып отырса, сұмдық
ақшалар..Бəрі де іске асыпты..Кəдеге жарапты..Жол салы-
нып, көпір салынып, бала-бақша салынып..Ауылымыз кере-
мет көркейіп кетіпті...

Осының бəрін біз əкім кеткен соң ғана біліп отырмыз...
Ал жол сол баяғы күйі. Шұңқыр-шұңқыр..Соғыс туралы
кино түсіретін режиссер болса, біздің ауылға келсін, дап-
дайын кадр..Ауыз суды водовозбен тасып ішіп отырмыз.

Бөшкесі 7 мың теңгеден асып кетті..Бала-бақша деген анау
Əбдімəліктің ескі мал қорасы, соны евроремонттап, іші-
сыртын əктеп, фундаментіне смала жағып қатырып берді
емес пе?!.. Сол ғой..Ал енді телефон орнату деген арман ғой.

Оған Ұлы Отан соғысына қатысып, Берлинді алып қайтқан
Қасқырбай қарияның қаншама орден-медалдарының да
шамасы жетпеді..Қасекең де қайта-қайта арыз жаамын деп
жүріп ақыры ауру болды, соғыст шықпаған жаны əкімдік

пен қазтелекомның табалдырығын тоздырумен жүргенде,
демі де таусылып, Жеңістің 60 жылдығына жетпей кетті ғой..
«Көз көрген» біздер болмасақ, мына жас балалар ауылда
не болып жатқанын қайдан білсін!?. Елу ел емес, алдыңғы

алпыс елдің қатарына қашшан кіріп кеткенімізді білмейтін
де шығар..
Қайран, əкіміміз-ай! Азаматымыз-ай! Өзінің аузы да шек-
тен тыс үлкен еді..Өңеші де кең тұғын..Жеген соң əкесін та-

нытып жеген де дұрыс қой!
Тамаша жігіт еді...
Ауылымызға келіңіз..Ауыл өскен екен. Өзгерген екен..
Қағазға қараған сайын өзіміз де таң қаламыз..

жауапкершілігінен жалтарып, не болмаса қалай тірлік кешем
деп аңтарылып, əрі-сəрі күн кешкен замандастарымыздың
да бар екенін айтуға керек. Болмайтын нəрсеге бола бас
араздығына барып, азғантай зат үшін арпалысып, дүние-

мүлік үшін соттасып, жағаласып, бір-біірін қайта көрместей
болып бет жыртысып, қарадай кектеніп, құртып жіберуге,
жыртып жіберуге; қанына қарайып қастасып, бір бірін
атқылауға тас тасып, досты -досқа, бауырды – бауырға,

ағайынды – ағайынға айдап салып, өсек пен өтірікті су-
дай сапырып, жан татулығын қоғадай жапырып, сөйткен
тірлігіне арланбай, қайта «жүрмін қатырып» дейтіндердің
де бар екені ақиқат. Ағылып жатқан мол дүние, есепсіз,

еңбексіз келіп жатқан көлденең табыс, тең-тең ақшаны
теңеген тендер, пысықтық пен пасықтық, құлқынқұмарлық
пен жұлымырлық, парақорлық пен жемқорлық, оның
жойқын салдары опық жегізбеген, ойландырмаған; қанағат

пен ынсапты ұмытқан, жоғары лауазым лебіне кеудесі
піскен, төрге шықтым деп түйеден түскен, мемлекет мүлкін
«жеген, ішкен», дүниенің бəрін «өлшеп, пішкен» талай
замандасымыздың ортасында отырғанымыз тағы анық.

Күпірлік ауылына кептеліп, шүкірлік ауылынан шеттеліп,
атақ үшін – арсыз, бақ үшін – жансыз, арамзалық пен сасық
қулықтың көмбесіне көміліп, қу тірліктің арбасына жегіліп,
көп қиқуға елігіп, «жұрт сөйттіге» желігіп, ата-анасы-

на арқа сүйеп, аяқ басуға ерініп, қазақ болғанды ар санап,
салт-дəстүрден жерініп; орысша сөйлегенді озық көріп,
қазақтықтан безініп жүрген де қандастарымыз аз емес.
Өмірі өлмейтіндей, бірін-бірі қайтып көрмейтіндей, қатты

жапқан есігін қайта ашпайтындай, бір басқан жерін қайтып
баспайтындай, адам болып асып-саспайтындай, қайтып ара-
ласпайтындай, көңілдерге қатқан мұз қайта ерімейтіндей,
қатқан қақтың суынан жерімейтіндей; бүгіннен кейін өмір

болмайтындай, асау өзен арнасына қайтып толмайтындай,
қолынан келіп тұрғанда қонышынан басып, мейманасы та-
сып, дүниені шашып жүргендер де толып жатыр.

Жаңа
жылдан
əркім үміт етеді. Əр
əулет өзіне жақсылық

тілейді.
Отбасылық мереке
болған соң түнгі сағат
12-ге

қарай
үлкен-
кішінің бəрі Жаңа жылды қарсы алуға кіріседі. Дастархан
басында жақсы тілектер айтылады. Сосын...

Сосын Атыс басталады...
Қып-қызыл атыс...Көк түтін...Тарсылдаған тарсылдақтар...
Аспан да, жер де гүрс-гүрс...
Көше-көше, үйме үй тарс-тұрс атыс...

Осы атыстан қанша адамның көзі ағып түсті. Қаншама
жас ғаріп боп жатыр?!. Ойландық па?
Қазақстан бойынша жылда 40 мыңға жуық адам осы аты-
стан зардап шегетін көрінеді. Əртүрлі жарақат алады. Үй-

жай, қора-қопсы өртенеді...
Қытайдың арзанқол тарсылдағын атып жарысу бəсекеге
айналғандай. «Биыл біздің көршіміз 3000 долларға от-шашу
алды» дейді бір əріптесіміз.

Ал керек болса! Сонда біз не болдық? Қай атамыздан
қалған атыс еді бұл?!.
Бəріміз де үйімізге, отбасымызға, елімізге Жаңа жылда
жақсылық, құт-береке тілеп отырамыз. Сағат қалай 12-ні

соғады, солай далаға атып шығамыз да атысқа кірісеміз.
Өз үйімізге кіріп келе жатқан құт-берекені өзіміз қашырып
отырған жоқпыз ба?!.
Жыл бойы түрлі қырсық шалса, кінəні өзімізден көрмей,

өзгеден, тіпті Құдайдан көретін жаман ғадет шықты.
Алланың берген жақсылығы мен игілігін атып қарсы
алсаң, құдіреті күшті Жаратушы қандай күйде болады?!.
Жаңа жылды атыссыз қарсы ала аламыз ба?

Қалың қазақтың бұған шамасы келе ме?
Тарсылдақты тастай аласыз ба?..
Жаңа жылыңызбен!
Атыссыз!..

Астана
тойы
дүркіреп өтті. «Хан
Шатыр»

кешені
ашылғанда атқа мінген
қазақтың қыз-жігіттерін көріп, кеудемізді рух кернеді. Сол
жерде екі үлкен ақ шарға көзім түсті. Екеуінде қазақтың

қошқармүйіз оюы ерекше сəулеленіп көрініп тұрды. Ою де-
ген біздің керемет өнеріміз емес пе?!. Астана тойына келген
шетелдік меймандар, мемлекет басшылары осы екі үлкен ақ
шардағы оюды көргені анық.

Алайда, біз осы оюымыздан айрылып қалған жоқпыз
ба деген де ой келеді. Қазір «Қазақстан« телеарнасында
кəрістің «Қайсар ханша» атты көп сериялы киносы жүріп жа-
тыр. Соған байқап зер салсаңыз, кино актерлердің киімінде,

əсіресе сырт киім мен бас киімдерде қазақтың оюы өріп жүр.
Осы бір тарихи киноны түсіру барысында оюды меншіктеп
алу саясаты басты нысана болғаны анық байқалады. Бұл ою
біздікі еді деп кəрістермен қайтіп таласасың?..

Біз де кино түсірген болып жүрміз. «Көшпенділерде» де,
басқа да тарихи фильмдерде оюды оралып өтіп жатырмыз.
Баяғы «Қыз Жібектен» басқа ұлттық нақыш, ұлттық ою-
өрнек қай жерде бар?!.

Көкпарды қырғыздар иеленді. Қымызды немістер,
қымыранды еврейлер патенттеп алып жатыр. Енді біз оюдан
да айрылғанымыз ба?!.
Ою-өрнек туралы Əбдікерім Нұрпейісов деген ағамыз

көркем кітап шығарды. Менің Сағатбек досым «Ою хан мен
Жою хан» деген ертегі жазды. Осылай бірлі-жарым жана-
шырлар болмаса, ою да бізден алыстап бара жатқандай...
Айтқандай, қытайлықтар түсірген «Шыңғысхан» деген

көп сериялы кинода да қазақтың оюлары мейлінше кеңінен
пайдаланылған. Көрші елдің де бұл ежелден біздің қол
өнеріміз деп кеуде қағарлықтай жөні бар, ендеше!.. Сонда
не болды?

Ою-өрнекті қазақтың төлтума өнері ретінде заңдастырып
алудың еш жолы жоқ па?!.

Біздің Қазақстанда мультфильм шығару ісімен шын-
дап айналысып жүрген бірлі-жарым ғана студия бар.
«Қазақфильмнің» қасындағы студиядан басқа Шымкент
қаласында «Жебе» деп аталатын студия осы нарықта бой

көрсетіп келеді. «Жебенің» бірнеше жақсы өнімі болғанымен,
қаржы қиындығына байланысты құлашын кеңінен жаза ал-
май отыр.
Отандық мультфильм шығару туралы қаншама жақсы

ниетте болсақ та, осы «Жебе» сияқты жеке студияларды
қаржыландыру мəселесі дұрыс шешілмей-ақ қойды. Əр
деңгейдегі үкіметтік құрылымдар «е, жақсы екен» дегеннен
ары аса алмайды. Бұл қалай? Түсініксіз.

Қазір
Елбасының
тікелей
бастауымен

«Балапан»
атты телебағдарлама ашылды. Сонда көрсетіліп жатқан
мультфильмдердің басым бөлігі аударма, шетелдік өнімдер.
«Жебе» сияқты студиялардың оған аяғы да, қолы да жете ал-

майды.
Көрші отырған Ресей осы көктемде жаңа үлгідегі
əлеуметтік желіні іске қосуға ниеттеніп отыр. Wіtology
деп аталатын компания интернет-технология арқылы бүкіл

Ресей бойынша идеяларды жинақтап, «желілік фабрика»
жасамақшы. Сайып келгенде, өте қызықты идея. Жəне де
құптарлық бастама.
Кезінде Жапония «Наука и жизнь» деген журналда «Мың

ұсақ-түйек» деп аталатын айдармен жарық көрген оңтайлы
ойлар мен ұтымды ұсыныстарды жинақтау арқылы тамаша
табысқа кенелді. Енді Ресей сол жолды осы заманға бейімдеп
пайдалануды көздеп отыр. Біздің Қазақстанға да осындай

«ақыл-ой саудасы» керек-ақ секілді. Сауда болғанда сауат-
ты ойлар мен салмақты ұсыныстарды барынша жинақтай
бастасақ, кез келген компания оларды өмірде қолдану жол-
дарын қарастырып, миды жұмыс істетер еді...

«Жебе» сияқты студияларға əр азамат өзінің нақты
ұсыныстарын жолдайтын болса, ұлттық мультфильмдердің
саны да, сапасы да артар ма еді деген ой ғой біздікі.

Əнебір жылдары жақ-
сы еді. Елдік пен егемен-
дікті, Тəуелсіздікті көп
айтатынбыз. КСРО деген

ұмытылыңқырай бастап
еді... Тəуелсздіктің 17 жылында бұрынғы советік мерекелер-
дің орнына Қазақ елінің мейрамдары тойлана бастаған-ды.
Соның бəрі бір күндегідей болмай қайта ұмытыла бастапты.

Таяуда жұрттың бəрі қып-қызыл мас болды. Не? Не боп
қалды?

қазақтардың өздері өлтіріп тұрып арақ ішті. Өлгенше
тойлады..
Ойпырмай, біздің қазақ қалай ел болады екен? Түрі
мынау. Мерекесі анау. Нақ бір əкесінің тойын тойлағандай...

Баяғыда Мұса пайғамбар өз халқын құлдықтан құтқару
үшін 40 жыл құм ішін кезген екен. Ең соңғы құл өлгенде
барып, яһудилерге ел болудың, мемлекет құрудың жайын
айтқан екен.

Құлдық сана 40 жылда құритын болғаны-ау, деп ендігі
қалған 23 жылды күнде санап, келтіре алмай жүр едік.
Мына түріне қарасақ, біздің қазақтың құлдық санасы жүз
жылда да құрымайтын шығар. Неге десеңіз, біз жыл өткен

сайын кешегі бодан болған кезеңді ұмытудың орнына,
соның бəрін армандап келеміз. Қазір КСРО-ны көксеушілер
қатары көбейіп келеді. 23 ақпан ұмытыла бастап еді, қайта
тойлауға көштік. Комсомолдың тойын да тойлап жатырмыз.

Ең абыройлы, ең мықты деген қазақ сенаторлары мен
саясаткерлері өздерін «буду вечно комсомолом, буду вечно
молодым» деп жұбатып отыр..
Мұса пайғамбар 40 жыл құм ішінде көшіп жүрді ғой. Ал

біз отырықшы елге айналдық. Алысқа ұзап кетпейтініміз
анық.
Ресей басына Путин сияқты жас көкжалдар келгелі бері
Қазақстанда өздерінің партия жəне комсомол билеттерін

Ең жаманы – елдің адасқаны. Елдегі азаматтардың
адасқаны. Осындай адасқандар арасында елдің зиялы
қауымының ұрпақтары да бар екен.. Таза масқара деген осы!
Патшалық Ресей 300 жыл билегенде шоқындыра алмаған

қазақты Тəуелсіз Қазақстан тұсында шоқындыру өзге дін
өкілдерінің сұмдық жетістігі емес пе!?.
Шоқынуын шоқынып, артынан өмір бойы опынып
отырмақпыз ба сонда?!.

Күн сайын болып жатқан табиғи апат-зұлматтардан
жүрек шошынады.
Қазақтың шын шошынатын кезі енді келді.
Шошынсаң – шоқындыдан шошын!

Қазіргі қазақ қыздарының
көпшілігі шаш өсірмейтін
болды. Шашы беліне түсетін
қыз аз. Ал шашы балтыры

мен бақайына дейін жететін
қазақ қызын қолыңызға шам алып жүріп əзер кездестіресіз.
Мектеп бітіргенше шаштарын əсемдеп өсіретін қыздар
бар. Олардың көбісі қалай жоғары оқу орнына түседі, солай

шаштарын түптерінен шорт қиып тастайды. Қолаң шашты
қыздар қайда баяғы? Қалаға келген қыздар шаштарын неге
қырқып тастауға құмар?..
Шолпы дегенді қазіргі қазақ тек мұражайдан көретін бол-

ды. Шолпының сыңғырын қазақ жігіттерінің құлағы естуден
қалғалы қаш-шан?!.
Ал сол шолпы тек сəндіктің құралы ма еді?
Атамыз қазақ қыз баланың сұлу да сымбатты болып

өсуіне қатты мəн берген. Шолпы тек сəндіктің құралы емес.
Шолпы шашы ұзарған қыздың сымбатына тікелей себепкер
бұйым. Демек, бойжеткеннің бойын түзейтін бұйым деген
сөз бұл. Орысша айтқанда, «осанка».

Көшпелі заманның өзінде қазақ қыздары сыңғырлатып
шолпы тақты. Шолпы күмістен жасалады. Ол əр қыз

Қазақ қызын ардақтай білген ел. Бақыт құсын қолынан
ұшырғысы келсе, неге кафеден емес, өз үйінің керегесінен
аттандырмайды?
Ұзату тойының салтанаты жасалсын, ол жоғарыдағы

жайларда өтсін дейік. Бірақ, тап сол күні жау шапқандай
дүрлікпей, ертесіне, қызды бүкіл жол-жоралғысымен ата
шаңырақтан аттандырып салса болмас па?
Бұл сұрақ сізді ойландыра ма?!.

Екінші сыныпта оқитын қыз
еңкілдеп жылап келді. Ебіл-дебілі
шығып кеткен. «Не болды?», «Біреу
тиді ме?» деп асты-үстіне түсіп

қапты ғой...
Қызымызды зорға дегенде жұбатып алғанда білгеніміз,
бар мəселе 2 сыныпқа арналған «Əдебиеттік оқу» деп
аталатын оқулықтан шыққан екен.

Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігі
ұсынған, «Алматыкітап» баспасынан 2009 жылы шыққан бұл
оқулықтың авторлары Б. Иманбекова мен А.Мадиева деген
кісілер екен. Оқулықтың 140-шы бетінде «Үш батыр» деген

шағын əңгіме бар. Осы туындының авторы Е.Сəрсенбаев.
Қызымыздың неге жылағанын толық түсіну үшін əңгіменің
мəтінін түгел бере кеткенді жөн көріп отырмыз.
«Жаугершілік заманда Қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей

Қабанбай, Шапырашты Наурызбай үшеуі келе жатады. Олар
қалың тоғайдан өтіп, ашық алаңқайға жеткенде асыр салып
ойнап жатқан бір топ жолбарысқа кез болады.

астындағы атын ойнақтатып, жолбарыстарға қарсы шабады
да, кездескен біреуін түйреп өтеді.
Одан кейін кезек үлкендігіне қарай Қабанбай батырға
тиеді, ол да қарсы шауып, екі жолбарысты түйреп өтеді.

Соңында жолбарыстарға қарсы шапқан Наурызбай атын
ағындатып, ойнақтаған жолбарыстардың үшеуін түйреп
өтеді.
Сонда алдыңғы екі батыр аға Наурызбайдың батырлығына

ептілігіне сүйсініп, оған ақ баталарын береді».
Қызымыздың
мектепте
бірге

оқитын
сыныптасы
Шапырашты болса керек, біздің қызымызға «көрдің бе,
біздің батырымыз күшті» деп қыр көрсетіп, «сендердің

батырларың нашар» деген екен. Қызымыз соған жылапты.
«Жəрайды, бала ғой» деп қоя салуға болар еді. Бірақ
оқулық балаларға арналған кітап қой. Осы оқулықтағы
қисынсыздыққа қарнымыз ашты.

Басында мұны жобалап жаза салған дүние шығар деп
ойладық. Бірақ байыптап қараған адамға бұл жерден
пасықтық пен пысықтықтың исі қатар шығатын сияқты...
Біріншіден, автор Е. Сəрсенбаев үш батырдың жас

шамасын жақсы біледі. 2001 жылы «Күлтегін» баспасынан
шыққан «Елтұтқа» кітабына қарасақ, Қанжығалы Бөгенбай
батыр 1678 жылы туып, 1775 жылы қайтыс болған. Ал
Қанжығалы Қабанбай мен Шапырашты Наурызбайдың

жас айырмашылығы үш жас қана. Қабанбай 1703 жылы,
Наурызбай 1706 жылы туған. «Жасамыс Бөгенбайға» кезекті
беру себебі осында. Сонда бұл жерде Бөгенбай батыр анау
екі батырдан 25-28 жас үлкен. Соқталдай батыр, ел ағасы

жасына жетіп қалған Бөгенбай «балалар, жолбарыста нелерің
бар, бұларың не, қойыңдар» деп айтатын жаста. Ол заманда
«он үште отау иесі» деген қағидамен өскен қазақ батырлары
айдаладағы жолбарыстарға «шауып» не жын қуды екен?

Екіншіден, «ашық алаңқайда асыр салып ойнап жатқан
бір топ жолбарыстарға кез болады» деген сөзге қарайық.

«Асыр салып ойнайтын» балалар болуы мүмкін. Немесе
автордың айтпағы бойынша алсақ, жолбарыстың күшіктері
асыр салып ойнауы мүмкін... Ал енді бір топ жолбарыс ашық
алаңқайда асыр салып ойнап жатуы еш қисынға келмейді.

Олар үш батырдың астарындағы аттарын ойнақтатып, қарсы
шабуын күтіп жататын мысық емес қой. Бір жолбарыстың өзі
мақтап отырған үш батырды жайратып кетуі ғажап еместігін
автор есінен əдейі шығарып алған тəрізді.

Үшіншіден, бұл жерде үш батырдың батырлығы мен
ептілігін көрсету мақсат болса, жолбарыстардан басқа
бірдеңе табуға əбден болар еді. Өкінішке қарай, негізгі нысана
Шапырашты Наурызбайды басқалардан асыра дəріптеуге

бағытталған. «Үш бірдей жолбарысты найзаға түйреп өту»
ерлігі сонда артықшылық болып па?!. Жауды жайратып
батыр атанудың орнына жолбарыстарды «жайратып» жүрген
адам соншалықты батыр болып па?!.

Жоғарыда аталған оқулықтың 141-бетінде мəтінді
пысықтау мақсатында қойылған сұрақтар бар. Соның бірі
«Бұл батырлар кімдер үшін, не үшін шайқасқаны туралы
айт?» делінген. Сонда балалардың «Батыр» деп жүргендеріміз

«жолбарысқа қарсы шауып, түйреп жүргендер ме?» демесіне
кім кепіл?
Егер бұл батырлардың ерлігі мен ептілігін көрсету
керек болса, онда ұрыс даласындағы бір көріністі келтіру

əлдеқайда қисынды болған болар еді.
Бап гəп – Шапырашты Наурызбайдың артықшылығын
дəріптеу секілді. Мұны əңгіменің авторы Е.Сəрсенбаев
білмей жазды деген күннің өзінде, оқулықты құрастырған

Б.Иманбекова мен А.Мадиева редакциялау барысында
ескеруі керек еді.
Қазақстан Республикасының Конституциясында «ру
аралық қатынастарды өршітпеу» тұрғысында арнайы бап

бар. Бір батырды екінші бір батырдан артық етіп көрсетеміз
деп отырып Е.Сəрсенбаев пен оқулық авторлары осы бір
шетін мəселеге тамыздық құйып отырғанын біле ме екен?!.
Біз өз қызымызды зорға жұбатып алдық. Қазақстан

мектептерінде
«Алматыкітап»
баспасы
шығарған

«Əдебиеттік оқу» кітабын оқып жатқан мыңдаған екінші
сынып оқуышларын кім, қалай жұбатады? Олардың ата-
аналарының бəріне жоғарыдағы жəйттерді егжей-тегжейлі
түсіндіріп жататын кім бар?

Басқа басқа, дəл осындай өткір мəселеге оқулықты
ұсынған ҚР Білім жəне ғылым минситрлігінде байыптап
қарайтын көзі қарақты бір адам болмағаны ма?
Жоқ, əлде əйтеуір Шапырашты болса, болды – не болса

да жараса береді деген жарамсақ ойдың жетегінде кетті ме
бəрі?..
Біз осы арқылы өз болашағымызға балта шауып жатқан
жоқпыз ба?!.

Кімнің қызметі зор бол-
са, сол өз көкесіне көше
атын бере беретін заманға
кезіктік. «Атамның атын

күшіне мініп тұр. Бұған дəлел іздеп бүкіл Қазақстанды шар-
лап шығудың қажеті шамалы. Бір ғана Шымкент шахарын
көзбен шолып өтсеңіз жеткілікті.
Шымқаланың жыпырлаған көп көшесінің ішінде ең

көріктілері де осындай көп «көкенің» еншісіне бөлінген.
Басқасын айтпағанда, облыс əкімінің білдей бірінші орын-
басары Ислам Əбіштің көзі тірі көкесінің құрметіне бір көше
берілген. Басқа да атқа мінген Шымкент азаматтары əкесі

мен атасына көше атын беруде өзара жарысқа түскендей
əсер алатыныңыз анық.
Таяуда ғана Шымкент қалалық мəслихаты Астанадағы
шені өте жоғары шенеуніктің əкесінің атына бір көшенің

атын беру жөнінде шешім қабылдап та үлгерген.
Бұл жолғы таңдау Шымкенттегі Гоголь көшесіне түсіп
отырған көрінеді. Адамзат баласын адамгершілік рухына
тəрбиелеген Гоголь қазаққа керек болмай қалғаны-ау! Сірə,

«айдаладағы Гогольдің біздің Шымкентке не қатысы бар?»
деген пікірге мəслихат депуттары бір ауыздан бас шұлғыды
ма, екен?.. «Тоқпағы мықты болса, киіз қазық жерге кіреді»
деген де бар...

Мейлі ғой, алыстағы Гогольден жақындағы қазақтың бір
шалы артық та шығар ойлағанға...
Бірақ, биылғы Қазақстандағы Украина жылынан ұят
болды-ау!..

Жандайшаптық пен жағымпаздықты өле-өлгенше мінеп
өткен Гогольден де ұят болды-ау!
Бірақ осы күні кітапты кім оқиды дейсіз. Тем более,
Гогольді!..

Жақында
Прези-
дент сыйлығының ла-
уреаты, белгілі жур-

налист-жазушы Қали
Сəрсенбайдың келін
түсіру тойы өтті. Сол
тойда жазушы Дидах-

мет Əшімханов бір
сөз айтты. «Қали қазаққа қарыздар емес, ол 4 бала тəрбиелеп,
өсірді» деді.
Бəріміз де бала өсіріп отырмыз.

Бəріміз де қазақпыз дейміз.
Қазақтың алдындағы қарызымыз қанша? Қанша бала
бердік қазаққа?
Демографтар əр қазақтың отбасында 4 баладан кем бол-

мауы керек дейді.
Өткен
ғасырдың
60-80

жылдары
əке-шешелеріміз
оншақты балаға дейін бағып, өсірді. Ойлап қарасақ, қазақ
алдындағы қарызын екі есе ғып өтеген екен.

Ал Сіз бен біз ше?
Қазаққа қанша қарызсыз? Есептеңіз.
Қарызды қалай өтейсіз? Ойланыңыз.
Осы күні банкке қарыз қазақ көп. Бəрі несие алған. Соны

өтеу үшін күндіз-түні тыным таппайды.
Ал Құдайдың алдындағы қарызды қалай өтейді?
Қазақстанда оң жақта отырған 600 мыңдай қыз бар деседі.
Үйленбей жүрген ұлдардың санын əлі ешкім алған жоқ.

Еврейлер үйленбеген еркекті адам санатына қоспайды.
Қазақтың жасы жиырмаға жеткен, отызға келген бала-
сы да, қырықтан асқаны да күндіз-түні елең-делең, селең-
селең...Ойсыз. Санасыз.

Алла біздің көбейгенімізді қалайды. Сыбай-салтаң
жүрген қазақтың ұлдары мен қыздары осы жүрісі арқылы
Аллаға қарсы келіп отырғанын неге ұғынбайды? Құдайдың
қахарына ұшыраудан неге қорықпайды?

Ал үйленіп, бір-екі баланың бетіне ғана қарап отырғандар
қазақтың алдындағы қарызын өтеу туралы ойлана ма? Қашан
ойланады?
Əлде осылай қарыз боп жүре бере ме? Өмір-бақи...

Ал енді «сенің атаң жаман, елің жаман» деп руына тас
лақтырылса, соны айтқан адамның қолында өлуге бар...
Кешегі бодан шақта дəл бұлай болған жоқпыз. Тəуелсіз
ел атанып, өз қолымыз өз аузымызға тиді-ау деген кезде

осындай кесір қалыпқа түсіп жатқанымыз қалай? Қазақ
Мемлекеті деген қасиетті ұғым кеудеге қонақтамай, тар
аядағы тартысқа мойын бұруымызға жол болсын?..
Тарихты, шежірені, шыққан текті əркімнің де білгені

дұрыс. «Жеті атасын білмеген жетімдіктің белгісі» дейді
халқымыз. Біз өзінің шыққан тегін білмейтін иісалмас ел
емеспіз. Тектілік те, бекзаттық та бар бізде. Əр атаның өз
мақтанышы бар. Мақтан етер тұлғалы ұлдары бар. Мұның

бəрі айналып келгенде тұтас ұлттың мақтанышы. Осының
аражігін ажырата білу керек.
Қазақтың рулары санымен емес, сапасымен өлшенген.
Ұлтқа нені бергендігімен емес, кімдерді бергендігімен

өлшенген. Табиғи сұрыпталу мен іріктелудің мұндай сапалық
өлшемі өзге халықтарда қаншалықты екенін қайдам, дəл
біздің қазақта айрықша мəн мен мағынаға ие екені рас. Əр
қазақ өзін бір қазақ санаған.

Міне, Тəуелсіз ел болдық деп бөркімізді аспанға атқалы
жиырма жылға жақындады. Осы уақыт аралығында
ұлтымыз қаншама қыспақ пен сынақтан өтті. Нарықтың
алғашқы соқпақтары, жекешелендірудің жықпылдары са-

намызды сарсаңға салды. Əркім əр тұсқа кетті. Балапан-
басына, тұрымтай-тұсына дегендей..Күн көру, жан бағу
деген мəселе алға шықты. «Мынау менің мемлекетім ғой»
деген ұғым көмескі тартты. Мемлекеттік мақтаныш сезімі

анда-санда ғана бір бой көрсеткені болмаса, күнделікті
өмірімізде нақты көрініс таба қойған жоқ. Олимпиадада
алтын алғанда,көкбайрақ көкке көтерілгенде ғана өзімізді
Қазақ

Мемлекетінің
Азаматы
сезінгендейміз.
Қалған

уақыттың бəрінде ел бір бөлек, мемлекет бір бөлек өмір
сүріп жатқандай...
Тіпті сол олимпиада чемпиондарын елге келген соң ата-
атаға тартып, шыққан тегін есіне түсіріп, туысқаншылығымыз

ұстап жекешелендіріп алуға дейін бардық.
Бүкіл қазақ теледидарға телміріп, демін ішінен алып,
ұландардың тілеуін тілеп отырған кезді еске түсіріңізші.
Бүкіл ұлт тастүйін болып жұмылған жоқ па сол сəтте?!. Ринг-

Тегін білу-тектілік кепілі емес. Арғы жағыңда тегің
дұрыс болғанмен бүгінгі ұрпағы соған сай бола алмаса,
тірліктің бəрі құр далбаса.
Қазақтың тойы да, томалағы да аз емес. Құда болу, қыз

ұзату,келін алу-барлығы да ата дəстүр. Ондайда жөн сұрасу,
жоралғы жасау, ата-бабамыздан бері қарай келе жатқан
əдемі салт-дəстүрдің бəрін сақтау бүгінгі ұрпақ борышы.
Қазақтың салты мен əдет-ғұрпын сақтау қашан да маңызды.

Оны сақтамасақ біз қазақтықтан айырыламыз.
Сондықтан қазақ біткен əулет ісінде, өз ішінде əлеуметшіл
болуы шарт. Бұл ұлттың ішкі бірлігіне ешқандай сына
қақпайтын нəрсе. Тегін білу, шыққан елі мен жерін ұмытпау,

арда азаматтарын ардақ тұту кез келген əулетті өсіреді. Биік
болуға талпындырады. Атадан балаға жақсы қасиеттер мен
ұғымдарды жұғысты етеді. Мұндай əлеуметшілдіктің елге
пайдасы болмаса, зияны тимейді.

Ал мемлекет ісінде бар қазақ мемлекетшіл болуға
ұмтылуы тиіс. Қазақ мемлекетінің аты зораятын жерде
намысқа қамшыны басуы керек. Қазақ мемлекетіне кір
келтірмеу үшін де аянбауы қажет.

Бодандықта болған кезде қазаққа намысқа басудың
көп реті келген жоқ. Өз алдымызға тəуелсіз ел болып,
көкбайрақты желбіретіп, қазақ деген атымыз əлемге кетіп
жатқанда кез келген қазақ мемлекетшіл болуға ұмтылмаса,

бəсекенің жөні қайсы? Жұрт жарысына ұлт намысын қайрап
ұмтылмаса,жеңіске жете алар ма?..
Не болса да, қалай болса да қазақ осыншама ұлан-байтақ
жерге ие болып отыр. Қазақ елі деген аты бар. Қазақ мемлекеті

деген заты бар. Атына заты сай болу үшін өз мемлекеттігін
дамытып, өркендетуі керек. Мемлекеттілікті дамыту үшін
мемлекетшілдік көзқарас қажет. Мемлекетшілдік деген
мəселеде ұсақ-түйек жоқ. Не жасалса да мемлекет үшін.

Бірінші кезекте қазақ шенеуніктері мемлекетшіл болмай-
ынша, айналадағы анталаған елдерге есеміз кетеді. Қазақ
шенеуніктері мемлекетшіл болуы үшін олар бірінші кезекте
өз елін, өз жерін, өз тілін өлердей сүюі қажет.

Бізде бəрі бар:-табиғи қазынамыз жетерлік, жердің асты
да үсті де байлық; білімді,ақылды, парасатты азаматтары-
мыз да аз емес. Жетпей тұрған бірнеше нəрсе. Олар не?

той жасап бере алмаса, жер басып не ғып жүр?!.». Амал жоқ,
қарызданып-қауғаланып той жасауға мəжбүр. Қазір Аста-
на мен Алматының ең орташа деген ресторандарыңызда
жан басына кем дегенде 7-8 мың теңгеден айналады.

Онда да дастарханға қойылатын тағам, ет-пет,арақ-шарап
дегендеріңіздің бəрі өз есебіңізден болғанда. Ауылдық
жерлердегі тойханалар да бұдан қалысып жатқан жоқ. Қайда
барсаңыз да той өткізу деген үлкен бір машақатты шаруаға

айналған. Бірақ одан тартынып жатқан ел жоқ. «Мұрның
барда бір сіңбір» дегендей, барын салып той өткізуге бар.
Мұның бəрін ел тоғайған соң осы ғой, деп сөз етпеуге де
болар еді. Түйткілді бір жəйттер жұрттың аузында жүрген

соң, еріксіз осы тақырыпқа назар салуға тура келді.
Алласы бар той жақсы ма,
Арағы бар той жақсы ма?..
Шəкен Күмісбайұлы, жазушы:

Жақында сонау Жетісу алабының Ақсу ауданында
мұсылмандық үйлену тойы өтті. Біз сол қуанышқа куə
болдық. Дастархан толы мəзір. Əсем əуелді əн. Бір-бірін
құттықтаған ағайын, туыс, құда-жегжаттар. Бəрі жарасымды

секілді көрінген. Алайда, осы тойға келгендердің ішінде ба-
сын ақ тақия киіп, өзгеше сақал-мұрт өсіргендер, яғни «ерте
қартайғандар» молынан кездесті. Əйелдер де бар, олар бет-
аузын түгел тұмшалап алған. Сырт киімдері жер сызады..

Таң қалысып отырдық.
Бұрынғы
тойлардағыдай
жар-жар

айтылмады.
Қалыңдықтың беті ашылмады. Асаба алланы аузына жиі
алып, бата оқумен тойды ашты. Жұрттың бəрі біртүрлі
тосырқап отырды. Асаба əлдебір сүрені айтып, Алланы аузы-

на алып жұртқа сөз бере бастады. Рас, үстел үстінде ішкілік
жоқ. Қымыз деген жетерлік. Мұны жақсылыққа баладық.
Бір кезде қонақтардың бірі шыдамады білем, орнынан
атып тұрып: – Айналайын той басқарушы-ау, біз тойда

отырмыз ба, жоқ əлде мешітте отырмыз ба? Бұл Алланы
уағыздайтын жер емес қой! Бұл үйлену тойы емес пе? – деп
қарсылық танытты. Оған қың еткен асаба жоқ, қарсы пікір
айтып, айбарланып кетті.

Бəріміз де бір Аллаға жүгініп жақсылық болсын дейміз.
Бірақ Алланың атын сан рет қайталап, мазақ еткендеріңе
қарсымын, – деп əлгі қонақ тойдан шығып кетті.
Осыдан кейін асаба сабасына түскендей болды. Бірақ

той қызығын паш ететін ойындар ойналмады. Би биленгені
рас. Алайда, шектен тыс көңілсіздік басып тұрды да, той
қуанышын ерекше қабылдағандар аз болды. Сонымен жұрт
түннің бір уағында тойдан көңілсіздеу тарқасты.

Алматыда көше аралап жүрген миссионерлер жиі
кездеседі. Бір басылымда қазақтардың біразы сол дінге кіріп
кетіпті деп жағамызды ұстағанбыз. Мына той мұсылман
дінін өзінше қабылдаған əлдекімдердің өздерінше ойлап

тапқан уағызы емес пе екен? Сонымен,»апам да аң-таң, мен
де аң-таң» деп ауылға оралдық. Бұл əрекетке дін өкілдері не
дер екен?
Дулат Сейітжанұлы, кəсіпкер:

Жақында біз де бір тойда болдық. Дастарханда не жоқ
дейсіз: құстың сүтінен басқаның бəрі бар. Ішкіліктің неше
атасы самсап тұр. Той əдеттегідей екі-үш сағат кешігіп ба-
сталды. Əркім əр жерден қосылып жар-жар айтты. Беташар

рəсімі жасалды. Елдің бəрі ақ шүберектің үстіндегі табаққа
уыс-уыс ақша тастады.
Асаба да тіл мен жағына сүйенген біреу екен, «ал, ішіп
қойыңдар!» деп бастады. Содан зорлау, өлердегі сөз айтылған

өтініш... «Осы жүз грамды алмаған адам арам», «До дна
алмасаңдар, адам қатарынан шыққандарың», «Қазіргі қазақ
арақ ішуден алдына жан салмайды, орыстан да озды», «ас
атасы – арақ, бас атасы – тарақ» деген небір мəтелдер тиегі

ағытылды.
Қызықтың көкесі біраздан кейін болды. Ортаға ықылық
атып құда шықты. Ол «Свежий құдағиын» ал кеп сүйсін
келіп. Қызарақтап жүріп жаңа құда əйелін əзер дегенде

ажыратып алды. Анау «құдағи бір портия» деп қояр емес..
Бір кезде қонақтардың бірі тамақ толы үстел үстіне күндікке
ішкен-жегенін лақ еткізіп құса салды. Ыру-дыру. Бірінің
сөзін бірі тыңдамайды. «Ал ішіңдер» деп жүрген асаба елді

бөліктің өзінде жұрттың талайы мас боп, қызара бөртіп
ұрынарға қара таппай шыға келді.
Ішіп алған бір жастар туфли ұрлаймыз деп келіннің
аяғындағы туфлиге жармасты. Тартыс үстінде келіннің

тобығы шығып кетіп, орнынан тұра алмай қалды. Күйеу
жігіт пен қыз жолдас,жігіт жолдас тік тұрып, келіншек оты-
рып тілек тыңдады. Сəлден соң торт келді.Торттың үстінде
тұтатылған балауыз. Екі жас оны екі жақтан үрлеп өшірді.

Өз оттарын өздері өшіргендей болып көрінді. Жұрт сəл
үрпиісті бұған. Қыз бен жігіт елдің бəрінің аузына торт аса-
тып шықты. Қыз қолындағы гүлін бір топ қызға теріс қарап
тұрып лақтырды. Ол гүлді бір масаң жігіт қағып алып, «мен

тағы да қатын алатын болдым» деп далаға жүгірді. Елдің
бəрі қыран-топан. Үлкендер жағының аталы да баталы сөзін
тыңдап жатқан адам жоқ. Асаба да қызара бөртіп алған.
Бір кезде би басталды. Құтырған өгізше жас жігіттер

едірең қағып, қыза-қыза келгенде костюмді шешіп тастап би-
леуге көшті. Ақырында тыр жалаңаш билеуге қарады. Аңқы-
таңқы, айғай-шу, даңғыраған музыка.. əбден миымыз ашып,
тойдан қашып шыққандай болып, сыртқа шығып, «іш-іш»

деп жабысқан жандардан əзер құтылдық. Осындай да той
болады екен-ау десек, ертесіне туыстардың біразы «той та-
маша өтті,ə!» деп қарап отыр. Бұған енді не дейсіздер?
Міне, екі тойдан көрініс. Қазақтың «артық қылам деп

тыртық қылма» дейтін нақыл сөзі бар еді. Сол сөз осы екі
тойға да қатысты сияқты. Əрине, ішкіліксіз той өткені жақсы.
Ондай тойлардың мəнді де мазмұнды болып жүргенін көріп
те жүрміз. Өткенде бір тойда келіннің бетін ашқан жас жігіт

арнау сөздерді төгіп-төгіп келді де, «қазақта бұрын болмаған
ақша жинау деген дəстүр. Осыдан мен байып та, кедейленіп
те кетпеймін, мұны екі жастың алғашқы қазынасы бол-
сын, байладым екеуіне!» деп жиналған ақшаны түгелімен

екі жасқа тарту еткен-ді. Сол тойдың асабасы елдің бəрін
бей-жай қылмай, əдемі əзіл, жарасымды ойындар арқылы
тойдың сəнін келтіріп еді.
Бір шектен бір шекке шығып кете беруге болмайды. Бəрі

мекені. Осы жерде кейбір ағайын сөз көбейіп кетеді деп қазір
тілек сөзге де шек қойып жүр. Бұл да жөнімен болуы тиіс.
Басқа халықтан біздің ерекшелігіміз де осы сөзде жатқан
жоқ па? Орайын келтіріп айтқан ойлы сөз екі жасқа өмірлік

азық емес пе? Бəтуалы ауыздан шыққан берекелі сөз ертеңгі
жас отау мүшелерін ынтымақ бірлікке шақырып тұрмай ма?
Осы ретте «не айтам» деп алып екі сағат езіп тұрып ала-
тын адамдарды шектеп, аталы сөз айтатын кісілердің сөзіне

шек қоймаған да дұрыс секілді. Жанұя құрып жатқан жа-
стар тек тамақ ішіп, би билеп кете беретін болса, өсиет пен
өнегені кім көрсетеді? Олар сыйластық пен құрмет бастаула-
рына қайдан қанығады? Сондықтан, той иелері алда өтетін

салтанатқа барынша мұқият əзірленіп, тойдың барынша
мазмұнды өтуін ертерек ойластырғаны керек.
«Той – халықтың қазынасы» деп жатамыз. Шама
жетсе,жағдай келсе салтанатты той өткізгенге не

жетсін?! Осы тұрғыда, тойдың асабасына да көп нəрсе
байланысты. Тойды қызықты етемін деп артық тыраш-
тану, əулекіленіп ақыл айту, жұртқа жеку, арақ іш деп
зорлау, елді күлдіремін деп анайы анекдот айту сықылды

жат көріністерді болдырмаған жақсы. Сондықтан
Қазақстанда асабаларды даярлықтан өткізетін бір
орталық құрылса да артық болмас еді! Сонда бір-бірін
қайталау азайып, елдің ығырын шығару орын алмас па

еді, деп те ойлаймыз. Қалай болғанда да той тойлаған
жақсы. Тойдың құр дүрмек пен дырду емес, ойлы оты-
рыс болғаны одан да жақсы.
Қазақ пен қырғыздың

басындағы ахуал туралы
Осы күні ерінбеген еркектің
əңгімесі
осы.

Тоқал
десе
болды,қутыңдап,жымың-жымың етіп шыға келеді.
Əйел үстіне əйел алған дүниесі бар, жағдайы бар адамға

жақсы да шығар. Бірақ, демігіп тұрған демография
мəселесін тек қана тоқал алу арқылы шешеміз десек,
қатты қателескен болар едік.
Қазақстанда кейбір дерек көздеріне қарағанда, 600

мыңдай «отырып қалған» қыз бар көрінеді. Ойланған адамға
жеп-жеңіл нəрсе емес. Бұл деректің астарында қаншама
қаракөздің тағдыры жатыр. Олардың жүрек сезімі,жан
күйзелісі, тықыршыған тірлігі қазақ мемлекетін толғандыра

ма? Алты жүз мың тағдыр тоқал болса бітті, бар мəселесін
шеше ме? «Отырып қалған» қыздың бəрі бірдей топыр-
латып бала таба беретініне кім кепіл? Оның үстіне екінің
бірі қан аздығымен сырқаттанып, күн көрісін əзер айырып

отырғанда, байға тисе бітті, тірлігі түзу шалқып шыға келе
ме?..
Ойландыратын сұрақтар.
Жақында Қырғыз парламенті де тоқал алу мəселесін

көтерді. Қырғызстанның Əділет министрі осы елде көп əйел
алушылықты заңдастыруды ұсынды.
Əділет министрі Марат Қайыпов өз сөзінде елдегі
демографиялық ахуалды жақсарту қажеттігін айтып, көп

əйел алушыларды қылмыстық қудалайтын заңды жою
жөнінде ұсыныс жасады.
“Кез-келген жазаның мақсаты – қылмыскерді тү зеу неме-
се тəрбиелеу, өйткені, сотталушы қай тадан өзінің отбасымен

қауышады ғой. Сон да оның түзегені қайсы?”, – деді министр.
“Ойлап қарасақ, осындай санаттағы қылмыскерлерді өмір
бойы темір тордың ар жағында ұстауымыз қажет болып
шығады”, – деп қосты ол.

Министрдің пікірінше, Қылмыстық кодекстен осы бапты
алып тастау арқылы “ер азаматтар үлкен жауапкершілікті
сезініп, өзінің барлық отбасына қамқорлығын күшейтер
еді”.

жылы
Қырғызстанның
Əділет
министрі

Қылмыстық кодекстен көп əйел алушыларды үш жылға
дейін бас бостандықтарынан айыруды қарастыратын норма-
ны алып тастау туралы ұсыныс жасаған болатын. Алайда, ел
парламенті бұл ұсынысты қолдаудан бас тартқан-ды.

“Тек өткен жылдың өзінде республикадағы 40 мыңға
жуық əйел некесіз бала тапты. Орта есеппен алғанда
Қырғызстанда жылына 30 мың некесіз сəби дүниеге келеді”,

Оның айтуынша, “Қылмыстық кодекстің аталған бабы
бойынша соңғы 10 жыл ішінде республикада 10 адам
қылмыстық жауапқа тартылған” көрінеді.
М. Қайыповтың пікірінше, аталған бап балалардың

құқықтарын
аяққа
таптайды.
“Тəуелсіздіктен

бері
Қырғызстанда 2-3 отбасы бар еркектер көбейді. Бұндай
“некеден” туған балалардың ешқандай құқықтары жоқ.
Аталығын танып, заңсыз туған баласын өз атына жаздырған

ер азаматтар өз-өздеріне үкім шығарады”, деп қорытты ол.
Ол да өз еліндегі «отырып қалған» қыздар туралы деректерді
тізбелеп, Парламент мінберіне алып шықты. Осыдан сəл
бұрын мұндай əрекетті Қазақстан Парламенті де жасаған бо-

латын. Тоқал алуды заңдастыру демография мəселесін бір
сəтте шешіп тастайтын болса, есті əйелдің бəрі қарсылық та-
ныта қоймас; дегенмен мəселенің түйткілі онымен түбегейлі
шешім таппайтындығына ел-жұрттың бəрінің көзі жетіп

отырған жоқ па?
Мəселеге бір жақты қарауға болмайды. «Отырып қалған»
қыздар – қоғам мүшелері. Олар бір жақтан келген жоқ. Елдің
ішінде, əр үйдің төрінде жүр. Осы алты жүз мың қызды күні

ертең тоқал ғып ұзатып салдық дейік. Оларды ала қоятын
алты жүз мың еркек қайда? Қазіргі қоғамда еркектердің
белсенділігі төмендеп тұрғаны кімге жасырын?
Отырып қалған қыздың кез келгенінен сұраңыз: – жөні

түзу жігіт табылса, түтін түтетуге қарсы емеспін, – дейді.
Жөні түзу жігіт табылмай тұрған жоқ па? Бұрынғы заманда
қазақтың кез келген еркегі екі-үш əйелді асырай алатын. Ба-
бын да табатын. Жайын да жасайтын. Қазір ше?

Еркек біткен күйзеліп үйде жатқан жоқ па? Отба-
сы алдындағы жауапкершілікті мойнынан алып тастап,
ішкілікке салынып, торығып жүрген еркек кіндіктіні қайда
қоямыз? Олар екі əйелді асырамақ түгілі, өздерінің қарақан

Жоқ, тоқал мəселесі тек байыған еркектің бір сəттік тəн
тілегі ме? Тоқал алған да, тоқал болған да мұңсыз, қамсыз
деп кім айтты сізге?
Тоқал-тоқал деп қутыңдаған еркектер отбасындағы

балалардың жағдайын ойлай ма екен? Олардың өміріне,
тағдырына, жан дүниесіне артық желпінудің салар салмағын
ойлаған адам бар ма?
Отбасы – кішігірім мемлекет деп жатамыз. Мемлекеттің

кез келгені дұрыс құрылуы керек. Ішкі ырың-жырыңы бар
ел ешқашан көгермейді. Тоқал алу мəселесі де талай отба-
сын тығырыққа тірейді. Дау мен дамайды күшейтеді. Жан-
жал өрістейді. Көбейеміз деп жүріп барымыздан айрылып

қалмайық дегің де келеді осындайда. Құрғақ ұранның берері
шамалы. Нақты іс, нақты əрекет қана ел іргесін берік етеді.
Күнделікті өмірде естіп те, көріп те жүрміз. Талай
шенеуніктің екінші əйелдері бар деседі. Қауесет арты ақиқат.

Алсын. Алмасын демейміз. Бірақ сондайлардың топырла-
тып бала тауып жатқан дерегін тауып беріңізші. Тоқал да
адам. Ол да өз жағдайының, денсаулығының, тұрмысының
дұрыс болғанын қалайды. Əйел біткенге бала табатын за-

уыт сияқты көзқараспен қарайтын болсақ, өмірдің мəні қала
ма? Сүйіспеншілік, сыйластық, жан түсіністігі сияқты адами
сезімдер аяқ астына тапталса не болғаны?..
Жер бетінде қанша мемлекет бар. Солардың қаншасы тек

тоқал алу арқылы көбейген екен? Осыған сараптама жасап
көрген жан бар ма?
Əлеуметтік-экономикалық жағдайы дұрыс мемлекет-
те ғана демография мəселесі оңды шешіледі. Адам санын

көбейтеміз деп сапаны естен шығаруға бола ма? Негізінен
алғанда, халықтың қуаты сапалық жағымен өлшенеді. Анау
алақандай шешен халқы Ресейдің теперішіне төтеп беріп
отырған жоқ па! Ұлттың саны артқаны бəрімізге де керек.

Елдің əлеуетті болғанын бəріміз де қалаймыз. Бірақ, демо-
графия деген үлкен мəселені тек тоқал алу арқылы шешіп
тастаймыз деген түсінік тумысынан қате нəрсе. Осы ойдың
мемлекеттік деңгейде жиі-жиі қылаң беретіні таңқалдырады.

Қазір
Қазақстан
халқының
санын

көбейту
үшін
мемлекеттің сындарлы саясаты болуы керек. Ол саясат
ең алдымен, əйел-Ананың жағдайын түзеуге бағытталуы

тиіс. Дүниеге келетін əр сəби мемлкет қамқорлығында
болса, қанеки. Жапондар бала құрсаққа біткен күннен бас-
тап əйелге арнайы демалыс береді. Дəрігердің үздіксіз
бақылауында болады. Сол арқылы өмірге дені сау ұрпақ

келуін қамтамасыз етеді. Бізде қалай? Жақында ғана теле-
дидардан Алматыдағы бір перзентхана екіқабат əйелдерді
қабылдамай, перзенттердің мезгілсіз шетінегенін көрдік.
Сонда ана мен балаға деген мемлекеттік көзқарастың деңгейі

осындай болғаны ма?
Қазақ əйелдері тумайын, бала таппайын деп отырған жоқ
қой. Естеріңізде болса, 2000 жылы «Қарадомалақ-2000»
деген акция ұйымдастырылып, елде қаншама қарадомалақ

дүниеге келді. Сол кезде 100 мың теңге үшін талай отбасы
жарыса туды емес пе!?. Дүниеге келер əр бала үшін мемлекет
мұнайдан түскен ақшаның 0,001 пайызын бөлсе, қаншама
əйелдің қалі түзелер еді.

Бала тапқан əйелдерге жеңілдетілген ипотекалық несие
берілсе ше?.
Əр бір бала дүниеге келген сайын осы несие мөлшері
қысқартылып отырса, қандай қамқорлық болған болар еді!

10 бала тапқан əйелдерге Астана мен Алматыдан, ірі об-
лыс орталықтарынан тегін үй беріледі десе ше?!.
Ынталандырудың жөні де, жолы да көп.
Тек мемлекет бұған назар салсын деңіз.

Тоқал алу мəселесі əлі де талай əңгіме өзегіне айналары
сөзсіз. Біз осы мəселенің кейбір қырларын ғана сөз еттік.
Ашып айтарымыз – тоқал алумен ғана іс бітпейді. Тоқал алу
ғана демографиялық мəселені түбегейлі шешпейді. Қазіргі

басты əңгіме, өмірге келетіндерді емес, өмірге келгендерді
аман сақтауға тіреледі. Онсыз да аз халықпыз. Екіқабат
анаға кез келген мемлекеттік шенеунік еңкейіп сəлем беретін
күнге қашан жетер екенбіз!?.

Қолыма бір кітап тиді. Жұп-
жұқа. Шап-шағын. Іші толы ой-
толғаныс. Нақыл. Тəмсіл. Қарай
бергің келеді. Оқи бергің келеді.

Кітаптың көлемі ұшақта, пойызда, автокөлікте, метрода,
кезекте тұрғанда оқуға өте ыңғайлы екен. Атауы да бірден
«апырай» дегізеді. «Гүлдер де жылайды екен».
КСРО жəне Қазақстанның халық артисі, Мемлекеттік

сыйлықтың иегері Асанəлі Əшімұлының бұл шағын кітабына
əр жылдардағы ойлары, толғаныстары, көзқарастары мен
пікірлері, əдемі əзілдері мен қысқа тəмсілдері жинақталыпты.
«Қазақты құртатын – көп ішу, көп сөйлеу, көп отыру ғой».

«Аштықтың зардабын көрген ел ылғи аштан өлетіндей
болып тұрады екен. Ең алдымен тамақты ойлаймыз».
«Жауызды жақтағаның – жауыздығың».
«Өле сүю – өлгенмен тең».

«Біреулерге атақ берген, бірақ абырой бермеген». Міне,
осындай мақал-мəтелдің мəйегін толтыратын талай татым-
ды тіркес, тұщымды ойлар жетерлік.
Актерлік өнер, театр, кино, жалпы мəдениет мəселелері

қақындағы ой-толғаныстары да толып жатыр. «Мен өнердің
адамымын. Менің алаңым, тұғырым, мінберім – сахна. Бар
ойымды, өнерімді халық қолдаса, қол соқса, маған одан
артық сыйлықтың керегі жоқ. Шапалақтың да бірнеше түрі

бар. Баяғыда Петерборда Качалов деген артист көшеде келе
жатқанда, адамдар тұра қалып қол соғады екен. Сосын анау
итальяндық Маниани қайтыс болып, көшеден алып бара
жатқанда, жұрт тұра қалып өлігіне қол соққан. Бұл – үлкен

сый, құрмет. Өлгенде де сені осылай шығарып салып жат-
са, бұдан артық ештеңе жоқ. Бұл ештеңемен бағаланбайтын
нəрсе», – деп Асанəлі аға кеңінен ой толғайды.
«Менің бизнесім – осы кезге дейін жиған абырой-

ым, атағым, менің ешқандай зауытым да, басқам да жоқ.
Қазақ өзі Құдайы бар халық қой. Көнбіс, төзімді, таңғы
асты тəңірден тілеп жататын халық. Бізді ұстап тұрған да
осы қасиетіміз. Мынандай бір тəмсіл бар. Сонау қызыл

отыра берсе, елдің іші қалайша дүбірлі думанға толмақ?
Тезірек өсудің,тездетіп көбеюдің жолын қазақтың өзі қиып
отырған жоқ па? Əйтпесе, тума, көбейме деп отырған үкімет
жоқ. Туғанға жəрдем беріп-ақ жатыр. Ал осы қазақтың са-

нын арттыру менің төл міндетім деп тепсініп тұрған жастар
қайда? Қаншама қазақтың ұл-қызы отыз-қырықтан асқанша
үйленбей, қу тізесін құшақтап отыр. Отау құрып, отбасын
құлпыртуға не кедергі екенін ойладық па? Қазақтың қазіргі

той жасау үрдісі мен қарқыны үйленем деген жастың жігерін
жасытып, ниетін кері айнытып отыр емес пе? – деп...
Сіз айтасыз: – ал, дəлелде! Дəлелің бар ма?..
Біз айтамыз: – бар, дəлел! Ал тыңдаңыз!

Қазақтың тойы қалай өтеді? Өзбектің тойы қалай өтеді?
Қазақтың жігіт екі жолмен үйленеді. Біріншісі – құда
түсу, сырға салу. Екіншісі – алып қашу, кешірімге жүгіну.
Бірінші жолды қазір дүниесі барлар, жағдайы келгендер,

жағдайы келмесе де намысқа тырысқандар ұстанады. Олар
ата салтымен қыз жағына сөз салады. Ата-аналары кездесіп
той мерзімін белгілейді. Қызға құда түсіп келу үшін екі ортада
жүретін ырым-жырым, салт пен жоба-жоралар пысықталады.

Қызға сырға салу рəсімі өтеді. Қызды үйден ұзату тойы жа-
салады. Қыздың ата-анасы «елдің сөзіне қалмайық» деп ба-
рын салып, той өткізеді. Қарызданады, қауғаланады. Енді
ұл жағы тойға шашылады. Ресторан жалдайды, əр адамға

пəлен мың сомнан деп дастархан шығыны есептеледі. Келін
түсіру үшін оның тойға біркиер көйлегі сатып алынады.
Екі жас міндетті түрде 50-60 адаммен ұбап-шұбап қаланы,
даланы аралайды. Мұны қазақтар «гулянка» дейді. Бұл

шараға сағаты пəленбай долларлық «Лимузин» көлігі жал-
данады. Асабасы бар, фото-бейне түсіру шығындары бар,
оған қоса тойға кіл мықты əртістерді шақыру машақаты
килігеді;қойшы не керек, қазақ тойын «адам құсап» өткізудің

барлық шарасына кіріседі. Қаржысы жетпесе, банктен несие
алады. Көкесінен, көршісінен қарыз алады. Дəулеті асып-та-
сып жатқандар үшін жоғарыдағының бəрі сөз емес, ықылық
атып ресторандар тұр, кеңірдегінен кекіріп керемет той жа-

облыс, аудан көлемінде салынып жатқан құрылыстың
онының тоғызы ресторан, тойханалар. Осыдан-ақ елдің эко-
номикасы шашылуға жұмыс істеп отырғанын көруге бола-
ды. Шағын кəсіпорын салудың орнына тойхана, сауда орны,

базар салуға құмармыз.
Сонымен, қыз жағы да, ұл жағы да «өй, өлгенде көрген
бір төбелес» демекші, өкіртіп той өткізу үшін барын сала-
ды. Сонша тыраштанғанда қазақ қарап жүре ме, керемет

өткен тойдың өзінен бір кінарат тауып, шекесінен қарап,
шешесінен боқтап кететін «жындылығы» тағы бар... «Елдің
сөзі» деген бір пəле бар, сол елді «өлтіріп» тынатын болды.
«Елдің сөзіне қалмайық» деп екінің бірі жалған намыстың

жетегінде кететін заман туды...
Енді екінші жолмен үйленетіндерге келейік. Құда түсуге,
қызды қолдан беруге шамасы келмегендер «алып қашып
үйлену» үрдісін өрістетіп отыр. Екі жас келісіп, өзара сөз

байласып, қыз «қашады», жігіт «алып қашады». Мұның да
өз машақаты бар. Артынып-тартынып кешірімге бару. «Өлі-
тірісін» апару.. «Кемпір өлді», «құданы суға салу» т.б. толып
жатқан ырым-жырымдар құр қолға жасалмайды. Бəрінің

белгіленген «ставкасы» бар. Қыздың жасауы, қалыңмалы,
сүт ақысы, əжесіне, анасын, жеңгесіне салынатын сырға
білезіктер мен кигізілетін киіт шығындарының өзі анау-мы-
нау əлетті есеңгіретіп жібереді. Бұлар да «гулянка» жасайды.

Ешкім «елдің сөзіне» қалғысы келмейді. Тырмысады, ты-
раштанады. Əйтеуір, той өткізу үшін бəрін салады. Қарыз-
құрыз көбейтетіні онсыз да белгілі.
Сонымен, қазақтың үйленетін екі жолы да əуелі ата-ана-

ны, сосын екі жасты уайымға салады. Шиеттей бала-шағасы
бар əулеттер «ана баланы аяқтандырып алайық, сен тұра
тұр» деп бірінен кейін бірі жетіліп тұрған балаларына тиым
салады. «Дайындығымыз шамалы» деген ата-ана желеуімен

қаншама жастың үй болу, үйлену тойы кейінге осылайша
ысырылады.
Қазақтың тойына «крутой əншəлерді» шақыру қазір үлкен
бəсекеге айналған. Ел 50 елдің қатарына кіру жөніндегі

бəсекеге емес, кімнен кім озады деген той өткізу бəсекесіне
түсіп кеткен...
«Той – халықтың қазынасы» дейді халқымыз. Осы сөздің
түп мəнісіне терең үңіліп көрдік пе? Біздің қазіргі ұғымдағы

тойымыз халықтың қазынасына айналып отыр ма? Халықтың
тұрмысына ауыртпалық салған нəрсені «қазына» дей аламыз
ба? Шашылу мен шабылу қазынаны еселей ала ма?
Халықтың қазынасы қайтсе құралады? Қайткен күнде

көбейіп, еселенеді? Біздің мына түрімізбен қазақтың
дарақылығы артпаса, дарындылығы арта қоймайтыны анық.
Қазынасы босқа шашылғаннан басқа, оған қосылатыны ша-
малы.

Біз де тойға қарсы емеспіз. Тойдың болғаны да, болады-
сы да қызық екені рас. Бірақ, жалпы жұрт ретінде, уақыт
пен заман талабын таразыға тартар ұлт ретінде сəл ойланып
көрсек қайтеді? Ысырап қазақпен бірге туған жоқ еді ғой!

Қасиетті Құран Кəрімде ысырапшылдықтың күнəсі
ауыр екені айтылады. Қазіргі қазақтың той дастарханында
ешқандай ысырап жоқ дей аласыз ба? Үстел үстіндегі жеті
түрлі салаттан желінбей қалып жатқаны қаншама? Табақ-

табақ етіңіз түртілмей жатса не дейсіз? Мұны ұсақ-түйек
десеңіз, тойды қыздыру үшін əрісі Америка, берісі Ресейден
əнші шақыру дарақылық емес пе? Бай-бағландар тікұшақпен
ақша шашып, дəулетін көрсетсе, жоқ-жітіктілердің өзі

«жерге қарап отырмағанын» көрсеткісі келіп, қарызданып,
құрызданып той жасауға көшті. Осы күнгі жұрт тойға тегін
концерт көру үшін баратын да сияқты...Біздер көре, біле тұра
көрінеу ысырапқа неге ұрына береміз? Неге «елдің сөзіне

қалмайық» деген жалған намыстың жетегінде кетеміз?
Жоғарыда сөз болып отырған жəйттердің бəрі айналып кел-
генде, қазақтың көбебіне, тезірек өсіп, өнуіне қарсы əрекет
екенін бір мезет бағамдап көрдік пе?

Бар болған жақсы. Той болған одан да жақсы. Тойға
шашылған, шаршаған да жақсы шығар. Бірақ, тұтас ұлт
босқа шашылып, босқа далақтап жүрген жоқ па осы?..
Ал енді өзіміз құсаған өзбекке қарайық. Олар да үйленеді.

жатқан жоқ. Ең бастысы – олар күн санап, жыл санап көбейіп
жатыр! Көбейетін себебі – үйлену оңай. Үй болу да оңай.
Біздегідей артық шабылыс пен шашылыс жоқ. Өзбектің
тойы біздердікі құсап кешке басталмайды. «Таңғы нəсіп

-Тəңірден» деп өскен халық тойды таңертең ерте жасайды.
Той дастарханына көрші-қолаң, жақын туыс біткен жəй
бармайды, «кəмпит-сəмпитін, дастарханын» ала барады.
Бір жылқы, бір сиыр, екі-үш қой сою деген жоқ. Бір қойдың

етімен бүткіл махаллаға той жасап береді. Екі шелпек, бір
пиала шəймен де той өткізе береді. Кəрі де, жас та «гулянка»
деген пəлені білмейді. Демек, арақ-шарап, ішу-жеу, кеу-ке-
улеу, керілдесу мен керісуден дін аман. Жиналған жұрт екі

жасқа батасын береді. Біздегідей бірінші сыныптың бала-
сына шейін тойда тост көтеріп, сөз сөйлеп тұрмайды. Əн
айтады,би билейді, той қызығын көп болып өткереді. Артық
шығын, артық ысырап жоқ. Тап-тұйнақтай. Байы да, кедейі

де бір қалыпта.
Қазақ тойын арақ-шарапсыз көзге елестете алмайды.
Арақ-шарапсыз той «қызықсыз» деп есептеледі. Жастардың
«гулянкасынан» басталған ішіс той болғанға дейін «құтты

болсыннан»-«құдайға шүкір» дегенге дейін жалғасады. Та-
лай арақ ішкенді көріп жүрміз, бірақ «Құдайға шүкір» деп
арақ ішетін біздің қазақ қана шығар...
«Арақ ішкен адамның тілегі қабыл болмайды», делінеді

хадисте. Біздің барлық жақсы тілегіміз арақ ішіп тұрып ай-
тылады. Арақтан пайда болып жатқан ұрпақ ше?.. Сосын
кейінірек екі жастың көтерген шаңырағында бір күлдіреуіші
босап жатса, «тілегіміз періштенің құлағына шалынбағаны

ма?» деп Жаратушы Иенің өзіне дейін тіл тигізіп жатады.
«Ал давай алып қойыңыз», деп құдалардың құлағына дейін
арақ құйып жіберетін əумесерлер, «қайнаға келіңіз, бір
тартып жіберейік» деп қайнағасымен, қыза-қыза келген-

де қайынатасымен стақан соғыстырып жіберетін келіндер
қайдан шығып жатыр?
Сіз айтасыз: – осы да сөз болып па? Сарт құсап
сараңданғанша, қарадай арандағаным артық. Қазақтың елі

сүзіп отырғандар қарапайым ғана «үпəй» деген ұғымды
ұмытқан. Жеген үстіне жей берсем, асаған үстіне асай бер-
сем деген ашқарақтық бар. Жемқорлықпен күрес өрістеген
сайын жемқорлық күшейіп барады. Бұл қалай?!.

Ұлттың ұпайы аранының апандай болғандығымен
түгелденбейді.
Ұлттың ұпайы «үпəй» деген нəрселермен түгелденеді.
«Тарта жесең, тай қалады» дейтін қазақ. «Жеген жақсы»

деп жей берсеңіз, Қазақ мемлекетінен не қалады?!.
Қанша заман өтсе де, қанша қиындық жетсе де қазақ
қасиетін жоғалтпай келе жатыр еді.
Амал не, тап қазір сол қасиет құнсызданып тұр.

Сол қиын...
Қоғам бір жақта, адам бір жақта
жүргендей əсер аласыз кейде. Қоғамға
жат қылықтар мен ұғымдар қай

деңгейде болсын қолдауға ие болып
жатыр.
Адамзат
баласына

ортақ
ұғымдар құндылық болмауға қарады.
Ар, ұят, обал жəне сауап, қанағат пен
қайырым дегендердің бəрі адал адамдардың еншісінде

ғана қалғандай. Ардан аттамаған адам – кедей. Кедей
адам – адамның ең сорлысы. Сонда осындай қағидат
қалыптасқан қоғамда адалдық пен əділдікті іздеу
ақымақтық болғаны ма? Қарапайым тазалық ұғымын

тəрк ету бесіктен белі жаңа шыққан баладан бастап бүкіл
естияр ер азаматтың бəріне дұрыс нəрсе болып көрінетін
болғаны ма? Осылай кете беретін болсақ, мектептегі
балаға не деп білім береміз? Ата-ана өз ұрпағына нені

аманат етеді? Не тəрбие береді?
Билік
тарапынан
қоғамда

қалыптасқан
осындай
əлеуметтік кеселдерге қарсы күрес жүргізілмей жатқан жоқ.
Былай қарасаңыз бəрі дұрыс секілді. Елдегі жетекші партия

емес, зорлық
болып тұр

парақорлықпен, сыбайластықпен жан аямай күресіп-ақ
жатыр. Бірақ «борсық ұрған сайын семіреді» дегендей,
неғұрлым күрес күшейген сайын жемқорлық пен парақорлық
күш алып барады. Осы ретте атжалмандарға жасалатын

сынақ еске түседі. Қаптаған атжалманға уландырғыш дəріні
жемге қосып тастасаңыз, олардың бəрі бірдей бас салмайтын
көрінеді. Əуелі біреуі шетінен дəмін көріп, «құрбандыққа»
айналады екен. Қалғандары содан кейін уға жоламайтын

көрінеді. Келесі кезекте оларға арнап басқа дəрі жасау қажет.
Əр кез сайын у дəріні жаңалап отырмаса, атжалмандар
ағзасына удың өзі əсер ете бермейді екен...
Біздің шенеуніктер қазір атжалмандардан да бетер болып

барады. Жемқорлықпен күрес күшіне мініп тұрғанда «əзірге
науқан бітсін,сəл қоя тұрайын» демейді. «Ашыққаннан
құныққан жаман» деуші еді қариялар. Сол айтқандай,
шенеунік біткен шетінен құнығып алған. Қолға кісен салы-

нып, қамалып жатқанына пысқырып та қарамайды. Өйткені,
отырған орын мəңгілік емес екенін жақсы біледі. Бүгін
болмаса, күні ертең орнынан алып тастайды. Соны біліп,
сезіп отырған соң мемлекеттік қызметке келгендердің бəрі

мемлекеттің қаржысын қарпып қалуға ұмтылады. Не болма-
са атқарып отырған қызметін бұлдап, парақорлық жолына
түседі. Осы тұрғыдан алғанда, елімізді жайлаған жемқорлық
тамырын тым тереңге жіберген тəрізді. Ендігі таңда күрес

жемқорлармен емес, жемқорлар елмен күресетін жағдайға
жететін де шығармыз. Ұят-аят болмаған жерде қанағат де-
ген ұғым тұра ма? Құныққан үстіне құныға түсетін адам-
дар қатары қазір сағат сайын толығуда. Мемлекет қаржысы

көлеңкелі экономикада салтанат құрып отыр. Осының бəрін
ел-жұрт көріп те отыр.
Елдің бəрі шетінен пысықай, арамза, айлакер, парақор
болуы керек пе? Қазақ адал адамды «бос белбеу», «қолынан

бөзі, аузынан сөзі түскен» деп онша жарата да бермейді.
Неғұрлым арам болсаңыз, соғұрлым сыйлысыз. Сонда
мына заманда адалдықпен өмір сүру мүмкін емес болғаны
ма? Жұлымыр, жүлік,қу, ысқаяқ,епті болсаңыз ғана

Міне, бір ғана мысал. Салық комитеті төрағасының орын-
басарында осынша қаржы болғанда, одан жоғары қызметте
отырғандардың жағдайы мен ау-жайының қандай екенін көз
алдыңызға елестете беріңіз.

1 миллион долларға зəңкитіп тұрып қанша мектеп салуға
болады! Ал ондай қаржы бір ғана салық қызметкерінің
қалтасында болған. Сонда біз не боп барамыз? Қайда ба-
рамыз? Қалай ел боламыз? Мемлекет құрып жатырмыз

деп танаурағанда тұрған орнымыз ойылып кете жаздайды.
Қазақстанның жерасты, жерүсті байлығы ел мен жұрттың
игілігіне жаратылмай, жекелеген адамдар мен топтардың
қалтасына тоғытылуы мына қалыппен енді ешқашан

тоқтамайтын да шығар...
Былтыр айлығы 300 мың доллардан асатын шенеуніктердің
бар екенін естігенде мектептегі бір мұғалім талып қалып еді.
Мына деректі естігенде не болар екен? Талайлардың жүрегі

тоқтап қалған да шығар...Шынында сұмдық емес пе? Ал-
дына келген шəкіртіне əліппені ашқызып, əріптерді үйретіп
отырған мұғалімнің жалақысы жарытымсыз. Ал бір ғана
салық қызметкерінің қалтасында жүрген ақшаға пəленбай

мың мектептің мұғаліміне айлық беруге болады! Міне,
əлеуметтік əділеттіліктің ауылы қайда қонған?!.
Қазір күн сайын осындай дерекке кезігесіз. Ұсталып
жатқан шенеуніктерде есеп жоқ. Олардың қаншама қаржы-

қаражаты, мал-мүлкі тəркіленді деп жатады. Сонда ол қаржы
қайда кетеді?
Оның бəрі мемлекет қазынасына қайтарылды деген жауап
аларымыз анық. Жөн-ақ!. «Қайтқан малдан қайыр» болмаса

не істейміз? Неге қоғам мүшелері ол қаржылардың қайда
кеткенін білмейді? Осы ретте басы «Нұр Отан» мен Парла-
мент депутаттарына арнайы ұсыныс жасағымыз келеді.
Мəселен, жоғарыдағыдай мемлкеттік қызметкер пара-

мен не басқа да жемқорлық жағдайымен ұсталса, олардың
қаржысын тап сол ауданның, немесе елді мекендегі бюд-
жетке қарап битін сығып отырған мекемелеріне, ондағы
қарапайым мұғалім, медбике, балабақша тəрбиешісі сияқты

жемқорлық пен парақорлық фактісін ашық жария етіп,
тəркіленген қаржыларды ел-жұрттың көз алдында «Нұр
Отан» партиясынан комиссия құра отырып,теңдей үлестіру
керек. Сонда əлеуметтік əділеттілік деген орныға бастайды.

Əйтпесе, пəлен миллион доллар тəркіленді дегеннің бəрі бос
сөз болып шығады.
Жемқорлар мен парақорлардың есебіндегі қаржы осы-
лай ашық жəне жария түрде үлестіріле бастаса,мемлкеттік

шенеуніктер аяғын тартар бəлкім. Бір жағынан айлығына
қылмыскерді ұстатса, үстеме қосылатын білген мұғалімдер
мен дəрігерлер, басқа да бюджет қызметкерлері қылмыспен
күресуге мүдделі болар еді!

Жалпы осы тəркіленген қаржы-қаражат атаулы қайда
кетеді? Осы мəселені Парламент депутаттары көтеруі керек.
Бұл жөнінен кім есеп береді өзі?
Жемқорлықпен күрес күшейді дейміз. Нəтиже қайда? Неге

мемлекеттік қызметкерлер тиісті жазасын алмайды? Өйткені,
бəрі заңды қалай айналып өтудің жолын біледі. Жоғарыда аты
аталған салық қызметкерінің кеңсесінен қызметкерлердің
жұмыстан босату туралы мерзімі көрсетілмеген арыздары

табылды деген дерекке назар аударыңызшы. Неге мерзімі
көрсетілмейді? Өйткені, сол мекемедегі қызметкердің бірі
жемқорлықпен немесе парақорлықпен ұсталса, анау арызға
дəл сол күнгі мерзімнен бұрынғы уақыт көрсетіледі. Сонда

жұмыстан шығып кеткен адамға қолданылатын жаза жеңіл
боп шығады. Ал қызметте отырып ұсталса, оған берілетін
жаза баптары қатал. Бəрі белгілі.
«Арамза

болмай,
атақ
жоқ,
алдамшы

болмай
бақ қайда?» депті қайран Абай. Өз заманындағы
əділетсіздіктерге əбден күйінген соң айтқаны бол-
са керек. Осы сөз осы күні біздең елдегі мемлекеттік

шенеуніктердің үстел үстінде жататын ұран сөзіне
айналғандай. Елдің бəрі жұлып жегісі, жұлымырлықпен
өмір сүргісі келеді. Ар, иман, адалдық дейтін ұғымдар
аяқ астында тапталуда. Аз күндік өмірде жалпағынан

басып өмір сүруге ұмтылатындар қатары енді көбеймесе,
азаймас. Өйткені, адами құндылық атаулы, қасиетті

ұғымдар қарын мен құлқын қамы жолында түк болмай
қалды.
Таяуда – 1 қыркүйек. Мектеп табалдырығын аттаған
жас шəкіртке адам бол дейміз бе, арам бол дейміз бе?!.

Forbes журналы əлемдегі
ең бай адамдардың тізіміз
жариялады. 13 жылдан бері
көштің алдын бермей келе

жатқан Билл Гейтс тізгін теже-
уге мəжбүр. Оның алдына су-
ырылып американ қаржыгері
Уорен Баффет пен мексикандық медиамагнат Карлос Слим

деген байлар шықты. Американдық миллиардердің жиған-
тергені 62 миллиард доллар болса, мексикандық миллиардер
60 миллиард долларды қанағат тұтты.
Дүниежүзі бойынша бай адамдар тізімінде 1125 милли-

ардер бар. Олардың жалпы жиынтық байлығы 4,4 триллион
доллар болды.
Елдер арасында бай адамдар саны жағынан АҚШ алда
келеді. АҚШ миллиардерлері - 469 адам. Одан кейін екінші

орынды көрші Ресей миллиардерлері алып отыр. Үшінші
орында – Германия.
Ресейде 87 миллиардер бар. Олардың 74-і Мəскеу
қаласында тұрады.

Осы 87 миллардердің ішінде əлемдегі ең бай 20 адамның
қатарына 4 бірдей ресейлік қосылып отыр. Олардың басын-
да «Русский алюминий» компаниясы директорлар кеңесінің
мүшесі Олег Дерипаска 28 миллард долларымен 9-шы орын-

да тұр. «Челси» футбол клубының иесі Роман Абрамович
23,5 миллиард доллармен 15-ші орында. «Северсталь» ААҚ
директорлар кеңесінің төрағасы Лексей Мордашов 21,2 мил-
лард доллармен 18-ші орынды иемденсе, «Альфа-Банк» ди-

ректорлар кеңесінің төрағасы Михаил Фридман 20,8 милли-
ард доллармен 20-шы қатарда тұр.
Былтырғы
жылмен

салыстырғанда,
Ресей
миллиардерлерінің қатары 34 адамға көбейген.
Біз ше?

мұсылмандары діни басқармасы құрамына ашықтан ашық
кіргісі келмейтін мешіттер де баршылық екен.
Ақмола облысында «Ихлас» ислам рухани-ағар тушылық
қоғамы, «Жұмағұл Бəдығұлжамалұлы мешіті», «Имам

Ағзам» ағартушылық қоғамы», Шығыс Қазақстан облы-
сында «Мұхаммади мешіті», Қарағанды облысында «Абай
мұсылмандары мешіті», «Ағыт қажы мешіті», «Таутан молда
мешіті», ал Астана қаласында «Төлебай мешіті» Қазақстан

мұсылмандары діни басқармасының құрамына кіргісі жоқ.
Бұлардың қатарында Ақтөбе облысындағы «Нұрдəулет
мешіті», «Нұрдəулет мешіті діни бірлестігінің Бестамақ
мешіті филиалы», Оңтүстік Қазақстан облысындағы «Асан-

бай Ата», Солтүстік Қазақстан облысындағы «Петропавл
мұсылмандарының татар-башкір діни қауымы», сондай-
ақ Қостанай облысындағы əРудный қаласы мұсылмандар
діни қауымы», «Құсмұрын мұсылмандар мешіті», «Теректі

мұсылман мешіті» де бар.
Жекелеген азаматтардың өз қаржысына мешіт салғаны
сауапты іс. Алайда, бізде діни тұтастық болу үшін еліміздегі
барлық мешіт Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының

қарауына алынғаны жөн емес пе?
Мешіт салған азаматтар «қазаншының еркі бар, қайдан
құлақ шығарса» дегендей, жергілікті имамдарды да өз
ықтиярынша бекітіп, діни басқарманы елең қылмайтындай

жағдай қалыптасқан сияқты..
Бұл елімізде жаңадан салынған мешіттер арасында
Қазақстан мұсылмандары діни басқармасымен тікелей
жұмыс істегісі келетіндер жоқ емес дегенді аңғартпайды.

Мешіт иелері арасында имамдарды діни басқарма арқылы
сайлауға ықтияр азаматтар да баршылық. Бірақ олар мешіттің
меншік құқығынан айрылғысы келмейді.
Оларды да атап айтуға болады. Қарағанды облысындағы

«Хазрет Али», «Топар кентіндегі мұсылман мешіті», Алма-
ты облысындағы «Беттал», «Ақ ниет», «Райымбек», «Ислам
Нұр» мешіттерін салған азаматтар жергілікті имамдарды
Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының бекітуіне еш

қарсы емес. Алайда, өз қаражаттарына тұрғызғаннан кейін
мешіт иелігін басыбайлы бере салғысы келмейді.
Мұндай мешіттер Оңтүстік Қазақстан облысында да аз
емес. Осы облыстағы «Мекке-Медине», «Қызыл-су», «Смаил

ата» мұсылман мешіті», «Мыңшахит Əулие», «Қорған Ата»,
«Расулмат Баба», «Шапырашты», «Абу Дардо», «Кзил-су»,
«Убайдулла-Ота» деп аталатын мешіт тердің қожайындары
меншік құқығын қолдан шығарғылары жоқ.

Бүгінгі таңда жеке бизнесі арқылы пайда тауып, одан
артылғанына мешіттер салып, ел-жұрттың батасы мен
алғысын алып жүрген азаматтар жетерлік. Олардың иман-
ды іске ниет еткенінің өзі үлкен азаматтық. Əйтпесе,

қаржысын босқа шашып, казинолар мен түнгі клубтардағы
арзан қызыққа «мал шашып» жүргендер де табылады. Бір
түнде бір мешіт емес, ауылдық жердерлегі аса қат аурухана
мен балабақша құрылыстарына кететіндей қаржыға шетел-

ден əртіс алдыртып, олардың өнерін қызықтап отырғандар
да кездеседі. Оларға қарағанда мешіт тұрғызған асыл
азаматтарымыздың сауапты ісі əлдеқайда артық емес пе?!.
Əйтсе де мешітті салу бір басқа. Оны пайдалану бір

басқа. Осы тұрғыдан келгенде Қазақстан мұсылмандары
діни басқармасы имандылық қайнарында тұрған барлық
мəселеде елдегі ең негізгі жетекші ұйым болуы керек емес
пе? Көп ретте жергілікті мешіттерді тұрғызған азаматтар

«мынау адам бізге имам болады» деп, имамдыққа қалаған
кісісін бекітеді. Оның даярлығы, сауаты бар ма, жоқ па, оған
бас қатыра бермейді. Кейде солай тағайындалған имамдар
отбасын асырай алмай, тұрақтамай жататыны да жасырын

емес.
Қалай болғанда да осы мəселені оңтайлы шешудің жо-
лын іздестіру керек. «Мешіт салдым» деп кеуде кергеннен
гөрі Алла-тағаладан ризашылық тілеп, сауапты істі саудаға

салмай-ақ, жоғарыда сөз болған тақырыпты дін өкілдерімен
бірлесе шешкен абзал сияқты.
«Мал ашуы – жан ашуы» деген де сөз бар. Өз қалтасынан
белгілі бір мөлшерде қаржы шығарып, мешіт салғызған

Қырғыздың жаңа Уақытша
үкіметі құрамындағылар он
ойланып, жүз толғанып елдің
жаңа

Конституциясының
жобасын
жасағаны
тура-

лы мəлімдеді. Бұл туралы
уақытша үкіметтің вице-премьері Өмірбек Текебаев мəлім
етті. Жаңа Конституция Қырғызстандағы мемлекеттік
билікті түбірімен өзгертеді. Президенттік биліктің орнына

парламенттік билік енгізіледі.
Сəуір айының басында Қырғызстандағы билік айран-
асыр, ел ойран-сасыр болған. Дүрмек пен дүбір билік басына
оппозицияны əкелді. Президент Құрманбек Бəкиев тақтан

тайдырылды. Уақытша Үкімет жасақталды. Оны басқару
Роза Отунбаеваға жүктелді. Осы аралықта елдегі бірнеше
губернатор ауыстырылды. Əлі құрылымдық өзгерістер
жасалмай тұрып, қырғыз ағайындар əр түрлі деңгейдегі

билік үшін күресті күшейтті. Соның салдарынан экономи-
ка толық қаңтарылды. Көктемгі егістің уақыты келді. Елдің
бəрі саясаттың сойылын соғып жүргенде егінді кім екпек?
Тұқымды кім сеппек?

Өкінішке орай, мұндағы жағдай барған сайын шиеленісе
түсетін сыңайлы. Жаңа Конституция жобасы 27 маусымда
өтетін референдум арқылы қабылданбақ.
«Біз мүлдем жаңа Конституция қабылдайтын боламыз.

Шын мəнінде бұл заң мемлекеттік биліктің сипаты мен
мəнісін түбегейлі өзгертетін болады. Елде нақты бəсекелес
саяси күштер пайда болады. Осыған дейін жеңгендердің
жағасы жайлауда болатын, жеңілгендер іштен тынып,

қайнауда қалатын. Енді парламенттік билік жүйесі енгізіледі.
Президенттің өкілеттілігі барынша шектеледі. Ол елдегі
кадр саясаты мен экономикаға араласпайды. Президент са-
яси оқиғалар бола қалса, соған төрелік сөзін айтатын бас

нотариус секілді ғана болады. Мемлекет атынан ешқандай
іс-қимыл жасай алмайды»-деді Өмірбек Текебаев.
Енді Үкімет құрамын Президент емес, парламент
анықтайды. Президент тойда төрде отыратын құрметті

қонақ тəрізді, миығынан күліп, иығынан тұрып отыра
береді. Қажетті жарлықтарға үш күн ішінде қол қоймаса, ол
құжаттар заңдық сипат алады.
Жаңа Конституция жобасында бір партиялы билікке жол

берілмейтіндігі көрсетілген көрінеді. Жобаны талқылауға
уақыт аз. Екі апта ішінде талқыланып, ескертпелер мен
толықтырулар тездетіп енгізілмек.
«Біз осы мəтінді жасау үшін 5 жыл əуре болдық»,-дейді

Текебаев. – Біз өз арамызда бұл үшінші қырғыз респу-
бликасы деп айтып жүрміз,-дейді ол. – Бірінші -советттік
Қырғызстан, екіншісі – жанұялық-авторитарлық.яғни Ақаев-
Бəкиевтік, үшіншісі – парламенттік Қырғызстан.

Көрші ел қандай жолмен жүреді? Қандай билік үлгісін
таңдайды? Ол – олардың ішкі шаруасы. Бірақ, қазақ «сырт көз

«мүйіз сұраймыз деп құлағынан айрылған» тоқал ешкі
сияқты көрінеді. Өйткені, жағдай тұрақтанбай жатып, билік
жүйесін бұлайша өзгерте салу өзіндік қиындықтарын алып
келеді. Оның үстіне қазір бұл елде қырықтан астам саяси

партия бар екенін ескерсек, парламенттік басқару арқылы
қырық-пышақ болмаса не қылсын?!.
Əзірге билік жүйесін өзгертуге ұмтылып отырған
Уақытша Үкімет мүшелері бұл ел ертең не ішеді, не жейді

деген мəселеге бас қатырмайтын сықылды. Халыққа керегі
тоқтық пен жұмыс, тұрақтылық пен табыс. Ал қазіргі жағдай
мұның бəрінен алыстау. Ал ертең не болады?
Бəрінен бұрын қалың қырғыз жабылып жүріп, өз

мемлекеттілігінен айрылып қалмаса болды. Тəуелсіздік пен
мемлекеттілік тұғыры Ленин мен Сталиннің ескерткішінен
мықты емес. Оны күн сайын сындарлы іспен бекітпесе, ала-
улатып-жалаулатып жүріп, бəрінен айрылып қалу оңай.

Жиырмасыншы жылдығы басталған тəуелсіздік елімізге
тағы не берді? Алдымен əлем жұ мыр жерде қазақ елі, оның
мем лекеті, тарихы, дəстүрі, құқығы, Абай сынды ақыны
барын мой ындады. Екіншіден, Қазақстан ның тұтастығы,

бөлінбестігі əйгі ленді. Қазақстанның мем ле кет тік шекара-
сы айқындалды. Кезінде Қытай мен Кеңес Одағы арасында
шешілмес дауға ай налған, тіпті екі рет ұрыс қимыл дарына
жет кіз ген шекара мəсе лесін Нұрсұл тан Назарбаев тың-

ғылықты жəне мəңгіге шеш ті. Іргелес көршінің бəрімен ше-
кара мəңгілікке анық талып, бұл орайда ешкім дау-та лас шы-
ғармайтындай шегенделді. Қа зақ стан өзінің қазынасын мо-
лай ту үшін жеке экономикалық саясатын жүргізуге кірісті.

Оның алғашқы нық қадамы ретінде ұлттық валюта-теңге
айналысқа енгізілді. Жер астынан ғарышқа дейінгі салалар-
да бірлесіп немесе жеке-дара əрекет етудің мүмкін дігі туды.
Өз жеріндегі ядролық тажалдың көмейін мəңгілікке бітеп,

алыстағы басқа жұртты жаппай қырып-жоюға қабілетті ала-
пат қарудан арылды. Оның орнына ел мен жерін төтеден тиіс -
кен басқыншыдан қорғауға қабілетті өз əскерін қалыптас-
тыр ды. Жаңа Астана сын салып, салтанаты мен ай шы ғы

алыстан көрінетін қала тұрғызды. Қазақ стан ның бұл өнегелі
істері елен бей қалған жоқ. Барлық халық ара лық ұй ым дар
мен беделді қай раткерлер жер шарының да муына Қазақ стан
мемлекеті зор үлес қос қа нын жиі айтып жатыр. Қазақстан

Республикасының Пре зиденті Н.Назарбаевтың баста масымен
Астанада 2003 жылы 23-24 қаңтарда Əлемдік жəне дəс түрлі
діндер жетекшілерінің І Съезі өткізілді. Осы отырыста жер
ша рының бейбітшілік пен келісімді орнықтыру ісіндегі

діннің рөлін айта келе, бүкіл əлем діндерінің өкілдері
арасындағы сындарлы үнқатысуды жалғас тыру дың қа-
жеттілігіне тоқталып, съезді үш жылда бір рет өткізіп тұруға
шешім қабылданды.

Қазақстан Республикасының ең шарықтау шегі – 2010
жылы желтоқсан айының 1-2 күндері Астана қаласында
ЕҚЫҰ сам митінің өткізілгені еді. Қазақ станның Мемлекет
басшысы Нұр сұлтан Назарбаев жиырма бірінші ғасырда

таңдай қақ қызды. Қазақ стан мемлекеті Еуро па мен Азия ны,
тіпті Сол түс тік Американы өз аузына қаратып, Еуропадағы
қауіпсіздік пен ынтымақтастық ұйымына төрағалық етті.
Он екі ай бойы Ауғанстан мен Қырғыз Респуб ли касындағы

шиеленісті мəселе лерге байыпты қарап, бай салды пікірін
білдірді. Арттағы жүрген жолымызға қайырыла көз
салсақ, біз осынау беделді ұйымға 1992 жылы 2 қаңтарда
мүшелікке өтіп піз. Жиырма жылға жетпей тін уақытта жай

мүшеліктен төра ғалық деңгейіне көтерілу – тек Назарбаев
басқарған Қазақ стан сияқты мемлекеттің қолы нан келген іс.
Айналадағы көр шілер мұндай іргелі ұйымға басшылық жа-
сау тұрмақ, соның көмегі мен қайырына зар болып жүргені

жа сырын емес. Мұның бəрі тəуел сіздіктің арқасында мүмкін
бол ды əрі қазақтың азат тығының ай ға ғы ретінде жүзеге асты.
Қа зақ стан 2011 жылы Дү ниежүзілік Ислам конференция-
сына мұсыл мандар əлемінің бе делді ұйымына төрағалық

жа сай ды. Яғни, төра ға лық тан төрағалықтың тағына отырды.
Осының барлығы Қазақстан Республикасының бірінші
Пре зиденті Н.Назарбаевтың жи ыр ма жылда жеткен саясаты-
ның же місі. Əлемдік деңгейдегі ең бек терін дүниежүзі

мойындады. Атап айтсақ, осыдан бірнеше жылдар бұрын
Қырғызстанда
Ыстық көлдің
маңында

Назар баев тың
ескерткіші тұрғызылған. Укра ина да бюсті орнатылды. Енді
Ан карада тағы бір ескерткіш бой көтерді. Амман қаласында
Елба сы мызға бір көшенің есімі беріл ді. Осы тұста біздің де

«жақының ды жаттай сыйла, жат жанынан түңілсін» дейтін
жөніміз бар.
Өмірде неше түрлі құндылық
бар. Мемлекет болған соң оның

да өз құндылықтары болады.
Қазақстан
Республикасының
Конституциясы – Қазақстанды мекен етіп отырған он алты

басты құндылығымыз. Миллиондаған азаматтың жүгінетін
ең басты заңы осы.
Конституцияның авторы – Қазақстан халқы, ал Республи-
ка Президенті Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев – Ата Заңның

кепілі.
Ата Заң – Қазақ мемлекеттілігінің алтын арқауы.
Ата Заң – біздің демократиялық дамуымыздың негізі.
Ата Заң – кемел даму кепілі. Ол жарқын келешегіміздің

мызғымас темірқазығы.
Конституцияны қастерлеу – мемлекеттілікті қастерлеу.
Елдікті, егемендікті құрметтеу. Айбынымыз да, айдынымыз
да – Ата Заң.

1991 жылы 16 желтоқсанда Қазақстан өзінің Тəуелсіздігін
жариялады. Тəуелсіздік ұғымы «Қазақстан Республикасының
мемлекеттік
тəуелсіздігі

туралы»
Конституциялық
заңымен бекітілді. Сол 1991 жылдың 1 желтоқсанында
қазақстандықтар Нұрсұлтан Назарбаевты өздерінің Тұңғыш

Президенті етіп сайлап, тарихи таңдау жасады.
Қазақстан халқы қателескен жоқ. Елін алға сүйреген
Елбасы бар. Елбасыға қолдау білдірген қалың халық бар.
Татулық пен тұрақтылық, ынтымақ пен ырыс, бірлік пен бе-

рекеге Елбасының ерен еңбегі мен 1995 жылы қабылданған
Конституцияның арқасында, бүкіл халықтың жаппай
қолдауының арқасында қол жеткіздік. Еліміздің жаңа Кон-
ституциясы Мемлекет басшысы – Көшбасшымыз Нұрсұлтан

Назарбаевтың тікелей жетекшілік етуімен дайындалып,
оның ұсынысымен қабылданды. Бұл жөнінде Қазақстан
Президенті: – «Біздің Ата Заңымыз – Қазақстан халқының
саналы түрде таңдауының жемісі» деп атап көрсетті де.

Сөз жоқ, Қазақстанның осынау 20 жылдық жаңа тари-
хында қол жеткен жетістіктер орасан. Бүгінгі жетістіктер –
Қазақстандағы барша халықтың татулығы, бірлігі, ынтымағы
жарасқан салтанатты өмірінің 20 жылдық жарқын көрінісі.

Халықаралық саясат пен əлемдік қарым-қатынастағы, эко-
номика, мəдениет, білім, денсаулық сияқты салалардағы
қолжеткен табыстар 20 жылда жүрген сара жолымыздың
дұрыстығының дəлелі. Мемлекет басшысының сындар-

лы саясаты болмаса, біз де «бозторғай басымен, тұрымтай
тұсымен кететін» теперішті кезеңдерге тап болуымыз бек
мүмкін еді. Туған Отанымыздағы тамаша татулық, берекелі
бірлік, келісті келісім, тұрлаулы тұрақтылық өз-өзінен келе

қалған жоқ. Қазақстанның Тəуелсіздік жылдарындағы даму
көрсеткіштері Ата Заңымыздың пəрменділігі мен тиімділігін
нақты көрсетіп отыр. Қазақстан қоғамы өзі таңдаған жол-
мен жан-жақты əрі тұрақты дамып келеді. Қазақ елінің

халықаралық қоғамдастықтағы рөлі нығайды. Бір кездері
ешкімге белгісіз еліміз биік беделге ие болды. Конститу-
ция – елдегі қоғамдық қатынастарды құрудағы, адам мен
азаматтың құқықтарын, бостандығын сақтаудағы, елдегі

тұрақтылықты қамтамасыз етудегі негізгі құжат екенін
күнбе-күн дəлелдеп отыр.
Тəуелсіздіктің 20 жылдығы жəне Ата Заңымыз –
Конституцияның 16 жылдығы бір-бірімен тығыз байланы-

сты. 1995 жылғы қабылданған Конституция еліміздегі бірлік
пен тұрақтылықты сақтауға жəне елдің əл-ауқатын одан əрі
күшейтуге зор үлес қосқанын атап айтқан лəзім. Қазақстан
мемлекеті адамды жəне адамның өмірін, құқықтары мен

бостандықтарын ең қымбат қазынасы деп таниды. Біздің
Ата Заңымыздың ең басты артықшылығы – оның əлеуметтік
бағдарында. Ең басты құндылық – адам. Яғни біздің Кон-
ституция адамға үнемі қамқорлық көрсетіп, адам жақсы

өмір сүруі үшін оған қажетті барлық əлеуметтік жағдайды
жасайтындығын айғақтайды.
Елбасының күндіз-түні кірпік ілмей, Тəуелсіздікті
тұрақты ету бағытындағы қажырлы еңбегі жемісін беріп жа-

тыр. Қазақстанда тиімді нарықтық экономиканың іргетасы
қаланды. Басты байлығымыз – өзара түсіністік, тұрақтылық
пен татулық, бейбітшілік пен келісім қағидаттары берік
сақталып отыр. Елді демократиялық жəне шын мəніндегі

құқықтық мемлекет ретінде одан əрі нығайту жолында
Конституцияның нормативтік əлеуеті өте жоғары. Кон-
ституция шеңберінде дамудың даңғыл жолына кепілдік
берілген. Атқаратын істер аз емес. Жұмыла көтеретін жүк

сүйікті перзенті, Елбасы – Ұлт Көшбасшысы Нұрсұлтан
Назарбаевтың есіміне байланыстыра қарайды. Ең бастысы

сайланған
тұңғыш
прези-
дент ретінде еліміздің биік

мүдделерін
басшылыққа
ала отырып, мен референдум өткізбеу туралы шешім
қабылдадым. Жұртшылықты бөлетін «референдум əлде сай-

лау» деген таңдаудың орнына мен халқымыздың еркі мен
демократиялық қағидаттарға адалдығын ескеретін жəне бізді
біріктіретін жолды ұсынамын. Мен өкілеттігімнің екі жылға
қысқаратынына қарамастан, мерзімінен бұрын президент

сайлауын өткізу туралы ұсыныс енгіземін, – деді мемлекет
басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Ақордада ағымдағы жылдың
31-ші қаңтарында Қазақстан халқына арнаған үндеуінде.
Қазақстан басшысының ресми мəлімдемесі іле-шала

халықаралық қауымдастық тарапынан қызу қолдап тапты.
Ең алдымен, АҚШ-тың мемлекеттік департаменті, Еуроодақ
жəне Ұлыбританияның өкілдері Қазақстандағы оқиғаға
қатысты өз ұстанымдарын білдірді. Ресейдің «РИА Новости»

ақпарат агенттігі: «АҚШ Қазақстан Президенті Нұрсұлтан
Назарбаевтың президент өкілеттігін ұзарту жөнінде ре-
ферендум өткізудің орнына, мерзімінен бұрын сайлауды
тағайындау туралы əділ шешіміне қанағаттанды» деп хабар-

лады. «Қазақстан басшылығы ұлттық референдум өткізбеу
туралы шешім қабылдағанын біз білеміз. Бұл шешім бəріміз
үшін де өте əділ болды» деп мəлімдеді дүйсенбі күнгі бри-
фингте АҚШ-тың мемлекеттік департаментінің ресми өкілі

Филипп Кроули. Ал осыған дейін АҚШ-тың мемлекеттік
хатшысы
Хилари
Клинтон

ұлттық
референдумның
Қазақстанның
демократиялық

ұстанымдарына
қайшы
келетінін мəлімдеген болатын-ды.

Эдуард Полетаевтың айтуынша, еліміздегі соңғы сая-
си оқиғалардың барлығында басты жағымды кейіпкер
ретінде Елбасының өзі ойнады. «Бұл жолы да Президент
өзін тісқаққан саясаткер ретінде көрсетіп, елдегі жағдайды

басшылыққа алуға қабілетті екенін, тығырықтан тура жол
таба алатынын көрсетті», депті Э.Полетаев өзінің «TREND»
агенттігіне берген сұхбатында. Саясаттанушының айтуын-
ша, бұл оқиғалардың шарықтау шегі барлығымызды қайран

лады. Жəне де Елбасының халыққа Жолдауынан кейін
сарапшылардың барлығы бірауыздан референдум өтеді деген
болжам жасап қойған-ды. Сондықтан да бұл ешкім күтпеген
жаңалық болғаны рас, – дейді ол. «Қазіргі кезде біз сайлауда

президенттікке кім үміткер болатынына бас қатырып отыр-
мыз. Шынында да, қандай үміткер бар, оларды қайдан таба-
мыз жəне олар қаншалықты жедел əрекет етіп, сайлау дода-
сына түсе алады деген сауалдар жұрттың мазасын кетіруде.

Бірақ референдумды өткізу қажет деп Елбасына дауыс бер-
ген 5 млн адамның пікірі қалжың емес. Яғни осыған қарап-
ақ қазақстандықтардың жартысынан көбі қазіргі Президент-
ке дауыс беретініне ешқандай күмəндануға негіз жоқ» дейді

саясаттанушы Э. Полетаев.
Жуырда халықаралық сарапшылар Елбасының биылғы
Жолдауына да жоғары баға беріп, оның Қазақстанның
келешегі үшін зор маңызға ие екенін мəлімдеді. «Қазақстан

Президентінің жолдауында мемлекеттік дамудың үлкен жəне
нақты мақсаттары беріліп отыр. Осы мақсаттар Қазақстанның
келешек бағыт-бағдарын нақты көрсетуде. Атап айтқанда,
2020 жылға қарай елдің экономикалық даму қарқыны 30

пайыздан кем болмайды, ал ел экономикасындағы орта жəне
шағын бизнестің үлес салмағы – 40 пайызға жуықтайды,
халықтың жалпы саны – 18 миллион адамға жетеді деп бол-
жанып отыр. Жолдауда, сондай-ақ əлеуметтік-экономикалық

саладағы
даму
мақсаттарының
нақты

жоспарлары
көрсетіліп, белгіленген жоспарларды жүзеге асырудың жол-
дары нақтыланған. Осының бəрі Қазақстанның болашағы

алдағы уақытта қалай дамитынын «Қазақстан – 2030»
стратегиялық даму бағдарламасында, 2020 жылға дейін
даму жоспарында, жедел индустриялық-инновациялық
даму бағдарламасында нақты бағдарлап алған ел. Мұндай

жоспарларды жүзеге асыру үшін үлкен тəжірибесі бар,
мықты көшбасшыға байланысты екені даусыз. Сонымен
қатар Кедендік одақ жəне біртұтас экономикалық кеңістік
шеңберінде интеграциялық топтасу жобасын жүзеге асыру-

да біздің елімізге мықты көшбасшылықтың өте қажет екені
даусыз. Ал электораттың қуатты қолдауы мен халықтың
толық сенімі Мемлекет басшысына еліміздің мүддесін
халықаралық келісімдерде қорғауға мүмкіндік береді. Ең

бастысы, біздің қоғам еліміздің экономикалық-əлеуметтік
жетістіктерге жетуіне Мемлекет басшысының атқарған
рөлі тікелей себеп болғанын жақсы түсінеді. Сондықтан
Нұрсұлтан Назарбаевтың елді дамытудағы стратегиялық

бағыты сақталып қалғанын барша қазақстандықтардың
қалайтыны белгілі.
Қазіргі таңда тəуелсіз Қазақстан – дамыған нарық эко-
номикасы бар, əлемдік қаржылық-экономикалық жүйеге та-

бысты интеграцияланған мемлекет. Қуатты индустриялық-
инновациялық өнеркəсіптік кешенді тиімді жолмен дамыту
біздің еліміздің жарқын келешегі үшін берік негіз қалауда.
Қазіргі кезде біздің еліміздегі ЖІӨ-нің көлемі 8 мың